recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Тікелей іздеудің литогеохимиялық әдісі.** Көмірсутектердің жер қойнауларындағы жатындардан жер бетіне қарай жылыстауы салдарынан газ—тау жынысы—су шекараларында етек алған физикалық химиялық процестер нәтижесінде жер бетіне жақын орналасқан тау жынысытар құрамындағы өзгерістерді зерттеуге негізделген мұнай және газ кенорындарын іздеу әдісі. тау жынысытардыың сынамалары жер бетінен де, арнайы жасақталған геохимиялық ұңғымалардан да алынады. тау жынысытар кұрамында *Ғе, Со, Мп, V, Ті* т.б.. микроэлементтердің және әр түрлі арнаулы минералдық түзілімдердің (сульфидтер, карбонаттар) қалыпты мөлшерге қарағанда көбірек болуы, рН және тотығу-тотықсыздану потенциалы мөлшерлерінің де қалыпсыздықпен сипатталуы, олардың түстеріндегі, тығыздығындағы, серпінділігіндегі, диэлектрлік өткізгіштігіндегі, өзге де физикалық қасиеттеріндегі өзгерістер көмірсутектердің қойнаудағы жатындардан жер бетіне қарай жылыстағандығын көрсете алады. Алайда бүгінде қолданылып жүрген зерттеу әдістері көмірсутектер жатынынан көп алшақ кетпеген, яғни оған жақын орналасқан өңірлердегі тау жынысы өзгерістерін ғана тап баса алады. Сөз болып отырған кенорын іздеу әдісі өзге де тікелей іздеу әдістерімен кешенді түрде жүргізілгенде ғана айтарлықтай нәтиже бере алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
**Тікелей іздеудің таушайыр танымдық әдісі**. Таужыныстардың өтімділігі жоғары белдемдері бойымен көмірсутекгер жатынынан жер бетіне қарай жылыстаған сұйық көмірсутектердін шашырау ореолдарын анықтау мақсатында нақтылы алап қимасының беткі өңіріндегі таужыныстарға тиесілі органикалық заттарды зерттеуге негізделген мұнай және газ кенорындарын іздеу әдісі. Таужыныстардың сынамалары жер бетінен де, арнайы жасақталған геохимиялық ұңғымалар қимасынан да алынады. Әдіс таушайыр тектестерінің тектік болмысын нақтылайды, олардың эпигенездік өкілдерінің мөлшері мен кеңістіктегі таралу сипатын анықтайды, бұл үшін таушайыртанымдық талдауға қатысты зертханалық әдістердің бүкіл кешені пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Түйсіктің абсолютті табалдырығы** - кез келген модальдықтағы тітіркендірііштің сәл ғана сезгіштікті тудыратын, минимальды шамасын (сәулелік, дыбыстық т.б.) білдіреді. Тітіркендіргіштердің байқалар, байқалмас түйсік туғызатын ең аз мөлшерін түйсіктің абсолюттік табалдырығы деп атайды. Бейнелеп айтқанда, анализаторлар — бұл адам миының "ашық тұрған есігі", бұл арқылы оған қозулар барады. Бірақ өте әлсіз тітіркендіргіштер түйсік туғызбайды. Түйсіктер табалдырығы неғұрлым төмен болса, қандай да бір ағзаның сезгіштігі соғұрлым жоғары болады. Адамның анализаторларының сезгіштігі өте жоғары және бұдан да әрі дами алады. Егер ауада көруді төмендететін су буы, тозаң және басқа қоспалар болмаса, біз жанып тұрған шамды (әдеттегі мөлшердегі) 25 километр жерден көрер едік. Адамның иіс түйсігінің соншалықты сезінгіш екенін 1 л ауаға 0,000 000 005 г мускусты (ерекше күшті иісі бар, хош иісті зат) ерітсе адамның оның иісін түйсінетінін білуге болады. Түйсіктің абсолюттік табалдырығынан басқа, айыру табалдырығы да болады. Тітіркендіргіштің түйсік мөлшерін байқалар-байқалмас етіп өзгертетін ең аз өзгеруін айыру табалдырығы деп атайды. Жарық сәулесі үшін бұл табалдырық бастапқы тітіркендіргіштің 1/100-не тең; дыбыс үшін — 1/10; қысым үшін — 1/30. Біздің көруіміздің тітіркендіргіштердің айырмашылығын сезінуі өте зор. Адамның көзі түстердің жарты миллионға жуық реңкін айыра алады. Кейбір мамандықтар үшін айыру табалдырығының төмен болуы маңызды. Мысалы, әр түрлі тамақ өнімдерінің дәмдік сапасын белгілейтін маман (дегустатор — лат. *degustare* дәмін тату деген сөзінен) түйсігінің жоғары сезімталдығының арқасында шайдың, шараптың, кофенің сан алуан сорттарын айыра біледі және дәміне қарай олардың қай жерде өскенін және қашан даярланғанын біледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Тұмсықбастылар**  (лат. *Sphenodоntida*) — Бауырмен жорғалаушылар класының 4 отрядының бірі. Қазіргі заманда Тұмсықбастылардың өкілі - гаттерия. Ол - Жаңа Зеландияның ұсақ аралдарында ғана сақталған, өте ертеден келе жатқан жануар. XTXO-ның Қызыл кітабына тіркеліп, қатаң қорғауға алынған. Гаттерияның сыртқы түрі кесірткеге ұқсас. Дене тұрқы 75 сантиметрдей, салмағы-0,5-1 кг. Жонында және құйрығының үстіңгі жағында үшбұрышты қабыршақтардан тұратын жалы бар. Төбе тұсында ерекше төбе көзі болады. Сондықтан оны кейде үшкөзді гаттерия деп те атайды. Төбе көзінде жарық сезгіш жасушалар орналасқан. Гаттерия түнде белсенді тіршілік етеді. Жыныстық жағынан 20 жылда ғана жетіледі, 8-15 жұмыртқа салады. Одан ұрықтың жетілуі 12-15 айға созылды. Гаттерия 50 жылдан астам тіршілік етеді. Өте ертеден бері тіршілік етіп келе жатқандықтан, ол "тірі табиғат ескерткіші" деп аталады.

Тұмсықбастылар қаңқа қалдықтары Еуразияның, Африканың және Американың мезозой дәуіріне тән жыныстардан табылды. Кейбіреулерінің ұзындығы 5 м-ге дейін жеткен. Тұмсықбастылар жоғары пермь кезеңінде тіршілік еткен қарапайым эозухтардан пайда болған. Бас сүйегі қысқа әрі жалпақ. Жақ алды сүйектері бір-бірімен тұтасып кетуінен біршама "тұмсық" пайда болған, аты осыған байланысты аталған. Самай ойысы да, соған сәйкес бас сүйегінің доғасы да 2 жұп болып келеді. Төбе көзі жақсы дамыған. Омыртқаларының алдыңғы жағы да, артқы жағы да ойыс (амфицельді) болып келген. Омыртқаларының арасында хорда қалдығы сақталған. Жүрегінде қосмекенділерге ұқсас вена қолтығы бар. Жас дарабастарында тістері жақ және таңдай сүйектерінде, сонымен бірге кеңсірік сүйегінде орналасқан. Дабыл қуысы, дабыл жарғағы және шағылысу мүшесі болмаған. Триаста тіршілік еткен ринхозаврлар (Rhіnchosaurіa) өсімдікпен, кейбір түрлері жәндіктермен және ұлулармен қоректенген. Қазіргі заманда тұмсықбастылардың 1 ғана түрі сақталған.

Таксономиясы
------------

Қазіргі заманда отрядқа 43 қазбалы және 2 бар түрі кіреді. Олар 3 тұқымдасқа айқындалған::

* † *Gephyrosauridae*
	+ † *Gephyrosaurus*
	+ †*Diphydontosaurus*
	+ †*Planocephalosaurus*
* †Pleurosauridaeы
	+ †*Palaeopleurosaurus*
	+ †*Pleurosaurus* — 2 вида
* Sphenodontidae
* †*Rebbanasaurus*
* †*Polysphenodon*
* †*Brachyrhinodon*
* †*Clevosaurus*
* †*Homoeosaurus*
* †*Kaikaifilusaurus*
* †*Kallimodon*
* †*Sapheosaurus*
* †*Ankylosphenodon*
* †*Pamizinsaurus*
* †*Zapatadon*
* †*Theretairus*
* †*Sphenovipera*
* †*Cynosphenodon*
* Sphenodon
* †*Opisthias*
* †*Toxolophosaurus*
* †*Priosphenodon*
* †*Eilenodon*
* *incertae sedis*
* †*Derasmosaurus*
* †*Elachistosuchus*
* † *Godavarisaurus*
* †*Kawasphenodon*
* †*Lamarquesaurus*
* †*Leptosaurus*
* †*Pelecymela*
* †*Piocormus*
* †*Sigmala*
* † *Tingitana*
* † *Priosphenodon avelasi*.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биология 7 сынып ISBN 978-601-282-426-1
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
3. ↑  S. Apesteguía and F. E. Novas. 2003. Large Cretaceous sphenodontian from Patagonia provides insight into lepidosaur evolution in Gondwana. Nature 425:609-612
Биіктігі 3 - 8см , сабағы жоқ дерлік.Пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуаындығы 7 - 10 мм, қабыршақ теріл,қызғылт немесе қара қоңыр,кейінірек қара дерлік, сыртқылары жапырақ түбіне дейін созылған,іші қалың өрмекті тукті қабықты.
Сабағы қысқа,көбіне жапырағына дейін топыраққа еніп тұрады; жапырағы екеу,әдетте жерде жатады,жақын орналасқан,қарама-қарсы дерлік, сызықты, науа тәрізді, ені 5 - 10мм, жасыл,жалаңаш,ұшы доғал,гүлден 2 - 3 есе биік.
Гүл саны - 2 - 7,гүл сидамы жетілмеген,сондықтан жақын орналасып,шоқ түзеді,тең,ұзын, гүлден 2 - 3 есе биік, гүл сағағы жоғары шығып тұрады,гүл шанағында да,жемісінде де тік; гүл серігі жапырақтарының ұзындығы 10 - 20 мм, ақ, түбі сары және ішкі жағы тарамды, жалпақ таспа тәрізді, сүйір, тең дерлік, сырты қызғылт немесе күлгін, ішкілері сыртқысынан шамалы жалпақтау; аталық жіпшелері сары, түкті, тозаңдықтары сызықты; қорапшасы сопақша,тік.

Наурыз - сәуір айларында гүлдейді.

Қазақстанда таралуы. Эндемик. Қаратау жотасның орта белдеуі мен тау етегіндегі сазды және тасты жерлерде өседі

* Сурет:Тікаяқ қызғалдағы.jpgсүрмелі

Дереккөздер
-----------

Қазақстан қызғалдақтары энциклопедиясынан.
**Мінуар Әкімханов** (17.10.1943) - ақын. 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

ҚазҰУ-ды бітірген. 1970 - 95 ж. Алматы облысы Райымбек ауданындағы "Хан тәңірі" (бұрынғы "Солтүстік шекара") газетінде тіл­ші, бөлім меңгерушісі, 1996 - 97 ж. "Санат" баспасында редакторлық қызмет атқарды. 1998 жылдан "Қазақ елі" газетінде бөлім меңгерушісі болып қызмет істейді. "Тұңғыш" (1978), "Шалқия" (1981), "Жырға сапар" (1984), "Жалғыз арша" (1998), "Айғайтас" (2004) өлең кітаптары жарық көрген. Әдебиеттің әр алуан мәселелері жайында жазған "Жер басып жүргеніңнің өзі - ырыздық" және "Айтып өлген ақында арман бар ма?" атты сыр-сұхбаты сыншы-ғалым З.Серікқалиұлының "Алтын жамбы" (2003) атты кітабына енген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Алмабеков Т.* Албан ата энциклопедиялық шежіре. //  —  Алматы, 2003. — 1352 б. — ISBN 9965-00-838-8.
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Тікенбас** (Acanthocephalіs) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей, Қырғыз, Шу-Іле Алатауларының, Қаратаудың, Батыс Тянь-Шаньның төм. тау белдемдерінде, таулардың тасты, бұталы, шөпті беткейлерінде, жазық жерлердегі егістіктердің ішінде, жол жиектерінде арамшөп ретінде өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетіні – б е н т а м д ы қ Т. (А. Benthamіanus). Биікт. 10 – 50 (70) см. Сабағы тік, төм. жағы тікенекті, түкті, үстіңгі жағы тықыр. Сабақ түбіндегі жапырақтары ұзынша, сопақ, шеті тілімденген, сабақ бойындағы жапырақтары қандауыр тәрізді, шеті тісті не тұтас болады. Сары түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталып, жуан түйреуіш тәрізді гүлтұғырында орналасады. Сәуір – мамырда гүлдеп, мамыр – шілде айларында жеміс салады. Жемісі сына тәрізді, екі бүйірі қысыңқы, ұз. 5 мм-дей, қоңыр сұр түсті. Көктемде басқа шөптермен араласқан пішен түріндегі Т-ты төрт түлік мал жақсы жейді. Егістік үшін – арамшөп.

Дереккөздер
-----------

АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Тұмақ ұру** - қазақтың ұлттық ойындарының бірі.

Бұл ойын жасыл алаңда өткізіледі. Ойнаушылар саны шектелмеген. Ертерек көмбені белгілейді. 20 м қашықтықта жылқы бойындағы таяқты орнатады және бұған бас киімді кигізеді. Ойынға сонымен қатар көзді жауып байлауға орамал керек. Жүргізуші қатысушылардың біреуін шақырады, оның көзін орамалмен байлап қояды және қолына қамшы беріп атқа отырғызады. Көздері орамалмен байланған атқа мінуші қамшымен таяқтағы бас киімді қағып түсіру керек. Ереже бойынша ойнаушыда үш мүмкіндігі бар. Сонымен бүкіл ойнаушылар бір шеңберден жасайды, ал ең көп мүмкіншіліктерді қолдаған ойнаушы жеңімпаз атанады.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 2 ақпанның 2014 жылы.
**Шәміл-дүр** - жазғы кинотеатр. Негізі 1984 ж. қаланып, 2004 ж. 1 мамырдан осы өлкеде аты аңызға айналған ғашық жандар (кейбір аңызда — бауырлар) — Шәміл және Дүрияның құрметіне орай "Ш-Д" деп аталады. 

Алғаш рет Отырардың тарихи орындары жөнінде деректі киножурнал және "Қыз жібек" фильмі көрсетілді. "Ш-Д." мамандары Қазақстан және шетел кинорежиссерлерінің көркем және деректі фильм дерін елге көрсетіп, халық арасында салауатты өмір салты мен ұлттық құндылықтарды, тарихты насихаттайды, көпшілікке арналған мәдени, мерекелік іс шараларын ұйымдастырады. Айналасына 5000-ға жуық ағаш көшеттері отырғызылған, кинотеатр — 200 орындық.
==Шәуілдір ауыл, ауданы==.
**Шәуілдір ауыл, ауданы.** (1934), аудандық округ орталығы. Облыс орталығы — Шымкент қ-нан солтүстік-батысқа қарай 142 км, Арыс о. мен Д.Алтынбеков атындағы канал бойында орналасқан. Тұрғыны 8,9 мың адам (2004). Отырар руханияты мұражай Кітаханасы ұйымдастырылған. Мәдениет сарайы, 9 кітапхана, 2 мешіт, "Ақ барыс" спортзалы, "Шомт-Дур"кинотеатры, "Жұлдыз", "Жібек жолы", "Төребек" мейрамханалары, "Контекст" макта пункті, Шәуілдір СЭС-сы, 3 орта, саз, спорт мектептері, "Балдырған" балабақшасы, ауданы. аурухана бар. Шәуілдірде 27 ОК, 75 шаруа қожалығы, 8 тұрмыстық қызмет көрсету, 3 сауда орны, нан, өсімдік майын шығару цехы, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Шәуілдірден 8 км жерде көне Отырар қ. және Арыстанбаб мешіті орналасқан. Ауылда Оңтүстік Қазақстан кешенді археология экспедиция базасы негізінде құрылған Отырар мемлекет археология қорық-музейі жұмыс істейді.

Шәуілдір Ауылдық Округі
-----------------------

**Шәуілдір Ауылдық Округі**— ауданның шығысында орналасқан әкімшілігі бөлік. Жер аумағы 752,9 км². Округке аудан орталығы — Шәуілдір а. қарайды. Тұрғындар саны 8,85 мың адам (2004). Округ аумағы Арыс өзенінің оң жағалық аңғарының жазығын алып жатыр. Аумақ арқылы Арыс өзенінен бірнеше арықтар (каналдар) жүргізілген. Ең ірісі — Алтынбеков кана-лы. Округте 454 агроқұрылым жұмыс істейді. Ішкі өндірілген өнім 266,0 млн теңгені кұрады, яғни бір адамға шыққанда 301,0 мың теңге болды (2004).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
Тұмақ ұру (ойын түрі)
---------------------

Бұл ойын жасыл алаңда өткізіледі. Ойнаушылар саны шектелмеген. Ертерек көмбені белгілейді. 20 м қашықтықта жылқы бойындағы таяқты орнатады және бұған бас киімді кигізеді. Ойынға сонымен қатар көзді жауып байлауға орамал керек. Жүргізуші қатысушылардың біреуін шақырады, оның көзін орамалмен байлап қояды және қолына қамшы беріп атқа отырғызады. Көздері орамалмен байланған атқа мінуші қамшымен таяқтағы бас киімді қағып түсіру керек. Ереже бойынша ойнаушыда үш мүмкіндігі бар. Сонымен бүкіл ойнаушылар бір шеңберден жасайды, ал ең көп мүмкіншіліктерді қолдаған ойнаушы жеңімпаз атанады.

Дереккөздер
-----------

 Мұрағатталған 27 сәуірдің 2014 жылы.

"Жеті қазына, жиған - терген" Сейіт Кенжеахметұлы, Алматы -2007
**Шәріп Дәуітбаев** (1924 жылы, Орловка ауылы — 1953 жылы) — Қазақ КСР, Шығыс Қазақстан облысы, Марқакөл ауданы «Пограничник» ұжымшарының аға шопаны. Социалистік Еңбек Ері (1948).

1924 жылы Орловка (қазіргі Күршім ауданы, Шағанатты) ауылында шаруа отбасында дүниеге келген. Марқакөл ауданындағы «Пограничник» ұжымшарында шопан, аға шопан болып жұмыс істеген.

Шәріп Дәуітбаевтың бригадасы бірнеше жыл жылқы өсіру жоспарын асыра орындады. 1945 жылы — 36 биеден 36 құлын, 1946 жылы — 53 биеден 53 құлын, 1947 жылы — 55 биеден 55 құлын алынды. Жылқы шаруашылығын дамытуда қол жеткізген табыстары үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1948 жылғы 23 шілдедегі Жарлығымен оған Социалистік Еңбек Ері атағы Ленин ордені және «Орақ пен Балға» алтын медалімен бірге марапатталды.

1953 жылы қайтыс болды.

Әдебиет
-------

* Герои Социалистического Труда — казахстанцы [Текст]. Т. 1. — Алма-Ата : Казахстан , 1969.
* Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. — Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. -Дәуітбаев Шәріп: б. 315.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Дәуітбаев Шәріп Мұрағатталған 27 қаңтардың 2020 жылы. Шығыс Қазақстан: танымал есімдер/ А.С.Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан кітапханасы
**Тұндырғыштар** - өндірістік тастанды суды жинайтын жасанды қорқойма.
Мұнай кәсіпшіпіктерінің тастанды сулары
мұнаймен бірге жер бетіне шығарылған
минералдылығы жоғары қойнауқат сулары
болып табылады. Бұлар қайтадан өнімді
горизонттарға айдалуы тиіс. Сол судың Тұндырғыштары 0,4-0,7 МПа қысымдағы арынды, атмосфера қысымындағы арынсыз болып ажыратылады. Арынды Тұндырғыштардың сыйымдылығы
100 және 200 м3, арынсыздікі 100-10 000
м3 болады. Мұнаймен және механикалық
қоспалармен ластанған сулар Тұндырғыштарға беріледі,
одан әрі тазартылған су кәсіпшілікке айдамаланады да, қойнауқатқа қайтадан айдалып енгізіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Қазпромставба**- Атырау облысындағы кейбір мұнай кен орындарын пайдалану, тұрғын үй мен
әлеуметтік қызметке арналған нысандардың құрлысын жүргізу үшін құрылған Чехия-Қазақстан бірлескен кәсіпорны. 1991 жылы құрылған. 

Құрылтайшылары - "Теңізмұнайгаз" АҚ және "Примуслове Ставительстви Брно" (Чехия). Қараарна, Масабай, Айранкөл кен орындарында көмірсүтек шикізатын өндіруге рұқсатты ҚР Үкіметі 1995 жылы берген. Кейін "Қазақойл" Ұлттық мұнай компаниясы (69%) мен "Кацзер" АҚ (Чехия) құрылтайшылары болды, сөйтіп бірлескен кәсіпорын "Теңізмұнайгаз-Тельф" болып атала бастады. Мекен-жайы:
Атырау облысы, Құлсары кенті. Кәсіпорын Қараарна кенорнын, ал 2002 жылдан бастап Шығыс Көкарна кен орнын игеруде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Қази Байділдинов** (1940. Жезказған облысы, Қарсақпай кенті) – инженер-байланысшы. Алматы электротехника техникумын бітірген (1963). Жезқазған, Балқаш қалалық телерадиохабарлар тарату орталықтарының бас инженері, директоры, Жезқазған қалалық телекоммуникация кәсіпорнының бастығы, кейін облыстық телекоммуникация кәсіпорны директорының орынбасары. Жезқазған облысында радиореле жүйесін салуға, "Орбита" телехабарларын беру және қабылдау кешенін іске қосуға елеулі үлес қосқан. Жезқазған облыстық Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған (1984). КСРО-нын құрметті радисі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009,1-т.–640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Борыққамыс** немесе **Қант қамысы** (лат. *Saccharum*) – астық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік туысы. 

Тропиктік және субтропиктік аймақтарда өсетін 12 түрі белгілі. 

Оның мәдени түрі лат. *S. offіcіnarum* Оңтүстік-Шығыс Азиядан тараған. Биіктігі 6 м-ге дейін, сабағының жуандығы 5 см-дей болады. Жапырағы ұзын, жалпақ, сабаққа кезектесіп орналасады. Борыққамыс қалемше арқылы көбейеді. Жылына 3 – 5 рет орылады. Оның сабағында 16 – 18% сахароза болады. Борыққамыста қант, спирт, т.б. өндіруге, малға жем ретінде пайдаланады. 

Қазақстанда оның бір түрі – Жабайы борыққамыс (лат. *S. spontaneum*) Сырдарияның тоғайлы алқаптарында, кейде тау етегінде, өзен жиегінде, егінжайда, арық жиектерінде кездеседі. Биіктігі 2 м-дей, сабағы қатты, бірақ өзегі борпылдақ, жапырағы жіңішке, ұзын болады. Гүлшоғыры сыпыртқы тәрізді. Мамыр – шілде айларында гүлдейді. Сабағында 2 – 4% сахароза болады. Жабайы Б-ты балғын кезінде мал сүйсініп жейді, сүрлемге салуға болады. Сабағынан ши тоқиды, жапырағынан арқан еседі, ширатып қапшық жасайды. Оның өңдеуден кейінгі қалдығын құрылыс материалдарын дайындауға және отын ретінде пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Петр Иванович Броунов** (1852—1927) — совет метеорологы, географ, ауыл шаруашылығы метеорологиясының негізін салушы, синоптикалық метеорология саласындағы ірі маман. Санкт-Петербург университетін бітіргеннен (1875) кейін Физикалық бас обсерваторияда, Егін шаруашылығы Департаментінің метеорологиялық бюросында қызмет істеді, Киев және Санкт-Петербург университеттерінің профессоры болды.

Россияның Европалық бөлігін ауыл шаруашылық және географиялық аудандауға байланысты зерттеулер жүргізді (1904), агроклиматологиялық карталардың бірінші атласын дайындады (1925). П.И.Брунов физикалық география курсына ерекше «сыртқы» географиялық қабық бар деген ұғымды алғаш рет енгізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы. Бас редакторы М.Қ.Қаратаев Алматы 1973 ж. 2-том.
**Петр Петрович Колесов** (1940 жылы туған), инженер-электрик. Қарағанды политехникалық институтын инженер-электрик мамандығы бойынша (1967), Алматы Жоғары партия мектебін бітірген (1984). Еңбек жолын «Балқашқұрылыс» тресінде мастерліктен (1960) бастаған. 1974-1991 жылдары Балқаш қаласы халықтық бақылау комитетінің төрағасы, қалалық партия комитетінің 2-ші хатшысы, Балқаш қалалық атқару комитетінің төрағасы, Жезқазған облысы халыққа тұрмыстық қызмет көрсету басқармасының бастығы, Жезқазған облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары, облыс әкімінің орынбасары болып қызмет атқарды. 1995 жылы ҚР Парламенті Сенатының депутаты болып сайланды. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Қайта өрлеу дәуірінің әдебиеті
==============================

**Қайта өрлеу дәуірі (Ренессанс)** – Батыс және Орталық Еуропа елдері мәдениеті тарихындағы орта ғасырдық мәдениеттен жаңа заман мәдениетіне өту дәуірі. Бәрінен бұрын адам көзқарасындағы төңкеріс Италияда басталды (14-16 ғасыр, шамамен айтқанда, басқа елдерде 15-16 ғасырлардың соңы). Қайта өрлеу дәуірінің мәдениетінің негізгі ерекшеліктері – шынайылық, гуманистік дүниетаным (гуманизм қысқасы), көне мәдени мұраларға ден қою, оны қайта «көркейту». Қайта өрлеу адамдарына шіркеулік мораль, феодалдық қатынастар, орта ғасырлық дәстүрлер тарлық ете бастады. Олар өздерін қоршаған табиғат дүниесін басқаша көретін болды, оны пайымдап бағалауы, эстетикалық талғамы, шындық пен өткенге деген көзқарасы өзгерді. 

Тез өзгеріп тұрған дүниеде барлығы да «құдайдың еркімен» болды дегенге сенім азая берді. Адамның күші мен қабілетіне деген сенім қайта жанданды. Жаңа мәдениеттің қайраткерлері көңілдерін ең алдымен адамға және оның ісіне аударды. Сондықтан оларды гуманистер (латынша – «гуманус» – адамгершіл) деп атады. Бұл жаңа дүниетанымның қалыптасуына әртүрлі мамандықтағы, әртүрлі әлеуметтік дәрежедегі адамдар – сол дәуірдегі қала интеллигенциясы (зиялы адамдар, қауым) – ақындар, философтар, суретшілер, мүсіншілер үлес қосты. Гуманистер озық ойдың еркін дамуына кедергі жасайтын орта ғасырлық моральға сүйенген дәстүрлер мен догмалық ережелерді өлтіре сынады: ғылыми зерттеу еркіндігіне жол ашылды. 

Діннің шаттық өмірден бас тарту керек деген қағидасы дүниеге нақты назар аударумен, табиғатты зерттеумен алмасты. Ғалымдар бақылау жасап, тәжірибелер жүргізіп, табиғат құбылыстарын анықтауға, олардың себептерін түсінуге тырысты. Соның нәтижесінде шынайы ғылым, әдебиет пен өнер туды. Қайта өрлеу дәуірі гуманистік рух (адамгершілік), табиғат пен адамды зерттеуге негізделген мінез-құлық және сұлулық нормаларын тапты. Гуманист-жазушылар табиғатты жырлады, оның сұлулығына масаттанды. Жазушыларды енді ойдан шығарылған «әулиелер» емес, тірі адамдар, олардың қуанышы мен күйініші қызықтырды. Олар өз заманының оқиғаға толы өмірін жазды, өлеңдерінде адамның күшті сезімін жырлады. Гуманистік рух ұлттық дәстүрді ілгері дамытып, тарихи жаңа жағдайларға сай жаңаша түсіндірді. Гуманистер өмірдің мақсаты мен жоғары бақыт құдайға құлшылық етуде немесе әскери ерлік жасауда емес, адам мүддесі үшін еңбектенуде деп білді. Гуманистерді жан-жақты дамыған адамдар, рухы да, денесі де, ақыл-ойы да, сезімі де тамаша адамдар қызықтырды. 

Гуманистер феодалдық тәртіпті сынай отырып, оны түгелімен жоққа шығарған жоқ. Олар билеуші тапты білімдендіру жолымен өмір сүріп тұрған құрылысты «жөндеуді» армандады; халық олардан өз тұрмысын жақсартуды күтуі керек.
**Вакаяма қаласы** (Жапония) – Жапонияның орталығындағы Вакаяма префектурасының әкімшілік орталығы.

Қала ауданы 209,23км², халық саны 368 488 мың адам (2010 жылғы халық санағының қорытындысы). Қала нышандары – рододендрон гүлі, камфора ағашы. Префектура халқының 40% осы қалада шоғырланған. *Sumitomo Steel* фирмасы көптеген зауыттарын Қытайға көшірсе де, қала тұрғындарының саны жыл сайын көбеюде. Қала негізі 1889 жылы 1 сәуірде қаланған. Кинокава өзені қаланы екіге бөліп жатыр. Торафусу тауында Эдо дәуірінде Токугава тегінің сегізінші сёгуну Токугава Есимунэ басқарған бекініс орналасқан.

Дереккөздер
-----------
**Петр Иванович Рыбаков** - қазақстандық зоотехник, ауыл шаруашылық ғылым кандидаты. 1944 жылдан КОКП мүшесі. Петр Вологда сүт шарушылығы институтын бітірген. 1936 жылдан Алматы мемлекет тұқым мал рассаднигінде селекуионер-зоотезник, аға зоотехник, директор. 1942 ж. АЛматы облысы жер бөлімінде зоотехник, басқарма батығының орынбасары, ауыл шаруашылық тресінің директоры, Ауыл шаруашылық басақармасының бастығы, 1958-65 ж. Алматы облысы атқару комитеті председателінің орынбасары, Қаз.КСР. ауыл шауашылық өнімдерін өндіру және дайындау министрінің орынбасары, 1965-70 ж. Қаз.КСР. Министрлігі Советінің қызметкері. 1970 жылдан Алматы зоотехника-мал дәрігерлік институтында кафедра меңгерушісі. Алатау сиырын шығарудағы селекциялық жұмысқа белсене қатысқаны үшін оған КСРО мемлекет сыйлығының лауреаты атағы берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том
**Қумола родусит-асбест кен орны** - Қарағанды облысы Жезқазған қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 60 км жерде орналасқан. Бала Жезді өзеніне құятын Қумола өзенінің маңында. Сілтілі амфиболдарға жататын бұл минералды тұңғыш рет 1946 жылы КСРО ғылым академиясының академигі Ф.В. Чухров (1908-1988), ал оның талшықты түрін 1953 жылы Қазақстан геологтары Л.Габай, Г.Белов, т.б. ашты. 1980-1982 жылдары мемлекеттік балансқа енгізілген.

Геологиялық құрылысы мен сипаты
-------------------------------

Геологиялық құрылымы жағынан Қумола синклинальдік құрылымында орналасқан. Ол төменгі пермь кезеңінде жаралған шөгінді тау жыныстары қабаттарынан түзілген. Олар жиделісай (қалыңдығы 300 – 400 м), үшбұлақ (қалыңдығы 65 – 265 м), кеңгір (қалыңдығы 400 м) свиталарына бөлінеді. Родусит-асбест үшбұлақ свитасын құрайтын тау жыныстарында ғана кездеседі. Сырт пішіні мен құрылымына қарай бес түрлі денелерді (талшықты, борпылдақ, тығыз, түйіршікті, қатпарлы) құрайды. Бұл денелер желі және ұсақ желі, сеппе – псевдоморфозалар және конкреция (тасшемен) түрінде кездеседі. Ол біршама ашық түсті, шыны тәрізді жылтыр келеді, текстурасы шомбал әрі женттас тәрізді. Қумола родусит-асбест кенінің радуситін калыңдығы 1 – 2 мм-дей етіп тілуге, тегістеп өңдеуге өте қолайлы. Барланған кендегі родусит-асбест қоры 11 мың т, болжамдық қоры 120 мың т. Микроталшықты родуситтің болжамдық қоры 72 млн т, оның ішінде толық барланған телімдерде 16 млн т, зергерлік мақсаттағы қоры 643 мың т.

Құрамы
------

Сырт пішіндері бөлек болғанымен олардың химиялық құрамы мен кристалдық құрылымында айтарлықтай ерекшеліктер жоқ. Мұндай кристалдар өте жіңішке, оның созылу, иілу, майысу қабілеті жоғары, ал кейбір талшықты түрлері өте қысқа әрі қалыңдау болып келеді. Родуситтің басқа микроталшықты түрлері өнімді үшбұлақ свитасын құрайтын тау жыныстарын кесіп өтетін ірі жарылымдарды толтырады да, жер бетіне шығып жатқан ірі желілерді құрайды. Құрамында 40%-дай кремнезем минералдары опал мен халцедон болғандықтан микроталшықты родусит атмосфера әсеріне, су мен химиялық ерітінділерге және аязға шыдамды келеді. Қумола родуситтері қызуға, химиялық агрессивті заттарға, оның ішінде радиация әсеріне төзімді.

Қолданысы
---------

Ұзын және қысқа талшықты родусит-асбест, негізінен, әскери газтұмылдырықтардың (противогаз) радиоактивті шаң-тозаңдарды, улы түтіндермен бактерияларды сүзіп, адам өкпесіне жібермейтін сүзгіш картондарын жасауда, т.б. қолданылады. Тығыз родусит, әсіресе, оның опалмен біте жаралған түрі зергерлік бұйымдар мен сувенирлер жасауға керекті көк түсті тас болып табылады.[1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бейсеев О.Б. Родуситы Джезказганской впадины, А. 1980.
2. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қазмұнайгаз-Тельф** - Атырау облысының Жылыой ауданында, Атырау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 180 км қашықтықта орналасқан Қараарна және Шығыс Көкарна кен орындарын барлаумен және олардан мұнай мен газ өндірумен айналысатын жауапкершілігі шектеулі серіктестік. 

Құрылтайшылары - "ҚазМұнайГаз" ұлттық мұнай компаниясы ашық акционерлік қоғамы (Қазақстан) және "Тельф-АГ" фирмасы (Швейцария). "Қазмұнайгаз-Тельф" серіктестігі, бұрынғы "Казпромставба" бірлескен кәсіпорны, 1991 жылы құрылды. Жылой ауданында орналасқан Қараарна және Шығыс Көкарна кен орындарынан мұнай мен газ өндіруге лицензиясы бар. Қазір кәсіпорын
аталған кен орындарды игеріп, өндірілген мұнайды экспортқа және ішкі рынокқа шығаруда. Кәсіпорын қажетті өнеркәсіптік инфрақурылыммен (арнаулы техникамен, көлікпен, базамен т.с.с.) жабдықталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Петр Иванович Струппе** (24.07.1889 жылы туған, Курляндия губерниясы,Вильценский болысы) - революционер, көрнекті партия, кеңес қызметкері. 1907 жылдан Компартия мүшесі. 1915 жылдан Петроград пен Самарада жария және астыртын партия жұмыстарын жүргізді. 1917 жылдан партия, кеңес жұмысында. 1920 - 22 жылдары Қырғыз ОАК- нің мүшесі, Қазақ АКСР Ішкі істер халкомының орынбасары, БОАК мүшесі, Қазақстан Кеңестерінің 1 - құрылтай сезъінің, Қазақстан облысының 1 партия конференциясының (1921) делегаты. 1922 - 23 жылдары РК(б) П ОК-нің ұйымдастыру бөлімінде істеді,1923 - 1932 жылдары РК(б)ОК Солтүстік - Батыс Бюросының хатшысы, Ленинград облысының партия комитетінің хатшысы, облыс аткомының орынбасары. Бүкіл ресейлік және Бүкіл одақтық бірнеше съездің делегаты, 15 ,16 - съездерде БК (б) П Орталық бақылау комитетінің мүшесі. 15,17,18 - съезде БК (б) ОК - нің мүшелігіне кандидат болып сайланды.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 429 бет
**Қарғалы** – Қалба жотасының оңтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма ауданы Жарық ауылының солтүстік-шығысында 18 км жерде, Көкпекті өзенінің аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1061 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 8 км-ге созылған, енді жері 5 км шамасында.

Сипаты
------

Беткейлері көлбеуленіп, өзен аңғарларымен тілімделген. Солтүстігінде Котел, шығысында Қаражал, оңтүстік-батысында Әулиешоқы таулары олрналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тас көмір кезеңінің төменгі бөлімінің жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Аласа таудың қоңыр топырақ жамылғысында далаға тән өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қарғану** (ғұрып). "- Қарғанбашы. Саған сенем ғой." (Ә. Нұрпейісов). Қазақ ғұрпында қарғыс та бар, қарғану да бар. Біреу жала жапқанда, нақақ күйдіргенде өзінің ақ - адалдығын дәлелдеу үшін қарғанады. Мысалы, "екі дүние де қызық көремін", "Құран ұстайын", "керегенің көгін жейін", мен сенің затыңды ұрлаған жоқпын" - дейді. Әрине, мұндай ауыр сөздерді адал, таза адамдар айта алған. Әдетте қарғану да өте ауыр сөз. Сондықтан оған жұрт көп бара бермеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кенжеахметұлы С. К – 30 Қазақ халқының салт – дәстүрлері. – Алматы: «Алматыкітап баспасы» ЖШС, 2010. – 312 бет, суретті. ISBN 978 – 601 – 01 – 0374 – 0
**Көшен Елеуов** - 1892 жылы Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Бесоба ауылында туған. 
Арғын тайпасының Қуандық руының Мойын-Байболды руынан шыққан. .

* 1902—1911 жж. ескіше оқып білім алған.
* Қазақстан Жазушылар одағының 1938 жылы Алматыда халық ақындарына арналып ашылған қысқа мерзімді курсында оқыған.
* 1916 жылы майданға алынып, Ресейдің батыс шекарасында қара жұмыс істейді.
* Содан соң еліне келіп, әуелі ауылдық кеңес төрағасының орынбасары (1917), кейін төрағасы қызметін атқарады.

**ЕЛЕУОВ Көшен** (27.4.1892, Қарағанды облысы Қарқаралы ауд. Бесобаа. - 3.9.1971, сонда)- ақын. 1916 ж. қара жұмысқа алынып, Ресейдің батыс шекарасында болады. 1917 - 27 ж. Қызыл Ту ауылдық кеңесінің төраға орынбасары, төрағасы қызметін аткарған. 1938 ж. Алматыда Қазақстан Жазушылар одағының халық ақындарына арнап ашқан қысқа мерзімді курсында оқыған. Елеуов өлеңдерін жазып та, ауызша да шығарган. "Елге сәлем" (1916), "Туысканға", (1927), "Торғайға тарату" (1941), "Жас батыр" (1944), "Қандай қызык тамаша" (1949) өлеңдерімен, "Баян", "Қорқыт", "Бозінген", "Сарыарқалық жігіт", "Екі дос", "Қарағанды", "Жылқышы" дас- тандарымен елге танылған. 1943 - 1962 ж. ауд, облысы, респ. айтыстарға катысқан. Айтыстары мен топтама өлендері "Акындар жыры" (1963), "Пернедегі термелер" (1965), "Айтыс" (3-т, 1966), "Қаһарлы сөз қамал бұзады" (1969), "Ленин деп халық жырлайды" (1969) жинақтарына енген.

Шығармашылығы
-------------

Алғашқы өлеңі — «Елге сәлем» (1916). «Баян», «Қорқыт», «Бозінген», «Сарыарқалық жігіт», «Екі дос », « Қарағанды », « Жылқышы » дастандарын шығарды.

1943—1961 жылдары аудандық, облыстық, республикалық халық талаптарының жиындарына қатысып, онда Шашубай, Ілияс, Маясар, Жолдыкей тәрізді ақындармен айтысқа түсті.

Айтыстары мен топтама өлеңдері. «Ақындар жыры» (1963), «Пернедегі термелер» (1965), «Айтыс» (3-т. 1966), «Ленин деп халық жырлайды» (1969) жинақтарында жариялайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
3. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл


 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**«Акие норо»** - «Қазақтелефильм» студиясының түрлі түсті, 2 бөлімді, қазақ-орыс-ұйғыр тілдерінде фильмі (1991). 

Ата-анасы Мәскеуде танысқан кішкентай қыздың тағдыры жайлы фильм. Тағдырдың жазуымен ол қыздың анасы қайтыс болып, оны Қазақстанда тұратын атасы мен әжесі тәрбиелейді. Жапонияда тұратын әкесі үнемі хат жазып, телефонмен сөйлеседі. Бірақ қыздың одан арғы тағдыры жақын-жуықтарын қатты мазалайды. 

Кадрларда: Жапония көріністері, Жапония үйлері, Алматы көріністері. 

Режиссері - Д.Ли, операторы - А.Қарабалин.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Көшкін** – таудың құлама беткейімен төмен қарай орасан жылдамдықпен сырғитын қар немесе мұз массасы. Қар көшкіні қалың қар жаууының, қардың қарқынды еруінің, жаңбыр жауудың, тереңдік қылаудың борпылдақ түзілімі бар қар қабатының қайта кристалдануының әсерінен беткейдегі қар беріктігі бұзылғанда пайда болады. Жылжу сипаты бойынша оны жылжыма, науалық және секірмелі көшкіндер деп бөледі. Құрғақ қардан көшкін жүрген кезде, оның алдыңғы жағында жан-жаққа тарап үлгеретін ауа толқыны пайда болады. Қар көшкіндері өзінің бұрынғы тапталған жолы бойынша жүреді, көл. 2 млн. м3-ге дейін, ал күшінің соққысы 60 – 100 т/м3-ге дейін барады. Көшкін жиі болатын тауларда (Іле, Жетісу Алатаулары, т.б.) көшкіннен қорғау жүйелері (қардан қорғайтын қалқандар, қауіпті беткейлерді артиллериямен атқылау және т.б.) құрылады, орманды кесуге тыйым салынады. Көшкін қауіпті беткейлерге ағаш отырғызылады. Мұз көшкіндері, тік аспалы мұздықтардың опырылып, төмен қарай жылжуынан пайда болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
**Айша Курин** – 1941 жылы Ыстамбұлда дүниеге келген түрік жазушысы және журналист .

Биографиялық шығармалары, романдары көп оқылатын жазушылардың бірі болып, көптеген сыйлықтардың иегері. Шығарма жазуда өзіндік стилі бар жазушының бірнеше әңгімесі сценарий ретінде өңделіп театр сахнасында көрсетілді. Арнавуткөй америкалық қыздар колледжінің түлегі. Әртүрлі газеттер мен журналдарда редактор және корреспондент болып қызмет атқарған. Көп жылдар бойы теледидарда жарнама және фильмдердің көркемдік жетекшісі мен сценаристі болып жұмыс атқарған. 1984 жылы *«Güneşe Dön Yüzünü»* атты әңгімелер жинағы жарық көреді. Осы кітаптағы *«Gülizar»* атты әңгіме желісімен «Kırık Bebek» атты сценарий жазылып, фильм түсіріледі. Осы фильм 1986 жылы Мәдениет Министрілігінің сыйлығын иеленеді. 1986 жылы «Ayaşlı ve Kiracıları» атты телехикаяның көркемдік жетекшісі қызметін атқарғаны үшін Театр сценаристері бірлестігінен «Ең үздіккөркемдік жетекші» сыйлығының иегері атанады. 1996 жылы Мүнир Нуреддин Селчуктың өмірі туралы жазылған *«Bir Tatlı Huzur»* атты кітабы жарық көреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Айымбетов Нығмет** (28.9.1933. Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Жарқамыс ауылы - 13.11. 2008. Алматы) - журналист. 

ҚазМУ-ді бітірген (1956). 

Шығармашылық қызметін «Лениншіл жас» газетінің Батыс Қазақстан облысындағы меншікті тілшісі қызметінен бастады. Бұдан соң Гурьев облысы «Социалистік құрылыс» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. 

1960 жылы Ақтөбе облысы телерадио комитетінде қызмет істеді. Республиканың батыс өңіріндегі жаңа сала - тележурналистиканың негізін салуға атсалысқандардың бірі. 

1970 жылы Гурьев облысының радио комитетінде, кейін Байғанин ауданындағы «Ленин туы» газетінде, Жамбыл облысындағы «Еңбек туы» газетінде, республикалық «Мектеп» баспасында редакторлық қызметтер атқарды. 

Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Қастай Наменгенов** (2.5.1927 жылы, Қарағанды облысы Жаңаарқа аудуданы Ортау ауылы – 1991 жыл) – заң ғылымдарының докторы (1984), профессор (1987). Алматы мемлекеттік заң институтын (1953, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген. Ош облысында (Қырғызстан), Алматы қаласында облыстық адвокаттар коллегиясында адвокат (1953–55), Кәсіподақтардың Қазақ Республикасының заң консультациясында кеңесші (1956–1961), Қазақстан Ғылым Акакдемиясының философия және құқық институтында аспирант, кіші аға, ғылыми қызметкер, Қазақстан ҒА Төралқасының ғалым-хатшысы, Қазақстан Ғылым Акакдемиясының қызметін үйлестіру кеңесі төрағасының орынбасары (1961–83), Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) кафедра меңгерушісі қызметтерін (1983–91) атқарған. 1982 жылы. «Абсолютные и относительные изобретательские правоотношения» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері ғылыми-техникалық прогрестің құқықтық мәселелеріне арналған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абсолютные и относительные изобретательские правоотношения
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
3. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

Сілтемелер
----------

* Алматы мемлекеттік заң институты
* Қазақстан Ғылым Акакдемиясы
* Адвокат

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**КӨШЕТ** – ашық не қалқаланған жерге көшіріп отырғызу үшін өсірілетін жас өсімдік. К. жылыжайда, парникте өсіріледі. К-терді күзде немесе көктемде алу қажет. Егер екпе К-тер күзде дайындалып, көктемде отырғызу көзделсе, оларды қыс бойы тереңд. 50 – 60 см, ені 40 – 50 см шұңқырға оңт-ке қарай еңкейте көміп тастаған жөн. Сонан соң тамырын дымқыл топырақпен 0,5 м-ге жауып, жақсылап су себеді. Алма ағашы мен алмұртты күзде де (жапырақтар түскеннен кейін), сондай-ақ көктемде де (бүршіктемес бұрын) отырғыза береді. Шие мен қара өрікті көктемде отырғызған дұрыс. Отырғызуға арналған екі жылдық жеміс К-інің кемінде 3 бұтағы болуы және мынадай талаптар ескерілуі керек: тамырының ұзындығы 35 – 40 см; жақсы өскен екпе алма ағашының діңінің биікт. 50 – 60 см; жуанд. 2,0 – 2,5 см, бұтақтарының ұзындығы 50 – 60 см; шие мен қара өрік К-інің биікт. 40 – 60 см, жуанд. 2,0 – 2,5 см, бұтақтарының ұзындығы 40 – 60 см болуы керек. К. тамырларының сабағынан тарамданған жері шұңқырдың түбінен 5 – 6 см биікте болатындай етіп орналастырған жөн. Шымтезек қарашірікті топырақта өсірген К-тің сапасы жақсы болады. К-тен өсірілген көкөністер (капуста, қияр, бұрыш, т.б.) тұқымынан өсіргенге қарағанда 1 – 1,5 ай ерте піседі және өнімі мол болады. К. өсіру көкөніс, бақ, жеміс, темекі ш-тарында, тех. дәрілік және эфир майлы дақылдар өсіруде кеңінен қолданылады.‎
**Қазмунайгазмаш** - ұңғыма өрнеуіне орнатыпатын мұнай-газ жабдықтарын және құбырлық
арматура өндіруге мамандандырылған
қазақстандық кәсіпорын - жабық акционерлікқоғам. Компания Қазақстан Республикасының
мұнай-газ секторы өнеркәсібін технологиялық
қолданысқа қажетті жоғары сапалы өніммен
қамтамасыз ету бағытында жұмыс істейді.
Кәсіпорын Алматы қаласындағы қорғаныс
кәсіпорны негізінде және Ресейдің мұнай
жабдықтарын шығаратын ірі кәсіпорны - "Корвет" ашық акционерлік қоғамымен
(Қорған қаласы) бірлесе отырып 2001 жылы
құрылды. Өнімді шығару процессінде "Корвет" акционерлік қоғамының технологиясы, материалдары және кәсіби тәжірибесі
пайдаланылады. "Қазмұнайгазмаш" жабық
акционерлік қоғамының барлық техникалық
қызметкерлері "Корвет" акционерлік қоғамында тәжірибелік сынақтан өтті, сондықтан
кәсіпорын қызметкерлері арматура тұрғызу
бағытындағы жоғары білікті мамандардан
құралған. "Қазмұнайгазмаш" акционерлік
қоғамы бұйымдардың төмендегі түрлерін
ұсынады: ұңғыма ернеуінің жабдықтарынан
бұрқақтық арматура, тоғыту арматурасы,
қаранқтық-сораптық арматура, тізбектік орамалар, ернеулік шиберлік қозғамалар, ернеулік тұмшағыштар, жоғары қысым вентилдері,
дросселдеуші қондырғылар; құбыр жүргізу
арматурасынан - клиндік қозғалмалар, шар
тұрқылас крандар, қарсы жабылатын клапандар, тығындау вентилдері. Кәсіпорын,
сол сияқты, жоғарыда аталған бұйымдарды
жөндеумен, фланцтар мен метиздер
шығарумен шұғылданады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Нұртас Нұрибекұлы Шманов** 1956 жылы 24 желтоқсанда Гурьев қаласында туған. Қаақ. Уфа мұнай институтының (1979) «Мұнай-газ құбырларын, газ қоймаларын және мұнай базаларын жобалау және пайдалануға енгізу» факультетін инженер-механик маман-дығы бойынша;
Қазақ мемлекеттік басқару академиясының жанындағы Нарық институтының (1998) «Қаржы және несие» факультетін экономист мамандығы бойынша бітірген.
Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі. 1979 жылдан - Өндірістік-диспетчерлік қызметінің слесарі, диспетчері, бастығы, Балықшы аудандық мұнай құбыры басқармасының пайдалануға енгізу қызметінің бастығы, бас инженері. 1986 жылдан - Ақтөбе аудандық мұнай құбыры басқармасының бас инженері. 1987 жылдан - салынып жатқан Теңіз - Гурьев - Грозный мұнай құбыры бөлімінің бастығы. 1988 жылдан - Балықшы аудандық мұнай құбыры басқармасының бас инженері. 1992 жылдан - Массачусетс университетінің тыңдаушысы, «Сһеугоп» компаниясының тәжірибешісі. 1994 жылдан - «ШевронМунайГаз» компаниясының техникалық менеджері, тасымалдау жөніндегі менеджері, келіктік жобалар менеджері, коммерциялық менеджері. 2006 жылдан - «КТК-Р» ЖАҚ жалпы мәселелер женіндегі бас директорының орынбасары. 2007 жылдан - «ҚазТрансОйл» АҚ бас директоры: 2009 жылдан (01.2009-06.2009) - «ҚазМұнайГаз» ¥К>» АҚ ТШО және Дунга женіндегі басқарушы директоры. 2009 жылдың маусымынан бері - «ҚазМұнайГаз» ¥К» АҚ мұнай тасымалдау жөніндегі басқарушы директоры - басқарма мүшесі. «ҚазТрансОйл» АҚ, «ҚазТеңізТрансФлот» ¥ТКК» АҚ Директорлар кеңесінің терағасы, «КТК-Р» ЖАҚ Директорлар кеңесінің мүшесі. «ҚМГ-Транскаспий» ЖШС қадағалау кеңесінің төрағасы. «Қазақстан Пайплайн Венчурс», «Каспиан Пайплайн Венчурс» КШС басқару комитеттерінің терағасы. «Астананың 10 жылдығы», Жаңаезен қаласы 40 жылдығына арналған медальдарымен; мұнай тасымалдау саласына қосқан үлесі үшін «Самұрық-Қазына» ¥ӘҚ» АҚ және «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ құрмет грамоталарымен марапатталған. Хоббиі - футбол.Үйленген. 3 баласы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Глюон** (ағылш. *gluon* - клей) - спині бірге тең, нөлге тең тыныштық массалы, кварктар арасындағы күшті өзара әсерлесулердің тасымалдаушысы болатын электр бейтарап бөлшек. Кванттық хромодинамикада, кванттық электродинамикадағы сияқты, кварктар өзара әсерлесу өрісінің кванттарын алмастыру арқылы әсерлеседі. Осы әсерлесу кванттары глюондар деп аталады.Кванттық хромодинамиканың кванттық электродинамикан айырмашылығы-кварктық Дирак өрісінің үш түстік күйінің болатындығы мен ол күйлердің біреуінің екіншісі арқылы түстік кеңістікте түрлене алатындығы. Осыдан кварктардың өзара әсерлесулерін қамтамасыз ететін мөлшерлегіш векторлық Янг-Миллс өрісінің 8 түрі болуы тиіс. Бұл глюондардың да 8 түстік түрі болады деген сөз. Демек, кварктар глюондық өріспен әсерлесу кезінде түсін өзгертеді, түсті глюондар шығарады. Сөйтіп глюондық өріске түс тән. Глюондық өріске түс тән болғандықтан, ол өзін тағы жаңа глюондық өріс туғыза алады және глюондық өрістер өзара ісерлеседі. Осыған байланысты глюлондық өрістердің теңдеулері сызықтық емес болады.Осылардың нәтижесінде кванттық хромодинамиканың Фейнман диаграммаларында кәдімгі кварк-глюондық төбемен қатар, үш глюондық, төрт глюондық төбелер пайда болады.Үш глюондық түйін глюонның глюон шығаруына сәйкес келсе, төртглюондық түйін глюонаралық әсерлесуді сипаттайды.Кванттық хромодинамикада глюондардың өз өрісімен әсерлесуінен асимтотикалық еркіндік деген тамаша эффект туады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0
**Қазхиммонтаж холдинг** - 1976 жылдың 20 желтоқсанында құрылған ашық акционерлік
қоғам. Негізгі жұмыс түрлері: нысандарды пайдалануға дайын күйде салып беру; жұмыс
жасаудың жобалық-сметалық құжаттамасын және жобасын жасақтау; құрылыс және технологиялық металл конструкцияларын, сыйымдылығы 50 000 текше метрге дейінгі
қорқоймаларды жобалау, дайындау, жеткізіп беру және монтаждау, арналық газ-
мұнай құбырлары мен су құбырларын тарту;
тұрғын үйлер салу, жер қазу, жалпылама құрылыс және әсемдеу жұмыстарын орындау; "Қазхиммонтаж холдинг" ашық акционерлік қоғамының қатынасуымен Қызылорда облысындағы Құмкөл, Ақшабұлақ кенорындарын, Ақтөбе облысындағы Лақтыбай, Маңғыстау облысындағы Дұңға кенорындарын жайластыру шаралары жүзеге асырылды, Құмкөл, Қаламқас, Жаңа өзен мұнай
кенорындарында болаттан жасалған мұнай қорқоймаларын монтаждау жұмыстары
жүргізілді. Бұл акционерлік қоғам диаметрі 1 200 мм-лік Ташкент - Бішкек - Алматы
газ құбырын, диаметрі 1 400 мм-лік Ертіс - Карағанды су құбырын, Атырау облысындағы
диаметрі 1 400 мм-лік, ұзындығы 42,8 км САЦ-4 газ құбырын (лупинг), Кеңқияқ - Атырау мұнай құбырын тартуға қатынасты. Қазақстан
Республикасы Үкіметінің қаулысымен
"Қазхиммонтаж холдинг" ашық акционерлік
қоғамы 2003 жылы Жамбыл облысындағы
Амангелді газ кенорнын орнатудың және оның
инфрақұрылымын тұргызудың бас мердігері
болып тағайындалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Құмқала 1,2** - орта ғасырлардағы қоныс орны.Қызылорда қаласынан батысқа қарай 110 км жерде орналасқан. 1946–48 ж. Хорезм археология-этнографияның экспедиция (жетекшісі С.П.Толстов) зерттеп, Құмқала-1 аумағынан бірнеше бекініс мұнараларының орнын тапқан. Қазба жұмыстарының нәтижесінде көптеген жәдігерлер, көне арықтардың орындары табылған. Құмқала-2 Аққолқа а-ның оңтүстік-батысында 20–25 км жерде, Жаңадария өз-нің сол жағалауында орналасқан. Қаланы 1980–90 ж. жергілікті археологтар (Л.Толстова, Т.Мамиев) зерттеген. Қазір аум. 600х500 м төбешік. Құмқаладан табылған материалдар (құмыра, тостаған, көзе, саптыаяқ секілді әр түрлі заттар) қаланы адамдар 12–14 ғ-ларда мекен еткенін дәлелдейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Джордж Энсон Байрон** (Ағылш. *George Anson Byron*, 8 наурыз 1789 — 1 наурыз 1868) — британдық теңіз офицері, адмирал, 7-ші лорд Байрон.

Джордж Энсон Байрон мен Шарлотта Генриетта Далластың жалғыз ұлы,вице-адмирал Джон Байронның немересі.

Экспедиция маршруты
Өз еркімен 1800 жылы корольдік флот құрамына кірді. Наполеон соғысына қатысты. 1814 жылдан бастап—капитан. 1824жылы Байронға патша Камеамеа II мен патшайым Камамалудың денелерін Гаваийге жеткізуді тапсырды. 1824жылының қыркүйегінде Англиядан жолға шықты.

1825жылдың 30шілде күнінде, Англияға қайтар жолында аралды тауып Молден деп атады.