recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Маоизм** (maoism), Марксизм мен Ленинизмнің бір түрі, Мау Зыдоң әзірлеген.[1].

Аграрлық саладағы оның пікірі өз жақтастарының пікірімен сәйкес келмеді: Мао Қытайда тапшы болған қалалық пролетариатты маужыраған шаруа күшіне (дәстүрлі марксистер назарға алмайтын) алмастырды.

Техникалық және зияткер элитадан гөрі маоистердің төңкеріс құлшынысына сенуі және шаруалардың қулығының жетіспеушілігі 1950 жылы аяғында үлкен өзгерістердің болуына және 1960 жылы және 1970 жылы мәдени төңкеріске үлкен әсерін тигізді.

Бұл оқиғалардың зиянды салдарынан Маоның ізбасарлары ақыры экономиканың құлдырауына және қоғамда тәртіпсіздік тудыруға әкеп соғатын маоизмді тастауға мәжбүр болды. 

Маоизм бүкіл дүниежүзіндегі бүліншілік жансыздар отрядын қамтып алды, қызыл кхмер маңында ол Камбоджаның ұлттық идеологиясына айналды.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Мао Дунь** (шын есімі Шэнь Яньбин) (Mao Dun; Мао Tun; Shen Dchong; Shen Yanbing) (4 шілде 1896 жыл, Тонкин, Чжэцзян провинциясы, Қытай 27 наурыз 1981 жыл, Пекин), қытай жазушысы, әдеби сыншысы әрі редакторы. .

1930 жылы Сол жазушылар одағының негізін қалаушы, коммунистік билік (1949-64) орнағаннан кейін мәдениет министрі болған. 

Көптеген батыс сыншылары оның «Затмение» (1930) повесть-трилогиясын шедевр деп есептейді, әйтсе де оны марксшылар сынға алған болатын. Оның ағылшын тіліне тәржімалаған еңбектері «Весенние шелкопряды и другие истории» (1956) және «Радуга» (1992) новелласы. 

Ол Қытай РЕАЛИЗМІНІҢ ең ірі романшысы болып саналады.

Дереккөздер
-----------

<references>



1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
Леонардо да Винчи шынайы «Ренессанс адамы» болып саналады және ең танымал *полиматтардың* бірі болып табыладыРоджер Бэкон (1214—1294) — әйгілі францикандық монах және *полимат*
**Әмбебап адам** (лат. *homo universale*), **полимат** (гр. *πολυμαθής*, *πολυ* — «*көп*» және *μαθής* — «*шұғылдану*»), **энциклопедист**, **Ренессанс адамы** (ағылш. *Renaissance man*) — зияткерлік қабілеттері мен қызметі бір білім және оларды қолданудың жалғыз саласымен шектелмейтін, сонымен қатар барлық бағыттар бойынша нақты практикалық нәтижелерге қол жеткізетін адам.

Оның ең жарқын көріністеріндегі бұл әмбебаптылық әртүрлі немесе бірден бірнеше гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдарының, немесе олардың бағыттарының жемісті үйлесімін білдіреді — белгілі бір нақты ғылымдардағы сенімді нәтижелер, сонымен қатар философияға, бейнелеу өнеріне, көркем әдебиетке, поэзияға, медицинаға және т.б. ғылыми және көркем шығармашылыққа.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ask The Philosopher: Tim Soutphommasane – The quest for renaissance man (10 April 2010).
**Мапонос** (Мак инд Ог; Энгус) (Maponos; Mac ind Og; Oenghus), КЕЛЬТ МИФОЛОГИЯСЫНДАҒЫ құдай, Аполлонмен бірдей теңестіріледі; оған көбіне емдеушілік қасиеті тән. .

Валлий мифологиясында ол ана құрсағынан үш түннен кейін суырып алынған Мабон ретінде пайда болады. 

Ирландия мифологиясында ДАГДА және БОАНННЫҢ ұлы, ал Ирландия аңыздарында киелі өзеннің кейіптелуі болып саналады (басқа нұсқа бойынша – киелі Марна өзенінің жебеушісі Дагда мен Матронның ұлы). ]

Мапонос неолит дәуірінде (кельт кезеңіне дейін) үлкен Ньюгрендж асуында өмір сүрді деп болжанады.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Аспаздық дайын фабрикаттар** — тамаққа жарамды екенін анықтайтын физико-химиялық, құрылымдық-механикалық, органолептикалық көрсеткіштер.

Аспаздық жартылай фабрикаттар
-----------------------------

**Аспаздық жартылай фабрикаттар** — бір немесе бірнеше аспаздық өңдеуден өткен, бірақ тұтынуға дайын емес жартылай дайын өнімдер, тамақ өнімдері немесе өнімдер қоспасы. Аспаздық қатынаста барлық дерлік тағамдармен үйлесетін әмбебап тамақ өнімі. Десерт және тәтті тағамдардан басқа, алма көмекші өнім, татымдық ретінде қолданылады. Мысалы, басытқыларда (көкөніс, ет) алмалар анықтаушы акцент береді, "қышқыл" көзі ретінде қолданылады, сондықтан басытқыларды дайындағанда алмалардың тек қышқыл сорттарын пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.—Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1
**Жақшаларды ашу** - арифметикалық амалдардың бірі.

{\displaystyle a+(b+c)} өрнегін {\displaystyle a+(b+c)=a+b+c} деп жақсасыз жазуға болады. Бұл амалды **жақшаларды ашу** деп атайды. 

 Ереже: егер жақшаның алдында «+» белгісі тұрса, онда өрнек өзгермейді және жақшаның алдында тұрған «+»-ті ескермесе де болады.
Мысалы,

{\displaystyle a+(b-c+2)=a+b-c+2}
{\displaystyle (a-b)+(-4+a)=a-b-4+a}

 Ереже: ұқсас қосылғыштарды келтіру үшін, олардың коэффициенттерін қосып, алынған қорытындыны ортақ әріптік бөлікке көбейтеміз. 
Мысалы,

{\displaystyle -(a-b)=-a+b}
{\displaystyle x-(-y+5)=x+y-5}[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оқушының қысқаша анықтамалығы. 5-11 сыныптар, 2014 ж.«Алматыкiтап» баспасы, 752бет, ISBN: 9965-24-251-8: 263 бет
**Өзенмұнайгаз**– мұнай және газ өндіруші кәсіпорын.

Тарихы
------

1961 ж. ашылған «Өзен» кенішінің негізінде 1965 жылдан «Өзенмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасы ретінде жұмыс істей бастады. 

1966 ж. 10 шілдесінде «Өзен» кен орнынан алғашқы миллион тонна мұнай өндірілсе, 1980 ж. 150 млн. т мұнай өндірілді. 

1994 ж. қазан айынан осы атпен өндірістік бірлестікке айналды. 1996 жылғы сәуірден ААҚ болып қайта құрылды, 24 өндірістік бөлімшені қамтиды. 

2004 ж. «Филиалды заңды тұлғаға тіркеу» қаулысына сәйкес «Қазмұнайгаз» біріккен өндірістік АҚ-нда, «Өзен» өндірістік филиалы пайда болды. «Өзен» бірлестігінің бас директоры болып Ж.Жанғазиев тағайындалды.

Иеленушілері
------------

Акцияларының 90%-ы «Қазақойл» ұлттық мұнай-газ компаниясына, 10%-ы еңбек ұжымына тиесілі.

Көрсеткіштері мен құрамы
------------------------

Қазір «Өзен» ААҚ-ның балансында 11 кеніш бар, өндіріп алынатын мұнай қоры 204 млн. т, конденсат қоры 1,5 млн. т және газ қоры 22 млрд. м3. Қоры жағынан олардың ең ірілері – «Өзен» және «Қарамандыбас» кеніштері. Пайдаланудағы мұнай ұңғымасы – 3583, газ ұңғымасы – 82 (2001).

Кәсіпорын құрамында газ өңдейтін зауыт жұмыс істейді. Өндірілген мұнай ТМД елдеріне және шетелдерге шығарылады. 1997 жылдың 31 шілдесінен стратегиялық инвесторды таңдау жөніндегі халықаралық тендерді Қытай ұлттық мұнай корпорациясы жеңіп алды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
**Өзен үйректеріне** (лат. *Аnatinае*) 80-ге жақын түрлер топтасады. Көпшілік түрінің жыныстық айырмасы бар. Еркегінің қанатының сыртында металдың жарқырауық түсіндей жалт-жұлт еткен түсі, артқы саусағының жіңішке тері жалпыншағы болады. Тұмсығы жіңішке және үсті көтеріңкі келеді.

Бұл тұқымдас тармағына: қоңыр үйрек (лат. *Аnаs рlatуrhynсһа*), сұр үйрек (лат. *А. stереrа*), біз құйрық үйрек (А. асufа), ұсақ шәрегейлер (лат. *Querguеdulа*) т.б. жатады. 

Бұл үйректер шөптесін, өсімдіктері мол суларды мекендейді. Қолайлы батпақты жерлерге де ұяларын салады. Шөбі жоқ терең суларға ұяламайды. Тайыз шөптесінді суларды мекен етіп, өсімдіктермен және су түбінің жануарларымен қоректенеді. Қорегінің көпшілігі өсімдік.
Ұяларын көбінде жерге және кейбір кезде ағаштарға, ондағы басқа құстардың ұяларына немесе ағаштың қуыстарына да салады. Қоңыр үйрек 6-14, сұр үйрек 7-13, бізтұмсық 6-12 жұмыртқа салады, жұмыртқа басу мерзімі 24-28 күн. Көбінесе бізде Каспий теңізінде қыстап шығады. Бұлардың кәсіптік маңызы үлкен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп баспасы, Алматы, 1970
Жоғары жиілікті титрлеуге арналған қондырғылар көбінесе
төменгі жиіліктік кондуктометрлік қондырғыдан өзгеше болады.

Бірінші типтегі үяшықты конденсаторлы немесе сыйымдылықты деп атайды, өйткені электродтар ұяшық сыртына орналасып, конденсатор түзеді (С-ұяшықтар).

Екінші типті ұяшықтардағы электродтар индукциялық катушканы елестетеді, сондықтан оны индукциялық деп атайды. Бұл ұяшықтарда да электродтар талдапатын ерітіндімен түйіспейді, әдістің бұл да бір артықшылығы. Мұндай ұяшықтарды пайдаланғанда электродтардың поляризациялануы, олардың талданатын қосылыстарымен химиялық әрекеттесуі болмайды. Ондағы электродтар өлшенілетін тізбекпен индуктивті немесе сыйымдылық арқылы жалғасқан.
Сондықтан да олар кез келген металдардан әзірленуі мүмкін.

Сыйымдылық ұяшықтары электр өткізгіштігі төмен, индуктивтігі жоғары ерітінділерді талдау үшін пайдаланылады.
Лабораториялық тәжірибелерде жоғары жилікті сыйымдылықты ұяшығы бар ТВ-6Л титраторлары және "Пунгор"
жүйесіндегі ОК-301 маркалы асциллотитраторлар жиі қолданылуда.

Төменгі жиілікті титрлеуге қарағанда жоғары жиілікті титрлеудің едәуір жоғары сезімталдығы ЖЖТ-де осындай эффектінің
өзгеруімен байланысты, бұл иондардың қозғалғыштығына ғана
емес, ерітіндідегі диэлектрлік түрлену шамасына да тәуелді. Әдісте түтікше сияқты С-және L-ұяшықтарды қолданғанда, ЖЖТ титрлеу
процесінде ерітінді көлемінің өзгерісі ұяшық константасын өзгертпейді, өйткені ұяшықтағы жиіліктік өрісінің таралуы сырттағы
электродтардың беткі кабатымен ғана шектеледі.

Жоғары жиілікті титрлеуді жемісті жүргізу, өлшейтін аспап пен
ұяшықтың түріне, өлшеу әдісі мен әлшенетін өлшем сияқтыларға
тәуелді титрлеу қисықтарының сипаттамасын нақты білгенде ғана мүмкін болады. Қосымша бақыланатын күшейткіш
жалғанған тізбекті пайдаланып, электр өткізгіштікті өлшеу басқаша болады.

Күшейткіштің екі шыға берісіндегі кернеу тен ұсталатындықтан, айнымалы кернеу тікелей Ешык ұштарында пайда болады да,
осыдан ұяшықта туындайтын ток тандап алынған кедергі Rt арқылы
күшейткіш ұшындағы токпен теңестіріледі. Шыға берістегі кернеуді
Е0 келесі теңдеумен өрнектейді:
Егер Rf мәні айтарлықтай үлкен шамада болса, ондай жағдайда теңдеудегі бірлікті ескермеуге болады, әрі шыға берістегі айнымалы
кернеу ерітіндінің электр өткізгіштігіне тура пропорционал. Бұл
аспап кедергі көпірін қолданғанда да, теңестіруді қажет етпейді,
алайда ол үздіксіз санап есептеуге мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**Жақынжол** – Бетпақдаланың шығысында, Желтау тауларының солтүстік-батысындағы оқшау төбе.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Солтүстіктен оңтүстікке қарай 6 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Абсолюттік биіктігі 522 м. Оңтүстік-батысында Қотанақ (537 м) төбесімен шектеседі.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Палеозойдың эффузивті шөгінді жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қиыршықтасты сұр қоңыр топырағында боз жусан, бұйырғын, баялыш, күйреуік басым өседі. Жазғы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Бергер Питер Людвиг** - (1929 ж.) - америкалық әлеуметтанушы, феноменологиялық білім әлеуметтануының негізгі өкілі, неоконсерватизмнің көрнекті идеологы. 1966 жылы өзінің әріптесі әрі жолдасы Томас Лукманмен бірге "Шындықтың әлеуметтік құрылуы: білім әлеуметтануының трактаты" - деп аталатып еңбегін жазады. Бұл кітап әлеуметтанушылардың бірқатар ұрпақтарының қолдан түсірмес таптырмайтын қазынасына айналды. Әлеуметтану тарихы, білім әлеуметтануы, саясат, антропология, мораль, отбасы мәселелері бойынша жазылған көптеген мақалалары мен еңбектері оны XX ғасырдың ірі әлеуметтік ойшылдары қатарына қояды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Жаңаөзен** – Жаңаөзен қалалық газеті.

Тарихы
------

1990 жылы 1 қаңтарда «Жаңаөзен» газетінің алғашқы саны оқырманға жол тартты. Негізінен, газет 1970 жылы жарық көрген «Жаңарған Маңғыстау» газетінен бастау алады.

Газет туралы ақпарат
--------------------

Басылымның алғашқы редакторы Мейрамбай Қибасов, одан соң А.Айдаров, Т.Жакешова, М. Ұлықпан секілді өзіндік қолтаңбасымен ел есіндегі қаламгерлер бас редакторлық етті. Қаламы ұшқыр журналистер Жоламан Айдарбаев, Темір Мыңжас, Ағиба Қатешова, Еркеш Нәрембаева, Талант Құсайынов, Закария Исағұлов, Мәлік Әндірғалиев, Игорь Левгеров, Марина Кодзоева, Базар Ботабаев, Таңсұлу Жакешова, Мұратбай Ұлықпан, Айжан Сәрсенова, Гүлсім Мұрынованың және газет құрылғалы бері газет беттеу ісімен айналысып келе жатырған Шолпан Батырханованың жемісті еңбектері зор.

Бүгінде қала өмірінде елеулі басылым 4000-ға жуық данамен таралады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Жаңаөзен газеті туралы Мұрағатталған 4 қарашаның 2018 жылы.
**Микшерлеу пульті** - монтаждық аппараттық бөлмедегі режиссерлер жұмыс атқаратын негізгі құрал. Әуе кеңістігіне таралатын дыбыстың таза, үйлесімді, көркемделген, әсерлі болып шығуы үшін микшерлік аппараттың маңызы зор. Монтаж кезінде пайдаланылатын әр түрлі сигналдарды бір жүйеге бағыттап, (ол дауыс, түрлі сигналдар музыка, интершу, тарихи деректер, сөз т.б.) «күрделі образ» жасайды. Яғни, осы образ арқылы тыңдармандар көңілінен шығу, жүректеріне жол табу, ықыластарына бөлену сияқты нәтижелер пайда болады. Ал, электронды бұқаралық ақпарат құралында еңбек ететін журналистер үшін жоғары рейтингке жету - ең басты мақсат.

Микшерлеу аппаратында режиссер жұмыс істейді. Хабардың эстетикалық, мәдени, әдеби, тарихи, тағылымдық, музыкалық т.б. шығуы үшін қажетті элементтерді құрастырып, өз алдына бір туынды жасайды. Жазылған дыбыс деңгейін қадағалау, эфир мәдениетінің сақталуы сияқты процестер де осы микшер арқылы реттеледі. Хабарлардағы сюжеттердің бір-бірімен үнүзіліссіз байланысып, қабысуы, музыкалық әрленуі тәрізді жайлар да осы құрал арқылы жүзеге асады.

Қазіргі журналистер үшін электронды технология қажетті мүмкіндіктің бәрін жасауда. Осыдан аз уақыт бұрындары хабарлар бір магнитофоннан екіншісіне тетіктер арқылы көшірілу жолымен жасалса, ендігі жерде ол тек компьютерлік технология арқылы жүзеге асырылады. Хабар барысында дыбыс пен сазды компьютерлік өңдеуге арналған арнайы «Soundforge», «Audition» деп аталатын бағдарламалар бар. Монтаждау процесінің бәрі осы бағдарлама арқылы жасалады. Бұл компьютерлік монтаж деп аталады. Сол компьютердің арнайы белгі қойылған папкасында музыкалык қор, тарихи деректер, басқа да дыбыстмқ эффектілер де сақталады. Бағдарлама студенттік студияларди хабарлар жасау үшін қолайлы.
**Плакат** (нем. *plakat* - хабарландыру, жарнама) - 

1. графиканың бір түрі;
2. қысқа, тұжырымды мәтіні бар (әдетте, қағаздың үлкен парағына), көрнекі (көбіне түрлі-түсті) бейнеленген өнер шығармасы.

Ол саяси үгіт пен насихат, хабарландыру, жарнама немесе көрнекі оқу құралы мақсатында салынды. Суретшінің бір немесе бірнеше бояулы график не кескіндемелік тәсілімен жасалған түпнұсқасын полигр. жолмен көптеп басып шығаруға болады. Қазақстанда плакат жасау 20 ғасырдың 60 жылдарының бас кезінен жедел дамыды. Осы өнер түрінің қызғылықты шығармаларын жасауға С.Я. Сухов, Д.Н. Поляков, Ш.Кенжебаев, Г.М. Мамаев, М.Ержанов, В.А. Цветков, А.А. Юлдашев, А.Дүзелханов, К.А. Каметов, т.б. ат салысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазіргі заман ұғымдарымен терминдерінің қысқаша түсіндірме сөздігі. Алматы: "Сөздік-Словарь", 2001.ISBN 5-7667-8676-Х
2. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Микроәлеуметтану**— әлеуметтану ғылымының кіші
әлеуметтік жүйелердегі құбылыстар мен процестерді талдауға
бағытталған зерттеу бағыты. XX ғасырдың 20-шы жылдары пайда болып, әлеуметтік қатынастардың негізгі үлгісі ретінде кіші топтардағы қатынастарды зерделеуге бағытталған батыс әлеуметтануы бағыттағының біріне айналды. Микроәлеуметтану ең алдымен, әлеуметтік-психологиялық, атап айтқанда, социометрия әдістерін пайдаланып, кіші топтағы тұлғааралық қатынастарды зерделеуге баса назар аударады. Оның негізгі зерттеу нысаны - мүгедек, тұлға, кіші әлеуметтік топ және олардың өзара қатынастары.

Микроәлеуметтану адамдар арасындағы байланыстың мән-мағынасын талдау арқылы әлеуметтік құбылыстарды түсінуге мүмкіндік береді. Микроәлеуметтанулық зерттеулер әлеуметтанулық талдау, топтастыру, жалпылау арқылы өзінің теориялық негіздерін дамытады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Күнбағыс майы
**Күнбағыс майы** — күнбағыс дәнінен алынатын май. Оның иісі кетірілген, қоспадан тазартылған, гидрадталған және қоспадан тазартылмаған түрлері шығарылады. Иісі кетірілген, қоспадан тазартылған, гидрадталған майлар мөлдір, сары, ашық-сары түсті болып келеді. Сонымен бірге олар тұнғанда су жиналмалы. Қоспадан тазартылмаған майдың түсі ашық-сары келеді, өзіне тән иісі болады. Тұнғанда аздап су жиналады. Ал иісі кетірілген май әйнек немесе полимерлік герметикалы ыдысқа құйылып шығарылады. Күнбағыс майының құрамында ағза үшін өте бағалы, толық қаныққан қышқыл зат (60—70%) болады. Бұл майды салаттарға, соустарға, тұздықтарға қосады, ет, балық, көкөністер мен қамырдай әзірленетін кейбір тағамдарды қуыруға пайдаланылады.

Тарихы
------

Ресей империясында қолданыла бастады. Даниил Бокарев 1829 жылы майды дәннен алу әдісін тапты.4 жылдан соң 1833жылы Ресейдегі ең бірінші май өндіруші завод құрылды. 1834 жылы Бокарев жеке фабрика ашты. 1835 жылы шет елдерге экспорттай бастады. 1860жылы Алексеевкада шамамен 160 завод болды.
|  |
| --- |
|  |
| Хирургия салалары |
|  · Пластикалық хирургия  · ·Күйік хирургиясы · · Нейрохирургия · ·Оториноларингология ·  ·Офтальмология · ·Лазерлі хирургия ·  ·Ірінді хирургия ·  · Кардиохирургия ·   · Абдоминалдық хирургия  ·   · Микрохирургия  · Әскери-далалық хирургия ·  · Торакалды хирургия ·  · Урология ·  · Андрология)  ·  ·Ортопедия · · Эндокриндік хирургия · ·Комбустиология ·  ·Неврология · ·Ангиология ·  ·Бас сүйегі хирургиясы ·  ·Бариатрия |
| 

---

к • т • ө |

орыс хирург Юлия Шимановсийдің (1829-1868) резекционный құралы
**Микрохирургия**(микро... және хирургия) – жалпы хирургияның бір тармағы. Кейінгі уақытта жедел дамып келе жатқан хирургияның бұл түрінде хирургиялық операциялар ұсақ, көлемі кішкентай органдар мен тіндерге жасалады. Ондай операциялар бұрын тек көз ауруларын емдеуде (офтальмохирургия) ғана жасалатын болса, қазір адам организмінің барлық органдарына қолданылып келеді. Микрохирургия көбінесе жіңішке қан тамырларының, жүйке талшықтарының бүтіндігі бұзылғанда оны жою үшін, немесе әр түрлі жүйелердің ауруларын емдеуде қолданылады. Микрохирургиялық операциялардың өзіндік ерекшеліктері көп, сондықтан олар іске асырылатын бөлмеде арнайы аспаптар (микроскоп, арнайы көзілдірік, т.б.), операцияға қажетті саймандар, ине, жіптер болуы қажет. Қазіргі уақытта Микрохирургиялық операциялар қан тамырлары мен жүрек және жүйке жүйесінің ауруларына, бір органды алмастыру кезінде, қол, аяқ, мұрын, құлақ жарақаттарын (олар денеден бөлініп, ажырап кеткенде) орнына қайта тігу, т.б. кезінде жасалады.

Тағы қараңыз
------------

* Микроскоп
* Хирургия

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 6 том
Қадыров Нұрғали
**Қадыров Нұрғали Тасилыұлы** (1916-2001) ғалым-мал дәрігері, малдәрігерлік ғылым докторы (1984),профессор (1985). 1942-1945 жылдары ҰОС-на қатысқан. Мәскеу малдәрігерлік академиясын бітірген (1942). Шахтадағы машина машинисінің көмекшісі, машинисі,1937-1938 мал дәрігері, 1946-65 жылдары Ақмола обысы ауыл шарашылық басқармасы мал дәрігерінің бөлімінің бастығы, малдәрігерлік-бактериол. Зертхананың ,1965 жылдан бастап Алматы ауыл шаруыашылық институты эпизоология және паразилогия кафедра меңгерушісі,доценті. Ғылыми жұмысының басты бағыты-қой мен жылқының гельминтозы,эпизоолгия мен малдәрігерлік-профилактикалық шаралар. КСРО ордендерімен және медальдарымен мараппаталған. Астана қаласының құрметті азаматы.

Дереккөздер
-----------

А 37 Астана:Энциклопедия.-Алматы: «Атамұра», 2008.-576 бет.
**Нұрғали Түйтебайұлы Кенжетаев** (1938-2000), ауыл шаруашылық өндірісін ұйымдастырушы, Жаңаарқаның түлегі. Ақмола қаласында кооператив техникумын бітірген (1958). 1958-1992 жылдары Жаңаарка ауданының «Ортау», «Жеңіс», Карл Маркс атындағы кеншарда, «Рассвет» кеңшарларында аға бухгалтерден директорға дейінгі еңбек жолынан өтті. 1992 жылдан «Жеңіс» кеңшарының (1995 жылдан «Жеңіс» АҚ) директоры, кейін АҚ президенті болды. Осы шаруашылықтарды басқару, ұйымдастыру барысында Кенжетаев ізденімпаз, жаңашыл басшы екенін танытты. «Жеңіс» кеңшарында асыл тұқымды қой шаруашылығын өркендету ісіне бар күш-жігерін жұмсады. Жаппай тарату, қайта құру кезеңінде «Жеңіс» асыл тұқымды қой зауыты болып, ұйыған шаруашылықтың іргесінің бұзылмай қалуы ең алдымен Кенжетаевтың, оны қолдай білген жергілікті басшылардың ерлігі еді. Акционерлік қоғам 1995 жылы 17 миллион теңге, 1996 жылы 14 миллион теңге пайла келтірді. Кенжетаев істің экономикалық пайда келтіретін тиімді жағына баса назар аударуды басты мәселе деп білетін білгір ұйымдастырушы бола білді. «Кұрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Ай немесе егін мерекесі** – ай күнтізбесі бойынша сегізінші айдың он бесінші түнінде (қыркүйек) аталып өтілетін мереке. 

Тан әулеті кезінен бастап белгіленіп, тойлана бастаған мейрам қытай күнтізбесінде аса маңызды орын алады. Бұл – Ай құдайына табынатын күн. 
Дәстүр бойынша бұл күні қытайлар ерекше тәтті тоқаштар пісіріп, бір-біріне ұсынып дәм татысады және айдың жарығымен өлең оқиды. "Ай шелпектері" қытай халқының моңғол шапқыншылығына қарсы көтерілісін еске түсіреді, өйткені бірнеше ғасыр бұрын осындай тоқаштардың ішіне салынған кішігірім хаттар бүліншілікке және басқыншыларға бойсұнбауға шақырған. Бұл күні ғашықтар құдайлардан өздерін ай сияқты бір бүтінге айналдырып қосуын сұрайды. 

Барлық жерде кішкентай түрлі-түсті шамдар сатылады: кешке қарай қала саябақтары мен егіс далаларында ата-аналар балаларымен бірге оларды жағады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

   ]
**Нұрғазина Сәуия** — 1940 жылы Шығыс Қазақстан облысының Зайсан ауданындағы Ақжар ауылында дүниеге келген. С.М.Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген (1971).

1960 жылы Тарбағатай аудандық баспаханасына терімші, 1962 жылы Жуалы аудандық газетіне корректор болып орналасады. С.Нұрғазина "Қайнар" баспасында 1960-1994 жылдар аралығында корректор, кейін "Ақ бидай" редакциясында кіші редактор ретінде жемісті қызмет істеді. Ол сауатты, білімді баспагер ретінде ұжымның құрметіне бөленді.

С.Нұрғазина "Баспасөз үздігі" (1982), "Он бірінші бесжылдықтың озаты" белгісімен, "Еңбек ардагері" медалімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
Фридрих Ницше
**«Антихрист: хриситан дініне қарғыс»** Der Antichrist. Fluch auf das Christentum）(1888 ж.) — Фридрих Ницшенің христиан діні этикасына бағыттаған ауыр сын кітабы. Кейінгілердің Ф.Ницшені антихрисит ретінде бағалауы осы кітабына негізделген. Бұл кітапта ол сатиралы әуезбен бұрынғы кітаптарындағы антихристиандық идеяларын түйіндеді, христиан дінінің құлдық этикасы көне Римнің асқақ та, адами этикасын шірітті деп назаланады.

Жаңа замандық еуропа ойшылары ішінде ағартушылардан Вольтер, Жан-Жак Руссо, Гольбах секілді ойшылдар антихристік бағыт ұстанды. ХХғ. ойшылы Бертран Рассел де өзін Антихрист деп есептеп былай деген болатын: "Менің түсінігімше христиан дініндегілер өз ойы бойынша ашық өмір сүре алмайтындар", "Христиан дініне берілген адамдардың көп сандысы өте сұрқия келеді".

Дегенмен, бәрібір олардың Антихристік идеялары Ф.Ницшенікіндей өткір болмағаны тарихтан байқалады. Ф.Ницше өзінің аталған кітабында христиан дінінің қасиетті кітабы Інжілді, Пауылды (Апостол Павел), тақуалықты, шіркеу әкейлерін, крест жорығын, инквизицияны тілге тиек етіп, осының бәрі құлдық этиканың адамзаттың дегдарлық үстем этикасынан өш алу амалы ретінде түсіндірді. Христиан діні әлсіздер мен ауыруларды жақтайды, жағымпаздық пен жасандылыққа айтақтайды, көлгірсіген екіжүзділік ұстанады деп бағалап, оны күштілер мен шығармашыл тұлғалардың ғажайып еркін құрбан ететін қандықол идеология ретінде сипаттайды. Мысалы, Испанияның керемет мавритандық мәдени әлемін дәріптей отырып, Реконкиста кезінде христандардың бір Кордованың өзіндегі 300 қоғамдық моншаны «мұсылмандық көзі» деп құртып, «тән тазалығына да қарсы шыққанын» уытты тілмен жазады.

Ол Исаның өзіне және христиандық символдарға ауыр сын айтты, ол басқа кітаптарында кездесетін байсалдылықты тастап, жүйелі тойтарыс беру мен шабуыл жасауды және мазақтап, масқаралау тәсілдерін алма-кезек қолданды. Ол антихрисиандық этиканы дәріптеді, христиан дінінің барлық құндылықтарын шұғыл түрде қайта таразылауды ұсынды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Kaufmann, Walter, Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist, Princeton, 1974, ISBN 0-691-01983-5

Сыртқы сілтемелер
-----------------

1. Антихрист кітабының ағылшынша нұсқасы
2. Антихрист кітабының электронды оқылымы (Орысша)
**Джузеппе Пази** 1983 жылдан - "Роlytec S.p.A." итальян инжиниринг компаниясы жобасының бас инженері. 

1985 жылдан - мұнай және газ саласында қызмет көрсететін «Эни» компаниясында жұмыс істейді. Каир қаласында орналасқан Египеттегі "International Еgyptian Oil Company" (ІЕОС) «Эни» компаниясының еншілес компаниясының операциялық директоры, бас директорының орынбасары болып жұмыс істеген. ІЕОС стратегиялық дамуы мен өндірістік қызметі үшін жауап берген. Сонымен бір уақытта ІЕОС басқарма төрагасы болған. Миландағы «Эни» белімшесіндегі жауапты басшы лауазымдарда қызмет еткен, сонымен қатар, осы компанияның атынан өкілдік етіп, Египеттегі вице-президенті және Солтустік Африкадағы вице-президенті болған. Қазіргі уақытта - «Қарашығанақ Петролеум Оперейтинг Б.В.» (ҚПО) компаниясының бас директоры.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Тетраамминмыс(II) сульфаты
**Аммиакаттар** - тұздар мен аммиактан түзелген кешенді қосылыстар. Мысалы, [Ag(NH3)2]+, [Ni(NH3)4]2+. Аналитикалық химияда комплекс қосылыс құрамындағы элементтерді, металдардың иондарын ашу үшін және оның мөлшерін табу үшін қолданылады.

Алынуы
------

Аммиакаттар 

* су ерітіндіде тұздар аммиакпен (NH3) әсер ету арқылы алынады
* газ түріндегі немесесұйық аммиакпен (NH3) қатты тұздарға әсер ету арқылы алынады.

Мысалы:

{\displaystyle {\mathsf {Cu^{2+}+4NH\_{3}\rightarrow [Cu(NH\_{3})\_{4}]^{2+}}}}
Бұл жерде аммиактың судағы ертіндісі алдымен мыстың (II) иондарымен әсерлесіп, нәтижесінде жасыл түсті құбылмалы құрамды негізгі тұздар тұнба болып түседі. Бірақ олар реагенттін көбейгеде оңай еріп кетеді. Сосын көкшіл-күлгін түсті мыстың аммиакты комплексі түзеледі:

{\displaystyle {\mathsf {Cu^{2+}+4NH\_{4}OH\rightarrow [Cu(NH\_{3})\_{4}]^{2+}+4H\_{2}O}}}

Химиялық қасиеттер
------------------

Амииакаттардың ертінділері тұрақты болады. Тек сары-қоңыр түсті кобальт (ІІ) аммиакаты ауадағы оттегімен бірте-бірте тотығып шие-қызыл түсті кобальт (ІІІ) аммиакатына айналады. Тотықтырғыштардың әсерімен бұл реакция лезде өтеді.

Комплекстардың түзелуі немесе ыдырауы Ле Шателье-Браун заңдылығымен диссоциация тепетеңдігінің жылжуымен байланысты. Егер Ag+ және NH3 концентрациясы көбейсе - комплекста түзеледі. Ал егер азайса - комплекс ыдырайды:

{\displaystyle {\mathsf {[Ag(NH\_{3})\_{2}]^{+}+2H^{+}\rightarrow Ag^{+}+2NH\_{4}^{+}}}}
[Ag(NH3)2]+ үшін Кн = 9.3 ·10-8, ал NH4+ үшін Кн = 6 ·10-10.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
А. Х. Таммсааре

### Биографиясы

(Tammsaare) - ( лақап аты; шын тегі- Ханзен) (30. 1. 1878, қазіргі Эстония ССР, Пайдеск ауданы, - 1. 3. 1940, Таллин) - эстон жазушысы. Шаруа отбасында туған. Тарту университетінің заң факультетінде оқыған (1907-11). Бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде империалисттерге қарсы позиция ұстанды. Таммсааре шығармалары 1900 жылдан бастап жарияланды. «Жастар мен шалдар» (1903) т.б. алғашқы повестерінде эстон ұсақ буржуазия интеллегенциясын ажуалайды. 20 жылдары Таммсааре шығармалары эстон сыншыл релизмінің демократиялық бағытта дамуына әсері болды. «Қырбойлық қожайын» (1922) романы, 5 томнан тұратын «Шындық пен әділдік» (1926-33) эпопеясы- эстон халқының өмірін жан- жақты көрсеткен шығармалар. Таммсааренің дінге қарсы жазылған «Юдифь» (1921) драмасы мен батыс Еуропадағы фашистік диктатураны сынаған «Король тоңды» атты сықақ памфлеті бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 540-бет
**Шажағай** – Шу алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жерімен өтеді. Ұзындығы 129 км. Су жинайтын алқабы 2110 км2.

Бастауы
-------

Ақтау, Желдітау шоқыларынан бастау алып, Елшібай тауынан оңтүстікте 3,8 км жерде тартылып қалады.

Гидрологиясы
------------

Аңғары адырлы, бұйратты жазықты, ені 1-2 км, кей жерінде 68 км, арнасы кең. Жауын-шашын суынан толысады. Сәуір-мамырда тасып, маусымда суы тартылып, иірім қарасуларға бөлінеді. Суы тұщы, жазда сәл кермек. Жылдық орташа су шығыны сағасынан 45 км жерде секундына 0,25 м3. Суы ауыз суға, мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Гидрологиялық ақпарат** — 1) өзеннің, көлдің, суқойманың ағымдағы және болашақтағы гидрологиялық режімі мен құбылысы туралы ақпараттар жинағы. Гидрологиялық ақпаратты алудың алдында гидрологиялық станциялар мен бекеттерде тыңғылықты және жүйелі байқаулар, байқау нэтижелерін өңдеу және оларды жергілікті және ғаламдық табиғат қүбылыстарымен байланыстыру, болжам жасау жүмыстары жүргізіледі, яғни өткен кезеңдегі көпжылдық гидрологиялық режім жөніндегі деректер (ағынды көлемі, ең жоғары және ең төмен су өтімдері мен су деңгейі, химиялық жағдайы т.б.) және объектілердің гидрографиялық жазбалары талданады. Жерді мелиорациялау кезінде Гидрологиялық ақпарат негізінде қүрғату жүйелерінің көрсеткіштерін анықтайтын немесе жылдың жеке маусымдарындағы және өніп-өсу кезіндегі ағындының есептелген шамалары айқындалады немесе пайдаланылуы мүмкін су ресурстарын *(ағынды көлемдері және олардың уақыт бойынша жоне аумақтық үлестірілуі)* анықтайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
**Инжинаш**  (қытайша аты Бу Хэншан, 1837-1892) - монғол жазушысы. Жазушы Ванчинбалдың баласы. 34 жасқа келгенше Цин империясынының сенімді азаматы болды. Ал, халық бұқарасының азаттық үшін күресі күшейген кезде Инжинаштың империяға деген пікірі өзгерді. Инжинаштың "Қызылдардың көз жасы" атты повесі, Юань әулетінің алғашқы императорлары туралы "Көк кітап" атты үш томдық тарихи романы (алғашқы 8 тарауын әкесі жазған; 1933-1937 жылдары толық басылып шықты), тұрмыстық тақырыпта "Бір қабат павильон", "Қанды жас палатасы" романдары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Михайлов Г.И. очерк историй современной монгольской литературы, 1955
2. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том.
**Джулианна Мур** (ағылш. *Julianne Moore*, шын аты: Джули Энн Смит, 3 желтоқсан 1960 жыл, Фейетвилл, Солтүстік Каролина штаты) – америка актрисасы. 

Берлин кинофестивалінің сыйлығына ие болып, үш мәрте Венеция кинофестивалінің лауреаты атанған. Мансабының бастапқы кезінде ұзақ уақыт Бродвейде ойнап, қазір ұмыт болған 1980 жылдардағы телехикаяларға түскен. Үлкен экранға кішігірім рөлдерді сомдап шығады. Кинодағы ең алғашқы басты рөлін Стивен Спилбергтің «Парк юрского периода» фильмінде сомдаған. Қазіргі кезде шығармашылық жұмыстармен қызу айналысуда.

Филмьдері
---------

«Рука, качающая колыбель» (1990) 
«Магнолия» (1999) «Законы привлекательности» (2004) 
«Эта – дурацкая любовь» (2011)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Джулианна Мур (ағылш.) на сайте Internet Movie Database
**Ақ қоян**  (лат. *Lepus timidus*) – қояндар тұқымдасының бір түрі.

Ақ қоян негізінен қалың қар түсетін, орманды жерлерде тіршілік етеді. Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Павлодар және Ақмола облыстарындағы орманды далаларда, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстарындағы таулы аймақтарда көптеп, ал Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Алматы облыстарында сирек кездеседі.

Жыл бойы жайылым жағдайына, қардың түсуіне орай, жыртқыштардың азды-көптігіне қарай қоныстарын ауыстырып отырады. Дене тұрқы 68 см, салмағы 5 – 6 кг. Жазда түсі сұрғылт қоңыр, қыста түгелдей аппақ болып түлейді. Басқа қояндардан ерекшелігі құлақ қалқанының ұшы қара, құйрығы дөңгеленген қысқа болады. Жылына, ақпан – маусым айларында 2 – 3 рет көбейеді, 3 – 10 көжек туады. Жазда шөптесін өсімдіктермен, бұталармен, ағаштармен қоректенеді, ал күз, қыс айларында ағаш бұталары мен қабықтарын кеміреді. Ақ қоян туляремия ауруын таратуы мүмкін. Ағаштардың қабығын кеміріп, орман шаруашылығына аздап зиянын тигізеді. Ақ қоян еті, терісі мен түбіті үшін ауланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Lagomorph Specialist Group (1996). *Lepus timidus*. In: IUCN 1996. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on қаңтар 28, 2010.
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Мадзини Джузеппе** (Mazzini, Giuseppe) (22 маусым 1805 жыл, Генуя — 10 наурыз 1872 жыл, Пиза, Италия), итальяндық революционер, итальяндық ұлт азаттық қозғалысы басшыларының бірі. .

Заңгер мамандығын алған. 1827 жылы КАРБОНАРИЛЕР құпия қоғамына кірді. 1830 жылы ұсталды, босағаннан кейін Марсельге көшіп келді (1831). Бұнда ол «ЖАС ИТАЛИЯ» атты патриоттық қозғалысының негізін қалады. Кейіннен бүкіл әлемдік республикалық федерация құру жоспарын алға тартып, Швейцарияда «Жас Еуропа» атты қоғамның негізін қалады. 

1837 жылы Англияға эмиграцияға кетіп, онда дүниежүзіндегі барлық солшыл революционерлермен бірге қарым-қатынас жасап, өзінің революциялық қызметтерін жалғастырды. 

1846 жылы халықтардың Интернационалдық одағын құрды. 1848 жылы Миланға қайта оралып, Дж. ГАРИБАЛЬДИ отрядына қатардағы сарбаз болып кірді. 1949 жылы ұзақ өмір сүрмеген Рим республикасының құрылуына қатысты, бірақ Римдегі билікті Папа қолына алғаннан кейін ол Англияға қайта оралды. 

Мадзини «Италияның достары» қоғамын құрып (1851) және Милан, Мантуе және Генуедегі сәтсіз көтерілістерді қолдауға шықты. Ымырасыз республикашыл ол біріккен Итальян патшалығының құрылуын айыптады (1861). Қараңыз: РИСОРДЖИМЕНТО.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Саманнуд қаласы** (Себеннит немесе Севеннит, Египет) – Ніл бойындағы Египет қаласы[1].

Осы қаладан шыққан ежелгі тарихшы Манефонның айтуы бойынша ХХХ әулеттің патшалары осы Саманнудтан шыққан. Қаланың сауда керуендері жолдарының торабында орналасуы оның қарқынды дамуына себеп болады. Саманнудтың батыс жағында кішкене төбеде ΙΙ Нектанебтың Онурис-Шуға арнап салдырған ғибадатханасының орны бар. Қазба жұмыстары кезінде ол жерден ΙΙ Нектанебтің, ΙV Александрдың, Филипп Арридей мен ΙΙ Птоломей Филадельфаның аттары жазылған тастар табылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Қарақұмық** (лат. *Fagopyrum*) – тарандар тұқымдасына жататын бір жылдық, кейде көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы.

Ботаникалық сипаты
------------------

* Биіктігі 15-70 см, сабағы тік, көп бұтақталған.
* Жүрек тәрізді жапырағы кезектесіп орналасқан.
* Ақ не қызғылт түсті гүлдері жапырақ қолтығынан жетіледі. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемісі піседі.

Құрамы
------

Қарақұмық - жарма дақылдары ішіндегі маңыздылардың бірі. Оның жармасы диеталық, дәмді тамақ, дәнінде 9% белок, 70%-дай крахмал және 1,6% май, сондай-ақ дәрумендер (В/1, В/2), минералды тұздар (темір, фосфорлы кальций) да болады.

Қасиеттері
----------

Қарақұмық - жылу және ылғал сүйгіш дақыл, топырақ температурасы 12-15°С болғанда көктеп шығады. 
  

Қарақұмық - суыққа төзімсіз өсімдік. Оның көгі 1-2°С суықтың өзінде үсікке шалдығады. Ал өсімдік гүлдеген кезде температура 30°С-тан жоғары, ылғал жеткіліксіз болса, онда оның түйіні қурап, дәні түсіп қалады.
  

Қарақұмық топырақ таңдайды. Ол көбінесе қара және қызғылт қоңыр топырақта жақсы өсіп, мол өнім береді, сондықтан топырақ қышқылдығы рН 5-6,5 болу керек.

Таралу аймақтары
----------------

Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия жерлерінің қоңыржай және субторпикалық аймақтарында өсетін 26 түрі бар.
  

Қазақстанда қарақұмық негізінен солтүстік облыстарда, әсіресе, Павлодар, Орталық және Шығыс Қазақстан облыстарында егіледі.

Өсіп-өнуі
---------

Қазақстан бойынша егіс аумағы 218 мың га, өнімділігі әр га-дан 9,7 ц. Қарақұмықтың ерте пісетін сорттарының өсу мерзімі қысқа (50-60 күн), сондықтан оны аралық дақыл ретінде пайдалануға болады.
  

Қарақұмықты СЗС-2,1 тұқым сепкіштерімен кәдімгі жай қатарлық (қатар аралығы 23 см) әдіспен себеді. Кейінгі кезде кең қатарлы (қатар аралығы 45 см) әдіс қолданылады. Соңғы әдісте қарақұмықтан жоғар өнім алуға болатыны анықталып отыр. Сондай-ақ міндетті түрде қарақұмық егісінің әр га-сына гүлдеуіне 2-3 тәулік қалғанда бал арасының 2-3 ұясын әкеліп қою керек. Ол өсімдікті тозаңдандырып, қарақұмықтың өнімін әр га-сынан 3-4 ц арттыруға көмектеседі.
  

Егін жинау қарақұмық дәнінің 70-75%-ы қоңырланған кезінде басталады.
  

Қарақұмық шірнелі өсімдіктерге жатады. Бал аралары оның әр га-сынан 50-60 кг, ал қолайлы жағдайда 100 кг-ға дейін бал жинайды. Күздік бидай үсіп кеткен жылдары қарақұмықты сақтық дақыл ретінде пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қилыбаева Гүлжан** (1967 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Алмасай ауылы)- тоғызқұмалақшы, қазақстан спорт шебері.

1998 жылы тоғызқұмалақ  бойынша Ұлан ауданынан шыққан алғаш республика чемпионы атағына ие болды. Ол Алмасай ауылының орта мектебін бітіргеннен кейін Өскемен, содан Шығыс Қазақстандық ауылшаруашылық колледжін бітірді.

Гүлжан тоғызқұмалақты 1990 жылдан бастап ойнады. Жарты жылдан кейін аудандық спартакияданы жеңіп алып, аудандық құрама командаға кірді.

1992, 1993, 1995 ж.ж. тоғызқұмалақ бойынша облыс чемпионы болды.

1998 жылы Астанада мемлекет жүлдесіне өткен бірінші халықтық спорт ойындарында спорт шебері нормативін орындады.

Спорттық жетістіктері
---------------------

жекелей:

* ҚР ардагерлер чемпионаты, 1-орын (Шымкент-2012)
* ҚР ІІІ ардагерлер спартакиадасы, 3-орын (Қарағанды-2012)

командалық:

* ҚР ІІІ ардагерлер спартакиадасы, 1-орын (Қарағанды-2012)
* ҚР «Ақ бидай» ауыл спорты ойындары, 2-орын (Қызылжар-2009)

Қазіргі уақытта Гулжан Өскемен құс фабрикасында қызмет істейді. Аудан орталығында тоғызқұмалақ ойындары бойынша топты жүргізіп, ең тамаша интеллектуалдық спорт ойыны бойынша өз білімі және тәжірибесімен жастармен бөлісуде.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ұлан ауданы әкімінің ресми сайты Мұрағатталған 7 қарашаның 2014 жылы.
* Қилыбаев Гүлжан
**Леонардо Бонуччи** (*итал. Leonardo Bonucci*; 1 мамыр 1987 жыл, Витербо, Лацио) — италиялық футболшы, "Ювентус" футбол клубының орталық қорғаушысы. 2010 жылдан бері Италия құрамасында өнер көрсетеді.

Клубтық карьера
---------------

Бонуччи "Витербезе" клубының түлегі. 2005 жылы 18 жасында "Интер" клубы жалға алады. Тек маусымның соңында ғана, 2006 жылы 14 мамыр күні негізгі құрамда ойнауға мүмкіндік алады. "Кальяримен" болған ойынның 90-минутында Сантьяго Соларидың орнына алаңға шығады. 2007-2010 жылдар аралығында "Тревиза", "Пиза", "Дженоа", "Бари" секілді командаларда ойнап, шеберлігін шыңдайды да, 2010 жылы "Ювентусқа" өтіп, бес жылдық келісім шарт жасасады. 
«Ювентуста» жеті жыл бойы 319 матч өткізіп, 19 гол соғады.

2017 жылы жазда "Миланға" ауысады. Ол бірден миландық клубтың капитаны боп тағайындалды.

2018 жылы жазда "Ювентусқа" қайта оралды.

Ойын стилі
----------

Өзінің мансабының басында Бонуччи жартылай қорғаушы позициясында ойнады, бірақ кейіннен итальяндықтар орталық қорғаушы ретінде пайдаланылды. Ең алдымен, Леонардо өзінің техникасы мен беріліс өнерімен танымал, ол өз командаларының шабуылдарын тереңдіктен бастай алады. Өрісті керемет көру және ойын оқу қабілеті бар ұзын және күшті қорғаушы. Бонуччи ауада үлкен қауіп төндіре алады, көбінесе допты ұрады. Бонуччи өзінің бүкіл мансабы бойында әлемдегі ең жақсы қорғаушылардың бірі ретінде танылды. Оның ойын сапаларынан басқа, Леонардоның артықшылығы оның көшбасшылық қасиеттері мен ерік-жігері болып табылады.

Ұлттық құрама
-------------

ЕУРО-2012 финалы. Бонуччи мен Сеск Фабрегас
2010 жылы 3 наурызда Камерун құрамасымен болған жолдастық кездесуде тұңғыш рет ұлттық құрама жейдесімен алаңға шықты. 2010 жылы Оңтүстік Африкада өткен әлем чемпионатына барғанымен, бір матчта да алаңға шықпады. Арада екі жыл өткен соң ЕУРО — 2012 чемпионатында алты ойынның бесеуінде алаңға шығады. Италия финалда 0:4 есебімен Испаниядан ұтылып қалды. 

Арада бір жыл өткен соң Бразилиядағы Конфедерациялар кубогына қатысты. Жартылай финалда Испаниямен ойында пенальтилер сериясындағы Бонуччи қателесті де, Италия финалға шыға алмай қалды. Үшінші орын үшін Уругваймен өткен матчта да қос құрама пенальтилер арқылы жеңімпазды анықтауға мәжбүр болды. Бірақ бұл жолы Бонуччи пенальти тебуден өзі бас тартты.

Жетістіктері
------------

Италия «Интер»

* **Италия чемпионы:** 2005/06

Италия «Ювентус»

* **Италия** (6): 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17
* **Италия кубогы** (3): 2014/15, 2015/16, 2016/17
* **Италия суперкубогы** (3): 2012, 2013, 2015
* **Чемпиондар Лигасының финалисі** (2): 2014/2015, 2016/2017

 Италия құрамасы

* **Еуропаның күміс жүлдегері**: 2012
* **Конфедерациялар кубогының қола жүлдегері**: 2013
* Еуропа чемпионы: 2021

Дереккөздер
-----------

1. ↑  FIFA World Cup South Africa 2010 – List of Players (PDF).  Fédération Internationale de Football Association (FIFA).(қолжетпейтін сілтеме)

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт
18 **Нелли Ким Фуртадо** (ағылш.  *Nelly Kim Furtado*; 2 желтоқсан 1978 жыл, Виктория, Британдық Колумбия, Канада) – канадалық әнші, әндердің авторы, музыкалық продюссер және актриса.. Дебютті альбомы - Whoa, Nelly!. 2003 жылы екінші *Folklore* альбомын жарыққа шығарады. Екі альбомы да үлкен жетістіктерге жетеді. 

Біраз уақыт демалыс алып, 2006 жылы жаңа Loose деген альбомымен қайтып келеді. Сонымен қосa 2007 жылы **«C.S.I.: Место преступления Нью-Йорк»** телехикаясында эпизодтық рөлді сомдап шыққан. Осыдан кейін тағы екі фильмнен көрінген. 2003 жылы Нелли қызды болады. Қызының әкесі музыкант Джаспер Гэханиямен ол 2005 жылы ажырасып кеткен. 2008 жылы өзінің продюссері Демасио Кастельонмен тұрмыс құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Нелли Фуртадо zvezdi.ru
**Гүлбаһрам Батырбекқызы Сейфуллина** (1908-1973) - Сәкен Сейфуллиннің зайыбы.

Ауыл мектебінде оқып, әуелі Ақмолаға, содан кейін 1925 ж. Қызылжарға партия-кеңес мектебіне Нәзипа Құлжанованың жәрдемімен түседі. 1926 ж. С. Сейфуллин демалыстан қайтып келе жатып Нілді болыстық комитетінің төрағасы, қазақтың ірі ақыны Қайып Айнабековтің Күйеусайдағы үйіне түседі. Ол ағайындармен, әсіресе төңкеріс кезінде бірге болған Жақия, 1923 ж. кеңестердің 3-съезіне делегат болып барған Салық Айнабековтермен Сәкеннің бұрыннан-ақ аралас-құраластығы болатын. Сәкен аттанарда Қайып Қызылжарда оқып жатқан немере қарындасы Гүлбаһрамға сәлемдеме жібереді. Сәкен Гүлбаһрамды шақырып алып, сәлемдемені тапсырады және Қайыптың «Қырдың қызыл гүлдері» деген өлеңдер жинағының колжазбасын таза қағазға көшіріп беруін сұрайды. Осылайша кездесу сәтінде Сәкен көңілін білдіреді.

Қызылордаға оралған соң «Совпарттағы қарындасыма — Гүлбаһрамға» деген өлең жазды. Ол «Еңбекші Қазақ» газетінде 1926 ж. 19 қарашада жарияланып, желтоқсан айының аяғында екеуі отау құрады. Оқуын оқи жүріп, Сәкеннің «Тар жол, тайғақ кешу» роман-эссесінің, «Тұрмыс толқынында» өлеңдер жинағының қолжазбаларын баспаға дайындауға көмектеседі. 1931 ж. Лаура (Сәкен еркелетуінде - Дәрідана), 1936 ж. Мұхтар Әуезов атын қойған Аян дүниеге келеді, бірақ екеуі де жастай шетінейді. Гүлбаһрам Сәкеннің шығармашылықпен бірыңғай айналасуына жағдай жасап, қанқұйлы 1937 жылдың 24 қыркүйегіне дейін тату-тәтті өмір сүреді. Гүлбаһрам Батырбек қызы 29 жасында тұл қалса да Сәкен абыройына дақ түсірмей өткен адал да батыр анамыз. 1938 ж. 8 ақпанда Сәкенмен соңғы рет түрмеде кездеседі де, Ақмолаға жер аударылады. 

Соғыс басталар қарсаңында Қаскелеңдегі «Қайрат» артелінде тігінші болып жүргенде ауруға шалдығып, 2-дәрежелі мүгедектікке шығады. Бауыры Бозтайдан қалған үш қызды және немере інісі Ерікті өсіріп, ел қатарына қосады. Гүлбаһрамның Сәкен үшін күресі таңқаларлықтай. 1938 ж. қоярда-қоймай жүріп Сәкенмен кездескенде үміт оты сөнбеген Гүлбаһрамнын 1940 ж. 24 желтоқсанда КСРО бас прокуратурасынан «күйеуіңіздің ісін қайта қарауға ешбір негіз жоқ» деген мейірімсіз жауап алуына қарағанда, Сәкенді ақтау жолында талай мекемелерге арыз бергенін көреміз. Сталин дүниеден өткен соң, өтініш-арыздарды жоғары жаққа толассыз жаза бергенге ұқсайды. 1956 ж. 25 мамырда заң подполковнигі Сидакиннен алған жауабы үміт отын жағуға себепші болып, хат үстіне өтініш, арыз үстіне шағым жазуды үдете түсіп, 1957 ж. 30 наурызда Сәкенді ақтап алады. Бұл Қазақстанға жеткен ең алғашқы қуанышты хабар еді.

Біздің арыстарымыз осыдан кейін ғана ақтала бастады. Гүлбаһрам Сәкен мұрасын жариялауда да үлкен азаматтық танытты. Сәкеннен қалған қолжазбалар мен бұйымдарды, киім-кешектерді республика мұражайларына таратып берді. Сәкеннің естелігін Қарағандылық жазушы Ж. Бектұров жазып алып «Сәкеннің соңғы сәті» деген атпен жариялады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Неманья Максимович** (серб. Немања Максимовић / Nemanja Maksimović,26 қантар 1995, Баня-Ковиляча, Сербия) – сербиялық футболшы, Сербия жастар құрамасының капитаны U-19, 2013 жылы Еуропа чемпионы атанған. 2015 жылғы Әлем чемпионы (жастар арасында U20). Қазір «Хетафе» футбол клубының және Сербия Ұлттық құрамасының жартылай қорғаушысы. Футболдан Қазақстан чемпионы (2015).

Маңсап
------

### Клубтық

Баня-Ковиляча қаласында 1995 жылы дүниеге келген. "Црвена Звезда" (Белград) жастар құрамасында ойнаған. Басқа елде ойнауға шабыты ашылған, 18-жасар Максимович 2013 жылдын қантар айында Италияға көшіп кетті, "Эллас Верона" футбол клубының сапында жақтықтырылған серия В дивизионында. 

2013 жылы шілде айында Сербия ұлттық құрамасында жастар арасындағы ЕВРО-2013 Литвада өз еліңе ойнаған. Финалда Францияны ұтып өзің Еуропа клубтарыңа қызықтырған. Сол сәтте 2014 жылы словениялық "Домжале" футбол клубынының сапыңа ауысты. 

2015 ж. 7 ақпанда Неманья «Астана»ға ауысып кетті. Жартылай қорғаушының трансферы команда жартымиллионға тұрды. 1 наурызда в "Астананың" сапында Максимович футболдан Қазақстан Суперкубогын 2015 алматылық "Қайратпен" ойында ұтып алды, ал чемпионаттың 2 турында 11 наурызда «Астананың» сапында бірінші голын «Ертіс» футбол клубымен өткен кездесуде соққан.

2015 жылы маусым айында футболдан Сербия ұлттық құрамасы (20-қа дейін) Максимович Жаңа Зеландияда өткен Әлем Чемпионатында алтын медальді ұтып алған. Сербтер барлық ойындарын плэй-офф кезінде қосымша уақытта ұтқан. Неманья 1/4 финалында АҚШ құрамасыңа гол соққан, ал финалда Бразилиямен өткен кездесуде жеңіс голын соққан 2-1. Максимовичпен «Базель» және «Гамбург» футбол клубтары қызығушылық танытқан, бірақ футболшының трансферлік құны 2 млн еуроға өсіп кетті. Маусымнын басында Максимович «Астана» сапында 2015 жылға УЕФА Чемпиондар Лигасын командаға үлкен табыс алып келді. Футболшы плэй-офф кезенінде АПОЭЛ қақпасыңа гол соғып командасымен топтық кезенге өтті.

2015 ж. 8 қарашада «Астана» «Ақтөбе» командасын 1:0 есебімен ұтып қайта футболдан Қазақстан чемпионы атаңды. Максимович чемпионаттың алғашқы медалін ұтып алды. Бірақ олар алматылықтардан Кубогті ұтылып қалды.

2017 жылы жазда "Валенсияға" ауысты.

2018 жылы шілдеде "Хетафеге" ауысты.

### Ұлттық құрама

Неманья футболдан Сербия жастар құрамасында Еуропа чемпионатын ұтып алған 2013 (19 жыл) және Әлем чемпионатын 2015 (20 жыл). Әлем чемпионатының финалында 20 маусым күні 2015 жылы 118 минутта жеңіс голын соққан 2-1.

23 маусым 2016 жылы Сербия Ұлттық құрамасыңа шақырылым алып, Польша құрамасыңа қарсы ойнады.

Жетістіктер
-----------

* Еуропа чемпионы (19 жас) (1): 2013
* Бронзолық қола Еуропа чемпионатының (19 жас) 2014
* Әлем чемпионы (20 жас) (1): 2015
* Қазақстан суперкубогының иегері (1): 2015
* Қазақстан чемпионы (1): 2015, 2016
* Қазақстан кубогы: 2016