**Бэннокбёрн түбіндегі шайқас** (ағылш. *Battle of Bannockburn*) — 1314 жылы 23-24 маусымда Бэннокбёрн өзенінің маңында өткен XIII-XVI ғасырлардағы ағылшын-шотланд соғысындағы ең маңызды шайқастардың бірі. Ағылшын әскерінің Бэннокбёрн түбіндегі жеңілісі Шотландияның тәуелсіздігін қалпына келтіруін қамтамасыз етті.

Шайқас алдындағы әскери іс-әрекеттер
------------------------------------

Бэннокбёрн түбіндегі шайқас.   
 Холкхэмның Киелі кітабынан алынған миниатюралар, 1327—1335
1309-1312 жылдары Шотландия королі Роберт I Брюстің елдің солтүстік және батыс бөліктерін ағылшындық оккупациядан босатутағы табысты әрекеттері төменгі Шотландияның ірі қалаларын қоршаудан босатуға ауысуға мүмкіндік берді. 1313 жылы шотланд жасақтарының қолбасшылары Джеймс Дуглас пен Томас Рэндолф Роксборо мен Эдинбургтегі ағылшын гарнизондарын қуып шығарды. 1314 жылдың көктемінде Роберт I-нің әскері батыс Шотландиядағы ең маңызды стратегиялық нүктені - Стерлинг қамалын қоршауға алды. Стерлингтің ағылшын губернаторы Филипп Мобрей, 1314 жылғы 24 маусымға дейін қоршау алынбаған жағдайда, шотландықтарға қамалды беруге келісті. Англия королі Эдуард II бірден Шотландияға жаңа шабуылдарына дайындала бастады. Алайда, Англияның магнаты болған жанжал тұрғысынан алғанда, ол лорд-ордайнерлердің маңызды әскери бөлімдерін жорыққа тарта алмады. Дегенмен, Эдуард II бастаған 25 мыңдық ағылшын әскері Шотландияға кедергісіз кіріп, Стерлингке бет бұрды.

Екі жақтың ұстанымдары. Әскердің құрамы
---------------------------------------

23 маусымда ағылшын әскері Стерлингтен оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан Бэннокбёрн өзеніне жетті. Шотланд әскері Роберт I-нің жетекшілігімен жолдың айналасындағы орманды төбелерде орналасқан. Шотланд әскерінің саны бойынша (түрлі бағалау бойынша - 5 мыңнан 10 мың адамға дейін) ағылшын әскерінен аз болды, бірақ тәжірибелі қолбасшылар басқарып, жақсы жерде орналасқан: Роберт I, Эдуард Брюс, Джеймс Дуглас пен Томас Рэндолф (19 ғасырдан бері көптеген заманауи тарихшылар ағылшын әскерінде сандық артықшылығына, әсіресе, жаяу әскердің болуы туралы дауласады).

Шотланд патшасының әскері, сондай-ақ оның ізашары Уильям Уоллестің әскеріне негізделіп найзалармен қаруланған жаяу әскерден тұратын және үш үлкен бөлімдерге бөлінген. Авангардты Томас Рэндольф, ал патшаның өзі 500 салт аттан тұратын жасақты басқарды. Әскер Шотландияның барлық аймақтарынан жиналды: оның құрамында рыцарлар, тұрғындар мен саудагерлер - қару-жарақ пен сауыт-сайман сатып ала алатын барлық адамдар болды. Шотланд әскерінде садақшылар (500-ге жуық адам) мен ауыр салт аттылар (олардың көпшілігі шайқас кезінде жаяу жүруге мәжбүр болған) болды.

Шайқас барысы
-------------

### Жекпе-жек

Г. Э. Маршаллдың *Scotland’s story : a history of Scotland for boys and girls* (1906 г.) кітабындағы суреттер
Шабуыл Роберт Брюстің Херефорд графының жиені, Генри де Бохунның ағылшын жасағымен күтпеген қақтығысынан басталды. Өз жасағын бастап келе жатқан Генри де Бохун, кенеттен өз әскерін бастаған шотланд патшасын көрді. Бохун найзасын алдыға шығарып, дереу атақты қарсыласына шабуылдады. Патша кішігірім жүйрік атына мінген, сауыт-сайманы жоқ, тек қана балтамен қаруланған болатын. Шапшаң шапқан барон патшадан бірнеше фут қашықтықта болғанда, соңғысы атын бұрып, үзеңгіні басып, көтеріліп тұрып, дулығасын тесіп, рыцарьдың басын бөлшектеген балтамен ойсырататын соққы жасады. Бухон өлім құшты. Патшаның ағылшын баронын жекпе-жекте жеңу шотланд әскеріне жалпы шабуылдауға белгі болды. Бұл жекпе-жек шотланд тарихының ең керемет беттерінің бірі болды.

### Шайқастың бірінші күні

Шайқастың бірінші күні
Бірінші күні шайқас шотландықтардың айқын артықшылығымен жалғасты. Төбешік жер және қолбасшылықтың қателіктері ағылшындарға атты әскер мен садақшылардың белсенді пайдаланылуына жол бермеді. Ағылшын авангардының рыцарлары шотланд әскерінің қысымымен шегінуге тура келді. Сонымен қатар, Роберт де Клиффорд пен Генри де Бомон бастаған тағы бір ағылшын атты жасағы шотландықтардың позицияларын айналып өтетіп, Стерлингке беттеді. Ағылшындардың маневрін ұққан Роберт Брюс аттанып бара жатқан жасақтың алдын кесе-көлденең жүгіріп өту үшін Томас Рэндольфтың шилтронын жіберді. Садақшылардың қолдауынан айырылған ағылшын рыцарлары мықты және жылжымалы құрылыстарға біріккен шотландық найзалы сарбаздарына қарсы тұра алмады. Ағылшын жасағы тас-талқан болды.

### Шайқастың екінші күні

Шайқастың екінші күні
Сол уақытта ағылшын әскері Стерлингке шабуылын жалғастырды. Шотланд патшасы қалаға апаратын барлық тікелей бағыттарды кесіп тастады, бірақ Эдуард II Бэннокбёрн деген жайсыз және ең қауіпті жерді таңдады. Кешке Англия королі Бэннокбёрн мен Форт өзендерінің арасындағы жазықтықта әскерді қайта орналастыруды бұйырды. Нәтижесінде, ағылшындықтар өте шектеулі, батпақты жерде тап болды. Көп ұзамай келесі күні таң атқанна кейін, үш баталийге біріккен шотландық найзалы сарбаздар ағылшындық позицияларға шабуыл жасады. Эдуард шотланд әскерінің орманнан пайда болғанына таң қалды. Дегенмен, Роберт I Брюстің жауынгерлері, ағылшындарға жақындағанда, тізерлеп тұрып дұғаларын оқыды. Аңызға сәйкес, таң қалған ағылшын патшасы мейірімділік сұрап жатқанын айтты, бірақ оның серіктестерінің бірі шотландықтардың ағылшын королінің емес, Құдайдың мейірімін сұрап тұрғандарын айтқан.

Шыдамсыз Глостер графы басқарған ағылшын әскерінің авангарды, шотланд әскеріне шабуыл жасады. Орманда Глостер графы және оның көптеген рыцарлары шотланд найзаларының ұшынан қаза тапты. Ағылшын әскерінің үлкен көлемі шайқаста маңызды рөл атқарды: ағылшындарға өз қатарларын қалпына келтіруге және шайқасқа әскерді дайындауға өте көп уақыт керек болды. Сонымен қатар, Роберт Брюстің бұйрығымен, шотланд әскері тәртіп бұзылған ағылшын әскеріне жаппай шабуыл жасады. Қарсылықты ұйымдастыру әрекеттері сәтсіздікке ұшырады, ағылшындар өзенмен бітеліп, садақшылар өздерінің жауынгерлік қасиеттерін көрсете алмайтын жақын ұйымдаспаған топтарған бөлініп кетті. Рыцарялардың көпшілігі бытырап қаша жөнелді. Жеңілісті батыс Шотландиядан келген күшейтілген гэлдік бөлімшелер, патша Роберт I-нің жасағы аяқтады.

Эдуард II тұтқындалудан құтылып, Данбарға өзінің жеке күзетшісімен қаша жөнелді, осылайша әскердегі қатар мен тәртіптің түпкілікті күйреуіне ықпал етті. Аянбай қашуға тырысып, ағылшын әскерінің қалдықтары жаппай қырғын ұрыс аймағынан 90 миль оңтүстікке қарай орналасқан ағылшын-шотланд шекарасына қарай қашты. Көптеген ағылшындар шотландықтармен немесе жергілікті тұрғындармен өлтірілді. Ұйымдастырылған тәртіпте және артық шығынсыз қауіпсіз жерге жеткен жалғыз жасақ - уэлстік найзалы сарбаздар жасағы болды. Шайқас кезінде 10 мыңнан астам ағылшын жауынгері қаза тапты. Шотландияның шығыны салыстырмалы түрде аз болды.

Бэннокбёрн түбіндегі шайқастың маңызы
-------------------------------------

Бэннокбёрн түбіндегі жеңіліске қарамастан, Англия Шотландияның тәуелсіздігін мойындауына мәжбүр еткізген жоқ және әскери әрекеттер он жылдан астам уақыт бойы (үзілістермен) жалғасты, бұл шайқас Шотландияны азат ету үшін күресте шешуші болатын.

Бэннокбёрннен кейін Роберт Брюс қарсы шабуылмен айналысып, әскери операциялардың барлық ауырлығын Англия мен Ирландияда бастады. Шотландия босатылып, елдің қайта құрылуы басталды. Бэннокбёрн түбіндегі жеңіс шотланд ұлтының қалыптасуына айтарлықтай әсер еткен, шотландық бірліктің және тәуелсіздік үшін күрестің нышаны болды.

Сонымен қатар, Шотландияда ағылшын үстемдігін орнату жоспарларының құлдырауы Англиядағы ішкі саяси дағдарыстың күрделілігі, 1327 жылы Эдуард II-ні тақтан тайдырумен аяқталды және 1328 жылдың 1 наурызында Шотландияның тәуелсіздігін мойындаған Нортгемптондық келісімсөзге қол қойылды.

Танымал мәдениеттегі бейнесі
----------------------------

Бэннокбёрн түбіндегі шайқасқа арналған ескерткіш
Кинематографта британдық кинорежиссерлер Боб Карратерс пен Дәуіт МакУиннидің «Брюс» (The Bruce, 1996) фильмі Бэннокбёрн шайқасы және Роберт Брюстің бастаған шотланд тәуелсіздігінің жақтастарының дайындығына арналды. Мел Гибсонның «Батыл жүрек» (1995) тарихи фильмінің соңында , Бэннокбёрн шайқасының басындағы сценасы қойылған.

Әдебиет
-------

### Негізгі дереккөздер

* Barbour J. The Bruce; or, The Book of the most excellent and noble prince, Robert de Broyss, King of Scots. Ed. and trans. by A.A.M. Duncan. Edinburgh, 1997.
* Bower W. Scotichronicon. Ed. D.E.R. Watt and others. 9 vols. Aberdeen, 1987—1993.
* Gray T. Scalicronica. Ed. and trans. by H. Maxwell. Glasgow, 1913.
* The Lanercost Chronicle. Ed. and trans. by H. Maxwell. Glasgow, 1913.

Vita Edwardi Secundi (Life of Edward the Second). Ed. N. Denholm-Young. London, 1957.

* Walsingham T. Historiana Anglicana. London, 1864.

### Зерттеулер

* Barrow G.W.S. Robert Bruce and the Community of the Realm of Scotland. 1988.
* Brown C.A. Bannockburn 1314. 2008.
* Nicholson R. Scotland-the Later Middle Ages. 1974.
* Prestwich M. The Three Edwards: War and State in England, 1272—1377. 1980
* Ramsay J.H. The Genesis of Lancaster, 1307-99. 1913.
* Brown C.A. Robert the Bruce. A life Chronicled.
* MacNamee C. The Wars of the Bruces.
* Brown M. Wars of Scotland.
* Reese P. Bannockburn. Canongate. Edinburgh, 2003.
* Mackenzie W.M. Bannockburn: A Study in Medieval Warfare. Stevenage, 1989 (first published 1913).
* Брайант Артур. Эпоха рыцарства в истории Англии / Пер. с англ. Т. В. Ковалёва, М. Г. Муравьёва. — СПб.: Издательская группа «Евразия», 2001. — 576 с.

Сілтеме
-------

* Шайқастың егжей-тегжейлі сипаттамасы (ағыл.)