**Аққоюнлылар**, кейде Ақ қойлы, (әз. *Āq Quyūnlū, آق‌ قویونلو*), немесе Баяндурлар - Баяндур тайпасының басшылығымен 15 ғасырларда Тигр өзенінің жоғарғы сағасын, Тебриз, Бақы маңайын мекендеген көшпелі түрік-оғыз тайпаларының басын қосып, Шығыс Анатолияны, Әзірбайжанды, Иранды, Арменияны және Иракты 1378-1508 жылдары басқарған түркі оғыз тайпаларынан тұратын тарихи мемлекет. Ақ-Қоюнлу Әзірбайжан ұлтының қалыптасуында маңызды рөл ойнады, және Әзірбайжан мемлекетінің құрылуында да ықпал етті.

Тарихы
------

Византия империясының шежіре деректері бойынша, Ақ-Қоюнлу Понтик (Pontic) тауларының оңтүстігіндегі Байбурт (Bayburt) өңірінде 1340 жылдардан бастап белгілі бола бастайды. Әулет негізін қалаушысы Қара Оспан қатарлы бірқатар әміршілері Византия ханшайымына үйленеді.

Ақ-Қоюнлу түркілері алғаш 1402 жылы территориясын кеңейте бастайды. Әмір Темір оларға қазіргі Түркиядағы Дияр Бәкірдің барлығын сыйға береді. Ұзын Хасан 1463 жылы Венециямен, Рум елімен, Венгриямен одақтасып, Осман империясына қарсы күресті. Ұзақ уақыт бойы Ақ Қоянлы өз аумақтарын кеңейте алмады, өйткені қарсылас Қара-Қоюнлу (Қара қойлы түркілер) оларды шектеумен болды. 1467 жылы Ұзын Хасан Қара-Қоюнлу түріктерінің әміршісі Жаһан шахты жеңген соң жағдай өзгереді.

Темір әулетінің лидері Әбу Саид Мырза (Abu Sa'id Mirza) жеңілген соң, Ұзын Хасан Бағдатты Парсы шығанағы маңындағы жерлермен бірге қолына алды. Ол Иранға кіріп, Хорасанға дейін ірге кеңейтті. Дегенмен, сол уақыттарда Осман империясы шығысқа кеңеюге ұмтылды, ал бұл Ақ-Қоюнлуларды орталық Анатолияда Қарамандармен (Karamanids) одақтасуға мәжбүр етті.

1464 жылы Ұзын Хасан Осман империясының күшті жауларының бірі Венециядан әскери көмек сұрайды. Венеция уәде бергеніне қарамастан бұл көмек жетіп келмеді. Нәтижеде Ұзын Хасан 1473 жылы Отлукбели шайқасында (the Battle of Otlukbeli) Османддардан жеңілді, тек бұл жеңіліс Ақ-Қоюнлуларды күйрете алмады.

Ұзын Хасан 1478 жылы қайтыс болғанда, оның орнына Халил Мырза (Khalil Mirza) келеді, бірақ ол шілде айындағы Қой шайқасында (the Battle of Khoy) кіші інісі Жақып қарамағындағы конфедерациядан жеңіледі.

1478 жылдан 1490 жылға дейін билік еткен Жақып Ақ-Қоюнлу әулетін біршама уақыт сақтай алды. Алайда, билігінің алғашқы төрт жылында таққа таласқан жеті үміткерді Жақып өлім жазасына кесті. Жақып қайтыс болған соң азаматтық соғыс қайта бұрық етіп, Ақ-Коюнлулар өз ішінен іріп, көршілеріне қауіп төндіруден қалды.

Ақ-Қоюнлу территориясындағы тарихи орын: Хасанкейф.
Сефевид ағымын ұстанатын ертедегі Сефевид әулеті Ақ-Қоюнлу билігіне қарсы бүлік шығарады. Сафавидтер мен Ақ-Қоюнлулар 1501 жылы Нахчиван (Nakhchivan) қаласында шайқасып, Сефевидтердің көсемі Исмайыл шах I Ақ-Қоюнлуларды шегінуге мәжбүр етеді.

Ақ-Қоюнлу көсемі Алуанд (Alwand) Сефевидтерден шегіну кезінде Мардиндегі (Mardin) Ақ-Қойұнлулардың автономиялы мемлекетін қиратады. Алуандтың бауыры, соңғы Ақ-Қоюнлу көсемі Мурад та Сефевидтерден жеңіледі. Мурад 1501 жылы Бағдадта аз уақыт елді ұстап тұрса да, көп ұзамай Дияр Бәкірге қайта оралады, бұл Ақ-Қоюнлу билігінің аяқтағанын көрсетті.

Билігі
------

Ақ Қойұнлу әміршілері оғыз түріктерінің Бегундур немесе Баяндур руынан шыққан болып, олар оғыздардың негізін қалаушы мифтік атасы Оғыз қағанның ұрпақтары болып саналды. Баяндурлар әскери батырдан гөрі мемлекет басқарушы ретінде көбірек танылды, әрі Транскавказдағы (қазіргі Армения, Әзірбайжан және Грузия) саудагерлер мен феодал таптардың қолдауына ие болды.

Иран жаулап алынған соң Ақ-Қоюнлу билігінің шығысқа кеңеюінде Иран центр болып қоймай, Ақ-Қоюнлулардың басқару әдісі мен мәдениетінде Иранның ықпалы көрнекі болды. Иран провинцияларында Ұзын Хасан бұрыннан қалыптасқан әкімшілік жүйені және оның басшыларын өзгертпей сақтап қалды, сөйтіп Иранның кейбір әулеттері Ақ-Қоюнлу билігі үшін бірнеше ұрпақ бойы қызмет еткен. Ұзын Хасанның заманында төрт жоғарғы азаматтық лауазымды түгелдей ирандықтар ұстады: ұлы кеңесті (диван, divan) басқаратын уәзірлік (vizier); қаржыны басқаратын мостауфи әл-мамалек (the mostawfi al-mamalek); мемлекеттік мөр басылған моһрдар (the mohrdar); және патшалық сотты басқаратын маракур (marakur).

Османлы хаттарында Ақ-Қоюнлу патшаларының атағы араб.: ملك الملوك الأيرانية‎ "Иран патшаларының патшасы", араб.: سلطان السلاطين الإيرانية‎ "Иран сұлтандарының сұлтаны", парсы: شاهنشاه ایران خدیو عجم‎ *Шаханшаһ-е Иран Хадив-е Аджам*, яғни "Иранның Шаханшахы және Персияның әміршісі", *Джамшид шавкат ва Ферейдун раят ва Дара дераят* "Жамшидтей шапағатты, әрі Ферейдун байрағындай, әрі Дарийдай дана" деген секілді сипатталады. Ұзын Хасан сонымен бірге "Иран падишахы" (Padishah-i Irān) атағын иеленді, бұл атақты кейін Сефевид дәуірінде Сефевид империясының негізін салушы немересі Исмаил I өзіне қайта қабылдайды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ақ-Қоюнлу әміршілері
* Қара-Қоюнлу
* Жалайыр сұлтандығы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Michael M. Gunter, *Historical dictionary of the Kurds* (2010), p. 29
2. ↑  *Aq Qoyunlu*, R. Quiring-Zoche, **Encyclopædia Iranica**, (December 15, 1986);"*Christian sedentary inhabitants were not totally excluded from the economic, political, and social activities of the Āq Qoyunlū state and that Qara ʿOṯmān had at his command at least a rudimentary bureaucratic apparatus of the Iranian-Islamic type..*"  
"With the conquest of Iran, not only did the Āq Qoyunlū center of power shift eastward, but Iranian influences were soon brought to bear on their method of government and their culture.."*"*
3. ↑  Kaushik Roy, *Military Transition in Early Modern Asia, 1400-1750*, (Bloomsbury, 2014), 38;"*Post-Mongol Persia and Iraq were ruled by two tribal confederations: Akkoyunlu (White Sheep) (1378–1507) and Qaraoyunlu (Black Sheep). They were Persianate Turkoman Confederations of Anatolia (Asia Minor) and Azerbaijan.*"
4. ↑  Ak Koyunlu. "Ak Koyunlu, also spelled Aq Qoyunlu ("White Sheep"), **Turkmen** tribal federation that ruled northern Iraq, Azerbaijan, and eastern Anatolia from 1378 to 1508 ce."
5. ↑  Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, vol. 1 —  Santa-Barbara, CA: ABC-Clio. — P. 431. — ISBN 978-159884-336-1. "His Qizilbash army overcame the massed forces of the dominant Ak Koyunlu (White Sheep) **Turkomans** at Sharur in 1501...".
6. ↑  The Book of Dede Korkut — F.Sumer, A.Uysal, W.Walker. —  University of Texas Press. — P. Introduction. — ISBN 0-292-70787-8. "Better known as **Turkomans**... the interim Ak-Koyunlu and Karakoyunlu dynasties..."
7. ↑  Türkmen Akkoyunlu İmparatorluğu: Türkmen Akkoyunlu İmparatorluğu makaleler antolojisi (in Turkish) —  Grafiker. — P. 418. — ISBN 9759272172.
8. ↑  *electricpulp.com* AQ QOYUNLŪ – Encyclopaedia Iranica. Тексерілді, 25 наурыз 2018.
9. ↑  Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I —  Pindar Press. — P. 111. — ISBN 9780907132325.
10. ↑  Minorsky, Vladimir (1955). "The Aq-qoyunlu and Land Reforms (Turkmenica, 11)". *Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London* **17** (3): 449. doi:10.1017/S0041977X00112376.
11. ↑  Robert MacHenry. *The New Encyclopædia Britannica*, Encyclopædia Britannica, 1993, Үлгі:ISBN, p. 184.
12. ↑  Петрушевский И.П, Государство Азербайджана в 15 в. Сб. статей по истории Азербайджана, Баку, 1949.
13. ↑  Woods, John E. (1999) *The Aqquyunlu: Clan, Confederation, Empire,* University of Utah Press, Salt Lake City, p. 128, Үлгі:ISBN
14. ↑  Woods, John E. (1999) *The Aqquyunlu: Clan, Confederation, Empire,* University of Utah Press, Salt Lake City, p. 125, Үлгі:ISBN
15. ↑  C.E. Bosworth and R. Bulliet, *The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual* , Columbia University Press, 1996, Үлгі:ISBN, p. 275.
16. 1 2  Charles van der Leeuw. *Azerbaijan: A Quest of Identity, a Short History*, Palgrave Macmillan, Үлгі:ISBN, p. 81
17. ↑  Rosemarie Quiring-Zoche, "Aq Qoyunlu" Мұрағатталған 7 қазанның 2007 жылы. *Encyclopædia Iranica*.
18. ↑  Jean Aubin. "Études Safavides: Shah Ismail I et les notables de l'Iraq Persan", *JESHO* 2, 1959, pp. 37-81.
19. ↑  *Muʾayyid S̲ābitī ʻAlī* Asnad va Namahha-yi Tarikhi (Historical documents and letters from early Islamic period towards the end of Shah Ismaʻil Safavi's reign.) —  Kitābkhānah-ʾi Ṭahūrī, 1967. pp. 193, 274, 315, 330, 332, 422 and 430. See also: Abdul Hussein Navai, *Asnaad o Mokatebaat Tarikhi Iran* (Historical sources and letters of Iran), Tehran, Bongaah Tarjomeh and Nashr-e-Ketab, 2536, pages 578,657, 701-702 and 707
20. ↑  H.R. Roemer, "The Safavid Period", in *Cambridge History of Iran*, Vol. VI, Cambridge University Press 1986, p. 339: "Further evidence of a desire to follow in the line of Turkmen rulers is Ismail's assumption of the title 'Padishah-i-Iran', previously held by Uzun Hasan."


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуМоңғол империясының ыдырау кезінде пайда болған мемлекеттер |
| --- |
|  |
| Моңғол империясы | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Алтын Орда  (Жошы ұлысы) | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Батысбөлік | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ұлы Орда | 
Қырым хандығымен жойылған |
|  |
| Қасым хандығы | 
→ Орыс патшалығы |
|  |
| Қазан хандығы | 
→ Орыс патшалығы |
|  |
| Астрахан хандығы | 
→ Орыс патшалығы |
|  |
| Қырым хандығы | 
Осман империясымен вассалитет → Ресей империясының қорғауындағы тәуелсіздік → Ресей империясы |
|  |
| Хорезм (XIV ғасыр) | 
Темір әулетімен жауланған |

 |
|  |
| Шығысбөлік | 

|  |  |
| --- | --- |
| Сібір хандығы | 
→ Орыс патшалығы |
|  |
| Ала Орда | 
→ Орыс патшалығы |
|  |
| Ноғай ордасы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Үлкен | 
Ноғай-қалмақ соғысында жойылды |
|  |
| Кіші | 
Солтүстік Қара теңіз жағалауына миграция |

 |
|  |
| Сыған хандығы | 
Алтын Орда ханымен жойылған |
|  |
| Әбілқайыр хандығы(Өзбек ұлысы) | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Қазақхандығы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Кіші жүз | 
→ Ресей империясының құрамындағы Бөкей Ордасы |
|  |
| Орта жүз | 
Жоңғар хандығы басып алған → Ресей империясы |
|  |
| Ұлы жүз | 
→ Ресей империясы |

 |

 
→ Өзбек тайпалары |

 |

 |
|  |
| Юань Империясы (Үгедей ұлысы) | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Ойрат хандығы | 
Еділдің сағаларына миграция → Орыс патшалығының құрамындағы Қалмақ хандығы

|  |  |
| --- | --- |
| Жоңғар хандығы | 
Үшінші ойрат-маньчжур соғысы кезінде Цинь империясы басып алған |

 |
|  |
| Моңғол қағанаты | 
Цинь империясы басып алған |
|  |
| Мин империясы | 
Маньчжурлар басып алған және Цинь империясының құрамына енген |

 |
|  |
| Шағатай хандығы  (Шағатай ұлысы) | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Моғолстан | 

|  |  |
| --- | --- |
| Моғолия | 
Жоңғар хандығы басып алған |

Темір әулеті басып алған |
|  |
| Мәуереннаһр | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Темір әулеті(негізін салушы Әмір Темір) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Хиуа хандығы | 
→ Ресей империясының протектораты |
|  |
| Бұхар хандығы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Бұқар әміршілігі | 
→ Бұқар Халық Кеңес Республикасы |
|  |
| Қоқан хандығы | 
→ Ресей империясы |

 |
|  |
| Ұлы моғолдар империясы | 
→ Британдық Үндістан |

 |

 |

 |
|  |
| Ильхан мемлекеті  (Хулагу ұлысы) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Сербедарлар мемлекеті | 
Темір әулеті басып алған |
|  |
| Жалайыр сұлтандығы | 
жаулап алды Темір әулеті → тәуелсіздік кезеңі → Қара-Қоюнлу мемлекеті

|  |  |
| --- | --- |
| Қара-қоюнлу мемлекеті | 
Ақ-Қоюнлу мемлекеті басып алған |

 |
|  |
| Шобандар мемлекеті | 
Қара-Қоюнлу мемлекеті басып алған |
|  |
| Мұзаффаридтер мемлекеті | 
Қара-Қоюнлу мемлекеті басып алған |

 |

 |

 |

Санат:Әзірбайжан тарихындағы мемлекеттер