**Еуропалық еркін сауда қауымдастығы**, **ЕЕСҚ** — Еуропаның бірқатар елдерінің аймақтық сауда-экономикалық топтасуы. Еуропа экономикалық қоғамдастығымен бәсекелес топ ретінде 1970 жылы Ұлыбританияның бастамасымен құрылған. Негізгі міндеті: қатысушы елдердің экономикалық өрлеуіне және Еуропада бірыңғай нарық құруға жәрдемдесу. 1992 жылы ЕЕСІ ЕЭІ-мен Еуразия экономикалық кеңістік құру туралы шартқа қол қойды.

Еуропалық еркін сауда қауымдастығы (ЕЕСҚ) - төрт еуропалық мемлекеттен тұратын аймақтық сауда ұйымы және еркін сауда аймағы: Исландия, Лихтенштейн, Норвегия және Швейцария. Ұйым Еуропалық Одақпен (ЕО) қатар жұмыс істейді және барлық төрт мүше мемлекет біртұтас еуропалық нарыққа қатысады және Шенген аймағының бөлігі болып табылады. Алайда, олар Еуропалық одақтың Кеден одағының мүшелері емес.

Тарихи тұрғыдан ЕЕСҚ екі басым батыс еуропалық сауда блоктарының бірі болды, бірақ қазір ол әлдеқайда кішірек және өзінің тарихи бәсекелесі - Еуропалық Одақпен тығыз байланысты. Ол 1960 жылы 3 мамырда ЕО-ның негізгі предшественниги сол кездегі Еуропалық экономикалық қоғамдастыққа (ЕЭК) қосыла алмайтын немесе қосылғысы келмейтін еуропалық мемлекеттер үшін балама сауда блогы ретінде қызмет ету үшін құрылды. ЕЕСҚ құру туралы Стокгольм конвенциясына (1960) 1960 жылы 4 қаңтарда Швеция астанасында жеті ел қол қойды ("сыртқы жетілік" деп аталады: Австрия, Дания, Норвегия, Португалия, Швеция, Швейцария және Ұлыбритания). Қайта қаралған Конвенцияға, Вадуц конвенциясына 2001 жылғы 21 маусымда қол қойылып, 2002 жылғы 1 маусымда күшіне енді.

1995 жылдан бастап тек екі құрылтайшы қалды, атап айтқанда Норвегия мен Швейцария. Қалған бес мемлекет-Австрия, Дания, Португалия, Швеция және Ұлыбритания - ЕО-ға бірнеше жылдар ішінде қосылды. Бастапқы Стокгольм конвенциясы Вадуц конвенциясымен ауыстырылды, оның мақсаты ұйымға мүше мемлекеттер арасында да, әлемнің қалған бөлігінде де сауданы кеңейту менераықтандыруды жалғастыру үшін табысты негізді қамтамасыз ету болды.

ЕЕСҚ Кеден одағы болып табылмаса да, мүше мемлекеттер үшінші елдермен екіжақты сауда келісімдерін жасасуға толық құқылы болса да, ол келісілген сауда саясатын жүргізеді. Нәтижесінде оның мүше мемлекеттері ЕО - мен және басқа да бірқатар елдермен еркін сауда туралы келісімдер жасады. ЕО-ның бірыңғай нарығына қатысу үшін Исландия, Лихтенштейн және Норвегия Еуропалық экономикалық кеңістік туралы келісімнің (ЕЭА) тараптары болып табылады, оның талаптарын сақтауды ЕЕСҚ қадағалау органы және ЕЕСҚ Соты реттейді. Оның орнына Швейцария ЕО және оның мүше мемлекеттерімен бірқатар көпжақты келісімдер жасады.

Мүшелік
-------

### Тарих

     ЕЕСҚ мүшелері     ЕО-ға қосылу үшін кеткен бұрынғы мүшелер     ЕО мүше мемлекеттер
1960 жылы 12 қаңтарда Стокгольм мэриясының Алтын залында Еуропалық еркін сауда қауымдастығын құру туралы конвенция басталды. Бұл өнеркәсіптік өнімдерге кедендік баждардың біртіндеп жойылуын белгіледі, бірақ ауылшаруашылық немесе балық шаруашылығы өнімдеріне әсер етпеді.

Ертедегі ЕЭК пен ЕЕСҚ арасындағы негізгі айырмашылық мынада: соңғысында біріншісіне қарағанда жалпы сыртқы кедендік тарифтер қолданылмады: ЕЕСҚ-тың әрбір мүшесі ЕЕСҚ-қа кірмейтін елдерге қатысты өзінің жеке кедендік баждарын немесе ЕЕСҚ-қа кірмейтін елдермен өзінің Жеке еркін сауда келісімдерін белгілеуге еркін болды.

ЕЕСҚ құрылтайшылары: Австрия, Дания, Норвегия, Португалия, Швеция, Швейцария және Ұлыбритания болды. 1960 жылдары бұл елдер сол кездегі Еуропалық экономикалық қоғамдастықтың (ЕЭК) Ішкі алтылығынан айырмашылығы "сыртқы жетілік" деп аталды).

Финляндия 1961 жылы Қауымдастырылған мүше және 1986 жылы толық мүше болды, ал Исландия 1970 жылы қосылды. Ұлыбритания мен Дания 1973 жылы ЕЭК-ке қосылды, сондықтан ЕЭА-ға мүше болуды тоқтатты. Португалия 1986 жылы Еуропалық Қоғамдастық үшін ЕЕСҚ-тен шықты. Лихтенштейн 1991 жылы ЕЕСҚ-ке қосылды (бұрын оның мүдделерін Швейцария ұсынған). Австрия, Швеция және Финляндия 1995 жылы ЕО-ға қосылды және осылайша ЕЕСҚ мүшелері болуды тоқтатты.

Екі рет, 1972 және 1994 жылдары Норвегия үкіметі ЕО-ға кіруге тырысты (1973 жылы әлі де ЕЭК-те) және сол арқылы ЕЕСҚ-тан шығуға тырысты. Алайда, екі рет ЕО-ға мүшелік Ұлттық референдумдарда қабылданбады, бұл Норвегияны ЕЕСҚ-да сақтап қалды. Исландия 2008-2011 жылдардағы исландиялық қаржылық дағдарысқа байланысты 2009 жылы ЕО-ға кіруге өтініш берді, бірақ содан бері өтінішінен бас тартты.

### Қазіргі мүшелері

Брюссельдегі ЕЕСҚ үйі, 2022 жыл

| Уағдаласушы Тарап | Қосылу | Аумағы (км²) | Астана | Миллиондаған ЖІӨ (ПОҚ) | Жан басына шаққандағы ЖІӨ (ПОҚ) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Исландия | 01970-01-Үлгі:0expr 1 қаңтардың 1970 | &&&&&&&&&0103000.&&&&&0103 000 | Рейкьявик | &&&&&&&&&&012831.&&&&&012 831 | &&&&&&&&&&039223.&&&&&039 223 |
|  Лихтенштейн | 01991-09-Үлгі:0expr 1 қыркүйектің 1991 | &&&&&&&&&&&&0160.400000160,4 | Вадуц | &&&&&&&&&&&03545.&&&&&03545 | &&&&&&&&&&098432.&&&&&098 432 |
|  Норвегия | 01960-05-Үлгі:0expr 3 мамырдың 1960 | &&&&&&&&&0385155.&&&&&0385 155 | Осло | &&&&&&&&&0265911.&&&&&0265 911 | &&&&&&&&&&053470.&&&&&053 470 |
|  Швейцария | 01960-05-Үлгі:0expr 3 мамырдың 1960 | &&&&&&&&&&041285.&&&&&041 285 | Берн | &&&&&&&&&0363421.&&&&&0363 421 | &&&&&&&&&&045417.&&&&&045 417 |

Финляндия мен ЕЕСҚ арасында жасалған Кәсіподақ туралы финдік пошта маркасы немесе еркін сауда туралы әдемі келісім деп аталады
### Басқа келіссөздер

Еуропалық Одақ мүшелері (көк) жәнеЕЕСҚ (жасыл)
1994-2011 жылдар аралығында Андорра, Сан-Марино, Монако, Мэн аралдары, Түркия, Израиль, Марокко және еуропалық көршілік саясатының басқа серіктестеріне мүшелік мәселелері талқыланды.

#### Норвегия

Норвегия сайлаушылары екі референдумда ЕО-ға кіру туралы келісімдерден бас тартты. 1972 жылы алғашқы референдум кезінде оларға көршісі Дания қосылды. 1994 жылы екінші референдумнан кейін тағы екі Солтүстік көрші Швеция мен Финляндия ЕО-ға қосылды. Норвегияның соңғы екі үкіметі бұл мәселені алға тартқан жоқ, өйткені екеуі де ЕО мүшелігінің жақтаушылары мен қарсыластарынан тұратын коалициялық үкіметтер болды.

#### Швейцария

1992 жылы Швейцария ЕЭА-ның референдумға мүшелігінен бас тартқаннан бері, соңғы рет 2001 жылы ЕО-ға мүшелік туралы тағы бірнеше референдум басталды. Олардың барлығы қабылданбады. Швейцария 1924 жылдан бастап басқа ЕЕСҚ мүше мемлекетімен және көрші Лихтенштейнмен Кеден одағында болды.

#### Исландия

2009 жылдың 16 шілдесінде Исландия үкіметі ЕО-ға кіруге ресми түрде өтініш берді, бірақ келіссөздер процесі 2013 жылдың ортасында тоқтатылды, ал 2015 жылы Сыртқы істер министрлері өтініштерін қайтарып алу туралы өтініш жазды.

Халықаралық конвенциялар
------------------------

ЕЕСҚ сонымен қатар тауарларды таңбалау туралы конвенцияны және фармацевтикалық инспекция туралы Конвенцияны бастады, олардың екеуі де ЕЕСҚ-қа кірмейтін мемлекеттер үшін ашық.

Халықаралық сауда қатынастары
-----------------------------

     ЕЕСҚ      Еркін сауда туралы келісім      Ағымдағы еркін сауда келіссөздері      Еуропалық экономикалық аймақ      Тығыз сауда қатынастары туралы ынтымақтастық немесе диалог декларациясы
ЕЕСҚ ЕО-ға кірмейтін елдермен еркін сауда туралы 29 келісім, сондай-ақ сауданы жақсарту бойынша ынтымақтастық және бірлескен жұмыс топтары туралы декларациялар жасады. Қазіргі уақытта ЕЕСҚ-қа мүше мемлекеттер Еуропалық одаққа мүше 27 мемлекетке қосымша 40 мемлекетпен және аумақтармен артықшылықты сауда қатынастарын орнатты.

ЕЕСҚ интерактивті еркін сауда картасы бүкіл әлем бойынша серіктестер туралы түсінік береді.

Travel policies
---------------

### ЕЕСҚ және ЕО/ЕЭА шеңберінде адамдардың еркін қозғалысы

ЕЕСҚ мүше мемлекеттердің азаматтары ЕЕСҚ конвенциясына сәйкес бір-бірінің аумақтары бойынша жүріп-тұру еркіндігін пайдаланады. ЕЕСҚ және ЕЭА елдерінің азаматтары да Еуропалық Одақта (ЕО) жүріп-тұру еркіндігін пайдаланады. ЕЕСҚ және ЕО азаматтары визадан босатылып қана қоймай, бір-бірінің елдеріне кіруге және тұруға заңды құқығы бар. Азаматтардың құқықтары туралы Директива (кейде "еркін қозғалыс директивасы" деп те аталады) Еуропалық экономикалық аймақ (ЕЭА) азаматтарының еркін қозғалу құқығын анықтайды, оның құрамына үш мүше кіреді - Исландия, Норвегия және Лихтенштейн, сондай-ақ ЕО-ға мүше мемлекеттер. ЕЭА мүшесі болып табылатын, бірақ ЕЭА емес, Швейцария Директивамен байланысты емес, керісінше ЕО және оның мүше мемлекеттерімен еркін қозғалыс туралы Жеке көпжақты келісімге ие.

Нәтижесінде, ЕЕСҚ елінің азаматы барлық басқа ЕЕСҚ елдерінде және барлық ЕО елдерінде өмір сүріп, жұмыс істей алады, ал ЕО елінің азаматы барлық ЕЕСҚ елдерінде өмір сүріп, жұмыс істей алады (бірақ дауыс беру және үкімет/полиция/Қарулы күштер сияқты сезімтал салаларда жұмыс істеу үшін көбінесе азаматтық талап етіледі және азаматтығы жоқ адамдар болмауы мүмкін азаматтар сияқты әлеуметтік қамсыздандыру және жұмыссыздық бойынша жәрдемақы алу құқықтары).

Бас хатшылар
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Мемлекет | Аты-жөні | Жыл |
| 1 |  Ұлыбритания | Франк Фигуррес | 1960–1965 |
| 2 |  Ұлыбритания | Джон Коулсон | 1965–1972 |
| 3 |  Швеция | Бенгт Рабеус | 1972–1975 |
| 4 |  Швейцария | Чарльз Мюллер | 1976–1981 |
| 5 |  Норвегия | Пер Клеппе | 1981–1988 |
| 6 |  Аустрия | Георг Рейш | 1988–1994 |
| 7 |  Исландия | Кьяртан Йоханнссон | 1994–2000 |
| 8 |  Швейцария | Уильям Россье | 2000–2006 |
| 9 |  Норвегия | Кар Брин | 2006–2012 |
| 10 |  Исландия | Кристиан Ф. Арнасон | 2012–2018 |
| 11 |  Швейцария | Анри Гетаз | 2018–қазіргі уақыт |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
2. ↑  The EFTA Convention | European Free Trade Association.
3. ↑  "Finland: Now, the Seven and a Half". *Time*. 7 April 1961.. Retrieved 18 July 2009.
4. ↑  *AFP in Reykjavik*. Iceland drops EU membership bid: 'interests better served outside' union (12 March 2015).
5. 1 2  Iceland.  International Monetary Fund.
6. 1 2  Norway.  International Monetary Fund.
7. 1 2  Report for Selected Countries and Subjects.  Imf.org (14 September 2006).
8. ↑  Norway and the EU.  Eu-norway.org.
9. ↑  Iceland moves towards joining EU, *BBC News* (16 July 2009).
10. ↑  Free Trade | European Free Trade Association.  Efta.int.
11. ↑  Free Trade Map | European Free Trade Association.  Efta.int.
12. ↑  Short Overview of the EFTA Convention.
13. ↑  EUR-Lex - 22002A0430(01) - EN (EN) 0006–0072 (30 April 2002).
14. ↑  What is an EEA country? What is an EFTA country?.  Livingingreece.gr.