recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Жамал Манкеева Айтқалиқызы** - филология ғылымдарының докторы (1997 ж.), профессор (2002 ж.). ҚР БҒМ ҒК А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, лексикология бөлімінің меңгерушісі.

Ж.А.Манкеева 1950 жылы 26 сәуірде Орал облысы, Шыңғырлау ауданы, Шілік кеңшарында туған. 

1972 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін үздік дипломмен бітіріп, осы университеттің аспирантурасына (күндізгі бөліміне) қалдырылған. 1977 жылдан осы кезге дейін А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында қызмет істейді. 

2001 жылдан бастап Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті қазақ тілі теориясы мен әдістемесі кафедрасының профессоры ретінде қазақ тіл біліміндегі жаңа бағыттар бойынша дәріс оқиды. 

ҚР жоғары оқу орындарын бітіруші мамандарды даярлау ісіне мемлекеттік емтихан комиссиясының төрағасы ретінде атсалысады. Мемлекеттік тілді оқыту және игеруге байланысты Қазтест жобасына, басқа да оқулықтар мен сөздіктерге сарапшы ретінде қатысады. Қазіргі қазақ тіл білімін дамытып, жаңа деңгейде зерттеуге байланысты бірнеше ғылыми жобалардың орындаушысы және жетекшісі ретінде еңбек етеді.

1998 жылдан – А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты жанындағы 10.02.02 – қазақ тілі және 10.02.06 – түркі тілдері мамандықтары бойынша филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын Д. 53.38.01 диссертациялық кеңестің мүшесі, 2000 жылдан – диссертациялық кеңестің ғалым хатшысы, 2001 жылдан – лингвистикалық басылым «Тілтаным» журналының жауапты редакторы.

«Реконструкция "мертвых" корней глагольных основ казахского языка» тақырыбында кандидаттық (1987 ж.), «Қазақ тіліндегі мәдени лексика» (1997 ж.) деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

Негізгі айналысатын проблемалары
--------------------------------

* түркітану;
* тарихи морфология;
* тарихи лексикология;
* этнолингвистика;
* лингвомәдениеттану;
* когнитивтік лингвистика;
* көркем мәтін лингвистикасы;
* лексикография.

Басты еңбектері
---------------

Реконструкция первичных корней глагольных основ казахского языка (1991 ж.), Мәдени лексиканың ұлттық сипаты (1997 ж.), Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис (2002 ж. авторлардың бірі), Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың танымдық негіздері (2008 ж.), Қазақ тіліндегі байырғы түбірлерді жаңғырту (2010 ж.), Қазақ филологиясы: егіз негіз (ғылыми мақалалар жинағы – авт.бірл.) 2010 ж. Қазақ әдеби тілі сөздігі (2006 ж. Т.І; 2007 ж. Т.IV; 2008 ж. Т.ХІ, авторлардың бірі), 5-сыныпқа арналған «Қазақ тілі» оқулығы (2011 ж. авторлардың бірі). 
Ғалымның жетекшілігімен 22 кандидаттық, 1 докторлық диссертация қорғалды.

Дереккөздер
-----------
**Сэр** (ағылш. *sir* ← ескі фр. sieur «мырза, тақсыр» ← лат. *senior* «аға») — ағылшын тілінде сөйлейтін әлемдегі ер адамның құрметті есімі, оның екі мағынасы бар — титул (атақ) және жүгіну.

Атақ
----

Біріккен Корольдікте — рыцарь дәрежесі бар жеке рыцарьлық, баронет немесе рыцарьлық орденге мүше тұлғалардың атына құрметті префикс (префикс). Ол ағылшын тілінде бас әріппен жазылады (*Sir*) және берілген атпен (тегі жоқ, мысалы, *Sir Paul, сэр Пол* ) немесе толық атымен (*Sir Walter Scott, сэр Уолтер Скотт*) бірге қолданылады; тек фамилиямен қолдану дұрыс емес (*Sir McCartney, сэр Маккартни* деп айтуға болмайды). Ағылшын тіліндегі мәтіндерде (әсіресе британдық мәтіндерде) *сер* сөзі рыцарьлар мен баронеттердің есімдерінде өте дәйекті түрде қолданылады (кем дегенде мәтіндегі бірінші ескертуде). Ордені бойынша рыцарь атағы немесе жеке баронет атағы бар әйелді аты бар дама (*Dame*) деп атайды, ал сэрдің әйелін аты жоқ фамилиямен бірге леди деп атайды (Мысалы, сэр Пол Маккартнидің әйелі — леди Маккартни).

Жүгіну
------

Ағылшын тілінде сөйлейтін әлемде ер адамға, әдетте басшыға, әскери атағы үлкенге (полиция және өрт сөндіру бөлімдерінде), комиссия офицеріне (қарулы күштер мен әскерилендірілген құрамаларда) немесе сыпайы сөз сөйлеу жағдайында, әңгімелесушінің аты белгісіз болған кезде (XX ғасырға дейін, әдетте тек джентльменге). Әдетте кіші әріппен, *sir*: «иә сэр»; «сәлеметсіз бе, сэр» және т.б. Әйелге сәйкес үндеу — мадам, *madam* (қысқартылған мэм, *ma’am*).

Сондай-ақ құрметті «әдептілік атақтарын» «лордтың аты + тегі» түрінде қолданатын пэрлердің балаларына сілтеме жасау үшін қолданылады.

**Сирмен** шатастырмау керек (фр.  ,ағылш. *sire*) — монархқа үндеу (Аса Мәртебелі, Тақсыр).

Александр Блокта *сэр* сөзінің түпнұсқалық нұсқасы бар: *Қабылдау уақыты келді, сӧр*.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «\*\*\* Осенний вечер был. Под звук дождя стеклянный» өлең мәтіні Уикитекада.

Сілтемелер
----------

* *EtymologyOnLine.com* сайтындағы «Сэр».
**Қарынбаев Сибуғатулла Рысқалы ұлы** (01. 03. 1910 жылы туған, Гурьев) — анатом, мед. ғыл. кандидаты (1947), профессор (1971), Қаз. CCP-iнiң еңбек сің. дәрiгерi. 1943 жылдан КОКП мүшесi. Астрахань мед. институтын бiтiрген (1934). Алматы мед. институтының аспиранты (1934–1937), анатомия кафедрасының ассистентi (1937–1939), Ақ финдерге қарсы соғыста полк. мед. пунктiнiң бас дәрiгерi (1939-1940). 1940-1942 жылдары С. М. Киров атынд. Әскери-мед. академиясының оқытушысы (Ленинград). Қарынбаев Ұлы Отан соғысына қатысты (1942–1945), Қаз. КСР Денсаулық сақтау министрiнiң орынбасары (1946–1948), 1949–1950 жылдары Қаз. КСР Денсаулық сақтау министрi. Ленин ордені және басқа 7 орден, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Сивапитек** (Sivapithecus; табылған жеріне байланысты және грек. Pithekos – маймыл) – адам тәрізді маймылдардың қазбадан табылған туысы. Жоғарғы және төменгі жақ сүйектері, тістері Азияда (Гималайдағы Сивалик тауы) және Шығ. Африкада миоцен шөгінділерінен табылған. Сивапитектің жақ сүйегі биік, салмақты келген, тіс құрылысында адам тісіне ұқсастық байқалады. Мыс. алдыңғы азу тістерінің беті екі бұдырлы және үлкен емес, ал артқы азу тістері жалпақ. Бұны – мен қатар адам тәрізді маймылдар тісіне де ұқсас белгілері (ит тістері ірі) болған. Сивапитектердің адам тәрізді маймылдар эволюциясын тануда үлкен маңызы бар. Сивопитектер дриопитектермен қатар орангутанның тегі деп саналады

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Әуезшіл сайрақ** (лат. *Turdus philomelos*) — Сайрақ тұқымдасының Сусайрақтар туысына жататын шағын (60-50 г.) құс .

Қылғытпа сайрақтың екі есе кішірейтілген көшірмесі тәрізді. Оны тек қана ұшып жүргенде сарғыш қызыл қошқыл реңді қолтық қауырсындарынан (қылғытпа сайрақта оның түсі ақ) жақсы ажыратуға болады. Сайрақтар туысындағы ең жақсы сайрағыш құс, бәлкім сайрақ тұқымдастардың барлығының арасындағы әуезшіл құс болуы да мүмкін. Өйткені оның әуенін көптеген білетін адамдар, тіпті бұлбұлдың сайрауынан артық санайды. 

Turdus philomelos
Еуропа және Азияның орманды зонасында кең таралған. Қазақстанда тек қана Батыс Алтайда, Риддер және Зырян өңірінде ұялайды. Қалған жерлерде көктемгі (сәуір - мамыр ) және күзгі (қыркүйек - қазан) ұшып өту кезінде анда-санда көзге түседі. Бір жылда 2 рет балапан өргізіп үлгереді. Салындыдағы 4-7 қошқыл теңбілді көгілдірлеу жасыл жұмыртқаларды аналығы 11-12 күн басады. Балапандарды ұяда ата-енелері 14-16 күн бунақденелілермен қоректендіреді, дегенмен жаз соңында жидек жуге көшеді.
**ӘУЕЗОВ ЕСКЕРТКІШІ** — ұлы жазушы М. Әуезовке қойылған ескерткіштердің ортақ атауы. 

Алғашқы ескерткіш 1967 жылы Алматы қаласындағы Қазақ академиялық опера және балет театры жанындағы алаңға қойылды (мүсінші Т. Досмағамбетов, археолог М. Меңдіқұлов). Шойыннан құйылған ескерткіш-мүсіннің тұғыры баспалдақ түрінде жасалған. Биіктігі 6 м. Екінші ескерткіш 1980 жылы Алматы қаласындағы Қазақ академиялық драма театры алдына орнатылды (мүсінші Е. Сіргебаев, арх. О. Баймырзаев, М. Жақсылықов және А. Қайнарбаев). Оған 1982 жылы Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының берілді. Ескерткіш қоладан құйылып, тұғыры қара сұр граниттен қаланған. Биіктігі 6,8 м. Жазушы терең ой құшағында бейнеленген, оң қолында кітабы, желбегей жамылған шапаны бар. Ескерткіш театр ғимаратымен әсем үйлесім тапқан. 1987 жылы ұлы Жазушының туғанына 90 жыл толар қарсаңда Семей қаласында Ертіс өзенінің бойына тағы бір ескерткіш тұрғызылды. Қоладан жасалған мүсін ескерткіштің биіктігі 5 м (мүсінші Т. Досмағамбетов, арх. А. Қайнарбаев).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
**Әуегеофизикалық экспедиция**- 1957жылы "Қазақстангеофизика" тресі құрамында құрылған. Экспедиция 45 жылдан астам уақыт ішінде геологиялық-геофизикалық жұмыстардың барлық түрін атқарды, ал 1973 ж. бері негізінен әуеварианттық қызметтерді орындауда. 1989 ж. Қазақстан аумағында масштабы 1:200 000 гравиметрлік түсіру аяқталды.
Экспедиция "Геотраверс" және радиоэкологиялық бағдарлама бойынша Ресей мен Қазақстанның еуропалық бөлігін зерттеу, ғарыштан анықталган нысандарды жер бетінде нақтылау, ғарыш кемелерінің қалдықтарын іздеу сияқты іс-шараларды жүзеге асырды. Өзінің 45 жылдан астам зерттеу тарихында Ә.э. зерттеулері нәтижесінде 1,5 млн. м2 аумақтағы геологиялық зерттеулердің геофизикалық негізін дайындады, әр түрлі пайдалы қазба кенорындарын, оның ішінде мұнай және газ кенорындарын ашу мүмкіндігі бар 132 геофизикалық алаңшаларды анықтап, геологиялық мекемелерге тапсырды. 1997 ж. бастап экспедиция, "КазНИИГеофизика" институтымен бірігіп, "Геокен" ғылыми- өндірістік орталығына айналды. Қазіргі уақытта "Геокен" орталығы мұнай компаниялары үшін геофизикалық зерттеулер жүргізеді.
**Сатани-дар**
--------------

### Мағынасы

Сатани-дар ( « Шайтан төбе» )- Арменияның Талин ауданы Арагац тауы бөктеріндегі ежелгі палеолиттік мекен. Оны 1945-49 ж. С. А. Сардарян, С. Н. Замятнин және М. З. Паничкина зерттеді. Төбеден обсидиан мен базальттан жасалған көптеген қарапайым құралдар, қол шапқылар, чопперлер, куб формалы, әрі ірі дискілі нуклеустар табылған. Оларды пішіні, дайындау техникасы және сақталуы жөнінен 2 топқа бөлуге болады: кейінгі шелль дәуіріне жататын көне заттар; кейінгі ашель дәуіріне жататын заттар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 51-бет
**Сатаров атындағы көше.** 
Көшеге ұйғыр ақыны, драматург, аудармашы, Ұлы Отан соғысының ардагері Исмаил Сатаровтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 04.09.1981 Ма18/458 шешімі) берілген. Сатаров Исмаил (1916-1944) Алматы қаласында дүниеге келген. Ол - «Цветущий сад», «Медсестра», «Начало пути» өлеңдері мен «Гериб-Санам» пьесасының авторы. Шевченко, Жамбыл, Островский шығармаларын ұйғыр тіліне тәржімалаған.
Көше Медеу ауданында орналасқан. Рудзутак көшесінен басталып, Қасым Аманжолов көшесіне дейінгі
аралықта созылып жатыр. Оразбаев, Марозов, Чекалин көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Вулканная
көшесі. Көшенін ұзындығы - 650 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
*Басқа мағыналар үшін Сасықкөл (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Сасықкөл** – Үй өзені алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Қарабалық ауданы жерінде, Новотроицкое ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 209 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Дөңгелек пішінді көлдің ауданы 20,9 км2, ұзындығы 5,4 км, ең енді жері 5 км-ге жетеді. Көл жағалауы жатық. Солтүстігінде (3 км жерде) жазда құрғап қалатын батпақты-шалшықты Шұбаркөл соры орналасқан. Көл суы кермек татиды. Жер асты, қар суымен толығады. Көктемде Шұбаркөл сорымен ұласып кетеді. Суында балық бар. Жағалауы шабындық және мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
*Басқа мағыналар үшін Сасықкөл (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Сасықкөл** – Шүрексор көлі алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағында, Сарықамыс ауылының оңтүстік-батысында 5 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Көл теңіз деңгейінен 119 м биіктікте жатыр. Аумағы 5 км2, ұзындығы 3,2 км, енді жері 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 12,2 км. Шарасында жыл бойы су болады. Түбі тегіс, оған 25–30 см тұнба шөккен. Солтүстік жағалауы біршама көтеріңкі, жарлауытты, күрделі пішінді, оңтүстік жағалауында батпақты жерлер кездеседі. Мұнда қамыс, құрақ шоғырлары өскен. Оңтүстігінен (2–3 км жерден) Сарықамыс каналы ағып өтеді. Алабының бетеге, селеу, арпабас, қылқан боз, т.б. шөптесіндері мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
*Басқа мағыналар үшін Сасықсор деген бетті қараңыз.*
**Сасықсор** – Шідерті алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Ерейментау ауданы жəне Павлодар облысы Екібастұз қалалық əкімдігі аумағында, Бозшакөл темір жол айрығынан батыста 20 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Көл теңіз деңгейінен 289 м биіктікте жатыр. Аумағы 4,3 км2, ұзындығы 2,6 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 8 км. Дөңгелек пішінді көл ойлауытты жерде орналасқан. Шарасында жыл бойы су болады. Жағалауының басым бөлігі жазық əрі ашық. Негізінен жер асты жəне жауын-шашын суларымен толысады. Қараша айының ортасында суы қатып, сəуірдің ортасында ериді. Алабының басым бөлігінде астық тұқымдас табиғи шөптесіндер өскен. Солтүстігінен Қарағанды – Ерейментау – Павлодар темір жолы өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
*Басқа мағыналар үшін Сасықсор деген бетті қараңыз.*
**Сасықсор** – Жалаулы көлі алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Ақтоғай ауданы Жолболды ауылының батысында 22 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Көл теңіз деңгейінен 88 м биіктікте жатыр. Аумағы 7,1 км2, ұзындығы 4 км, енді жері 3 км, жағалау бойының ұзындығы 14 км. Көл жағалауы жазық, қамыс, құрақ шоғырлары кездеседі. Оңтүстігінен шағын өзен құяды. Көл түбі тегіс, оған тұзды тұнба шөккен. Қар, жауын-шашын жəне жер асты суларымен толысады. Алабында бірнеше шағын, шалшықты-батпақты көлдер жатыр. Шарасында жыл бойы су болады. Қараша айының 2-онкүндігінде суы қатып, сəуір айының 1-онкүндігінде ери бастайды. Алабы шабындыққа жəне мал жайылымына қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**«Сивасспор»** (түр. *Sivasspor Kulübü*) — Түркияның Сивас қаласындағы футбол клубы, 1967 жылы "*Сивас Генчлик*" деген атаумен құрылған.

Тарихы
------

Құрылған соң бірнеше жылдар бойы екінші дивизионда өнер көрсетті. 1986 жылы тіпті үшінші дивизионға төмендеп кетті де, 1999 жылға дейін көтеріле алмады. 
2004/05 жылғы маусымда бірінші лига жеңімпазы атанды да, тұңғыш рет суперлигаға жолдама алды. 

2007/08 жылғы маусымда төртінші орын алып, Интертото кубогына қатысты. Ал 2009/10 жылғы маусымда Чемпиондар лигасының деюьютанты болдды.

Тұлғалары
---------

### Атақты ойыншылары

* Түркия Сервет Четин
* Ресей Рамис Зубаилов
* Ресей Виталий Дьяков
* Аустралия Майкл Петкович
* Әзірбайжан Ильгар Гурбанов
* Бразилия Сержио Оливейра
* Бразилия Фабио Билица
* Нигерия Джон Утака

Сілтемелер
----------

*
**Сырғагүл** (лат. *Fuchsia*) – күреңоттар тұқымдасына жатады. Отаны – Орталық және Оңтүстік Америка. Мәңгі жасыл бұтақты өсімдік. Жапырақтары ұсақ, сопақ пішінді. Сабақтары қызғылт түсті. Үй жағдайында (F. hybrida) буданды сырға гүл қолданылады. Оның 2000-ға жуық түрі бар, пішіні, түсі алуан түрлі болып келеді. Гүл күлтелері жай және гүлпарлы, ал түстері ақ, қызғылтым, қызыл, күлгін болады. Екі түсті сырғагүлдер де кездеседі. Сырғагүл қытайлық шамға ұқсайды. Сырғагүлдің жайылып өсетін түрлерін аспалы түбектерде, ал тік сабақтыларының астыңғы жапырақтарын алып, жоғарғы жағында ғана гүлдетіп өсіруге болады. Гүлдеуі ұзақ, көктемнен күзге дейін. Ескерте кететін жайт, гүл түйнегі пайда болғаннан бастап бір орыннан екінші орынға жиі ауыстыра берсе, гүл түйнегі түсіп қалады.

Жарығы:
-------

Алакөлеңкеде жақсы өседі. Жаз кезінде аулаға шығарған дұрыс. Бірақ күн көзінен, жел өтінен сақтау қажет.

Жылуы:
------

Қыста 6-10 °C төмен болмауы қажет.

Суғарылуы:
----------

Жазда молынан суғарылады, қыста суғаруды азайтады.

Ылғалдылығы:
------------

Өте ыстық күндері жиі су бүрку керек.

Қоректендірілуі:
----------------

Көктемнен күзге дейін, екі аптада бір рет минералды және органикалық тыңайтқышпен қоректендіреді.

Аурулары:
---------

Артық немесе аз суғарылса гүлдері солып, түсіп қалады. Құрғақ ауада жапырақтары түседі. Сондықтан жиі су бүркіп, ылғалды болып тұруын қадағалау керек.

Көбейтілуі:
-----------

Тұқымы немесе қалемшесі арқылы көбейтеді. Егер гүлдің сұрыптық қасиеттерін сақтап қалғыңыз келсе, онда қалемшесі арқылы көбейту керек.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Clive A. Stace* *Fuchsia* L. – fuchsias // New Flora of the British Isles — 3rd. —  Cambridge University Press, 2010. — P. 365. — ISBN 978-0-521-70772-5.
2. ↑  "Гүлстан" республикалық ғылыми-танымдық, көпшілік журналы, 2010 жыл ISSN 2078-6727
Луиза Мишель
**Луиза Мишель** (фр. ; 29. 5.1830, Вронкур,—10.1.1905, Марсель) — француз революционері, жазушы. 

1871 жылы Париж Коммунасына белсене қатысты. Коммуна құлағаннан кейін тұтқындалып, әскери соттың үкімімен 1873 ж. Жаңа Каледонияға жер аударылды.1880 жылы Францияға оралып, жұмысшы қозғалысына араласты. П. А. Кропоткинді жақтап, анархистер идеясын насихаттады. Өмірінің соңғы жылдарында Ресейдегі революциялық қозғалысқа көңіл бөліп, Ресейде басталған революцияны құттықтады. Луиза өзінің әдеби шығармаларында буржуазиялық мораль, буржуазиялық отбасыны қатаң сынға алды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том
Эрих Людендорф
**Эрих Людендорф** (1865 жыл 9 сәуір - 1937 жыл 20 желтоқсан, Тутцинг, Бавария) - немістің *әскери* және *саяси қайраткері*.

Еңбек жолы
----------

1881 жылы *кадет корпусын* бітірді. Бірінші дүниежүзілік соғыста әскер, *майдан штабтарын*, 1916 жылғы тамыздан іс жүзінде *Германия қарулы күштерін* басқарды. 1918 жылғы сәтсіз соғыстардан кейін қызметінен кетуге мәжбүр болады. 1924 жылы *Ұлттық-социалистік партиядан* *рейхстагқа* депутат болып сайланды. Ол шектеусіз *жаппай соғыс* пен *еңбекшілер қозғалысын* аяусыз басу доктринасын жақтады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Тілеумұқан Ермұқанов** (1924-1992, Атырау қаласында туған).

Өмірбаяны
---------

Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1941-1942 жылдары - Байшонас мұнай кәсіпшілігінде оператор-өлшеуші. 1944-1976 жылдары - Байшонас МАБ мұнай өндіру операторы, кәсіподақ комитетінің төрағасы, коммұналдық шаруашылықтың меңгерушісі, оператор-өлшеуші. 1976-1978 жылдары - Доссор МАБ тұрғын уй-коммұналдық
кеңсесінің бастығы. 1978-1985 жылдары - Байшонас МАБ бумен, сумен қамтамасыз ету цехының шебері.

Марапаттары
-----------

I және II дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Эринст Хейнкель** - неміс авиаконструкторы.

Қызмет жолы
-----------

1911 ж. Штутгарттағы жоғарғы техникалық мектепті бітірген. 1913-1922 ж. ұшақ жасайтын бірқатар фирманың бас конструкторы болды. 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында Эринст ұшақтың 30-дан астам түрін құрастырды. Бұл ұшақтарды Германия мен Австрия армиясы пайдаланды. 1922 ж. Варнемюнде ұшақ жасайтын фирма ұйымдастырды. Бұл фирма 1945 жылға дейін жұмыс істеп, 100 ден астам ұшақ түрін жасап шығарды. 1939 ж. алғашқы тәжірбиелік реактивті *Не-176 және Не-178* ұшақтарын сынақтан өткізді. Эринсттің қос моторлы *Не-111* бомбалаушы ұшағы 2-дүние жүзілік соғыста кеңінен пайдаланды. Эринст 1950 жылдан Штутгарттағы ұшақ жасайтын фирманы басқарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 11 том
**Э́рика Фе́рда** (латыш. Ērika Ferda; 24 тамыз, 1914 — 26 қазан 1997) — кеңестік және латвиялық актриса, биші мен театр педагогы.

Өмірбаяны
---------

Эрик Ферда 1914 жылы 24 маусымда Бакудағы Кавказ өлкесінде Россия империясында латвиялық актер және режиссер Юлия Ферда, Лиеапайск латыш театрының негізін қалаушылардың отбасында дүниеге келген.

1922 жылы анасымен бірге Латвияға оралды. Ол төртінші Рига орта мектебін (1933) және Латвия драмалық курстарды (1936) бітірген. Эрнест Фелдманистан драмалық курстар, балет студиясында Александр Федоровтен мен Латвия ұлттық операсында балет курстарын алған(1930-1935).

1937 жылдан бастап Дайлес театрының актрисасы, 1946 жылдан бастап бқл театрдың театрлық студиясының театр педагогы. 

Ол киноға түсті. Бірінші рет экранда 1956 жылы «Себебі мен салдары» деген көркем фильмде сомдады. Ригалық киностудияда Халық студиясында сценалық қозғалыстар бойынша дәріс алды.

Еңбек сіңірген әртісі Латвия КСР (1969). Латвия КСР (1988) халық әртісі. Ол Үш жұлдыз (1996) Латвия орденінің жоғары наградасымен марапатталған.

Ол актер Янис Юровспен үйленген болатын. Ригада 1997 жылы 26 қазанда қайтыс болды. Ол Орман зиратында жерленген.
**Тайпақ Шоқайұлы** (1900 жыл, Ақтөбе облысы Темір ауданы Шиелі аулы - 1952 жыл, Қарақалпақ АКСРі) — ақын. **Таз жырау** деген лақап атпен белгілі болған. 

Филология ғылымының докторы, профессор Бейсенбай Кенжебаев көп зерттеген қазақ әдебиетіне аты белгілі ақын Әубәкір (Кердері) Шоқановтың (1858-1912) немересі. Таз жырау бір сөзінде өзінің жас кезінен бастап өлең шығарғандығын былай жазады:

*Сұрасаң менің атым Тайпақ бала,*
*Ағалар бұл сөзімді байқап қара.* Жас шағында өлеңге жүйрік болғандықтан оған сөзді құдай берген, — деп бүкіл ел таңырқап «Құдайберген» деген лақап есімі аталады. Осылайша өзінің бала кезінде қойылған аты Тайпақ жас шағында ағып тұрған өлеңге жүйрік болғандықтан «Құдайберген» деген лақап тағылса, кейін үлкейгенде «Таз жырау» атанып кетеді. Әмудария өзенінің құйылысындағы қазақтар арасында «Құдайберген» және «Таз жырау» атымен танылып кеткен. Тайпақ деген шын атын көпшілік біле бермейтін дәрежеде ұмытылған.
*«Арғы атам Әбубәкір, әкем Шоқай»* деп басталатын ұзақ өлеңінде өзі туралы баяндайды. Әйгілі ақын Әбубәкір Керденің немересі екенін айтады. "Жақсы болса ағаңыз", "Кісіге күніңді салмасын", "Он сегіз жасқа келгесін", "Жігіттік деген бір дәурен", "Мысалы бұл жастығының алқызыл гүл", "Жақсыға айтқан сөзім ем болады". тәрізді терме - толғаулары ел аузында сақталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Таз жырау кім?.
2. ↑  Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық - Аруна баспасы - Алматы - 2005ж.
|  |
| --- |
|  |

**Эрих Георг Себастьян Антон фон Фалькенхайн** (кейде **Фалькенгайн**, немісше *Erich Georg Sebastian Anton von Falkenhayn*; 11 қыркүйек 1861, Бург-Бельхау – 8 сәуір 1922, Потсдам) – неміс соғыс қайраткері, Германия әскери министрі (1913-1914), Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия Бас штабының бастығы (1914-1916). Соғыстан кейін әскери тақырыпта бірнеше кітаптар жазды.

Соғыс жылдарында
----------------

1913 жылы Фалькенхайн Пруссияның әскери министрі ретінде тағайындалса, 1914 жылдың 14 қыркүйегінде майдандық Бас штабтың бастығы лауазымын иеленді. Оның бастамасы бойынша Францияны бейбітшілікке мәжбүрлейтін Верденге шабуыл жасалды. 1916 жылдың 21 ақпанында басталған және сол жылдың күзіне таяу аяқталған Верденнің астындағы шайқас Фалькенхайнның және бүкіл Германияның үміттерін ақтамады: керісінше, германдық армия талқандалып, орасан зор зиян шекті.

Оған қарамастан, Фалькенхайн басқа майдандарында үлкен жетістіктерге жетті. Мәселен, 1915 жылдың мамыр айынан қыркүйек айына дейін оның басшылығымен орыс майданында сәтті шабуылдар өткізілген; ал сол жылдың қазан айынан желтоқсан айына дейін ол әзірлеген жоспар бойынша алдымен Сербия, содан кейін Черногория жаулап алынды.

1916 жылдың 29 тамызы жемісті Брусиловски шабуылына байланысты Фалькенхайн Бас штаб бастығы қызметінен босаталды. Алайда сол жылы IX әскердің қолбасшысы ретінде тағайындалған Фалькенхайн Румынияға жорыққа басшылық жасап, 6 желтоқсанда Бухарестті алды. 1918 жылдың наурызынан бастап Фалькенхайн Х әскерді Палестинида басқарды. 1919 жылы қызметті доғарып, өмірінің соңғы жылдары Потсдамдағы Линдштедт сарайында өткізді. Борштедт зиратында жерленген.
**Эристика** (гр.*eristikos* - даукес) - айтса білу онері, әсіресе ежелгі гр. софистері арасында кең тараған. Эристика ақиқатты талас жолымен іздестіру құралы ретінде пайда болды; көп кешікпей диалектика және софистика болып бөлінді. Біріншісін Сократ өз тәслінді дамытты. Ал софистика таласта қарсыласын жеңуге ғана ұмтылып, эристика кез келген пайымдауды бірдей дәрежеде ойдағыдай дәлелдеуге де, теріске шығаруға да болатын жиынтығына айналдырды,сондықтан Аристотельдің өзі- ақ эристика мен софистиканың арасында айырма бар деп санамады.

### Дереккөздер

[1]

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"
**Тар жол, тайғақ кешу** — Сәкен Сейфуллиннің роман-эссесі.

Дәуір ұранына сәйкес қазақ топырағында тарихи-революциялық тақырыпқа барған тұңғыш роман-эссе - «Тар жол, тайғақ кешу». Шығарма 1916–1919 жылдардың оқиғаларын қамтиды.

Әрине, таптық ұстанымға сүйенген автордың Алашорда арыстары жайындағы қайсы бір пікірлері бүгінгі көзқарасқа көп ретте қайшы келетіні де рас. «Тар жол, тайғақ кешу» - ең алдымен тарихи, әдеби факт және көркем мәтін.

Ақмолада жүргенде "Біз асығыс жиналдық" деген өлеңін жазды. Ал 1917 жылдың сәуір айында "Жас қазақ" ұйымын құрды.

Бір жылдан соң Ақмолаға ақтар келіп, сол жердегі кеңес үкіметін құлатады. Сейфуллин тұтқындалып, түрмеге қамалады. Одан кейін атаман Анненковтың "өлім пойызымен" Колчак түрмесіне жеткізіледі. Осының бәрін "Тар жол, тайғақ кешу" романында жазған. Кітап жарыққа шықпай тұрып, "Қызыл Қазақстан" журналына бөлшектеніп басылған. Кейін өңделіп, толықтырылып кітап болып шыққан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ "қырғыз" емес: Тұңғыш премьер Сәкен Сейфуллин жайлы қызықты деректер


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуСәкен Сейфуллин шығармалары |
| --- |
|  |
| Роман мен повестері | 
Тар жол, тайғақ кешу (мемуарлық роман) • Жер қазғандар (повесть) • Айша (повесть) • Біздің тұрмыс • Жемістер хикаяты • Дауыл алдында |
|  |
| Поэмалары | 
Аққудың айрылуы • Альбатрос • Еңбек шарт — жалшылар қорғаны • Көкшетау • Қызыл ат • Советстан • Чжан Цзо-Лин |
|  |
| Басқа шығармалары | 
Өлеңдері • Әңгімелері • Мақалалары • Бақыт жолына және Қызыл сұңқарлар пьесалары |

 |
**Хош иісті таушымылдық** - ежелден келе жатқан бақ өсімдігі. Әсіріесе Қытайда бұл гүлді қатты ұнатып, бақтарында таушымылдығының бірнеше түрлері мен сұрыптарын өсіретін болған. Желектерінің бояуы жағынан ол раушанмен бәсекелесе алады. Қардай аппақ, ақшыл, қызғылт, қызыл, ақсары гүлді сұрыптары бар. Өсімдік атауы жабайы түрлерінің бірі өсетін Грекиядағы Пеония мекенінің атынан шыққан деген болжам бар. Ал грек мифологиясы бойынша, ол ежелгі грек дәрігері Эскулаптың шәкірті осы өсімдікпен адамдарды ауыр науқастан емдеп жазған Пеонның атынан шыққан. Шәкіртінің табысына қызғанышпен қараған Эскулап, оны өлтіруге бұйрық береді. Алайда тозақ құдайы Плутон бұған жол бергісі келмейді. Бір рет өзін емдеген қайырымдылығы үшін Пеонды әдемі гүлге айналдырып жібереді. Еуропада алғашқыда ақ гүлді таушымылдық өсірілген. Хош иісті сібірлік, алабұта тамыры деп аталатын өсімдік мұнда ХVII ғасырдың аяғында Ресейден әкелінген. Гүлдерінің қанық түсі, хош иісі, сәнді шөбіне орай таушымылдық ең жақсы көпжылдық өсімдігіне жатқызылады. Оның ең ұзақ жасайтындары бір орында ондаған жылдар бойы өсе береді. Тіпті олардың орнын ауыстырмай ғасырдан артық өмір сүргені жайлы деректер де бар. Дала таушымылдығы батыс Сібір мен Орта Азияның таулы аудандарында кездеседі. Дала шалғындарында, жоталар мен шоқылардың жалаңаш тастақты беткейлерінде өседі. Мамыр, маусым айларында гүлдейді. Гүлдері қып-қызыл, диаметрінде 6-8 см, айтарлықтай күшті хош иісі болады.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақстанның ғажайып флорасы, 2012 жыл
**Кордоба әмірлігі** (араб.: إمارة قرطبة ‎, ис. *Emirato de Córdoba*) — Пиреней түбегі аумағында, ортағасырлық Испанияда болған исламдық мемлекет (756-929).

Мемлекеттің негізін 756 жылы әмір атағын алған Умәйятардың ұрпағы I Әбдіррахман салды.

Кордоба әмірлігі құрылғанға дейінгі Испания
-------------------------------------------

711-718 жылдары Пиреней түбегін мұсылмандар тез жаулап алғаннан кейін Умәйя халифатының құрамына кіретін шет аймақ құрылды. Оның «уәли» немесе «әмір» лауазымына ие болған билеушілерінің резиденциясы Кордоба қаласы болды. Бастапқыда испан әмірін халифаға бағынатын африкалық наменгер тағайындады.

Иберияның барлық мұсылмандары қалаларда тұратын арабтар, ауылда тұратын берберлер және әскерлерде басым болған сириялықтар болып бөлінді. Бұл халықтар I Әбдіррахман шыққанға дейін билік үшін өзара күресті.

Кордоба әмірлігі
----------------

750 жылы Аббастар Умейятарды құлатқаннан кейін бұл отбасы жойылды. Оның тірі қалған өкілдерінің бірі Мысырға, кейінірек Мағрибке қашты. Бірақ ол жерлерге бекінуге тырысқаннан нәтиже шықпады. 755 жылдың аяғында Әбдіррахман Испанияға келіп, Кордобаны басып алып, өзін әмір деп жариялады. Бастапқыда ол Испаниядағы Аббастардың билігін ресми түрде мойындады, бірақ 765 жылғы қақтығыстардан кейін мешіттердегі жұма уағыздарында Аббастар туралы атауға тыйым салынды. Ол билігінің көп бөлігін христиандармен күресумен өткізді.

Дегенмен, тәуелсіз әмірліктің нағыз құрушысы уәзірлердің өкілеттіктерін ретке келтірген және түбектің өте жылдам исламдануына қол жеткізген, мұсылман елдеріндегі христиандардың санын айтарлықтай қысқартқан II Әбдіррахман болды.

Арабтар мен берберлер арасындағы билік үшін күрес тәуелсіз әмірлік құрылғаннан кейін де тоқтамады, бұл кейінірек Реконкистаға әкелген христиан патшалықтарына мүмкіндік берді.

912 жылы III Әбдіррахман таққа отырған кезде әмірліктің саяси құлдырауы айқын шындық болды. III Әбдіррахман көтерілістерді тоқтатып, христиан жерлеріне жорықтар жасады. Ал 929 жылы өзін халифа деп жариялады.

Әдебиет
-------

* *Әлизаде А. Ә.* Хижри бойынша I-VII ғасырлардағы мұсылман мемлекеттерінің шежіресі — 2-е, испр. и доп. —  М.: Умма, 2004. — Б. 233—236. — 445 б. — 5000 таралым. — ISBN 5-94824-111-4.
* *Рыжов К.* Әлемнің барлық монархтары. VII-XV ғ. Мұсылмандық Шығыс —  М.: Вече, 2004. — Б. 330—333. — 544 б. — 3000 таралым. — ISBN 5-94538-301-5.
**Тілеков Жәрдем** (23.11.1911, бұрынғы Орал облысы Жымпиты ауданы
Аралтөбе aуылы - 3.5.1980, Алматы)
- жазушы. 1932 - 37 ж. Орал облысы
"Екпінді құрылыс" газетінде бөлім
меңгерушісі, 1937 - 41,1946 - 57 ж.
сол кездегі Орал, Атырау, Семей облыстары бойынша Қазақстан Жазушылар одағының жауапты хатшысы,
1952 - 73 ж. Қазақтың мемемлекеттік көркем
әдебиет (қазіргі "Жазушы") баспасында бөлім меңгерушісі, "Жұлдыз"
журналында бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. Тұңғыш поэмасы "Атырау толқыны"
1940 ж. жарық көрген. Алғашқы
өлеңдер жинағы - "Ақсұр ат"
1948 ж. шыққан. "Жаңа жүк" (1953),
"Қайнар" (1953), "Хинган асуынан
асқанда" (1971), "Сақсолдат" (1975),
"Жорық жылында", "Қайнар" (1958)
әңгімелер мен повестері, "Темір
Масин" (1966) очерктер жинағы,
"Жоңғар даласында" (1959), "От
кешу" (1967) романдарының авторы. Бірқатар шығармалары шет
ел тілдеріне аударылған. Орыс жазушылары А.П. Чеховтың, М.Д.
Соколовтың, М.А. Шолоховтың,
А.Н. Тихоновтың шығармаларын
қазақ тіліне аударған. Еңбек Қызыл
Ту орденімен және медальдармен
марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Коррида** - ең әйгілі бұқалармен ұйымдастырылатые күрес, Испаниядағы ұлттық көрініс. Оңтүстік Американың кейбір елдерінде де ұйымдастырылады. 

Барселонадағы соңғы коррида 2011 жыл

*Сorrida* - *correr* деген сөзден қалыптасқан, «жүгіру» деген мағынаны білдіретін етістік. Сондықтан corrida de toros деген сөз тіркестің мағынасы «бұқалардың жүгіруі» деп аударылады. Испандықтар корриданы toros деп те атайды, бұл «бұқалар» деген мағынаны білдіреді.

Бұқалар
-------

Коррида да бұқалардың белгілі бір түрі ғана қатыса алады. Көбінесе бұқалар фермаларда өсіріледі. Корридада тек 4 жастан үлкен және салмағы 450 килогрммға жеткен бұқалар қатыса алады. Корридаға қатысқан бұқалардың тірі қалу мүмкіндігі аз, ал егер бұқа тірі қалатын болса оны келесі жолы осы жарысқа қатыстыру тыйым салынады. Коррида үш бөлікке бөлінеді, оның екеуі сынаққа арнылған. Әр секцияның басталу кезінде дабыл соғады.

Қаза тапқандаар
---------------

Испания, Франция және Португалия елдерінде әр жел сайын шамамен 6 мыңдай коррида ойындары өткізіледі, осы ойындарда 30 мыңға жуық бұқалар қаза табады. 19-20 ғасырларда Испанияда 63 матадор, 350 бандерильеро, пикадор және көмекшілер қаза тапты. 
Лан- Вентас аренасында қайтыс болған матадорларға арналған ескерткіш қойылған. Коррида кезінде адамдар көптеген жарақаттар алады.

Марапаттар
----------

Егер күрес кезінде бұқа өз ерлігімен ерекшеленетін болса, қайтыс болған соң онын денесін көрермендерге көрсетіп, қошеметтейді. Бірақ егерде бұқа матадорды өлтіретін болса, бұл бұқа міндетті түрде өлім жазасына жазаланады. 

Ерекше өнер көрсеткен матадор трофеймен марапатталады. Егер көрермендер ақ шүберек көтеретін болса матадор құлақпен марапатталады, ал егер президентке көрініс ұнаса ол екі құлақпен және құйрықпен марапатталады. Трофейлер өлген жануардан алынады.

Корридаға қарсылық
------------------

Көптеген адамдар корридаға қарсылықтарын білдіріп, осыған қарсы акциялар ұйымдастырады. Испанияда коррида Канар аралында енді өткізілмейді. Барселонада 2010 жылдың 28 маусымында Каталонии парламенты корридаға қарсы дауыс берді. 

2009 жылдың 18 желтоқсанында Каталонии парламентінде корриданы тыйым салуға шешім қабылданды. Парламентке 127 мың корридаға қарсы адамдардың қолтаңбасы берілді. Олар Испандық жануалар қорғау қауымдастығынан және әлемдік жануалар қорғау қауымдастығынан жиналды. 2011 жылы 25 қыркүйекте Каталониида ең соңғы коррида өткізілді.
Наган М1895
**"Наган М1895"** немесе Наган жүйесінің револьверін бельгиялық қару жасаушы ағайындылар - Эмиль мен Леон Наган жасап шығарған. Ол 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың ортасына дейін бірқатар елдердің әскери қаруы қатарында болды. 

Кеңес Одағы мен Ресейде Наган револьверінің танымал соншалық, "наган" деген сөз қару деген мағына білдіріп, жалпылама атауға айналып кетті. Ауызекі тілде кез келген револьвер, тіпті өзі оқталатын тапанша да "наган" деп атала беретін. 19 ғасырдың соңғы ширегінде көптеген мемлекет армиясын жаңаша қаруландыру қолға алды. Бельгияның Льеж қаласы Еуропадағы қару өндірісің орталығына айналды. 1985 жылы онда Эмиль және Леон Нагандардың қару фабрикасы ашылды. Шағын отбасылық шеберханада ағайындылар голланд револьверлерін жөндеп, өз қаруларын дайындап шығарды.

Наган револьверлерінің барлығына тән сипат: екпенді шаппасы 2 әрекетті де қатар атқара алады. Шүріппені алдын ала қайыру арқылы немесе взводы өздігінен атылады. 

Наган М1895 патшалық ресей армиясы мен полейцейлерінің дәстүрлі қарулурына айналды, Кейін Кеңес Одағы тұсында оны Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі де пайдаланды. 

"М1895" револьверін 1933 жыл **Токарев** пистолетіне ауыстыру туралы шешім қабылданғанмен, ол қолданыстан шықпады, екінші дүние жүзілік соғыс біткенге шейін кеңестік жауынгерлер оны пайдаланды.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* ҚАРУ-ЖАРАҚТАР. - Алматы : "Аруна" баспасы. Сер.:"1100 қызықты деректер".

Сыртқы Сілтемелер
-----------------
**Шафиғи Мақсұт Әминұлы** (21.3.1934 жылы тұған, Шығыс Түркістан, Тарбағатай аймағы, Толы ауданы) - көне қолжазбалар маманы, ауыз әдебиетін жинаушы және зерттеуші. 

  

Пекиннің халықаралық қатынастар университетін бітірген (1961). 1961 - 64 жылдары ШҰАР Орт. партия комитетінің нұсқаушысі болып қызмет атқарған. 1964 жылы Қазақстанға қоныс аударып, 1974 жылға дейін қазақ a.ш. институтында лаборан болып еңбек етеді. 1974 жылдан бастап Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері болып еңбек етеді. Шафиғи Қазақстандағы қолжазбатан ісіне көп еңбек сіңірген. Оның тікелей еңбегі нәтижесінде және көмегімен ҚР Ұлттық кітапханасы, ҚР Орталық ғылыми кітапхана қорларындағы және Әдебиет және өнер институтындағы қолжазба және мәтінтану бөліміндегі араб әрпінде жазылған көптеген көне қолжазбалар ажыратылып оқылып, қазіргі жазуға түсірілді. 

"Қазақ халық әдебиеті көптомдығының ертегілер мен дастандарға және Абылай хан туралы тарихи жырларға арналған томдарын, алты кітаптан тұратын "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасын" құрастырушылардың бірі Қожа Ахмет Йасауидің "Диуани хикмет" кітабының қазақ тіліндегі алғашқы ғылыми аудармасын жасап, түсініктерін жазуға баспаға әзірлеуге қатысты. Қазақ ауыз әдебиет мәселелеріне арналған жүзден астам ғылыми мақалалардың авторы. Ол қазақ мектептеріне арналған алғашқы "Араб тілі" оқулығы авторларының бірі.

Шығармалары
-----------

Йасауи Қ. А. "Диуани хикмет" (Ақыл кітабы).1993 (телавтор); 
Йасауи Қ.А. Хикмет. Жинақ. А. 1998 (телавтор).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Луи Шарль Делеклюз
**Луи Шарль Делеклюз** (фр. ; 2 қазан 1809 — 25 маусым 1871, Париж) – француз ұсақ буржиазиялық революционері. Париж Коммунасының мүшесі (1871). 19 ғасырдың 30-40 жылдары француз революциялық қозғалысына белсене қатысты. 1854 жылы республикалық құпия қоғамдарға қатысқаны үшін 4 жыл түрмеде отырып, Франция Гвианасына жер аудартылды. 1859 жылы кешірім жасалған соң, Франция қайтып оралды. 1868-1870 жылдары үкіметке қарсы күресін тоқтатпағаны үшін 3 рет түрмеге қамалды. 1871 жылы 26 наурызда Луи Шарль Делеклюз Париж Коммунасына мүше болып сайланды. Париждегі коммунар версальдықтармен ақырғы көше бойындағы ұрыста қаза тапты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том
**Кісен**, темір тұсау — жылқыны матау әбзелі. 

  

Шеберлер кісенді аттың аяғына темірден келістіріп иіп, аяққа тиетін жеріне киіз салып, сыртын былғарымен қаптап тігіп жасайды. **Кісеннің** аттың аяғына салатын жерінің темірі екі бөлшектен тұрады, ашылу, жабылу жағдайы тоға арқылы істеледі; аттың оң аяғына салынатын кісеннің бөлшегінің біреуінде кішкентай шығыр болады, сол шығырдан кісеннің шынжырын өткізгенде бөлшек жабылады, ал екінші аяғына салатын кісеннің бөлшектерінің екі ұшында айқастырып жабылатын кілті болады. **Кісен** тек кілтпен ашылып, жабылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдер сөздігі I том
**Луис Карлос Престес** - Бразилия және халықаралық жұмысшы қозғалысының қайраткері. 1934 жылдан Бразилия коммунистік партиясының мүшесі. .

Қызмет жолы
-----------

1918-1924 ж Бразилия армиясының инженер-капитаны дәрежесінде қызмет атқарып, сарбаздар мен офицерлер арасында революциялық жұмыс жүргізді. 1924-1927 ж. А.Бернардис диктатурасына қарсы демокартиялық күштердің қарулы күресін басқарды. 1927-1931 ж. Боливияда, Аргентинада және Уругвайда эмиграцияда болып, *Комитерн Аткомының Оңтүстік Америка бюросымен* және сол елдердің коммунистік партияларымен тығыз байланыс жасады. Комитернні*ң 7-конгресінде Коминтерн Аткомы* мүшелігіне сайланды. 1935 ж. Ж.Варгас диктатурасына қарсы бразилия халқының көтерілісін ұйымдастырды. Ұлт-азаттық альянс революциялық армиясының басшысы және оның құрметті председателі болды. Көтеріліс жаныщталғаннан кейін тұтқындалып, 1936-1945 ж. түрмеде отырды. 1943 жылдан ОК, 1945 жылдан БКП ОК Атқару комиссиясының мүшесі және БКП ОК-нің бас секретары болды. 1945 ж. *сенатор* болып сайланды. 1947-1958 ж. БКП -ге тыйым салынуына байланысты астыртын жұмысқа ауысты. 1964 жылдан тағы да астыртын жұмыс істеді. Сырттай 14 жылға еркінен айырылу жазасына кесілді.

Дереккөздер
-----------



1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
**Саттар Сейітхазин** (12.1.1927, Солтүстік Қазақстан облысы Көкшетау ауданы Қарағай ауылы - 5.3.1999) - ақын, аудармашы

Карағанды қаласындағы Окытушылар институтын (1947) Мәскеудегі Әдебиет инстиутын бітірген (1956).

1947 - 1951 жылдары Көкшетау облысындағы орта мектепте мұғалім.

1951 - 1956 жылдары Алматыға келіп, "Оқу құралдар баспасында" (казіргі "Мектеп баспасы) редактор, аға редактор, Қазақстан Мәдениет министрінде референт, "Қазақ әдебиеті" газетінде тілші қызметтерін атқарған,

1956 - 1977 жылдары Мәскеуден оралғаннан кейін Қазақстан жазушылар одағында кеңесші, Қарағанды телевидениесінде аға редактор, Қазақ телевидениесінде аға және бас редактор, "Жазушы" баспасының поэзия редакциясында аға редактор қызметтерін атқарған.

1977 жылы шығармалық жұмысқа бірыңғай ауысқан. 

Сейітхазиннің "Тарих" атты алғашқы өлеңі 1947 жылы "Советтік Қарағанды" газетінде жарияланған. Сейітхазиннің көптеген өлеңдері орыс, алтай, қарақалпақ, поляк, т.б. тілдерге аударылған. А.Адаровтың, С.Даниловтың, Н.Дамдиновтың, т.б. орыс ақындарының өлең-жырларын қазақ тіліне аударған.

Шығармалары
-----------

* Жүрек сыйы. Өлеңдер. А. 1953;
* Алғашқы сапар Поэма. А. 1955;
* Беркуты. Поэма и стихи. М. 1958;
* Хадиша. Повесть. А. 1973;
* Тереңдегі теңіздер.Өлеңдер. А. 1974;
* Қоңыр жер. Өлеңдер мен поэмалар. А. 1983;
* Аққу тамақ.Өлеңдер мен поэма. А. 1984;
* Кең жазира. Өлеңдер, поэмалар. А. 1986;
* Окжетпес. Өлеңдер. А. 1999.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Қалдықсыз технология – адам қажеттілігін қанағаттандыру бағытында табиғи ресурстерді тиімді пайдалану және ластануға тйым салу үшін барлық білімімізді, әдістермен тәсілдерді практикалық тұрғыда пайдалану.

Қалдықсыз технология теориясы табиғатты тиімді пайдаланудың негізгі 2 заңын негіздеуге екі алғышарт туғызады:

1.Бастапқы табиғи ресурстер әр пайдаланылған өнім үшін 1 рет өндірілу керек.

2.Жасалған өнім пайдаланылғаннан кейін жаңа өндірістің бастапқы өніміне оңай айналуы керек.

Бұл тек өндірістік процесс қана емес, бұл ұғым бұйымның ұзақ мерзімді қызметімен сипатталады, бірнеше рет пайдалану мүмкіндігі, жөндеуге оңайлығы, өндірістік циклге қайтаруды оңай ететін немесе пайдаланылудан кейін зиянсыз формаға оңай ауысатындығымен сипатталатын соңғы өнімге де қатысты.

Дереккөздер
-----------

"Экология және тұрақты даму"/Ә.Н.Назарбаева,Ғ.С.Сыздықова,Қ.О.Шайхеслямова,С.Е.Абдугалина/12 сынып/Алматы 2014/
**Нұрмақанов Қалжан Әлібекұлы** (24.9.1927, Қызылорда облысы Қазалы қаласы – 3.6. 1963, Алматы) – әдебиет сыншысы, аудармашы. 

ММУ-дың филология факультетін бітірген (1951). 1952 – 58 жылдары Жазушылар одағының Орта Азия мен Қазақстан әдебиеті бойынша кеңесшісі, "Дружба народов" журналында, "Қазақстан пионері" (қазіргі "Ұлан") газетінде әдеби қызметкер, Қазақстан мәдениет министрлігінің репертуарлық-редакциялық коллегиясының бас редакторы (1956 – 58), "Әдебиет және искусство" (қазіргі "Жұлдыз") журналының бөлім меңгерушісі болды. Нұрмақановтың орыс-қазақ әдебиеті байланысына, шығыстық үлгідегі туындылар мен аударма мәселелеріне қатысты ғылыми-теория тұжырымдары "Әдеби ойлар" (1960, орыс тілінде), "Дәстүрлі достық" (1962), "Дос лебізі" (1968) атты әдеби-сын мақалалар жинақтарына топтастырылған. Ш.Айтматовтың "Жәмилә", "Бетпе-бет", "Алғашқы ұстаз", "Құс жолы", сондай-ақ Нұрмақанов Николай Семенович Тихоновтың "Вамбери" повестерін қазақ тіліне аударған. Ш.Айтматовтың повесі негізінде жазылған "Аңсаған менің әнімсің" пьесасы жарық көрген. Қазалы қаласының орталық көшелерінің біріне Нұрмақанов есімі берілген.

Дереккөздер
-----------
**Үшарал-Кемпіртөбе газ кен орны** — Шу-Сарысу шөгінді алабының Мойынқум ішкі ойысындағы газ кен орны. Жамбыл облысында, Тараз қаласының солтүстік-батысында 125 км жерде орналасқан. Кен орны алаңы 1962 жылы құрылымдық картаға түсіру бұрғылауын жүргізу барысында дайындалған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төменгі пермнің өнімді шөгінділерінің құрылымдық жайғасуы тізбек тәрізді орналасқан үш брахиантиклин қатпарлар - Кемпіртөбе, Үшарал, Батыс Үшарал - түрінде көрініс береді. Осыларда газ-су жапсарлары бірдей -465 м белгіде орныққан оқшауланған үш газ жатыны орын алған. Бұлардың әуелгі екеуі ендікке жуық, ал Батыс Үшарал брахиантикл иіні солтүстік-батыс бағытта созылған. Олардың жалпы өлшемдері (шектеуші -540 м-лік изогипса бойынша) 31x6 км, амплитудасы 220 м. Ең үлкен амплитуда Кемпіртөбе қатпарының (220 м), ең кіші амплитуда Батыс Үшарал қатпарының (120 м) үлесінде. Бітімдерінің шомбал-күмбездік типі, газарынды режимі, құмтастар мен алевролиттерден құралған жинауыштарының кеуекті-жарықшақты, жарықшақты-кеуекті түрлері барлық жатындарға ортақ болып табылады.

Жатыс сипаты
------------

Кемпіртөбе жатынының күмбездегі ең төмен белгісі 730 м, биіктігі 115 м. Газды горизонттың жалпы қалыңдыгы 165 м, тиімдісі 115 м, газға қаныққанқалыңдық 71м. Ашық кеуектілігі 4,83%.
Газға қанығу коэффициенті 0,6. Бастапқы қойнауқаттық қысым мен температура 10,26 МПа және 41°С. 19,17 мм шайбадагы газдың бастапқы шығымы 189 мың м3/тәу. Күмбезі 720 м-лік тереңдіктегі 

Үшарал жатынының биіктігі 115 м. Өнімді горизонттардың жалпы, тиімді және газға қаныққан қалыңдықтары, тиісінше, 185, 115 жене 64,5 м. Ашық кеуектілік 3,57%, газға қанығу коэффициент 0,6. Қойнауқаттық
қысымы мен температурасы 9,39 МПа және 39°С. 19, 17 мм штуцерде газ шығымы 228 мың м3/тәу. 

Күмбезі 760 м тереңдіктегі Батыс Үшарал жатынының биіктігі 45 м. Газды горизонттың жалпы қалыңдығы 115 м, тиімдісі 55,4 м, газға қаныққаны 45 м. Ашық кеуектілігі 4,99%, газға қанығу коэффициент 0,6.
Қойнауқаттық қысым мен температура 10,-22 МПа және 37°С. 19,17 мм-лік шайбадағы газдың бастапқы шығымы 35 мың м3/тәу. Жалпы қалыңдығы 451-487 м кунгур жіққабатына тиесілі сульфаттанған және галиттенген аргиллит қабатшалары бар тұз қатқабаты жатындардың жапқышы қызметін атқарады.

Құрамы
------

Төменгі премь газдары 98,86-99,32% азот пен 0,68% гелийден тұрады. Үшарал жатынында 0,46%-га дейін көмірқышқыл газы бар. Төменгі пермь горизонттарының сулары хлоркальцийлі, хлорид-натрийлі құрамды, тығыздығы 1160-1170 кг/м3, минералдылығы 198,9 г/л-ге дейін (Кепіртөбе), 252,6 г/л (Үшарал) және 212 г/л (Батыс Үшарал). Кен орны барлануда.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Аппасова Жамал Ахмедиқызы** (20.8.1932, Қарағанды облысы Нұра ауданы, Жамбыл ауылы – 21.8.1981 , Жамбыл қаласы) –денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген дәрігері (1966). Қазақ мемлекеттік медицина институтытын бітірген (1955). 1955 – 1958 ж Жуалы ауданы, Билікөл учаскелік ауруханасында бас дәрігер, 1958 – 1960 жылдары қалалық денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі, 1960 – 1973 жылдары Тараздағы №1 қалалық аурухананың бас дәрігері. 1973 жылдан өмірінің соңына дейін Жамбыл облыстық денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі болды. Аппасова Жамал дәрігерлік қызмет ету барысында тамаша ұйымдастырушылығымен тынылып, принципшілдігі мен жоғарғы білімділігінің арқасында әріптемтер мен ел арасында үдкен құрметке ие болды.Қазақ КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды (1967). Еңбек Қызыл Ту, Октябрь революциясы ордендерімен, медальдармен марапатталды. Тараз қаласының бір көшесінде оның есімі беріліп, облыстық аурухананың кіре берісіне ескерткіш тақта орнатылды.

1. ↑  "Тараз, Жамбыл облысы" энциклопедиясы, Алматы 2003