recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Тікелей іздеудің гидрогеохимиялық әдісі**. Мұнай және газ кенорындары мен жатындарынан шашырай тараған көмірсутектер мен суда еріген органикалық заттар үйірімдерінің қалыптан тыс жинақталған алаптарын тап басу мақсатында қойнауқаттық сулардың және гидросфераның төменгі бөлігіндегі суда еріген органикалық заттардың түздық және газдық кұрамын зерттеуге негізделген мұнай және газ кенорындарын іздеу әдісі. Су сынамалары жер бетінен де, арнайы жасақталған геохимиялық ұңғымадан да алынады. Суда еріген газдардың құрамында көмірсутектердің, ал су құрамында бензолдың, толуолдың, фосфордың, аммонийдің қалыптан тыс мәлшерде ұшырасуы сол өңір қойнауының мұнай мен газ кенорындарына деген мүмкіндігі бар екендігін корсетеді. Әдіс жер кыртысы дамуының қазіргі сәттегі тектоникалық белсенділігі қарқынды аймақтар үшін мейілінше тиімді. Бұл әдіс мұнай және газ кенорындарын тікелей іздеудің өзге әдістерімен кешенді түрде жүргізілуі тиіс, себебі ол жекелей алғанда нақтылы нәтижелер беруге дәрменсіз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
**Тікелей іздеудің газдық-геохимиялық әдісі**. Мұнай және газ кенорындары мен жатындарынан шашырай өрістеуі нәтижесінде қалыптасқан көмірсутек үйірімдерінің қалыптан тыс алаптарын тап басу мақсатында геологиялық киманың жер бетіне жақын бөліктеріндегі таужыныстардағы, немесе гидросфера мен атмосфераның төменгі өңірлеріндегі газ құрамын зерттеуге негізделген мұнай және газ кенорындарын іздеу әдісі. Газ сынамасы жер бетінен де, арнайы жасақталған онша терең емес геохимиялық ұңғымалар қимасынан да алынады. Газ құрамында көмірсутектер (метаннан гексанға дейін) мөлшерінің қалыпты жағдайға қарағанда көбірек үшырасуы сол өңір қойнауының мұнай және газ кіріктіру мүмкіндігінің жоғары екендігін көрсетеді. Әдіс жер қыртысы дамуының қазіргі сәттегі тектоникалық белсенділігі қарқынды аймақтар үшін әсіресе тиімді. Сөз болып отырған калыпсыздықтар морфологиялықтұрғыдан шығыршықтәрізді немесе сеппелерге ұқсас түрпатты иемденеді. Бұл әдіс мұнай және газ кенорындарын тікелей іздеудің өзге әдістерімен кешенді түрде жүргізілгенде ғана шындыққа сәйкес нәтижелер алуға мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
Өсімдіктің дәндері
**Тікенді шағыртікен**, тікенді татыршөп (лат. *Onopordum acanthium*) – астралылар тұқымдасының шағыртікен туысына жататын екі жылдық шөптесін өсімдік.

Географиялық таралымы
---------------------

Ресейдің еуропалық бөлігінде, Орта Азия елдерінде, Кавказда таралған. Қазақстанда Маңғышлақ, Жамбыл, Алматы, Талдықорған, Семей, Шымкент облыстарында тараған. Қоқыс арасында, тыңайған және игерілген жерлерде, құмда өседі.

Сипаты
------

Шілде және Тамыз айларында гүлдейді. Биіктігі 30-200 см. Сабағы түзу, түкті, жапырағы қауырсын не қалақ тәрізді, жиектері тікенді келегн. Гүлі қызыл күлгін, ақшыл күлгін, қызғылт күлгін түстес болып келген. Гүлшоғыры қорапша тәрізді. Жемісі дәнек. Құрамында илік заттар өте көп. Дәрілік, шірнелі өсісдік. Сол себепті де, мал азығы болып ауыл шаруашылығында қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Тікенді татыршөп**
**Софи Тëрнер** - 1996 жылы 21 ақпанда Нортгемтон қаласында туды. Британдық əртіс, 《 Игра Престолов 》 телесериалында Санса Старк рөлімен əлемге əйгілі болды.

Өмірбаян
--------

Софи Тернер Ұлыбританиядағы Нортгемтон қаласында туды. Ол Кингс орта мектебінде оқу оқыды. Осы мектептің театр үйірмесіне қатысты. Плэйбокс театрында мащықтанды. Ол 《 Игра Престолов 》 телесериалында түскеннен кейін, əртісті басқа да фильмдер мен сериалдарға шақыра бастады. Мысалы, 2013 жылғы 《Другая я》, 《Тринадцатая сказка》, 2014 жылғы 《Особо опасна》, 2015 жылы шығатын фильм 《Одна》, 《 Монстр Мэри Шелли》 жəне 2016 жылы шығатын 《Люди Икс: Апокалипсис》.
**Лид** (журналистика) – қарапайым, түсінікті жазылған ең бірінші, ең алғашқы екі сөйлем. Яғни мақаланың басы Лид деп аталады. Лидтің мақсаты – оқырман назарын баурап алып, мақаланы оқуға деген ынтаны ояту. Лидте оқырманға мақалада не күтіп тұрғаны туралы хабар беріледі.
Қысқа хабар беру 2 түрлі болады: қатты, жұмсақ.
1. "Қатты" ақпарат - болып жатқан оқиға жайлы сенсациялық ақпарат.Ол ақпаратта лидтің мынадай түрлері ажыратылады. 
-Бір элементтік лид жаңалық жасап тұрған ең маңызды элемент. Ол адам аты, оқиға соңы, уақыты болуы мүмкін.
-Жинақтау лид ақпаратта маңыздылығы бірдей бірнеше элемент болғанда қолданылады.
-Ілмекті лид ақпараттық материалды түгел тауысады. Автор бірінші абзацта- ақ бүкіл сұраққа жауап бере салады. 
-Жылдам сәйкестендіру суреттеліп отырған оқиға танымал тұлғаның қатысуымен өтетіндіктен, ақпарат бірден "кім?" деген сұраққа жауап беруден басталады.
-Баяу сәйкестендіру оқиғаға себепкер болған адам- елге танымал емес, тек болған оқиға барысында ғана көзге іліккен қарапайым адам. Мысалы, кісі өліміне себепкер болған адам жайлы ақпарат.
-Жалғыз оқ лид ақпарат өте қысқа, бірақ афоризм тұрғысынан алғанда маңызды. Мысалы, "Басқа пәле- тілден".
-Талдамалы лид ақпарат жинақы, ақпарат беру барысында журналист болған оқиғаға байланысты өз ойын қосады. Ол "дегенмен", "алайда", "бірақ та" секілді қыстырма сөздермен жүзеге асады. 
-Каламбур лид әдетте жергілікті көңіл көтеретін баспасөз беттерінде кездеседі. Лидтің негізі болып кинофильмдер, телебағдарламалар немесе танымал жұлдыздардың есімі алынады. Мысалы, "Баян Есентаева сендіре алмай жатыр..."
2. Жұмсақ ақпарат-ақпарат толық, кішкене бөлшектеріне дейін сипаттала отырып жазылған. Халықты "жұмсақ" ақпаратпен құлақтандыру кезінде төмендегі лид түрлері қолданылады:
-әңгімелеу лиді
-Салыстыру лиді бірінші абзацта кеше мен бүгін, ескі мен жаңа қарама- қайшылық ретінде суреттеледі. Мысалы, "Кешегінің жастары баспын дейтін, бүгінгінің шалдары жаспын дейді".
-Бағытталған лид (стаккато) ой тастау мақсатында үзінді түрінде жазылған телеграфтық қысқа сөйлемдер. Бірінші абзацта ойды оқырманға бағыттап, "Егер сіз..." немесе "Сіз..." деп басталады. 
-Сұрақты лид сұрақ ашық түрде қойылады. Мысалы, "Конференция барысында айтылғанның бәріне сенуге бола ма?" ("Қатты" ақпарат ешқашан сұрақпен басталмайды.)
-Дәйексөз лиді абзац ашық тырнақшадан басталады. Бұл тәсіл Еуропалық баспасөзде кеңінен тараған.
-Шолжаң лид кекесінді лид. Ол шығармашылық бағыттағы ақпараттарда өте жиі қолданылады. 
--Әсел Сарқыт (талқ) 00:26, 2013 ж. қазанның 7 (ALMT)
**Тікенді қараөрік**, **тікенді алхоры** (лат. *Prunus spinosa*) - раушангүлдер тұқымдасы алхоры туысына жататын бұталы өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

Гүлдеген кезі
* Биіктігі 3 м-ге дейін жетеді.
* Бұталарының көбінің ұшында өткір тікені болады.
* Жапырақтары майда, жұмыртқа тәрізді, сағақтары қысқа, шеттері ара тісті.
* Гүлдері ақ түсті, гүл сабақтары ұзын, гүл жапырақшалары да, гүл тостағаншасының қалақшалары да бес-бестен. Гүлдері жапырақтарынан бұрын наурыз-сәуір айларында пайда болады.
* Жемісі - дөңгелек, шар тәрізді, қара көк, сүйекті келеді.

Өсетін жері
-----------

Таулы және тастақты беткейлерде, орманның шеттерінде, жыраларда, өзеннің тік жағалауларында, бұталардың арасында өседі.

Құрамы, емдік қасиеті және қолданысы
------------------------------------

Құрамында цианоген гликозиді, амигдалин, кемферон деген заттар болады. Гүлдері мен жапырақтарының несеп айдайтын, іш жүргізетін қасиеттері бар. Сондықтан оны іш жүрмей қалғанда және түйнеп ауырғанда қолданады. Дене сыртына іріңді бөртпелер шыққанда пайдаланса да жақсы нәтиже береді. Жасалған дәрілермен бауырдың әр түрлі ауруларын емдейді. Өсімдіктің қабығынан, тамырынан жасалған дәрілерді дене қызуы көтерілгенде пайдаланады. Дәрілік мақсат үшін тікенді алхорының гүлдерін, жапырағын, тамырын, қабығын жинайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.
Лидия Николаевна Сарычева
**Лидия Николаевна Сарычева**

1958 жылы 28 мамырда РКФСР Алтай өлкесі Мамонтов ауданының Малые Бутырки ауылында туған. Неміс.

Анасы - Эндерс Эмма Германовна, зейнеткер, ұжымшарда жұмыс істеген.

Қостанай педагогикалық училищесін (1977) бастауыш сынып мұғалімі мамандығы бойынша; Қостанай педагогикалық институтының тарих және педагогика факультетін (1991)
тарих және қоғамтану пәндерінің мұғалімі мамандығы бойынша бітірген.

«Біз және біздің балаларымыз», «Білім беру сапасының мониторингі», «Мектеп алдындағы дайындыққа 5 жыл - проблемалар, ізденістер, шешімдер», «Жаңа ұрпақ оқулықтары - мәселелері, ізденістер, шешімдер», «Мектептің денсаулық сақтау ортасы бастауыш мектеп оқушысы тұлғасын дамытудың құралы ретінде», «Мүмкіндіктер
шектеулі балаларды оқыту және тәрбиелеумен дамуын ұйымдастырудың оңтайлы шарттарын құру», «Жалпы білім беретін мектептегі этнотолерантты ортаны құрудың бағдарлары» мақалаларының авторы.

Орыс және неміс (сөздікпен) тілдерін біледі.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі.

1977 жылдан - Қостанай облысы Камышнин ауданының Ливановск ОМ бастауыш сынып мұғалімі. 1978 жылдан - Қостанай қаласының №1 ОМ бастауыш сынып мұғалімі.
1990 жылдан - Қостанай қаласының №5А бастауыш мектебінде директордың ОТЖ жөніндегі орынбасары, бастауыш сынып мұғалімі.

1998 жылдан бері - Қостанай қалалық №5А бастауыш мектебінің директоры.

Қостанай қаласы әкімінің (2007), Қостанай облысы әкімінің (2009) грамоталарымен марапатталған. ҚазКСР Ағарту ісінің үздігі (1990).

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстан - өркендеген және дамушы мемлекет».

Хоббиі - саяхат жасау.

Сүйіп оқитын әдебиеті - ғылыми, публицистикалық, психологиялық романдар.

Тұрмыс құрған. Жұбайы - Сарычев Виктор Иванович (1956 жылы туған), күзет мекемесінде жұмыс істейді. Қыздары - Васильева Елена Викторовна (1978 жылы туған), Устинова
Надежда Викторовна (1981 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Жансыздандырғыш дәріні** (Anesthetic) 1846 жылы 16 қазанда АҚШ-тың Массачусетс штатының бас емханасының тіс дәрігері Уильям Мортон ойлап тапты әрі клиникада қолданып табысқа жетті. Жансыздандырғыш дәрі жансыздандыру арқылы ауруды басып, науқастың ауру азабын жеңілдетеді, тіпті жойып жіберетін дәрі. Оның орталық нервті тежеу қасиеті бар. Жансыздандырғыш дәрінің тапқырлануы ота жасау барысында адамдардың тән азабын тартпай, мыңдаған-миллиондаған адамдардың ажалдан араша болуына септігін тигізді.

Тарихы
------

Ерте заманда операция жасалынғанда жансыздандырылмайтындықтан, науқас адамдар жандары қинала отырып ота жасататын немесе операция үстінде көз жұматын. 1799 жылы Англия химигі Деви ойламаған жерден «Азот шала тотығы» дейтін газдың ауруды басатын керемет қасиеті бар екенін байқайды. Ол медицина саласындағыларға осы бір ешкімнің де ойына кіріп-шықпаған жансыздандырғыш дәріні таныстырып, сыртқы аурулар операциясына қолданып, жансыздандырып ауруды басуға ұсыныс жасайды. Бірақ, сол заманда Девидің ақылына ешкім де құлақ аспаған еді.
1893 жылы АҚШ-тық химик Каултон ғылыми журналдардың бірінен Девдің жансыздандырғыш дәрі тапқырлағаны жайлы жазбаны көріп, азот шала тотығының дәрілік қасиетіне сынақ жасай бастайды. Кейін америкалық тіс дәрігері Уэлес тіс ауруын емдетуге Каултонды іздеп келеді. Каултон азот шала тотығы арқылы жансыздандырып, Уэлестің көмекшісі Мортон тіс жұлуға жауапты болып табысты нәтижеге жетеді. Осыдан кейін Уэлес оншақты адамға ашық сынақ жасап, жансыздандыру арқылы тістерін жұла бастайды. Кейін науқасқа дәрінің аз берілуі себепті, тіс жұлу барысында адамдардың оған шыдамай, шу көтеріп, Уэлес алдамкөс делініп, емханадан қуылады. Бірақ, оның көмекшісі бұл іске бола көңілі жасып, үмітсізденбейді. Қайта жаңа бір жансыздандырғыш дәріні тауып шығуға бел байлайды.Мортонның азот шала тотығының физикалық-химиялық қасиеті туралы білімі кемшіл болғандықтан, тәжірибелі химиктерден кеңес сұрайды. Химик Джексон оған бір реткі тәжірибеде этил эфирінің ауырғанды басатын қасиетінің бар екенін айтады. Мортон титтей де ағаттық жібермеу үшін, мұқияттылықпен көптеген тәжірибе жасайды. 1846 жылы 16 қазанда Уэлес шипагерді қуып жіберген Массачусетс штатының бас емхансында Мортонның этил эфирі арқылы жансыздандыру операциясы табысты болып, ота жасатуда жанның қиналу дәуірі аяқталған еді.

Тағы қараңыз
------------

Анастетиктер

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Сұңқар Ақбоз.Тарихқа ықпал еткен өнертабыстар: Жансыздандырғыш дәрі
**Лидингё** – Стокгольм лендегі Швеция қаласы.[1]. Лидингё коммунасының әкімішілік орталығы. Халқының саны – 30 357 адам. Стокгольмнің солтүстік-шығысына қарай орналасқан. Storstockholm – деп аталатын Стокгольм мегаполисінің құрамына кіреді. Қала экономикасында қызмет көрсету компаниялары жетекші рөл атқарады. 

Лидингё түбегі 1744 жылы Банерлер отбасына тиесілі болған. XIX ғасырдың басында үлкен жерді байланыстырып тұратын қалқымалы көпір салынған. Осы ғасырдың орта шенінде Стокгольм тұрғындары бұл жерлерде бос уақыттарын өткізетін болған. Ал бірнеше онжылдықтан кейін біртіндеп саяжайлар тұрғызыла бастаған. 1910 жылы Лидингё қала типиес кент мәртебесіне ие болып, тұрғындарының саны 4500 адам болған. 1926 жылы қала санатын кірген.

Дереккөздер

1. ↑
**Шәміс Құмарұлы** (1952 жылы туған, ҚХР, Санжы облысы Мори қазақ автономиялы ауданы, Шоқпартас ауылы) - жазушы, қоғам қайраткері. Шыңжаң униветситетін бітірген (1974). ҚХР, ШҰАР Жазушылар одағы төрағасының орынбасары, 1978 - 82 жылдары Шыңжаң оқу-ағарту баспасында редактор әрі аудармашы. Қазір "Шұғыла" журналының бас редакторы.

Шығармашылық
------------

"Үміт ұшқыны" (1980), "Бір тамшы қан" (1984), "Ақ серке мен көк серке" (1984), "Қарамайлы аңыз" (1986), "Көз жасы сарқылмайды" (1989), "Жасанды дала" (Қытай тілінде жинақ, 1992) әңгіме, повесть жинақтары; "Ертіс кілкіп ағады" (1989), "Бөке батыр" (1987), "Ер Жәнібек" 1989), т.б. романдары жарық көрді. Мемлекеттік әдеби сыйлығының иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Жантас кесенесі** — ХХ Ғ. 20-шы жылдары. архитектуралық ескерткіш Қызылорда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 107 шақырым жерде орналасқан. (азимут 68°). 

**Географиялық координаттары:**
45°12′43,5"с.е.  

66°47′49,7"ш.б.

Ескерткіш *Телекөл көлінің* маңайында орналасқан өлшемдері кішігірім кесенелер тобына жатады (Құлбаба, Айғыржал және т.б.).

Ескерткіш тік бұрышты қам кесектерден және күйдірілген кірпіштерден (7×14×26 см, 10 қатар+10 жым=0,82 м) тұрғызылған. Жоспарындағы сақталған аумақтық өлмешдері-5,70×5,70 м, биіктігі-2,20 м. Қазіргі уақытта кесене қатты қираған: күмбезі толығымен құлаған, тек кіреберіс ойығының кескінің жоғалтқан негізгі қасбеттің қабырғасы мен корпусының шығыс бұрышы ғана сақталған.

Кесене сипаты
-------------

Кесене бір камералы, жоспарында шаршы пішінді болып келген негізі күмбез асты барабаны жоқ күмбезбен жабылған. Маңайдағы монументалды кесенелерден айырмашылығы сол, оның оңтүстік-батыс қасбеттің ортасына салынған кіреберіс есігі сәулелі кескіндегі аркамен безендірілген. 

Ескерткіштің негізгі аумағы таспасы түріндегі ернеумен көмкерілген. Кірпіштер ұзына бойы орналасқан толқын тәрізді жолақтар түріндегі екі бедерлі өрнектермен әсемделген. Негізгі қасбетте кіреберіс ойығын қапталдап тұрған екі қабырғаның қалдықтары бар. 

Кесененің камерасы жоспарында шаршы пішінді, жарты циркуль кесінді сегіз қырлылықты құраған. Аркалар қабырғалық жауырыншаларға (пилястрлерге) тірелген. 

Бұрыштық аркалардың қуыстары камера бұрыштарынан арка табанының биіктігінде басталатын кірпіш қаландыларының қатарымен толтырылған. Кесененің күмбезі күмбез асты аркаларының табандары деңгейінде басталған кірпіш қаландыларынан шығарылған.

Кесене архитектурасының тартымдылығы сол, оның шектелген аумақ жағдайындағы композициялық құрылымдары барынша шешімін тапқан. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы, Қызылорда облысы, Алматы: Аруна баспасы , 2011
Шәрбан Батталқызы Батталова
**Шәрбан Батталқызы Батталова**(15.8.1921 ж.т. Қарағанды облысы Шет ауданы) – хим. ғыл. докт. (1970), проф. (1972), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1989), Қазақстанның еңбек сің. ғыл. және тех. қайраткері (1993). Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. Мәскеу мемл. ун-тін (1948) және оның аспирантурасын (1952) бітірген. 1952 жылдан Хим. ғылымдары ин-тында аға ғыл. қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1956–1959 ж. осы ин-ттың тапсыруымен Қазақ қыздар пед. ин-тында химия кафедрасын ұйымдастырып, онда дәріс берді) болды. «Қазақстанның кейбір бентониттерінің катализдік және тазартқыштық қасиеттері» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Негізгі ғыл. еңбектері алюмосиликаттар катализіне және әр түрлі хим. заттардың сорбтану қасиеттерін зерттеуге арналған. Ол Қазақстандағы минералдық шикізаттардан алынатын қосылыстарды тазарту мақсатымен көмірсутектерге және сорбенттерге әсер ететін катализаторлар алу, оларды қолдану мәселелерімен шұғылданды, алюмосиликаттардың катализдік әсері мен сорбтану қасиеттері арасындағы байланысты анықтады. Б. 200 ғыл. еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы, 6 авторлық куәлігі бар. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

Шығармалары
-----------

* Физико-химические и каталитические свойства вермикулита, А.-А, 1982;
* Физико-химические основы получения и применения катализаторов и адсорбентов из бентонитов, А.-А, 1986.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Бижігіт Бұзауұлы** (туған жылы белгісіз - 1796) - қазақ батыры. Бұзау Жарасұлының үлкен ұлы.

Өмірбаяны
---------

«Шудың аяғынан бері Маңқанай дейтін жер бар. Ол Үйсінбайдан бері жиырма шақырымдай жер. Бұл бұрынғы «Созақ» кеңшарының аумағына кірген. Маңқанай деген әйелдің аты. Мынау Бұзау руы бес атаға бөлінеді. Олар Бижігіт, Түке, Ақжүніс, Малқара, Жаңғара, Есқара. Ал Маңқанай – солардың шешелері. Сол кісіні құрмет тұтып, үй тіккен жерінің атымен «Маңқанай» атанған» 

Бұзау батырдың үлкен баласы Бижігіт жас кезінде жоңғар басқыншыларына қарсы соғыста ешкімге дес бермеген батырын көзінен көздеп атып, мерт қылады. Бірақ ұрыс аяқталған соң, ерлігін ешкімге жария қылмай, қосынына қай­тып кетеді. Хан қол астындағыларға жоңғар батырын кім өлтіргенін анықтауды тапсырады. Ең соңында уәзірлері:
- Бұзаудың Бижігіт деген баласы қана келмеді. Қалғандарынан тұтас сұрастырып шықтық. Әзірге жебенің кімдікі екені анықталмады, - дейді.
Билеушінің бұйрығымен келген Бижігіт:
- Хан ием, батырдың басынан бақайшығына дейін оқ өтпейтін темір сауытпен құрсалған екен, тек екі көзі және астындағы ақбоз атының екі көзі, екі танауында ғана саңылау бар екен. Оң көзіне қадалған жебе болса, онда ол менікі, - дейді.
Құралайды көзге атқан мергендігіне тәнті болған Абылай хан ақ батасын беріп, жоңғардың қаза болған батырының астындағы ақ боз аты мен ақ сауытын сыйға тартыпты. Кейін сол ақ боз ат Қарқаралыда өткен бәйгеде бас жүлде алған көрінеді. 

1796 жылы өмірден өтіп, көз жұмарда өзінің сүйегін Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жерлеуді аманаттайды. Бижігіттің ұрпақтары әкесі Бұзау батырдың жанына арулап қояды.

2015 жылдың 29 қазанында «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық музейінің ғылыми кеңесі «Тама Бижігіт батыр Бұзауұлы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде жерленген» деген тұжырымды растап, кесенеде жерленген тарихи тұлғалардың тізімі жазылған тақтаға қосу туралы шешім қабылдады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Пернебай Дүйсенбин. «Үркердей болып көшкен жұрт», 50-бет.
2. ↑  Н.Рахымжанов. "Жетіқоңыр: Жиделі және Жайылма (Дәулеткелді тарихы)", 2016, Бішкек. ISBN 978-601-7211-57-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Бұзау батыр Мұрағатталған 27 қыркүйектің 2015 жылы.
* Қазақ батырлары ескерусіз қалмаса екен(қолжетпейтін сілтеме)
* Бұзау және оның ұлы Бижігіт батырларға ас берілді(қолжетпейтін сілтеме)
**Қайталама ұйқас** — қазақ поэзиясында жиі кездесетін ұйқаста сан сөзді бір рет қайталап қолдану тәсілі. Көбінесе құрылысы жағынан ұқсас сөйлемдерді тізбектеу негізінде жасалады. Шығыс поэзиясында көп тараған редиф үлгісінен айырмасы, ол ұйқасқа қосарланып келсе, бұл ұйқастың ажырамас бөлшегі ретінде алынады. Мысалы: 

```
         *Мұнар да мұнар, мұнар күн,*
         *Бұлттан шыққан шұбар күн*.
         *Буыршын мұзға тайған күн,* 
         *Бура атанға шөккен күн.*
         *Бұлықсып жүрген ерлерден*
         *Бұрынғы дәурен өткен күн.*
```

Ұйқаста үнемі қайталанып келіп отыратын "күн" деген сөз өлеңдегі басты тақырыпты - Исатай өлген күн - қайғылы, мұнар күн деп ойды ширатып, өрістетіп, дамытып отырады. Базар жыраудың "Жиырма бес" деп аталатын жырында да осындай үлгі өте шебер пайдаланылған. 

```
          *Екі ауылдың арасын*
          *Қиқулатқан жиырма бес.*
          *Бұғанақсыз асауды* 
          *Құр-құрлатқан жиырма бес.* 
          *Тыным таппай түн болса,*
          *Сығалатып сыртынан,*
          *Үй тыңдатқан жиырма бес,-*
```

деп басталған қырық шақты тармақты қамтитын өлеңнің аяғына дейін ұйқаста үнемі осылай "жиырма бес" деген сөз қайталанып отырады. Ұйқастың бұл түрі қазақ ақындарының шешендік өнегесін, өлең-жырларда сөйлемді өрнектеу шеберлігін таныта алады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану: терминдер сөздігі / – 3-ші бас.. - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006. - 400 б. ISBN 9965-776-24-5
**Шәркей**, шақай, шоқай — көннен жасалынған қарабайыр аяқ киім. Оны тау шөгінділерімен жүргенде аңшы, құсшылар және шаруашылықпен айналысатын егіншілер етік сыртынан киген, нәтижесінде ол аяқ киімді тез тозудан сақтаған. Ол шала иленген көн "шылғи" теріден жасалынады, өкшесі мен қонышы болмайды, табанына киіз ұлтарақ салынады. Теріні аяққа шақтап орап не бүре отырып, қалыптап байпақ басына тарылтып "науалап" жасайды, бауын өкше жағынан шығарады. Аяқ киімге орналастыруды "Шәркей тарту" деп атайды. Бұл киімді оңтүстік өңірлерде "шақай", Арал аймағында "шарық", Көкшетауда "шәрке", Семейде "шәркей", Қостанай мен Ақтөбеде "шабата" (Орынбор қазақтары жөкеден тоқылған аяқ киімді осылай дейді) деп те атайды. Зерттеушілердің айтуынша жұмыс аяқ киіміне саналатын Ш-дің сұқпай (сәркей), көн шабата, сірі шоқай, қайыс етік, шөпшөр, шепік, мөкі кебіс, т.б. түрлері болған.

Сілтемелер
----------

* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
**Қумола** – Қалмаққырылған алабындағы өзен. Ұзындығы 112 км.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы  Ұлытау ауданы жеріндегі өзен.

Бастауы
-------

Қумола ауылынан солтүстікке 6 км жердегі Ақжал тауының беткейіндегі бұлақтар суының қосылуынан түзіледі, Қалмаққырылған өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Жағасы тік жарлы, ирелең, аңғары кең. Көктемгі еріген қар және жер асты суымен толысады. Сәуірде тасиды, жаздың ыстық айларында жекеленген карасуларға бөлініп қалады. Ірі салалары: Сарыбұлақ, Қойгелді, Кішкенесай, Ащылысай. Өзен алабында жайылымдық жерлер, мал қыстаулары бар. Өзен суы ауыз суға және мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Күшікбай** – Мұғалжар тауларының ортаңғы бөлігіндегі шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Жем (Ембі) қаласының солтүстік шығысында 36 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 552 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Солтүстік беткейі тіктеу келген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Силур, төменгі девон кезеңдерінің жанартаутекті-шөгінді (лава, туф, тақтатас) жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Таудың қоңыр топырағында бетеге, боз, жусан, бұта аралас қараған, тобылғы, т.б. өседі. Тау баурайындағы бұлақтардан Ащысай өзенінің салалары бастау алады. Етегі көктемгі-күзгі мал жайылымы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Қуат Қайрайбаев** - 1961 жылы 22 тамызда Алматы облысы (бұрынғы Талдықорған), Ақсу ауданы (бұрынғы Бөрлітөбе), Егінсу елді мекенінде туған. 1979 жылы ҚазМУ қалашығында құрылыста жұмыс істеген. Бөрлітөбе аудандық «Балқаш өңірі» газетінде еңбек еткен. ҚазМУ-дің журналистика факультетін тамамдаған.

«Балқаш өңірі», «Прибалхашье» газетінде тілші, радио ұйымдастырушысы, бөлім меңгерушісі, 1988 жылдан Қапал аудандық «Қапал еңбеккері», «Капальский труженник» газетінде редактордың орынбасары, редакторы, 1997 жылдан «Ақсу өңірі» газеті редакторының орынбасары болып қызмет еткен. 2000 жылдан бері Алматы облыстық «Жетісу» газетінің білім және ғылым бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады.

«Жан сырым» (1996), «Ақ жауын» (2004) жыр жинағы, «Жолайрық» (2004) әңгімелер жинағы жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Қайталамалы сульфидпен баю белдемі** - сульфидті кендердін тотығу белдемінен төменірек орналасқан, яғни грунт сулары деңгейі мен тұрып қалған су қабатының беткі жазықтығы аралығын қамтитын белдем. Грунт сулары бұл өңірде бейтарап күйге, тіпті сілтілі жағдайға ұшырайды; осы суларда еріген тұздардың бастапқы сульфидтермен әрекеттесуі нәтижесінде қайталамалы сульфидтер қалыптасады; негізінен мыс сульфидтерінен тұратын бұл минералдар (*халькозин, ковеллин, борнит*) мейілінше бай мыс рудалары болып табылады. Қайталамалы сульфидпен баю белдемінің қалыңдығы ондаған-жүздеген метрмен өлшенеді, бұл қабат сульфидті (колчеданды) кендердің ең құнды бөлігі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Геология терминдерінің сөздігі. Н. Сенатов, А. Абдулин.— Алматы: Қазақстан, 1996,ISBN 5-615-01738-4
Нефертити-Nefertiti

  

Нефертити - (Nefertiti) (б.ж.с.д. 14ғ. орт.), Б.ж.с.д. 1353-1336ж. басқарған Мысырдың патшасы және Эхнатонның әйелі. Оның әйгілі портреттік бюсті патшаның жаңа астанасы Тель-эль-Амарннан табылған. Азияның Митанини патшалығынан болуы мүмкін. Көбіне бедерлі суреттерде (рельеф) Атон құдайына табыну кезінде күйеуімен бірге салынған, бұл – оның енгізген культі. Патша отбасында 6 қыз, екеуі Мысырдың патшасы болған. Нефиртити Эхнатонды басқарған 12 жылында ауладан басқа жаққа, фараонның құдаииелігінен алыстаған немесе қайтыс болған.

Нефертити мүсіні

Еңбектер
--------

* Aldred C. Akhenaten: king of Egypt. — London, 1988.
* Anthes R. Die Büste der Königin Nofretete. — Berlin, 1968.
* Arnold D. The royal woman of Amarna. — New York, 1996.
* Ertman E. The Search for the Significance and Origin of Nefertiti’s Tall Blue Crown.// Sesto Congresso Internazionale di Egittologia. Atti. Vol. I. — Torino, 1992, pp. 189–193.
* Müller M. Die Kunst Amenophis’III. und Echnatons. — Basel, 1988.
* Pharaohs of the Sun: Akhenaten, Nefertiti, Tutankhamen. — Boston, 1999.
* Samson J. Nefertiti and Cleopatra: queen-monarchs of Ancient Egypt. — London, 1985.
* Tyldesley J. Nefertiti: Egypt’s sun queen. — London, 1998.
**Күңгіт қаласы** – Іле өзенінің бойында болған көне қала. Жазба деректерде аталғанымен дәл қай жерде орналасқаны анықталмаған. Түркештердің алғашқы қағаны Үш Елік (Үшілік) өзінің қағандығын басқаруды бір жүйеге келтіру үшін әкімшілік өзгерістер жүргізгенде иелігіндегі жерін Ұлы Орданың орталығы ретінде Шу өзенінің басындағы Суяб қаласын белгілесе, Кіші орданың орталығын К. қ. етіп бекіткен. Бірқатар зерттеушілер К. қ. атауын Қаялық (Қойлық) қаласының бір атауы деп есептейді. Қытайтанушы Ю. А. Зуевтың зерттеуіне қарағанда қытай жазба деректері бойынша, 682 жылы қимақтар түркі тайпаларымен бірге Іле өзенінің алқабындағы К. қаласын қытайлардан қорғауға қатысқан деген мәліметтер бар.

Дереккөздер
-----------

Зуев Ю. А. Из древнетюркской этнонимики, // Труды института Истории, архелогий АН КазССР, т.15 А.-А. 1962
Гумелеев Л. Н. Древние тюрки, М. 1967
**Стефанотис** (STEPHANOTIS СТЕФАНОТИС) – ластовнеялар тұқымдасына жатады. Африка, Мадагаскар және Малай архипелагы аралында кеңінен таралған өсімдік.Табиғатта 16 түрі белгілі. Оның бір ғана «Флорибунд» деген түрі үй жағдайында өсіріледі. Ол әдемі жапырақты, ерекше гүлдейтін шырмауық болып табылады. Сабақтарының мықтылығынан кез келген пішінге келтіруге төзімді. Жапырақтары жұмыртқа пішіндес жылтыр. Түтікше болып келген гүлдері ақ түсті, бес күлтелі, диаметрі 3-4 см, қолшатыр тәріздес 8-10 данадан жинақталған, хош иісті. Мамыр айынан қыркүйек айына дейін гүлдейді. Негізінен стефанотис ақжұпардың туысы болып келеді, сондықтан болар оны кейде «Мадагаскарлық ақжұпар» деп те атайды.

Жарығы:
-------

Тіке түсетін күн сәулесі бар жерге қоюға болмайды. Бірақ жарық жерді ұнатады, жарық жетіспесе жапырақтары сарғайып кетеді.

Жылуы:
------

Қыс айларында 12°C салқындық қажет, егер мұндай температуралық жағдай жасамаса, гүлдемей қояды.

Суғарылуы:
----------

Жазда молырақ, қыс айларында топырағы құрғаған кезде ғана суғару керек.

Ылғалдылығы:
------------

77-80%-дай ылғалдылық болуы қажет, жиі су бүркіп тұрған абзал.

Қоректендірілуі:
----------------

Көктем, жаз кездерінде екі аптада бір рет минералды және органикалық тыңайтқышпен қоректендіреді.

Аурулары:
---------

Негізінен кене зиян келтіреді, оған қарсы инсектицидтер қолдану қажет.

Көбейтілуі:
-----------

Қалемше және тұқымы арқылы көбейтіледі.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
**Қунақ туысы** (лат. *Fringilla*) – торғайтәрізділер құстар отрядына жататын қунақ тұқымдасы құстардың негізгі туысы. 

Қунақ туысы – шағын денелі (18 – 30 г.) құстар. Қунақтардың дене бітімі мығым, олар – үшкір қанатты және конус пішіндес түп жағы шығыңқы тұмсығы бар құстар. Аталығы және аналығының реңдері бірдей емес, жас қунақтар аналыққа ұқсас. Қунақ туысы Еуразияға кең таралған және үш түрден тұрады. Қазақстанда олардың екі түрі – \* *Fringilla coelebs* және *Fringilla montifringilla* кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар: мектеп энциклопедиясы / А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь. - Алматы : Атамұра, 2010. - 352 б. : ISBN 978-601-282-168-0
Біріккен Ұлттар Ұйымының білім, ғылым және мәдениет ұйымының (ЮНЕСКО) 1972 жылығы ЮНЕСКО Әлемдік мұра конвенциясында сипатталғандай, Әлемдік мұра деп мәдени немесе табиғи тұрғыда маңызды тарихи орындар айтылады. Чили 1980 ж. 20 ақпанда аталған конвенцияны қабылдады және қазіргі уақытта 6 орын тізімге енді. 2014 жылдан бері Әлемдік мұра тізіміне ену үшін Чилидің тағы 17 объекті даяр тұр: олар 15 мәдени объекті және екі табиғи объекті. 1995 жылы Германияда өткен Әлемдік мұра комитетінің 19 сессиясында Чилидің бірінші Тарихи мұрасы тізімге енді: Моаимен әлемге әйгілі Пасха аралындағы Рапа Нуи ұлттық паркі.

Әлемдік мұра орындары
---------------------

**Атауы**: Әлемдік мұра комитеті тізіміндегі атауы
**Орыны**: тарихи мұра орналасқан Чилидегі өңір немесе Облыс, шекарааралық болса ескертіледі.
**Координатасы**: жайласқан орынның Географиялық координаттар жүйесі
**Тіркелу уақыты**: Әлемдік мұра тізіміне енген жылы мен сессиясы
**Өлшем**: Әлемдік мұраны тіркеу критериясы: *(i)* мен *(vi)* мәдени, ал *(vii)* мен *(x)* табиғи
**Сипаттамасы**: Әлемдік мұра комитетінің мұраны қысқаша сипаттауы
**ID**: UNESCO беретін қатысты цифр

Дереккөздер
-----------

1. ↑  The World Heritage Convention.  UNESCO. Тексерілді, 31 қазан 2015.
2. ↑  Chile – Properties inscribed on the World Heritage List.  UNESCO. Тексерілді, 31 қазан 2015.

     ‡ Шекара аттаған орын
     † Қауіпті жағдайда
**Рубен Диогу да Силва Невиш** (порт. *Rúben Diogo da Silva Neves*; 13 наурыз 1997, Мозелуш) — португалиялық футболшы, Португалия Ұлттық футбол құрамасы мен "Вулверхэмптон Уондерерс" клубының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

"Порту" клубының түлегі. Клубтың барлық жастағы командаларында ойнап шықты. 2012/13 жылғы маусымда "Падроенсе" клубында азырақ ойнады да, "Порту" кантерасына қайта оралды.
2015 жылы 20 тамыз күні "Маккаби" (Тель-Авив) клубына қарсы ойында Чемпиондар Лигасының тарихындағы ең жас капитан ретінде алаңға шықты.

2017 жылы шілдеде "Вулверхэмптон Уондеререс" клубына ауысып, бес жылдық келісім шарт жасасты.

### Халықаралық

Португалияның бірнеше жастағы құрамаларында ойнады.

2015 жылы Ұлттық құрамадағы тұңғыш ойынын 14 қараша күні Ресейге қарсы жолдастық кездесуде өткізді. Ең алғаш қатысқан ірі турнирі: УЕФА Ұлттар Лигасы (2018/19).

Жетістіктері
------------

* Англия лига кубогы: 2017/18
* УЕФА Ұлттар Лигасының жеңімпазы: 2019

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
* Профилі
**Табанды** Дәл осы тұлғалы сөз түсіндірме сөздікте — алған бетінен қайтпайтын тұрақты, сөзіне, уәдесіне берік мағынасында көрінеді. «Бұл шығармада қажырлы
ерлердің, табанды большевиктердің кескіні-кейпі көрсетіледі» (Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов, Суреткер).
Сәз төркіні парсы тілінен екенін бірден айтуға болады. Өйткені Сібірдегі түркі тілдері мен моңғол тобындағы тілдерде бұл тұлғалас сөздер ұшыраспайды. Парсыларда таб — төзімді, шыдамды, берік деген ұғымға ие болса, тәбан — қуат, күш дегенге нұсқайды. Әсіресе,
соңғы «тәбан» сөзі қазақ тілінде -ды қосымшасын қабылдап, қазақ тіліндегі «мықты, төзімді» сөздерінің синониміне айналғаны көрініп тұр. Қазақ тіліне араб, парсы тілдерінен ауысқан сөздер жөнінде кітап жазған авторлардың тізіміне ілінбеген. Сол себептен де біз еңбегімізге кіргізіп отырмыз.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Дивидендтер** – акциялар, оның ішінде депозитарлық қолхаттардың базалық активтері болып табылатын акциялар бойынша төленуге жататын табыс; қордың басқарушы компаниясы пайларды сатып алған кезде олар бойынша табысты қоспағанда, пайлық инвестициялық қордың пайлары бойынша төленуге жататын табыс; заңды тұлға өз құрылтайшылары, қатысушылары арасында бөлетiн таза табыстың бiр бөлiгi; заңды тұлғаны тарату кезiнде, сондай-ақ құрылтайшы, қатысушы заңды тұлғаға қатысу үлесiн алып қойған кезде, құрылтайшының, қатысушының жарғылық капиталға салым ретiнде енгiзген мүлкiн қоспағанда, мүлiктi бөлуден түсетiн табыстар.
**Рубен Иванович Аванесов** (14.02.1902,Шуша, Елизаветпол губерниясы - 01.05.1982,Мәскеу) — кеңес ғалымы, орыс тіл білімпазы, КСРО ҒА корреспондент-мүшесі (1958),бірнеше шетелдік ҒА мүшесі, Мәскеу университетіің профессоры (1937).  

Негізгі еңбектері орыс тілінің тарихын, фонетикасы мен орфографиясын, фонология теориясын, сипаттамалы және тарихи диалектология мәселелерін зерттеуге арналған. "Орыс диалектологисының очерктері" (1 бөл.1949) кітабында орыс говорларындағы фонемалардың жүйесі сипатталады. Аванесов Рубен Иванович орыс халық говорларының атласын (1-2 бөл. 1957) және 11-14 ғасырлардағы көне орыс тілі сөздігін (1966) жасау жұмысын басқарды.
Халықаралық фонетика ғылымы қоғамының вице-президенті. А. – Мәскеу фонологиялық мектебінің негізінсалушылардың бірі. Ғалымның фонологиялық концепциясыфонологиялықмектебінің ғылыми бірі болды. Негізгі еңбектері: «Қазіргі орыс әдеби тілініңфонетикасы», «Лингвистикалықгеографияның«Жалпы славян лингвистикалық атласы», «Орыс тілінің әдебиайтылымы», «Мәскеу фонологиялық мектебі туралы» және т.б.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998

1. ↑
**Табан**  (лат. *pes*) — бір-бірімен буындасып жалғасқан сүйектерден тұратын аяқтың төменгі бөлігі. 

  

Табан сүйектері өкше, бақайшақ және аяқ саусақтарының сүйектерінен құралған. Өкше сүйектеріне нағыз өкше сүйегі, тепкіш, қайық, сына, куб тәрізді сүйектер жатады. Бұлардың өсуі бойжеткендерде 16-18, жігіттерде 18-20 жасқа дейін байқалады.

Бақайшақтар бес ұсақ жұмыр пішінді әртүрлі сүйектерден тұрады. Қыздарда — 17, жігіттерде — 20 жасқа дейін өседі.

Бес саусақ сүйектерінің төртеуі 3 сүйектен, ал бас бармағы 2 сүйектен қүралған, бір-бірімен буындасқан сүйектерден тұрады. Ең алдымен І-саусақтардың сүйектері өсе бастайды да кейіннен IV-V саусақтар сүйектері жетіледі. Барлығының өсуі 15-20 жаста аяқталады.

Табан сүйектері бір-бірімен буын арқылы күмбезденіп қосылған. Табан күмбезі баланың аяғын басу барысында толық қалыптасады. Табан күмбезі сүйектерді мықтап бекітіп тұратын тарамыстардың даму барысында пайда болып, табанға күш түскенде оның күмбезі төмендейді. Табан күмбезінің дұрыс қалыптасуына тар аяқ киім, ауыр жүк тасу, ұзақ уақыт табанға күш түсіріп, кішкентай баланың түрегеліп тұруы, сол сияқты мешел ауруында да кері әсер етеді. Мұндай да жалпақ табан пайда болады. Жалпақ табанда баланың сымбаты бұзылады, қан айналысы нашарлап аяқ тез шаршайды. Жалаңаяқ жер басып жүру, бұлшық еттерді күшейтетін түрлі жаттығулар, спорт ойындары жалпақ табанның алдын алады, яғни оны болдырмайды, табан күмбезін дұрыс қалыптастырады.

Табан күмбезі 13-17 жасқа дейін қалыптасады. Сондықтан бойжеткендерге 17-18 жасқа дейін биік өкшелі аяқ киімді киюге болмайды. Себебі ондай аяқ киімдер табан күмбезінің дұрыс қалыптаспауына байланысты аяқты тез шаршатады. Балалар мен жастардың аяқ киімдерінің өкшесі 1,5-2 см болғанда табан күмбезі жақсы болып, табан еттері мен сіңірлері жақсы дамиды.

Дереккөздер
-----------
**Бодо Илльгнер** (нем. *Bodo Illgner*; 7 сәуір 1967 жыл, Кобленц, ГФР) — германиялық футболшы, қақпашы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

"Хардтберг" клубының түлегі. 1983 жылға дейін осы клубтың академиясында доп тепті.

1983 жылы "Кельнге" ауысты. Үш-төрт жыл бойы Харальд Шумахердің орнын басатын қақпашы ретінде қосалқы құрамда отырды. 

1987 жылы "Кельннің" негізгі қақпашысына айналды, көп ұзамай ұлттық құрамаға да шақыртылды. 

1996 жылы "Реал Мадрид" клубына ауысты. 

2000 жылы Икер Касильяс мадридтік клубтың негізгі қақпашысына айналған соң Илльгнер қосалқы құрамда көп отырып қалды да, 2001 жылы карьерасын аяқтады.

### Ұлттық құрама

1990 жылғы әлем чемпионатына негізгі қақпашы ретінде барып, әлем чемпионы атанды.

1992 жылғы Еуропа біріншілігінде де негізгі қақпашы болды, бұл жолы Германия күміс жүлдені қанағат тұтты. 

1994 жылғы әлем чемпионатынан соң құрамадағы карьерасын аяқтады.

Жетістіктері
------------

### Командалық

* Әлем чемпионы: 1990
* Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 1992
* Чемпиондар лигасы: 1998, 2000
* Құрлықаралық кубок 1998
* УЕФА кубогының финалисі: 1986
* Испания чемпионы: 1997, 2001

### Жеке

* Еуропаның үздік қақпашысы: 1991
* Германияның үздік қақпашысы: 1989, 1990, 1991, 1992

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Табандылық** — адамның ұнамды ерік-жігер сапаларының бірі. Табандылық — қиыншылықтар мен кедергілерге қарамастан мақсатқа қалайда жетуге бағытталған еріктік қасиет. Табандылық баланы мектепке дейінгі жастан бастап-ақ шамасы жететіндей тапсырмаларды аяғына дейін орындай білуге, өзінің мінез-құлқын алдағы нәтижеге бағындыру, кейде тікелей, сол сәттік ниеттілікке қарама-қарсы әрекет жасауға дайын болып мақсатты нәтижеге жетуге тәрбиелеу негізінде жетіледі. Табандылық қасиеттерін кемелдендіруде, бұл тұрғыдағы тәрбиеде мәнді мақсаттар және тапсырылған іс үшін жауапкершілік пен борыштылықты ұғынудың маңызды мәні бар. Табандылық — көптеген ішкі-сыртқы қиыншылық пен кедергілерге қарамастан алдына қойған мақсатына жетуден көрінетін ерекшелік. Мұндай кісі ылғи да қажымай-талмай әрекет етіп, осы жолда кездесетін небір ауыртпалыққа төзіп, оларды бірінен соң бірін жеңіп, мақсатына жетіп отырады. Осындай жағдайда оның ерік-жігері бұрынғыдан да бетер шыңдала, әкетіле түседі. Бұған екі аяғынан бірдей айырылса да, әскери ұшқыш қызметіне қайта оралған Совет Одағының батыры Алексей Маресьев пен кешегі азамат соғысында екі қолынан айырылған жас қазақ жауынгері Мыңбай Тұрсыновтың өмірі жақсы мысал бола алады. Соңғысы ауруханада жатқанда бақайымен жазу жазды, аузымен қыл қаламды тістеп сурет салды, елге келгесін шалғымен шөп те шапты, жеміс бағын да өсірді, мәшине жүргізуді үйренді, совхозда есепші болды. Кейін өз басынан кешкен осы қиыншылықтарын "Өліммен беттескенде" (1965) дейтін кітабында баяндады. Осы мысалда табандылық, тек тепсе темір үзетін, қол-аяғы балғадай, жеті мүшесі сау адамдарда ғана кездесетін қасиет емес, қандай қиын жағдайда да жан аямай тіршілік ете, еңбек етуді ерекше сүйе білетін адамдардың қасиеті екендігі байқалады. Табандылық кісі таңдамайды, тілесе кім болсын, айқын мақсаты бар, еңбексүйгіш, іске мейірлене, құлшына кіріскен адамның бойына даритын қасиет.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Табан балықтар** (Abramis) — тұқы балықтар тұқымдастарына жатады. 

  

Тұрғылықты және жартылай тұрғылықты түрлері кездеседі. Жалаңаш төс қыры құрсақ жүзбеқанаттарынан соң орналасқан, анал жүзбеқанаттары ұзын. Еуразия су қоймаларында 3 түрі таралған: бентофаг табан балық, ақкөз балық және планктонофаг көктыран. Ең кең таралғаны табан балық. Дене ұзындығы 50 см, сапмағы 5 кг дейін. Солтүстік, Балтық, Ақ Баренц, Қара, Азов, Каспий және Арал теңіздері бассейінін тұрғылықты және өтпелі түрлерін құрайды. Бағалы кәсіпшілік балықтар.[1]

Республиканың барлық табиғи су алаптарында тараған. Әдетте ағысы жай және нулы суларда тіршілік етеді. Жыныстық жағынан 2 – 4 жасында жетіледі. Уылдырығын шілденің соңы – тамыздың басында (жасы, көлеміне қарай 383 мыңдай), су температурасы 14°С болғанда, судың таяз, шөбі қалың жерлеріне салады. Табан балықтар қорек талғамайды, зоопланктон, зообентос, өлексемен (детритпент) қоректене береді. Кәсіптік маңызы бар балық, қақталған, тұздалған, ысталған, жас түрінде тағамға пайдаланылады. Табан балықты қолдан да өсіреді.[2][3]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – Павлодар: 2007 - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
2. ↑  «Красная книга Казахстана», Алматы, 2006;
3. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
Балықтар миграциясы
**Қорек іздеу миграциясы.** Барлық балықтарға тән миграция болып есептеледі. Шағын көл, тоспа суларына қарағанда үлкен теңіздердегі өткінші балықтар қоректік заттар іздеп ұзақ жол жүруге мәжбүр болады. Каспий қызыл балығы Кура өзеніне уылдырық шашып теңізге қайтқан соң Каспийді кесіп, оның шығыс жағалауына келіп жайылып, семіреді. Теңіз балықтарының ішінде су ағысымен жағалап ксректерін іздейтін балықтармен қатар, теңіздің түбінен бетіне көтеріліп қорек іздейтін балықтар да кездеседі. Мысалы, судың бетінде планктондар көп болған кезде скумбрия балықтары су бетіне көтеріліп, планктондар су түбіне — терең қабатына шөксе, балықтарда солармен бірге төмен түседі. Мұны теңіз балықтарының вертикальды араласуы дейді.

Тағы қараңыз
------------

* уылдырық шашу миграциясы
* Балықтар миграциясы
* Балықтардың қыстақ іздеу миграциясы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы
Швед химигі **Карл Вильгельм Шееле** 1742 жыл 9- желтоқсанда Швецияның құрамына кірген Помераниядағы Штральзундте дүниеге келеді. Әкесі сыраханада жұмыс жасаса , ал анасы астық сатумен айналысты. Шееле Штральзундтегі жеке меншік мектепте оқиды. Бірақ 1757 жылы Гетеборгке көшіп кетеді. Карл отбасындағы 7-ші бала еді. Ата- анасы қаржы жағынан қиналған соң , Карл жоғарғы оқу орнында оқи алмайды. Ол дәріханашының шәкірті бола жүріп , химиялық эксперимент жасаудың сырын ұғына біледі. Гетеборгте сегіз жыл жұмыс жасаған соң , Карл Мальмаға көшіп келеді. Сөйтіп осында ол әрбір күннің батар уақытында химиялық лабораториялық жұмыстармен айналысып жүрді. Шееле тіпті Стокгольм дәріханасында **(1768-1769)**, Упсала дәріханасында **(1770-1774)** және сөйтіп , **1775** жылы Чёпинг дәріханасында жұмыс жасады. Мұнда ол өмірінің соңына дейін зерттеулермен айналысты. 
Король Фридрих II Шеелені Берлин университетінің химия кафедрасына жұмыс жасауға шақырады. Бірақ Карл бұдан бас тартады. Ол **1775** жылы өзінің химиядағы зертеулері мен еңбегінің арқасында Швед Король ғылыми Академиясының мүшесі атанды. Ол жоғарғы оқу орнында оқымай , осындай дәрежеге жеткен жалғыз ғалым еді. 
Шееленің химия аумағында ашқан жаңалықтары өте көп еді. Ол **1769** жылы фосфор алудың әдісін ұсынады. **1771**жылы ерекше оттегі қоспасын алады. **1774** жылы Шееле Ю.Г.Ганмен бірге марганецті еркін күйде бөліп алды. Хлор және барий оксидін алады .Хлорды зертеп , ол туралы тарихта бірнеше жаңалықтар қалдырады. **1775** жылы мышьяк сутегін және мышьяк отттегін ашады .
**1777** жылы Карл Вильгельмнің «Химический трактат о воздухе и огне» атты еңбегі жарыққа шығады 
**1778** жылы Шееле екі жаңа металл – молибден және вольфрамды ашады. Өзінің «Исследования и заметки об эфире» (1782) атты еңбегінде «эфир» терминіне анықтама береді. 
Сөйтіп 1786 жылы 21 мамырда өмірден озады .

Дереккөздер
-----------

1.»Әйгілі химиктер өмірі». Неміс тілінен аударылған 1981жыл ;
2. Волков В.А. Вонский Е.В. Кузнецова Г.И.»Әлем химиктері» – М.: ВШ, 1991. 656 с.;
**Балықтардың фрункулёзі (аэромоноз).** Аура жалпы септимециялық дамуымен, қалың бұлшық етте жараның іріңдеген жері пайда болуы мен немесе ауру балықтардың ішектерінің өткір қабынумен сипатталады. Ауру форель шаруашылықтарарында көп байқалады. Фрункулёзге тұқылар , лақалар, шортандар тез алдырғыш келеді. Жейі үлкен жастағы балықтар ауырады.

Қоздырғышы
----------

Қоздырғышы- Aeromonas saimonicida,грамтеріс, қозғалмайтын, спора түзбейтін, жиектері дөңнс келетін қысқа таяқшалар. Агардың өсу барысында көк шұлан пигмет әсерінен агардың беті қоңырланады, бұл осы бактерияның культуралдық нышандарының барлығымен сипатталады. 40-°С дейін қыздырғанда бактериялар өледі. Аурудың бастапқы кезінде құрсақ бөлігіндегі терінің және кеуде жүзу қанаттарынң қызаруы байқалады. Одан кейін терінің зақымдалған жерінде фуркулдар пайда болады, балықты жарып коргенде оның іш құрлысы сытқа тогіліп жара пайда болғандығы байкалады. Ауру балықтардың жүзу қанаттарындағы перделері бұзылады. Фурункулёзбен ауыратын балықтар үйірлерінен калып қойып судың бетіне жүзіп шығады, жағалауға келіп тығылады. Өлген балықтарды аурудың өткір ағымында ішкі мүшелердің геморрогиялануы байқалады: көкбауыр гиперплазиясы, бүйректің некротикалық ыдырау, ішектердің қабынуы.

* Санитарлык баға: Фрункулезбен ауырған балықтарды утьдеуге жібереді(жақсылап пысырғаннан кейін оларды жануарлардың азығына қасуға жібереді).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Семей мемлекеттік университеті ,«Өсімдік, балық және ара шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау», оқу әдістемелік кешені, ПОӘК 042-14-03.01.20.9/032012ж
**Карл-Хайнц (Калле) Ридле** (нем. *Karl-Heinz „Kalle" Riedle*; 16 қыркүйек 1965, Вайлер-Зиммерберг) — германиялық футболшы, шабуылшы. 1990 жылғы әлем чемпионы.

Карьерасы
---------

Карьерасын 1983 жылы "Аугсбург" клубында бастады. 1986 жылы Бундеслигасның жаңа өкілі "Влау-Вайсс" клубына ауысты. Бірақ 1986/87 жылғы маусым қорытындысында клуб қайтадан төменгі лигаға түсіп кетті де, Ридле жаңа клуб ізздеді. Сол кезде "Вердер" клубынан ұсыныс келіп, футболшы сонда ауысты.

Алғашқы маусымда-ақ Ридле 18 гол соғып, клубтың Германия чемпионы атануына көмектесті. Осы жетістігінен соң құрамаға шақырылды.

Екі жылдан соң 1990 жылғы әлем чемпионатына қатысты. Чемпионаттан соң "Лациоға" ауысты. 

1992 жылғы Еуропа чемпионатына қатысып, екі гол соқты, бірақ Германия чемпион атана алмады (финалда Даниядан ұтылды).

Одан кейінгі жылдарда "Боруссия Дортмунд", "Ливерпуль", "Фулхэм" клубтарында доп тепті. 2000 жылы "Фулхэмде" ойыншы бапкер қызметін де атқарды.

Жетістіктері
------------

* Әлем чемпионы (1990)
* Чемпиондар лигасы (1997)
* Германия чемпионы (1988, 1995, 1996)
* Еуропа чемпионатының финалисі (1992)
* Олимпиада ойындарының қола жүлдегері (1988)

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Статистикасы
* Профилі