recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ерден Сандыбайұлы** (1808-1862), ел қорғаған батыр, аға сұлтан, дуанбасы болған адам.

Өмірбаяны
---------

Ұлытаудың түлегі. Найман руынан, Бағаналының төрт босағасының бірі атанған Сандыбай бидің баласы. Ерден батырлығы, көрегендігі, шешендігі, саяси танымы жоғарылығы, өзімен үзеңгілес ірі тұлғаларға сыйлылығы арқасында ел аузында қалған. Көп жыл болыс, тоғыз жыл аға сұлтан, дуанбасы болып ел билеген. Өз заманында Ерденді Арғын Қарауыл Орынбай ақын, төкпе ақын Бәлтекейұлы Мұқан жырға қосқан. Ерденнің Орынбор, Омбы губернаторларына сөзі өткен. Ол орыс билеушілерімен де, ұлт-азаттық қозғалысын басқарған Кенесары ханмен де тіл табысып, жақсы дипломатиялық қарым-қатынаста болған. 1829 жылы Қоқан хандығы (хандар: Шерәлі, Худояр) қазақ жерінің оңтүстігіне, Сыр бойына басып кіріп, Түркістанды басып алады. Әскерлер Шу бойына келіп, Қоңырат пен Қыпшақ ағайындарды шабады. Осы кезде 21 жастағы Ерден батыр қол жинап, Омбы мен Орынбордан әскер алдыртып, барлығы 3 косын әскермен Қоқанға қарсы жорыққа аттанады. Бір қосынды өзі, екінші қосынды Аманбай батыр, үшінші қосынды Лепесбай батыр бастап барып, Шу бойынан, Түркістан маңайынан Қоқандықтарды қуып шығады. Ол Шоқан Уәлихановпен бірге сайлауға түсіп, кейін Шоқан өзі оған жол берген. Санкт-Петербургке барып патша сарайында болған. Ерденнің зираты Қаракеңгір өзенінің сол жақ жағасында Жошы хан кесенесінің маңында тұр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Мақпал** – Қамыстыбас көлінің оңтүстік-шығысында, Сырдария өзенінің оң жағалаулық аңғарындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Арал ауданы Қамыстыбас темір жол стансасынан оңтүстік-шығыста 4 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Көл теңіз деңгейінен 52 м биіктікте жатыр. Аумағы 6,9 км2, ұзындығы 3 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 14,2 км, ең терең жері 4,5 м, су көлемі 15,2 млн. м3. Аумағы Сырдария өзенінің суымен реттеліп отырады. Сор басқан жағалауында қамыс, құрақ өскен. Суы сәл ашқылтым. Көктем айларында мал суаруға жарамды. Көлдің шығысында Ақбақай атты шағын тау (абс. биікт. 134 м) және ауыл орналасқан. Желтоқсан айының 2-жартысында суы қатып, наурыз айының 1-жартысында ериді. Алабы шабындыққа пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Ерд** (маж. *Érd*) — Мажарстанның орталығындағы қала. Халық саны 62 546 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). Қазба жұмыстары кезінде бұл аймақты адамдар кем дегенде 50 000 жыл бұрын мекендеген деп болжайды. Алғаш рет қала «Ерд» деп қағаздарда 1243 жылы айтылады. 

1543-1684 жылдар аралығында қала Осман империясының құрамында болды. Сол кезде ол «Хамзабег» деп аталды. 
18-19 ғасырларда қала тез дамып, ауданның ауылшаруашылық орталаға болды.

Жаңа кәсіпорындар қалада 20 ғасырдың 70-жылдары салынды. Ал осы ғасырдың 90-жылдары қаладағы жақсы экономикалық жағдайға байланысты елдегі ең тез дамушы қала болады. Осы кезде басқа қалалар экономикалық дағдарыстан шыға алмай жатқан болатын. Халық санының жылдам өсуі осы уақытқа дейін жалғасуда.

Дереккөздер
-----------
**«Ерекше балалар үйі»** – американдық жазушы Ренсом Риггздің дебюттік романы. Роман 2012 жылы жарық көріп, The New York Times газетінің бестселлер тізіміне енген. Риггз әңгіменің жалғасын жазды - 2014 жылы «Толымсыз жандар қаласы» және 2015 жылы «Жандар кітапханасы» атты кітаптары шықты. 2016 жылы Тим Бёртонның жетекшілігімен осы шығарманың экранизацисы шықты.

Сюжет
-----

Кітапта Америка Құрама Штаттарының Флорида штатында тұратын жасөспірім Джейкоб Портман туралы баяндалады. Балалық шағынан бастап атасы кішкентай Джейкобқа суперкүші бар балалар мен монстрлар туралы біртүрлі хикаялар айтып жүретін. Атасының қайтыс болғанынан кейін, Джейк қорқынышты түстер көре бастады. Атасының заттарын қарап жатқанда басты кейіпкер ерекше суреттерді тауып, шыңдықты табамын деп шешеді. 

Кітаптың бірінші жартысында жазушы оқырмандарды кімге сену керектігінің алдында таңдау қояды – кейіпкердің көргеніне ме әлде психотерапевттің талқылауына ма. Сонымен, іздеулер Джейкобты Уэльстағы аралға алып келеді. Мұнда ол соғыс кезінде қалдырылып кеткен үйді тауып, бұл орын паранормальді қасиеттерге ие адамдар – «крипто сапиенстердің» тұрғын мекені екенін біледі.

Бұндай орындар әдетте қоршаған әлемнен уақыттық барьерлермен бөлінген. Сөйтіп, кітапта сипатталған үй әрдайым бір күн – 1940 жылдың 3 қыркүйек күні (фильм нұсқасы бойынша 1940 жылдың 3 қыркүйегі) қайталанып отыратын уақыт орамында (уақыт циклінде) орналасқан. Кейін, Тунгус метеоритінің жарылуы да Сібірде табылған белгісіз уақыт орамында «крипто-сапиенстердің» кесірінен болған екені білінеді.

Басты кейіпкерлер
-----------------

| Ерекше балалар | Олардың суперкүші |
| --- | --- |
| Джейкоб Портман | Ерекше балаларды аулайтын монстрларды көре алады. |
| Бронвин Брантли | Өте мықты қыз. Виктор Брантлидің қарындасы. |
| Оливия Аброхолос Элефанта | Ауадан да жеңіл қыз, левитация қасиетіне ие. |
| Енох О’Коннор | Өлгендерді қысқа уақыт аралығына тірілте алады. |
| Гораций Сомнассон | Болжаулық түстерді көре алады. |
| Фиона Фрауэнфельд | Өсімдіктерді едәуір өлшемге дейін өсіре алады. |
| Хью Апистон | Хьюдің ішінде аралар тұрады. Ол аралармен сөйлесіп, ораларды басқара алады. |
| Миллард Наллингс | Көрінбейтін бала |
| Эмма Блум | Өз қолымен отты тудыра алады. |
| Виктор Брантли | Өте мықты бала. Бронвин Брантлидің ағасы. |
| Клэр Дэнсмор | Екінші ауызы бар кішкентай қыз. |

Ерекше имбриналар – «крипто-сапиенстердің» ерекше түрі. Олар құстарға айналып, уақыт орамының жұмысынын қабілеттілігін ұстап тұрады. Имбриналар әрдайым әйелдер болады. Олар ерекше балаларды, жануарларды, үлкендерді қорғап жүреді. Шығармадағы имбриналар:

* Альма ЛеФэй (Лашын)
* Эсмеральда Зарянка (Таңшымшық)
* Мисс Финч (Тау шымшық)
* Баленсьяга Королёк (Шөже тұқымдасы)
* Миллисента Дрозд (Сайрақ)

Шығармадағы жай адамдар:

* Франклин Портман (Джейкобтың әкесі)
* Марианна Портман (Джейкобтың анасы)
* Сьюзан Портман (Джейкобтың тәтесі)

Ерекшеліктері
-------------

Бұл роман көне фотосуреттермен иллюстрацияланған. Оларды жазушы өзінің достарымен бірге жинаған. Осы суреттер жазушы үшін романды жазуға шабыт берді.
**Ерден батыр** - хикая. 

Ерден (Ерден Сандыбайұлы) деген батыр жігіттің ерлік істері, шешендігі баяндалады. Шығарма жеті әңгімеден турады. Алғашқы екі әңгіме Ерден батырдың қалай батыр атанып, найзагерлікпен көзге түскенін сиппаттаса, үшінші әңгімеде батырдың Қоқан хандығын шабуы, төртінші әңгімеде Сағымсары деген атының дауы, бесінші әңгімеде Ерден батырдың Дүтбай батырды абақтыдан босатып алуы, алтыншы әңгімеде батырдың Аққошқармен ерегісі және губернатордан айыпсыз құтылуы, жетінші әңгімеде батырдың атақты Шорманның алдында сыннан өтіп аға сұлтан, болыс болуы суреттеледі. 

Қара сөзбен баяндалған бұл хикаяны жазушы С.Шәріпов ауыз әдебиетін жинаушы жезқазғандық Ә.Наурызбаевтан жазып алып, "Жаңа әдебиет" журналының 1929 ж. №1 санында жариялаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*

<
Атом электростанцияларының құрылысының тарихи статистикасы
**Атом өнеркәсібі**  — уран кенін өндіру, өңдеумен шұғылданатын, одан атом энергиясын (ядролық энергияны) өндіретін және сол энергияны пайдаланып жұмыс істейтін өнеркәсіп саласы. Ядролық энергия өнеркәсіпте, ғылымда, медицинада және басқа салаларда пайдаланылады. Дүн. жүз. тәжірибеде А. ө-нің әскери және азаматтық бағыттары қалыптасқан. А. ө. атом ядросының ыдырау процесінен туатын энергияны пайдалану принципімен жұмыс істейтін атом электр стансасын (АЭС) салу, ядролық энергияны пайдаланып кеме, поезд жүргізуге және самолет, ракета ұшыруға арналған қондырғы — атом қозғалтқышын жасау негізінде дамыды. А. ө. 50-жылдардың орта шенінде, атап айтқанда, 1954 ж. бұрынғы КСРО-да (Обнинск қ.) тұңғыш АЭС (қуаты 5 Мвт) іске қосылғаннан кейін жеке өнеркәсіп саласы болып қалыптасты. Бұдан кейін Колдерохоллда (Англия, 1956), Шиппингпортта (АҚШ, 1957) АЭС-тары іске қосылды. 1997 ж. барлығы 437 АЭС жұмыс істеді. Олар дүн. жүзіндегі электр қуатының 17ы-ін өндірді. Қазақстан уран қорының молдығы жөнінен дүн. жүз-де 1-орынды иемденеді. 50-жылдардан бастап Қазақстандағы 20 кен орнында уран өндіру жұмыстары жүргізілді.Қазақстанның барлық аймақтарында уран өндірумен айналысатын өндіріс орындары бар. Олардың ең ірілері: Тың тау-кен химия комбинаты (Орт. Қазақстан), Ертіс химия-металлургия зауыты (Шығыс Қазақстан), Каспий жағалауы тау-кен металлургия комбинаты (Батыс Қазақстан), Оңтүстік Қазақстан кен басқармасы, т.б. Қазақстандағы тұңғыш АЭС Ақтау қаласында салынған (1973) шапшаң нейтронмен жұмыс істейтін БН-350 реакторы бар энергия комбинаты. Ол Маңғыстау облысын энергиямен жабдықтайды, сондай-ақ, әлемдегі су тазартатын бірден-бір атомдық қондырғы болып табылады (реакторды 2003ж. тоқтату көзделген). Бұдан басқа Қазақстанның Ұлттық ядролық орталығында 4 зерттеу реакторы жұмыс істейді. Оның 3-еуі Курчатов қаласының маңында, 1-еуі Алматы қаласының жанындағы Алатау қалашығында орналасқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Жағыпар Мұсаұлы Мусин** (13. 8. 1930 жылы туған, Көкшетау облысы, Арықбалық ауданы, Қосағаш ауылы, Мәдениет елді мекені) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1970), доцент (1972). Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін бітірген (1950). 1954- 1955 ж. Қызылжар қаласы оқытушылар институтында мұғалім. 1956-1958 ж. Солтүстік Қазақстан облысы мұғалімдердің білімін жетілдіру институтында әдіскер. 1959-1961 ж. "Көкшетау правдасы" газетінде әдеби қызметкер. 1962 жылдан бастап күні бүгінге дейін Көкшетау педагогикалық институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент. Профессор Ғ. Мұсабаевтың жетекшілігімен *"Қазіргі қазақ тіліндегі антонимдер"* деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты - лексика.

Шығармалары:
------------

* Антонимы в казахском языке. АКД. 1970;
* Қазақ тіліндегі антонимдер сөздігі. А. 1984.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
Жағда Бабалықұлы
**Жағда Бабалықұлы, Бабалықов Жағда Бабалықұлы** (1917 - 3 сәуір 2010, Алматы), тарихшы,этнограф-ғалым,шежіреші,қоғам қайраткері.1937-1940 жылдары Тарбағатай аймағының Шәуешек қаласындағы бастауыш мектепте білім алады.1941-1943 жылдары осы қаладағы гимназияда оқиды. 1940 жылдары қазақ жастарының басын қосып,астыртын ұлт-азаттық ұйым құрған.1943-1947 жылдары Үрімжідегі жоғары оқу орнында оқып жүргенде осы әрекеті үшін тұтқындалып,түрмеге қамалады.1956-1958 жылдары Қытайдағы Іле қазақ автономиялы облысының уәлиі болған.Подполковник шенін алып,Қытай мемлекеттік армиясында түрлі басшылық қызметтер атқарған.Қазақтың салт-дәстүрі, ырымдары туралы мол дерек жинақтаған ғалым-зерттеуші. Қазақ тұрмыс-тіршілігіндегі жеке атаулар мен ұмыт болып бара жатқан сөздердің мағынасы туралы ой толғаған зерттеу мақалалар мен "Қырандар" атты кітаптың авторы. Қажығұмар Шабданұлы өзiнiң алты томдық «Қылмыс» романында Жағда Бабалықұлын адал азамат, бiлiмдар тұлға, нағыз қазақ зиялысы ретiнде суреттейдi. Бiр «қызығы», кейiпкерлерiнiң аты-жөнiн түгел өзгерткен (мәселен, Бұхара Тышқанбаевты Халық Қасқырбаев деп өзгертедi және т.б.) автор Жағда Бабалықұлының аты-жөнiн сол қалпында, өзгерiссiз қалдырған. Шамасы, романдағы Жағда Бабалықұлының жағымды бейнесiне ешкiмнiң де дау айта алмасына сенiмдi болған секiлдi.2010 жылы дүниеден өткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 11 мамырдың 2019 жылы.

Дереккөздер
-----------

Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.
Аргирозавр
**Аргирозавр** — биіктігі — 8 метр, ұзындығы — 20—30 метр, салмағы 80 тонна тартатын әлемдегі ең ірі динозаврлардың бірі. Ол кейінгі Бор дәуірінде, шамамен 70 миллион жыл бұрын Аргентина жерінде өмір сүрген. Титанозаврид тұқымдасына жатады. Динозавр шөппен қоректенген. Оның бойы апатозавр секілді ұзын, бірақ мойыны мен құйрығы — қысқалау, денесі — ірі. Бүгінде белгілі палеонтолог Хайме Пауэлл Оңтүстік Американың титанозаврларына қайта зерттеу жүргізуде. Оның зерттеу жұмыстырының нәтижесі әлі жарияланған жоқ. Бірақ ғалым аргирозаврдың алдыңғы аяқтары Үндістанның титанозавры, Аргентинаның салтазавры мен лаплатазаврының аяқтарынан ерекшеленетінін дәлелдәді.

Қызықты дерек
-------------

* Аргитозавр «күміс кесіртке» -дегенді білдіреді, себебі ол «күміс жер» деп аталатын Аргентинадан табылды.
* Аргирозавр — Үндістанның титанозаврына да, Аргентинаның салтазавры мен лаплатазаврына да ұқсамайтын динозавр.
* Ол шамамен 70 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
* Салмағы : шамамен 80 тонна
* Тұқымдас : Титанозаврид
* Отряд тармағы : Зауроподоморф [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**«Медисон-скуер-гарден» (ағыл.Madison Square Garden)** — АҚШ, Нью-Йоркте орналасқан спорттық кешен. Бірнеше спорт түрлерінен халықаралық жарыс ұйымдастырылатын және НХЛ мен НБА командаларының үйдегі аренасы.

Кешен XIX ғасыр аяғында Мэдисон-сквер көшесінің солтүстік-шығыс бұрышына салынып, АҚШ төртінші президенті Джеймс Мэдисон құрметіне атауы берілген. Өзінің бүкіл тарихында «Медисон-скуер-гарден» үш рет қайта тұрғызылған (1890, 1925, 1968). Қазір кешен 31-ші және 33-ші көшелеріндегі Сегізінші авенюда орналасқан. Жыл сайын аренада 320 түрлі іс-шаралар өтеді. «Медисон-скуер-гарден» — «Нью-Йорк Рейнджерс» (НХЛ), «Нью-Йорк Никс» (НБА), «Нью-Йорк Либерти» (WNBA) командалары үшін үй аренасы. Аренада 1994 жылы НХЛ жұлдыздарының барлық матчы, 1998 жылы НБА жұлдыздарының, WNBA жұлдыздарының 1999, 2003 және 2006 жылдардағы барлық матчы өткен. НБА Чемпионатының 1970 («Нью-Йорк Никс» МСГ чемпионатын жеңеді), 1972, 1973, 1994 и 1999 жылдардағы финалдық матчтары өткізілген. Стэнли Кубогының 1972, 1979 және 1994 (Рейнджерс МСГ чемпионатын жеңеді) жылдардағы Финалы өткен.
МСГ көптеген ППВ-шоу WWE қабылдаған. Олардың арасында Рестлмания (1, X, XX), SummerSlam (1988, 1991, 1998), Survivor Series (1996, 2002, 2011), 2000 және 2008 жылғы Карольдық айқастар өткен. МСГ-де басқа ареналарға қарағанда, өте көп чемпиондық титулдар жеңіп алынған. МСГ аренасында кәсіпқой боксшылардың маңызды жекпе-жектері өтеді. Бұл аренада аңызға айналған боксшылар Мұхаммед Али, Джо Фрейзер, Майк Тайсон, Рой Джонс өнер көрсеткен.
Үлгі:Infobox university
**Медине ислам университеті** (Араб тілі: الجامعة الإسلامية بالمدينة المنورة) Сауд Арабиясы өкіметімен 1961 жылы ашылды, (1381 һижра) қасиетті Медине қаласы.

Тарихы
------

Университет 1961 жылы ашылды.  Университетте әр түрлі мәдениеттен, ғаламның барлық түпкірінен келген студенттер оқиды.

Академия
--------

Университет студенттері шариғат, Құр'ан, Дағуат, Усулад-дин, Хадис, және Араб тілін меңгерулеріне мүмкіндіктері бар. Университет өнер бакалавры деңгейін және мастер және докторлық оқу береді.

### Араб тілі

Араб тілін меңгермеген студенттер университетте екі жылдық араб тілін меңгеру курсын өтулеріне мүмкіндіктері бар. Егер бақылау жұмыстары мен сынақтардан 80% жоғары нәтиже көрсетсе университетте әрі қарай оқу мүмкіндігін алады.

### Факультеттер

* Компьютер колледжі
* медицина факультеті
* Қолданбалы ғылымдар колледжі
* Инжиниринг университеті
* Фармацевтика университеті

Сілттемелер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 15 маусымның 2010 жылы.
2. ↑
3. ↑   Мұрағатталған 13 қарашаның 2017 жылы.
4. ↑

Сыртқы сілттемелер
------------------

* Official University Website Мұрағатталған 19 қаңтардың 2010 жылы. (Ағылшын және Араб тілдері)
* Official Website of The University's British Students (Ағылшын)
* Мұрағатталған 27 желтоқсанның 2012 жылы.
* Мұрағатталған 27 желтоқсанның 2012 жылы.

Тағы қараңыз
------------

* Умм әл-Құра университеті
**«Аргументы и факты»** (басылым) – Ресей қоғамдық-саяси газеті. «Аргументы и факты» 1978 жылы алғаш рет жарық көре бастады. Газет 1982 жылдан бастап аптасына бір рет шыға бастады. Аптаның ортасы – сәрсенбіде шығып тұрды. 1978-1979 жылдары айына бір рет жарық көрсе, 1980-1982 жылдары бір айда екі рет басылып шықты. Сыртқы көлемі мен пішіні осы уақытқа дейін екі рет өзгертілді. 1990 жылы таралымы 33,5 данаға жетіп, Гиннестің рекордтар кітабына енді. Бұған дейін әлем бойынша ешбір газет мұндай таралыммен шығып көрмеген. Сол жылы газет оқырмандарының саны 100 миллионға дейін жетті. Бүгінде газет Ресей газеттерінің ішіндегі ең айрықшасы ретінде бағаланады. Оның таралымы 8 млн-ға жуық дана. Ресейден басқа әлемнің 57 еліне таралады.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Рамазан А. Шетел журналистикасының тарихы: Оқулық. – Алматы: Қазақ Университеті, 2006 ж.
Медитация жасап отырған Шива
**Медитация** — адамның өзінің ішкі әлеміне қалтқысыз үңілуін, барлық рухани назарын жан дүниесіне бағыттауын, сананың өзіндік мазмұнға терең батуын білдіретін ұғым. Медитация кезінде сананың күйі өзгереді, оған кәдімгі тәжірибеде кездеспейтін аян беру, көріпкелдік секілді өзгеше сезімдік күйлерді бастан кешіру тән. Медитацияның мақсаты — нирванаға жету, яғни бұл өмірдегі құмарлық пен талпыныстан арылу. Қазіргі қоғамда Медитациялар бұл өмірден толық кету үшін емес, психосоматикалық ауруларды емдеуде, ішкі рухани әлемді тазартып, қалыпты тепе-теңдікке келтіру мақсатында пайдаланылады. Медитацияның көптеген түрлері бар: отқа, дененің бір мүшесіне назарды шоғырландыру арқылы жасалатын медитация, ән айтып, би билеу арқылы жасалатын динамикалық медитация, тағыда басқа.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том

Тағы қараңыз
------------

* Релаксация
* Транс (психикалық күй)
* Цигун
* Йога
* Дзэн
**Гусан** немесе **Госан** (арм. Գուսան) — көне армян еліндегі кезбе ақын, әнші, жыршы, күйші, сонымен қатар сайқымазақ (бұл ретте гусан қазақ даласындағы салдарды еске түсіреді. Гусан желгі миф, әпсаналарды, эпикалық жырларды саз аспабының сүйемелімен орындайды екен. Гусан поэзиясының өзегі - махаббатты, жер басып жүрген жанның баршасына тән кәдуілгі қуаныш, қайғыны жырлау, өмір қызығын мазақтау еді. Бұл сарын христиан дінін, оның дүниеауи қызықтарды тәрк ететін қағидаларын уағыздаушы армян шіркеулерінің мақсат - мүддесіне қайшы келеді де, гусандар дін иелері тарапынан қудалауға түседі. Армениядан тыс өлкелерге кетуге мәжбүр болады. Сөйтіп олар ашуғ өнерінің негізін қалайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану терминдер сөздігі / – 3-ші бас.. - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006. - 400 б. - – 9965-776-24-5
*Басқа мағыналар үшін Жалтыркөл деген бетті қараңыз.*
**Жалтыркөл** – Жайық алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы жерінде. Жайықтың сол аңғарында, Бұлдырты өзенінің сағасында, теңіз деңгейінен 9 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 10,3 км2, ұзындығы 5,1 км, енді жері 2,3 км. Ертеректе іргелес жатқан Айдар, Жанғабылсор және Есентемір көлдерімен тұтас айдын құраған. Жауын-шашын және Бұлдырты өзенінің суымен толысады. Тамыз айынан бастап деңгейі күрт төмендейді. Жағасы жайпақ, шығысы батпақты, батыс бөлігі көтеріңкі кемерлі келеді. Желтоқсан – наурыз айлары аралығында мұзы қатады. Суы тұзды. Көктемде мал ішуге жарамды. Алабы шабындық, жайылым ретінде пайдаланылады.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Ұлу

Ұлулар
------

Рапана
Құрсақаяқтылар немесе ұлулар - моллюскілердің ең мол класы. Олардың көпшілігінде көбінесе спираль тәрізді шиыршықталған қабыршақ болады. Олар бұлшықетті аяқтармен жылжиды, бұл аяқтар су ішінде жүзуге көшкен теңіз періштесі (клионе) сияқты моллюкілерде жүзбеқанатқа айналып кеткен. 
Құрсақаяқты моллюскілердің ауызында өздеріне тән радуда (үккіш) атты мүшесі бар, ол бейнелеп айтқанда тіл мен тістердің комбинациясы тәрізді. Өсімдікқоректі моллюскілер ұсақ тістері бар радуласымен өсімдіктерді қырып алады, ал жыртқыш түрлерінің тістері үлкенірек әрі көбінесе ілгекті таяқ немесе қанжар пішіндес. Теңіз ұлуларының арасында құйтақандайлары да, үлкен әрі ауыр қабыршақтарының әсемдігімен таңқалдыратындары да бар.

Рапана
------

Қара теңізде демалушылардың көбі рапана өабыршақтарын кәдесый ретінде ала кетеді, бірақ бұл моллюскілердің отаны-Қиыр Шығыс теңіздері екенін, Қара теңізде олар 1940-шы жылдарда ғана пайда болғанын екінің бірі біле бермейді. Оның дернәсілдері бұл жаққа кеме түбіне жабысып келген сияқты. Рапана қос жаппалы тұқымдастарын қорек етеді және устрицалар мен мидялардың шоғырланған жерін жалмап, елеулі зиянкелтіреді. Қара теңізде жыртқыш моллюск орнығып алды да, табиғи жауларының жоқтығын шектен тыс көбейіп кетті, ал Қара теңіздің мидиялары оның дәмді тағамына айналды.
Бір қызығы, рапана қызылкүрең ұлулар тұқымдасына жатады. Оның бойындағы бездерден ертедегі адамдар қызылкүрең бояғыш зат алуды үйренген. Безден алынған зат ақ түсті болады, бірақ күн сәулесінің әсерінен жасылданып, содан кейін бірте-бірте күлгін-қызыл түске ене береді.Ежелгі римдік ақсүйектер тогасын дәл осы бояумен бояған.

Харония
-------

Харония (алып тритон)-қабыршағының ұзындығы см жететін өте ірі теңіз моллюскісі. Бұл жыртқыш моллюскілердің сүйікті тағамы-теңіз жұлдыздары, олардың ішінде улы тікендермен қаруланған "тікенекті тәж" деп аталатын теңіз жұлдыздары. Харония бұлшықетті аяқтарымен теңіз жұлдызын астыңғы жағынан іліп алады да, ұстарадай өткір радуласымен оның тікендермен қорғалмаған құрсақ тұсын жарып жібереді. 

Харония тритонисЖұқа, қампиған қабыршақтарының пішініне бола кеспек немесе тоннид деп аталатын жыртқыш моллюскілер де инетерілілерді (теңіз жұлдыздары, голотуриялар, теңіз кірпілері) аулайды, бірақ басқаша әрекет етеді. Олардың сілекей бездері күкірт және тұз қышқылынан тұратын сөл бөліп шығарады, сонымен құрбандығын қимылсыз қалдырып, әктасты жамылғысын бұзып жібереді.

Харония

Қызықты деректер
----------------

Мұхит елдерінде, Африкада және Америкада кейбір моллюскілердің қабыршақтарын ғасырлар бойы ақша ретінде пайдаланып келген.Мысалы, "каури "ақшасы белгілі, оның қызметін ципрея моллюскілерінің тегіс сопақша қабықшалары атқарған.

Дерек көзі
----------

* Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,ISBN 978-5-353-06046-8,УДК 087.5,ББК 92
* 
* 
*
**Экономикалық Идеология** – экономикалық теорияда қайсыбір тап, әлеуметтік топ немесе жалпы әлеуметтік-экономикалық жүйе мүдделерінің баламалы бейнесін беретін идеялар жүйесі. Марксизм-ленинизм ілімі бойынша Э. и. таптық қоғамның экон. теориясының сөзсіз құрамдас бөлігі болып табылады. Қазіргі кезде бұл ілім өзінің өміршеңдігін жоғалтып алды. Дегенмен әлемдік қауымдастықта әлі де болса әр түрлі әлеум. топтар арасында мүдде қақтығысы сақталып қалған. Экон. теорияның екінші құрамдас бөлігі – экономика ғылымы. Ендеше экон. теорияның екі жақты құрылымы бар. Бір жағынан, ол нақты экон. өмір шындығының баламалы бейнесін көрсететін экономика ғылымы ретінде әрекет етеді, оның дұрыстығы әрқашанда іс жүзінде тексеріледі. Екінші жағынан, экон. теорияның белгілі бір ережесі белгілі бір қоғамдық таптың, әлеум. топтың немесе жалпы экон. жүйенің мүдделерін көрсететін сәт болып табылады. Бұл жағдайда Э. и. ретінде, экон. теория нақты экон. өмір шындығының баламалы бейнесін беру мақсатын көздемейді. Осы тұрғыдан алғанда оның міндеті мүлде басқа нәрсе – өзінің қамқорлығындағының – таптың, әлеум. топтың, т.б. мүдделерін қорғау. Э. и. экономика ғылымынан гөрі мүлде басқа құралдар мен категорияларды пайдаланады. Ғылымнан өзгеше түрде идеология іс жүзінде тексеруге келмейтін ұғымдарды пайдаланады. Мұ-ның мәнісі идеология ғылымға тән теор. ережелердің шынайылығы өлшемдерін жоққа шығарады немесе ауыстырады деген сөз. Э. и-ның экон. құбылыстарды тану үдерісіне ықпалы тым күрделі, жан-жақты, кейде тіпті оғаш. Э. и. таптық қоғамның қоғамдық санасының сөзсіз элементі болып табылады, мұның өзі таным үдерісінің сипатына әсерін тигізбей қоймайды. Экон. ойдың бір бағытының өкілдері (бұл ретте – классик. дәстүрдің, атап айтқанда классик. мектеп пен марксизмнің өкілдері) өзінің назарын өндіріс үдерісін, тауар өндірушілер еңбегінің ерекшеліктері мен рөлін және жасалатын тауарларды, т.б. зерделеуге шоғырландырады, өйткені бұл олардың идеол. нысанасына сай келеді. Сонымен қатар олар мәселенің басқа жақтарын – осы тауарларды тұтынушылардың дербес рөлін елемейді, өйткені бұл олар қабылдаған идеол. шеңберге сыймайды. Басқа теорияшылар (неоклассик. дәстүрдің өкілдері, атап айтқанда австриялық мектептің теорияшылары), керісінше, өндіріс үдерісін, еңбектің экон. өмірдегі рөлін байқамаған болады, ал оның нәтижелерін тек субъективтік бағалауға және шаруашылық жүргізуші субъектілердің шаруашылық қажеттеріне жататын әлдебір деректер ретінде қарайды. Сонымен таным үдерісі негізінен экон. ойдың бір-біріне қарама-қарсы тұрған түрлі ағымдарының өкілдерінде түрліше болып келетін идеол. кеңестік шеңберінде жүзеге асырылады. Түрлі идеол. ұстанымдағы экон. ойдың әр түрлі мектептерінің өкілдерінде таным үдерісінің түрлі бағытта болып келетінін нақ осы мән-жаймен түсіндіруге болады. Бір-біріне кереғар экон. тұжырымдамалар экон. құбылыстардың жеке-жеке алғанда бір жақты түсіндермесін беретіні, жиынтықтап алғанда олардың зерделейтін объектісінің тұтастығына толық сай келетін тұтас экон. білімді құрайтыны, міне, сондықтан. Сонымен, Э. и. экон. ойдың түрлі ағымдарын ажыратып қана қоймайды,сонымен бірге олардың тұтас ғыл. білімге бірігуі мүмкіндігін де жасайды.
**«Құртқашаштар»** (фр. ) — Винсент ван Гог нидерланд суретшінің суреті. Суретші бір жылдай көз жұмар алдында, Сен-Реми-де-Провансқа жуық Әулие Павл Мавзолийскийдің емханасында тұрғанда, 1889 жылы осы суретті салған.

Оның келесі жұмыстарында байқалатын, суретте жоғары қауырттылық жоқ. Ол суретін «ауруы үшін найзағай тартқыш» деп атады, өйткені ол осы суретті салуға жалғастырса, ол өз сырқатын теже алатынын сезді. Ван Гогтың басқа жұмыстарында және оның замандастың бөліктерінде сияқты, суретте укиё-э жапон өрнектерінің беделі көрінеді. Бұл ұқсастылық объектілерді айналдыра жиектеуде, қарапайым ракурсте, қолда барда толық салынған салаларда, жаппай түспен құйылған, бірақ шындыққа сәйкеспейтінде байқалады.

Провенанс
---------

Суреттің бірінші иесі француз өнер зерттеушісі және анархист Октав Мирбо болды, ол кенеп үшін 300 франк төледі. Жаңа рекорд жасап, екі жарым жыл тұрған 1897 жылы «Құртқашаштар» ең қымбат сурет болды, сол кезде сурет Алан Бондқа 53,9 млн долларға сатылды, бірақ келісімді аяқтау үшін оның ақшасы жеткен жоқ. 1990 жылы «Құртқашаштар» Лос-Анджелестегі Гетти мұражайына қайта сатылды.
Коваленттік байланыстың бағытталуы- Коваленттік байланысты түзетін электрон бұлттарының белгілі бір бағыты болады, осының салдарынан молекулалар кеңістікке белгілі құрылысқа ие болады. Бұл мәселені ВБ теориясы қалай шешетінін қарастырамыз.
ВБ теориясы химиялық байланыс атомдардың жалқы электронды орбитальдарының (бұлттарының) бүркесуі нәтижесінде түзіледі деп қарайды. Сондықтан коваленттілік байланыстың бағытын түсіну үшін атомның байланыс түзуге жұмсайтын орбитальдарының пішінін ескеру қажет. Атомдардың орбитальдары кез келген бағытта емес, тек өздерінің пішіндеріне сай бағытта ғана бүркеседі. Ковалентті байланыстың бағытталуымен танысу үшін екі элементтен құралған кейбір молекулалардың құрылысын қарастыру керек .

Дереккөздер
-----------

Жалпы химия кітабы , 1992 жыл Алматы , 118 бет, Б.Бірімжанов, Н.Нұрахметов
**Ковалевский заңы**- организмдер эволюциясының қағидасы. Бұны орыс ғалымы В.О.Ковалевский ашқан. Организмнің құрылысындағы сәйкестік белгі бір тіршілік жағдайына бейімделу процесінде дамиды. Бұл организм құрылысын аса өзгертпей инапдативті (инапдативті редукция) не аса күшті өзгертіп адаптивті (адаптивті редукция) әсер етеді. Ковалевскийдің пікірінше, организмдердің даму тарихында алдымен инадаптивті, кейін адаптивті өзгерістер пайда болады. В.О.Ковалевский бұл заңды ашқанда тұяқты жануарлардың аяқ саусақтарының редукциялану жағдайына сүйенген. Бұндай эволюциялық заңдылық басқа да жануарлар мен өсімдіктердің даму тарихында кездеседі.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 485 бет
**Гракх Бабеф** (фр. ; нағыз аты — **Франсуа Ноэль Бабёф**, фр. ; 23 қараша 1760, Сен-Кантен — 27 мамыр 1797, Вандом) — француз революционері, утопияшыл коммунист, ғылыми коммунизмнің алғашқы өкілдерінің бірі. 

1785–87 жылдары феодалдық жер меншігіне батыл қарсы шығып, «коллективтік фермалар» құруды ұсынды, қоғамды қайта құру жоспарын жақтаған тұлға. 1787 жылы «Тұрақты қадастрдың» жобасын жасады. Онда бірыңғай салық жүйесін енгізуді ұсынды. 1789–92 жылы *Сомма*, *Уаза*, *Эна* департаменттеріндегі шаруалардың революциялық қозғалыстарына белсене қатысты. 1790 жылы қосымша салық төлеуден бас тарту қозғалысын ұйымдастырғаны үшін абақтыға жабылды. Одан шыққанннан кейін, 1791 жылы елде республика орнатуды қолдады. 

Абақтыда Бабеф «теңдік үшін» атты коммунистік қозғалыстың негізін құрды. 1795 жылы 18 қазанда абақтыдан шықаннан кейін өз газетін қайта шығара бастады да, Директорияға қарсы шықты. 1796 жылы «Көтерілісшілердің құпия директориясын» құрды. Олар қарулы көтеріліс әзірледі. 1796 жылы 10 мамырда ұйым басшылары қамауға алынды. 1797 жылы 27 мамырда Бабеф дарға асылды.

Шығармалары
-----------

1. Correspondance de Babeuf avec l’Academie d’Arras (1785—1788). — P. 1961.
2. Pages choisies de Babeuf recueillies… par. М. Dommanget. — P. 1935.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Французский ежегодник, 1960, Москва, 1961.
**Кезену**. Қазіргі түсінігіміздегі бұл тұлғалы етістік
мағынасы қолындағы қаруын біреуге не бір нәрсеге қарай оңтайлау, оқтау; көздеу. *«Салт атты адамдар сойылдарын оңтайлап, найзаларын кезеп құйғытып келеді»* (3. Ақышев, Ақбал.).
Сөздің қазақ тіліндегі қазіргі мағынасы аз да -болса
өзгеріске түскендігін басқа түркі тілдерінің деректері
арқылы айқындау қиын емес. Дәлірек айтсақ, біздегі
мағына белгілі бір ойға алған мақсатты орындау үстінде қолданылатын іс-әрекет негізінде пайда болған. Қазақтарға тіл жағынан бір табан жақын хакас, қырғыз
тілдерінде мынаны көреміз. Хакас тілінде кизен — қорқыту, қауып төндіру (Хак.-рус. сл. 1953, 73); қырғызша
кезен — қауып төндіру, сескендіру (К. Юд. КРС, 1965,
366). Бұл тілдердегі «кизен», «кезен» сөздерінен іс-әрекеттің тура мақсаты көрініп тұр да, ал біздегі осы тұлғалас етістіктен сол мақсатты орындау жолында қолданылатын айла, әдіс байқалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Тоқыма өнеркәсібі**. Өңдеу секторы өнімдері өндірісінің жалпы көлемінде тоқыма өнеркәсібінің үлесі шамалы. Өңірде сала тұтынатын тиісті шикізаттар жоқ. Оны өңірден тысқары жерлерден тасымалдау шығарылатын өнімнің бәсекеге қабілетсіздігіне әкеледі.

Жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындар қуатының жүктемесі 50%-дан кем, бұл өңірге Түркиядан, Қытайдан, Қырғызстаннан және басқа да елдерден алып келетін өте арзан дайын бұйымдармен бәсекеге әкеледі. Саланың негізгі кәсіпорындары – тігін өнімдерін шығарумен және аяқ киім өндірісімен айналысатын «*Жамал-ай*» АҚ (бұрынғы «*Ақбөбек*» АҚ) және тек бұйымдар тігуге бағытталған «*Жанарыс*» ЖШС. Өндірісті қолдау мақсатында екі кәсіпорын да өз өнімдерін мұнай-газ секторына шығаруға қайта бағдарланды және халықтың тұтынуы үшін өнімдер өндіру үлесі мен оның түрлерінің көлемі айтарлықтай емес.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы.
**Ковалевский Владимир Онуфриевич** (02.08.1842, Шустянцы селосы, Витебск губерниясы, Қазіргі латвия - 16.04.1883, Мәскеу) - орыс палеонтологы. А.О. Ковалевскийдің інісі. К.Ч.Дарвин, Т.Гексли, Ч.Лайелдің бірнеше кітаптарын аударып, дарвинизм ілімін таратқан. 1872 жылы Йен университетінде жылқының палеонтологиялық тарихынан диссертация және 1875 Петербург университетінде анхитерий туралы магистрлік диссертация қорғаған. 1880 жылы Мәскеу университетіне доценттіке сайланған. Ковалевскийлің тұяқты жануарлардың тарихи дамуы туралы еңбектері жаңа ғылым - эволюциялық палеонтологияның негізі болды. Ковалевский органның морфологиялық өзгерістерінің дамуы тірілік жағдайының өзгеруіне байланысты екенін дәлелдеді. Ол омыртқалы жануарлар филогенезін шешуде эволюциялық ілімді кең қолданған.

Қолданылған әдеибет
-------------------

* Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 484 бет
**Боғуршы** (Бұғыршы Нағубаянұлы) - моңғол әскерінің қолбасшысы.

Өмірбаяны
---------

Темучинмен қатар XII - XIII ғасырларда өмір сүрген. Ол Шыңғыс ханның өзі сайлаған тоқсан бес ноянның ішіндегі ең беделдісі. Боғуршының қол астында мыңнан астам әскер болған. Боғуршының ноян атағын алуы жас күнінде Темучиннің барымталанған сегіз жылқысын қайтаруға көмектесіп, Бөртеге үйленген кезінде анттасып, бір - біріне дос болуынан басталады. Өзгені сыйлайтын, өзін сыйлата да білетін Боғуршы ноян жас күнінде Темучиннің ризалықпен ұсынған жылқысын алмапты. Қайта ол: "Адал достан олжа алсам, көрсеткен жақсылығым қайсы?" - депті. Темучин мен Боғуршы екеуі қарымтадан қайтқанда, әкесі Нағубаянға барып амандасып дос болғандарын айтып, батасын алады. Темучин мен Боғуршының достығы, міне, осылай басталады. Боғуршы мыңбасылық қызметтен бөлек, кейіннен қайта жасақталған он мыңдық әскери құрамаларға басшылық жасаушы да және негізгі әскери құраманың оң жақ қанатын басқарушы да болды. Егер түркі - моңғол әскерінің әскерінің саны 129 мың болса, соның 30 мыңнан 47 мыңға дейінгісі Боғуршының қол астында болған. Түркі - моңғол әскері әр елді жаулап, оны қосып алып отырған сайын Боғуршының әскерінің саны да көбейген. Осылайша ең көп әскер саны 230 мыңға да жеткен. Ал осы Боғуршы бастаған оң қол немесе оң жақ кейіннен борунғар деп аталады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алтын Орда: Қазақ хандығы (I бөлім). Қазақстан балалар энциклопедиясы / Т. Жұмаханов, Б. Жұматаев, Т. Шаңбай. - Алматы: "Аруна" баспасы, 2007. - 224 бет, илл. ISBN 9965-26-042-7
**Маңырау**. Қой, ешкінің дыбыс шығаруы осылай аталатынын білеміз. «Қой маңырап, түйе боздап, сиыр мөңіреп, жылқы кісінеп, ойнақтап құлын тайы» (С. Торайғыров, Таңд. шығ.).
Ертедегі түркі жазба ескерткіштеріне, әсіресе, М. Қашқари сөздігіне зер салсақ мынаны көреміз: «ер маңырады» тіркесі қазіргі тілімізде «ер адам айқай салды» болып түсіндіріледі. Демек, «маңырау» сөзінің ертедегі мағынасы — айқайлау, қатты дауыс шығару. Бұдан білетініміз, ете ерте кезде «маңырау» сөзі адамдарға да қолданылған сөз екендігі. Кейін келе бұл сөз малға, оның ішінде қой, сиырға меншіктеліп, сәл дыбыс өзгерістері арқылы «мөңіреу»— сиырға, «маңырау»— қойға телінген. Бұл ойымызды якут тілі дерегі қостай түседі. Оларда біздегі «мөңіреу»— маңыраа, «маңырау»— мэңгирээ қалпында айтыла береді.. Демек, дыбыс айырмасы онша ерекшеленбейді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Маңырақ**  – Сауыр жотасының батысындағы аласа жота.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысындағы Тарбағатай және Зайсан аудандары жерінде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 65-70 км-ге созылып жатыр, енді жері 15-25 км. Биік жері Шөрбас тауы - 2035 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тау үсті жайпақ Маңырақ жоғарғы палеозой жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Жотаның солтүстік беткейі түйетайлы, аласа келген тау кертпештермен, Еспе, Құсты, Үйдене өзен аңғарларының терең шатқалдарымен тілімденген. Оңтүстік беткейі тік құлама болып келеді де, Шілікті аңғарына ұласады.

Өсімдігі
--------

Беткейі мен баурайында бұта аралас жусан, қараған, сұлыбас, қылқан боз, бидайық, бетеге, көде т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты энциклопедиясы; 3 том Қ-М , Алматы 2011;
**Маңғыстау-Бозащы ауданы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің бұрынғы әкімшілік бөліну бірлігі.

Тарихы
------

Аудан Адай уезі құрамында 1923 жылдың 20 наурызында құрылған. Аудан халқының барлығы көшпенді болған, бұл жағдай ауданның орталығы жоқтығына әкелді.

1923 жылдың 5 шілдесінде аудан таратылды. Құрамына кірген болыстар уезд басшылығына тікелей бағыныңқылы болды.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

Аудан 9 болыстан тұрды. Олар: 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші Бозащы; Жеменей; 1-ші, 2-ші Маңғыстау; Райымберді; Түпқараған

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 — декабрь 1936) / Базанова Ф. Н. — Архивное управление МВД Казахской ССР. —  Алма-Ата. — 1500 таралым.
**Әлдихан Қалдыбаев**  (1939 жыл 3 қазан Жамбыл облысы Шу ауданы «Кербұлақ» - 10 қараша 2015 жыл) - балалар жазушысы.

  

1963 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. Еңбек жолын 1963 жылы Қызылорда облысының Арал ауданындағы Бөген орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мүғалімі болып бастаған. 1965 жылдан Жамбыл облыстық телевизия және радио хабарларын тарату жөніндегі комитетінде редактор, облыстық «Еңбек туы» газетінде әдеби қызметкер, Жамбыл облыстық партия комитетінің нұсқаушысы болып қызмет атқарды. 1976—1995 жылдары облыстық «Еңбек туы» (кейін «Ақ жол») газеті редакторының орынбасары, облыстық «Ақ жол» газетінің бас редакторы болған. Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының мүшесі, Қазақстан Жазушылар және Журналистер одақтары облыстық ұйымдарының төрағасы болған. Қазір зейнеткер.

Балалар мен жасөспірімдерге арналған 

* «Көк дөңгелек» (1962),
* «Қос тентек» (1964),
* «Су тасушы Әшірбек» (1969),
* «Байнаш солдат» (1969),
* «Шаншар атай» (1970),
* «Мишка — менің досым» (1973),
* «Өзен жағасында» (1975),
* «Солдат болу оңай ма?» (1975),
* «Менің ағам — солдат» (1980),
* «Көк дөңгелек» (1985),
* «Автобус аялдамасы» (1990) кітаптарының авторы.
* 1999 жылы «Ата» деген атпен таңдамалы шығармалары,
* 2002 жылы «Мен — апамның баласымын» атты романы,
* 2004 жылы екі томдық таңдамалы шығармалары,
* 2008 — 2009 жылдары төрт томдық шығармалары,
* 2009 жылы «Көңіл көмбесі» атты кітабы жарық көрген.

Жазушының бірқатар туындылары орыс, белорус, армян, түрікмен, татар тілдеріне аударылған.

«Шаншар атай» деп аталатын комедиясы 1980 жылы Жамбыл облыстық драма театрында койылып, балалар мен жастарға арналған спектакльдердің бүкілодақтық байқау-конкурсында бірінші орынға ие болды. «Қайран Ынтықбай ағай-ай» комедиясы қазақ телевизиясының алтын қорына енген. "Сәлім-Сәлима" атты драмасы еліміз театрларының бірнешеуінде қойылған. 2009 жылы Түркістан сазды-драма театрында «Әкімнің туған күні» атты трагикомедия қойылған.

"Құрмет" ордерінің иегері, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі, Жамбыл облысының Құрметті азаматы, Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының және Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Поршеньді машина** - жұмыстық дене энергиясын түрлендіруде негізгі рольді поршень атқаратын құрылғы. Поршеньнің қозғалысы кезінде Поршеньді машинаның жұмыстық камера көлемінің өзгеруімен бірге жұмыстық дененің сипаттамалары да (қысымы, температурасы т. б.) өзгеріп отырады. Ал, Поршеньді машинаның жұмысы кезінде жұмыстық дененің энергиясы төмендеуі (двигателъ) не жоғарылауы (насос, компрессор т. б.) мүмкін. Жұмыстық денені Поршеньді машинаның цилиндріне жіберуді және одан сыртқа шығаруды клапандардың, золотниктердің немесе поршеньнің өзі арқылы таратқыш құрылғы реттеп отырады. Поршеньді машинаның көп түрінде поршеньнің ілгерілемелі-қайталамалы қозғалысын біліктің айналмалы қозғалысына түрлендіру үшін кривошипті механизм қолданылады. Практикада Поршеньді машинаның шатунсыз түрі де пайдаланылады. Поршеньді машинаның құрылысы қарапайым, көп күтімді қажет етпейді, өзі арзан. Осы артықшылықтарының арқасында және конструкциясын жетілдіру нәтижесінде Поршеньді машина жоғары сенімді машинаға айналып, қазір двигателі, насос, компрессор, гидравликалық және пневматикалық пресс ретінде практикада кеңінен қолданылуда.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
Тастан жасалған арка
**Доға**— атты арба не шанаға жеккенде, екі жақ шеті терте мен қамыттың құлақбауын ұстап, бекітіп тұратын ағаш сайман. Доғаны қайың, тал, үйеңкі, емен сияқты мықты ағаштардан иіп жасайды. Ол үшін жұмыр ағаштың иілуге тиісті жерін шауып жұқартып алып, морға салып жұмсартады да, тез арқылы екі жақ басын иіп, қалыпқа салып кептіреді.

**Доға** кеуіп қалпына түскеннен кейін иілген жерінен шығыршық орнатады. Доғаның тертемен жалғасатын төменгі екі ұшының сыртқы бетін орнықты болу үшін шауып, ойық жасайды.

**Доға** - қабырғадағы ашық қалдырылған ойықтарды немесе екі тіреудің арасын үстіңгі жағынан қосатын доғал маңдайшасы.

**Арка**  (лат. *arcus* — доға, иін, иілім)— қабырға немесе тірек аралықтарын ұштастыратын иін. Алғаш рет шығыс сәулет өнерінде қолданылған. Кейін ежелгі Рим архитектурасында кең қолданылды. Қазақстанда Баба ата кентіндегі медреседе (9-12 ғасыр), Айша бибі күмбезінде (11-12 ғасыр), Ахмет Ясауи кесенесінде (14 ғасырдың аяғы мен 15 ғасырдың басы) т.б. құрылыстарда кеңінен пайдаланылған. Аралық мөлшеріне, салмақ көтеру мүмкіндігіне, құрылымдық сипатына қарай арка тастан, металдан, ағаштан және темір бетоннан т.б. жасалады. Ежелгі сәулет өнерінде арка көбінесе тастан, қыштан қаланған. Арка пішініне қарай жартылай дөңгелек, садақ тәріздес (готикада көп таралған), таға тәріздес (араб елдері, сәулет өнерінде жиі кездеседі), дулыға тәріздес, көп қалақшалы, киль т.б. тәріздес болып келеді. Арка бүгінгі заманғы құрылыстарда да өз мәнін жоғалтқан жоқ. Ғимарат тұрғызуда, көпір салуда т.б. құрылыстарда арка негізгі құрылымдық бөлік ретінде қолданылады.

**Доға** – қисық сызықтың бойындағы кез –келген екі нүкте аралығындағы бөлігі. Шеңбер бойындағы екі нүкте оны екі доғаға бөледі.

**Арка** (лат. *arcus* — доға)—қабырға ойығында (терезе, қақпа, есікке) доға тәрізді иіп өрген итарқа шатыр немесе екі тіреудің (бағаналардың, колонналардың, көпір тіреулерінің) үстіне орнатылған аркалық өткел.

**Электр доғасы** – физикалық құбылыс, газдағы электр разрядының бір түрі.

Дереккөздер
-----------

Математика әлемі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдер сөздігі I том
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0
3. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
4. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
5. ↑  Өнердің ықшам тарихы—Антик өнері — Алматы, «Өнер» баспасы, 1988.—360 бет ISBN 5-89840-030-3
Доңызтау
**Доңызтау кесенелер тобы** – діни қорым ескерткіштері. 

Үстірттің солтүстік жағындағы шеткері биігі төңірегінде 19 – 20 ғасырлардың басында қалыптасқан қорым және мұнда одан тыс ғибадатхана, мешіт, тұрғын жайлары бар тұрғылықты елді мекен болған. Олардың ішінде Үлкен Жыбысқы, Ақсай, Сүлікті, Ащыайрық, Тұщыайрық, Бесбай, Сұлтан ақын, Қайнар, Қыңқар ата, Арыс әулие деп аталатын кесенелер бар. Көпшілігі тілінген тастан салынып, әктас, құмтас, өңделмеген және күйдірілген кірпіштермен өрілген. Кесене ескерткіштерінің басым бөлігі безендірілуі жағынан ескі үлгіде әрі қарапайым жасалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
2. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997
Түсіндірме сөздіктің көрсетуінше мұны кейде *«ноғала»* тұлғасында да айтатын сияқтымыз. Мағынасы — көздің қарашығын ақ шел қаптайтын ауру, көзге түскен ақ дақ. *«Бір жылқының доғаласына... сырттан дәрігер іздейміз — деді»* (Ж. Орманбаев, Қос басшы). *«Ноғала бола бастаған көзге қант және қарағай көмірінің үгінділерін салатын»* (X. Арғынбаев).

He түркі, не моңғол тобындағы тілдерден мағынасы әрі тұлғасы сәйкес келерліктей сөзді кездестіре алмадық. Алайда, көзге ақ түсуден кейін пайда болатын — *«соқырлық»* мағынасын беретін сөзді маньчжур тілінен табамыз. Маньчжурларда: *доғо* — соқыр .

Біздің шамалауымызша, сөз түбірі алғаш бір буынды және төркіні моңғол тілінен болуы мүмкін. Өйткені бұл тілде *«толбо»*— дақ, таңба, ісік, томпақ, ал *«дохио»*— белгі мағыналарын береді. Әсіресе, алғашқы *«толбо»* тұлғасы маньчжур
тілінде *«доғо»* қалпына дейін өзгеріп, мағына ауысуы нәтижесінде *«соқыр»* ұғымына ие болуы таңданарлық құбылыс емес. Сондай-ақ *«дохио»* сөзінің де дәл осындай өзгеріске душар болуы ықтимал. Ал қазақ тіліне ауысқанда моңғол тіліндегі бұл тұлғалы сөздер тек қана *«ақ түсу»* тіркесіне синоним болудан әрі бара алмаған деуге болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
**Қарағайлы** – Арқат тауларының оңтүстік-батысындағы таулар.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Абай ауданы Арқат ауылының батысында орналасқан.

Жер бедері
----------

Ең биік жері шамамен 850 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай тізбектеліп созылған шоқылардың ұзындығы 16 км-ге жуық. Енді жері 5-6 км. Беткейлері тіктеу келген, сай-жыралармен тілімденген. Оңтүстігіндегі жартастардың биіктігі 8 м. Батыс беткейінен Шолақеспе, Батыр өзендері бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тау тас көмір кезеңінің жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Шалғынды қызғылт қоңыр топырағында ши, ажырық, жусан, бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
**Қарағайлы**, Бүркітті – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау тізбектерінен тұратын қарағайлы алқап. 

  

Ірі шоқылары – Сұлтаншоқы, Жаманшоқы. Таулардың кейбіреулері әр қилы пішіндерден тұрады. Қарағайлының басты ерекшелігі – жергілікті климаттық әсердің салдарынан биіктігі 10 – 12 м ғана болатын қабығы қалың, бұталары иіліп жерге дейін жететін кәдімгі қарағайлы алқап. Бұталы ағаштардан арша, қара ырғай, тобылғы, итмұрын, ұшқат, тал, шөптесіндерден Маршалл жебіршөбі, бөденешөп, мысықтабан, бозкілем, т.б. өседі. 

Орман жеміс-жидектерге, саңырауқұлақтарға бай. Жануарлар дүниесінде елік, түлкі, қоян; құстардан байбақ, бүркіт, қаршыға, сұңқар, қара бозторғай, тырна, т.б. тіршілік етеді. Қарағайлыда 1974 ж. қорықша ұйымдастырылған. Онда топырақ қорғау, су қорғау шаралары жүргізіледі. Қарағайлының рекреациялық (демалыс) маңызы бар.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Энциклопедиясы
**Аристоксен**, гр. *Ἀριστόξενος ὀ Ταραντίνος* (б.з.б.4 ғасырдың ортасы шамасында Таранто қаласында туған - ө.ж. белгісіз) - ежелгі гректің философы, аса көрнекті музыка теоретигі және музыкалық эстеті, Аристотельдің шәкірті.

Аристоксен гармониктер деп аталатын бүтін біп бағыттың бастаушысы болды. Музыкалық теориясына деген көзқарастарын математикалық есептерге негіздеген канониктердің (пифагоршылардан) Аристоксен мен оның жолын тұтынушылардың (гармониктердің) айырмашылығы - бұлар музыкалық шығарманы тани білудің белгісі - акустика емес, есту қабылеті, түсінік деген ережені ұсынды.

Аристоксен музыканың этикалық мәні туралы мәселені де одан әрі дамытты, халық музыкасының роліне ерекше мән берді.

Аристоксен - музыкалық ырғақ (ритм) туралы ілімнің негізін салған адам.

Жалпы музыка, философмяғ тарих, педагогика туралы 450-дей кітапа жазға. Олардың бәрі - жоғалған, кей бірінің фрагменттері бізге жеткен.

Аристоксеннің музыка туралы ғылымның дамуына үлесі өте көп болған. Оның танымал шәкірттері - Аристид Квинтилиан, Клеонид, Гауденций және Бакхий.

Аристоксеннің құрметіне Меркурий ғаламшарындағы кратер аталған.

Дереккөздер
-----------

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Aristoxeni Elementa harmonica / R. da Rios recensuit. Romae, 1954 (лучшее издание греч. оригинала «Гармоники»).
* [Fragmente] / Texte und Kommentar von F. Wehrli. Basel, 1967.
* *Barker A.* Greek Musical Writings, vol. II: Harmonic and Acoustic Theory. Cambridge, 1989.
* *Aristoxenus*. Elementa rhythmica. The fragment of Book II and the additional evidence for Aristoxenian rhythmic theory. Edited with introduction, translation and commentary by Lionel Pearson. Oxford: Clarendon, 1990, liv, 98 pp. (лучшее издание и перевод на английский язык «Ритмики»).
* *Аристоксен*. Элементы гармоники. Перевод и примечания В. Г. Цыпина. М.: МГК, 1997.