recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Басқа мағыналар үшін Қаратау деген бетті қараңыз.*
**Қаратау** – Еуразияның түркі тілдес халықтар қоныстанған аймақтарындағы биіктігі орташа және аласа тау жоталары.

Сипаты
------

Алатаумен салыстырғанда Қаратауда жаз айларында қар жымылғысы болмайды, сондықтан осылай аталады. Қаратаудан шағын өзендер ғана бастау алып, тау алды жазықтарында құмға сіңіп кетеді. Мұндай таулардың беткейлері тасты, қорымды келеді. Қаратау атауы Орталық Азияда, Оңтүстік Оралда, т.б. түркі тілдес елдер аумағында (Түркия, Иран, Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы, Кавказ, Қырым, т.б.) жиі кездеседі. Қазақстанда Қаратау жотасы деген атау (Түркістан, Жамбыл және Қызылорда облыстары аумағында), Қаратау таулары (Маңғыстауда), Кетпен (Ұзынқора) жотасында да кездеседі.

Қаратау атауы — қазақтың тарихымен, ұлттық болмысымен біте қайнасып кеткен аномастикалық нысан, халқымыздың баспанасы, қарашаңырағы іспеттес рәмізге ие. 1723 жылғы "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" тауқыметін суреттейтін, өз кезінде нағыз ұлттық гимнге айналған "Елім-ай" жырындағы "Қаратаудың басынан көш келеді..." деп әспеттелетін мәртебелі тау осы. "Басында Нұх пайғамбардың кемесі қалған" Қазығұрт тауы да — Қаратаудың бір сілемі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
2. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
**Шармба Митчелл** (Sharmba Mitchell; 27 тамыз 1970, Такома-Парк Мэриленд, АҚШ) — американдық кәсіпқой боксшы, жеңіл, 1-ші жартылай орта және жартылай орта салмақта өнер көрсетеді. 1-ші жартылай орта (WBA нұсқасы, 1998-2001; IBF уақытша атағы, 2004) салмақтағы әлем.

Биографиясы
-----------

### 1988 - 2000

1988 жылы қыркүйек айында кәсіпқой рингтегі алғашқы айқасын өткізді. 1994 жылы наурызда жеңіліс көрмеген қос боксшы - Шармба Митчелл мен Левандер Джонсон арасында айқас өтті. Джонсон қарсыласын 8-ші раундта нокаутқа түсірді. 1994 жылы маусымда Митчелл жеңіліс көрмеген Стиви Джонстонмен айқасты. Джонстон қарсыласын 9-шы раундта нокаутқа түсірді. 1998 жылы қазанда Митчелл 1-ші жартылай орта салмақтағы WBA нұсқасы бойынша әлем чемпионы Халид Рахилумен кездесті. Митчелл қазылардың бірауыздан шешімімен жеңіске жетті. 1999 жылы ақпанда Митчелл Педро Саисты жеңді. 1999 жылы сәуірде Реджи Гринды қазылардың басым көпшілігінің шешімі бойынша жеңіске жетті. 1999 қарашада Митчелл Элио Ортисты ұпай санымен жеңді.
**Маринка** немесе **Шармай** (лат. *Schizothorax*) - тұқы тұқымдасына жататын балық туысы.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Денесі ұсақ қабыршықпен қапталған, тұрқы 20 *см*-ден 1 *м*-ге дейін, салмағы 2-12 *кг*. Басы жасыл сары, арқасы қара көк, бауыры сары түсті. Аузының екі жағында екі жұп мұрты, жұтқыншағында үш қатар тістері болады. 

Жыныстық жағынан 3-4 жылда жетіледі. Уылдырығын сәуір-майда судың температурасы 15-18С жеткенде 1-2 *м* тереңдікте, құмайтты жерге салады. Шикі уылыдырығы жеуге жарамсыз. Іле Маринкасы - балықпен, кәдімгі Маринка - омыртқасыздармен, Балқаш Маринкасы - шөппен қоректенеді. Балқашта ауланатын Маринканың кәсіптік маңызы бар.

Таралуы
-------

Маринка Орталық және Орта Азия, Қазақстанда тұщы суларда таралған. Сырдария, Амудария, Шу, Іле, Ақсу, Қаратал өзендерінде, Балқашта , Алакөлде кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Түркістан Уәлаятының Газеті**– Ташкентте **Туркестанские ведомости** газетіне қосымша ретінде тұңғыш қазақ тілінде шыққан аударма газет (1870 – 82). Түркістан генерал-губернаторының ресми органы. Бұл тек қазақ тілінде емес, жалпы Ресей империясының қол астындағы барша түркі халықтары тілінде шыққан алғашқы мерзімді басылым болды. *"Түркістан Уәлаятының Газеті"* белгілі мақсатта патша үкіметінің шешімі бойынша жергілікті әкімшіліктің бақылауымен және қаржыландырумен шыққан ресми газет. Оның пайда болуының және мерзімді басылым ретінде қалыптасуының негізгі обьективті алғышарты қазақ жерін отарлаудың одан әрі күшеюі болды. Газет патшаның отаршылдық саясатына көмектесу, Ресейге жаңадан қосылған өлкенің табиғат байлығын орыс капиталының талабына сай жан-жақты зерттеу мақсатында 12 жыл бойы шығып тұрды. Сонымен қатар газет бұқараның санасын уландыру, жергілікті мұсылман халықтарын өздерінің дінінен, тілінен, ділінен айыру, түптеп келгенде орыстандыру мақсатында пайдаланылды. "Түркістан Уәлаятының Газетінің" алғашқы редакторы шығыстанушы Ш.М. Ибрагимов болды. Газет алғашында *"Туркестанские ведомости"* газетінің қосымшасы ретінде айына төрт рет, екі саны қазақша, екі саны өзбекше, 200 – 250 таралыммен шығып тұрды. өлкеде болып жатқан саяси-экономикалық, әлеуметтік, мәдени, т.б. сипаттағы үрдістер газет бетінде белгілі бір дәрежеде бейнеленді. "Түркістан Уәлаятының Газеті" шығып тұрған кезең қазақ халқының тарихында оларды толық және түпкілікті отарлау мақсатында жүргізілген кең көлемді шаралардың басталуымен ерекшеленеді. Сондықтан "Түркістан Уәлаятының Газеті", ең алдымен Ресей империясының Түркістан жерін отарлау тарихының дерек көзі болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
2. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
3. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Түркиядағы Памуккале - бұл бүкіләлемдік мұра. Түркияда 622 ұлттық парк бар
Түркиядағы туризм негізінен әртүрлі тарихи жерлерге және оның Эгей мен Жерорта теңізінің жағалауындағы курорттарға бағытталған. Сондай-ақ, Түркия мәдени, курорттық және денсаулық сақтаудың танымал аймағына айналды.

2019 жылы ең жоғары деңгейге жеткенде Түркия 51 миллионға жуық шетелдік туристерді тартты, бұл әлемдегі ең танымал туристердің алтыншы орны болды. Жалпы саны 2015 жылы шамамен 41 миллион, ал 2016 жылы шамамен 30 миллион арасында ауытқып отырды. Алайда қалпына келтіру 2017 жылы басталды, шетелдік қонақтар саны 37,9 миллионға, ал 2018 жылы 46,1 миллион келушіге дейін өсті.

Бағыттар
--------

### Стамбул

Долмабахче сарайы - Түркиядағы танымал туризм орталығы.
Ортакөй мешіті және Босфор көпірі
Стамбул — тек Түркияның ғана емес, әлемдегі ең маңызды туристік орындардың бірі. Қалада туристерге бағытталған мыңдаған қонақ үйлер мен басқа да салалар бар. Түркияның ең үлкен қаласы Ыстанбұл Византия мен империяларының астанасы ретіндегі тарихи мәртебесіне байланысты бірқатар көрнекті орындарға ие. Оларға Сұлтан Ахмед мешіті ("көк мешіт"), Айя София, Топкапы сарайы, Базилика цистернасы, Долмабахче сарайы, Галата мұнарасы, Үлкен базар, Мысыр базары (Дәмдеуіштер базары) және Pera Palace қонақ үйі кіреді. Жақында Стамбул Еуропадағы ең ірі сауда орталығы және әлемдегі жетінші ірі сауда орталығы болып табылатын Metrocity, Akmerkez және Cevahir Mall сауда орталықтарын орналастыру арқылы Еуропа аймағындағы ең ірі сауда орталықтарының біріне айналды. Басқа көрнекті орындарға спорттық іс-шаралар, мұражайлар және мәдени шаралар кіреді.

2013 жылдың қаңтарында Түркия үкіметі Стамбулда әлемдегі ең үлкен әуежай салатынын жариялады. Бұл операцияға 7 миллиард еуро жұмсалды және жоспардың төрт бөлігінің бірінші бөлігі 2017 жылға қарай аяқталады деп жоспарланған болатын.

Соңғы жылдары Түркияға туризмнің құлдырауының салдарынан, 2016 жылдың қазан айындағы жағдай бойынша, әйгілі Стамбул базарында, бір кездері толып жатқан сауда көшелері бұрынғыдай көп емес, "күн сайын базарға барған туристер ағыны тоқтады." Стамбулға келген шетелдік туристердің саны 2016 жылы 9,2 миллионға дейін азайды, бұл 2015 жылмен салыстырғанда 26 пайызға аз.

### Басқа бағыттар

Ölüdeniz жағажайы
Көбелектер алқабы, Фетхие
*Басқа мағыналар үшін Қарасор деген бетті қараңыз.*
**Қарасор** — Өлеңті алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы Бозшакөл кентінен солтүстік-батысқа қарай 18 км жерде, теңіз деңгейінен 223,3 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 6,7 км2, ұзындығы 4 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 11,6 км. Пішіні сопақша келген көлдің жағалауында қамыс, құрақ өскен. Шығысынан Темірастау өзені құяды. Қараша айында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Жағалауы шабындыққа пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қарасор деген бетті қараңыз.*
**Қарасор** — Ақмола облысы Біржан сал ауданының батысындағы көл. Тасшалқар ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 6 км-дей жерде, теңіз деңгейінен 268 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 7,4 км2, ұзындығы 3,6 км, енді жері 2,8 км, жағалау бойының ұзындығы 10,6 км. Көктемгі қар және жер асты суларымен толысады. Жазда құрғап қалатын шағын 2 жылға құяды. Суы ащы, мал суаруға жарамсыз.

Жағалау сипаты
--------------

Жағалауы тік жарқабақты, түбі тегіс, тұнба шөккен. Алабында қайың, қарағай, теректен тұратын шағын шоқ орман өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Осип Николаевич Басов** (1892 жылы 2 (14) ақпанда дүниеге келіп, 1934 жылы 10 қазанда Мәскеуде дүниеден өткен) — совет драма актері, режиссер және театр ұстазы.. 

1933 жылы Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі атанады. 1918 жылы Осип Басов Мамоновский студиясына тапсырады, бірақ келесі жылы ол жерден кетіп, Мәскеу хореография театрын басқаратын әртіс тобына ауысады. 

1919-1922 жылдары Евгений Вахтангов жетекшілігі студиясында дайындалады. Кейін студия театр болғанында үздік актер қатарында болып, режиссер ретінде қойылымдар қояды. 

1934 жылы Мәскеу жаға театрына жетекшілік етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
О. А. Игельстромның портреті (Д. Г. Левицкий)
**Осип Андреевич Игельстром**, *Отто барон* (1737 – 1812) – патшалық Ресейдің қазақ халқын отарлау әкімшілігінің өкілі, генерал-губернатор.

Генерал-поручик, барон, кейін жаяу әскер генералы болған. 1784 – 92 жылдары Сібір және Уфа губерниясының генерал-губернаторы, 1796 – 98 жылдары Орынбор әскери губернаторы болған. 1-орыс-түрік соғысына, Швециямен соғысқа қатысқан. 1792, 1793 жылары Ресей губернияларында бірқатар әкімшілік басқару қызметтерін атқарған. Кейін Ресейдің Польшада орналасқан әскерлеріне басшылыққа тағайындалған. Негізгі қызметі Орынбор өлкесін және Кіші жүз қазақтарын басқаруды реформалау ісімен тығыз байланысты болған. Игельстром – Сырым Датов бастаған ұлт-азаттық қозғалысты басып жаншушылардың бірі. Оның қазақ өлкесін басқаруының алғашқы кезеңінен-ақ Кіші жүз билеушісі Нұралы ханмен арадағы қатынасы шиеленіскен болатын. Ол Нұралы ханның халық алдында беделін түсіруге тырысып бақты, Екатерина II-нің қолдауына арқа сүйеп, Кіші жүздегі хан тұқымымен күрес жүргізді. Кейін Нұралы ханның билік басынан кетуіне де, Уфаға жер аударылуына да Игельстром себепші болған. Казак әскерлерін Айшуақ ханға қарсы пайдаланған. Кіші жүзде Ресейдің отаршыл саясатын жүзеге асыру, хандық билікті жою мақсатында жүргізген Игельстром реформасы сәтсіз аяқталды. 19 ғасырдың басынан Игельстром саяси аренадан кетті .

Тағы қараңыз
------------

* Игельстром реформасы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
**Осип Иванович Дранше́** (1824—1849) — француз қойылымдарындағы орыс провинциалық актері. Сол кездегі атақты Петербург балеринасы Софьи Драншенің кіші інісі. Өз ғұмырының 25 жылында ол өзін қажымас актер, "керемет комик" репутациясын меңгерді. Харьков театрында өнер көрсетті, осы кезде оған атақты провинциалы актер Карп Соленик қызмет көрсетті және кейбір рөлдерінде Осип Карптан да асып кететін.

Өмірбаяны
---------

Осиптің әкесі Жан Дранше француз және сахна суретшісі, қиын механикалық декорацияларды құрастырудағы шебер болды. Оның өнері оған көптеген атақтар алып берді. Одан кейін, өз кезегінде 1819 жылы халықаралық жиын болған «Рауль де Креки́» қойылымы оған атақ алып берді.

Осыдан кейін Жана Дранше туралы деректер жоғала бастайды.1830-жылы оның қызын Петербургтегі театр мектебінің тәрбиеленушісі ретінде көреміз. Бұл мектепте, бала актерлер, сахна жұмысшылары, қызметшілер мен жетімдер тәрбиеленді. 1836-жылы жиырма жастағы мектеп бітіруші Софья Дранше мектепті ерекше бітірді. Патша Николай 1 балерина сұлудың Смайловый Василимен некесіне ерекше көңіл бөлді. Осы кезде патша қызды өз шапағатына бітті.

1842-жылы Петербург театрында жаңа жұлдыз-патшаның сүйікті балеринасы Осип Дранше пайда болды. Көбінесе ол «Ревизоре» қойылымындағы Гибнер рөлін ойнады.

Петербург театрлық мектебін 1830-1840 жылдары бітірушілер он сегіз жаста болатын. Мектеп бітіруден кейін тағы екі жыл толықтай мектептің қамқорлығында болды. Оларды пансионер деп атады. Осындай пенсионерлердің қатарында Осип Дранше болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Встречается написание *Иосиф* и, соответственно, инициал имени «И.
**Оскар Гомер Сван** (швед. Oscar Gomer Swahn; туған жылы 20 қазан 1847ж, Танум, лен Вестра-Гёталанд қаласы , Швеция — қайтыс болды 1 мамыр 1927жылы Стокгольм, Швеция) — швед мергені, олимпиаданың үшдүркін чемпионы. Жасы ұлғайған чемпион әрі Олимпиада ойындары тарихындағы ең егде жастағы жүлдегер. Үшдүркін олимпиада чемпионы Альфреда Сванның әкесі.

Спорттық өмірбаяны
==================

Оскар Сван — 1908, 1912 және 1920 жылдардағы Олимпиадаға қатысушы. Үш алтын, бір күміс және екі қола медаль иегері. 
1908 жылы Оскар Сван өзінің алғашқы олипиада алтынын алғанында ол 60 жастан асқан болатын. Бірақ ол кезде оған Олимпиада ойындарының ең кәрі қатысушысы атағы бұйырмады. Оған себеп Ирландық мерген Джошуа Миллнер болатын. Ол Сваннан бар жоғы бірнеше айға үлкен болған. 4 жылдан кейін ғана 64 жастағы Сван швед ұлттық құрамасы сапында жеңіске жетіп, Олимпиада тарихында ең қарт чемпион атағын жеңіп алды. 
Оскар сонымен қатар ең егде жастағы жүлдегер болып табылады. Ол 1920 жылғы Олимпиада ойындарында 72 жасында көздеп ату сайысында күміс жүлдеге ие болған. 
Оскар Сван 1924 жылғы Парижде өткен Олимпиада ойындасына денсаулығының нашарлауына байланысты қатыса алмады.

Қызықты мәліметтер
==================

1912 жылы Стокгольм қаласында өткен Олимпиада ойындарында Сван Оскар жекелеген сайыста 100 мертлік қашықтықтан нысанаға тигізді. Алайда ол бұл жолы алтынға қол жеткізе алмады. Қола жүлдені місе тұтты. Швед құрамасы бұл спорт түрі бойынша 9 алдыңғы орынға тұрақтады. Ал француздық барон Шарль де Жобер болса 10 орында болды. .
Әкелі балалы Свандар бірге үш Олимпиадада күш сынасты, 1908ж, 1912ж және 1920 жылғы. Әрбіреуі құрама қоржынына 6 медальдан акелді. 1924 жылғы Парижде өткен Олимпиада ойындарында Оскар өнер көрсетпеді, ал Альфред болса тағы бір күміс пен екі қола медальді жеңіп алды. Бұл қоржындарында 15 медалі бар Свандар отбасын Олимпиаданың ең табысты династиясына айналдырды. 
Оскар Сван сұрмергендігімен ғана емес, сонымен қатар өзіне тән ерекшеліктерімен де көзге түскен болатын. Ол ұзын шашы мен сақалына қарамастан, әркез атуға шығарда кара шекпен мен қалпақ киіп шығатын. Ол өзіне тек алтын медальдарды ғана қалдырып, алтын еместерін кездескен адамына ұстата салып, ия болмаса мүлдем лақтырып тастайтын әдеті болған. 
Оскар Сван Олимпиада қозғалысының бастаушысы барон де Кубертенныі өзінен 15 жасқа үлкен болатын. 
Әлемдік спорт тарихында өшпес із қалдырған Оскар Сван 1927 жылы 80 жасқа қараған шағында қайтыс болды. Альфред де арада төрт жыл өткеннен кейін жарық дүниемен қош айтысты. Алайда ұлының ғұмыры әкесіне қарағанда келте болды. Ол небәрі 51 жасында көз жұмды.

Дереккөздер
===========

↑ 1 2 Oscar SWAHN. The Oldest Olympian (ағылш.). — Оскар Сван. Старейший олимпиец. Архивировано из первоисточника 26 марта 2012. Тексерілген 25 қараша 2009.
↑ The Largest Olympics Statistics and History Database Online (ағылш.). — База данных олимпийской статистики и истории. Архивировано из первоисточника 26 марта 2012. Тексерілген 16 ақпан 2009.
↑ Странности и рекорды Оскара Свана
**Киелі Бехнам** (арам. ܡܪܝ ܒܗܢܡ), сондай-ақ Мар Бехнам, киелі азап шегуші жәнеде сириялық хрейстандар мен Копсткой шіркеуі де құрметтейтін жан.

Өмірбаяны
---------

Бехнам дүниеге IV ғасырда ассирий патшасы Синхарибтың отбасысында дүниеге келген. Әкесі киелі маг деседі. Бехнам әкесі секілді зороастрийлік болған.

Аңыз бойынша, күндірдің бір күні ханзада Бехнам 40 қызметшілерімен аңшылыққа шығады, алайда бір белгісіз себептермен жалғыз қалып қалады. Кейбір дереккөздерде періште туралы айтылады, ол келіп алыс емес жердегі дуана Әулие Матфейді (Мар Матта). Басқа нұсқалар бойынша Бехнам аңшылықта адасып кетіп, сосын таулар арасында еремит тұратын жерде түнеуге тура келеді. Ханзада дуанамен кездесіп, дуана хрестиандық туралы айтады. Ханзада Мар Маттаның сөздеріне дәлел сұрап, егер әпкесі Сараны проказа ауруынан жазып берсе, сол дінге берілітінін айтады.

Келесі күні Бехнам дуанаға әпкесін алып келеді. Мар Матта Сараны бұлақта шоқындырады (крестит). Сумен шайынған соң шоқындыру кезінде Бехнам әпкесі жазылып кетеді. Бұл ғажап жазылуға қарап, ханзада өзінің 40 қызметшісімен шоқындырылады. 

Шоқындыру туралы естіген патша өз балаларын айнытуды мақ сат етеді. Синхариб баласы және ханзада Бехнамға тілдік құдайларға құрбандық шал дегенде, ханзада басын бұрады. Бехнам мен Сараның өжеттілігіне байқап, патша оларды дарға асуға бұйрық беріледі. Осы жарлық туралы естіге н қызметшілер мен ханзада және Сара тауға қашады, алайда жіберілген қуғыншылар оларға жетіп алып, Нумруд қаласынан алыс ұзамай қырып салады. Бехнам ханзада және Сара ата-анасының қателігін құдай кешірсін және дұрыс жолға салсын деген дұғамен қайтыс болады.

Өлім жазасынан кейін патшаның өзі дәл сол аурумен ауырып есі адасады. Ал әйеліне аян келеді, аянда оны Мар Маттаға апаруы керектігі айтылады. Періште бұйрығын орындаған соң, патша жазылып шоқындырылады. Ал басқа нұсқаларда патшаны балаларын өлтірген дерге апарғанда жазылған дейді. 

Бехнамның қайтыс болған жерінде кесенемен Мар Бехнам атты ғибадатхана құрылады. Синхариб ғибадатхананы дуана үшін жасайды.

Әулие Бехнам жайлы алғашқы аңыздар 7ғасырдың соңына- 8ғасыр басына жатады. Аңыз мәтіні анахронизмдерге бай.

Құрметтеу
---------

Басты әулиет, киелі кесенесі Ирактағы Мар Бехнам ғибадатханасында орналасқан. Көптеген шіркеулеп соларға арналған Сирия, Египет және т.б. елдерде кездеседі.

Әулие Бехнама және оның қарындасы Сараны 10 желтоқсанда еске алады.

Ескертпелер
-----------

Үлгі:Примечания
**Әулиетөбе** – Қарағанды облысы Осакаров ауданының шығыс бөлігінде, Молодёжный кентінен солтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, Ертіс-Қарағанды каналының оң жағалауындағы шоқы.

Жер бедері мен геологиялық құрылымы
-----------------------------------

Ең биік жері 571 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 3,5 км-ге созылып жатыр, ені 2,5 км. Тас көмір жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырағында жусан, бетеге, қызыл селеу, сұлыбас, қозықұлақ, т.б. өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Жәмішбай Бегенұлы**  (1830, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Жанболды ауылы — Торайғыр қыстауы, Мұсайын ауылы) — әнші, сері, ақын, композитор. 

Ж. жас кезінде ауыл молдасынан оқып, хадимше хат таныған. Әкесі Едіге би ауылындағы медресеге беріп, оны да жақсы оқып бітіреді. Ж. жас кезінен ән салып, домбыра тартып, өлең шығарып көзге түседі. Ол —Сегіз серінің тәрбиесін көрген, батасын алған шәкірттерінің бірі. Ж. 1856 ж. Торайғыр өңіріне көшіп келіп, сонда тұрақтайды. 1855 ж. Керей жайлауында Сегіз серіге арнап ас берілгенде Ж. "Сегіз сері баҺадүр" дастанын шығарып, ас беруші Қожамжар мырза Дауылұлынан мол сыйлық алған. Сегіз серіге арнап жоқтау да шығарған. Сегіз сері асы өткен соң, батыр ақынның қанды көйлек жолдасы Нияз серіден, БаҺрамұлының туыстарынан рұхсат сұрап, олардың ризашылығын алып, баянауылдық әнші ақындар Жапар, Жаяу Мұсамен бірге туған жерге оралған. 1856 ж. құрғақшылықта қайта Торайғыр өлкесіне (қазіргі Новосибирск қ. орналасқан жер) көшіп барып, Ресей отаршылары 1893 ж. күштеп көшіргенше сонда отырған. Ж-дың көптеген әндері халық әндері санатында жүр. Ол "Ер Құлжабай", "Шотана сардар", "Боранбай батыр", "Дәстем сал", "Асқап баҺадүр", "Жасыбай батыр", "Сегіз баҺадүр" атты тарихи дастандар шығарған. Ж. айтыс ақыны ретінде өзінен жасы үлкен Әбутәліп, Әлеке, Асылбай, Арыстанбай, Орынбай (Қарауыл), Шөже, Қожабек, өзімен қатар Балтекей, Тезекбай, Кемпірбай, Сұртай, Жылтыр, Қарқабай, Есенбай, Нұркей, Майлықожа, Майкөт, Сарыбас, Әзілкеш, Құлмамбет сияқты ақындармен сайысқа түскен. Ж-дың Шөжемен, Кемпірбаймен айтыстары 1965 ж. жарық көрген "Айтыс" жинағының 1-томынан орын алды. Ж-дың өмірбаяны оны көзі көрген Ә.Жақауұлы, Д.Нұрпейісұлы, Ү.Құлжанұлы, Б.Жүнісұлы, С.Жүнісұлы, М.Ахметұлы, Темірғали Әлкөншекұлы (С.Қонақбаевтың нағашы атасы) сияқты ақсақалдардан жазып алынды. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Айтыс" жинағы, І-том, А. 1965
2. ↑  Сүлейменов Т. Сегіз сері, А. 1991
3. ↑  Әбуталиев Н. Сегіз сері, 1991
**Жәндіктердің қоректенуі**
---------------------------

Кейбір жәндіктер гүлдермен, өсімдік балшырынымен, жемістермен және өсімдіктердің жемісімен қоректенеді.Өсімдік ұрықтарын жіне бүршіктерді жейтіндерді ағаш діңгектері мен қылқандарында тіршілік етеді. Олардың іріп- шіріген органикалық заттарды жақсы көретіні соншалық, шіріндінің айналасынан түрлі шыбын- шіркейлерді көптеп кездестіруге болады. Жәндіктердің ас қорту жүйесі алдыңғы , ортаңғы, артқы ішектен және сілекей бездерінен тұрады. Олар өсімдік- қоректілілер, жыртқыштар, өлексемен қоректенетіндер, қан сорғыштар тағы басқа болып бөлінеді.

**Толығырақ**
-------------

Аңшы қандаланың дернәсілі басқа жәндіктер түрлерімен қоректенетін ерекше жіңішке, сарғыш қоңыр түсті жәндік. Көбелектердің кейбір жұлдызқұрттары зиянды жәндіктермен қоректенеді. Бейнелеу өнері мен көркем өнерде көбелектердің орны ерекшке. Қайың күйе көбелегінің жұлдызқұрты жайқалып өскен жапырақтарды немесе бұтақтарды жейді. Су қандаласы маса дернәсілі және сүңгуір қоңыздар секілді басқа да су жәндіктерімен қоректереді. Жапырақ кескіш құмырсқа өзінң салмағынан 50 есе артық жүкті көтеріп, таси алады. Әртүрлі теріжегіш қоңыздар көбінесе кілемдерді, жүндерді, өлі жәндіктерді жейді. Инеліктер маса, шыбын, көбелектермен қоректенеді.

Дереккөздер
-----------

```
<ref> Жануарлар  туралы   үлкен  энциклопедия.-Алматы: "Аруна" баспасы. ISBN 978-9965-26-555-6
```
**Кардис бітім шарты** - 1661 жылы 21 маусымда (кей жерлерде 1 шілдеде) Ресей мен Швеция арасында Дерпт (Тарту) маңындағы Кардис қаласында жасалған шарт. 1656-58 жылғы орыс-швед соғысын "мәңгілік бітіммен" аяқтаған келісім. Швед делегациясын Бенгт Горн, орыстар жағын И.С.Прозоровский басқарды. 1654-67 жылы орыс - поляк соғысында орыс әскерлерінің 1659-62 жылдары жеңілуі және Польша мен Швеция арасында 1660 жылы Олива бітім шартының жасалуы Ресейді қолайсыз жағдайға душар етті. Швециямен, Польшамен қатарынан соғыс жүргізуге шамасы келмеген орыс үкіметі 1661 жылы Кардис бітім шартына келісуге мәжбүр болды. 1658 жылғы Валиесар уақытша бітім шарты бойынша Ресейге қараған Эстляндия мен Лифляндия қалаларын Швецияға қайтарып берді. Орыстар үшін Стокгольм, Рига, Ревела және Нарва қалаларында, ал шведтер Мәскеу, Новгород, Псков және Переславл қалаларында сауда жасауға рұқсат етілді. Орыстар мен шведтер одақтас шекараларынан жеңіл өте алды. 1617 жылғы Столбово шарты бойынша белгіленген шекара қалпына келтірілді. Бұл шарт Укриана мен Белоруссия үшін Польшамен соғысты соза түсу жағдайын жеңілдетті. Швеция Польшаға көмек көрсетпеуге міндеттенді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974 жыл, 5 том, бас редакторы М.Қ.Қаратаев
**Сенімхат** (ағылш.  *warrant; power of attorney; proxy*; — сенім білдірушінің өз атынан өкілдік ету үшін екінші тұлғаға берген жазбаша уәкілдігі. С. жазбаша нысанда және нотариаттық куәландыру арқылы жасалынады. Егер сенімхат мүлікті басқару үшін және нотариаттық куәландыруды талап ететін мәміле жасауға берілсе, оны міндетті түрде нотариат куәландыруға тиіс. Сенімхаттың мерзімін сенім білдіруші өзі белгілейді, бірақ заң бойынша ең ұзақ мерзім — 3 жыл. Сенімхатта мерзімі көрсетілмесе, толтырылған күнінен бастап 1 жыл мерзімге жарамды болып саналады. 

Сенімхат мынадай әрекеттер жасау үшін берілуі мүмкін: 

1) мәміле жасау; 

2) акционердің атынан қоғамның жиналысына қатысу; 

3) белгіленген уақыт ішінде сенім білдірушінің атынан әрекет ету; 

4) сенім білдірушінің мүліктік кешенін басқару, т.б. 

Сенімхат мына негіздер бойынша тоқтатылады: 

1) мерзімінің өтуі; 

2) көзделген әрекеттің орындалуы; 

3) Сенімхат беруші тұлғаның cенімхат күшін жоюы; 

4) Сенімхат берілген адамның одан бас тартуы; 

5) Сенімхат берілген заңды тұлғаның таратылуы; 

6) Сенімхат берген не алған адамның қайтыс болуы немесе әрекет қабілеттілігі жоқ, шектеулі не хабар-ошарсыз кетті деп танылуы.

**Сенімхаттың мазмұндық-құрылымдық жүйесі:**

- құжат атауы;

- күні, айы, жылы, мекен-жайы; 

- сенімхат беруші туралы толық мәлімет (аты-жөні, мекен-жайы, жеке куәлік нөмірі); 

- сенім білдірілетін тұлға туралы толық мәлімет (аты-жөні, мекен-жайы, жеке куәлік нөмірі);

- алынған заттың атауы (егер ақша болса, көлемі санмен де, жазбаша да көрсетіледі);

- қайтарылатын нақты уақыты;

- қайтара алмаған жағдайдағы шарты;

- нотариалдық мекеме мөрі.
**Абыралы таулары** – Сарыарқаның шығыс бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы мен Абай облысы Абай ауданы аумағында орналасқан.

Жер бедері
----------

Солтүстіктен оңтүстікке қарай қосарлана созылып жатыр. Батысындағы Жақсы (Үлкен) Абыралы тауларының ұзындығы 20 км, ені 10 км, биіктігі 1300 м. Шығысындағы Жаман (Кіші) Абыралы тауларының ұзындығы 20 км, ені 6 км, биіктігі 1111 м. Екі тауды Қарасу өзенінің аңғары бөлген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Абыралы таулары негізінен девон мен силур жыныстарынан тұрады.

Климаты
-------

Климаты тым континенттік. Қаңтар айындағы орташа температура -15°С, шілдеде 19°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 350 мм. Суға тапшы.

Өсімдігі
--------

Беткейлерінің қиыршық тасты қоңыр топырағында қараған, тобылғы, сұлыбас, қызғылт селеу, қылқан боз, бетеге, жусан т.б. өсімдіктер өседі. Беткейлері мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Казимир Малевич, Супрематизм
**Авангардизм**, авангардшылдық (фр.  — алғы шептегілер) — қалыптасқан қағидалар мен дәстүрден, өмір бірқалыптылығынан алшақтай отырып, көркем мәдениетті жаңғыртпақ болған мәдени ағым. Авангардизм XIX ғ. аяғы мен XX ғ. 60—70 жылдарында өрістеді. Ол модернизмнің тым өсерленген бағыты ретінде қалыптасты. Авангардизмнің басты мәнісі—мәдени мирасқорлықтың маңызын кемітіп, «мәңгі құндылықтар» деген ұғымды қайта қарау. Авангардизмнің пайда болуына философияда постклассикалық ағымның (Шопенгауэр, Ницше, Бергсон, Хай-деггер, Сартр т.б.) ықпал етуі; психологияда — фрейдизм мен психоанализдің қалыптасуы, лингвистиканың мәдениеттанулық деңгейде көрінуі; еуропаорталықтық принциптен бас тартып, шығыстық мәдениеттерге, дінге назар аудару; теософия, антропософия жаңа эзотериялық ілімдердің жандануы үлкен әсерін тигізді. Авангардизм ұғым-терминін өнертануда алғашқы рет қолданысқа енгізген француз көркем өнер сыншысы Т. Дюре болды. Авангардизм өкілдері өнерді өмірден айырып қарап, оның әлеуметтік маңызын жоққа шығарды, өнердің ерекше эстет, табиғатын әсіреледі. Реализмді теріске шығарғандардың барлығы өздерін «авангардшылар» қатарындамыз деп есептеді: тарихи-мәдени маңыздылығы бойынша авангардизмнің екі бағытын айыруға болады: ғаламдық және шағын аумақты. Соңғылары өздерінің жеке ізденістері мен тәжірибелері арқылы жалпы авангардизмнің ықпалын күшейтті. Авангардизм өнердің әр саласында өзінше көрініс тапты: театрда реалистік декорация абстракті конструкциямен алмастырылды, қойылымның шарттылығына, еркіндігіне ерекше назар аударды (Б. Брехт, Вс. Мейрхольд, Е. Вахтангов т.б.); әдебиетте (А. Бехер, П. Элюар, М. Пруст, Ф. Кафка, Э. Ионеско т.б.) жаңа рәміздік-шарттылық тәсілдер кеңінен қолданылды; бейнелеу өнерінде (П. Пикассо, М. Шагал, С. Дали, Маттисс т.б.) абстракшылдықтың, дадаизмнің, сюрриализмнің, конструктивизмнің т.б. тәсілдері алдыңғы қатарға шықты; музыкада, әсіресе, таспаға жазып алу және электронды синтезатордың пайда болуы, оны XX ғ. ырғақтарына сәйкестендірді; сәулет өнеріндегі авангардизм стиліндегі ғимараттар адамзат қиялының нәтижесі ретінде көрініс тапты. Ғасыр басында авангардизм бағыты қаншама әділ сынға ұшырағанымен, өзінің мәдени құндылығын жоғалтпады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
3. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8

Үлгі:Stub:өнер
**Модельдеу әдісі** – ғылыми танымның зерттеу объектілерін олардың модельдерін жасап, зерделеу арқылы танып-білу әдісі. Модельдеу әдісінің пайда болуы техникалық жүйелердің күрделілігіне, материалдық процестер мен құбылыстарды зерттеу қажеттілігіне орай туындайтын ой-түрткілерге, себептерге, тағы басқа байланысты. Модельдеу кез келген затты мақсатты, жылдам, неғұрлым тиімді тәсілмен зерттеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, модель зерттеліп жатқан объектінің субъект баса көңіл қойып отырған қасиеттерін жоғары дәлдікпен бейнелей алады. Ол объектіні құбылыстарға, заттар мен процестерге тән қосалқы белгілерден айырып, ондағы жалпы, негізгі, елеулі заңды белгілерді табуға мүмкіндік береді. Сондықтан модельдеу танымның формасы, әдісі, ірі категориясы болып саналады. Модельдеу екі түрге бөлінеді. 1) Пәндік модельдеу зерттеу объектісінің белгілі бір физикалық, геометриялық, динамикалық немесе функционалдық сипаттамаларын нақыштайтын модель жасау арқылы іске асады. 2) Идеалды модельдеу кезінде модель ретінде сұлбалар, сызбалар, формулалар, табиғи және жасанды тілдердегі сөйлемдер, тағы басқа қолданылады. Мұндай модельдеу түріне математикалық (компьютерлік) модельдеу жатады. Әлдебір құбылысты оның моделі арқылы зерделеу модельдік эксперимент деп аталады. Күрделі жүйелерді зерттеу кезінде көбіне бірін-бірі толықтыратын бірнеше модельдер қолданылуы мүмкін. Кейде бір құбылысты зерттегенде бір-біріне қарама-қайшы келетін модельдер пайдаланып, бұл қайшылық таным дамуының аса жоғары деңгейінде шешімін табуы мүмкін. Модельдеу танымның басқа да формалары мен әдістерімен (эксперимент, абстрактілеу, гипотеза ұсыну, теория құру, түсініктемелеу, тағы басқа) бірлесе отырып, адам білімінің тереңдей түсінуіне зор ықпал етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Веников В. Веников Г. Теория подобия и моделирование, М. 1974; Рузавин Г. Методология научного исследования, М. 1999.
Креси түбіндегі шайқас (1346)
**Ортағасырлық соғыстар** — VII-XVI ғасырлардағы әскери тарихтың кезеңі.

Марксисттік тарихнама әскери өнердің даму тарихын соғыс ұйымдастыру әдістерін дамыту тұрғысынан ескере отырып, ортағасырлық соғыстарды феодалдық немесе өнеркәсіпті ұйымдастыру әдісі деп жатқызады, онда қолөнершінің қолмен жұмыс жасаған қарапайым техникасына және бұйымды дайындау үдерісіндегі еңбек жұмыстарының алуан түріне негізделген өндірісті ұйымдастырушылар цех шеберлері болды. Соғыс кезеңінде феодалдық (цехтық) феодалдардың жасақтары(кейінірек - жалдамалы жасақтар) рыцарьмен (жасақ командирлері) цех шебері ретінде жабық цехты корпорацияларының аналогы болды. Ұрыстың негізі бөлек жауынгердің суық қаруды пайдалану болды. Әскери корпорациялар жеке кәсіпкерлік ұйымдар тарапынан өз мамандықтары бойынша бекітулі болды. Соғыс кезінде феодалдар (кейінірек - цехтық жалдамалы корпорациялар) өздерінің талаптарын ұсынды және командирді стратегиялық міндеттерді шешуден бас тартуға мәжбүр етті.

Марксисттік тарихнамадағы ортағасырлық соғыстардың кезеңділігі класс үстемдігінің саяси формаларының өзгеруіне негізделеді:

* Бірінші кезең - тайпалық қауымдастықтардың қарулы құрылымдары мен феодалдық анархияның әскери өнері.
* Екінші кезең - феодалдық монархияның қарулы ұйымының әскери өнері оларды жинау және мақұлдау кезеңінде.

Әдебиет
-------

* Contamine, Philippe. *War in the Middle Ages.* Oxford: Basil Blackwell, 1984.
* Creveld, Martin Van. *Technology and War*: From 2000 BC to present, 1989.
* France, John, *Western Warfare in the Age of the Crusades, 1000–1300,* London: Cornell University Press,
* Keegan, John. *The face of battle: a study of Agincourt, Waterloo, and the Somme.* London: Barrie & Jenkins, 1988.
* Keen, Maurice. *Medieval Warfare*: A History. Oxford University Press, 1999.
* H. W. Koch: *Medieval Warfare.* Bison Books Limited, London, 1978,
* McNeill, William Hardy. *The pursuit of power: technology, armed force, and society since A.D. 1000.* Chicago: University of Chicago Press, 1982.
* Oman, Charles William Chadwick. *A history of the art of war in the Middle Ages.* London: Greenhill Books; Mechanicsburg, Pennsylvania: Stackpole Books, 1998.
* De Re Militari: The Society for Medieval Military History
* Kosztolnyik, Z.J. *Hungary in the thirteenth century.* New York: Columbia University Press: Stackpole Books, 1996.
* Parker, Geoffrey. *The Military Revolution: Military innovation and the Rise of The West,* 1988.
МОДУЛЬ
------

МОДУЛЬ (латынша — өлшем) — кез келген объектінің сан түріндегі сипаттамасы.

### Ауысу модулі

Ауысу модулі — негізгі {\displaystyle ~a} логарифмдер жүйесінен негізгі{\displaystyle ~b} логарифмдер жүйесіне ауысу (көшу) кезінде логарифмдер көбейтілетін {\displaystyle ~M={\frac {1}{log\_{a}b}}} саны; ондық логарифмнен натурал логарифмге ауысу (көшу) кезінде М = {\displaystyle ~{\frac {1}{loge}}=2,30258...}, ал натурал логарифмнен ондық логарифмге ауысу кезінде{\displaystyle ~M={\frac {1}{ln10}}=0,43429...} болады.

### Комплекс санның модулі

Комплекс санның модулі- {\displaystyle ~|Z|}белгісімен өрнектелетін және {\displaystyle ~|Z|={\sqrt {x^{2}+y^{2}}}}(мұндағы {\displaystyle ~x,y} — нақты сандар және {\displaystyle ~2}-тің жорымал бөлігі, яғни {\displaystyle ~2=x+iy} формуласымен анықталатын теріс емес сан (оң сан немесе нөл). Нақты санның модулі — {\displaystyle ~|a|} белгісімен өрнектелетін, {\displaystyle ~a>0} болған жағдайда {\displaystyle ~a}-ға тең, ал {\displaystyle ~a<0} болса, — {\displaystyle ~a}-ға тең теріс емес сан.

### Салыстыру модулі

Салыстырылатын екі бүтін санның айырымы бүтіндей бөлінетін сан; "mod" болып белгіленеді; сонда {\displaystyle ~a=b(modc)}өрнегі {\displaystyle ~a-b} айырымы {\displaystyle ~c}-ға бөлінеді дегенді аңғарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X

Тағы қараңыз
------------

Модуль
**Жамбай** - жауапкершілігі шектеулі ceріктестік (ЖШС), "Қазақойл" Ұлттық
мұнай компаниясы" жабық акционерлікқоғамның Директорлар Кеңесінің шешімімен 1999 жылдың 7 сәуірінде Каспий теңізі қазақстандық секторы қайраңының
Оңтүстік Жамбай - Оңтүстік Забурунье бөлікшесінен 100%-дық үлеспен
көмірсутектерді барлау, игеру және
өндіру мақсатында құрылған. "Жамбай"
ЖШС Атырау әділет басқармасында 1999
жылдың 26 мамырында тіркелген.
Бул жоба бойынша жұмыстар Қазақстан
Республикасының 1998 жылдың 5
мамырындағы қаулысына, 1999 жылдың
11 тамызындағы берілген АИ №1558
(Мұнай) лицензиясына, қосымша компаниялар болып табылатын "Жамбай" ЖШС
мен ҚР Энергетика және минералдық ресурстар министрлігі арасында өнімді бөлу
туралы 2001 жылдың 26 желтоқсанында
жасалған келісімге сәйкес жүргізілуде.
"Оңтүстік Жамбай-Оңтүстік Забурунье"
теңіз жағалауы маңындағы бөлікше Каспий теңізінің қазақстандық секторының
солтүстік бөлігінде орналасқан. Бөлікшенің
ауданы - 941 км2, судың тереңдігі 5 м-ге дейін, әкімшілік бағыныштылығы
тұрғысынан Атырау облысына қарайды.
Атырау қаласынан шығысқа қарай 130 км
қашықтықта орналасқан. 2002 жылдан бері
лицензиялық аумақта 2Д сейсмикалық
барлау жұмыстары жүргізілуде.
**Қарастыру аспабы**—машина құрастыруда жеке детальдарды біріктіруге арналған аспаптар. Қ. а-ның детальдарды бөлшектенбейтіндей және ажырамалы етіп құрастыратын турлері бар. Детальдарды бөлшектенбейтіндей етіп құрастыратын аспаптарға тойтару балғасы, тойтару машинасы, домкрат т. б. аспаптар жатады. Ажырамалы қосылыстарды (негізінен бұ-рандалы қосылыстар) құрастыру ушін гайка кілттері, винт бұрауыпгтар т. б. аспаптар қолданылады. Қ. а-ның көпшілігі механикаландырылган әрі олар электр, пневматикалық немесе гидрав-ликалық жетектермен жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**«QazCovid-in»**, ***саудалық атауы «QazVac»*** (КазВак, КазКовид-ин) — Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі биологиялық қауіпсіздік мәселелерінің Ғылыми-зерттеу институты жасап шығарған COVID-19-ге қарсы инактивті вакцина (белсенді емес вакцина).

Жалпы сипаттамасы
-----------------

QazVac вакцинасы - инактивті вакцина. Организмді әрекет етуге әзірлеп, иммунитет антиденелері пайда болады. Сыртқы ортада жабайы айналымдағы вируспен кездескен жағдайда, организм көптеген антиденелермен шабуыл жасауға дайын болады.

Вакцина 21 күн аралығымен екі дозамен енгізіледі.

Қазақстанның биологиялық қауіпсіздік проблемалары ғылыми-зерттеу институты әзірлеген QazVac вакцинасы Цельсий бойынша +2-ден +8 градусқа дейінгі температурада сақталуы мүмкін, бұл өзінің шетелдік баламаларынан айырмашылығы оны тасымалдауға және сақтауға қарапайым етеді. Мысалы, оған арнайы қатаң температура қажет емес. Бұл ерекшелік оның ел өңірлеріне жеткізілуін айтарлықтай жеңілдетеді. Осындай нәтижелерге вакцинаны жасаудың бастапқы кезеңінде ғалымдар таңдаған тәсіл арқылы қол жеткізіледі.

Клиникалық зерттеулер
---------------------

2020 жылдың 25 желтоқсанында вакцинаны клиникалық зерттеу басталды.

2021 жылдың 11 қаңтарында еріктілерге егу жұмыстары аяқталды, сол уақытта QazCovid-in үшін 9 айға уақытша тіркеу берілді.

26 сәуірде қазақстандық вакцинаны сынаудың үшінші кезеңі (III фаза) зерттеу субъектілерінің 50%-ынан асты. Үшінші кезеңді толық аяқтау 2021 жылғы 25 маусымға жоспарланып отыр, одан кейін QazVac тиімділігіне толық бағалау жүргізілетін болады.

Қолданылуы
----------

Қазақстанда 2021 жылдың 26 сәуірінен бастап қолданылады. 29 сәуірдегі жағдай бойынша вакцинаны 9 мың адам алды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
(ор. электронный вольтметр) – электр кернеуді өлшеуге арналған электрондық аспап. Э.в. электрондық жиынтықтан (түзеткіштен, күшейткіштен) және түрақты токты өлшсу механизмнен тұрады. Э.в. әсерлейтін және орта кернеуді өлшейтін түрі, сонымен Э.в. өлшенетін синусоналды кернеудің амплитудасына немесе қисығының ауытқу түрінің ең биік моні сәйкес келетін кернеудің амплитудалық мәнін өлшейтін түрі болады. Э.в. импульсті түрі де болады. Онымен аз уақыттағы (0,1 ... 300 мс) амплитуданы өлшеуге болады. Өлшеу шегін кеңейту кернеу бөліктерін қолдану арқылы жүргізіледі. Э.в. негізгі артықшылықтары: іс жүзінде өзі қуат пайдаланбайды және жиіліктерінің аумағы кең.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**Электронды-Кемтіктік Ауысу**, p–n-ауысу – монокристалл жартылай өткізгіштерге легирлеуіш қоспа (қ. Легирлеуіш элементтер) араластырғанда қоспалық электрондық өткізгіштердің (n-типтес) қоспалық кемтіктік өткізгіштік (p-типтес) пайда болатын аймақ (облыс). Жартылай өткізгіштердің p-немесе n-аймақтарында көлемдік электр зарядтары түзіледі. Осы электр зарядтарының электр өрісі, p-не n-аймақтары арқылы негізгі ток тасушылардың өтуіне (яғни өткізгіштік электрондардың n-аймағынан p-аймағына қарай, ал кемтіктердің кері бағытта өтуіне) кедергі жасайды. Сондықтан сол шекарада негізгі ток тасушылар үшін жапқыш қабат дейтін қабат түзіледі. Сыртқы электр өрісінде Э.-к. а. бір жақты (вентильді) өткізгіштік қасиетке ие болады (яғни ол p-аймағынан n-аймағына қарай жүретін токты өткізеді де, ал кері бағытта жүретін токты іс жүзінде өткізбейді). Э.-к. а. әр түрлі жартылай өткізгіштік приборларда (мыс. түзеткіш диодта, транзисторларда, т.б.) кеңінен қолданылады.
**Электронды Сәулелік Түтік** – басқарылатын бір немесе бірнеше электрондар ағынымен жұмыс істейтін электр вакуумдық прибор. Ауасы аса сиретілген түтік ішінде электрондар сәулесінің пайда болатындығын 1879 ж. ағылшын физигі У.Крукс байқады. Э. с. т-тің алғашқы түрін неміс физигі К.Браун 1897 ж. құрастырған. Оның түтігі суық катодтан, диафрагмадан, анодтан және люминесценцияланатын экраннан құралды. 1905 ж. неміс физигі А.Венельттің қыздырылмалы катодты ойлап табуы жоғары вакуумды Э. с. т-тің жасалуына әсер етті. Э. с. т-ті кемелдендіру бағытындағы үлкен бетбұрыс фотоэлектрлік эффектінің (бұл құбылысты бір-біріне байланыссыз неміс ғалымдары Г.Герц пен В.Гальвакс және орыс ғалымы А.Г. Столетов зерттеген) ашылуына және электрондық оптика мен катодтық люминесценция саласындағы қол жеткен табыстарға байланысты болды. Қарапайым Э. с. т. ішінен ауасы жоғары дәрежедегі вакуумға дейін сорылып алынған шыны колба түрінде болады. Колбаның бір ұшына флуоресценцияланатын экран, келесі ұшына электрондардың бағытталған жіңішке шоғын тудыратын электрондық прожектор орнатылады. Электрондық прожектор электрондар ұшып шығатын қызған катодтан, электрондар ағынының қарқындылығын өзгертіп отыратын модулятордан (басқарушы электродтан) және бірнеше анодтан құралады. Электрондардың жіңішке шоғы прожектордың электрстатик. не эл.-магн. линзаларының көмегімен түзіледі. Электрондар сәулесі бұрушы жүйенің магнит не электр өрісі әсерінен Э. с. т. экранының бетінде орын ауыстырып отырады. Э. с. т. құралымына және қолданылуына қарай әр түрлі болып келеді. Э. с. т-тер көрінетін кескінді электр сигналына және керісінше түрлендіру (таратқыш электронды сәулелік түтіктер), көзге көрінбейтін сәулені (мыс. инфрақызыл сәулені) көрінетін кескінге түрлендіру (қабылдағыш электронды сәулелік түтіктер) және электр сигналдарын жинақтап қайта шығарып отыру (электронды оптик. түрлендіргіш) үшін пайдаланылады. Электрондық коммутатор, электрондық микроскоп та Э. с. т-ке жатады.
**Электронды журнал**

Қазіргі кезде біраз мектептер оқушылардың білімін рейтингтік әдіспен бағалайды, яғни сабақта оқушылардың біліміне балл қойылады. Тоқсан аяғында арнайы формула бойынша қорытынды баға шығарылады. Әр баланың қорытынды бағасын есептеу біраз уақыт алады. Мұғалімге көмек ретінде Excel программасында электронды журнал жобасы жасалынып, Қарағанды қаласының "Дарын" мектебінде сынақтан өтті. Журналды пайдаланған мұғалімдер көп уақытын үнемдейді. Оқушының рейтингісі әр баға қойылған сайын дайын тұрады, негізгі журналға қойылатын бағалар ұсынылады. Қосымша бағандар қосу үшін Вставка - Добавить столбец командасын орындаймыз, алып тастау үшін Вставка удалить столбец. Журнал Word 2003 негізделіп жасалынған. Оқу үлгерімі мен білім сапасы да есептеліп тұрады. Максималды баллды таңдау мүмкіндігі бар, яғни сабақта максималды балл 10 болса, бақылау кезінде максималды балл 20 деп қоя аламыз. Журналда максималды баллды 10, 15, 20 - ға ауыстыра аламыз. Рейтинг былай есептеледі: (жалпы баллдардың қосындысы)/ (максималды баллдар қосындысы) \*100
Журнал бойынша ұсыныстарыңыз болса, комментарийге жазыңыздар.
Журналдын бұл версиясы 2013 жылдың маусым айына дейін жұмыс істейді.

**Сілтемелер**

 Мұрағатталған 26 сәуірдің 2014 жылы.
**Электромагниттік өзара әсерлесу** – электр заряды не магниттік моменті бар бөлшектер арасындағы электрмагниттік өріс арқылы берілетін өзара әсер.

Электромагниттік өзара әсерлесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) қүбылыстары байқалады.

Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді.

Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді.

Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады.

Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. 

Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады.

Дереккөздер
-----------
**Әулиеата партия ұйымы** – 1917 жылы желтоқсанның аяқ кезінде құрылған большевиктік ұйым. 1919 жылдың 9 сәуіріне дейін «Большевик-коммунистердің фракциясы» деп аталды. Ұйым басшылары С.Хмелевский, Н.Чернышев, Ф.Федоров-Завадский, С.Карев, Д.Цыганковтар меньшевиктер мен эсерлерге қарсы үзілді-кесілді күрес жүргізді, қалада және уезде Кеңес өкіметін орнату және нығайту жұмыстарымен шұғылданды, ірі капиталистік элементтердің жерін, мал-мүліктерін еріксіз алып, оларды кедей еңбекшілерге бөліп берді, алғашқы советтік шаруашылық – совхоз, коммуналар ұйымдастырды. Байлар мен кулактардың контрреволюциялық бүліктерін басу ісіне басшылық етті. Ұйымның белсенді мүшесі С.Карев эсерлер ұйымдастырған Беловодск контрреволюциялық бүлігіне қарсы қарулы күресте ерлікпен қаза тапты. 1919 жылы қазанда РК(б)П Әулиеата уездік ұйымы болып қайта құрылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1976 ж. 3-том, 59-бет
**ӘУЛИЕАТА ЖҰМЫСШЫ ЖӘНЕ СОЛДАТ ДЕПУТАТТАРЫНЫҢ КЕҢЕСІ** – Әулиеата жұмысшы және солдат депутаттары к-тінің негізінде 1917 ж. мамырда ұйымдастырылған билік органы. Алғашқыда эсерлер мен меньшевиктер ықпалында болды. Сол жылы жаз айларында Кеңесте большевиктік топ үстемдік алды. Оның құрамына большевик С.К. Хмелевский (төраға), С.Карев, М.Чернышев, Ф.Федоров-Завадский сайланды. Бұлар Қызыл гвардия отрядын ұйымдастырып, контрреволюциялық күштерді басуға, қаладағы өкімет билігін қолға алуға кірісті. Уезд еңбекшілерінің мүддесін батыл қорғады, ірі байлардың астығын еріксіз тәркілеп, ашыққандар үшін асханалар ұйымдастырылды, жетім балаларды қамқорлыққа алды. Осындай саяси, тәрбиелік мәні зор жұмыстардан кейін Кеңестің бұқара арасында ықпалы күшейді. Жұмысшылар мен солдаттардың басым көпшілігі Кеңесті жақтады. 1917 ж. 18 қарашада Қызыл гвардия отрядтарына сүйенген большевиктік топ Әулиеатада және уезде өкімет билігінің жұмысшы, солдат депутаттары Кеңесінің қолына көшуін қамтамасыз етті. 
Кеңес өкімет билігін өз қолына алғаннан кейін ескі жергілікті помещиктік-бурж. әкімшілігін жойып, қалалық дума мен бұрынғы азық-түлік басқармасын таратты, халықтық мемл. аппарат құру ісіне кірісті, шаруаларға егістік жерді, жайылымдарды бөліп бере бастады, байларға, кәсіпорын. иелеріне салық салды, сауат ашу мектептерін ұйымдастырды. 1917 ж. 1 желтоқсанда Әулиеата уездік шаруалар депутаттарының, ал 16 желтоқсанда қазақ депутаттарының съездері өтіп, Ә. ж. с. д. с-н толық қолдады да оған өзінің депутаттарын сайлады. Осыған байланысты Кеңес Әулиеата жұмысшы, солдат, шаруа және қазақ депутаттарының Кеңесі болып қайта құрылды.
**Әулиеата уезі қазақтарының петициясы** – 1905 жылы қарашада Әулиеата уезі қазақтарының Ресей империясы Министрлер Кеңесінің төрағасы граф С.Ю. Витте атына жолдаған арыз-тілегі. 
Телеграф арқылы жолданған бұл арыз-тілекке 50 адам қол қойған. Оны ұйымдастырушылар қатарында Ә.Кенесарин болған. Арыз-тілекте патша өкіметінің отаршылдық саясатына наразылық танытылып, қазақ балаларының ана тілінде білім алуына мүмкіндік беретін мектептер ашу, Түркістан өлкесінде өз алдына дербес діни басқарма құру талап етіліп, қоныс аудару саясатының тоқтатылу қажеттігі аталып көрсетілді.

Дереккөздер
-----------