**Еділ немістерінің Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасы** (ЕН АСКР, нем. *Autonome Sozialistische Sowjetrepublik der Wolgadeutschen*) — 1923 жылдың 19 желтоқсанынан 1941 жылдың 28 тамызына дейін РКФСР құрамында болған Еділ немістерінің ұлттық автономиясы.

1918 жылдың 19 қазанынан бері өмір сүріп келе жатқан Еділ немістерінің еңбек ұйымдастығы негізінде құрылды.

Немістердің Ресейге қоныс аударуы
---------------------------------

1762 және 1763 жылдары императрица II Екатерина өзінің үндеухаттарымен Еуропа елдерінің тұрғындарын Ресейге қоныс аударуға және Еділ өзенінің жағасында қоныстануға шақырды. Шақыруға неміс мемлекеттерінен (Гессен, Баден, Саксония, Голштейн, Майнц және басқа), Габсбургтер иеліктерінен, Швейцария, Нидерланд, Франция, Дания, Швеция және басқа да Еуропа елдерінен мыңдаған тұрғындар жауап берді.

1764-1768 жылдар аралығында Еділ бойында қазіргі Сарытау және Волгоград облыстарының аумағында 25600 адам өмір сүрген 106 қоныс аудару отарлары құрылды. XX ғасырдың басына қарай Еділ бойында 407,5 мың адам тұратын, негізінен XIX ғасырдың аяғынан бастап ресми түрде «Еділ немістері» (нем. *die Wolgadeutschen*) деп аталатын немістер болған 190 отар болды.

1922 ж. Еділ немістерінің ұйымдастығы

Қысқаша тарихы және әкімшілік құрылымы
--------------------------------------

1918 жылы 19 қазанда РКФСР ХКК жарлығымен Сарытау және Самара губерниялары аумақтарының бір бөлігінен РКФСР-да алғашқы автономиялы облыс - әкімшілік орталығы Сарытау қаласында (1918 ж. 19 қазаннан бастап - 1919 ж. мамырына дейін) болатын Еділ немістерінің автономиялық облысы («Еділ немістерінің еңбек ұйымдастығы» атауы да қолданылды) құрылды, содан кейін Марксштадт қаласы әкімшілік орталық атанды (1919 жылдың мамырынан 4 маусымға дейін Екатериненштадт деп аталды). 1922 жылы 24 шілдеде автономияның әкімшілік орталығы 22 маусымда автономияға қосылған Покровск қаласына ауыстырылды (нем. *Kosakenstadt*, 1931 жылы Энгелс қаласы болып өзгертілді, нем. *Engels*).

Еділ немістерінің АО құрамына 3 уез (орталығы Голый Карамыш ауылы болатын Голокарамышский, орталығы Екатериненштадт қаласында болатын Екатериненштадтский және орталығы Ровное ауылында болатын Ровное), 1922 жылы 22 маусымда орталығы кейіннен автономиялық облыстың әкімшілік орталығы атанған Покровск қаласы болған Покровский уезі кірді.

1923 жылы 19 желтоқсанда аумағы 28 200 км² және 576 мың тұрғыны болған Еділ немістерінің АО Еділ немістерінің Автономиялық КСР-іне айналды (1933).

1928-1934 жылдары ЕН АСКР Төменгі Еділ облысы мен РКФСР Төменгі Еділ өлкесінің құрамында болды.

1932 жылы 1 сәуірде БОАК «қолданыстағы шекаралар шегінде Ягодно-Полянский ауданын Төменгі Еділ аумағындағы Еділ немістерінің АСКР беру туралы» шешім қабылдады.

1934 жылдан 1936 жылға дейін — РКФСР Сарытау өлкесінің бөлігі.

1936 жылы 5 желтоқсанда қабылданған КСРО Конституциясына (Негізгі заңына) сәйкес Еділ немістерінің АСКР Сарытау облысына айналдырылған Саратов өлкесінен шығарылды.

1939 жылы АСКР халқының шамамен 60%-ы Еділ немістері болды (сонымен қатар, Еділ немістерінің едәуір бөлігі, әсіресе жоғары білімді және өндірістік мамандықтары бар адамдар Сарытау қаласында тұрды және жұмыс істеді, онда олар жоғары және орта оқу орындарының профессорлық-оқытушылық құрамы мен өндірістік кәсіпорындар жұмысшыларының едәуір үлесін құрады).

1941 жылдың 1 қаңтарына қарай Еділ немістерінің АСКР құрамына Энгелс қаласы мен 22 кантон: Балцер, Гмелинский, Гнаденфлюр, Добринский, Зелман, Золотовский, Иловат, Каменский, Красноярский, Краснокутский, Куккус, Лизандергей, Мариентал, Марксштадт, Палласовский, Старо-Полтавский, Терновский, Унтервалден, Федоров, Франк, Экхейм және Эрленбах кірді.

Тұрғындары
----------

1924 жылы 12 маусымда неміс тілі іс жүргізудің екінші тілі және мектептерде оқыту тілі ретінде бекітілді. Сол кезде Еділ немістерінің арасында халық ағарту ісінің құрылысы және Еділ немістері АСКР-нің мемлекеттік баспасын құру жылдам қарқынмен басталды.

Еділ немістерінің АСКР КСРО-да толық сауаттылық танытқан алғашқы автономиялық республикалардың бірі болды: ЕН АСКР 171 ұлттық орта мектеп, 11 техникум, 3 жұмысшы факультеті, 5 жоғары оқу орны болды. Сонымен қатар, 172 ұжымшар клубтары, мәдениет үйлері, неміс ұлттық театры және балалар театры болды. Неміс тілінде 21 газет басылып шығарылды.

ЕН АСКР РКФСР картасында

**1926 және 1939 жылдардағы халық санағы бойынша Еділ немістерінің АСКР ұлттық құрамы**| Ұлты | Саны (1926) |  % (1926) | Саны (1939) |  % (1939) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Немістер | 379 630 | 66,42 % | 366 685 | 60,46 % |
| Орыстар | 116 561 | 20,39 % | 156 027 | 25,72 % |
| Украиндар | 68 561 | 11,99 % | 58 248 | 9,6 % |
| Қазақтар | 1353 | 0,24 % | 8988 | 1,48 % |
| Татарлар | 2109 | 0,37 % | 4074 | 0,67 % |
| Мордвалар | 1429 | 0,25 % | 3048 | 0,5 % |
| Беларустар | 159 | 0,03 % | 1636 | 0,27 % |
| Қытайлар | 5 | 0 % | 1284 | 0,21 % |
| Яһудилер | 152 | 0,026 % | 1216 | 0,20 % |
| Басқалар | 1619 | 0,28 % | 5326 | 0,88 % |
| Барлығы | 571 578 | (100,00 %) | 606 532 | (100,00 %) |

Саяси құрылымы
--------------

ЕН АСКР мемлекеттік билігінің ең жоғарғы органы - Еділ немістері АСКР Кеңестерінің Орталық атқару комитеті (1937 жылдан бастап - Еділ немістері АСКР Жоғарғы Кеңесі), 1937 жылдан бастап жалпы сайлаудың негізінде құрылған заң шығарушы (өкілді) орган болды. ЕН АСКР ОАК Төралқасы (1937жылдан бастап - ЕН АСКР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы) тұрақты жұмыс істеді, ОАК-ның қалған мүшелері (1937 бастап - Жоғарғы Кеңестің депутаттары) жылына 10-12 рет сессиясында жиналды.

Атқарушы билікті сегіз халық комиссариаты: ішкі істер, әділет, денсаулық сақтау, ағарту, қаржы, ауыл шаруашылығы, еңбек, әлеуметтік қамсыздандыру, сонымен қатар, жұмысшы-шаруалар инспекциясы және Халық шаруашылығы кеңесінен тұратын ЕН АСКР Халық комиссарлары кеңесі (ХКК) басқарды.

### Конституциясы

1926 жылы 31 қаңтарда ЕН АСКР Кеңестерінің үшінші съезі Еділ немістерінің Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасының Конституциясының (Негізгі заңының) жобасын қабылдады, онда БОАК Еділ немістерінің Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын құру жөніндегі қаулының ережелері қайталанды. Ол ЕН АСКР РКФСР-ге кіру еріктілігін қамтамасыз етті. ЕН АСКР «РСФСР-дің бүкілресейлік орталық үкіметімен қарым-қатынас нысанын анықтауда еркін болды», бұл ретте РКФСР Конституциясына (Негізгі заңына) сәйкес «оның автономия құқығына негізделді». Кеңестердің БОАК ЕН АСКР құру туралы жарлығындағыдай, конституцияда теңдік, халықтың құрамына сәйкес неміс, орыс және украин тілдері туралы шешім қабылданды.

1936 жылғы КСР Одағы Конституциясына (Негізгі Заңына) және 1937 жылғы РКФСР Конституциясына (Негізгі Заңына) сәйкес ЕН АСКР Сарытау облысы болып өзгертілген Сарытау өлкесінен шығарылды.

1937 жылы 29 сәуірде ЕН АСКР кезектен тыс 10-съезінің екінші кезеңінде Еділ немістерінің Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының Конституциясы (Негізгі Заңы) қабылданды, ол 1940 жылы 2 маусымда РКФСР Заңымен бекітілді.

### Мәдени құрылысы

1925 жылы 9 шілдеде автономияның астанасы Покровск қаласында Еділ немістерінің АКСР Орталық мұражайы ашылды (1941 жылы тамызда таратылды).

1918 жылдан бастап алдымен Сарытауда, содан кейін Покровскіде РК(б)П облыстық комитетінің, кеңестердің облыстық комитетінің органы (1923 бастап - Еділ немістері АКСР ОАК, 1938 бастап - РК(б)П қалалық комитетінің және қалалық кеңес атқару комитетінің Еділ немістері АКСР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы) және Покровский (1931 бастап - Энгелс) жұмысшылар депутаттарының қалалық Кеңестің атқарушы комитеті - «Nachrichten» («Большевик» газетінің неміс тіліндегі нұсқасы) газет шығарылды.

Еділ немістердің ішінде көрнекті өнер адамдары болды. Олардың арасында суретші Яков Яковлевич Вебер де бар.

Жоғары билік органдары басшылары
--------------------------------

### Жоғары атқарушы органның басшылары

Неміс істері жөніндегі Еділ комиссариатының төрағасы

* 1918 — Ернст Рейтер (Ernst Reuter)

ӘРК АО төрағасы

* 1919—1920 — Гуго Шауфлер (Hugo Schaufler)

АО кеңестердің Атқарушы комитетінің төрағалары

* 1920 — Александр Дотц (*Alexander Dotz*)
* 1920—1921 — Василий Пакун
* 1921—1922 — Александр Моор (*Alexander Moor*)
* 1922—1924 — Вильгельм Курц (*Wilhelm Kurz*)

АССР кеңестері Орталық Атқару Комитетінің төрағалары

* 1924—1930 — Иоганнес Шваб (*Johannes Schwab*)
* 1930—1934 — Александр Глайм (*Alexander Gleim*)
* 1934—1935 — Генрих Фукс (*Heinrich Fuchs*)
* 1935—1936 — Адам Вельш (*Adam Welsch*)
* 1936—1937 — Генрих Люфт (*Heinrich Luft*)
* 1937—1938 — Давид Розенбергер (*David Rosenberger*)

АКСР Жоғарғы кеңесі президиумының төрағалары

* 1938—1941 — Конрад Гофман (*Konrad Hoffmann*)

### Үкімет басшылары

АКСР Халық комиссарлары кеңесінің төрағалары

* 1924—1929 — Вилгелм Курц
* 1929—1930 — Александр Гляйм
* 1930—1935 — Генрих Фукс
* 1935—1936 — Адам Вельш
* 1936—1937 — Генрих Люфт
* 1937—1938 — Владимир Далингер (*Wladimir Dalinger*)
* 1938—1941 — Александр Гекман (*Alexander Gekman*)

### ІІХК басқармасының басшылары (ішкі істер халық комиссариаты)

* 1934—1935 — Александр Бубеннов
* 1935—1937 — Самуил Деноткин
* 1937 — Владимир Далингер (*Wladimir Dalinger*)
* 1937—1938 — Илья Рессин
* 1938 — Иван Шустер
* 1938—25.02.1941 — Александр Астахов
* 26.02.1941—31.07.1941 — Николай Великанов
* 31.07.1941—28.08.1941 — Владимир Губин

Таратылуы
---------

*Толық мақаласы: КСР Одағына немістерді жер аудару*
Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін бірден АСКР немістеріне қарсы ешқандай санкциялар қолданылмады, өйткені кеңес басшылығы Вермахтты тез жеңуге үміттенді. Майданның шығысқа қарай қарқынды түрде жылжып келе жатқаны белгілі болған кезде, КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1941 жылғы 28 тамыздағы Жарлығымен Еділдің барлық немістері Қазақ КСР, Алтай мен Сібірге көшірілді.

Жер аудару тәртібі нақты, бұрыннан жасалған процедура болды (финдерді, поляктарды, литвалықтарды, латыштарды, эстондарды, кәрістерді және т.б. көшіру). Сот шешімі жасалып, әр отбасын көшіруге тіркеу картасы толтырылып, отағасына депортациядан жалтарғаны үшін жауапкершілік ескертілді. Жеке мүлікті, ұсақ мүкәммалдар және азық-түлікті өзімен бірге алып жүруге рұқсат етілді, бірақ бір отбасына барлығы 1 тоннадан аспауы керек еді. Жалпы барлығы облыстан 438,7 мың адам, оның ішінде 365,8 мыңы ЕН АСКР-дан, 46,7 мыңы — Сарытау облысынан және 26,2 мыңы — Сталинград облысынан көшірілді. 1941 жылдың күзінде Еділ немістері, олардың көпшілігі көрші Қазақстанға жер аударылды.

Еділ немістерінің АСКР аумағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1941 жылғы 7 қыркүйектегі Жарлығымен Сарытау (15 кантон) және Сталинград (7 кантон) облыстары арасында бөлінді.

ЕН АСКР қалпына келтірудің алғашқы әрекеті
------------------------------------------

1960 жылдары Кеңес немістерінің арасында өздерінің қоныс аудару орындарынан шығуға шектелген және Еділ бойына қайта оралмайтындықтарына наразылық пайда болды. Соғыс аяқталғаннан кейін 20 жыл өткен соң, 1965 жылы, Мәскеу қаласына ЕН АССР қалпына келтіру туралы талаппен делегация жіберілген кезде, нақты түрге ие болды. Бірақ 1972 жылдың 3 қарашасында ғана немістерге тұрғылықты жерді таңдаудағы барлық шектеулерді алып тастайтын КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығы шықты. Тек 1978 жылы билік неміс автономиясы мәселесіне қайта оралуға жеткілікті дәрежеде жетілді. Арнайы құрылған үкіметтік комиссия Еділ бойында неміс АКСР құру жөнсіз деп шешті, өйткені «неміс халқы бұл жерде нақты өмір сүрмейді және бұл аймақта тарихи түп тамыры жоқ». Өз кезегінде МҚК басшысы Юрий Андропов КСРО немістерінің жартысынан астамы, миллионға жуық адам тұратын Қазақстанда автономиялық республика құру туралы ұсыныс жасады. 1979 жылы маусымда Бас хатшы Леонид Брежнев қолдаған бұл бастама Мәскеудегі КОКП ОК Саяси бюросының мәжілісінде күшіне енді. Неміс автономиясының ауданы 46 мың шаршы км, ал халқы - 202 мың адамды құрауы керек еді. Целиноградтан солтүстік-шығысқа қарай 150 шақырым жерде орналасқан Ерейментау қаласын оның астанасы етуді көздеді

Қазақстанда неміс автономиясын құру идеясы немістердің өтініштерімен емес, КСРО-дағы неміс тұрғындарының Германияға жаппай кетуімен байланысты болды. Бір ғана міндет болды: немістерді елде ұстау. Сонымен бірге билік немістердің автономия орны туралы немістердің тілектерін де, титулдық ұлт - қазақтардың да Қазақстанның орталығында неміс республикасын құру туралы пікірін ескермеді. Неміс автономиясын жақтаушылардың жетекшісі, сол кезде Целиноград облысы Краснознаменск аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы, билік басшы етіп болжамды тағайындаған Андрей Браун былайша еске алады: «Ылғи жасалғандай жасалды: жасырын, епсіз, тарихи факторларды ескермей, жергілікті халықтың пікірімен санаспай. Дәл осы жерлерде жоңғарларға қарсы күрестің жетекшілерінің бірі болған халық батыры Бөгенбай өмір сүріп, қайтыс болды». 1979 жылы 16 және 19 маусымда Целиноградтағы Ленин алаңында басқа ұлт өкілдері қолдаған жергілікті қазақтардың наразылық демонстрациясы өтті. Билік кенеттен жүрексініп, халықты мұнда ешкім Неміс Республикасын құруды жоспарламайтындығына сендіре бастады. Тәртіпсіздікті болдырмау үшін жоспардан тез бас тартылды.

ЕН АСКР қалпына келтіру әрекеті: «Жандану» КНБҚ
-----------------------------------------------

*Толық мақаласы: «Жандану» кеңес немістерінің бүкілодақтық қоғамы*
1980-ші жылдардың аяғында кеңестік немістердің ұлттық қозғалысының өсуімен бірге Еділ немістерінің АКСР қалпына келтірудің жаңа әрекеті болды. 1989 жылы 28-31 наурызда Мәскеуде құрылтай мәслихатында 1989 жылдан 1993 жылға дейін өмір сүрген кеңестік немістердің бүкілодақтық қоғамдық-саяси ұйым - «Жандану» кеңес немістерінің бүкілодақтық қоғамы ресми түрде құрылды. Оны құрудың негізі Кеңес немістерінің Кремлдегі 3, 4 және 5 делегациялары болды (сәйкесінше, 1988 жылдың сәуір, шілде және қазан). 1991 жылы «Жандану» КНБҚ өз қатарына 100 мыңнан астам адамды біріктірді және ұйым басшылығы сол кезде КОКП кейінгі ең бұқаралық ұйым деп айтуға толық негіз болды. Егер діни ұйымдарды, атап айтқанда, Евангелиялық христиандар-баптисттердің Бүкілодақтық шіркеулер кеңесін ескермесе.

Тағы қараңыз
------------

* Кристоф Бергнер
* «Жандану» кеңес немістерінің бүкілодақтық қоғамы
* Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін немістерді жер аудару
* Қазақстан немістері
* Қазақстандағы неміс автономиясы

Әдебиет
-------

* *Герман А. А.* Еділ немістері республикасының тарихи құбылысы (1918—1941 жж.) // Ресей тарихы. — 2012. — № 4. — Б. 27—46.
* *Гессен Е. Е.* «Кеңес үкіметінің КСРО этникалық немістердің ұлттық қозғалысына қатысты мемлекеттік саясаты» / Украина Президенті қарамағындағы Ұлттық мемлекеттік басқару академиясының «Мемлекеттік басқару және жергілікті өзін-өзі басқару» ғылыми басылымы, шығ. № 4 (23) 2014 жыл"
* *Гросс Э.* Еділ немістері АСКР: тарихи және саяси-экономикалық очерк. — Покровск: Тип. Немгосиздата, 1926. — 125 б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Төменгі Еділ аумағындағы Ягодно-Полянский ауданын Еділ немістерінің АСКР құрамына беру туралы
2. ↑  ЕН АСКР орыс немістерінің тарихы. Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 маусым 2008.
3. ↑  Руководство НКВД Мұрағатталған 29 қарашаның 2016 жылы.
4. ↑  Geschichte Der Wolgadeutschen = Lexikon: Владимир Далингер
5. ↑  *Петров Н.В.* Кто руководил органами госбезопасности, 1941—1954 [справочник] / Международное общество «Мемориал», РГАСПИ, Государственный архив РФ, ЦА ФСБ России. — М.: «Звенья», 2010. — 1008 с. ил. — ISBN 5-7870-0109-9. — *Электронный ресурс* (скан, \*.pdf): на library.khpg.org.
6. ↑  ІІХКБ – Еділ немістері АСКР ІІХК
7. ↑  Неліктен қазақтар 1979 жылы Неміс автономиясын құруға қарсы шықты
8. ↑  Offene Tribüne/Ашық мінбе - журналистік зерттеулер / BNS-Ermittlungen — D.Kurier/Russlanddeutsche Allgemeine. Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 маусым 2016.
9. ↑  Г. Г. Гроут ««Жандану» КНБҚ қалай құрылды 1 б.». Басты дереккөзінен мұрағатталған 27 мамыр 2014. Кеңес немістерінің «Genosse» сайты, 2013 жылдың 2 наурызы
10. ↑  Г. Г. Гроут «Немістердің делегациясы Кремлде». Басты дереккөзінен мұрағатталған 27 мамыр 2014. Кеңес немістерінің «Genosse» сайты, 2012 жылдың 3 желтоқсаны
11. ↑  Г. Г. Гроут ««Жандану» КНБҚ қалай құрылды 3 б.». Басты дереккөзінен мұрағатталған 28 мамыр 2014. Кеңес немістерінің «Genosse» сайты, 2013 жылдың 3 наурызы