1853 жылы **Ақмешітті басып алу** — Қоқан-Ресей соғысының бөлімі, жорықтың алғашқы кезеңіндегі үлкен қақтығыс, осы кезде орыс әскерінің жасағы генерал Перовскийдің басшылығымен Сырдария өзенінің бойындағы Ақмешіт (қазіргі Қызылорда) қаласына бақылау орнатты.

Алғышарты
---------

XIX ғасырдың бірінші жартысында әскери экспансия нәтижесінде Қазақстанның оңтүстік аудандары Қоқан хандығының құрамына кірді. Қоқандықтар жаулап алған аймақтарды біріктіру үшін XIX ғасырдың басында бекіністердің солтүстік тармағының құрылысы басталды, оған Ақмешіт, Әулиеата, Меркі, Түркістан, Созақ, Шалдыбар, Шіштөбе, Тоқмақ, Пішпек және басқалар кіреді.

Ақмешіт бекінісін Сырдарияның сол жағалауында Қоқан хандығының билеушісі Омар хан 1817 жылдар шамасында қазақ даласындағы алдыңғы бекініс және тірек бекеті ретінде шапқыншылық жасау үшін салды, ал бір жылдан кейін оң жағалауға жылжытылды. Керуен жолдарының қиылысында орналасқан — Ташкент, Бұхара және Хиуадан Атбасар арқылы Батыс Сібірге, Торғай арқылы Троицк пен Орынборға дейін — бұл Арал теңізі арқылы Орта Азияға баратын барлық жолдарды жауып тастайтын үлкен стратегиялық маңызы болды және Орта Азия халықтар оны берік деп есептеді.

1847 жылы Сырдарияның төменгі ағысында орыстар Райым бекінісін салып, оңтүстікке қарай жылжи бастады. Оларды әрі қарай ілгерілетуге және өзеннің жоғарғы ағысын игеруде Ақмешіт басты кедергі болды.

Себептері мен алдыңғы жағдайлары
--------------------------------

1851 жылы наурызда Орынбор әскери губернаторы В.А.Обручев қоқандық Ақмешіт бекінісін басып алу қажеттілігін және болашақта Хиуаға қарсы жаңа жорық жасауға қатысты императордың атына хат жазды. Сібір шебін Орынбормен жауып, осы жерлердегі қоқандықтардың ықпалына тоқтау салу үшін Ақмешітті иемдену туралы шешім қабылданды, өйткені 1850 жылдары қоқандықтар шабуылдап және мал ұрлап және жергілікті қазақ руларына ауыр алым-салым мен міндеттемелер жүктей империя аумағын бұза бастады.

Алайда, дәл сол 1851 жылы Обручев өз қызметінен кетіп, Орынбор өлкесін басқару қайтадан В.Л.Перовскийдің қолына өтті. Соңғысы Ақмешітті басып алу идеясын қолдап, әсіресе жағдай қолайлы болғандықтан үлкен жорыққа күш жинай бастады. Сонымен қатар, Перовский император I Николайға жолдаған хабарламасында Сырдарияның екі жағасындағы барлық Қоқан және Хиуа бекіністерін қиратуды өкіректеді.

Қоқан хандығында үнемі қайнап жатқан қыпшақ көшпелілері мен отырықшы сарттар арасындағы күрес 1852 жылы нағыз соғысқа ұласты. 1852 жылы қазанда Былқыллам мекенінде «қыпшақ партиясының» көсемі Мүсілімқұл мен Маллабек ханның үлкен ағасы арасындағы шайқас болды. Шайқас өте шым-шытырық болды, бірінші қақтығыстан кейін екі жақ та шегінді, бірақ соңында үкімет әскерлері жеңіске жетті. Қоқанның өзінде сарттар қыпшақтарды қорқынышты қырғынға ұшыратты. Мұндай қатыгездіктер, әрине, қоқандықтардың бірігуіне ықпал еткен жоқ және мемлекеттің сыртқы жағдайын әлсіретті.

Ал ұлы державалар арасындағы шиеленіскен қатынастар оларды асығуға мәжбүр етті. Сонымен қатар, Перовскиймен келіссөздер кезінде Орынборда болған Хиуа елшісі хан Сырдариядағы иеліктерін түрік сұлтанына немесе ағылшындарға беруі мүмкін деп қорқытты. Сонымен бірге, елші бұл мәселені талқылауға 1851 жылы Хиуаның бір мәртебелі адамын «Сұлтан атынан көрнекті түрік» болған Тегеранға жібергендігі жайлы айтып қалды. Сонымен бірге, Хиуа Қоқанға ешқандай көмек көрсеткісі келмеді және жалпы онымен онша жақсы қарым-қатынаста болмады.

Бірінші шабуыл
--------------

1852 жылы көктемде сол кездегі Ақмешіттің коменданты Жақыпбектің басшылығымен 1500 адамнан тұратын әскер орыс иеліктеріне басып кірді, бірақ уақытында байқалып, орыс жасақтарынан қашып, қазақтардан тоналған малды тастап кетті. Осыдан кейін тек қорғаныс әрекеттері жеткіліксіз болатыны белгілі болды және мәселе қоқандық Ақмешітін иемдену арқылы түбегейлі шешілуі керек. Осы мақсатта бөлек Орынбор корпусының командирі генерал-адъютант Перовский корпустың бас квартмейстері Бларамбергке Аралға барып, сол жерде жасақ құрып, күтпеген жерден Ақмешіттің маңында пайда болып, оны алып, жойып жіберуді бұйырды. 470 адамнан тұратын жасақ бекіністің сыртқы қоршауын алып үлгерді, бірақ цитаделді ала алмады - олардың шабуыл баспалдақтары тым қысқа болып шықты. 20 адам қаза тауып, 52 адам жараланып, жасақ шегінді. Қайтар жолда қоқандықтар тастап кеткен 3 бекініс жойылды: Қамысқорған, Шымқорған және Қосқорған.

Күштердің орналасуы
-------------------

### Ақмешіт бекінісі

Ақмешіт бекінісі барлық жағынан қамыс пен бұталы қопастармен қоршалған үлкен ойпатта орналасқан. Бұл ойпат Бекалықоға деп аталды және су тасқыны кезінде Қараөзек арқылы Сырдария суларымен толтырылды.

Ақмешіт бекінісі, ортағасырлық қалаларда жиі кездесетіндей, екі шепті құрады: сыртқы және нақты бекініс, оны суы бар ормен қоршалған және бұрыштарында мұнаралары және ортасында әрқайсысы 50 сажыннан (100 м) асатын қасбеті бар қабырғалары саз балшықтан істелген, биіктігі шамамен 9 метр болатын бекіністен тұрды. Ішкі қабырғалар сыртқы қабырғаларға қарағанда әлдеқайда биік тұрғызылып, фортификациялық талаптармен функционалды шартталған көп деңгейлі композиция құрылды. Бекіністер салу үшін серпімділігі жақсы Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстігінде кең тараған сарғыш топырақты балшықтар пайдаланылды. 15 жылдан кейін Түркістан жорықтарына қатысқан А.Н.Куропаткиннің естеліктері бойынша «сол кездегі артиллериялық дайындық қалың азиялық қабырғаларында үлкен тесік жасай алмады». Сырдария тармақтары да қаланың қосымша қорғаныс қызметін атқарды. Бекіністің ішінде тұщы суы бар үш құдық, екі мешіт, медресе және саз балшықтан салынған 50-ге жуық үй болған.

Гарнизон 3 зеңбірек және 300 сарбаздан тұрды.

### Перовскийдің жасағы

Жасақ құрамына: 4-Орынбор шептік батальонының үш ротасы, 5 жарым жүз Орал, 2 жүз Орынбор казактары және 5 жүз башқұрт-мешерәк әскерлері, 36 зеңбірек қызметшілері (жолдағы бекіністерден алынған), команда және сапер командасынан тұрды. Теңіз бөлімінен: капитан-лейтенант Алексей Иванович Бутаковтың басқаруымен 40 күш «Перовский» темір пароходы.

Бүкіл жасақ құрамына 2168 әскери қызметкер, олардың 89-ы офицерлер мен шенеуніктер (3 генерал, 12 штаб офицер, 50 обер-офицер, 10 қарапайым офицер, әр түрлі ведомстволардан келген 14 шенеунік) кірді, соның ішінде 12 зеңбірек пен 5 мортира, сонымен қатар, барлаушы және тауарларды тасымалдаумен айналысқан 500 қазақ - еріктілер болды. Басқа мәліметтер бойынша, жасақтың саны 2350 сарбаз бен офицерге және 500 қазаққа жетті.

Екінші шабуыл
-------------

1853 жылғы 28 шілдедегі шабуылдан кейінгі қоқандық Ақмешіт бекінісінің көрінісі
Келесі 1853 жылы, Бларамерг шабуылын үлкен көлемде қайталау туралы шешім қабылданды. Экспедицияны Орынбор корпусының командирі генерал-адъютант Перовский басқарды, ал қоршау жұмысын басқару генерал-майор С.А.Хрулевке жүктелді. 1853 жылы 6 мамырда Перовскийдің басшылығымен жасақтың бірінші бағанасы Орынбордан аттанды.

18 күнде 16 өткелден 410 км жүріп өтіп, Перовский жасағының басты эшелоны жау бекінісіне 1853 жылдың 3 шілдесінде келді (ескі стиль). Соңғы эшелондар екі күннен кейін жетті. 8 шілдеге қараған түні қоршаудағылар бес батарея орнатып үлгерді. Қоршау жұмысы аяқталғаннан кейін орыстар мен бекініс арасында атыс болып, қоқандықтар қабырғадан қолдан жасалған гранаталарды лақтырды. Жасақ зеңбіректер мен мортирлерден шамамен 160 снаряд пен 40 зымыранды атқан. Бірақ артиллериялық атыс нәтижесіз болды: ресейлік снарядтар бекіністің 8 м-ден асатын саз балшықтан істелген қабырғаларын тесе алмады, тек олардан оқтын-оқтын құлатты, ал қорғаушылар мылтықтардан айтарлықтай дәлдікпен атып жауап береді. 11 шілдеде қоршаудағылар артиллериялық атыспен шығыс мұнараны қирата алды. Осы сәттен кейін барлық 12 зеңбірек бекініс қабырғаларында үлкен тесік жасап, осы жерге шоғырланды. Қол жеткізілген табысты пайдалану мүмкін болмады - шабуыл бірден басталған жоқ, ал 13 шілдеге қараған түні қоқандықтар тесікті бекітіп тастады.

28 шілдеге (10 тамызда, жаңа стильде) қараған түні, қоршау басталғаннан кейін 25 күн өткен соң, жалпы шабуыл басталды. Бұл кезде штаб-капитан Николай Осипович Орловскийдің басшылығымен Лейб-гвардиялары сапер батальонының саперлық тобы (23 адам) ерекшеленді. Жұмыс қиын болды, өйткені қазу жұмыстары жер суару каналдардың бедерлі бөлігінде жүргізілді, сондықтан бекіністің шұңқырына жету үшін 21 күн қажет болды. Гарнизон қоршауды қиындатуға барлық жолдармен тырысты, бірақ күндіз-түні тынымсыз жұмыс істеген саперлер арық арқылы жабық өтпесін қазып, миналы камера салып, қабырғаны жарып жіберді (40 пұт жарылғыш заттек салынды). Ені 40 сажын болатын тесікке, жүзім ату батареяларымен дереу бағытталды, дегенмен, жарылыс болғанға дейін әскерлерді қабырғадан 500 метр қашықтықта шығарылды, бұл қорғаушыларға алғашқы қорқынышты сәттен кейін қалпына келуге мүмкіндік берді алшақтықтың шабуылын екі рет тойтарып, тек үшінші шабуылдан кейін шабуылшылар бекіністің ішкі бөлігіне оқ жаудырған көшкін мен қабырғаларды басып алды. Сағ. 4:30 бекініс алынды. Ақмешіт басқарушысы Мұхаммет Уәли шайқаста қаза тапты.

Құмсуаттағы ұрыс
----------------

Жаңа Ташкент беклербегі Шодманқожа құлшыныс танытуға бел буып, 1853 жылдың тамыз айының ортасында Ақмешітті орыстардан қайтарып алу мақсатында жорық жасады. Оның әскер саны 7000 адамға жетті.

Ақмешіттен қоқандықтармен кездесуге құрамына 150 Орал казактары, 120 жаяу әскер, 3 миномет кірген әскери старшина Бородиннің жасағы шықты. 24 тамызда Сырдария жағасында шайқас болды. Бір күн бойы қоқандықтар саны жағынан өздерінен бірнеше есе кем болған орыстардың жасағына шабуылдады, бірақ әр жолы дәл мылтық пен картечтік ату оларды шегінуге мәжбүр етті. Келесі күні Шодманқожа әскерін алып кетті.

Қоқандықтардың қарсы шабуылы
----------------------------

1853 жылы 14 желтоқсанда 17 мыс қаруы бар 13000 адамнан тұратын тобыр гарнизонда 14 зеңбірек пен 5 мортир бар 1055 адамнан тұрған фортқа жақындады. Бекініс әлі аяқталған жоқ еді және қоршауға төтеп бере алмады. Сондықтан форт коменданты подполковник М.В.Огарев қарсы шабуыл жасауды шешті. 18 күні таңертең 4 зеңбірек пен 2 зымыран атқышы бар 550 адам капитан Шкупяның басшылығымен форттан жолға шықты.

Қоқандықтар жасақтың аздығын байқап, олардың сан жағынан артықшылығын пайдалануды шешіп, жасақты форттан толықтай айыру үшін қапталдарды қоршап, тылға шыға бастады. Қоқандықтардың едәуір бөлігі орыстардың тылынан соққы беруге тырысты, сондықтан орталықта, зеңбірек және лагерде жиналғандар айтарлықтай сиреп кетті. Шкуп мұны бірден пайдаланды: позицияда тек 3 жаяу взводты (110 адам) және жүз казакты қалдырып, қалған 6 взводты (230 адамға дейін) және жүзбен алға ұмтылып, жау атқыштарын тұрғысынан тайдырып, барлық 17 зеңбіректі және бүкіл лагерді басып алды. Сонымен қатар, сол уақытта қалған взводтарға көмектесу үшін артта тұрған қоқандықтардың тылына соққы берген 1 зеңбірекпен әрқайсысы 80 адамнан тұратын екі шағын жасақ келді. Қоқандықтарда 2000-ға дейін қаза тауып және жараланған, 7 жалаудан, 17 зеңбіректен және 130 пұт жарылғыш заттектен айырылды. Орыстарда 18 адам қаза тауып, 49 адам жараланды. Осы жетістігі үшін подполковник Огарев генерал-майор атағын алып, 4 дәрежелі Георгий орденімен марапатталды.

Нәтижелері мен салдары
----------------------

Қоқан бекіністерін алғаны үшін атты әскер генералы Перовскийге ризашылық білдіріп, Ақмешіт бекінісін Перовский фортына ауыстыру туралы шешімі бар империялық репракт берілді. Ақмешіттің алынуы Перовскийге еуропалық даңқ әкелді, ал Ресей үшін бұл ішкі Азиядағы өз әскерлері қабылдаған алғашқы қала болды.

Жаңа шептер Ресей империясының Орталық Азиядағы әскери-қорғаныс бекіністерінің біртұтас жүйесін қалыптастыруды аяқтады. Сырдария шебі Арал теңізінен Жайықтың төменгі ағысына дейінгі бекіністер кордоны қосылған Орынбор шебінің тікелей жалғасы болды. Жаңа Қоқан батыс және шығыс әскери қашықтықтар тізбегін жауып тастады. 1853 жылы қазанда Ресей Қырым соғысына қатысты және біраз уақыт Орта Азиядағы шабуыл қозғалысы тоқтады, бірақ 1867 жылы Орта Азияда патша әскерлері жаулап алған жерлердің негізінде Түркістан генерал-губернаторлығы құрылды.

Әскери салада орыс қолбасшылығының жауға деген жеңіл, бейтарап және жеккөрінішті көзқарасын жеңуі сөзсіз жетістік болды. Ақмешітті немесе Пішпекті қоршау соғыс өнерінің барлық ережелеріне сәйкес, инженерлік құрылымдар (апроштар, мантелдер, үймелер және т.б.) және көптеген артиллерия қолданылып жүргізілді. Далалық шайқастарда орыс сарбаздарының үлкен тәртібі мен дайындығы, әсіресе атыс күшіндегі басымдығы шебер қолданылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Юрий Каторин. «Орыс әскерлерінің қоқандық Ақмешіт бекінісін жаулап алуы» «Наука и техника» электронды журналда