recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
A. *Лупа*

**Лупа**
--------

Лупа ( фр.  ,орыс.  *измерительная лупа*  ) — көзге нашар көрінетін ұсақ нысандарды (объектілерді) бақылауға арналған оптикалық аспап. Бақыланатын нәрсе ОО1 (1-сурет) Лупаның f фокустық қашықтығынан (FF —фокаль жазықтығы) аз ғана кішірек қашықтыққа орналастырылады. Осының нәтижесінде Лупа нәрсенің тура, үлкейген және жорамал ОО1 кескінін береді. ОО1 кескіннен шыққан сәуленің көзге түсу бұрышы () нәрсенің өзінен шыққан сәуленің түсу бұрышынан ( бұрышы) үлкен болады: Лупаның үлкейту әсері осымен түсіндіріледі. Лупаның үлкейтуі (Г) деп  бұрышының нәрсе Лупасыз ең жақсы көрінетін D=250 мм қашықтықтан көріну бұрышына () қатынасын айтады. Лупаның үлкейтуі оның фокустық қашықтығымен Г=250/f қатынасы арқылы байланысқан; Лупаның құралымына байланысты Г-ның мәні 2-ден 40 — 50-ге дейінгі аралықта жатады. Қарапайым Лупалар жинағыш жазық-дөңес линза болып табылады; әдетте олардың үлкейтуі аз (2 — 3) болады. Орташа үлкейту (4 — 10) кезінде екі және үш линзалы жүйелер қолданылады (2-сурет). Аз және орташа үлкейтетін Лупаларда кескіннің көріну бұрышы () 15 — 20Ә-тан аспайды. Үлкейтуі үлкен Лупаның көріну бұрышы 80 — 100Ә-қа дейін жетеді. Мұндай Лупаның кемшілігі: нәрседен Лупаға дейінгі қашықтықтың тым аз болуынан жарықталынудың қиындайтындығы және бірқатар қолайсыздықтың туындайтындығы. Мұндай кемшілік алыстағы нысанды (Г=2,5), сондай-ақ, жақындағы нысанды (Г=6) бақылауға қолданылатын телелупаларда жойылған. Сонымен қатар, призматикалық линзалармен бинокльдер үйлестіріліп жасалған, аздап қана үлкейтетін бинокулярлық (стереоскоптық) Лупалар да қолданылады.

Лупа (оптикада)
===============

Лупа - бұл шыныдан жасалған қосдөңес қысқа фокусты линза. Ол арқылы кішкентай нәрселердің бөліктерін көре аламыз. Бұл үшін нәрсені линза мен оның фокусының арасында қояды, яғни d<F. Линза нәрсенің ұсақ бөліктері жақсы көрінетін үлкейтілген кескінін береді. Фокустық ара қашықтығы азайған сайын линзаның үлкейуі артады. Лупа 25 есе үлкейте алады.

Пайдаланған әдебиет
===================

Физика 8 сынып оқулығы

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0
**Алаш айнасы** — республикалық қоғамдық-саяси ақпараттық "Алаш айнасы" газеті 2008 жылы 28 қаңтарынан жарық көре бастады. Аз ғана мерзім ішінде басылым еліміздің ақпарат кеңістігінде өзінін орнын берік айқындап, өз оқырмандарын таба білді.

Қазіргі уақытта газет өзінің таралу ауқымы мен тақырыптық аясын кеңейте түсуде. Редакцияда 7 бөлім, редакторат, секретариат және Астаналық бөлімше жұмыс істейді. Қызметкерлердің жалпы саны - 63. Оның ЗЗ-i журналистер. Бұған қоса республикамыздың жеті ірі аумағында: Атырау, Оңтүстік Қазақстан, Қарағанды, Павлодар, Шығыс Қазақстан, Қызылорда, Солтүстік Қазақстан облыстарында тілшілер қосыны жұмыс істейді.

Бүгінгідей ақпараттық қоғамда жылдам қызмет көрсету мақсатында "Алаш айнасының" әрбір жаңа саны бір мезгілде Астана, Алматы, Шымкент қалаларындағы баспаханаларда басылып, таратылады. Мемлекеттік тілде жарық көретін басылым аптасына 5 рет шығады. Беттерінің саны-8 (1-8-інші беттер толық түрлі-түсті).А2 Форматта басылатын газеттін таралымы - 10 000 дана. Әйтсе де уақыт өткен сайын бұл көрсеткіш артып келеді. Бұған қоса интернет кеңістігінде газеттің электронды нұсқасы беріліп тұратын арнайы сайт жұмыс істейді. Оның да тұтынушылар қатары күн сайын өсу үстінде.

Газеттің бас редакторы - Серік Жанболат. Бас редактордың бірінші орынбасары - Мұратқали Дүйсенбаев. 1-ші бетте-сүбелі мақалалардың анонсы мен ең маңызды жаңалықтар; 2-ші бетте (саяси бюро) - саяси мәселелерді талдау; 3-ші бетте (нарық) - экономика және нарық түйткілдері; 4-ші бетте (қоғам) - қоғамдык-әлеуметтік тақырыптар, денсаулық, білім мәселелері; 5-ші бетте (өркениет) - әдебиет, мәдениет жалпы руханият проблемалары; 6-ші бетте (Алаш азаматы. Дат) - айтары бар Алаш азаматтарымен келелі әңгіме, сұхбат; 7-ші бет (дода) - спорт әлеміндегі жетістіктер; 8-ші бет - әзіл, афиша, жұлдызнама, ауа райы, белгілі адамдардың туған күндері.

Сондай-ақ күнделікті сұранысқа ие болып отыратын айдарлардың ішінен "Дат!", "Білгім келген бір сұрақ", "Ой-көкпар", "Экономика айнасы", "Алашты алаңдатқан сауал", "Дедімай-ау!" айдарларын ерекше атап өтуге болады. Мысаы "Білгім келген бір сұрақ" айдарында редакция оқырмандар тарапынан келіп түскен әр салаға байланысты кез келген сұраққа жауап береді.

"Ой-көкпар "айдарында белгілі бір өзекті мәселе төңірегінде туындаған сұраққа екі адамның қарама-қайшы пікірлері беріледі. "Дедімай-ау!" айдарыңда белгілі тұлғалардың абайсызда айтып қалған қызық та тосын ойлары, ұрымтал сөздерінен, өзге ақпарат құралдарына берген сұхбаттары мен жиын-тойларда айтқандарынан қысқаша үзінді беріледі.

"Алаш айнасы" алғашқы күндерден бастап-ақ "Көне түркі жазуын үйренейік!" және "Түбі бір түркі жұрты" айдарларымен тұрақты түрде танымдық жобасын жүзеге асырып келеді. Онда газеттің әр саны сайын алдымен көне түркі әліпбиінің бір әрпі таныстырылып, бұдан сон әрбір санда оқырманды бір-бір түркі халқымен қысқа-нұсқа таныстырылды. Бұл жоба әлі де жалғасын табуда.

Мекенжайы: Алматы қ. Бегалин көшесі 148 а. Байланыс тел: 8 (727) - 388-8060; 388-8061. info@alashainasy. kz

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Ойқарағай көмір кен орны** – Алматы қаласынан шығысқа қарай 300 км жерде, Алматы облысы Райымбек ауданының Қытаймен шекаралас бөлігіндегі таулы өңірде орналасқан. Кен орны 1931 жылы ашылған. Іздеу, барлау жұмыстары 1943–1948 жылы жүргізілді.

Геологялық құрылымы
-------------------

Көмірлі қабаттардың жасы ортаңғы юра кезеңіне жатады, қалыңдығы 45 – 110 м. Бұл қабаттар ендік бағытта созылған моноклин құрылым жасайды.

Жатыс сипаты
------------

Құрылымның ұзындығы 8 км, ені 2 – 3 км. Тау жыныстары оңтүстік және оңтүстік-шығысқа қарай 3 – 5 км еңістенген. Көмірлі қабаттар өзендердің тілімдеуінен Батыс, Орталық, Шығыс бөлікшелерге жіктелген. Олардың ішінде Батыс бөлікшесі өнеркәсіптік мәнге ие. Мұнда шағын кеніште жергілікті тұрмыс қажетін өтейтін көмір өндіріледі. Көмір қабатының қалыңдығы 4,5 м-ден 23,5 м-ге дейін, құрылысы қарапайым.

Құрамы
------

Көмірі қоңыр (Б3), күлділігі төмен (6 – 16%), қызуы жоғары (жанғыш массаның жылу бөлгіштігі 5,4 – 7,9 мың ккал/т), күкірттілігі төмен, ауада жеңіл уатылады. Кен орнының қоры 80 млн. тонна, оның 41 млн. тоннасы ашық тәсілмен өндіруге қолайлы. Қоңыр көмір қоры бойынша Ойқарағай көмір кен орны Қазақстанның оңтүстік облыстарындағы ірі кен орындарының біріне жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Олжай Әйтекеұлы** (шамамен 17 ғасырдың 2-жартысы - 18 ғасырдың алғашқы ширегі) - Абайдың бесінші атасы.

Әйтеке Кішіұлының бәйбішесінен **Олжай Әйтекеұлы**, тоқалынан Байбөрі, Қалқаман туған. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жандос (Жігітек) тарайды.

Осы үш арыстан өңкей елге басшы, найза ұстаған батыр, би, шешен, енерпаз ұрпақ өрбіген. Сондықтан да халық оларды «Олжай ұрпақтары» деп ерекше ардақ тұтқан. Белгілі «Қалқаман-Мамыр» дастаны Олжайдың інісі Қалқаман өміріне байланысты шығарылған. Олжай туралы деректер тым аз. Тарихи деректер Олжайдың қабірі Сыр бойында, қазіргі Қызылорда облысының Шиелі ауданың жерінде дегенге мегзейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
Венгрия музыкасы
----------------

**Венгрия музыкасы**-венгрия халықының музыкасы. 
Венгр халық әндері бір дауысты болып келеді. Халық шығармашылығынан лирикалық және тұрмыс-салт әндерімен қатар мандьярлардың тәуелсіздігі жолындағы ғасырлар бойғы күресін бейнелейтін тарихи әндер де кең орын алады. Ертеде әндер мен аңыздарды қобызға қосып айтатын халықтың әнші-жыраулары болған.

  

Венгрияда профессионалдық музыка мәдениеті 13 ғасырда дами бастады. 15 ғасырдың өзінд Буда қаласында король сарайының капелласы болды. 1536 – 38 жылы А. Фаркаш, 1554 жылы Ш. Тиноди мадьяр тілінде музыкалық шығармаларды (аңыздар, тарихи әндер) басып шығарды. Венгрия музыкасының бұдан былай дамуына вербункош деп аталатын венгр аспаптық музыкасы ерекше әсер етті. Вербункошқа тән музыкалық элементтерді дамутыдың негізінде композитор Й. Рузичка «Белланың қашуы» (1822 жылы) атты тұңғыш венгр операсын жазды. Кейінірек Ф. Эркель венгр қаһармандық-романтикалық операсының бастаушысы болды. 19 ғасырда Ф. Лист аспаптық музыка саласында жаңаша шығармалар тудырды. 1837 жылы Пешт қаласында опера театры ірге көтерді, 1840 жылы консерватория, 1853 жылы филормониялық қоғам ашылды. 20 ғасырдағы венгр музыкасының дамуы, өріс алуы, Кодай мен Б. Бартоктың композиторлық және этнографиялық еңбектерімен тікелей байланысты. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энцеклопедиясы
**Мадх** — араб поэзиясының жанры, мақтау сарынды өлең. 

Мадх арналған адамды мамдух дейді. Әл-Асқаридың "Диван алманы" еңбегінде 47 түрлі мадақ сарыны келтіріледі. Араб-парсы поэзиясында "Такид алмадх би-ма йушбиух-з-замм"" деген термин кездеседі. Ол мінез-қылығынан, ісінен кемшілік тапқан болып, мамдухты одан әрі көтермелей түсу үшін пайдаланатын әдісінің бір түрі ұғымында қолданылады. Набига Зубианиден бір мысал: 

*Айқастан із қалғаны болмаса семсерінде,*
*Басында кемшілігі жоқ еді одан өзге.*[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану: терминдер сөздігі / – 3-ші бас.. - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006. - 400 б. ISBN 9965-776-24-5
**Самир Ханданович** (словен. Samir Handanovič; 14 шілде 1984 жыл, Любляна) — словениялық футболшы, "Интернационале" клубының қақпашысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Карьерасын 2003 жылы "Домжале" клубында бастады. Бір жылдан соң "Удинезеге" ауысып, Италияда ұзақ жылдар бойы тұрақтап қалды. 
2005 жылы "Тревизо" клубына, 2006 жылы "Лациоға" жалға берілді. 

2007 жылы клубқа қайта оралды, бұл жолы алаңға негізгі қақпашы ретінде шыға бастады.

2012 жылы "Интернационалеге" ауысты.

### Ұлттық құрама

Ұлттық құрама сапындағы тұңғыш ойынын 2005 жылы өткізді. 2010 жылғы әлем чемпионатына қатысты. 2015 жылы күзде 31 жасында құрамадағы карьерасын аяқтады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Мажарстан баспасөзі** – Венгр мерзімді баспасы 18 ғасырдың басында пайда болды. Оның дамуы Венгриядағы ұлт-азаттық және революция қозғалыстардың өрістеуімен тығыз байланысты.

* 1705-10 жылдары тұңғыш газет *Меркуриус хунгарпкус* ("Мегcurius Hungaricus") шықты.
* 1918 жылы ВКП органы *Вереш уйшаг* ("Voros Ujsag") газетінің алғашқы нөмірі жарық көрді.
* 1970 жылы 840-қа жуық газет пен журнал шықты.

Аса ірі күнделікті газеттері: "Пенсабадшаг" ("Nepszabad-sag", 1942) ВСЖП OK органы; "Непсава" ("Nepszava", 1872) Венгр кәсіпшілер одағы кеңесінің органы, "Мадьяр немзет" ("Magyar Nemzet", 1945) Отандық халық майданы органы, "Мадьяр хирлап" ("Magyar Hirlap", 1948) ВХР үкіметінің газеті. 

**Апталық газеттері**: "Нек лапья" ("Nok Lapia", 1949) – Бүкіл венгрлік әйелдер кеңесінің органы, "Элет эш иродалом" ("Elet es Irodalom", 1957) Венгрия Жазушылар одағының органы, "Сабад фёльд" ("Szabad Fold", 1945) Отандық халық майданы органы, "Мадьяр ифьюшаг" ("Magyar Ifjusag", 1957) ВКЖО OK органы. 

**Журналдары**: "Партелет", ("Parfcelct", 1956) "Таршадалми семле" ("Tarsadalmi Szemlе", 1946) БСЖП OK органдары, "Кортарш" ("Kortars", 1957)-Венгрия Жазушылар одағының органы. Венгр телеграф агенттігі (1880) хабар тарату ісімен айналысады. Венгрияда радиохабары 1925 жылдан бері жүргізіледі, телевизиясы 1958 жылдан бастап жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Жапония мини-футбол құрамасы** — халықаралық мини-футбол турнирлерінде Жапонияның намысын қорғайтын құрама. Әлем чемпионатына төрт рет қатысты. Азия чемпионатында 2006, 2012, 2014 жылдары алтын жүлдегер атанды.

Ірі турнирлерде
---------------

### Әлем чемпионаты

* 1989 — 1 раунд
* 1992 — *қатыспады*
* 1996 — *қатыспады*
* 2000 —*қатыспады*
* 2004 — 1 раунд
* 2008 — 1 раунд
* 2012 — 1/8 финал
* 2016 — *қатыспады*
* 2021 — 1/8 финал

### Азия чемпионаты

* 1999 — 4-орын
* 2000 — 4-орын
* 2002 — 2-орын
* 2003 — 2-орын
* 2004 — 2-орын
* 2005 — 2-орын
* 2006 — Чемпион
* 2007 — 2-орын
* 2008 — 3-орын
* 2010 — 3-орын
* 2012 — Чемпион
* 2014 — Чемпион
* 2016 — 1/8 финал
* 2018 — 2-орын

Сілтемелер
----------

*
**Ландрас шошқасы** — бекон (*қақталған жас шошқаның еті*) алу үшін өсірілетін шошқа тұқымы. 

  

20 ғасырдың 1-жартысында Данияның жергілікті майлы бағыттағы шошқа тұқымының мегежінін ағылшын ақ шошқасының еркегімен шағылыстыру арқылы шығарылды. Ландрас шошқасы еркегінің (*қабандарының*) орташа *салмағы* 250 — 350 кг, *мегежіндері* 200 — 240 кг. Жақсы бекон алу үшін 20 кг-дық торайды салмағы 90 кг-ға жеткенше 180 күнге дейін бордақылайды, ол тәулігіне орташа есеппен 683 г салмақ қосады. 

Ландрас шошқасы Швеция, Норвегия, Финляндия, Англия, АҚШ, Канада, Жаңа Зеландия, Австралия және Бразилияда таралған. Ол КСРО-ға Даниядан (*1927*), Швециядан (*1948, 1961, 1964*), Англиядан (*1957*), Канададан (*1960*) әкелінді. Асыл тұқымды Ландрас шошқасының дене бітімі мықты, етті, қабандарының *салмағы* 340 — 360 кг, *мегежіндері* 220 — 260 кг. Мегежіндері 10 — 12 торай туады. Торайлардың *салмағы* 25 кг-ға жеткенде бордақылауға қояды. Қазақстанда Алматы облысы Талғар ауданында "Бекон" ЖШС, Іле ауданында "Бекон", Қарағанды облысының Бұқар жырау ауданында "Сомир-2" шаруа қожалықтарында өсіріледі.

Дереккөздер
-----------
**Ұнату** (гр. *sympatheia* — елігу, іштей ұнату) — адамның басқа кісілерге, олардың топтарына не әлеуметтік құбылыстарға орнықты мақұлдаушылық эмоциялық қатынасы; жарқын жүзбен, тілектестікпен, тәнті болып қараудан, қарым-қатынас жасауға, ілтипат білдіріп, көмектесуге дайын тұрудан және т.б. ізгі ниеттерден көрінеді. Әдетте, көзқарастардың, мүдделердің бірлігінен, адамгершілік мұраттастықтан туындайды. Басқа адамның сырттай сымбаттылығына, жарасымды жүріс-тұрысына, жағымды мінезіне ұната қараушылықтан да пайда болуы мүмкін. Өзінің динамикасында ұнату құштарлыққа, берік жақындыққа ұласуы да, сондай-ақ суынып кетуге, тіпті жек көрушілікке айналуы да мүмкін. Тұлғааралық қарым-қатынастарда адамдар интеграциясының және психологиялық қолайлы жағдайдың сақталуының бір факторы болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Самбатас** (гр. *Σαμβατας*) — Киев немесе оның бекінісінің атауларының бірі. X ғасырда «Империяны басқару туралы» трактатында (шам. 948 ж.) «Самбатас деп аталатын Киоаба бекінісі» туралы баяндап, Византия императоры VII Константин растады. Бұл хапакс, мұндай топоним басқа еш жерде айтылмаған.

Сөздің этимологиясын түсіндіру әрекеттері әлі сенімді негізге ие емес. Оны славян, скандинав немесе түркі тілдеріне жатқызады. Славян этимологиясын поляк лингвисті С.Роспонд ұсынды, ол топонимді Samvatas — Samvadas — \*Sаvodъ, заводь-суводь (көлдің, өзеннің ағыны баяу жері), өзен кемелерінің тұрағы мағынасында қайта құрды. Скандинавиялық нұсқасы атауды швед. *sambåd* — ортағасырлық Швецияда лейданг, теңіз әскери экспедициясы үшін алым жинау үшін қолданылған терминмен салыстырады. Ең танымалысы хазардан шыққан деген нұсқасы. Бұл болжамды жақтаушылар Самбатасты түркілердің *sam-* («биік, жоғарғы») және *bat* («күшті») сөздерінен «Жоғарғы бекініс» деп аударады немесе оны яһуди әдебиетінде жоғалған Израилдік он рудың елінде жердің шетіне дейін ағып жатқан аңызға айналған Самбатион (ор. рум. *Sâmbătă* — сенбі) Сенбілік өзенінің атымен байланыстырады. Бұл жағдайда бұл атау Киевте болған яһуди-хазар қауымының ішінде пайда болуы мүмкін.

Батыс тарихнамасында Самбатасты еске алу кейде Киевті хазарлардың құрғанына дәлел ретінде қарастырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Melin Elsa*, «Sambatas» and the City Names in Ch. IX of Constantine Porphyrogenetus 'De Administrando Imperio' // Die Welt der Slaven XLVIII (2003), 187—192.
**Үңгірдегі өнер туындылары**
-----------------------------

Ежелгі үңгірлерді «өнер қазыналары» деп атауға болады. Ғибадатханалар, шіркеулер, қорғандар және үңгірдегі бейнелер үңгір өнерінің жарқын мысалдары. Үңгір өнеріне палеолиттік үңгір суреттері, Аджанта суреттері, Үндістанның Бимбетака үңгірлеріндегі бейнелер және т.б. Ежелгі өркениеттердің суреттері жатады. 
Үңгір суреттері археологтарды қатты қызықтырады. Ұлы Ниа үңгірі жыл бұрын ол жердеадамдар мекендегенін дәлелдейді. 
Палеолиттік үңгір өнері Батыс Еуропаның қаласында анықталған. Басқа танымал суреттер Солтүстік Испания мен Франциядағы Дордожне даласындағы үңгірлерде табылған. Бұл ескі үңгір өнері күшті Ласко суреттерін, Лоссельдегі сыртқы скульптураны және бірнеше жерден табылған «Венералар» деген атпен белгілі бірнеше шағын әйел мүсіндерін қамтиды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Балалар Энциклопедиясы "Үңгірлер"
Жапония табиғаты
----------------

Жапония аралдарының жан-жағын Тынық мұхит пен оған кіретін Жапон, Охот, Шығысында Қытай т-дері қоршаған. Жерінің көп бөлігі таулы-қыратты болып келеді. Неғұрлым ірі таулары: Хидака мен Китами (Хоккайдо аралында), Оу, Эчиго, Хида, Кисо, Аканши (Хонсю аралында). Бұл тауларда сөнбеген жанартаулар әлі де көп. Ең белгілісі — Хонсю аралындағы 3776 м биіктікте орналасқан Фудзияма жанартауы. Елде жиі-жиі жер сілкіністері болады және мұхит жағалауларында цунами желі үнемі соғады. Жазық жерлер аз, ірі жазықтары Канто немесе Токио жазығы (Хонсю аралында), Ишикари (Хоккайдо аралында). Климаты муссонды. Территориясының басым бөлігі — субтропикалық белдеуде, солтүстік — қоңыржай, оңтүстік — тропикалық белдеуде орналасқан. Қаңтар айындағы орташа температура Хоккайдо аралында — 5ӘС, оңтүстікте 6ӘС, Рюкю топаралында 16ӘС, ал шілде айында 22, 27, 28ӘС. Жылдық жауын-шашын мөлшері ел аумағының көпшілік бөлігінде 1700 — 2000 мм, оңтүстікте 4000 мм-ге дейін. Көбінесе, жаздың аяғы мен күз айларында болатын тайфундар нөсер жауын алып келеді. Өзендері шағын, бірақ суы мол, сондықтан электр қуатын өндіру мен жер суғаруға пайдаланылады. Территориясының 68%-ін қолдан өсірілген ормандар мен бұта тоғайлары алып жатыр. Өлттық саябақтар (Бандай — Асахи, Никко, Сето-Найкай, т.б.) мен қорықтар көп.
**Ұжымдық мердігерлік** — бригаданың немесе басқа ұжымның еңбегін ұйымдастыру және оған ақы төлеу нысаны. Ұ. м. ұжымдық еңбекке ақы жалпы істелген жұмыс үшін ақырғы нәтижелер бойынша төленеді. Кесімді жалақы бригада мүшелері арасында тарифтік разрядтарға, жұмыс істелген нақты уақытқа және еңбекке қатысу коэффициентіне сәйкес бөлінеді. Мұның өзі еңбекті ынталандыруға, иесіздік пен теңгермешілдікті болдырмауға мүмкіндік береді. Мердігерлік жағдайында жұмыс істеуге тиіс ұжым ерікті түрде жасақталады және осы ұжым еңбегінің саны мен сапасының өлшемі, ақы төлеу үшін негіз болатын өнім өндіру жұмысының бәрі немесе оның бір бөлігі. Мердігерлік ұжымның кәсіпорынмен (тапсырыс берушімен) немесе басқа жұмыс берушімен барлық қатынастары келісімшарттық негізде құрылады. Өзара міндеттерді тәртіптейтін келісімшартта өнімнің (орындалатын жұмыстың, көрсетілетін қызметтің) көлемі, тізбесі, дайындалу мерзімі, сапасы және өзіндік құны, еңбекке ақы төлеу шарттары, материалдық-тех. жағынан қамтамасыз ету шарттары, т.б. көрсетіледі. Ұ. м. ұжым жұмысының ақырғы нәтижелерін көрсететін нормативтер мен көрсеткіштерді анық айқындау, ұжымға еңбекті ұйымдастырудың, оған бекітілген жабдықты пайдаланудың нақты нысандарын таңдауда, ұжымдық табысты бөлуде дербестік беру, еңбекке ақы төлеудің белгіленген тапсырманы орындағаны үшін қызметкерлердің нақты еңбек шығыны мен санына қарамастан ұжымға жалақы мен сыйлықақының нормативтік сомасының төленуіне кепілдік беретін еңбекақы шарттары, ұжымның және тапсырыс берушінің келісімшартта айқындалатын мердігерлік шарттарының орындалуы үшін өзара жауапкершілігі көзделеді.

Дереккөздер
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**ҮҢГІЛЕУ МАШИНАСЫ** — кен қазылымдары (көмір, жанғыш тақтатас, тұз, туфтар, т.б.) массивінде саңылау жасауға арналған тау-кен машинасы. Үңгілеу машинасының негізгі қызметі — саңылау жасау арқылы қазып алуды жеңілдету. Машинаны кен қабатының жайпақ, көлбеу және тіктеу болып орналасқан жағдайларында да қолдануға болады. Ең алғашқы Үңгілеу машинасы 1852 жылы Ұлыбританияда жасалған. Оның жұмыстық тетігі дөңгелек кескіш түрінде болған және оны екі кісі айналдырып тұрған. 19 ғасырдың 50-жылдарында пневматик. Үңгілеу, кейіннен электр қозғалтқышының көмегімен әрекет жасайтын штангалы Үңгілеу машинасы пайда болды. 1864 жылы кеспе шынжырлы Үңгілеу машинасы жасалды. Үңгілеу машинасы орындаушы бөліктен (бардан, штангадан), трансмиссиядан және электрлік немесе ауа қысымды қозғалтқыштан тұрады. Үңгілеу машинасы көлденең-барлы, бойлық-барлы, айналмалы және әмбебап болып келеді. Қазіргі Үңгілеу машинасыларында жылдамдықты сатылатпай басқаруға мүмкіндік беретін гидравлик. механизмі бар. Олар гидроқозғалтқыш және май сорғылармен жабдықталады. Үңгілеу машинасы тау-кен ісінде дайындық және тазалап қазып алу жұмыстарында қолданылады. Барлы Үңгілеу машинасыларының негізінде үймелеу машинасы, үңгілеп үймелеу машинасы, алғашқы көмір комбайндары жасалды. Тау кен комбайндарының қолданысқа енуіне байланысты Үңгілеу машинасыларының пайдалану аясы шектеле бастады.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Элеонора Эвелинг (Маркс)** (нем. *Eleanor Aveling (Marx)*; 16 қаңтар 1855 жыл, Лондон – 31 наурыз 1898 жыл, Лондон) — ағылшын және халықаралық жұмысшы қозғалысының қайраткері. Карл Маркстің кенже қызы. 1884 ж. Эдуард Эвелингке тұрмысқа шықты. Социалисттік лига мен Тәуелсіз жұмысшы партиясының негізін қалаушылардың бірі. Лондон докерлерінің, газ мекемелері жұмысысшыларының бірі. Лондон докерлерінің, газ мекемелері жұмысшыларының ереуілдерін басқарды, әйелдер арасында көп жұмы жүргізді. 2-Интернационалдың 1-конгресін дайындауға белсене қатысып, оның 1891, 1893 ж. өткен конгресіне делегат болды. Элеонора К.Маркстің бірнеше еңбегін баспаға дайындаған.

Дереккөздер
-----------
**Элиза Брокард** (итал. *Elisa Brocard,* 1984 жылы 27 қазанда Аоста, Италия) — Ванкувердегі Олимпиада ойындарына қатысқан итальяндық шаңғышы. Спринтте де, қашықтықта да бірдей дәрежеде сәтті өнер көрсетеді.

Әлем кубогында Брокар 2006 жылы дебют жасады, 2007 жылы желтоқсанда ол эстафетадан Әлем кубогының кезеңінде алғашқы ондыққа кірді. Жалпы алғанда, қазіргі уақытта ол әлем чемпионатының алғашқы ондығына 3 рет кірді, барлығы командалық жарыстарда, жеке жарыстарда 16-орыннан жоғарылады. Броккардтың Әлем кубогының жалпы құрамындағы ең жақсы жетістігі - 2011-12 маусымдағы 44-ші орын.

Ванкувердегі 2010 жылғы Олимпиадада ол спринтте 43-орын алды.

Өзінің карьерасы кезінде ол екі әлем чемпионатына қатысты, ең жақсы нәтиже - 2009 жылы Либерец қаласында өткен әлем чемпионатында спринтте 32-орын.

Фишер дайындаған шаңғыларды пайдаланады.

Ескертулер
----------

Оның итальяндық атауы бар, оның тегі француз тілінде айтылады, өйткені ол Италияның солтүстік-батысындағы екі тілді (итальян-француз) Аоста алқабынан шыққан (Грессаннан).

Сілтемелер
----------

* Мұрағатталған 14 желтоқсанның 2012 жылы.
**Электрлі жыланбалық**, (лат. *Electrophorus electricus*)  - *Electrophorus* тұқымдас тармағының жалғыз өкілі.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Оның ұзындығы 1-3 метрге жетеді. Салмағы 40 кг-дай жетеді.

Түсі зәйтүн-қоңыр. Басының төмен жағы және тамағы - сарғылт, көзі - жасыл.

Оның денесінің 5/4 бөлігін электрлік органдары алып жатады.Ол бойындағы күшті тоқпен жемтігін жансыздандырады және жауларынан қорғанады.

Электірлі жыланбалық ауамен демалады, сондықтан әр 15 минут сайын судан көтеріліп тұрады. Оның денесінде қабыршақ болмайды. Ол құйрығындағы қанаттары арқылы қозғалып отырады.

Таралуы
-------

Оңтүстік Американың Амазонка өзенінің орта және төменгі ағыстарында кездеседі. Таяз, қайранды өзендерге, кейбір кислороды аз Амазонка сағаларында баяу ағысты жерлерінде жүреді.

Бұл балық үлкен аквариумдарда (океанариумдарда) жақсы жерсініп кетеді.

Галерея
-------

* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Пятиязычный словарь названий животных. Рыбы. 131 бет
2. ↑  Жануарлар әлемінің үлкен атласы,«Алматыкітап» баспасы. 2000 жыл ISBN 2078-6727
**Молалы-айранды** – Қырғыз Алатауы жотасының солтүстігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Меркі ауданы Меркі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1369 м, ұзындығы мен ені 7-8 км. Беткейлері тік, батысы мен шығысы шатқалды. Солтүстік беткейі кертпештеліп тауалды жазығына ұласады. Батыс бөктерімен Ащыбұлақ өзенінің салалары, шығысымен Мөңке өзенінің салалары бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Протерозой және палеозойдың тақтатас, әктас, гранит, диорит, т.б. интрузивтік тау жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Шатқалдары мен сайларында жеміс ағаштарымен бірге көк терек, қайың, үйеңкі т.б ағаштардан тұратын шағын орман кездеседі. Солтүстік беткейінің бөктері суғармалы егістікке пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Элиза Тейлор-** (Тейлор-Коттер; 1989 жылы 24 қазанда дүниеге келген), кәсіби түрде Элиза Тейлор деген атпен танымал, австралиялық актриса.

Өмірі мен мансап
----------------

Элиза Тейлор 1989 жылы Мельбурнда өмірге келіп өзінің актерлік мансапын жасөспірім шағында «Pirate Islands» мен «The Sleepover Club» атты отбасылық сериалдарда бастады. 2005 жылы Network Ten «Neighbours» құнсыз операсына қосылып, сонда 2008 жылға дейін Джанай Тимминс рөлін ойнап шықты. Құнсыз операдан кеткеннен кейін Тейлор Ұлыбританияға кетіп, «Белоснежка» атты қойылымында басты рөлге ие болды.

2013 жылы Тейлор АҚШ-та ешқашан жұмыс істемеседе, The CW «100» атты пост-апокалипстік сериалында басты рөлді ойнады. Бұл рөлді Тейлор кастингсіз иеленді деп айтуға болады, себебі ол продюсерге тек видео-резюмесін жіберген. Сериал 2014 жылы 14 наурыз күні телеэкрандарға шықты.

Дереккөздер
-----------

Элиза Тейлор Internet Movie Database сайтында


1. ↑  Элиза Тейлор
**Элиас Лаферте** (1886 жыл 19 желтоқсан, Кокимбо - 1961 жыл 18 желтоқсан, Сантьяго) - Чили *жұмысшы және коммунистік қозғалысының қайраткері*.

Өмірі
-----

Жұмысшы отбасында туған. Жас кезінен *жұмысшы қозғалысына* белсене араласты. 1912 жылы *Социалистік жұмысшы партиясын* (1922 жылы *Чили Коммунистік партиясы* деп аталды) құруға қатысты. 1926 жылы *Чили жұмысшы федерациясының* бас хатшысы, 1929 жылы Чили Коммунистік партиясы ОК-нің, 1936 жылы оның Саяси бюросының мүшесі. 1939 жылдары *ЧКП ОК-нің* төрағасы. Қудалауға ұшырап, бірнеше рет эмиграцияға кетуге мәжбүр болды. 1937 жылы *сенатор* болып сайланды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
**Жаңа демократиялық партия** (*New Democratic Party*), Канада социал-демократиялық саяси партиясы; 1961 жылы КООПЕРАТИВТІ ДОСТАСТЫҚ ФЕДЕРАЦИЯСЫНАН құрылған, аралас қоғамдық және жеке экономиканы жақтайды, әлеуметтік жеңілдіктер мен интернационалдық сыртқы саясатты қолдайды.

  

Саскачеванда, Манитоба мен Британдық Колумбияда 1940-1990 жылдары, Юконде 1980 жылдан, Онтариода 1990 жылдан үкімет құрған. Жалпыұлттық дәрежеде үлкен табысқа қол жеткізбеген. Партияны жақтаушылардың дені Манитобадан және Саскачеваннан, Британдық Колумбия мен Онтарио қалаларының жұмысшылары.

Дереккөздер
-----------
**Элементтердің геохимикалық жіктелуін** Виктор Мориц Гольдшмидт ұсынған.

Норвегияның атақты ғалымы, геохимияның негізін салушы В. М. Гольдшмидт барлық элементтерді, геосфераға таралуына қарай, төртке беледі:

1. атмофилдер (атмосфералық элементтер),
2. литофилдер (литосфералық элементтер),
3. халькофилдер (күкіртпен қосылатын, руда қабатын құраушы элементтер),
4. сидерофилдер (жердің ядросына жиналатын элементтер).

В. М. Гольдшмидт элементтерді осылай бөлгенде атомдардың көлемі мен олардыд сыртқы электрон қабықтарының құрылысын да негізге алған. Атмофилдерге жататындар: газдар, оның ішінде инертті газдар, сутегі, азот, бұлардың көпшілігінде атом сыртындағы қабығы 8 электроннан тұрады. Литофилдерге жататын элементтер: литий, натрий, калий, магний, кальций, алюминий, кремний, оттегі т. б. Бұлардың иондары 8 электрондық қабықты болады. Халькофилдерге жататын элементтер: мыс, мырыш, қорғасын, сынап, күміс, алтын, мышьяк, қалайы, күкірт т. б. Бұлардың иондары 18 электрондық қабықты болады. Сидорофилдерге жататындар: темір, кобальт, никель, платина тобы, көміртегі т. б. Бұлардың иондарының сыртында қосымша құрылысты электрон қабықтары бар.

**Химиялық элементтердің жүйесіндегі Гольшмидт жіктеуі**|  | 1 |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | 18 |
| 1 | 1H | 2 |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 2He |
| 2 | 3Li | 4Be |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | 5B | 6C | 7N | 8O | 9F | 10Ne |
| 3 | 11Na | 12Mg | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13Al | 14Si | 15P | 16S | 17Cl | 18Ar |
| 4 | 19K | 20Ca | 21Sc | 22Ti | 23V | 24Cr | 25Mn | 26Fe | 27Co | 28Ni | 29Cu | 30Zn | 31Ga | 32Ge | 33As | 34Se | 35Br | 36Kr |
| 5 | 37Rb | 38Sr | 39Y | 40Zr | 41Nb | 42Mo | (43)Tc | 44Ru | 45Rh | 46Pd | 47Ag | 48Cd | 49In | 50Sn | 51Sb | 52Te | 53I | 54Xe |
| 6 | 55Cs | 56Ba | 57-71Lan | 72Hf | 73Ta | 74W | 75Re | 76Os | 77Ir | 78Pt | 79Au | 80Hg | 81Tl | 82Pb | 83Bi | 84Po | 85At | 86Rn |
| 7 | 87Fr | 88Ra | 89-103Act | (104)Rf | (105)Db | (106)Sg | (107)Bh | (108)Hs | (109)Mt | (110)Ds | (111)Rg | (112)Cn | (113)Nh | (114)Fl | (115)Uup | (116)Lv | (117)Uus | (118)Uuo |  |  |  |  |  |  |  |
|  |
| Лантаноидтар | 57La | 58Ce | 59Pr | 60Nd | (61)Pm | 62Sm | 63Eu | 64Gd | 65Tb | 66Dy | 67Ho | 68Er | 69Tm | 70Yb | 71Lu |
| Актиноидтар | 89Ac | 90Th | 91Pa | 92U | (93)Np | (94)Pu | (95)Am | (96)Cm | (97)Bk | (98)Cf | (99)Es | (100)Fm | (101)Md | (102)No | (103)Lr |

**Белгілер:**| Атмофиль элементтер | Халькофиль элементтер | Литофиль элементтер | Сидерофиль элементтер | Табиғатты сирек кездесетін немесе жоқ элементтер |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. 1990.
2. ↑  7.2 BEHAVIOR OF THE ELEMENTS, Goldschmidt’s Classification
**Окапи** (лат. *Okapia johnstoni*) – керіктер тұқымдасының өзімен аттас монотипті туысына жататын сүтқоректі.

Биіктігі 2 м-дей, Салмағы 250 кг-дай. Мойны онша ұзын емес, құлағы үлкен. Аталығының мүйізінің сыртқы терісі жыл сайын өзгеріп тұрады. Түрі біркелкі қызғылт қоңыр, тек аяқтарында көлденең сары түсті жолақтары болады. Бұл аздап та болса мойыны мен аяғы қысқарақ жануар. Негізінен, ылғалды тропиктік орманды жерлерді мекендейді. Бұл үркек жануар тек Конго Демократиялық Республикасының аумағында ғана тіршілік етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  IUCN SSC Antelope Specialist Group (2008). *Okapia johnstoni*. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 26 қараша 2013. Database entry includes a brief justification of why this species is endangered.
**Айсы**, *Әйсі* – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы дөңгелек пішінді тау. Абсолюттiк биіктігі 310 м.

Жер бедері
----------

Батыс беткейі Өлеңті өзеніне тіктеп келіп құлайды. Бұл тұсында тасты тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр; шығысы — көлбеу.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Палеоген жүйесінің тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын аллювийлі шөгінділер жапқан.

Өсімдігі
--------

Шалғынның сортаңдау топырағында бидайық, арпабас, айрауық және әртүрлі шөптесіндер өскен. Кейбір жерлерінде жусан және бір жылдық сораң шөптесіндер топтамаларын құрайтын галофитті өсімдіктер кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Элеонора Дүйсенқызы Сүлейменова** (05. 04. 1945 жылы туған, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының докторы (1992). Абай атындағы АлМУ-ды бітірген (1966). 1966— 1969 жылдары М. Торез атындағы Мәскеу шет тілдер институтында аспирант. 1969—1985 жылдары Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың жалпы тіл білімі кафедрасында аға ғылыми қызметкер, доцент. 1985— 1987 жылдары М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің жалпы тіл білімі кафедрасында аға ғылыми қызметкер. 1987—1993 жылдары ҚазМҰУ-дың жалпы тіл білімі кафедрасында профессор. 1993— 1994 жылдары Мериленд штаты (АҚШ) университетінің славистика департаментінің профессоры. 1995 жылдан ҚазМҰУ-дың жалпы тіл білімі кафедрасының меңгерушісі. 1969 жылы "Тіл білімінің объектісі — тіл анықтамасының мәселелері (тарихи-аналитикалық зерттеу)" деген тақырыпта кандидат (профессор Г. В. Комианскийдің жетекшілігімен), "Интерлингвальды зерттеудегі сөздің семантикалық параметрлері туралы докторлық диссертация қорғады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
*Басқа мағыналар үшін Сарытөбе деген бетті қараңыз.*

**Сарытөбе** – Шағырай үстіртінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Қаңбақты ауылының солтүстік-батысында 70 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 253 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 2,5 кмге созылған, енді жері 1 км. Көлбеу беткейлері сай-жыралармен тілімденген. Палеогеннің құм, саз, құмтас, тау жыныстарынан түзілген. Етегінде сораң өсімдіктер басым өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Ока** — Ресейдің оңтүстік-батыс бөлігімен өтетін өзен. Бұл Еділ өзенінің оң ағыны. «Ока» деген атаудың түпнұсқасы финно-угор тілдерінде «өзен» дегенді білдіретін «iokki» сөзінен келеді.

Ағымы
-----

Өзеннің жалпы бағыты оңтүстіктен солтүстікке дейін, одан кейін солтүстік-шығысқа қарай Калуга қаласына дейін жетеді. Ока өзенінің көзі Орловская Орта жүзінде Орлов облысының Глазунов ауданы Александровка кентінде көктемден орналасқан. Төменгі Новгород облысының Нижний Новгород қаласындағы Оке қаласының аузы Еділ ауызынан 905 шақырым.

Бұл Ока өзенінің Сахалинск ауданының Поронай ауданында, Сайла Гастеллодан оңтүстікке қарай 2 км жерде, сол атпен өзенімен шатастырмау керек. Бұл өзен Охот теңізіндегі Терпения шығанағына шығады. Оның координаттары: көзі (ені 49 ° 5'19.26 «, бойлық 142 ° 53'56.3») және аузы (ендік: 49 ° 4'56.52 «бойлық: 142 ° 57'28.88»).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша дерек Ока өзені
**Сарыторғай**, *Жетіқыз* – Торғай алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысының Ұлытау және Қостанай облысының Амангелді аудандары жерімен ағады.

Бастауы
-------

Ұлытаудағы Сарлық және Қаражыланды жылғаларының қосылған жерінен басталып, Екідің ауылы тұсында Қараторғай өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 123 км. Су жиналатын алабы 5880 км2. Ірі салалары - Тамды, Терісбұтақ, Ханшаболған. Аңғары Тамдының сағасына дейін 1,5-3 км, Терісбұтақ сағасынан 80-100 м, Ханшаболған сағасынан төмен кеңейіп, 10 км-ге жетеді. Арнасы тік жарлы (4 м), ені 20-400 м. Жауын-шашын және жер асты суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Екідің аулының тұсында 5,64 м3/с. Суы жазда ауыз суға, мал, жайылым суғаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
**Жер геологиясын ғарыштан зерттеу** - геологиялық және геофизикалық деректерді автоматты ғарыш аппараттары, жасанды жерсеріктері, адам басқарган ғарыш кемелері және орбиталдық бекеттер көмегімен алу және өңдеу, сол сияқты осы мағлұматтарды Жердің құрылыс және даму заңдылықтарын ұғыну, пайдалы қазба кендерін іздестіру, жаһандық және аймақтық құрылымдарды зерттеу, геологиялық карталау, бүгінгі таңда етек алған физикалық-геологиялық процестерді бағдарлау т. с. с. келелі мәселелерді шешуге кеңінен қолдану.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Геология терминдерінің сөздігі. Н. Сейітов, А. Абдулин.— Алматы: Қазақстан, 1996,ISBN 5-615-01738-4
*Басқа мағыналар үшін Сарытау деген бетті қараңыз.*
**Сарытау** – Қалба жотасының қиыр оңтүстігіндегі тау сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма ауданы Аршалы ауылының оңтүстік-шығысында 25 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1100 м. Бірнеше жеке таулардан тұратын күрделі пішінді тау тізбектері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 22 км-ге, енді жері 8-10 км-ге созылған. Сарытау оңтүстік-шығысқа қарай біртіндеп аласарып Көкпекті өзенінің жоғарғы аңғарында 860 м-ге дейін төмендейді. Бірнеше шоқылы таулардан тұрады. Жер бедері күмбезді-жартасты жақпартастардан тұрады. Таудың беткейлері өзен арналарымен, сай-жыралармен қатты тілімденген. Оңтүстік-шығыс баурайынан Ащысу өзенінің саласы – Арбалы өзені жəне Көкпекті өзенінің солтүстігінен Жарма өзенінің салалары бастау алады. Сондай-ақ тау баурайларында қайнар көздері, қыстаулар кездеседі.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Палеозой дəуірінің каледон тау жаралу кезіндегі Нарын синклинорийінің ультранегізді тау жыныстарынан тұрады.

Өсімдігі
--------

Беткейі мен баурайындағы қиыршықтасты қызғылт қоңыр топырағында бұта, қайың, терек аралас далаға тəн бетеге, бидайық, қылқан боз, селеу, арпабас, т.б. астық тұқымдас шөптесіндер өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Ақықтан жасалған пышақ
**Ақық** – оксидтер класына жататын кварц минералының жасырын кристалды, талшық құрылымды түрі. Ол іркінді агрегаттар, бүйрек тәрізді жалбырлар, тұтас жұмыр кесек түрінде болады. Шыны, май, балауыз секілді жылтыр, қаттылығы 6,5 – 7; меншікті салмағы 2,5 – 2,8 г/см3. Түсі құрамындағы темір, марганец, кобальт, никель, т.б. қоспаларына байланысты. Соған сәйкес сердолик (сарғылт қызыл, қызыл, қою қызыл), хризопраз (жасыл), гелиотроп (қызыл сары, жолақты, қою жасыл), сардер (қоңыр, қызыл қоңыр), сапфирин (сұр, көгілдір сұр), плазма (жасыл), кахалонг (сүттей ақ), т.б. түрлері, сондай-ақ агат және оникс сияқты нақышты түрлері бар.[1]

Ақық төмен температуралы гидротермальдық және салқын ерітінділерден түзіледі. Ол үгілу қыртысы мен тотығу белдемінде, шөгінді және эффузивті жыныстардың қуыстары мен жарықтарында кездеседі. Яшма, кремнийлі тақтатас, шақпақтас, т.б. жыныстарды құрайды. Ақықтан химиялық ыдыс, дәл өлшейтін аспаптардың үйкелетін, салмақ түсетін бөлшектері, әдемі түрлерінен зергерлік бұйымдар жасалады. Ақықтың ірі кен орындары Орталық Қазақстанда, Қаратауда орналасқан.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Химия. Н.Нұрахметов, А.Ниязбаева, Р.Рысқалиева, Н.Далабаева. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 336 бет. ISBN 9965-36-416-8
2. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедия, V- том
Шымкенттің дендросаябағы – ағаштар патшалығы
--------------------------------------------

«Шымкент мемлекеттік дендрологиялық саябағы» Оңтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің 2009 жылғы жылғы 24 наурызындағы №83 қаулысының негізінде құрылған. Саябақты құруға облыстық бюджеттен 650-700 млн. теңгедей қаражат бөлінді. Жалпы көлемі 117 гектар.

Шымкент қаласындағы Дендросаябақ
### Қазақстан дендросаябақтары

Қазақстан бойынша екі дендросаябағы бар олар: Алматы және Шымкент қалаларында орналасқан. Шымкент қаласындағы дендросаябақ - ең алғашқы саябақ. Ол 1979 жылы орталық қоқыс үйіндісінен тұрғызылған болатын.

Ағаштар саны-500 мың-нан астам.
Шөптесін өсімдіктер саны-1млн.360 мың.

### Дендросаябақта тәртіп сақтау ережелері

* дәрілік шөптерді жинауға;
* от жағуға;
* ағаштарды қырқуға;
* аң мен құсты аулауға;
* балық ұстауға;
* демалған жерде тамақ қалдықтары мен күл-қоқысты қалдыруға болмайды.

### Шымкент дендросаябағының флорасы мен фаунасы

Шымкент дендрология саябағы жер шарының түпкір-түпкірінен жинақталған ағаштарға бай. Көктерек, балқарағай, самырсын және магнолия ағаштарының көшеті егіліп, түрлі 584 өсімдік өсірілуде және де Солтүстік Американың оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан Мексика Штатынан әкелінген "қасқыр жидегі" ағашы өсуде. 
Дендрологиялық саябақтың аумағы фаунамен байытылды. 20 тиін, 4 елік пен теңбіл бұғы, 10 тауыс құсы орын салып, аумағы өңдеуден өткен көлге аққу, қаз, үйрек сияқты құстардың 22 данасы мен 20 мың дәумаңдай балық жіберілді.

Дереккөздер
-----------

* Мұрағатталған 29 шілденің 2013 жылы.
* ?
Майон жаңартауы Филиппин мемлекетіндегі Альбай Биколь аумағындағы Лусон аралында орналасқан.Майон-белсенді жанартау. Легаспи қаласының солтүстік-батысында 15 шақырым қашықтықта орналасқан. Жанартау мінсіз конус пішінді. Майон жанартауын вулканологтар стратожанартау тобына жатқызады. Стратожанартау-қатқан лавалық тасқындар мен борпылдақ материалдардың жиынтығынан құралған көпқабатты құрылыс. Майон жанартауы Еуразия және Филиппин плиталарының шекарасында, плиталардың шектесу аймағында орналасқан. Жанартау шыңы теңіз деңгейінен 2421 м биіктікте тұр. Ал оның радиусы 48 шақырымды құрайды. Майон жанартауы жалпы аумағы 6 га құрайтын бес муниципалитет пен үш қаланың ортасында орналасқан. Бұл жанартау базальтты-андеитты жанартауларға жатады. Майонның ең алғаш атқылауы 1616 жылы тіркелді. Жанартау пирокластикалық лава ағындарының әсерінен пайда болған. Майон жанартауының ең ірі атқылауы 1814 жылы 1 ақпанда тіркелген. Осы атқылау салдарынан Сагзава қаласы түгел жойылып, 1200-ден астам адам көз жұмған. Жанартадың 1993 жылғы атқылауы нәтижесінде 79 адам қайтыс болды.

Сурет:1443455304 l.jpg
**Сарытау** – Кетпен (Ұзынқара) жотасының оңтүстігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Райымбек ауданының жерінде орналасқан. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 40 км-ге созылып жатыр, ені 15 км шамасында. Абсолюттiк биіктігі 3523 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Сарытау төменгі тас көмір дәуірінің шөгінділері мен гранитті интрузиялы тау жыныстарынан түзілген. Жота қырқасы арқылы Қазақстан мен Қытайдың мемлекеттік шекарасы өтеді.

Өсімдігі
--------

Солтүстік беткейінде 2800 — 3000 м биіктікке дейін орман өседі. Субальпі, альпілік шалғындар жазғы мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Қытайдағы бөлігінің атауы — Үйсінтау (қытай. - "Усунь Шань") деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
**Сарытолағай** – Сауыр жотасының солтүстік бөлігіндегі тау сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Қосқора ауылының оңтүстік-батысында 5 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2594 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай 8 км-ге созылған, енді жері 5 км. Беткейлері тік. Ақкезең, Қараүңгір өзендері басқа таулардан бөліп жатыр. Солтүстігінде Сайқын жотасы, оңтүстігінде Салық тауымен шектеседі.

Өсімдігі
--------

Солтүстік беткейін 800–1800 м биіктікте қылқан жапырақты орман көмкерген. 2000 м-ден жоғары биіктікте альпі шалғыны басым. Етегіндегі Қосаша, Мəңке қыстаулары маңында дала өсімдіктері өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Шымкент көтерілісі
------------------

Шымкент көтерілісі - 1967 жылғы маусымның 13-і мен 15-жұлдызы арасында Шымкент қаласында болған оқшау оқиға. Бұл оқиға Кремль басшыларын дүр сілкіндірді. Оқиға көп уақыт бойы өте құпия сақталды.

### Оқиғаның басты себебі

Бұған тереңірек үңілсеңіз, оқиға қарапайым істен басталған және аяқ астынан, ойламаған жерден өріс алған. Қалалық автопарк жүргізушісі Василий Остроухов деген 29 жасар жігітті түнгі сағат бір шамасында көшеде удай мас болып жатқан жерінен милиция жасағы медициналық айықтырғышқа жеткізген. Таңертеңгі сағат 6.00 кезінде жүргізілген кезекті тексеріс Остроуховтың жансыз, өлі денесінің үстінен шыққан.
Мәйітті ашқан облыстық сот-дәрігерлік сарапшы В.Нестеров ажал гипертония сырқатына қатты мастық қосылып, миға қан құйылуы мүмкін деген қорытынды жасайды. Мұны Алматыдан жедел шақыртылып, қайта экспертиза жасаған профессор Сидоров та қостайды. Бірақ, кейін анықталғандай, Остроухов милиция жасағының қолына түспестен бұрын біреулермен төбелесіп таяқ жеген. Осыған байланысты өмірге қатер төнерлік болмаса да, денесінен көгеріңкі белгілер табылуы оқиғаға май құя түседі.

### Оқиға барысы

Мәйіттің туыстары, автопарк қызметшілері «сендер оны ұрып өлтірдіңдер, Мәскеуден маман шақырыңдар» деп табандап тұрып алады. Ел-жұрт құлақтанып, милицияны қарғап-сілеп, наразылық білдірушілер саны көбейеді. Автопарк ұжымы «ұйымшылдық» көрсетіп, қаладағы көлік қатынасын тоқтатады. Ақыры тобыр молайып, ішкі істер бөлімін қоршайды, ғимаратын қиратады, өртейді. Автотұрақтағы көліктер от-жалынға оранады. Көшедегі милиция қызметкерлерін ұрып-соғып, бас-көз демей төмпештейді. Тергеу изоляторына барып, ондағыларды қырып-жойып, қақтығыс кезінде түрменің біраз қызметшілері жарақат алады.

### Көтерілістің нәтижелері

Көтерілісшілерді басу үшін әскер күші пайдаланылған. Нәтижесінде тәртіпті сақтау органдарының 20 қызметкері, 2 жауынгер, 3 партия-кеңес шенеунігі әртүрлі дәрежеде жарақат алады. Тәртіп бұзушылардың 50 адамына оқ тиіп, 7-уі қаза табады. 34 адам қылмыстық жауапқа тартылады, 3-уі ату жазасына кесіледі. Лауазымды үлкенді-кішілі біраз адам қызметтен қуылады.
14-маусым күні Мәскеуден КОКП ОК Саяси бюросының мүшесі, ОК хатшысы Андрей Павлович Кириленко мен КСРО Ішкі істер министрі генерал Николай Анисимович Щелоков, Алматыдан Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Дінмұхамет Ахметұлы Қонаев бастаған топ Шымкентке ұшып келеді. Шұғыл түрде арнаулы комиссия құрылып, төтенше оқиғаның жай-жапсары сараптала бастайды.
**Элефантиаз, піл синдромы** - ісінудің лимфа тамырларының бітелуінен пайда болып,салдарынан дене мүшелерінің қандайда бір бөлігі тұрақты түрде үлкейіп отырады.

Аурудың белгілері
-----------------

Піл синдромында науқастың терісін сүйел және ойық жаралар басып кетеді. Тері және теріасты жасушаларында, дәнекер тіннің теріде және сүйектің жуандауынан гипертрофиялық процестердің дамиды. Гипертрофия көп жағдайда органдардың пішіні мен көлемінің өзгеруіне әкеледі. Көбінесе аяқты зақымдайды, пілдің аяғына ұқсап тұрады. Піл синдромы атауы содан пайда болған. Бірақ аурудың басқа да белгілері бар. Ол бет-әлпетте, қолда, жыныс мүшелерде де байқалады.
Сондай-ақ,Піл синдромын сирек жағдайларда Рожа синдромын туғызатын, стрептококк та туғызуы мүмкін.

Аурудың себебі
--------------

Филярия Банкрофта – піл синдромын туғызатын паразиттер.
Масалар тасымалдаушы болып табылатын шағын паразиттік дөңгелек құрттар. Бұл инфекция филяриоза деп аталады. Ауру көбінесе тропиктік аймақта кездеседі. ТМД елдерінде филяриоза белгіленген жоқ. Аурудың тағы бір нұсқасы - лимфа жүйесінің туа біткен даму ақауы, лимфа тамырларының бітеліп немесе лимфаның айналымының бұзылуы.

Емі
---

Әдетте консервативті, аяқтағы лимфа айналымын жақсартуға, қабынған жерлерін емдеуге бағытталған. Хирургиялық ота ауыр жағдайларда қолданылады. 20 қыркүйек, 2007 жылы ғалымдар Brugia malayi паразиттерінің геномын толық зерттеу арқылы, емдеудің түбегейлі жаңа және тиімді әдістерін құру туралы мәлімдеме жасады. Сонымен қатар, баспасөзде соңғы мәлімдемесіне қарағанда, Египет дәрігерлері аурудың алдын алу және емдеуде айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізу мүмкіндігіне ие болды. Екі жаңа препарат қолданылды- диэтилкарбамазин и альбендазол. 2015жылы 5 қазанда, Уильям Кэмпбелл мен Сатоси Омура авермектинге негізделген дәрілік заттардың жаңа класын ашқаны үшін медицина бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды. Бұл паразиттік құрттар арқылы пайда болған жұқпаны емдеуге көмектесті. Авермектиндер онхоцеркоза және элефантиаза қоздырғышын тудыратын паразиттерді қуып шығады.

Дереккөздер
-----------


[1]

1. ↑  Египет успешно борется со слоновой болезнью. Медицинский портал
**Ұнаққұм**, *Уаққұм* – Бозащы түбегінің оңтүстік-батыс бөлігіндегі төбешікті-қырқалы құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Түпқараған және Маңғыстау аудандары жерінде, Каспий теңізінің солтүстік жағалауындағы Қошақ шығанағының солтүстігінде 7 км жерде доғаша созылып жатыр.

Жер бедері
----------

Теңіз деңгейінен 22,6 м төменде, ауданы 240 км2, 5-6 м тереңдікте кездесетін грунт суының минералдығы 3-22 г/л. Шығысының көтеріңкі жерлерінде Қияқты, Тұщықұдық ауылдары орналасқан. Құм ішінде бірнеше құдықтар (Ақши, Қожамқұл, т.б.) қыстаулар мен құмды төбелер (Шөлшағылқұм, Қызылқұм, т.б.) кездеседі.

Өсімдігі
--------

Құмда жусан, жүзгін, еркекшөп, сораң шөптер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы", 9 том