recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Беркімбай Бекниязұлы** (1909, қазіргі Жалағаш ауданы, Ақсу ауылы – 1977, Жалағаш кенті) – қалпе, әулие, бақсы, халық емшісі. 

Алла тағаланың құдіретімен жас кезінен-ақ бойына ерекше қасиет дарып, ел-жұртқа таныла бастаған. Бабалар аруағы оның жігіт шағында өз шаңырағында отбасымен тіршілік етуіне мүмкіндік бермей ел кезіп, таза аруақ жолымен өмір сүруге мәжбүр еткен. 6 – 7 жылдай жыраққа кеткен әулие туған ауылына оралған шақта арқасында салмағы 3 пұттай (48 кг) тас болған. Ол діннің ордасы болып табылатын Бұхара, Самарқан, Ташкент шаһарларында және көптеген әулиелі жерлерде осы тасты төсімен қағып, көкке лақтырып, керемет өнерін көрсеткен. 1975 жылы дарияның суы тасып, сең буып, Жалағаш қыстағын су алатын қауіп төнгенде, Беркімбай қатарынан дарияға жиырма рет сүңгіп шыққанда, сең бұзылып, мұз еріп, су өзен арнасына түседі. Ол сондай-ақ ұстамалы дертке шалдыққан, жын иектеген науқастарды, бала көтермеген бедеу әйелдерді емдеп, шоққа қыздырылған қып-қызыл кетпенді тілімен жалап, аузымен су бүркіп, буымен дерттіні ұшықтаған. Ішкі ағзасы ауыратын науқасқа азанғы аш қарынға ерітілген бір немесе екі сапар кесе сары май ішкізіп, емдеп «Май әулие, майсыз жарылқайтын қай әулие» деп мақалдап отырады екен. Алақанымен сипап та, қамшымен дүрелеп те, назарын салып та емдейтін қасиеті болған. Зікір салып, науқас адамның иығында жүгіріп жүргенде салмағы емделушіге білінбейді екен. Қайнап тұрған суға қолын малып, қазандағы буы бұрқыраған ыстық палауды, сорпасы бүлкілдеп пісіп тұрған етті қолымен араластырады екен. Әулиенің бұл кереметтерін Мәскеуден, Алматыдан келген ғылыми.-этнография экспедициялар теледидарға түсіріп алған.

Беркімбай Қалпе мазары Ақсу ауылының шығыс жақ шетінде. Басында түнеухана салынған, шырақшысы (үлкен қызы Сәрсенкүл) бар.«

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
22 сәуір - Халықаралық Жер күні (Earth Day).

Халықаралық Жер күні 2009 жылдың 22 сәуірі күні Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының 63-інші сессиясында бекітілді.

Халықаралық Жер күні 2010 жылдың 22 сәуірінен бастап жыл сайын аталып өтеді. 

Бас Ассамблеяның 63-інші сессиясының төрағасы Мигель д'Эското Брокманның атап өтуінше, қарарда Халықаралық бұл күннің жария етілуі Жер мен оның экожүйесі адамзатқа өмірді қамтамасыз ететін біздің ортақ үйіміз екенін мойындау, сондай-ақ 1992 жылы Рио-де-Жанейрода өткен БҰҰ-ның Қоршаған орта жөніндегі конференциясында қабылданған міндеттемелерді растау болып табылады.

Қарарда сондай-ақ «Жер-Ана» термині көптеген елдерде қабылданғанын және ол ғаламшардың, оның экожүйесі мен адамның арасындағы тәуелділікті көрсетеді.

Жер күнін атап өту дәстүрі 1970 жылы АҚШ-та пайда болды, ал 1990 жылы бұл дата халықаралық акцияға айналды.

Жер
---

Жердің 4,5 миллиард жыл бұрын пайда болған. Егер адам экватор арқылы Жерді айналып шыққысы келсе, 40010 шақырымдай жолды жүріп өтеді екен.

Жер бетінен оның өзегіне дейінгі қашықтық 6378 шақырымға тең. 

Жер бетіндегі ең ыстық нүктелер - Калифорниядағы Ажал алқабы мен Ливиядағы Әл-Әзизия деп аталатын жерлер. Ажал алқабындағы температура рекорды - Цельсий бағамы бойынша 55,8 градусты (1913 жылы шілденің 10-ында тіркелген), Әл-Әзизия бойынша 57,8 градусты (1922 жылы қыркүйектің 13-і) құрайды.

Тағы қараңыз
------------

Біріккен Ұлттар Ұйымының атаулы күндері

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Дереккөздер
-----------
**Айнымалы** — 

1. әріп түрінде немесе әріптер тобы түрінде программаға енгізілетін және уақыт, ұзындық, баға, түс және т.б. әр түрлі мәндерді қабылдайтын программадагы сандық шама;
2. белгілі бір мәліметтер типін сақтай алатын және программаны атқару барысында мәнін өзгертуге болатын атауы белгілі объект.

* Айнымалылар әдетте кіші латын немесе грек әріптерімен (индекстерімен болуы мүмкінами) белгіленеді: {\displaystyle x,~y,~\varepsilon }.
* Өзгеру облысы айнымалылардың сәйкес әріптермен, бірақ ирек жақшамен алынып белгіленеді: {\displaystyle \left\{x\right\},~\left\{y\right\},~\left\{\varepsilon \right\}}.

Айнымалы және тұрақты шама
--------------------------

А й н ы м а л ы шама — әр түрлі сан мәндерін қабылдайтын шама. Ал сан мәні өзгеріссіз қалатын шама т ұ р а қ т ы шама деп аталады. Дегенмен айнымалы шама мен тұрақты шаманың арасындағы айырмашылық салыстырмалы түрде болады. Өйткені кейбір мәселедегі тұрақты шама, басқа бір жағдайда айнымалы шама болуы мүмкін.  
Айнымалы шаманы математикаға енгізіп, оны жүйелі түрде зерттеуді бастаған француз ғалымы Рене Декарт (1596 — 1650) болды. Айнымалы шаманың негізінде өзгеріс пен қозғалыс жатыр. Сондықтан тұрақты шама математикасынан айнымалы шама математикасына көшу ғылыми ойлаудағы үлкен төңкеріс болды. Сөйтіп, интегралдық және дифференциалдық есептеу әдістері арқылы процестер мен өзгерістерді зерттеуге мүмкіндік жасалды. Кейде айнымалы шамалар арасындағы байланысты функция деп те атайды. Математика онан әрі дамыған сайын зерттелетін функциялар саны да көбеюде.

Тәуелсіз және тәуелді
---------------------

Зерттелетін мәселелерде бірден артық айнымалылар болса тәуелсіз және тәуелді айнымалыларға ажыратылады.Тәуелді айнымалылар тәуелсіз айнымалылардың(аргументтердің) функциясы ретінде қарастырылады.Жоғарыда мысалға келтірілген қозғалыста, егер h биіктіктің t уақытқа тәуелділігі зерттелетін болса, онда тәуелсіз айнымалы - t уақыт болып есептеледі, ал тәуелді айнымалы t-ның функциясы - h биіктік болады; егер жылдамдықтың биіктікке тәуелділігі зерттелетін болса, онда биіктік тәуелсіз айнымалы, ал жылдамдық h-тың функциясы болады.Сонымен, айнымалы тек бір-біріне ғана қатысты тәуелді немесе тәуелсіз болады, бұлардың айырмашылығы есептің шарттарында анықталады

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 1-том
3. ↑  .Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Өзен торлары
------------

**Өзен торларының** сипатымен құрылымы құрлық бетіне түсетін судың мөлшері мен қарқындылығын, осы судың ағу жағдайларын жəне құрлықтың төсеніш бетінің шайылуға төзімділігін белгілейтін физикалық-географиялық жағдайлардың күрделі ара-қатынасы арқылы анықталады.

Өзен торларының пландағы конфигурациясы дендриттік типтерге бөлінеді;

1. (ағаш бұтағы тəрізді),
2. параллельді,
3. радиалды,
4. қауырсын тəрізді

Ульяновск аумағындағы Еділ өзені
***Өзен торының*** дендриттік типі біртекті тау жыныстарынан түзілген аудандарда пайда болған. Мұнда өзеннің негізгі арнасымен салалары ретсіз таралған. Мұндай ретсіз таралған өзен торының арасында басты өзенмен оның салаларын ажырату мүмкін емес. Мысалы:Еділ өзені жүйесінің бастауында негізгі өзен арнасын табу қиынға түседі. Ал өзеннің салалары негізгі өзен арнасына екі жақтан бірдей симметриялы құйылса, онда қауырсын тəрізді су торы қалыптасады. Осыған ұқсас су торы қатпарлы жəне куэсты дамыған аймақтарда кездеседі. Кереге көзді немесе ортогональды өзен торының арналарымен салаларының бөлікшелері планда өзара тікбұрышты түзеп, тектоникалық жарылымдар бойына сəйкес келеді. Сөйтіп тектоникалық жарылымдар бойымен қалыптасқан эрозиялық пішіндер олардың бағытын қабылдап, планда ортогональдық сипатталады. Өзен тораптарының осындай түрлері қатпарлы аймақтарда жиі кездеседі (Орал өзеннің бастауында).   

***Параллельді су торлары***  бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта ағуымен сипатталады. Олар қатпарлы аймақтардың шеткі жағында, теңіз су деңгейінің астынан жаңадан босап шыққан көлбеу жазықтардың үстінде дамиды. Радиалды ағын сулар орталықтан тепкіш немесе орталық қатартқыш өзен жүйелерін құрады. Мұндай өзен тораптары жанартау аймақтары мен тауаралық ойпаттарға тəн. Шеңбер жəне айыр тəрізді су жүйелері əдетте тұз-күмбезді жоталардың етек жағын жиектейді немесе төзімділігі əркелкі тау жыныстарынан құралған брахиантиклиндық құрылымдар шегінде дамиды.   
 Гидрографиялық тораптардың беткейлерін зерттеудің практикалық мəні зор. Демек, олар белгілі геологиялық, климаттық жəне басқа табиғи факторлардың əсерінен түзеліп, белгілі ландшафтың қалыптасуында осы факторлардың маңызын анықтайды. Кейбір жағдайларда өзен тораптары бейнесін зерттеу оларды құрастырған аймақтың геологиялық жəне тектоникалық құрылым ерекшеліктерін анықтаудың белгісі болуы мүмкін, яғни қатпарлы құрылымдардың жəне тектоникалық жарылымдар сызықтарының бағытын, тау жыныстары жарықшақтар жүйесінің ара-қатынасын жəне т.б. анықтауға себепші болады.Мысалы, аңғар жүйесінің радиалдық түрі əдетте тұзды күмбездер жəне брахиантиклиндық құрылымдардың, ал кейбір жағдайларда ірі кимберлит құбырлары айналасында дамыған. Тұзды күмбездермен брахиантиклиндар негізінен мұнай жəне газды сиыстырған тектоникалық құрылымдар болып саналады, ал кимберлит құбырлары мен алмастың кен орындары тікелей байланысты. 

1. ↑  Жалпы геоморфология. Оқулық.– Өңд. толықт.3-бас. - Алматы: Қазақстан Республикасының жоғарғы оқу орындар қауымдастығы, 2012.- 307 бет.
**Спенсер (Spencer) Герберт** (27.4.1820, Дерби, – 8.12. 1903, Брайтон) – ағылшын философы және социологы, позитивизмнің негізін салушылардың бірі. 

Спенсер дің философиялық көзқарасы О.Конттың, Д.Юмның, Дж.Милльдің әсерімен қалыптасты. Спенсер дүниедегі құбылыстарды білгенімізбен олардың мәнін танып, жете алмаймыз деді. Оның дәлелдеуінше кез келген ғылым ұғым қарама-қайшылыққа толы, сондықтан да түсініксіз. Ғылым жеке тұлғаның тәжірибесіне немесе жалған негізге сүйенгендіктен құбылыстардың ішкі мәніне бойлай алмайды деп білді. Объективті дүниені танып-білуге болмайды деген ұйғарым діни көзқараспен сабақтасып жатуынан, Спенсер дің ғылым мен дінді ұштастыратыны көрінеді. Спенсер дін ілімінде агностицизм объективті идеализм элементтерімен ұштасып жатады. Спенсер дің эволюц. тұжырымдамасы оның әлеум. көзқарасымен қоғамның органик. теориясы деп аталатын іліміне негіз болды. Спенсер социалдық құрылымға қарсы болып, төңкерісшілдікті қоғамдық организмнің індеті деп білді.

Пайдаланған сілтеме
===================

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
2. ↑   Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
**Нұратау** (өзб. *Nurota tog‘lari, Нурота тоғлари*) — Өзбекстандағы тау жотасы, Ысар-Алай жүйесіндегі батыс сілемдерінің бірі. Оңтүстікте Қызылқұм шөлімен шектеседі. Шығысында Малғұзар жотасынан терең Темірлан қақпасы шатқалы бөліп тұр.

Жотаның ұзындығы 170 км. Ең биік нүктесі – Хаятбашы тауы (2169,5 м). Жота негізінен құмтастардан, әктастардан және жанартаулық жыныстардан тұрады. Қырқасы тегіс; солтүстік беткейі тік құламалы және жартасты, оңтүстік беткейі жайпауыт, ұсақ өзендер аңғарларымен бөлінген. Қырқасы таулы дала, беткейі бұталы-дала ландшафтты болып келеді. Оңтүстік беткейінің аңғарларында бақтары, бақшалары, суармалы егістік алқаптары бар шұраттар орналасқан.

Нұратау тауларының төменгі бөлігінде жаз құрғақ және ыстық, ал қысы соншалықты суық емес. Беткейлері мен төбелердегі климаты салқын, жауын-шашын көп түседі. Жылдық орташа температурасы 13,4-14,4°, қаңтарда -0,6° -2,3°, шілдеде 15°-25,4°. Ең жоғары температура тау етегінде 46°-47°, ең төменгі температурасы -29°, -30°. Жылдық жауын-шашын мөлшері — 251-452 мм, қар жамылғысының қалыңдығы — 15-30 см. Желдің орташа жылдамдығы — 2,0-3,2 м/с, кейде 28 м/с жетеді.

Нұратау тауларында сұр топырақтар, 1600–1700 м биіктікте қоңыр сұр топырақтар жиі кездеседі. Тау етегінде және 1600 м-ге дейінгі биіктікте эфемерлер мен эфемероидтар өседі. Бұталар мен ағаштарда бадам, грек жаңғағы, наматак, үшқат, долана т.б. бар. Аршазорлар төбелерде кездеседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, сарышұнақтар, қоян, тау текелері, борсық, жылан, кекілік, бұлдырықтар және т.б. мекендейді. 1975 жылы құрылған «Нұрота тау жаңғағы» мемлекеттік табиғи қорығы ондағы тау ландшафты мен өсімдіктерін (жаңғақ, алма, шие, тұт), жануарларды (муфлон, қабан, түлкі, жайралар, кекілік, бүркіт, жыландар) қорғайды. Нұратау жайылым ретінде пайдаланылады. Бұлақтарының аңғарларында бақша, бау-бақшамен айналысады. Тау беткейлеріне бидай, арпа және басқа да дақылдар егіледі.
*Басқа мағыналар үшін Жуантөбе ауылдық округі деген бетті қараңыз.*
**Жуантөбе ауылдық округі** – Түркістан облысы Созақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Жуантөбе ауылы кіреді. Орталығы – Жуантөбе ауылы. Округ құрамында болған *Қоңыратарық* ауылы 2023 жылы таратылды.

Халқының саны (2009, 2021)| Елді мекен | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Жуантөбе ауылы | 1645 | ▲1959 | 119,1 | 834 | ▲974 | 116,8 | 811 | ▲985 | 121,5 |
| *Қоңыратарық* ауылы | 278 | ▼28 | 10,1 | 149 | ▼18 | 12,1 | 129 | ▼10 | 7,8 |
| **Жалпы саны** | 1923 | ▲1987 | 103,3 | 983 | ▲992 | 100,9 | 940 | ▲995 | 105,9 |

>

Әкімшілік бөлімшелер
--------------------

Ауылдық әкімшіліктегі отбасы саны – 424. 1 орта мектеп, 1 емхана, 1 ФАП, 1 ауылдық клуб, 1 кітапхана, 1 Қазпошта бөлімшесі, байланыс бөлімшесі, телестанция бар.

Кеңшар директорлары
-------------------

Жуантөбе ауылындағы кеңшар 1946 жылы құрылғанда директорлары болып Еңсебаев Нағашбек (1946-1948 жылдары), Дүйсенов (1948-1950 жылдары), Есетов (1950-1952 жылдары), Сүтжанов Бөкебай (1952-1954 жылдары), Мұханов Қалкен (1954-1958 жылдары), Акимов Әбдеш (1958-1862 жылдары), Танабаев Қанат (1962-1968 жылдары), Айтжанов Сейдахмет (1968-1975 жылдары), Алыбаев Нәжман (1975-1985 жылдары), Исхақов Ахмет (1985-1992 жылдары), Белходжаев Жомарт (1992-1996 жылдары), Тайбеков Әлмахан (1996-1999 жылдары) қызмет атқарды.

Ауылдық кеңес төрағалары
------------------------

Ауылдық кеңес төрағалары болып Құтжанов Нұртай (1946-1954 жылдары), Қасқыров (1954-1960 жылдары), Қанаев Қыдырбек (1960-1964 жылдары), Сүлейменов Құдірет (1964-1969 жылдары), Әбдіқасов Айнакеш (1969-1977 жылдары), Шойынбаев Әбітай (1977-1985 жылдары), Әлібаев Өмірзақ (1985-1994 жылдары) қызмет атқарды.
1994-2004 жылдары Айдарбеков Болат ауыл әкімі болды. 2004 жылдан бастап Арын Жұмағали ауыл әкімі қызметін атқарып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, Х том.
2. ↑  Түркістан облысы Созақ ауданындағы бірқатар елді мекендерді тарату туралы
3. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
4. ↑  Шолаққорған-2008 кітабі. "ЖЕБЕ" баспа үйі 2008 жыл.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Түркістан облысы Созақ ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Жартытөбе •
 Жуантөбе •
 Қарақұр •
 Қаратау •
 Құмкент •
 Қыземшек •
 Созақ •
 Сызған •
 Тасты •
 Таукент •
 Шолаққорған •
 Шу 
 |

 |
Эфестегі мұражайда XII scripta планшеті
2 ғасырдағы Рим тақтасы, Афродисиас
**Ludus duodecim scriptorum** немесе **XII scripta** — Рим империясы кезінде танымал үстел ойыны. Бұл атау «он екі таңбалы ойын» деп аударылады, бәлкім, аман қалған тақталардың көпшілігінде табылған 12 таңбадан тұратын үш қатарға сілтеме жасайды. Табула ойыны осы ойынның ұрпағы деп есептеледі және екеуі де қазіргі нардаға ұқсас.

XII скрипта мысырлық сенет ойынына жатады деген болжам жасалды, бірақ кейбіреулер мұны күмәнді деп санайды, өйткені тақталардың сыртқы түрі мен сүйектерді пайдалану арасындағы шектеулі үстірт ұқсастықтардан басқа, белгілі бір дәлелдер жоқ. ойындар арасындағы байланыс. Бұл байланысқа күмән тудыратын тағы бір фактор — соңғы белгілі классикалық сенет тақтасы ең ерте белгілі XII скрипт тақтасымен салыстырғанда жарты мыңжылдықтан асқан.

Арнайы геймплей туралы өте аз ақпарат сақталады. Ойын үш сүйек арқылы ойналды және әр ойыншыда 15 дана болды. Әріптермен белгіленген бос орындар бар ықтимал «бастауыш тақтасы» бөліктерді жылжытудың ықтимал жолын ұсынды.

Ойынның ең ерте белгілі болғаны Овидийнің *Арс Аматториясында (Махаббат өнері)* (б.з.б. 1 ж. және б.з. 8 ж. арасында жазылған). Ойынның көне үлгісі Түркияның оңтүстігіндегі Кибирдегі археологиялық ескерткіштен табылды.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Остин, Роланд Дж. «Римдік үстел ойындары. I», *Греция и Рим* 4:10, 1934 жылдың қазаны. 24-34 беттері.
2. ↑  *Хюбенер* Табульная история нардов. *Страницы нардов Харди*. — «*Ludus Duodecim Scriptorum* похоже развился из игры *сенет*»  Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 қаңтар 2007.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 9 қаңтар 2007.
3. ↑  Ancient game found in Roman era city. Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 қараша 2020.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 7 қаңтар 2020.

Сілтемелер
----------

* XII Scripta қатысты болуы мүмкін он екі философтың жолдары
Қару-жарақтар
**Қару** – соғыс кезінде жаудың әскери күшін жою үшін қолданылатын жарақтар мен қондырғылар. Алғаш аңшылықта қолданылатын қорғану және шабуыл құралы ретінде пайда болып, кейін қарулы соғыс жүргізу құралына айналды. Қаруды жүйелеудің әр халықта қалыптасқан дәстүрі бар, ал тұрақты қалыптасқан ғылыми жүйелеу бойынша әскери шабуыл құралдары жауынгердің *жеке қаруына* және соғыс жағдайында бірнеше адамның қызметін қажет ететін үлкен әскери қаруларға (түрлі қондырғылар, әскери машиналар, т.б.) бөлінеді. Жұмсалу тәсіліне қарай адамның дене күшін пайдалану арқылы қолданылатын *суық қаруға* және оқ-дәрінің күшін пайдаланатын *атыс қаруына* бөлінеді. Құралымына, жасалатын материалына, жарақат салу тәсілдеріне, қызметіне, жасалу әдісіне қарай ерекшеленетін жауынгерлік қарудың көптеген түрлері бар. Қазақтардың дәстүрлі қару-жарақ жүйесінде жауынгердің жеке қаруы "ер қаруы" деп аталады. Қазақтар жарақат салу тәсіліне сәйкес ер қаруының негізгі бес түрін (ату, кесу, шабу, түйреу, соғу) айырады. Атыс қаруы пайда болып, оның жетілуі барысында 19 ғасырдан бастап соғыс әдістері күрт өзгеріп, дәстүрлі суық қару қолданыстан шығып қалды. 20 ғасырда ғылым мен техниканың дамуына қарай қарудың, әскери техниканың жаңа түрлері, бактериологиялық, химиялық, атомдық, ғарыштық, т.б. жаппай қырып-жою түрлері пайда болды.

**Қару**-тipi немесе басқа нысаналарды жою үшін құрастырылып жасалған, сондай-ақ, дабылдар беруге арналған құрылғылар мен заттар. Бұлар: атыс қаруы, суық қару, газ қаруы, электр қаруы, пневматиқалы қару,дабыл қаруы, лақтыру қаруы болып саналады.

Сатып алуға, жанында ұстауға және қаруды сақтауға лицензия алған қаруы бар заңды және жеке тұлға қару иесі бола алады.
Зани көзкарас тұрғысынан - заңсыз алып жүру, сақтау, сатып алу, дайындау және сату қылмыстық жауапкершілікке апарып соғатын зат. Шаншитын (стилеттер, кездіктер, шаншитын найза түріндегі және т.б.), шаншып-кесетін (фин пышағы, қанжар, аншы пышағы, найза пышақты және т.б.), шабатын (қылыш, семсер және т.б.), уататын (кистендер, қастеттер және т.б.) суык. қаруды дайындау немесе сату, заңсыз алып жүру оқиғалары барынша жиі кездеседі.

Дәстүрлі қару-жарақ атаулары
----------------------------

* **Сауыттар**: бадана, берен, жалаңқат, зере сауыт, көбе, кіреуке, қаттама, торғауыт.
* **Дұлығалар**: бетбейнелі дұлыға, көбе дұлыға, қаттама дұлыға, құрама дұлыға, темір қалпақ, темір телпек.
* **Ат сауыттары (кежім)**: береңгілі кежім, зере кежім, көбе кежім, қаттама кежім, қияқ кежім.
* **Жеңсе**: жеңсе.
* **Ату қаруы**: мылтық, садақ.
* **Кесу қаруы**: алдаспан, қылыш, сапы, семсер.
* **Түйреу қаруы**: найза, сүңгі.
* **Шабу қаруы**: айбалта.
* **Соғу қаруы**: шоқпар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
2. ↑  Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6
**Тоқтықұл Сатылғанұлы** (қыр. *Токтокул Сатылганов*; 25 қазан 1864, Куччу- Суу қыстағы, қазіргі Ош облысы. Тоқтықұл ауданы, - 17 ақпан 1933, Сасықжиде қыстағы) - қырғыз халық ақыны, қырғыз кеңес әдебиетінің негізін салушылардың бірі. Жастайынан суырып салып, өлең шығара бастады. Әдебиетке, ақындыққа анасы Бурманның тигізген әсері мол болған. Ол музыка аспаптарында ойнайтын, ауыз әдебиетін жетік білген. 15 жасынан ақын, шешен, музыкант ретінде елге аты кең жайылады. Сартбай, Есенаман т.б. халық ақындарынан тәлім алып, айтыс өнеріне машықтанады. Халық дастандарын («Сарынжы-Бөкей», «Кедейхан» т.б.) жаттап, халық арасына таратты. С.Тоқтағұлдың даңқын шығарып, елге кең тараған жырларында («Алымхан» «Насылхан» «Айымжан », т.б.) махаббат, достық тақырыбы басым жырланды) Үстеп тап өкілдерін шенеп айтқан сатиралық өлеңдері көп («Бес қабан», «Өсімқор Шақырбай», «Еселбайдың үйленуі» т.б.) Cатылғанов Тоқтағұл 1898 ж. бай-манаптардың жалған жаласымен айыпталып, көп жыл Сібірде айдауда болды.(25 жыл) Осы кезде «Қош Елім», «Тұтқында жүргенде», «Азапқа түсті өмірім » т.б. жырларын шығарды. Ұлы Қазан революциясы С.Тоқтағұл жырларына жаңа мазмұн («Жаса,Кеңес өкіметі», « Бостандық заңы», «Туған жерім» т.б. ) берді. Ол қырғыз әдебиетінде В.И.Ленин образын («Лениндей ұлды кім туды», « Ленин ашты жолыңды» т.б.) тұңғыш жырлады. С.Тоқтағұлдың шығармалары КСРО халықтарының көптеген тілдеріне аударылды. Қазақ тілінде де жеке кітап болып шықты. Тоқтағұл поэзиясы - халық тағдырының айнасы.

Дереккөздер
-----------




1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 53 бет
**Қисса** (араб.: ‎ - әңгіме, аңыз) - ауыз әдебиетіне тән эпикалық жанр, сюжетті жыр, дастан, кітаби эпос. Мазмұны, құрылысы жағынан лиро-эпосқа ұқсас. Махаббатты, пәктік пен тазалықты, ізгілікті, адамгершілікті жырлайтын шытырман оқиғалы поэтикалық жанр ретінде Қисса араб, парсы, әдебиетінде кең дамыған. Түркі тілдес халықтарға араб әдебиеті арқылы енген. Көне дәуірдегі қиссаларға Әлидің "*Кисса Нүсүф*", Рабғузидің "*Қиссасул-әнбиясын*" жатқызуға болады. 19 ғ-да қазақ даласына Қазан, Уфа. Омбы, Ташкент қиссаларында басылған "*Бозжігіт*", "*Жүсіп-Зылиха*", "*Сейфілмәлік-Бадиғұлжамал*", "*Мұңлық-Зарлық*" сияқты қиссалар тарала бастады. Сонымен қатар қазақ халқының лиро-эпостық жырлары "*Айман-Шолпан*", "*Қыз Жібек*" жеке кітап болып шықты. Шығыс аңыз-ертегілерінің сюжетін назира дәстүрімен жырлау 18-19 ғасылардағы қазақ ақындарына тән болған. А.Құнанбайұлы шығыс сюжеті бойынша "*Масғұт*", "*Ескендір*", "*Әзім*" дастандарын ал Түрмағамбет Ізтілеуов "*Ескендір хикаясы*", "*Мәрді дихан*", "*Рауа бану*", т.б. дастандарын жазған. Қиссаларды араб-парсы тілінен аударуға, өңдеп бастыруға еңб. сің. ақындар - Ш.Жәңгіров, А.Сабаұлы, Ж.Шайхысыламұлы, М-Ж. Көпеев, Ә.Тәңірбергенов, т.б. Қиссаны айтушыны қазақтарда қиссашы деп атайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Алексей Григорьевич Разумовский** - орыс мемлкеттік қайраткері. 

Алексей 1731 ж. Петербургтегі император сарайы жанындағы Украина капелласының әншісі, Елизавета Петрованың фавориті болған. 1741 ж. 25 қарашадағы сарай төңкерісінен кейін Алексей камергер, 1756 ж. фельдмаршал дәрежесіне көтерілді. 1742 ж. Елизавета Петровнамен құпия некелескен. Алексейге Петербург пен Мәскеу түбінде, Украинада кең байтақ жерлер, көп ақша сыйға тартылды. Алексей мемлкеттік істермен аз шұғылданды. Украина шляхталары үшін жеңілдіктер жасаттырды, Украинада гетмандықты қалпына келтіруге ықпал жасады. 1762 ж. отставкаға шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
**Молох** немесе **Тікенекті кесіртке** (лат. *Moloch horridus*) — ешкіемерлер тұқымдасының кесірткесі. 

Басында және мойнында мүйіз тәрізді үлкен қабыршақтары болғандықтан ол "тікенекті шайтан" деген қосымша атқа ие болған. Онсыз да түрі қорқынышты молохтың екі мүйізі оны шайтанға ұқсатады. Тікенекті кесірткенің денесі - жалпақ, ұзындығы 20 см-ге дейін барады. Басы - кішкентай әрі жіңішке. Күн жылыда тері бояуы сұйылып, ақшылданады, күн салқындағанда бояуы қоюланып, қалыңдайды. Тікенекті кесіртке Орталық Австралияның шөл және шөлейт аймақтарын мекендейді. Негізінен, жабысқақ тілі арқылы кұмырсқа жейді. "Тікенекті шайтан" атанғанымен, заты өте момақан, ешкімге зияны жоқ.

Денесі 22 см. Сырт пішіні өзгеше: жалпақ және жайпақ денесі ұзындығы әртүрлі қайқы мүйізді тікенектермен қапталған. Олар көз үстімен желкесінде мүйізге ұқсайды. Түсі сыртқы орта температурасына сәйкес өзгеріп тұрады, сары-коңырдан қызғылтым-сарыға дейін. Денесінде қара жолақтары болады. Австралияның шілді аймақтарында бір түрі кездеседі молохтар horridus. Белсенділігі күндіз байқалады. Қорегі, құмырсқа. Ұрғашылары інінде 3-8 жұмыртқа салады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "1100 қызық деректер жануарлар"
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
**«Өнер өнер үшін»**  (фр. *l'art pour l'art*) — көркемөнердің саясат пен қоғамдық талап - тілектерге бойұсынбай, "тәуелсіз" болуын жақтайтын эстетикалық концепция. 

Алғашқы рет «Өнер өнер үшін» деген сөйлем Франция басылымдарында 1833 жылы пайда болған, алайда бұл концепйияны танымал еткен мадам де Сталь өзінің «Германия жайлы» (1813) атты эссесінде және Виктор Кузен (1792—1867) Сорбоннада оқыған философиялық лекцияларында жариялаған. Бұл концепцияның жақтаушысы Теофиль Готье болды, өзінің «Мадемуазель де Мопен» (1835) романының кіріспе сөзінде осы коцепция туралы айтқан.

"Өнер өнер үшін" идеясы 19 ғасыр ортасында теорияға айналды. Ол көбінесе буржуазиялық қоғамдық қатынастардадағы меркентелизмге қарсы әрекет ретінде пайда болды. 19 ғасыр аяғында бұл концепция бірден эстетизмге бой ұрды және адамгершілікке симайтын идеяларды уағыздады. Біздің заманымызда ол идея эклектикалық эстетика теорияларының қатарына жатады. Қазақ әдебиетінде "Өнер өнер үшін" идеясы 19 ғасыр аяғында (Шәңгерей Бәкеев шығармаларында) және XX ғасыр басында (М.Жұмабаев, Б.Күлеев туындыларында) бой көрсетті

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том,41 бет
**Аналитикалық функция** , голоморфты функция — дәрежелік қатар түрінде өрнектелетін функция. А. ф. теориясының негізі 19 ғ-да француз математигі О.Коши (1789 — 1857), неміс математиктері Б.Риман (1826 — 1866) және К.Вейерштрасс (1815 — 1897) еңбектерінің нәтижесінде қаланды. Математикада А. ф. ұғымы әр түрлі көзқараспен қалыптасты. Олардың біріне алдымен О. Коши, кейіннен Б. Риман одан әрі дамытқан бірінші ұғымның негізіне функцияның құрылымдық қасиеті яғни функцияның комплекстік айнымалы шама бойынша туындысы болуы (немесе дифференциалдануы) алынды. Бұл көзқарас функцияны геометрия тұрғысынан сипаттауға мүмкіндік берді. К. Вейерштрасс дамытқан екінші көзқарас — функцияны дәрежелік қатар арқылы өрнектеу мүмкіндігіне негізделген; ол функцияны кескіндеуге болатын аналитикалық аппаратпен байланысты. А. ф-ның дәл анықтамалары төмендегідей болып келеді. Комплекстік жазықтықта (аймағы беріліп, осы аймақта функциясы анықталсын делік және — нүктесінің өсімшесі, ал оған сәйкес — функциясының өсімшесі болсын. Сонда шамасы функциясының нүктесіндегі туындысы деп аталады. Осы нүктеде функциясы — дифференциалданатын функция. Ал (аймағының барлық нүктелерінде дифференциалданатын функция осы аймақта А. ф. болады. Егер функция нүктесінің аймағында А. ф. болса, онда ол осы аймақта функциясы мынадай дәрежелік қатар түрінде өрнектеледі: Керісінше, (1) қатармен өрнектелетін функция нүктесінің аймағында А. ф. болады. А. ф-ның негізгі қасиеттері тәуелсіз айнымалы шаманың комплекстік мәндеріндегі өзгерістерімен сипатталатындықтан А. ф. теориясы көбінесе комплекстік айнымалы шамалар функциясының теориясы деп те аталады. А. ф-ларға көпмүшелер, тригонометриялық функциялар, көрсеткіштік функция, цилиндрлік функция жатады. А. ф-лар теориясы физикада, механикада, техникада, сондай-ақ арнаулы функциялар теориясында және математиканың басқа салаларында пайдаланылады.

Аналитикалық функцияның шекаралық қасиеттері
--------------------------------------------

**Аналитикалық функцияның шекаралық қасиеттері** - аналитикалық функцияның анықталу аймағының шекарасына жақындағанда айқындалатын осы функцияның қасиеттері. Аналитикалық функцияның шекаралық қасиеттері теориясы төменде келтірілген үш бағытта қалыптасты: а) оқшауланған а{\displaystyle \in }Г шекаралық нүктесінің аймағында f(z)-тің өзгеру заңдылығын зерттеу. Бұл бағыттағы айтарлықтай маңызды шешімдерге Сохоцкий, Пикар, Жюлиа және Иверсен теоремалары жатады; б) Г шекарасы барлық жерде үзілісті болған жағдайда f(z)-тің шекара маңайындағы өзгеру заңдылығын зерттеу. Бұл бағыттағы маңызды шешімдер В.В. Голубевтің «Однозначные аналитические функции с совершенным множеством особых точек» (1916) еңбегінде келтірілген; в) D аймағы үзіліссіз тұйық Г қисығымен шенелген жағдайда f(z)-тің шекара маңайында өзгеру заңдылығын зерттеу.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
**Сан-Паулу** футбол клубы (порт. *São Paulo Futebol Clube*) — Бразилияның беделді штаттарының атымен аталады. Брадилиядағы және Оңтүстік Америкадағы басты клубтардың бірі. Бразилиядағы әйгілілігі бойынша үшінші орындағы команда (Фламенго мен Коринтианстан кейінгі). 

"Сан-Паулу" клубы алғашында "Паулистано" мен "АА дас Палмейрас" атты екі клубтың нәтижесінде 1929 жылы "Сан-Паулу да Флореста" деген атпен құрылған еді. 1935 жылдан бастап клуб қазіргі атымен аталды.

Клубтың алғашқы "алтын кезеңі" 1980 жылдардың аяғы болып саналады. "Сан-Паулу" Бразилияның 3 Чемпионатын, 2 Либертадорес Кубогын, 2 Континентаралық кубокты, 1 Либертадорес Суперкубогын, 1 КОНМЕБОЛ Кубогын жеңіп алды. 

Халықаралық аренада Сан-Паулу ең жоғарғы жетістіктерге жетті. 

Команда стадионы Морумби. Мини-футбол командасы "Сан-Паулу" Бразилия чемпионатында жоғарғы дивизияда өнер көрсетеді.

Жетістіктері
------------

### **Ұлттық**

* Бразилия чемпионаты
	+ **Чемпион** (6 рет): 1977, 1986, 1991, 2006, 2007, 2008
	+ 2 орын (6 рет): 1971, 1973, 1981, 1989, 1990, 2014
	+ 3 орын (3 рет): 2003, 2004, 2009
* Сан-Паулу штатының чемпионы (22): 1931, 1943, 1945, 1946, 1948, 1949, 1953, 1957, 1970, 1971, 1975, 1980, 1981, 1985, 1987, 1989, 1991, 1992, 1998, 2000, 2002 (Суперчемпионат), 2005
* Рио-Сан-Паулу турнирінің жеңімпазы (1): 2001

### Халықаралық

* Либертадорес кубогы (3): 1992, 1993, 2005
* Оңтүстік Америка кубогы (1): 2012
* Либертадорес суперкубогы (1): 1993
* КОНМЕБОЛ кубогы (1): 1994
* Рекопа (2): 1993, 1994
* КОНМЕБОЛ кубок иелері кубогы (1): 1996
* Құрлықаралық кубок (2): 1992, 1993
* Клубтар әлем чемпионатының жеңімпазы (1): 2005

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт  (порт.)
|   **Қазақ кирил әліпбиі**   |
| --- |
| -{Аа}- | -{Әә}- | -{Бб}- | -{Вв}- | -{Гг}- | -{Ғғ}- | -{Дд}- |
| -{Ее}- | -{Ёё}- | -{Жж}- | -{Зз}- | -{Ии}- | -{Йй}- | -{Кк}- |
| -{Ққ}- | -{Лл}- | -{Мм}- | -{Нн}- | -{Ңң}- | -{Оо}- | -{Өө}- |
| -{Пп}- | -{Рр}- | -{Сс}- | -{Тт}- | -{Уу}- | -{Ұұ}- | -{Үү}- |
| -{Фф}- | -{Хх}- | -{Һһ}- | -{Цц}- | -{Чч}- | -{Шш}- | -{Щщ}- |
| -{Ъъ}- | -{Ыы}- | -{Іі}- | -{Ьь}- | -{Ээ}- | -{Юю}- | -{Яя}- |

 
**Л**, **л** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл ұшы альвеолаға (алғы таңдай мен үстінгі күрек тіс аралығына) нық тиіп, фонациялық ауа тілдің екі жағы арқылы сыртқа шығуынан пайда болатын дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Ол жасалу орнына қарай - тіл алды, дауыс қатысына қарай - үнді дауыссыздар тобына жатады. 

Қазақ тілінің төл сөздерінде көбінесе сөз ортасы мен соңында кезледі, кірме сөздер мен кейбір қазақ сөздерінің басында "Л" жазылғанымен, айтылуда оның алдына қысаң дауыстылардың бірі қыстырыла дыбысталады. Мысалы, "лақ" - "ылақ", "лаж" - "ылыж"  .

Кодтар кестесі
--------------

| Код
  | Регистр
  | Ондық код
  | 16-лық код
  | 8-дік код
  | Екілік код
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Юникод | Бас
  | 1051
  | 041B
  | 002033
  | 00000100 00011011
  |
| Кіші
  | 1083
  | 043B
  | 002073
  | 00000100 00111011
  |
| ISO 8859-5 | Бас
  | 187
  | BB
  | 273
  | 10111011
  |
| Кіші
  | 219
  | DB
  | 333
  | 11011011
  |
| KOI 8 | Бас
  | 236
  | EC
  | 354
  | 11101100
  |
| Кіші
  | 204
  | CC
  | 314
  | 11001100
  |
| Windows 1251 | Бас
  | 203
  | CB
  | 313
  | 11001011
  |
| Кіші
  | 235
  | EB
  | 353
  | 11101011
  |

HTML жүйесінде бас әріп «Л»-ны &#1051; немесе &#x41B;, ал кіші «л» әріпін - &#1083; немесе &#x43B; деп белгілейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 6 том
2. ↑  Кеңесбаев І. Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А. 1962
**Юлия Борисовна Навальная** (өз фамилиясы **Абросимова**) — ресейлік қоғам қайраткері және саясаткер.

Алексей Навальныйдың әйелі болғандықтан, ол бірқатар БАҚ-та «Ресей оппозициясының бірінші ханымы» ретінде аталды. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін оның ісін жалғастыратынын мәлімдеді.

Өмірбаяны
---------

### Жас кезі

Юлия Абросимова 1976 жылы 24 шілдеде Мәскеуде ғалым Борис Александрович Абросимовтың (1952-1996) отбасында дүниеге келген. Анасы Жеңіл өнеркәсіп министрлігінде жұмыс істеген; оның ата-анасы Юлия бесінші сыныпта оқып жүргенде ажырасып, анасы екінші рет КСРО мемлекеттік жоспары қызметкеріне тұрмысқа шыққан. 2020 жылы журналист Олег Кашин: Юлияның әкесі - Ұлыбританиядағы Ресей елшілігінің хатшысы, барлау қызметтірімен байланысы бар тірі Борис Борисович Абросимов, ал оның тәтесі - Ресей конституциясының авторларының бірі Елена Борисовна Абросимова екенін айтқан. Юлияның күйеуі бұған жауап ретінде 1996 жылы әкесінің қайтыс болғаны туралы куәлікті жариялады. Кейіннен Кашин дұрыс емес ақпарат таратқаны үшін кешірім сұрады .

Юлия Плеханов атындағы халықаралық экономикалық қатынастар факультетін бітірді, кейін шетелде тағылымдамадан өтті, аспирантурада оқыды, Мәскеу банктерінің бірінде біраз уақыт жұмыс істеді.

### Алексей Навальныйға тұрмысқа шығу (2000–2024)

 Алексей Навальный жұбайы Юлиямен 2013 жылғы 12 маусымда Мәскеудегі шеруде
1998 жылдың жазында Түркияда демалыста жүрген Юлия өзінің құрдасы, заңгер, сонымен қатар Мәскеу тұрғыны Алексей Навальныймен кездесті. 2000 жылы ол Навальныйға тұрмысқа шығып, кейінірек екі баланы дүниеге әкелді - қызы Дарья (2001) және ұлы Захар (2008). Юлияның айтуынша, ол күйеуінің ата-анасына тоқыма тоқумен байланысты бизнесіне көмектескен. Жалпы, оның жұмысы туралы ештеңе дерлік белгілі емес; 2007 жылдан кейін Юлия ресми түрде еш жерде жұмыс істемеді, өзін «күнделікті өмір мен балаларды тәрбиелеуде басшы» деп атады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Nast, Condé* "These Bastards Will Never See Our Tears": How Yulia Navalnaya Became Russia’s Real First Lady  (ағыл.). *Vanity Fair* (8 July 2021). Тексерілді, 19 ақпан 2024.
2. ↑  Юлия Навальная — первая леди российской политики. Журналистка Юлия Иоффе написала о ней большую статью в Vanity Fair. А мы её пересказали. Вновь публикуем материал 2021 года  (орыс.). *Meduza*. Тексерілді, 19 ақпан 2024.
3. ↑  «Я продолжу дело Алексея Навального» Обращение Юлии Навальной  (орыс.). *Meduza*. Тексерілді, 19 ақпан 2024.
4. ↑  Девочки-убийцы, или предъявите своё свидетельство о смерти Мұрағатталған 19 қаңтардың 2021 жылы.. Документы и описание на сайте navalny.com, от 24 ноября 2020
5. ↑  Суд над Навальным в колонии. День третий (22 ақпан 2022).
6. 1 2  От курортного романа к спасительной любви: что связало Юлию и Алексея Навальных  (орыс.). *Собеседник.ru* (5 декабря 2020). Басты дереккөзінен мұрағатталған 22 қаңтар 2021.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 21 қаңтар 2021.
7. 1 2  Первая леди оппозиции: что мы знаем о Юлии Навальной  (орыс.). *Woman.ru* (18 января 2021). Басты дереккөзінен мұрағатталған 20 қаңтар 2021.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 21 қаңтар 2021.
**Қырықбуын** (лат. *Equisétum*) — қырықбуындар тұқымдасына жататын мәңгі жасыл, көп жылдық шөптесін өсімдіктердің тұқымдас тармағы.

Таралуы
-------

Қырықбуындар жер шарының Австралиядан басқа жерлерінің барлығында кездеседі. Класс бір ғана қырықбуын (*Equіsetum*) туысынан тұрады. Тұқымдас тармағында әр түрлі мәлімет бойынша 15-тен 32-ге дейін өсімдіктердің түрі бар. Оңтүстік Америка мен Оңтүстік Африкада кең таралған. Еуразияда 11 түрі өседі.

Олар өзен жағалауларында, орманда, қалың бұта арасында, ылғалы мол жерлерде өседі. Қазақстанның аса құнды жем-шөптік (Бұтақты қырықбуын — лат. *Е. zamosіssіmum*; Теңбіл қырықбуын — лат. *Е. varіegatum*; Қыстық қырықбуын — лат. *Е. hіemale*) және жайылымдар мен егіс алқаптарында өсетін арам шөп ретінде (Далалық қырықбуын лат. *Е. аrvense*) кездесетін түрлері де бар. Ал олардың арасында улы түрлерінің бірі - Батпақ қырықбуыны (лат. *Е. рalustre*).

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Тамырлары бұтақталып, өте жақсы дамыған. Сабақтары бунақты, көбіне топтасып бұтақтанады, буындарында түтікке біріккен қара түсті жапырақтың қынапшалары орналасқан. Олардың ирек ұштарында ақ түсті жолақтары болады. Олар жоғары сатыдағы өсімдіктерге жатады. Сабақтың сыртын бір қабат эпидермис жауып тұрады. Спора түзетін сабақтары біршама жуан, түсі қоңырлау, хлорофилсіз, бұтақталмаған. Биікт. 15 — 30 см. Олардың буындарында 8 — 9 иректелген тістері бар, түтік тәрізді қынапшалармен жабылып тұрады. Спора түзетін масақтары сабақтың ұштарында жетіледі. Шар тәрізді споралары пісіп жетілгеннен кейін сабағы солып қалады. Қазақстанда 8 түрі кездеседі   
.
Сыртқы құрылысы жағынан қырықбуындар өзінің ағаш тәрізді тегі каламиттерге жақын, бірақ мөлшері жағынан көп кіші. Қырықбуындардың жер беті сабағы бір жылдық тек аздаған түрлерінде ғана ол көпжылдық, мәңгі жасыл болып келеді.

Пайдалануы
----------

* Қырықбуындар дәрілік өсімдіктер ретінде медицинада кеңінен қолданылады.
* Сабақтарын егеу қағаз ретінде де пайдалануға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Энциклопедиясы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Қырықбуындар**
|   **Қазақ кирил әліпбиі**   |
| --- |
| -{Аа}- | -{Әә}- | -{Бб}- | -{Вв}- | -{Гг}- | -{Ғғ}- | -{Дд}- |
| -{Ее}- | -{Ёё}- | -{Жж}- | -{Зз}- | -{Ии}- | -{Йй}- | -{Кк}- |
| -{Ққ}- | -{Лл}- | -{Мм}- | -{Нн}- | -{Ңң}- | -{Оо}- | -{Өө}- |
| -{Пп}- | -{Рр}- | -{Сс}- | -{Тт}- | -{Уу}- | -{Ұұ}- | -{Үү}- |
| -{Фф}- | -{Хх}- | -{Һһ}- | -{Цц}- | -{Чч}- | -{Шш}- | -{Щщ}- |
| -{Ъъ}- | -{Ыы}- | -{Іі}- | -{Ьь}- | -{Ээ}- | -{Юю}- | -{Яя}- |

 
**Ы**, **ы** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Жуан, қысаң, езулік дыбысты белгілейді.

Сөздің кез-келген буынында жазылады. Бірінші буында еріндік дауысты кездессе, екінші буынындағы «ы» дыбысы айтылуда «ұ» болып дыбысталады. Мысалы, құрұқ, орұн - айтылуы; құрық, орын - жазылуы.

Сондай-ақ «Ы» дыбысы ауызекі тілде сөз басындағы р,л, сонанттарының алдынан ілесіп айтылуын жиі байқасақ болады, бірақ жазуда ол («Ы» дыбысы) ескерілмейді. Мысалы, айтылуы - ылас, ырахмет, жазылуы - лас, рахмет, т.б. 

«Ы» дыбысына біркен сөзге сонант «У» қосымшасы жалғанса (оқы - у), жазуда езулік «Ы»түсіп қалады. Мысалы, оқы + у - оқу (айтылуы оқұу), тоқы + у - тоқу (айтылуы - тоқу).

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 12 том
2. ↑  Кеңесбаев І. Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А. 1962
|   **Қазақ кирил әліпбиі**   |
| --- |
| -{Аа}- | -{Әә}- | -{Бб}- | -{Вв}- | -{Гг}- | -{Ғғ}- | -{Дд}- |
| -{Ее}- | -{Ёё}- | -{Жж}- | -{Зз}- | -{Ии}- | -{Йй}- | -{Кк}- |
| -{Ққ}- | -{Лл}- | -{Мм}- | -{Нн}- | -{Ңң}- | -{Оо}- | -{Өө}- |
| -{Пп}- | -{Рр}- | -{Сс}- | -{Тт}- | -{Уу}- | -{Ұұ}- | -{Үү}- |
| -{Фф}- | -{Хх}- | -{Һһ}- | -{Цц}- | -{Чч}- | -{Шш}- | -{Щщ}- |
| -{Ъъ}- | -{Ыы}- | -{Іі}- | -{Ьь}- | -{Ээ}- | -{Юю}- | -{Яя}- |

**І**, **і** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Жіңішке, қысан, езулік дауысты дыбысты белгілейді. Сөздің кез келген буынында жазылады. Бірінші буында еріндік дауысты кездессе, екінші буында «і» жазылғанымен, айтылуда «ү» дыбысталады. Мысалы, жазылуы - түлік, үкі; айтылуы - түлүк, үкү.

Сондай-ақ, сөз басындағы «р», «л» сонаттардың алдында жазылмағанмен, айтылуда олардың алдында «і» ілесіп айтылады. Мысалы, жазылуы - рет, лен; айтылуы - ірет, ілен.

Дауысты «і»-ге біткен сөзге «у» қосымшасы жалғанса, соңғы езулік «і» еріндік «ү» боп естіледі (кілкі+у - кілкүу; жазылуы - кілку).

Кодтар кестесі
--------------

| Код
  | Регистр
  | Ондық код
  | 16-лық код
  | 8-дік код
  | Екілік код
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Юникод | Бас | 1030 | 0406 | 002006 | 00000100 00000110 |
| Кіші
  | 1110 | 0456 | 002126 | 00000100 01010110 |
| ISO 8859-5 | Бас
  | 166 | A6 | 246 | 10100110 |
| Кіші | 246 | F6 | 366 | 11110110 |
| KOI 8 | Бас
  | 182 | B6 | 266 | 10110110 |
| Кіші
  | 166 | A6 | 246 | 10100110 |
| Windows 1251 | Бас | 178 | B2 | 262 | 10110010 |
| Кіші
  | 179 | B3 | 263 | 10110011 |

HTML жүйесінде бас әріп «І»-ні &#1030; немесе &#x406;, ал кіші «і» әріпін - &#1110; немесе &#x456; деп белгілейді.

Басқа тілдер
------------

### Орыс тілі

Бұрын орыс тілінде 1918 жылындағы реформасында болды. Мысалы: (*исторія*, *русскій*, *Іерусалимъ*).

### Белорус тілі

I — белорус алфавитінің 10 әріпі. Жазу мен айтуда ол И әріпімен толығымен сәйкес келеді: сонымен қатар [и] дыбысын білдіреді, сонымен қатар алдыңғы дауыссыз дыбыстарды жұмсартады.

### Украин тілі

І — украин әріпінің 12 әріпі. Украин тілінде І әріпі, И әріп сияқты дыбыстайды және алдыңғы дауыссыз дыбыстарды жұмсартады. Мысалы: (*білий*, *бігати*, *біс*, *кіт*, *від*, *піч*, *стій*, *шість*).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
2. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 5 том
3. ↑  Кеңесбаев І. Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А. 1962
*Басқа мағыналар үшін Гинкго деген бетті қараңыз.*

**Гинкго** (лат. *Gínkgo bilóba*) – Қытай, Жапон елдерінен таралған, кейде қылқанжапырақты, кейде жалпақжапырақты ағашқа жатқызылатын, құпиясы көп, ғажайып өсімдік.

Ағаш туралы
-----------

Гинкго - динозаврлар дәуірінен келе жатқан ағаш. Сол заманнан бері бұл ағаш аса өзгеріске ұшырамаған. Ыстық пен суыққа, газ бен отқа төзімді ағаш. Ғалымдардың зерттеуі бойынша гинкгоның кейбір түрлері 3000 жыл өмір сүреді.Көгалдандыру саласында 1691 жылдан бері қолданылып келеді. Көгалдандыруда кең қолданылғанымен табиғатта жоғалып бара жатқандықтан, 2000 жылы оны дүниежүзілік «Қызыл кітапқа» енгізген. Жапырақтары жүрек тәріздес болғандықтан, қытай, жапон елдерінде оны «махаббат ағашы» деп атап кеткен. Оның жапырақтарын жас ғашықтар бір-біріне сыйға тартады екен. Дихотомиялы жүйкеленеді. Гинкгоның биіктігі орта есеппен 25-30 м. Жапырағы мен жемісін дәрілік мақсатта қолданады. Жемісі жеуге жарамды, дәмі тұздылау, бірақ иісі жағымсыз. Елімізде бұл ағаш сәндік өсімдік ретінде танымал. Көгалдандыру саласына шет елден әкелініп жерсіндірілуде. Күзге таман барлық жапырағы алтын түстес сарыға боялады. Қос үйлі өсімдік болғандықтан гүлі тозаңдану үшін бір еркек, бір аналық гинкго ағаштарын қатар отырғызу керек. Аталық стробилдері (шишки) қысқарған өркендеріндегі жапырақтардың қолтықтарында пайда болады. Микроспорофиллдері жоғарғы жағында сорилері (сорус) бар тірсектен тұрады. Ол көп жағдайда тек жарықшақтары арқылы қақырайтын, екі салбырап тұрған микроспорангиден тұрады. Аналық стробилдері де қысқарған өркендеріндегі жапырақтардың қолтығында орналасады. Әрбір стробилде (шишка) екіден тұқымбүрі болады, олар дихотомиялы бұтақтанған тірсектің жоғарғы жағында орналасады. Ұрықтануы саговниктердегі секілді сперматозоидтардың көмегімен жүзеге асады.

Қолданылуы
----------

Гинкгоның жапырағы мен ағашында зиянкестер мен ауруға ұшырамайтын қасиет бар. Оның кепкен жапырақтарын көне қолжазбалардың арасына салу арқылы кітап құртынан сақтаған. 
Хиросимадағы атом бомбасынан кейін гинкгоның тірі қалғандығы, оның өміршеңдігін білдіреді.

Күтімі
------

Төзімді ағаш болғандықтан, аса көп күтімді талап етпейді,топырақ талғамайды. Уақтылы суғарып, қисық өскен бұтақтарын қырқып, реттеп отыру керек. Топырақ талғамайды. Көшетін кең жерге отырғызу керек.

Көбейтілуі
----------

Тұқымы арқылы арнайы жылыжайларда көбейтеді. Алғашында тұқымнан өскен көшет жай өседі де, биіктігі 1,5 - 2 метрге жеткен соң өсуі жылдамдайды. Қалемшелеу арқылы оңай көбейтіледі.

Гинкго туралы тақпақ
--------------------

Гинкгоның тарихы тереңде,

Он ғасыр сөз емес ол үшін.

Қытайлар қолданып оны емге,

Тағам ғып жейді екен жемісін.

Біз жақта тым сирек өскенмен,

Жапонда кең жайған өрісін.

Сілтемелер
----------

* Остапьюк В.М. Перспективы использования *Ginkgo biloba* L. в городском озеленении Украины
* Гүлстан сайты Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Ағаштар: Дидактикалық материал - Алматы, 2010 - 15 б; ISBN 978-601-7237-03-5
**Жем-шөп өндіру** (орыс. *кормопроизводство*) - мал азығын өндіру туралы ғылым. Мал азығына табиғи және екпе жайылым мен шабындық оты, көк азыққа және сүрлем, пішендеме салуға өсірілген техникалық дақылдар, азықтық тамыр-түйнек жемістілер мен бақшалық дақылдар, мал азығына жұмсалатын астық пен бұршақ тұқымдастар дәні, олардың өңдеу қалдықтары мен сабаны, түрлі техникалық өңдірістің азықтық жем, сірне, кебек, күнжара, шрот секілді қалдықтары жататын білім саласы табиғи жөне мәдени жайылым отын жақсарту, шабындық өнімділігін ұлғайту, сапалы пішен мен шөп ұнын дайындау, пішендеме мен сүрлем салу технологиясын жетілдіру, дайындалған жемшөп қоректілігі мен құнарлылығын ұзақ мерзім сапалы сақтау жағдайларын зерттейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Джакара Энтони** (8 шілде 1998 жыл, Аустралия) — аустралиялық фристайлшы, 2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының чемпионы.

2018 жылғы Қысқы Олимпиадада төртінші орын алды. 

Ол 2018 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарына қатысып, 4-ші орынға ие болды, бұл сол кездегі могулдағы австралиялық фристайлшы үшін ең жақсы нәтиже болды. Энтони 2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарында әйелдер арасындағы моғол жарысында жеңіске жетті. Ол сонымен қатар 2019 жылғы әлем чемпионатының күміс жүлдегері. 

Қазіргі уақытта ол Викторияда орналасқан Дикин университетінде дене шынықтыру және спорт ғылымдарының бакалавры дәрежесінде оқиды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  https://www.deakin.edu.au
2. ↑
3. ↑
4. ↑


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Әлеуметтік желілерде | 
Facebook |
|  |
| Сурет, видео және аудио | 
Instagram |

 |