**Жан-Леон Жером** (фр. ; 11 мамыр 1824, Везул, Жоғарғы Сона — 10 қаңтар 1904, Париж) — Француз суретшісі, көркем суретші және мүсінші, академизм өкілі (кейде «неогрек» стиліне жатқызатын). Ол түрлі мазмұндағы суреттерді, негізінен ежелгі әлем мен Шығыстың күнделікті өмірін суреттейтін; өмірінің соңында ол картиналарының бейнелерін пластикалық түрде іске асырып, мүсінмен айналысты. Монархиялық Францияда танымалдылыққа ие бола отырып, ол импрессионистік қозғалысқа кіріп, артта қалған академиялық өнердің өзіндік белгісіне айналды. 1904 жылы қайтыс болғаннан кейін ол ұмыт болды, оның туындылары тек теріс мағынада айтылды. 1970 жылдары салонды-академиялық өнерге деген қызығушылық қайта жанданғаннан кейін, ол XIX ғасырдың көркем сурет классигі ретінде танылды, оның жұмыстары әлемдегі ең үлкен музейлердің тұрақты көрмесінде сақталады. Оның өнерінің ерекшеліктерін көрсететін энциклопедиялық көрме тек 2010 жылы ашылды.

Қалыптасуы
----------

Ж. Жером дүниеге келген Везул үйіндегі ескерткіш тақта
Суретшінің әкесі Везулдан келген зергер Пьер Жером болды, ол 1823 жылы сәуірде дүкеншінің қызы - Франсуазе Вилмоға үйленді. 11 мамырда 1824 жылы Жан-Леон атты тұңғыштары дүниеге келді. 9 жасында ол жергілікті гимназияға түсіп, онда көркемдік бейімділігі байқалып, сурет салу техникасын үйренуге кірісті. Оның басты тәлімгері - Энгр мен Реньода оқыған және академиялық көркем сурет негізін өзінің қамқорлығындағыларына үйреткен Клод Карьяж (1798-1875) болды. Гимназияда оқыған жылдары Жером А. Декамптың (1803-1860) суреттерінің бірін сәтті көшірмесін жасады, оны Пол Деларош көріп, Жанның талантын жоғары бағалады. Бұл әкесін Жанды 1841 жылы Парижге Карьяждың ұсыныс хатымен жіберуге көндірді. Әкесі суретшілердің зергерлерден айырмашылығы, олар кедей болатындығын қайталап айтудан шаршамайтын, соңында ұлына көркемдік жетістікке жету үшін бір жыл уақыт берді; сәтсіздікке ұшыраған жағдайда ол ата-анасының үйіне оралуы керек болатын.

Жеромонның сақталған ең алғашқы жұмысы
Жеромонның сақталған ең алғашқы жұмысы - бұл тондо «Бала портреті». Тіпті бұл жұмыс басын денесіне біршама айналдырған жас суретшінің шеберлігін көрсетеді. Бұл контрапост әдісін сенімді түрде қабылдағанын көрсетті. Жан-Леонның жетістіктері танылғаны соншалықты, тіпті, Парижге келген әкесі оның оқуын мақұлдап, оған жыл сайын 1000 франк ақша жібере бастады, бұл Жеромға тек өзінің шеберлігін жетілдірумен айналысуға мүмкіндік берді. Тәлімгермен қарым-қатынас сәтті дамып, Деларош өзінің оқушысын Париждің көркем журналдарына ұсынды және 1843 жылы оны Римге бір жылдық іссапарға алып кетті. 52 жасында Жером өмірбаянын жазды, онда ол Италияға жасаған сапарын өміріндегі ең жақсы жыл деп бағалады:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *«Мен ештеңе білмедім, сондықтан менде бәрін үйренуге тура келді. <...> Мен сәулет ескерткіштерін, пейзаждарды, адамдар мен жануарларды суреттедім, бір сөзбен айтқанда, мен табиғатпен бірлікте жұмыс істейтінімді сезіндім».* | "|

Балалы итальяндық шаруа әйелдер, 1849
Рим жылы негізінен табиғатты зерттеуге арналды, бірақ ерекше артықшылықтар әлі пайда болмаған еді. Алайда, академиялық тәжірибеге қарамастан, Жером мұражайларға қарағанда, ашық аспан астында жұмыс істегенді ұнататын. Дегенмен, Неаполда оны Помпеидегі қазба жұмыстары кезінде табылған гладиаторлық сауыттар қызықтырды. Оның сөзімен айтқанда, бұл «оған үлкен көкжиекті ашты». Ол сол кездегі бірде-бір еуропалық суретшінің гладиаторлық шайқастарға шабыттанбайтындығына таң қалды және ол көне дереккөздерден мұқият зерттей бастап, сонымен қатар мұражай топтамаларынан ежелгі суреттерден аренадағы шайқастарды іздеген. Сол заманғы өнер көңілін көншітпеді - Жером Римдегі әйгілі Фридрих Овербек туралы сын көзімен пікірін айтты:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *«Мені қайғы басты <...> оның суреттерінің монотондылығы: еркектер омыраусыз әйелдерге ұқсайтын; шымылдық бір жерде бүрмеде болды; пейзаж Рафаэлдің жұқа ағаштарынан көшірілгендей көрінді ... Мен осындай беделге ие суретшіні айыптауға батылым жетпеді. <...> Бұл әділетсіздік!».* | "|

*«Әйел басы»*. 1844 жылғы оқушылық жұмыс
Рим дәуірі туралы Жеромның көрнекті туындыларының бірі - «Әйел басы». А.Шестимировтың айтуынша, «формалардың шығыңқылығы, хаттың біршама құрғақтығы мен нобайлылығы үйреніп жүрген суретшіні көрсетеді». Сонымен қатар сурет өте мұқият орындалған, ал техникасы суретке монументтілік береді. Н. Вольфтың айтуынша, Жеромонның алғашқы портреттері Энгрестің техникасы мен композициялық шешімдерінің тікелей әсерін көрсетеді.

1844 жылы Римде Жан-Леон қашып құтыла алмаған сүзек эпидемиясы болды. Замандастарының естеліктеріне сәйкес, егер Римге Весулдан арнайы келген ананың қамқорлығы болмаса, Жером аман қалмас еді.

Деларош өзінің шеберханасын жапқаннан кейін швейцариялық Шарл Глейрдің жетекшілігіне студенттерін тапсырды. Ол әйгілі ұстаз болып саналғанымен (Сислей, Ренуар, Моне, Уистлер әр жылдары Глейрдің шеберханасынан өткен), оның және Жеромнің арасындағы ізгі қарым-қатынас орнамады. Өмірбаянында ол Глейрде бар болғаны 3 ай оқығанын мәлімдеді, ал оның өнері үйреніп жүрген суретшіге айтарлықтай әсер етпеді. А. Шестимировтың айтуынша, Жером нақты жағдайды бұрмалады. Глейрден ол сөзсіз антикалық жағдай жанрындағы көріністерге қызығушылық танытты. Классикалық мифология мен тарихтың мелодрамалық сюжеттерінің орнына, еліктіргіш сюжеттер 1840 жылдары және одан кейінгілерде сәнге айналды. Мұндай картиналар реализмнен де, академизмнен де алыс болғандықтан, «неогрек» деген мағына пайда болды. 1847 жылғы салонның каталогында Ж. Жером тек қана Глейрдің оқушысы ретінде тізімге енгізілген, егер мұқият қараған жағдайда оның әсері айтарлықтай байқалады. Делароштің ашық қоңыр палитрасына қарағанда, Глейр жарық палитрасын қолданды, ол Жеромның орындау тәсіліне де әсер етті. О да Таяу Шығысқа деген терең қызығушылықты тудырған Глэйр болатын. Алайда, жеке келіспеушіліктер шешілмейтін болып шықты: оның шеберханасында пайда болған «неогректер» тобы Глэйрдің ашуын келтірді.

Мансабының өркендеуі
--------------------

### Дебют

Гректер қораздар төбелесімен көңіл көтеруде. 1846
1846 жылдың соңында Жером өзінің алғашқы үлкен суретін - «Гректер қораздар төбелесімен көңіл көтеруде» тамамдап, оны салонға салады деп үміттенеді. Бұның алдында ол өзінің күдіктерін - үнемі сөйлесетін және оған мрйын сұнатын адам, Деларошпен бөлісті. Жером оның күш-жігерінің нәтижесі «әлсіз және тегіс» болып көрінетінін ашық айтты. Деларош мұның бәрі рас, Жан Леон жақсырақ сала алады, бірақ мұның бәрі болашақта болады, қазір суретті салонға жіберу керек деп жауап берді. Нәтижесінде 1847 жыл оның мансабындағы шешуші жыл болды. Сурет көрме залына жоғары қойылды, бірақ оны сыншылар, оның ішінде сол кездегі беделді Теофил Готие байқады. Готье сюжеттің қисынсыз екенін және мұндай тақырыпты кішкене кенепке салу керектігін атап өтті, алайда «фигуралар толық көлемде және сондай мұқияттылықпен салынған, ал бұл суретті тарихи етіп көрсетеді».

Дж.Экерманның да, А.Шестимировтың да пікірінше, Готьенің пікірлері, ең алдымен, қайшылықты болып көрінеді, өйткені ол «өнер өнер үшін» қағидасын жариялап, академиктерді сөзсіз мақтады және өнердегі жаңа бағыттарды қатты сынады. А.Шестимиров қыздың фигурасы анатомиялық үйлесімді емес екенін, оның дене тұрысы икемсіз екенін және бұл туынды, мықты шебердікі емес, оқушыныкы екенін айтты. Бала фигурасы әлдеқайда сәтті, бірақ оның жалаңаштығы орынсыз. Үлкен кенепте (143 × 204 см) бұл кемшіліктер «күлкілі әзілге» айналады. Сыншы Шанфлери суретшіні академиялық ережелерді бұзғаны үшін айыптады: «фигуралар мәрмәрден ойылғандай, ал сол уақытта құстар болса тірі болып көрінеді». Дегенмен, байқаушылардың көпшілігі Жеромның стилін ұнатты, өйткені олар терең тарихи және мифологиялық тақырыптарды ұнатпайтын және ойын-сауыққа құштар болған Шілде монархиясы қоғамының көңіл-күйіне сәйкес келді. Майлы бояумен салынған сурет суретшіге Үшінші дәрежедегі салонның медалін әкелді.

### 1848 жылғы революция

Республиканы жариялаған 1848 жылғы Ақпан төңкерісі кезінде Жером өмірінде бір-ақ рет саясатқа белсенді араласқан: кейбір мәліметтер бойынша, ол Ұлттық гвардия қатарына қосылып, тіпті бөлімшелердің біріне капитан болып сайланған. Алайда оның төңкеріс кезіндегі қызметі туралы ешқандай мәлімет жоқ. Маусым көтерілісіне аз уақыт қалғанда Жером республиканы мадақтайтын сурет үшін үлкен байқауға қатысты. Бұл сурет патша портреті орнына мемлекетік мекелерде ілінуі керек еді. Байқауға барлығы 700-ден астам суретші оның ішінде Диас де ла Пенья, Домие, Коро, Милле және басқалар қатысты. Шанфлердің айтуынша, Әсем өнері сарайында өткен көрме «мұңды» болды. Басты мәселе «суретшілер байқау оларды бәрінен, тіпті дарындылықтан босатады деп аңқаулықпен сенді». Жеромонның эскизі көркемөнер шығармаларының құрылысы жағынан дәстүрлі және стиль жағынан көз тартатындай болды: бейбітшіліктің белгісі ретінде оң қолында қылыш, ал сол жағында зәйтүн бұтағын ұстаған әйелдің екі метрлік мүсінін бейнелеген. А. Шестимировтың айтуынша, әсіресе Күннің қызғылт-ақшыл көк шығысы табиғи емес көрінеді. Алайда қазылар алқасы 20 суретшінің, оның ішінде Жеромонның жұмыстары бірінші айналымның финалына шыққанын айтты, ол үшін әр автор 500 франктан сыйлық алды. Луи Наполеон президент болып сайланғаннан кейін, байқау тоқтатылды.

Революция кезінде үш дос - Жан Жером, Анри Пико (1824–1895) және Жан Хамон (1821–1874) 27-Флерюс көшесіндегі үйде «суретшілер фаланстерін» құрды. Олардың әрқайсысы басқа дәліздермен бірге жеке студиялары болды; барлық үй жұмыстары мен барлық шығындарды фалангистер бірігіп істеді, ас үйдегі ауысым бір аптаға созылды. Достар айына екі-үш рет фаланстерге жиналды, жиналыстарға әр түрлі заңсыздықтар үшін және келушілердің салымдары үшін айыппұлдан төленді. Жиналыс музыкалды болды, сондықтан үйде концерттер жиі өткізілді. Коммадағы Жероманың рөлі соншалықты зор болды, кейіннен сыншылар фалангистердің қарым-қатынас шеңберін «Жером мектебі» деп атады.

### 1848-1850 жылдардағы салон жұмыстары

Анакреон, Вакх және Амур
Фаланкстегі өмірі кезінде Жером Республиканың Әсем өнерінің министрлігі оған тапсырған «Анакреон, Вакх және Амур» үлкен суретін салды (қаламақы 1800 франк болды). Сурет қусырылған мерзімде салынды және суретшіні қанағаттандырмады, дегенмен ол 1848 жылы салонда қойылып, оған екінші дәрежелі медаль әкелді. Көрермендер мен сыншыларды мерекелік және ұқыпсыздық атмосферасы қызықтырды, бұл сол кезде республикалық жүйе құрылуының аллегориясы ретінде қабылданды. Суреттің өлшемі үлкен - 134 × 203 см. Онда лирамен билеп тұрған қария Анакреон бейнеленген, оны Вакх пен Амур қоршап тұр, сонымен қатар авлоспен сүйемелдеп тұрған жалаңаш вакхандық әйел. Сахна күн батқан ымыртқа түседі. Жеромның өзі бұл суретті Рафаэлге еліктеу деп баға берген, бірақ ол ашық түрде «зеріктіргіш» және «стилі мен өнертабысы жиіркенішті бөліктерден жиналған» деп мойындады. Сыншылар Жеромның шығармаларын елемеді, алайда, Шанфлери суретшінің досы - Пико картиналарын қатаң бағалады және тіпті мұндай картиналарды көрмелерден біржола шығарып тастау керек деп мәлімдеді.

Гинекей немесе Грек интерьері
1849 жылғы салонда Жером тек бір пейзажды ұсынды, бірақ 1850 жылғы салонның жұмысында ол үш картина ұсынды, олардың біреуі жоғалып кетті. Ең үлкен жанжалды «Грек интерьері» деп аталатын эскиз тудырды. Шын мәнінде, бұл лупанардың бейнесі еді, сәйкесінше, қыздар қажыған тұрысымен жеңсікқұмар әйелдер үйінің ішкі ауласында клиенттерді күтіп отырды. Сыншылардың біреуі де қалмай суретке жиылып алды:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Әдепсіз баспа құралдарын дүкен сөрелерінен алып тастайтын полиция бұндай ұятсыздықты осында қоғамдық мұражайда көрсетуге қалай жол берді? <...> Жеромның бұл түңілушілігі бүкіл неогрек мектебіне ескерту болуы керек.* | "|

Жанжал қызған кезде суретті президент Луи Наполеон сатып алды, ол жас суретші үшін үлкен құрмет болды (кейінірек Пол Сезанн осы сюжетте гравюр жасаған). А.Шестимировтың айтуынша, «сыншылар мен республика президенті арасында пайда болған полярлық пікірлер әртүрлі француз қоғамының түрлі деңгейіне жататын өнер сүйер қауым арасындағы алшақтықтың қаншалықты үлкен екенін көрсетеді». Жером эротикалық композициялар жасауды ары қарайда ашық жалғастырды, мысалы - жазықсыз атауы бар «Идиллия» суреті. А. И. Сомовтың айтуынша, Жеромның бұл шығармаларында «сюжеттің тартымдылығын, формаларды қатаң өңдеу арқылы жұмсартуға және көрерменде сезімталдықты оятуға қабілетті нәрсеге деген салқын көзқарасты» тудыра алатын шеберлігі ашылды.

Мадемуазел Дюран портреті
1840-15050 жж. Жером портреттермен де тәжірибе жасады, бірақ тұтастай алғанда, ол осы жанрға сирек жүгінді. Оның өзі портреттерді бояу оның табиғатына қайшы, бұл қиялды байлап тастайды; сонымен қатар, академизм ережелеріне сәйкес, ол өзінің үлгілерін идеализациялады және бұл көбінесе тұтынушыларға ұнамады. Өмірбаянында ол өзінің портреттері туралы мүлдем сөз жазбады. Мүмкін, бұл 1854 жылғы жағымсыз оқиғамен байланысты: ол актриса - мадемуазел Дюранға қызығушылық танытып, оның портретін салу үшін келісуге көндірді. Алайда ол портретін төлеуден бас тартты, Жером соттан одан 2000 франк талап етті. Судья келесі үкім шығарды:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *«...Портретке қойылатын басты талап - үлгінің шынайы ерекшеліктерінің бейнесі... Жером ұсынған портретте мадемуазел Дюранды тану мүмкін емес болғандықтан, мадемуазел Дюран оны қабылдамауға және төлемге міндетті емес».* | "|

Шығармашылықтарының гүлденген кезі
----------------------------------

### Август дәуірі

Август дәуірі, Мәсіхтің туылуы
1853 жылы император Наполеон III Дүниежүзілік көрмені 1855 жылы Парижде өткізетіндігін жариялады. Бейнелеу өнері бөлімін едәуір кеңейту керек болды және Жером көрме басшылығына аллегориялық мазмұндағы суретті өзінің таңдаған сюжетіне салуды өтінді. Жан-Леон Иса Мәсіхтің дүниеге келген кездегі император Августтың даңқын шығару тақырыбын қабылдауға шешім қабылдады, мұндай үйлесім император мен көпшілікке ұнауы керек еді. Жером жұмысының бюджеті 20 000 франкті құрады; 1853 жылы ақпанда ол сурет үшін тікелей табиғаттың өзіне қарап пейзаж бен этнографиялық түрлерін бояуға саяхат жасау үшін 5000 аванс алды. Ол сапарға «Орыс Азиясын» таңдады, бірақ жолға шығардың алдында Қырым соғысы басталып, Балқанға баруға мәжбүр болды. Сапарда Жеромды Париж театрының актері Эдмон Франсуа Гот ертіп жүрді (1822-1901).

Орыс лагеріндегі демалыс, 1854
Валлахияда жүргенде Жером мен Гот орыс әскерінің келуіне куә болды. Бірде Жером әскерге жаңадан шақырылғандарды бақылады, оның жанында офицер қамшы ұстап тұрды. Суретші эпизодты тез түсіріп, оның негізінде реализм рухында салынған «Орыс лагеріндегі демалыс» суретін сыншылардың қызу реакциясын тудырды. Қазір бұл сурет АҚШ-тағы жеке коллекцияда.

Парижге оралғанда Жером Августтың суретін сатуды бастады. Үлкен кенепте (6,2 × 10,15 м) ол шынайы көлеміндегі фигураларды орналастырды. Көтеріңкі жердің дәл ортасында Августиннің өзі, ал алдыңғы қатарда және оның астына таман - Мәсіхтің туылу көрінісі бейнеленген. Сыншылар бұл суретке құлшыныс танытпады: жекелеген наразылық адамзат тарихындағы ең маңызды оқиғаның - Құдайдың адамының дүниеге келуінен және императордың бір уақытта көтерілуінен туындады. Сонымен қатар, сыншылар сюжет пен композицияның қиындығы, түстердің шамадан тыс әртүрлілігін атап өтті. Тек толығымен оң пікірде «тарихтың шынайы бейнесі» бар деп мәлімдеген Т.Готье болды. Императордың реакциясы туралы ештеңе белгісіз, бірақ Жером құрметті легионның кавалері атағына ие болды.

### Ориентализм

Арнауыттар шөл далада әскер қатарына жаңадан алынған мысырлық сарбаздарды ертіп барады, 1857
Шығысқа алғаш рет Жером 1853 жылы Ыстамбұлға барғанда келді. Қысқа мерзім ішінде шынайы Азияның өмірімен танысуға деген ынта пайда болды, сондықтан 1856 жылы Жером Мысырға ұзақ сапарға аттанды, оған басқа шығармашылық адамдар қатысты: драматург Э. Ожье, суретшілер Н.Бешер мен Л.Най, сонымен қатар мүсінші О. Бартольди. Соңғысы өзімен бірге фотографиялық аппаратты алып барды және онымен Жеромды қатты қызықтырты; болашақта суретші өзінің суреттері үшін толық ақпарат көзі ретінде фотосуреттерді үнемі пайдаланды. Мысырға сапар 4 айға созылды, осы сапар барысында саяхатшылар каюталары бар қайық жалдап, ел бойынша экскурсиялармен, балық аулау және тағы басқалармен белсенді айналысты. Жером арабтарды, мысырлық феллахтарды, нубиялықтарды және Нілдің басқа тұрғындарын көптеген суреттер мен эскиздерге түсіріп алды. Оның суреттемелерінде иттер, жылқылар мен түйелер көп орындарды алып жатты.

Мысыр саяхатынан шабыт алған суреттер, сюжеттер мен бейнелерді Жером 1857 жылы салонға қойды. «Әскер қатарына жаңадан алынған мысырлық сарбаз» бен «Арнаут офицері» - алдыңғының этюды, «Суаттағы түйелер», «Фиваиданың пейзажы» және басқалары ең көп әсер берді. «Әскер қатарына жаңадан алынған сарбаз» сюжеті «Әншілер орыс лагерінде» дегенге кішкене ұқсайды, өйткені онда әскери адамдар бейбіт тұрғындарды құлдыққа салу көрінісі суреттелген. Сонымен бірге, сурет этикалық тұрғыдан бейтарап көрінеді, өйткені суретші жетектегі адамдардың мәртебесі жайлы бірде-бір сөз қалдырған жоқ - жаңадан басталған Суэц каналын салуға мәжбүр болған еріктілер ме, феллахтар ма, солай ол жағдайды айыптамайды және қалыппен тізбектелген адамдардың батылдығына таңданбайды. Бұл Жеромның Г.Курбе бастаған реализмді талқылауда алған ұстанымын ішінара көрсету. Т.Готье суретшінің шығыстық туындыларын тағы бір рет мақұлдады, өйткені ол басқа елдердегі замандастардың бейнелерін олардың әдеттері мен костюмдерін «Таяу Шығыстың шынайы және жаңа идеясы» деп бағалады.

### 1850-1860 жж. академиялы жетелдік жұмыстары

Маскарадтан кейінгі дуэл
Жеромонның 1857 жылғы салонда қойылған суреттерінің арасында «Маскарадтан кейінгі дуэл» кескіндеме тақырыбы ерекше байқалды. Замандастары үшін бұл ішінара түсінбестік тудырды және әдеби немесе драмалық қайнар көз туралы сұрақтар туғызды. Сонымен бірге, А.Шестимировтың айтуынша, картинаның сюжеті толығымен ерекше болған және Жеромның эстетикалық көзқарастарының маңызды аспектісін, атап айтқанда, театр сахнасы сияқты өмір идеясын суреттеген.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *«Перде жабылып, қайтыс болған Пьеро орнынан тұрып, көрермендерге тағзым ететін сияқты. <...> Ал маскарад - маскарад емес, ал драма - драма емес».* | "|

Норберт Вольфтың айтуы бойынша, сурет түстік тоқтам әсер етіп, нағыз драмамен толықтырылған: қарамен қоюландырылған ақ түстің жарқын түстері және қызыл маскарад киімдері бар, сол жақ бұрышында фон мен оң жақтағы кетіп бара жатқан фигуралар «меланхолиялық бейтараптықпен» теңестірілген. 1858 жылы лондондық «Таймстың» бақылаушылары бұл сурет өте мәнерлі және қазіргі суретшілердің арасында Жером сияқты өлім трагедиясын суреттей алатын ешкім жоқ екенін баса айтты. Кескіндеме танымал болды және Жером одан екі түпнұсқа көшірмесін жасады - Ұлы кінәз Александр Николаевич үшін (қазір Мемлекеттік Эрмитажда сақтаулы), екінші нұсқасы баспаға шығаруға арналған және Уолтерс мұражайына тиесілі. Түпнұсқаны (қазір Конде мұражайында сақталған) әйгілі суретсатушысы Эрнест Гамбар сатып алған, ол Жеромға 20 000 франк берді.

1858-1859 жылдары Жером басқа суретшілердің қатарында Монтен көшесінде ханзада Наполеон Жозеф Бонапарттың резиденциясын безендіруге шақырылды. Оның прототипі - Диомедтің Помпедегі вилласы болды. Жером «Илиада» мен «Одиссеи» сюжеті бойынша аллегориялық бейнелерді салды. Сонымен қатар, ол өте беделді тапсырыс алды - Рим Папасы Пий IX жеке вагон-салонын безендірді.

«Кандавл патша», Понсе өнер мұражайы
1859 жылы салонда Жером заманауи мысырлық және ежелгі тақырыптардың суреттерін ұсынды - әсіресе «Аве Цезарь» суреті ерекше көрінді. Суретке Рим империясындағы кезекті төңкерістен кейін Вителлияны билікке әкелген сюжетін салды. Жером мұнда да суретіне көңілі толмады, кейінірек ол археологиялық дәлсіздіктерге толы екенін мойындады. Онда Геродоттың сюжетіне «Кандавл патша» эротикалық композициясы қойылды. А.Шестимировтың айтуы бойынша, эротика жағдайдың трагедиясын жеңілдету үшін жасалды (патша өзінің жалаңаш әдемі әйелін жеке күзетші Гигеске көрсетті, содан кейін патшайым күзетшінің алдында таңдау қойды - не өзін-өзі өлтіреді, не патшаны өлтіріп, оған өзі үйленеді). Нәтижесінде, Жероманың жұмысы тарихи тақырыптарды ұнататындармен қатарында да, ню жанрды білетіндер арасында да танымал болды. Суретші Көркем өнері мектебінің профессоры лауазымына ие болу үшін салондағы сәттілікті пайдалануға тырысты, тиісті өтініш жіберді, бірақ жауап алмады.

#### Ареопаг алдындағы Фрина

Ареопаг алдындағы Фрина, *80 × 128 см*
1861 жылы салонға Жером бірнеше суреттерді қойды, олардың ішінде «Ареопаг алдындағы Фрина» суреті ерекше көзге түсті. Ежелгі авторлардың (әсіресе Афиней) әңгімелеріне сәйкес, мүсінші өзінің сүйіктісі Фринамен бірге әйел-құдайдың мүсінін балшықты жапсырып жасаған, ал бұл Құдайға тіл тигізу деп саналды. Басқа нұсқа бойынша, ол Афродита рөлін ойнады. Ол жанкүйері - Оратор Евфи (Евтиас) ұсынысын қабыл алмауына байланысты, Евфи гетерді кәпір деп айыптады. Адвокат - әйгілі оратор Гиперид, оның сөйлеген сөзі сотта еш әсер етпегенін көріп, Фринаның үстіндегі киімін жұлып шешіп тастады. Сұлулық соттағыларға әсер еткені соншалықты, тіпті, олар қызды ақтап шықты - өйткені гректердің сұлу туралы идеяларына сәйкес, мұндай керемет дене кемелсіз жанды жасыра алмады (калокагатия ұғымы).

Жером баяғы өткен сюжет бойынша сурет салғанымен, ол бұны өзінің замандастарына жолдады. Н.Вольф бұл суреттің эстетикалық бағдарламасын «Энгр мен Делароштың ортасындағы жарты жолдағы - мұғалімі» деп атады. Суретте қосымша қарама-қарсылық жасырылған: алтардің үстінде композицияның ортасында ешқашан жалаңаш суреттелмеген Афина Палладаның мүсіні - даналық әйел-құдайы тұр. Соттағылардың жүзінде жалаңаш әйел денесін көргендегі барлық мүмкін болатын реакциялар көрсетілді - қуанышты таңдану мен ашыналы елжіреуден қорқыныш пен тітіркенуге дейін. Суретші Фринаның бейнесін антикалық суреттермен емес, заманауи моделге қарап салған. Басқаша айтқанда, Жером көрермендерді таңғалдырмады, бірақ оның консервативті бөлігін сақтап қалды: кейіпкердің ұялшақтығын суреттеп, ежелгі қайнар көздерге әдейі сүйенбей (Фринаны ареопаг емес, гелиэйя бағалады), ол заманауи мораль нормаларына сәйкестенуге тырысты. Нәтижесінде сыншылардың пікірлері бөлінді. Эдгар Дега 1891 жылы ызаланып:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *«Фринаны ареопаг алдында аянышты, өз-өзін жапқан, ұялшақ қызды таныстырған суретші туралы не айтуға болады? Фрина өз-өзін жаппады, өйткені жалаңаштық оның даңқының қайнар көзі болатын. Жером мұны түсінбеді және түсінігінің тапшылығынан, көркем суретінде порнографиялық сурет салды».* | "|

Керісінше, академизмге күмәнмен қараған орыс сыншысы В.В.Стасов «1879 жылғы көркем көрмелер» мақаласында:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *«Жоқ, Жеромның Фринасына тағы да қараңыз, ескі танысқа: бір-бірін іздеген тәндік сұлулық та, тізелерін дірілдеткен ұят та бар; онда тіпті бәшпәйлері де бар, олар да бірдеңе деуде: бізге ұят, сондықтан қалайда иіліп, жасыруға тырысады; сол себептен қолдары оның бетіне көтеріліп, оны жауып тастады. Мұны мен: өнер туындысы деп атаймын, мұны мен: сезім және өрнек деп атаймын, мұны мен: суретші деп атаймын.* | "|

1889 жылы әйгілі суретші-академик Генрих Семирадский Жеромонның суретіне сүйене «Фрина Элевзиндегі Посейдон мейрамында» атты кенеп салды. Ол эротикалық бола отырып, әдептілік шегінде қалатын сезімтал туынды жасағысы келді.

### Академизм мен реализм

«Тұтқын»
1861 жылдың соңында Жером «академизмнен шыққан реалист» деген атаққа жеткізген «Тұтқын» кенепін бітірді. XIX ғасырдың ортасындағы терминологияда, Курбе «Реализм павильоны» - атты жеке көрме ұйымдастырғаннан кейін, «реализм» термині дөрекілік пен әдепсіздіктің синониміне айналды, өйткені Курбе айналасы әлеуметтік зұлымдықтар мен проблемаларға бағытталған. Жером Франция өмірінің жағымсыз жақтарын суреттеуден алыс еді, оны ол келесідей негіздеді:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *«Білімді адам өмірін егіншімен жүгері егісте, етікшімен шеберханада немесе мұржа тазалаушымен құбырда өткізгеннен гөрі жоғары таптағы адамдарымен жақсы қарым-қатынаста болады».* | "|

Оның жұмысында жоғары таптардың өмірін бейнелейтін суреттер іс жүзінде жоқ екенін есте ұстаған жөн. Сондықтан, «реализм» дегеніміз - реквизиттік костюмдер, таратылған көріністердің құжаттық дәлдігі. Бұнымен «Тұтқын» замандастарына ұнады, ал Жером қайта жасауға мәжбүр болды. Сыншылар тіпті шейхтің қайығын Харонның қайығымен салыстырды, ал сурет өзі шынайы Шығыстың кескіні - «мызғымас, өрескел және қаталдығында өзіндік нәзіктігі бар» ретінде қабылданды.

1860 жылғы шығармашылығы
------------------------

Мысырлық башибұзық
1861 жылы Жером суретсатушы Стивенспен дуэл өткізді. Р.Бонердің айтуынша, бұған себеп әйел болған. Суретші тәжірибелі дуэлист болмаса да, қолына аздап жарақат алды. Осыдан кейін ол Франциядан кетіп, Мысыр, Сирия және Палестинаға бір жылдық сапарға аттанды. Бұл саяхат өмірбаянында егжей-тегжейлі сипатталған. Онымен көптеген оқиғалар болды: 17 күн ішінде Сирия шөлін басып өтіп, Пасхада Иерусалимдегі қасиетті қабірдің шіркеуінде болды және т.с.с. 1863 жылы қаңтарда Парижге оралған Жером сурет сатушының қызы - Мари Гупилге үйленді (1842-1912). Олар суретшінің өмірінің соңына дейін бірге өмір сүрді, олардың төрт баласы болды. Ұлы Жанда көркемдік бейімділігі байқалған, бірақ 1891 жылы 27 жасында - өкпе аурудан ерте қайтыс болды.

15 қаңтарда 1863 жылы салонға суреттерді қабылдаудың жаңа ережелері жарияланды: осы сәттен бастап әр суретшінің үштен көп емес жұмыстар ұсынуға құқығы бар, байқау іріктеуі енгізілді. 25 қаңтарда суретшілер тобы (оның ішінде Жером мен Эдуард Мане) жаңа ережелерге қарсы императорға ашық хат жолдады. Бәрі бекер болды, дау-дамай туындап, бұл басқалармен қатар, «Қуылғандар салонын» ашуға итермеледі. Сол жылы 13 қарашада Академия императордың жарлығымен Көркем өнері мектебін басқару құқығынан айырылды. Мектепте үш жаңа шеберхана ашылып, үш профессорлық бос жұмыс орны ұсынылды, олардың бірі Жеромонға тиді.

Сиам елшілерін Фонтенблода 1861 жылы 27 маусымда қабылдауы
1860 жылы Сиам Франциямен сауда және дипломатиялық қатынастарға жол ашты, олардың елшілері келесі жылдың жазында Наполеон III-мен таныстырылды. Жером бұл оқиғаны түсіруге ресми кенепке тапсырыс алды; суретші үшін бұл өте тиімді тапсырыс болды, сонымен қатар оның суреті Версалға арналған еді. Жұмысқа кіріскенде, ол шамамен 80 нақты адамды бейнелеуге тура келетінін білді, бұл портрет жанрын ұнатпайтындықтан оған оңай болған жоқ. Дегенмен, сурет 1865 жылы салонда ұсынылды. Аздаған ресми тапсырыстар тарихи және жанрлық көріністермен, соның ішінде жалаңаштанған натурамен («Клеопатра мен Цезарь») жұмыс істеуге кедергі келтірмеді.

Цезардың өлімі
1867 жылғы Дүниежүзілік көрме «француз өнеркәсібі мен сауданы жасанды түрде жандандыру үшін» ұйымдастырылды. Бейнелеу өнері саласындағы үлкен жетістіктер күтілмеді, бірақ Жером француз павильонына өзінің 12 суретін сыйлады. Олардың арасында Т. Готьенің кезекті шексіз мақтауын тудырған «Цезардың өлімі» суреті ерекше көзге түсті:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *«Егер фотосурет Цезарның кезінде болған болса, суреттің қайғылы оқиға болған жер мен сәттің фотосынан жазылған деп сенуге болады».* | "|

1868 жылы 1 қаңтарда Жером студенттерін Г. Буланженің қамқорлығына қалдырып, Таяу Шығысқа серіктестері - сегіз суретші мен жазушылармен кетті. Каирде суретші хедив Исмаил пашаның ресми қабылдауына қолы жетті, содан кейін Гиза мен Файюм шұратына барып шықты. Қайтып оралғаннан кейін, Жеромон салонда 1868 жылғы Наполеонның оқиғаларын - «7 желтоқсан 1815 жылы» және «Маршал Нейдің жазалануы» суреттерінің бірнешеуін ұсынды. 1869 жылдың қараша айында Жером Суэц каналының ашылу салтанатында француз суретшілерін ұсынды. Мысырға сапарларының нәтижелері бойынша Жером шығыстың әртүрлі тұрғындары - арнауыттар, арабтар және башибұзұқтар туралы түсінік беретін бірнеше жанрлы-этнографиялық портреттерді салды. Бұл суреттердің көпшілігі әкелген фотосуреттерден Парижге келгеннен бастап салынған.

1870-1880 жылдардағы жанрлық шығармалар
---------------------------------------

### Шығармашылығының эволюциясы

Араб және оның сәйгүлігі. Шөл далада. 1872
Француз-прусс соғысы кезінде Жером отбасымен бірге Англияда пана тапты, бірақ жұмыс істей алмады. Оның шығармаларының каталогында осы уақыттың Лондондағы көше музыканттары бейнеленген бір ғана суреті «Пифферари» бар. 1871 жылы маусымда Парижге оралды. Шеберханасы бар үй қақтығыс кезінде бұзылды, бірақ вилла зақымдалмады, көп ұзамай Жером Көркем өнер мектебінде сабағын қайта бастайды. Ол саяхаттауды белсенді жалғастырды: 1871 жылдың қысында ол Түркияға барды, ал 1873 жылы Г. Буланже және үш студентімен бірге Испания арқылы Алжирге сапар шекті, бірақ ол Египетке қарағанда оған қатты ұнай қойған жоқ.

А. И. Сомов 1870 жылдары Жеромонның суреттері алдыңғы онжылдықта жасалған картиналардан көркемдік қасиеттерінен едәуір төмен болды деп сендірді. Сонымен бірге ол өз өнерінің барлық негізгі идеяларын жалғастырды: ол жанрдағы портреттер-түрлерін, архитектуралық түрлерін салды. Оның картиналарында пейзаждар өзіндік құндылықты ойнай бастайды. «Араб және оның сәйгүлігі» картинасы XIX ғасырда оның ең танымал туындыларының қатарында болды. Күн сәулесіндегі жансыз шөлдің аясында суретші ыстықтан шыдай алмай, аттан құлаған арабтың шынайы қайғысын суреттеген. Жером жануардың өлімін қабылдай алмай отырған шабандоздың өкінішін сенімді түрде жеткізе алды. Бұл жағдайда суреттің оптикалық орталығы кенептің геометриялық орталығының сол жағына ауысады, ол шөлді басты кейіпкерге айналдырды, ал адам елеусіз құрбан ретінде көрсетілген.

Pollice Verso
1872 жылы Жером 1843 жылы оны Неаполитан мұражайында еліктірген "гладиаторлар шайқасы" сюжетін жүзеге асыра алды. Нәтижесінде «Pollice Verso» картинасы пайда болды (лат. - «Бас бармақты төмен», яғни «Гладиаторды өлтіресің бе?»); ол XIX ғасырдың тарихи картиналарының ішінде өте танымал болды. 1859 жылы Жером өзіне ұнамайтын «Аве Цезарь» суреттін салған. Алдыңғы жұмысының құрамын сақтай отырып, 1872 жылы ол техникалық кемшіліктерді түзетіп, мазмұнында шынайы драмалық кенеп жасай алды. Сонымен қатар, ол өзінің натурашылары кие алатын шынайы гладиаторлық құрыштардың көшірмелерімен жұмыс жасады. Жером бұл сурет оның жұмысындағы ең жақсысы деп шын жүректен сенді.

Бұл жолы суретшінің шабыт көзі 1838 жылы француз тіліне аударылған әйгілі Буллвер-Литтонның «Помпейдің соңғы күндері» романы болды. Бесінші бөліктің екінші тарауында Жером сонымен қатар кез-келген идеализациядан бас тарта шынайы тарихи деректемелерді енгізе отырып, гладиаторлық жекпе-жектің сипаттамасын берген. Картинада көрермендердің мейіріміне үміт артып, қолын жоғары көтерген жеңілген қарсыласын аяғымен басқан гладиатор-жеңімпаз бейнеленген. Алайда жұртшылық бас бармағын төмен қаратып дауыс беру арқылы өлім тілейді. Суретті 1873 жылы Венадағы Бүкіләлемдік көрмеде көрген В.В.Стасов тәнті болды:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *«Жероманың гладиаторлары - бұл ежелгі тарихтың көркемдік арқылы берілетін ең маңызды парақтарының бірі ...Бұл керемет, құмарлы, қызықты сурет; мұны соңғы үш ғасырдағы осындайды бесіктен керемет және «классикалық» деп санайтын бұрынғы өнер мұражайларында таба алмайсыз».* | "|

Социалистік көзқарастарды ұстанатын қазіргі сыншы Ги Дебор 1996 жылы Жером бұл суретте ежелгі әлеуметтік кедергілердің - «зорлық-зомбылық кедергісінің» тамырын ашты деп жазды.

1874 ж. Салонында Жером үш тарихи суретті, оның ішінде «Ынтымақтастық: Корнелл және Молиер» және «Сұр кардиналды» ұсынды. И. Е. Репин оларды «ақылды, бірақ құрғақ» деп бағалады. Салонның қазылар алқасы бірауыздан Жеромды алтын медалмен марапаттады. Бұл жанрлар медальдармен марапатталмауы керек деген Париж сыншыларының наразылығын тудырды. Сол кезде суретші Голландияда болған және ол марапатынан бас тартатынын айтты. Алайда қазылар алқасы да қағиданы қабылдады, оны қабылдаудан бас тартты және Жером медалді Көркем өнер мектебіне тапсыруға мәжбүр болды.

Конде ханзадасын Версалда қабылдау
«Сұр кардинал» композициясы 1878 жылы «Версалдағы Кондені қабылдау» картинасында қолданылды. Оның сюжеті тарихи әзілге негізделді: 1674 жылы испан-фламандық әскермен болған шайқастан кейін Людовик XIV Ұлы баспалдақта ханзада Кондені қабылдады, бұл этикетке қайшы және бұрын жасалмаған. Ханзада ревматизмге байланысты баяу көтеріліп, кешікені үшін монархтан кешірім сұрады. Бұған патша: "Бөлем, асықпа. Осыншама көп лаврлары бар кез-келген адам осылай ақырын жүрер еді».

### Студенттермен қарым-қатынас. Жанрлық кескіндемеге көшуі

Пайғамбар туы, *1876*
Суретші көп саяхаттауды жалғастырды: 1874 жылы Франс Халстың туындыларын зерттеп Нидерландыда бір жыл болды, 1879 жылы Түркияда, 1880 жылы Египетте, 1881 жылы Грецияда, 1888 жылы Англияда, 1889 жылы Италияда болды. Ол студенттерін сапарларына алып жүрді және олардың көпшілігімен жылы қарым-қатынас дамыды. Суретші Шарл Баргпен (оның студенті болған) достық қарым-қатынаста болды, ол өзінің «Сурет салуды оқытуға арналған оқу бағдарламасын» (1667-1670) құрастыруға қатысты. Жером студенттерге ауырып жатқанда кіріп шығып, оларға сатып алушылар тауып беріп, кейде ол суреттерін біреулер арқылы сатып алып, және бар күшімен оларды иллюстрацияларға, кескіндеме мұғалімдеріне кіргізуге және т.б көмектесуге тырысты. Ол өзінің суреттерін бригадалық әдіспен жазу кезінде студенттерді пайдаланды деген қауесет тарады - мысалы, фонды жазғанда, бірақ бұған нақты дәлел жоқ. Жером қайырымдылық жұмыстарына белсене араласып, әлсіз суретшілер мен олардың жесірлеріне көмектесетін бірнеше комитетте болды және ол әрдайым әріптестерінің жерлеулеріне қатысып жүрді. 1875 жылы Камил Коро жерленген кезде бір оқиға болды: діни қызметкер «суретшілердің өнегесіз өмірі» туралы уағыз айта бастады, содан кейін Жером шіркеуден барлық әріптестерін өзімен алып кетті.

Әлмея, *1873*
Ершікті базар, Каир, *1883*
Империяның құлауы мен Үшінші республиканың орнағаннан кейін тарихи кескіндеме азырақ бағалана бастады, ал 1875 жылдан кейін Жером негізінен шағын жанрлық композицияларға ауысты. Олар көбінесе сюжеті жағынан ықшамды сипатқа ие, түсіндіруді қажет етпейді, бірақ сонымен бірге кескіннің ұлылығын сақтап қалды, әсіресе егер олар Шығыстың діни өмірімен байланысты болса. Сол кезде ол шартты жалаңаш натурамен «гарем» суреттерінің тұтас сериясын сала бастады («Кәнизәктерді сату», «Одалиска», «Мавритандық монша» және басқалар). Жеромонның гаремі мен ваннаға арналған көріністері өзгеше, мұнда әрқашан «эротикалық сезімталдықты» «топографиялық поэзиямен» алмастыратын Энграның эстетикалық принциптері толығымен көрінеді. Алайда, Энгрмен салыстырғанда, Жеромның жалаңаштанғандар классикалық сұлулықтың канондарынан алыс, өйткені 1870 жылдардан бастап ол париждіктермен бірге шығыс костюмдерін киіп, Шығыстың шынайы әйелдерін сала бастады. Әсіресе Жеромды әлмеялар (әлмехтер) - мысырлық биші қыздар қызықтырды. Картиналарының бірінде ол сол кезде басталған Мысырдың еуропалануына баса назар аудартатын темекі тартып тұрған әлмеяны суреттеді. Дегенмен, оған, оның шәкірті - В. В. Верещагин де қабылдаған жабық есіктердің мотиві тән. Оның шәкірттерінің арасында атақты гравер Шарл Альбер Валтнер болды.

### Жером және анималистика

1880 жылдары Жеромға анималистикаға деген қызығушылық тән болды және ол жыртқыштар - барыс, арыстан мен жолбарыстарды сала бастады. Бұл жанрдағы ең керемет суреттердің бірі - Күнге қарап тұрған арыстан бейнеленген «Екі мәртебелілер». Француз зерттеушілері (атап айтқанда, Элен Лафон-Кутюиер) «Аустерлиц күнінде» демонстрация жасады деп мәлімдеді: суретші Екінші империяның ұлылығы жөнінде мұңы мен ностальгияны білдіргісі келді. Жалпы алғанда, бұл көрініс күн сәулесінің қызғылт реңктерімен біршама қанағаттандырылатын қамығушылық пен жалғыздық атмосферасын білдіреді.

«Бақылап тұрған жолбарыс» және «Пашаның қасіреті» картиналары осы жұмыстың жарқын мысалдары болып табылады. Шығыс әлемін жақсы білген Жером жолбарыстар жергілікті тұрғындарда мистикалық сұмдыққа сезімін туғызатынын білді. Сонымен қатар, бұл жануар күшті, тектілік пен ерліктің символы болды, ол қорғаушы және қамқоршы ретінде көрінді. Сондықтан, Шығыс билеушілеріне жолбарыстарды сыйлайтын және сонымен бірге жыртқыштың өлімі оның иесінің билігінің соңына әкелетіндігіне сенді. «Пашаның қасіреті» суретте өлген жолбарыс, адам сияқты, қызғылт жапырақшалармен саулатылған кілемде жатыр; паша қасында отыр, оның қайғысы шынайы. Бұл суретте Испанияға сапар кезінде көрген Әлхамрадағы Арыстан ауласының ішкі көрінісі. «Бақылап тұрған жолбарыс» шығыс сенімдерінің басқа жағын бейнелейді - жолбарыс немесе арыстандар қалаларды қорғауға немесе осы суретте көрсетілгендей шайқас барысына әсер ете алады.

* Ж. Жерома туындыларындағы анималистика
* Пашаның қасіреті 1890Пашаның қасіреті *1890*
* Бақылап тұрған жолбарыс. 1888Бақылап тұрған жолбарыс. *1888*
* Екі мәртебелілер 1883Екі мәртебелілер *1883*

Кейінгі шығармашылығы
---------------------

«Гладиаторлар»
1878 жылғы Дүниежүзілік көрмеде Жером мүсінші ретінде өзінің алғашқы дебетін жасады, ол «Pollice verso» картинасынан орталық топ негізінде мүсінделген «Гладиаторлар» ұсынды. Мүсін өнері сабағын оған досы және замандасы Э. Фремие берді, кейінірек Жером әрқашан каталогтарда өзін Фреймидің шәкірті ретінде атайтын. Алдымен ол қолындағы ертедегі суреттерін қайталады, мысалы, «Анакреона», бірақ бұл композицияға өзгеріс енгізді: мас Анакреон екі нәресте Вакха мен Амурды қолына алып тұр. 1890 жылдары ол «Пигмалион мен Галатея», «Қайғы», «Танагра» сияқты өзіндік ойларын іске асыра бастаған. 1895 жылы Жером Сара Бернардың портретін мүсінін жасады. Жером еңбек жолының басында мүсіншілікке қызығушылық танытты, сондықтан 1849 жылы ол әйгілі мүсіншінің жұмыс барысындағы «Микеланджело» бейнесін жасады. Кейінірек ол мүсіншілікті картиналармен жұмыс жасау үшін қажетті дайындық кезеңі деп санады және гипстен жасалған басты кейіпкерлердің фигураларын біріктірді. Бұл анималистикалық жұмыстарға да қатысты еді: Жеромның мүсін арыстандар мен жолбарыстарды анатомиялық тұрғыдан дұрыс бейнелеуге мүмкіндік беретінін бірнеше рет айтқан. Уақыт өте келе, мүсін және кескіндеме ажырамас біртұтасқа бірікті, бұл 1890 жылы өзінің жеке шеберханасын суретеген «Пигмалион и Галатея» кескіндемесінде көрінді.

Христиандық шейіттердің соңғы дұғасы
1880 жылдары Жером бейнелерінде пассивті-батырлық бастама пайда бола бастайды. 1883 жылы суретші американдық коллекционер Уолтерстің 20 жыл бұрын оған тапсырған «Христиандық шейіттердің соңғы дұғасы» атты кең көлемді картинасын аяқтады. Сюжеттік және орындау тәсілі жағынан ол «Аве Цезарь» және «Pollice verso» сияқты, бірақ бұл жолы алғашқы христиандықтар құрбан ретінде суреттелген. Азап шегушілердің батылдығы мен шексіз сенімі академизм эстетикасына сәйкес сахнаға үйлесетін қатыгездікті орнын толтырып тұр. Композицияда көрермен айқышқа шегеленген құлдармен крестті бірден байқамайтындай етіп жасалған. Сондықтан, жыртқыштың бірнеше адаммен тең емес шайқаста жеңетініне күмән болмаса да, сурет рухтың үлкен жеңісін сезіндіреді; осыған байланысты А. Шестимиров оны еуропалық кескіндемеде шейіт болудың образдарынан бөліп көрсетеді.

1880 жылдар Жером үшін аса қиын болды: 1884 жылы оның әкесі қайтыс болды, анасы Парижге көшіп кетті. Көп ұзамай сол жылы қайын ағасы - Альбер Гупил және әкесі Адольф қайтыс болды. Жан-Леон туыстарының дүниеден өтуін басынан ауыр кешірді, өйткені Альбермен дос болды, ол арқылы өзінің жұмыстарын ұйымдастырды және оны өзімен бірге сапарларға алып жүрді. 1886 жылы ұзақ жылдар бойы дос болған Пол Бодри қайтыс болды. 1888 жылы Г.Буланженің дүниеден өтуі ол үшін қатты соққы болды. Ақыры, 1889-1890 жылдары Парижде тұмау эпидемиясы басталды, суретші де бұның құрбаны болды. Тіпті ол өте танымал болған АҚШ-тың газеттерінде де оның денсаулығы туралы жазды. Алайда суретші қалпына келе алды және ол жұмыс ұстінде қайтыс болғысы келетінін мәлімдеді.

Кілем сатушы, *1887*
Шеберхана Жеромның басты панасы болды, ол жер депрессиядан шығуға және өзін жұбатуға көмектесті. Оның осы уақытқа арналған суреттерінің негізгі бөлігі - өткен жылдардағы эскиздерден, мысырлық пейзаждардан алынған түрлі жанрлық шығармалар. Олардың барлығы дерлік егжей-тегжейлі, бірақ ешқандай терең оймен ерекшеленбейді. Мысыр тақырыбын бәрін таба алатын базар ретінде Шығыс туралы типтік идеясы бейнеленген «Кілем сатушы» мен «Марабу» жалғастырды.

Мүсін мен кескіндеменің үйлесімі 1890 жылдары Жеромның бірнеше шығармаларында көрінді. Сол кезде ол антикалық танагралық-қыздар мүсіндеріне қызығушылық танытты. «Танагра» мүсінінде ол сол қолында құрсауы бар танагралық мүсінді ұстап тұрған жалаңаш әйелді бейнелеген. Мүсін фигураларды тірі денеге еліктеп жасаған ежелгі шеберлердің бейнесіне ұқсатып мүсінделген. Нәтижесінде ақ мәрмәр мүсіндерге үйренген салонның көрермендері мен сыншылары шошып кетті. Сара Бернардың мүсінді портреті де боялған болатын. Танагрлық мүсін «Мүсіншінің үлгісі» композициясындағы отырғышқа орналастырылды. Бұл суретте Жером өзін, шеберханасын, натурашысын және аяқтап жатқан Танагра мүсінін бейнелеген. Көріністің гедонизмін көрсететін «Пигмалион мен Галатеяның» көшірмесі қабырғада ілініп тұр. «Бояулар мүсінге жан береді» картинасында кескіндеме мен мүсіннің бірлігі қайтадан қолданылады; суреттің артқы жағында ортасында тағы да «Танагра» болды. Суреттің жеке практикалық мәні де болды: Жером бояп отырған жас грек қызын салып, ойлап тапқан құрсауы бар фигураны «қартайтқысы» келді. XIX ғасырдың көптеген суретшілері өз картиналарына қазба жұмыстарынан табылған немесе мұражайларда қойылған шынайы ежелгі туындыларды салды. Көркем суретте олардың ежелгі және түпнұсқалығын растайтындай. «Танагра» мүсінін мемлекет 10000 франкке сатып алды.

* Ж. Жером еңбектеріндегі Танагра тақырыбы
* Танагра 1890. (Ақ-қара фотосурет)Танагра *1890. (Ақ-қара фотосурет)*
* Мүсіншінің натурашысы (Мәрмәрмен жұмыс) 1890, Dahesh Museum of Art, Нью-ЙоркМүсіншінің натурашысы (Мәрмәрмен жұмыс) *1890, Dahesh Museum of Art, Нью-Йорк*
* Бояулар мүсінге жан береді1893Бояулар мүсінге жан береді*1893*
* Пигмалион мен Галатея1890Пигмалион мен Галатея*1890*

1895 жылы Жером Інжілдің көрнекі басылымына қатысуға шақырылды, оған сол кездегі 22 академист оның ішінде Алма-Тадема, Берн-Джонс, Тиссо, Пюви де Шаванн, И.Репин және басқалар қатысты. Жером стилі мен сюжеті толығымен дәстүрлі болған 8 суретті орындады, олардың бесеуінің орналасқан жері белгісіз. Суретшінің академизмдік мансабының шыңы оның Құрметті легионның ұлы офицері атағын алу болды.

### Жером және импрессионизм. Дүниеден өтуі

Қайғы, 1891
1900 жылдардың басы Жером үшін өнердің негізгі бағыттарымен шешуші үзілісімен есте қалды. Оның импрессионизмге деген теріс қатынасы алғаш рет 1884 жылы профессор Маненің Бейнелеу өнері мектебінде қайтыс болғаннан кейінгі көрмесіне қарсы болған кезде көрінді, бұл көпшілік арасында түсінбеушілік тудырған. Сол кезде Жером айтты:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *«[Мане] декоративті сәннің, фрагмент өнерінің апостолы болу үшін таңдалды. Мені жас суретшілерге өнер негіздерін үйрету үшін мемлекет таңдады... Сондықтан сирек кездесетін қасиеттерге ие болса да, оны дамытпаған адамнан оларға өте ерікті және сенсациялық үлгіні ұсыну дұрыс емес деп ойлаймын».* | "|

Жером өз шеберханасында
Алайда, Жеромен көрмені тоқтатуға әкімшілік ресурстары аз болды. Көрмеге келгенде ол бәрі ойлағанындай жаман емес екенін байқады. Он жылдан кейін жаңа жанжал туындады - Г. Кайботтың қайтыс болуынан кейін, ол өзінің импрессионистік жинағын Люксембург мұражайына 65 суретін мұра етті. Джером, атап айтқанда, газеттерде үлкен шу шығарды:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *«Люксембург мұражайы - бұл мектеп. Біздің жас суретшілер сол жақта қандай сабақ алмақ Мемлекет импрессионизмді қалағандықтан, олардың бәрі импрессионизмнен бастайды ма. О! Бұл адамдар табиғатты соншалықты керемет қылып суреттейтініне сенеді. Бұл қандай талап! Бірақ табиғат олар үшін емес! Бұл Моне, оның соборларын естеріңде ме? Бұл адам бояуды біле ме? Иә, мен оның жақсы жақтарын көрдім, бірақ қазір емес».* | "|

Бұл жағдайда ешкім Жеромонның пікірін тыңдамады, осылайша оқшауланып, «өнердегі прогрессивті ағымдардың жауы» болды. Осыған байланысты Францияның өзінде оның мұрасы дәйекті түрде құлдырай бастады. Ол арыстандар мен жолбарыстар, мұсылмандар намазға жығылуда - дәстүрлі тақырыптарға суреттер салуды жалғастырды. Оның күші біртіндеп азайып, 1903 жылы 31 желтоқсанда ол өзінің бұрынғы шәкірті - Облеге өлімнің жақындағанын сезгенін жазды. 1904 жылғы 10 қаңтарда таңертең Жан-Леон Жером Рембрандттың портреті жанында өз шеберханасында өлі күйінде табылды. Құрметті легион офицері ретінде ол мемлекеттік жерлеуге құқығы болды, бірақ ол өз еркімен мұны істемеу керек деп өсиетхатында жазып кетті. Ол Монмартр зиратында жерленді, жерлеуге Республика сенатының басшысы, Көркем өнер мектебінің директоры және туған Весул қаласының мэрі қатысты. Жеромның қабір тасы ерте қайтыс болған ұлы Жанды еске алуға арналған «Қайғы» мүсінімен безендірілді.

Марапаттары
-----------

* Құрметті легион ордені: кавалер (1855), офицер (1867), командор (1878), ұлы офицер (1900).
* Пруссия королінен үшінші дәрежелі Қызыл қыран ордені (1868).

Сілтеме
-------

* Жеромның суреттері