Координаттар: 12°44′00″ с. е. 105°40′00″ ш. б.﻿ / ﻿12.73333° с. е. 105.66667° ш. б.﻿ / 12.73333; 105.66667 (G) (O) (Я)

**Камбоджа патшалығы** (Үлгі:Lang-km*, Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea* ) — Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Үндіқытай түбегінің оңтүстігінде орналасқан мемлекет. Жер көлемі – 181 мың км². Халқы 11,6 млн. адам (1998). Астанасы – Пномпень қаласы.

1993 жылы қабылданған конституциясы бойынша мемлекет басшысы патша (1993 жылдан – Н.Сианук). Заң шығарушы орган 4 жылға сайланатын парламент (Ұлттық ассамблея), ал үкімет билігі құрамын парламент бекітетін корольдік үкімет қолында (1998 жылдан Премьер-министр Хун Сен). Тұрғындарының 91%-ы кхмерлер, 4%-ы вьеттер, 3%-ы қытайлар. 

Ресми тілі – кхмер тілі, француз тілі бірге қолданылады. 

Халқының 95%-і будда дінін ұстанады, қалғандары – мұсылмандар мен христиандар. Ел 20 провинциядан тұрады. Ұлттық мейрамы 9 қараша – Тәуелсіздік күні (1953). Ақша бірлігі – риель.

Табиғаты
--------

Камбоджа Меконг өзенінің төменгі ағысында жатқан ойпатты Камбоджа жазығында орналасқан. Елдің батыс жағында Кравань таулары (ең биік жері Орель тауында, 1813 м), солтүстігінде Дангрэк тау массиві, шығысында Аннам тау сілемдері жатыр. Климаты субэкваторлық, муссондық. Сәуірдегі орташа температура 29 – 300С, ал желтоқсанда 25 – 260С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 700 – 1500 мм, таулы бөлігінде 2000 мм. Өзендері көп, ең ірісі – Меконг. Ең ірі көлі – Тонлесап. Жері құнарлы. Территориясының 3/4 бөлігі орман және сирек ағашты аймақ, таулы аймақтарында мәңгі жасыл орман (сал, тик, т.б. бағалы ағаштар) өседі. Жануарлар дүниесі өте бай: жолбарыс, қара аю, піл кездеседі; өзендерінде қолтырауындар мен балықтар өте көп. Пайдалы қазындылары – фосфорит, магнезит, түсті металл және темір кендері.

Тарихы
------

12 ғасырлық тастан жасалған ескерткіш
Кхмер империясы армиясы Чампаға қарсы, from a relief on the Bayon.
Камбоджа – Үндіқытайдағы ежелгі мемлекеттердің бірі. К. жерінде бізге мәлім тұңғыш мемлекет 1 – 6 ғасырларда Меконг өзені бойында салтанат құрған Фунань мемлекеті. Ол Қытаймен, Оңтүстік Үндістан елдерімен мәдени байланыстар орнатқан. 7 – 8 ғасырларда ірі мемлекет (Ченла Жер мен Ченла Су) құрылып, кхмер жазуы пайда болды. 9 ғасырда К. жерінде Камбуджадеш мемлекеті пайда болып, 11 ғасырда Үндіқытай түбегіндегі ең ірі империяға айналды. 11 – 13 ғасырларда кхмерлер Тьямпанды бағындырып, Дайвьетпен (Вьетнам) соғыс жүргізді, шекарасын әлдеқайда ұзартты. Алайда үздіксіз соғыстар елдің ресурстарын сарқып, 14 ғасырда империя көп жерінен айрылып қалды. 15 ғасырда Камбоджа қайта дамып, елдің жаңа астанасы Пномпень (1443) салынды. Будда діні тарап, көптеген ғибадатханалар, орасан үлкен Будда мүсіндері тұрғызылды. 17 ғасырда сиам мен тай әскерлеріне қарсы соғыста Камбоджа қайта әлсіреді. 1841 жылы үкімет басына келген Анг Дуонг халықтың көмегімен ел тәуелсіздігін қалпына келтіруге тырысты. Мемлекетік аппарат шетелдіктерден тазартылып, салық мөлшері азайтылды, құлдарға еркіндік беріліп, тас жолдар мен каналдар салынды. Сыртқы саясатта ол француздарға сүйенді. 1863 жылы Франция Камбоджаға протекторат туралы шартты күштеп таңып, 1884 жылы іс жүзінде өз отарына айналдырды. Елге француз капиталы еніп, каучук, жүгері, күріш, кофе, бұрыш плантациялары ұлғайды. Өнеркәсіп нашар дамыды. 2-дүниежүз. соғыс жылдарында елді жапондар жаулап алғанымен, соғыстан кейін қайтадан Франция қарауына өтті. Ұлт-азаттық қозғалысы қатты күшейіп, 1953 жылы 9 қарашада Пномпеньде елдің тәуелсіздігі туралы ресми шартқа қол қойылды. 1957 жылы елде бейтараптық туралы заң қабылданды, бірақ Вьетнамдағы соғыс ықпалымен елде 1970 жылы наурызда әскери төңкеріс болды. 

B-52 бомбардирі Камбоджа үстінде, Мену операциясы.
1970 жылы 30 сәуірде АҚШ әскерлері К-ның бейтараптық шартын бұзып, елге өз әскерлерін енгізді. Партизан қозғалысынан және әлем жұртшылығы наразылығынан көп ұзамай АҚШ өз әскерлерін шығарып әкетті. 1975 жылы сәуірде тағы да төңкеріс болып, билік коммунист Пол Поттың қолына көшті. Ол "қызыл кхмерлер" армиясына сүйеніп, "тапсыз қоғам" орнатам деп жариялады. Қала халқын ауылдық жерлерге көшіріп, байларды, зиялыларды, дінбасыларды, бұрынғы үкімет шенеуніктерін – барлығы 3 млн-дай адамды құртып жіберді. 1979 жылы қаңтарда Қытайға бағыт ұстаған Пол Пот үкіметін КСРО-ға сүйенген Халықтық рев. партия (Хун Сен) биліктен тайдырды. Бірақ үкімет билігі үшін әр түрлі топтар (тақ мұрагері Н.Сианук бастаған топ, "қызыл кхмерлер", генерал Л.Нолдың эмиграциялық үкіметі, т.б.) арасындағы талас, 1989 жылы Н.Сиануктің жеңісімен аяқталды. Осы жылы 10 жыл бойы елде тұрған Вьетнам әскерлері кері әкетілді. 1991 жылы өткен Париж келісімі бойынша Н.Сианук король болып жарияланды. Бірақ елде билік үшін күрес жалғаса берді. 1993 жылы елде жаңа конституция қабылданып, король билігі шектелді. 1998 жылы Пол Пот қайтыс болып, "қызыл кхмерлер" партизандық күрестен бас тартты. Осы жылы өткен парламент сайлауында Халықтық ревалюциялық партия жеңіске жетіп, корольді жақтаушылармен бірігіп жаңа каолициялық үкімет құрды. Дегенмен елде әлі де толық тыныштық орнаған жоқ, азамат соғысы басталу қаупі сақталып отыр.

Экономикасы
-----------

Камбоджа – экономикасы нашар дамыған ел. Елдің ұлттық байлығы жылына 3,09 млрд. АҚШ долл-ы көлемінде. Сыртқы қарызы – 2,11 млрд. долл. Халқының 78%-ы ауылдық жерлерде тұрады. Жерінің 21,6%-ы ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Сыртқа, негізінен, ағаш өнімдерін, резина, балық және теңіз өнімдерін шығарады. Шеттен мұнай өнімдерін, машина, құрал-саймандар, т.б. әкеледі. Негізгі сауда серіктері – Сингапур, Таиланд, Вьетнам, Жапония, Қытай, Индонезия, т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019. *National Institute of Statistics*.  Ministry of Planning (3 March 2019). Тексерілді, 12 тамыз 2019.
2. 1 2 3 4  Cambodia.  International Monetary Fund.
3. ↑  Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical update.  United Nations Development Programme (15 September 2018). Тексерілді, 15 қыркүйек 2018.
4. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  Камбоджа |
| --- |
|  |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАзия елдері |
| --- |
|  |
| Егеменді елдер | 
Армения • Ауғанстан • Әзірбайжан1 • Бангладеш • Бахрейн • Бруней • Бутан • Біріккен Араб Әмірліктері • Вьетнам • Грузия1 • Жапония • Израиль • Индонезия3 • Иордания • Ирак • Иран • Йемен2 • Камбоджа • Катар • Кипр1 • Солтүстік Корея • Кувейт • Қазақстан4 • Қырғызстан • Қытай • Лаос • Ливан • Малайзия • Мальдивтер • Моңғолия • Мысыр2 • Мьянма • Непал • Оман • Оңтүстік Корея • Өзбекстан • Пәкістан • Ресей4 • Сауд Арабиясы • Сингапур • Сирия • Тәжікстан • Тайланд • Түркия4 • Түрікменстан • Үндістан • Филиппин • Шри-Ланка • Шығыс Тимор |  |
|  |
| Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер | 
Абхазия • Қытай Республикасы • Оңтүстік Осетия • Солтүстік Кипр • Таулы Қарабақ Республикасы |
|  |
| Тәуелді және арнайыәкімшілік аймақтар | 

|  |  |
| --- | --- |
| Аустралия | 
Кокос (Килинг) аралдары • Кристмас аралы |
|  |
| Қытай | 
Гонконг • Макао |
|  |
| Ұлыбритания | 
Акротири мен Декелия • Үнді мұхитындағы Британия аймағы |

 |
|  |
| 1 Жүргізілген шекара бойынша жартылай Еуропада немесе толықтай Азияда. 2 Африкада. 3 Океанияда. 4 Еуропада. |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуОңтүстік-шығыс Азия елдері мен аумақтары |
| --- |
|  |
| Егеменді елдер | 
Бруней • Вьетнам • Индонезия • Камбоджа • Лаос • Малайзия • Мьянма • Сингапур • Тайланд • Филиппин • Шығыс Тимор |
|  |
| Тәуелді аймақтар | 
Кокос (Килинг) аралдары (Аустралия) • Кристмас аралы (Аустралия) |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  АСЕАН мүшелері |
| --- |
|  |
| 

Бруней • Вьетнам • Индонезия • Камбоджа • Лаос • Малайзия • Мьянма • Сингапур • Тайланд • Филиппин
 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Шығыс Азия елдері саммиті |
| --- |
|  |
| 

АҚШ • Аустралия • Бруней • Вьетнам • Жаңа Зеландия • Жапония • Индонезия • Камбоджа • Қытай • Лаос • Малайзия • Мьянма • Ресей • Оңтүстік Корея • Сингапур • Тайланд • Үндістан • Филиппин
 |

 |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  Франкофония |
| --- |
|  |
| 

Албания • Андорра • Армения • Бельгия (Бельгия француз қауымдығы) • Бенин • Болгария • Буркина-Фасо • Бурунди • Вануату • Вьетнам • Габон • Гаити • Гана1 • Гвинея • Гвинея-Бисау2 • Грекия • Джибути • Доминика • Кабо-Верде • Камбоджа • Камерун • Канада (Нью-Брансуик • Квебек) • Катар1 • Кипр1 • Коморлар • Конго Демократиялық Республикасы • Конго Республикасы • Кот-д’Ивуар • Лаос • Ливан • Люксембург • Маврикий • Мавритания • Мадагаскар2 • Мали2 • Марокко • Молдова • Монако • Мысыр • Нигер • Орталық Африка Республикасы • Руанда • Румыния • Сан-Томе және Принсипи • Сейшель аралдары • Сенегал • Сент-Люсия • Солтүстік Македония • Того • Тунис • Франция (Гваделупа • Мартиника • Сен-Пьер және Микелон • Француз Гвианасы) • Чад • Швейцария • Экваторлық Гвинея
**Қараушы елдер:** Аустрия • БАӘ • Босния және Герцеговина • Грузия • Доминикан Республикасы • Латвия • Литва • Мажарстан • Мозамбик • Польша • Сербия • Словакия • Словения • Тайланд • Украина • Уругвай • Хорватия • Черногория • Чехия • Эстония
1Қауымдастырылған мүше • 2Мүшеліктен шыққан
 |  |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуШанхай Ынтымақтастық Ұйымы |
| --- |
|  |
| Мүше мемлекеттер | 
Қазақстан • Қырғызстан • Қытай • Өзбекстан • Пәкістан • Ресей • Тәжікстан • Үндістан |
|  |
| Бақылаушы мемлекеттер | 
Ауғанстан • Беларусь • Иран • Моңғолия |
|  |
| Диалогтық серіктер | 
Армения • Әзірбайжан • Камбоджа • Непал • Түркия • Шри-Ланка |
|  |
| Қонақтар | 
АСЕАН • БҰҰ • ТМД • Түрікменстан |
|  |
| Жұмыс тілдері | 
қытай • орыс |

 |

Үлгі:Монархиялар |

 |