recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Асар газ-мұнай кен орны** – Маңғыстау облысы Ақтау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 55 км жердегі кен орны.

Тарихы
------

1969 жылы ашылған.

Кен орнынан 1973 жылдан мұнай мен газ өндіріледі.

Иеленушілері
------------

Қазақстан Маңғыстаумұнайгаз (Нидерланд Mangistau Investments B.V. (51% ҚазақстанҚазмұнайгаз/49% ҚытайCNPC))

Геологиялық құрылымы
--------------------

Асар газ-мұнай кен орны солтүстік-батыс бағытта созылған, тектоникалық бұзылыс арқылы оқшауланған асимметриялық брахиантиклинальдық иілімді алып жатыр. Көлбеу жазықтықтағы өлшемдері 7 ×2,5 км. Юра шөгінділерінде орналасқан өнімді қабаттары құмтас пен алевролиттен тұрады.

Жатыс сипаты
------------

Орта юра жүйесінің қимасында 9 өнімді қабат бар, оларда 16 кен шоғыры анықталған. Олар жарылымдармен, сұйық және газ өткізбейтін қабаттармен оқшауланған. Коллекторлардың кеуектілігі 18 – 21%, өткізгіштігі 0,009–0,046 мкм2, тиімді қалыңдығы 2,5-36 м. Бастапқы қабат қысымы 15,99-22,9 МПа, температурасы 70-90°С, ұңғыманың тәуліктік мұнай өнімділігі 4-04 м3.

Құрамы
------

Мұнайдың меншікті салмағы 0,857-0,905 г/см3, шайырлылығы 12,6-23,9%, парафин 18,8-22,6%, күкірті аз. Газдың құрамындағы метан 75 – 80%, ауыр көмірсутектер 11-20%, азот 4,24-8,08%, көмірқышқыл газ 0,17%.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Леопон
Леопон - еркек леопардтың аналық арыстанмен будандары .

Барыстың басы арыстандікіне ұқсайды, ал денесінің қалған бөлігі қабыланға ұқсайды. Өлшемі бойынша барыстар барыстардан үлкенірек, бірақ арыстандардан кішірек. Аталық леопондардың ұзындығы шамамен 20 см болатын жалы болуы мүмкін. Леопондардың қоңыр (сирек қара) дақтары және арыстан тәрізді түкті құйрықтары болады. 

Барыстың тууының құжатталған алғашқы оқиғасы 1910 жылы Үндістанда болды. Содан кейін Бомбейде екі лопон дүниеге келді. Олардың бірі 2,5 айлығында қайтыс болды. Бомбейдегі Табиғи тарих қоғамының хатшысы Милард жануардың терісін 1912 жылы алғаш рет жануарды сипаттаған британдық зоолог Р.Пококқа жіберді. Покок жануардың қабыланға ұқсайтынын, бірақ оның бүйірлеріндегі дақтар үнді барыстарына қарағанда кішірек және бір-біріне жақынырақ және жетілмеген арыстанның солғын дақтары сияқты қоңыр және анық емес екенін жазды. Бас, арқа, құрсақ және аяқтағы дақтар қара түсті және көлемі әр түрлі болды.

1. ↑
**Саскачеван** (Saskatchewan, жергілікті үндістер тілінде - тез ағатын су)- Канаданың оңтүстігіндегі өзен.

Сеңгір тауларынан басталатын Солтүстік Саскачеван және Оңтүстік Саскачеван өзендернің қосылуынан құралады. Ұлы жазық пен Орта жазықты басып өтіп, Винипег көліне құяды. Ұзындығы 546 км (Оңтүстік Саскачеваның бастауынан 1928 км). Алабының ауданы 385 мың км². Негізінен қар суымен қоректенеді. Маусым-тамыз аралғында деңгейі күрт төмендейді. Қарашада қатып, сәуірде мұзы кетеді. Орташа жылдық су шығыны Те-Пас қаласы маңында 781 м³/сек. Алабының кеме жүзуге жарамды бөлігі 1450 км. Жер суландыруға кеңінен пайдаланылады. Солтүстік Саскачеван жағалауында Эдмонтон қаласы орналасқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 49 бет
Метрополитен мұражайындағы скрипка, Андре Амати,1599.
**Амати** (итал. *Amati*) - Кремон қаласындағы (Италия) ысқылы музыкалық аспап жасаушы итальян шеберлерінің ұрпақтары.

 Амати әулеті мектебінің ұсталары
Андреа Амати (1520-1580) - скрипканың классикалық түрін жасаушылардың бірі, оның балалары:

* Антонио (1540-1630)
* Джироламо (1561-1630).

Джироламоның баласы - Николо (03.12.1596 - 12.04.1684) - Амати ұрпақтарының ішіндегі аса дарынды шебері. Николо музыкалық аспаптың атақты шеберлері - А.Гварнери мен А.Страдиваридің ұстазы болған.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
"Енді Асаукөк ойнайық!- деген ұсыныс түсті" (Ө.Қырғызбай). Бұл қысты күндеі үй ішінде отырып жасалатын ойын-сауықта да , ұлт дәстүріне жататын қызықты кеш. **"Асаукөк"** әсіресе, құрметті қонақ келгенде, құда күткенде үлкен-кішілердің бас қосуымен жасалатын бұл кеште ән, жыр, жұмбақ, жаңылтпаш айту, қолтұзақ, асық ойыны болады. Үлкендер әңгіме, өлең тыңдап, жастар өнер салыстырып, әзіл-қалжындар, күлкі шақырып, жиналған ел адамдары көңіл көтеріп, бір сергіп қалады. 

```
   Мұнда өнерлілер өз талантын танытып, үлкендер бата беріп, оларға ақ жол тілейді. Осындай ауылдың "Асаукөктен" басталатын өнер жолында талапкерлер танылып, кейін олар белгілі мәдениет қайраткерлері ретінде танылған. 
```

### Дереккөз

1. ↑  Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары, Атамұра 2010 жылы
**Сасу.** Бұзылу, шіру, иістену орпына «сасу» сияқты
сөзді де қолдана береміз. «Базарда ет арзан екен, саситын болған соң бере салдым» (С. Жүнісов, Жапанда.).«Сасу» етістігінің алғашкы түбірі —«сас», ал әуелгі мағынасы сәл өзгеше әрі түркі тілдерінен шыққандығын бірден айтуға болады. Осы түбірге (сас) дыбыстық жағынан сәйкес басқа түркі тілдеріндегі сөздер біздің тіліміздегі «иіс» мағынасында қолданылады: туваларда —
чыт, якут тілінде сыт, хакасша — чыс, чувашгарда — шаш. Түркі тілдерінде ч, с, т, ш дауыссыздары мен а, ы дауысты дыбыстарының бірінің орнына бірі қолданыла беретін заңдылықты қайталап жатпасақ та болады. Сайып келгенде «чыт», «сыт», «чыс», «шаш», ең соңында біз талдап отырған «сасудың» түбірі «сас»— алғашқы кезде бір дыбыстық құрамда болған да, кейін келе әр халықтың өзіне тән тіл заңдылығына қарай сәл өзгеріске түскен. Кім біледі, біздегі —«иіс», түрікмендердегі —«ыс» тұлғалары да сол дыбыс өзгерістерінің туындысы болуы мүмкін.
Қорыта айтқанда, «сасу» етістігінің алғашқы түбірі «сас» екені және ол ертеректе біздің тілімізде де қазіргі «иіс» сөзінің орнына қолданылғаны күмән келтірмейді. Оған, әсіресе, чуваш тіліндегі «шаш» тұлғасы куә болғандай. «Сасу» дегеніміз қазіргі «иістену» дегенмен барабар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Кеңпейілділік** – адам бойындағы жақсы қасиетті білдіретін этикалық ұғым. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында айналасына жайлы, қолы ашық адамдарды алды кең, пейілі жомарт деп атап, жоғары бағалаған, кеңдікті адам бойындағы ізгі қасиеттер қатарына қойған. Кеңпейілді мінез көрсету тәрбиелі адамға тән. 

Қазақ жерінде қазіргі таңда 136-дан астам ұлт өкілдері тұрады, олар елімізде тату – тәтті, достықта, бірлікте, бір аспан астында өмір сүруде - «Кең болсаң, кем болмайсың», «Кекшіл болма, көпшіл бол» деп бұл қазақ халқының бауырмал, басқа адамдарды жанына жақын қабылдай білетін жомарт халық екендігін сипаттайды. Сонымен қатар біздің еліміз кеңпейіл, жомарт – дархан халық. «Ағасы бардың – жағасы бар, інісі бардың – тынысы бар» дейді халқымыз.

Ал, бүгінгі сабағымызда сол тақырыптардың жалғасы ретінде «Бауырмалдық және кеңпейілділік» деген тақырыпты қарастырамыз.

Кеңпейілділік туралы шумақ
--------------------------

Жақсы болсаң – жердей бол,
Шыдап бәрін көтерген.
Таза болсаң – судай бол,
Жуып бәрін кетірген.
**Амаяк Арутюнович Акопян** (1956 жылы 1 желтоқсанда Мәскеуде дүниеге келген) – совет және орыс актері, цирк әртісі [1].

Ресейдің еңбек сіңірген әртісі. Цирк иллюзионисті Арутюн Акопьянның ұлы. Ол бірінші кезекте кинофильмдерде сиқыршы рөлінде ойнайды. Амаяк Акопьян алтыншы сыныпта Суриков көркем мектебіне түседі. Эстрада-цирк училищесінде оқиды, алайда оқыстан құлап, омыртқасына зақым тигеннен кейін ГИТИС-ке ауысады. Біраз уақыт спортпен айналысып, Мәскеу балуандарының ең үздік үштігінің қатарында болады. 1996-2001 жылдар аралығында «Спокойной ночи, малыши!» бағдарламасының жүргізушісі болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Ғазал** (араб.: غزل‎, әз. *qəzəl*) - негізінен кемі үш, көбі 12 бәйіттен түзілетін бірыңғай ұйқасы бар өлең. Парсы-тәжіктің классикалық поэзиясында Хафизден бастап кеңінен тараған. Негізгі мазмұны махаббат сезімін жырлау болып келеді. Сәтті, сәтсіз махаббат күйі шертіледі. 

Түркі тілдес әдебиетте ғазалдың айтулы шебері Әлішер Науаи болған. Шығыс поэзиясының әсерімен лирикалық ғазал түріндегі өлеңдер батыс әдебиетінде де пайда болады. Шығыстың ақындарын аудару тұсында бұл үлгі ұшырасып қалады. В.Брюсовтың аяқталмаған "Адамдар түстері" кітабында ғазал түрінде құрылған өлеңдер кездеседі. Қазақ поэзиясында бұл өлең түріне Ақан сері, Әсет және кітаби ақындар назар аударған. Мысалға, Ақан серінің "Көңіл тілегі" атты өлеңін алуға болады:

*Бағаңа құн жетпестің бірі едіңіз,*
*Бақшада жаңа шыққан гүл едіңіз.*
*Сұқсырдай су ішінде мекен етіп,*
*Ілінбей қармағыма жүр едіңіз.*
*Көрініп қолға түспей жүрсің, қалқа,*
*Қай жерде мекен еткен түнегіңіз.*
*Түн қатып, түнегіңнен ұшқаныңша,*
*Үзілмес, сірә, сізден күдеріміз.*
*Үмітім көңілімдегі бітер еді*
*Артылса ақ төсіңе білегіміз*.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану: терминдер сөздігі / – 3-ші бас.. - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006. - 400 б. ISBN 9965-776-24-5
**Ғадас Салықов** (1897, Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, қазіргі Бестерек ауылы, Шөже елді мекені -1937) - Халықты сауаттандыру жүйесіне белсене араласқан, Кеңестік жүйеде оқытуды қолға алған ең алғашқы мұғалім.

  

Өскемен қаласында 7 жылдық қазақ мектебінің ашылуына зор көмек көрсеткен. Адал еңбегімен, әділетті ісімен халық құрметіне бөленген, халыққа Республикалық көлемде танымал болған, өз елінің айтулы азаматы, Ұлан ауданының біртуар перзенті, қайталанбас тұлға.

1918 жылы Семей қаласында ашылған мұғалімдер курсына Ұлан ауданын алғашқы жіберілген 8 адамның бірі осы Ғадас болған. Ол Кеңестік жүйеде оқытуды қолға алған Ұлан ауданындағы алғаш мұғалім. Өзінің алғырлығы мен оқуға ынтасымен көзге түскен Ғадас біраз уақыттан соң мектеп директоры лауазымына тағайындалады. Ағарту ісіне белсене араласқан Ғадас Салықов іскерлігі мен ұйымдастыру қабілетінің арқасында өлкелік басқарманың нұсқауымен ел билеу жұмысына ауыстырылады. Ол Тарғын болысына депутаттар Советінің болыстық атқару комитетінің председательдігіне сайланады. Осы қызметте жүріп оқу-ағарту ісіне белсене араласып, зор көмек көрсетіп отырады. Ол Өскемен қаласында 7 жылдық қазақ мектебінің ашылуына үлкен көмек жасай отырып, діншілдердің қарсылығына қарамай қазақтың 15 баласын оқуға жібертеді.

Ғадас Салықовтың халық игілігі үшін адал еңбек етіп, жұртшылықты сүйсіндіретін істері жайында, әсіресе оның жас жеткіншіктерді оқытуға көп көңіл бөлетінін дәлелдейтін мақалалар сол кездегі газет беттеріне жиі жарияланып жүреді. Ол туралы «Ғадас ағай кішіпейіл, коллектив алдында беделді болды. Арыз айта келген адамдарға аса көңіл қойып байыппен тыңдайтын. Оқу-ағарту ісіне аса көп көңіл бөліп, жеткіншектердің сауатты болуына зор көмек көрсетті», - деген тек жылы лебіздер болды. Ғадас Салықов қандай қызмет атқарса да жауапкершілікпен атқарып, еселі еңбегімен көзге түсіп, үлгі бола білді. 

Еңбектері елеусіз қалған жоқ. Көптеген марапаттауларға да ие болды. Еліне адал қызмет етіп, мемлекетті нығайтуға жан–тәнімен еңбек еткен өз елінің айтулы азаматы, халыққа Республика көлемінде танымал болған Ғадас Салықов 1937 жылы 40 жасында қайтыс болды.
**Толық кеңістік** - кез келген фундаменталды тізбегінің шектік нүктесі өзінде жататын метрлік кеңістік.[1]
Толық емес кеңістіктер үшін толықтыру операциясын орындау арқылы толық кеңістік шығарып алуға болады. Бұл жағдайда бастапқы кеңістік толықтырылған кеңістіктегі тығыз кеңісітк деп қарастыруға болады.

Толықтыру
---------

Кез келген метрикалық {\displaystyle X=(X,\rho )} кеңістікті {\displaystyle Y} метрикасы {\displaystyle X} метрикасын жалғастыратындай, ал {\displaystyle X} ішкеңістігі {\displaystyle Y}-те барлық жерде тығыз болатындай {\displaystyle Y} толық кеңістігіне енгізуге болады. 
Бұндай {\displaystyle Y} кеңістікті {\displaystyle X} **толықтыруы** деп атап {\displaystyle {\bar {X}}} деп белгілейді.

### Тұрғызу

{\displaystyle X} іргелі тізбектер жиынындағы метрикалық {\displaystyle X=(X,\rho )} кеңістігі үшін эквиваленттік сәйкестігін орнатуға болады

{\displaystyle (x\_{n})\sim (y\_{n})\Leftrightarrow \lim \rho (x\_{n},y\_{n})=0.}
Келесідегідей анықталатын метрикасы бар эквиваленттік класстар жиыны {\displaystyle {\bar {X}}}

{\displaystyle {\bar {\rho }}((x\_{n}),(y\_{n}))=\lim \rho (x\_{n},y\_{n}),}
метрикалық кеңістік болып табылады. Ал {\displaystyle (X,\rho )} кеңістігі изометрлік түрде оған келесі түрде енгізіле алады: {\displaystyle x\in X} нүктесіне {\displaystyle x\_{n}=x} тұрақты тізбек класы сәйкес келеді. Құрылған {\displaystyle ({\bar {X}},{\bar {\rho }})} кеңістігі {\displaystyle X} кеңістігінің толықтыруы болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
**Людмила Қаражанова Құсайынқызы** - 1943 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Ақсуат ауылы – 1994 медицина ғылым доктор, 1995 профессор. Қазақстан Республика Медицина ғылыми академиясының корреспондент мүшесі. Семей Мемлекеттік Медицина Институтын 1960 жылы (қазіргі Семей Мемлекеттік Медицина Академиясы), Алматы Мемлекеттік Медицина Институтының (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) аспирантурасын 1973 жылы бітірген. Павлодар облысы Успен ауданы ауруханасында дәрігер (1966–69), Алматы мемлекеттік медицина институтында оқытушы, доцент (1969–96); 1996 жылдан профессор қызметін атқарады. «Клинико-функциональная, иммуногенетическая характеристика хронического гломерулонефрита с артериальной гипертензией и его дифференцированная терапия» тақырыбында докторская диссертация қорғады. 140-тан астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.

Дереккөздер:
------------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9
Люй Люй жүйесі
==============

**Чжоу династиясы (б.з.б.1122 - 249) кезінде** Люй Люй жүйесі қытай ғалымдарының музыкалы – теориялық еңбектерінде өзінің толық сипатына ие болды. Олар акустика заңдарына негізделген еңбекті көп керек ететін санаулар жолымен 12 – сатылы октава ішіндегі хроматикалық дыбыс тізбекті тауып, анығына жеткізді. Ол **«шиэр люй»** немесе **«хуан чжун»** (алғашқы дыбыстізбек атынан шыққан) деген атауға ие болды. Бұл дыбыстізбек жарты тондап құрылған 12 түтікте орындалады. Ондай түтіктер жиынтығы, сонымен бірге оған сүйенген акустикалық жүйе **«люй»** деп аталады. 

Люй түтіктері белгілі ұзындықпен және қимамен жасалады.Түтік бір жағынан бітелген, қырынан тесілген болып келеді. 

Люй жүйесінің негізгі дыбысы **хуан – чжун** деп аталады. Ол ұзындығы қытай 9 дюймға тең, 9 сызықты қималы түтіктен шығады. Ондай түтік үшінші октавадағы ми нотасын береді.Қалған түтіктер «хуан – чжун» - ға анық математикалық санауларға негізделіп келістіріледі. Қытайлықтар Пифагорға дейін көп уақыт бұрын тондардың математикалық қатынастары жайлы білген. Олар ішектің немесе ауа бағанасы 1 де 2 қатынасы октаваны, 2 де 3 қатынасы таза квинтаны беретінін білген. Осы принцип бойынша люй люй 12 түтігі құрастырылған. Онда әр келесі түтікше алдындағысына 2 де 3 қатынасында болу керек. Бұл қатынастарды бір рет 2 де 3, келесіде 3 те 4 қылып өзгертіп отырып октавадан асатын тон беретін (2 де 3 + 2 де 3 = 4 те 3) түтіктің көлемін өзгертеді. Сөйтіп осындай тізбек шығады:
«Люйдің» әр дыбысының өз символикалық атауы бар. Түтіктерді келістіру нәтижесінде **кварта – квинталық принципіндегі** тізбек пайда болады.
**Қарғыс** - зәбір-жапа шегіп, қорлық көрген, азапталған адамның жәбірленушісіне ашынып айтқан зілді кейіс сөзі, лагнеті; парапсихологияда тіршілік иесінің жөбірлеушіге қарсы кері әсерлі қуат күші. Жан-жануарлар да, өсімдіктер де, жер ана да, аруақтар да өзін қорлаушыға қарғыс айтады. Қазақ халқы қарғысқа өте абайлап қараған. Сондықтан қазақ ұрпағына "қарғыс алма, алғыс ал" деген өнегелі өсиет қалдырған.
Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде, әсіресе, М. Қашқари сөздігінде «қарғыс» мағынасындағы сөздердің мынадай тұлғаларын ұшыратамыз — қарғағ, қарғыш. «Қарғыс» сөзінің төркіні боларлық алғашқы мағынаны да осы сөздіктен табамыз: қырға — ұрысу, балағаттау, ал қырғағ — ашу, ыза, қаһар; жаза ұғымдарында қолданылған. Осыларды салыстыра қарасақ, тұңғыш мағына «ашу», «ыза», одан туындағаны — «ұрысу» болып, мағына ауысуының тоқтаған шегі — «жаза» болса керек деген ойдамыз.
Қазіргі түркі тілдерінің ішінен — якут тілінде «қарғыс» сөзінің алғашқы тұлғасы мен мағынасы болар дерліктей мәлімет те бар. Якуттарда: «харгыс» тұлғалы сөз «кедергі, бөгет болу, қиындық туғызу» сияқты мағыналар орнына қолданылады. Бұл да кейін пайда болған туынды мағына деуге болады. Өйткені, ұрысушы адамдар ызаланып, біріне-бірі қастандықпен кедергі, бөгет болуы да мүмкін нәрсе.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Ислам мәдениеті** — зайырлы академиктердің арасында тарихи мұсылман саналатын халықтарға ортақ мәдениетті сипаттауға қолданылатын термин. Бастапқыда Ислам діні тарала басталғанда негізінен араб мәдениетінің әсерінде болып, артынан Ислам дінін басқа халықтардың қабылдауына байланысты сол халықтардың мәдениетіне әсер етіп, солармен ассимиляцияға ұшырайды.

Терминологияда қолдану
----------------------

«Ислам мәдениеті» деген терминде әу бастан-ақ қарама қайшылық бар, себебі мұсылмандар жердің әр бөлігінде өмір сүріп, олардың арасында үлкен айырмашылық байқалады. Негізінде мұсылман ғалымдары «мәдениет» деген ұғымды қоданбаған және бұл термин батыс философиясының әсерінен пайда болған. Қазіргі кезге шейін «Ислам мәдениеті» деген терминнің белгілі шектеуі мен анықтамасы жоқ. Кейбір ойшылдар бұл терминді «Ислам үмметінің халін бұрын және қазіргі таңда болып жатқан діни, тарихи, тілдік, мәдени қарым-қатынастары арқылы және алға қойған мақсаттары мен құндылықтары арқылы тану», — деп анықтама береді. Кейбіреулер Ислам мәдениеті деп «мұсылман үмметі мен Ислам дінінің негіздерімен байланысты осы заман мәселелерін тану» — деп түсіндіреді. Басқалар «Исламның жүйесін, құндылықтарын, ойын жалпылай зерттейтін және осыларға әсер еткен адамдардың мұрасын жоққа шығаратын ғылым» — деп жалпы анықтама береді.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  «Ислам мәдениеті бойынша сабақтар», доктор Раджаб Саид Шаһуан (ар.)
2. ↑  «Ислам мәдениетін тану» — Alukah.net (ар.)
Координаттар: 50°53′41″ с. е. 4°20′28″ ш. б.﻿ / ﻿50.89472° с. е. 4.34111° ш. б.﻿ / 50.89472; 4.34111 (G) (O) (Я)

**Атомиум** — Брюссельдің назар аударарлық ғимараттардың бірі. Атомиум 1958 жылдың халықаралық көрмесіне арнайы салынған. Атом ғасыры және атом қуатының бейбiт қолдануының нышаны ретінде, сәулетші Андрэ Ватеркейнмен жобаланып, Андре және Мишель Полаков сәулетшiлердiң басшылығымен құрастырылған.

Атомиум 165 миллиард есе үлкейтілген темірдің кристаллды торын текше бөлiгiне топтастырылған тоғыз атомдардан тұрады. Атомиумның биіктігі - 102 м, салмағы - 2400 тоннаға жуық, ал әр бір сфераның диаметрі - 18 м.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресми сайт
* Webcam Атомиум
* Атомиум
**Тоқым** — ердің ат арқасына батпауы үшін салынатын төсеніштін бірі. Ол көбінесе киізден сырып жасалады. Кейде киіз тоқымның жиегін шұға не барқыт сияқты маталармен көмкеріп, сыртын түгелдей қалың былғарымен қаптайды. Сырма тоқым мен көмкерілген тоқымдарды көбінесе әйелдер жасайтын да, ал былғары тоқымдарды шебер ершілер ғана жасайды. Тоқымның көлемі де, пішілу үлгісі де әр түрлі болады. Әйелдерге арналған көн тоқымдар үлкен, әшекейі көп, ал еркектердің тоқымдары шағын болады. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Оксфорд** (ағылш. *Oxford* — «өгіз өткелі», «бұқа өткелі», оқылуы [ˈɒksfərd]) — Ұлыбританиядағы қала, Оксфордшир уезінің астанасы. Ағылшын тілді елдердің арасында және бүкіл Еуропадағы ең көне университет ретінде танымал - Оксфорд университеті орналасқан. Ұлыбританиядағы барлық жетекші оқу мекемелерінің рейтингтері осы университетті елдегі ең жақсысы деп санайды; сонымен қатар, ол әлемге 50-ге жуық Нобель сыйлығының лауреатын шығарған болатын.

Оксфорд Темза өзенінің жағалауында орналасқан. Қызықтысы, өзеннің қала бойымен ағатын 10 мильге жуық бөлігін *The Isis* деп атайды. 2008 жылы тұрғындар саны 153 900 адам болды, олардың 30 000-ы университет студенттері.

Тарихы
------

Оксфорд алғаш рет хат жүзінде 912 жылғы *«Англосаксондық хроникаларда»* кездеседі. Ол кезде орнында *St Frideswide’s nunnery* шіркеуі болған еді.

1117 жылы дінгерлерге толықтай білім беру мақсатымен алғашқы Оксфордтық университет салынған болатын. Тек қана Генрих II-нің кезінде Оксфорд нағыз университеттік қалашыққа айналды.

1355 жылы әулие Схоластик күнінде қырғынболып, нәтижесінде 63 студент көз жұмады. Осыдан кейін алдағы 470 жыл бойы қала университетке айыппұл төлеп отырды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2004 Population Estimates
2. ↑  en:League tables of British universities
*Басқа мағыналар үшін Шиқылдақ деген бетті қараңыз.*

**Шиқылдақтар** (лат. *Certhia*) — торғайтәрізділер отрядының негізгі туысы. 

Шиқылдақ туыстылар - шағын немесе орта денелі (сегіз немесе он екі грамм) бунақденелілермен қоректенетін орман құстары. Денесі жіңішке, созылыңқы және жіңішке имек тұмсықты құс. Ағаш діңіне тоқылдақтарша құйрығын тірек етіп, тек қана жоғары өрмелейді. Сондықтан құйрығының ұшы үшкір және қатқыл. Жабын қауырсындары ұзын және қобыраған. Бунақденелілермен қоректенеді. Отырықшы құстар. Аталығы мен аналығының тү і бірдей.

Таралуы
-------

Еуразия Солтүстік Африканың ормандарында таралған шиқылдақ туысты құстардың алты түрі бар, Қазақстанда екі түрі - кәдімгі шиқылдақ және гималайлық шиқылдақ кездеседі.

Шиқылдақтардың түрлері
----------------------

Шиқылдақтақтардың бірнеше түрі бар: гималайлық шиқылдақ, кәдімгі шиқылдақ және қара шиқылдақ. Бұл шиқылдақтақтар мекен ету ортасына сәйкес "гималайлық", түсіне қарап "қара", барлық жерде кездесетіндігіне, түрі-түсі аса ерекше еместігіне қарап "кәдімгі" деп аталған.

Түрлері
-------

* Certhia americana
* Certhia brachydactyla
* Certhia discolor
* Кәдімгі шиқылдақ - Certhia familiaris
* Гималайлық шиқылдақ - Certhia himalayana
* Certhia nipalensis}}
* Certhia tianquanensis

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамура
**Апокрифтер** (көне грекше: ἀπόκρυφος — жасырын, құпия) — шіркеу зиянды және жалған деп жариялаған көне өсиеттік және жаңа өсиеттік шығармалар. Мазмұны жөнінен Апокрифтер шіркеу мойындаған қасиетті жазу кітабынан принципті өзгешелігі жоқ. Таураттық әдебиеттердің біраз бөлігінің Апокрифтерге жатқызылуы шіркеу ішіндегі кескілескен күресті көрсетті. Жеңілген діни топтар күпірлер деп жарияланды, ал сонымен бірге олар аса қызығып оқитын шығармалар да осының кебін киді. Көне өсиеттерді заңдастыру кезінде одан көпшілігі апокалиптік мазмұнда болып келетін әлденше ондаған кітаптар шығарылып тасталды. Бізге көне өсиеттік Апокрифтердің аздаған бөлігі ғана жетті. Олардың фрагмент түріндегі біраз бөлігі 1947 жылы Өлі теңіздегі үңгірлерден табылды. Жаңа өсиеттерді 364 жылы Лаодикей соборының түпкілікті заңдастыруы кезінде отыз шамалы інжіл, онға жуық сыр ашулар, бірқатар үндеу хаттар, сөздер және басқа да шығармалар Апокрифтерге қосылды. Жаңа өсиеттік Апокрифтердің үлкен бөлігі сақталмаған. 4 ғасырдан бастап оларды дін басылары жойып отырған, сондықтан олардың шіркеу әкейлерінің шығармаларында келтірілген атаулары мен үзінділері ғана белгілі. Біздің Апокрифтер жөніндегі мәліметтеріміз 1946 жылғы Хенобоскионда (Египет) гностиктер сектасының қолжазбалар жинағы ашылғаннан кейін байи түсті. Сондай-ақ орта ғасырларда Апокрифтер көбінесе таураттық сюжеттер негізінде (Русьте бас тарту деп аталатын кітаптар) жасалды.

Дереккөздер
-----------


1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
2. ↑   Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет
Пелота ойыны
**Пелота** (баск pilota) — солтүстік Испанияда пайда болған доп ойыны. Әдетте ол екі ойыншыдан (пелотарлар ретінде белгілі) немесе құрамында екі адамнан болатын екі командадан құралады. Ойыншы қолындағы ракетка немесе сеста (майыстырылған ағаш себет) арқылы допты қарсылыс команданың қабырғасына ұрады. Жалпы бұл ойынның өзіне тән ережелері бар жеті түрі бар.

Елдер арасындағы чемпионаттар
-----------------------------

|  | Ел | Алтын | Күміс | Қола | Жалпы саны |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 |  Франция | 58 | 47 | 35 | 140 |
| 2 |  Испания | 56 | 61 | 29 | 146 |
| 3 |  Аргентина | 42 | 23 | 11 | 76 |
| 4 |  Мексика | 37 | 34 | 24 | 95 |
| 5 |  Уругвай | 4 | 29 | 13 | 46 |
| 6 |  Куба | 2 | 4 | 9 | 15 |
| 7 |  АҚШ | 0 | 1 | 2 | 3 |
| 8 |  Чили | 0 | 0 | 6 | 6 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сұрақ және Жауап. Энциклопедия / авт. Стив Паркер , Брайн Уильямс; қаз. тіліне ауд. Б.С. Лекерова, Б.М. Омаров. - Алматы : Алматыкітап баспасы , 2012. - 256 бет, суретті ISBN 978-601-01-0748-9
**Мырзашөл** – Сырдарияның жоғарғы бойының сол жағын алып жатқан құмды шөл.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік жағы Түркістан облысы жеріне кіреді.

Жер бедері
----------

Қызылқұмға ұласатын қазақстандық Мырзашөлдің абсолюттік биіктігі 150–250 м келген құм төбелі, белесті жазық.

Климаты
-------

Климаты қуаң континенттік. Қысы жылы, жазы ыстық және ұзақ болады; ауаның орташа температурасы қаңтарда -2,1С, шілдеде 27,9С. Жауын-шашын мөлшері 200-240 мм. Жер асты суының қоры мол (қ. Қызылқұм артезиан алабы).

Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
----------------------------------------

Негізінен сұр топырақты келеді, сортаңдау жерлері де кездеседі. Көктемде эфемерлік шөптесін өсімдік қалың өседі, кейін бұлар қурап кетеді де, жазда жусан, жантақ тектес өсімдіктер сақталады. Ақбөкен, қасқыр, түлкі, қарсақ, құмқоян, бауырымен жорғалаушылардың түрлері; құстардан қырғауыл, үйрек, бөдене, дуадақ, тағы басқа кездеседі.

Игерілуі
--------

Мырзашөл өңірін игеру 20 ғасырдың 20-жылдары Түркістан өңірін суландыру және суармалы егіншіліктің аумағын едәуір ұлғайту мақсатында жүргізілген ирригациялық жұмыстардан басталды. 2-дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Мырзашөл өңірінде Шардара бөгені, Қызылқұм суару жүйесі сияқты жасанды айдындар іске қосылды және бұлардың негізінде Мырзашөл суару-суландыру жүйесі қалыптастырылды. Мырзашөлдегі Мақтаарал, Шардара аудандары республикадағы мақта өсіруші басты алқаптардың бірі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Апланат** ( гр. *а* — теріске шығару и гр. *plane* — қате, адасу, ауытқу) — диафрагмамен салыстырғанда симметриялы орналасқан екі ахроматты линзадан тұратын, аберрациялық кемшіліктерден арынлған фотографиялық объектив.

1866 жылы Хуго Штайнхайлем (Hugo Adolph Steinheil) өзі құрастырған объективтің атын «Апланат» («Aplanat») деп қойып, бірінші рет терминді қолданған. 1-2 апта көлемінде Джон Далльмайер (John Henry Dallmeyer) барабар объектив құрастырып, атын «Рапид Ректилинеар» (Rapid Rectilinear) деп қойған.

* Оптикалық схемаОптикалық схема
* 

Бірақ та мұнда астигматизм ауытқуы түзетілмейді.

Апланат қазіргі уақытта аз пайдаланады. Анастигмат жасалғанға дейін ол жарық күші 1:8 универсал объектив және жарық күші 1:16 кең бұрышты объектив ретінде көп қолданылады.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* zur Geschichte der Kameraobjektive
Координаттар: 47°49′19″ с. е. 59°37′16″ ш. б.﻿ / ﻿47.82194° с. е. 59.62111° ш. б.﻿ / 47.82194; 59.62111 (G) (O) (Я)

**Жанаман-ахун Сейтимұлы атындағы мешіт** — Шалқар аудандылық орталық мешіт) - Қазақстанның Ақтөбе қаласындағы Шалқар қаласындағы екі мешіттің бірі, 39-да орналасқан.

Мешіттің бас имамы - Жамбыл Әлмұханбетұлы Тлеубай (оның алдында мешіт имамы және аймақтың бас имамы Бақытбек Нұрғабиұлы Тәжімбет болған, ол қазір Ақтөбе Орталық мешітінің имамы болып табылады).

Тарих
-----

Мешіт Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бір жыл өткен соң, 1992 жылы салынды. Бұрын Шалқар қаласында тағы бір мешіт болған, ол Кеңес үкіметі кезінде Қазақстандағы 68 мешіттің бірі болатын. Мешіт салынғаннан кейін. Жанаман-ахун, ескі мешіттің ғимараты қараусыз қалды, содан кейін қирады.

2010 жылы мешіт ғимараты жаңартылып, жаңартылды: профильді парақтан жасалған жаңа шатыр орнатылды, кірпіш жұмыстары цемент қабатымен жабылып, бозғылт қызғылт түске боялды, ал пластикалық терезелер ағаш терезелерді алмастырды.

Ерекшеліктер
------------

Мешіт сыйымдылығы: 200 адам. Мешіт үлкен намазхана, имам бөлмесі, түрлі қажеттіліктерге арналған ортақ бөлме және барлығын байланыстыратын дәлізден тұрады. Мешітте дәрет алу үшін арнайы жабдықталған бөлме бар, дәретханалар бөлек - мешіт ауласында орналасқан. Ғимараттың бұрыштарында мұнараларға еліктейтін күмбездері бар тігінен бекітілген металл құбырлар бекітілген. Нағыз мұнара бөлек, мешіттің ауласында орналасқан және қызыл кірпіштен салынған. Мешіттің күмбезі металлдан және боялған көк түстен жасалынған, оның үстінде дәстүрлі жарты ай бар.
Жасұлан Құдайбергенұлы Шаймарданов (28.03.1955) – биология ғылымының докторы, профессор.

БИОГРАФИЯ
---------

<nowiki>2015 — Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің ректоры. Д.Серікбаева
2014-2015 жылдары - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Жоғары, жоғары оқу орнынан кейінгі білім және халықаралық ынтымақтастық департаментінің директоры.
2012-2014 жылдары - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің Павлодар облысы бойынша білім беру саласындағы бақылау департаментінің директоры.
2011-2012 жылдары - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім департаментінің директоры.
2007-2011 жылдары Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры.
2004-2007 жылдары - Павлодар мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры
1996-2007, 2012 жылдары - Павлодар мемлекеттік университетінің гуманитарлық-педагогикалық білім беру, ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры, бірінші проректоры. Торайғырова С
1991-1996 жылдары - Павлодар педагогикалық институтының қашықтықтан оқыту, оқу жұмысы, әлеуметтік-экономикалық мәселелер жөніндегі проректоры.
1979-1991 жылдары - Павлодар педагогикалық институтының оқытушысы, кафедрасының доценті.
1977-1979 жылдары - Кеңес Армиясы қатарында қызмет еткен

БІЛІМІ:
-------

1993-1996 Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Зоология институтында докторантура (Алматы), Қара Теңіз техникалық университеті, Түркия (Трабзон, Түркия)
Биология ғылымдарының докторы (1997)
Профессор (2004)
1981-1985 Қазақ КСР ҒА Зоология институтының аспирантурасы (Алма-Ата қ.)
биология ғылымдарының кандидаты (ВАК КСРО, 1985)
доцент (ВАК КСРО, 1991)
1972-1977 Павлодар педагогикалық институты

МАРАПАТТАРЫ:
------------

2011 ж. – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі
2011 жыл — Қазақстан Республикасы Президентінің Алғысы
2005 ж. – «Құрмет» ордені
2005 ж. – «Конституцияға 10 жыл» медалі
2005 жыл – Қазақстан Республикасы Президентінің Алғысы
2001 ж. – «Қазақстан Республикасы білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісі.
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамоталары
**Телеөлшеу** (гр. *tele* — алыс) - тексерілетін объекті параметрлерінің өлшеніп алынған нәтижелерін қашықтыққа жіберуге арналған әдістер мен техникалық құралдарды қамтитын телемеханика тарауы. Телеөлшеу кезінде өлшенетін шама байланыс арнасы бойымен жіберу үшін жіберу процесінде оның өзгерісі өлшеу бағасына әсер етпейтіндей сигналға түрлендіріледі. Өлшеу нәтижелерін қайта түрлендіру және мағынасын amy аналогты түрде (осциолографтың немесе көрсеткі электр өлшеуіш аспаптар көмегімен) немесе цифрлық түрде (цифрлық индикаторлар көмегімен) жүруі мүмкін. Автоматты түрде өлшеу үшін және өлшенген нәтижелерді алысқа жіберу үшін арналары жиіліктікпен және уақытпен бөлінген телеөлшеуішті жүйелер пайдалнылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**Телеқабылдағыш түтік** – кинескоп кескін дабылын оптикалық кескінге түрлендіруге, яғни телекескін көрсетуге арналған электронды сәулелі түтік. 

Бұл түтіктердің тікелей кескін көрсетуге және оптикалық арқылы кескінді экранға ұлғайтып түсіруге арналған түрлері бар. Электронды сәулелік түтік телекескін шығару мәселесіне пайдалану идеясын ең алғаш рет орыс ғалымы Б.Л. Розинг енгізді. 1907 жылы қолданысқа ие болды. 

Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5
**Отто Вильгельмович Куусинен** (04. 10. 1881, Финляндия, Лаукаа с. — 17. 05. 1964, Москва) — Компартия мен совет мемлекетінің, халықар. коммунистік және жұмысшы қозғалысының қайраткері, Соц. Еңбвк Epi (1961). КСРО ғылым академиясының академигі (1958). 1904 жылдан Компартия мүшесі. Тiгiншi семьясында туған, Гельсингфорс университетінің тарих-филос, факультетiн бiтiрдi (1905). 1904 жылы Финляндия с.-д. партиясына кiрiп, оның солшыл қанатын басқарды. 5 рет Ленин орденiмен және медальдармен марапатталған. Қызыл алаңға Кремль қабырғасына жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
Палладиошылдық Виргиния университетінің ротондасы (сәу. Томас Джефферсон)
**Палладиашылдық** — 17—18 ғасырда Еуропа сәулет өнерінде Палладио творчествосы негізінде қалыптасқан бағыт. Онда Палладионың «Архитектура жайлы төрт кітап» (1570) атты трактатындағы идеялар жүзеге асырылды. Палладионың кейбір құрылыстарын аяқтап шыққан итальян сәулетшісі В. Скаммоци Палладиошылдықтың тұңғыш өкілі саналады. 17 ғасырда Палладиошылдық Англия (И. Джонс) мен Голландия (Я. ван Кампен) сәулет өнерінен тиянақты орын ала бастады. 18 ғасырда ағылшын және олардың ықпалында болған неміс сәулетшілері тұрғызған ғимараттардан (негізінен қала сыртындағы виллалар) айқын көрініс тапты. Айшықты нақыш, құрылыс тиімді де ықшам, әрі қоршаған төңірекпен органикалық байланыста болуы осы бағытта тұрғызылған ғимараттардың негізгі ерекшелігі болып табылады. Осы үлгідегі құрылыстар Россияда 18 ғасырдың 80—90 жылдары пайда бола бастады. Ол Ч. Камерон, Дж. Кваренги, Н. А. Львов творчествосынан орын алды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9том
**Есперсен Отто** (дат. Jens Otto Harry Jespersen; 16 маусым 1860(18600616), Раннерс — 30 сәуір 1943, Копенгаген) — даниялық лингвист, тіл маманы. 1893 жылдан бастап Копенгаген университетінің ағылшын тіл профессоры. Есперсен сөйлеу тілінің негізінде жазылған ағылшын тілі оқулығының авторы (1895 жылы). Негізгі еңбектері: «Фонетиканың негізгі мәселелері» (1904), «Ағылшын тілінің құрылысы және оның дамуы» (1905), «Қазіргі ағылшын тілінің грамматикасы» (1909-1949), «Фонетика оқулығы» (1913), «Тіл» (1922), «Грамматика философиясы» (1924). Ол сонымен қатар жасанды тіл жайында 60-тан астам кітап жазып қалдырған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,4 том
**Флегматик** (грек. φλέγμα, флегма, лимфа) - Флегматик темпераменті сезімнің болымсыз білінуімен сипатталады; флегматикті өзі үшін байсалды кәдуілгі күйде шығарып әкету оңайға түспейді; ол жүріс-тұрысы мен сөзінде сылбыр, оның мимикасы онша айқын емес, қимылдары сараң. 

Флегматик эмоциялық қозуы әлсіз болады, қызуланып желікпейді, елеуреп ашуланбайды, көңіл-күйлері байсалды, орнықты қалпында ұзақ сақталады, баяу өзгереді, жарқырап қуануы да, жабырқап қайғыруы да қиын, аз қозғалады, сылбыр, керенау қимылдайды, сезім күйлерін, дене қимылдарын білдіріп тұрмайды, мимикасы, өзге қимылдары мәнерсіз. Бірсарынды монотонды сөйлейді. Кісімен араласып жақындасуда мардымсыз, іске ырғалып-жырғалып барып кіріседі. Іс-әрекетін байсалды, тиянақты орындайды, бастаған ісін қадағалап істейді, аяқтап шығады. Флегматик байсалды, баяу, орнықты болады. Кісіге үйірлігі аз, өзі ешкімге тиісіп, соқтығыспайды. Біреу жанжалға шақырса, есебін тауып жалтарып кетеді, тыныштықты жақсы көреді. Көңіл көтеретін сауыққа да әуес емес, бөтен кісіге міндет артып өкпелемейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Көбелек-балық
Пішіндері де, түстері де алуан түрлі үлкенді-кішілі балықтар – маржан рифтерінің көбірек көзге түсетін тұрғындары. Балықтар мұнда қорек іздеп ашық теңізден тұрақтытүрде жүзіп келіп жатады, бірақ көптеген түрлері бүкіл өмірін рифтерде өткізеді әрі басқа ешбіртіршілік ортасында кездеспейді. Мұндай балықтарды маржан балықтары деп атайды.

Көбелек балықтар
----------------

Көбелек – балықтар – маржан балықтарының ең жарқын (осы сөздің толық мағынасында) өкілдерінің бірі. Көлемінің шағындығы және екі бүйірі қабысқан биік денесі оларға қауіп төнгенде рифтің ең тар саңылауларынаеніп кетуге мүмкіндік береді. Олар әр түрлі ұсақ жәндіктермен және тірі маржан полиптерімен қоректенеді, полиптерді әктасты тостағаншаларынан оңай сурып алады. Көбелек-балықтар-барып тұрған дарашылдар. Көпшілігі рифтің беелгілі бір бөлігіндее жұптаса немесе жеке-жеке тіршілік етіп, өз аумағын өзге өкілдерден өршелене қорғайды.

Көбелек-балық Олардың ашық, алыстан байқалатын түр-түстері бұл аймақтың бос еместігін бөтендерге ескерткендей болады да, балықтардың шекараға таласу оқиғаларының санын азайтуға ықпал етеді. Ірі, ауқымды келген тоты-балықтар да маржан полиптерін қорек етеді, бірақ олар көбелек – балықтардангөрі дөрекі қимылдайды:тұтаса біткен қашау тәрізді тістерімен маржандарды кесек-кесегімен тістеп үзіп алып, ұнтақтайды. Бұл балықтардың үйірі қоректеніп жатқан тұстан сықыр мен шықыр жақсы естіледі, ал әр балықтың соңынан ұсақ құмның шашыранды ізі созылып, су түбіне баяу шөгіп жатады, бұл оның ішегі арқылы өткен маржандардың әктасты қаңқасының қалдықтары. Тропиктік жағажайлардағы өте ұсақ аппақ құмның пайда болуына да тоты-балықтарсебепкер деген пікір бар.

Клоун балықтар
--------------

Клоун-балықтар немесе амфиприондар-ашық түсті жолақтары бар шағын балықтар. Бұлар маржан рифтерінің әдеттегі тұрғындары, бірақ оларды седбесе өмір сүретін актиниялардың қасынан ғана кездестіруге болады. Амфиприондар өзге балықтардың барлығына ажал төндіретін күйдіргіш қармауыштардың арасымен қорықпай әрә-бері өте береді, ал қауіп төнгенде тіпті актинияның асқорыту қуысының түбінее де тығыла береді. 

Клоун-балықБұл балықтардың тері жабындары шырыш бөліп шығарады, ол құрамы жағынан актинияның қармауышын жауып тұрған шырыштан еш айырмашылығы жоқ, сондықтан актиния өз тұрғындарына ешбір зиян жасамайды. Баспана бергені үшін амфиприондар өз актиниясын тазалап, тіпті онымен азық бөлісу арқылы да есеп айырысады.

Қызықты деректер
----------------

Көлемдері шағын болғанымен, амфиприондар – барынша агрессиялы әрі батыл балықтар.Олар өз үйлеріне тым жақындап кеткен аквалангшыларға өршелене шабуыл жасаған кездері болған

Дерек көздер
------------

* Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,Су астындағы тіршілік
**Тоқылдақ тұқымдастар** (Рісidае) - ерекше ұзын қашау тәрізді тұмсығы бар шағын және орташа денелі (300 г шамасында) тоқылдақтәріздес құстар отрядына жататын тұқымдас құстардың бірі. 

Тұмсықта бойлай созылған қырлар мен қатпарлар болады, тілі - ұзын және нығыз, тұмсықтың ұзындығындай алға созылып шығуға бейім, тілінің ұшы үшкір, арнайы сөл шығатындықтан, жабысқақ болып келеді. Тоқылдақтар осы тұмсықтың жәрдемімен қабық тесігі мен жарығына және сүрегіне тереңірек бойлап, бунақденелілерді және олардың дернәсілдерін жапсырып немесе шаншып алады. Жабын қауырсындары - қатқыл, көбінесе ашық түсті. Құйрығы - ұзын, конус пішінді қатқыл. Құс құйрығын таяныш етіп, қысқа және өте имек, өткір тырнақтарымен тік бетке жабысады. Аяқтары - қысқа және күшті екі саусағы - алға, екі саусағы - артқа бағытталған 4 саусағы болады. Орман құсы, отырықшы өмір сүреді, кейде шағын қашықтыққа қоныс аударады. Топ та үйір де түзбейді. Моногамиялы, жұбын көптеген жылдар бойы жиі сақтайды. Қабықта және сүректе тіршілік ететін бунақденелілерді және солардың дернәсілдерін жейді, дегенмен затия бетіндегі азықтарды да шоқиды. Күзде және қыста тұқымдар мен жемістерді жейді. Тоқылдақтар отрядында 207 түрді қамтитын 34-35 туыс бар. Қазақстанда 5 туыстан 8 түр кездеседі.

Орман шаруашылығында тоқылдақтардың пайдасы үлкен. Олар күн сайын бірнеше жүз зиянды насекомдарды қырады. Тоқылдақтар әсіресе жаз айларында пайдалы, өйткені, олар бұл кезде насекомдармен қоректенеді. Қыста тоқылдақтар көпшілігінде кылқанды ағаштардың дәндерімен қоректенеді. Үзіп алған жаңғақтарын өздері шоқып жасаған ағаш қуыстарына бекітіп қойып, оны қаты тұмсығымен жарып, ішінен дәнін алып жейді. Пайдаланылып болған бүршік қабығын жерге түсіреді. Тоқылдақтардың жаңғақтарды апарып бекітіп қойып, ішінен дәнін алып жейтін жерін "дүкен" деп атайды. Мұндай "дүкендердің" астында қарағайдын, бірнеше мыңдаған тұқымы алынған бүрлері үйіліп қалады. Тоқылдақтардың келтіретін аздаған осындай зияндарынан, олардың пайдасы аздаған көп. Сондықтан да халык "тоқылдақ — тоғай дәрігері" деп атайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
Ашамайға мінген соң іле-шала бәсіресіне мінген бала бірінші рет үйінен алысқа жолаушылаған да әке-шешесі бір малын сойып, оның тоқым қағарын өткізеді. Ал тоқым қағу ақ инеттен, адал көңілден міндетті түрде атқарылатын әдет. Міне, осыдан кейін қазақ бұл балаға арнайы айыл-тұрман, ер-тоқым, жүген-ноқта, шідер мен кісен, арқан дайындайды.Былайша айтқанда бәсірені жабдықтау шарт. Сүйтетіні осыдан бастап баланы баулу, еңбекке тәрбиелеу –анығырақ айтқанда оқыту басталады. Қазақта мектеп те жоқ. Медіресе аз. Надан, балалары тәрбиесіз деп кеудесімен ат басып кете жаздап жүргендер – шетінен дөйдала, пілге үрген иттер. Олар қашаннан бері қанша үрсе де түйенің үстіндегі қазақты қаба алған жоқ. «Тоқым қағу» соларға қаққызбаудың, соғысса жеңілмеудің алғашқы сабағы. Біз осы **«тоқым қағарға»** дейін баланың он жас айналасындағы кезін сөз еттік. Бұған дейінгінің бәрін қазақ балалық кез дейді. Жүген-құрықсыз дербес шақ дейді де, оннан аса еңбек мектебіне кіргізеді, оқытады. Біз бұны қазақтың жасты бөлуімен түсіндірейік.

**Дереккөздер**
---------------

  

1. 

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
**Тоқтақия хан**— 1377 жылы билік еткен Ақ Орданың ханы.
Тоқтақия — Ұрыс ханның екінші ұлы. Ұрыс ханның Алтын Орда мен Ақ Орданың ханы болғаны белгілі. 1376 жылы Ұрыс ханның үлкен ұлы Құтлық Бұға Тоқтамыспен шайқаста қаза болғаннан кейін, одан кейінгі жас жағынан үлкен болғандықтан таққа отырды. Ұрыс ханның Тоқтамысқа қарсы жіберген әскерлерге басшылық жасап, оны тас-талқан еткен. Ұрыс хан мен Әмір Темірдің арасындағы шиеленіс 1376 жылға дейін жалғасты. Алайда Ұрыс хан аяқастынан қайтыс болып, Темірлан жағдайды бағамдап, Тоқтамысты барлығын өзі-ақ тындырады деп шешті. Тоқтақия таққа отырса да, көп ұзамай екі ай өткен соң дүниеден өтті. Таққа Ұрыс ханның тағы бір ұлы Темірмәлік отырды.

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАқ Орданың хандары |
| --- |
|  |
| 
Орда Ежен хан • Күнқыран хан • Қоныша хан • Баян хан • Сасы Бұқа хан • Ерзен хан • Мүбәрәк Қожа хан • Шымтай хан • Ұрыс хан • Тоқтақия хан • Темірмәлік хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Барақ хан • |

 |
**Тоқты мемлекеттік қорықшасы** – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы мемлекеттік жер қорығы, 10 жылға арналып 1982 жылы құрылған. Облыстық мәні бар.

Жер бедері
----------

Аумағы 187 мың га алып жатыр. Қорықша негізінен Көксуат өзенінің аңғары қақ бөлген Жоңғар Алатауы сілемдерінен (Күнгей, Тастау) тұрады.

Флорасы
-------

Қорықшада жусан, жабайы шие, итмұрын, үшқат, зерек жиі кезедседі. Қаулап өскен тау шалғыны, теңіз деңгейінен 100 м тереңдікте жатып, 2500 м биіктіктегі Тянь-Шань шыршасы мен сібір майқарағайымен ұласқан. Осы арадағы шатқалда көктерек пен тал аралас ормандар болды. Субальпі және альпі белдеулерінде алуан түрлі шөп өседі.

Фаунасы
-------

Қызыл кітапқа енгізілген арқар, қарақұйрық, қоңыр аю, барыс, ұлар, қылқұйрық, дуадақ сияқты аң құстармен қатар марал, елік, таутеке, жабайы шошқа, сусар, күзен, ақ тышқан, шіл, құр, тұйғын, кекілік мекендейді. Қорықшада табиғат қорғауымен қатар, аң құс есепке алынып, күз бен қыста оларға қосымша жем беріледі, жыртқыш жануар лар жойылып отырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-
**Тоқыма кәсібі** - неолит заманында пайда болған кәсіптердің бірі. Ол алғаш әйелдердің өсімдік талшықтары мен жүннен тұрпайы киім тоқуынан басталады. Тоқыма кәсібі алғашқы қауым адамдарының қарым-қатынасы мен еңбек тәсілдері негізінде бірте-бірте дамыды.   

Қазақстан жерінде Тоқыма кәсібі VI-XII ғасырларда өріс алған. Бұл көбінесе Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың қалалық қоныстарында дамыған. Мақта-мата тоқымаларын бата, боз, тор, шыт деп атайтын. Мал жүнінен сырт киім (шекпен) үшін жүн мата тоқыды.   

Жібек мата Қытайдан, Ферганадан және Самарқаннан тарады. Ол кездегі жіп иіру-тоқу құралдары мен тоқыма станогының (тоқуш) қалдықтары археологиялық қазбаларда да кездеседі.   

Өрмек тоқу, ши тоқу, жас шыбықтан ыдыс, құрал жабдық тоқу, өру - Тоқыма кәсібінің ежелгі түрлері. Қазір Тоқыма кәсібі дамығын Тоқыма өнеркәсібіне айналды.

### Дереккөздер

* "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Тоқырауын көтерілісі**, 1929 жылы сол кездегі кеңестік солакай саясатқа карсы казіргі Актоғай ауданы жерінде болған шаруалардың бас көтеруі. Оны Жабайдың Сәдуакасы деген адам басқарған. Кейбір деректерге карағанда көтерілісті басуға Каркаралыдан (кейбір деректерде Семейден) лейтенант Манохин (Манашкин болуы да мүмкін) бастаған НКВД-нің 1 взвод солдаты барған. Көтерілісшілер бұл кезде Карабұлақ және баска селолык кеңестерді тонап, астыгын және ондағы милицияның мылтықтарын тартып алған. Жүзге жуық көтерілісшіні Шатыршаның етегінде тосып алады. Олардың көпшілігі боялған уык асынып алады, шиті мылтык тек бес-алты адамда ғана болады. Оларды пулеметпен атқылап, Балқаш көліне карай қуады. Жолда басшыларын колға түсіріп, көпшілік адамды еддеріне кайтарады. Кейін көтеріліс басшылары ату жазасына кесіліп, қалғандары әр түрлі мерзімге жер аударады. 1931 жылы Тоқырауын көтерілісі ыкпалымен Абыралы, Боқты, Шұбартау, Шынғыстау өңірінде де халык көтерілістері орын алды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Тоқырау**, *Тоқырауын* – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 298 км. Су жинау алабы 21100 км2.

Бастауы
-------

Қарашоқы тауынан солтүстікте 10 км жерден басталып, Балқаш көліне 28 км жетпей жерге сіңеді. Ірі салалары - Жалаңаш, Қараменде, Қосабай, Қаратал, Жіңішке.

Гидрологиясы
------------

Аңғары кей жерінде (жоғарғы ағысында) 10 км, тар жерінде 75 м. Жайылмасының ені 1,0-1,2 км. Арнасы тар, кей жерінде 50 м. Жауын-шашын суынан толысады. Жылдық орташа су шығыны Ақтоғай ауылы тұсында секундына 2,55 м3. Суы - тұщы. Суын Балқаш көлі, Саяқ кеніші, Ақтоғай, Үшарал, Сарытерек, Шылым, Жанарқалық елді мекеңдері тұрғындары ауыз суға, мал, жер суаруға пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Тоқырауын жер асты су кені** - Қарағанды облысы, Балқаш қаласынан солт.-шығысқа қарай 100 км-дей жерде орналасқан. Сулы қабат Тоқырауын өзенінің аңғарында төрттік кезеңнің қалындығы-18-38 м болатын аллювийлік кесектасты-құмды шөгінділерінде қалыптасқан. Ол табаныныда палеозойлық тау жыныстары жатқан қалыңдығы 3,5 - 4 м саздақпен жабылған. Сулары арынсыз, тұщы, минералды 0,2-1 г /л химиялық құрамы гидрокарбонатты - сульфатты және кальцийлі-натрийлі, 0,7-4,4 м тереңдікте жатыр. Алаптан Балқаш қаласына (тәулігіне 81,2 мың м3) шаруашылық мақсатында және ауыз су үшін су алынады.

Пайдаланылған әдебиет
---------------------

А 90 Атамекен: Географиялық энциклопедия /Алматы:"Қазақ энциклопедиясы", 2011,-648 бет.