recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Мексикалық қияр**, **чайот** (лат. *Sechium edule*), (ис. *chayote*) - қосжарнақтылар класының асқабақ тұқымдасына (Cucurbitaceae) жататын өсімдік. Ацтек тілінен аударғанда "chayotli" деген сөз "тікенекті асқабақ" деген мағынаны білдіреді.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Мексикалық қияр жапырақтары
Мексикалық қияр - ұзындығы 20 м-ге дейін жететін көпжылдық шөптік өсімдік. Өркендері шырмалып немесе төселіп өседі, яғни олар - жатаған сабақты өсімдіктер. Бұлардың сабағында мұртшалары бар. Мұртша - өзгерген өркен.

Жапырақтары - ірі, ені 10-25см, тақтасының жиегі 3-7 салалы тілімделген жай жапырақ.  

Гүлдері дара жынысты, жасылша немесе ақшыл-қоңыр түсті. Аналық гүлдері жеке орналасқан, ал аталығы - шашақты гүлшоғыр түрінде жапырақ қолтығында өседі. Жемісі - үлкендігі 7-20см қабақ (тыквина). «Қабақ» деген - өсімдіктердің сырты қатты, шырынды жеміссерігі болатын жидектектес жемісі. Салмағы 1кг-ға дейін барады.

Тұқымы - 3-5 см-лік жалғыз дән. Жеміссерігі ақшылсары немесе жасыл, шырынды, дәмі - қантты.

Химиялық құрамы
---------------

Чайот жемісінің құрамында аминқышқылдар табылған. Және көп мөлшерде С витамині бар.

Пайдалануы
----------

Мексикалық қиярдың барлық бөлімдерін адам қолданады: жапырақтары мен жемісін қуырып, бұқтырып, салаттарға қосып азық ретінде қолданады. Дәндерін қуырып жейді. Жемтамырын картоп сияқты дайындайды. Өсімдіктін пайдаланбай қалған бөлшектерін - малға құнарлы жем ретінде береді. Кептірілген өркендерінен баскиім, басқа бұйымдарды тоқиды.

Медицинада жапырақтары мен жемтамырын зәр айдағыш ретінде, қабынуға қарсы ем ретінде қолданады. Атеросклероз, гипертонияда да қосымша ем ретінде пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Gourmet Sleuth Мұрағатталған 4 тамыздың 2009 жылы.  (ағыл.)
* neglected crops — Chayote  (ағыл.)
* Plant of the Week Gallery — Killerplants.com  Мұрағатталған 25 шілденің 2008 жылы.  (ағыл.)
* Chayote & Beef Soup Recipe  (ағыл.)
**Үлкен міңгірлек** (Hippolais languida) басқа міңгірлектерден аздап үлкендеу болғанымен, бұл айырмашылық көзге байқалмайтын құс. Қазақстанда үлкен міңгірлек Маңғыстауда, батыста Сырдарияның төменгі сағасына және шығысында Қаратау тауына дейін бұталары бар шөл үлескілерінде мекендейді. Ағаштың бөрікбасында жүреді, жерге өте сирек түседі. Тостаған тәрізді немесе цилиндр пішінді ұяларын бұталардың бұтақтарына бекітіп, ұялардың сыртын өрмекші өрмегімен шырмап тастайды. Жұмыртқалардың қабығының негізгі реңкі - ақшыл көгілдір қызғылт, сол түсте қызғылттау қоңыр нүктелер, теңбілдер және шиыршықтар шашыраңқы орнығады. Ұялау өмірінің егжей-тегжейлі, сондай-ақ Қазақстанда болу мерзімі беймәлім.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Hippolais languida*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
**Real Estate** — американдық инди-рок айтатын музыкалық топ. Ол 2008 жылы Нью-Джерси штатынының Риджвудта пайда болды.

Тарихы
------

Ең бірінші құрамға вокалшы және гитарашы Мартин Кортни, гитарашы Мэттью Монденайл, бас-гитарашы Алекс Бликер және дабылшы Этьен Пьер Дюге кірді. 2001 жылы Джексон Поллис Дюгенің орнын басты, ал Джона Мауер клавишшы және гитарашы ретінде топқа қосылады.

Бірнеше сингл шығарған соң, 2009 жылы Real Estate өздерінің ең бірінші альбомын шығарды. Ол жақсы танымал болып, Pitchfork-та "ең күшті жаңа өлең" атағына ие болды. Metacritic сайтында альбомның рейтингі 79%-ға жетті. Содан соң топ бірнеше рет концерт өткізіп, 2010 жылы Чикагода өткен Pitchfork Music Festival фестиваліне және Барселонадағы Primavera Sound Festival-ға қатысты.   

2011 жылы Real Estate Domino Recording Company-мен келісім-шартқа қол қойды. 18 қазан күні олар өздерінің екінші альбомын шығарды.

Дискография
-----------

### Альбомдар

* 2009: *Real Estate*
* 2011: *Days*
* 2014: *Atlas*
* 2017: *In Mind*
* 2020: *The Main Thing*

### Қысқа альбомдар

* 2009: *Atlantic City Expressway*
* 2010: *Reality*
* 2021: *Half a Human*

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Нұрлан Жамалов** — қазақ күресіне қатысушылардың бірі. Самбодан халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Самбодан әлем чемпионатының қола жүлдегері (2006). Самбодан Азия чемпионы (2009).

Биографиясы
-----------

Нұрлан Жамалов 1986 жылы 20 маусымда Өзбекстан Республикасы, Шыршық қаласында дүниеге келген. Ақмола облысы Көкшетау қаласының арланы. Бапкері: Бекім Жапаров. Ақмола облысы.

Жетістіктері
------------

Қазақ күресінен ҚР Халық ойындарының жеңімпазы (2011).

Қазақ күресінен ҚР Спартакиадасының қола жүлдегері (2011).

Қазақ күресінен ҚР чемпионатының күміс жүлдегері (2008).

Cамбодан Азия чемпионы (2009)

Самбодан әлем чемпионатының қола жүлдегері (2006).

Спорттық атағы
--------------

Халықаралық дәрежедегі спорт шебері

Қазақ күресінен спорт шебері. 

Самбодан халықаралық дәрежедегі спорт шебері.
*Басқа мағыналар үшін Жарсуат ауылдық округі деген бетті қараңыз.*
**Жарсуат ауылдық округі** — Атырау облысы Индер ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Жарсуат, Ақтан, Кетебай, Құрылыс, Қызылжар ауылдары кіреді. Орталығы – Жарсуат ауылы.

Тарихы
------

Жарсуат ауылдық округі 1920 жылы Ақтөбе, Отаркөл, Сарышығанақ, Индер тауының шығыс жағындағы тұрғындарды біріктіріп, Ақтөбеде алғашқы кеңес құрылған. 1925 жылы Томарөткел (Өтеген төбе) жеріне көшіп келген, 1931 жылы Жарсуат деп аталып, екінші ауылға орналасқан, Жарсуаттың іргесі қаланған. 1942 жылы су тасқынынан үйлер құлап, қазіргі Жарсуат ауылы орнына көшірілген. Ауылдық кеңеске 1951 жылдары бұрынғы Қызылжар ауылдық кеңесі, 1954 жылы Қазбек, Құрылыс ауылдық кеңестері қосылған.

Халқы
-----

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2696 адамды құрайды.

| Елді мекен | Халқы,адам (1989) | Халқы,адам (1999) | Халқы,адам (2009) | Халқы,адам (2021) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Жарсуат | 1554 | 1648 | 1887 | 1964 |
| Ақтан | - | 106 | 56 | 26 |
| Кетебай | 186 | 187 | 136 | 37 |
| Құрылыс | 467 | 614 | 650 | 599 |
| Қызылжар | 159 | 95 | 108 | 70 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Индер ауданы бойынша 2023-2024 жылдарға арналған жайылымдарды басқару және оларды пайдалану жөніндегі жоспарын бекіту туралы
2. ↑  "Қазақ энциклопедиясы", X том
3. ↑  Жарсуат ауылдық округінің құрылу тарихы
4. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Атырау облысы Индер ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Бөдене •
 Елтай •
 Есбол •
 Жарсуат •
 Индербор •
 Көктоғай •
 Өрлік
 |

 |
**Геркуланум** (лат. *Herculaneum*, итал. *Ercolano*) — Италиялық Кампания ауданында, қазіргі Эрколаноның қасында орналасқан ежелгі римдік қала. Помпеи және Стабии қалалары іспеттес Везувийдің шашылу кезеңінде, 79 жылдың 24-тамызында тарих сахнасынан жойылды. 

Геракулум Помпеилер секілді, ЮНЕСКОның бүкіләлемдік мұрасына № 829 нөмірімен енгізілді.

Тарихы
------

Дионисий Галикарнасскийдің айтқан мифтері бойынша, Геркуланумның негізін Геркулестің өзі қалаған болатын. Шын мәнінде, Геркуланумда алғашқы боп б.з.б. VI ғасырда қоныстанған самниттердің ізашарлары, оск тайпасы болуы мүмкін. Содан соң қала гректердің ықпалына түсіп, теңізге жақын орналасқан болғандықтан кемежай ретінде пайдаланылды. Қаланың атын қойған да гректер болуы мүмкін — бұл қала алғашқы рет ежелгі Грекияның философы Теофрасттың еңбегінде Гераклеон есебінде аталған. 

62 жер сілкінісі Геркуланумға айтарлықтай залал келтірді (археологиялық қазба жұмыстары қала ғимараттары қирап, кейін қайта құрылғандығын көрсетіп отыр). Геркуланумның өліміннің алдында ол тұрғындаы 4000 адамнан тұратын, Неаполитан шығанағының жағасында орналасқан көркем қала болған.

Геркуланумның өлімі
-------------------

79 жылдың 24-тамызында басталған Визувийдің шашылуы шамамен 800 жылға созылды. Оқиғалар хронологиясын қазба жұмыстарынан және сүргіннің куәгері Плиний Кішінің Рим тарихшысы Тацитқа бағытталған 2 хатынан табуға мүмкіндік болды.

Шамамен күндізгі сағат бірде Визувийдің өзегінен үлкен жанартау күлінің массалық шығарылуы пайда болды. Кейін ол үлкен қара бұлтқа айналып Помпеи және Стабииге опырып түсті. Олардың салмағы үлкен болғаны сонша, тіпті бұл қалалардағы үйлердің төбелері қираған. 

Алғашында бұл оқиғалар Геркуланумға еш зиян тигізбесе де, қала тұрғындарының көбісі қаладан кетіп қалған болатын. Бірақ, жанартау атқылауын бітуін судың жағасында күтпекші болғандар да болды. Түнгі бірде жанартаудан ыстық лава аға бастаған кезде осы қалған санаулы адамдарды лезде өлтірген болатын. Лаваның жоғары температурасы судың булануына әкелді. Соның салдарынан тіпті папирус бұрама қағаздары да сақталған.

Қазындылар
----------

Геркуланумның ашылуы жазатайым болды. 1710 жылы Амброджо Нучерино атты шаруа құдық қазып жатып, мәрмәр мүсінге кез болды. Эммануил-Морис Лотарингскийге хабарланған болатын. Шаруаның құдығын сатып алып, герцог 9 ай бойына қазба жұмыстарын ұңғыманы қашаулау әдісімен жүргізеді. Ол барлығы 9 мүсіндерді тауып алады да, өзінің жақтаушыларына сыйға тартады. Соның ішінде шахзада Евгений Савойскийге де беріледі. 1738 жылы Карл III бұйрығымен қазба жұмыстары қайта басталды. Ең бағалы деген олжалар Портичи қаласындағы президент резиденциясында болды. Кейін, осы қалады Геркуланумның жеке мұражайы ашылды.

Дереккөздер
-----------
Зоя Порфирородная 378 – 1050 жылдары өмір сүрген. 1042 жылы самодержавиелік Византия императоры (патшаханымы) болды. Император – Константин мен оның әйелі Елена Алипинаның екінші қызы. Әкесі 962 жылы император Василиймен бірге тең басқарушы болды. 1025 жылдың 15 желтоқсанынан 1028 жылдың 15 қарашасына дейін үш жыл жалғыз өзі басқарады. Билікке тағы басқа императордың келіп қосылатынына қобалжыған Зояның әкесі қыздарының тұрмысқа шығуына қарсы болды. Дегенмен 1028 жылы өлерінен аз ғана бұрын ол Зояны өзі таңдаған мұрагер – Константинополь префектісі ІІІ Аргирге үйлендірді. Зоя өте әдемі болған, 60 жастан ассада бетіне әжім түсірмей күтінген екен.

Дереккөздер
-----------

1100 қызықты деректер.
1970
**Климук Петр Ильич** (10.6.1942. ж.т.Брест обл.Брест ауданы. Комаровка селосы.) — КСРО нің ұшқыш-космонавы, Кеңес Одағының Батыры (28.12.1973), Әскери Әуе күштерінің майоры. 1963 жылы КОКП мүшесі. 1964 ж.Чернигов әскери авиация училищесін бітіргеннен кейін,Әскери Әуе күштерінде қызмет етті. 1965ж. космонавтар отрядына қабылданды. 1973 жылдан Ю.Г.Гагарин атындағы Әскери Әуе академиясының тындаушысы. 1973ж. 18-26 желтоқсан аралығында «Союз-13» космос кораблінің командирі ретінде В.В.Лебедевпен бірге космосқа ұшты. Ленин орденімен марапатталды.

Өмірбаяны
---------

Беларусь КСР (қазіргі Беларусь Республикасы) Брест облысы Брест ауданы Комаровка ауылында туған.

Өмірінің алғашқы жылдары кәсіппен өтті. Балалық шағы мен мектеп жылдарын туған ауылында өткізді.

1959 жылы орта мектепті бітіріп, Кременчуг ұшқыштарды алғашқы даярлау мектебіне оқуға түсті, содан кейін Ленин комсомолы атындағы Чернигов жоғары әскери ұшқыштар училищесінің курсанты болды. 1964 жылы оқу орнын үздік бітірді. Одан кейін Кеңес Армиясы құрамындағы авиация бөлімдерінде қызмет етті. 1963 жылдан КОКП мүшесі.

1965 жылы ғарышкерлер корпусына алынды. Жалпы ғарыштық дайындық және «Союз» кемесіндегі және «Салют» орбиталық станцияларында ғарыштық ұшуларға дайындықтың толық курсын аяқтады. Ол экипаж командирі ретінде үш ғарыштық ұшуды орындады. Ол 1973 жылы 18-26 желтоқсан аралығында бортинженер В.В. Лебедевпен бірге «Союз-13» ғарыш кемесінде ғарышқа алғашқы ұшуын жасады. Ұшу ұзақтығы 7 күн 20 сағат 55 минут 35 секундты құрады. Ұшу алдында Ю.Романенко ғарышқа ұшқандардың ең жасы (туған күні бойынша) болды.

1975 жылы қаңтарда «Союз-17» ғарыш кемесінің резервтік экипажының мүшесі болды. 1975 жылы сәуірде «Союз-18-1» ғарыш кемесінің сәтсіз ұшырылуы кезінде кеме командирінің резерві болды. Ол 1975 жылдың 24 мамыры мен 26 шілдесі аралығында бортинженер В.И.Севастьяновпен бірге «Союз-18-2» ғарыш кемесінде «Салют-4» орбиталық станциясына ғарышқа екінші рет ұшты. Ғарышта болу ұзақтығы 62 күн 23 сағат 20 минут 8 секунд болды. Кейін «Интеркосмос» бағдарламасы бойынша ұшуға дайындықтан өтті.

Ол 1978 жылдың 27 маусымы мен 5 шілдесі аралығында «Союз-30» ғарыш кемесінде «Салют-6» орбитасына ғарышкер-зерттеуші, Польша Халық Республикасының азаматы М.Гермашевскиймен бірге халықаралық экипаждың командирі ретінде ғарышқа үшінші ұшты. оның экипажымен бірлескен жұмыс станциясы - В.В. Коваленк және А.С. Иванченков. Ғарышта болу ұзақтығы 7 күн 22 сағат 2 минут 59 секундты құрады.

Ғарышқа небәрі 3 рет ұшуда ол 78 күн 18 сағат 18 минут 42 секунд ұшты.

Дерек көздер
------------

* Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 485 бет
*Басқа мағыналар үшін Терминатор деген бетті қараңыз.*
Терминаторы көрсетілген дүние картасы (сәуір айында)
**Терминатор** —ғаламшардың күндізгі және түнгі жақтарының арасындағы шекараны көрсететін дерексіз сызық. Оны «сұр сызық» және «ымырт сызығы» деп те атауға болады.

Жер ғаламшарында **терминатор** — Жердің өзінің диаметріне шамамен тең келетін шеңбер сызық. Полюстік аймақтарды санамағанда, терминатор жер бетіндегі әрбір нүкте арқылы күн шыққанда және күн батқанда күніне екі рет өтеді.

Терминаторға Күн сәулелері ғаламшардың бетін жанама сызықпен жанап өтетін нүктелердің жиынтығы деп анықтама беруге болады. Осы нүктелер жиынтығы ғаламшардың күндізгі және түнгі бөліктерін бөліп тұрады. Кез келген уақытты алғанда Жердің бір жартысы Күн сәулелеріне бөленіп тұратындықтан және Жер өз осінен айналатындықтан терминатор сызығы жылжып отырады. Жыл маусымдары терминатор сызығының орналасуына өте қатты әсер етеді.

Өз осінен айналатын ғаламшардың санақ жүйесінен қарағанда, терминатор бүкіл ғаламшардың беті арқылы өтіп, бір жағында күннің шығысы, екінші жағында күннің батысы орын алып отырады. 

Солтүстік және оңтүстік жарты шарларға қарағандағы терминатордың жайы жылдың маусымына байланысты. Көктемде және күзде күн мен түн теңелетін күндерде Жердің осі Күнге қарағанда тік орналасқан, сондықтан терминатор сызығы географиялық бойлықтарға параллель болады.
The terminator on Қаңтардың 3-індегі терминатор сызығы. Солтүстік жарты шарға Күн жарығының азырақ, ал оңтүстік жарты шарға көбірек түсіп тұрғанына назар аударыңыз.

  

Терминатордың қасиеттері бойынша ғаламшар туралы кейбір қорытындыдар жасауға болады, мысалы терминатордың бұлыңғыр болуы ғаламшарда атмосфераның барлығына меңзейді.

Радиоәуесқойлар терминаторды (олар оны «сұр сызық» деп атайды) ұзақ қашықтықтарға байланыс жасауға қолданады. Қолайлы жағдай қалыптасқанда радио толқындары ғаламшардың қарама-қарсы орналасқан нүктесіне дейін жете алады.

Қысқы және жазғы күн тоқырауы кезінде (желтоқсанның және маусымның 21-лерінде) терминатор сызығы мен Жердің осінің арасындағы бұрыш ең үлкен шамаға ие: 23,5°.

  

Жер бетін бөліп жатқан терминатордың ХҒБ-дан қарағандағы бір бөлігі. Терминатор сызығы бұлыңғыр, біртіндеп қоюланып бара жатқан аймақтарда ымырт түсіп жатыр.
Полюстарға жақын аймақтарды есепке алмағанда, Жердің басқа аудандарында тек Конкорд және Ту-144 ұшақтарының көмегімен ғана терминатор сызығын қуып жетуге болады. Лондон немесе Париж қалаларынан батысқа қарай ұшқанда кейбір кездері түнде ұшып шығып, күннің батуын қуып жетуге болады. Сондай кездері ұшақтағы адамға күн батыстан шыққандай болып көрінеді.
Үлгі:Clr

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Терминатордың қазіргі мезеттегі жай-күйі
**Мұздыбұлақ** – Оңтүстік Алтай жотасының солтүстік бөлігіндегі тау.

Географиялық құрылымы
---------------------

Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы Аршаты ауылының шығысында 46 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 3050 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 12–14 км-ге созылған, енді жері 7–8 км. Беткейлері шатқалды, биік жартасты, өзен арналары тік жарқабақты тар келген. Таудың биік белдеулерінде ұсақ көлдер жатыр. Оңтүстік беткейінен Бұқтырма өзеніне құятын шағын өзендер бар. Етегінде қорымтастардың мол үйінділері шоғырланған.

Өсімдігі
--------

Таудың қара және күлгін топырақ жамылғысында далалық ландшафт өсімдіктерімен бірге қарағай, балқарағай, самырсын аралас қылқанды орман өскен. Етегі шөбі шүйгін мал жайлауы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
*Басқа мағыналар үшін Сарытөбе деген бетті қараңыз.*

**Сарытөбе** – Жаман Қарғалы жəне Табантал өзендерінің аралығындағы тау.

Георгафиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Хромтау ауданы Табантал ауылының батысында 14 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 382 м. Батыстан шығысқа қарай 6,5 км-ге созылған енді жері 2,5 км. Беткейі көлбеуленіп жазыққа ұласады.

Өсімдігі
--------

Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, боз, селеу, ши, тал, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Серікбай Оспанов** - 1945 жылы 1 сәуірде Торғай (қазіргі Қостанай облысы) облысындағы Жангелді ауданының «Шилі» кеңшарында, «Балдай» қонысында туған.

1968 жылы Қазақ ұлттық университетініңжурналистика факультетін бітірген. 1968 — 1978жж. Қазақ радиосында, республикалық «Жалын» баспасында бөлім меңгерушісі болып қызмет істеді. А. Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университетінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент қызметтерін атқарған. Қазір Қостанай мемлекеттік педагогикалық институтының қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі.

Алғашқы топтама өлеңі 

* 1967 жылы «Жер жүрегі»,
* 1969 жылы «Жас керуен» атты ұжымдық жинақтарға енген.

Бірнеше жыр жинақтарының, аударма өлеңдердің, балаларға арналған тақпақтардың авторы.

Шығармалары:
------------

* Жүрек лүпілі. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1971;
* Жарқын жастық. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1975;
* Қайнар бұлақ. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1977;
* Қоңырау гүл. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1979;
* Ай гүл. Өлеңдер. А. «Жалын», 1981;
* Алтын арқау. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1982;
* Батыр туралы баллада. Өлеңдер. А. «Жалын», 1984;
* Тіршілік тамыры. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1985;
* Назқоңыр. А. «Жалын», 1987;
* Балдай таудың баурайында. А. «Жалын», 1990;
* Шашу. А. «Жалын», 1992;
* Бесік. А. «Өнер», 1992;
* Қадір түні. А. «Жалын», 1995;
* С.Мәуленов - журналист, публицист. А. «Ғылым», 2001;
* Публицистика. А. «Сага», 2001;
* Ахмет өскен ақындық орта. А. 2004;
* Қараторғай. А. «Жазушы», 2004;
* Алтынсариннің айналасындағы адамдар. 2006;
* Ең жақын кім адамға?. А. «Балалар әдебиеті», 2007;
* Сағындым Алматымды. Қостанай. «Шапақ», 2009.

«Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың, А. Байтұрсынов атындағы сыйлықтың лауреаты. «Жаңа ғасыр, жаңа ән» сайысының бас жүлдегері. 2001 жылы облыс әкімінің сыйлығын иеленген. Бірнеше бәйгелердің жүлдегері. 200-ден аса ән мәтіндерінің авторы. Филология ғылымдарының кандидаты, доцент.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**«Мұз дәуірі 3: Динозаврлар кезеңі»** (ағылш. *Ice Age: Dawn of the Dinosaurs*) — АҚШ мемлекеті шығарған толықметражды анимациялық фильм. 2009 жылы Blue Sky Studios студиясы 20th Century Fox компаниясымен бірлесіп шығарған. «Мұз дәуірі» және «Мұз дәуірі 2: Ғаламдық жылыну» мультфильмдерінің сиквелі болып табылады. Мультфильмнің режиссері - екінші бөлімді түсірген Карлос Салдана болып қала берді. Бірінші бөлімнің режиссері Крис Уэдж атқарушы продюсер рөлін атқарды. Басты кейіпкерлерді бұрынғы актерлер — Рэй Романо, Джон Легуизамо, Денис Лири, Куин Латифа, Шон Уильям Скотт, Джош Пеки, Крис Уэдж дыбыстады. Жаңа кейіпкерлерді дебютанттар Саймон Пегг және Карен Дишер дыбыстады. 
Мультфильмнің сюжеті бойынша жалқауаң Сид тираннозаврдың үш жұмыртқасын тауып алады. Нәтижесінде алып жануар Сидті ұрлап кетеді. Оны құтқаруға аттанған басты кейіпкерлер жер астындағы динозаврлар мекендейтін әлемге тап болады.
Алдымен АҚШ кинотеатрларында Әкелер күніне орай алдын ала көрсетілімдер болды. Фильмнің әлемдік премьерасы 2009 жылы 1 шілдеде 3D форматында болды. Мультфильм сыншылардың әртүрлі пікіріне ие болды. Фильмнің үшінші бөлімі әлемдік прокатта $ 886,7 миллион қаржы жинап ең түсімді фильмге айналды. 2012 жылғы шілде айындағы жағдайға сүйенсек фильм ең түсімді фильмдер арасында төртінші орында тұр. Бұл тізімде ол «Ойыншықтар хикаясы. Қашу» ($1,063 миллиард), «Арыстан патша» ($951,6 миллион) және «Шрек 2» ($919,8 миллион) мультфильмдеріне жол береді.

Рөлдерді дыбыстағандар
----------------------

* Мэнни— Рэй Романо
* Сид— Джон Легуизамо
* Диего— Денис Лири
* Элли— Куин Латифа
* Крэш— Шонн Уильям Скотт
* Эдди— Джош Пек
* Бак— Саймон Пегг
* Скрат — Крис Уэдж
* Скратти — Карен Дишер
* Мама-Дино
* Руди
* Динозаврлар— Карлос Салдана
* Персик— Миа Талерико

Түсірілім тобы
--------------

* Режиссёры - Карлос Салдана
* Продюсер - Джон С. Докин, Лори Форте
* Сценарист - Майкл Берг, Питер Экерман, Майк Рейсс
* Композитор - Джон Пауэлл

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Italy Box Office Index
2. ↑  Greece Yearly Box Office
3. ↑  Serbia and Montenegro Yearly Box Office
4. ↑  Slovenia Yearly Box Office
5. ↑  Croatia Yearly Box Office
6. ↑  France and Algeria, Monaco, Morocco and Tunisia Yearly Box Office
7. ↑  NETHERLANDS ALL TIME OPENINGS
8. ↑  Germany Yearly Box Office
9. ↑  Austria Yearly Box Office
10. ↑  Brazil Yearly Box Office
11. ↑  Peru Yearly Box Office
12. ↑  Uruguay Yearly Box Office
13. ↑  Venezuela Yearly Box Office

Сілтемелер
----------

 Уикидәйекте бұған қатысты дәйексөз жиынтығы бар: ***Мұз дәуірі 3: Динозаврлар кезеңі*** 
* iceage3.co.uk  Мұз дәуірі 3: Динозаврлар кезеңі — ресми сайты
* Ice Age: Dawn of the Dinosaurs (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* «Ice Age: Dawn of the Dinosaurs» (ағыл.) Box Office Mojo сайтында
**Солдатхан Орайханұлы** — 1940 жылы 12 қаңтарда Моңғолияның Баян-Өлгей аймағының Көксерке деген жерінде туған. Қазақстан жазушылар одағының мүшесі.

Анасынан жастай жетім қалып атасы мен әжесінің қолында өсіп, 1950-1957 жылдары қазақ орта мектебін оқып бітірген.

1957-1961 жылдары Моңғолия астанасы - Ұланбатыр халық мұғалімдерін даярлайтын ұлттық педагогикалық институтын тәмамдап, 1961-1968 жылдар аралығында аймақтық онжылдық орта мектептерінде ұстаздық, жастар комитетінде нұсқаушылық қызметін атқарған.

От ауызды, орақ тілді жас ақын өз тұсындағы әкімгерлік, асыра сілтеушіліктін тұрпатынан ұстаздық кәсібін тастап, туған жері Баян-Өлгей аймағынан жер аударылып, ішкергі монғолдар ішінде отыздай жыл еңбек етті. Алайда, тағдыр тауқыметін, оның азабы мен күйігін көп тартқан ақын жаны нәзік те сыршыл. Аузынан шыққан әр сөзі өлең боп құйылып, өмір боп өріліп жатады.

1968-1983 жылдар Шарын-гол таскөмір шахтасын да экскаватор машинист, 1983-1993 жылдар Эрдэнэт қаласындағы мыс-кенбайыту комбинатына электр-насосын басқарушы кызметтерін атқарды.

1993 еңбек зейнетіне шығар шағында Атажұртына оралып Сарыарқаға қоныс тепкен ақын халық өміріне белсене араласып, өлеңдері республикалық, облыстық баспасөздерде жарияланып тұрды. Төрт қыз, екі ұл өсіріп ержеткізген ажарлы шаңырақтың бірі.

«Алтай қазақтарының Мұқағалиы» атанған Солдатхан Орайханұлының алғашқы өлеңдер жинағы 1970 жылы «Серуен» деген атпен жарияланып, одан кейін 1977 жылы «Сен екеуіміз», 1983 жылы «Бір арманым бар еді», 1989 жылы «Аяулы дүние» жыр жинақтары жарық көрді. 1987 жылы «Сазды толқын» атты жыр жинағы моңғол тіліне аударылып, 1990 жылы «Дала жыры» атты Моңғол классиктерін аударған өлеңдер жинағы жарық көрді.

Ақынның «Атам қазақ болған соң» атты жыр жинағы ел Тәуелсіздігінің 20 жылдығына орай жарық көрді.

Моңғол әдебиетінің ХІІІ-ХІҮ ғасырдағы көне үлгілері «Шыңғыс ханның қос тұлпары туралы жыр», «Шыңғыс ханның тоғыз тұғыр уәзірімен жетім ұлдың шешендің шежіресі», «Шыңғыс ханның үш жүз Тәйшілермен шайқасы» т.б. жырларды қазақ тіліне тәржімалады. «Шыңғыс ханның қос тұлпары» атты жыр жинағынның алды баспаханадан дайындалып шықты.

Қырықтай ән сөздерінің авторы. Лирик ақын, баллада шебері, моңғол жырларын қазақша сөйлеткен тұңғыш ақындардың бірі - Солдатхан Орайханұлы 2004 жылы ауыр науқастан Қарағанды өңірінде қайтыс болды. 

Ұланбатырдағы педагогикалық институтты 1961 жылы бітірген. Әр түрлі өндіріс орындарында жұмыс істеген.
«Серуен» (1970), «Сен екеуміз» (1977), «Бір арманым бар еді» (1984), «Аяулы дүние» (1987), т.б. жыр жинақтары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл. ISBN 9965-26-096-6
**Жәдік әулеті** – Жәдік сұлтаннан тараған әулет. Ол қазақ хандығының негізін салушылардың бірі – Жәнібек ханның тоғызыншы ұлы. В.В. Вельяминов – Зернов 1864 жылы өзінің *"Исследование о Касимовских царях и царевичах"* атты еңбегінде Жауық (Джаук) есімін Жәдік (Джадик) деп оқу керектігін, өйткені Жәдік пен басқа да деректерде келтірілетін Йадық есімінің бір адам екенін жазған. Жәдік Өсек сұлтанның туған бауыры еді. Жәдік пен оның ұрпақтары жөніндегі негізгі деректерді Қадырғали Жалайыр (17 ғасырда) келтіреді. Ол былай деп жазады: "Қасым хан өмір сүрген кезде Жәдік хан да өмір сүрді, оны Жыланды төбеде болған шайқаста Шығым мырзаның ұлдарының біреуі өлтірді. Оның бейіті Үргеніштегі Бақырған атада. Жәдік ханның әйелдері мен ұлдары көп болды, ұлдарының ішіндегі ең белгілілері – Тоғым хан, Бөкей сұлтан, Шығай хан, Мәлік сұлтан. Соңғыларының анасы Абайхан бегім болды. Тоғым ханның ұлдары **Тоғыз сары** деп аталады. Тоғым хан Мәліктің ұлы Бәшібек сұлтанмен, барлық Тоғыз Сары бірге Жаға атаның шегінде қаза тапты. Жәдік әулетінде 37 белгілі сұлтан болды". В.В. Бартольдтың айтуынша Тоғым ханмен бірге болған бұл 37 сұлтан Моғолстан ханы Рашидпен 1537 – 38 жылдары болған шайқаста қаза тапқан. Бартольдтың деректерін белгілі ирантанушы О.Ф. Акимушкин де растайды.

Қазақтың атақты билеушілері: 

* Тәуекел хан,
* Есім хан,
* Тәуке хан,
* Абылай хан,

және тағы басқалар Жәдік әулетінен шыққан. Олар Жәдіктің кейін қазақ ханы ретінде таққа отырған ұлы – Шығайдың ұрпақтары болатын. Жәдіктің Қыдырғали бек атаған 4 ұлынан басқа Йанги (Жаңа) Баһадүр-сұлтан атты ұлы да белгілі. Ол жөнінде Хафиз Таныштың "Шараф-наме-ий" еңбегінде баяндалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сұлтанов Т.И. Поднятые на белой кошме, Потомки Чингиз хана, А. 2001.
Кавказ таулары. Альпілік қатпарлану жарқын үлгісі
**Альпілік қатпарлану**  — мезозой мен төменгі палеоген кезіндегі геосинклинальдар мен платформалар аумағында кайнозой эрасында жас, биік тау жүйелерінің түзілуіне себеп болған тектоникалық құбылыс. Бұл типті қатпарлану алғашқы рет Альпіде зерттелген, соған байланысты осылай аталған. А. қ. құбылысы нәтижесінде түзілген тау жүйелері жерортатеңіздік (ендік және солт.-батыс бағыттарында) және тынық мұхиттық (бойлық бағытта) деп аталатын екі белдемнен тұрады. Жерорта теңіздік белдемге: Еуропада — Альпі, Пириней, Андалузия, Апеннин, Карпат, Динар, Стара-Планина, Қырым, Кавказ таулары; Азияда — Понтий, Тавр, Түрікмен-Хорасан, Эльбрус, Гималай, Загрос, Сулеймен таулары мен Үндіқытай түбегінің тау тізбегі кіреді. Тынық мұхиттық белдемге: Азияда — Камчатка түбегі, Курил, Жапон, Филиппин, Индонезия аралдары; Солт. Америкада — Аляска мен Калифорнияның Тынық мұхит жағалауының қатпарлы жоталары; Оңт. Америкада — Анд тау жүйесі, Жаңа Гвинеядан Жаңа Зеландияға дейінгі Австралия құрлығын көмкеріп жатқан аралдар тобы; Антарктидада — Антарктида түбегінің қатпарлы жоталары енеді. Осы екі белдем Малакка түбегінің оңтүстігінде қосылады. А. қ-дың аймақтық дамуы екі үлкен кезеңге бөлінеді. Бірінші кезеңде (триастан палеогенге дейін) геосинклинальдық ойыстар пайда болып, іші шөгінді және жанартаулық жыныстарымен толып, қатпарланып біраз көтерілген; екінші кезеңде (палеогеннің соңы, неоген, антропоген) немесе орогендік кезеңде — бірінші кезеңдегі процесс жалғаса отырып, көптеген үлкен тау жүйелері құрылған (Гималай, Альпі, Кавказ, Тянь-Шань, Алтай т.б.); сонымен қатар жаңа тауаралық және тау алды ойыстары пайда болып, олар неоген-антропогендік (моласс және жанартаулық) жыныстармен толыққан. А. қ. аймақтарында тектоник. әрекет күшті болғандықтан, жер сілкіну, жанартау атқылау жиі болып тұрады. Қазақстанда мұнай, газ, көмір, сондай-ақ түсті металдардың кендері А. қ-мен байланысты түзілген. Әдеб.: Тектоника Евразии, под ред. А.Л.Яншина, М. 1967; Косыгин Ю.А. Тектоника, М. 1969; Белоусов В.В. Основы геотектоники, М. 1989.
*MIM-72A/M48 Chaparral* - ағылшын тілінен аударғанда *тікенекті бұта* деген мағына береді. *Локхид Мартин* компаниясы жасап шығарған америкалық өзі жүретін, зенитті-зымыран кешені. Зымыран кешені өмірге әкелу жұмыстары 1964 жылы басталған болатын. 1969 жылы Америка армиясының қарулы күштерінің қаруы санатына енгізілді. Чепарел кешенінің бастапқы нұсқасы кейін бірнеше рет өзгеріске ұшырап, жанартылды. Ату қашықтығы: тікұшақ тектес нысандарды - 500-8000 метрден, ұшақ тектес нысандарды 500-9000 метрден атып түсіреді. Атып тигізу биіктігі: 1,5-3000 метр аралығында. Зымыранның ұзындығы - 2,90 метр, диаметрі - 0,12 метр. Қанатының ауқымы - 0,63 м. Зымыранның салмағы - 86,2 келі. Ұрысқа қатысатын бөлігінің салмағы - 12,6 келі. Америка әскери қаруы санатына енгізілген MIM-72 Чепарел зенитті зымыран кешені ФЛИР жүйесімен жабдықталған. Ол іске қосылатын құрылғының сол жағына орналасқан. Соның арқасында түнде атуға да мүмкіндік береді. Басқа зымыран кешендерінен басты айырмашылығы - *Детройт дизель* фирмасының жоғары сапалы, әлеуетті 202 киловаттық 6V53T дизелін пайдаланады. Қазіргі кезде MIM-72 Чепарел зенитті зымыран кешені шығарылмайды. Ол АҚШ, Египет, Израиль, Марокко, Португалия, Тайвань және Тунис елдерінің қарулы күштері қатарында тұр. Әскери ұрыстарда MIM-72 Чепарел ең алғаш рет Голан биіктігінде израиль армиясы тарапынан қолданылды. Ол 1973 жылы соғыстың соңғы сәтінде *МиГ-17* ұшағын атып түсірді. Ал 1982 жылы Израиль шабуылы кезінде сириялық ұшақты дәлдеп атты.

Дереккөздер
-----------

Қару-Жарақтар, Д.Мазен.
**БЕРНАЛ Джон Десмондт** (1901 - 71) - ағылшын физигі және қоғам қайраткері, "Халықтар арасындағы бейбітшілікті нығайтқаны үшін" Халықар. лен. сыйл. иегері (1953). Лондон корольдық қоғамының (1937), бірқатар елдердің ғылыми академиялардың, оның ішінде бұрыңғы КСРО ғылым академиясының (1958) мүшесі. Бүкіл дүниежүзіндегі бейбітшілік кеңесінің атқарушы-президенті болды. Физ. биохим. кристаллография саласындағы зерттеулерінен басқа *Бернал* қаламынан жалпы ғылымның жетістіктерін қорытындылайтын, оның философиялық мәні мен адамзат тарихындағы ролін ашатын еңбектер туды. Ғылым тарихына талдау жасауға *Бернал* диалект, материализм тұрғысынан келеді. "Соғыссыз әлем" (1958) кітабы ғылым жеңістерін адам игілігі үшін бейбіт мақсатқа пайдалану перспективаларын суреттеді.

### Еңбектері

* "Ғылымның әлеуметтік функциясы", 1939;
* "Ғылым мен қоғам", 1953;
* "Қоғам тарихындағы ғылым", 1954.

### Дереккөздер


1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік
**Георгий Владимирович Иванов** 10.11.1894, Мажейкяй ауданы, Литва - 26.08.1958, Йер (Вар)) – орыс ақыны, аудармашы.

Өмірі
-----

1910 жылы Санкт-Петербург кадет корпусын тәмамдаған.

Қызметі
-------

«Аполлон» журналының тұрақты қызметкері, 1917 жылдан бастап «Цех поэтов» мүшесі болған. 1922 жылы 26 қыркүйекте үкіметтің «Карбо» кемесімен Германияға кетеді. 1922 жылдың қазан айынан 1923 жылдың тамыз айына дейін Берлин қаласында тұрады. Париж қаласына көшіп келген соң, көптеген журналдармен ақын және сыншы ретінде серіктеседі. 1930 жылдары Г.Адамовичпен бірге «Числа» журналының басты қызметкерлері болады.

Отбасы
------

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әйелі Ирина Одоевцевамен бірге Франция қаласы Биаррицтегі виллада өмір сүреді, бірақ 1940 жылы неміс әскерилері үйлерін жаулап алады. 1955 жылдың ақпан айынан бастап өмірінің соңына дейін қарттар үйі Йер-ле-Пальмда тұрады.

Кітаптары
---------

* • Отплытье на о. Цитеру. Поэзы. издательство Ego, С.-Петербург, (1912, по названию картины Ватто Embarquement pour l'ile de Cythere)
* • Горница (1914)
* • "Памятник славы", Изд. Лукоморье, обложка Е. Нарбута, Петроград (1915)
* • Вереск (1916, 2-е изд. в другом составе текстов 1923)
* • "Сады", третья книга стихов, Изд. Петрополис, Петербург (1921)
* • "Лампада" книга первая, Изд. Мысль, Петроград (1922)
* • Розы (Париж, 1931)
* • Отплытие на остров Цитеру. Избранные стихи (Берлин, 1937)
* • Портрет без сходства (Париж, 1951)
* • 1943-1958. Стихи (Нью-Йорк, 1958)
* • Несобранное, Orange/CT. 1987

Аудармалары
-----------

•Georgy Ivanov, On the Border of Snow and Melt: Selected Poems. Translated and Annotated by Jerome Katsell and Stanislav Shvabrin. Introduction by Stanislav Shvabrin. Santa Monica: Perceval Press, 2011 (532 cc. ISBN 978-0-9774869-4-6).

Дереккөздер
-----------
**Тарихи деректер** — тарихи процесті айқындайтын және адамзат қоғамының өткенін зерттеуге мүмкіндік беретін барлық объектілер; материалдық мәдениеттің, жазба ескерткіштердің, салт-дәстүр мен әдет - ғұрып , т.б заттары.

Тарихи деректер арқылы өткенде не болғанын біліп, анализ жасап,белгілі бір заманнан қалған деректер арқылы сол заманның тарихын білуге болады. Тарихи деректерді көбінесе сол заманда өмір сүрген тарихшылар немесе сол заманда өмір сүрген ақын-жыраулар қалдырып кетеді. Осындай деректер арқылы қазір өткеннін тарихын біле аламыз.

Дереккөздер
-----------

* Қазақстан тарихы 10 сынып. Алматы: "Мектеп" баспасы 2010 ISBN 978-601-293-191-4
**Мұхамеджанов Шәміл** (1931 -1980) - Бұрынғы Торғай облысының Жангелді ауданындағы Торғай ауылында туған. 1956 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін бітірген.

```
"Жұлдыз" журналында, көп жыл бойы "Жазушы" баспасында қызмет істеген. Алғашқы топтама өлеңі жас ақындардың "Жас қанат" жинағында 1959 жылы басылды. Бұдан кейінгі жылдары ақын қаламынан оннан астам өлең-дастан жинақтары, балаларға арналған кітапшалары дүниеге келді.
```

Аударма саласында М.Лермонтовтын, Я.Райнестің, Л.Украинканың, Т.Шевченконың, Р.Ғамзатовтың, Я.Смеляковтің, т.б. шыгармаларын тәржімалауға қатысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
|
|  |
**Тынық мұхит қауымдастығының хатшылығы**| Flag of the Pacific Community.svg  ТМҚХ байрағы |
| **Штаб-пәтері** | Нумеа, Жаңа Каледония |
| **Негізделді** | 1947 |
| **Ресми сайт** |  |

**Тынық мұхит қауымдастығының хатшылығы** (ағылш. *Secretariat of the Pacific Community*) — аймақтық үкіметаралық ұйым, Океанияның 22 мемлекеті және аумағы мүше болып табылады, сонымен қатар 4 ел-бастамашы (Австралия, Жаңа Зеландия, АҚШ, Франция). ТМҚХ-ның негізгі мақсаты Тынық мұхиты халықтарының техникалық, кәсіби, ғылыми, зерттеу және олардың басқарма әлеуетін жоғарлату, сонымен қатар олардың болашақтағы дамуын және әл-ауқатын жақсарту мәселелерінде келісілген шешімдерге қол жеткізу мақсатында ақпаратпен және консультациялық көмекпен қамтамасыз ету.. Ұйымның штаб-пәтері Жаңа Каледонияның әкімшілік орталығы Нумеа қаласында орналасқан.

Тарихы
------

Тынық мұхит қауымдастығының хатшылығы 1947 жылы ***Оңтүстік тынық мұхит комиссиясы*** (ағылш. *South Pacific Commission*) ретінде осы аймақта өз мүдделері бар 6 мемлекетпен негізделді: Австралиямен, Ұлыбританиямен, Нидерландымен, Жаңа Зеландиямен, АҚШ-пен, Франциямен.

ТМҚХ-ның құрылтай құжаты *Канберра шарты* болып табылады.

Ұйым мүшелері
-------------

Тынық мұхит аралдарына қызығушылықтың төмендеуі немесе оңтүстік тынық мұхит елдеріне басқа салаларда көмек көрсету ықыласына байланысты ТМҚХ-ның екі мемлекет-бастамашысы ұйымнан шықты: Ұлыбритания (1995—1998 және 2005) және Нидерланд (1962 жылы).

1969 жылға дейін ТМҚХ Нидерланд Ост-Үндістанның (қазір Ириан-Джая) мүддесіне өкілдік етті, бірақ Индонезиямен аннексияланғаннан кейін, бұл аумақ ұйым мүшесі ретінде болуды тоқтатты.

| Негіздеуші елдер |
| --- |
|  Аустралия |  Франция |  Жаңа Зеландия |  АҚШ |
| Тынық мұхит елдері мен аумақтары |
|  Америка Самоасы |  Маршалл аралдары |  Палау Республикасы |  Токелау |
|  Кук аралдары |  Микронезия |  Папуа — Жаңа Гвинея |  Тувалу |
|  Фиджи |  Науру | Питкерндер Питкэрн аралдары |  Вануату |
|  Француз Полинезиясы |  Жаңа Каледония |  Соломон аралдары |  Уоллис және Футуна |
|  Гуам |  Ниуэ |  Самоа |  |
|  Кирибати |  Солтүстік Мариана аралдары |  Тонга |  |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Associated Press* Role of SPC. Тексерілді, 2007-15-06.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Канберра шарты
Армян манускрипті, V—VI ғғ
**Армян тілі** (հայերեն, (hɑjɛɾɛ́n) — Үнді-Еуропа тілдерінің ішіндегі ең көне жазба тілдерінің бірі. Басқа тілдердің ішінде ең жақыны - грек тілі. Қазіргі заманда жойылған фригий, фракий, дакий және пеоний тілдерімен бірге палеобалкан тілдер тобына жатады. 

Армян тілі — Арменияда, Ресейде, АҚШта, Францияда, Иранда, Грузияда, Сирияда, Аргентинада,Түркияда, Ливанда, Украинада, Иорданияда, Қазақстанда, Өзбекстанда, Канадада, Грекияда, Түркіменстанда, Израильде, Палестинада, Иракта, Венгрияда, Болгарияда, Абхазияда, Чехияда, Мысырда, Кипрда, Эстонияда, Гондураста, Румынияда, Қырғызстанда, Тәжікстанда, Үндістанда тұратын армяндардың тілі.

Армян тілінде әр түрлі мәлімет бойынша 5,9 млн-нан 6,7 млн адам сөйлейді. 

Армян әдеби тілінің тарихы 

1. көне (5-11 ғасыр),
2. орта (11-17 ғ.),
3. жаңа дәуір (17 ғ-дан бастап) аталатын 3 кезеңге бөлінеді.

Көне дәуірдегі армян тілі - көне армян тілі, ал оның жазба ескерткіштерінің тілі - грабар.

Орта дәуірдегі армян тілі - орта армян тілі деп аталады.

Жаңа дәуірде қазіргі армян тілі қалыптасып, 19 ғ-дың аяқ шенінде онда жаңа армян әдеби тілінің белгілері пайда болған. Жаңа армян әдеби тілінің шығыс және батыс делінетін екі нұсқасы бар, олардың әрқайсысы көптеген диалектіні қамтиды. Армения халқы осының ашхарабар деп аталатын шығыс нұсқасында сөйлейді.

Армян тілінде 6 дауысты, 30 дауыссыз фонема бар. Грамматикалық род категориясы жойылып кеткен. Септік жалғаулары жетеу. Морфологиясының дені агглютинативті, аналитизм элементтері де ұшырайды.

Тағы қараңыз
------------

* Армения
* Армяндар

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Ethnologue report for language code: hye
2. 1 2  |
3. ↑  С. И. Брук, Вяч. Вс. Иванов, (Большая советская энциклопедия. — Т. 30. — М. 1978. — С. 467—470)
4. ↑   Encyclopedia of linguistics,Strazny Ph.New York, Fitzroy Dearborn,2005

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Марат Исағалиұлы Жәкиев** (12.09.1968, Ақтау қаласы, Маңғыстау облысы) - жақтықтырушы, Қазақстанның еңбек сіңірген бапкері, Astana Arlans командасының бас жаттықтырушысы. 

Марат Жәкиев бокспен 1981–1991 жылдар аралығында шұғылданған, жасөспірімдер арасындағы КСРО біріншілігінің жүлдегері (1984), КСРО кубогының жүлдегері (1988), КСРО Чемпионатының жүлдегері (1989), бірқатар халықаралық турнирлердің жеңімпазы. 1992 жылдан бері жатықтырушылықпен айналысып келеді.. 
2014 жылдың 19 қараша күні Astana Arlans командасының бас жаттықтырушысы болып тағайындалды.

Атақты шәкірттері
-----------------

### Ердос Жаңабергенов

*Толық мақаласы: Ердос Жаңабергенов*
Марат Жәкиев Әуесқой бокстан әлем чемпионы (2005), халықаралық спорт шебері - Ердос Жаңабергеновтың жеке бапкері.

### Әділбек Ниязымбетов

*Толық мақаласы: Әділбек Ниязымбетов*
Марат Жәкиев Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері (2012), Әуесқой бокстан әлем чемпионатының күміс жүлдегері (2011) - Әділбек Ниязымбетовтың жеке бапкері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ұлттық бокс құрама командасының жатықтырушылары(қолжетпейтін сілтеме)
2. ↑  Марат Жәкиев «Astana-Arlans»-тың бас жаттықтырушысы болып тағайындалды Мұрағатталған 9 желтоқсанның 2014 жылы.
Университеттің бас ғимараты
**Массачусетс технологиялық институты** (ағылш. *Massachusetts Institute of Technology, MIT*) — университет және зерттеу орталығы. АҚШ және әлемнің ең үздік техникалық жоғары оқу орындарының бірі. АҚШ мемлекеті, Массачусетс штатындағы Кембридж қаласында орналасқан.

Массачусетс технологиялық институты әлемдегі атақты университеттерінің алғаш бестігіне кіреді. Университет робототехника және жасанды интеллект секторлары және ақпараттық технология, физика, химия және математика салаларын оқыту жүйелері елдегі ең таңдаулы болып саналады. Сонымен қатар университет менеджмент, экономика, лингвистика, саяси ғылымдар және философия салаларын оқытуымен танымал.

2018-жылғы деректер бойынша "Массачусетс Технологиялық Институты" әлемдегі университеттер қатарында бірінші орыннан көрінді. Ол Гарвард, Стэнфорд, Калифорния, Оксфорд, Кэмбридж университеттерін басып озды.

Салалары
--------

* Архитектура
* Астрономия
* Аэронавтика
* Биология
* Гуманитарлық ғылымдар
* Денсаулық сақтау
* Инженерия
* Ақпараттық технологиялар
* Математика
* Менеджмент
* Физика
* Химия

Оқу бағасы, шәкіртақы
---------------------

Университеттегі оқу бағасы бакалавриаттарға шамамен 43,000 доллар. Бостон қаласында орташа өмір сүру үшін айына 1500 доллар кетеді.
Университ барлық талаптарға сай келетін студенттерге көбінде 49,892 доллар шәкіртақы бөледі. Бұл шәкіртақы оқу ақысы мен жатақхананы қоспағандағы төлем.

Университетке қабылдау шарттары
-------------------------------

Университетке түсу үшін арнайы тестті өтіп, мәлімдемені жіберіп интервьюден өту керек. TOEFL немесе IELTS және SAT экзамендерін өту міндетті. TOEFL тесті бойынша минималды ұпай - 577 ұпай (қағаз нұсқасы), 90 ұпай-компьютерлік нұсқасы. SAT емтиханынан 1600-ден кемінде 1460 жинау міндетті. IELTS-тан кемінде 7 балл алу керек. Кейін абитуриент өзі туралы эссе жазады. Сонымен қатар, кандидатқа 3 кепілдемелік ,яғни, рекомендациялық хат қажет - 2-уі мұғалімдерден (жаратылыс және гуманитарлық ғылымдар) және мектеп психолыгынан. Соңында абитуриент сұхбаттасуға шақырылады. Сұхбат талапкер жайында және оның ынта-жігері мен болашаққа деген көзқарасы жайында болады. Осы кезеңдерден өткен абитуриент оқуға шақырылады.

Галерея
-------

* Медиа-лабораторияМедиа-лаборатория
* Симмонс-ХоллСиммонс-Холл
* Кресж аудиториясыКресж аудиториясы
* КорпусКорпус
* Спорт орталығыСпорт орталығы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  РЕЙТИНГ ЛУЧШИХ УНИВЕРСИТЕТОВ МИРА ПО ВЕРСИИ TIMES HIGHER EDUCATION — ИНФОРМАЦИЯ ОБ ИССЛЕДОВАНИИ
2. ↑  Massachusetts Institute of Technology
Жануарлар ғарышта болған алғашқы тірі жан иелері болды. Алғашында ғалымдар адам баласы ғарышта ұзақ уақыт бойы салмақсыздық күйінде өмір сүре алмайды деп ойлады. Сондықтан да салмақсыздықтың тірі жаратылысқа әсерін тексерту үшін олар алдымен жануарларды ғарышқа аттандырды.

### Жеміс шіркейлері

Ең алғашқы ғарышқа ұшырыған жәндіктерге жеміс шіркейлері жатады. Оларды 1947 жылы V-2 зымыраны бортында ұшырды. Зымыран шіркейлерді жүгерісі бар қораппен бірге алып ұшты. Бұл тәжірибенің мақсаты жоғары биіктіктегі радиацияның шіркейлерге әсерін тексеру болды.

### Альберт 1,2 және 3.

**Альберт 1 мен 2** – ғарышқа ұшырылған екі макака маймыл. Альберт1 1948 жылдың 11 маусымында ұшырылды. Ол Нью-Мехикодағы Аққұмадрдан "V-2 Блоссом" зымыраны бортында ұшырылды. Ол ұшу кезінде тірі қалып, Жерге түскенде соққы әсерінен өлді. Альберт-4 1949 жылдың 12 желтоқсанында ұшырылды. Бұл ең алғашқы сәтті ұшу болып, маймылға ешқандай зиян келген жоқ. Бірақ Альберт-4 соққы әсерінен өлді.

### Йорик

**Йорик**- ғарышқа ұшыру кезінде тірі қалған ең алғашқы маймыл. Йорик және оған қоса 11 тышқан ғарышқа 1951 жылдың 20 қыркүйегінде ұшырылды.

### Ғарыштағы өрмекші торлары

Алғашқы ғарыштағы өрмекші торлары 1973 жылы Скайлэб бортына соғылды. Бұл торды Арабелла және Анита деген екі еуропалық бақша өрмекшілері жасаған.

### Ғарыштағы алғашқы иттер

Ғарышқа **иттерді** алғаш рет Кеңес Одағы ұшырды. 1951 жыл мен 1952 жылдар арасында тоғыз ит жұптарымен ұшырылды. Үш ит екі реттен ұшқан. Иттер парашютпен қайта оралатын герметикпен бекітілген контейнерлергде болды.

### Лайка

**Лайка**- орбитаға жеткен ең алғашқы жануар. Оны 1957 жылдың 3 қарашасында Кеңес Одағы әлемнің екінші жасанды серігі – "Спутник-2"-нің бортында ұшырды. Лайка кабинасына телевизиялық камералар мен айналадағы температура мен қысымды өлшейтін сенсорлар орнатылды. Сенсорлар, сонымен қатар Лайканың қан қысымын, тыныс алу жиілігін және жүрек соғысын өлшеп, микрогравитация әсерін зерттеуге арналды.

### Сэм және Сэм ханшайым

**Сэм мен Сэм ханшайым** 1959 және 1960 жылдар ұшты. Сэм Меркурий бағдарламасы бойынша "Кіші Джо" бортында ұшып , 85 км биіктікке жетті. Ал Сэм ханшайым "Кіші Джо 1В" бортында ұшырылды. Оның ұшуы қысқа уақыттық болып, тек 13 км биіктікке ұшты.

### Эйбл және Бэйкер

**Эйбл және Бэйкер**- ғарыш снаряды бортындағы биокапсулада ұшырылған екі маймыл. Эйбл-американдық макака болса, Бэйкер перулік тиін тәрізді маймыл болды. Эйбл және Бэйкер – ғарышқа ұшуда тірі қалған ең бірінші маймылдар. Эйбл ұшудан төрт күннен соң медициналық операңия барысында өлді, ал Бэйкер Алабамадағы Ханствиллде АҚШ-тың Ғарыш және Зымыран орталығында өмір сүрді. Ол 1984 жылы өлді.

### Хэм-астрономиялық шимпанзе

**Хэм** ғарышқа ұшырылған алғашқы адам тәрізді маймыл болды. Ол ұшу үшін қысқа тізімге енгізілген 40 шимпанзе ішінен таңдалды. 1961 жылдың 31 қаңтарында ұшырылды. Ұшу 16 минут 39 секундқа созылып, капсула Атлант мұхитына құлады. Хэмді құтқару тобы судан табысты түрде шығарып алды. Хэмнің ұшуы кейін Енос шимпанзе жалғастырды. Енос Жерді сәтті айналып шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ғалам. Энциклопедия/Қазақ тіліне аударған Д. Алипбаева. – Астана: «Фолиант» баспасы, 2012 жыл.
**Көбенсай** — Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы, Телжан ауылдық округі құрамындағы ауыл.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы – Кішкенекөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 30 км-дей жерде, Теке көлінен оңтүстік-батысқа қарай 8 км-дей жерде, оған құятын өзімен аттас жылғаның жағасында, құрғақ дала белдемінде орналасқан.

Халқы
-----

1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 790 адам (393 ер адам және 397 әйел адам) болса, 2009 жылы 521 адамды (249 ер адам және 272 әйел адам) құрады.

Тарихы
------

Іргесі 1929 жылы ауыл шаруашылығын ұйымдастыру кезінде қаланды. 1954 жылы тың жерлерді игеру кезінде мұнда "Степной" астық кеңшары орталық ұйымдастырылды. 1997 жылы кеңшар таратылғаннан кейін оның негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Ауылда машина-трактор жөндеу шеберханасы, байланыс бөлімі жұмыс істейді.

Инфрақұрылымы
-------------

Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен темір жол және автомобиль жолы арқылы қатынасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақбұлақ •
 Аққұдық •
 Ақтүйесай •
 Амангелді •
 Бидайық •
 Береке •
 Жамбыл •
 Жасқайрат •
 Жас Ұлан •
 Жұмысшы •
 Золотая Нива •
 Көбенсай •
 Көктерек •
 Күзексай •
 **Кішкенекөл** •
 Қайрат •
 Қарамырза •
 Қаратал •
 Қаратерек •
 Қарашілік •
 Қондыбай •
 Қулыкөл •
 Малқара •
 Мортық •
 Өндіріс •
 Телжан •
 Тілеусай 
 |

 |
**Улы Шырмауық** (ағылш. *Poison Ivy*), шын есімі **Памела Лилиан Айсли** (ағылш. *Pamela Lillian Isley*) — комикс кейіпкері, DC Comics ғаламының суперзұлымы, әрі Бэтменнің жауы. Алғаш рет Batman #181 (1966 жылы) комиксінде пайда болды. Кейіпкердің авторлары Robert Kanigher мен Sheldon Moldoff. Памела өсімдіктерді жаны сүйеді, оның ең басты күші сұлулығымен өсімдіктерді басқара алуында. Кейде Шырмауық Харли Квиннмен одақтасып әрекет жасайды.
1997 «Бэтмен және Робин» фильмі жарыққа шықты, осы фильмде Шырмауықты танымал актриса Ума Турман сомдады. Улы Шырмауық оған қоса «Бэтмен» (1992) және «Бэтмен» (2004) мультсериалдарында көрініп, оны Диана Першинг және Пьера Коппола дыбыстады.

Өмірбаян
--------

### Канон емес нұсқа

Памела Лилиан Сиэтлдегі (Вашингтон) бай отбасында дүниеге келіп, жастайынан ботаникаға қызыққан. Колледжде ол ботаника оқытушысы Марк Леграндпен кездесіп жүреді. Марк оған ақшасы көп болғанда үйленуге уәде берген. Профессор өзіне ғашық студент қызға ежелгі египет шөптері арқылы байуға болатынын айтады. Алайда бір кедергі бартұғын: шөп салынған урна мұражайда сақтаулы еді. Бұған қарамастан Памела оны ұрлап кетеді. Легранд өзінің қылмысқа қатысын жасыру үшін шөптегі умен қызды улайды. Алайда Памеланың денесі ежелгі уды өзіне сіңіріп алғаннан кейін, оның барлық уларды көтере алатын қабілеті пайда болады. Осыдан кейін ол Улы Шырмауық атанып қылмыс жолына түседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  UGO's World of Batman – Gotham Girls: Poison Ivy.  Batman.ugo.com. Басты дереккөзінен мұрағатталған 27 мамыр 2010. Тексерілді, 29 желтоқсан 2010.
2. ↑  *Daniels Les* Batman: The Complete History —  San Francisco, California: Chronicle Books.

Сілтемелер
----------