**Гинухтар** (гьинухъес) — Ресейдегі халық. Цез халықтарына жатады. Батыс Дағыстанның байырғы тұрғындары.  
 
2002 жылғы халық санағы бойынша Ресейде 500-ге жуық Гинух, 2010 жылғы халық санағы бойынша – 443, 2020 жылғы халық санағы бойынша – 630 Гинух тұрды.
Гинух халқы Солтүстік-Батыс Дағыстанда, Грузияның солтүстік-батыс шекарасынан (Кахетия, Тушегия) бірнеше шақырым жерде, Үлкен Кавказ жотасының солтүстік етегінде, Охтлио тауының баурайында, Цунтин ауданындағы Гинух ауылында тұрады. Гинухтардың жерінен Барикейхо, Атас-ихо және Бешужазихо өзендері ағып өтеді.

Тілі
----

Олар гинух тілінде сөйлейді. Орыс, авар, цез, грузин және басқа тілдер де жиі кездеседі. Авар тілінде араб әліпбиі негізінде жазу XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың басынан, орыс әліпбиі негізінде XX ғасырдың 30-жылдарынан бастап болған.

Діні
----

Сенушілер – сүнниттік мұсылмандар. Ерте орта ғасырларда олар христиандыққа ұшырады, 15-18 ғасырдың 2-жартысында олар исламданды.

Тарихы
------

Гинухтар өздерінің этникалық территориясын шамамен біздің эрамызға дейінгі 1 мыңжылдықтың екінші жартысынан бастап иеленді. Ежелгі заманнан орта ғасырдың соңына дейін олар Дидоның әскери-саяси одағының бөлігі болды.
XV ғасырдан бастап гинухтар Антл-Ратль Конфедерациясының Ансухо-Капучин одағының құрамына кіріп, кейінірек Кикерин ауылдық қоғамының құрамында Дидо (Цез) ауылдық қауымдастықтар одағының құрамында болды.
19 ғасырдың 60-жылдарындағы әкімшілік реформалардан кейін олар орталығы Кидеро ауылында орналасқан Найбствоның құрамына кірді. Тарихта гинухтар Грузиямен тығыз сауда-экономикалық және одақтастық қарым-қатынаста болды.
Олар Дағыстанның басқа таулы аймақтарымен бірге шетелдік басқыншыларға, әсіресе иран-түрік экспансиясына қарсы күреске белсене қатысты.

ХІХ ғасырдың 40-жылдарынан бастап Гинухтар Дағыстан мен Шешенстанның таулы аймақтарының азаттық күресіне қосылды. Гинух ауылы толығымен жойылды. 19 ғасырдың соңғы ширегінде шаруашылықтардың саны 26-ға дейін қысқарды. Гинухтар 1877 жылғы таулы өлкелердің отаршылдыққа қарсы көтерілісіне де белсене қатысты, ол басылғаннан кейін олардың бір бөлігі Түркия мен Иранға қоныс аударса, екіншісі қуғын-сүргінге ұшырады. 1886 жылы Гинух селосында 157 тұрғыны бар 28 шаруашылық болды. 1947 жылы Гинухтың 244 тұрғыны болды. Гинух тұрғындарының көпшілігі 19 ғасырдың 40-жылдарынан бастап өздерінің этникалық аумағының шекарасынан тыс жерде өмір сүрген.  

Жалпы Гинух тұрғындарының саны былай өзгерді: 1866 жылы – 755 адам, 1886 жылы – 548 адам, 1894 жылы – 778 адам, 1916 жылы – 863 адам.
1926 және 1939 жылдардағы халық санақтарында гинухтар цез деп жіктелсе, одан кейінгі санақтарда аварлар болып тіркелді.

Кәсібі
------

Негізгі дәстүрлі кәсібі – мал шаруашылығы, негізінен қой шаруашылығы. Олар сиыр мен ешкі өсірді, жылқы шаруашылығымен айналысты. Арпа, қара бидай, бидай, тары, сұлы шағын террассалы типтегі шағын аудандарда өсірілді. Сонымен қатар олар ара өсіріп, аң аулады.  

Үй қолөнерінен - жүннен жасалған мата, кілемше, сөмке, тоқылған аяқ киім мен шұлық, киіз жасау, ұсталық, ағаш құралдары мен ыдыстарды жасау. 
Еңбектің жынысы мен жасы бойынша бөлінісі қатаң реттелді. Сауда дамыды, негізінен айырбастау. Қазіргі кездегі негізгі кәсіптері: мал бағу (негізінен қой шаруашылығы) және егіншілік, көкөніс өсіру, қоныс аударған жерлерде бау-бақша өсіру т.б.

Тұрмыс салты
------------

Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізі малшы-жауынгерлер қауымы (жамағат) болып табылады. Патриархалдық туысқандық бірлестіктердің – тухумдардың рөлі сақталды. Шағын отбасы басым болды, бөлінбеген отбасының формалары болды. Бүгінгі күнге дейін отбасылық салт-дәстүрлер, үлкенді сыйлау, отбасылық және көршілік өзара көмек көрсету, тухум ынтымағы, қонақжайлық дәстүрлері сақталған.

Тұрғын үйлер жоспары бойынша төртбұрышты, тастан салынған, негізінен екі қабатты, бірінші қабатында қора, екінші қабатында тұрғын үйлер бар. Шатырының екі түрі болды: габельді, тақтайшалар тәрізді жоңқа тақталармен жабылған және жалпақ. Екінші қабат жиі жабық галереямен қоршалған. Кейбір жерлерде дәстүрлі ашық лоджиялар әлі күнге дейін сақталған. Ауланың рөлін көбінесе төменде орналасқан ғимараттың шатыры (егер ол тегіс болса) атқарды.
Қазіргі үйлер кеңірек, көптеген бөлмелері бар, соның ішінде арнайы (дәстүрлі емес) мақсаттарға арналған: ас үй, жатын бөлме, қыздар бөлмесі, балалар бөлмесі және т.б.

Ерлердің дәстүрлі киімі: туника тәрізді көйлек, шалбар, бешмет, черкес пальто, бурка, түрлі қой терісінен жасалған тон, қой терісінен жасалған папаха, түрлі-түсті ою-өрнектері бар тоқылған жүн етік, қатты табанды туфли, киіз аяқ киім. Орыс стиліндегі өкшесі бар 19 ғасырдың етіктері. Олар күміс зергерлік бұйымдары бар белбеу, былғары (күміс) қынаптағы қанжар тақты.  

Әйелдердің дәстүрлі киімі: туника тәрізді жейде көйлектер, тобыққа дейін тар шалбар, чепец-қалпақ, жүн және жібек орамалдар, жылы жүн орамалдар, матадан жасалған белбеу. Аяқ киім ерлердікімен бірдей (былғары етіктерден басқа). Асыл тастармен күмістен жасалған зергерлік бұйымдар.

Тамағы негізінен ұн және ет-сүт. Негізгі тағамдары хинкали, сұлы ұнынан жасалған қамыр, шелпек, нан, ботқа, ірімшік қосылған бәліштер, ет, тұшпара, сүт және етпен бұқтырылған тағамдар.э

Авар және гинух тілдеріндегі ауызша халық шығармашылығы (мақал-мәтелдер, жаңылтпаштар, жұмбақтар, нақыл сөздер, анекдоттар, әндер, балладалар, ертегілер) сақталған. Дәстүрлі медицина дамыған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Гинухтар
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  Еуропа халықтары |
| --- |
|  |
| Бұл {{Әлем халықтары}} үлгісінің бір бөлігі |
|  |
| 
Абазиндер • Абхаздар • Аварлар • Ағұлдар • Ағылшындар • Адыгейлер • Албандар • Андийлер • Андорралықтар • Андий-цез халықтары • Аромундар • Аршиндер • Аустриялықтар • Багулалдар • Балқарлар • Баскілер • Башқұрттар • Бежтиндер • Беларустар • Бесермяндар • Болгарлар • Бұлғарлар • Босниялықтар • Ботлихтер • Бретондықтар • Валлиліктер • Валлондар • Вепстер • Вод • Галисиялықтар • Гибралтарлықтар • Гинухтар • Годобериндер • Голландтар • Гректер • Гунзибтер • Гэльдер • Ғағауыздар • Дарғындар • Даттықтар • Дидой • Ижорлықтар • Ингуштар • Ирландықтар • Исландиялықтар • Испандар • Италиялықтар • Кабардалар • Каратиндер • Карелдер • Каталондар • Коми • Коми-пермяктар • Корсикалықтар • Кряшендер • Кубачиндер • Қарайымдар • Каракачандар • Қарашайлар • Қашқайлар • Қырымшақтар • Құмықтар • Ладиндер • Латыштар • Лезгиндер • Литвандар • Ливтер • Лихтенштейндіктер • Люксембургтіктер • Мажарлар • Македондықтар • Мальталықтар • Марилер • Молдовандар • Монегаскілер • Мордвалар • Нағайбектер • Немістер • Ноғайлар • Норвегтер • Олстерлер • Орыстар • Осетиндер • Поляктар • Португалдар • Реторомандықтар • Романштар • Румындар • Рутулдар • Саамдар • Санмаринолықтар • Сардиниялықтар • Сербтер • Словактар • Словендер • Сығандар • Табасарандар • Татарлар • Тиндиндер • Трухмендер • Украиндар • Ульчтер • Фарерліктер • Финдер • Фламандтықтар • Француздар • Фриздер • Фриулдар • Хваршиндер • Хорваттар • Чамалалдар • Черкестер • Черногориялықтар • Чехтар • Чуваштар • Шапсугтер • Шведтер • Швейцариялықтар • Шешендер • Шотландтықтар • Эльзастықтар • Эстондар |

 |