**Дебресен** (маж. *Debrecen*, тыңдау (ақп.)) — Мажарстанның шығысындағы қала, халық саны бойынша Будапешттен кейінгі қала. Қала бірнеше көрші қоныстардың бірігуімен қалыптасты. Хайду-Бихар медьесінің әкімшілік орталығы.

Бұл XVIII ғасырдағы ең ірі мажарстан қаласы және мажар халқының маңызды мәдени орталықтарының бірі болды.

Дебресен сонымен қатар 1848-1849 жылдардағы революция кезінде Мажарстанның астанасы болды. Бұл қала 1944-1945 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай Мажарстанның астанасы болды.

Этимология
----------

Қала алғаш рет 1235 жылы айтылды, атап айтқанда: Дебрезун. Бұл сөз жеке есім ретінде белгілі. Ауылдың иесі болгар-түрік немесе болгар-түрік тектес Дебрезун, оның ата-бабалары мажар жаулап алушыларымен бірге осында келген. Мажар тарихшыларының айтуынша, бұл атау түркі тілінен (қыпшақ тілінен) шыққан Tébrésün ~ Débrésün, яғни «қозғалу», «өмір сүру», Демек, «Дебрецен» мажар тілінің айтылымына сәйкес қалыптасты.

Тағы бір теорияда бұл атау славяндық шыққан және "құрметті" дегенді білдіреді (мысалы, поляк: dobrze cenione), славяндық Dübricinъ (поляк Добжица қаласын салыстырыңыз) немесе *dobre zliem* ("Жақсы жер").

Тарихы
------

Дебресен алғаш рет 1235 жылы айтылды.

1361 жылы патша I Лайош Дебресенге еркін қала мәртебесін берді. 15-16 ғасырларда Дебресен маңызды сауда қаласына айналды; мұнда көптеген жәрмеңкелер, негізінен ауыл шаруашылығы жәрмеңкелері өтті. 1450-1507 жылдар аралығында ол Хуньядилер отбасына тиесілі болды.

XVI ғасырдың ортасында түріктер басып алғаннан кейін, Дебресен Трансильвания билеушілерінің қол астына түсіп, жартылай автономды мәртебеге ие болды, ол 1693 жылға дейін Мажарстанның қалған бөліктерімен бірге Хабсбург империясының құрамына кірді.

1673 жылы Хабсбург империясынан Дебресенге 40 протестанттық пастор жіберілді, содан кейін қалада Реформация идеялары кеңінен тарады. Дебресен «мажарлық Женева» бейресми атауын алды және әлі күнге дейін мажар кальвинизмінің ең ірі орталығы болып қала береді. Рим-католик шіркеуі қалаға тек 1715 жылы, Пиаристер орденінің монастырі мен Әулие Соборы келгенде ғана орала алды.

Сауда көшесі 1910 ж.
1849 жылы Дебресен 1848-1849 жж Мажарстан революциясының орталығында болды. 1849 жылдың сәуірінде Дебресеннің Ұлы шіркеуінде Ұлттық жиналыс ашылды, онда Лайош Кошут Мажарстанның тәуелсіздігі туралы декларацияны оқыды. Революция кезінде Дебресен елдің іс жүзіндегі астанасы болды.

Революция басылғаннан кейін қала біртіндеп қайта өркендей бастады. 1857 жылы Дебресен мен Будапештті темір жол байланыстырды. Қала зауыттар, банктер, мектептер, ауруханалар мен жаңа ғимараттар санында тез өсті. 1884 жылы Дебресенде Мажарстандағы бірінші паровоз трамвай іске қосылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін шығыс мажар жерлерінің едәуір бөлігі Румынияға берілді, содан кейін Дебресен дерлік шекаралас қала болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымдалды. 1944 жылдың қазанында Дебресен операциясы оның маңында өтті, содан кейін қала ғимараттарының 50% толығымен қирады, тағы 20% зақымданды. Қаланы қалпына келтіру ХХ ғасырдың 60 -жылдарына дейін жалғасты. 20 -шы ғасырдың екінші жартысында Дебресен Мажарстанның Будапешт пен Мишкольцтен кейінгі үшінші ірі қаласы болды, ал 90 -жылдары - өнеркәсіптік дағдарыс нәтижесінде халықтың Мискольцтен күшті көшуінен кейін екінші болды. 1990 жылға дейін Дебресенде кеңестік үлкен гарнизон болды.

Климаты
-------

| **Дебрецен ауа райы**  |
| --- |
| Көрсеткіш | Қаң | Ақп | Нау | Сәу | Мам | Мау | Шіл | Там | Қыр | Қаз | Қар | Жел | Жыл |
| Абсолюттық максимум, °C | 16,2 | 20,4 | 25,9 | 30,5 | 33,7 | 39,1 | 41,8 | 40,4 | 36,8 | 31,2 | 25,1 | 18,7 | 41,8 |
| Орташа максимум, °C | 0,6 | 4,1 | 10,4 | 16,6 | 21,7 | 24,6 | 26,5 | 26,1 | 22,4 | 16,5 | 8,5 | 2,6 | 15,1 |
| Орташа температура, °C | −2,6 | 0,2 | 5,1 | 10,7 | 15,8 | 18,7 | 20,3 | 19,6 | 15,8 | 10,3 | 4,5 | −0,2 | 9,9 |
| Орташа минимум, °C | −5,5 | −3 | 0,6 | 5,4 | 10,1 | 13,1 | 14,4 | 13,7 | 10,3 | 5,3 | 1,3 | −2,8 | 5,2 |
| Абсолюттық минимум, °C | −30,9 | −26,2 | −17,8 | −6,5 | −2,8 | 2,1 | 4,5 | 1,7 | −5,6 | −11,5 | −20 | −25,4 | −30,9 |
| Жауын-шашын нормасы, мм | 37 | 30 | 34 | 42 | 59 | 80 | 65 | 61 | 38 | 31 | 45 | 44 | 566 |
| *Дерекнама: World Climate* |

Халқы
-----

| Жыл | Халқы |
| --- | --- |
| **1870** | 45,132 |
| **1880** | 50,320 |
| **1890** | 56,246 |
| **1900** | 73,878 |
| **1910** | 90,764 |
| **1920** | 101,543 |
| **1930** | 116,013 |
| **1941** | 124,148 |
| **1949** | 115,399 |
| **1960** | 134,930 |
| **1970** | 167,860 |
| **1980** | 198,195 |
| **1990** | 212,235 |
| **2001** | 211,034 |
| **2011** | 211,320 |
| **2020** | 201,112 |
| **2021** | 202,402 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Debrecen, KSH
2. ↑  Dezső Danyi-Zoltán Dávid: Az első magyarországi népszámlálás (1784-1787)/ Мажарстандағы алғашқы халық санағы (1784-1787), Мажарстан орталық статистикалық басқармасы, Будапешт, 1960 ж.
3. ↑  Antal Papp: Magyarország (Hungary), Panoráma, Budapest, 1982, ISBN 963 243 241 X, p. 860, pp. 463-477
4. ↑  Antal Papp: Magyarország (Hungary), Panoráma, Budapest, 1982, ISBN 963 243 241 X, p. 860, pp. 463-477
5. ↑  «Дебрецен тарихы (Мажарстан)». Түпнұсқадан 5 наурыз 2016 ж. Мұрағатталған. 8 қаңтар 2018 ж. *(сайт мажар тілінде)*