recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Грузияның бейнелеу өнері мұражайы** ( груз. ქართული სახვითი ხელოვნების მუზეუმი მუზმუზუმი მუზმუზუმი — Тбилисидегі (Грузия) Руставели даңғылында орналасқан жеке өнер мұражайы. Мұражайда «Магтиком» — Грузиядағы ең ірі телекоммуникациялық компанияның негізін қалаушылар Джордж (Джиа) Джохтаберидзе мен Манана Шевардадзе отбасының жеке өнер жинағы ұсынылған.

Тарихы
------

 Руставели даңғылындағы Грузияның бейнелеу өнері мұражайы
Джордж (Джиа) Джохтаберидзе және оның әйелі Манана Шеварднадзе 1990 жылдары өнер туындыларын жинай бастаған. Табысты кәсіпкерлік қызметтен кейін Джохтаберидзе жеке топтамасы үшін өнер туындыларын сатып ала бастаған. Көп ұзамай ол өзінің топтамасы бүкіл әлемге дұрыс сақтаусыз, қоғамдық көрмелерсіз шашыраңқы тарап кетсе, ол мәңгілікке жоғалып кететінін түсінеді. Өнер туындыларының көп бөлігі Кеңес Одағы кезінде жасалған, сондықтан картиналар әлемде әлі танымал болып үлгермеген еді. Осылайша Джохтаберидзеде грузин өнерін жинау, қалпына келтіру және сақтау идеясы пайда болады. 

Бастапқыда мұражайдың жаңа ғимаратының құрылысы жоспарланбаған, топтама жинаушы барлық суреттерді Грузияның мемлекеттік мұражайларына тапсырмақ болған. 

Алайда, КСРО-ның ыдырауына және одан кейінгі экономикалық және азаматтық күйзелістерге байланысты мемлекеттік мұражайлар қиын жағдайға тап болды және барлық туындыларды қабылдай алмаған. 

Грузиядағы ең ірі телекоммуникациялық компанияны негізін қалаушы және басқарушы Джохтаберидзе Грузияның бейнелеу өнері мұражайы мен өнер үйіне айналатын ғимараттар кешенін салуға шешім қабылдайды. 

Құрылыс 2013 жылы басталды және Грузиядағы өнер көрмелерін өткізу үшін арнайы салынған жалғыз ғимарат болып табылады. Мұражайдың ресми ашылуы 2018 жылдың 26 қыркүйегінде өтті, келушілер үшін 2018 жылдың 2 қазанында ашылды. 

Мұражайда соңғы 70 жылда 80-нен астам суретші жасаған 3500-ден астам өнер туындылары, соның ішінде Сергей Параджановның картиналары бар.

Дереккөздер
-----------


1. ↑
2. ↑   Scribd.com
3. ↑   Finearts.ge
"'Кумаражива **(санскрит कुमारजीव; қыт. 鳩摩羅什) (б.з. 344-413 жж.) — Қытайдың әйгілі аудармашысы.**

Өмірі
-----

Батыс өңірдегі Күсән мемлекетінде дүниеге келген. Оның әкесі Комоян әсілі, Димду (қазіргі Үнді жерінде) елінен болатын. Уәзір әулетінен шыққан ол өте зерек, әрі діндар болып өседі. Мұрагерлік орнынан бас тартқан соң, Памир асып, Күсәнге келеді. Күсән ханы оған абыздыққа ұсыныс жасап, өз қарындасы Кер ханымды оған атастырады. Жеті жасында, тақыр бас монаққа айналған шешесіне ереді. Күн сайын дұға оқып, 32 мың үзік жаттайды. Тоғыз жасында анасына еріп киелі жерлерді аралайды. Көптеген кітаптарды аяқтап ел саяхаттады. Ол кейіннен махаяна тұғырнамасын зерттеп, таратып, Қытай ғұламаларының осы тағлымның ақиқат мәнін түсінуге жол ашты. Сонымен қатар көптеген білімпаздарды жетілдіріп кетті, мысалы неруана ғұламасы атанып кеткен Даушы, буддизмдік ағымның атасы атанған Сың Жау секілді ғұламалар Кумараживаның шәкірттері болатын.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қөрші әмбебап мәдени журналы. Әуелқан Қалиұлы. Алматы. № 31 2009 ISSN 1673-3843
Мінсізбай Сайынұлы Жайлыбаев, ҚР құрметті спорт қызметкері
**Мінсізбай Сайынұлы Жайлыбаев** (25 мамыр 1961 жыл) - Ақтөбе облысы Ойыл ауданы Ақшатау орта мектебінің қазақша және белбеу күресінен жаттықтырушысы, жоғары дәрежелі ұйымдастырушы, тәжірибелі педагог.

Білімі және еңбек жолы
----------------------

1982 жылы Ақтөбе педагогика институты Физика-математика факультетін бітіріп, Ойыл ауданы Қаракемер орталау мектебіне мұғалім болып қабылданды. 1988-2014 жылдары Ақшатау орта мектебінің директоры болып қызметін атқарды. 2012 жылы Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті Денешынықтыру факультетін бітірді. 2014 жылдан бастап осы аталған мектепте жаттықтырушы болып балаларды күреске дайындайды.

Шәкірттері мен олардың жетістіктері
-----------------------------------

● Жасақова Ардақ «Белбеу күресінен» 4 рет Қазақстан Республикасы чемпионатының жеңімпазы. 2012 жылы Азия чемпионатының күміс жүлдегері, 2012 жылы Әлем чемпионатының қола жүлдегері және Қазақстан Республикасының спорт шебері нормасын орындады;

● Ғалымжанова Гүлзира «Белбеу күресінен» (2017 ж) Қазақстан Республикасының чемпионатының қола жүлдегері;

● Кәкімжанова Диана «Белбеу күресінен» (2018 ж) Қазақстан Республикасының чемпионатының күміс жүлдегері;

● Мақсатова Толғанай «Белбеу күресінен» (2019 ж) Қазақстан Республикасының чемпионатының күміс жүлдегері және 2020 жылғы Р.Г.Валиев атындағы халықаралық турнирдің жеңімпазы;

● Елубаева Ұлболсын «Белбеу күресінен» (2020 ж) Қазақстан Республикасының чемпионатының жеңізпазы және 2020 жылы Астана қаласында өткен «Белбеу күресінен» Р.Г.Валиев атындағы халықаралық турнирдің күміс жүлдегері атанды. Қазақстан Республикасының спорт шеберлігіне үміткер нормасын орындады.

Марапаттары
-----------

● 2019 жылы - «Ерен еңбегі» үшін медалі;

● 2019 жылы - «Самбо күресінің ардагері» медалі;

● 2021 жылы - «Самбо күресінің дамуына қосқан ерен еңбегі үшін» медалі;

● 2023 жылы - Қазақстан Республикасының «Құрметті спорт қызметкері» төс белгісі.

Отбасылық жағдайы
-----------------

Отбасылы. Жолдасы Құрманалина Лариса Дәуітқызы, 4 баласы, 3 немересі және 4 жиені бар.
Заманауи джинс шалбары
**Джинс шалбары** — қазіргі заманда жұрт ішінде пайдаланатын шалбарларының бір түрі.

Мақтадан жасаған мықты деним матасынан тігеді, тігудің алдында деним матасы индиго өсімдігімен көк түсіне бояулайды. Джинс шалбарын дүние жүзінде кәрі-жас ер адамдар да, әйелдер де киеді. Тек мұсылман мемлекеттерінде әйелдер және дәстүрлерін берік ұстап өз халқын дәстүрлі киімін киетін халықтар (мысалы, папуастар) джинс шалбарын кимейді.

Тарихы
------

Джинс шалбарларының ойлап шығарған Лейб Страус 1829 жылы жебірей отбасында дүниеге келді. Кейін отбасыменен Америкаға көшеді.

1853 жылдың наурызында Калифорния штаты, Сан-Францискода алғашқы брезенттен шалбарды тігеді. Брезенті бітіп, Франциядан «деним» матасына тапсырыс береді. Сөйтіп, ең алғашқы «деним» матасынан тігілген көк түсті джинс пайда болды. Деним матасының пайда болған ел — Франция. Француз тілінен denime — «Ним қаласынан астарлық мата» деп аударылатын. Мықты болғандығынан бұл матадан кемелер желкендерін жасайтын. Ал Лейб Страус арқасында деним матасынан шалбар тігуі басталды.

Джинстың ресми туған күні — 1873 жылының мамырдың 20 болып саналады, өйткені осы күні Лейб Страустың «Levi’s Straus and Company» фирмасы патент алады да, өзінің жапсырмасын шығарады.

Бұндай шалбарларды 19 ғ. американдық коубойлары мен алтын іздеушілердің қара жұмыстарына арналған киімі еді.

Кейін, 20 ғ. Батыс мемлекеттерінде жастар киетін шалбарына айналды.

Кеңес Одағы
-----------

Кеңес Одағындағы жастардың бедел, абырой мен молшылықтың нышанына айналды, өйткені Кеңес Одағында джинс шалбарын тікпей, оны «лағынат басқан буржуазияның нышаны» санаған, ал шетелде тігілген джинс шалбарын сатып алуға қиын еді. Соңдықтан джинс шалбарын іздеп табылған, сатып ала алған адам бай, абыройлы, «байланыстары» бар адам деп санаған. Джинс шалбары әр Кеңес Одағының азаматының арманы болып, жоғары бағалаған.

Батыс елдері
------------

1960 жж. джинс шалбары хиппидың нышаны болды.

1970—1980 жж. джинс шалбары рок-әншілердің, былғары куртка, электр гитара мен мотоцикл сияқты, рәмізінің бірі болып айналды. Кейін балағы кең ұзын джинс шалбарлары рэп, хип-хоп, R&B тағы басқа «қара саздың» жыршыларының белгісі болып кетті.

1990 жж. соңында рэп пен хип-хоп тек қана афро-американдықтардың сазы емес, бар ұлттар сүйетін сазына айналды. Джинс шалбары да өз ұлттық және идеологиялық мағынасын жоғалтып, ең киілетін шалбарының түріне айналды.
**Нағима Замалеевна Хусаинова** (21 қазан 1911, Қазан - 17 қараша 1971, Алматы) — қазақстандық биолог, биология ғылымының докторы (1958), профессор (1959), 1945 жылдан КПСС мүшесі. Қазан мемлекеттік университетін бітірген (1932). Қазан гидрометеорологиялық техникумында оқытушы (1930-32), Қазан мемлекеттік университетінің ассистенті және аспиранты (1933-35). 1935-60 жылдары Қазақ мемлекеттік университетінің зоология кафедрасының доценті, кафедра меңгерушісі, декан профессоры. Гидробиология және ихтиология кафедрасының меңгерушісі (1961-71).

Еңбектері
---------

Хусаинованың негізгі ғылыми еңбектері су шаяндарының, насекомдардың, моллюскілердің, балықтардың систематикасын, экологиясын, зоогеографиясын және тоғандарда су жәндіктерін жерсіндіру кезінде болатын биоценоздық өзгерістерді зерттеуге арналған. 70 - тен астам ғылыми еңбектері (2 монография) авторы.

Сыйлықтары
----------

* "Құрмет белгісі", Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 61 бет
**Чжанъе Данься ұлттық геосаябағы** (қыт. 张掖丹霞国家地质公园) — Ганьсу провинциясының солтүстік-батысында Чжанъе қаласына жақын орналасқан данься геосаябағы. Саябақ 510 км² тең аумақта орналасқан. 2011 жылдың қараша айында саябақ ұлттық геосаябақ статусын алды.

Орналасқан жері
---------------

Саябақ Ганьсу провинциясының Чжанъе қалалық округымен басқарылатын Сунань мен Линьцзэ уезділерінде орналасқан Циляньшань тау жотасының солтүстік жағында орналасқан. Даньсяның басты елді мекендері боп Канлэ және Байинь поселкалары саналады
.

Саябақ территориясының орта жағы, Линьцзэ Данься көркем ауданы Чжанъе қаласынан орталық-батысқа қарай 30 км және Линьцзэ уездінен орталық-оңтүстікке қарай 20 км орналасқан. 
Бұл аумақ саябақтың ең танымал жері. Саябақтың басқа көркем ауданы - Бингоу (冰沟), Лиюань (梨园河) өзенінің солтүстік жағалауында орналасқан. Саябақтың бұл аумағы ресми түрде 2014 жылдың 3 тамызында ашылды. Бингоу 300 км² тең аумақты алып жатыр, оның биіктігі теңіз деңгейінен 1500 бастап 2500 метрге дейін. Саябақтың үшінші көркем ауданы - Сунань Данься Линьцзэ уездінен оңтүстікке қарай Ганьцзюнда орналасқан.

Ландшафты
---------

Чжанъе Данься тау жыныстары ерекше түстерімен белгілі, олар тегіс, өткір және бірнеше жүз метр биіктікке жетеді. Олар 24 млн жыл бұрын құмдауық пен басқа пайдалы қазбалар шөгінділерімен қалыптасқан. Нәтижесінде қатпарлы бәлішке ұқсас Гималай бөлігін қалыптастырған тектоникалық қозғалысымен туындаған. Жел, жаңбыр мен уақыт ерекше түрлі жыралар, соның ішінде мұнараға ұқсас түрлі түсті, оюлы және өлшемді бағана мен жыраларды құрған.

БАҚ және туризм
---------------

2005 жылы Чжанъе Данся 34 ірі бұқаралық ақпарат құралдарының журналисттер коллегиясымен Қытайдың ең әдемі жер бедері ретінде танылды. 2009 жылы National Geographic журналының қытайлық нұсқасымен Чжанъе Данся «Қытайда орналасқан ең әдемі алты ландшафттық құрылымдарының» бірі ретінде танылды. Данся саябағы Чжанъе қаласының маңында орналасқан ең ірі туристтердің қарауға тұрарлық жеріне айналды. Келушілерге бұл жартасты ыңғайлы барлау үшін саябақта ағаш төсеніштер мен кіре беріс жолдар салынды. 2014 жылы Бингоу ауданының инфрақұрылымын жетілдіру үшін мемлекеттік бюджеттен 100 млрд юань ақша бөлінді.

Дереккөздер
-----------

* *GSJW* 张掖丹霞国家地质公园 (Қытайша).  Gansu Provincial Government (17 маусым 2013). Тексерілді, 12 қыркүйек 2014.
* *Yong, Cao*. 张掖丹霞国家地质公园冰沟丹霞景区正式揭牌 (Қытайша), *Phoenix TV* (4 тамыз 2014).
* *Chapple, Amos* Picture gallery: Colourful rock formations in the Zhangye Danxia Landform Geological Park.  Telegraph. Тексерілді, 11 қыркүйек 2014.

1. 1 2 3 4  GSJW, 2013
2. 1 2  Yong, 2014
3. ↑  Chapple, Rex
**Тұңғыш Президент Ақтөбе саябағы** — саябақ Ақтөбе қаласының орталық бөлігінде Әбілқайыр көшесінің қиылысында орналасқан. Саябақтың жалпы ауданы 42 гектарды құрайды. КСРО уақытында бұл Ақтөбе саябағы В.И.Ленин атында болған. Қазақстан Республикасы Тәуелсіздік алғаннан кейін Ақтөбе орталық саябағы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың атына жазылған.

Тарихы
------

Бұл саябақтың құрылуына себеп болған профессор Закредтин Байдосов болған. Сонымен қатар Тәуелсіздік жылдарында атын толығымен өзгертуге профессор өз үлесін көп тигізді. Ресми мәлімдемеде бұл саябаққа 2010 жылы 1 млрд қаржы бөлінген. Саябаққа түрлі ағаштар, гүлдер және Қазақстандағы ең биік ту ілінген (91 м).

Галерея
-------

* 
* 
*
**Өзбекәлі Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті** — Шымкент қаласында орналасқан мемлекеттік жоғары оқу орны.

Тарихы
------

1937 жылдың 19 наурызында Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысымен Шымкентте Мұғалімдер институты ашылған. 1954 жылы КСРО Министрлер кеңесінің өкімімен педагогикалық институт болып қайта құрылды. 1987 жылы институттың 50 жылдық мерейтойына орай оқу орнына М.Әуезов есімі берілді. 1975 жылы КСРО оқу министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталды. 1977 жылы Қазан төңкерісінің 60 жылдығына арналған социалистік жарыста Қазақстандағы педагогикалық институттар арасында бірінші орын алды. 1985 жылдың қорытындысы бойынша мұғалім кадрларын даярлаудағы жетістіктері үшін КСРО Оқу министрлігінің Ауыспалы Қызыл Туын жеңіп алды. 1988 жылы Кеңестер Одағындағы 220 педагогикалық институттың арасында өткен социалистік жарыста ІІІ орынды иеленді. 1993 жылы ҚР Үкіметінің қаулысымен Түркістан қаласында жаңадан ашылған Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті профессор-оқытушыларының ғылыми әлеуетін көтеру мақсатында М.Әуезов атындағы Шымкент педагогика институты сол оқу орнының құрамына қосылды. 1995 жылдың 9 наурызында институт өз атынан айырылып, Қ.А.Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Шымкент бөліміне ауысты. 2003 жылдың 7 наурызында ХҚТУ-дың Шымкент филиалы, 4 қыркүйекте ХҚТУ-дың Шымкент институты болды. 2011 жылғы 28 маусымдағы №722 қаулысымен Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық институты болып қайта ашылды. 2017 жылдың 17 қарашасында ҚР Үкіметінің №753 Қаулысымен Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық институтына университет мәртебесі берілді. 2018 жылдың 16 қазанында Үкіметтің №649 Қаулысымен «Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғам болды. 2019 жылдың 12 сәуір күні Шымкент қаласы Әл-Фараби ауданының Әділет басқармасында заңды түрде мемлекеттік тіркеуден өтті. ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің 2023 жылғы 3 қазандағы №512 бұйрығымен университетке рух сардары, мемлекет және қоғам қайраткері Өзбекәлі Жәнібековтің атауы берілді.

Факультеттер
------------

1. Жаратылыстану факультеті
2. Филология факультеті
3. Физика-математика факультеті
4. Тарих және педагогика факультеті
5. Өнер және білім факультеті
6. Дене шынықтыру және спорт факультеті

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Университет тарихы
2. ↑  Факультеттер
**Ляля Нагуқызы Қожабаева** (2 шілде 1937, Ақтөбе облысы, Жұрын ауданы— 16 қаңтар 2024, Ақтөбе облысы, Ырғыз) — орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, Қазақ ССР Халық ағарту ісінің үздігі (1967), КСРО білім беру ісінің үздігі (1973).

Өмірбаяны
---------

Қожабаева Ляля Нагуқызы 1937 жылы 2 шілдеде Жұрын ауданында дүниеге келген. Әлім, Шекті руының тумасы, Кіші жүз.

1959 жылы Алматы қыздар педагогикалық институтын бітіріп, еңбек жолын Шалқар сегізжылдық мектебінде бастаған.

1961-1970 жылдар аралығында Ы.Алтынсарин атындағы орта мектебінде орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып қызмет жасады.

1970-1987 жылдары орыс орта мектебінің мұғалімі, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары, мектеп директоры қызметтерін атқарды.

1987 жылдан құрметті еңбек демалысында.

Бірнеше жыл білім саласында басшылық қызмет жасап, өзінің іс тәжірибесімен, адами болмысымен кейінгі жастарға үлгі бола білді.

Шәкірттері бүгінгі республиканың түкпір-түкпірінде қызмет жасап жүр. Мұғалім іс-тәжірибесін насихаттау мақсатында өткізген ашық сабақтары оның шығармашылықпен жұмыс жасайтын, шебер әрі өз ісіне бар ынта-ықыласымен берілген ұстаз екеннің куәсі бола білді.

Қоғамдық қызметі
----------------

Облыстық IV, V мұғалімдер съездерінің делегаты болып сайланды.

Жеке өмірі мен отбасы
---------------------

Жұбайы Жақас Ыбраев екеуі 4 ұл, 3 қыз тәрбиелеп, өсіріп, немере-шөбере көрді.

Марапаттары
-----------

Ляля Нагуқызы халық ағарту саласындағы белсенді қызметі үшін 1967 жылы «Қазақ КСР білім беру ісінің үздігі», 1973 жылы «КСРО білім беру ісінің үздігі» атақтарына ие болды. Қазақ КСР білім министрлігінің, облыстық, аудандық білім бөлімдерінің Құрмет грамоталарымен, алғыс хаттарымен марапатталды.

Жас ұрпақ тәрбиесіне қосқан зор үлесі үшін Ляля Нагуқызына Ырғыз аудандық мәслихатының 2023 жылғы 25 желтоқсандағы №95 шешімімен «Ырғыз ауданының құрметті азаматы» атағы берілді.

Алтын алқаның иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ISBN 9965-860-05-X, Ырғыз энциклопедиясы, Алматы, Дала ЖШС, 2010, 220 бет
*Басқа мағыналар үшін Ахметов деген бетті қараңыз.*

**Иманали Сейдуалиұлы Ахметов** (24.7.1943 ж. Түркістан облысы Шымкент қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1994), профессор (1990).

Өмірбаяны
---------

Халықаралық экология академиясының толық мүшесі (1995). Новочеркасск политехникалық институтын (1968) бітірген. Қазақ химия-технология институтының кіші, аға ғылыми қызметкері (1968–1971), Павлодар индустрия институтының аға оқытушысы (1972–1978), институттың партия к-тінің хатшысы (1978–1983) болды. 1984 жылдан Рудный индустриалдық институтының ректоры қызметін атқарады.

90-нан астам ғыл. мақала мен 10 өнертабыстың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Джеймс Уильям Редхаус** (ағылш. *James William Redhouse*, 30 желтоқсан 1811 жыл – 4 қаңтар 1892 жыл) — тұңғыш осман-ағылшын сөздігінің авторы, тілтанушы, аудармашы, сөздік құрастырушысы. Оған шетелдік миссиялар жөніндегі Американдық коммисарлар кеңесі өз сөздігін құру үшін байланысқан болатын. Кейінірек, оның жұмысы көптеген түрік-ағылшын сөздіктерінің негізі ретінде пайдаланылды.

Өмірбаяны
---------

Редхаус Лондон маңында дүниеге келген. Ол Джеймс Редхаус пен оның әйелі Элизабет Сандерстің үлкен ұлы. Балалық шағында ана және әкеден айырылған Редхаус 1819 жылы "Christ's Hospital" атты жәрдем және тәрбие ұйымына орналастырылады. Онда теңізшілік, карта жасау, сурет салу техникасы, тригонометрия сияқты пәндерді оқиды. 1826 жылы тәртіпсіздік себебінен оқудан шығарылған соң, Ақтеңізде ашылатын бір кемемен Стамбұлға келеді. Стамбұлда "Mühendishane-i Berri-i Hümayun" атты ұйымда техника сызбашысы болып жұмыс істейді. Стамбұлда 8 жыл болып, түрікше, арабша, парсыша және французша үйренеді. Ол — түрік тілін ең жақсы білген шетелдіктердің бірі. 1826 жылы Стамбұлда Bahriye'de ағылшын тілі оқытушысы болды. 1838 жылы садразамның (бірінші уәзір) аудармашысы болады. 1840 жылдан кейін сыртқы істер назариятында аудармашы болып бүкіл сыртқы байланыстардың аударма істерін орындады. 1853 жылы Англияға қайта оралып, сыртқы істер министрлігінде шығыс тілдері аудармашылығы бойынша жұмыс жасайды. *Royal Asiatic Society* қоғамының мүшелігіне сайланып, *«сэр»* атағын алады. Оның көптеген сөздіктері басылып шығады. Редхаус 1892 жылы қайтыс болды.

*Редхаус сөздігі*
-----------------

Джеймс Редһаус османлы түрік тілінен ағылшын тіліне аударылған алғашқы және ауқымды сөздігін құрастырды. Ол сөздік 1890 жылы жарыққа шықты. Редһаустың қолжазбасы 12 томнан тұрады және Ұлыбритания мұражайында сақтаулы. Араб әліпбиінің тәртібімен жасалған осы сөздікте сөздердің арабша, парсыша, түрікше төркіндері көрсетіліп, латын әріптерімен оқылулары берілген, сөз түрлері анықталған, мағыналары сандармен нөмірленіп берілген және сөз тіркестері ағылшынша түсіндірілген. Бүгінгі таңда сөздік «Sev Yayıncılık» баспасы тарапынан түрлі басылымдардан және қысқартылған түрлерде басылып шығарылуда. 1950 және 1972 Редһаус баспасы негізге алып әзірлеген сөздіктерге жаңа сөздер және сөз тіркестері қосылды.

Еңбектері
---------

* Grammaire raisonne те la langue Ottomane (1846)
* Vade mecum of the Османлы colloquial language (1855)
* Turkish vade mecum (1877)
* А simplified grammar of the Ottoman-Turkish (1884)
* Müntehabatı lügatı Osmaniye (1838)
* А dictionary of Arabic and Persian words used in Turkish (1853)
* А Turkish and English lexicon shewing the English significations of the Turkish terms (1890)
* Kitabı maanii lehçe li James Redhouse el İngilizi (1890)
* The Mesnevi (1881)
* А Vindication of the Ottoman Sultans title of caliph (1877)
* On the history, system and varieties of Turkish poetry (1879)
*Басқа мағыналар үшін Ертіс (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Ертіс** (орыс. *Иртыш*, қыт. 额尔齐斯河) — Солтүстік Мұзды мұхит алабында жатқан өзен, Обь өзенінің сол жақ саласы.

Қазақстан жерінде Абай, Шығыс Қазақстан, Павлодар облыстары арқылы ағады. Жалпы ұзындығы 4248 км, оның 1698 км-і Қазақстан жерінде. Су жиналатын алабы 1643 мың км2.

Бастауы
-------

Бастауын Алтай тауларының сілемі Бесбоғда (Қытай, Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы, Алтай аймағы) тауынан алады. Зайсан көліне дейінгі бөлігі – Қара Ертіс, көлден төмен қарай Ақ Ертіс немесе Ертіс деп аталады.

Гидрологиясы
------------

Арнасы бастау жағында, негізінен, қар, мұз суымен, орта және төменгі ағыстарында қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Алабы Алтай тауларының оңтүстік-батысын, Тарбағатайдың солтүстік-батыс баурайын, Сарыарқаның солтүстік-шығысын, Ресей жерінде Батыс Сібір жазығы мен Шығыс Орал етегін қамтиды.

Қазақ жерінде Ертіс ағынын Қатын, Қалба, Нарын, Тарбағатай және Сауыр жоталарынан, Құлынды даласынан жинайды. Көп жерінде тау сілемдерін тіле терең шатқалдар қалыптасқан. Бұл тұста жағаларының биіктігі 500 м-ге жетеді. Құлынды даласында өзеннің арнасы кеңейіп, жайылмасы пайда болады. Таулық аңғары (250 м биіктікке дейін) қылқан жапырақты орманды, оң жағы көбіне қарағайлы шабындықты келеді, осы тұстағы арнасының ені 100 – 150 м, Омбы қаласы тұсында 6 – 8 км, Тобыл кент тұсында 25 – 30 км-ге жетеді.

Ертісті бойлай кеме қатынасы бар (3600 км- ге жуық). Басты кемежайлары: Өскемен, Семей, Павлодар, Омбы, Тобыл, Ханты-Мансийск. 1953 жылы Ертісте Өскемен су электр станциясы (*СЭС*) салынған. Ертіс каскадындағы 3-саты Шүлбі СЭС-і бөгетінің құрылысы басталды. Ертіс алабының су энергетикалық ресурстарын игеру жылына 30 млрд. кв/сағ-қа дейін электр энергиясын бере алады. Ертістің суы Орталық Қазақстанды сумен қамтамасыз етуге және суландыруға арналған Ертіс-Қарағанды каналын қоректендіруге (75 м3/с су алынады) пайдаланылады. Ертіс сүйрік, сылан, бекіре, шортан, алабұға, елең және т.б. балықтарға бай. Сазан, табан, көксерке және байкал омулі жерсіндірілген.

Салалары
--------

Қазақстандық бөлігіндегі басты салалары 

* → Есіл
* → Тобыл
* → Бұқтырма
* → Шаған
* → Үлбі
* → Шар
* → Күршім
* → Үлкен Бөкен
* → Қалжыр
* → Нарын
* → Алқабек
* → Ұлан
* → Қайыңды

Ресей аумағындағы салалары 

* →Вагай
* →Конда
* →Омь
* →Тара
* → Демьянка

Жылдық ағынын реттеу және электр энергиясын алу үшін өзен бойында Бұқтырма, Өскемен, Шүлбі бөгендері салынған. Сарыарқа аймағындағы табиғи қорларды игеру мақсатында Ертіс-Қарағанды каналы тартылған. Көліктік маңызы зор, сағасынан 3784 км-ге дейін кеме қатынайды.f>

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 1 қарашаның 2013 жылы.
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Malimetter.kz Ертіс өзені реферат
*Басқа мағыналар үшін Қалмақ қырылған деген бетті қараңыз.*

**Қалмаққырылған**, *Белеуітті*, *Білеу* – Шалқартеңіз алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 325 км, су жиналатын алабы 10,1 мың км².

Бастауы
-------

Ұлытау тауының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Қарамола тауының оңтүстігінен басталып, Ботамола бейітінің оңтүстік-шығысында 5,2 км жерде, Нарөлген ауылынан 5 км, Шұбартеңіз сайы (бұрынғы көлге) 28 км жетпей тартылып қалады.

Гидрологиясы
------------

Жылдық орташа су ағымы 1,05 м³/с. Аңғары кең (0,5 – 4 км), бүйірлік жырауылысайлармен тілімденген, жоғарғы ағысында жағалау беткейлері тік, биіктігі 10 – 40 м. Төменгі ағысының жағалауы жайпақ. Жер асты және жауын-шашын суларымен толығады. Су ағыны көктемде болып, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Қалмаққырылғанға ұзындығы 10-нан 48 км-ге жететін көптеген салалар құяды. Оң салалары: Шауыпкелсай, Алшынбайсай, Керегетассай, Күнтоғай, Сарыбұлақ, Аманжолсай, Дүйсембай, Шолақсай, Жиде, Бозінген; сол салалары: Қарсақпай, Талсай, Қаратөбесай, Ащылысай, Ақкиіксай, Тұрған, т.б. Алабы – мал жайылымы, жайылмасы шабындық ретінде пайдаланылады. 1723 жылы осы өзеннің бойында қазақ сарбаздары қалмақтарды ойсырата жеңгеннен кейін бұрынғы Белеуітті өзен сол жеңістің құрметіне Қалмаққырылған болып аталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Ди-джей** (ағылш. *DJ* *disc jockey* — диск-жокей) - музыкалық хабардың жүргізушісі. Ең алдымен оның музыканы жақсы түсінуі шарт. Сол аудитория тыңдаушыларының сөйлеу стилін меңгеруі керек. Сөзде қолдану үшін емес, тыңдармандарды түсіну үшін жаргондарды да білгсні жөн. Егер өз тыңдаушыларынан бөлек жоғары тонды сөздерді қолданып тұрса - аудитория түсінбей, қажетсіз пауза пайда болуы мүмкін. Сондықтан, неғұрлым ортақ тіл табысқаиы дұрыс.

Диджей
Ди-джей адамдарды тыңдай білетін, түсіне алатын психолог та болады. Эмоциялық ұстамды болғаны жөн. Білімділік, интеллектілік аса қажет. Шет елдердегі ди-джейлікті бірнеше жоғары оқу орындарын бітірген, кез келген саладан хабардар, жасы толысқан адамдар атқарады. Оның тәжірибесі, көрген-білгені жеткілікті болмаса, сөйлер сөзі де болмайды. Әрине, қосымша ізденістер қажет. Мысалы, эстрада әншісінің сахнадағы, сахнадан тыс өмірі, әдеттері, көзқарасы т.б. туралы көбірек деректер, дайындық қажет.

Эфир жүргізушілері, жаңалықты жүргізушілер, ди-джейлер радионың форматына тәуелді болады. Аудиторияның ерекшелігіне жүгінеді, егер ересек адамдар болса, естеліктер, әңгімелер айтып, әңгіме-дүкен құрғанды ұнатады. Ал жастар аудиториясы күлкілі жайларды, көңілді музыканы талап етеді. Сондықтан, бағдарлама жүргізушілері кез келген аудиторияны үйіріп алатындай болуы керек. Ди-джей мен бағдарлама жүргізушісіне тарқатып жеке анықтама берудің қажеті жоқ: екеуі де аудиториямен, халықпен жүмыс істейді. Екеуіне де қойылар талап ортақ. Тек ди-джейге қосымша музыкалық білім қажет. Қазіргі европалық музыканттарды, ресей жұлдыздарын, қазақ «эстрадасының қаймақтарын жете білетін, музыка әлемінің небір жаңалықтарын біліп, аудиторияның талғамын дөп басып, көңілдерінен шығып жататын ди-джейлер бар.

Диджеингі туралы түсінік
------------------------

  

Диск-жокей деген сөзді ең бірінші рет 1935 жылы комментатор Уолтер Уинелл айтқан. Бұл терминді ол радио жүргізуші Мартин Блокке, ең бірінші диджейге, арнап айтқан. 

Қазіргі уақытқа дейін бұл сөз DJ деген бізге ыңғайлы аббревиатураға дейін қысқартылды. Содан соң бұдан диджеинг (ағыл. DJing), (диджейдің ісі) деген сөз пайда болды. 

Юнесконың шешімімен 2002 жылдан бастап, 9 наурызда Диджей күнін тойлай бастады. []

Композициялардың арасында жағымды ауысуды екі «ойнатқыш» және «микшер» арқылы жүргізіледі. 
«Микшер» осы екі ойнатқыштан шығатын әуендерді бірін–біріне салып бір әуеннен басқа әуенгеге жағымды ауысу жасайды. Осындай тоқтаусыз операциялардың өнімін «микс» деп атайды.
*Басқа мағыналар үшін Шағалалы деген бетті қараңыз.*
**Шағалалы** – Ертіс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау, Тайынша, Ақмола облысының Зеренді ауданының аумағы арқылы ағатын өзен. Ұзындығы 234 км, су жиналатын алабы 9220 км2.

Бастауы
-------

Көкшетау қыратынан басталып, Шағалалытеңіз көліне құяды.

Гидрологиясы
------------

Негізгі салалары - Терісбұтақ (27 км), Қошқарбай (49 км), Ащыөзен (23 км). Алабы жоғарғы және орталығы бөлігінде Қопа көліне құйғанға дейін қыратты-төбелі, төменгі бөлігінде жазықты. Аңғары Қопа көліне дейін айқын қалыптасқан, көбінесе жәшік тәрізді, ені 10 — 15 м-ден 1 — 1,4 км-ге дейін өзгереді, жарқабағының биіктігі 10 — 15 м. Қопа көлінен төменде аңғары айқын байқалмайды, айналадағы ортамен тұтасып кеткен. Жайылмасы екі жиекті, орташа ені 0,1 — 0,2 км, енділеу жері 3 — 4 км (Қопа көлі маңында), суы мол жылдары 3 — 6 тәулік бойы биіктігі 0,7 — 1,3 м су басады. Арнасы ирелеңді, Қопа көліне дейін орташа биіктігі 1,2 — 1,3 м, сағасында 0,5 — 0,7 м. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көктемде 20 — 40 күндей тасып, жазғы-күзгі кезеңде сабасына түседі. Суының минералдары көктемгі су тасу кезінде жоғары ағысында 200 — 600 мг/л-ден төменде 300 — 700 мг/л-ге, жазғы сабалық кезеңде, 700 — 900 мг/л-ден 1000 — 1100 мг/л-ге дейін өзгереді. Орташа көп жылдық су өтімі Северный ауылы тұсында 1,42 м3/с. лайлылығы 600 — 700 г/м3. Өзен суы егістік, шабындық жерлерді суаруға, елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 том 18 бөлім
Капилавасту - (пали: Kapilavatthu; хинди कपिलवस्तु) Будданың туған қаласы. Лумбини елді мекенінен шамамен 25 шақырым қашықтықтағы Шакья патшалығына қарасты аудан. Будда 29 жасқа жеткенше осы қалада, сән-салтанат пен молшылықта өмір сүріп, ешқандай қайғы-қасірет дегенді білмей өскен екен.
Кейінірек ауру-сырқау, кәрілік және өлім сияқты бақытсыздықтардың бар
екенін білген Будда рухани кемелдікке жетуді алдына мақсат етіп, туған қаласын тастап сапар шегеді. 

Арада бірнеше жыл өткен соң, аңсаған өміріне қол жеткізген Будда әкесінің шақыртуымен Капилавастуға келеді. Буддаға ерген 500 жас жігіт сопылыққа ден қояды.
Дегенмен Вайдрака патша Будданың тұсында Капилавастуда ойран салып, Шакья әулетін қырғынға ушыратады.
Осы шабуылдан кейін Капилавасту қаласының орнын орман басып, тіпті XXI ғасырға дейін ол жаққа тек пілмен ғана бара алатындай жағдайда болған.

Будданың туған жерін іздеу жұмыстары XIX ғасырдың соңына қарай басталды. Үндістанның археологиялық басқармасы Капилавасту қаласының орнын Уттар-Прадеш штатының Сиддхартхнагер ауданына қарасты Пипрахава ауылының маңынан тапқан.
Тарихи деректерге сай,
Будда б.з.д. IV гасырда Капилеастуда дүниеге келген деп есептеледі
Бұл жерде Будда жерленгенін Пипрахвадан табылған ежелгі Брахми жазбалары да нақтылайды.

Бугінде Капилавасту - Үндістандағы буддистер мінәжат ететін киелі орын.
Бұл жерде буддистер ерекше қасиет тұтатын құндылықтар мен бірнеше ступа орналасқан.
Мұндағы үлкен ступаның ішінен Будда жерленген табыт табылған.
Капилавасту бірнеше ауылдардан тұрады, олардың арасындаеы ең негізгілері - Пипрахава және Ганвариа.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Джеймс Стюарт** (ағылш. *James Stewart*; 1499 жыл — 1544 жыл), 1501 жылдан бастап **Морей графы**) — шотландық барон, король IV Джеймс пен оның көңілдесі Дженет Кеннедидің некесіз туған ұлы.

1526–1528 жылдары Морей шотландтық барондардың король V Джеймсті Ангус графының билігінен босату қозғалысына белсене қатысты. V Джеймстің тәуелсіз билігі кезінде Морей, шын мәнісінде, патшаны, қандас бауырын қолдайтын жалғыз ірі шотланд бароны болды: V Джеймс тұтастай ақсүйектерді біртіндеп әкімшілікті басқарудан шеттетті және жерлерді конфискациялады. Джеймс Стюарт елдің солтүстік аймақтарында тәртіпті сақтауға жауапты болды және орталық билікке қарсы тау кландарының толқуларын бірнеше рет басты. 1542 жылы корольдің қандас бөлесі Хантли графын алып тастағаннан кейін, Морей Англиямен соғыс кезінде король әскерінің қолбасшысы болып тағайындалды. Алайда, бұл соғыс Солуэй-Моссе апаты мен король Яков V-нің қайтыс болуымен аяқталды.

Королева Мария Стюарттың кәмелет жасына толмаған кезеңінде Морей регенттік кеңестің мүшесі болды және кардинал Битонның профранцуздық саясатының жақтаушысы болды.

Отбасы
------

3-Аргайл графының қызы Элизабет Кэмпбеллге үйленді. Жалғыз қызы — леди Мэри Стюарт, 3-Бьюкен графының ұлы (1-Бьюкен графының немересі), Джон Стюартқа (1547 жылы қайтыс болған) тұрмысқа шықты.

Морей графы қайтыс болған соң жесірі 11-Сазерленд графына тұрмысқа шықты.

Дереккөздер
-----------
**Көксу** – Балқаш алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысының Ескелді, Көксу аудандары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 205 км, су жиналатын алабы 4670 км2.

Бастауы
-------

Бастауын Жетісу Алатауындағы Басқан мұздығының оңтүстігінен алып, Көксу темір жол станциясында тұсында Қаратал өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Қараарық пен Қазан бастауларының қосылған жерінен Көксу аталады. Жоғарғы бөлігінде тар шатқал арасымен өтеді. Арнасының жағасы тік, биіктігі 4 м-ге жетеді. Су жайылмасының ені 5 – 10 м-ден аспайды. Ағысы қатты, суы мол. Жылдық орташа су ағымы Көксу а. тұсында 37 м3/с. Өзен суы шабындықтарды суландыруға, егін, бау-бақша суғаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ақын** — поэзиялық туындыларды (өлең, жыр-дастан, поэма) ауызша айтып не жазып шығаратын өнер иесі, халықтың көркемдік талғамын қалыптастырып, жалғастыратын сөз шебері.

Ақын ұғымының жырау, жыршы, өлеңші сияқты ұғымдардан ауқымы үлкен, ол солардың бәрін қамтиды. Ауыз әдебиетінде ақын өлең, жыр-дастандарды шығарушы да, айтып таратушы да болған.
Халықтың сөз өнерінде ертеден қалыптасқан дәстүр бойынша шынайы ақындар өлеңді табан астында суырып салып айтқан. Ондай жағдайда өлеңді, жырды домбыра немесе қобыз сияқты музыка аспаптарына қосылып орындаған. Оларды халық әдебиетінің дәстүрлерін сақтайды деген мағынада біздің заманымызда "халық ақыны" деп атайтын болды. Қазақ халқының Жамбыл, Нұрпейіс, Кенен Әзірбаев т.б. ақындары көптеген мұра қалдырған. Олар жыршылық өнерді де меңгеріп, кейде ұзақ дастан-жырларды жатқа айтқан. Мұндай ақындар тек қазақ халқында ғана емес, туысқан қырғыз, қарақалпақ халықтарында да кездеседі.
Ақын деп жазба әдебиетінің өкілін де атайды. Бірақ мұндағы ақынның тұлғасы мүлде басқа. Жазба әдебиет өкілдерін алсақ, бұлардың өмір шындығын бейнелеу әдісі, көркемдік ой жүйесі, қолданатын жанрлары, стиль, тіл өзгешелігі қай жағынан да жаңа, соны қасиет-сипаттар мол. Қазақ әдебиетінде жазба әдебиетінің дәстүрін жан-жақты қалыптастырып дамытуға Абайдан бастап, С. Торайғыров, А. Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы, М. Жұмабаев, С. Сейфуллин, І. Жансүгіров сияқты көптеген ақындар өз үлесін қосқан.
Сөйтіп, ақын деген сөздің мағынасы өте кең, ол поэзиядағы әр түрлі тарихи кезеңдердегі, әр қилы дарын иелерін қамтиды. Соларды үлкен екі топқа бөліп, жырау, жыршы, термешілерді, өлең-жырды ауызша шығаратын, ауызша (домбырамен) суырып салып айтатын ақпа ақын сөз зергерлерін жинақтап жыршы ақын деп атауға болады. Сонда оларды жазба әдебиетінің өкілі жазушы ақыннан бөліп алып, өз алдына бөлекше шығармашылық тұлға ретінде қарауға мүмкіндік туады. Ауызекі тілде әнші ақындар, айтыскер ақын т.б. деп бөлу де қалыптасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
3. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8

Тағы қараңыз
------------

* Қазақтың атақты әнші-күйшілері

Қосымша мәліметтер
------------------

* Мұрағатталған 6 сәуірдің 2011 жылы. —Қазақ ақындарының өлеңдері

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Дастан** – әдебиет жанры. Фольклордың саласына жатады. Таяу Шығыс, Орта Азия, қазақ халықтары арасында кең тараған. Тақырыбына байланысты қазақ дастандары батырлар жыры («Алпамыс»), тарихи жырлар («Бекболат»), ғашықтық жырлар («Қыз Жібек»), қиссалар («Тотының тоқсан тарауы») болып бөлінеді. Кеңес заманында еңбек ерлеріне, Отан соғысы батырларына, партия қайраткерлеріне арналған авторы белгілі дастандар шықты. Мысалы, Жамбылдың «Замана ағымы», Н.Байғаниннің «Қанды жорық», Қ.Жапсарбаевтың «Капитан Гастелло» дастандары т. б. дастанның тілі шұрайлы, онда бейнелі сөздер көп кездеседі. М.Әуезов «Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы (1845-1904)» монографиясының «Абайдың поэмалары» тарауында дастанның негізгі оқиғасы шығыс аңыздарына құрылатындығын, оны Абайдың жаңғыртып, «анық қазақтың өз үлгісіндегі дастандар түрінде» жазғанын мысалға келтірген, «Абай шығыс әдебиетіндегі ұлы классиктер мол баяндаған күйге түгел тоқтап, бағынып қалмайды. Ол аңызды өзінше, көп жағынан өмір шындығына жақындатып, реалистік стильге бұрады».

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Алшынбай Тіленшіұлы** (1783- ө. ж. б.) - би.

Өмірбаяны
---------

Айбике, Шаншар елінің басты адамы. 1826–1846 жылдары Айбике-шаншар болысын басқарған. Арғын ішінде - Қаракесек. Қаз дауысты Қазыбектің шөбересі. Алшынбайдан: Қақабай, Бану, Бәпи, Шәпи, Қосық, Жанығұл, Жүсіп тарайды. Абайдың бәйбішесі Ділдә - Жүсіптің қызы. Патша үкіметінен старшина, поручик шендерін алған. Санкт-Петербургтегі патша сарайында болып, Анна лентасына тағылған алтын медальмен марапатталған. Сұлтан Кенесары Қасымовтың көтерілісі кезінде елін тыныш ұстап, патша үкіметіне көмектескені үшін Анна лентасына жазылған күміс медаль алады. Ел аузында Абайдың Ділдәні алған соң, Алшынбайға сәлем бере барып, Шұбар айғырдың үйірін сұрағанда, мұны бере алмай, «*батамды алсын»* деген ұлы атасына *«Ондай батасын сатқан шал өзімде де бар»* деген өкпелі сөзі қалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
2. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
3. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Кіші Қобда** – Жайық алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысының Қобда ауданы және Ресей (Орынбор облысы) жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 116 км, су жиналатын алабы 1240 км².

Бастауы
-------

Бастауын Ресейдегі Сабындыкөл атырабындағы қыратты бұлақтан алып, Жиренқопа ауылы тұсында Қобда өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ағыны баяу, су деңгейі көктемде 18 – 20 тәуліктей көтеріледі. Жылдық орташа су ағымы 0,44 м³/с. Суында сазан, шортан, қарабалық бар. Егін суғарылады. Жағалауы – жайылым.

Су тізілімінің мәліметтері
--------------------------

Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жайық су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Елек. Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі).

Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:

* Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 12010000912112200009168
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200916
* Су алабының коды — 12.01.00.009
* ГЗ томының нөмірі — 12
* ГЗ бойынша шығарылуы — 2

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. 1 2  РФ мемлекеттік су реестрі: Кіші Хобда.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЕлек су алабының өзендері |
| --- |
|  |
| 
Үлкен Песчанка | Ветлянка | Иккырашан | Карабутак | Кіші Песчанка | Кіші Қобда | Сарак-Салды | Утя | Қобда | Жіңішкесай |

 |
**Абыз Әтембекұлы** — Адайдың Мұңал — Бәйімбет бөлімінен шыққан би. Есімі руға берілген Абыз, жеті атасы енді толысып келе жатқан ру. Көп адам Абыз руының бар екенін білмейді, көбінесе Абыздың әкесін таниды (Әтембек би, Әтембек руы). Халық арасында қатты танымал емес, көп кездеспейтін, аз тараған ру десекте болады. 

Ұлдары: Есенжан (Би), Жылтыр-Дәрігер, Есқара, Жүсіп, Діңгіл.

Шежіре
------

Шежіресі: Адай ➞ Келімберді ➞ Мұңал ➞ Бәйімбет ➞ Алдаберді ➞ Райымберді ➞ Текей ➞ Әтембек ➞ Абыз

Сөздері
-------

Ет тәттілігін қойса, мен ұрлығымды қоямын деген екен қасқыр...

Бәйімбет Абыз би: 
Тоқтының еті су, бойдақтың еті бу, құнан қойдың еті құрыш, дөнен қойдың еті бұрыш, қыс түспей үйтілген бесті қой, көкейімді тесті ғой деген екен.

Жиналған көпшілік бір астың үстінде,
-Ереке, қай малдың еті тәтірек? - деп сұраған екен.

"Түйенің өркеш майына жон етін қуырғанда тәтті емес пе, жылқының жал-жаясы, қазы-қартасынан артық не бар, сиырдың тоқ ішегі, ешкінің бөтеке майы тәтті ғой" - депті, Есен Ермембет би.

Мал баққан қазақта тамыздың он төрті болмай лақты соймаған. Дәмсіз болады деп. Жалпы қозыны соя берген, бірақ лақты тамыздың он төртінен кейін сойған. 

Қараша айында марқа, бұзау, құлын сойып, содан кейін, желтоқсанның басында еті дәмді кәрі қойды тауысқан.
Қауыс, кәрі құртаңды тауыс деп, содан айтқан. 

Кәрі қойдың етінен кейін, жылқының етін жеген. Содан ақпан айында түйенің етін жеген. Науырыздың он бесінен кейін ет жемеген. 

Сонау мамырдың он төртіне дейін сүт, шұбат, қымыз ішкен. Ас қазанды жазған ғой. Екі ай ағарған ішсе асқазан қайтадан қалпына келеді екен. Мамырдың он төртінен бастап қайтадан қозы бағлан етін жей бастаған...

Сілтемелер
----------

Сүйіндікқызы Бопай ханымның Орынбор генерал-губернаторы И.И. Неплюевке жазған талап-арызынан үзіндісі:

Абызы Әтембектің төкпек қағып,
Ерлерге берді бата – от боп қарып!..
Ер Шотан, Арғынбай мен Айбас, Қонай
Белге ұрып бес қаруын кетті аттанып...

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
*Басқа мағыналар үшін Қайрақты деген бетті қараңыз.*
**Қайрақты** – Сарысу алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады.

Бастауы
-------

Бастауын Жақсы Тағылы тауының шығыс беткейіндегі бұлақтардан алып, Қайрақты ауылынан 30 км жерде Жаман Сарысу өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 40 км, су жиналатын алабы 522 км². Аңғары 0,5 – 1 км, арнасы жатық. Сағасындағы жылдық орташа су ағымы 0,41 м³/с. Өзенге кішігірім 5 сала құяды. Суы тұщы, шаруашылық қажетіне пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Қайрақты деген бетті қараңыз.*
**Қайрақты**, *Шопанқарасу* – Есіл алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысының Атбасар, Жақсы аудандары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 66 км, су жиналатын алабы 3890 км².

Бастауы
-------

Өзен бастауын Телекей көлінің солтүстік-батысында 10 – 12 км жердегі жазықтағы бұлақтан алып, Балталы ауылына жетпей Терісаққан өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Басты салалары: Талдысай, Егінқарасу, Шұрымсай, Шортанбай. Аңғары кең, арнасы жалпақ. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Жылдық ағынының негізгі бөлігі көктемгі қар еру кезінде қалыптасады. Су ағымы көктемгі су тасқыны кезінде 9,86 м³/с-тан жазғы саба кезінде 0,025 м³/с-қа дейін азаяды, кейде құрғап қалады. Көктемгі мол суды егінді көлдетіп суғаруға пайдалану үшін орта ағысында бөгет салынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Әзірбайжан баспасөзі** – Әзірбайжан тілінде мерзімді баспасөз 19 ғасырдың 30-шы жылдары пайда болды..

Тбилисиде "Тифлис әхбары" ("Тифлис хабары", 1832 жыл), "Гафгазын бу тәрәфинин хәбәрләри" ("Закавказье хабаршысы", 1845 жыл) ресми материалдар жариялап тұрды. "Әкинчи" (1875–77 жылдары), "Кошкул" (1883–91жылдары) газеттері демократиялық баспасөздің негізін қалады. Көрнекті публицист-ғалым М.Шаһтахтлы Тбилисиде шығарған демократиялық бағыттағы "Шэрги–Рус" ("Шығыс Ресей", 1903–05 жылдары) газеті қоғамдық ойдың дамуына елеулі үлес қосты. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында Бакуде буржуазиялық және буржуазия-либералдық мазмұнда бірнеше газет, журналдар шығып тұрды. 1906 жылы демократ-жазушы Ж.Мамедкулизаде "Молла Насреддин" (1906-31 жылдары) атты демократиялық батыттағы алғашқы сатиралық журнал шығарды. Ол Шығысқа кең тарады. Революциялық қозғалыс өрістеген кезде Бакуде партиялық жасырын "Нина" баспасы (1901–06 жылдары) Маркстік әдебиеттерді, Лениндік "Искра" газетінің көшірмесін және грузин тілінде "Брдзола" ("Күрес", 1901–02 жылдары) газетін шығарып тұрды. 1904 жылы жасырын "һүммәт" ("Жігер"), 1905–06 жылдары большевиктік "Известия Совета рабочих депутатов" және "Дәвәт–Гоч" ("Ұран"), "Бакинский рабочий", "Банвори дизайн" ("Жұмысшы үні", армян тілінде); 1906–07 жылдары "Тәкамул" ("Эволюция"); 1907 жылы "Йолдаш", "Гудок"; 1907–09 жылдары жасырын "Бакинский пролетарий" газеттері шықты. 1905–20 жылдары Әзірбайжанда 400-ден астам газет, журнал шығып тұрды. Әзірбайжанда алғашқы кітап Тебриз қаласында 19 ғасырдың 20 жылы жарық көрді. Кен. өкіметі орнаганнан кейін Әзірбайжан мемлекетттік баспасы (1924 жылы) құрылды. 1968 жылы "Азернешр", "Маариф", "Кәнжлик" т. б. баспалар таралымы 10 724 мың дана 1265 кітап шығарды. Әзірбайжанда барлығы 123 журнал, 121 газет шығады (1968 жыл). Республикалық газеттер: әзірбайжан тілінде – "Коммунист", "Совет кәнди" ("Советтік село"), "Азербайжан кэнжлэри" ("Әзірбайжан жастары"), "Азербайжан муалими", "Азербайжан пионери", "Адабият ве инджесенет" ("Әдебиет және өнер") т. б.; орыс тілінде – "Бакинский рабочий", "Вышка", "Молодежь Азербайджана"; армян тілінде – "Коммунист". Саяси, әдеби, сатиралық журналдар: әзірбайжан тілінде – "Азербайжан коммунист", "Азербайжан гадыны", "Кирпи", "Улдуз", "Азербайжан"; армян тілінде – "Гракан Андрбеджан" ("Әзірбайжан әдебиеті"). Әзірбайжан телеграф агенттігі (АзТАГ) 1920 жылы ұйымдасты. Радиохабар 1926 жылы телевизия орталығы 1956 жылы жұмыс істейді. Радио және телехабарлар әзірбайжан, орыс, армян тілдерінде жүргізіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Баспагері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
**Қайыпмергеннің қарасуы** – Сарысу алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 100 км, су жиналатын алабы 2150 км².

Бастауы
-------

Бастауын Сасырлы тауының батысындағы қыраттан алып, Шабдаржуған (455 м) тауының солтүстік-батысында 15 км жерде Жаңасортаң қонысында тартылып қалады.

Гидрологиясы
------------

Негізінен жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Ағыны көктемде 15 – 20 күндей ғана болады, жаздың ыстық айларында төменгі және орта ағыстары құрғақ арнаға айналып, жоғарғы ағысы қарасуларға бөлініп қалады. Қайыпмергеннің қарасуы көктемде мал суаруға қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
**«Бірінші арна» телебағдарламасы** – Ресей қоғамдық теледидары. 

Телерадиокомпанияның жаңа түрі, мемлекеттік және жеке меншік түрлерінің араласы негізінде өмірге келген ұйым. РФ Президентінің жарлығымен «Останкино» мемлекеттік телерадиокомпаниясының негізінде акционерлік қоғам түрінде құрылған. Мемлекет иелігінде бақылау пакеті акциясының 51 пайызы тиесілі, ал қалған 49 пайызы ірі жеке меншік компаниялар еншісінде.РКТ-нің хабар тарату көлемі тәулігіне 18,5 сағат. 

Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5
Географиялық орны
-----------------

**Ақсай** – Алматы облысы Қарасай ауданындағы өзен. Қаскелең өзенінің оң саласы. Ұзындығы 70 км, су жиналатын алабы 566 км2.

Бастауы
-------

Бастауын Іле Алатауының мұздықтарынан алып, әр түрлі ландшафт белдемдерінен өтеді.

Гидрологиясы
------------

Ақжар ауылы тұсындағы аңғары 8 м, орташа тереңдігі 0,2 – 0,7 м, ең терең жері 1,2 м. Жылдық орташа су ағымы 2,63 м3/с. Ақсай және оның салаларынан сел жүріп тұрады. Осындай ірі селдің бірі 1921 жылы Ақсай өзенінің бойымен өткен. Сел жүргендегі су шығымы 307,0 м3/с-қа жеткен. Басты салалары: Ақсай, Тастыбұлақ, Ойжайлау, Қырғауылды. Суын елді мекендер егін суғаруға пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, ҚР табиғаты
**Алқабек**  – Қара Ертіс өзенінің оң саласы.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерімен ағады.

Бастауы
-------

Азутау жотасының оңтүстік беткейінен бастау алады.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 82 км, су жиналатын алабы 1420 км2. Қар, жаңбыр, жер асты суларымен толығады. Жоғарғы тау шатқалында сарқырай ақса, жазыққа шығысымен ағысы баяулайды. Алқабек елді мекенінің тұсында көп жылдық орташа су ағымы 0,57 м3/с. Суы егін суғаруға, мал жайылымына пайдаланылады. Басты салалары: Орта Теректі, Шет Теректі, Ашалы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы