recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Арыс-Түркістан каналы** – Түркістан облысының Ордабасы ауданындағы жер суармалауға арналған канал. 1967 жылы пайдалануға берілген.

Гидрологиялық сипаты
--------------------

Жалпы ұзындығы – 194 км. Канал – Арыс және Түркістан деп аталатын екі тармақтан тұрады. Арыс тармағы Арыс өзеніндегі Қарааспан су бөгетінен басталып, Бөген бөгеніне құяды. Ұзындығы – 51 км. Секундына 15 м3-ге жуық су өткізеді. Түркістан тармағы Бөген бөгенінен басталады. Ұзындығы – 145 км-ге жуық. Түркістан қаласының, Отырар, Ордабасы аудандарының 57 мың га-дан астам жерін суландырады. Жағасында Майарық, Ермоловка, Қаражантақ, Сыпатаев, Төрткөл, Ескі Иқан ауылдары орналамқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шаруашылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
2. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
**Үлкенкөл**, *Үлкен бөрілі* — Тобыл алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Қарабалық ауданы жерінде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Ауданы 14,5 км2, ұзындығы 6,3 км, енді жері 3,3 км. Жаға сызығы 17,4 км. Орташа тереңдігі 1,4 м.

Жағалау сипаты
--------------

Көл жағалауында түйетайлы, далалық және шалғын шөп өседі. Көл түбі құмайтты-лайлы. Жағасының батыс бөлігі жарлауытты. Солтүстік, оңтүстік жағалауында құрақ қамыс өседі. Суының минералдылығы жоғары, тек мал суаруға жарайды. Жағалауында Бөрілі ауылы орналасқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Әнуар Оспанұлы Сегізбаев** (19. 1. 1935 ж.т. Целиноград облысы, Шортанды ауданы, Елизаветинка селосы) – қазақ совет травматологы және ортопеді, медицина ғылымының докторы (1970), профессор (1973). 1967 жылдан КОКП мүшесі. 1960 жылы Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірді. Осы институттың травматология және ортопедия кафедрасаның аспиранты, ассистенті (1963). 1966–70 жылдары Республикалық дәрігерлер білімін жетілдіру институтының травматология және ортопедия кафедрасының доценті, меңгерушісі (1970–76), ал 1976 жылдан институттың ғылыми жұмыс жөніндегі проректоры. 

Сегізбаевтың 47 ғылыми еңбегі бар. Оның көпшілігі жарақат, сынық т. б. емдеу жөнінде, ал іштен туа пайда болған жамбастың шығуын емдеу жөніндегі еңбегі үшін авторлық куәлік алған. Сегізбаев бүкілодақтық травматологтар және ортопедтер ғылыми қоғамының мүшесі. Қазақстандағы осы қоғамның председателінің орынбасары.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Полтергейст** (ағыл. Poltergeist) Гил Кенан режисерімен 2015 жылы шыққан Америкалық фильм. Фильм 2015 жылы 22 мамырда прокатқа шықты. 1985 жылы шыққан атты фильмнің ремейкі.

Сюжет
=====

Эрик пен Эми Боуен үш балаларымен бірге жаңа үй іздейді. Эрикті жауырда жұмыстан шығарды, дегенімен олар өздеріне жарайтын үй тауып, оған тезарада көшеді.

Бірінші түні олар қабырғасында оғаш шуды естейді, және олардың ұлы Гриффин үйінде қуыршақ клоундар бар қорапты табады. Түнде, шамдар және электрондық құрылғылар кенеттен қосылып, өшеді. Гриффин төменге түіп Мэдисон теледидпрдағы біреумен сөйлесім отырғаның байқайды. Эрик және Эми үй ескі зират территориясында салынды, және үй салынған кезде, тек қана өзегілерді алып тастап, денелер қалғаның білді.

Рөлдерді ойнағандар
===================

Сэм Рокуэлл — Эрик Боуэн

Розмари Деуитт — Эми Боуэн

Джаред Харрис — Кэрриган Бёрк

Джейн Адамс — доктор Брук Пауэлл

Саксон Шарбино — Кендра Боуэн

Кайл Кэтлетт — Гриффин Боуэн

Кеннеди Клементс — Мэдисон Боуэн

Сома Бхатия — Лорен

Сьюзэн Хэйард — Софи

Николас Браун — Бойд

Карен Ивани — Столлер

Қабылдау
========

Фильм сыншылардан негізінен теріс пікірлер алды. Rotten Tomatoes сайтында фильм 33% рейтингі бар. Сайт Metacritic фильм «аралас немесе орташа шолу» мәртебесіне сәйкес келетін, сыншылардың Негізделген 27 шолу 100 балдан 47 бағаланады.
Иіс сезудің 30- дай механизмі бар екен. Солардың біреуін осыдан 2000 жыл бұрын римдік философ Гит Лукрецкий Кир ұсынған. Оның пайымдауынша әр иістің өзіндік формасы болады және адам мен жануардың иіс сезу мүшелерінде арнайы сезгіш ойықтар болады, әр иістің өзіне сәйкес ойығы болады деп есептеген.

Қазіргі ғылым да осы теорияға негізделеді, ол «кілттің құлыптың аузына сәйкес келу» принципі деп аталады. Иістер бірнеше топтарға бөлуге болады: камфоралы, эфирлі, гүл иісі, өткір, шіріген, жұпар иіс күйдіргіш, ащы т.б. Иіс молекулаларының белгілі бір пішіні бар деп есептеледі, мысалы: камфора иісі домалақ, мускус - дискі тәрізді, гүл иісі – құйрығы бар батпырауық тәрізді.

Иіс сезі мүшелеріндегі сезгіш ойықтар иіс молекуларына сәйкес келеді. Адамға иістің бір молекуласы жеткіліксіз, сигнал миға жету үшін 320 дана керек. Ал итке иіс молекуласының 8 ғана жеткілікті, өйткені оларда 220 млн иіс сезу жасушалары бар, ал адамда 6 млн ғана.

Жер шарында ауаның бір куб метрінде бір молекула иісті сезе алатын жануар да бар. Мысалы: жібек құртының аталығы анлығының бөлетін 10000 нан 1 мг иісті 10 км жерден сезе алады.

Жануарлардың сезетін иістері шектеулі, олар: қарсы жыныстың иісі, тамақ, ұрпағының иісі, үйге қайтар жолдың иісі, қауіп- қатер т.б. Иттер иісті 10 м жерден, альбатрос балық иісін 3 – км ден, ал акула теңіз суындағы бір тамшы қанды 4 км жерден сезеді. Маса жылықандылардың дене температурасы мен бөлген көмірқышқыл газын 3- км ден сезеді. Адамның иіс сезуі қандай да бір затпен немесе оқиға мен, эмоциялық күймен байланысты.

Түрлі ағзалардың иіс сезу аймағы әртүрлі, мысалы адамда – 4,8 см2, итте – 64,5 см2, акулада – 130 см2. Бұл жерде әртүрлі ағзалардың иісті сезіп қабылдауына тіршілік ортасы мен өмір сүруге бейімділіктері де әсер етеді. Мысалы, акуланың иісті қабылдауына судың тығыздығы кедергі келтіреді, ал иттерде иіс сезім тек қорек іздеу қызметін ғана атқарады. Ал адамдар да ол ерекше денсаулықтарын сақтауда маңызды, кейде иіс сезім арқылы адам өмірін де қауіптен сақтап қалады.

Дереккөздер
-----------


«Биолог анықтамалығы» журналы №2- 2013 жыл. 61 бет
Үмбетбаев Әнуарбек Бисембайұлы
Көшеге қазақ опера әншісі, Қазақ КСР халық әртісі Әнуарбек Бейсембайұлы Үмбетбаевтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 02.07.1956 № 256 шешімі) берілген. 

**Үмбетбаев Әнуарбек Бисембайұлы** (1914-1973) Алматы облысында дүниеге келген. Ол «Абай», «Біржан мен Сара», «Т.Тоқтаров» операларында басты бейнелерді сомдаған.

Көше Бостандық, Алмалы аудандарында орналасқан. Бөгенбай батыр, Жамбыл, Шевченко көшелерімен қиылысады. 

Бұрынғы атауы - 12-ші линия көшесі.

Көшенің ұзындығы - **1100 метр**.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
*Басқа мағыналар үшін Арыс (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Арыс** – Қызылорда облысы Сырдария ауданы Бетпақдала шөлінің батысындағы тұзды көл. Теңіз деңгейінен 59 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы, құрамы
----------------------

Аумағы 124,5 км2. Ұзындығы 21,2 км, ені 9,5 км. Су жиналатын алабы 15900 км2. Көл табанының қалыңдығы 15 см-ден 50 см-ге дейін тұз басып жатыр. Суының минералдылығы 325 г/л, хлорид класына, натрий тобына жатады. Су құрамында йод, фтор, бром, бор, мырыш, марганец және темір қосындылары кездеседі. Көл негізінен көктемгі жауын-шашынмен толысып, жаз айларында құрғап қалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
«КВ-1» (Клим Ворошилов) – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған кеңестік ауыр танк. 

Бастапқы шығарылған кезде «КВ» деп қана аталып жүрді. Кейін «КВ-2» пайда болған соң бірінші үлгіге «КВ-1» деген ресми атау берілді. 1940 жылдың наурызынан бастап 1942 жылдың тамызына дейін шығарылды. Финляндиямен болған соғыста және Ұлы Отан соғысында қолданылды. Снарядқа қарсы бронды көтеріп жүретін ауыр танк жасау идеясы тек Кеңес Одағында ғана туындаған. Отандық әскери теорияға сәйкес, мұндай танкілер қарсыластың алдыңғы шебін қиратып, күшті ұйымдасқан бөліктеріне өтуді көздейтін.

| Массасы | Қаруы ! |
| --- | --- |
| 56 тонна |  |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1100 қызықты деректер


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЕкінші дүниежүзілік соғыстың ауыр танктері |
| --- |
|  |
|  | 

Америка Құрама Штаттары M6 • M26 «Першинг» • Ұлыбритания Mk.IV «Черчилль» • Франция Char B1 • Үшінші рейх Pz.Kpfw.VI «Тигр I» • Pz.Kpfw.VIB «Тигр II» Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы КВ-1 • КВ-2 • КВ-1с • КВ-85 • ИС-1 • ИС-2 • ИС-3
 |

 |
**КАФ Суперкубогы 2020** — Футболдан Африка суперкубогының 28-ші жарысы. 2018/19 жылғы КАФ Чемпиондар Лигасының жеңімпазы "Эсперанс" пен 2018/19 жылғы КАФ Конфедерациялар кубогының жеңімпазы "Замалек" өзара кездеседі. Матч 2019 жылғы тамыз айында өтеді деп жоспарланғанымен, кейін 2020 жылы 14 ақпанда өтті..

Матч
----

### Детальдар

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 14 ақпан 2020 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Эсперанс Тунис** | 1-3 | **Мысыр Замалек** |
| Рауф Бенгут 51 | **Голдар** | Юссеф Обама 2Ашраф Беншарки 58, 90 |

 | Қатар Thani bin Jassim Stadium, Доһа |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Team colours | Team colours | Team colours |
| Team colours |
| Team colours |
| 　 |
| **Эсперанс** |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Team colours | Team colours | Team colours |
| Team colours |
| Team colours |
| 　 |
| **Замалек** |

 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑

Сілтемелер
----------

*
**Маркетинг тұжырымдамасы** - нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның, коммерциялық ұйымның өндірістк-өткізу және еңбек қызметін басқару туралы ғылыми негізделген қағидат жүйесі. Білімнің алуан түрлі салаларындағы - экономикалық теория, менеджмент, социология, эконометрия, психология, т.б. салалардағы толып жатқан іргелі және қолданбалы зерттеулердің нәтижелеріне негізделеді. Ол нарықтық айырбас заңдылықтарын, тауар өндірушінің ұдайы өзгеріп отыратын экономикалық жағдайларға бейімделу қағидаты мен әдістерін зерделейтін ерекше ғылыми пән ретінде қалыптасты.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. Алматы
Мон-Сен-Мишель аббаттығы
Мон-Сен-Мишёль Әулие Михаил тауы - Париждің солтүстік-батысына қарай 400 шақырым жердегі Бретания мен Нормандияның шекарасында орналасқан құз жартасты арал. Мұнда Мон-Сен-Мишёль абаттығы орналасқан. Бұл гранитті жартастың диаметрі - шамамен 930 м, биіктігі -теңіз деңгейінен 92 м.
Тарихы
Аббаттықтың тарихы 708 жылдан басталады. Аңызға сенсек, Архангел Михаил Авранш есімді епископқа Мон-Томб тауына ғибадатхана тұрғызу тапсырылады. XI ғасырда аралға бенедикт-монахтар келеді, аббаттықтың негізін осы монахтар қалаған. Аббаттық ғасырлар бойы діндарлардың зиярат ететін орны болды. Сондай-ақ әр кезеңдерде түрменің, монастырьдің қызметін атқарды. Франция мен Англия арасында болған жүзжылдық соғыста Мон-Сен-Мишель француздардың Нормандиядағы алдыңғы қатарлы бекінісі болды. Бұл бекіністі жаулар ешқашан ала алмаған. Абаттықтың төменгі көлік тұратын бөлігі су тасқыны кезінде суға батып кеткен. Орта ғасырларда бұл аббаттықты адамдар жұмаққа теңеген. 1790 жылы монахтар монастырьден біржола кетіп, аббаттық 1863 жылға дейін түрме ретінде пайдаланылған. 1874 жылы аббаттыққа тарихи ескерткіш дәрежесі беріліп, бастапқы әсем қалпына келтіру мақсатында көптеген жөндеу жұмыстары жүргізілді. 
Қазіргі уақытта
Бүгінде Мон Сен-Мишель аббаттығы Франциядағы ең әйгілі туристік орын болып табылады. Бұл жерге жылына 3,5 миллион саяхатшы келеді.
1979 жылдан бастап Мон-Сен-Мишель аббаттығы және ол орналасқан шығанақ ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мәдени және табиғи мұралар тізіміне енді.

Дереккөз
--------

1.
**Мұзтау**, *Белуха* - Қатын таулар тізбегінде орналасқан. Мұзтау - Алтай тауларының ең биік шыңы. Сонымен қатар бұл тау - «Алтайдың алтын таулары» бүкіл әлемдік мұрасының бір бөлігі.

Жер бедері
----------

Мұзтау Ресей мен Қазақстан шекарасы бойымен көтерілетін екі шыңнан тұрады. Сондай-ақ аталған қос шың Қытай мен Моңғолия шекарасында бетпе-бет орналасқан. Екі шыңның шығыс жағындағысы батыстағы шыңнан биіктеу. Бұл тауларда бірнеше шағын мұздықтар кездеседі. Мұздықтар таудың беткі бөлігінің 27 шақырым аумағын алып жатыр. Берел олардың арасындағы ең ірі мұздық болып табылады. Биіктігі -1950 м. Алтайдың алғашқы карталарында Оңтүстік-Шу Альпісі және Катун Альпісі деген жазбалар кездеседі. Бұлар осы өңірдің көне атаулары болып табылады. Қос шың беткейлерін мәңгі қар мен мұз басып жатады

Өзендері мен мұздықтары
-----------------------

Көптеген өзендер осы таудан бастау алады. Өзен ағысы екіге бөлініп бірі - Катунь өзені (Алтай Республикасы), екіншісі - Ертіс өзені (Шығыс Қазақстан облысы) болып жалғасады. ЮНЕСКО Алтай таулары аймағын әлемдегі табиғаты өте таза аймақтар тізіміне енгізген. Бұл аймақта екі ірі мұздық бар: бірі - Үлкен Берел, аумағы 10,3 шақырымды құрайды, екіншісі - Кіші Берел, аумағы - 8,9 шақырым. Белуха тауына 1914 жылы алғаш рет Б.В.Тронов пен М.В.Тронов көтерілген.

Галерея
-------

* Белуха тауы және оның Аккем көліндегі бейнесіБелуха тауы және оның Аккем көліндегі бейнесі
* Аккемнен қараған дағы бейнесі.Аккемнен қараған дағы бейнесі.
* Белуха тауы, солтүстік баурайыБелуха тауы, солтүстік баурайы
* Белуха тауының шыңы, Томск жерінен бейнесіБелуха тауының шыңы, Томск жерінен бейнесі
* Байдо тауынан қарағандағы Белуха тауы, арасы 50 км.Байдо тауынан қарағандағы Белуха тауы, арасы 50 км.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Үлкентұмсықты шүрілдек**(лат. *Charadrius leschenaultii*) — Татрең тұқымдасының шағын құсы. 

Түркия мен Сириядан Оңтүстік Сібірдің таулы жүйелері мен Орта Азия мемлекеттеріндегі шөл және шөлейт жерлерін мекендейді. Шығыс Африканың, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның, Аустразияның теңіз жағалауларында қыстайды. 

Салмағы 90-100 г. Денесінің үсті сұр-сарғылт, төменгі жағы ақ түсті. Үлкен тұмсықты шүрілдектің жемсауынан көлденең жалпақ сары жолақ өтеді. Қылықтары: тез жүгіреді, жер бетіне жақын екпіндей ұшады. Жоны - сұрғылттау қызыл қошқыл, бауыры - шаңқандай ақ. Аталығының жемсауында жалпақ қызғылтсары жолақ болады, көзінің төңірегі үлкен қара теңбілмен қоршалған. Тұмсығының жуандығы атауынан көрініп тұр. Жерде тез жүгіреді және жер бауырлап, екпіндеп ұшады. Шығыс Закавказьеден Монғолияға дейінгі шөлде қоныстанады. Қазақстанда оңтүстік бөліктегі тығыз топырақты шөлде өмір сүреді. Ұясын көбінесе өсімдіктері жоқ мүлде сусыз үлескілердегі шұңқырға салады. Салындыдағы 3 теңбілді. жұмыртқаларды ата-енелері басады. Жас балапандар қанатына көтерілген соң үлкен үйірге жиналып, көбінесе өзіне ұқсас сарысағақ шүрілдекпен бірге суатқа қарай ұшады.

Қазақстанда наурызда пайда болады, ұшып кетуі бақыланбаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Charadrius leschenaultii*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
'*Үлкен қанайналым шеңбері.'***Үлкен қанайналым шеңбері**-жүректің сол жақ қарыншасынан қолқа артериясы қантамырынан басталады. Оттекке қаныққан қан алдымен қолқаға , одан әрі ірі және ұсақ артерия қантамырларына жеткізіледі. Қан ұсақ артерия қантамырларымен *ішкі мүшелерге, жүректің өзіне, бұлшықеттерге, сүйектерге* барады. Мүшелерде артерия қан тамырлары тармақталады да қылтамырларға бөлінеді. Қылтамырлардың жұқа қабырғалары арқылы қан дене жасушаларына қоректік заттар мен оттегіні таратады. Жасушалардан көмірқышықл газын қажетсіз өнімдерді жинап, вена қанына айналады. Вена қаны вена қантамырлармен жүректің *оң жақ жүрекшесіне* құяды. **Үлкен қанайналым шеңбері→жүректің сол жақ қарыншасынан басталып→дене жасушаларына қан таратады→жүректің оң жақ жүрекшесімен аяқталады.Үлкен қанайналым шеңбері деп аталу себебі- қан бүкіл денеге таралыпғ қайтадан жүрекке келеді.**

### Дереккөз

1. ↑  Биология 8 сынып, 2012 жыл, Атамұра
Haemonchus**Ұлтабар құрты** (Haemonchosіs) — күйіс қайыратын малдардың құрт ауруы. Қоздырғышы Haemonchus туысына жататын нематодтар. Қойдың ұлтабарын зақымдап, қанын азайтып, денесіне көптеген ісік түсіреді. Ұлтабарда құрт (гемонх) жүздеп, мыңдап, кейде киіз сияқты ұйысып, ұлтабардың ішкі қабығын түгелдей жауып кетеді. Ұлтабар құрты қыл сияқты жіңішке, ұзындығы 2 — 3 см болады. Еркегінің құйрық жағы жалпақ, ұрғашыларының басы мен құйрығы сүйрік келеді. Шағылысқаннан кейін ұрғашысы сопақ, іші ұрыққа толы жұмыртқа салады. Жұмыртқалар нәжіс арқылы сыртқа шығып, дамудың үшінші сатысында инвазиялық дернәсілдерге ауысады. Олардың екі қабат қабығы болады, сондықтан ауа райының қолайсыз жағдайларына төзімді келеді. Дернәсілдер шөптің сабағымен жыланша өрмелеп, суда жақсы жүзетіндіктен, көбіне су, шөп арқылы жұғады. Ауырған мал арықтап, көзге көрінетін қабықтары (көз, мұрын, ауыз) бозарады. Тамағының астынан ісік пайда болып, қызуы көтеріледі. Қші біресе өтіп, біресе қатады, нәжісі кейде қанға боялады. Ұлтабар құртымен ауырған малды сойғанда ішек-қарын, бауыр, бүйрек солып, семіп қалғаны байқалады.

Емі
---

Фенотиазин және оның тұзды қоспасы, тиабендазол, бубулин дәрілері қолданылады. Аурудың алдын алу үшін қойдың азығын, жайылымын жақсартып, арнайы дегельминтизация жасайды. Жазда малдың жайылымын 3 — 4 күн сайын алмастырып, Ұлтабар құрты болған жайылымға 3 — 4 айдан кейін ғана жаюға болады. Батпақты, сазды жерге бағуға және ластанған су ішкізуге болмайды.

Тағы қараңыз
------------

* Биология

Дереккөздер
-----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том.
Ла Ринконада
**Ла Ринконада** (ис. *La Rinconada*) — Перудегі қала.

Анд тауларындағы теңіз деңгейінен 5100 м биіктікте, Боливия шекарасынан жақын қашықтықта орналасқан қала. Әлемдегі ең биікте орналасқан елді мекен болып саналады.Қалаға енсіз таулы жолмен жетуге болады. 

Қаһарлы ауа райлы (күндіз температура нөлден жоғары бірнеше градусқа ғана көтеріледі, түнде аяз) және оттегі жетіспеушілігіне қарамастан, XXI ғасырда Ла Риконада халқының саны 235 %-ға өсті және 2009 жылы шамамен 30 мың адамды құрады. Бұл алтын кен орындарына бай қорларға байланысты. Алтын өндіру ауыр жағдайларда жүргізіледі. 

Ла Риконаданың экологиялық жағдайы өте жаман. Қалада канализация және ағын сулар жүйесі нашар дамыған. Сонымен қатар алтын өндіруден кейін амальгамадан қалатын сынаптың мөлшері өте жоғары.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ла Ринконада туралы деркті фильм Мұрағатталған 11 мамырдың 2008 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Top 10 Most Remote Places On Planet Earth
*Басқа мағыналар үшін Қосшоқы деген бетті қараңыз.*
**Қосшы** – Бұғылы тауларының оңтүстік-батыс бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы С.Сейфуллин кентінің солтүстік-шығысында 6 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1099 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 11 км-ге созылған, енді жері 6 км. Беткейі жарқабақты, қатты тілімденген. Батысынан Байқара, оңтүстік-шығысынан Өңірек өзендері бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Орта және жоғарғы тас көмір дәуірінің гранитоидты жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Тауалдының сұр, бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында тобылғы, қараған, жусан, селеу, т.б. өсімдіктер өседі. Оңтүстік етегінде бұталы тоғай кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Ченъян көпірі** (қыт. дәст. 程陽永濟橋, жеңіл. 程阳永济桥, пінин: *Chéngyáng Yǒng​jì qiáo*) - Қытайда орналасқан әлемдегі ерекше көпірлердің бірі. 

  

Бұл көпірді *«Жел мен Жаңбыр»* деп те атайды. Қытай провинциясындағы Гуанси мен Линси жағалауларын байланыстырған бұл көпір күріш алқабының ортасында орналасқан. Оны 1916 жылы Қытайдың Дун халқы салған болатын. Көпір 5 түрлі ауа райы бар галлереялармен жабдықталған. Қытайдың дәстүрлі сәулет өнері фантастикалық көрікті. Көпірдің тірегі көзді арбайтын айлакерлікпен салынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  程阳桥 (Chengyang Bridge)  (қыт.).  途牛旅游网 (Tuniu.com) (23 сәуір 2006). Тексерілді, 2 қаңтар 2010.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

*
**Нунан синдромы** - PTPN11 генінің ауытқуы бар ата- аналардан туылатын,тұқым қуалайтын ауру. Алғаш П.С. Кобилинский сипаттаған. Ал 1936 жылы американдық кардиолог Жаклин Нунан толық зерттеп, десиртациясын қорғап, содан "Нунан синдромы" атауы берілді.

Аурудың себептері
-----------------

Нунан ауруының себебі PTPN11 генінің мутациялануы 50% ауруларда кездеседі. PTPN11 гені арқылы кодталған ақуыз,сыртқы сигналдар үшін эукариот жасушасын реттейтін малекулалар тобына жатады. Нунан синдромы ауруында ең көп мутация 3,7 және 13 PTPN11 геніндегі ауытқу болып табылады. Ерлер мен әйелдер тең мөлшерде бұл ауруға шалдығады. Ерлер мен әйелдер тең деңгейде ауырады. Нунан синдромында, ерлердің жыныстық, несеп органдары ауыр ауытқуға шалдығуының салдарынан, ерлер мұндай синдромда жиі бедеулікке ұшырайды. Сол себептен көп жағдайда анасы арқылы тұқым қуалайды.

Аурудың клиникалық сипаты
-------------------------

Қанатты қысқа мойын, көздің нашар көруі мен көздегі птоз белгілері( көз қабағының түсуі), құлақтың төмен және құлақ бұралуының мыжылуы, науқастардың шамамен 20% орташа ауыр қаңқа патологиясы бар. Ең көп таралған түрі кеуде деформациясы, кифоз, сколиоз. Сондай-ақ басқа шаштың ерекше өсуімен, қалың бұйра шашты аққұба болып, теріге қара дақтар, гипертрихоз, тырнақ пластина дистрофияның ауытқу табылған. Мұндай белгілер өмірінің алғашқы жылдарында көрінеді. Өмірінің алғашқы айларынан бастап тәбеттің айтарлықтай жоғалуы, сүйек жасы әдетте паспортынан артта қалады. Дегенмен жыныстық жетілу кейде кейбір кідіріспен, стихиялық жүреді. Етеккір бұзылыстары және етеккір қалыптасуындағы кідіріс қыз балаларда байқалады. Ақыл есі даму жағынан ауытқу, ішкі ағзалардың даму кемістігі жиі байқалады. Ең көп таралған жүрек-қан тамырлары ауытқулары болып табылады. Салдарынан клапан өкпе стеноз (60% науқас), гипертрофиялық кардиомиопатия (20-30%), митральды құрылымдық ауытқулар, жүрекшелердегі ақаулар сипатталған. Несеп органдары ауыр ауытқуға шалдығуының салдарынан, науқастардың үштен бірі зәр шығару жүйесінің даму кемістігімен тіркелген (бүйрек гипоплазиясы, жамбас еселеу).

Емі
---

Нунан синдромы бар науқастарды емдеу жүрек-қантамыр жүйесі, психикалық функцияларын қалыпты өсуін ынталандыру және жыныстық даму ақауларын жоюға бағытталған.

Аурудың алдын алу
-----------------

Аурудың алдын алу, медициналық-генетикалық кеңес беру деректеріне негізделген. Отбасында аутосомды генінің өзгерістері бар болған жағдайда, аурудың қайталануы жоғары (50%). Бұл аурудың клиникалық симптомдарының табиғатын анықтау мақсатында, ата-аналар міндетті түрде мұқият тексерілуі қажет. Қазіргі уақытта, ол гендердің мутациясын бақылау арқылы, аурудың молекулярлық-генетикалық диагнозы әзірленген және оны жақсарды. Дәл диагнозды цитогенетикалық зерттеу мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------


[1]

1. ↑  Қ.С.Нұртаева "Ген, тіршілік және денсаулық" Алматы
мұздық үңгірі
Мұз үңгірі
**Мұздық үңгірлер**. Мұздық және мұз үңгірлер мұздықтардың еруі нәтижесінде түзіледі. Олардан тау үңгірлер мен үңгірлер қалыптасады. Мұз үңгірлер кіретін бір немесе бірнеше аузы бар, жақсы желдетілетін үңгірдегі судың қатуынан пайда болады. Мұндай үңгірлер жыл мезгілдері ауысып тұратын климатты аймақтарда түзіледі. Исландиядағы мұздықтардың астында мұзды ерітетін жанартаулар немесе ыстық ағыстар жиі кездеседі. Олар үңгірдің пайда болуына септігін тигізеді. Мұндай үңгірлердің көпшілігі Антарктида мен Арктикалық аймақтарда түзілген.

Қызықты деректер
----------------

* Исландия мұздықтарының етегінде жылы кқктемдер болып тұрады. Аралдардағы көптеген жанартаулы аймақтарда жанартаулар мен жылы ағыстар бар.
* АҚШ-тағы Рейнир жанартауында әлемдегі ең үлкен мұздық үңгірі бар.
* Экватордағы Котопакси тауында экватор бойындағы жалғыз мұздық орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ТАУЛАР, ЖАНАРТАУЛАР. ҮҢГІРЛЕР — Алматы: «Аруна» баспасы
*Басқа мағыналар үшін Қостөбе деген бетті қараңыз.*
**Қостөбе** – Мойынқұм құмды алқабының солтүстік-батысындағы шоқы.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Іле ауданы Ақши ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 34 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 715 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай доға тәрізді 6 км-ге созылған, енді жері 3,5 км. Беткейі көлбеуленіп, жазыққа ұласады. Батысында Қазанбай, шығысында Үшсай қоныстары, оңтүстігінде Тасқара шоқысы бар.

Өсімдігі
--------

Сұр топырақ жамылғысында боз жусан, теріскен, еркек шөп, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қостөбе деген бетті қараңыз.*
**Қостөбе** – Мұңлы тауының оңтүстік-батысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Шалқия кентінің батысында 37 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 405 м. Солтүстіктен-оңтүстікке қарай бойлық бағытта 3 км-ге созылған, енді жері 1,5 км. Беткейі жалпақталып жазыққа ұласады. Оңтүстігінде Ұзынтақыр қонысы жатыр.

Өсімдігі
--------

Бозғылт қоңыр, сұр топырақ жамылғыларында боз жусан, баялыш, бұйырғын, қара жусан, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Экспоненттік функция** - кешен сандар аймағында еz немесе аz (а≠0) функциясы, демек көрсеткіштік функция. 
{\displaystyle \exp(x)=e^{x}}, мұндағы e саны — натурал логарифдер негізі ({\displaystyle e=2.7182818284590452...})
Экспоненттік функция *ехрz* деп те белгілейді.[1]

Экспоненттық функция графигі.  

{\displaystyle e^{x}} функциясының нөл нүктесіндегі жанамасы {\displaystyle \pi /4}-ге көлбеу
  

Жанында мысал ретінде {\displaystyle 2^{x}} (нүктелермен) және {\displaystyle 4^{x}} (пунктирмен) келтірілген

Анықтама
--------

Экспоненттік функция бірнеше эквивалентті түрде анықтала алады. Мысалы, Тейлор қатары арқылы:

{\displaystyle e^{x}=\sum \_{k=0}^{\infty }{\frac {x^{k}}{k!}}}

немесе шек арқылы:

{\displaystyle e^{x}=\lim \_{n\rightarrow \infty }\left(1+{\frac {x}{n}}\right)^{n}}

Мұндағы *x* — кез келген комплекс сан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
*Басқа мағыналар үшін Қосшоқы деген бетті қараңыз.*
**Қосшы** – Ертіс-Қарағанды каналының сол жағалаулық аңғарындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Абай ауданы Изумрудный кентінің оңтүстігінде 12 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 580 м. Пішіні күрделі келген таудың ұзындығы мен ені 6-8 км шамасында. Таудың шығыс беткейінде қорымтастар шоғыры кездеседі. Батыс беткейі тіктеу, жартасты келген. Түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр.

Өсімдігі
--------

Қиыршықтасты бозғылт қоңыр және қоңыр топырағында қараған, тобылғы аралас қылқан боз, бетеге, боз, селеу, қоңырбас, т.б. астық тұқымдас шөптесіндер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы заң** - Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 18 ақпандағы № 31 қабылданған Заңы. Заң адам және азамат құқықтары мен бостандықтарын, конституциялық құрылыс негіздерін қорғау, Қазақстан Республикасының егемендігін, оның аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын және бөлінбеуін, ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында экстремизмге қарсы іс-қимылдың құқықтық және ұйымдастырушылық негіздерін айқындайды. Экстремизмге қарсы іс-қимылдың негізгі міндеттері: экстремизмнің көрініс беру нысандарына қарамастан Қазақстан Республикасында оны жүзеге асыруға жол бермеу; экстремизмді жүзеге асыру үшін жағдайлар мен мүмкіндіктер жасауды болғызбау; азаматтардың саяси және құқықтық мәдениетін қалыптастыру; Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады. Экстремизмге қарсы іс-қимыл: заңның үстемдігі; нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, қандай әлеуметтік топқа жататынына қарамастан, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының теңдігі; қоғамдық, соның ішінде ұлтаралық және конфессияаралық келісім; мемлекеттің және қоғамдық институттардың өзара іс-қимылы; жариялылық қағидаттарына негізделеді. Экстремизмге қарсы іс-қимыл мынадай негізгі бағыттар бойынша жүзеге асырылады: экстремизмнен сақтандыруға, соның ішінде оны жүзеге асыруға ықпал ететін себептер мен жағдайларды анықтауға және кейіннен жоюға бағытталған алдын алу шараларын қабылдау; экстремизмді анықтау және оның жолын кесу; экстремизмге қарсы іс-қимыл саласындағы халықаралық ынтымақтастық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
**4K** — сандық кинематографта және компьютерлік графикада, көлденеңінен шамамен тиісті 4000 пиксель рұқсат беретін қабілет белгісі.

Сипаттамасы
-----------

4K, 2K және HDTV рұқсат беретін қабілетін салыстыру 
### Сандық кино

Теледидардағы ажыратымдылығын белгілеуден айырмашылығы, жолдарының санынан және, тиісінше, сурет элементтерінің тігінен саны, көрінеді ажыратушы қабылеттігі бойынша кадр ұзын жағына өлшенеді. Мұндай принцип таңдап алынуы, сандық кинода, ажыратымдылығы жоғары теледидардан айырмашылығы, экран жақтардың арақатынасы түрлі стандарттары бар. Бұл жағдайда басты назарды көлденең рұқсаттан ауытқыған ыңғайлы, ол тұрақты болып қалады, ал кадр биіктігі тігінен өзгереді. 4K рұқсаты бірнеше түрлі мөлшердегі суреттердегі пиксельдер санына сай.

Стандарттар цифрлық кино| Стандарты | Пиксельдер рұқсаты | Тараптардың қатынасы | Барлық
пиксельдеор (нүкте) |
| --- | --- | --- | --- |
| Толықкадрлық 4K | 4096 × 3112 | 1,32:1 | 12 746 752 |
| Академиялық 4K | 3656 × 2664 | 1,37:1 | 9 739 584 |
| Кеңэкранды 4K | 4096 × 1714 | 2,39:1 | 7 020 544 |
| Full 4K | 4096 x 2160 | 1,89:1 | 8 847 360 |
| Кашетирленген 4K | 3996 × 2160 | 1,85:1 | 8 631 360 |
| Ultra HD 4K | 3840 × 2160 | 16:9 (1,78:1) | 8 294 400 |

Ажыратымдылығы 4K басқа стандарт — 2K — әрбір тарапқа шамамен екі есе кадр асып түседі.

### UHDTV

18 қазан 2012 жылы Электроника тұтынушылар қауымдастығы (ЭТҚ) 4K ажыратымдылығы көрсететін теледидарлар, мониторлар мен проекторлар ультра жоғары анықтықтың мазмұн үшін анықталған негізгі сипаттамаларын, сондай-ақ осы сипаттамаларына сəйкес келетін құрылғыларды білдіру үшін Ultra High-Definition терминін қабылдады. 24 маусым, 2014 «Ultra High-Definition», «Ultra HD», немесе техникалық сипаттамалары және бекітілген маркетинг терминдері, сондай-ақ, осындай «Ultra ажыратымдылығы жоғары теледидар 4K» сияқты әр түрлі модификациядың аралас болуы мүмкін «UHD» кеңейтілді. ЭТҚ Ultra High-Definition сипаттамаларын қанағаттандыру үшін теледидарлар, мониторлар мен проекторларда сақталуы тиіс кем дегенде қойылатын талаптарды кеңейтеді:

* Дисплей кемінде 8 миллион пиксел, көлденеңінен 3840 және тігінен 2160.
* Жағының арақатынасы — 16:9.
* Ұлғаймалы түрлендіргіш — HD бейнені суретті масштабтау қабілеті және оның UHD рұқсатымен көрсету.
* Цифрлық кіру — бір және одан да көп HDMI кірулерді қолдайтын ажыратымдылығы 3840x2160 мазмұнның кадр секундына 24p, 30p және 60p кадрлары жиілігі.
* Колориметрия — түсті кеңістігі ITU-R BT.709 бастап 2160p видео өңдеуге қабілеті және неғұрлым кең түсті кеңістікті стандарттарды қолдау.
* Түс тереңдігі — кемінде 32 бит.

Сондай-ақ,
----------

* 5K (рұқсат)
* 8K (рұқсат)
* Өте жоғары айқындықтағы теледидар

Ескертпелер
-----------

1. ↑  Глоссарий кинематографиялық терминдер Мұрағатталған 23 қыркүйектің 2010 жылы. (орыс.
2. ↑  4K resolution Definition from PC Magazine Encyclopedia Мұрағатталған 2 қарашаның 2012 жылы..
**Экспортты Лицензиялау** – 1) халықаралық саудада экспортты мемлекеттің әкімшілік жолмен шектеуіне байланысты шарттардың бірі; 2) шетке шығару үшін лицензия – тауардың бір түрін белгіленген мерзімде экспортқа шығаруға рұқсат беретін құжат алу талап етілетін және көрсетілетін қызметпен сауда жасау мониторингі. Лицензия алу үшін негіздеме: үлестемелі тауарлар үшін – тауарлардың үлестеме немесе сатып алынған сертификат есебінен жеткізілуін қуаттайтын құжат; делдал арқылы экспортқа шығарылатын жағдайда – тауарлар жеткізіліміне жасалған келісімшарт; айрықша тауарлар үшін – тиісті министрліктің немесе ведомствоның шешімі; қосарлы мақсаттағы (азаматтық және әскери) тауарлар үшін – тиісті органдардың қорытындысы қажет. Бас лицензия және бір жолғы лицензия түрлеріне бөлінеді. Бас лицензия мемл. мұқтаж үшін бір күнтізбелік жыл мерзіміне ресімделеді. Бұл лицензия бойынша экспорттық операциялар бір немесе бірнеше мәміле бойынша жүзеге асырылады. Бір жолғы лицензия әрі кеткенде 12 айлық мерзімге бір ғана мәмілеге беріледі.
**Экстраверсия - интроверсия** (лат. *extra* - сыртқы, intro — ішкі, versio — бұру) — адамның даралық — психологиялық айырмашылықтарының сипаттамасы; оның шеткі полюстері тұлғаның сыртқы объектілер әлеміне, не оның өзінің субъективтік әлемінің құбылыстарына басым бағытталғандығына сәйкес келеді. Экстраверсия - интроверсия ұғымдарын тұлғаның қарама-қарсы екі типін белгілеу үшін К.Юнг енгізді. Экстраверсияланған тип тұлғаның қоршаған әлемге бағытталғандығымен сипатталады; оның объектілері субъектінің мүдделерін, "өмірлік энергиясын" өзіне "магнит секілді" тартып алады, мұның өзі белгілі бір мағынада субъектінің өзінен өзінің жатсынуына, оның субъективтік әлемінің құбылыстарының тұлғалық мән-маңыздылығының төмендетілуіне апарып соғады. Экстраверттерге импульстілік, бастамашылдық, мінез-құлықтың икемділігі, қарым-қатынасшылдық, әлеуметтік бейімделгіштік тән қасиеттер. Интроверсияланған типке тұлға мүлделерінің өзінің ішкі әлемінің құбылыстарына жоғары құндылық деп ден қоюшылық, тұйықтық, қарым-қатынастан қашқақтау, әлеуметтік енжарлық, өзін-өзі қазбалауға бейімділік, әлеуметтік бейімделуді қиынсыну тән сипаттар. Экстраверсия - интроверсия проблемалары тұлғаның факторлық теорияларында неғұрлым көбірек зерттелді. Мұнда ол тұлға типтер тұрғысынан емес, нақты субъектідегі экстраверсия - интроверсия қасиеттерінің сындық арақатынасын білдіретін үздіксіз шкала ретінде қарастырылады. Олардың ішіндегі неғұрлым танымалы — Г. Айзенктің тұжырымдамасында Экстраверсия - интроверсия параметрі невротизм параметрімен ұштасуында (эмоциялық-еріктік орнықтылық — орнықсыздық) тұлғаның барлық қасиеттерінің мазмұнын анықтайтын басты-басты екі өлшем құрайды. Бұл тұжырымдамаға негіз болған абстрактілік-статистикалық көзқарас тұрғысынан экстраверсия көптеген көріністерінің себептерін түсіндіруге елеулі қиыншылықтар туғызды; бұлардың мазмұнында импульстік, агрессияшылдықтан идеологиялық нұсқаулар мен саяси позицияға дейінгі тұлғаның әр алуан сипаттамалары эклектикалықпен біріктіреді. Экстраверсия - интроверсияның жүйке жүйесінің қасиеттеріне тәуелділігі тұлғаның психологиялық және әлеуметтілік сапаларының бұлжымас биологиялық анықтығы туралы реакциялық қорытынды жасалуына себеп болды. Отандық психологияда экстраверсия - интроверсия көріністері темпераменттің қасиеттері деп қарастырылады, яғни тән сипатты тұлғалық сапалардың алғышарты болып табылатын психикалық процестердің динамикалық сипаттамалары деп ұғындырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Ольга Андреевна Лубенец** (1919-1996), педиатр дәрігер, Социалистік Еңбек Ері (1969), ҚазКСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1964). Мәскеу медицина институтын бітірген (1941). 1941-45 ж. Ульянов ауданының Семізбұғы кеніші жанындағы учаскелік аурухананың меңгерушісі болды. 1946-48 ж. балалар консультациясында, 1948-1953 ж. қалалық балалар ауруханасындадәрігер, 1953-54 ж. облыстық балалар ауруханасының ординатор-дәрігері, 1954-1971 ж. бас дәрігері, 1971-1985 ж. дәрігер-физиотерапевті болып істеді. Лубенец облыста денсаулық сақтау ісін дамытуға үлкен үлес қосты. Ленин орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Ақ шеңгел** (Halіmodendron) – бұршақ тұқымдасына жататын бұта түріндегі өсімдік. 

  

Қазақстанда Алматы, Қызылорда облыстарында қалың шілік болып өседі. Дүниежүзінде Еуропа, Азия, Моңғолия, Иран және ТМД-ның кейбір елдерінің тоғайлы сортаң, құмды беткейлерінде таралған. Биікт. 2 – 3 м, тікенінің ұзындығы 2 – 6 см. Жапырақтарының ұзындығы 3 – 4 см жұп қауырсынды, гүлі қызғылт, күлгін түсті. Жемісі сарғылт қоңыр, ұзындығы 1 – 3 см, ені 0,7 – 1,2 см бұршақ, тұқымы қызыл қоңыр, жылтыр түсті. Тұқымынан, қалемшеден және тамыр арқылы көбейеді. Ақ шеңгелді елді мекендерді, шөл және шөлейт жерлерді көгалдандыру үшін, арық бойына егеді. Мал жемейді, тамырынан алынатын сары бояуды жүн бояуға пайдаланылады. Гүлінен ара бал жинайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Ольга Георгиевна Прокопьева** (17.8.1940 ж.т. Ресей, Новосібір облысы, Барабинск қ.) - мүсінші.

Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институтын (1966) бітірген.

Қазақ зиялы қауымының бейнелерін нәзік психол. сипатта ("А. Әшімов", 1976; "Ә.Тарази", 1979; "Г.Ысмацылова", 1979; Г.Сарықұлова", 1984 т. б.) жасады. Оның лирик. дарыны "Ана құшағы" (1968), "Қыз Жібек" (1970) "Замандас" (1972) туындыларында ашыла түсті. Мазмұны бай ұлттық образды сомдау қабілеті монументтік мүсін өнерінде көрінеді. П. - Алматы қ-ндағы Ә.Жангельдин ескерткішінің авторы (1975, Т.осмағамбетовпен бірге;

Қазақстан Мемл. сыйл. 1976).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті
**Поляк көтерілісі** (1863-64 жж.), 1863 жылғы қантар көтерілісі - Поляк корольдігінің, Литваны, ішінара Белоруссияны, Оң жағалаудағы Украинаны қамтыған көтеріліс. 

  

Көтерілістің шығуына негізінен феодалдық құрылыстың дағдарысқа ұшырау және Польшада ұлттық тәуелсіздікті қалпына келтіру таалабы себеп болды. Көтеріліске 1862 ж. жазынан бастап орталық ұлттық комитет (ОҰҚ) басшылық етті. [1][2]

  

Польшадағы орыс офицерлерінің комитеті көтерілісті даярлауға тікелей қатысты. 1863 ж. қантардың 22-нен 23-не қараған түні корольдіктің бірсыпыра жерінде патша әскерлеріне шабуыл жасалды. 1863-64 жж. Ақпан-тамыз айларында көтеріліс Литваға, Белоруссияға, оң жағалауағы Украинаға тарады. Бірақ Белоруссия (Гродно аймағынан басқа) мен Украинада көтерілісті бұқара халық қолдамады, көп кешікпей көтеріліс жаншылды. [3]

Корольдіктің оңтүстік аймақтары мен Литвада көтеріліс 1864 ж. мамыр айы қарсаңында басылды. Бірақ патша үкіметі Поляк корольдігінде көтерілісшілер жүзеге асырған әлеуметтік-экономикалық өзгерістерді 1864 жылғы шаруалар реформасымен заңдастыруға және Литвада, Белоруссияда, Оң жағалаудағы Украинада 1861 ж. шаруаларға неғұрлым тиімді жағдайда реформа жүргізуге мәжбүр болды. [4]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Миско М.В. Польское восстание 1863 г. М.1962г.
2. ↑  История Польши, т.2, М.1955г.
3. ↑  Восстание 1863 г. В Литве и Белоруссии, М.№ 1963.
4. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1976. 9 том. 287 бет.
1896 жылғы Лондондағы социалистік партия мүшелері: Игнацы Мосьцицкий, А. Енджеевский, С. Миклашевский, Ю. Пилсудский, А. Дембский, В. Йодко-Наркевич
**Поляк социалистік партиясы** (пол. *Polska Partia Socjalistyczna, PPS*) - 1893 жылы Польшада құрылған социализм идеологиясын ұстанған партия.

Партияның құрылуы
-----------------

Поляк социалистік партиясы 1893 жылы негізі қаланды. 1919 жылға дейін негізінен Поляк корольдығы территориясында жұмыс жүргізді. Партияны съездер аралығында Орта жұмысшы комитеті – Ю. Пилсудский тағы басқа басқарды. 1900 жылы Поляк социалистік партиясынан Поляк социалистік партиясы – «Пролетариат» деген атпен қимыл жасаған топ бөлініп шықты.

Революциялар жылдарында
-----------------------

1905 жылы маусымнан партия басшылығы 1905 – 07 жылдардағы Революцияға белсене қатысқан солшылдар (М. Белецкий, Г. Валецкий, Ф. Кон тағы басқа) қолына көшті. Поляк социалистік партиясының көпшілігі [Поляк социалистік солшыл партиясы деген атпен белгілі] революциялық және интернационалдық бағытқа көшті, ал 1918 жылы Поляк және Литва корольдығы социал-демократиясымен бірігіп, Польша Коммунистік партиясын құрды. Ю. Пилсудскийді жақтаушылар партия ішіндегі Поляк социалистік партиясы – «революциялық фракциясын» (1909 жылдан Поляк социалистік партиясы деп аталады) құрды. 1918 жылы Поляк социалистік партиясы тәуелсіз буржуазиялық поляк мемлекетін құруға қатысты және буржуазиялық помещиктің Польшаның Кеңестік Ресейге қарсы интервенциясына қарсылық көрсетпеді.

Соғыс кезіндегі және соғыстан кейінгі кезеңі
--------------------------------------------

1941 жылы Поляк социалистік партиясының сол қанаты «Поляк социалистері» атты ұйым құрды, ол 1943 жылы Поляк социалистерінің жұмысшы партиясына айналды. Поляк социалистерінің жұмысшы партиясы халықтық Польша құру программасын қабылдап, Крайова Рада Народованы, кейіннен Поляк ұлт-азаттық комитетін құруға қатысты, фашист басқыншыларына қарсы қарулы күрес жүргізді.

Польша фашист басқыншаларының азат етілгеннен кейін, оқшылдардың антисоветтік, антикоммунистік көзқарастарынан арылған жаңа Поляк социалистік партиясы құрылды (басшылары Э. Осубка-Моравский, Ю. Циранкевич тағы басқа). 1948 жылы желтоқсанда Поляк социалистік партиясы мен Поляк жұмысшы партиясымарксизм-денинизм негізінде Поляк бірікен жұмысшы партиясын құрды.
**Мәрмәрлі қабырға мұздығы** – Тәңір тауы тау жүйесінің солтүстігінде, Теріскей Алатауының шығыс сілеміндегі мұздық. Сарыжаз жотасының солтүстік беткейі мен Меридиан жотасының батыс беткейінде, Текес алабындағы Байынқолдың бастауында. Мұздықты 1902 жылы зерттеуші Г. Мерхбахер ашты.

Аумағы, жер бедері
------------------

Ұзындығы 7,8 км, ашық жатқан жері 7,5 км. Ауданы 22,5 км2, фирн (мұзқар) алаңы 14,9 км2, ашық жатқан тілі 7,5 км2, борпылдақ жыныстармен жабылған бөлігі 0,1 км2, фирн сызығы 3960 м, ал мұздық тілі 3350 м биіктікте. Мұздықтың орташа қалыңдығы 120 м, көлемі 2,88 км3.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**«Лечче»** (итал. *Unione Sportiva Lecce*) — Италияның Лечче қаласындағы футбол клубы. 1908 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Виа дель Мар" стадионында өткізеді.

Тарихы
------

1985/86 жылғы маусымда тұңғыш рет А сериясында ойнады. Жалпы, бұл серияда бар-жоғы 16 маусым өткізді. 

2018/19 жылғы маусымда Б сериясында екінші орын алып, А сериясына жолдама алды. 

Клубта әр жылдары Антонио Конте, Кристиано Лукарелли, Мазиньо, Деян Говедарица, Сергей Алейников, Франко Каузио (1982 жылғы әлем чемпионатының жеңімпазы), Педро Паскульи, (1986 жылғы әлем чемпионы), Мирко Вучинич, Хуан Куадрадо секілді атақты футболшылар ойнады.

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт (итал.)
Кенсал Грин зиратындағы реформаторлар монументіндегі Мэри Карпентер есімі
**Мэри Карпентер** (3 сәуір 1807 – 14 маусым 1877) - ағылшын білім беру және әлеуметтік реформаторы. Бристольдағы жас құқық бұзушылар мен кедей балаларға білім жолындағы мүмкіндіктер ашатын түзеу мекемелері мен мектептерінің негізін қалаған.

Ерте өмірі
----------

Мэри 1807 жылы Эксетерде Лант Карпентер мен Анна Пенн отбасысының тұңғышы болып туды. 1817 жылы оның жанұясы Бристольға көшіп, Мэри әкесі құрған шіркеуде ғылым мен математика, грек, латын тілдерін үйренді. Ал 1827 жылы ол кейін Миссис Карпентер атындағы жас қыздарға арналған мектеп-пансионы атанған мектептің бас мұғалімі болып жұмыс атқарды.

Үндістан
--------

1833 жылы Мэри Раджа Рам Мохан Роймен кездескеннен кейін талпынысы мен мақсатына айналған Үндістанға 1866 жылы саяхаттайды. Ол Калькутта, Мадрас пен Бомбейге барын, онда 12-жастан асқан қыз-келіншектердің білім алуы қатты қиынға соғатыны мен олардың арасында білім деңгейінің төмендігін байқайды, ол білімді, білгір әйел ұстаздарының аздығынан да болуы мүмкін еді. Бұл саяхатында Мэри Брахмо Самадж көшбасшысы Кешаб Чандра Сенмен кездесіп, оның Ұлыбританияда Үндістан мен Ұлыбритания реформаторларының байланысын арттыру мақсатында ұйым құру өтінішін 1870 жылы Ұлттық Үнді қауымдастығын құру арқылы орындайды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мэри Карпентер шығармалары - Google кітаптар
* Мэри Карпентерға қатысты мұрағат материалдары
Ботаникалық сипаттамасы.
------------------------

Бұл биіктігі – 30 – 120 см, көп жылдық шөп тектес өсімдік. Сабағы тік, түсі ала – құлалау болады. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, ұзын сағақты, 5 – 7 бөлімшеге бөлінген, шеттері ара тісті, гүлдері – ақшыл, қызғылт түсті, жемісі - бірнеше бөлікке бөлінген дәнекше. Өсімдік маусымнан қыркүйекке дейін гүлдейді.

Табиғатта таралуы.
------------------

Қазақтанның Шымкент, Қызылорда, Жамбыл облыстарының кейбір аудандарында ғана өседі. Әдетте ол тұрғын үйдің, мал қораларының маңайында, ылғалды шабындықтарды кездеседі. Оны мәдени түрде де өсіруге болады.
Дәрілік шикізат ретінде өсімдіктің гүлі жиналады. Оны өсімдік гүлдеп болған кезде жинап, аса құрғатпай, көлеңкеде кептіріп алып, матадан жасалған дорбаға салып, құрғақ жерде сақтайды. Шыны құтыға да салуға болады. Гүл дұрыс жиналып, жақсы сақталса екі жылға дейін шипалық қасиетін жоймайды.

Химиялық құрамы.
----------------

Өсімдік құрамында көп мөлшерде кілегейлі заттар, аскорбин қышқылы, каротин, мальвин деп аталатын гликозид, С дәреумені, қант, бояулық заттар бар.

Қолданылуы.
-----------

Мал дәрігерлігі практикасында бұл өсімдік гүлінің және жапырағының тұнбасы асқазан – ішек қабынуын емдеуге, тыныс алу органдарынан қақырық түсіруге қолданылады.
Малға ішкізу мөлшері : 

* жылқыға – 20 – 40 грамм
* ірі қараға – 20 – 60 грамм
* қойға – 5 – 30 грамм

**Тұнба 1:10 қатынаста жасалады.**

Дереккөздер
-----------



*Шәріпбаев Н.* Малдың асқазан - ішек ауруларын емдеуге қолданылатын дәрілік өсімдіктер // Орман мальвасы —  "Қайнар", 1988. — Б. 73-74. — (Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану). — 5700 таралым. — ISBN 5 - 629 -00074 - 5.
**Борис Борисович Андроникашвили** (1934 жылы 28 қазанда Тбилисиде дүниеге келіп, 1996 жылы дүниеден өткен) – совет жазушысы, актер және сценариші [1]

1979 жылы Ресей Федерациясы Жазушылар одағының мүшесі болған. Жас кезінде Батумиге барып, Батуми теңіз училищесіне оқуға тапсырады. 1950 жылдың басында Мәскеуге барып ВГИК-тің сценарий-кинотанушы факультетіне түседі. Студент кезінде бірінші әйелі Людмила Гурченкомен танысады. 1959 жылы олардың қызы Маша дүниеге келеді. Осыдан үш жыл өткеннен кейін олар ажырасып кетеді. Бұдан кейін 5 жыл бойы Нонна Мордюковамен кездесіп жүреді. Борис Андроникашвилидің екінші әйелі суретші Русудан Хантадзе болады. Бұл әйелімен өмірінің соңына дейін бірге болады. Екінші некесінен ұлы мен қызы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Борис Иванович Пророков** - совет график-суретшісі, КСРО халық суретшісі, көркемсурет академиясының корр. мүшесі.

1945 жылдан КПСС мүшесі. 1929-1931 ж. Вхутеинде оқыды. "Комсомольская правда" газетінде, *"Смена", "Крокодил"* журналында, Ұлы Отан соғысы кезінде майдандық баспасөзде қызмет істеді. Негізгі тақырыбы - хаылқтардың бейбітшілік жолындағы, импералистік агрессия мен реакцияға, әлеуметтік және нәсілшілдік теңсіздікке қарсы күресі. *"Міне бұл Америка", "Бейбітшілік үшін", "Маяковский Америка туралы", "Бұл қайталанбауға тиіс", "Күрес"* атты шығарылымдардың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
Борис Герасимович
Ананьев Борис Герасимович (1907-1972) - психология ғ.д. КСРО Педагогикалық ғылым академиясының толық мүшесі. Адамды индивид, тұлға, даралық ретінде қарастырып, адамтанудың жүйелі моделін қарастыруға ұмтылған кеңес дәуірінің психологы.Горск педагогикалық институтын 1928 жылы бітіріп, өзінің ғылыми ізденістерін ленинградтық рефлексологтардың қатарында, психологияның адамтану ғылымдарының бірігейі болып бекінуіне атсалысты. Ол адамды биологиялық индивид ретінде, оның онтогенездегі даму жолы, тұлғалық мәнге ие болуымен адамзат әлеміндегі орны, өзіндік даралығы туралы <<Адам танымының нысанасы>> (1969 жылы) атты еңбегінде жан-жақты қарастырады. 1967-1972 жылдары ЛМУ-де психология факультетінің деканы қызметін атқарып жүріп, көптеген психолог ғалымдары дайындады.Б.Ф.Ломофтың айтуынша Ананьевтің таланттарды көргіштігі ерекше болған.Кеңес психологиясының <<алтын қорына>> Ананьевтің <<Педагогиялық бағалаудың психологиясы>> (1935 жылы), <<Психология очерктері>> (1945 жылы), <<Сезімдік танудың психологиясы>> (1960 жылы), <<Түйсіктер теориясы>> (1961 жылы), <<XVIII-XIX ғғ. Орыс психологиясы тарихының очерктері>>(1967 жылы), <<Адам танымның пәні ретінде>> (1969 жылы), т.б. еңбектері енді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Психология: Энциклопедиялық сөздік.Қ.Б.Жарықбаев, О.С.Саңғылбаев