recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**"Әл-Шархият"**, Шығыс жинағының 43-басылымы (1914) — Абай мен Дулатов өлеңдері тұңғыш рет орыс тілінде жарияланған кітап. Қазақтың ұлы ақындарының шығармаларын басқа тілге аударып басудың алғашқы тәжірибелерінің бірі. Мәскеудегі Шығыс тілдері (Лазарев) институты дайындаған бұл жинақ В.А. Гордлевскийдің басшылығымен көрнекті шығыстанушы А.Н. Веселовскийдің құрметіне шығарылды. Жинаққа Абайдың "Жаз", "Желсіз түнде жарық ай", "Адамның кейбір кездері", "Өлсем орным қара жер сыз болмай ма?", Міржақыптың "Мұң", "Қазақ халқының бұрынғы мәслихаты", "Қазақ жерлері" деген өлеңдері енген. Аудармашылар — Мәскеудегі Петров-Разумов академиясының студенттері Сатылған Сабатаев пен Нұх Рамазанов. Өлеңдер жартылай қарасөзбен аударылған. Аударманың көркемдік дәрежесі қанағаттанарлықтай болмағанымен шығармалардың рухы шыншылдықпен жеткізілген. Бұған қоса Рамазанов Ә.Бөкейхановтың Орыс география қоғамының Семей бөлімшесі жазбаларында жарияланған (1907, 3 басылым) мақаласы негізінде Абайдың өмірбаянын берген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Нұржан Ескенұлы Қабиев** - 1964 жылы 30 тамызда Солтүстік Қазақстан облысында
туған. Қазақ.
Алматы халық шаруашылығы институтын (1985) бітірген,
экономист.
1987 жылдан - Петропавловск қаласы «Союзцелинвод»
тресінің ПМК-2 бас бухгалтері. 1992 жылдан - Жастар
ісі комитетінің жанындағы Солтүстік Қазақстан облыстық
жастар қорының төрағасы. 1997 жылдан - «Акцепт»
ЖАҚ филиалының директоры. 1998 жылдан - Солтүстік
Қазақстан облысы «Шағын бизнесті қолдау басқармасы»
ММ бастығы. 2003 жылдан - «Қазпочта» АҚ Солтүстік
Қазақстан облыстық филиалының директоры. 2007 жылдан - ҚР Алматы қаласы Өңірлік қаржы орталығының
қызметін реттеу агенттігі Әкімшілік-қаржы департаментінің
директоры.
2008 жылдың тамызынан бері - ҚР Алматы қаласы Өңірлік
қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігі аппаратының
басшысы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
**Әбу Әли Мансур ибн әл-Азиз би Амри-Лләһ**, *әл-Хаким би Амри-Лләһ* аталып кеткен фатима әулетінің исмаилиттік халифасы. Халифатты 996-1021 жж. аралығында басқарған. Һижра бойынша 386 ж. Рамазан айында таққа отырғанда әл-Хакимның жасы небәрі 11-де болған.

Әл-Хакимның реформалары
-----------------------

Әл-Хаким көп әйел алуға тыйым салып, Ислам дінінде рұқсат болған 4 әйелге дейін үйлену практикасы тек қиын жағдайларда жүзеге асу керек деп шешті.

Сонымен қатар әл-Хаким билікте тұрған исмаилиттік құқық жүйесі мен сүнниттердің құқық жүйесін бір дәрежеде бекітті.

Әл-Хакимнің жүргізген реформалары жақындастарының арасында араздық туғызып, радикалды исмаилиттер сарайды тастап Ливанның тауларына тығылып, үгіт-насихат жүргізе бастады.

Әл-Хакимның жоғалуы
-------------------

Өмірінің соңғы жылдары әл-Хаким би Амри-Лләһ дүниеден безіп, түн батқанда медитация жасауға шығатын. 1021 жылы 36 жасында әл-Хаким әл-Қаһираның қасындағы әл-Мукаттам төбесіне аттанып, содан қайтып келмеді. Іздеу барысында оның қанға былғанған киімі мен есегі ғана табылды. Оның қайда жоғалғаны әлі күнге шейін құпя қалпында сақтаулы. Друздар әл-Хаким өлген жоқ, ол уағызын жалғастырып, көзқарастарын шәкірті Хамзаға баяндаған деп есептейді. Олардың діни сенімі бойынша әл-Хаким қиямет күні Мәһди болып қайтып келеді[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полная биография Хакима по Медникову
**Прокофий Николаевич Сванидзе** (08.05. 1914 жылы, Грузия, Цагер ауданы, Цхукушери с.) - атақты темекі өсіруші. Социалистік Еңбек Ері атағын екі рет (1948, 1951) алған.

Өмірбаяны
---------

1933 жылдан егіс бригадасында (1938-39 жылдары бригадир), Абхаз АКСР-і, Гагра ауданы, «Хейвани» компаниясында темекі бригадасының бригадірі (1945). Ұлы Отан соғысына қатысты (1941-45), Сванидзенің басшылығымен бригада жыл сайын темекіден және басқа да дақылардан жоғары өнім алды. Темекінің Самсун сортының әр гектарынан 1948 ж. - 25,5 ц, 1949 ж. - 29,3 ц, 1950 ж. - 23,5 ц жинады. 3 рет Ленин орденімен және медалдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Нұржан Нәбиұлы Ербосынов** (1974 жылы туған), кикбоксингтен еңбек сіңген спорт шебері, Еуропа (Югославия, Белград қаласының, 1996) және Әлем (Италия, Коудра қаласының, 1999) чемпионы, КР он мәрте чемпионы. Ө. А. Байкоңыров атындағы Жезқазған университеті бігірген (1991). Жезқазған қалалық балалар мен жас өспірімдердің спорт мектебіңде жаттықтырушы-оқытушы болып еңбек етеді. Жаттықтырушысы — С. Бабенко. Жезқазған қаласының құрметті азаматы (1999).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
***Нұржан Нәсірұлы Анарқұлов***(1959 ж.т.)-сәулетші, Қазақстан Республикасының Сәулетшілер одағының мүшесі. Алматы сәулет-құрылыс институтын бітірген(1982 ж.). Алматы қаласының көп қабатты тығыздығы жоғары құрылыстарының, Алматы қаласының оңтүстік-шығыс тұрғын үй ауданының, «Таугүл»(Алматы) жеке меншік шағын қабатты құрылыстарының, Астана қаласының орталық және оңтүстік бөлігі аудандарының, Астана қаласының кешенді көлік жол жүйесінің, Есіл өзенінің оң жақ жағалауындағы жеке тұрғын үй құрылыс аумағының, Астана қаласының көгалдандырудың кешенді жүйесінің, «Тәжірибе-құрылыс полигоны» тұрғын үй аумағының және Астананың көптеген аса маңызды объектілерінің жобаларын әзірлеуге қатысты. 2007 жылдан «Астана қаласы бас жоспары ҒЗЖИ»МҚК директорының бірінші орынбасары.

Пайдаланылған әдебиет
---------------------

А 37 Астана:Энциклопедия.-Алматы: «Атамұра», 2008.-576 бет.
**Нұрдәулет Герей** (қырымтат. *Nur Devlet*, ?—1503, Қасым) — 1466-1467, 1467-1469, 1475-1476 жылдары Қырым ханы, 1486-1490 жылдары Қасым билеушісі болған. Қырым ханы I Қажы Герейдің екінші ұлы әрі мұрагері.

Өмірбаяны
---------

1466 жылы әкесі I Қажы Герей қайтыс болғаннан кейін Нұрдәулет інісі I Меңлі Гереймен билік үшін күресті. Күрес әртүрлі табыстармен жалғасты (1467 және 1469 жылдары Нұрдәулет билігінен айырылды) және 1478 жылы Меңлі Герейдің жеңісімен аяқталды. Нұрдәулет Алтын Орда билеушілерінің қолдауына сүйенді, өйткені Қырым шонжарлары I Меңлі Герейді қолдады.

Тақтан біржола айрылғаннан кейін Нұрдәулет Польшаға қашып кетті. 1479 жылы ол Мәскеудің ұлы кінәзі III Иван Васильевичтің қызметіне қосылды. 1480 жылы Нұрдәулет воевода кінәзі Василий Иванович Ноздреватыймен бірге Еділ бойымен Ұлы Орданың астанасы Сарайға дейін шапқыншылық жасап, тонап кетті. 1486 жылы Нұрдәулет Қасым тағын Мәскеудің ұлы кінәзі III Иван Васильевичтен алды.

Сол жылы Алтын Орда билеушілерінің бірі Мұртаза Нұрдәулеттің көмегімен Қырым ханы I Меңлі Герейді тақтан тайдыруға әрекет жасады. Мұртаза Нұрдәулет пен Иван III Васильевичке елші Шах Бағлұлмен бірге хат жіберді, бірақ Иван екі хатты да қолға түсіріп, өзінің адал одақтасы Меңлі Гереймен қарым-қатынасын үзгісі келмей, оған хат жіберді. Осыдан кейін оңтүстік шекаралардағы дұшпандық әрекеттердің алдын алу үшін Мәскеудің Ұлы кінәзі Иван III Васильевич сол Нұрдәулет басқарған әскерді жіберді.

1487-1490 жылдары «Ахметтің балаларына» қарсы жорықтарға қатысты. 1490 жылы сәуірде соңғы рет Ұлы Ордаға қарсы бұл жолы ұлы Сатылғанмен бірге жорыққа шықты. Рахимзяновтың айтуынша, Нұрдәулет Қасыммен бірге біраз уақыт Кашираға да билік етті. Сірә, 1490 жылдың аяғында Қасымның тағы өзінің ұлы Сатылғанға өтті.

Ол Қасымда тұрды. 1498 жылы тамызда оған Меңлі Герейдің елшісі Шавал келді. Өмірінің соңғы жылдарында ауырды. 1502 жылы қарашада ауру күшейіп, 1503 жылы Нұрдәулет көз жұмды. Оның қайтыс болғаны жайлы 1503 жылы 22 қыркүйекте Қырым елшілігінде хабарлайды.

Ханзада Сатылғанның адамдары 1504 жылы 16 мамырда Меңлі Герейдің сұрағаны бойынша Нұрдәулеттің сүйегін Қырымға жіберу жайлы Ұлы кінәздан рұқсат сұрады. Бұл 1504-1505 жылдары қыста орындалды. Сондықтан, Нұрдәулет басқа Қасым билеушілері сияқты Қасымда емес, Қырымда жерленген.

Әдебиет
-------

* *Вельяминов-Зернов В. В.* III. Нұрдәулет // Қасым патшалары мен ханзадалары туралы зерттеу — 2. —  СПб.: В тип. Имп. Академии наук, 1863. — Т. I. — Б. 91-148. — XIII, 558 б.
* *Гайворонский О.* Герейлердің шоқжұлдызы. — Симферополь, 2003.
* *Рахимзянов Б. Р.* Қасым патшалығындағы Қырым әулеті // Көзқарас: Ғылыми-зерттеу мақалаларының жинағы. — Қазан: Мастер Лайн, 2000. — 69—88 б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Почекаев Р. Ю.* Орда патшалары. Алтын Орда хандары мен билеушілерінің өмірбаяны —  СПб.: Евразия, 2010. — 408 б. — ISBN 978-5-91852-010-9.
**Смбатаберд** — Арменияның Вайдзор ауданындағы Артабуйнк және Ехегис (бұрынғы Алаяз) ауылдары арасындағы төбенің басында орналасқан бекініс.

Тарихы
------

Смбатаберд бекінісі
Тастарды өңдеу, оларды төсеу (қабырғалардың қалыңдығы 2-3 м жетеді) және құрылыс техникасы бекіністің 10-11 ғасырлардағы салынған мерзімін дәл анықтауға негіз береді. Ол Арменияда қуатты қорғаныс құрылымдары құрылып жатқан кезде Смбат II Багратуни Тизеракал («Әлем билеушісі») тұсында салынған болуы мүмкін. Жалпы пікір бойынша, бекініс біраз уақыт Рим империясы жаулап алған Атропатенаның иелігінде болған, сол кезде Армения Римнің қол астында болған.

Смбатаберд Вайоц-Дзор мен Сюниктегі ең көне және ең үлкен бекіністердің бірі болды. Ол 5-ғасырға дейін де болған болуы мүмкін. Смбатаберд Васакян әулетінің әскери бекінісі ретінде қызмет етті және кейіннен Орбелян билігі кезінде нығайтылды. Бекіністің бастапқы атауы белгісіз. Адамдар оны Смбатаберд деп атайды, ол Ехегис ауылының маңындағы Смбат Орбелянның қабіріне байланысты болуы да мүмкін. Бірақ бекініс 10 ғасырда билік еткен Сюник князі Смбаттың атымен аталған болуы да әбден мүмкін.

Бекіністің атқарған қызметі
---------------------------

Смбатаберд бекінісі
Бекініс ағашсыз тегіс аймақтың ортасында төбенің басына орналасқан. Ол үш жағынан Артабан және Ехегис өзендері ағып жатқан шатқалдың шетінде орналасқан тік жартастармен қоршалған. Ғимаратқа тек солтүстіктен, садақшылар күзететін үлкен қақпалар арқылы кіруге болады. Көкжиекте жау жасақтары пайда болған жағдайда, жергілікті тұрғындар қауіп туралы күзет мұнараларында жағылған оттар арқылы хабардар етілді. Кейін олар кешеннің ішіне қарай бет алып, қақпалар күшті болттармен бекітіліп, бекініс қабырғаларына жақындаған жаулардың басына ыстық шайырмен және қайнаған сумен араласқан тастар құйылды.

Бекіністі шабуылмен алу мүмкін болмады, ағаштардың жоқтығынан жебелерден жасырынатын жер болмады, ал қалыңдығы 2-4 м биік тас қабырғаларды шабуылдап алу мүмкіндігі жоқ еді. Бекіністі қоршауға алу да еш нәтиже бермеді, бекініске жасырын су құбыры тартылды, қоймаларда азық-түлік қоры жеткілікті болды.

Смбатабердтің бүкіл өмірінде жаулар оны бір-ақ рет басып алды , онда да қулықтың арқасында. Олар жылқыларды тұзбен қоректендіріп, бекініс маңында жайылымға жібереді. Шөлдеуден қиналған жануарлар су болатын жерді іздеп, су құбырын тауып алды. Суды бөгеп алған жаулар бекініс қорғаушыларын берілуге мәжбүрледі.

Қазіргі жай-күйі
----------------

2006-2007 жылдары бекіністі ауқымды қайта құру жұмысы жүргізілгеніне қарамастан, оның көп бөлігі қазір қираған күйде. 
Бір кездегі қуатты қамалдан биіктігі 10 м, ені 3-4 м жартылай шеңберлі негіздері бар базальт қабырғасы және бұрынғы ғасырларда 10-11 м жететін күзет мұнараларының бір бөлігі қалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Смбатаберд бекінісіне көтерілу (Армения).
2. ↑   Смбатаберд.
3. ↑  Смбатаберд бекінісі.
4. ↑
Ашу – ашытқы немесе бактерия секілді микроағзалардан келетін ферменттердің әсерінен көмірсулардың этанол мен көмірқышқыл газына бөлінетін химиялық процесі. Ферменттер ашу процесінде катализатор қызметін атқарады. Бұл процесс энергия бөліп шығарады және анаэробты (яғни, оттектің жоқтығы) тыныс алу деп аталады. Сол себепті ашу энергия бөліп шығарады, ал кейбір ағзалар үшін (бактерия мен саңырауқұлақтар секілді) ашу энергияның негізгі көзі болып келеді. Зимаз ферментін бөлетін ашытқы деп аталатын ағзаның қатысуымен қанттың этанол мен көмірқышқыл газына ашуының классикалық жағдайы:

```
   ГЛЮКОЗА =КӨМІРҚЫШҚЫЛ ГАЗЫ + ЭТАНОЛ + ЭНЕРГИЯ
```

Ашуға арналған қолайлы жағдайлар: сулы ерітінді, оттектің жоқтығы және жылу, бірақ аса ыстық орта емес (белгілі бір температурадан асып кетсе, ферменттер бұзылады немесе табиғилығын жоғалтып, реакцияны мүлдем үдете алмайды). Ашу нан, йогурт, шай, сыра, шарап, сидр және соя тұздығы секілді көптеген тағамдар мен сусындар жасау үшін қажет.
Ішімдік – барлық ішімдіктерде кездесетін этил спиртінің немесе этанолдың C2 H5 OH жалпы атауы. Жүзім, алма және алмұрт секілді жеміс көздерінен алынған қантты ашыту арқылы жасалған этанолдың сұйылтылған ерітіндісінен шарап және сыра секілді сусындар дайындайды. Этанолдың концентрациясы жоғары ерітіндісі виски, джин, ром және арақ секілді "спирт" жасау үшін дистилляция арқылы алынады. Этанол ауада жанады. Ол оттектің көп мөлшерінде көк түсті жалынмен жанады және көмірқышқыл газы мен су бөледі.
ЭТАНОЛ + ОТТЕГІ =КӨМІРҚЫШҚЫЛ ГАЗЫ + СУ
Биоэтанол қантты қамыс секілді қалдықтарды ашыту арқылы алынады және кейбір кездерде бензин орнына отын ретінде пайдаланылады. Ол біздің қазбалы отындарға тәуелділігімізді азайтатын жаңармалы отын (қантты қамысты көп мөлшерде өсіруге болатындықтан) ретінде артықшылыққа ие. Бірақ ол әлі күнге дейін парникті көмірқышқыл газын бөледі, егер биоэтанол жасау үшін өсімдіктерге үлкен аумақтар бөлінетін болса, онда ормансыз қалу қаупін төндіреді. Этанол улы, бір дегенде оның көп мөлшерін қолдану өлімге әкеледі. Ол – тыныштандыратын дәрі, яғни ағзадағы қызметтерді, мысалы ойлау қызметі мен реакция уақытын баяулатады. Бұл басқарушылықтың нашарлауына және апаттарға әкеп соқтырады. Ол, ұзақ мерзімде, ішімдікке деген құмарлыққа әкеліп соқтыруы мүмкін.
Ғашықабаттағы зілзала
**Ғашықабаттағы зілзала** — 1948 жылдың 6 қазанында Ашхабатта болған зілзала.

1948 жылдың 6 қазанында түнгі сағат бірден он екі минут өтіп, халықтың бәрі қатты ұйқыда жатқанда Ашхабатта 9 баллдық зілзала болған. Бар-жоғы 15-20 секундке созылған сол зілзала бір мезгілде 160 мың адамның өмірін қиған. Қала құрылыстарының 98%-ы қатты бүлінген. 200-ден артық өнеркәсіп ошақтары жермен жексен болған. Ұйқыдағы адамдардың бәрін құлаған құрылыстар басып қалған. Зілзаланың күштілігі сондай, көрген адамдардың айтуына қарағанда, рельсте келе жатқан темір жол құрамы тепловозымен бірге қаңбақша ұшқан.

1998 жылы Ашхабат зілзаласының 50 жылдығы кеңінен аталып өтті. Сол жылы Бабасары Аннамұратов деген мүсінші «Зілзала» атты скульптуралық композиция салады. Онда «көк өгіздің мүйізіндегі» жер шары бейнеленген. Ол жарылып, қара күштер бел алғанда ананың қолындағы алтын бала болашаққа ұшып кеткелі тұрғандай әсер етеді. Сөйтіп, сол бала президенттің алтын мен апталған алып ескерткішіне ұласқан. Композицияның аяқталу сәті қарсы алдында тұрған Түрікменбасының алып мүсінімен аяқталады. Қолдан құйылған «көк өгіздің» биіктігі 15 м болғанда қарсы тұрған президенттің мүсіні одан 5 есе биік.

Түрікменстанда «Қызыл күндердің» ішінде «Қасірет шеккендерді еске алу күні» бар.

Дереккөздер
-----------
**Ақыл-ой тәрбиесі** — балалардың ойлау қабілетін дамыту, интеллектуалдық ақыл-ой санасын, дүниеге ғылыми көзқарасын жетілдіру, ой еңбегі мәдениетін қалыптастыруға бағытталған іс-әрекет. 

  

Ақыл-ой тәрбиесі жеке тұлғаны қоғамның өркениетті даму бағытына сай жан-жақты тәрбиелеудің құрамды бөліктерінің бірі. Ол білім жүйесін меңгеруге, оқушылардың рухани күшінің дамуына ықпал жасайды. Ақыл-ой тәрбиесінің басты міндеттері: оқушыларды табиғат, қоғам, адам жайындағы ғылым негіздерімен қаруландыру; қоршаған ақиқат дүниеге ғылыми көзқарасын, сенімін қалыптастыру; балалардың ойлау қабілетін (абстрактылы ойлау, ойлау операциялары — талдау, синтездеу, салыстыру, жинақтау, топтау, негізгісін ажырату, жіктеу т.б.), таным іс-әрекетін (іскерлік, дағды, бақылау, жазу т.б.) дамыту. Ол ой еңбегі мәдениетін меңгеруге, интелектуалдық іс-әрекетпен ұзақ шұғылдана білуге, оқушыларды дербес жұмыс істеуге дағдыландырады. Ақыл-ой тәрбиесі шәкірттердің ерекшеліктеріне қарай дидактикалық талаптар (саналылық, белсенділік, өздігінен жұмыс істеуге үйрену, ұғыну т.б.) қояды. Бұл талаптар оқу жоспары, бағдарламалар, оқулықтар арқылы іске асады. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы
**Ақыл** (кейде Рационалдылық, ағылш. *Rationality*) – ақылды (rational) түрде ойлау мен әрекет ету процессі, немесе күйі болып, пайымға негізделген зерде деңгейі, саналылықтың жоғары түрі. Ақыл адам сенімінің сену негізіне сай келуін, әрекетінің әрекет ету негізіне сәйкес болуын білдіреді. Ақыл ұғымы философияда көп мағыналы, ол сондай-ақ экономика, әлеуметтану, психология, эволюциялық биология, ойын теориясы және саясаттану секілді әртүрлі салаларда арнайы мағыналарға ие.

Ежелгі ойшылдар еңбектерінде ақылдың екі деңгейі болатыны айтылады. Ол — пайым және парасат. 

* Пайым — ақылдың табиғи күші, ол әрбір адамға тән. Есі дұрыс әрбір адамның тіршілік дағдыларын қай дәрежеде меңгергендігіне байланысты ойлау жүйесінің ең төменгі буыны.
* Парасат — ойдың мүлдем жаңа таным-білімдерді қорыта алатын және шындықтың аса терең мәнін танып біле алатын жоғары жасампаздық қабілеті.

  

Философияның тарихында ақылдың осы екі деңгейін зерттеуге неміс философы Кант зор үлес қосты. Ол ойлау жүйесінің үш қасиетін бөліп атайды: 

* жалпыны тану қабілеті (тіршілік ережелерін белгілеуі немесе ұғып алуы) — пайымдылығы;
* ерекшені жалпымен байланыстыруы (яғни жеке жағдайларды жалпының ерекшелігіне ендіруі) — тұжырымдау қабілеті;
* ерекшені жалпы арқылы анықтау қабілеті (яғни принциптерді шығару қабілеті) — парасаттылығы.

Интеллектуалдық таным қабілеті әр адамда әртүрлі, тіпті бір адамның өзінің түрлі өмір кезеңдерінде ол бірдей болмайды. Ойлау қабілетін дамыту, тәрбиелеу керек. Адам танымының табиғи прогресі туралы айта келіп Кант алдымен ақыл дамитынын: тәжірибенің негізінде ой айқын тұжырымдарға, сонан соң тұжырымдар көмегімен ұғымдарға жететінін, содан кейін бұл ұғымдардың негіздері және себеп-салдарлары ақылмен танылып, ең соңында ғылыми жүйеге келтірілетінін дәлелдейді. Сондықтан ақыл беру де (жас жеткіншектерге) дәл сол жолмен жүруге тиіс. Оқытушы да өз тыңдаушысынан алдымен пайымдай алуды, сонан соң ақылдылықты, ең ақырында ғалымдық қасиеттерді күтуі керек.

Ақыл-ой дамуының ең жоғарғы дәрежесі — даналық (өмірлік тәжірибеге сүйенетін терең ақыл). Адамның кейбір интеллектуалдық қызметтерін "жасанды интеллектіге" беру — компьютерлерді кеңінен қолдану да ақыл-ой қабілеттерін ары қарай жетілдіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Definition of RATIONALITY.
2. ↑  Definition of RATIONAL.
3. ↑  Reason.
4. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
**Ақын-Баба** Ақсұңқар (19.04.1978 ж.т.) - ақын, журналист, аудармашы. Талдықорған қаласындағы Илияс Жансүгіров атындағы  университетті екі мамандық бойынша (филология, тарих) қызыл дипломға бітірген (1997). 1997 - 2010 ж. "Қазақстан 1" телерадио компаниясында еңбек тәжірибесінен өтіп, "Жетісу" газеті,"Ақ желкен", "Жалын" журналы, "Қазақ радиосы", "Шалқар" ұлттық арнасы, "Қазақстан" телеарнасы қатарлы республикалық БАҚ-та журналистік кызметтер аткарды. Әдебиет саласы бойынша "Дарын" Мемлекеттік сыйлығының иегері (2002).Журналистика саласы бойынша "Жыл Адамы-Алтын Адам -2010" атағының иегері. "Мен Алтайдан ұшқан Ақсұңқар" поэзиялық кітабының авторы. "20 ғасыр ақындары" антологиясы, "Күміс күйме", т.б жыр жинақтарына, республикалық "Қазақ әдебиеті", "Жұлдыз" т.б басылымдарға жыр топтамалары енген. Журналистика, тарихи-мәдени, әлеуметтік тақырыптағы көптеген зерттеу мақалаларының авторы. Орыс әдебиетінің классиктері А.Ахматова, А.Ахмадуллина шығармаларын қазақ тіліне аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Baйc-Wais** – (wide Area Information Server) табиғи тілдегі сұраныс бойынша жоғалған түрлі форматтағы құжаттарды (егер ол құжаттар индекстелген болса) іздеуге мүмкіндік беретін бүкіләлемдік компьютерлік ақпараттық қызмет. 

Gopher сияқты WAIS жүйе ресурстарын табуға мүмкіндік жасайды, алайда егер Gopherge меню тізбегімен жылжытса, WAIS мұны бұйрық алғаннан кейін өзі-ақ орындайды. Талап ету бойынша жүйе табылған материалды монитор экранынан көрсетеді. 

Сондай-ақ WAIS - деректер базасын Интернет арқылы қол жеткізуге болатындай мақсатпен жүйеге қою тәсілі. 

WAIS «Информациялық стандарт жөніндегі Ұлттық ұйым қарастырған «Американ Ұлттық стандарты Z39:50: ақпарат іздеуді анықтау және кітапханалық қосымшалар үшін тұжырымдаманы ерекшелендіру» стандартын пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5ISBN 978-601-03-0070-5
**Толағай** – тас қоршаулы обалар тізбегі. Қарағанды облысы Шет ауданы Нұра ауылының оңтүстігінде, Толағай тауының солтүстігінде 14 км жерде. Аумағы 3,80×4,70 метр. Табылған заттар қола дәуіріне жатады.

Археологиялық зерттеу жұмыстарын ең алғаш 1935 жылы В. Никитин, В. А. Селевин, 1956 жылы Ә. X. Марғұлан басқарған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жүргізген. Оның аумағы 3,80x4,70 м. Қазба кезіңде мәйітті тас жәшікке қоятыны анықталған. Сондай-ақ кұмыралар, дөңгелек алқалар, алтын қаптырылған қола сырғалар, қола моншақтар табылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Мишель Сарду** (фр. ; 26 қаңтар 1947, Париж) – актер, әнші. 
Бай отбасында дүниеге келген. Сардудың әкесі де атақты актер әрі әнші, ал анасы әйгілі балерина болған. 1955-2009 жылдар аралығында Францияда ең көп сатылған дисктердің арасында екінші орынды Мишель Сардудың ән жинақтары алған. Ол махаббат жайлы әндер айтқан, шығармашылығында жаза, дарға асу, мұсылман әйелдерінің теңдігі жайлы да әндер кездескен. 
Мишель Сарду атақты Мишель Фюген, Вероник Сансон, Джонни Халлидей, Лара Фабиан, Шимен Бади әншілерімен қосылып та ән айтқан. 2004 жылы Гарумен дуэтте айтқан әні Францияның ән шеруінде бірнеше мәрте алдыңғы орынды иеленген. 
Әндері: «Comme d’habitude», «La maladie d’amour», «Je vais t’aimer», «La java de Broadway», «En chantant», «Les lacs du Connemara», «Musulmanes» т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Ашутасты** — Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Ашутасты ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Арқалық қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 28 км-дей жерде орналасқан.

Халқы
-----

1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1736 адам (832 ер адам және 904 әйел адам) болса, 2009 жылы 1914 адамды (930 ер адам және 984 әйел адам) құрады.

Білім беру және қызмет көрсету мекемелері
-----------------------------------------

Ауылда А.С.Макаренко атындағы орта мектеп, "Гүлдер" балалар бақшасы, Мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік амбулатория жұмыс жасайды. Қызмет көрсету саласында 9 сауда нүктесі мен 1 қоғамдық тамақтандыру орыны бар.

Инфраструктура
--------------

Ашутасты ауылының тұрғын үй қоры 20932 шаршы метрді немесе Арқалық қаласына қарасты ауылдық мекендердегі жалпы тұрғын үй қорының 14%-ын құрайды.
Арқалық қаласына дейінгі жолдың ұзақтығы - 35 км, қаламен екі ортада автобус қатынасы бар («Арқалық-Ашутасты» маршруты бойынша 2 жеке автобус тартылған). 
Ашутасты ауылының ішіндегі жолдардың ұзындығы 8 км құрайды, олардың барлығы қатты жабынға ие, жолдардың күйі - қанағаттанарлық.

Өнеркәсіп
---------

Ауылдағы негізгі жұмыс бағыты - ауыл шаруашылығы болып табылады. "Қостанай облысының Арқалық қаласы территориясын дамытудың 2016-2020 жылдарға арналған Бағдарламасында" келтірілген мәліметтерге сәйкес, 2016 жылы ауыл территориясында 20 шаруашылық нысандары, оның ішінде :1 ЖШС, 5 ШҚ және 14 ЖК қызмет еткен. Базалық шаруашылық - «Арқалық ауылшаруашылық тәжірибе станциясы» ЖШС. Негізгі салалар - өсімдік шаруашылығы, мал шаруашылығы, ауылшаруашылық өнімдерін қайтаөңдеу (қайтаөңдеу цехтарының саны - 5 бірлік). 
2016 жылдың 1 қаңтарындағы мәліметтерге сай егістік жерлер ауданы - 29061 га; жайылым - 40035 га, оның ішінде жергілікті тұрғындардың малын жаюға арналғандары - 3750 га .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  Программа развития территории города Аркалыка Костанайской области на 2016-2020 годы. - Приложение к решению маслихата от 27.10.2016 года №57


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 *Айдар* •
 Аққошқар •
 Алуа •
 Аңғар •
 **Арқалық** •
 Ашутасты •
 *Бектас* •
 Восточное •
 Екідің •
 Жалғызтал •
 Жаңақала •
 Көктау •
 Қайыңды •
 Қызылжұлдыз •
 Матросово •
 *Маятас* •
 Мирное •
 Молодёжное •
 Родина •
 Үштөбе •
 Фурманово •
 Целинное 
 |

 |
**Шарль Пьер Бодлер** (фр. , 9 сәуір 1821 жыл – 31 тамыз 1867 жыл, Париж) – ақын және сыншы, әлем және француз әдебиетінің классигі .

1857 жылы «Сұрқия гүл» атты тұңғыш поэтикалық жинағы жарық көреді. Ол шығармаларын символизм және модернизм бағытында жазады. 1860 жылы «Париждік сплин» атты проза түріндегі өлеңдер жинағы басылып шығады. Бодлердің өлеңдеріне К. Дебюсси, Э. Шабрие, Г. Форе, Венсан д’Энди, Эрнест Шоссон, Альфредо Казелла, А. фон Цемлинский, А. Берг, К. Штокхаузен, Н. Рорем, Л. Андриссен, А. Соге, Кайхосров Сорабджилер ән жазады. 16 жыл бойы Эдгар Поның шығармаларын француз тіліне аударады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Зейнеғали Қамитов** (1916-2003), теміржолшы, Социалистік Еңбек Ері (1971). 1927-1934 ж. Жаңа ауыл ұжымшарында (қазіргі Бұқар жырау ауданында) жұмыс істеді, 1935-36 жылдары Омбы темір жолының 7-құрылыс учаскесінің жұмысшысы, 1936-37 ж. 26-жол станцияның жұмысшысы, 1938-1977 жылдары Поезд тіркеуші, құрастырушы, Қарағанды-сұрыптау темір жол станцияның кезекшісі. Поездарды құрастырудың жаңа жедел тәсілдерін енгізу арқылы ерен еңбекке қол жеткізді. Жолдарды жылжымалы түрде бағыттап, диспетчер құрастырған поезды жаңа құрастырылатын поезбен бір мезгілде тарату әдісін енгізудің бастамашысы. 2 рет Ленин орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Соңғы жылдардағы ғылымға енгізілген үлкен жетістіктердің бірі молекулалық биология мен генетиканың жаңа саласы **гендік инженерия**ның дамуы. Гендік инженерия әдісі ағзаның бағалы қасиеттерін сақтап қалумен қатар, оған жаңа, сапалы қасиет береді. "инженерия" термині құрастыру деген мағынаны білдіреді.

Гендік инженерия әдістері түраралық кедергілерді болдырмай тұқым қуалайтын қасиеттері өзгеше, табиғатта кездеспейтін жаңа ағзалар жасауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар гендік инженерия әр түрлі ағзалар геномының бөлігінен рекомбинантты ДНҚ құрастыруымен қатар ол рекомбинантты молекулаларды басқа ағза геномына енгізіп, онда жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Демек бұл жерде зерттеуші гендерді бір ағзадан екіншісіне тасымалдағанда ағзалар арасындағы таксономиялық туыстық кедергі болмайды.

1972 жылы П.Бэрг әріптестерімен алғаш рет шыны түтік ішінде үш түрлі ұсақ ағзаның ДНҚ үзінділерінен жаңа будандық ДНҚ құрастырды. Будан немесе рекомбинантты ДНҚ -ның құрамында маймылдың онкоген вирусы SV-40 -тың толық геномы, бактериофаг- L геномының бөлігі және ішек таяқшасының галактоза гені болады. Осы уақыттан бастап гендік инженерия әдісі дүниеге келді деп есептелінеді.

1973-1974-жылдары С.Коэн мен Г.Бойер басқа ағзалардан бөліп алынған генді бактерия плазмидасының құрамына енгізді. Олар басқа ағза гендерінің жаңа ағза ішінде жұмыс істей алатынын көрсетті. Содан кейін дүние жүзінің көптеген зертханаларында жұмыс істеуге қабілетті әр түрлі плазмидалар алынды. Осындай әр түрлі бөтен гендері бар бактерия жасушаларының жиынтығы "гендер банкісі" деп атайды. Ол банкіден керек генді бөліп алуға болады. Гендер банкісі АҚШ-та, Батыс Еуропада және Ресейде жасалған. Жануарлар, өсімдіктер және микроағзалардың барлық гендерінің қызметін қолдан басқаруға, сондай-ақ жаңа гендер енгізу арқылы тұқым қуалайтын ауруларды болдырмауға, жоғары сапалы өнім алуға болады.

Гендік инженерия әдісі көп сатылы күрделі тәжірибелерден тұрады. Олардың негізгілері: 1)ДНҚ-ны белгілі жерден бөлетін ферменттер-рестриктазалардың ашылып, ДНҚ- рестрикция құбылысының анықталуы; 2)гендер синтезінің химиялық және химоферменттік әдістерінің ашылуы; 3)синтезделген генді басқа ағзаның жасушасына тасымалдап, онда геннің экспрессиясын қамтамасыз ететін ДНҚ-ның векторлық молекуласын анықтау; 4)ДНҚ-ның әр түрлі бөліктерін біріктіру әдісімен рекомбинантты ДНҚ-ны тасымалдайтын клондарды іріктеу.

Осы жетістіктер гендік инженерияның әдістемелік ілімінің негізі болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қасымбаева Т."Тіршіліктану",10-11,2003,164 б,ISBN 9965-16-200-X
**Зейнолла Жақыпов** (5.12.1916, қазіргі Қарағанды облысы Қоңыртас кенті - 18.5.1981, Қарағанды қаласы) - актер, режиссер, драматург.

1944 жылында Қазақстанның еңбек сіңірген артисі .

1939 жылында Алматы театр училищесін бітірген.

Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) театр, музыка және кинематография ин-тында тәжірибе жинақтаудан (1950) өтті. Ол Қарағанды облысы драма театрында актер, директорлық орынбасары (1939 - 1948), бас режиссеры. әрі директор (1954 - 1978), әдебиет бөлімінің меңгерушісі (1978 - 1981) болып қызмет атқарды.

Сондай-ақ, 1948 -19 54 жылдары Қарағанды облысы атқару комитеттінің өнер істері бөлімін басқарды.

Ойнаған рольдерінің
-------------------

Намысұлы (М.Әуезов пен Ә.Әбііпевтің "Намыс ғвардиясында"), Шораяқ (Ш.Қүсайыновтың "Алдар көсесін-де"), Науан хазірет (Ғ.Мүсіреповтің "Ақан сері - Ақтоқтысында"), Осип (Н.В. Гоғольдің "Ревизорында"), т.б. көрнектілері бар.

Режиссер ретінде Әуезовтің "Еңлік - Кебегін", "Айман - Шолпанын", Ш.Қүсайыновтың "Біздің Ғани" мен "Кеше мен бүгін", Ә.Тәжібаевтың "Майра", т б. спектакльдерін қойды. Ж.Сәрсековпен бірігіп "Зауреш", "Бажалар мен балдыздар", "Жүрек жырлары", т.б. пъесалар жазды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Зейiннiң бөлiнуi** деп адамның өз зейiнiнiң ауқымында бiр уақытта бiрнеше əртүрлi нысандарда ұстай алу қабiлетiн түсiнемiз. Осы қабiлетiне орай əр адам бiр мезгiлде бiрнеше əрекеттердi өз зейiнiнде ұстап, орындау мүмкiндiгiне ие. Мысалы, əйгiлi Юлий Цезарь бiр уақытта өзара байланыспаған жетi iспен шұғылдана алады екен. Ал Наполеон өз көмекшiлерiне бiр уақыт iшiнде жетi ресми құжат бойынша көрсетпе берiп, жаздыратын қабiлетке ие болыпты. Бiрақ өмiр тəжiрибесi көрсеткендей, адам тек қана бiр iстi, кейде екi iстi саналы орындау мүмкiндiгiне ие. Бұл жағдайда орындалып жатқан жұмыстың бiрi саналы зейiндi талап етпейтiндей, автоматтандырылған дəрежеде болуы қажет. Егер бұл шарт сақталмаса, iсəрекеттердi бiрiктiрiп орындау мүмкiн емес.

Қолданылған әдебиеттер
----------------------

Б 12 Жантану негіздері. (Жалпы психология). Жоғарғы оқу
орындары студенттеріне арналған дəрісбаяндар жинағы. Алматы, 2006.—306 бет.

Санат
-----

Жантану негіздері
**Серікқалиұлы Зейнолла** (1938-2004) -Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Нұржау ауылында туған.[1]. Әл-Фараби атындағы қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің филология (журналистика) факультеты (1960), Абай атындағы Қазақ педагогика институтынын аспирантурасын (1968) бітірген, "Қазіргі қазақ тарихы романының кейбір мәселелері" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған (1969). Төлеңгіт руынан шыққан.[2]

"Пионер", "Жұлдыз" журналдарында, Жазушылар Одағында, "Социалистік Қазақстан" газетінде, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және Өнер институтында жауапты қызметтер атқарды (редактор, бөлімдер меңгерушісі, жауапты хатшы, т.б.), ҚазМҰУ-да арнаулы курстар жүргізді. 

"Қазақстан" баспасының, Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің бас редакторы, ҚР Парламентінің бөлім меңгерушісі болып істеді. 2001 жылдан "Раритет" баспа компаниясының бас редакторы болды.

Дүниетану даналығы" ҚР Білім және ғылым министрлігінің арнаулы бағдарламаларына енгізіліп (1994), жоғары оқу орындарына — мұғалімдерге, филология, журналистика, Өнер факультеттері студенттеріне оқу құралы ретінде ұсыньлған. Жекелеген мақалалары неміс, татар, орыс, түрік тілдерінде жарияланған. 

Р.Ролланның "14 шілде", А.Штейннің "Толас", Н.Мирошниченко мен Э.Бобровтың "Қара маржан" пьесаларын (Қызылорда, Семей, Торғай, Жамбыл облыстық драма театрлары сахнасында койылған), В.Г.Короленконың әңгімелерін, венгр әңгімелерін аударған, көп томдық "Өнердің ықшам тарихын" (Б.И.Ривкин. "Антик Өнері", 1988), "Мәдениет және өнер" сөздігі терминдерін (2000) қазақ тіліне аударушылардың бірі.

Қазақстан Жазушылар одағы Басқармасының мүшесі (X, XI, XII съездерде сайланған), Сын кеңесінің төрағасы. Жазушылар Одағының Халықаралық қауымдастығы Тексеру комиссиясының мүшесі (М. 1992-1999), Қазақстан Республикасы Үкіметі жанындағы әдебиет, Өнер және сәулет саласындағы ҚР Мемлекеттік сыйлықтары жөніндегі комиссиясының мүшесі (1992 жылдан), Біріккен ұлттар ұйымына жәрдемдесу Қоғамдастығы Басқармасының мүшесі болды.

Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1999), ҚР Мемлекеттік сыйлығының (2002) және Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының лауреаты (1994), Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің құрметті професоры (2000). 

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасымен (1988), "Тәуелсіздіктің он жылдығы" медалімен марапатталған. 1997 жылы Семей (Шығыс Қазақстан) облысы "Абай ауданының құрметті азаматы" атағы берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж. ISBN 9965-09-134-Х1981-89
2. ↑
**Зейдерзе** (нидер.  – Оңтүстік теңіз) — Солтүстік теңіздің Нидерланд жағалауындағы оңтүстік шығанағы. 

Теңізден Батыс Фриз аралдары арқылы бөлініп жатыр. 1282 жылы болған теңіз дауылы әсерінен жағалаудағы бөгет құлап, Флево көлінің теңізбен қосылуынан пайда болған. Жағалауы аласа, батпақты. Бөгеттер мен дамбылар арқылы бекітілген. Шлюздік дамбы арқылы солтүстігінде Вадден-зе, оңтүстігінде Эйсселмер шығанақтарына бөлінеді. Тереңдігі 3 – 4 м, кеме жүретін бөліктерінде 8 – 24 м-ге дейін жетеді. Толысу толқындары 1,4 – 1,9 м-ге дейін көтеріледі. 1920 жылдан бастап құрғату жұмыстары жүргізілуде. Құрғатылған жерлер – "польдер" деп аталады. Шығанақ жағалауындағы ең ірі порт – Амстердам.
**Такаши Адзума** (жапон. 東孝)— Гранд мастер, кудо (дайдо джуку) президенті және негізін қалаушы (8 дан Дайдо джуку,3 дан дзюдо).

Өмірбаяны
---------

1949 жылы Мияги префектурасының Кесен Нума қаласында дүниеге келді. 1965 жылы Кесен Нума қаласының орта мектебінде білім ала бастады. Сонымен қатар дзюдо клубына қатысып, онда Будомен танысты. Сол кезден бастап өз өмірін Будоны біліп-тануға арнады.  

1970 жылы қарулы күштерде қызмет атқарды.  

1971 жылы Васеда Университетінің кешкі бөліміне оқуға түсті.  

1972 жылы қарулы күштердегі қызметін аяқтады.  

22 жасында Киокушинкай Федерациясының мүшесі болды. Бастапқы кезден-ақ әріптестерінің арасында дзюдо арқасында иеленген үлкен физикалық күшімен және жеңілуді білмейтін үлкен рухтық күшімен ерекшеленді.
Васеда Университетінде Киокушинкай филиалын құрды.
1973 жылы Киокушинкайдан болған 5-ші ұлттық жарысқа қатысты  
.
1974 жылы Киокушинкайдан болған 6-ші ұлттық жарыста 2 орын иеленді.  

1975 жылы каратеден жетістіктерін жоғарлату және оқып-үйрену мақсатымен АҚШ-қа кетті. Киокушинкайдың 1-ші халықаралық жарысында 6 орын алды.  

1976 жылы Киокушинкайдың 8-ші ұлттық жарысында 3 орын алды.  

1977 жылы Киокушинкайдың 9-шы ұлттық жарысында Гран-при ұтып алды.  

1979 жылы Киокушинкайдың 11-ші ұлттық жарысында 3 орын иемденді. Киокушинкайдың 2-ші халықаралық жарысында 4 орын жүлдегері болды. Шектен тыс ауыр салмақтағы бәсекелестермен болған сайыстардан алған тәжірибе арқасында, ол салмақ дәрежесіндегі айырмашылықты ескеру үшін ресми ережелердің, сонымен қатар басқа соққы беру, белден төмен соққы және лақтыру шеберлігінің өзгертілуі қажеттігін түсінді.  

1980 жылы Будоның мүлтіксіз идеалын іздеуге кірісті.  

1981 жылы Мияги префектурасының Сендай қаласында «Каратэ-до Дайдо-Джуку» клубын ашты.  

1995 жылы Хокутоки Турнирінде 12 мұзды тіректі сындыру өнерін керемет көрсетті. 2006 жылы 13 мұзды тіректі сындырып, әлемдік рекорд жасады.
**Борат**  – бор қышқылының тұздары. Табиғатта ашарит, гидроборацит, бура, т.б. минералдар түрінде кездеседі. Бұлардың ең маңыздысы тетрабор қышқылының натрий тұзы – бура. Борат ромбылық, моноклиндік, ішінара кубтық және тригональдық сингонияларда кристалданады. Борат сусыз және сулы болып топталады. Түрі түзсіз, аморфты немесе кристалды. Сусыз Бораттың балқу t 500 – 2000°С аралығында. Сулы Бораттың қаттылығы 2 – 5, ал сусыз Бораттікі 9. Борат кен орындары жанартаутекті шөгінді, эндогенді жапсарлы-метасоматитті және галогенді шөгінді болып бөлінеді. Қазақстанда Бораттың ірі кен орны Атырау облысы Индер ауданында орналасқан Индер тұзды күмбезі. Борат керамика, тоқыма, шыны, эмаль өнеркәсібінде, металл дәнекерлеуде және кір жуатын ұнтақ заттар дайындауда, сондай-ақ бор қосылыстарын алу үшін пайдаланылады.
Бор қышқылдары негізінде орта борат аталатын қышқылдан (Н3ВО3) шығады. Осы қышқылдан біраз су бөліп шығарсақ, ол метабор кышқылына айналады: Н3ВО3—Н2О = НВО2. Орта борат қышқылының 4 бөлшегінен 5 бөлшек суды алып тастатын болсақ , онан полибор қышқылдарының бірі — Н2В4О7 шығады. Осы сияқты жолмен шығатын бор қышқылдарының түрі өте көп.

Осы келтірілген мысалдарға қарағанда бораттар бір, екі, үш және онан басқа да валентті металдардан түзіле алатындығы түсінікті. Алайда бор үш валентті элемент болғандықтан, оның негізгі қышқылы орта бор болады, яғни көбінесе үш
валентті комплексті анион [ВО3]3— оның тұрақты түрі болып табылады. Сонымен қатар бораттар галоид тұздармен бірге көл
шөгінділерінде көп кездеседі. Бұл жағдайда олар көбінесе гидробораттар құрайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайышов — Алматы: "Мектеп" баспасы" ЖАҚ , 2003. — 248 бет.
ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
2. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
3. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
4. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
Сауын маусымы - малдың желінінде сүт түзіліп, сауылатын мерзімі. Сауын маусымы ұзақтығы түліктің түріне, малдың физиологиялық жағдайына (буаз - қысырлығына) байланысты өзгереді. Қалыпты жағдайда сиырдың cауын маусымы - 10 ай (305 тәулік), биенікі - 4-5, қой мен ешкінікі - 4 ай, інгендікі -12-13 ай созылады. Сауын маусымы барысында тәуліктік сүт сауымының өзгеруін сауын сызығымен (лактационная кривая) бейнелейді. Сауын маусымы басқы сүттену кезеңінде (раздой) тәуліктік сүт сауымы күнделікті молайып, одан кейінгі сауынның қызған кезеңіңде (разгар лактации) жеткен жоғары деңгейіңде сақталады да, буаздықтың соңғы айларына сәйкес келетін суалту кезеңінде (запуск) бірте-бірте азайып, сиыр келесі cауын маусымында суалтылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Сауыт**, *Сауыж* – Тоғызақ өзені алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Фёдоров ауданы Пешковка ауылының оңтүстігінде 1 км жерде, теңіз деңгейінен 202 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 4,4 км2, ұзындығы 3,1 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 8,3 км. Бойлық бағытта созылып жатқан көл жағалауы жазық. Жаз айларында шарасы кеуіп қалады немесе шалшық батпаққа айналады. Негізінен жауын-шашын, қар суларымен толысады. Атырабы шабындыққа, егістікке пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Сауын алу салты** (*Ердің күйін сұрама, жұрттан сауын сауған соң* — "Ел аузы" кітабынан). Бұрын кедейлер мен малы аз адамдар ауқатты байлар мен жақын ағайындарынан сүтін пайдалану үшін сауынға деп құлынды бие немесе бұзаулы сиыр, кейде бірнеше қой, ешкіні де белгілі бір уақытқа сұрап алады. Сауынға алған малдың сүтін, май, қаймағын пайдаланып, қысқа құрт, ірімшігін дайындайды. Сауын тәртібі бойынша, алған адам малдың күйін төмендетпей және оның төлін де мезгілінде аман әкеліп тапсыруға кепілдік береді, шығын болса сөз айтпай төлейді. Сауын алудың ереже, тәртібі осындай, оған ешкім дау айта алмайды. Ертеректе кедейлер байлардан сауын беруге міндетті болған. Бұған ел ағалары мен ақсақалдары да араласып, ауқатты кісілерді осындай жәрдемге шақырып, ықпал етіп отырған. Бұл да қазаққа біткен қайырымдылық қасиетінің бір көрінісі екені анық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың дархан дастарқаны — Алматы, "Алматыкітап", 2005 ISBN 9665-24-559-2


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Сүт |
| --- |
|  |
| Төрт түлік сүті | 
Сиыр сүті • Бие сүті • Түйе сүті • Ешкі мен Қой сүті |  |
|  |
| Сүт түрлері | 
Жай сүт • Пастерленген сүт • Қайнатылған сүт • Піскен сүт • Қойытылған сүт • Құрғақ сүт • Ұйыған сүт • Майсыздандырылған сүт |
|  |
| Сүт өнімдері | 
Айран • Қаймақ • Кілегей • Сары май • Ірімшік • Балқытылған сыр • Сүзбе • Саумал • Қымыз • Шұбат • Қойыртпақ • Қатық • Құрт • Сарысу • Шалап • Іркіт • Ақлақ • Балмұздақ • Сүт коктейлі • Йогурт • Варенец • Ряженка • Ацидофилин • Қазақтың ұлттық сүт тағамдары |
|  |
| Қосымша | 
Сауу • Сауыншы • Сауын алу • Уыз • Емшек сүті • Лактация • Лактоза |

 |
**Сауыр таулары** - тау жүйесі Алтай-Саян және Тянь-Шань екі ірі тауның торабында жатқан таулар. Оның ең биік нүктесі – Мұзтау (3816 м). Жотаның Қазақстан жеріндегі ұзындығы 50 км. Сауырдың шыңдары тегіс және күмбез тәрізді. Сауыр шыңдарынан Зайсан көліне Үлкен Ұласты, Кендерлік, Қараүңгір, Обалы, Теректі, Жеменей, Үйдене өзендері ағады. Сауыр-Тарбағатай тауларының аймағы табиғи ерекшеліктеріне сәйкес Тарбағатай таулы-далалы ауданы және Сауырдың таулы орманды-шалғынды дала-сы болып бөлінеді. Тарбағатай даласының өсімдіктері бұталы, қарағайлы болып келеді де, таудың солтүстік беткейінде альпі шалғынына ұласады. Оңтүстік бет-кейде де бұталы өсімдіктер көп. Сайларда жемісжидек ағаштары, көк терек, ақ терек шағын ормандар кездеседі. Тарбағатайдың биік шалғыны Алтай тауынан ауысса, алма, Түркістан аршасы сияқты түрлер Тянь-Шань аймағынан келген. Оңтүстік беткейдің далалық бөлігінде жусанды өсімдіктер көп, ол жайылым есебінде пайдаланылады. Тау алқабында егістік мол әрі таудың батыс беткейінде бақтар бар. Ормандары Сібір ағаштары мен Тянь-Шань шыршасынан тұрады. Бұл аймақтың Сібір мен Орта Азия аралығындағы өткінші орын екенін тағы да дәлелдейді. Сауырдың оңтүстігі мен Тарбағатайдың шығыс бөлігі аралығын Шілікті шөлейт даласы алып жатыр.

Сауыр-Тарбағатай тау жүйесі суреті

Тағы қараңыз
------------

* Сауыр-Тарбағатай
* Тянь-Шань
* Алтай тауы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сауыр тауларының сипаттамасы
2. ↑  / Сауыр талуарының орналасуы
**Рош-ха-Никра** (ивр. ראש הנקרה‎ ) — Израильдің Ливан елімен шектесетін аймағында көрінісі қызықты тау жартастары. Тау тізбегі теңізге келіп тоқтайды да, сол жерден суға шайылған ақ жартастар байқалады. Ол құрамында әктасы бар тау жынысы.

Рош-ха-Никраның тағы бір тамаша орыны - теңіз суы толған үңгірлер мен жарықтар. Шым-шытырық лабиринт кейпіндегі жартастар теңіздің үздіксіз толқыны әсерінен пайда болыпты. Атап кетерлік жайт бұл үңгірлерді көруге жыл сайын мыңдаған туристер келеді екен және олардың айтуынша үңгір ішінен таралған жаңғырық су толқынына ұласып ұдайы симфония тудырады екен. Бұндай феномендердің жиі кездесуі Жер бетіне бір құпиялылық пен әшекейлік тудыратыны анық.

Галерея
-------

* Рош-ха-Никра
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
**Рошани** — ауғандықтардың Ұлы Моғолдар империясына және ауған тайпаларының феодал ақсүйектеріне қарсы халық қозғалысының (1560 ж. ш.— 1638) әдебиетте қолданылатын атауы. Қозғалысқа мұсылмандардың рошани (сектаның негізін қалаушы Баязид Ансаридың — Пир Рошан деген екінші атынан шыққан) сектасы басшылық етті. Қозғалыс Ұлы Моғолдар қолдаған феодалдардың қауымдық жерлерді тартып алуына, хандар мен улемалардың айырықша праволарын жоюға бағытталды. Рошани Ұлы Моғолдар мен ауған феодалдарының әскерлерін талай рет талқандады. Ұлы Моғолдар Рошани қозғалысын басты.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
**Бағила Өмірбайқызы Әшімбаева** (25.3.1944 жыл, Қырғыз Республикасы, Киров ауданы Буденный ауылы) — ғалым, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1985).

Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1966). 1967 — 1992 жылы Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтында ғалыми, аға ғылыми қызметкері болды. 1992 жылдан Физика-техникалық институтында аға ғылыми қызметкер.

Негізгі ғылыми еңбектері электрондық спектроскопияға арналған. Ол зарядталған бөлшектер шоғының энергия және масса талдамасын жасауға арналған сезгіштігі жоғары электр статикалық айналы талдауыштарды құрастыруға қатысты. Мұндай талдауыштар іргелі және қолданбалы физика мәселелерін шешуде кеңінен пайдаланылады. 

Қазақстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1992).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Форт-Уильям** (ағыл. *Fort William*, скотс. *Fort Weelum*, шотл. *An Gearasdan*) - Шотландияның солтүстігіндегі қала. Хайленд округының батысындағы ірі қала. Туристік орталық.

География
---------

Лох-Линн шығанағының солтүстік-шығысында, Британ аралдарының ең биік тауы Бен-Невистің бөктерінде орналасқан.

Тарихы
------

1654-1655 жылдары осы жерде генерал Дж. Монк Килмали (ағыл. *Kilmallie*) бекінісін салған, бірақ ол біраз уақыттан кейін қиратылды. 1690 жылы қайта салынған қала Вильгельм III-нің (ағыл. *William III*) есімі берілді. Қаланы Мэрибург (ағыл. *Maryburgh*) деп те атайды.

1715 жылы және 1746 жылы якобиттердің екі шабуылына қарсы тұра алды.

1860 жылы бекініс бөлшектеніп, 1890 жылы теміржол мен станция құрылысы кезінде жер бетінен жойылды.

Әдебиет
-------

* MacCulloch, Donald B. (1971). *Romantic Lochaber*. Chambers.

Сілтеме
-------

* Map sources for Fort William, Highland
«**Калевипоэг**» — эстондардың ұлттық эпосы. Халық арасына ертеден тараған **Калевипоэг батыр** туралы аңыздар жиынтығы. Алғаш жинаушы Ф.Р.Фельман, жүйеге түсіруші оның шәкірті Ф.Р.Крейцвальд болды. Ол жекелеген аңыз оқиғаларын жалғап, дамытып, эстон халық өлеңдері өлшемімен бір тұтас эпикалық шығармаға айналдырды. Эпос желісі ерте кезже эстон халқын билеген қаһарман батыр Калевипоэгтың халық жауларына қарсы күресіне құрылған. Эпостың соңғы эпизоды елге баса көктеп енген кресшілер жорығын (XIII ғасыр) бейнелейду. Жырда Калевипоэг тағдыры арқылы эстон халқының сан ғасыр бойындағы тәуелсіздік, ерлік күресі бейнеленеді. «Калевипоэг» эстон ұлт әдебиетінің қалыптасуы мен өркендеуіне үлкен ықпал жасады. 

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1974. 5 том. 186 бет.
Бағдаршам
Сен ойлайтын шығарсын адамдарға және көліктерге бағыт-бағдар,қашан жүруді,қашан тоқтауды көрсететін бағдаршамды көліктен кейін ойлап тапты деп? Бірақ олай емес!
140 жыл бұрын қала көшелерінде көптеген көліктер,адамдар,ат арбалар жүрген.Солардын бір –бірімен соқтығып қалмас үшін қиылысқан көшелерге бағдаршам орнатқан.Ен бірінші бағдаршам Англия астанасы Лондонда орнатылған.Бірінші бағдаршам өзгеше болған.Алғашқы бағдаршамда бар жоғы екі көз болған олар жасыл және қызыл.Оны арнайы адам қолымен басқарған,ол жасыл және қызыл жалаушаларды көрсетіп отырған.Кілт түстін ауысуы өте қауіпті болды,біреуі тоқтамаса,енді біреу жүріп кететін.Сонда адамдар ескертуші белгі-сары түсті ойлап тапқан.Уақыт өте келе бағдаршамдарды бағаналарға орната бастаған.Онда түсті көрсетуші үлкен қара тіл болған.Кәзіргі бағдаршамдар ток көзімен жұмыс істейді.Олар өздері қосылып, жол көрсетіп отырады.