recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ҚАЗАҚПАРАТ - Халықаралық дәрежеге ие болған Қазақстандағы алғашқы ақпараттық агенттік.

Медиа-агенттік 90 жылдан астам уақыт бойы саясат, экономика, білім беру, денсаулық сақтау, спорт, мәдениет және қоғамның өзге де тыныс тіршілігі туралы жедел әрі сенімді ақпарат таратып келеді. 
ҚазАқпарат арқылы Президент Әкімшілігі, Парламент, Үкімет, өңірлік билік органдары, ұлттық қаржылық және өндірістік құрылымдардың қызметі жөнінде ресми хабар таратылады.
Агенттік қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде хабар таратады. Кириллицаны оқи алмайтын шетелде тұратын қандастарымыз үшін қазақша жаңалықтар латын графикасы мен арабша төте жазуға аударылады. Жақын арада порталдың қытай және испан тілдеріндегі нұсқасын іске қосу көзделген. 
Агенттіктің орталық кеңсесі Қазақстанның елордасы Астана қаласында орналасқан. Елдің қаржылық және мәдени орталығы Алматыда оның филиалы – тілшілер бюросы бар.
ҚазАқпаратта өзге отандық ақпараттық агенттіктерде жоқ тілшілер желісі бар. Елдің барлық аймақтарында 15 тілшілер пункті орналасқан. Оның ішіне Байқоңыр да кіреді. Ресей, Қытай, Түркия, БАӘ, Бельгия, Әзірбайжан, Өзбекстан, Қырғызстан елдерінде меншікті тілшілері бар. Бұл елімізде және әлемде болып жатқан жаңалықтарды on-line режимде жедел әрі шынайы таратуға мүмкіндік береді. Болашақта АҚШ, Испания, Оңтүстік Корея, Германия, Израиль, Бразилия және Үндістанға тілшілер жіберу жоспарланған. 
Бүгінде қазақстандық жаңалық тарататын интернет-ресурстар арасында ҚазАқпарат Үздік ондықтың қатарында. www.inform.kz порталын пайдаланушылардың географиясы 197 елді қамтиды. 
Журналистика саласының үздік дәстүрінің сақталуы, сапалы контент өндіру, технологиялық базаны жақсарту және кәсіби топтың реттелген жұмысы агенттік қызметінің жоғары нәтижелеріне қол жеткізуіне сеп болды. ҚазАқпарат ұжымы - бұл белгілі теле- және радиожурналистер, Қазақстан Республикасы Президенті сыйлығының лауреаттары, халықаралық және аймақтық конкурстардың жеңімпаздары, құрмет атақтары мен сыйлықтарының иегерлері.

Серіктестер
-----------

ҚазАқпарат - OAНA Халықаралық ақпараттық агенттіктер қауымдастығының (Тынық мұхиты және Азия елдері ақпараттық агенттіктерінің ұйымы), ТМД елдеріндегі ұлттық ақпараттық агенттіктердің қауымдастығының (ҰААҚ), Түркі тілдес елдердегі ақпараттық агенттіктер ұйымының (ТКА), ТҮРКІСОЙ халықаралық ұйымының, орыс баспасөзінің бүкіләлемдік қауымдастығының мүшесі.
Медиа-агенттіктің серіктестері - ИТАР-ТАСС, КАБАР, БелТА, УкрИнформ, «НОВОСТИ - МОЛДОВА» ақпараттық агенттігі, MOLDPRES, Armenpress, АzәrTAc, Yonhap, EFE, БТА және т.б.

Тарих беттері
-------------

1920 жыл - Алғашқы қазақстандық ақпараттық агенттіктің «РОСТА»-ның Орынбор-Торғай бөлімшесі негізінде құрылды.

1925 жыл - Агенттік атауының ҚазРОСТ болып өзгерді.

1937 жыл - ҚазТАГ деген атпен Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің қарауына берілді.

1997 жыл - «Қазақ ақпарат агенттігі (ҚазААГ)» республикалық қазыналық кәсіпорны болып өзгертілді.

2002 жыл - ҚазААГ негізінде «Қазақ ақпарат агенттігі» Ұлттық компаниясы («ҚазАқпарат» ҰК) құрылды.

2008 жыл - «ҚазАқпарат» ҰК» АҚ «Арна Медиа» Ұлттық ақпараттық холдингі» акционерлік қоғамының құрамына кірді.
**Қыз** (қыз баласы, бойжеткен, келіншек, әйел, әже, апа) — кәмелет жасқа дейінгі әйел баласы.

Қазақ қоғамындағы қыздың орыны
------------------------------

Ұлттың бойындағы бар жақсы қасиетін - тілін, дінін, әдет-ғұрпын, салт-санасын, дәстүрін немересіне, немересінен шөбересіне жеткізуші, дамытушы әрине, әйел-ана.

Қыз − өмірдің гүлі, барлық адамзаттың қадірлеп, аялайтын асыл аруы десек те артық емес. Қыз баланы қазақта кішкентайынан мәпелеп, аялап, қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқыттырмай өсірген. Жалғандағы нәзіктік пен пәктікті, инабаттылықты әрбір қазақ қызының бойына сіңіріп өсірген. Белгілі ақын Ақұштап Бақтыгереева "Өмірде қыз болу бар да, нағыз қазақ қызы болу мүлдем бөлек" – деген пікір айтқан. Сол тәрізді ата-дәстүр, салт-сананы берік ұстанып өскен қазақ қызы қай ортада болсын, өзінің ерекше болмысымен көзге түсетіні анық.

Қазақ қызының бойындағы асыл қасиеттерімен бірге сыр-сымбаты да өзге ұлттан дараланып тұруы тиіс. Қызды "жат жұрттық" деп қадірлеп, төрінен түсірмеген. Басқа үйдің отын жағып, түтінін түзу ұшыратын боласың, барған жеріңде шешесі үйретпепті демесін деп анасы қызына бойындағы бар жақсы қасиетін сіңіруге тырысады. Әрбір баланың өмір жолы, тәрбиесі отбасынан, одан соң мектеп қабырғасынан бастау алары сөзсіз. Сондықтан мектепте оқып жүрген қыз бала, ол − үйдегі ата-ананың көз қуанышы, мектепте ұстаздарының мақтанышы бола білуі тиіс.

Демографиялық көрсеткіштері
---------------------------

XVIII ғасырдан бастап жыныстардың қатынасы әрбір жаңа туылған 1000 қызға 1050 ұл деңгейінде екені анықталды.

Этимологиясы
------------

Тарихы
------

Биологиясы
----------

Денсаулығы
----------

Қыздардың құқын қорғаудағы халықаралық бастамалар
-------------------------------------------------
Қыз бен жігіт айтысы
**Қыз бен жігіт айтысы** — айтыстың бір түрі. Бұл айтыстың басқа айтыстардан негізгі айырмашылығы — айтысқа түскен қыз бен жігіт арасында әзіл-қалжың, сондай-ақ әлеуметтік жағдай көбірек сөз болады. Қыз бен жігіттің өнер жарысы кейде қайымдасу не жұмбақтасу түрінде болады. Мысалы, Әсет пен Ырысжанның, Ұлбике мен Күдерінің айтыстары жұмбақ айтыстың озық үлгілеріне жатады. Сара Біржанмен айтысқанда "Тамағым жас баланың білегіндей, Иығым тік сандалдың тірегіндей, Бет алдым қоңыр қаздың кеудесіндей, Тал бойым жолбарыстың жүрегіндей", — деп айтыс өнерінің көркемдік деңгейі жоғары болатынын дәлелдей түседі. Сүйінбай — Күнбала, Ұлбике — Күдері, Біржан — Сара, Әсет — Ырысжан, Жамбыл — Салиқа, Омарқұл — Тәбия, Ләтипа — Кенен, Әжек — Шәріпжамал, Мұсабек пен Манат, т.б. айтыстар Қыз бен жігіт айтысының шынайы үлгілері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айтыс, 1-т, А. 1965, 414-б.
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, I том
**Қыбын табу**. Тіркес мағынасы — тілін табу, көңілінен шығу дегенді аңғартады. «Бәйбішенің қыбын тауып, қымызды көбірек ішпек болды» (Б. Майлин, Шығ.).
«Қыбы» сөзінің түпкі төркіні түркі тілдері екендігі шүбә туғызбайды. Мына тіл деректері соның айғағы. Э. Пекарский құрастырған якут тілі сөздігінде қыбыы — ұрыларша қағып алу, жасыру; Қазіргі якут тілі сөздігінде кыбыы — ұрлық ; төлеуіт, алтай тілдерінде қыбы — ойдан шығару, зеректік, қулық; қырғызша кыйпы — амал, айла, қулық ; ноғай тілінде де соңғы мағынада қолданылып, «кылып» тұлғасында айтылады, тек айырмасы бұл тілде «л» дыбысы қосылып тұр.
Біздің бағдарлауымызша, «қыбы» немесе «қып» сөзінің ең алғашқы мағынасы якут тіліндегідей болса керек. Өйткені, түркі тілдерін зерттеушілердің пікірінше, якут тілі көне тілдер қатарына жатады. Ал басқа тілдердегі мағыналар кейін гіайда болған деп қараймыз.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Көшеге көрнекті ғалым, геология ғылымдарының кандидаты, КСРО-ның мемлекеттік сыйлығының иегері Латиф Өмірбекұлы Қыдырбековтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 № 83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 № 2/139 қаулысы) берілген. Қыдырбеков Латиф Өмірбекұлы (1931-1986) Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Кеңбидайық ауылында дүниеге келген. Ол Ақтоғай, Айдарлы мыс кен орындары мен Ақбақай алтын кейін ашуға зор үлес қосқан. Қазақстан металлургиясында жаңа шикізат базасын құрғаны үшін КСРО-ның мемлекеттік сыйлығы берілген. Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 700 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Мертенов Қыдуар** — белгілі баспагер, әрі аудармашы. Қ.Мертенов 1927 жылы Батыс Қазақстан облысының Орда қаласында дүниеге келген. С.М.Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетін журналистика мамандығы бойынша бітіріп шыккан (1967).[1]

Ол он алты жасында еңбекке араласқан. 1948 жылдан журналистік қызметін бастап, аудандық газеттің редакторы, Талдықорған облыстық газеті бас редакторының орынбасары ретінде жемісті еңбек етеді.
Қ.Мертенов 1976 жылы Алматыға қоныс аударып, республикалық "Қайнар" баспасында жұмысқа орналасады. Тәжірибелі журналист осында "Ақ бидай", "Сарыжайлау" редакциясын басқарып, сол тұстағы мемлекетіміздің аграрлық саясатын қолдаған талай құнды кітаптарды шығаруға үлес қосқан. 1990 жылы, 35 жылға созылған баспасөз қызметінен соң, зейнеткерлік демалысқа кетеді.
Қ.Мертенов баспасөз саласындағы жемісті еңбегі үшін "Құрмет белгісі" (1965) орденімен, өзге де медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
**Саятшылық** — қазақтың байырғы да қосалқы кәсібінің, сондай-ақ көшпелілер үшін күнкөрістің әрі көңіл көтерудің бір саласы. 

Саятшылық (Серілік)- қыран құс салып аң алдыру-құс ілдіру, жүйрік ат, қыран құс, құмай тазы, түзу мылтық ұстап –аң құмар аңшы, ізші болу, әнші, күйші, жыршыларды, атшы, қосшы, қағушыларды ертіп салбурында серілік етіп, саят жасау, жылқының, құстың, тазының бабын тауып - атбегі, құсбегі болу, еркін табиғатқа қамқорлық көрсете отырып, оның ғажаптарын, сұлулуғын сезіне білу, олардан рахат тауып, ләззат алу, саяттану.

Бұл кәсіптің маманын аңшы және саятшы деп атаған. Аңшылықтың бейнеті, еңбек шығыны аз, бірақ табысы құнды - бағалы аң терісі, еті, қауырсыны, мамығы - қай-қайсысы да адамдардың қажетіне жараған. Құрал-сайманның үнемі жетіліп отыруы аңшылықтың да өзгеріп отыруына әсер етті. Ертеде адам аңшылықта ор қазу, тор, тұзақ, қақпан құруды қолданса, кейін атпен қуып, ит қосып, құс салып, садақпен, мылтықпен атуды үйренді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сен білесің бе?: Саятшылық ISBN 9965-26-407-4
**Сүтемген Тақабайұлы Бүкіров** (1921-1996), Қазақстанның еңбек сінірген мәдениет қызметкері (1991). Жезқазған өнірінің түлегі.

Еңбек жолын 1937-1992 жылдары аға пионер вожатый, Қарсақбай аудандық «Қызыл кенші» газетінің тілшісі, «Қазақмысқұрылыс» тресі жүйесінде мастер, «Жезқазған түсті металл» АҚ тарихи өндірістік мұражайын, бұдан соң, облыстық өлкетану мұражайын басқарды. Облыстық соғыс, еңбек және қарулы күштер ардагерлері кеңесі алқасының, облыстық «Зерде» кітабы редакция алқасының мүшесі, «Әкелердің даңқты жолымен» кеңесінің төрағасы және облыстық тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамы кеңесі төралқасының мүшесі ретінде үлкен қоғамдық жұмыстар атқарды. Жезқазған қаласының құрметті азаматы (1990).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Әл-Фараздақ** (шын есімі: Һаммам ибн Ғалиб ибн Сағсаға әд-Дарими әт-Тамими, 641 — 728 немесе 730) — атақты араб ақыны. Ол *тамим* деген үлкен тайпалық-рулық бірлестіктің *дарим* руынан шыққан. Оның лақап аты парсының «паразда» (парсы: پرازده‎‎) деген «қамыр бөлігі» мағынасын беретін сөзінен шыққан.

Жаңа мұсылман дәуірінің I-ші ғасырының ақыны болғанымен, ол көпқұдайшы Арабияның джәһилия (*надандық*) кезеңінің дәстүрлі бедуиндік поэзиямен тығыз байланыста болды. Ол өзінің өлеңдерінде бедуиндік идеалдар мен жақсы қасиеттерді мақтады, өз туыстары мен тайпасының дәрежесін көтеріп, жаулары мен қарсыластарын сөкті. Әл-Ахтал және Джарир ибн Атыямен бірге атақты сатира жене панегирик жанрының үш өкілінің ақындық шайқасына қатысты. Саяси-діни қақтығыстар мен тайпалар арасындағы араздық атмосферасында Фараздақтың араб поэзиясының қарапайым тақырыптарына жазылған өлеңдері көкейкесті мағынаға ие болды. Әл-Фараздақтың ақындық мұрасының толық ғылыми басылымы әлі шығарылған жоқ.

Әдебиет
-------

* Фараздак — Краткая литературная энциклопедия.

Тағы қараңыз
------------

* Араб әдебиеті
* Әл-Ахтал
* Джарир ибн Атыя
**Сұйықтық хромагография**. Жалпы хроматографиянын дамуы 1903 жылы М.С. Цвет ашқан
сұйықтық хроматографиядан басталады. Алайда жарты ғасыр бойы сұйықтық хроматографияның практикалық мәні мардымпаз болды, тек сезгіштігі жоғары детектордың, жаңа селективті адсорбенттер
мен принципті жағынан жаңа консфуктивті өңдеудің жасалуымен қайта қаркынды көтерілді. Сұйықтық хроматографиялардың ескі әдісінде іші қатты түйіршікті адсорбентпен өлшемі 1x30 толтырылған шыны бағаналар пайдаланады. Ол арқылы өтетін қоспа құрамдас бөліктерге жіктеледі. Бағананың өзінен өткізу жылдамдығын арттыру мақсатымен түрлі қысымдар мен сорғыштар пайдаланылады.
Бұл әдіспен жоғары қысымды ұстап тұрудың мүмкіндігі болмағандықтан, олар істен шықты. Сұйықтық хроматографияның газдыдан негізгі артықшылығы, оның жоғары температурада ыдырайтын
қосылыстарды төменгі температурада бөлуге мүмкіндік беретіні,
әдетте ол еріткіштің қайнау және қату температураларымен
анықталады.

Осылайша пигменттерді, белоктарды, ферменттерді және басқаларды тазалап, бөледі.
Қазіргі кездегі жоғары коэффициентті сұйықтық хроматографиялар (жоғарғы қысымдык, жылдамдықты, әсерлі болып келетін сұйыкты хроматографиялар) ғасырымыздың 70-жылдарында тең
дами бастайды. Бұл басқа әдістер көмегімен бөліне бермейтін, жоғары, айталық, 400°С қайнайтын, тұрақсыз қосылыстарды зерттеумен байланысты. Бұл мәселені шешу мақсатымен ішкі диаметрі
кіші бағаналар қолданды. Масса алмастыруды арттыру үшін сорбент бөлшектерінің диаметрін 5-50 мкм кішірейтті, бұл бағаналардын шыға берісіндегі қысымның артуына келтірді. Өндірістен шығарылатын хроматографтар аса сезімтал детекторлармен жабдықталған, олар 10 г грамға дейінгі затты анықтауға мүмкіндік береді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**Сүттіген тұқымдасы** (лат. *Euphorbiaceae*) – қос жарнақты, сүт шырынды ағаш, бұта және шөптесін өсімдіктер. Жер шарында кең тараған. Негізінен жылы аймақтарда, тропиктік, субтропиктік және қоңыржай белдемдерде кездесетін 300-дей туысы, 7,5 мыңнан астам түрі белгілі. Қазақстанда 4 туысы, 58 түрі бар. Сабағы тік өседі, жапырақтары тегіс жиекті немесе қалқанша тәрізді, кезектесіп не қарама-қарсы орналасады. Гүлдері көбінесе бір үйлі, дара жынысты, масақша не шоқпарбас гүлшоғырына топталған. Аналықтары жеміс-жиекті (түйін жиегін бойлай тұтаса өсетін бірнеше жеміс жапырақшаларынан түзіледі). Жәндіктермен, кейде құстармен не желмен тозаңданады. Жемісі әдетте қауашақ, піскенде қақырап ашылып, тұқымы шашылады. Тұқымында өте көп эндосперм (ұрықтың қоректенуіне қажетті ұлпа) болады. Сүттіген тұқымдасының көптеген түрі өте пайдалы. Мысалы, гевеядан каучук, кротоннан шайыр алынады; кенедән мен тунг – майлы өсімдіктер; маниок тағам ретінде қолданылады. Кейбір түрі медицинада және парфюмерияда пайдаланылады. Сүттіген тұқымдасын әсемдік үшін (оранжереяларда, үйде, бақта) де өсіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
***Гидроaэромеханика*** - сұйықтар мен газдардың механикалық қасиеттерін, олардың қозғалысын және олардың ішіндегі қатты денелердің қозғалысын зерттейтін физиканың бөлімі.
Газ және сұйық-бұл заттың әртүрлі агрегаттық күйлері, бірақ олардың ортақ қасиеті-*аққыштығы бар*. Сондықтан аққыш заттар механикасы үшін сұйықтар мен газдардың арасында үлкен айырмашылық жоқ. Сұйық ауырлау, бірақ газдардың ортақ қасиеті, яғни *пішіндерін тез өзерту қабілеттілігі барынша маңыздырақ*.

***Гидроаэростатика*** сұйық немесе газдың тыныштық күйін немесе олардың қозғалыс жаылдамдылығы аз күйін зерттейді. Гидростатиканы ғылым ретінде қалыптастыруда ежелгі грек ғалымы Архимед(б.з.д. IIIғ.),италиялық физик Э.Торричелли 
(1608-1647), француз физигі Б.Паскаль (1623-1662) сияқты көптеген атақты оқымыстылар үлкен рөл атқарды. 

***Гидроаэродинамика** сұйық пен газдардың қозғалысын, сол сияқты ұшқыш аппараттар мен суасты қайығының, су көліктерінің, сонымен қатар денелердің (метеориттердің, кометалардың)атмосферадағы қозғалысын, құстардың, жәндіктердің ұшуын зерттейді. Гидроаэродинамика ілімін құруда швейцар физигі Д.Бернуллидің (1700-1782) еңбегі шексіз.*
Гидроаэродинамика заңдары техника мен өндірісті, олардың көмегімен ұшқыш аппараттардың, кемелердің, автокөліктердің сыртқы пішінін жақсартуда, сол сияқты сұйықтар мен газдарды қолданатын өндірістік процестердің тиімділігін арттыруда(аэрозольдік бүркуде, оптикалық талшықтар дайындауда) пайдалы. Гидроаэродинамиканың заңдары ауа мен судың динамикалық қасиеттерімен байланысты табиғи құбылыстарды түсіндіруде және болжауда көмектеседі. Ғарыштық кемелерді және зымырандарды құрастыруда осы ғарыштық ұшқыш аппараттардың Жер атмосферасындағы қозғалыс заңдары білу барынша маңызды мәселе. Үлкен жылдамдықтарда ұшқыш аппараттардың пішінін және қырынан қарағандағы сұлбасын(кескінін) білу қажет. Осы құбылыстарды зерттеуге кеңес физигі С.П.Королев (1907-1966)барынша маңызды үлес қосты.
**Кожедуб атындағы көше** Көшеге ұшқыш-жоюшы, авиация генерал-полковнигі, үш рет Кеңес Одағының Батыры атағын алған Иван Никитович Кожедубтың есімі (1979 жылы) берілген. 

  

Кожедуб Иван Никитович (1920-1991) Украинаның Сүмек облысының Ображеевка селосында дүниеге келген. Ұлы Отан соғысында жойғыш авиацияда 330 рет жауынгерлік тапсырмамен ұшып, 120 әуе шабуылын жасап, фашистің 62
ұшағын атыл түсірген.

Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Сүйінбай даңғылынан басталып Айтықов көшесіне дейін
созылып жатыр. Қазақбаев, Потанин, Герцен көшелерін қиып өтеді. 

Көшенің ұзындығы - 1150 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Литван тілі
-----------

Литван тілі тілдердің үндіеуропалық семьясының балтық тобына жатады. 2 негізгі диалект ерекшеленеді: жямайттық және аукштайттық. Литван тілі тірі үндіеуропалық тілдердің басқаларына қарағанда фонетика мен морфологиядағы ежелгі белгілерін жақсы сақтап қалған. Жазу латын графикасының негізінде 16 ғасырда пайда болды. Алғашқы литван кітабы – М. Мажвидастың Катехизисі (1547 ж.). Біртұтас әдеби тіл батыс аукштайттық диалектінің негізінде 19 ғ. аяғы-20 ғ. басында қалыптасты. Діни нанымдары – негізінен католиктер. Үлкен европеоидтық нәсілдің беломор-балтық нәсіліне жатады. Литвалық фольклор бай және әр алуан: дайна-әндер; ертегілер, көптеген этиологиялық аңыздар, ежелгі мифтердің жұрнақтары (жай атқыш Перкунас туралы және т.б.).

Шаруашылығы
-----------

Литвалықтардың дәстүрлі шаруашылықтары – егін шаруашылығы (қара бидай, арпа, сұлы, бидай, бұршақ, зығыр, 18 ғ. соңынан бастап - картоп). Жылқы өсіру, ірі-қара мал мен шошқа асырау, ара шаруашылығы, балық аулау дамыған.

Кәсіптері
---------

Дәстүрлі кәсіптері – тоқымашылық, кесте тігу, ғашты ұсталық өңдеу, ағаш ою, өру, қыш.

Дәстүрлі киімдері
-----------------

Әйелдер костюмы тұрмыста 19 ғ. дейін сақталды, оның жергілікті ерекшеліктері болды: жямайттық, аукштайттық, дзуктық, клайпедтік, каптық және занавиктік.

Дәстүрлі тағамдар
-----------------

Дәстүрлі тағамдардың негізін қара бидай, кейде бидай ұны, арпа және сұлы жармалары, бұршақ, сүт, ет құрады. 18 ғасырдың аяғында – 19 ғасырдың басында картоп тағамдары кеңінен таралды. Святки мен Масленицаға маска киетін күнтізбелік мерекелер, Иван күніне арналған от жағылып, әткеншек тебілетін серуендер маңызды мәнге ие болған.
1992 жылғы маусым айының 4-ші жұлдызы Қазақстан Республикасы тарихындағы ерекше мәртебелі күн. Бұл күн еліміздің мемлекттік рәміздері — Туы, Елтаңбасы, Әнұраны — дүниеге келген күн ретінде мәңгі есте қалады.

Қазақстан байрағы
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік туы — ортасында шұғылалы күн, оның астында қалықтап ұшқан қыран бейнеленген тік бұрышты көгілдір түсті мата. Туды сабының тұсында ұлттық өрнек нақышталған тік жолақ көктеп өтеді. Күн, шұғыла, қыран және өрнек бейнесі алтын түстес. Тудың ені мен ұзындығының қатынасы — 1:2.
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік туы мен оның бейнесі, көлемдеріне қарамастан, Қазақстан Республикасы Президентінің Резиденциясында сақтаулы тұрған Қазақстан Республикасының Мемлекеттік туы эталонының түрлі-түсті және сызба бейнелеріне дәлме-дәл сәйкес келуге тиіс.

Қазақстан елтаңбасы
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік елтаңбасында көгілдір түс аясында шаңырақ (киіз үйдің жоғарғы күмбезі тәрізді бөлігі) бейнеленген, шаңырақты айнала күн сәулесіндей тарап уықтар шаншылған, оны аңыздардағы пырақтар қанаты көмкеріп тұр. Елтаңбаның төменгі жағында «Қазақстан» деген жазу бар.
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік елтаңбасы көшірме бейнесі, көлеміне қарамастан Қазақстан президентінің Резиденциясында сақтаулы тұрған Қазақстан Республикасының Мемлекеттік елтаңбасы эталонының түрлі-түсті немесе ақ-қара бейнесіне дәлме-дәл сәйкес келуге тиіс.
**Жарықтың дифракциясы** – жарықтың түзу сызық бойымен таралудан ауытқуын немесе жарықтың тосқауылды орағытып өтуін айтады.

1665 жылы Италия физигі Франческо Мария Гримальди ашты. Ол өте қарапайым тәжірибе жүргізген. Терезе қақпақтарының арасына өте жіңішке саңылау қалдырған. Сол саңылау арқылы жарық сәулесі жуандығы әртүрлі таяқшаларға түскен. Олардан көлеңкелерін зерттеп, ол геометриялық оптика заңын сақталмағанын байқаған. Нәтижесінде көлеңке болатын жерлерде ақ жолақтар байқалған, оның үстіне олар боялған боп шыққан. 

Жарықтың дифракциялық құбылысын Гюйгенс пен Френель түсіндірген. Гюйгенс-Френель принципі бойынша толқын шегінің әрбір нүктесін жаңа сфералық толқынның орталығы деп есептеуге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Физика жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану бағытындағы 11-сыныбына арналған. Алматы «Мектеп» 2011 жыл.
**Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі экономика институты** еліміздің экономика саласындағы негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізетін жетекші мекеме болып табылады. 1952 жылы құрылған. Қазіргі таңда институт Қазақстандағы нарықтық экономиканың қалыптасуы мен тиімді қызметінің өзекті мәселелерін шешуге бағытталған іргелі және іргелі-қолданбалы ғылыми-зерттеулер жүргізеді. Институтта Ұлттық ғылым академиясының 1 акад. 20 ғылыми доктор, 35 экономика ғылыми кандидат, барлығы 80 адам қызмет етеді. Институттың негізгі қызметі іргелі зерттеулер бағдарламасы шеңберінде жүзеге асырылады. 2000 жылдан бастап институт 3 тапсырыс бойынша 16 тақырыпты, оның ішінде өзге ұйымдармен бірлесіп орындалатын 7 тақырыпты қамтитын *«Экономикалық және инновациялық-технологиялық өсімнің теориялық негіздері мен механизмдері»* бағдарламасы бойынша жүргізілген зерттеулердің жетекші мекемесі болып табылады. Сөйтіп, институт тек қана өз тақырыптары бойынша ғана емес (конкурстан өткен), сонымен қатар Қазақ экон. институты жанындағы Қаржы-банк менеджменті ғылыми-зерттеу институттарымен, Қарағанды мемлекеттік университеті жанындағы Нарықтық қатынастар институтымен, Қазақ ұлттық аграрлық университетімен, Қазақстан даму институтымен бірлесе отырып, іргелі зерттеулер бағдарламалары шеңберінде жұмыс жасады. Институт өз зерттеулерінің қорытындыларын ел шаруашылығында қолдануға белсенді түрде енгізіп келеді. Институт қызметкерлері мемлекеттік бағдарламалар және тұжырымдамалар жасауға қатысып, экономикалық үйлестіру мен өзге де түрлі экономика жағдайларға байланысты құқықтық актілер мен заңдарға ғылыми сараптама жүргізеді. Олар ұсынған материалдар жоғары практикалық бағытымен мемлекеттік билік органдары тарапынан сұраныстарға ие болып келеді. Бұлардан басқа, Экономикалық институты түрлі тапсырыстар мен гранттар және ізденіс тақырыптары бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Зерттеу қорытындылары бойынша монографиялар мен брошюралар, ғылыми еңбектер жинағы мен жыл сайын жас ғалымдар еңбектеріне арналған жинақтар шығады. 1997–2000 жылдар аралығында барлығы 590 жұмыс баспаға дайындалып, жарық көрді. Экономика институты жоғары білікті мамандарды даярлаумен қатар, мамандарды қайта даярлықтан өткізіп отырады. Мұнда 6 мамандық бойынша аспирантура және докторантура жұмыс істейді. Тұтастай алғанда, институттың ғылыми және ұйымдық жұмыстары нарықтық экономикаға өту тәжірибесіне, оның методологиясы мен теориясына бағыттала отырып, «Қазақстан-2030» стратегиясының негізгі басымдылықтарына сәйкес келешекте еліміздегі орнықты экономика дамуды қамтамасыз етуге бағытталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Жарықтардың ырсималылығы**. Жарық қабырғалары арасындағы оған перпиндикуляр бағытта өлшенетін қашықтық. Минералды жарықтардың немесе қатты түрдегі органикалық заттарды кіріктірген жарықтардың ырсималылығы мм бөліктерінен 1 см-ге дейінгі аралықта болып келеді. Ашық жарықтардың немесе газбен, сумен, мұнаймен тоғытылған жарықтардың ырсималылығы әдетте бір микроннан 20-25 микронға шейінгі аралықта болады. Бұларды *"микрожарықтар"* немесе *"жарықшақтар "* деп атайды. Микрожарықтардың яки жарықшақтардың ырсималылық көрсеткішінің ең жоғарғы деңгейі 100 микрон деп есептеледі, бұдан гөрі кеңірек жарықтас макрожарықтар немесе жай ғана жарықтар деген түсінікпен белгіленеп Микрожарықтар, немесе жарықшақтар өздерінің ырсию дәрежесіне қарай, *капиллярлық* (0,005-0,01 мм, немесе 5-10 мкм), *субкапиллярлық* (0,01-0,05 лис.1 немесе 10-50 мкм) және *қылдай* (0,05-0,10 мм, немесе 50-100 мкм) жарықшақтарға жіктеледі. Ашық жарықтардың ырсималыдығы жарықшақты тұтқыш таужыныстардың ең басты параметрлерінің бірі болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Тәшенов Қазис Тәшенұлы** (1.8.1928 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданы Ақсу ауылы) – физиолог-ғалым, биология ғылымының докторы (1968), профессор (1970), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1994). Омбы (Ресей) ауыл шаруашылық институтын бітірген (1952). Қазақстан Ғылым Академиясы Эксперименттік биология институтының кіші ғылыми қызметкері, аспиранты (1953 – 56); Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясы - Физиология (қазіргі Адам және жануарлар физиологиясы) институтының кіші, аға ғылым қызметкері, лаборатория меңгерушісі (1961 жылдан), директордың ғылыми жұмыстары жөніндегі орынбасары (1980 – 87), директоры (1986 – 90) болды. 1990 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым Академиясы Төралқасының мүшесі, биология және медицина ғылымдары бөлімінің академик-хатшысы. Негізгі ғылыми еңбектері мал физиологиясына арналған. Тәшенов күйіс қайыратын малдың таз қарынында микробиологиялық белоктың жинақталу процесі азық рационының сипатына және ас қорыту жолына келіп түсетін сілекей мөлшеріне байланысты екендігін бірінші рет анықтады. Хирургиялық операция арқылы ұйқы безі мен өт жолдарын бөлек шығарудың түтіктік әдісін ойлап тапты. Сондай-ақ жүйкелер мен қан тамырларын бүтіндей сақтай отырып, ұлтабардан бөліп алынған кішкене қарын жасау тәсілін ұсынды. Ас қорыту органдары мен сүт бездерінің қызметін реттеуге бүйрек, қалқанша және жыныс бездерінің қатысын анықтап, ас қорыту және сүт түзілу (лактация) процестерінің өзара байланысты екенін дәлелдеп, сүт шығару механизмін ашты; Чехословакия ғалымдарымен бірлесе отырып, күйіс қайыратын малға арналған жасанды азық рационын ұсынды. Тәшеновтің жетекшілігімен 25-ке жуық ғылым кандидаттары мен докторлары дайындалды. 250-ден астам ғылыми еңбегі бар, оның 4-уі монография, 20-дан астам жұмысы шетелде жарық көрді.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Сергей Николаевич Гусаров**

1965 жылы РКФСР Мурманск қаласында туған. 3 жоғары білімі бар.

«Өнеркәсіп инвестициясын есептеу» коммерциялық банкінде, «Талдамалық орталық» ЖАҚ қаржылық консалтинг орталығында, Мәскеу есептеу палатасында қызмет атқарған. 2001-2007 жылдары - «Мәскеу несие банкі» ААҚ
клиенттерге қызмет көрсету басқармасы клиенттік белімінің бастығы, басқарма төрағасының орынбасары - президенті. 2008 жылдан - «Құрылыс несиесі» КБ ААҚ басқармасы төрағасының бірінші орынбасары. 2009 жылдан -«Собинбанк» ААҚ «Қоғамдық бастамаларға атсалысу» АБ басқармасы төрағасының орынбасары.

2010 жылдың мамырынан бері - «ДСБ банкі» АҚ ЕҰ басқармасының төрағасы (Қазақстан).

Дереккөздер
-----------
Тәуелсіздік саябағы
-------------------

"Тәуелсіздік" саябағы Оңтүстік Қазақстан облысы Шымкент қаласында Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналған іс-шаралар аясында ашылған. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың өзі салтанатты түрде ашқан саябақ қаланың Қабанбай батыр көшесіндегі төбенің жазығында орын тепкен. Саябақтың триумфті – 15 метрлік қақпасын аттаған тұста, 1991 жылдан – күні бүгінге дейінгі елімізде орын алған тарихи маңызды оқиғалар тасқа қашалып жазылған. Көлемі 5,8 гектар алқапты құрайтын аумаққа "Ел бірлігі" монументі орналасып, "Тәуелсіздік шежіресі" аллеясы салынды. Онда еліміздің әр жылдардағы жарқын тарихы мәрмәр тастарға ойып жазылған. 
Саябақта көкейге елжандылық сезімін ұялатар тағы бір нысан ол – «Алтын шаңырақ» ел бірлігі тәуелсіздік монументі. Елімізде мекен етіп жүрген барлық ұлт пен ұлыс өкілдерінің барельефі бейнеленген алып гранит тұғырдан 137 тік тіреуден тұратын композиция көтеріліп, шаңырақты ұстап тұр. Ондағы 137 тіреу еліміздегі 137 ұлт пен ұлыс өкілдерінің ынтымақ пен бірлікті ту етіп, бітімгершілікте өмір сүріп жатқандығын білдіріп тұрғандай. 
Саябақ құрылысының жалпы құны 680 миллион теңгені құрайды. Оның – 373,5 миллион теңгесі жергілікті қазынадан каралса, қалғаны Елбасының «бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі» аясында кәсіпкерлер қаржысымен жүзеге асты.
Шымкенттіктердің тағы бір мақтан тұтар нысаны ол – «Жер-Ана» тәуелсіздік монументі. Бұл архитектуралық композициялар туған жердің кеңдігін, бейбітшілік пен халықтар келісімін бейнелейді. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би көшелерінің қиылысында орын тепкен, биіктігі 34 метрді құрайтын бұл монументпен «Тәуелсіздік» саябағының арасын «Мемлекеттік рәміздер» алаңы мен ұзындығы 104 метрді құрайтын «Алтын көпір» жалғастырып тұр.

Дереккөздер
-----------

* 
*
**Джессика Клэр Тимберлейк** (ағылш. *Jessica Claire Timberlake*), көпшілікке **Джессика Бил** (ағылш. *Jessica Biel*; 3 наурыз 1982, Или, Миннесота, АҚШ) — америкалық актриса, модель және әнші.

Өмірбаяны
---------

Джессика Миннесота штатының Или қалашығында дүниеге келген. Әкесі, Джонатан Эдвард Бил, кәсіпкерлікпен айналысқан. Оның Джастин деген бауыры бар. Кішкентай кезінде Джессика Техас, Коннектикут және Вудсток қалаларында тұрды. Аяғында отбасы Боулдерде қалды (Колорадо). Джессика жас кезінде өлең айтумен айналысып, қаласындағы кейбір музыкалық жобаларға қатысады. 12 жасында The International Modeling and Talent Association конференциясына қатысып, модель агенттігіне шақырылады. 14 жасында «Седьмое небо» драмасында басты кейіпкердің үлкен қызы болып ойнайды. «Золото Ули» драмасында Кейси Джексонның рөлімен танымал болады. Осы рөлі үшін Young Artist Award сыйын иеленеді. 2006 жылғы «Таңғажайып тағдыр» фильмінде Софидің рөлін ойнап, екі сыйға ие болады. 2007 жылы шыққан «Пророк» фильмінде Николас Кейджпен түседі. Кейін Бен Барнс, Кристин Скотт Томас және Колин Фёрт сияқты актерлермен басқа фильмдерде көрінеді.

Жеке өмірі
----------

2012 жылдың 19 қазанынан Джессика Джастин Тимберлейк атты актер мен әншінің әйелі болып саналады. Олар үйлену тойларына дейін 5 жыл кездескен. 2015 жылдың 21 қаңтарында жас отбасы қыз балаларының дүние есігін ашуын тосып жүр деген ақпарат келеді.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Джессика Бил
* Джессика Бил Твиттер сайтында
Тәуелсіздік стелласы 2006 жылы орнатылған. Стелла төрт жағынан тұлпарлармен және төбесінде күн астындағы қыранмен декарацияланған. Қазақ халқында тұлпар - дала дүлдiлi, ер-азаматтың сәйгүлiгi, желдей ескен жүйрiк аты, жеңiске деген жасымас жiгердiң, қажымас қайраттың, мұқалмас қажырдың, тәуелсiздiкке, бостандыққа ұмтылған құлшыныстың бейнесi. Қанатты тұлпар — қазақ поэзиясындағы кең тараған бейне.

  

Ол ұшқыр арманның, самғаған таңғажайып жасампаздық қиялдың, талмас талаптың, асыл мұраттың, жақсылыққа құштарлықтың кейпi. Қанатты тұлпар уақыт пен кеңiстiктi бiрiктiредi. Ол өлмес өмiрдiң бейнесi. Бiр шаңырақтың астында тату-тәттi өмiр сүретiн Қазақстан халқының өсiп-өркендеуiн, рухани байлығын, сан сырлы, алуан қырлы бет-бейнесiн паш етедi. Қанатын жайған қыран құс — бар нәрсенiң бастауындай, билiк, айбындылық, көрегендіктің бейнесi. Ұлан-байтақ кеңiстiкте қалықтаған қыран ҚР-ның еркiндiк сүйгiш асқақ рухын, қазақ халқының жан-дүниесiнiң кеңдiгiн паш етедi.
**Амритсар** (хинди अमृतसर) - Солтүстік Үндістанның Пенджап штатындағы қала. Синкхтердің қасиетті қаласы, негізгі діни және мәдени орталығы.

Хармандир Сахиб (Алтын ғибдатхана) киелі бөгеттің ортасында орналасқан.
Амритсар - тоқыма өнеркәсібі мен сауда орталығы, темір жол торабы.

Тарихы
------

16 ғ-дың аяғында синкхтердің төртінші гуруі(дін басшысы) Рим Дас негізін салдырды.

Қала атауын ортасында Хармандир-Сахиб (Алтын ғибдатхана) орналасқан киелі бөгеттің атауынан алған. Хармандир-Сахиб - ол синкхтардың бас гурдварасы. Дәл осы жерде көптеген синкх тарихының оқиғалары болған.

1849 ж. ағылшындар жаулап алды. 1918-22 ж. ұлт-азаттық күресі орталығының біріне айналды. 1947 ж. Үндістанды бөлшектеген кезде үнді-мұсылман-синкх қырғындары салдарынан көп бүлінді.

Климаты
-------

Үндістанның солтүстік-батысына ылайық - климаты шөлейт. Жылдың 4 мезгілін айқындауға болады:

* қыс (қарашадан наурызға дейін), ауа температурасы 4-тен 19°С дейін;
* жаз (сәуірден маусымға дейін), ауа температурасы 45°С жетеді;
* муссонмуссон (шілдеден қыркүйекке дейін)
* посмуссон (қыркүйектен қарашаға дейін).

Жауын-шашынның деңгейінің орта жылдық көрсеткіші - 681 мм.

Соңғы жылдарда ең төмер температура 21 каңтар 2005 ж. −6,6 °C болған, ең биік температура 21 мамыр 1978 ж. +49,7 °С[5].

Халқы
-----

Халқы саны - 1 183 705 адам (2011 ж. мәліметі бойынша). Оның ішіндегі еркектер - 55 %, 6 жасқа дейінгі балалар - 15 %.

Сауаттылық деңгейі - 77,2 % ш. Негізгі діні - сикхизм, индуизм және т.б. діндер де бар.

Негізгі тілі - пенджаби.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Амритсар**

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Тәуәп**, Тауаф – (арабша – айналып шығу, айнала жүру) – қажылық рәсімдерін атқаруда Қағбаны айналу; киелі, қасиетті санап құрмет көрсету. Тәуәптың негізгі ережелерін Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) қоштасу құтбасында баяндап берген. Тәуәпты қажылық рәсімін толық атқарған кезеңде немесе дінге берілгендіктің белгісі ретінде Мекке қаласының тұрғындары мен қонақтары кез келген уақытта орындай алады. Тәуәпты жүзеге асыру үшін тәуәп етуші әл-Мәсжид әл-Харамға "Әлем қақпасы" арқылы оң аяғымен аттап кіруі керек. Қағбаның солтүстік-шығыс бұрышындағы "қара тасқа" жақындап оны сүйеді немесе қолын тигізеді де қолын ерніне басады. "Қара тасқа" бас иіп, тағзым етіп болғаннан кейін, Қағбаны жеті рет айналып шығады. Қабырғаға жақындай түсіп, сағат тілі бойынша айналып жүру керек. Тәуәпты Құдайға жалбарына жүріп жүзеге асырады. Қағбаны жеті рет айналып өткеннен кейін, оның кіре берісіне келіп, оған денені тіреп, оң қолды кіре беріс жаққа көтеріп, Аллаға мадақ, Пайғамбарға салауат айтып, жалбарынып, күнәларына кешірім сұрайды. Ең соңынан екі бас намаз оқылады. Дәстүрлі қазақ қоғамында қажылықпен қатар киелі, әулиелі жерлерге, туған жерге құрмет көрсету, Тәуәп ету түсінігі бар. Ерекше сүйіспеншіліктің белгісі ретінде "айналайын" деген сүйіну сөзінде де осы тәуәп – құрмет, сүйініш ұғымдарының үйлесімі көрінеді.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Jessye Norman (2014)
**Джесси Норман** (ағылш. *Jessye Norman*; 15 қыркүйек 1945, Огаста, Джорджия штаты, АҚШ) — АҚШ әншісі (сопрано).

1968 ж. Мюнхен халықаралық музыка байқауында жеңіске жеткен. 1969 ж. Берлинде Елизавета рөліндегі («Тангейзер» Вагнера), 1972 ж. Ла Скалада Аида рөлінде дебюті болған («Аида» Верди).

Келесі жылы Лондонда және Нью-Йоркте жеке концертін бере бастаған. Тамаша атақ-даңқы үшін еңбектеніп, 1983 ж. өз заманының ұлы сапронасы екенін дәлелдеген. Оның сахнадағы ашық және иілгіш дауысы өте әсерлі шығатын, ал опера және концерттік репертуары үлкен кеңістікті еді.

Әдебиет
-------

* Gates, Henry Louis and Higginbotham, Evelyn Brooks (eds.) (2004) «Norman, Jessye» African American Lives Oxford University Press, New York, pp. 629–631, ISBN 0-19-516024-X

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Өмірбаяны, рөлдері, дискографиясы
* Jessye Norman's School for the Arts Official Site Мұрағатталған 25 маусымның 2013 жылы.
**Муссолини Бенито Амилькаре Андреа** (Mussolini, Benito Amilcare Andrea)- (29 шілде 1883 жыл, Предаппио, Италия - 28 сәуір 1945 жыл, Донго маңы), италяндық мемлекеттік және саяси қайраткер..Тілазар, бірақ жастайынан қабілетті, белсенді социалист болып, 1912-14 жылдары партиялық «Аванти!» газетін басқарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін бас редактор қызметінен кетіп, «Пополо д'Италия» газетін басқарады. Италияны тезірек соғысқа қатысуға үндегені үшін оны партиядан шығарып тастайды. 1915-17 жылдары италян әскерінде ерікті әскер қызметінде болды, кейін редакторлық жұмысына қайта оралды. Билікті мемлекеттегі диктатураға беру қажеттілігін насихаттады.

1919 жылы Ардагерлер одағын (Фаши ди комбатгименто) құрды, бұл фашизм деген атауға ие қозғалыстың басталуын білдірді. Екпінділігімен әрі тамаша шешендігімен Муссолини өзінің партиясын бұқаралық партияға айналдырды. 1922 жылы «Рим жорығын» ұйымдастырды, жорық барысында оған билікті қалыптастыру тапсырылған болатын, ол Италия тарихындағы ең алғашқы жас премьер-министр болды.

Италияны фашизмдеу барысында бір партиялы мемлекет етіп құруға қол жеткізіп, ұлт «көсемі» деген атаққа ие болды. Муссолини қатаң шараларымен мемлекетке тәртіп орнатты, қылмысты қысқартты, әлеуметтік реформалар жүргізді, көлік және т.б. жұмыстарын реттеді, соның арқасында көпшіліктің қолдауына ие болды. Оның империя құрам деген арманы 1935 жылы италян әскерінің Абиссинияға (Эфиопияға) басып кіруіне әкеп соқты. 
Германиямен, А.Гитлермен тығыз қарым-қатынаста болып, сонымен бірге оның қуатты одақтасынан қауіптене отырып, Муссолини «Рим-Берлин осін» құруға мәжбүр болды, 1940 жылы гитлерлік коалиция мемлекеттеріне соғыс жариялады. Италян әскерлерінің Грекия мен Солтүстік Африкада жеңіліс табуы, Муссолини саясатына наразылық тудырды, бұл наразылық Италияда күшейе берді.

Одақтастарын Сицилиядан (1943 жыл, шілде) шығарып тастағаннан кейін Үлкен фашист кеңесі дучені барлық қызметтен алып тастады. Муссолини қамауға алынды, алайда 1943 жылдың қыркүйек айында оны неміс диверсиялық командасы босатып алады.

1943 жылдың қыркүйек айында Италия социалистік республикасының қуыршақ билігін басқарды, оның орталығы Солтүстік Италиядағы Сало қаласы болды. 1945 жылы неміс әскерлері Италияда жеңіліс тапқаннан кейін, Муссолини Австрияға қашпақшы болды, бірақ италяндық коммунист жансыздар оны ұстап алып, атып тастаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Тәңкі (би) шешен Қаржауұлы** 1763-65 жылдар шамасында туып,1830 жылы Кіші (Арал) Қарақұмда қайтыс болыпты.Тәңкінің батырлығынан шешендігі басым болса керек. Кіші жүздің **Шөмекей** руы *Бозғыл (Бозғұл)* бұтағынан шыққан.

*Шежіре: Тәңкі би -Қаржау-Қалымбет-Метей- Әлдеберлі-Келмембет (Сарқасқа)-Келдібай-Бозғұл-Шомекей*

Ел әңгімелеріне бүгінге дейін Тәңкі шешен аталады.Арғы бабалары Сарғасқаның Метейі.Көрнекті ақындардың бірі Молдахмет Дабылов өзінің шежіре дастаныңда:

...Метейден Тәңкі шешен сайрап туды,  

Билікті талай дауда алған жығып,-депті.

Тәңкі өзі турасында:  

«…Ей,Алла тіл,жағыма бердің ерік,  

Несіне қимағанның маған көрік»,  

-деп өзінің бет-бейнес-бейнесінен хабардар етсе,екінші бір шумақта:

«Тары да бітеді бұл жерге.  

Арпа да бітеді бүл жерге.  

Бірақ Тәңкі би бітпейді бұл жерге»,  

деп өзінің ерекше адам екенін тағы да білдіріп өтеді.

Дереккөздер
-----------

* Билер сөзі-киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов:Алматы, 2012. - 208б.
* "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998

1. 1 2   Кете Шомекей шежіресі / Дайрабаев Т. – Алматы, Ана тілі, 1995. - 167 бет.
**Алькатрас аралы** (ағылш. *Alcatraz* [ˈælkəˌtræz]) — Сан-Франциско шығанағында орналасқан. Бұл аралдың тарихы тереңде жатыр. Ертеректе оны қорғаныс шебі ретінде қолданған. Кейінірек әскери түрме салып, содан соң өте қауіпті қылмыскерлерге арналған абақты ретінде пайдаланған.

1848 жылы Калифорнияда «алтын безгек» басталды. Ол шығанаққа көптеген қауіп төндіріп, жедел түрде шамшырақ керек болды. Сөйтіп 1853 жылы Алькатрас тарихында ең алғашқы шамшырақ орнатылды. Ал 1856 жылы бұл шамшыраққа қатты тұманда қолданатын қоңырау салынды.

"Алтын безгек" кезінде шығанақты қалайда қорғап қалу керек болды. Сол себепті Америка президенті 1850 жылы бекініс құруға бұйрық берді. Қамал 110 алысқа ататын құрал-сайманмен жабдықталған.

Алькатрас аралында түрме шамамен 30 жылға жуық тұрып, 1963 жылы жабылған. Қатаң тәртіптегі түрме болғандықтан, өте қауіпті қылмыскерлер осында отырған. Алайда 30 жылдың ішінде бір қылмыскер де түрмеден қашып шыға алмаған. Айта кетейік, күллі әлемге әйгілі гангстер Аль Капоне, тағы сол сияқты танымал қылмыскерлер осы жерде қылмыстық жазаларын өтеген.

Алькатрасты 1963 жылы 21 наурызда жапқан. Оған басты себеп қылмыскерлерге кеткен шығындар болған. Сонымен қатар түрме 3-5 миллион долларды құрайтын жөндеу жұмыстарын талап еткен. Құрлықта орналасқан түрмелерден қарағанда, бұл түрменің шығыны көбірек. Өйткені керек заттың бәрін тек материктен алып келуге болады.

Ал бүгінгі таңда Алькатрас туристер көптеп келетін мұражайға айналды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Definition of Alcatraz noun from the Oxford Advanced American Dictionary
**Алабажақ сайрақ** - дене мөлшері қараторғайдай құс. Аталығы алабажақ реңі бойынша ерекше көрінеді: бауыры-қызғылтсары. Аналығының жоны – бойлай созылған қошқыл алабажақтары бар қошқыл сары қоңыр, бауыры-ақшыл, құйрығы-қызғылтсары. Жас балапандар алғашқы жылы аналыққа ұқсас болады. Қазақстанда оңтүстік-шығыс тауларында(Тәңіртау, Жоңғар Алатауы, Сауыр,Тарбағатай, Оңтүстік Алтайда)сондай-ақ Қазақстан ұсақ шоқырларынде мекен етеді.

Бұл тау құсы жартастардың шығар аузы ашық үлескілерімен кездесетін жартастарды ұнатады. Нағыз орманға жоламайды. Қартоық ери бастаған соң сәуірде ұшып келеді.Аталықтар жартстарда ұзақ сайрайды,кейде қанатын кең жайып қалықтап құйсойнақ жасап ұшады.Жұп түзілген соң көп кешікпей аналық жартастың аспа тұсына немесе ірі тастардың қалқасына тостаған тәрізді қомақты ұя жасайды.Салындыдағы 4-5 көгідір жұмыртқыларды да аналғы басады. Алайда балапандарды да ата-енелері қоректіндіреді. Қыркүйекте ұшып кетеді.
**Көліктік экспедиция** (ағылш. *freight forwarding*, нем. *Spedition*) — тапсырысқа сәйкес қандай да бір көлік түрімен жүк жіберушіден жүк алушыға (немесе бәлгіленген нүктеден белгіленген нүктеге) жүк жеткізуді ұйымдастыру қызметін білдіреді. Көліктік экспедиция қызметтерін көрсетумен арнайы экспедиторлық ұйымдар — экспедиторлар айналысады.

Көліктік экспедиция атқаратын әрекеттерге келесілер жатады:

* Оңтайлы тасымалдау маршруты мен тәсілін таңдау
* Тасымалдаушыларды таңдау және көлік құралдарын жалдау
* Тиеу, әрі түсіру орнына көліктік құралды тартылуын қамтамасыз ету
* Кедендік және жөнелтпе құжаттаманың рәсімделуін қамтамасыз ету
* Тасымалдау барысын қадағалау
* т.б.
Тағанақ тұқымдастар (Laniidae) - торғайтәріздестер отрядына жататын тұқымдас.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Дене мөлшері торғайдан қараторғайға дейін (25-120 г) болатын дене бітімі тығыз тағанақтар. Тұмсықүсті күшті, екі бүйірінен қысыңқы тұмсығы жыртқыш құстардікі сияқты төмен қарай имек және сұңқарлардікіндей тұмсық ұшындағы өткір тісшелермен аяқталады. Торғайтәріздестер отряды ішіндегі күшті, сотқар құстар - кішкене жыртқыштар. Олар ірі бунақденелілерден басқа (көбінесе қоңыздар) жағдайы келген кезде ұсақ кесірткелерді және тышқандарды, сондай- ақ торғай тұқымдас ұсақ құстарды аулайды. Олжасын көбінесе бұтаққа қонып алып қарауылдайды және жер бетінен немесе ауадан аулайды. Олар олжа қалдығын тікенекті бұталарға шаншып кетуге дағдыланған.
Құрғақ өсімдік сабақтарынан тоқылған, аузы ашық тостағанша тәріздес ұяларды ағаштардың немесе бүталардың бұтақтарына орнатады. Салындыдағы 4-6 шұбар жүмыртқаларды не аналық, не ата-енелер бірлесіп басады. Балапандарды ұяда бірлесіп 2 апта жемдейді және балапандар ұядан ұшқаннан кейін тағы бір айдай қоректендіреді. Жұптасып өмір сүреді, топ түзбейді. Дауысы дөрекі, сықырлаған әуені бар, жағымсыздау, дегенмен көптеген түрлері басқа құстардың дауысына жақсы еліктейді. .

Таралуы
-------

Өте кең таралған (Австралия және Мадагаскардан басқа) және орман жиегіне немесе бұталары бар ашық жерлерге қоныстанады. Дақылды ландштафтарға орын тебуге әуес.Қоңыржай ендіктен қыстауға ұшып кетеді, оңтүстікте отырықшы өмір сүруі мүмкін.
Тағанақ тұқымдастардың 9-12 туысына жататын 66-69 түрі бар. Олардың атамекені - Африка, олардың сан алуан түрлері онда өте көп. Қазақстанда бір ғана туыс - тағанақтар туысының 7 түрі кездеседі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
**Ағынды жиналу аймағы** (Область формирования стока) — кез келген өзен, көл, теңіз алабының негізінен ағынды қалыптасатын, жауын-шашын булануға, топыраққа сіңуге шығындалудан артық жауатын аймағы. Аридтік аймақтарда ағынды жиналу аймағы негізінен таулы аймақтар болып табылады. Мыс. Төңіртау жоталары Балқаш көлі алабының ағынды жиналу аймағы болып табылады. Іле, Қаратал, Шелек және т.б. өзендер ағындылары тауларда қалыптасып, тау баурайындағы жазықтарда суаруға, булануға шығындалады. Ал гумидті аймақтарда ағынды жиналу аймағына су жиналу алабы түгел кіреді.

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы.
– Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
Бастапқыда Сирияда өтуге жоспарланған, кейін ол елдегі саяси тұрақсыздық үшін Оңтүстік Кореяның Инчхон қаласында 2011 жылы тамыздың 4 мен 12 аралығында өткізілген. Жарыста олимпиадаға жолдама берілмегенімен, Азия елдері құрамалары үшін Әлем біріншілгіне дайындық ретінде маңызды дода болып табылады. Оңтүстік Корея құрамасынан басқа елдер жарысқа екінші құрамаларын әкелді, дегенмен де Бейжің 2008 Олимпиадасының күміс жүлдегері Жанг Жилей сияқты жұлдыздар да болды.
Оңтүстік Кореяның Инчхон қаласында бокстан ересектер арасында ХХVІ Азия чемпионатына Азияның 24 елінен 200-ге жуық боксшылар қатысты.

Қазақстан құрамасы бұл жарысқа екінші нөмірлі боксшыларын жіберді
-----------------------------------------------------------------

* 49 кг. Азамат Исақұлов,
* 52 кг. – Ілияс Сүлейменов (күміс),
* 56 кг. – Мәди Шолақов,
* 60 кг. – Айдар Өмірзақов, (алтын)
* 64 кг. – Алмасбек Әлібеков,
* 69 кг. – Рустам Сыбаев (күміс),
* 75 кг. – Дәурен Елеусінов,
* 81 кг. – Арман Рысбек (қола),
* 91 кг. – Данияр Үстембаев,
* +91 кг. – Досжан Оспанов (алтын).

ЖАЛПЫ ЕСЕП
----------

1. Қытай.
2 алтын. Ионг Жианг (52); Рсун Кионг Маймайтитю (69).
3 күміс. Лю Джианг (60); Менг Фанлонг (81); Ксуанксуан Ванг (91).
1 қола. Жанг Жилей (+91)

2. Қазақстан.
2 алтын. Айдар Әмірзақов (60); Досжан Оспанов (+91)
2 күміс. Ілияс Сүлейменов (52); Рустам Сыбаев (69)
1 қола. Арман Рысбек (81)

3. Оңт.Корея.
2 алтын. Хун Жонг Шин (49); Хьюнг Ким (81)
1 күміс. Хук Санг Пак (64)
1 қола. Юнг Жин Ли (56)

4. Моңғолия.
1 алтын. Мунх-Ерден Уранчимег (60)
2 күміс. Отгондалай Доржниамбу (56); Чулуунтумур Тумурхуян (75)
1 қола. Тувшинбат Биамба (69)

5. Өзбекстан.
1 алтын. Шухроз Абдуллаев (75)
3 қола. Алишер Махмудов (49); Қабылжан Бабажанов (64); Нодирбек Қосымов (69)

6. Тәжікстан.
1 алтын. Анвар Юнусов (56)
1 қола. Мадади Нагзибеков (60)

7. Сирия.
1 алтын. Мохаммад Госсоун (91)

8.Үндістан.
1 күміс. Сингх Амандеп (49);
2 қола. Балвиндер Бениваль (64); Парамжет Самота (91)

9. Иран.
1 күміс. Мажид Абдол Сепахванди (+91)
1 қола. Мохаммад Ноурипур (91)

10, 11, 12. Қырғызстан.
2 қола. Асылбек Назаралиев (49); Абдилай Анарбайұлы (60);

10, 11, 12. Иордания.
2 қола. Мохамад Алвади (52); Ахмад Алтеймат (81);

10, 11, 12. Қытай Тайпейі.
2 қола. Юн Као Чих (56); Тинг Ю Янг (75);

13, 14, 15. Филиппин.
1 қола. Рэй Салудар (52);

13, 14, 15. Түркменстан.
1 қола. Нурсахат Паззиев (75)

13, 14, 15. Ирак.
1 қола. Мустафа Махди. (+91)

|  Орын  |  Ел  | Алтын | Күміс | Қола | Барлығы |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 |  Қытай | 2 | 3 | 1 | 6 |
| 2 |  Қазақстан | 2 | 2 | 1 | 5 |
| 3 |  Корея Республикасы | 2 | 1 | 1 | 4 |
| 4 |  Монако | 1 | 2 | 1 | 4 |
| 5 |  Өзбекстан | 1 | 0 | 3 | 4 |
| 6 |  Тәжікстан | 1 | 0 | 1 | 2 |
| 7 |  Сирия | 1 | 0 | 0 | 1 |
| 8 |  Үндістан | 0 | 1 | 2 | 3 |
| 9 |  Иран | 0 | 1 | 2 | 3 |
| 10-12 |  Қырғызстан | 0 | 0 | 2 | 2 |
| 10-12 |  Иордания | 0 | 0 | 2 | 2 |
| 10-12 |  Қытай Республикасы | 0 | 0 | 2 | 2 |
| 13-15 |  Филиппин | 0 | 0 | 1 | 1 |
| 13-15 |  Түрікменстан | 0 | 0 | 1 | 1 |
| 13-15 |  Ирак | 0 | 0 | 1 | 1 |
| Барлығы | 10 | 10 | 20 | 40 |

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Азия чемпионаты ресми жабылды