recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Илзат Ахметов** (қыр. *Ильзат Тоглокулы Ахметов*; 31 желтоқсан 1997, Бішкек, Қырғызстан) — қырғызстандық және ресейлік футболшы, Ресей Ұлттық футбол құрамасы мен ЦСКА клубының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

"Алға" клубының түлегі. 2009 жылы Тольяттиге аттанып, Юрий Коноплев академиясына қабылданды, 2014 жылы "Рубин" қатарын толықтырды. 

2014 жылы 16 жасында "Рубин" сапында кәсіпқой футболшы ретінде ойнай бастады. "Рубинде" төрт маусым ойнады, бірақ көбіне қосалқы құрамда отырып қалды. 

2018 жылы шілдеде ЦСКА-ға ауысты. Сол жылы Ресей чемпионатындағы үздік жас футболшы атанды. Бір жылдан соң нөмірін 77-ден 7-ге алмастырды. 

### Халықаралық

Ресейдің бірнеше жастағы құрамасында ойнады.

2016 жылы Қырғыз футболының басшылары Ильзатты Қырғызстан құрамасы сапында ойнағанын көргісі келетінін мәлімдеді. Ильзат Қырғызстанда дүниеге келгендіктен, Қырғыз құрамасында ойнауға толық құқылы еді. Қырғызстан құрамасының бапкері Александр Крестинин де Ильзатты құрамаға шақыру үшін бірнеше рет талпынды, бірақ онысы сәтсіз аяқталды. Ақыр соңында Ресей құрамасының бапкері Станислав Черчесов Ильзатты Ресей құрамасында ойнауға шақырды.

2019 жылы 21 наурызда Бельгияға қарсы ЕУРО-2020 іріктеуі матчында тұңғыш рет Ресей құрамасы сапында алаңға шықты.

Жетістіктері
------------

### Командалық

**ЦСКА**

* Ресей суперкубогы: 2018

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Ахметов Ильзат Тоглокович — статистика, биография, титулдары, жаңалықтар, видео.  ЦСКА Мәскеу. Тексерілді, 28 шілде 2018.

Сілтемелер
----------

* Профилі

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
FootballFacts.ru · National-Football-Teams.com · premierliga.ru · Soccerway · sportbox.ru · Transfermarkt · worldfootball.net |

 |
Асу сызбасы.
**Асу**– тау жотасының табаны жалпақ, асып өтуге қолайлы жері. А. пайда болуына қарай эрозиялық (өзендердің тау басындағы аңғарының қарама-қарсы беткейлеріндегі кері эрозиялық әрекет нәтижесінде жақындасуынан пайда болған), тектоникалық (антиклинальді қатпарлану осінің өз орнында шөгуі және күмбезді қатпарлықтың жарықты бойлай төмен түсуінен пайда болған), мұздықтық (қардың бір-бірімен қосылуы және одан әрі тапталуы нәтижесінде пайда болған) болып бөлінеді. Кең, табаны жалпақ А-лар көлік қарым-қатынасында үлкен маңызға ие. Пайдаланылуына қарай жағынан жылдық, маусымдық болып ажыратылады. Қазақстанда биік тауларда Ақсу, Алтынемел, Күйік, Қордай, Құрметі т.б. А-лар бар.

* Сурет:Горный перевал в Колорадо.jpg
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Кик-эм-Дженни - Кариб теңізінің түбінде орналасқан суасты белсенді жанартауы.
Бұл жанартау Гренада аралының солтүстігінен 8 шақырым және Гренадин
Ронде аралының батыс 1960 жылдан бері Кик-эм-Дженни атқыламаеан
жағында 8 шақырым қашықтықта орналасқан.
Кик-эм-Дженни теңіз деңгейінен 1300 м биіктікте, Кіші Антиль аралдары қырқасының ішкі батыс беткейінде орналасқан.
Жанартау соңғы рет 2001 жылы атқылаған болатын.
Жанартаудың алғаш рет атқылауы ресми түрде 1939 жылы 23 шілдеде тіркелген. Алайда бүл жанартаудың бұдан бүрын талай рет атқылағаны туралы деректер бар.
Жанартау 1939 жылдан 2001 жылға дейін кемінде 12 рет атқылаған екөн. Осы аралықтағы ең күшті атқылау 1939 жылы тіркелген. Осы атқылаулардың салдарынан аймақта жиі жер сілкіністері орын алған.
Жанартау биіктігі 1962 жылы теңіз деңгейінен төмен 235 м-ден 160 м-ге көтерілген.
ROV мұхит барлаушы- ларының кемесі арқылы жанартаудың ең әсерлі көрінісін тамашалауға болады. Тамаша көрініс Кик- эм-Дженнидің негізгі кратеріне және газ көпіршіктерінен тұратын дуалға жақындаған сәтте байқалады.
Жанартау елді мекендер орналасқан маңызды аймақтардағы таяз суда тұр. Кик-эм-Дженнидің маңында белгілі бағыттары бойынша жүретін көлік жолы бар.
Ертеректегі карталарда бұл жанартауды шағын арал ретінде белгілеген.
Жанартау 1939 жылы атқылағанда теңіз бетін қақ жара отырып, биіктігі 2 м болатын алып цунами пайда болған.1939 жылғы атқылаудан кейін пайда болған бұлттар теңіз деңгейінен 275 м-ге дейін көтерілді.
Кик-эм-Дженни 1939 жылеа дейін белгісіз болған.

Дереккөз
--------

1. Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Астрономиялық-геодезиялық тор**  — орны астрономиялық-геодезиялық координаттар жүйесінде анықталатын аспан шырақтарының және жер бетіндегі тірек нүктелерінің жиынтығы. Торларды құру астрон. және геодезиялық әдістермен орындалады. Астрономиялық әдісте тірек нүктелерінің орнын аспан шырақтарын бағдарлау арқылы анықтайды; бұл әдісте нүктенің координаттары тәуелсіз анықталады, бірақ анықтау дәлдігі төмен болады. Геодезиялық әдісте тордың бастапқы нүктелерінің координаттарын астрон. әдіспен, қалған тірек торларының координаттарын жер бетіндегі геом. пішіндердің қабырғаларын және бұрыштарын өлшеу арқылы анықтайды. Тордың осылай құрылған сұлбасы өлшеу кезінде кететін қателердің жиналуына шек қояды және өлшеу процесіндегі бақылауды қамтамасыз етеді. А.-г. т. жазықтық және биіктік торларынан тұрады. Жазықтық тірек торлары триангуляция, полигонометрия және трилатерация әдістерімен, ал биіктік тірек торлары геометриялық, тригонометриялық нивелирлеу әдістерімен жасалынады. Биіктік А.-г. т-ның басты пункті — Кронштадт футштогының нөлі.
**Ербол Сыпатаев** – Желтоқсан көтерілісіне қатысып, алаңда қазақ қарындастарын құтқару барысында алған соққыдан қайтыс болған жас қазақ жігіті. Ұлы жүздің Суан руынан шыққан.

Өмірбаяны
---------

Талдықорған облысының Көктал ауылында 1964 жылы дүниеге келген. Желтоқсан көтерілісі уақытында Алматы қаласында энергетика институтының 2 курс студенті болған. Кейбір мәліметтерде оның әке-шешесі жоқ, тек туысқандары ғана болғандығы айтылған. Ол туралы деректер өте аз.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ербол Сыпатаев
* Ербол Сыпатаев(қолжетпейтін сілтеме)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Желтоқсан қарлығаштары» кітабы.
1846 жылғы Астық заңдарына қарсы көтеріліс.
**Астық заңдары** (Англияда) - 15-19 ғасырларды астық импортына жоғары баж салығын белгілеген заңдар[1].

Бұлар ішкі рынокта сатылатын егіншілік өнімдеріне қымбат баға қою мақсатымен енгізілді. Астық заңдарында астыққа салынатын шетке шығару бажының біресе жойылып, біресе төмендеп отыруы ескерілді. Бұл ішкі рыноктағы ауыл шаруашылық өнімдері мөлшерінің азаюына не оның бағасының қымбаттауына әкеліп соқты[2]. 

Астық заңдары ірі жер иеленушілердің мүддесін қорғады. 1815 жылғы заң бойынша Англияда әр квартердің бағасы 80 шиллингке жеткенше, шетелден бидай әкелуге үзілді-кесілді тыйым салынды. Бұл шаралар халық бұқарасының наразылығын туғызды. Оны Астық заңдарын жою арқылы жұмысшылардың күн көріс заттарының құнын кемітуге, сөйтіп олардың жалақысын төмендетуге ұмтылған өнеркәсіптік буржуазиясы пайдаланды. 

1822 ж. ұкімет бұл заңдарға бірсыпыра өзгерістер енгізуге мәжбүр болды. Ал 1828 ж. Хаскиссон мен Каннинг өздерінің "Сырғымалы шкаласын" ойлап шығарды. Бұл шкала бойынша ішкі рынокта астық бағасының төмендеуіне қарай оны шеттен әкелуге салатын баж салығы көбейеді де, бағаның жоғарылауына қарай азаяды.

Үкіметтің бұл шарасы да халықты қанағаттандыра алмай, лендлордтардың экономикалық және саяси ықпалын әлсірету жолындағы күрес орши түсті. Осының салдарынан 1896 ж. Р.Пиль үкіметі Астық заңдарының жойылуы Англияда капитадизмнің дамуын тездетуге мүмкіндік берді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
2. ↑
**Тауфиков Румиль Тауфикұлы.** 1974 жылы 30 қаңтарда Қырғыз КСР Фрунзе қаласында туған. Қазақ.

Анасы - Әбділманова Нәзия (1953 жылы туған), үй шаруасымен айналысады, Алматы облысының жөндеу-құрылыс тресінде жұмыс істеген.
Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетін (1997, 2000), «Математика және информатика», «Құқықтану» мамандыктары бойынша бітірген.

2000 жылдан - «Астана қаласының коммуналдық меншік қоры» МКК бас маманы, бөлімшесін басқарушы. 2001
жылдың мамырынан - Астана қаласы әкімі аппаратының ұйымдастыру-бықылау және мамандармен жұмыс бөлімінің бас маманы - Хаттама жетекшісі. 2001 жылдың қарашасынан - ҚР Президенті Хаттамасының кеңес берушісі, сектор меңгерушісі, бас инспекторы. 2006 жылдың наурызынан - ҚР Президенті хаттамасы жетекшісінің орынбасары. 2009 жылдан бері - ҚР Президенті Хаттамасының жетекшісі.

«Құрмет» орденімен (2010), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған.
Дипломатиялық рангі - I сыныпты кеңесші.

Үйленген. Жұбайы - Тауфикова Әлия Ибрагимқызы (1981 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. Қыздары - Тауфикова Әлима (2000 жылы туған), Тауфикова Тәмила (2006 жылы туған), Тауфикова Аида (2010 жылы туған); ұлы - Тауфиков Тамерлан (2008 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Сурет:Academia Romana cladirea noua.jpgҚазіргі таңдағы Румын акадеимиясы.

Румын академиясы
----------------

**Румын академиясы (РА)**-Румын мемлекетінің жоғары ғылыми мекемесі. 1866 жылы Румын әдебиет қоғамы ретінде құрылды.1867 жылдан Румын академиялық қоғамы, 1879 жылдан Румын академиясы, ал 1948 жылы Румын Халық Республикасының, 1965 ж. Румыриянің академиясы болып қайта құрылды. Академия құрамына 12 секция кіредіғ(1975): **математика**; **физика**; **xимия**; **теx.ғылымдар**; **биология**, а. ш. Және орман шаруашылығы ғылымдары; **геология** ,**геофизика** және **география**; **медицина ғылымы**; **экономикалық және әлеуметтік ғылымдар**; **философия**, **псиxология** және **заң ғылымдары**; **тариx**; **филиология**; **әдебиет және өнер**. 

Клуж-Напокада, Яссыда филиалдары, Тимишоар және Тыргу-Муреште ғылыми-зерттеу. базалары бар. Академия органы-Analele Academiei Republicii Socialiste Romania" (1867). Академия 70-тен астам журнал шығарады.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энцеклопедиясы.
Кетондар
**Кетондар** - құрамында екі көмірсутек радикалымен байланысқан карбонил тобы >C=O бар органикалық қосылыстар класы. Жалпы формуласы RCOR^1. Кетондар алифатты, алициклді, ароматты немесе гетероциклді қатарларға бөлінеді. Алифатты қатардағы ең қарапайым кетондар - ацетон CH3COCH3, ароматты қатарда - бензофенон C6H5COC6H5. Кетондар органикалық еріткіштерде жақсы ериді. Кетондар реакцияларын екі түрге бөледі:карбонилге қосылу реакциялары (сутектің, көгерткіш қышқылдың т.б. қосылуы); карбонил топтағы оттектің орнын басу реакциялары (галогендермен, гидроксил амимен т.б. алмастыру). Кеттондарды алу әдістері альдегидтерге ұқсас. Оны екіншілік спирттерді тотықтыру, карбон қышқыл тұздарын құрғақ айдау т.б. әдістермен алады. Кетондар еріткіштер ретінде және түрлі органикалық синтезде кеңінен қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ.Қаратаев
**Кеуек шыны** - шынының және газ бөліп шығаратын қасиеті бар әртүрлі шикізаттардың (әк, мәрмәр, тас көмір т.б.) ұнтақ қоспасын қыздыру арқылы ісіндіріп, соңынан күйдіру жолымен алынатын жылу өткізбейтін материал. Кеуек шыны алу үшін шыныға 0,5-3% газ бөлгіш заттар қосылып ұнтақталады да, жоғары температураға шыдамды болат қалыпқа салынып күйдіру пешіне жіберіледі. Одан шыққасын шынықтырылып, суытылады да, қажеттегі мөлшерге сай кесіледі. Бұның тығыздығы 200-500 кг/м³ беріктігі 20-150 кг/м³, жылу өткізгіштігі 0,03-0,12 ккал/м\*сағ\*град. Кеуек шыны үй қабырғалары мен жылыту және тоңазыту агрегаттары үшін жылу өткізбейтін материал ретінде қолданылады.
Кеуде қуысында орналасқан органдар

**Кеуде қуысы** (лат. *Cavum thoracis*) — адам денесінің жоғарғы бөлігі. Кеуде қуысын құрсақ қуысынан көкет бөліп тұрады. Кеуде қуысында өкпе, өңеш, жүрек, айырша без, кеңірдек, бас бронхылары және лимфа түйіндері, қан тамырлары, лимфа тамырлары және жүйкелер орналасқан. Кеуде қуысының ішкі беті сір қабығы мен көмекерілген. Кеуде қуысы 12 жұп қабырға, төстік және омыртқа жотасын кеуде бөлігінің омыртқаларынан құралған. Кеуде қуысының жоғарғы және төмеңгі тесігі бар. Кеуде қуысының төменгі жағы мен іш қуысының аралығын көкет (диафрагма) бөліп тұрады. Кеуде қуысының пішіні адамның жынысына қарай әртүрлі болып келеді, сондай-ақ мамандығына және түрлі аурулар әсеріне қарай өзгеруі мүмкін.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* АДАМ АНАТОМИЯСЫ. - Алматы: «Аруна» баспасы. - 208 бет. - Серия : «1100 қызықты дерек». ISBN 978-9965-26-610-2
**Мұхаметсәлім Әбдірахманұлы Кәшімов** (1884, Ақмола облысы, Біржан сал ауданы – 1935, Біржан сал ауданы) – ақын, журналист.

* Жас кезінде әкесінен, кейін молдадан оқып, хат таныған. Әкесіне еріп Меккеге қажылыққа барып, "Бала қажы" атанған. Ол – бірнеше тәлім-тәрбиелік еңбектердің авторы.
* "Әдеп" (1907)
* "Сабақ" (1907)
* "Насихат қазақия" (1908)
* "Ақыл кітабы" (1908), т.б. еңбектерінде қазақ балаларына оқу-білім, тәлім-тәрбие, тазалық, мәдениет мәселелері төңірегінде ақыл-кеңес, өнегелі тағлымдар ұсынады.

Ол шәкірт тәрбиесін ұлттық салт-дәстүрге негіздей жүргізуді, мұны имандылық пен адамгершіліктің сан-алуан көріністерімен ұштастырып отыруды уағыздайды. Оқытудың тәрбиелік жағына үлкен мән беріп: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *"Еш уақыт оқуға тәкаппарлық қылмаңыз. Оқу үйрену қандай жақсы болса да, көңілде бұзық ниет болса қадірі кемиді"* |  |

, - дейді. Шәкірттерді аз сөйлеп, көп тыңдауға, жаман істен жиреніп, жақсы істен үйренуге шақырады. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *"Күні бойы істеген ісіңізді кешкісін ойланып, қайта қараңыз, ертеңгі ісіңізге жоспар құрыңыз. Ол әр күнгі ісіңізді көрсететін дәптер сияқты. Дәптерге жаман нәрсе жаздырмауға тырысыңыз"* |  |

 деп, адамның өзін-өзі тәрбиелеу ісіне ерекше мән береді.

Кәшімов ананың бала тәрбиесіндегі рөлін жоғары бағалап, қыздарды өз келісімінсіз жастай атастыруға қарсылық білдіріп, оларды мұсылманша оқытып, тәрбиелеуді жақтайды. 

* "Сұлу қыз" (1909) өлеңдер жинағы
* "Мұңлы Мариям" (1914) романы жарық көрген.

1911 – 14 жылдары "Айқап" журналында қызмет істей жүріп, ел ішіндегі мектеп-медреселердің жай-күйі, олардағы оқу-тәрбие істерінің барысы жайында ой қозғаса, Жетісу, қырғыз, қытай қазақтарын аралаған кезінде (1915 – 16) этнографиялық очерктер жазған. Онда елдің тұрмыс-салты, әдет-ғұрпымен бірге оқу-ағарту мәселелерін де сөз етіп, тәлімдік ой-пікірлерін ортаға салады.[1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жарықбаев Қ. Қалиев С. *Қазақ тәлім-тәрбиесі*, Алматы, 1995
2. ↑  *Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы*, 2-том, Алматы, 1998.
**Мұхаметжан Боқайұлы** (1912-1974), палуан. Жаңаарқаның түлегі. 1935 - 1936 жылы механизаторлар курсын бігіріп, Жаңаарка ауданының алғашқы тракторшыларының бірі болды. Кейіннен ферма меңгерушісі болып істеген. 1930-1970 жылы ауыл спортын дамытуға зор үлес қосты. 1935 жылы қазақша күрестен ҚР-ның біріншілігінде ауыр салмақ категориясы бойынша жеңімпаз атанды. 1945 жылы Жамбылдың 100 жылдық мерейтойында 1-орынды жеңіл алды. 1948 ж. Ашхабадта өткен халықаралық жарыста чемпион атанды. Жаңаарка ауданының орталығы Атасу қалашығында палуан есімімен көше аталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Килиан Мбаппе Лоттен** (фр. ; 1998 жылы 20 желтоқсанда туған, Бонди, Франция) — француз футболшысы, "Пари Сен-Жермен" клубы мен Франция құрамасының шабуылшысы. 

2016/17 жылғы маусымда Франция чемпионатының үздік жас футболшысы атанды. 2018 жылғы әлем чемпионы және үздік жас футболшы, Францияның жыл футболшысы.

Мансабы
-------

### Клубтық

Кәсіпқой карьерасын 17 жасында "Монако" клубында бастады. Тұңғыш рет 2015 жылы 2 желтоқсанда Франция чемпионатындa "Кан" командасына қарсы 88-минутта Фабиу Коэнтраудың орнына алаңға шықты. Сегіз күннен соң еурокубоктердегі дебют ойынын өткізіп, Еуропа Лигасының алтыншы турында "Тоттенхемге" қарсы ойында алаңға шықты. Бұл кездесуде нәтижелі пасымен көзге түсті.

2016-17 жылғы маусымда "Монако" чемпиондар Лигасының жартылай финалына дейін жетті. Команданың осы жетістігіне көп үлес қосқан Мбаппе Еуропаға танылып үлгерді де, кәрі құрлықтың бірнеше алпауыт клубтары оны өз қатарына қосып алғысы келетінін мәлімдеді. 

Келесі маусымда Мбаппе "Пари Сен-Жермен" клубына жалға берілді. Енді ол Неймармен бірге тізе қосып ойнады. Бірақ еурокубоктерде команда 1/8 финалдан аса алмады. Мбаппе Франция чемпионатында 27 матчта алаңға шығып, 13 гол соқты. Маусым біткен соң париждік клуб оны түпкілікті сатып алды. 

### Ұлттық құрама

Ұлттық құрамада тұңғыш рет 2017 жылы алаңға шықты. 2018 жылғы әлем біріншілігінің екінші турында Перудің қақпасына гол соғып, есеп ашты. 1/8 финалда Аргентинаның қапасына екі гол соқты (4:3). Финалда Хорватияның қақпасына да бір гол енгізді. 

Мбаппе турнирдің ең үздік жас ойыншысы атанды.

Жетістіктері
------------

### Командалық

Франция **Монако**

* Франция чемпионы: 2016/17

Франция **Пари Сен-Жермен**

* Франция чемпионы: 2017/18, 2018/19, 2019/20
* Француз Лигасының кубогы: 2017/18, 2019/20
* Франция кубогы: 2017/18, 2019/20
* Франция суперкубогы: 2019

### Жеке

* Франция чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2016/17
* Golden Boy жүлдесінің иегері: 2017
* Франция чемпионатының үздік мергені (2): 2018/19, 2019/20
* Франциядағы жыл футболшысы (2): 2018, 2019
* Әлем чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2018
* "Копа" олжасының иегері: 2018
* 1 (3) лигадағы ай ойыншысы: сәуір 2017, наурыз 2018 , тамыз 2018

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Simon Rémoussin* Kylian Mbappé, precocious talent  (ағыл.).  AS Monaco FC (24 October 2016). Басты дереккөзінен мұрағатталған 28 қазан 2016.(қолжетпейтін сілтеме)
2. ↑  *Toby Gannon* Kylian Mbappe’s mum ‘fears Neymar and Dani Alves are teasing her son over Teenage Mutant Ninja Turtles’ Donatello comparison  (ағыл.).  The Sun (11 July 2018).
3. ↑  *Alexandre Jaquin* PSG: pourquoi Mbappé est surnommé "Donatello" dans le vestiaire.  RMC Sport (18 қыркүйек 2017).
4. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі — transfermarkt.com (ағыл.)
**Мұхамедия Жұмағалиев** - 1950 жылы 11 қарашада Көкшетау облысы, Чистополь ауданына (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Ғ.Мүсірепов ауданы) қарасты «Жаркөл» кеңшарының «Теңдік» ауылында туған.

Көкшетау қаласындағы облыстық мектеп-интернатты 1968 жылы бітірген. Сол жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетіне оқуға түсіп, оны 1974 жылы тамамдаған.

Еңбек жолын бұрынғы Көкшетау облыстық «Көкшетау правдасы» газетінде кіші әдеби қызметкер болып бастаған.

1974 жылдың қазан айынан бастап, 1988 жылдың қазан айына дейін республикалық «Жазушы» баспасының көркем аударма, поэзия редакцияларында кіші редактор, редактор, аға редактор болып қызмет істеген. Бүдан кейін Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясында аға ғылыми редактор, ғылыми және әдеби бақылау редакциясының жетекші маманы, Қазақстан Республикасы Экология және биоресурстар министрлігінің Орман шаруашылығы комитетінде бас маман-аудармашы, «Өнер», «Балауса» баспаларында редактор, аға редактор қызметтерін атқарды.

2006 жылдан бері «Жулдыз» журналы поэзия бөлімінің меңгерушісі.

Шығармашылығы
-------------

Тырнақалды өлеңі «Тың өлкесі» газетінде 1965 жылы жарық көрді. Одан кейін өлеңдері республикалық «Қазақ әдебиеті», «Қазақстан пионері» (қазіргі «Улан») газеттерінде, «Қазақстан әйелдері» журналында жариялана бастады. «Сырымды айтам» атты тұңғыш жыр жинағы «Жалын» баспасынан 1977 жылы басылып шықты. Одан бергі уақыт аралығында ойға тарта өлеңдер жинағы оқырмандар қолына тиді.

Көркем аударма саласында да жемісті еңбек етіп келеді. Армян балалар жазушысы Хажак Гюльназарянның «Нағыз саяхатшылар» атты әңгімелер кітабын («Жалын», 1982), төрт суретті кітаптан тұратын орыс ертегілерін («Асыл кітап», 2009), орыс ақындары Леонид Кривощеков, Валерий Антонов, ұйғыр ақыны Абдулһай Рози, корей ақыны Мен Ден Үк өлеңдерін қазақ тілше аударды. Сондай-ақ орыс, эстон, қарақалпақ поэзиясы антологияларын тәржімалауға қатысты. Өзінің бірқатар өлеңдері жас ақындардың орыс тілінде жарық көрген ұжымдық жинағына (Разбег. «Жалын», 1986) енді. «Деген екен», «Майдан әзілдері», т.б. жинақтарды қүрастырған.

Ашхабад қаласында өткен туысқан республикалар жас ақындарының Бүкілодақтық VIII фестиваліне қатысқан.

* Сырымды айтам. Өлеңдер. А. «Жалын», 1977;
* Гүлдәурен. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1981;
* Қанатым. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1983;
* Сағыныш саздары. Өлеңдер. А. «Өнер», 1995;
* Сәлем айт Көкшетаудың білігіне. Өлеңдер. А. «Әл-Фараби», 1999;
* Бақыты үшін басқаның. Өлеңдер. А. «Балауса», 2000;
* Жанымның жапырағы. Өлеңдер. А. «Жас Ұлан и К», 2004;
* Жүректен жаңғырықтар. Өлеңдер. А. «РИИЦ Азия», 2006;
* Бір сабақ гүл. Өмірнама, өлеңдер. А. «Асем-Систем», 2008.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Эль-Ваха-эль-Бахария қаласы** (Египет, «Солтүстік оазис») – Египеттегі оазис және Гиза губернаторлығындағы қала
.

Оазистің ұзындығы 94 км, ені 42 км дейін жетеді. Жалпы ауданы 2000 км² шамасында. Қалада Ескендір Зұлқарнайынның ғибадатханасынан қалған орын бар. Археологтардың болжауы бойынша Ескендір Зұлқарнайын Сива қаласындағы Амон ғибадатханасындағы көріпкелден қайтып келе жатқан кезде Бахария қаласынан өткен. 1996 жылы *«Алтын мумиялар алқабы»* атты грек-римдік некропольдің қазба жұмыстары басталып, сол заманға жататын 34 мазар зерттелді. Қазіргі таңда оазис қарқынды дамуда. 1970 жылы қала мен Каирді байланыстыратын жол салынды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Көшеге мемлекет және қоғам қайраткері, қазақтың белгілі драматургі, Қазақстанның халық жазушысы Қалтай Мұхамеджановтың есімі (Алматы қаласының мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764 қаулысы) берілген. Мұхамеджанов Қалтай (1928-2001) Қызылорда облысының Тереңөзек ауданында шіркейлі елді мекенінде дүниеге келген. Ол Қазақстанның Мемлекеттік кино комитетінде бас редактор, Қазақстан Жазушылар Одағының екінші хатшысы, «Ара»-«Шмель» журналының бас редакторы, «Заман-Қазақстан», «Түркістан» газеттерінің бас редакторы қызметтерін атқарған. Бұрынғы атауы - 3-ші көше. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Бейсембаев көшесінен басталып, Нұрмаханов көшесіне дейін созылып жатыр. Тимов, Жантөрин, Абдраманов көшелерін қиып өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Еуразия
**Еуроазияшылдық** — XX ғасырдың 20-жылдары ресейлік эмигранттар арасында пайда болған тарихи-мәдени концепция және оның негізінде қалыптасқан қоғамдық-саяси ағым. Еуроазияшылдық Ресей мәдениетінің өзіндік ерекшеліктеріне басты назар аударады. Оның басты өкіддері Л.П. Карсавин, Н.С. Трубецкой, П.Н. Савицкий, Н.А. Алексеев, Г.В. Флоровский.

Ресей болашағының даму жолдары мен сипаты жөнінде батысшылдармен және славянофильдермен пікірталас жүргізген (бағдарламалық жинақ: "Шығысқа ауысу. Сезімдер және жасалымдар. Еуроазияшылдық тұжырымдары"). Еуроазияшылдық Ресей орыс этносының ерекшеліктерін славянофильдерден өзгеше дәлелдеген. Бұл ерекшелік, дейді олар, орыс этносының синтетикалық табиғатымен сипатталады. Ресей Батыстан да, Шығыстан да өзгеше, айрықша өркениет типі болып табылады. Бұл еуразиялық мәдени типке, Ресей тарихы мен орыс діліне шығыс "тұрандық", негізінен татар-моңғол жаугершілігінен қалған түркі-татарлық ықпал зор болған. Еуроазияшылдықтар азиялық мемлекеттермен тығыз қарым-қатынасты орнықтыруды жақтаған. Олар Батыс мәдениетіне еліктеуге қарсы шығып, оны "Еуропаға бас ию", "руханисыз штернационализм" деген. Кеңес Одағы тарағаннан кейін еуроазияшылдық идеясы кейбір жаңа тәуелсіз мемлекеттерде де қайтадан жанданды. Мұны бұрынғы тұтас өркениеттілік типке (Кеңес Одағы) тән құндылықтарды аңсау немесе ұлтаралық келісімді тұрақты етуге бағытталған саяси идея деп бағалауға болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Фернандо Пачеко Флорес** (исп. Fernando Pacheco Flores, 18 мамыр 1992) — испаниялық футболшы, «Реал Мадрид» клубының қақпашысы.

Фернандо

### Мансабы

Бадахосада, Эстремадурада дүниеге келіп, Пачеко «Реал Мадрид» клубына келерден бұрын жергілікті екі клубтың даңқын корғаған. 2006 жылы 14 жасында «Реал Мадрид» клубымен келісімге отырған болатын. Ең алғаш ойынын клуб жүйесіндегі «Реал Мадрид С» командасында 2011 жылы 28 тамыз күні көрсетті. Бұл ойын «Райо Махадаонда» клубына қарсы болған кездесу еді.

2014 жылдың 11 тамыз күні «Реал Мадрид» Пачеконы УЕФА Кубогының ойынына 3-қақпашы ретінде қосты, «Севилья» клубына қарсы.
**Эль-Кусейр қаласы** (Египет) – Қызыл теңіз жағалауындағы Египет қаласы. Арабша *«шағын қамал»* деген мағына береді. 
[1].

Халық саны 50 000 (2006 жылғы халық санағы бойынша). Египет перғауыны ΙV Ментухотептің билігі кезінде бұл жерде Джаау қаласының негізі қаланған болатын. Джаау ежелгі Египетте маңызды портты қала болған. Қазіргі атауы Исламның келуімен қалыптасқан. Ол кезде халық саны аз болатын, бірақ мамлюктер билеген уақытта Кусейр Хидазға қажылыққа адамдарды жіберетін басты қала болып, қайтадан көркейе бастады. Қазіргі таңда Кусейр курорт-қала ретінде жақсы дамып келе жатыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Дәулет Лайықұлы Байділдинов** (14.4.1960 жыл, Украина, Донецк облысы, Артемовск қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1996), профессор (2003). Қазақстан Республикасының Жоғары мектебі ғылыми академиясының корреспондент мүшесі (2003). 

ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университте оқытушы, комсомол комитетінің хатшысы, деканның орынбасары, доцент, Заң ғылыми орталығының директоры (1982–1997), Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесінің кеңесшісі (1997–1998) қызметтерін атқарды. 1998 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі, декан. 

«Экологическое законодательство Республики Казахстан: совершенствование и кодификация» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

Шығармалары:
------------

* Юридическая ответственность за экологические правонарушения, А. 1993;
* Экологическое законодательство РК, А. 1995;
* Правовой механизм государственнего управления в экологии, А. 1998.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Николай Александрович Спешнев**(1821, Курск губерниясы.-17.03.1882, Петербург)-орыс революционері. Тегі- дворян. Царскосельск лицейінде (1839) және Петербург университетінде оқыды. 1842-1846ж. шетелде тұрып, Швейцарияда азаттық қозғалысына қатысты. Спешнев царизмді құлатуды, халық [[революция[[сы арқылы шаруаларды азат етуді жақтады. Ол- петрашевшілер басшыларының бірі. Петрашевшілер ісіне байланысты ату жазасына кесілді, кейіннен 10 жыл катогтармен ауыстырылды. 1857-1859 жылы «Иркутские губернские ведомости» газетінің редакторы болды. 1861-1862 ж. Псков губерниясында дау- жанжалды бітістіруші қызметін атқарып, шаруалар мүддесін қорғады.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 387 бет
**«Сан-Луис»** (ис. *San Luis F.C.*) — 2013 жылға дейін Мексика чемпионаттарында ойнаған Сан-Луис-Потоси қаласындағы футбол клубы.

Тарихы
------

1957 жылы құрылды. Алғашқы маусымда уақытша жабылып қалған "УНАМ Пумас" клубының орнына екінші дивизионда ойнады. 1961-66 жылдары қаржылық қиындықтарға байланысты базасы Тампикоға көшірілді де атауы "Ауриасулес" боп өзгерді. Мүлде жабылып қалудан жергілікті бизнесмендердің бірі құтқарып қалды. 

1976 жылы бұрынғы атауын иеленіп, өз қаласына қайта оралды.

2013 жылы базасы Чьяпас қаласына көшірілді. Бірақ ұзамай клуб жабылып қалды. Орнына "Чьяпас" клубы құрылды.

Тұлғалары
---------

### Атақты ойыншылары

* Себастьян Абреу
* Октавио Вальдес

Сілтемелер
----------

* Ресми сайты
**Волобоев Николай Алексеевич** (30. 3. 1934 жылы туған, Ақтөбе) – медицина ғылым доктыры. (1979ж.), профессор (1981ж.). Свердловск (1958ж. қазіргі Екатеринбург) мед. институтын бітірген соң Шымкент (қазіргі Оңтістік Қазақстан) облысында дәрігер (1958–1967ж.), Целиноград медицина инситутында (қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, курс меңгерушісі (1968–1979), ал 1979 жылдан кафедра меңгерушісі болып жұмыс істеді. Ол уытты ісікке шалдыққан, жарақатты болған адамдардың қан айналысын зерттеп, қандағы патофизиол. патохим. өзгерістерді (артерия мен вена анастомазы, капиллярда белок алмасуы) бағдарлау әдістерін ұсынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Дәулет Отарбаев** (1985 жылғы 9 желтоқсанда дүниеге келген) — тай боксындағы және К-1 боксшысының кәсіби боксшысы.

Өмірбаяны
---------

1985 жылы 9 желтоқсанда ҚазССР-ның Жамбыл қаласында дүниеге келген. 14 жасында ол Сочиге көшті.

Тай боксымен айналысуды 2001 жылы бастады. Ресейдің еңбек сіңірген жаттықтырушысы Расул Мұртазалиевтің қол астында жаттықты. 2003 жылы Спорт Шебері атағына ие болды. 2004 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін, ол Сочи мемлекеттік университетінің «Дене шынықтыру және спорт» факультетіне оқуға түсті. Университетті бітіргеннен кейін 2008 жылы ол Қазақстанға оралды.

2010 жылдан бастап жаттықтырушы негізін атқарып келеді. Алматы қаласындағы Муай Тай «Adamant» клубының қалаушысы, бас бапкері және күрескері болып табылады.

2014 жылдың күзінен бастап, «КҮРЕС ARMA S.M.C.» (Мәскеу) кәсіби шайқас спорт клубы промоутрлерінің шакыруымен, кәсіби шайқастарға қатысу үшін, Сергей Харитонов, Джабар Аскеров сияқты белгілі балуандар дайындаған Руслан Кривушиде жаттыға бастады,

Спорт жетістіктері
------------------

### Әуесқойлар

* Ресей кубогының 4 мәрте жеңімпазы
* Қазақстанның 10 дүркін чемпионы
* Еуропа чемпионы - 2008
* Азия чемпионы - 2009
* 2 дүркін әлем чемпионатының жүлдегері
* Әлем чемпионы - 2007 ж.

### Кәсіпқойлар

* Таиланд Кубогының жеңімпазы - 2008ж
* «Алмаспен күрес - достық» жеңімпазы - 2014ж
* «Super muay thai 2015» турнирінің чемпионы.

### Сілтемелер

* Даулет Отарбаев Super big Match 30.08.2013
* Даулет Отарбаев — Наимджон Тухтобаев 22.03.2014
* Чемпионат Мира 2007: Даулет Отарбаев VS Canadian
* Даулет Отарбаев — Энрике Гогохия
* Даулет Отарбаев Мұрағатталған 6 қазанның 2014 жылы.
* Даулет Отарбаев Мұрағатталған 1 желтоқсанның 2017 жылы.
* интервью корреспонденту Nur.kz Мұрағатталған 10 шілденің 2015 жылы.
**Николаевск** - 18 ғасырда салынған әскери бекінісі. Патша үкіметінің отарлау үшін Орынбордың әскери губернаторы В.А.Перовский 1835 жылы Императорск, Насльдиницк, Константинск, Н. Михайловск әскері шептерін салдырып, оларға казак-орыстарды орналастырды. 1850 жылға дейін Н. Саратов, одан кейін Смар губ-ларына, ал қазақ даласын басқару жөніндегі 1868 жылғы уақытша ережеге сәйкес Торғай облысының құрамына енді. Кейіннен уезд орталығы да болды. Н. уезіне 1880 жылы 8 болыс, 51 ауыл қарады. 1882 жылдан Н. бекінісі Қостанай деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ совет энциклопедиясы."
**Николай Александрович Серно-Соловьевич** (25.12.1834, Петербург)-(26.2.1886, Иркутск) - революционер, публицист. 

Александров лицейін бітірді. Мемлекеттік кеңсе қызметінде болып, 1859 жылы отставкаға шықты. 1860 жылы шетелде жүріп А..И.Герценмен Н.П.Чернишевскийдің жақын серіктестерінің бірі боглды. 1860 жылдан Современникте қызмет етті. Жер және Ерік қоғамын құрушылардың бірі болып, оның программасын жасасты. 1855 жылы Сібірге өмірлік жер аударылды. Онда поляк революционерлерімен байланыс жасап, 1866 жылы Сібірде Кругобайкальск көтерілісін ұйымдастыруға белсене қатысты.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,9 том
**Николай Рыков** - көрнекті совет ғалымы, қоғам қайраткері. Педогогика ғылым докторы. Жаратылыстану ғылымын мектепте оқыту методикасын тұңғыш жасаушылардың бірі.

Қызмет жолы
-----------

Ленинградтың А.И.Герцен атындағы пед институтын бітірген. 1933-41 ж. Карелия және Ленинград мектептерінде мұғалім, халық ағарту органдарында методист болып жұмыс атқарды. КСРО-да Ленинград қаласында мұғалімдердің білім жетілдіру институтын ұйымдастырушылардың бірі. 1941-45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысты. 1946-60 ж. РКФСР Пед.ҒА Ленинград педогогика ғылым-зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері. Рыков 1960 жылдан А.И.Герцен атындағы Ленинград пед. институтының профессоры , кафедра меңгерушісі, жаратылыстану пәндерін оқыту методикасы және пед. мамандығы мен биология жөніндегі ғылыми советінің председателі. "Зоологияны оқыту методикасы" атты т.б. еңбектері КСРО халықтары және шетелдер тіліне ауддарылды. Николайдың сегіз жылдық мектепке арналған "Зоология" оқулығын еліміздің барлық ұлт мектептері өз тілінде пайдаланады, бұл оқулық Жапония, Түркия, Үнді, Шри Ланка халықтары тіліне аударылған

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том
**Северцов Николай Алексеевич** (1827 – 1883) – Ресей зоогеографы және саяхатшысы. 

1846 жылы Мәскеу университетін тәмамдаған, 1855 жылы диссертация қорғаған. 
1857 – 79 ж. Орта Азия мен Қазақстан жерін зерттеп, алқап орфографиясы, геологиясы, өсімдігі мен жануарлары жөнінде бай деректер жинады, оның табиғатына алғаш рет кешенді-географиялық сипаттама берді.
Н. А. Северцовтің Қазақстанды зерттеу жұмыстары П. П. Семеновтың Тянь-Шаньды зерттеуімен тұспа-тұс келеді. Ол əуелде Арал теңізі мен Сырдарияның төменгі сағасына сапар шекті. Одан соң Тянь-Шаньда, Жетісу, Қызылқұм, Қаратау өңірлерінде зерттеу-бақылау жұмыстарын жүргізді, Үстірт пен Мұғалжарды зерттеді. Осы зерттеулер нәтижесінде Н. А. Северцов Қазақстан жерінде жануарлардың таралуы жайында ғылыми - ой пікірлерді кеңейтті.
Ғалымның табиғат компоненттерінің өзара байланысы жəне сабақтастығы туралы идеясы географиядағы экологиялық бағыттың дамуына жол ашты.

1857 ж. Арал-Каспий атырабына императорлық Санкт-Петербург ҒА-сы ұйымдастырған экспедицияға И.Г.Борщов пен Н.А.Северцов қатысты. Экспедиция жұмыстарының қорытынды деректерiнiң маңызы өте зор болды. Экспедиция жүмысының нәтижесiнде Батыс Қазақстанның жер бетi, геологиялық құрылысы, климаты, флорасы және фаунасы туралы нақты деректер кеңейдi.
19 ғ-дың соңы — 20 ғ-дың басында Қазақстан фаунасын зерттеуге көңiл бөлiне бастады. Iрi зоологиялық зерттеулердi Арал — Каспий экспедициялары жүргiздi. Жаратылыс зерттеушiлердiң Петербург қоғамы өлкенiң жаратылыс тарихын анықтау мақсатында экспедиция ұйымдастырды және Каспий мен Арал теңіздерiнiң фаунасын зерттеуде бай материал жинақтады. Экспедицияның ихтиологиялық коллекциясын зерттеу нәтижелерiне сүйенiп, К.Ф. Кесслер жаңа геол. уақытта Каспий мен Арал теңіздерi арасында болған байланыстылық туралы пiкiрге алғашқылардың бiрi болып өз күмәнiн айтты. 

Северцовтың, А.М.Никольскийдiң зерттеулерi географиялық тұрғыда жүргiзiлуiмен ерекшеленедi. Северцов "Вертикальное и горизонтальное распределение туркестанских животных" ("Түркiстан жануарларының таулы және жазық өңiрде таралуы") деген күрделi еңбегiнде (1873) Орта Азияны географиялық аудандастырудың негiзiн қалады.
Жануарлардың өсуі мен өнуін және таралуына назар аударды. Ғалымның табиғат компоненттерінің өзара байланысы және сабақтастығы туралы идясы географиядағы экологиялық бағыттың дамуына жол ашты.
**Тетранейтрон** (ағылш. *Tetraneutron*) — төрт нейтроннан тұратын гипотетикалық тұрақты кластер. Бұл бөлшек кластерінің бар болуы ядролық күштердің қазіргі үлгілерімен расталмады. Бериллий мен литий ядроларының ыдырауын бақылауда жаңа анықтау әдісін қолданып, 2001 жылы Франсиско-Мигель Маркес пен оның әріптестері Кандағы Ганил үдеткішіндегі экспериментіне негізделгенде, бұл бөлшектің бар екенін көрсететін кейбір эмпирикалық дәлелдер бар. Алайда, бұл бақылауды қайталаудың кейінгі әрекеттері сәтсіз аяқталды.

Кейінгі, 2019 жылыдан бергі ізденістер, егер тетранейтрон бар болса, нейтрон жұлдыз қыртысында болуы мүмкін ықтимал жағдайларды болжауға болады.

Тетранейтрон ашылған болуы мүмкін
---------------------------------

Неміс физиктері төрт нейтроннан тұратын бөлшектің үш стандарт ауытқу нақтылықпен анықталғанын хабарлады. Зерттеу нәтижесі Physics Letters B журналында жарияланған. Бұл нейтрон жұлдыздарды құрайтын заттың қасиеттерін жақсы түсінуге көмектеседі. Ядролық күштердің қазіргі теориясы тетранейтронның өмір сүруіне тыйым салады.

Екі нейтроннан құралатын бөлшек - динейтрон - эксперимент жүзінде ашылған, оның ғұмыры небәрі 10^-22 c болып шықты. Тринейтрон ешқашан бақыланған жоқ. Тетранейтрон болса, 1960-шы жылдардан бері ізделуде.

2021 жылы Томас Фестерманн бастаған Германия, Сауд Арабиясы мен Судан физиктері Мюнхен техникалық университетінде 7Li + 7Li → 10C + 4n реакциясы (суретте) нәтижесінде тетранейтрон алу үшін эксперименттер өткізді. Олар 7Li3+ иондарын Ван де Грааф үдеткіші көмегімен 46 мегаэлектронвольт (жарық жылдамдығының 12%-і) кинетикалық энергияға дейін үдетіп, 7LiO2-ден жасалған нысананы атқылады.

10C энергиясын өлшеу арқылы физиктер тетранейтронның массасын анықтады. Ол төрт нейтронның тыныштық энергиялары мен олардың байланыс энергиясының қосындысына тең. Шынымен тетранейтрон табылғанының ықтималдығы 99,7%, бұл үш стандарт ауытқу нақтылыққа сәйкес. Бөлшек физикасында, бөлшектің ашылғаны дәлелденген болып саналу үшін, оның анықталу нақтылығы бес стандарт ауытқудан асуы тиіс. Сондықтан тетранейтронның ашылуы тәуелсіз экспериментпен қуаттауды қажет етеді.

Тетранейтронның байланыс энергиясы оң және 0,42 ±0,16 мегаэлектронвольтқа тең болып шықты. Тетранейтрон тұрақсыз, бета-ыдырауға бейім. Оның ғұмыры 450 секундтай екен, бұл еркін нейтронның өмір сүру ұзақтығына (900 с шамасында) жақын.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  
Cierjacks, S. (1965). "Further Evidence for the Nonexistence of Particle-Stable Tetraneutrons". *Physical Review* **137** (2B): 345–346. Bibcode 1965PhRv..137..345C. doi:10.1103/PhysRev.137.B345. .
2. 1 2  
Marqués, F. M. (2002). "Detection of neutron clusters". *Physical Review C* **65** (4): 044006. arXiv:nucl-ex/0111001. Bibcode 2002PhRvC..65d4006M. doi:10.1103/PhysRevC.65.044006.
3. ↑  Физика және Ғарыш
**Асаф Михайлович Мессерер** (1903 жылы 6 (19) қарашада Вильнода дүниеге келіп, 1992 жылы 7 наурызда Мәскеуде дүниеден өткен) – совет, орыс балет әртісі, балетмейстер, ұстаз. 1976 жылы КСРО-ның халық әртісі атағына ие болған. 1941, 1947 жылдардағы Сталин сыйлығы лауреаты. Алғаш рет он бес жасынан бастап М.М. Мордкин студиясында, одан кейін Мәскеу хореография училищесінде балетпен айналысқан. 1921 жылы Үлкен театр тобына қабылданады. 1954 жылы сол жерде жұмыс істеп жүргенінде әйгілі классикалық, орыс, шетел және қазіргі балеттің бәрін орындап шыққан. Мессерер – үздік балет ұстазы. Бірінші «Драмбалет» студиясында, кейін Үлкен театрдың кешкі студиясында, 1923-1960 жылдары Мәскеу хореография студиясында жұмыс істеген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Русский балет и его звёзды / Под ред. Е. Суриц — М.: Большая Российская энциклопедия; Борнмут: Паркстоун, 1998—208 с.: илл. ISBN 5-85270-135-1
Қазақ орман шаруашылығы және агроорман мелиорациясы ғылыми-зерттеу институты 1957 жылы 12 наурызда құрылған.   

**Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыттары:** 

1. ормантану, орман шаруашылығы, шаруашылық жүргізудің жаңа жағдайларында орманды көп мақсатты және үнемді пайдалану, селекция, тұқым өсіру, жабайы ағаш және бұта түрлерінің сорттарын шығару, орман шаруашылығына интродуценттерді енгізу, желден қорғау мақсатында тоғай өсіру және көгалдандыру;
2. жасанды тоғай өсіру мен бұрынғы тоғайларды (соның ішінде экол. апат аймақтарында) қалпына келтіру;
3. орманды аурулар мен зиянкестерден сақтау, өрттен қорғау;
4. орман шаруашылығы жұмыстарын механикаландыру;
5. тағамдық және дәрілік өсімдіктердің жабайы флорасын зерттеу, Солтүстік Қазақстандағы кейбір түрлерін плантациялық әдіспен өсіру технологиясын зерттеу, т.б.

1957–2009 жылы институт ғалымдары орман қорғаудың 84 құжатын әзірледі және олардың 220-дан астам ұсыныстары мен нұсқаулары өндіріске енгізілді. Институттың Алматы, Алтай, Батыс Қазақстан бөлімшелері мен Бурабайдағы бас кәсіпорнында ағаш түрлерін көбейту, оны аудандастыру мақсатында, агрономиялық орман мелиорациясы, өскіндер құрамын қалыптастыруда нысаналы жұмыстар атқарылуда. Орман өндірісін селекциялық құнды тұқымдармен қамтамасыз ету мақсатымен өзге елдердегі өсімдіктер дүниесіне мониторинг жасалып, озат тәжірибе мен технология қолданылды. Осымен байланысты Ақмола облысындағы «Ұрымқай» орман шаруашылығында қарағайдың 17 климаттық түрі сынаққа алынды. 2005 жылы жоғары өнімділікті «Ұрымқай-38» және «Ұрымқай-53» тұқымдары өндіріске енгізілді. 2004 жылы Мемлкеттік комиссия «Сымбатты қарағай» және «Бұланды» тұқымдарын аудандастыруға қабылдап алды. Соңғы кездердегі зерттеулер нәтижесінде орман қоры ассортименті 47 түрге көбейді. Қазіргі уақытта барлығы 98 адам, соның ішінде 43 ғылыми қызметкер, 1 ғылыми доктор, 24 ғылыми кандидат жұмыс істейді. Институт ғалымдары 12 зерттеу жұмыстарын аяқтап, 21 ұсыныс енгізген. Институт жанындағы аспирантура мен докторантурада 2 ғылыми доктор мен 13 ғылыми кандидат даярланған. Соңғы жылдары (2004–2009) 300-ден аса ғылыми жұмыстар, оның ішінде 4 монография жарияланып, ғыл. қызметкерлерге 5 авторлық куәлік пен 2 патент берілді. 2009 жылы *«Қазақстан Республикасының орман қорын пайдаланудың тиімділігін арттыру»* атты төрт бағытты ғылыми жоба бойынша зерттеу жұмысы жүргізілуде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
2009 жыл 5 шілде
**Дәулет Рысқұлбекұлы Оспанов** (24 қараша 1970, Түркістан облысы, Төле би ауданы, Первомай ауылы) — қазақ, генерал-майор (05.05.2011).

Орта мектептен кейін Рязань жоғары әскери командалық байланыс училищесін (1992),

ҚР ҚК Әскери академиясын бітірген (2000).

Рязан ЖӘКБУ тыңдаушысы (1988-92),

Жеке гвардиялық десанттық-шабуыл бригадасы байланыс ротасы байланыс взводының командирі, десанттық-шабуыл батальоны взвод командирі - байланыс бастығы, штабтық рота командирі, батальон командирінің орынбасары - штаб бастығы, батальон командирі, жеке десанттық-шабуыл батальонының командирі (1992—98),

ҚР ҚК Әскери академиясының тыңдаушысы, Жеке гвардиялық десанттық-шабуыл бригадасы тыл бойынша бастығының (тыл ұйымдастыру-жоспарлау жұмысы бойынша) орынбасары, бригада командирінің тыл бойынша орынбасары - жеке гвардиялық десанттық-шабуыл бригадасы тыл бастығы, Жеке десанттық-шабуыл бригадасы командирінің орынбасары - штаб бастығы, бригада командирі (1998-2008),

ҚР ҚК Аэроұтқыр әскерлері қолбасшысының орынбасары, қолбасшының әскери дайындық жөніндегі орынбасары - қолбасшы басқармасының жауынгерлік дайындық Басқармасының бастығы (2008-10),

2010 жылы сәуірінеи ҚР ҚК Аэроұтқыр әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары - Аэроұтқыр әскерлері штабының бастығы.

2022 жылғы 9 маусымда "Батыс" өңірлік қолбасшылығы әскерлерінің қолбасшысы болып тағайындалды.

2-дәрежелі «Айбын» орденімен (2010), медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оспанов Даулет назначен командующим войсками регионального командования «Запад» (9 маусым 2022). Тексерілді, 15 тамыз 2022.
2. ↑  Айбын. Энциклопедия. // Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Асахи Симбун** (жапон басылымы) – Жапонияның ұлттық газеті. 

Газеттің атауы жапон тілінен аударғанда **«Күннің шығуы»** деген мағынаны білдіреді. Оның алғашқы саны 1879 жылы Осака қаласында жарық көреді. Ол кезеңдерде газет небәрі төрт-ақ бет болып шығып тұрған. Ал редакцияда 20-ға жуық адам жұмыс жасады. Газеттің негізін салушылар: *Нобору Кимура*, *Рехэй Мураяма* және *Тей Цуда*. Бүгінде «Асахи Симбун» әлемдегі танымал газеттердің қатарына жатады. Таралымы 10 миллион данадан асып жығылады. Газеттің жер-жерлерде 226 бюросы жұмыс жасайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Рамазан А. Шетел журналистикасының тарихы: Оқулық. – Алматы: Қазақ Университеті, 2006 ж.
**«Қазақ оқығандарына ашық хат»**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1920 ж. Қазақ тілі газетінің 5 ақпандағы 15-санында, кейін жазушының 12 томдық шығармалар жинағының 11-томында (17-20-беттер), 20 томдық шығармалар жинағының 15-томында (27-30-беттер) жарияланған. 

Әуезов мақалада қазақ оқығандарын кеңес үкіметінің қызметтеріне араласып, халыққа пайдалы жұмыстар атқарысуға үндейді. 

*«Россияның ішінде көбігі аспанға атып, жүз толғанып, бұлқынып жатқан революция толқыны дүние жүзіндегі еңбекшілерді құлданған патшалықтардың жүз жыддап құрған құлдық қорғандарын іргесімен теңсаптіп, жапсарын ашып, жігін үлкейтіп тұрғаны әркімге мәлім»*
деп басталады мақала. Осындай жаңа толқынмен заман желі төбесіне үйіріп алып келе жатқан қаһарлы бұлттың қатерлі пішінінен орыстың жуандары қорқып, қашып-пысып жатыр. 

*«Қорқатын жөні бар, қашпасқа шарасы жоқ», өйткені олардың үріккен кезіне кешегі өздері туғызған бақытсыздық, «дария болған нахақ қан, көздің ыстық жасы, қажып тозған дененің ащы арам тері көрінеді»*
дейді. Соларға ілесіп қазақтың кейбір оқығандары да бой тасалап жүргенге ұқсайды. Олардың ескі үкіметтің артынан ілесіп қашуының жөні жоқ. 

*«Бұл күнге шейін бар қазақтың баласында бір-ақ түрлі құлдықтың ноқтасы болатын... Әсіресе оқығандарының бой жазып, кең отырған күні бұл күнге шейін болтан жоқ»*
деген пікірін ашық айтады. Автор қазақ оқығандарының Ресей жуандарының мойындағыдай күнәсі жоқ болса керек, сондықтан *«қашып, бұғудың ешбір есебі жоқ»*. Кеңес үкіметі *«үлкен жазығы бар адамдарды да қатарына кіріп, пайдалы қызметімді істеймін десе, қумайтынын»* айтады. Кеңес үкіметінің сол жылдары басшылыққа алған осы саясатын Әуезов тура сол күйінде түсініп, елдің қамын шынымен ойлайтын кісіге халыққа қызмет етер заман енді келді. 

*«Қазіргі заман қазақтың басына келіп тұрған әрі ең қиын, әрі ең пайдалы жайлы заман»* деп, үкімет ісіне араласпай, бой тасалап жүрген қазақ оқығандарын тез арада іске кірісіп, *«қазақтың есесін әперуге»* қолынан келген шарасын істеу керек деген пікірін ұсынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
**Асен әулеті** (болг. *династията на Асеневци*) - 1187 мен 1280 жылдары арасында Болгария тағын биледі (Екінші Бұлғар патшалығы).

Көнетүркілер Ашина тайпасынан шыққан деген болжам бар. Румын (влах) нәсіліден шыққан деген болжам да бар.

Асен әулетінің әміршілері
-------------------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Иван Асен I | 1187 — 1196 | Петрмен бірге Екінші Бұлғар патшалығын құрды |
| Пётр IV | 1186 — 1197 | Иванмен бірге Екінші Бұлғар патшалығын құрды |
| Калоян | 1197 — 1207 | Петр IV мен Иван Асенның I інісі |
| Борил | 1207 — 1218 | Калоянның қарындасының баласы |
| Иван Асен II | 1218 — 1241 | Иван Асенның I баласы |
| Коломан I Асен | 1241 — 1246 | II Иван Асенның баласы |
| Михаил I Асен | 1246 — 1256 | II Иван Асенның баласы |
| Коломан II Асен | 1256 — 1256 | Иван I Асенның немересі |
| Мицо Асен | 1256 — 1257 |  |
| Константин I Тих Асен | 1257 — 1277 |  |
| Иван III Асен | 1279 — 1280 | Иван II Асенның немересі |

**Иван I Ашинаның** лақап аты **Білгін** еді, бұл түрікше "білгір, білімді" мағынасын білдіреді. Бұлғарстанда да, Ресейде де қазір бұл әулеті **"Асень"**, **"Асеневци"** деп атайды, ағылшын тілінде "Asen" деп атаса да, тегін Ashina тайпасқнан шыққан дейді да, кей кезде Ашина тайпасқн да Asen деп атайды. Шаһмұрат Қуанғанұлының мәліметтерінде Асеневци мен Ашина сөздерінің теңдігі көрсетеді.
**«Асауға құрық салу»** (басқаша атаулары: «Бұғалық тастау», «Қашағанды қуу») — Молдахмет Кенбаевтің 1957 жылы салған суреті.

Бұл пейзаждың нақ ортасында көкжиек тау тізбегімен астасқан дала бойымен желдей есіп шапқан ақ боз ат бейнеленген. Оны ұстамақ болып біреуі ұзын құрықты, екіншісі арқанын ұстаған екі салт атты артынан қуып келеді.

1997 жылғы пошта маркасы
Осы шығарманың өн бойынан қазақтың далалық рухы, ат тұяғының дүбірі ерекше сезіледі. Түстердің үйлесімділігі, композицияның біртұтастығы, даланың сұлулығы шебер қиюласқан.

Жазушы Мұхтар Әуезов бұл суретті көргенде: «Мінез деп мынаны айт. Молдахмет, сенің аттарың асау ғой өзі. Осындай кеңістік керек бізге. Көкірегіміз ашылып сала берді ғой», деп айтқан екен.

Суретті Мәскеудің Третьяков галереясы сатып алғаны белгілі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «От тұяқ кең даланы дүбірлетіп...» — «Ана тілі», 13.08.2015
2. ↑  Кенбаев кеңістігі — «Егемен Қазақстан», 11.05.2021.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|   Молдахмет Кенбаевтің туындылары |
| --- |
|  |
| 

Асауға құрық салу • Аталардың жолы • Ә. Жангелдиннің отряды • Әл-Фараби • Әңгіме үстінде • Әуезов портреті • Бурят әйелі • Жайлаудағы таң • Киіз басу • Құрт дайындау • Қыстауда • Сабантой • Сарыарқа • Сенеж көліндегі көктем • Суат басында • Сүйінші • Тау бөктерінде • Тракторшы қыз • Тұскиіз • Шопан әні • Іздер
 |

 |