recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Отто Скорцени** (**Отто Шкорзень**) (1908 жылғы маусымның 12-сі — 1975 жылғы шілденің 6-сы) — Екінші Дүниежүзілік соғыс кезеңінде Германияның Ваффен-СС-інде штандартенфюрер шенінде қызмет еткен әскери. Шығыс майданда әскери қызмет атқарған соң ол арнайы күштерде қызмет етті. Тұтқынға алынған италиялық диктатор Бенито Муссолиниді азат ету операциясын жүргізді. Ол Гриф операциясына да маңызды үлес қосты, сол операциясы үшін ол соғыстан кейін сотталды да. Бұл арнайы операцияда дұшпанды шатастыру үшін оның әскери киімін киіп, оның қатарына ену тактикасы қолданылды. Сонымен бірге ол Вервольф атты нацистік астыртын ұйым ұйымдастырып, соғыс біткеннен кейін де одақтастарға қарсы партизандық күресті жалғастыра бермек болды. Ол нацистік қылмыскерлерді Испанияға және басқа да елдерге (әсіресе Оңтүстік Америкаға) қашып барып бас сауғалауға көмектесетін *ODESSA* атты астыртын ұйым да құрды. 1970 жылы Паладин тобын құрды. Ол 1975 жылғы шілденің 6-сында испан диктаторы Франкодан бірнеше ай бұрын қайтыс болды.

Соғыстан бұрынғы өмірі
----------------------

Отто Скорцени Венада көптеген өкілдері әскери қызмет атқарған аустриялық орта класс отбасында дүниеге келді. Неміс тілін ана тілі ретінде біліп, француз және ағылшын тілдерін жетік меңгерген. Бірінші Дүнипежүзілік соғыстан кейінгі Аустрия зор экономикалық қиындықтарға ұшырап, Скорценидің отбасы да жоқшылықта өмір сүрді. Жасөспірім Скорцени бір күні әкесіне өзінің ешқашан нағыз сары май жемегенін айтып шағымданыпты. Сонда әкесі: «Бұдан сен ешқандай зиян шеккен жоқсың. Керісінше, үлде мен бүлдеге оранған өмірге жаман үйренбеу саған пайдалы болады» — деп жауап берді. Яғни оның балалық шағында көрген жоқтығы оны шыңдап, оның кейінгі өміріне қатты әсер етті деген сөз  Мұрағатталған 25 маусымның 2013 жылы.. Ол Венада 1920 жылдары студент болып жүрген кезінде сайысқа қатты әуестенген. Ол өзі 13 рет жекпе-жекке шыққан, соның 10-шысынан оның сол жақ бетінде терең тыртық қалған.

1931 жылы нацистік партияға мүше болып қабылданып, көп ұзамай нацистердің шабуыл отрядтарына қосылды. Адамдарды тез баурап алатын өте ықпалды тұлға болып, 1938 жылғы наурыздың 12-сіндегі Аустрияның Германияға қосылуын («Аншлүсс») жүзеге асыруға қатысты. Соның кезінде ол Аустрия президенті Микласты бұзақы нацистерден аман алып қалды.

Шығыс майдан
------------

1939 жылғы Польшаны жаулап алудан кейін сол кездері құрылысшы инженер болып істеп жүрген Скорцени өз еркімен Германияның Әскери Әуе күштеріне қызметке кіруге тілек білдірді, бірақ жасы 30-дан асып кеткендіктен қабылданбады. Содан соң ол «Ваффен-СС» құрамасына өтініш жасады. 1940 жылғы ақпанның 21-інде ол «Лейбштандарте СС Адолф Һитлер» танк құрамасына қабылданып, 1941-42 жылдары Шығыс майданда соғысып, көзге түсті. 1942 жылғы желтоқсанда жараланып, Германияға қайтып оралды. Атқылаудың астында көрсеткен ерлігі үшін Темір айқышпен марапатталды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Үлгі:Альдебаран
* Статья г-на Старостина «„Супердиверсант" Отто Скорцени»



1. ↑  «Deutsche Biographische Enzyklopädie», Band 9 Schmidt — Theyer, K.G. Sauer, München 1998, ISBN 3-598-23169-5
2. ↑
3. ↑  Art Kramer
**Жақсы Сарысу** – Сарысу алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет және Ұлытау облысы Жаңаарқа аудандары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 113 км, су жиналатын алабы 3510 км².

Бастауы
-------

Сарыарқаның ортаңғы бөлігіндегі Бұғылы, Жақсы Тағылы тауларынан басталады да Сарысу өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Қар және жер асты суларымен толығады. Жоғарғы жағында арнасы тар келеді. Саға төңірегінде кеңейіп, жайылмасы қалыптасады. Ірі салалары – Ақсу (40 км), Нарбақ (28 км). Жылдық орташа су ағымы 0,33 – 0,67 м³/с. Қараша – сәуір айларында мұзы қатады. Ағынын реттеу және шабындықты көлдетіп суғару үшін Нарбақ саласы құйған жерінен шағын бөген салынған. Мал суарылады. Алабы – жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Құдай (мүмкін Нана) арыстанда отырған, Ауғанстан, 5-6 ғасыр, эфталит немесе түркі дәуірі
**Нана** (құшандық грекше: Νανα, Ναναια, Ναναϸαο, соғды *nni*) — бактриялық әйел құдайы, паназиялық *Нананың* вариациясы, шумер-вавилондық Инанна-Иштар мен жергілікті құшан құдайының қосылуы жергілікті (зороастр) Харахвати Аредви Сура Анахита. Мұндай синкретизм кушандық құдайлар арасында кең тараған.

Нана алғаш рет кушандардан бұрын болған Бактрия патшасы, б.з.д. 1 ғасырдағы Сападбиздің тиынында жазылған. Бұл жалғыз жағдайда Нана арыстан ретінде бейнеленген. Содан екі ғасыр өткен соң Нана Кушан патшаларының, атап айтқанда II ғасырдың ортасында Канишка I тиындары мен мөрлерінде қайта пайда болады. «Канишка I» Рабатак жазуы да оны шақырады. Оның сипаттамалары бұл бейнелерде жауынгерлік сипатта және ол әдетте арыстанның сүйемелдеуімен отырған соғыс құдайы ретінде бейнеленген. Ол сондай-ақ құнарлылықпен, даналықпен және су құдайы ретінде байланысты болды (атап айтқанда, Авестада Харахвати деп аталатын Үнді өзені және оның қамқоршысы Харахвати Ардеви Сура Анахита болды.

Кушана территориясы иран тілінде сөйлейтін Соғдиана, Ферғана, Бактрия, Арахосия, Гандхара және Таксила аймақтарын, сондай-ақ басып алынған Үндістанның Матхура аумақтарын қамтыды. Бұл провинциялар Ауғанстанда, Тәжікстанда, Өзбекстанда және Пәкістанның солтүстік-батысында. Нана бейнелері біздің заманымыздың 5-6 ғасырларында Ауғанстаннан белгілі. Ауғанстан мен Пәкістанда бұл атау «Нави» ретінде пайда болады: қалыңдық деген пушту сөзі.

Галерея
-------

* Сырт жағында арыстан, жарты ай және Ναναια жазуы бар Сападбиз монетасы (шамамен б.з.д. 10 ж.)Сырт жағында арыстан, жарты ай және *Ναναια* жазуы бар Сападбиз монетасы (шамамен б.з.д. 10 ж.)
* Канишка I монетасы (шамамен б.з. 100-126 жж.) Нана құдайы барКанишка I монетасы (шамамен б.з. 100-126 жж.) Нана құдайы бар
* Хорезмдік күміс тостаған арыстанның үстінде отырған төрт қолды құдайы (мүмкін Нана) бейнеленген. Б.з. 658 ж. Британ мұражайы.Хорезмдік күміс тостаған арыстанның үстінде отырған төрт қолды құдайы (мүмкін Нана) бейнеленген. Б.з. 658 ж. Британ мұражайы.
* Бунжикаттан Нана бейнеленген қабырға суретіБунжикаттан Нана бейнеленген қабырға суреті
* Нана, Бунжикат құдайының қабырғаға суреті, б. з. 8-9 ғасырларНана, Бунжикат құдайының қабырғаға суреті, б. з. 8-9 ғасырлар
* Нана құдайы мен табынушылармен безендірілген күйдірілген ағаш қақпа. Кафир-қала, Өзбекстан, б.з. 6 ғ.Нана құдайы мен табынушылармен безендірілген күйдірілген ағаш қақпа. Кафир-қала, Өзбекстан, б.з. 6 ғ.
* Нана құдайы, б.з. 6 ғасыры. Кафир-қала, ӨзбекстанНана құдайы, б.з. 6 ғасыры. Кафир-қала, Өзбекстан

Тағы қараңыз
------------

* Құйрықтөбе

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Metropolitan Museum of Art. *www.metmuseum.org*.
2. ↑  Метрополитен өнер мұражайы, тұрақты көрме
3. ↑  British Museum Collection.(қолжетпейтін сілтеме)
4. ↑  Splendeurs des oasis dOuzbekistan 2022..
**Меңкесер**, *Бұланды*, *Мәңгісор* – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы тұйық көл. Петропавл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 83 км жерде.

Гидрографикасы
--------------

Ауданы 38,04 км2, ұзындығы 9,1 км, енді жері 6,1 км. Жағалау сызығы 25,1 км. Орташа тереңдігі 0,4 м, ең терең жері 0,6-0,7 м. Су массасының көлемі 16,4 млн. м3. Көл түбі жайпақ және тұнбалы. Тұнбасы жасыл түсті, қалыңдығы 0,3 м-ден 0,85 м-ге дейін жетеді. Оның жиынтық көлемі 11 мың м3. Тұнба мен тым минералданған судың (рапа) емдік қасиеті бар, хлоридтімагнийлі-натрийлі түрге жатады. Қасиеті жағынан Медвежье көліне (Ресей, Қорған обл.) жақын. 20-30 м тереңдікте 3,3-11,3 г/л минералданған азот-хлоридті-магний-натрийлі судың үлкен қоры табылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
1960 жылы туған, 1993 жылы Красноярск Мемлекеттік көркемсурет институтын бiтipгeн, ҚР суретшілер Одағының мүшесі.
Виктор Арент керамикамен жұмыс жасайды. Осы бip күрделі материал арқылы ол Қарағанды саябақтары мен көшелерінің сәнін келтірген көптеген көркем де қолданбалы мүсіндер жасады. Оның шығармалары қала көркіне еніп тұpғaн көптеген кафелер мен ресторандардың және қоғамдық орындардың интерьерлерін безендіруге арналған. Ол түрлі формаларды айшықты өрнектеу арқылы сәтті стилизация жасай отырып адамдарды көркемдік ойға жетелеуге тырысады.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 4 ақпанның 2014 жылы.
**Күлән Шілдебаева** (29 желтоқсан 1929 жыл, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы — 20 қаңтар 2000 жыл, Тараз) - қазақ кеңес ақыны.

Күлән Шілдебаева Қазақ педагогикалық институтын бітірген. Алматыда орта мектепте мұғалім қызметін атқарған. 1957 жылдан бастап Жамбыл қаласындағы мәдени-ағарту училищесін қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ беріп, ұстаздық етті.
Лақап аты – Күншуақ.

Шығармашылығы
-------------

Тұңғыш жыр жинағы "Арманым" 1962 жылы жырық көрген. Ол ондаған ән мәтіндерінің авторы. Кітаптары: "Тұңғыш кітап", "Арманым". Өлеңдері: "Қыз көңіл", "Бойжеткендер". Өлеңдер мен дастандары: "Іңкәрім", "Меруерт гүл", "Можжевельник", "Стихи".

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 269-шы бет
2. ↑  Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық; Аруна баспасы.Алматы, 2005ж.
**Көкқиясай**, *Төрқора*, *Итқырылған* – Сырдария алабындағы өзен. Қаратау жотасының оңтүстік-шығыс беткейінде.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Кентау қалалық әкімдігіне қарасты аумақпен ағады. Ұзындығы 68 км, су жиналатын алабы 274 км2, су ағымы Ойық ауылы тұсында 0,4 м3/с.

Бастауы
-------

Бастауын Тұрлан асуының оңтүстігінен алып, Арыс-Түркістан каналына құяды.

Гидрологиясы
------------

Жоғарғы ағысында тауаралық шатқалмен ағады, төменгі ағысы жаз айларында тартылып, қарасуларға бөлініп қалады. Көктемде мал суаруға пайдаланылады.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**ФЛЕКСИЯ** (лат. flexіo — майыстыру) — флективті тілдердің типологиялық белгілеріне сәйкес грамматикалық құрылымы мен сөздердің атқаратын қызметін анықтайтын көп мағыналы термин. 1808 ж. Ф.Шлегель құрған Флексия бастапқы кезде грамматика алмасуға байланысты қолданылған. Кейін үндіеуропа мен семит-хамит тілдеріндегі түбір сөздегі өзгерісті қамтитын ішкі Флексия терминімен ауыстырылды. Флексия сөздің морфемалық құрылымының формалды сыңарының сыртқы Флексияға қарама-қарсы ұғымын білдіреді. Флексия — сөз түрлендіретін аффикс, формант, форматив. Демек, грамматика мағына мен синтаксистік байланысты білдіретін сөз формасының бөлігі. Граммат. мағынаны білдіретіндіктен, Флекия түбірге қарама-қарсы. Үндіеуропа тілдерінде әрбір туынды сөз тұлғасы түбір мен Флексияға бөлінеді. Релятифті формант (жалғау) ретінде дериватифті (жұрнақ) форматқа қарама-қарсы қойылады. "Флексия" термині "сөз түрлену" сөзімен синонимдік қатар құрауда екі түрлі кең мағынаға ие болады: 1) бір сөздің әр түрлі грамматика формада түрленуі. Мыс. зат есімнің жекеше және көпше формасын, етістіктің шақ және вид (түр) категориясын білдіретін қосымшамен түрленуі; 2) нақтылы Флексия сын есімнің тек (род), септеу, жекеше, көсемше жалғаулары, етістіктің тек, жақ категориясын білдіретін қосымшалар арқылы түрленуі. Егер сөз тұлғасындағы өзгеріс түбір сөзді де қамтитын болса, оны "сөз тудыру түрленісі" деп атайды. Флексия термині өзгеріске түскен түбірдің қосымшасына ғана қатысты қолданылады. 

**Ішкі флексия -** негіздегі дауысты дыбыстың өзгеруіне байланысты сөздің грамматикалық формаларының берілу әдісі, яғни сөз өзгертудің негізгі тәсілі; мыс.: нем.брудер (bruder - брать) - мн. ч. брюдер (Brüder - братья), англ. гуз (goos - гусь) -- множ, ч. гиз (geese- гуси), фут (foot - нога, ср. фут-бол) мн. ч. фит (feet - ноги).- Араб тілімен салыстырғанда неміс, ағылшын тілдерінде флексия кем ұшырайды.[2, 33 ]

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

2. Кеңесбаев І. Жанұзақов Т. Тіл білімі терминдерінің орысша-қазақша сөздігі. Қазақ ССР Ғылым академиясы, Тіл білімі институты. – 2-бас. . толықт. өңд.. – Алма-Ата : Ғылым, 1966. - 212 б.
**Айтбай Хангелдин** (1906 - 1981) - жазушы. Ташкенттегі қазақ халық ағарту институтын бітірген (1926). 2-дүниежүзі соғысқа қатысқан.
Лақап аты – Ақық.

Жетістіктер
-----------

1920 - 1930 жылдары Өзбекстан КП ОК-нің органы - "Еңбек" газетінде жұмыс істеген.

1930 - 1932 жылдары "Еңбекші қазақ" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газеті редакциясында жұмыс істеген.

1932 - 42 жылдары республикалық Қазақ радиосы комитеттінде, т.б. мекемелерде жұмыс істеген.

1945 - 50 жылдары Қазақстан КП ОК-нің аппаратында жауапты қызметкер

1951 - 60 жылдары Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасында (қазіргі "Жазушы") аға редактор, редакция меңгерушісі, бас редактор қызметін атқарған.

Шығармашылар
------------

Алғашқы әңгімелер жинағы "Құрылыс" (1931) Ташкентте жарық көрген. "Дудар-ай" (1947), "Арқалық" (1948), "Жайнақтың сыры" (1955) т.б. пьесалары республикалық, облыстық театрларда қойылған. Мектеп оқушыларына арналған Н.В. Гоголь, М.Горький, А.П. Чехов, С.Соболев, Мамин-Сибиряк, А.Ширванзаде, т.б-лардың бірқатар шығармаларын қазақ тіліне аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 253-ші бет
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Көксарай** – Сырдария алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы жерінде. Ұзындығы 46 км, су жиналатын алабы 228 км2.

Бастауы
-------

Қаратау жотасынан Ақалтын өзені болып басталып, оңтүстік-батысқа қарай Кентау қалалық әкімдігі аумағының жерімен ағып, Арыс-Түркістан каналына құяды.

Гидрологиясы
------------

Үлгілі ауылы тұсында бойына бөген салынған. Орта ағысында аты Жаңақорған өзені деп аталады. Жоғарғы ағысында аңғары тар, тік жарлы. Қар, жер асты суларымен толығады. Суы жайылымдарды суландыруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9,
*Басқа мағыналар үшін Көктал деген бетті қараңыз.*
**Көктал** – Қаратал өзені алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Ескелді ауданы мен Талдықорған қалалық әкімдігі аумағына қарасты өзен.

Бастауы
-------

Мыңшұңқыр (Жетісу Алатауы) жотасының солтүстік-батыс беткейінен бастау алатын Балықты және Теректі өзендерінің қосылуынан түзіліп, Алмалы өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 67 км, су жиналатын алабы 1030 км2. Жоғарғы ағысында тар шатқалмен ағып, төменгі ағысында алабы мен аңғары ұлғаяды. Көктемде еріген қар суымен арнасынан тасиды. Егін және мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**аллегория**, (көне грекше:  allёgorіa — астралап, пернелеп айту), — оқырманның не көрерменнің санасына, қиялына ерекше әсер ететіндей, образ жасаудың бейнелеуші құралы, көркемдік тәсіл. Аллегорлау көркемдік тәсілдердің ең көнесі, бастауын мифтен алып, фольклорда ерекше дамыған. Түлкі — қулық, арыстан — зорлық, қасқыр — қастық, қоян — сужүректік, есек — ақымақтық, аққу — адалдық, махаббат т.б. түрінде бейнеленетін персонаждарда адамдарға тән мінез пернелеп айтылса да, бірден санаға, қиялға әсер етіп, көз алдыңа елестейді. Әлемдік сөз өнерінде ғасырлар бойы қалыптасқан типология ортақ бейнелер Аллегорлау арқылы беріледі.

Әдеби шығармаларда жансыз табиғат құбылысы тірі кісінің қылығымен ауыстырыла суреттелетіні көптеп кездеседі. Құбылтудың мұндай түрі кейіптеу деп аталады. Мысалы, Абайдың "Қыс" өлеңіндегі:  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,*
Соқыр, мылқау, танымас тірі жанды,--- | » |

деп, қыстың кәрі құда бейнесінде бейнеленуі суреттелуі, сылқ-сылқ күлгені" - кейіптеу.

Алайда, ұлттық ұғым-сана, дәстүр-салтқа байланысты мұндай бейнелер барлық халықта бірдей әсер тудырмайтын кездері де болады. Аллегория ауыз әдебиетінің барлық жанрларында, оның ішінде жануарлар туралы ертегілерде, халық мысалдарында, өтірік өлеңде, жазба әдебиетте сатиралық жанрларда жиі қолданылады. Ол пернелеп айтуға, дерексіз ұғымды деректі нәрсеге ауыстырып бейнелеуге икемді тәсіл болғандықтан мысал жанрында ерекше дамыған.

Эзоп, Лафонтен, Крылов, Абай, Байтұрсынов т.б. шығармаларында Аллегория айрықша орын алған. Абайдың "Қарға мен түлкі" мысалындағы Түлкі мен Қарға бейнесі арқылы адам баласының бойындағы қулық пен аңқаулық, даңғазалық сияқты мінез табиғаты пернелей өткір мысқылмен шебер берілген.

Аллегория көркем прозада да кездеседі. Әсіресе орта ғасыр сөз өнеріне, қайта өркендеу дәуіріне, барокко, классицизмге тән көркемдік тәсіл (А.Франц, К.Чапек, М.Е.Салтыков-Щедрин, Г.Ибсен т.б.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Күйгенсай**, *Горельник* – Кіші Алматы өзенінің саласы.

Бастауы
-------

Бастауын Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі 3000 м биіктіктен алады (Титова мұздығынан) - Кіші Алматы өзенінің су көзі. Горельник өзені Кіші Алматы өзеніне құяды және оның сол саласы болып табылады. 1932-1973 жылдар аралығында Қазақстан аумағында алғаш рет Горельник саяхат алаңы орнатылды. Революция кезінде өзен "Тухлый бұлағы" деп аталды, кейін күкіртсутегінің ерекше иісі болғандықтан «Шіріген ағын» деп аталды. 30-жылдардың басында, немқұрайдылықтың кесірінен шекара мектебінің курсанттары өртеп жіберді, содан кейін шатқалға **«Горельник» (Күйгенсай)** атауы берілді. Горельник өзенінде судың температурасы 27 ○ С-қа жетеді.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 6 км-ге жуық, су жиналатын алабы 12 км2. Жалпы ұзындығы 4 км болатын шағын екі саласы бар. Өзеннің бастауында 3 мореналық көл жатыр. Арнасының ені 1,8 – 2,0 м, тереңдігі 0,15 – 0,2 м. Жылдық орташа су ағымы 0,24 м3/с, су жыл бойы болады. Күйгенсай сел жүретін қауіпті өзендерге жатады. Өзен аңғары Алматы қаласы тұрғындарының демалыс аймағына жатады.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАЙЛЫ 100 ӘСЕР(қолжетпейтін сілтеме)
2. ↑  Алматы облысы туризмінің ресми сайты
**Өндіргіш капитал** — өнеркәсіп капиталының ауыспалы айналым процесінде қолданатын үш қызмет атқару формасының бірі. Өнеркәсіп капиталының басқа екі формасы — ақша және товар. Өндіргіш капитал капитализм тұсында тек матерпалдық игіліктер ғана емес, сонымен қатар қосымша құн жасайтын өндіріс процесінде қызмет атқарады. Өндіргіш капиталдың элементтері — жұмыс күші мен өндіріс құрал-жабдығы. Бірақ бұл элементтер өзінен-өзі капитал болмайды, белгілі бір тарихи жағдайларда, капитал өндірістік қатынастардың үстемдік етуі, ендірушінің өндіріс құрал-жабдығынан бөлектенуі және жұмыс күшінің товарға айналуы нәтижесінде ғана капитал болады.Қосымша құн өндіру жөніндегі атқаратын роліне қарай Өндіргіш капитал тұрақты капитал және өзгермелі капитал болып екіге белінеді. Өндірістің заттық факторлары немесе түрақты капитал жаңа құн жасамайды, өзгермелі капитал жұмсалып, сатып алынған жұмыс күші ғана құн және қосымша құнның шығар көзі болып табылады. Өзінің құнын жаңадан жасалған өнімге ауыстыруы және айналыс әдісі жағынан Өндіргіш капитал негізгі капитал және айналмалы капитал болып

Дереккөз
--------

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1976, 9 том
**Көктал** — Ащымиір алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 34 км.

Бастауы
-------

Ұлытау тауларының оңтүстік-батыс беткейінен ағатын бұлақтардың қосылуынан құралып, Ащымиір өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұсақ 3 саласы бар. Аңғарының ені 1 км-дей, жайылмасы екі жақты. Өзен көбінесе ирелеңдеп ағады. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасиды, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Өзен алабында жайылымдар мен қыстаулар бар. Суы мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Күйелі** – Қызылсу өзенінің оң жағалық саласы.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма және Шығыс Қазақстан облысы Ұлан аудандары аумағында. Ұзындығы 29 км, су жиналатын алабы 434 км2.

Бастауы
-------

Бастауын Ұлан ауданындағы Қойсары тауының баурайынан алып, Мортас қыстауынан төменде (15 км жерде) Қызылсу өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Шағын 5 саласы бар. Жоғарғы және орта ағысы төбелі-жонды өңірмен ағады. Төменде өзен арнасы кеңейеді, саға тұсында жайылма түзейді. Аңғардың басым бөлігі жыртылған. Ондағы қызғылт қоңыр топырағында жусан аралас айрауық, қоңырбас, бетеге, сұлыбас, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Стрелча қаласындағы Аспарух ханның ескерткіші. 
**Аспарух**, Исперих (643 – 701 ж. ш.) – Дунайдағы түркі бұлғарларының алғашқы билеушісі. 680 ж. Балқанда Бұлғар мемлекетін құрды.

Өмірбаяны
---------

Ұлы Бұлғарияның негізін қалаған Кубрат ханның үшінші баласы. Әкесі өлгеннен кейін, билік тізгіні Кубраттың үлкен ұлы Баянға өтті, алайда 668 жылы хазарлардың шабуылынан кейін Ұлы Бұлғария мемлекеті ыдырап кетті. Аспарух өзінің қол астындағы оногур тайпасымен бірге оңтүстік-батысқа қарай көше бастады. Балқан түбегіндегі жергілікті славян тайпаларымен одақ құрды. 680 жылы Византияның Добруджа қаласын басып алып, Бірінші Бұлғар мемлекетінің негізін қалады.
Мұхаммед Әли мешіті
Мұхаммед Әли мешіті - (араб.: جامع محمد علي‎) Каирдегі үлкен мешіттердің бірі.
XIX ғасырдың басында Мұхаммед Әли паша Мысырдағы осман на- менгері болып тағайындалады. Билік еткен 25 жыл ішінде ол көптеген әскери іс-шараларды сәтті
орындайды. Осының нәтижесінде Мысырдың шекарасы кеңейеді.

1831 жылдан бастап Мұхаммед Әли Мысырды жалғыз өзі биледі. Өзі билік еткен 25 жыл ішінде Каирде көптеген діни ғимараттар бой көтерді. Мұхаммед Әли мешіті - сондай ғимараттардың бірі. Мешіт ішінде Мұхаммед Әлидің қабірі орналасқан. Мешітті 1830-1848 жылдары Юсуф Бохна есімді сәулетші Мұхаммед Әлидің қолдауымен, билеушінің ұлы Тусун пашаның құрметіне арнап салған.

Мешіт Константинополь мешіттерінің үлгісімең Ыстамбұлдың сәулет өнері мектебінің ықпалымен тұрғызылған. Кейбір жерлері Мысыр ғибадатханаларына да ұқсайды. Мешіт Каир қамалының ең биік жерінде орналасқан. Мұхаммед Әли мешітінің минареттері Каирдің кез келген тұсынан анық көрінеді. Алебастр плиталарымен қапталғандықтан мешіт «алебастрлы мешіт» деп аталып кеткен. Мешіттің ішіндегі мінәжат ету залы өте үлкен, ауқымы 1600 шаршы метрге жетеді. Залдың төбесін диаметрі 21 метр, биіктігі 52 метрге жететін күмбез жапқан. Ішкі ауласы мәрмәрлі бағандардан тұратын галереялармен қоршалған. 

Мешіттің қақ ортасында күмбез тәрізді субұрқақ орнатылған. Мешіт ауласында сағаты бар мұнара тұр. Мұхаммед Әли мешіті Мысыр елінің ең көрнекті тарихи ескерткіштерінің біріне жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Көктас** – Сарысу алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысындағы Жаңаарқа ауданының оңтүстігінде, шығыстан батысқа қарай ағады. Ұзындығы 142 км, су жиналатын алабы 6560 км².

Бастауы
-------

Бастауын Желдітау, Қу тауларынан алып, Жетіқоңыр құмының солтүстігінде тартылып қалады.

Гидрологиясы
------------

Оң жағынан Ақтассу (10 км), Еспенбек (20 км), сол жағынан Сарыбие (31 км), Қарасай (73 км), Сағынтай (38 км), т.б. салалар келіп құяды. Жоғарғы және орта ағыстарының аңғары тар, тастақты. Негізінен қар, жер асты суларымен толығады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Шөл далада орналасуына байланысты бұл өзеннің мал суаруда, жайылымдарды суландыруда маңызы зор.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Өтпелі климаттық белдеулер** - негізгі белдеудің аралығына орналасқан. Негізгі белдеулер секілді, өтпелі белдеулердің де атаулары олардың географиялық орындарына байланысты қойылған. Субэкваторлық белдеу ( «суб» жұрнағын латын тілінен аударғанда «маңында» деген мағына береді) – экватор маңындағы, субтропиктік белдеу – тропик маңындағы белдеу деген сөз. Өтпелі белдеулерде ауа массалары жыл маусымдарына қарай өзгеріп отырады. Олар мұнда көршілес белдеулерден келеді. Сондықтан солтүстік жарты шардағы субэкваторлық белдеудің климаты жазда экваторлық белдеудің климатына, ал қыста – тропиктік белдеудің климатына ұқсас болып келеді. Субтропиктік бедеудің климаты жазда тропиктік белдеудің , ал қыста – қоңыржай белдеудің климатына ұқсас болып келеді. 
Картаға қараған уақытта, онда климаттық белдеулердің шекаралары қатаң түрде параллельдердің бойымен өтпестен , кейбір жерлерде бірде солтүстікке , бірде оңтүстікке қарай ауытқитындығын көруге болады. Себебі: жергілікті жердің климатына сонымен қатар жер бетінің сипаты – жер бедері, мұхиттар, құрлық, теңіз ағыстары, мұздық жамылғысы да зор әсер етеді

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Материктер мен мұхиттар географиясы : Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық /В.А.Коринская , В.А. Щенев , И.В.Душина ; Алматы «Рауан» 1992 жыл.
*Басқа мағыналар үшін Өтенай деген бетті қараңыз.*
**Өтенай** (2006 жылға дейін – *Заря*) — Жетісу облысы Талдықорған қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Өтенай ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Облыс орталығы – Талдықорған қаласының батыс іргесінде, Талдықорған – Үштөбе жолы бойындағы құрғақ агроклиматтық белдемде орналасқан.

Халқы
-----

1999 жылы тұрғындар саны 6098 адам (2995 ер адам және 3103 әйел адам) болса, 2009 жылы 7118 адамды (3496 ер адам және 3622 әйел адам) құрады.

Тарихы
------

Іргесі 1947 жылы "Путь социализма" ұжымшарын құруға байланысты қаланған. 1950 жылы оған "Заря Востока" ұжымшар қосылғаннан кейін "Заря коммунизма" деп аталды. Мемлекеттік ауыл шаруашылық тәжірибе стансасы мен Өтенай ауылдық кеңесінің орталығы болып келген. Тәжірибе стансасының негізінде 1997 жылдан ауылда өндірістік кооперативтер мен шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

Инфрақұрылымы
-------------

2 орта мектеп, клуб, кинотеатр, стадион, мешіт, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты, аурухана, балабақша, т.б. әлеуметтік мекемелер орналасқан. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Облыстағы ауылдық округ пен кейбір ауылдардың атауын өзгерту туралы
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
3. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 4 том 3 бөлім


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жетісу облысы Талдықорған қалалық әкімдігі елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Еңбек •
 Еркін •
 Мойнақ •
 Өтенай •
 Пригородное •
 **Талдықорған** •
 Ынтымақ •
 №3-бөлімше 
 |

 |
Қосу мен көбейтудің ауыстырымдылық, терімділік қасиеттерін пайдаланып, өрнектерді ықшамдау. 
Санды өрнектердің және әріпті өрнектердің мәндерін табу үшін алдымен оларды ықшамдап алған тиімді.
Қосу амалдарының қасиеттерің пайдаланып, санды өрнектерді және әріпті өрнектерді ықшамдауды қарастырайық.  

1. Қосудың ауыстырымдылық қасиеті.  

Қосылғыштардың орындарын ауыстырғаннан қосындының мәңі өзгермейді.  

Демек, кез келген а және б сандары үшін  

 a+b=b+а  

2. Қосудың терімділік қасиеті.  

Екі санның қосындысына үшінші санды қосу үшін бірінші санға екінші сан мен үшінші санның қосындысын болуға болады.
Кез келген а,б және с сандары үшін  

 (а+b)+с=а+(b+с)  

Демек, қосудың терімділік қасиеті бойынша қатар тұрған қосылғыштарды топтап (жақшаға алып) қосып, оларды қосындысымен алмастырғаннан қосынды мән өзгермейді.  

3. Көбейтудің ауыстырымдылық қасиеті.  

Көбейткіштердің орындарын ауыстырғаннан көбейтіндінің мәні өзгермейді.
Әріптеп жазсақ: а\*b=b\*а  

4. Көбейтудің терімділік қасиеті.
Екі санның көбейтіндісінін үшінші санға көбейту үшін бірінші санды екінші және үшінші санның көбейтіндісіне көбейтуге болады

```
				(а*b)*с=а*(b*с) 
```
**Лек** — Албанияның ақша өлшемі, 100 киндаркке тең.

**Лек** - жаттығу жасаушылардың бірінің соңынан бірі желкелерінен қарап тұрған сап. Лекте саптың ұзына бойы енінен үлкен немесе онымен тең болады (парадтарда). Лектер бір, екі, үш және т.с.с. болуы мүмкін.

**ЛЕК** - ет. 1. *Жосу,жуйтку, екпіндеу, арындау.* Омар қожа *лекіп* келе жатқан керуенді жанынан өткізіп, соңын тосты (Д.Досжанов,Жібек.). Сөзіме менің сылқылдай қатса ішегі, Аузынан *лекіп* алқызыл гүлдер түседі (Ж.Жақыпбаев, Ләйлә). 2. *Үдей түсу, кушею.* Ойдан өрге *лекіп* соққан салқын самал, ендігі сәтте, ақжалдың құлағын көтерді (А.Сүлейменов, Бесін.). Қырман басы жапырлап қайтадан қызу қимылға кірген шақта алыстан аңыратып келе жатқан бір жүйрік ән *лекіп* қоя берді (F.Сланов, Жанартау). 3. а у ы с. *Желпіну, лепіру, есу.* Маржан осы екі арада Батыржанның иығынан нұқып қап күлді. Ешкімге сөз бермей *лекіп* сөйлеп кетті (Р.Райымқұлов, Бұрылыстар).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы
2. ↑  Жолымбетов Ө.Ш. Құлназаров А.К. Спорт терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақша-орысша, ISBN 9965-822-48-4
3. 1 2  Қазақ әдеби тілінің сөздігі: Он бес томдық,10 - том/Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты/Құраст.: М.Малбақов,Н.Оңғарбаева,А.Үдербаев және т.б. - Алматы: "Арыс" баспасы, 2009 жыл, 693 бет.  ISBN 978-601-291-063-6
*Басқа мағыналар үшін Қабырға деген бетті қараңыз.*
**Қабырға** – Торғай алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Жангелді ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 144 км, су жиналатын алабы 3870 км2.

Бастауы
-------

Тікбұлақ және Ащыбұлақ өзендері құйылысынан басталып, Өлкейек өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Аңғары бас жағында тар, төм. бөлігінде кең, жайпақ өзектерге бөлінеді. Су деңгейі көктемде көтеріледі. Жазда суы тартылып, қарасуларға бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағымы сағасында секундына 1,11 м3-ді құрайды. Өзен суы мал суаруға, шабындықты көлтабандатып суландыруға пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Дион Макколи** (ағыл. *Deon McCaulay*; 20 қыркүйек 1987, Белиз, Белиз) — Белиз футбол шабуылшы.

Маңсабы
-------

McCauley «Kremandala», «Белиз» және «Белиз қорғаныс күштері», сондай-ақ Коста-Рика командасы үшін «Пунтаренас» ретінде Белиз осындай клубтарында ойнады.

2007 жылдан бастап Player Белиз ұлттық футбол командасы. Ол өз тарихында өз елінің үздік бомбардир болып табылады.

2014 жылғы футболдан әлем чемпионатының іріктеу турнирінде ол 11 гол соғып, үздік бомбардир атанды (Робин ван Перси және Луис Суареспен бірге).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Karel Stokkermans, Roberto Mamrud* Players with 100+ Caps and 30+ International Goals.  RSSSF.(қолжетпейтін сілтеме)

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Белиз Премьер-Лигасының веб-сайтындағы профиль Мұрағатталған 24 қазанның 2021 жылы.
**Аққаба**  – Шығыс Қазақстан облысы Марқакөлдің шығысындағы Қаба жотасын бойлай ағып жатқан өзен, Қаба өзенінің сол саласы. Ұзындығы 99 км, су жинау алабының ауданы 1570 км2.

Бастауы
-------

Бастауын Оңтүстік Алтай жотасынан алады. Қазақстан мен Қытай Мұрағатталған 19 қазанның 2011 жылы. шекарасын бойлай аққан өзен, әуелі Қарақаба өзеніне, сонан кейін Қытайдағы Қаба өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Арнасының ені 0,5 км, жағасының биіктігі кейбір тұсында 10 м-ге дейін жетеді, жазықпен аққан жерлерінің биіктігі 2-2,5 м, жауын-шашын, жер асты суларымен толығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Үндістан мен Пәкістан шөлді және шөллейтті жазық. Инд өзенінің төменгі ағысындағы сол жағалауды бойлай 850 км-ге созылып жатыр, негізінен шығу тегі жағынан антропогенді. Аумағы шамамен 300 000 км. Ең биік жерлері 100–200 мертге дейін барады. Аллювийлі, теңіздік және текті кұмдардан қалыптасқан. Жер бедерінде кұм қырқалар, параболалық және тырма түрінде құмшағылдары да кездеседі. Климаты тропиктік, жылдық жауын-шашын мөлшері бат-нда 90 мм-ден шығ-нда 200 мм-ге дейін өзгереді. Мамыр-маусым айларында әдетте қатты желдер мен шаңды дауылдар соғады. Қырқалардың аралығындағы жазық жерлерді сорлар, тақырлап, тұзды көлдер алып жатыр. Грунттық сулары мол, тұзды. Өсімдіктері сирек негізінен салммофильді бұталардан тұрады, акациялар, қатты шөптер де кездеседі. Жайылымдық мал шаруашылығы, Инд өзеніндегі шұраттар мен жазықта суармалы егіншілік дамыған.
*Басқа мағыналар үшін Ащысай деген бетті қараңыз.*
**Ащысай** – Шалқар алабындағы Ырғыз өзенінің оң саласы.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 93 км, су жиналатын алабы 1150 км2.

Бастауы
-------

Мұғалжар тауының шығыс беткейінен басталып Ырғыз өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Арнасы тар, жиегі тік жарлы. Қар, жауын, жер асты суларымен толығады. Жаздың ыстық айларында құрғап қалады. Қарашаның басында суы қатып, наурыздың аяғында мұзы ериді. Көктем, күз айларында өзен аңғарына мал жайылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Бақсай**  – Жайық өзенінің оң тармағы.

Географиялық орны
-----------------

Атырау облысы Махамбет ауданы арқылы ағады. Ұзындығы 106 км, су жиналатын алабы 1204 км2.

Бастауы
-------

Жалғансай ауылы тұсында Жайықтан бөлініп шығып, Каспий теңізіне жетпей құмға сіңіп кетеді.

Гидрологиясы
------------

Батыс жағасы тік жарлы, шығысы жайпақ. Сәуір – мамыр айларында арнасы суға толығады. Осы мезгілдегі су ағымы 60 м3/с-қа дейін жетеді, орташа жылдық су ағымы 0,8 – 1,5 м3/с. Суы қараша айының соңында қатып, сәуірдің басында ериді. Жайылымдарды суландыруға, егін суғаруға пайдаланылады. Өзен бойында Бақсай суландыру жүйесі салынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
A. *Ортан жілік*.
**Ортан жілік** (бедренная кость); (os femoris, лат. os — сүйек, femoris — ортан жілік) — жануарлар артқы аяғының еркін қозғалатын бөлімі жоғарғы (проксимальдық) бөлігінің қаңқасы. Ортан жіліктің дөңгелек ұршық басы жамбас сүйегінің ұршық шұңқырмен байланысып, жамбас-ортан жілік буынын түзеді. Төменгі жілік басы (дистальды эпифиз) асықты жіліктің жоғарғы басы және тобықпен байланысып, тобық буынын құрайды. Жұп тұяқты жануарлар ортан жілігінде үлкен және кіші ұршықтар, ал тақ тұяқты жануарларда үлкен, кіші, ортаңғы және үшінші ұршықтар болады.

Ортан жілік адам денесіндегі ең ірі сүйек. Оның жілік басы, денесі болады. Жілік басы мен денесінің арасында мойыны бар. Мойыны мен денесінің қосылатын жерінде бүдырлау орналасқан ұршықтары болады. Бала туғаннан кейін алғашқы 5 жылда ортан жілік тез өседі де, 5-9 жас арасында қыздардың ортан жілігі жылдан жылға баяулап, ер баланың жілігі бір қалыпта баяу өседі. Жілік басы мен мойыны 14-20 жаста бірігіп кетеді. Осы мерзімде ұршықтары, мойыны, денесі бір-бірімен жалғасады. Ортан жілік 18-20 жаста өсуін тоқтатады. Асықты жілік пен оның шыбығының сүйектері қыздарда 16-18, жігіттерде 19-20 жасқа дейін өсіп, одан әрі қарай өсуін тоқтатады. Олар төмен қарай өседі, яғни үзарады. Асықты жіліктің шеміршектері бала неғүрлым тез жүріп кетсе, соғүрлым тез өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Адам қаңқасы |
| --- |
|  |
| Бас сүйек | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ми сауыты | 
Самай сүйек • Шүйде сүйек • Сынаша сүйек • Маңдай сүйек • Торлы сүйек • Төбе сүйек |
|  |
| Бет бөлігі | 
Жақ сүйектер • Таңдай сүйек • Мұрын жарғағы • Мұрын сүйегі • Тіл асты сүйегі • Бет сүйегі • Көзжасы сүйегі • Соқаша сүйек |
|  |
| Ортаңғы құлақ | 
Балғаша • Төс сүйекшесі • Үзеңгіше |

 |  |
|  |
| Омыртқа бағанасы | 
Мойын омыртқалары (Атлант • Эпистрофей) • Арқа омыртқалары • Бел омыртқалары • Сегізкөз • Құйымшақ |
|  |
| Қол | 
Тоқпан жілік • Білек сүйектері (Шынтақ сүйек • Кәрі жілік) • Алақан сүйектері |
|  |
| Көкірек керегесі | 
Төссүйек • Қабыртқалар |
|  |
| Иық белдеуі | 
Бұғана • Жауырын |
|  |
| Жамбас белдеуі | 
Жамбас сүйек (Шонданай сүйек • Мықын сүйек • Қасаға сүйегі) |
|  |
| Аяқ | 
Ортан жілік • Тізе тобығы • Асықты жілік • Асықты жілік шыбығы • Табан сүйектері |

 |
"Айман-Шолпан" қойылымының көрінісі
**«Айман-Шолпан»** — лиро-эпостық жыр. Алғаш жазып алып, баспаға ұсынған – Жүсіпбек Шайхысыламұлы. 1896, 1898, 1901, 1906, 1910, 1913 жылдары Қазан баспасынан жеке кітап болып басылып шықты. Төңкерістен кейін де бірнеше қайтара басылды (1939, 1957).

Жырдың оқиғасы, негізінен, 19 ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ елінің әлеуметтік-қоғамдық тіршілігін, тұрмыс-салтын қамтиды. Кейіпкерлердің ішінде тарихта болған адамдардың есімдері кездеседі (Көтібар, Арыстан, Есет, т.б.). Жырдың негізгі оқиғасы тама руының байы Маман мен шекті Көтібар батыр арасындағы өзара күресі. Жырда жеке бас бостандығы көтеріледі. Айман тек жеке басының азаттығын көксеген қыз емес, ел тыныштығын, қауым ынтымағын ойлаған ақылды да айлалы, өжет мінезді адам ретінде көрінеді. Жырда Көтібар бейнесі де шебер берілген. Бұрынғы батырлықтың азып, ел ішіндегі ұсақ-түйек тентектікке айналғаны осы бейне арқылы көрсетіледі.  
Құрылысы, бейнелер жасау әдісі, тіл ерекшеліктері жырдың ескі поэтикалық дәстүрде туғанын көрсетеді. Ежелгі жыр, айтыс үлгілері кеңінен пайдаланылады. Эпикалық ұзақ дастандардағыдай, оқиғалар арасын қарасөзбен жалғап отыру үрдісі, жазба әдебиет дәстүріне тән белгілер де кездеседі.  
«Айман-Шолпан» — реалистік мәнерде шығарылған, аса көркем жырлардың бірі. Мұхтар Әуезовтың «Айман-Шолпан» жыры бойынша жазған музыка драмасы (1934) Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрының репертуарынан көп жылдар бойы түспей келді. 1960 жылдан драмалық театрлар сахналарында қойыла бастады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Координаттар: 46°22′41″ с. е. 48°03′11″ ш. б.﻿ / ﻿46.37806° с. е. 48.05306° ш. б.﻿ / 46.37806; 48.05306 (G) (O) (Я)

**Астрахан мемлекеттік университеті** (орыс. *Астраханский государственный университет*; *«Астрахань мемлекеттік университеті» жоғары білім берудің федералды мемлекеттік бюджеттік білім беру мекемесі*, орыс. *Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего образования «Астраханский государственный университет»*) — 1932 жылы құрылған Астрахандағы жоғары оқу орны. Ресейдің оңтүстік-батысындағы білім беру, ғылыми және әлеуметтік-мәдени орталық. Бүкіләлемдік CDIO бастамасының мүшесі, Каспий аймағындағы университеттер қауымдастығының мүшесі. Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының Университетін құрайтын, ресейлік 16 негізгі университеттерінің құрамына кіреді.

Университет — аймақтағы ең ірі білім беру орталығы. 2018 жылы АМУ 12000-нан астам студенттер оқыды, олардың 2000-нан астамы басқа елдердің азаматтары. Университетте 70-тен астам дайындық нұсқалары бар. Лингвистикалық дайындыққа ерекше назар аударылады: кез-келген мамандықтың өкілдері оқу барысында бір немесе бірнеше шет тілін меңгереді.

Құрылымы
--------

* 19 корпус;
* 3 институт;
* 18 факультет;
* 65 кафедра;
* ЮНЕСКО-ның «қоғам және әлеуметтік тұрақты дамуын оқыту» кафедрасы
* Знаменскідегі филиал;
* АМУ колледжі;
* «Астрахан университетінің» баспа үйі;
* Каспий инновациялық-технологиялық кешені.

Институттері
------------

Астрахан мемлекеттік университеті директорлар басқаратын үш институтқа бөлінеді. Әр институтқа ғылыми, ғылыми-зерттеу және оқу зертханалары мен орталықтар кіреді: физика-матиматикалық институт, жаратылыстану институты, Ресей оңтүстігі мен Каспий бойы мәселелерін зерттеу институты.

Әлеуметтік желілердегі парақтары
--------------------------------

* Вконтатеде
* Фейсбукта
* Инстаграмда
* Одноклассникиде
**Мұқаншы ауылдық округі** — Жетісу облысы Көксу ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Жетіжал, Көксу, Қазақстанның 50 жылдығы, Мұқаншы, Нәдірізбек ауылдары кіреді. Орталығы – Көксу ауылы.

={| class="wikitable"
|+ Халқының саны (2009, 2021)
|-
! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| Жетіжал ауылы ||873 ||▲885 ||101,4 ||435 ||▲451 ||103,7 ||438 ||▼434 ||99,1
|-
| Көксу ауылы||2274 ||▼2060 ||90,6 ||1152 ||▼1035 ||89,8 ||1122 ||▼1025 ||91,4
|-
| Қазақстанның 50 жылдығы ауылы ||789 ||▼341 ||43,2 ||372 ||▼162 ||43,5 ||417 ||▼179 ||42,9
|-
| Мұқаншы ауылы||- ||357 ||- ||- ||173 ||- ||- ||184||-
|-
| Нәдірізбек ауылы||- ||131 ||- ||- ||66||- ||- ||65||-
|-
| **Жалпы саны** ||3936 ||▼3774 ||95,9 ||1959 ||▼1887 ||96,3 ||1977 ||▼1887 ||95,4
|}

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жетісу облысы Көксу ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Айнабұлақ •
 Алғабас •
 Балпық •
 Еңбекші •
 Жарлыөзек •
 Қабылиса •
 Лабасы •
 Мұқаншы •
 Мұқыры •
 Мұсабек 
 |

 |
**АТФ синтезі** — ағзаның аэробты және анаэробты тыныс алуы кезінде пайда болатын энергияның АТФ молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C6H12O6 + 6O2 → 6CO2 + 6H2O .​ Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: 1) гликолиз; 2) лимон қышқылының айналысы; 3) тотығып фосфорлану.

Гликолиз
--------

Гликолиз - бұл глюкоза молекуласының пируват деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. Гликолиз жасушалық тыныс алудың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша цитозолында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде энергияны жұту үшін екі АТФ молекуласы жұмсалып, екі фосфат тобы глюкозаға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті пируват молекулалары түзіледі. Гликолиз барысында қосымша өнімдер: төрт АТФ және екі НАДН молекулалары шығарылады. 

Гликолиз схемасы

Лимон қышқылының айналымы
-------------------------

Бұл процесс тағы Кребс айналымы деп аталады. Гликолизге қарағанда, оттегіні қажет етеді, сол себепті аэробты тыныс алуға жатқызылады және цитозолда емес, митохондрияда орын алады. Екі пируват молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір көміртек атомынан айырылу нәтижесінде ацетил-CoA молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын НАД НАДН-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін ацетил-CoA Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, көміртек диоксиді бөлінеді. Әрбір пируват молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО2 молекуласы, 6 НАДН, 2 ФАДН2, 2 АТФ түзіледі. 

Лимон қышқылының айналымы

Тотыға фосфарлану
-----------------

Тотыға фосфарлану екі негізгі құрылымнан тұрады: электрон тасымалдау тізбегі және хемиосмос. Кребс айналымы секілді, осы процессте оттегі қажет етіледі. Электрон тасымалдау тізбегі көптеген нәруыз және органикалық молекулалардан тұрады. Осы тізбекке гликолиз бен Кребс айналымы кезінде түзілген НАДН және ФАДН2 жақындап, жинаған электрондарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, протондар митохондрияның матриксынан мембранааралық кеңістікке жиналуы нәтижесінде элетрохимиялық градиент түзіледі. Градиент орнағаннан кейін протондар мен электрондар оттегімен әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал хемиосмос барысында электрондардан алынған энергия АТФ-синтазаның жұмысына жұмсалып, АТФ молекулалары өндіріледі. Қорытындылай, гликолиз, лимон қышқылының айналымы, тотыға фосфарлану процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 АТФ молекулалары алынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТФ синтезі, тыныс алу және жану Мұрағатталған 10 қарашаның 2019 жылы.
2. ↑  Гликолиз Мұрағатталған 13 тамыздың 2020 жылы.
3. ↑  Кребс айналымы Мұрағатталған 4 наурыздың 2021 жылы.
4. ↑  Тотыға фосфарлану Мұрағатталған 5 наурыздың 2021 жылы.

Сілтемелер
----------

1. Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану Мұрағатталған 31 қазанның 2020 жылы.
2. Фотосинтез бен АТФ синтезі
3. Аэробты және анаэробты метаболизм
A. *Байпақ*.
A. *Байпақ*.
**Байпақ** - биязы, жұмсақ жүннен тоқылып немесе киізден басылып жасалатын, етіктің ішінен киетін, жылу сақтайтын аяқкиім.

Саптама етіктің ішінен киілетін ақ киізден жасалған байпақ қыстың суық, боранды күндерінде алыс жолға шыққанда киіледі.

Қыста киетін байпақтың киізі қалың жазда киетін байпақтың киізі жұқа болады.

Жасалу тәсілі
-------------

Байпақ тігудің екі тәсілі бар: табанын бөлек салып ұлтарып тігу, тұтастай қусырып тігу. 

Жүннен тоқылатын байпақтардың қонышы қысқа болады. Аяққа батпас үшін тігісі сыртынан түседі. Ел арасында байпақтың іш байпақ, сырма байпақ, мәсі байпақ, байпақ етік, киіз байпақ, шәркелі байпақ сияқты түрлері мен атаулары кездеседі. Мәселен, киіз байпақ - киізден жасалған, етік ішінен киілетін байпақ; шәркелі байпақ - ішінен байпақ киілетін көннен тігілген шәркей; байпақ етік - жүннен басылған аяқкиім, пима т.б.

Байпақ басу
-----------

Байпақ басудың өзіндік тәсілі болған. Ол үшін майдалап түткен жүн сиректеле шиге жайылып, үстінен ыстық су құйып, жүннің қопсуын басады да, жалаңаш білекпен ысқылап пісіреді. Бұған нағыз шеберлік керек. Нобаймен ысқыланса, кеуегі бітеліп, жүн жабысып қалады. Сондықтан әр қимыл мұқият жасалып, жасау әдісінен ауытқымау керек. Байпақ басу ісі дамып жетіліп, пима басу кәсіпшілігіне ұласқан. Балаларға аяғына шақтап, кішкене етіп, тысы мен ішкілігін матадан салып, жүн, түбіт, жабағы, мақта тәрізділермен жылылап қауып, сырып тігеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Захарова В. Ходжаева Р.Д. Казахская национальная одежда: XIX начала XX в. Алматы: Наука, 1964
2. ↑   Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
3. ↑  Толыбаев Қ. Бабадан қалған бар байлық. Алматы: Қазақстан, 2000; Қазақтың дәстүрлі киім-кешегі. Ғылыми каталог (қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде). Ғылыми редактор және жоба жетекшісі Нұрсан Әлімбай. Алматы: Өнер, 2009
Көшеге қоғам және мемлекет қайраткері, белгілі композитор, КСРО және Қазақ КСР Халық әртісі, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері Сыдық Мұхамеджановтың (1924-1991) есімі (Алматы қаласы мәслихаты мен Алматы қаласы әкімшілігінің 30.07.2003 № 3/582 қаулысы)берілген. Ол Қазақ филармониясының директоры әрі жетекшісі, Абай атындағы Опера және балет театрының директоры қызметтерін атқарған. Ол - «Айсулу», «Жұмбақ қыз», «Ақан Сері - Ақтоқты» опералары мен «Ғасыр үні», «Шаттық отаны» симфонияларының авторы. Көше Медеу ауданында орналасқан. Нұрмаханов көшесі мен Тополев көшелерінің аралығында созылып жатыр. Исаев, Төлебаев көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атаулары: Софийская; Надеждинская; Тургенская көшелері. Көшенің ұзындығы - 1040 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0