recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Элеонор Фарджон** — ағылшын балалар жазушысы[1].
Элеонор өлең, әңгіме, повесть, мысал-әңгімелер жазумен айналысқан. Алайда оның шығармашылығының негізгі өзегі ертегілер болған.
Сонымен қатар ол ересектерге арнап сатиралық әңгімелер.

Өмірбаяны
---------

Элеонор Фарджон 1881 жылдың 13 ақпанында Англияда дүниеге келген. Оның алғашқы кітабы «Детские песенки старого Лондона» деп аталып, 1916 жылы жарық көрген. 

КСРО аумағында оның "Седьмая принцесса" және "Хочу луну" ертегілері аса танымалдылыққа ие болды (Ольга Варшавер және Нина Демурованың аударуымен жарық көрген).

1956 жылы Балалар мен жасөспірімдер әдебиеті бойынша ЮНЕСКО Халықаралық кеңесінің шешімі бойынша Э.Фарджон Ганс Христиан Андерсен атындағы сыйлықтың алғашқы лауреаты атанды. Бұл сыйлықты бейресми түрде балалар "Нобель сыйлығы" деп атайды. 

Элеонор 85-ке қараған шағында 1965 жылдың 5 маусымы күні туған жер топырағында көз жұмады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Басаван** (белсенді жылдары 1556 – 1600, Ақбар заманы) - көрнекті үнді суретші, миниатюршы, моғол миниатюра мектебінен шыққан шебер.

Біздің заманымызға Басаван қол қойған 100-ден астам миниатюралар жетті. Бұлар: Баһирстан (Бокли, Оксфорд кітапханалары), Размнама (Махараджи Джаппур М.), Ақбарнама (Лондондағы Виктория, Альберт мұражайлары), Темірнама (Шығыс көпшілік кітапханасы, Бихардағы Банкипур). Басаванның ұлы Манохар 17 ғ-дың 1-ші ширегіндегі көрнекті миниатюрашысы болды (Жаһангер заманы) [1].

Галерея
-------

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| Ислам өнерінің мұражайы, Доха | Өнер мұражайы, Кливленд | Британ кітапханасы, Лондон | Метрополитен мұражайы, Нью-Йорк. | Шығыс және Африка зерттеулерінің мұражайы, Лондон. |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
**"Оңтүстік мұнай құбыры"** – еліміздің ірі мұнай тасымалдау желісі.

Тарихы
------

1968 – 70 жылы бұрынғы Атырау және Маңғыстау магистралдық мұнай өнімдері басқармалары мен "Өзен – Құлсары – Атырау – Самара" мұнай құбыры басқармасы негізінде осы атпен өндірістік бірлестік ретінде құрылған. Маңғыстау мұнайын Еділ – Жайық бағытындағы мұнай ағынына қосу және мұнайды араластыру, құбырлармен тасымалдауды бір жерден басқару әрі сол кездегі ең үлкен мұнай құбыры – "Өзен – Құлсары – Атырау – Самара" магистралдық мұнай құбырының сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету мақсатымен бұл мекеме 1971 жылы Гурьев (қазіргі Атырау) қаласынан Шевченко (қазіргі Ақтау) қаласына көшірілді.

Негізгі мұнай құбырлары
-----------------------

Бірлестіктің пайдалануында болған негізгі мұнай құбырлары: ұзындығы 141,5 км "Өзен – Жетібай – Ақтау" (1966), ұзындығы 1932 км "Өзен – Атырау – Самара" (1970), ұзындығы 264,5 км "Қаламқас – Қаражанбас – Ақтау" (1979), ұзындығы 30 км "Сарықамыс – Теңіз" (1968), ұзындығы 105,9 км "Прорва (Теңіз) – Құлсары" (1986), ұзындығы 84,7 км "НПС-3 – Қосшағыл" (1940), ұзындығы 18,75 км "Іскене – Эстакада" (1936), ұзындығы 85,6 км "Мартыши – Атырау" МӨС (1972), ұзындығы 47,6 км "Комсомольск – Мақат" (1942), ұзындығы 22,9 км "Мұнайлы – Қосшағыл" (1950), ұзындығы 63,6 км "Ақтау – Жетібай" (1990), ұзындығы 34,3 км "Доссор – Мақат" (1991). Бірлестік 1997 жылы 1 қаңтардан "ҚазТрансОйл" ұлттық мұнай тасымалдау компаниясы ЖАІ-ның құрамына еніп, оның Батыс бөлімшесіне айналды. Қазір қарамағында "Өзен – Атырау – Самара", "Қаламқас – Қаражанбас – Ақтау", "Ақтау – Жетібай – Өзен", "Мартыши – Атырау – Доссор" мұнай құбырлары және Еділ, Жайық, Сауысқан өзендерінен Атырау мен Маңғыстау облысының тұтынушыларына су тасымалдайтын бірнеше су құбырлары жұмыс істейді.

Тағы қараңыз
------------

* Мұнай
* Мұнай құбыры

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
**Темирхан Медетбек** - 1945 жылы б наурызда Түркістан облысы, Түркістан ауданы, Аманкелді атындағы колхозда дүниеге келген. Түркістан қаласында орта мектепті тамамдаған соң, туған аулында колхозшы, аудандық газетте корректор болып жұмыс істеген.

Еңбектері
---------

Алматыдағы Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық институттың тіләдебиет факультетінде оқыған. Қазақ телевидениесінде қатардағы редактор, Маңғыстаудағы барлау экспедицияларында жұмысшы, одан соң облыстық газетте журналист, бөлім меңгерушісі, Қазақстан Жазушылар одағының сол облыстағы әдеби кеңесшісі, «Егемен Қазақстан» газетінің Маңғыстау облысындағы тілшісі, Маңғыстау облыстық радиотелевидение комитетінің төрағасы, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының екінші хатшысы, «Ақиқат», «Жұлдыз» журналдарының бас редакторы болып қызмет еткен.
 «Жанымның жапырақтары », «Сапар алдында», «Алыс шақырым дар», «Мәртебе», «Әуедегі толқындар », «Дауыс », « Көгершін қауырсындары», «Аңқа кептірген аңызақ», «Сырым бар саған айтатын »,« Тағдырлы жылдар жырлары », «Көк түріктер сарыны» секілді оннан астам жыр жинақтарының авторы. «Менің Абайым», «Баба дәстүрдің мұрагері кім?», «Сегіз қырлы сексен сырлы әлем бүл» атты сын кітаптары, «Толғауы тоқсан дүние» атты публицистикалық ойтолғаулар мен эсселер кітабы жарық көрген.
Өлеңдері қырғыз, өзбек, украин, орыс, қытай, татар тілдеріне аударылған. Пушкин, Лермонтов, Якуб Колас, Янка Купала, Леся Украинка, Радован Загович, Бодлер, Верхарн, Пабло Неруда, Незвал, Эркин-Вахидов, Кулаковский сияқты ақындардың өлеңдерін, сондай-ақ Генрих Бельдің «Иесіз үй» романы мен Владимир Набоковтың бірнеше шығар маларын тәржімалаған.
1983 жылы «Көгершін қауырсындары» атты өлең кітабы үшін Қазақстан Жазушылар одағы сыйлығының, ал 2000 жылы «Тағдырлы жылдар жырлары» кітабы үшін Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты болды. Бейбарыс атындағы сыйлықтың иегері. «Құрмет» орденімен, бірнеше ме дальдармен, Құрмет грамоталармен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса, Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Дельта сәулелері** (**дельта-электрондар**, **δ-электрондар**) — ауа молекулаларының альфа бөлшектерімен және басқа да жылдам ауыр бөлшектермен иондалуы нәтижесінде пайда болатын жоғары энергиялы қайталама сәулеленуі болып табылады. Энергиясы 1 кэВ электрондардан тұрады. Дельта сәулелері бета-сәулелерден тек төменгі энергиясымен ғана емес, сонымен қатар энергия спектрінің басқа сипатымен ерекшеленеді.

Ауыр бөлшектің өтуі кезінде ({\displaystyle m\gg m\_{e}}) {\displaystyle q} зарядпен және {\displaystyle v} жылдамдығы {\displaystyle dx} жолда {\displaystyle dN\_{\delta }} ортада {\displaystyle [T\_{e};T\_{e}+dT\_{e}]} саңылауда кинетикалық энергиясы бар δ-электрондар қалыптасады:

{\displaystyle dN\_{\delta }={\frac {1}{(4\pi \varepsilon \_{0})^{2}}}{\frac {2e^{2}q^{2}}{m\_{e}v^{2}}}\cdot n\_{e}dx\cdot {\frac {dT\_{e}}{T\_{e}^{2}}}} ,
Мұнда {\displaystyle n\_{e}} — ортадағы электрондардың тығыздығы.

δ-электрондар айтарлықтай энергия электронға ауысқанда өте сирек түзіледі, бірақ әдетте орта арқылы ұшатын бөлшектер ортаның электрондарымен соқтығысқанда энергияның өте аз бөлігін жоғалтады.

δ-электрондар сонымен қатар үшінші реттік сәулеленудің пайда болуымен ауаның иондануын тудыруға қабілетті — **эпсилон сәулелері** деп аталады.

Дельта сәулелері және эпсилон сәулелері терминдерін Дж. Дж. Томсон енгізген.

Сілтемелер
----------

* Дельта сәулелері — Ефремованың Түсіндірме сөздігінен мақала
* Delta ray — Британ энциклопедиясының мақаласы
* Дельта-электрондар
ТермометрТермометр

Температура
-----------

Молекулалық физикада, оның ішінде термодинамикада **температура** деп аталатын физикалық шаманың алатын орны зор. Алғашқыда **температура ұғымы** дененің жылулық дәрежесін көрсету үшін енгізілді. Жылудың түрліше дәрежесі денелер жанасқанда өтетін жылу процесі бойынша ажыратылады. Жылуды беріп жатқан дене ыстығырақ болады, демек, оның температурасы жоғарырақ. Жылу алмасу нәтижесінде екі дененің де температуралары теңесіп, жылулық тепе - теңдік орнайды. Жылулық тепе - теңдік тек екі дененің жанасуы кезінде ғана емес, бірнеше денелер жанасқанда да пайда болады. Жылулық тепе - теңдік кезінде барлық денелердің температуралары бірдей, сондықтан оны жылулық тепе - теңдік күйінің сипаттамасы деп есептеуге болады. Ден температурасын өлшейтін аспапты - **термометр** деп атайды.

Термометрлер және температуралық шкалалар
-----------------------------------------

Температураны өлшеу үшін денелердің кейбір қасиеттерінің(көлем, газдың қысымы, электрлік кедергі, сәулеленудің жарықтылығы, серпімділік қасиеттері және т.б.) температураға тәуелді өзгерісі пайдаланылады. Егер осы өзгерістер мен темперптура арасында функционалдық тәуелділік болса, онда олардытермометрлерді жасауға пайдаланып, дененің температурасын анықтауға болады. Денелердің температурасын өлшеуге пайдаланылатын заттарды **термометрлік денелер** деп атайды.Осы күндері температураны өлшеу үшін температуралық шкалалар тобынан практикада үшеуі қолданылады.

Фаренгейт шкаласы
-----------------

1724 жылы Ұлыбританияда және Голландияда жұмыс істеген неміс физигі **Фаренгейт** ұсынған. Реперлік нүктелер:0 F - 1709 жылы ерекше суық қыстың температурасы (бұл температураны мұз, су ерітіндісі мен мүсәтірдің қосындысы арқылы алды), 32 F- мұздыңеру температурасы, адам денесінің қалыпты температурасы - 98 F .Бұл шкала бойынша судың қайнау температурасы - 212 F .Фаренгейт шкаласын АҚШ - да пайдаланады.

Реомюр шкаласы
--------------

1730 жылы француз жаратылыстанушысы **Реомюр** жасаған. Реперлік нүктелері: 0 Р - мұздың еру температурасы , 80 Р - судың қайнау температурасы .

Цельсий шкаласы
---------------

1742 жылы швед астрономы және физигі Цельсий жасаған. Реперлік нүктелері: 0 С - мұздың еру температурасы, 100 С - судың қайнау температурасы .Цельсий шкаласы бойынша алынған температура мен Фаренгейт шкаласы бойынша алынған температураны былай байланыстырады: t С =5/9 (t F - 32), мұндағы 1 F= 5/9 C.

Дереккөздер
-----------

1. Кронгарт Б. Кем В.Қойшыбаев Н,. 2006 жыл. Мектеп баспасы

Тағы қараңыз
------------

1. Температура
2. Абсолют температура
**Нотр-Дам университеті** (ағылш. *University of Notre Dame*; қысқаша **Notre Dame** /ˌnoʊtərˈdeɪm/) — АҚШ-тың Саут-Бенд маңындағы Нотр-Дам жекеменшік университеті. Католик шіркеуінің қарамағында.

1842 жылы Эдвард Сорин негізін қалаған, 1920 жылы таратылған; 1972 жылы бірігіп оқыту енгізілген.

Гуманитарлық, жаратылыстану және техникалық ғылымдары, бизнес-әкімшілік колледждері, аспирантурасы мен құқықтану мектебі бар.

Университетте 10 000 студент оқиды. Көп жылдардан бері бұл университет АҚШ-тың ең үздік деген 20 оқу орнына кіреді. 1972 жылға дейін мұнда тек ерлер оқып келген.

Қосымша әдебиеттер
------------------

* Burns, Robert E. *Being Catholic, Being American: The Notre Dame Story, 1934–1952, Vol. 2.* (2000). 632pp. excerpt and text search
* Corson, Dorothy V. *A Cave of Candles: The Spirit, History, Legends and Lore of Notre Dame and Saint Mary's* (2006), 222pp.
* Hesburgh, Theodore M. *God, Country, Notre Dame: The Autobiography of Theodore M. Hesburgh* (2000)
* McAvoy, Thomas T. "Notre Dame, 1919–1922: The Burns Revolution." *Review of Politics* 1963 25(4): 431–450. in JSTOR
* McAvoy, Thomas T. *Father O'Hara of Notre Dame* (1967)
* Massa, Mark S. *Catholics and American Culture: Fulton Sheen, Dorothy Day, and the Notre Dame Football Team.* (1999). 278 pp.
* O'Brien, Michael. *Hesburgh: A Biography.* (1998). 354 pp.
* O'Connell, Marvin R. *Edward Sorin.* (2001). 792 pp.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* University of Notre Dame
* Notre Dame Fighting Irish, the Official Athletic Site Мұрағатталған 26 ақпанның 2009 жылы.
* Campus map
**Дифиллоботриоз.** Балықтарда жалпақ құрттардың (Diphillobotrium latum) лентец плероцеркоидтың балаңқұрттары тудыратын ауру. Бұл ауру адамдардың, иттердің, мысықтардың, түлкілердің, т.б. ішектік ауруы болып табылады. Адамдарда паразиттердің ұзындығы 10 метрге дейін жетеді, ал терісі бағалы аңдарда 1,5 метрге жетеді. Плероцеркоидтің шоғырланатын жерлері денесінде, бауырында, уылды рығында және бұлшықеттерінде. Бұл құрттың сыртқы денесі көлденең жолақты сақиналар дан тұрады, ал оның ұзындығы 1 – 1,5 см, ені 2 – 3 мм, түсі ақ.

* Дифиллоботриозбен зақымданған балықтардың сыртқы түрін қарағанда, ауруды табуға болмайды. Ауруға күдік туған кезде құрсақ қуысын жарып қарайды және ішектің, органдардың, уылдырықтың диаметрі 1,5 – 4 мм фиброзды капсуламен зақымдалуына тексереміз. Бұлшықеттен қалыңдығы 5 мм көлденең кесінділер кесіп алынады және плероцеркоидтардың бар–жоғына тексеріледі. Плероцеркоид триэнофорусқа (адамға қауіпсіз) дифференциальды диагностика жасау үшін микроскопия жүргізіледі.
* Адам бұл аурумен дұрыс пісірілмеген, дұрыс қуырылмаған, дұрыс тұздалмаған балықты тағамға қолданғанда зақымдалады.

Ветеринарлық–санитарлық баға және шаралар
-----------------------------------------

Қатты зақымдалған балықтарды утилизациялайды, бір – екі плероцеркоид табылса, посолмен зиянсыздандырады, қатырады (- 8°С 7 күн аралығында), қайнату арқылы (кем дегенде 30 минут) немесе консерві жасауға қолданады.
Қауіпті аймақтардан ауланған балықтарды қолданысқа тек залалсыздандырғаннан кейін ғана тамақтық мақсатта және жануарларға азық ретінде жібереді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Семей мемлекеттік университеті ,«Өсімдік, балық және ара шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау», оқу әдістемелік кешені, ПОӘК 042-14-03.01.20.9/032012ж
**Темір Масин ауылдық округі** — Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданының құрамындағы әкімшілік аумақ. Кеңестер Одағының Батыры Темір Масиннің құрметімен аталады.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Бөрлі, Тереңқұдық ауылдары кіреді. Орталығы – Бөрлі ауылы. Округ құрамында болған *Куйбышев* ауылы 2013 жылы таратылған.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1388 адамды құрады.

Географиялық орны
-----------------

Ауылдық округ батыс жағынан Бисен ауылдық округімен, оңтүстікте Атырау облысының Құрманғазы ауданымен, солтүстік - шығысынан - Ұялы ауылдық округімен шекараласады. 
1995 жылға дейін Көктөбе ауылдық советі деп аталып, Темір Масин атындағы жылқы кеңшары ретінде 1977 жылы құрылған. Кеңшардың алғашқы директоры Ұлы Отан соғысының ардагері Әбухан Сисенғалиев.
«Батыс Қазақстан облысының кейбір ауылдық елді мекендерінің атауларын өзгерту туралы» Батыс Қазақстан облыстық мәслихаттың 2007 жылғы 23 қарашадағы N 3-4 шешімі және Батыс Қазақстан облыс әкімдігінің 2007 жылғы 6 қарашадағы N 258 қаулысымен «Көктөбе» ауылдық округі Темір Масин атындағы ауылдық округ болып өзгертілді.
Ауылдық округтің негізгі бөлігі Нарын құмының жерінде орналасқандықтан мал шаруашылығымен айналысуға өте қолайлы. Сондықтан округ тұрғындардың негізгі кәсібі - мал шаруашылығы. 01.07.2015 жылғы жағдай бойынша ауылдық округте мал басы: ірі қара-11633 бас, қой мен ешкі -27717 бас, түйе - 256, жылқы 4025 бас болған. Шаруа қожалықтары саны - 48, жеке кәсіпкерлер - 16. 
Ауылдық округте Мәдина Бегалиева атындағы орта жалпы білім беретін мектеп, учаскелік типтік аурухана, кітапхана және мәдениет үйі жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысының Бөкей ордасы ауданының кейбір елді мекендерін тарату туралы
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
3. ↑  Бөкей ордасы ауданы әкімінің ресми сайты —  Мұрағатталған 25 ақпанның 2020 жылы.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Бисен •
 Мұратсай •
 Орда •
 Сайқын •
 Саралжын •
 Темір Масин •
 Ұялы 
 |

 |
**Оңтүстік қазақ мериносы** - жүн, ет өндіру бағытында өсірілетін биязы жүнді қой тұқымы. Жаңа тұқым ретінде 1970 ж. қабылданды. Қылшық жүңді казақы саулықтарды Кавказ, Ставрополь, Алтай, Совет мериносы, Грозный тұқымдарының қошқарларымен будандастыру арқылы шығарылған. Қазақстанның оңтүстік аймағында жайылымда бағып өсіруге жақсы бейімделген. Қошқарлары - 90-115 кг, саулықтары - 50-55 кг тартады. Қошқарынан - 10-12 кг, саулығынан - 4-4,5 кг жүн қырқылады. Таза жүн шығымы - 48-50 %. Жүнінің ұзындығы - 8-8,5 см, биязылығы - 64 сапа. Оңтүстік қазақ мериносының таңдаулы отарлары Оңтүстік Қазақстан облысының "Күйік", Жамбыл облысының "Мерке" асыл тұқымды қой зауыттарында өсіріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Оңтүстікамерикалық тырбанақ** - құйрықсыз қосмекенді, құрбақаның бір түрі. Оңтүстікамерикалық тырбанақтың жүзден астам түрі бар. Олар бір-бірінен түр- түсі мен денесіндегі дақтары арқылы ажыратылады.

Қара және жасыл түсті тырбанақтардың терісінде қара дақтары бар. **«Құлпынай»** немесе **«көк джинси»** деп аталатын тырбанақтың үстіңгі жағы қып-қызыл да, аяқтары көкпеңбек. Терісінен шырыш бөлініп, үнемі дымқыл болып тұратындықтан бақаларға микробтар үйірсек келеді. Микробтардан қорғану үшін тырбанақтың тері бездерінен улы зат бөлінеді.
Әдемі ашық түсті тері тек улы жәндіктерде болатыны белгілі, тырбанақтар осы ашық түр- түсі арқылы жыртқыштардан қорғанады. Оңтүстікамерикалық тырбанақтың ең ірі түрі - голиаф.

Сипаттамасы
-----------

Оның дене тұрқы - **30 см**; ең кішкентайы - «псилофрайн дидактила» (*Psyllophryne didactyla*), оның дене тұрқы - 1 см.
Оңтүстікамерикалық тырбанақтың жалғыз жауы - «леймадофис епинефелус» жыланы. Бүл жыланда тырбанақтың уына қарсы иммунитет қалыптасқан. Ол Орталық Америкажәне Оңтүстік Американың тропиктік ормандары мен Гавай аралдарында тіршілік етеді. Оңтүстікамерикалық тырбанақтың қабырға сүйектері жоқ, артқы аяқтары алдыңғы аяқтарынан ұзын. Артқы аяқтарында бес саусағы болады. Алдыңғы аяқтарында «қар», **«білек»** және «алақан» бөліктері бар, саусағы төртеу. Негізінен өрмекші, майда жәндіктер, қүмырсқалар және термиттермен қоректенеді. Жемтігін ұзын да жабысқақ тілімен аулайды. Өте улы жәндік. Медицинада оның уына қарсы вакцина әлі жасалмаған.

Дереккөздер
-----------

Ж 24 Жануарлар. – Алматы: "Aруна" баспасы. – 208 бет. – Сер.: "1100 қызықты деректер".
ISBN 978-9965-26-546-4
**Темір Мырза** (кейбір деректерде **Шалабай, Челибей, Челубей** немесе **Таврул**) – 15 ғасырдағы «Мамай шайқасы туралы әңгімедегі» кейіпкер.

Шығу тегі
---------

Әңгіме бойынша Темір Мырза тек дене күшімен ғана емес, әскери дайындықты ерекше меңгергендігімен де ерекшеленді. Сюжетке сәйкес, 1380 жылы 8 қыркүйекте түменбасы Мамай әскерінен шыққан түркі батыры Күлік шайқасы басталар алдында монах Пересветпен шайқасқан және екі жауынгер де бір уақытта бір-бірін найзамен тесіп, шайқаста қаза тапқан.

Дегенмен, бұл эпизод, ең алдымен, Темір Мырзаның өзі және Пересветтің монахшылдығы сияқты ойдан шығарылуы мүмкін. Сонымен қатар, «Задонщинаның» мәтінінде Пересветтің шайқас ортасында тірі жүргенде далада «өзгелер қырылып жатқанда» «жақсы атына мініп, алтын сауытымен жарқырап тұрғанын» байқауға болады» делінген  .

Әңгіменің әртүрлі басылымдарында печенегтің әртүрлі атаулары бар: «Темір-Мырза» (кипрлік басылымда), сондай-ақ «Таврул». «Челубей» атауы 1680 жылғы «Конспектінің» үшінші басылымында кездеседі. 18-19 ғасырлардағы халық әдебиетінен «Челубей» атауы өзінен бұрынғыларды толығымен алмастырып, көркем әдебиет пен көркем шығармаларға келді .

«Челубей (Шалабай)» атауы құрамы мен дыбысына қарағанда түркі текті (қараңыз. Челеби). 1393 жылы Екінші Болгар патшалығының астанасы Тарново қаласын алған сұлтан І Мұрадтың ұлы «Челяби әмірі» деген атқа ие болды .

Анимациядағы Челубей бейнесі
----------------------------

* Непрядваның аққулары (1980; КСРО), режиссер Роман Давыдов.
* Пересвет және Ослябя (2010; Ресей), режиссер Станислав Подивилов.

Тағы қараңыз
------------

* Куликово алаңындағы Пересветтің Челубеймен жекпе-жегі - Михаил Авиловтің картинасы (1943).

Ескертпелер
-----------

1. 1 2  *Никитин А. Л.* Основания русской истории. Мифологемы и факты. АГРАФ. Москва. 2001.
2. ↑  Задонщина
3. ↑  *Іоанн Армашенко*. Синопсис. Киев, 1680, с. 160.
4. 1 2  *Чистякова Е. В.* Синопсис. // Вопросы истории. 1974, № 1, с. 215—219
Раушан деп аталған басқа тұлғалар үшін, Раушан (айрық) деген бетті қараңыз.
**Раушан** (бактраша  немесе парсы: Rowshaneh‎ — «сәулелі», «жарқыраған»; көне грекше: Ῥωξάνη, лат. *Roxana*) (342 — 309 жж. ЗБ) — Бактра кшатрасының қызы, Ескендір Зұлқарнайынның әйелі.

Раушан туған жері Парсы империясының шығыс жағында орналасқан Бактра өлкесі (қазіргі Ауғанстанның солтүстігі). Әкесі - өлкенің кшатрасы (сатрап) Ваксувадарва (Оксиарт) Ескендір Зұлқарнайын әскерлерімен өлкеге жақындай бастағанда әйелдері мен бала-шағасын берікті деп саналатын «Сұғдақ құзы» қамалына жіберген. Бірақ, македондық әскері тықсыруымен қамал 327 ЗБ жеңілді де, оның мекендеушілерінің барлығы (соның ішінде Оксиарттың әйелдері мен бала-шағасы) Ескендірдің тұтқынына түсті. Никомедиялық Арриан деген көне юнан жазушысы «Анабасис» деген кітабінда былай жазыпты (4.19):

> 
> ...Осы қыздардың біреуін Роксана деп атаған. Ол бойжеткен қыз болған еді, сонда жорыққа қатысушылар, бұл бикеш Азияда көргендер сұлулардың арасында, жалғыз Дараявауш әйелін тек санамағанда, бір ару деп, қайта-қайта айтқан. Ескендір алғаш көргенінен оған ғашық болған, бірақ, тұтқынындағы қыз қолында болса да, өз құштарлығына күшпен қанағат болмай, өзін жайдақтатып заңды неке қию рәсімін өткізген еді.
> 
> 
> 

Бұл мәліметке қарағанда тарихшылар сол кездегі Раушанның жасы 14-16 шамасында болыпты дейді. Куртиус жазады, Раушанды әкесі басқа 30 игі қыздар арасында салтанатты тойда патшаның көңілін көтеру үшін әкелгенде Ескендір байқап қалған. Бұның айтуынша патша нөкерлері азсынушылығын перделеген: «…Азия мен Еуропаның патшасы тойда көңілін көтеру үшін әкелінген қыздан жеңіскерлерге ұлық тудыру үшін әйелі етті» (Curt. 8.4).

Бұл некеде Ескендірдің құштарлығынан басқа ақылға салынған саяси себептері де болған. Плутарх мәндемесі:

> 
> И его брак с Роксаной, красивой и цветущей девушкой, в которую он однажды влюбился, увидев её в хороводе на пиру, как всем казалось, вполне соответствовал его замыслу, ибо брак этот сблизил Александра с варварами, и они прониклись к нему доверием и горячо полюбили его за то, что он проявил величайшую воздержанность и не захотел незаконно овладеть даже той единственной женщиной, которая покорила его.
> 
> 
>
**Раушан Нұртайқызы Нұртай** 1955 жылы 18 маусымда Көкшетау қаласында туған. Қазақ. 

Әкесі - Баймағамбетов Нұртай Баймағамбетұлы, педагог болған. Анасы - Баймағамбетова Сақыш Қайырқызы, педагог болған.

Қарағанды мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген (1977), құқықтанушы. Қазақ және орыс тілдерін біледі. 1977 жылдан - Балқаш қалалық прокуратурасының аға тергеушісі міндетін атқарушы. 1978 жылдан - Балқаш қалалық прокурорының көмекшісі. 1980 жылдан - Алматы қалалық прокуратурасы тергеу бөлімінің прокуроры. 1982 жылдан - ҚазКСР прокуратурасы Тергеу басқармасының прокуроры. 1989 жылдан - СҚО соттарындағы азаматтық істердің қаралуын қадағалау бөлімі прокурорының көмекшісі. 1992 жылдан - СҚО прокуратурасының сот қаулыларының заңдылығын қадағалау бөлімінің аға прокуроры. 1995 жылдан - Көкшетау облыстық Әділет басқармасының аға маманы. 1996 жылдан - Көкшетау облыстық сотының судьясы. 1997 жылдан - Солтүстік Қазақстан облыстық сотының судьясы. 2000 жылдан - Солтүстік Қазақстан облыстық сотының шаруашылық істер жөніндегі сот алқасының төрайымы. 2002 жылдан - Солтүстік Қазақстан облыстық сотының судьясы. 2005 жылдан бері - ҚР Жоғарғы сотының судьясы. 

«Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Астананың 10 жылдығы» (2008) мерейтой медальдарымен марапатталған. 

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Гүлденген, тұрақты және дәулетті ел». 

* Хоббиі - кітап оқу, мұражайларға, театрларға бару, қала сыртына саяхат жасау.
* Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи жене көркем классикалық шығармалар.
* Отбасылы. Жұбайы - Абдулов Болат Қасымұлы (1955 жылы туған). Ұлы - Абдулов Жантас Болатұлы (1987 жылы туған); қызы - Абдулова Жанар Болатқызы (1988 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Карлос Мануэль Боканегра** (ағылш. *Carlos Manuel Bocanegra*Карлос Мануэль Боканегра ; 25 мамыр 1979 жыл, Апленд, Калифорния ) — американдық футболшы, қорғаушы. Ұлттық құрама сапында жүзден астам ойын өткізіп, алты жыл бойы АҚШ құрамасының капитаны болды. 2015 жылдың наурыз айынан бері Атланта Юнайтед клубының  спорттық директоры.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Боканегра өзінің футбол мансабын Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің футбол командасында бастады. 2000 жылдан бастап төрт жыл бойы ойнады. 2004 жылы Боканегра Англияның Фулхэм қаласына көшіп, онда да 4 маусым өткізді. 2006/07 маусымында қорғаушы ретінде ойнағанымен, 5 голмен команданың екінші сұрмергені атанды. 

2008 жылдан 2010 жылға дейін футболшы француздық «Ренн» клубында ойнады. 2010 жылдың 23 шілдесінде "Сент-Этьенмен" екі жылдық келісімшартқа қол қойды  .

### Халықаралық

2001 жылы 9 желтоқсанда Оңтүстік Кореямен матчта құрама сапындағы тұңғыш ойынын өткізді. Құрама сапында барлығы 110 матч өткізіп, 14 гол соққан. Боканегра 2007 жылдан бері АҚШ құрамасының капитаны болды, 2013 жылы оның орнына Клинт Демпси тағайындалды.

Жетістіктері
------------

* КОНКАКАФ алтын кубогының иегері (2): 2002, 2007
* Конфедерациялар кубогының финалисті: 2009 ж
* MLS үздік ойыншысы: 2000 ж
* MLS үздік қорғаушысы (2): 2002, 2003 ж

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Former USMNT, MLS star Carlos Bocanegra named technical director for MLS Atlanta expansion club  (ағыл.).  MLSsoccer.com (March 2, 2015). Тексерілді, 3 желтоқсан 2016.
2. ↑  Bocanegra et Ebondo, c’est signé ! (фран.)


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Әлеуметтік желілерде | 
Twitter |
|  |
| Тематикалық сайттар | 
FootballDatabase.eu · National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt · worldfootball.net |

 |
Координаттар: 49°00′34″ с. е. 8°24′42″ ш. б.﻿ / ﻿49.00944° с. е. 8.41167° ш. б.﻿ / 49.00944; 8.41167 (G) (O) (Я)

**Карлсруэ университеті** (нем. *Karlsruher Institut für Technologie (KIT)*, лат. *Fridericiana*) - Германияның ең ежелгі техникалық жоғарғы оқу орны [].

Тарихы
------

Ол 1825 жылы бірнеше мектептердің қосылуы нәтижесінде іргесі қаланды. 1768 жылы құрылған сәулет-сызба мектебі мен 1807 жылы құрылған инженерлік мектеппен қосылу барысында жаңа техникалық Карлсруэ институты ашылды.
Институт 1899 жылдан бастап, ғылыми дәрежелерді бере бастаса, 1902 жылдан бері Ұлы Герцог Фридрих I Баденский есімімен атала бастады. Ал 1967 жылдың 5 шілдесінен бастап, техникалық институт Карлсруе университеті. мәртебесіне ие болды.

Жалпы анықтама
--------------

**Карлсруэ университеті** - профильдік техникалық ЖОО. Оның ішінде инженерлік және техникалық ғылымдарды тереңдетіп оқытады. Солай дегенмен де, гуманитарлық және техника-экономикалық мамандықтарды даярлауда да мықты оқу орны болып саналады. Университет қала орталығына жақын орналасқан. Университет қалашығы барлық бөлімшелерін тұтастай өзіне сыйдыра алған.
Университет құрамында 120 кафедра және 11 факультет бар: математикалық, физикалық, химия-биологиялық, гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар, сәулет, инженер-құрылыстық, машина жасау, технологиялық, электротехникалық, экономикалық және информатикалық. Оның ішіндегі ең беделдісі информатика, машина жасау және экономикалық факультеттер болып табылады. 
Университеттің компьютерлік орталығы - неміс ЖОО арасындағы ең үлкені және заманауиы болып табылады. 2001 жылы Неміс Зерттеу Бірлестігі Карлсруэде Наноқұрылымдардың Функционалдық Орталығы атты өздерінің зерттеу орталығын ашты. Бұл орталық нанотехнологиялық зерттеу орталықтары арасында Еуропадағы ең үздігі болып саналады.
Бұл университеттегі тыңдаушылар саны 18 мыңнан асса, профессорлар саны 300-ге таяу. Университетттің жалпы қызметкерлерінің саны 4 мыңдай адам. Ректоры - Хорст Хипплер. Карлсруэ университеті Батыс жән Шығыс Еуропа, Америка, Қиыр Шығыс елдерінің ЖОО-мен тығыс байланыс орнатқан.

Қызықты деректер
----------------

* Дәл осы оқу орнында неміс ғалымы Генрих Герц электромагниттік толқындардың бар екенін ең алғаш дәлелдеп шықты. Сондай-ақ, бұл университетте автокөлік саласындағы өнертапқыш Карл Бенц пен америкалық сутегі бомбасының "әкесі" Эдвард Теллер оқыған.
* 2006 жылы өткен байқауда *Карлсруэ университеті* Германиядағы ең элиталық ЖОО болып танылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 24 тамыздың 2009 жылы.
2. ↑
3. ↑   Мұрағатталған 1 желтоқсанның 2006 жылы.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Карлсруэ технологиялық университетінің ресми сайты
**Карлскруна** – швед Блекинг ленінің әкімшілік орталығы. Карл XI швед флотының басты базасы ретінде негізін қалаған. Атаудың аударғандағы мағынасы «Карл тәжі». Халқының саны — 62 804 адам. (2009). 

Қала 1680 жылы тұрғызылған. XVII ғасырда өз кезеңінің үздік сәулетшілерімен жобасы жасалынып, күні бүгінге дейін кейінге ренессанстағы қала құрылысының ішіндегі ең жарқын және көркем сәулет өнерінің бірі. Көрікті жерлерінің ішіндегі ең көркемі елдегі ең үлкен көне шіркеу (1685) мен XVIII ғасырдың басында салынған екі барка салтанат ғибадатханасы. Бірі– Ұлы Үштаған кирхасы (1709 жылы, Неміс кирхасы) және Фредрика кирхасы ( екеуі де 1744 жылы кіші Тессиннің жобалауы бойынша салынған). 

Солтүстік соғыс уақытында Карлскруна Швециядағы халық көп қоныстанған қалалардың бірі болса, жергілікті кеме жасайтын орын Скандинавиядағы ең ірі жұмыс беруші орындардың бірі болған.

Дереккөздер
-----------
**Рафаил Петрович Окатов** (15.11.1937, Ресей, Архангельск қаласы – 2005, Қарағанды қаласы.) – техника ғылымының докторы (1986), профессор (1986).

Оқу жолы
--------

Қазақ политехникалық институтын (1962, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген.

Жұмыс жолы
----------

Қарағанды қаласындағы шахтада таукен ісінің шебері, маркшейдер (1962–1967), 1967 жылдан Қарағанды политехника инстиутында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор (1967–1990), кафедра меңгерушісі (1991–2005) қызметтерін атқарған.

Ғылыми еңбектер
---------------

* 1985 жылы «Комплексное маркшейдерское обеспечение устойчивости карьерных откосов в скальных и полускальных породах» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады
* Оның ғылыми еңбектері көмір өнеркәсібінің кен рудасы карьерлері құламасының орнықтылығын маркшейдерлік жағынан қамтамасыз ету мәселелеріне арналған.
* 130 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Рашид Маджидоглы Бейбутов** *(Әзірбайжан. Rəşid Məcidoğlu Behbudov)* (1915 жылы 1(14) желтоқсанда Ресей империясы, Тбилисиде дүниеге келіп, 1989 жылы 9 маусымда Бакуде дүниеден өткен) – Әзірбайжан эстрада және опера әншісі (лирикалық тенор) және актер. 1959 жылы КСРО-ның халық әртісі, 1980 жылы Социалистік Еңбек Ері атағын алады.

Өмірбаяны
---------

Рашид Бейбутовтың әкесі Маджид Бейбутов танымал ханенде әншісі болған, ал анасы Фируза Векилова Тбилиси клубының драма үйірмесінде орыс тілінен сабақ береді. 
1933 жылы Рашид Бейбутов темір жол техникумына түседі, кейін сол жерде студент оркестрінің жетекшісі болады. Бірнеше уақыт Тбилиси эстрада коллективінде ән айтады. 1933-1944 жылдары 1930 жылдардағы Армения мемлекеттік джаз тобының мүшесі болады. Композитор А. Айвазян жетекшілігімен бүкіл әлемге көптеген гастрольдік сапарлар жасайды. Сонымен қатар Ереван қаласында А.А.Спендиаров атындағы АрмГАТОБ-та ән айтып бастайды. Соғыс жылдары Айвазян джазымен бірге Қырым фронтында өнер көрсетеді.

Кинода сомдаған рөлдері
-----------------------

* 1945 жыл –Аршин Мал-Алан–Аскер
* 1954 жыл –Туған халқыма
* 1955 жыл –Сүйікті ән –БахтиярМурадов
* 1970 жыл – Апшерон ритмдері
* 1974 жыл–Мың бірінші гастроль –Эльдар
* 1953 жыл – Бахтияр (фильм, 1953) Бахтияр

Вокалы
------

* 1945 жыл –Аршин Мал-Алан
* 1953 жыл – Каспий мұнайшылары жайлы повесті
* 1955 жыл – Сүйікті ән
* 1955 жыл – Кәрі Аширдің қулығы
* 1957 жыл – Мен аруды кездестірдім
* 1963 жыл — Ромео және менің көршім

Видеосы
-------

* Gozelim Sensen
* Sənədə Qalmaz
* Рашид Бейбутов – Мен аруды кездестірдім
* Рашид Бейбутов – Алғашқы махаббат жайлы ән
* Рашид Бейбутов – Әзірбайжан
* Рашид Бейбутов – Сенсіз өткен өмір
* Рашид Бейбутов – Арман

Дереккөздер
-----------
**Созылымдылық**-призма тұрқылас немесе ине пішіндес кристалдардың, созыла шоғырланған түйірлердің, сүйірлене сопақшаланған
кесектердің, тіпті шағын-шағын қатпар топшыларының бір-бірімен бойлас
бағытта астасуы нәтижесінде таужыныстарда көрініс беретін құрылымдық
элемент; "созылымды-жазықтықтық созылымдылық." және "созьшымды-бойлас Созылымдылық "болып
екі тұрге бөлінеді. Сыптия мүсінденген кристалдар мен кристалл шоғырларының
ұзын өстері магманың алғаш қабатталу немесе кристалдың жапсарласу
жазықтығына бойлас бағытта қалыптасқан жағдайда созылымды-жазықтықтық
Созылымдылық. пішіні көрініс беретін болады. Созылымды-бойлас Созылымдылық пішіндері бағдарлы
жазықтықтармен сипатталады, бұларга баған немесе ине пішіңдес минералдардың, немесе ұршықтұрқылас шоғырлардың үйлесімді астасуы ғана тән.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Раушангүл бітесі** (лат. *Macrosiphum rosae*) - бітелер тұқымдасының биологиялық түрі. Өсімдік зиянкесі.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Тұқымдастың басқа түрлеріне қарағанда рашангүл бітесінің денесі ірі. Жасыл түсті, жылтыр кейде күрең түсті, құйрығы ұзынша келген қылыш тәрізді жәндік. 

Жұмырқалары бір жылдық өркендерде қыстайды. 

Дер нәсілдері көктемде, сәуір айында шығып, жас бүршіктерді зақымдаса, ересек биттері жапырақтардың, гүл шанақтарының, өркендердің сөлін сорып зиян келтіреді. Зақымданған жапырақта ширатылы, өркендері буратылып, гүл шанақтары ашылмай қалады. Биттердің саны жаздың 2-жартысында күрт көбейеді, жылына 4-7 ұрпақ беріп дамиды.

Күресу шаралары
---------------

Күресу шаралары: өсімдіктерге 4 пайыздық сабын ерітіндісін немесе қолдануға рұқсат етілген инсектицидтер бүркеу керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Macrosiphum rosae.  Pherobase. Тексерілді, 31 мамыр 2010.
2. ↑  Macrosiphum rosae.  Crop Protection Compedium. Тексерілді, 31 мамыр 2010.
3. ↑  Bowers, W.S.; Nault, L.R.; Webb, R.E.; Dutky, S.R. (1972). "Aphid alarm pheromone: isolation, identification, synthesis". *Science* **177** (4054): 1121–1122. doi:10.1126/science.177.4054.1121. PMID 17840606.
**Балқаймақ күйі** — көңілді, жүректен шығатын шығарма. "Балқаймақ" басынан аяғына шейін үш ширек өлшемнен ауытқымайды. Күйді тыңдаған адам жазғы кеште жайлауда, киіз үйдің ішінде, түйе сүтін қатып сызыла шай құйып жаныңды қуанышқа бөлеген сезімтал да әсем қарындастың жанында отырғандай нәзік әсерде қалады. Бұл күйді домбырашы Хайрошев 1956 жылы Алматының Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваториясының домбыра класын жүргізуші педагог Хабидолла Тастановқа орындап берген.

Күйдің шығу тарихы
------------------

Құрманғазы нағашыларында бір жылдай болып, еліне қайтып келе жатып, ең далада жалғыз қараша үйді көріп, тынығып шығуды ұйғарады. Үйге келсе, онда жалғыз қыздан басқа жан жоқ екен. Ол шаршап келген сазгерді жақсы қарсы алып, түйе сүтін қатып шай береді. Сазгер шайға қанып, ол оған бал татыған қаймақтай әсер етіп, қызға разы болғандықтан күй шығарып, оны "Балқаймақ" атаған екен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Құрманғазы" жинақ кітабы - Алматы, "Арыс" қоры баспасы, 2012 жыл.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚұрманғазы күйлері |
| --- |
|  |
| 

Адай • Айда бұлбұл • Айжан қыз • Ақбай • Ақсақ киік • Алатау • Аман бол, шешем, аман бол! • Амандасар • Арба соққан • Байжұма • Балбырауын • Балқаймақ • Бас Ақжелең • Бес тайлақ • Боз қаңғыр • Бозшолақ • Бұқтым-бұқтым • Бұлбұлдың құрғыры • Демалыс • Ертең кетем • Жігер • Итог • Кедей зары • Көбік шашқан • Кісен ашқан • Кішкентай • Қазижан • Қайран шешем • Қапы • Қуаныш • Қыз Данайдың қырғыны • Қызыл қайың • Лаушкен • Маната • Назым • Не кричи, не шуми • Ойбай, балам • Пәбескі • Перовский маршы • Саранжап • Сарыарқа • Сексен бие • Серпер • Терезеден-есіктен • Терісқақпай • Төремұрат • Түрмеден қашқан • Тізе қақпай • Ұзақ Ақжелең
 |

 |
**Балға акулалар** немесе **Балғабасты акулалар** (лат. *Sphyrnidae*) — Шеміршекті балықтар класының Кархаринтәрізділер сабының тұқымдасы. Жұмыр денелі балға акуласын басқа акулалардан айыру оңай. Себебі оның басы – үлкен және бас сүйегі жалпақ.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Дене ұзындығы 3,5-4м, салмағы 450 кг дейін, Алып балғабас акула (лат. *Sphyrna mokarran*) 6 м-ге дейін. Басы жайпақ, екі жақ жанында ірі өсінділері бар, олардың шетінде көздері мен өте үлкен тыныс тесіктері орналасқан. Мұхиттардың тропикалық теңіздерінде 7 түрі таралған. Кәдімгі балғабас акула (лат. *Sphyrna zygaena*) қоңыржай аймағының сулары мен Жапон теңізінде кездеседі. Тұздылау суларды мекендейді. Тірі туатындары және жұмыртқа салатындары да бар. Қорегі, ірі омыртқасыздар, кальмарлар және балықтар. Кәсіпшілік жануарлары

Көбіне бұл акуланың ақ түсі денесінің төменгі бөлігіне қарай қоңыр сұр түске немесе қою сары түске өзгереді. Күңгірт немесе қара ұшты кеуде жүзбеқанаттары да болады. Тегіс жалпақ басы оған жүзу кезінде тік бұрылыстар жасауға көмектеседі. Басының ортасында демтігі болмайды. 

20-40 дейінгі аралықта ұрпақтарын тірідей өмірге әкелетін акула түрі болып саналады. Кішігірім акулалармен және тұтас қанаттылармен, сүйекті балықтармен, асшаяндар және ұлулармен қоректенеді

Таралуы
-------

Барлық жылы суларда кездеседі, бірақ тропикалық суларда сирек кездеседі. 20 метрден терең емес жағалау суларын ұнатады. Қоныс аудару кезінде ашық мұхит бетіне шығып, үлкен топтар құрады. Атлант мұхитының батыс және шығыс бөліктерінде, Үнді мұхитында кездеседі.

Жіктелуі
--------

**Eusphyra** тегі:

* лат. *Eusphyra blochii*

**Sphyrna** тегі:

* лат. *Sphyrna corona*
* лат. *Sphyrna couardi*
* лат. *Sphyrna lewini*
* лат. *Sphyrna media*
* лат. *Sphyrna mokarran*
* лат. *Sphyrna tiburo*
* лат. *Sphyrna tudes*
* лат. *Sphyrna zygaena*

Галерея
-------

* 
* Sphyrna lewini*Sphyrna lewini*
* Sphyrna tiburo*Sphyrna tiburo*
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Sepkoski, Jack (2002). "A compendium of fossil marine animal genera (Chondrichthyes entry)". *Bulletins of American Paleontology* **364**: 560.. Retrieved 01/09/08.
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
3. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
4. ↑  Пятиязычный словарь названий животных. Рыбы
**Балқан облысы** — Түрікмен КСР аумағында 1939-1947, 1952-1955, 1973-1988 жылдары болған әкімшілік бірлік.

1991 жылы бұрынғы облыс аумағында Балқан облысы, ал 1992 жылы Балқан уәлаяты құрылды.

Ауданы — 138,5 мың км². Халқы – 352 мың адам. (1987), оның ішінде қала халқы – 82%. Әкімшілік жағынан 6 аудан, құрамына 5 қала, 17 кент кірді (1987).

Әкімшілік орталығы — Красноводск қаласы (кейін Небітдақ).

Аумағының көп бөлігін Қарақұм шөлі алып жатыр, батысында Каспий теңізі ұласып жатыр.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

Облыс КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1939 жылғы 21 қарашадағы Жарлығымен құрылды.

1939 жылы облыс 5 ауданға бөлінді: Хасанқұлы, Қазаншық, Қарабұғазкөл, Красноводск және Небітдақ. 1943 жылы Ашхабад облысынан Қызылетрек ауданы Балқан облысына қосылды. 1944 жылы 21 наурызда Қарабұғазкөл ауданы таратылды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1947 жылғы 23 қаңтардағы Жарлығымен облыс таратылып, барлық аудандар Ашхабад облысына берілді.

1952 жылы 4 сәуірде облыс қайта құрылғанда оның құрамына 6 аудан кірді: Хасанқұлы, Қазаншық, Қызылетрек, Красноводск, Құмдақ және Желекен. 1955 жылы 9 желтоқсанда олардың барлығы Ашхабад облысына өтті.

Үшінші рет құрылғанда (1973 ж. 27 желтоқсан) оның құрамына 6 аудан: Хасанқұлы, Қазаншық, Қарақала, Қызыларбат, Қызылетрек және Красноводск кірді. 1988 жылы облыстың үшінші таратылуына аз уақыт қалғанда Хасанқұлы және Қарақала аудандары таратылды.

Тұрғындары
----------

1939 жылы облыста 85,8 мың адам тұрды. Соның ішінде түрікмендер – 43,7%; орыстар – 26,4%; қазақтар – 20,9%; украиндар – 3,1%; татарлар – 1,8%; армяндар – 1,1%. 1987 жылға қарай облыс халқының саны 352 мың адамға дейін өсті.

Табиғаты
--------

Климаты күрт құбылмалы. Негізгі өзендері – Етрек, Сумбар. Хазар қорығы мен Сүніт-Хасардақ қорығы орналасқан.

Экономикасы
-----------

* Мұнай мен табиғи газды, мирабилитті өндіру (Қарабұғазкөл шығанағында).
* Мұнай өңдеу, химия, тамақ және хош иістендіргіш, жеңіл, металл өңдеу өнеркәсібі салалары, құрылыс материалдары өндірісі жақсы дамыған.
* Негізгі өнеркәсіп кәсіпорындары — Красноводск, Небітдақ, Желекен, Қызыларбат, Бекташ қалаларында орналасқан.
* Ауыл шаруашылығының жетекші саласы – отарлы-жайылымдық қой шаруашылығы (оның ішінде қаракөл қой шаруашылығы). Суармалы егіншілік. Дәнді және көкөністі-бақшалық дақылдар; Етрек және Сумбар аңғарларында субтропиктік дақылдар (анар, зәйтүн және т.б.) өседі. Жібек шаруашылығы.
* Теңіз порты - Красноводск. Теңіз паромдық өткелдері болды:
	+ Красноводск — Баку
	+ Бекташ — Баку
* Батыс Түрікменстан – Бекташ – Маңғыстау газ құбыры
* Дауалы жерлер: Моллақара

Дереккөздер
-----------
**Балқадиша әні** — қазақтың ұлы күйші-композиторы Ақан серінің туындысы. 1988 жылы Қайролла Жүзбасовтың құрастыруымен "Өнер" баспасынан шыққан кітабында "Балқадиша" әнінің үш нұсқасы көрсетілген. "Балқадиша" әнін кезінде аты аңызға айналған Әміре Қашаубаев, Ғарифолла Құрманқалиев, Жүсіпбек Елебеков орындаған. Кейін Қайрат Байбосынов, Рамазан Стамғазиев, Гаухар Әлімбекова, "Жігіттер" тобы сияқты әншілер өз репертуарларына қосқан.

Әннің туу тарихы
----------------

Қазақ халқын өзінің әндерімен тербететін әйгілі Ақан сері Қорамсаұлы күндердің бір күні, ауыл-ауылдарды аралап жүрген кезінде, аты көпке мәлім, лауазымы биік кісі Ыбырайдың аулында болып жатқан шілдехана тойының дәл үстіне түседі. Серінің келіп қалғанын көрген халық Ақанға қошемет көрсетіп, дастарханның төріне жайғастырады. Алайда дастарханның киелі жерінде отырған Ақанның қасына ешкімнің отыруға батылы бармайды. Бұл ел ішінде кең тараған алып-қашпа сөздердің пайда болуының кесірі еді. Ақан сері қиялға беріліп кетіп, жын-перілермен қатысы бар екендігі туралы әңгімелер шыққандықтан, бәрі өзін жайсыз сезініп, тойдың берекесі қашқандай болды. Бірақ сол кезде Қадишаның "Ауылымызға әйгілі сері келіп қалыпты, неге бірге қосылып өлең шырқамасақ" деген сөздері естіледі. Содан кейін Қадиша қыз "Сері-ағамның жанына мен отырайын" деп Ақанның жанына жайғасады. Мұны естіген Ақанның көңілі жай туып,іштей жібек мінезді бойжеткенге риза болады. Бәрі қосылып, ән шырқауды бастайды. Мереке өте қызықты өтіп жатты, бірақ Қадишаның ағалары болған жағдайды естіп, қарындасының отырған жерінен алып кетуін талап етеді. Алайда, Қадиша еш қозғалмайды, серінің де оны жібергісі келмейді, осыдан екеуінде қимастық сезімі пайда болады. Қадиша қайтуға жинала бастағанда, Ақан қолына киелі домбыраны алып, сол жерде туған әнді шырқауға кіріседі.
Сері Қадишаның жан-тәнінің әсемділігі туралы әндетеді. Қызының Ақанның қасында отырғанын естіген Ыбырай лезде Қадишаны қайтаруға бұйрық береді.

Әннің сөздері
-------------

Қызы едің Ыбырайдың Балқадиша!   

Өзенді өрлей біткен, шіркін-ай, тал - Қадиша!  
 
Сексен қыз керуенге шыққан кезде,  

Ішінде қара басың, па, шіркін, хан Қадиша!  

  

Дегенде Балқадиша, Балқадиша,  

Бұралған белің нәзік, шіркін-ай, тал – Қадиша!  
 
Бір емес, екі жеңгең келіп отыр,  

Рұқсат бізден сізге, амал не, бар, Қадиша!  

  

Дегенде Балқадиша, Балқадиша,   

Боларсың біздің сөзге, дүние-ай, зар Қадиша!   

Бұлаңдап асау тайдай жүрген басың,   

Боларсың қандай жарға, дүние-ай, жар Қадиша!   

  

Басынан Жыландының құлағаным,  

Кекілін телжиреннің, шіркін-ай, сылағаным.   

"Кетті" деп Балқадишаны естігенде,   

Құшақтап құз-жартасты, шіркін-ай, жылағаным!

Сілтемелер
----------

1. 
2. 
3.
**Әлеуметтік зерттеу** – нәтижесі бойынша (репрезентативті таңдау бойынша республиканың барлық аймағынан 1200 адам сұралған) қазақстандыктар БАҚ жұмысындағы мынадай жайларға: а) жарнаманың негізсіз көптігіне (45,6); э) қоғаммен мемлекеттің нағыз ділгер мәселелеріне назар аудармауға, олардың мүддесін өздерінің меншік иелерінің мүддесімен ауыстыруға (31,8); б) БАҚ-тың билік орындарына тәуелділігіне (29,7); в) жалған ақпараттың таратылуына (26,3) көңілі толмайтынын білдірген. Осындай себептердің салдарынан маңызды әлеуметтік интернет ретінде БАҚ–қа қоғамдық сенімнің төмендеуінің орын алуы мүмкін. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Баспагері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
**Ғаббас Сәдуақасұлы Тоғжанов**  (1900, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы Жарқын ауылы– 1937) – қоғам қайраткері, әдебиет сыншысы, публицист. 

Омбы гимназиясын (1917) бітіріп, Ташкенттегі Орта Азия университетінде (1922– 23), Мәскеудегі В.Г. Плеханов атындағы халық ш. институтында (1923– 24) оқыған. Жас кезінде Омбы қаласында құрылған «Бірлік», «Жас азамат» қазақ жастарының ұйымдарына қатысқан. 1919 – 22 жылдары Ресей коммунистік жастар одағы Сібір бюросы жанындағы қазақтатар секциясының хатшысы, «Еңбекші жастар» газетінің редакторы, Ақмола губерниясы төтенше комиссиясының хатшысы, Ақмола жалпы білім комитетінің алқа мүшесі, 1922 – 23 жылдары Ташкентте шыққан «Жас алаш» газетінің жауапты хатшысы, 1923 – 24 жылдары КСРО ұлт істері жөніндегі халық комиссариаты Орталық Күншығыс баспасы қазақ секциясының хатшысы қызметтерін атқарды. 1924 – 26 жылдары БК(б)П ОК баспасөз бөлімінің нұсқаушысы, 1926 – 28 ж. Қазақстан өлкелік партия комитеті баспасөз бөлімінің меңгерушісі, 1926 – 32 ж. «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің редакторы, 1935 – 36 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы, 1936 – 37 жылдары Қазақ КСР ХКК жанындағы көркемөнер істері жөніндегі басқарма бастығы қызметтерін атқарды. 1937 жылдары репрессияға ұшыраған.

Абай туралы еңбектері
---------------------

Тоғжанов Абай туралы алғашқы ауқымды еңбегі - «Абай» атты моногр. очеркінен (1935) сол кезде үстем болған тұрпайы социологизмнің және соған байланысты туған «Абай үстем таптан шықты, сондықтан да ол - сол таптың өкілі» деген ағат пікірдің сілемі байқалады. Тоғжанов таптық тұрғыдан Абай «қазақтың капиталдасқан феодалдарының жоқшысы» деген тұжырым жасайды. «Абайдың тілейтін арманы жақсы бай, өнерлі, епті бай» кедей-бұқараның қамын ойламады, «орыстың дворяндар бастаған ультрасын үлгі қылады» деген солақай сын көрініс береді. Таптық тұрғыдан осылай дей тұрғанмен де, очеркте Абайдың ақындық шеберлігіне байланысты соны ойлар айтқан. Ол Абай реализмін жоғары бағалаған. Абай «қазақтың жазба ұлт әдебиетін жасауға бас болды», «орыс әдебиетінің үлгілерін алды», «жаңа әдебиет түрлерін жасады», «қазақтың тіл байлығын ұқсата білді», «Сөз патшасы - өлең тілін әдемілеп сырлап, құндызша құлпыртқан Абай болатын» (128-6.), - дей келіп, оның ақындығын «таусылмайтын бұлаққа» теңейді. Ақын туралы ойларын «Абай - самородок, қарадан оқымай шыққан талант» (137-6.), -деп түйіндейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
3. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Яқұт әл-Хамауи** (1179- 1229) — энциклопедист-ғалым. Сирияда, кейін Бағдатта ғұмыр сүрген. Өмірінің біраз бөлігін саяхатта өткізген. 

Оның "Елдер тізімі" (Мужам ол-Бұлдан) атгы географиялық сөздігінде шығыс және батыс елдерін мекендеген халықтардың географиясы, тарихы, этнологиясы, лигнвистикасы және сипаттамалық географиясы, фольклоры мен әдебиеті, заттай және рухани мәдениетгері жөнінде қомақты мағлұматтар бар. Әсіресе, 13 ғасырдың бас кезіне дейінгі Түркістандағы көшпелі халықтардың өмірінен қызғылықгы мәліметтер келтірілген. Оңтүстік Қазақстан, Сырдария алабының тарихи географиясы жайлы ақпараттар беріледі. Мұндағы Отырар (Фараб), Сауран, Успаникет, Тараз, Испиджаб қалаларына сипаттама жасалынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том