recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Суборов училищесі
**Бастауыш халық училищелері** — бастауыш білім беру мақсатымен "Бастауыш халық училищелері туралы ережеге" (1874) сай Қазақстан аумағында жұмыс істеген төменгі дәрежелі мектептер түрі. 

Бастауыш халық училищелері құрамына: прогимназиялар және 1, 2 сыныптық халық училищелері, қалалық училищелер, уездік училищелер, орыс-қазақ училищелері, орыс-түзем мектептері, ауылдық мектептер, бастапқы сауат ашу мектептері, т.б. кірді. Сырдария облысында 1912 жылы 56 орыс-түзем училищесінде 3 мың бала оқыса, оның 2%-і ғана қазақ балалары болған.
1912 жылы қалалық училищелер қайта құрылып "Жоғары сатылы бастауыш мектептер" деп аталды. Бөкей ордасындағы 1 сыныптық орыс-қазақ уч-щелері және Торғай облысындағы болыстық мектептер 1 сыныптық учили деңгейіне сәйкес болды. училищенің көпшілігінің оқу бағдарламаларында: дін сабағы (Закон Божий), шіркеулік-славян тілі, орыс тілі, көркем жазу, арифметика пәндері оқытылды. Түсіндіру сабақтары тарих, табиғаттану, география пәндерінен деректер келтіру арқылы жүргізілді. Бастауыш халық училищелерінде орыс мұғалімдермен қатар мұғалімдер семинариясын бітірген қазақ жастары сабақ берді. Бастауыш Халық Училищелері 1887—1896 жылдары Торғайда, Қостанайда, Ақтөбеде ашылды. 1894—1814 жылдары аралығында Қазақстандағы Бастауыш Халық Училищелері саны 730-дан 1988-ге, ал оқушылардың саны 28 мыңнан 101 мыңға өсті. Сонымен бірге Бастауыш Халық Училищелері қатарында ауыл шаруашылығы және фельдшерлік мектептер, коммерциялық училищелер ашылды. Бастауыш Халық Училищелеріндегі оқыту мазмұны Ресей үкіметінің отарлық саясатының мүддесін көздеді. Оқу бағдарламалары қазақ халқын орыстандыру мақсатына бағытталып жасалды. 1886 жылы қазақтарды Бастауыш Халық Училищелеріне барынша тарту мақсатымен орыс-қазақ мектептерінде мұсылмандық негізін оқыту туралы жарлық шықты. Ресей үкіметі Бастауыш Халық Училищелерінде оқыту мазмұнын қатаң бақылап отырды. Көптеген орыс шенеуніктері Бастауыш Халық Училищелерін ұйымдастыруға "бұратана" халықтарды орыстандыру саясатының "маңызды тарихи қадамы" ретінде қарап, оған белсене қызмет етті. Бастауыш Халық Училищелерін бітірушілердің көпшілігі орыс тілінде сауат ашып, Ресей үкіметінің отарлық саясатымен жақын танысқаннан кейін, өз халқының мүддесін қорғау жолына түсті. Бастауыш Халық Училищелері 20 ғасырдың басындағы қазақ жастарының әлеуметтік-мәдени дамуында, зиялы қауымның қалыптасуында елеулі рөл атқарды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Қазақ Энциклопедиясы*
**Портреттік корреспонденция** – суреттеу стилінде жазылатын корреспонденцияның ерекше түрі.. Ондағы негізгі мақсат: болған оқиғаны, құбылысты оқырманға, көрерменге көркем тілмен суреттеп беру, жеткізу. Портреттік корреспонденцияда ойдан шығару, ойдан қосу дегендер болмайды. 

Корреспонденцияның барлық түріне тән дәлелдер, дәйектер, деректер мұнда да міндетті түрде орын алуы тиіс. Сондай-ақ мұнда кейіпкер портретінің элементтері ғана кездеседі. Ол күрделі мәселелерді көтермейді немесе белгілі бір мәселені шешуді міндет етіп қоймайды. 
Проблемалық сарын бұған шарт емес, сондықтан мұнда болған кемшіліктерге талдау жасау, себептерін анықтау, оны жоюдың жолдарын көрсету жағына назар аударылмайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001
Бастея ( нем. BasteiБастей – бастион) – ұзақ мерзімді бекініс түрі. Ол 16 ғасырда артиллерияның дамуы нәтижесінде пайда болды және бекініс мұнарасының бастионға айналуының аралық кезеңі болды. Ежелгі орыс бекініс жүйелерінде, мысалы, Псков Кремлі, жарты шеңберлі бастейлер парсылар деп аталды .

Бастея классикалық мұнараларға қарағанда төменірек және кеңірек болды және артиллерияны орналастыру үшін бірнеше деңгейлері болды, сонымен қатар мылтықтарды тегіс шатырға қосымша орналастыруға болады. Бастей әдетте қорғаныс құрылымынан едәуір шығып тұратын және осылайша оларға іргелес қабырғалардың қапталын қамтамасыз етті. Бастайға келетін болсақ, ол жарты шеңберлі, дөңгелек немесе көп қырлы болуы мүмкін. Дөңгелек бастея рондель деп те аталды.

Бастея өнертабысы Альбрехт Дюрерге жатады, бірақ оның көптеген предшественниктері бастейді әзірлеуге қатысқанын ескерсек, Дюрер бастейді қолдануды жүйелеп, ғылыми негіздеді деп айту дұрысырақ болар еді.

Сілтеме
-------

Бастея//Әскери энциклопедия 1911-1915

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Бастемі қазірет Айтқожаұлы** (1874, Кеңтүбек ауылы (қазіргі Май ауданы (Павлодар облысы)) - 1903) - діни қайраткер, қазірет.

Білімі
------

Бастемі 7 жыл Бұқарда оқыды, отанына 23 жасында оралды.

Еңбегі
------

Кеңтүбек ауылында мешіт ашты, сонда бір мезгілде 80 оқушы оқи алатын медресе салды. Мешіт-медресе ағарту-тәрбие орталығына айналды. .

Кеңтүбек ауылының үлкен зиратында, Бапи Басарұлы туысқанының жанында жерленген. 
1990 ж. ұрпақтары мәрмәрдан ескерткіш орнатты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Павлодар облысының мұрағат қызметі; естелік даталардың күнтізбесі (қолжетпейтін сілтеме)
2. ↑  Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар. 2003; Қазақстан, А-А. 1969 (Павлодар Ертіс өңірі)
**«Басты мәселе»** («Без главных проблем»), жазушы М.Әуезовтің мақаласы. 

  

«Литературная газета» бетінде 1956 ж. 27 желтоқсаңда жарияланды. Онда Әуезовтің Қазақстан жазушылар одағы басқармасының пленумында жасаған баяндамасының қысқаша мазмұны берілген. 

Пленумды Әуезов ашып, кіріспе сөз сөйледі. Ол баяндамасында қазақ әдебиетінің сол кездегі жетістіктері мен алған асуларын айта келіп, соңғы кезде қазақ кеңес әдебиетінің идеялық-эстетикалық негізіне буржуазиялық идеология тарапынан қысым көрсету арта түскенін, социалистік реализмді аяқтан шалуға қарсы әрекет байқалатынын атап өтті. Сонымен бірге ұлы жазушы кей кездерде жалған сөйлеу, талантты тығырыққа тіреу сияқты келеңсіз жайттардың қылаң беріп қалатынын тілге тиек етті. Пленумда Әуезов Тәжібаевтың «СОКП XX съезінің шешіміндегі қазақ поэзиясының жағдайы», Д. Снегиннің «Қазақстандағы орыс поэзиясының жағдайы» деген баяндамалары Т. Жароков, Д. Әбілов, О. Шипин т. б. тарапынан қатты сынға ұшырады. Шығып сөйлегендер сол кезеңдегі қазақ - кеңес поэзиясының негізгі кемшілігіне - азаматтық-әлеуметтік мәселелер және поэтикалык сатираны көтеруден гөрі, лирикалық сезімге көбірек салынып кеткеніне баса назар аударды. Пленум КОКП XX съезінен кейін іле-шала өткен еді. Сондықтан сырттан карағанда, суреткерге еркіндік тигендей болғанмен, идеология құрсауынан шыға алмаған-ды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
Жер серігінен түсірілген суреті
**Аир таулары** Агадездің солтүстік жағында орналасқан. 

Бұл - табиғаттың таңғажайып туындысы. Аир тауларын тамашалауға саяхатшылар көп келеді. Сахараның Аир таулары аймағы Нигердің орталығында орналасқан.
Аир тауларының солтүстігінде Тенере шөлі, одан әрі солтүстік-шығыста Джадо үстірті бар. Агадез қаласы туарегтер елінің негізгі орталығы болып табылады. Бұл елдің астанасы - Аир қаласы. Аир таулары шыңының биіктігі - 2000 м. Ал Багзане тауы одан да биік. Ол Агадездің солтүстігінде 150 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл таулар - шөл даладағы Нигер Республикасының солтүстігінде орналасқан үш бұрышты тау массиві болып табылады. Аир таулары жартасты үстірттен көтерілетін дөңгелектеу тоғыз массивтен тұрады. Багзаненің биік үстірті Аир тауларының орталығын қажетті жауын-шашынмен қамтамасыз етеді.
Бұл аймақты бұрынғы кезде қорқау иттер мекендеген. Иттердің бұл түрі адамдардың келуіне байланысты түп-тамырымен тіршілігін жойды деген болжам бар. Жерасты сулары бұл аймақта өсімдіктердің жыл бойы өсуін қамтамасыз етеді. Аир тауларының климаты оңтүстікке қарай ауысқан сайын жақсара түседі. Бұл жергілікті тұрғындарға өте қолайлы.
Аир тауларын тамашалауеа саяхатшылар көп келеді.[1]

Галерея
-------

* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Азық түлік өнімдеріндегі тұздар**
Бірқатар тағамдық өнідерде тұз көп мөлшерде жиналған, мысалы, макаронға арналған тұздықтарда,чипсыларда, пиццаларда, дайын сорпаларда, Сондықтан, әр компанида тұз мөлшерін қолдану бойыншабір- бірінен айтарлықтай айырмашылық болуы мүмкін. Өнімдердің кейбірзаттаңбаларында тұздың мөлшері көрсетілмейді. Бірқатарында натрийдің мөлшері көрсетілген. Бұл жағдайда, натрийдің салмағын 2,5 ке көбейтіп тұздың массасын табуға болады.

Тұздың жоғары мөлшері бар тағамдық өнімдерге жататындар:
--------------------------------------------------------

* Соялық тұз
* Сүрсүбе
* Зәйтүн
* Ірімшік
* Салями
* Сорпалық текшелер
**Бектұров Есен Әбікенұлы**(14.12.1931 жылы туған, Өзбекстан, Ташкент) – химия ғылымдарының докторы (1974), профессор (1976), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1983), Қазақстанның еңбек сіңірген техника және ғылым қайраткері (1986).

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

ҚазМУ-ді (1954) және оның аспирантурасын (1957) бітірген. 1958 — 1997 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында полимерлер физика-химия лабораториясының кіші, аға ғылым қызметкері, меңгерушісі (1966—1997) болды. 1997 жылдан осы институттың бас ғылым қызметкері. Негізгі ғылыми еңбектері суда еритін және ісінетін полимерлер мен полиэлектролиттердің кешенді түзілуін және физика-химия қасиеттерін зерттеуге арналған. Ерітіндідегі баяу әсерлесетін жүйелерді зерттеудегі уақыттың мәнін алғаш рет көрсетті.
Еріткіш табиғатының сұрыпталып өзгеру әдісінің жаңа нұсқасын ұсынды. Полимерлердің құрылымына, макромолекулалардың термодинамикалық иілгіштік қасиетіне ортаның әсер етуі сияқты бірқатар заңдылықтарды ашты. Комплементарлығы бұзылған әсерлесуші макромолекулалар жүйесінде комплекс түзу мүмкіндігі көрсетілді. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының (1986) және ЮНЕСКО-ның Н. Бор атындағы алтын медалінің лауреаты (1997).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Серік Имантайұлы Жақсыбаев* Қаржас ұрпақтары —  Павлодар: ЭКО, 2008. — 400 б. — 1000 таралым. — ISBN 9965-08-265-0.
2. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
3. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
4. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**РД-33** — турбореактивті екіконтурлы екібілікті форсажды камерасы бар қозғалтқыш. 1968-1985 жылдары С. П. Изотов пен В. В. Старовойтенковтің басшылығымен «Климов» ААҚ-да жасалып шығарылған. Барлығы 5000-ға жуық РД-33 қозғалтқышы шығарылған. Өз классындағы ең көп өндірілген екіконтурлы қозғалтқыш.

Бір РД-33 қозғалтқышының шамалы бағасы 68,3 млн Ресей рублі (2008 жылға сәйкес).

Тарихы
------

РД-33 жобалау жұмыстары 1968 жылы басталды. Стендтік сынақтар 1972 жылы өтті. Жаппай тапсырулар 1981 жылы басталды. 1984 жылы қозғалтқыштың мемлекеттік сынақтары аяқталды, ал 1985 жылы қозғалтқыш қарулануға алынды.

2001 жылы жобаланған қозғалтқыштың РД-33МК модификациясы 2012 жылы мемлекеттік сынақтардан өтті. РД-33МК жақсартылған сипаттамаларға ие болды: қозғалтқыштың жұмыс қоры 4000 сағатқа артты, турбинаның алдындағы газдардың температурасын арттыру арқылы тарту күші 7%-ға артты. Сонымен қатар қозғалтқышқа FADEC жүйесі орнатылды.

Әдебиет
-------

* Отечественные газотурбинные двигатели. Основные параметры и конструктивные схемы — Машиностроение. — 2005. — ISBN 5-217-03254-5.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Официальный сайт Российской Федерации для размещения информации о размещении заказов.
**Мақсұтжан Әубәкіров** (25 тамыз 1938 жыл, Солтүстік Қазақстан облысы, казіргі Ақжар ауданы, Қарабудақ ауылы - 1 қараша 1996 жыл, Алматы) - тележурналист, жазушы, БАҚ саласынын топ-менеджері.. 

ҚазМУ-ді бітірген (1960). Еңбек жолын 1960 жылы Алматы облысы "Коммунизм таңы" газетінде бастаған. 1963 жылы Қазақстан теледидар және радиохабарлары жөніндегі Мемлекет комитетінде қызмет істеген. Ол 20 жылдан астам уақыт Қазақстан БАҚ-ның дамуына үлкен еңбек сіңірген. Қазақ теледидары "Құрдастар" бағдарламасынын бас редакторы және Қазақ Телерадиохабарларын тарату комитеті төрағасының бірінші орынбасары; 1972-1979 жылдары Қазақстан ОК КП-ның үгіт және насихат бөлімінде нұскаушы, теледидар жөніндегі сектордың меңгерушісі, 1986-1990 жылдары КСРО Орталық теледидарының Бас редакциялар бағдарламасының бас редакторы, 1994-1996 жылдары "Қазақстан" баспасының бас редакторы қызметтерін атқарған. Мақсұтжан Әубәкіров кино өнеріне де мол үлес қосқан. Ол "Өнер" және "Қаржы-қаражат" баспаларын ұйымдастырып, басқарушылық қызмет атқарып, кітап шығару ісінде 10 жылдай жемісті еңбек еткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Ходзе Соун** (Исэ Синкуро Нагаудзи) (1432 жыл- 8 қыркүйек 1519 жыл) - Сэнгоку дәуірінің жапон қолбасшысы, ұлы Го-Ходзе тегін қалаған, «21 ереже Ходзе Соун» атты отбасылық кодекстің авторы.

Өмірбаяны
---------

Тайра тегімен байланысы бар беделді самурайлар отбасында дүниеге келген, оның әпкесінің Имагава Еситада (1436-1476) атты жары болған. Ол Суруга ауданының басшысы атанды. Исэ Синкуро өз күйеу баласына қызмет ете бастайды, вассалы болады.

1476 жылы Имагава Еситада қайтыс болғаннан кейін Имага тегінде билік үшін талас-тартыс басталады. Исэ Соуын Имагава Еситака (1476-1526) атты өз жиенің қолдап, 6 адамнан тұратын әскермен көмекке келеді. Исэ Соун Еситака қарсыласы болып келетін Осика Норимица атты адамды өлтіреді. Имагава Еситака өзіне қолдау білдіргені үшін оған Кококудзи жерін, самурайлардан тұратын әскерді сыйлыққа береді және өз атынан иероглиф қолдануға рұқсат етеді. Осылайша Исэ Соун Исэ Нагаудзи атты сарайдың басшысы және ұлы даймелардың бірі атанады. 1512 жылы Минамото әулетінен шыққан ертедегі сегундардың астанасы Камакура атты жерді басып алады.

1493 жылы Исэ Нагаудзи жанындағы Идзу ауданының билігіне араласты. Асикага Тадамару, Идзу ауданының басшысының баласы, Асикага Есимаса сегунның жиені өз барлық мұрагерлігінен айырылып, жер айдалып кеткен. Жауап ретінде көтеріліске шығып, әкесін анасын мұрагер атанған ағасын өлтірді. Исэ Нагаудзи өз әскерімен Идзу ауданына басып кірді. Хоригоэ сарайында әкесін өлтіргендерді қоршауға алды, осы жағдайда соңғысы өзіне қол жұмсады. Асикага тегінің вассалдары Идзу ауданын толықтай басып алған және ертедегі самурайлар тегі болып саналатын Ходзе тегін алған Исэ Нагаудзи билігіне көндікті.

Кейін Ходзе Соун өзінің назарын Сагами ауданына аударды. Ол жерде жас дайме Омори Фудзиери билікте болатын. Оның басқару орталығы Канто жеріне билік жүргізуге ыңғайлы болатын, сонымен қатар, саяси жағынан жақсы орналасқан Одавара сарайында болатын. Ходзе Соун осы басшымен достасып алады, оны аң аулауға шақырып, сол жерде өлтіреді. 1494 жылы Ходзе Соун Сагами ауданын өз билігіне алып, өз астанасы ретінде Одавара қаласын таңдайды.

1528 жылы Миура тайпасының Араи атты сарайын да өз меншігіне алады. 9 мың әскермен басып кіріп, сарайдың иесі Миура Есимото атты адамды сэппуку жасауға мәжбүр етеді.

Қазасы
------

1519 жылдың қыркүйек айында 88 жасар Ходзе Соун қайтыс болады. Ол батыл жауынгер, шебер қолбасшы ретінде танылады. Ол өзінің асыранды баласы Ходзе Удзицун атты атты адамға өсиет қалтырады және барлық даймелар үшін мысал ретінде қалыптасқанын қалайды.

Әдебиеттер
----------

Тернбулл С. «Самураи», Москва, «АСТ», 2008 г. ISBN 978-5-17-
Мақсұт Әнуарбекұлы Нұриманов
**Мақсұт Әнуарбекұлы Нұриманов** жылы 22 қыркуйекте Талдықорған облысы Алакөл ауданының Кеңес ауылында туған.

КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебін (1984), заңгер-құқықтанушы; КСРО МҚК жоғары мектебін (1985); марксизм-ленинизм университетін (1987) бітірген. Қауіпсіздік, қорғаныс және құқық тәртібі мәселелері академиясының; Дуниежузілік кешенді қауіпсіздік академиясының (2010) академигі.

1975 жылдан - ОМ мұғалімі. 1976 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1978 жылдан - коменданттық бөлімше милиционері. 1984 жылдан - Орал облысы бойынша МҚКБ кіші жедел өкілі, жедел өкілі, аға жедел өкілі. 1988 жылдан - Қарағанды облысы бойынша МҚКБ-ҰҚКБ аға тергеушісі, аға жедел екілі. 1993 жылдан - ҚР ҰҚК Экономикалық қауіпсіздік бас басқармасының аға жедел өкілі, бөлімше бастығы, бөлім бастығы. 1996 жылдан - ҚР ҰҚК «ТС» Басқармасы бастығының орынбасары, бастығы. 1997 жылдан - ҚР ҰҚК 2-ші департаменті Келік және байланыс объектілеріндегі қарсы барлау басқармасының бастығы; ҚРҰҚК «ТС» Департаменті бастығының міндетін атқарушы. 1998 жылдан - ҚР ҰҚК 4-ші департаментінің (экономикалық қауіпсіздік) бастығы.

2001 жылдан 2010 жылдың сәуір айына дейін - ҚРҰҚК төрағасының орынбасары.

Кеңес Одағының батыры. II дәрежелі «Даңқ» (2005), Ю.В. Андропов (РФ, 2004), 
Ф.Э. Дзержинский (2006),Ұлы Петр (2007), маршал Жуков (2008) ордендерімен, 25 медальмен марапатталған ҚР ҰҚК Құрметті қызметкері. Генерал-майор.

Үйленген. Жұбайы - Нұриманова Жібек Нәбиқызы. Қызы - Әсел (1981 жылы туған); улдары - Әсет (1984 жылы туған), Уәлихан
(1996 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Ферманың кіші теоремасы** — сандар теориясының классикалық теоремасы былай дейді:

Егер *p* — жәй сан және *a* *p*-ға бөлінбесе, онда *a* *p — 1* ≡ *1* (mod *p*)  (немесе *a p — 1 — 1* *p*-ға бөлінеді).

Басқаша тұжырымдасақ,

Кез келген жәй *p* мен бүтін *a* үшін *a p — a* *p*-ға бөлінеді.

Дәлелдеуі
---------

Кез келген жәй *p* және бүтін теріс емес *a* үшін {\displaystyle a^{p}-a} *p*-ға бөлінетіндігін көрсетейік. *a* бойынша индукциямен дәлелдейік.

**Негізі** *a=0* үшін {\displaystyle a^{p}-a=0} *p*-ға бөлінеді.

**Көшу.** Тұжырым *a=k* үшін орындалсын. *a=k+1* үшін дәлелдейік.

{\displaystyle a^{p}-a=(k+1)^{p}-(k+1)=k^{p}+1+\sum \_{l=1}^{p-1}{p \choose l}k^{l}-k-1=}
{\displaystyle =k^{p}-k+\sum \_{l=1}^{p-1}k^{l}{p \choose l}}
Бірақ {\displaystyle k^{p}-k} *p*-ға индукция жорамалы бойыншы бөлінеді. Басқа қосылғыштарды айтсақ, онда {\displaystyle {p \choose l}={p! \over l!(p-l)!}}. {\displaystyle 1\leq l\leq p-1} үшін, осы бөлшектің алымы *p*-ға бөлінеді, ал бөлімі — бөлінбейді, олай болса, {\displaystyle {p \choose l}} p-ға бөлінеді. Сондықтан барлық қосылғыштар {\displaystyle k^{p}-k+\sum \_{l=1}^{p-1}{p \choose l}} *p*-ға бөлінеді.

Теріс *a* және тақ *p* үшін теореманы *b=-a* деп қойып оңай дәлелдейді. Теріс *a* мен *p=2* үшін теореманың растығы {\displaystyle a^{2}-a=a(a-1)} екендігінен шығады. Дәлелдеу керектігі де осы.

Теорема жалпыламасы
-------------------

* Теореманың аздаған жалпыламасы мынадай: егер *p* жәй сан болса, ал *m* мен *n* — {\displaystyle m\equiv n{\pmod {p-1}}} болатындай *оң* бүтін сандар болса, {\displaystyle a^{m}\equiv a^{n}{\pmod {p}}\quad \forall a\in \mathbb {Z} }. Осы түрде теорема ашық кілтті шифрлеу RSA жүйесінде пайдаланылады.

* Ферманың кіші теоремасы Эйлер теоремасының жекеше түрі, ал Эйлер теоремасының өзі Кармайкл мен Лагранж теоремаларының жекеше түрі болып табылады.

* Ферманың кіші теоремасы шекті өрістер теориясында да жалпыламасы бар.

Тағы қараңыз
------------

* Ферманың Ұлы теоремасы
Солтүстік Қытайдағы Гоби шөлі
**Гоби** (моңғ. *Говь*; қыт. 戈壁) — Моңғолияның оңтүстік-шығысында және оған іргелес Қытай жерінде жатқан шөлейтті және шөлді аймақ, Азиядағы ең ірі шөл, аумағы 2 млн. км²-ге жуық. Шөл 900 – 1200 м-лік таулы үстірттер мен көтеріңкі жазықтардан тұрады. Климаты тым континенттік, қысы суық, құрғақ, жазы ыстық, қуаң. Қаңтар айының орташа жылдық температурасы –26 – 28°С, кейбір күндері –47 – 50°С-қа дейін төмендейді. Шілденің орташа жылдық температурасы 26 – 28°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 50 – 200 мм аралығында. Ылғалдың басым көпшілігі жазда түседі. Аймақта тұрақты өзен арналары жоқ, сондықтан жер асты суларының маңызы зор. Тау етегінен ағып шығатын бастаулардан шағын шұраттар (оазистер) түзіледі. Олардың ең жиі шоғырланған жері Хангай тауы мен Гоби Алтайы аралығындағы «Өзендер аңғары». Құмды жерлерде сексеуіл, қараған, жүзгін, ал құрғақ өзен арналары бойында шағын тоғайлар өседі. Жануарлар дүниесінде тұяқтылар мен кемірушілер басым. Бөкеннің бірнеше түрі, Пржевальский жылқысы, жабайы түйе мен есек кездеседі. Гоби тұрғындары әр түрлі моңғол тайпаларынан құралған, негізінен мал өсірумен айналысады.
**Бесиана Кадаре** (алб. Besiana Kadare; 1972 жылы, Тирана) — албан дипломаты. Төтенше және Өкілетті Елші. 2021 жылдан бастап Албанияның ЮНЕСКО жанындағы тұрақты өкілі. Бұрынғы Албанияның БҰҰ жанындағы Тұрақты өкілі және Кубадағы резидент емес елшісі (2016-2021), Албанияның ЮНЕСКО жанындағы Тұрақты өкілі (2011-2016)

Өмірбаяны
---------

1972 жылы туылған. Жазушы Исмаил (1936 ж.т.) мен Хелена Кадаре (1943 ж.т.) қызы. Ол Париж IV Сорбонна университетінде қазіргі заманғы және салыстырмалы әдебиет магистрі және қазіргі заманғы мамандандырылған әдебиет бакалавры дәрежесіне ие. Ол Нью-Йорктегі Албанияның Біріккен Ұлттар Ұйымындағы (БҰҰ) тұрақты өкілдігінде бірінші хатшы қызметін атқарды. 2005 жылы ол Америка Құрама Штаттарының халықаралық даму агенттігінде (USAID) жұмыс істеді. 2008 жылы Франциядағы Албания елшілігінде жұмыс істеді.

2011 жылы Париждегі Біріккен Ұлттар Ұйымының білім, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымы (ЮНЕСКО) жанындағы Албанияның тұрақты өкілі болып тағайындалды. 2016 жылы ол Нью-Йорктегі Албанияның БҰҰ жанындағы Тұрақты өкілі және Албанияның Кубадағы резидент емес елшісі ретінде Ферит Ходжаның орнына келді. 30 маусымда ол БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мунға сенім грамотасын тапсырды. 2018 жылы ол БҰҰ-ның үш агенттігінің: Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасының (БҰҰДБ), Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықты қоныстандыру қорының (UNFPA) және Біріккен Ұлттар Ұйымының Жобалық Қызметтер Бюросының (UNOPS) Бірлескен атқарушы кеңесі төрағасының орынбасары болып сайланды. БҰҰ Бас Ассамблеясының 75-сессиясында төраға орынбасары болып сайланды (2020-2021). 2021 жылдың 1 қазанында президент Илир Метаның жарлығымен Ферит Ходжа Албанияның БҰҰ жанындағы Тұрақты өкілі, ал Бесиана Кадаре оның орнына Париждегі Албанияның ЮНЕСКО жанындағы Тұрақты өкілі болып тағайындалды. 10 қарашада ол Албанияның Еуропа және сыртқы істер министрі Олта Ячканың қатысуымен ЮНЕСКО-ның Бас директоры Одри Азулейге сенім грамотасын тапсырды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. 1 2 3
4. ↑
5. ↑
**Александр Абрамович Воскресенский** (25 қараша 1809, Торжок — 21 қаңтар 1880, Санкт-Петербург)- орыс химигі, орыс химия атасы ретінде танылған.

Өмірбаяны
---------

"Орыс химиясы мен орыс химиктерінің атасы" атанған атақты химик Александр Абромович Воскресенский 1809 жылы 25 - қарашада Тверь губерниясы Торжок қаласында Торжок шіркеу қызметкері Абрамий Ивановтың отбасысында дүниеге келді. Александр алтыға қадам басқан шағында оның әкесі (1814) дүние салды да, анасы үш бірдей жас баламен жесір қалды. Ол кезде тұрмыстың ауыр кезеңдері болатын, оның анасы өмірдің бар ауыртпалығын арқалай жүріп, жас балаларын тәрбиеледі. 1818 жылы Александр інісі екеуі Торжок діни училищесіне қабылданып, бұл училищені 1823 жылы ойдағыдай бітірді де сол жылы Тверь діни семинариясына көшірілді. Мұнда да ол "қазына есебінен" оқыды. 1832 жылы А.А.Восресенский діни семинарияныүздік бітірді. Оны алда діни мансап күтіп тұрған болатын, егер оқуын ілгері жалғастырамын десе, діни академияға және басқа оқу орындарына түсуге де толық ерікті еді. Діни семинарияны үздік бітіргендіктен, оған діни академияға және басқа оқу орындарына түсуге де толық ерікті еді. Діни семинарияны үздік бітіргендіктен, оған діни академиға түсуге де кеңес берілді. Бірақ ол дін долын қумай, 1832 ж күзде жолдастары мен жанашыр жақындарының кеңесі бойынша жалпы білімін жалғастыру мақсатында Петербургке келді. 

Ол халыққа білім беру мәселесін жатайынан армандап, мұғалімдік мамандықты ұнататын. 1832 жылы А.А. Воскресенский Петербург Бас педогогтік институтына оқуға түсіп, жоқшылық пен өмір ауыртпалығын арқалай жүре, 1836 жылы оны бірінші разряд бойынша алтын медальмен бітірді. Оны озат студент есебінде институтта қалдырып, профессорлық атаққа дайындау және ғылымға жетілу үшін шетелге жіберді. Ол Германияға барады, алғаш Берлинде болып, атақты Э. Митчерлихтың, Г.Розенің және Р. Магнустың лекцияларын тыңдады.   

А.А.Воскресенский химиядан Петербургте дайындалған бірінші професоор еді. Оның үстіне ол бірқатар тамаша ғылыми жаңалықтар ашуы нәтижесінде даңқы жайылған адам. Атап айтқанда ол хинион мен шай құрамындағы негізгі заттың бірі - теоброминді ашты.   

1861жылдан бастап А.А.Восресенский университетте физика - математика факультетінің деканы болып сайланды.   

А.А.Воскресенский педагогтік және әкімшілік жұмыстардың көптігіне қарамастан, өндірістік мәні бар отандық табиғи байлықтарды зерттеу мәселесіне үлкен мән берді, Россияны әр жерінен шығатын тас көмірді зерттеу жұмыстарымен айналысып, оны тиімді өндіру жөнінде көптеген құнды ұсыныстар жасады.   

А.А.Воскресеский Ресейде жергілікті химик кадрлерін дайындауда зор еңбек етті.   

1880 жылы 21 - қаңтарда А.А.Воскресенский Петербургте қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------
**Гнома** (көне грекше: γνώμη - пікір, түйін) — ықшамды түрде, ұйқастырып айтылған екі, немесе төрт тармақты өлеңмен келетін нақышты сөз. Араб, парсы, үнді әдебиеттерінде жиі кездеседі. Ежелгі грек, Рим поэзиясында да қолданылған. Кейін Еуропа әдебиетінде де өткір философиялық ой-тұжырымды қысқа қайырып айту үшін осы үлгі қолданылған. 

Мысал үшін Абайдың Лермонтовтан аударған (түпнұсқасы Шиллердікі) мына бір шумақ өлеңін алуға болады.[1]  

*Кең жайлау-жалғыз бесік жас балаға,*  

*Алла асыраған бендесі аш бола ма?*  

*Ержеткен соң сыймайсың кең дүниеге,*  

*Тыныштық пен зар боларсың баспанаға.*

Тағы қараңыз
------------

* Апофегма
* Афоризм
* Этика

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану терминдер сөздігі / – 3-ші бас.. - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006. - 400 б. - – 9965-776-24-5
**Меруерт гүл** биіктігі сантиметрге жуық, көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

Сипаттамасы
-----------

Тамыры жіңішке, көлбеу өседі, сырты ақ, көптеген майда қосымша тамырлары бар. Сабағы қысқа. Тамырдан тікелей өсіп шыққан, сопақша келген жапырақтарының саны бірден үшке дейін, екі жағы да тегіс, жылтыр, сағақтары ұзын. Гүл сабағы да тікелей тамырдан өсіп шығады. Гүлдері гүл сабағынан бір жағына ғана орналасқан, ақ түсті, хош иісті, жемісі қызыл, үш дәнекті. Өсімдік улы.

Таралуы
-------

Көбінесе ылғалды жерлерде, орман ішінде, бұталар арасында, өзен жағаларында өседі. Далалы аймақтарда сирек кездеседі.

Пайдалануы
----------

Дәрі жасау үшін өсімдіктің жер үстіндегі бөлігін жаңадай гүлдей бастағанда, жерде 4-5 мантиметр биіктіктен кесіп, жинап алады. Тамырымен жұлуға болмайды, себебі бұл өсімдіктің мүлдем жойылып кетуіне әкеліп соғады. Жиналған өсімдікті темір шатырлы үйдің жел соғып тұрған жоғарғы жағына, күн түспейтін жерге жұқа етіп жайып, дереу кептіріп алады.

Оның құрамында жүрек глюкозидтері, сапониндер, эфир майлары, аспарагин, крахмал, алма және лимон қышқылдары, жапырақтарында С витамині бар. Меруерт гүл жүректің жұмысын жақсартып, қалпына келтіретін қасиеттері бар. Ғылыми медицина меруертгүлден жасалған дәрілерді нерв жүйесін тыныштандыру үшін, жүректің қызметін қалпына келтіріп, қан айналысын жақсарту үшін пайдаланады. Меруертгүл ғылыми медицинаға белгісіз кездердің өзінде-ақ халық медицинасында бұл өсімдіктің сулы тұнбалары кеңінен пайдаланылған. Нерв жүйесін тыныштандыру үшін меруертгүлдің бір бөлігін, түркістандық сасықшөптің жарты бөлігін, дәрілік шүйгіншөптің бір бөлігін, долананың бір бөлігін алып араластырады. Дәріні дайындау және қолдану тәсілі: Меруертгүлдің 15 граммын 1 стакан қайнап тұрған суға салып, 20 минут тұндырады да, 2 шай қасықтан күніне 3 мезгіл ішеді.
Александр Ричард «Алекс» Петтифер -(ағыл Alexander Richard «Alex» Pettyfer; туған. 10 сәуір 1990) — ағылшындық актёр.

### Балалық шағы

Алекс 1990 жылдың 10 сәуірінде дүниеге келген.Әкесі актер Ричарда Петтифер,анасы бұрынғы модель Ли Айрленд.Алайда анасы мен әкесі ұзақ уақыт бірге өмір сүре алмады.Алекс 4 жаста болған,анасы басқа бір жеке кәсіпкерге тұрмысқа шыққан.Алекстың кіші бауыры бар.Ол атақтты теннист ойыншысы Джеймс Айрленд (туған. 1993).16 жасында яғни 2006 жылы актер орта білімді мектепті бітіреді.

### Жеке өмірі

Алекс бос уақытында бауыры Джеймспен теннис ойнағанды ұнатады.

### Фильмографиясы

2005 -Tom Brown's Schooldays
2006- Stormbreaker 
2008 - Wild Child 
2009 -Tormented 
2011-I Am Number Four
2011-Beastly 
2011-In Time 
2012 -Magic Mike
2013 -The Butler
2014-Endless Love

Дереккөздер
-----------
**Жақсымай мұнай кен орны** — Ақтөбе облысы Темір ауданы Темір қаласынан солтүстік-батысқа қарай 65 км жерде орналасқан. Барлау жұмыстары 1926-1937 жылдары жүргізіліп, кен орны 1933 жылы ашылған.

Жатыс сипаты
------------

Кен үш қанатты тұз күмбезінің құрылымымен ұштастырылған. Мұнай шоғырының тереңдігі 330 – 380 метр.

Қанығу сипаты
-------------

Мұнай қанықтылығының коэффициенті 0,73 – 0,79, кеуектігі 24,9 – 33,4%. Жалпы қалыңдығы 35 – 45 метр, мұнай қанықтығы 7,5 – 8,5 метр. Алғашқы қабат қысымы пермь-триас қатпарында 5,5 МПа, төменгі юрадан 3,5 МПа.

Тығыздығы, құрамы
-----------------

Мұнайының тығыздығы 849 – 904 кг/м2 және құрамында: 0,29 – 0,4% күкірт, 0,7 – 0,84% парафин, 12 – 20% шайыр мен асфальтен. Төменгі юрада гидрокарбонатты-натрийлі, су тығыздылығы 1036 кг/м2. Кен көзі ұзақ уақыт пайдаланылғаннан кейін 1975 жылы тоқтатылған. Пайдаланылғаннан бері 430 мың т мұнай өндіріліпті.
Мерғали Қадылбеков
------------------

A. *Павлодар*.
**Мерғали Қадылбеков** (1907, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы, Жаманқыстау ауылы – 27.2.1938, Алматы қ.) – ғалым, алғашқы қазақ геолог-инж-нің бірі. 

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.
Мәскеу тау-кен ин-тын (1928) бітірген. 1928–30 ж. Оңтүстік Қазақстан, Қаратау өңіріне және Қырғызстан жеріне геол. барлау жасаған экспед-ның бастығы болды. 1930 ж. Шымкент қорғасын з-тына қажетті шикізат қорын іздеу мақсатында Қаратау, Іле және Жетісу Алатауындағы Ащысай, Қарасай, Хантағы, Байжансай, Қастек, Қаскелең, Ұзынсу, Шынасылсай, т.б. кен орындарының зерттелуіне жетекшілік етті. «Қазақполиметалл» тресін ұйымдастырушылардың қатарында болды. Орт. Қазақстан жерінен қорғасын, мырыш, мыс, т.б. аса бағалы полиметалл кендерін тапты. Қарағайлы және Қайрақты түсті металл (Қарағанды облысы), Текелі қорғасын-мырыш (Алматы облысы) кен орындарын ашты. Оңтүстік Қазақстан облысы Кентау қ. маңындағы Мырғалымсай қорғасын-мырыш-барит кен орны Қ. есімімен аталған. Оның қазақ тілінде жазған ғыл.-зерт. еңбектері баспасөз беттерінде жарияланып тұрды. Тех. кітаптарды қазақшаға аударуды ғыл. жолға қою мәселесін көтеріп, геол. мен тау-кен ісі жөнінде терминологиялық сөздік жасады. Текелі кен басқармасының бас инж. қызметін атқарып жүргенде 1937 ж. 30 мамырда тұтқындалып, Кеңес өкіметіне қарсы ұлтшыл ұйымның мүшесі деген жалған айыппен сотталып, ату жазасына кесілді. КСРО Жоғ. соты Әскери алқасының шешімімен 1960 ж. 11 маусымда ақталды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Мұхит

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Серік Имантайұлы Жақсыбаев* Қаржас ұрпақтары —  Павлодар: ЭКО, 2008. — 400 б. — 1000 таралым. — ISBN 9965-08-265-0.
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 6 том.
Күміс сүйеуіштегі Александер жұлдызы
**Александер Жұлдызы** (ағылш. *Alexander's Star*) — үлкен додекаэдр пішініндегі жұмбақ.

Пайда болу тарихы
-----------------

Александер жұлдызын 1982 жылы американдық математик Адам Александер ойлап тапқан, өнертабыс 1985 жылы 26 наурызда патенттелген. Ideal Toy Company фирмасымен жасап шығарылады. Екі нұсқада өндіріледі — жабыстырма немесе боялған жазықтықтармен, немесе боялған қағаздар түрінде көрсетуге боалды.

Басқа ракурстағы жұлдыз

Сипаттама
---------

Фигураның 30 қозғалмалы жақтары бар. Жұмбақтың мақсаты – әрбір жұлдызды бірдей түсті жазықтықтар қоршайтындай етіп орналастыру. Шешуі алтытүсті Мегаминкстің құрылу жолына ұқсас келеді.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* TwistyPuzzles Museum: Alexander's Star.  // twistypuzzles.com. Тексерілді, 13 мамыр 2014.  (ағыл.)
**Жақсытүкті** – Көкшетау қыратының оңтүстігіндегі эрозиялық-денудациялық тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Сандықтау ауданы жерінде орналасқан. Бірнеше шоқылардан тұратын таудың абсолюттік биіктігі 593 м. Доғалданып, бойлық бағытта созылған. Ұзындығы 35 – 37 км, ені 10 – 12 км.

Жер бедері мен геологиясы
-------------------------

Беткейлері көлбеу, Сарқырама өзені басталатын оңтүстік батысы тіктеу, жартасты. Жоғарғы девонның интрузивті гранит жыныстарынан түзілген. Оның бетін аллювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан.

Өсімдігі
--------

Күлгін түстес шымды топырағында әр түрлі шөптесіндер, баурайында қарағайлы-қайыңды орман өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Александр-Бай ауданы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің бұрынғы әкімшілік бөліну бірлігі.

Тарихы
------

Аудан Адай уезі құрамында 1921 жылдың 3 наурызында құрылған. Аудан халқының барлығы көшпенді болған, бұл жағдай ауданның орталығы жоқтығына әкелді.

1922 жылдың 9 қыркүйегінде аудан таратылды. Құрамына кірген болыстар уезд басшылығына тікелей бағыныңқылы болды.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

Аудан 4 болыстан тұрды. Олар: 1-ші, 2-ші Манғыстау; Райымберді; Түпқараған

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 — декабрь 1936) / Базанова Ф. Н. — Архивное управление МВД Казахской ССР. —  Алма-Ата. — 1500 таралым.
**Сарғаю синдромы** — қанда билирубин (орыс.)қаз. саны мөлшерден артық жиналуы салдарынан дамитын сирек кездесетін және қауіпті патология. Клиникада оны терінің, кілегейлі қабықтың, көздің ағының сарғаюы бойынша анықтайды.

Сарғаюдың бірнеше түсі бар: қызылқоңыр - сары түс, ол бауырлық сарғаюға тән, лимонды -сары түс - гемолиздік процестерге тән, қүңгірт -зәйтүн түс бауыр іші және бауырдан тыс билиарлық обструкция кезінде болады.

Бауыр үсті сарғаю
-----------------

Бауыр үсті сарғаюы қанда билирубин мөлшері өте көп болғанда, бауырдың оны шығару мүмкіндігі жетпегенде болады. Іс жүзіңде бұл барлық жағдайда гемолиз болып табылады, бүл кезде қанда тікелей емес билирубин мөлшері, зәрде және нәжісте уробилин мөлшері артады. Сонымен бірге ретикулоцитоз және анемия дамиды.

Бауырлық сарғаю билирубиннің ұсталуы, байланысуы және бөлінуі жеке немесе тұтас бұзылуы кезінде болады. Билирубиннің ұсталуы бұзылғанда оның плазма альбуминінен ажырауы және цитоплазмалық протеиндермен байланысуы қиындайды. Мұндай бұзылулар кейбір дәрі-дәрмектермен емдеу кезінде болатыны анықталған: мысалы гельминттерге карсы дәрілер бергенде.

Себебі
------

Билирубиннің байланысуының бұзылуы глюкоронилтрансферазаның жетіспеушілігі салдарынан болады. Олар туа біткен (нәресте сары ауруы, Жильбер синдромы) немесе өмірінде дамыған (гепатит, цирроз) және ол қанда билирубиннің тікелей емес бөлігі көтерілуімен сипатталады.

билирубин (орыс.)қаз. бөлінуінің бұзылуы қанда байланысқан билирубин деңгейін жоғарылатады және зәрде де пайда болады. Бұл бүзылыстар сан алуан болып келеді, оған бауыр жасушаларының өткізгіштігі өзгерісі, бауыр жасушаларының некрозы салдарынан өт түтүкшелерінің үзілуі, және бауыр іші өт түтүкшелерінің қою өтпен бітелуі немесе деструкциясы және қабынуы салдарынан бұзылуы жатады.

Барлық бұл бұзылулар өттің қайтадан кері синусоидтарға түсуіне әкеліп соқтырады. Сонымен бірге азды-көпті шамада өттің басқа да компоненттері іркіледі: сілтілік фосфатазаның және өт кышқылдарының жоғары деңгейін табуға болады.

Бауыр асты сарғаю
-----------------

Бауыр асты сарғаюдың мәні холестаздың дамуында. Оның себептері ісіктер, конкременттер, стриктуралар. Қанда тікелей билирубин анағұрлым жоғарылайды, зәрде байланысқан билирубин пайда больш, оған қоңыр түс береді. Нәжіс түссізденеді. Қанда сілтілік фосфатаза және өт қышқылдары пайда болады (терісі қышиды).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ішкі аурулар пропедевтикасы, Айтбембет Н.Б, Алматы - 2009

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Сарғаю синдромы туралы жалпы мәліметтер
*Басқа мағыналар үшін Сарыөлең деген бетті қараңыз.*
**Сарыөлең** – Тоқырау алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 35 км.

Бастауы
-------

Дуақтас тауының беткейіндегі бұлақтар суының қосылуынан түзіледі. Қаршығалы өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Жоғарғы ағысында тау өзені , төменгі бөлігі жазық өзені сипатын алады. Жағасы жайдақ, түбі құмдауытты. Көктемгі еріген қар және жер асты суымен толысады. Сәуірдің аяғында тасиды, шілдеде төменгі деңгей орнайды. 1 саласы (Кеңасу өзені) бар , ұзындығы 15 км. Ақжарық және Кеңасу ауылдарын ауыз сумен жабдықтауға пайдаланылады. Өзен алабында шабындық жерлер мол.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
*Cuculus canorus canorus* + *Emberiza bruniceps*
**Сарғалдақ сұлыкеш** (лат. *Emberiza bruniceps*) — Сарыторғайлар тұқымдасының *Сұлыкештер* тармағының құсы.

Таралуы
-------

Орта Азия, Ауғанстанда, батыс Қытайда, Моңғолияда, солтүстік Пәкістанда кең таралған. Үндістан, Непал, Бангладеште қыстайды. 

Қазақстанда кең таралған, ең ашық түсті және кей жерлерде өте көп мөлшерде кездесетін сұлыкеш.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Сарғалдақ сұлыкештер - биік шөпті немесе бұталары бар, соның ішінде қурайлы далалы барлық жерде қоныстанып көптеген жерлерпдің аясын көріктендірген құстар. Аталығының өңі өте ашық түсті, жоны – қошқыл жіңішке жасылдау сарғыш, бауыры – ашық сары, басы, жемсауы және төсінің алдыңғы бөлігі - айрықша ашық қоңыр, аналығы шұбарлынған және жасылдау болып келеді.

### Әуені

Әуені қарабас сұлыкештен басқа, қалған сұлыкештердің әуенінен айрықша және дыбыс қанықтығы әйгілі «сандуғаш әуенін» еске түсіреді. Әдетте әуені орыс тіліндегі «чуть-чуть-чуть три рублья не выиграл» деген сөйлем арқылы беріледі. Аталықтары көбінесе осы әуенмен тамаша құсойнақ жасап ұшады, мұндайда құйрығын көтеріп алып, қанатын аздап қалтыратады да, бұтадан бұтаға қалықтап ұшады. 

### Ұясы және балапандарына қамқорлық

Сарғалдақ сұлыкеш ұяларын қалған сұлыкештердің көпшілігінен ерекше жерге емес, бұталарға орналастырады. Сонымен бірге ұялау тостағаншаның сыртын үнемі жасыл шөппен құндақтайды. Жұмыртқаларының түрі де, өрнегі де сандуғаш жұмыртқасын еске түсіреді: жұмыртқалары –ақ немесе ұсақ секпілді жасылдау болып келеді. Салындыдағы 3-5 жұмыртқаны аналығы басады. Балапандарын да аналық жиі қоректендіреді , ал аталығы жеміне ұшып жүріп , сайраймен болады. Қазақстанда сарғалдақ сұлыкештер, 4 ай- сәуірдің срңына тамыздың соңына дейін кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Emberiza bruniceps*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Ковшарь А.Ф. Ковшарь В.А. ISBN 978-601-282-168-0
**Рейно ауруы** - ұсақ артерия мен артериолалар зақымдалуымен жүретін ангиотрофоневроз негізінде жүретін дерт. Көп жағдайда жас әйелдерде кездесіп, айқын микроциркуляторлы бұзылыстармен көрінеді. Аяқтың бақай, табан, қолдың саусақ артериоллалары зақымдалады. Аурудың негізгі көрінісі болып соңғы бөлімдегі артериялардың генерализденген спазмы, олардың дистрофиялық өзгерістері, тромбозбен көрінеді. Ауру саусақ және аяқ тамырларының спазм тудырып, сирек жағдайда құлақ пен мұрын тамырларында байқалады. Процесс басым көп жағдайда қолда кезесіп, екіжақты, симметриялы түрде көрінеді.

### Рейно ауруының негізгі себебтері:

Рейно ауруының негізгі себебі болып: ұзақ уақыттық тоңазыту (ознобления), саусақтардың созылмалы түрдегі травматизациясы, кейбір эндокринді бездердің функциясының бұзылуы (қалқанша без, жыныс бездері), ауыр психикалық ауру. Аурудың бастаушы факторы болып тамырлық иннервацияның бұзылуы жатады.

### Рейно ауруының үш сатысын ажыратады:

* 1 саты –ангиоспастикалық.

Тамырлық тонустың айқын түрде жоғарылауымен көрінеді. Соңғы фалангалардың қысқа уақыттық спазмы пайда болады. Саусақтар (жиі 2- 3) өлі тәрізді суық, сезімталдығы бұзылған болып тұрады. Бірнеше минуттан кейін қантамырлар кеңеюімен спазм ауысады. Белсенді түрде гиперемия арқасында саусақтар қызарады, температура жоғарылайды. Науқастар осы кезде саусақта қатты ашу және ауырсынуды сезеді. Фаланга аралық буындардың ісінуі байқалады.Тамырлық тонус қалыпқа келгенде саусақ түсі орнына келіп, ауырсыну симптомдары кетеді.

* 2 саты –ангиопаралитикалық.

Боз түске ауысқан саусақ (өлі саусақ) симптомы бұл сатыда сирек кездеседі. Білек, саусақтар көкші түске енеді, әсіресе қолды төмен түсіріп жүргенде көкшіл түс күшейе түседі. Саусақтардың ісінуі әрдайым болады. Рейно ауруының 1 және 2 сатысы ұзақтығы шамамен 3-5 жылға созылады.

* 3 саты –трофопаралитикалық.

Саусақтарда панариций және жаралар пайда болады. Некроз ошағы пайда болып, бірнеше саусақтардың жұмсақ тіндеріне таралады. Демаркация басталады.

### Рейно ауруы емі:

Ангиотроптық препараттармен және спазмолитиктер қолдану, физиотерапия, гипербариялық оксигенация қолданып емдеу қажет. Егер мұндай ем нәтижесіз болса, хирургиялық ем қолданылады. Хирургиялық ем мақсаты: кеуделік және белдік симпатэктомия немесе стеллэктомия (зақымдалу орнына байланысты) жасайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
**Кирсанов қорықшасы** – Қазақстандағы республикалық мәні бар үш кешенді қорықшаның бірі.

Географиялық орны
-----------------

Қорықша 1967 жылы Батыс Қазақстан облысының Бөрлі, Теректі және Ақжайық аудандары аумағында ұйымдастырылды. Ол алғашында Жайық өзені ғана кездесетін құндызды қорғау және санын көбейтіп Қазақстанның басқа аймақтарына қайта жерсіндіру мақсатымен 10 жыл мерзімге ғана ұйымдастырылған. Кейін оның жұмысы тағы да 10 жыл мерзімге ұзартылды. 1986 жылы Қазақстан Министрлігінің Кеңесінің қаулысы бойынша республикалық мәні бар кешенді қорықша болып қайта бекітілді. Бұл – Қазақстандағы терісі бағалы құндызды қорғауға арналған бірден-бір қорықша.

Жер бедері, флорасы мен фаунасы
-------------------------------

Қорықша Жайық өзені аңғарын және оның айналасындағы шалғынды, далалы жерлерді алып жатыр. Жер көлемі 61 мың га, өзен аңғарында ені 10 км, ұзындығы 50 км-дей алқапты қамтиды. Онда арал мен түбектер көп. Орманды жерлерінде қаратерек, көктерек, емен, қайың, тал өседі. Қорықта құндыз, бұлан, қабан, елік, бұғы, орман сусары, борсық, орқоян, ақтышқан, құр, сұрқаз, үйрек, балшықшы, т.б. қорғалады. Көлдер мен өзендерде сазан, көксерке, шортан, тыран кездеседі. Жайық өзенінде шоқыр, қортпа таралған. Мұнда табиғат қорғау шараларымен бірге биотехникалық жұмыстар да жүргізіледі. Жыл сайын құндыздар санының есебі алынып отырады, тұяқты аңдарға арнайы тұз себілетін алаңқайлар даярланып, құстарға арнайы ұялар жасалып ілінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8
**Мақта өсіру** – тоқыма өнеркәсібі мен басқа өндіріс салалары үшін құнды техникалық шикізат беретін өсімдік шаруашылығының бір саласы. Заводтарда шитті мақтаны өңдегенде шитті мақтаның жалпы салмағынан 29 – 40 пайызы (кейде бұдан да көп) таза мақта, 24 – 26 пйызы май болатын тұқым және бұдан басқа мақта мамығы алынады. 1 тонна шитті мақтадан 290 – 400 кг мақта талшығы (бұдан 3000 м мата тоқылады), 600-700 кг тұқым алынады. 1 тонна мақта тұқымынан 170 кг мақта майы, 400 кг күнжара, 300 кг қауыз, ондаған килограмм мақта мамығы, олифа, стеарин, глицерин және басқа да құнды өнімдер алынады. Мақта осы кездегі Орта Азия республикалары, Үндістан, Иран, Қытай, Мексика, Перу территорияларында біздің ғасырға дейін өсірілген. Закавказье мен Балқанда мақта біздің заманымыздың 10 – 11 ғасырында егіле бастаған.

Шитті мақта өндіруден КСРО дүние жүзінде екінші орын, ал әр гектардан алынатын өнім жөнінде 1 – орын алады. Біздің елімізде Өзбек КСР-і, Түрікмен КСР-і, Тәжік КСР-і, Азербайжан КСР-і, Армиян КСР-нде, Қазақстанның оңтүстігінде, Шымкент облысының Бөген, Келес, Киров, Жетісай, Мақтаарал, Сайрам, Сарыағаш, Түркістан аудандарында өсіріледі. Бұл аудандарда 29 колхоз, 24 совхоз мақта өсіруге маманданған.

Қазақстанда 1919 жылы мақта егісінің көлемі 15 мың гектар болды, әр гектардан 6,6 ц өнім алынып, мемлекетке 9,9 мың тонна ғана шитті мақта өткізілсе, 1973 жылы егіс көлемі 114,3 мың гектарға жетті, әр гектардан 27,3 ц өнім алынып, 313 мың тонна мақта өткізілді.

Дереккөздер
-----------

М.Қаратаев. Қазақ энцеклопедиясы. 7 том.
Эдинбург қамалы
**Эдинбург қамалы** (ағылш. *Edinburgh Castle*) — Шотландия астанасы Эдинбург орталығындағы Сарай жартасында орналасқан ежелгі қамал. Таяуға дейін қорғаныс министрлігінің қарауында болды. Қамал келушілерге ашық және Эдинбургтың басты көрікті жері болып саналады. Оған Холируд сарайы орналасқан Королдік миля аталатын ескі Эдинбургтың негізгі көшесі апарады.

Қамал шамамен 350 млн жыл бұрын белсенді болған сөнген жанартаудың Сарай жартасының басында. Жартастың басына шамамен б.з.б 800 жылы қола дәуірінде қоныстана бастады. Алғаш Дин Эйдин (Din Eidyn) немесе Эйдин бекінісі (Stronghold of Eidyn) сияқты қамал атаулары б.з 600 жылғы валлитік эпикалық поэзияда кездеседі. Қамалдың өмір сүргені туралы алғашқы көрсетілген нұсқау, ақсүйектер жиналысы мен шіркеу қызметкерлерін 1139 жылдан бастап сарайға шақырған Дәуіт I-мен байланысты.

Шотланд королдерінің палатасы
Өзінің ұзақ тарихына байланысты қамал «Шотландияның кілті» атанды. Ерте орта ғасырда жасалып, XVII ғасырдың басында жүргізілген күрделі жұмыстардан өтіп, бекініс артиллерияларын қолдану арқылы қамалдың қорғанысын күшейтті. Қорған өте мықты бекіністей әсер қалдырады.

Бұрында қамалдың солтүстік жағында қамаллың іргесін және осы жақтағы Ескі қаланы қорғаған айтарлықтай ірі Нор-Лох өзені орналасқан. XVIII ғасырдың аяғына таман, Ганновер әулиетінен шыққан королдер кезінде Эдинбургта Жаңа қаланың салынуына байланысты өзенді құрғатты. Қамал тұрған жерде Эдинбургтағы ең ескі ғимарат, XII ғасырда Шотландтық Маргаритаға арнап, ұлы Дәуіт салдырған — Киелі Маргарита каппеласы орналасқан. Сонымен қатар Эдинбург қамалында Тағдыр тасы мен Шотландия тәжі сақталады. 

Миллс-маунтта «бір сағаттық зеңбірегі» (ағылш. *One O'Clock Gun*) - қабырғадағы артиллериялық қару жексенбі, Ұлы жұма және Рождестводан басқа күндері дәл сағат бірде атылады.

Тағы қараңыз
------------

* Шотландия қамалдарының тізімі
**Аймақтық геотектоника.** Өз ауқымында әр түрлі тектоникалық құрылымдарды және көптеген құрылымдық пішіндерді біріктіреіін
жекелеген ірі алқаптардың қүрылысы мен даму ерекшеліктерін зерттеумен
айналысатын геотектоника саласы. Өз мүддесін жүзеге асыру барысында бұл
ғылым саласы әр түрлі мазмұндағы тектоникалық зерттеу нәтижелерімен қатар
фациялық-стратиграфиялық , геоморфологиялық , литологиялық - петрографиялық, геофизикалық, геохимиялық т.с.с. ғылым салалары зерттеу
нәтижелерін де кеңінен пайдаланады. Осылайша алынған мәліметтерді ой
жүйесінен өткізу нәтижесінде әр түрлі тектоникалық карталар бетінде
кескінделетін тектоникалық аудандастыру элементтері, яғни жекелеген табиғи
геоқұрылымдық алқаптар (белдеулер, жүйелер, белдемдер, белдемшелер) дараланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0