recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Николай Дмитриевич Каширин
**Николай Дмитриевич Каширин** (1888 жыл 4 ақпан, Орынбор губерниясы - 1938 жыл 14 маусым) - кеңес әскери қайраткері, Азамат соғысының батыры, Әскердің *2-рангілі қолбасшысы.* 1918 жылдан КОКП мүшесі.

Өмірбаяны
---------

1909 жылы *Орынбор юнкерлер училищесін* бітірді. 1912 жылы жас казактардың арасында *үкіметке қарсы үгіт* жүргізгені үшін *Орынбор 5-казак полкінен* қуылды. 1916 жылы жараланып, еліне оралды. 1917 жылы наурызда еңбеккер казактарды бастап, *контрреволюциялық казак басшыларына* қарсы күресті. 1918 жылы Верхнеуральскіде *Дутов әскерлерімен* күресу үшін ерікті казак отрядын ұйымдастырды. 1918 жылы шілдеде *Южноуральск партизан отрядының* бас командирі болып сайланды, жараланғаннан кейін бас қолбасшы *В.К.Блюхердің* көмекшісі болды. 1918 жылы қыркүйектен *4-Уральск дивизиясы бастығының орынбасары және бастығы.* 1919 жылы *Орынбор бекініс ауданының* коменданты, Түркістан майданы *49-бекініс дивизиясының* бастығы. 1920-1922 жылдары *Орынбор-Торғай губерния атқару комитетінің төрағасы,* Оңтүстік майданның *3-атты әскер корпусының* командирі, *Александр әскерлер тобының* қолбасшысы. 1923-1925 жылдары *14-атқыштар корпусының* және *казактардың 1-атты әскер корпусының* командирі. 1925-1931 жылдары бірнеше әскери округтар қолбасшысының көмекшісі, 1931-1937 жылдары *Солтүстік Кавказ әскери округының* қолбасшысы. 1934 жылдан КСРО әскери кеңесінің мүшесі. 1937 жылы жауынгерлік дайындық бас басқармасының бастығы болды. 

Верхнеуральскіде оның құрметіне ескерткіш орнатылған.

Марапаттары
-----------

Бірінші дүниежүзілік соғыста 6 орденмен марапатталды. 2 рет Қызыл Ту орденімен марапатталды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974 ж. 5 том
**Телғараев Сейфолла Пірімұлы** (14 желтоқсан 1910, Қызылорда – 25 тамыз 1975, Алматы) – актер, педагог, Қазақ КСР-інің халық артисті (1958).

Өмірбаяны
---------

Ташкент қаласындағы балалар үйінде тәрбиеленген.

1931 жылы Мәскеудегі Жұмысшы жастар театрына режиссерлер даярлайтын курсты бітіргеннен кейін 1932 жылы Қазақстан Өлкелік комсомол комитетінің жолдамасымен Қарағанды қаласында Жұмысшы жастар театрын ұйымдастырып, оның көркемдік жағын басқарды.

1932 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театрында қызмет етті. Осы театр сахнасында алғашқы ойнаған рөлдерінің бірі – І.Жансүгіровтің «Кек» драмасындағы Тастабан.

1958 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театрының құрамымен Қазанда, Уфада, Нүкісте және Бішкек қаласында өнер көрсетті. Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театры жанындағы театр студиясында педагогикалық қызметпен де шұғылданды.

Ойнаған рөлдері
---------------

Ол, негізінен, комедиялық рөлдерде ойнаған. Осы бағыттағы басты рөлдерінің бір тобы: Жапал, Қараман, Шал (М.Әуезов, «Еңлік – Кебек», «Қара қыпшақ Қобыланды» мен «Айман – Шолпан»), Тымақбай (Ғ.Мүсірепов, «Амангелді»), Жайнақ (С.Мұқанов, «Шоқан Уәлиханов»), Баймағамбет, Жиренше (Әуезов пен Л.С. Соболевтің «Абайы»), Жартыбай (Ә.Әбішев, «Қырағылық»), Yдері (Ш.Хұсайынов, «Марабай»), Байбол (Ә.Тәжібаев, «Той боларда»), Дауылбай (Қ.Мұхамеджанов, «Құдағи келіпті»), Құдайберген, Маңғаз (Т.Ахтанов, «Сәуле» мен «Күтпеген кездесу»), Минутка (Б.Ф. Чирсков, «Жеңімпаздар»), Бобчинский (Н.В. Гоголь, «Ревизор»), Лафлеш (Ж.Б. Мольер, «Сараң»), Родриго, Грумио (У.Шекспир, «Отелло» мен «Асауға тұсау»), т.б. Актер өнері көрерменді баурап алар табиғи ойынының және ақжарқын, нұрлы юморының молдығымен ерекшеленді.

1942 жылдан киноға түскен: Көкбай («Абай әні», 1945), Мақсұт («Дала қызы», 1954), Сайран («Біз осында тұрамыз», 1957), Хакім («Өмір жолы», 1959), Ербол («Алдар Көсе», 1964), т.б.

Фильмографиясы
--------------

* 1945 - *Абай әндері* - *Көкбай*
* 1954 - *Дала қызы* - *Мақсұт*
* 1955 - *Қыз-жігіт* - *Мұрат*
* 1959 - *Өмір жолында* - *Хәкім*
* 1960 - *Бір ауданда* - *Нұранбеков*
* 1961 - *Көкжиек* - *қойшы*
* 1961 - *Ән шақыруда* - *завклуб*
* 1962 - *Жол түйісі* - *халық мәслихатшысы*
* 1964 - *Алдар көсе* - *Ербол*
* 1966 - *Ән қанатында* - *жігіт*
* 1971 - *Ерекше күн* - *Әсем аға*
* 1972 - *Арман асуы* - *эпизод*

Марапаттары
-----------

Қазан Революциясы және Еңбек Қызыл Ту орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Дуван Эстебан Сапата Бангеро** (ис. *Duván Esteban Zapata Banguero*; 1991 жылы 1 сәуірде туған, Кали, Колумбия) — колумбиялық футболшы, "Аталанта" клубы мен Колумбия құрамасының шабуылшысы.

Клубтық мансап
--------------

Сапата "Наполи" сапында
Сапата туған қаласы Кали қаласындағы "Америка" клубының тәрбиеленушісі. 2008 жылы Мустанг Кубогында команда үшін дебют жасады. 18 мамырда "Бояка Чико" клубына қарсы ойында Дуван өзінің алғашқы голын соқты. Сол жылы ол клубқа Клаусураны жеңуге көмектесті. 2011 жылы жастар арасындағы әлем чемпионатынан кейін Сапата аргентиналық "Эстудиантеске" жалға берілді. 26 қыркүйекте "Белграноға" қарсы ойында аргентиналық ойында дебют жасады. Осы кездесудің соңында Дуван жаңа клуб үшін алғашқы голын соқты. Маусым қорытындысы бойынша Сапата "Эстудиантес" сапындағы 11 матчта қарсыластарының қақпасына 5 рет соққы жасады және команда басшылығы шабуылшының трансферін сатып алды. Мәміле сомасы 1,2 млн еуроны құрады. Келесі маусымда Дуван 35 ойында 17 гол соқты.

2013 жылдың жазында ағылшындық "Вест Хэм Юнайтед" футболшыны сатып алғысы келді, бірақ оған жұмысқа рұқсат ала алмады. Сол жылдың тамыз айында Сапата италиялық "Наполиге" ауысты. 28 қыркүйекте "Дженоаға" қарсы ойында Серия А лигасында дебют жасады. 22 қазанда Чемпиондар Лигасында Францияның "Олимпик" клубына қарсы ойында Дуван команда үшін алғашқы голын соқты.

2015 жылдың жазында Сапата "Удинезеге" жалға берілді. 23 тамызда "Ювентусқа" қарсы ойында ол екінші таймда Антонио Ди Наталені алмастырып, жаңа команда үшін дебют жасады. 19 қыркүйекте "Эмполиге" қарсы ойында Дуван "Удинезе" сапындағы алғашқы голын соқты. 2017 жылдың жазында сатып алу міндеттемесімен жалдау құқығындағы Сапата "Сампдорияға" ауысты. 17 қыркүйекте "Ториноға" қарсы ойында ол жаңа команда үшін дебют жасады. Дәл осы ойында Дуван Сампдория үшін алғашқы голын соқты.

Ұлттық құрамада
---------------

2011 жылы Сапата Колумбия жастар құрамасының отанында өткен жастар арасындағы әлем чемпионатына қатысуға өтініш берді. Турнирде ол Франция құрамаларына қарсы матчтарда ойнады және Коста-Рика, Ал Мексикаға қарсы матчта гол соқты.

2019 жылдың жазында Дуван Бразилияда өткен Америка кубогына қатысу үшін ұлттық құрамаға шақырылды. Аргентинаға қарсы топтағы бірінші матчта ол 86-минутта гол соғып, 2:0 есебімен жеңіске жетті. Катарға қарсы екінші матчта Сапата 86-минутта тағы да гол салып, өз командасына 1:0 есебімен жеңіс әкелді.

Жетістіктері
------------

**"Америка"**

* Колумбия Чемпионаты: Финалисасьон 2008

**"Наполи"**

* Италия Кубогының иегері: 2013/14
* Италия Суперкубогының иегері: 2014

**Колумбия**

* Америка Кубогының қола жүлдегері: 2021

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Эстудиантес 2:3 Бельграно  (ағыл.).  soccerway.com.
2. ↑  West Ham apply for work permit for Colombian forward Duván Zapata.  The Guardian.
3. ↑  Олимпик Марсель 1:2 Наполи  (ағыл.).  soccerway.com.
4. ↑  Сапата и Стринич за 22 млн евро перешли из «Наполи» в «Сампдорию».  soccerway.com.
5. ↑  Торино 2:2 Сампдория  (ағыл.).  soccerway.com.
6. ↑  Колумбия-20 4:1 Франция-20  (ағыл.).  soccerway.com.
7. ↑  Колумбия-20 3:2 Коста-Рика-20  (ағыл.).  soccerway.com.
8. ↑  Мексика-20 3:1 Колумбия-20  (ағыл.).  soccerway.com.
**Электроанализ**. Электроанализ негізіне электр тоғының әсерінен заттардың химиялық айырылысу реакциясы жатады. Сандық байланыстары мен заңдылықтарын Фарадей ашқан.

1. Электролиз кезінде бөлінетін зат массасы ерітінді арқылы өткен электр зарядтарының мөлшеріне тура пропорционал.
2. Ерітінді арқылы электр зарядының бірдей мөлшері өткенде, электродтарда заттың бірдей эквиваленттік мөлшері бөлінеді. Бұл зандылықтарды математикалық өрнек түрінде көрсетуте болады:

{\displaystyle m={\frac {M\_{e}\*Q}{F}}}
мұндағы m - электролиз кезінде бөлінген немесе электродта реакцияға түскен зат массасы, г; Mэ - талданушы заттың эквивалентік массасы Бұл молярлық массаның электродтық реакцияға қатысатын электродтар санына қатынасына тең, г/моль; Q = I\*t - ерітінді арқылы өткен ток мөлшері, Кл; F - Фарадей саны (96500 Кл/моль).

Электрогравиметрия және кулонометрияны электроанализ тәжірибесінде электродтық механизмге тәуелділік реакциясы арқылы ажыратады.
Электрогравиметрияда анализденетін зат электродқа қатты түрде бөлінетін электродтық реакция қолданылады.

Мысалы:

Zn2+ + 2e → Zn0 (катодта тотықсызданады)

Pb2+ + 0H2O - 2e → PbO2 + 4H+ (анодта тотығады)

Мұнда аналитикалық сигнал - бөлінген заттың массасы болып табылады, оны электролизге дейінгі және кейінгі электрод массасының айырымымен анықтайды.
Кулонометрияда анализденетін зат процесіндегі электродтық реакция электродта қатты түрдегі бөлінбейді.

Мысалы:

Fe3+ + e → Fe2+ (катодта тотықсызданады)

2Cl- - 2e → Cl2 (анодта тотығады)

Бұнда аналитикалық сигнал анализденетін ерітінді арқылы өтетін ток мөлшері болып табылады, оны кулонометр немесе кулонометрлік титрлеу көмегі арқылы өлшейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алма-ты:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**Электрмагниттік өріс** – электр заряды не магниттік моменті бар бөлшектердің өзара әсерін жеткізетін (тарататын) физикалық өрістің бір түрі. Ол координаттардың екі векторлық функциясы – электр өрісінің кернеулігі (*Е*) мен магнит өрісінің кернеулігі (*Н*) кейде магнит индукциясы (*В*) арқылы сипатталады. Электрмагниттік өрістің дербес түріне қозғалмайтын электр зарядының жасайтын таза электр өрісі және тұрақты тогы бар қозғалмайтын өткізгіштердің не тұрақты магниттің жасайтын таза магнит өрісі жатады. Алайда бұл өрістердің әрқайсысы басқа бір инерц. санақ жүйесімен салыстырғанда таза электр өрісі не таза магнит өрісі бола алмайды. Электрмагниттік өріс электр және магнит өрісі деп шартты түрде ғана бөлінеді. Бір-біріне қарағанда әр түрлі инерц. санақ жүйесінде қозғалатын Электрмагниттік өрістің белгілі бір нүктесіндегі Е мен Н векторларының мәні әр түрлі болады. Айнымалы электр және магнит өрістері бір-біріне тығыз байланысты, олар біріге отырып айнымалы Электрмагниттік өрісті құрайды. Қозғалмайтын ортадағы Электрмагниттік өрістің заңдары Максвелл теңдеуімен сипатталады.
'*Дефектоскоп*  '- (лат. defectus «кемістік» + др.-греч. σκοπέω «байқау») -темір немесе темір емес бұйыдардың ақауын табу үшін қолданылатын жабдық.  

Дефектоскоптар көлік, тасымал құралдарында, машина жасау, химиялық, мұнай өнеркәсіптерінде, энергетика мен құрылыста қолданады.  

Электромагнитті дефектоскоп әдісінде - электр қуаты немесе магнит ағыны зерттелетін бұйымның бойымен өтеді.

### Қолдануы

Бұйым массада магниттiк ағын немесе токтi бөлу кезінде бөгде кiрмелер, зақымданулар, қабыршақтар, сызаттар және қылтақтардың болуын қадағалайды. Сыналып отырған металл бұйым тұрақты тоқтың күштi электромагнитi жолақтарының арасында орналасады, егер магнит ағынының тығыздығы материалдың тығыздығына жақын болса, онда қиманың кішіреюінің орныны күш сызықтарының бөлiгі бұйымның бетіне шығады, беттің үстiнде ауада тұйықтана отырып, бұйымның бетiнде қабыршақ немесе сызаттың бар болуын көрсетеді.

### Дереккөз

1. ↑  Әлемдік энциклопедиясы
Миллисекунд пульсар және сору табағы, NASA анимейшн
Лүпілжұлдыздың көрінісі. Сурет орталығы –- Нейтрон жұлдыз; қисық сызық – пульсардың магнит өрісі; көк конустар - пульсардың радиациялық ағындары
**Пульсар** (ағылш. *Pulsar*) немесе **Лүпілжұлдыз** — тұрақты периодпен әлемге (жер бетіне дейін) радиолық (*радио-пульсар*), оптикалық (*оптикалық пульсар*), рентгенді (*рентгенді пульсар*) немесе гаммалық (*гамма-пульсар*) импульс сигналын (ақпарын) тарқатып тұратын жұлдызды дене.

Байқалуы
--------

1967 жылдың қазан айында Кембридж университеті Кавендиша зертханасы (Cavendish Laboratory) Антоний Хьюиш （Antony Hewish) профессордың 24 жасар аспирант қызы Jocelyn Bell Burnell радиотелескопқа келген ақпарларды тексерген кезде кейбір дыбыс сигналының өте тәртіпті екеніне назар аударады. Олардың периоды тұрақты болып, шамамен 1.337 секунд болады. Алғашында ол мұны бөгде ғаламшарлық "кішкентай жасылдар" （LGM） жіберген ақпар болуы мүмкін деп есептейді. Бірақ былайғы жарты жылда ол бұл түрдегі сигналдардың әртүрлісін анықтайды. Кейін адамдар бұл түрдегі аспан құбылысын жаңаша аспан денесінің құбылысы ретінде танып, аталған жұлдыздарды Пульсар (Лүпілжұлдыз) деп атайды. "Пульсар", "Квазарлар", "Ғарыш микротолқынды фоны", "Жұлдызара молекула" төртеуі ХХ ғасырдың 60 жылдарындағы "төрт астрономиялық жаңалық" есептеледі. Антоний Хьюиш профессор пульсарды байқағаны үшін 1974 жыл физика саласы бойынша Нобель сыйлығының лауреаты болды. Ал бұл жұлдызды шындап алғаш байқаған Jocelyn Bell Burnell бойжеткеннің Нобель сыйлығын алмай қалуы қоғамда біршама талас туғызған болатын.

Бір ғажабы, 1967 жылы Алясканың зымыраннан қорғану орталығының радар тізгіндеуші қызметкерлері кейбір лүпілдеген сигналдарды байқап, олардың аспаннан келгенін тұрақтастырады. Бұл байқау Кембридж университеті Кавендиша зертханасындағы Пульсар лүпілін байқаудан әлдеқайда бұрын болса да, бірақ әскери құпия ретінде жасырылып, тек ХХІ ғасырда ғана жұртқа белгілі болды.

Ерекшелігі
----------

Миллисекундтық лүпілжұлдыз
--------------------------

Дереккөздер
-----------
Меринос жүнін бағалау сәті.
1905 жылы Сиднейда өткен конкурс чепионы.
**Меринос** (ис. *los merinos (көпше), merino (жекеше)*) - биязы жүнді қой тұқымы. Оған жіңішке біртекті түбіттен тұратын аса бағалы жүн беретін ойлар жатады.

Бұл тұқым б.з.б. 3-2 ғ-ларда Алдыңғы Азияда шығарылған деп есептеледі. Кейіннен Жерорта теңізі елдерінде,18 ғ-да Батыс Еуропа, Солтүстік Америка, Аустралия, Шығыс Еуропа (Ресей) елдеріне тарай бастады. Қазақстанға 19 ғ-дың аяғында әкелінген. 

Меринос жүннің жіңішкелігі 14,0-25,0 мкм, ұзындығы 7,5 см. Қырыққан кезде 8-12 кг жүн алуға болады, одан 35-45% таза жүн алынады. 300-400 г. таза жүннен 1 м мата тоқылады. Республикада қой тұқымын асылдандыруда Рамбулье мен Прекос мериносы тұқымдарының маңызы зор. Осы тұқымдарды жергілікті қой тұқымдарымен шағылыстыру арқылы қазақтың биязы жүнді қойы, қазақтың арқар-мериносы, солтүстік қазақ мериносы, т.б. тұқымдары шығарылады.
**Тастау** – Жетісу Алатауының солтүстік-шығыс сілеміндегі жота.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысының Алакөл және Сарқан аудандары жерінде орналасқан. Көксуат, Тастау және Орта Тентек өзендерінің салалары – Ырғайты, Тентек өзендерінің су айырығы саналады. Абсолюттік биіктігі 3546 м. Тастау батыстан шығысқа қарай, 75 – 80 км-ге доғаша иіліп жатыр. Ені 10 – 15 км.

Жер бедері мен геологиясы
-------------------------

Тастау мен Күнгей (солтүстігінде) жоталары аңғарында альпілік жайлау жайласқан. Көбіне палеоген шөгінділерінен түзілген. Солтүстік беткейі көлбеу, өзен арналармен тілімделген, етегі қорымтасты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Қарашоқы деген бетті қараңыз.*

**Қарашоқы** – Қыземшек тауларының солтүстік-шығысындағы тау сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Райымбек ауданы Күрметі ауылының батысында орналасқан. Ең биік жері 3000 м-ден жоғары. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 11 км-ге созылған, енді жері 5 км.

Жер бедері
----------

Тау беткейлері мен өзен арналары қатты тілімденген. Беткейлері жоғары қарай біртіндеп биік шатқалдарға ұласады. Өңірде қар көшкіні, сел тасқыны, т.б. қауіпті табиғат құбылыстары болып тұрады.

Өсімдігі
--------

Солтүстік жоғарғы белдеулік беткейлерінде шырша, қарағай өскен. Өзен арнасының қара, таудың қызғылт топырағында альпілік шалғындар мен әр түрлі астық тұқымдас шөптесіндер, шатқалдар мен тау баурайында тал, терек, қайың, арша, тобылғы, т.б. ағаштар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қарашоңғал** – Оңтүстік Алтай жотасының солтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы Аршаты ауылының оңтүстік-шығысында 20 км-дей жерде, Бұқтырма өзенінің аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2875 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 12 км шамасында созылған, енді жері 6 км.

Жер бедері
----------

Беткейі тіктеу бірнеше шоқылардан тұрады. Таудың түпкі жыныстары жалаңаштанып, сай, өзен аңғарларымен тілімделген. Солтүстік-шығысында Бұқтырма көлі орналасқан.

Өсімдігі
--------

Тауаралық аңғарда және беткейлерінде тау өсімдігі, одан жоғарыда қылқан жапырақты орман өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Уеб-ТВ(Web TV)** – теледидарға қосылатын қосымша құралдан көп каналды байланыс желісі арқылы Интернетке шығып, телебағдарламаларды көруге мүмкіндік жасайды. 

Сол сияқты өзіңіз ұнатқан фильмге тапсырыс беріп, қолайлы уақытта көресіз. Телешоппинг принципімен сауда жасайсыз, мейрамханадан, қонақүйден орын алу сияқты операцияларды да жүзеге асырасыз. Бұл нағыз компьютер, теледидар мен Интернеттің біртұтастыққа жеткен үлгісі. 

Соңғы уақытта қол телефондардың жетілуіне байланысты жаңа коммуникациялық мүмкіндіктерге ие болды. Солардың қатарында телевизиялық хабарларды қабылдау мүмкіндігі артты. Тіпті сандық хабарларды көру жүйесі қалыптасты. Мысалы, жаңалықтарды іріктеп, өзіңді қызықтыратындарын ғана таңдап көретін дәрежеге жеттік. Іздеу машинасы арқылы телеақпаратты сүзіп алып, соның ішінде қалағаныңды ғана көресің, өзгесіне уақыт шығындап жатпайсың. 

Осыған байланысты Интернет қызметтері де дүниеге келді. Google жүйесінің тез дамуы осы технологияға негізделгенінде жатыр. Ол арқылы қалаған телехабарыңызды қолайлы уақытта ғана көріп қоймайсыз, бүкіл ақпараттық тасқынды өзіңіз басқарасыз, қажетінше пайдаланасыз. Мысалы, онлайн режимінде Жер серіктерінің көмегімен Жерді қашықтан көресіз, карталар мен жеке нысандарды қарайсыз деген сияқты шексіз мүмкіндіктерге жол ашылған. 

Айталық, жолға шығар алдында GPRS картасына ғана назар аудармайсыз, көшелердегі көлік кептелісін де ескеріп, тиімді маршрутты таңдауыңыз мүмкін. You Tube қызметі де сіздің ұдайы ақпарат тасқынының бел ортасында болуыңызға арналған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5ISBN 978-601-03-0070-5
**СИФ** (ағылш. *CІF*, ағылш. *Cost* — құн, ағылш. *Іnsurance* — сақтандыру, ағылш. *Freіgt* — фрахт) — сыртқы саудадағы сатып алу-сату шартының түрі; шеттен әкелінетін тауардың шекаралық бағасы, онда шетелден сатып алуға жұмсалатын шығын, тауарды келетін портына жеткізу, кеме бортынан айлаққа түсіру үшін қажетті халықаралық тасымал мен сақтандыру төлемі қамтылады. 

Тауарды СИФ шартымен жеткізу кезінде оның шартта көрсетілген сату бағасына тауардың құны, сақтандыруға және апарылатын портқа дейін тасымалдауға жұмсалатын шығын кіреді. Мұндай жағдайда сатушы тауарды өзінің есебінен жөнелтілетін портқа (бекетке) жеткізуге, кемені (немесе ондағы орынды) жалдауға, тауарды әкетумен байланысты барлық алымдарды, салықтарды, баждарды төлеуге, оны сақтандыруға, сатып алушыға тауар құжаттарын тапсыруға міндетті. Тауар кеме бортына тиелген сәттен бастап оның бүліну немесе кездейсоқ опат болу қатері сатып алушыға көшеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
2. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2
**Сарыоба темір кен орны** - Қостанай облысы Жітіқара ауданы Жітіқара темір жол стансасының оңтүстігіне қарай 40 км жерде орналасқан кен. Кен орны 1938 жылы ашылып, 1943-1949 жылдары барлау жұмыстары жүргізілді, 1952 жылы қоры есептелді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен Орал сырты мегантиклинорийіндегі Боранбай гранитті массивінің экзожапсарында орналасқан. Интрузия жапсары бойымен 4,5 км созылған скарнды-кенді белдемнің қалыңдығы 150-200 м. Кеннің барлық кентастары скарнды, олар екі ірі кен денесін құрайды.

Жатыс сипаты
------------

Негізгі кен денесі жер бетінде жатыр; созылымы 1200 м, құлау бағытында 320 м, қалыңдығы 8-40 м. Жасырын денесі жер астында; созылымы 328 м, тереңдігі 100 м, қалыңдығы 16-50 м. Кішігірім денелерінің қалыңдығы 0,2-5 м-ден 15,4 м-ге дейін болады.

Минералдары, құрамы
-------------------

Басты кенді минералдары: магнетит пен мартит; қосымшалары: гидрогетит, гетит, пирит, т.б. ал кенсіздеріне гранат, эпидиот, пироксин, актинолит жатады. Бастапқы кендері женттасты (брекчия). Құрамында 34,46% темір мен аздаған күкірт, фосфор кездеседі. Тотығу белдеміндегі кендер қойтасты, охралы-лимонитті, ұнтақты, мартитті, т.б. болып келеді. Ондағы темір 35-57%, ал фосфор мен күкірттің мөлшері өте аз. Сарыоба темір кен орнындағы кеннің қоры 41 млн. т, мұндағы темір мөлшері 36,1%.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
*Басқа мағыналар үшін Сарыоба деген бетті қараңыз.*
**Сарыоба** – Арқарлы тауларының шығысындағы төбелер.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданының оңтүстік-батысында орналасқан.

Жер бедері
----------

Оңтүстік-батыстан шығысқа қарай доғаша созылып жатқан төбелер тізбегінің теңіз деңгейінен ең биік жері орта тұсында (800 м шамасында). Енсіз төбелер 20-22 км-ге созылған.

Өсімдігі
--------

Жатық беткейлерінің қиыршықтасты сұр топырағында ебелек, жусан, ши, баялыш, еркек шөп, қоянсүйек, т.б. шөптесіндер өскен. Таудың оңтүстігі мен батысында қыстаулар (Сарыоба, Нұрлан, Ақшора, т.б.) орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**СНПС-Ақтөбемұнайгаз** - бұрғылау, мұнай
өндіру, мұнай мен газды дайындау, сол
сияқты мұнайды жене мұнай өнімдерін өткізу
жұмыстарымен айналысатын акционерлік
қоғам. "СНПС-Ақтебе" ашық акционерлік
қоғамы акцияларының негізгі иегері - Қытай
ұлттық мұнай-газ корпорациясы, ол өзінің
Қазақстандағы инвестициялық қызметін
1997 жылы бастады.
2002 жылы бұрыннан бар газ өңдеу зауытын
қайтадан жарақтау жұмыстары тамамдалып, жаңа зауыт салу жұмысы басталды.
Оның жобалық құны 170 млн. АҚШ долларын
құрайды. Жаңа зауыттың мұнай дайындау
қуаты жылына 2 млн. тонна, газ дайындау
қуаты-жылына 1 млрд 400 млн. м³. Бұрыннан
бар зауытпен салыстырғанда жаңа зауытта
мұнай мен газ дайындаудың ең жаңа технологиялары пайдаланылатын болады, басқару жүйесі автоматтандырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
*Басқа мағыналар үшін Сарыоба деген бетті қараңыз.*
**Сарыоба** – Текелітау тауының оңтүстік-батысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы Жамбыл ауылының оңтүстігінде 5 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 338 м. Енсіз тау оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылған, енді жер 1 км. Беткейлері жатық, нашар тілімденген. Тау басы дөңес келген.

Өсімдігі
--------

Беткейінің қоңыр, қызғылт қоңыр топырағында селеу, қылқан боз, бетеге, т.б. астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Батысы жəне оңтүстігімен Ырғыз өзенінің саласы – Талдысай өзені ағып өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Уильям Горацио Бэйтс** — американдық дәрігер-офталмольмолог, көздiң көруін қалпына келтiрудің дәрi-дәрмексiз әдiсін ойлап тапқан ғалым. 23 желтоқсан 1860 жылы АҚШ-тың Ньюарк қаласында дүниеге келген. (Нью-Джерси штаты). 1881 жылы Корнеллде медициналық білім алды, 1885 жылы Америкалық дәрігерлер мен хирургтар колледжінде медицина ғылымының докторы дәрежесін алды. Бэйтс өзінің жұмыс тәжірибесін Нью-Иоркте бастады, Манхаттан ауруханасында біршама уақыт көз және есту органдары ауруларын емдеу дәрігерінің көмекшісі болып жұмыс істеді. 1886 жылдан 1888 жылға дейін Бэйтс Бэллевьюль психиатрия ауруханасында штаттық дәрігер болып істеді. Сондай-ақ 1886 жылдан 1896 жылға дейін Бэйтс Нью - Иорктегі көз аурулары ауруханасында штаттағы дәрігер болып, сонымен қатар АҚШ тың басқа да емдеу мекемелерінде жұмыс істеген. 1886-1891 жылдары ол Нью Иорктік аурухана-ғылыми-зерттеу институтында аспиранттарға офтальмологиядан дәріс берген.

1902 жылы Бэйтс Лондондағы Чаринг Кросс ауруханасына жұмысқа кірді. Екі жылдан кейін ол Гранд-Форксте (Дакота штаты) алты жылға созылған жеке тәжірибесін бастады. 1910 жылдан Нью Иорк қаласындағы Гарлем ауруханасында көруі бұзылған ауруларды күту бойынша дәрiгер болып істеді және онда 1922 жылға дейін еңбек етті.

У.Г.Бэйтс 1931 жылы 10 шілдеде қайтыс болды.

Жаңалықтары
-----------

Бэйтс медицинада көруді жақсартудың өзіндік жаңалығын енгізген ғалым. Оның тәжірибеде қолданып енгізген әдістері түрлі жаттығулар арқылы бірнеше уақыт аралығанда көздің көру қабілетін қалпына келтіруге бағытталған. Ол турасында өзінің "Улучшение зрения без очков" деп аталатын көлемді еңбегі жарыққа шыққан.

Бэйтстың бұл әдістемесі өз заманында да қазіргі уақытта да медицинада , офтальмологияда дүдамал күйінде қалып отыр.

Бейтс әдісі
-----------

*Негізгі мақала*: Бейтс әдісі

Дереккөздер
-----------

* Уильям Г.Бейтс. Улучшения зрения без очков
**Томсон Уильям** (Лорд Келвин, 1824 - 1907)- Ағылшын физигi Уильям Томсон әкесi Джеймс Томсонның жетекшiлiгiмен бастауыш бiлiм алды. 1834 ж. Томсон Глазго университетiне түседi, одан Кембридж университетiнiң Святой Петр (Питерхаус) колледжiне ауысады. 1845ж. универститеттi тәмамдағаннан кейiн, Париждегi Анри Виктор Реньоның лабораториясында бiрнеше ай жұмыс iстеп тәжiрибе жинайды. 22 жасында Томсон Глазго университетiнiң табиғи философия, яғни физика ғылымының профессоры болып тағайындалады. Глазгода Томсон Ұлыбританиядағы алғашқы физикалық лабораторияны ашты. Томсонның тәжiрибелерi жылудың динамкалық теориясын жасауға мүмкiндiк бердi. Термодинамиканың ең басты принциптерi Томсон (Кельвин) температурасының абсолют шкаласына және оның тапқан энергия диссипациясының принципiне негiзделген. 1851 ж. термодинамиканың екiншi бастауын тұжырымдап, энергия теориясын жасап шығарды. 1856 ж. Томсон өткiзгiштен ток өткен кезде жылу бөлiнетiнiн немесе жылу жұтылатынын байқаған. Бұл құбылысты Томсон эффектiсi деп атаған. 1870 ж. қаныққан будың серпiмдiлiгi сұйық бетiнiң пiшiнiне байланысты екенiн көрсеттi. Томсон – сымсыз телеграфтың негiзiн құрушы. 1854 ж. бастап трансатлантикалық телеграфтық кабельдердi жүргiзу жұмыстарына көп көңiл бөлдi. Телеграфтық байланысты шын мәнiнде жүзеге асыруда Томсонның тек теориялық бiлiмi ғана емес, сонымен қатар оның техникалық ашқан жаңалықтары де негiзгi роль атқарды. Томсонның магнетизмнiң математикалық теориясы, серпiмдiлiк теориясы, эфирдiң жаратылысы, атомның өлшемi және т.б. жөнiндегi еңбектерi бар.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Үлгі:The Timetables of Science
**Антониу ди Оливейра Салазар** (порт. *António de Oliveira Salazar* ɐ̃ˈtɔniu ðɨ oliˈvɐjɾɐ sɐlɐˈzaɾ; 28 сәуір 1889 ж. Вимиейру, Санта-Комба-Дан, Бейра-Алта — 27 шілде 1970 ж. Лиссабон,) — португал мемлекеттік және саяси қайраткері, Министірлер Кеңесінің төрағасы 5 шілде 1932 — 27 қыркүйек 1968, уақытша Португалия президентінің міндетін атұарушысы 18 сәуір - 9 тамыз 1951, Коимбр университетінің профессоры. 1940 ж. Life журналы Салазарды «Генрих теңізшінің уақытынан бергі ұлы португалшы» деп атаған..

Иезиут мектебін, Коимбр университетінің экономика факультетін бітірген. Католиктік орталық партиясының негізін қалаушылардың бірі. 1921 ж. осы партиядан парламент депутаты. 1928-40 ж. финанс министрі; 1930 ж. отарлар министрі, 1932-68 ж. Мин. Советінің председателі және іс жүзінде Португалия диктаторы. 1936-44 ж. әскери министр және 1936 - 47 ж. сыртқы істер министрі болды. 1930 ж. Ұлттық одақ фашистік партиясының негізін салды, 1933 ж. конститутцияны дайындауға қатысты. 1968 ж. науқастығына байланысты мемлекеттік қызметтен қол үзді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Portugal: The War Has Made It Europe’s Front Door», Life Magazine, шілде 29, 1940.
2. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 8 том
**Тынышбек Имандосов** (1920-1983, Атырау қаласы). Ұлы Отан соғысына қатынасқан. Гурьев мұнай техникумын бітірген (1946). 1939-1946 жылдары - Доссор автожөндеу зауытын- да аға бухгалтер, Гурьев қалалық халық депутаттары Кеңесінің жауапты хатшысы. 1948-1950 жылдары - Мақат аудандық Қаржы бөлімінің меңгеруші, Гурьев облыстық жинақ кассасы опе- ративті бөлімінің бастығы. 1950-1983 жылдары -Қошқар, Құлсары мұнай кәсіпшіліктерінде еңбек және еңбекақы бөлімінің бастығы. 1957-1968 жылдары - Доссор,Құлсары AKK дирек- торы, Доссор автожөндеу зауытының директоры. 1970-1979 жылдары - Доссор, Қаратон ОРС бастығы. 1979-1983 жылдары - «Ембімұнай» ӨБ-да технологиялық көлік басқармасының бастығы. Қызыл Жулдыз, «Қурмет белгісі» орденімен және көптеген басқа да медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Тебес** (Мысыр) (көне грекше: Θῆβαι, ежелгі мысыр тілінде - Уасыт) – Мысыр елінің ежелгі астанасы. Ніл өзеннің бойында орналасқан. Жазба деректерде б.з.б. 3-мыңжылдықтың ортасынан бастап белгілі. Бүкіл Мысырды біріктірген ХҚ әулет перғауындары кезінде (б.з.б. 22 – 20 ғасырлар) Тебес елдің астанасына айналды. Кейбір жекелеген перғауындар өз орттарын басқа қалаларға ауыстырса да Тебес Орта және Жаңа патшалық кезінде де астана болып қала берді. 22 – 23 (ливиялық) әулет кезінде (б.з.б. 10 – 8 ғасырлар) Тебес саяси орталық ретінде өз маңызын жоғалтып, діни орталыққа айналды. Мұнда Амон құдайының жартылай тәуелсіз жоғары шенді абыздарының сарайы орналасты. Шамамен б.з.б. 730 жылы Тебесті Куш Пианхи патша жаулап алды. Ал б.з.б. 663 жылы қаланы ассирия патшасы Ашшурбанипал қиратып, астана елдің солт-не көшірілгеннен кейін Тебес өз рөлінен айрылды. Діни орталық ретінде өз маңызын сақтап қалғанына қарамастан біртіндеп шалғай қалаға айналды. Б.з.б. 88 жылы қала кезекті халық көтерілісін басу кезінде мүлдем талқандалды. 19 ғасырдың 1-жартысынан бастап әр түрлі елдердің ғалымдары Тебес ғибадатханаларын қалпына келтіру мен қазба жұмыстарын жүргізе бастады (неміс ғалымы – К.Р.Лепсиус, ағылшындар – У.Питри Флиндерс, Х.Картер, америкалық Х.Уинлок, т.б.). Тебес аумағында үлкен ғибадатханалық ансамбльдер (шығыс жағалауындағы Қарнақ пен Лұқсорда) орналасқан. Батыс жағалауында негізінен некропольдар (Бибан-әл-Молұқ, т.б.) мен перғауындардың табыттары қойылған ғибадатханалардың қалдықтары сақталған. Олардың ішінен Аменхотеп ҚҚҚ-нің (б.з.б. 15 ғасыр, арх. Аменхотеп, Хапудың ұлы) ғибадатханасы, гректер "Мемнон колосстары" деп атаған перғауынның екі алып мүсіні, ғибадатханадан Нілге қарай кететін сфинкстер аллеясы (сфинкстердің екеуі қазіргі кезде Санкт-Петербургте), Рамсес ҚҚ перғауынның ғибадатханасы (Рамессеум) көпке танымал болды. Тебеске жақын жердегі Дейір-әл-Баһриде ежелгі Мысыр кешенді құрылысы орналасқан. Тебестің тұрғын үйлері зерттелген жоқ, өйткені олар қазіргі Лұқсор қаланың астында қалып қойған.

Сілтемелер
----------

Қазақ Энциклопедиясы, 9-шы том.
**Антоциандар** (гр. *ἄνθος*- гүл, гр. *κυανός*- көк ) - көптеген өсімдік жасушаларының шырынында жиналатын еріген бояулы зат, пигменттер тобына жатады. Антоциандардың түсі қызыл, көк, күлгін, сары. Гүлдер мен жемістер түсі осы Антоциандар болуына байланысты. Ерітіндінің қышқыл немесе сілтілік қасиетіне байланысты Антоциандар түсі өзгеріп тұрады. Қышқыл ортада Антоциандар қызыл түске бояса, сілтіде түсі көгереді.

Химиялық құрамы
---------------

Антоциандардың жалпы формуласы
Антоциандардың химиялық құрамын алғашқы рет 1913 ж. неміс биохимик Рихард Мартин Вильштеттер анықтаған. Алғашқы рет 1928 ж. ағылшын химик Р. Робинсон жасаған.

Химиялық құрамы жағынан флавиндер және катехиндерге жақын.

| **Антоциандар** | **R1** | **R2** | **R3** | **R4** | **R5** | **R6** | **R7** |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Аурантинидин | -H | -OH | -H | -OH | -OH | -OH | -OH |
| Цианидин | -OH | -OH | -H | -OH | -OH | -H | -OH |
| Дельфинидин | -OH | -OH | -OH | -OH | -OH | -H | -OH |
| Европинидин | -OCH3 | -OH | -OH | -OH | -OCH3 | -H | -OH |
| Лютеолинидин | -OH | -OH | -H | -H | -OH | -H | -OH |
| Пеларгонидин | -H | -OH | -H | -OH | -OH | -H | -OH |
| Мальвидин | -OCH3 | -OH | -OCH3 | -OH | -OH | -H | -OH |
| Пеонидин | -OCH3 | -OH | -H | -OH | -OH | -H | -OH |
| Петунидин | -OH | -OH | -OCH3 | -OH | -OH | -H | -OH |
| Розинидин | -OCH3 | -OH | -H | -OH | -OH | -H | -OCH3 |

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Тыныштық Жұмаділқызы Қалдыбаева** (1943 жылы) -
социология ғылымдарының докторы, Шығыс Қазақстан Мемлекеттік Техникалық университетінің профессоры, Қазақстан ағарту ісінің үздігі. Семей педагогикалық институтының тарих факультетін бітіріп, тарих пәнінің мұғалімі мамандығын меңгерді. 1983 жылы тарих ғылымдарының кандидаты атағына ие болды. 2001 жылы "Мектепке дейінгі білімнің әлеуметтанулық тұжырымдамасы (Қазақстан Республикасының материалдары бойынша)" атты
тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қалдыбаева 80-нен астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 3 монографияның авторы.

* Білім әлеуметтануы. Алматы, 1997.
* Балабақша және өмір: Қазақстандағы мектепке дейінгі балалар ұйымдарының дамуының әлеуметтік мәселелері. Алматы, 1994
* Мектепке дейінгі білім институты: Әлеуметтанулық талдау (Қазақстан Республикасы бойынша). Саратов, 2000.
* Social problem of education in Kazakhstan. / Russian education and Society. Armonk, NY. 2001.
* Жастар әлеуметтануы мен жастар саясатының өзара байланыстылығы Жаһандану жөне әлеуметтік саяси бейімделу. Астана, 2005.

Қалдыбаеваның еңбектері қоғамның рухани өмірі, ғылым, білім, мәдениет саласына қатысты. Еңбектерінің басым көпшілігі мектепке дейінгі және мектеп жасындағы балалардың дамуының әлеуметтік мәселелеріне арналған. ТМД елдеріндегі мектепке дейінгі білім әлеуметтануы тереңінен негіздеу және дамыту арқылы Қазақстандағы білім әлеуметтануын дамытты. Әлеуметтанулық зерттеулерінде Қалдыбаева оның теориялық, методологиялық, эмпирикалық қырларын біртұтас қарай отырып, тұлғаның әлеуметтану процесін зерттеудің методологиялық мәселелеріне ерекше мән береді. Қалдыбаева мемлекеттің, рухани мәдениеттің әлеуметтанулық қырларын да қарастырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Қараласиыр** – Сарыарқаның орталық бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Босаға ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-ге созылған, ені 5 км. Ең биік жері - 1047 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девонның гранитоидтық жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Тегіс беткейлі бірнеше ұсақ шоқылықтан тұрады. Аймаш өзенінің 2 саласы бастау алады.

Өсімдігі
--------

Шала дамыған қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, бетеге, бұталар өседі. Өңірі жазғы жайылымға және қыстауға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Хасан Алпысбаев** (6.11.1928, Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 30.4.1978, Алматы) — ғалым, Қазақстандағы тас дәуірі археологиясының негізін қалаушы, алғашқы қазақ археологтарының бірі. 

1950 жылы Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген. Алпысбаев өмірінің соңына дейін Қазақстан FA Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнология институтында қызмет атқарды. 1957—1960 жылы Қаратау палеолит отрядын, 1974 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының тас дәуірін зерттеумен шұғылданатын отрядын басқарды. Қаратау өңірінен 200-ден аса тас дәуірі тұрақтарын тауып, ғылыми айналымға енгізген. Отырар алқабындағы Жаңашілік, Маятас, Шілік, Тасқотан, т.б. көптеген ескерткіштерді ашып, зерттеген. Оңтүстік Қазақстан өңірі ежелгі адамдар мәдениетін сипаттайтын ірі ошақтардың бірі болғандығын ғылыми тұрғыдан дәлелдеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
*Басқа мағыналар үшін Қызылжал деген бетті қараңыз.*
**Қызылжал** – Түлкілі тауларының оңтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз және Алматы облысы Алакөл аудандары жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 744 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-ге созылған, енді жері 4,5 км. Беткейі көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Ақшоқы, оңтүстігінде Үшөзек, шығысында Семізбұғы таулары, батысында Бурылтөбе шоқысы бар.

Өсімдігі
--------

Таудың қоңыр топырақ жамылғысында лессинг жусаны аралас астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қарамандыбас мұнай-газ кен орны** — Маңғыстау облысы, Жаңаөзен қаласынан солтүстік-батысқа қарай 28 км жерде, Қарақия ауданында орналасқан. Кен орны 1964-1981 жылдары барланған. 1968 жылдан бері пайдаланылуда.

Геологиялық құрылымы, сипаты
----------------------------

Көмірсутектерін сыйыстырушы құрылым - екі күмбезді антиклинальдық көтерілім. Өнімді қабаттар ортаңғы және жоғарғы юраның терригендік шөгінділері. Қарамандыбас мұнай-газ кен орнында 21 мұнайлы шоғырлар барланған. Қабаттардың мұнайға қаныққан қалыңдығы 1,5-22 м. Өнімді қабаттардың ашық кеуектілігі 18-26%.

Құрамы
------

Мұнайдың тығыздығы 0,844-0,874 г/см3, құрамындағы күкірті 0,17-0,2%, парафині 19,1-23,5%, шайыры мен асфальтендері 1,5-7,4%-дан 18,0-21,5%-ға дейін. Газдың ауадағы салыстырмалы тығыздығы 0,677, құрамындағы ауыр көмірсутектер 10,5-14,6%, көмір қышқыл газы 0,1-0,3%, азот 1,5-5,5%.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қарашоқы деген бетті қараңыз.*

**Қарашоқы** – Бектауата тауларының батысындағы шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Мойынты темір жол стансасының шығысында 49 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 527 м. Мойынты және Қарабұлақ өзендерінің аралығында. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км шамасында.

Жер бедері мен геологиясы
-------------------------

Беткейі тіктеу, таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Делювийлі-пролювийлі шөгінділерінен, орта және жоғарғы тас көмір жыныстарынан түзлген.

Өсімдігі
--------

Бозғылт қоңыр топырақ жамылғасында жусан, селеу, боз, баялыш, бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қарашоқы деген бетті қараңыз.*

**Қарашоқы** – Тарбағатай жотасының шығыс бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы және Қытаймен шекаралас жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2194 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 4 км.

Жер бедері
----------

Беткейі тіктеу, өзен арналарымен тілмденген. Кейбір бөлігінде таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Таудан Қандысу, Сарыемел өзендерінің салалары бастау алады.

Өсімдігі
--------

Беткейі мен шатқалында қайың, терек, аралас қылқан жапырақты шоқ орман кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Уейкбординг** немесе уейкборд (көбінесе уейк, ағылшын тілінен wakeboard: wake — кильватер, board — тақтай) — су спаломасы, акротика және секіру элементтерін қосатын экстремалды спорт түрі. Уейкбординг сноуборд, скейтборд және сефингпен ұқсастықтары бар. Қарқынды дамып келе жатқан су спорты және демалыс түрі.

Дисциплиналары
--------------

Уейкбординг екі дисциплинаға бөлінеді: Уейкборд-катер және уейкборд-электротартылыс (кабельді уейкбординг). Катерлі уейкбордингте спортсмен катер үстінде қолына фал-ды ұстап, трамплин және толқын көмегімен әртүрлі трюгтер орындайды.
Кабельді уейкбордингте спортсмен катер орнына арнайы механикаландырылған құрылғымен жүзеді. Электро уейкбордингтің бірнеше түрдегі құрылғылары бар.
Еуропада экологиялық таза және тиімділігіне байланысты катерлі уейкбордингке қарағанда кабельді уейкбординг жақсы дамыған. Еуропа аумағында барлығы 100 ге жуық уейк-парктер ашылған, ал Ресей аумағында олардың 11 парк бар.

Қосымша балласттары бар, 29-38 км/сағ жылдамдықпен жүзіп келе жатқан катер өз артынан із қалдырады, ал оны секіру үшін трамплин ретінде қолданады. Секіру барысында көптеген трюгтерді іске асыруға мүмкіндік болады.
Шведтік «Radinn» компаниясы серфингке және уейкбордингке арналған тақтайларды жасап шығарды. Олар литийлік батареялардан қуаттанатын электромотор арқасында , катерсіз максималды 46 км/сағ жылдамдыққа жете алады. Тақтай «көмірталшықтарынан» жасалған, соған орай Radinn-нің толық массасы 29 кг жетеді. Қолданыс барысында ол 30 минутқа жарайды.
Буксирлеуші катерлер — уейкбордта жүзуге арналған арнайы мамандандырылған спорттық катерлер. Барлығы буксирлеуші катерлердің 20 өндіруші бар. Үздік компаниялар : MasterCraft, Malibu, CorrectCraft, Supra, Centurion Boats.

Трюгтер:
--------

• Айналу
• Сальто
• Айналу сальтосы
• Рейли
• Платформаларды көтеру.
**Қаттыкөл**, *Аппақ* — Ойыл алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Атырау облысы Қызылқоға ауданы Тасшағыл ауылының солтүстік-шығысында 2 км жерде, теңіз деңгейінен 13 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Күрделі пішінді көлдің аумағы 3,8 км2, ұзындығы 13 км, енді жері 3,1 км, жағалау бойының ұзындығы 17,2 км. Көлдің оңтүстігін ала бірімен-бірі тармақтармен жалғасқан бірнеше көл тізбектері жатыр. Көктем айларында Ойылдың тармағы - Көздіқара өзенінің тасуынан бұл көлдер Қаттыкөлмен бірігіп кетеді. Суын шабындықты суландыруға және мал суаруға пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Нестор Михайлович Малеча** (1887 жыл, Украина, Брянск облысы, Чернягов губерниясы - 1979) - ғалым, этнограф, Украина ғылым академиясының корреспондент мүшесі.

Өмірбаяны
---------

Діни семинарияда, кейіннен гимназияда оқыған. 1905 жылы Санкт-Петербург Жоғары педагогикалық институтының курс студенті. 1930 жылы Батыс Қазақстанға жер аударылады. 1935 жылы Орал қаласында Шевченконың «Оралдың өлкентанушы казагы Н.Савичьев портреті» атты суретінің түпнұсқасын табады. Орал қаласындағы 6-мектепті ұйымдастырушылардың бірі. 1939 жылы Орал педагогикалық институтында сабақ берген. Нестор Малеча География қоғамы Батыс Қазақстан бөлімінің негізін қалаушы. «Жайық өзені орта және төменгі ағысында орналасқан орыс халқының говорлар сөздегі (Жайық казактарының диалектісі)» атты еңбегі 4 томнан тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Экциклопедия. Толықтырылған 2-ші басылымы. - Алматы: "Арыс" баспасы, 2010. - 580 бет + 32 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 978-601-291-049-0
**Филедендрон** (РHILODENDRON ФИЛЕДЕНДРОН) – ароидтар туысына жататын, 350 табиғи түрі бар, тропикалық өсімдік. Әдемі жапырақты, шырмалып өсетіндіктен оны түбектерге егіп, сабағына тіреу қойып өсіреді. Үй жағдайында филедендронның жасыл, сары және сары ала жапырақты үш түрі жиі кездеседі. Өсімі тез, жүрек тәрізді жапырақтары әдемі болғандықтан оны өсірушілер қатары көп. Күтімі жақсы болса сабағының ұзындығы 5 метрге дейін жетеді.

Жарығы:
-------

Филедендронның ала жапырақтылары жарықты қажет етеді, жарық жетіспесе ала түстері жоғалады. Жасыл жапырақтылары көлеңкеге шыдамды.

Жылуы:
------

Бөлме температурасы қыста 15-200С төмен болмауы керек.

Суғарылуы:
----------

Топырағының ылғалды болғаны дұрыс. Көп суғарғаннан төменгі жапырақтары сарғайып кетеді.

Ылғалдылығы:
------------

Күніне бір рет жапырақтарына су бүркіп тұрады. Ылғалдылық жетіспесе, жапырақтарының көлемі кішірейіп кетеді.

Қоректендірілуі:
----------------

Айына бір рет әдемі жапырақты өсімдікке арналған тыңайтқышпен қоректендірген дұрыс. Көктем кезінде топырағының беткі қабатын алып тастап, жаңа құнарлы топырақты шіріген көңмен араластырып салады.

Көбейтілуі:
-----------

Сабағын қиып, қалемшелеу арқылы көбейтеді. Көбейтілуі өте оңай. Ол сабақтарындағы ауа тамырлары арқылы топырақта тез тамырланып кетеді.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
**Форсайтия** (лат. *Forsythia*) – зәйтүндер тұқымдасына жататын ерте көктемде гүлдейтін, сары түсті ұсақ гүл жаратын бұталы өсімдік. Атауы ағылшын ботанигі У.Форсайтенің құрметіне қойылған. Мәдени түрге 1899 жылы енген. Батыс Азия, Оңтүстік Еуропа елдерінен таралған. Осы күнге дейін форсайтияның алты түрі ғана белгілі. Еліміздің көгалдандыруында форсайтияның тек бір түрі ғана қолданылады. Оның биіктігі екі метрге жетеді. Наурыз, мамыр айларында жапырағы шықпай тұрып гүлдейді. Форсайтия қырқып-пішіндеп, жасыл қоршау ретінде өсіруге өте қолайлы. Әсіресе ол сәуір айында молынан гүлдейді. Гүлдері бұтағының бойында жиі, әрі ретімен орналаса өседі. Ол гүлдеген кезінде бақ ішіне сары түсті мата іліп қойғандай әсер береді. Құстар өсімдіктің бүрін тұмсығымен шоқып тастаса, ол дұрыс гүлдемей қалады. Сондай-ақ, форсайтияның бұтағын дұрыс қырықпаған жағдайда өсімдік гүлдемеуі мүмкін. Сондықтан, бұталарының ұзындығын қысқартпай, тығыз тұстарынан ғана сиретіп алып тастаса, әдемілігі артып, гүлдеуі де жақсара түседі. Форсайтияны тобылғы, жапон бежесі, вейгела сияқты бұталы гүлдермен араластырып еккен жөн. Сонда олардың әрқайсы өз уақытында кезекпен гүлдеп, ерте көктемнен бастап, қоңыр күзге дейін ауланы әсемдікке бөлеп тұрады.

Күтімі
------

Форсайтияны өсіру аса қиындық тудырмайды. Тек оны егетін лайықты орын тапсаңыз болғаны. Форсайтияны ауланың күн түсетін жеріне еккен жөн. Көктемде гүлдеп бітісімен, бұтақтарын қалаған пішінге келтіріп қырқуға болады.

Көбейтілуі
----------

Тұқымы немесе қалемшесі арқылы көбейтіледі. Тұқымынан көбейтілген форсайтия 4-6 жылда, қалемше арқылы өскен форсайтия бір-екі жылдан соң гүлдейді.

Форсайтия туралы тақпақ
-----------------------

Өзгеше оның қасиеті бар білем,

Өзгелерге ұқсамайды ол мүлде.

Жапырағы шықпай тұрып алдымен

Гүл ашатын өсімдікті көрдің бе?

Оны өсірмес әдемілік үшін тек,

Осыны есте жақсы ұстаңдар, балалар.

Гүлдеп болса, қараңыздар күтімдеп,

Шаң мен шудан жақсы қорған бола алар.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Пайдаланылған әдебиет
---------------------

Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8
**Қатты жапырақты мәңгі жасыл ормандар мен бұталар зонасы** Жерорта теңізінің биік таулары мен қоршалған жағалауын алып жатыр. Мұнда жазы ыстық, құрғақ, ал қысы жылы, жаңбырлы болады. Сондықтан өсімдіктер жыл бойы өсуін жалғастырып, мәңгі жасыл сипат алады. Бұл өсімдіктер жаздың ыстығы мен құрғақтығына да жақсы бейімделген: олардың жапырақтары ұсақ, әрі қалың, беті беті жылтыр болады, кейбіреулерінің бетін түк басқан. Ылғалды, жылы қыста шөптесін өсімдіктер қаулап өседі. Зонада субтропиктік орманның құнарлы құнарлы **қоңыр топырағы** таралған. Ормандар кесу нәтижесінде сиреген, сақталып қалған бөліктерінде тас емен, тығын емен, қолшатыр тәрізді жерортатеңіздік пиния қарағайы, грек жаңғағы, зәйтүн, кипарис ағаштары өседі. Кесілген ормандар орнын мәңгі жасыл бұталар мен аласа ағаштар: бүлдірген ағашы, мирта, аласа тас емен алмастырған. Мұнда майшетен, жүзім, цитрус тұқымдастары сияқты мәдени өсімдіктер де өсіріледі. Казказдың оңтүстігіндегі Колхида және Ленкорань ойпаттарында жалпақ жапырақты және мәңгі жасыл ағаштар аралас өсетін ылғалды субтропиктік ормандар таралған. Бұл өңірлердің климаты ылғалды, жазы ыстық, қысы жылы. Топырағы сары түсті болып келеді.

Дереккөздер
-----------

География. Материктер мен мұхиттар. - Алматы:Атамұра, 2003 ISBN 9965-05-684-6