recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Комитас Ахцеци**— VII ғасырдағы армяндық шіркеу қайраткері, Арменияның католикосы. Рухани композитор, діе маманы, гимнограф.

Өмірбаяны
---------

Комитас Ахцеци 6 ғасырда дүниеге келген. 615-628 жылдар аралығында Арменияның католикоксы болған. Өзінің рухани- мәдени және құрылысты шеберлігімен атақты болған. Ахцеци Двиндық жиналысты аяқтаған, ал 618  жылы қыздардың қаза болуында- рипсимеянок болған еді.  Комитас «Христовой любви себя посвятившие» шараканын оқыған болатын. Бұл туынды епті түрде әдеби мәтіннің алынған аумағынан, оған сәйкес ритмикасымен және тамаша әуенімен өзгешеленеді.  оның кацурды византиялық үлгіге сұғынғанымен сол кезеңдегі византиялық кондактардан үлкен мелодиялықпен ерекшеленеді.

Епископ Себеостың хаттарына сәйкес, Ахцеци Комитас Эчмиадзин жиналысын ағаштармен алмастырған. Ахцеци Комитас өте ерекше, әрқашан айрықша болып көрініп жүретін болған.
**Мелисса Тереза Варгас Абреу** (ағылш. *Melissa Teresa Vargas Abreu*; 16 қазан 1999, Куба,Сьенфуэгос) — Кубалық волейболшы, "Сьенфуэгос" командасының шабуылшысы.

Мансабы
-------

Мелисса волейболға 8 жасынан қызығады. 13 жасында жас шабуылшы Куба құрамасының мүшесі атанды және қазіргі уақытта да Куба мемлекетінің волейбол құрамасында ойнайды. Мелисса өзінің алғышқы екі ойынында гол соғып, командасына 16 және 13 ұпай алып келген. 2014 жылы 15 қазанда Куба құрамасының Канаданы жеңген кезінде XIII Әйелдер Волейболы Pan American Cup атағын женді. Кубаның ұлттық құрамасы Варгастың құзырына 134 ұпай алып келді. Бұл көрсеткіш континет аралық тарихта Аури Круздан кейінгі 2 орынды иеленді. Аури Круздың құзырында 151 ұпай болып отыр. Осы жылы Варгас World Grand Prix-тың алдын ала турнирінде 3 ойында 48 ұпай жинап, үздік бомбардир атағына ие болды.

Клубы
-----

* Куба Cienfuegos (2014)

Интервьюлардан үзінділері
-------------------------

''Мен Мирея сияқты болғым келеді, ол маған өте ұнайды.'' деді Варгас өзінің интервьюлерінің бірінде. Варгастың тіпті өз кумирінің алдында физикалық артықшылықтары бар. Ол Мирея Луиске қарағанда 8 см ұзынрақ. Сонымен қатар Варгас 3,38 м ұзындыққа секірген болатын.
Николас Вулстан Парк (1958 жылы 6 желтоқсанда туған) - Уоллес пен Громит, Creature Comforts, Chicken Run және Shaun the Sheep фильмдерін жасаған британдық аниматор, режиссер, продюсер және жазушы. Парк жалпы алғанда алты рет Оскар сыйлығына ұсынылды және « Жаратылыс жайлылығы » (1989), «Қате шалбар» (1993), «Жабық қырыну» (1995) және Уоллес пен Громит: Қоянның қарғысы (2005) фильмдерімен төрт жүлдені жеңіп алды. Оның 2000 жылы шыққан « Chicken Run » фильмі ең көп табыс әкелген стоп-motion анимациялық фильмі болып табылады.

Анимациядағы жұмысы үшін 2012 жылы Парк суретші сэр Питер Блейк Блейктің ең танымал өнер туындысының жаңа нұсқасында — Битлз сержантында пайда болу үшін таңдаған британдық мәдени белгішелердің бірі болды. Pepper's Lonely Hearts Club Band альбомының мұқабасы — оның өміріндегі британдық мәдениет қайраткерлерін атап өту үшін.

Жеке өмірі
----------

Николас Вулстан Парк Англияның Ланкашир штатындағы Престон қаласында тігінші Мэри Сесилия (қызы Эштон; 1930 жылы туған) және сәулет фотографы Роджер Вулстан Парктің (1925–2004) отбасында дүниеге келген. Бес ағайындының ортаншы баласы, ол Пенвортэмде өсті; кейінірек отбасы Уолмер көпіріне көшті. Оның әпкесі Джанет Ланкаширдегі Лонгтон қаласында тұрады. Ол Катберт Мейн орта мектебінде (қазіргі біздің ханымның католиктік орта мектебі ) оқыды.

Мансап
------

1985 жылы Пак Бристольдегі Aardman Animations компаниясының қызметкерлеріне қосылды, онда ол коммерциялық өнімдерде аниматор болып жұмыс істеді (соның ішінде Питер Габриэльдің « Балға » музыкалық бейнесі, онда ол пешке дайын тауықтардың қатысуымен би сахнасында жұмыс істеді). Ол сондай-ақ Пи-видің ойынханасының бірінші маусымындағы Пенни мультфильмдерін анимациялауға қатысты, онда Пол Рубенс өзінің кейіпкері Пи-ви Герман ретінде бейнеленген. Осының бәрімен бірге ол «Ұлы күнді» аяқтады және осымен пост-өндірісте ол «Ерін синхрондау» деп аталатын шорт сериясына өз үлесі ретінде Creature Comforts жасады. Creature Comforts анимациялық хайуанаттар бағының жануарларын үйлері туралы айтатын адамдардың саундтрегімен үйлестірді. Екі фильм көптеген марапаттарға ұсынылды. A Grand Day Out бағдарламасы BAFTA сыйлығы үшін Creature Comforts -ты жеңді, бірақ Парк өзінің алғашқы Оскарын жеңіп алған Creature Comforts болды.
**Интерғарыш** – екіжақты және көпжақты келіссөздер негізінде ғарыш кеңістігін зерттеу және игеру жөнінде КСРО ҒА жанынан құрылған халықаралық ынтымақтастық кеңесі. .

Бұл кеңеске мүше елдер: Болгария, Венгрия, Германия, Куба, Моңғолия, Польша, Румыния, Ресей және Чехословакия. 
Ынтымақтасу бағдарламасы бойынша ұшырылған ең алғашқы Жерсерігі – «Космос» (20.12.1968 жыл). Ал кеңеске мүше елдер аппаратураларымен жабдықталған тұңғыш *«Интеркосмос-1»* Жерсерігі 1969 жылдың 14 қазанында ұшырылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5
**Машиналар мен механизмдер теориясы** — машиналар мен механизмдерді жобалау және зерттеу әдістері жөніндегі ғылым. 

Машиналар мен механизмдердің жалпы теориясынан басқа жеке машина түрлеріне арналған теориялар да бар. Мыс. а. ш. *машиналарының теориясы, металл кескіш станоктар теориясы, автомобиль теориясы, т.б.* Бұл теориялар М. мен м. т. негізінде нақты машина түрлерін жобалау әрі зерттеу, сондай-ақ машиналар орындайтын технол. процестерді зерттеу және бұл машиналарды жасау мен пайдалану сияқты мәселелерді қарастырады. М. мен м. т-н белгілі бір механизмдерге (мыс. *тісті беріліс, жұдырықшалы механизмдер теориясы, топсалы механизмдер теориясы т.б.*) немесе машиналар мен механизмдерге арнап топтастыруға болады. М. мен м. т. жөнінде **1969 ж.** Халықар. ұйым құрылды. Республикада бұндай зерттеулер **20 ғ-дың 50 жылдарында басталды**. Зерттеу жұмыстары Қазақстан ұА-ның Матем. және мех. ин-тында, ҚазөУ-де, Қаз өАУ-де, Алматы энергетика және байланыс, Қарағанды политех. ин-ттарында, т.б. жоғары оқу орындары мен ғыл.- зерттеу ин-ттарында жүргізілді. Бір контурлы жоғары класты механизмдер (ЖКМ) теориясы жасалды, көп контурлы ЖКМ-нің құрылымдық, кинематик. және күштік анализі мен синтезінің сандық тәсілдері тұжырымдалды (Ө.Жолдасбековтің жетекшілігімен). Құрамында жоғары класты Ассур тобын қамтитын принциптік жаңа механизмдер жасалды (жүк көтергіш, тиеу-түсіру механизмдері, манипуляторлар, т.б.). Манипуляц. роботтарды координаттық-параметрлік басқару тәсілдерінің негізі тұжырымдалды (Ж.Байкөншеков, М.Молдабеков, т.б.). Тұтас электр өткізгіш ортаның көмегімен статик. модельдеу принципін қолдана отырып, жоғары класты механизмдердің кинематик. анализі мен метрик. синтезі табылды (А.Т. Лукьянов, Р.Г. Шақаев). Тоқыма станогі буындарының динамикасы мен беріктігін есептеудің теор. және тәжірибелік тәсілдері зерттелді, сондай- ақ олардың жеке буындарының құралымы жетілдіріліп, жаңа механизмдер жасалды (Ғ.Уәлиев). Қуысы ішінара сұйықпен толтырылған роторлық жүйелердің қозғалыс теңдеуін шешудің аналит. сандық тәсілдері тұжырымдалды (Е.Р. Рақымов). Машина мен механизмнің өздігінен орнықпалы тетігінің біртұтас құрылымдық, кинематик. және динамик. теориясы жасақталды (Р. Наурызбаев). Динамика саласынан толқынды және тік эвольвенттік тісті берілістер (Х.Р. Қазыханов), қозғалысты айналдыру тәсілімен рычагті мезанизмдердің анализі және синтезі (К.С. Иванов), серпімді тұйық контурлы механизмдердің (И.С. Бобович, В.М. Костюченко), кен машиналарының динамикасы мен беріктігін есептеудің теор. және тәжірибелік тәсілдері (Д.Н. Ешуткин), т.б. зерттеліп, өндіріске енгізілді.[1]
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

**Рибоза** - пентоз (альдопентоз) тобына жататын моносахарид. Молекулалық массасы 150,4 суда жақсы ериді, спиртте нашар, эфирде ерімейді. Табиғатта D,L түрінде кездесетін әрі жасанды жолмен алынады. Рибоза рибонуклеин қышқылы, нуклеопротеидтер, коферменттер, витаминлер т.б. құрамына кіреді. Рибозаны қыщқыл ортада қыздырғанда фурфурол, ал тотықсыздандырғанда 5 атомды спирт-рибит түзіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
**Машиналық-бағдарланған тіл** (машинно-ориентированный язык; machine-oriented language) — мәліметтер түрі мен алгоритмдік құрылымы белгілі бір есептеу машинасының немесе компьютер тобының құрылымын қамтып көрсететін, сонымен қатар, программалау процесін жеңілдететін және автоматтандыратын бірқатар сипаттамалары бар программалау тілі. Тиімділігі жағынан машина командаларында жазылған программалардан кем түспейтін программалар жазуға мүмкіндік береді. Көбіне жүйелік программалауда қолданылады. Машиналық-бағдарланған тіл арнаулы және әмбебап болып екіге бөлінеді. Машиналық-бағдарланған тіл арнаулы тілдерге мнемокодтарға автокодтар жатады. Жалпы бұл екеуін біріктіріп ассемблер тілі деп атайды. Машиналық-бағдарланған әмбебап тілдердің мысалы ретінде ALMO, UNCOL, СИ тілдерін келтіруге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
Луганоның понорамасы
**Лугано** (итал. Lugano) — итальян тілінде сөйлейтін Тичино швейцариялық кантонасында орналасқан қала. Лугано қаласы теңіз деңгейінен 273 метр биіктікте орналасқан.

Халық саны — 65 мың адам (2011 жыл).

Тарихы
------

IX ғасырда Лугано маңызды сауда-саттық орны болды. 1434 жылы Миланға өтіп кетті. 1512 жылы Лугано қаласы швейцариялық одаққа берілді. 

Француз революциясының соғыстары барысында Лугано  Гельветикалық мемлекеті кантонаның аттас бас қаласы болды. 1803 жылы  Лугано қаласы Тичино кантонасына өтті. 1881 жылдан бастап кантонаның әкімшілік органдары Беллинцона қаласына ауыстырылды.

География және климат
---------------------

Көлдің жағасы, әдемі төңірек, бірыңғай климат - осының бәрі Лугано қаласын демалатын және саяхатшыларға арналған керемет жер етеді. Таулар: Монте-Сан-Сальваторе (909 м) және Монте-Бре (930 м), Монте-Дженеросо (1695 м).

Лугано қаласындағы фестиваль
----------------------------

Лугано қаласында жыл сайын музыкалық фестивальдар өткізіледі.

Тіл
---

Луганода халықтың көбісі итальян тілінде сөлейді.

Дін
---

2000 жыл бойынша:

|  |  |
| --- | --- |
| * католиктер - 67 %
* евангелистер - 4 %
* атеистер - 5 %
 | * православтар - 4 %
* мұсылмандар - 4 %
* басқалары - 14 %
 |

Спорт
-----

Лугано қаласында "Лугано" хоккей клубы бар. "Лугано" хоккей клубы швейцария хоккей лигасының жеті дүркін чемпионы болған.

Тағы да Лугано қаласында "Лугано" футбол клубы және "Лугано Тайгерс" баскетбол клубы бар.

Танымал адамдар
---------------

* Монтаньола ауылында Герман Гессе қайтыс болған;
* Лугано көлінің жағасындағы "Алтын төбе" қожалығында Джордж Харрисон өмірінің ең соңғы айларын өткізді.

Қызықты деректер
----------------

Лугано қаласында бірнеше күлкілі оқиғалар және Серджио Корбуччидің итальяндық комедиясы өткізіліп жатыр.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* myswitzerland.com
**Бейнеарна** – XX ғасырдың соңына қарай журнал түріндегі бағдарламаны *бейнеарна* деп атау қалыптаса бастады. *Канал* сөзінің мәні теледидарға үйлес келеді, ол техникалық термин (қашықтан көрініс пен дыбыстың қабылдануын қамтамасыз ететін коммуникация әрі байланыс арнасы).

Кезінде Мәскеу және Мәскеу облысына күн сайын бірнеше сағат хабар беретін "Кеш жарық, Мәскеу!" "бейнеарна" деп аталынды. Бейнеарна уақыттың белгілі бір кезеніндегі "құрама" телебағдарлама; кейде ол өзіне жеке-дара, әлде аймақтық не тақырыптық ыңғайдағы сан алуан белгілерді бойына топтастырған, бір не бірнеше конферанс тектес жүргізушісі бар арна деуге жақындау.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Сергек, сергу.** Алғашқы сөз мағынасы — сақ ұйықтайтын, ал сергу — денесі сергек тарту, жеңілдену деген ұғым беретінін көрсеткен (түсіндірме сөздікте). «Қашанда сергек жататын шешесі есік ашты» (Бал дәурен). «Ұйқысы ашылып, бойы сергіген Сүңгібай айналаға көз қадады (А. Хангелдин, Ғани.).
Кейбір тіл деректеріне қарағанда, аталған сөздердің негізі бір сияқты. Сондықтан да бірге, қоса қарастыруды жөн көрдік.
моңғол, тунгус-маньчжур тобындағы тілдер дерегіне назар аударғанда, «сергек», «сергу» сөздерінің бізде қолданылып жүрген мағыналарының кейін пайда болғандығын байқау қиын емес. моңғол тілінде біздердегі «ояту», «ояну» деген мағыналарды «сергеге», буряттарда —«сэргээ», Қалмақша —«сергәх» сөздері бере алса, тунгус-маньчжур тобындағы тілдердің көбінде «сэри» тұлғалары түсіндіреді. Осы тілдердің қай-қайсысында болса да көрсетілген дыбыстық құрамдағы сөздердің (сергеге, сэргээ, сергәх, сэри) туынды, ауыспалы мағыналары дәл біздегі сияқты —«ширақ, жеңіл» іспеттес ұғымдарда да қолданыла береді.
Сөйтіп, «сергек», «сергу» сөздерінің алғашқы мағынасы ұйқыдан ояну 
іс-әрекетімен байланыстылығын
байқадық. Сөздің тұңғыш тұлғасы мен мағынасы моңғол, тунгус-маньчжур тобында ғана сақталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. 
ISBN 5-625-02459-6
**Сергей Сказкин Данилович** – совет тарихшысы. Ол 1890 жылы 7-ші қазанда Новочеркасское ауылында дүниеге келген, 1973 жылы 14-ші сәуірде Мәскеуде қайтыс болды.

##### Жастық кезі

Сергей Сказкин 1958 жылы ғылым академиясының академигі атағын алды. 1947 жылы КСРО Педагокиалық ғылым академиясының толық мүшесі болып сайланды. Социалистік Еңбек Ері атағын Сергей Сказкин 1970 жылы алған болатын. Ол 1915 жылы Мәскеу мемлекеттік университетін (ол МГУ деп те аталады) бітірді. 1949 жылдан университетте орта ғасырлар тарихы кафедрасының, 1962 жылдан КСРО ҒА Тарих институтының орта ғасырлар тарихы секторының меңгерушісі болып жұмыс істеген.

##### Еңбектері

Негізгі еңбектері Батыс Еуропадағы шаруашылық қатынастар және қайта өркендеу дәуірі туралы болатын.[1] Ол орта ғасырлар тарихы жөнінде жоғары оқу орындарына арналған оқулықтардың авторы және редакторы болып келген.

##### Марапаттары

Сергей Сказкин 2 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен және басқа түрлі медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  
	* Қазақ совет энциклопедиясы-6 том / М.Қ.Қаратаев
**Қарыз** — азаматтық құқықта екі тараптың беруші мен алушының арасында жасалатын келісімшарт түрі. Қарыз шарты әдетте өтеусіз болады. Қарыз бойынша пайыз алуға тек заңда көзделген реттерде және белгіленген тәртіппен ғана жол беріледі.

Қарыз алысу
-----------

*Қарыз алысу* - қарыз қаражатын тарту, қажеттігі туралы шешім қабылдау, қарызды тарту, пайдалану, өтеу жəне оған қызмет көрсету тəртібі мен шарттарын белгілеу рəсімдерін қамтитын үдеріс. Қарыз алысу жөніндегі келіссөз жүргізу, міндеттемелерді қамтамасыз ету жəне оларға кепілдік беру, тиісті құжаттарды рəсімдеу жəне оларға қол қою, қарыз шарттарын бекіту (мемлекеттік сыртқы қарыз алу кезінде) рəсімдері, қарыз қаражатын алу, пайдалану, қарызды өтеу жəне оған қызмет көрсету, бұған қоса тараптар міндеттемелерінің есебі, орындалуын бақылау жəне талдау рəсімдері. 
[1]

Қарызды өтеу
------------

*Қарызды өтеу* - негізгі борыш пен пайызды төлеу жөніндегі міндеттемелердің тоқтатылуы. Қарызды өтеудің қалыпты тәсілі - борышқордың қарыздарлық міндеттемесін орындауы. [2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. Алматы баспасы
2. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. Алматы
**Химерліктер (holocephali) немесе бүтінбастылар**. Бүтінбастылар терең су түбіне бейімделген балықтар. Денесі ұзын және ұршық тәрізді болады, ол құйрығына карай сүйірленеді. Кейбір түрлерінің рострумы болмайды. Терісі жалаңаш және қабыршақсыз деуге болады. Бүйір сызығы айқын көрінеді, брызгальцесі болмайды. Желбезек саңылаулары тері қатпарларымен жабылып тұрғандықтан сырттан қарағанда желбезек қуысына жалғасатын бір ғана саңылау көрінеді. Скелеттерінің
құрылысы қарапайым, яғни ол негізінен хордадан тұрады. Таңдайдың шаршы шеміршегі бас сүйегінің ми сауытымен бірігіл кеткен. Жалпақ тақташа тістері аз болады. Ас қорыту жолы айқын жіктелмеген. Ұрықтану іште болады. Жұмыртқасының сыртында қалың, күрделі қабығы бар. Олар көбінесе екі жұмыртқадан салады. Осы кезде тіршілік ететіндерін үш тұқымдасқа топтауға бо-лады. Олар Атлантика мен Тынық мұхиттардың солтүстік және оңтүстік жарты шардағы теңіздерінде тараған. Бізде батыс Мурманск тұсында химера, немесе теңіз мысығы деген түрі кездеседі. Ұзындығы 1 м. Көпшілігі 1000 м тереңдікте мекендеп, теңіз түбіндегі омырткасыздармен қоректенеді.

Тағы қараңыз
------------

* Бүтінбасты балықтар

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы
*Басқа мағыналар үшін Қарынжарық деген бетті қараңыз.*
**Қарынжарық** – Оңтүстік Үстірт кемеріндегі ойыс.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде орналасқан. Өзімен аттас құмды алқаптың шығысын бойлай созылып жатыр.

Жер бедері
----------

Ұзындығы 90 км-ге жуық, енді жері Кендірлі сорын қосып есептегенде 12 км болады. Табаны теңіз деңгейінен 52 м төмен жатыр. Қиыр оңтүстігінде абсолюттік биіктігі 116 м төбе, солтүстігінде биіктігі 209 м болатын Қарамая тауы орналасқан. Ойыстың шығыс бөлігінде Оңтүстік Үстірт кемерінің кертпештелген шыңдары созылып жатыр (абсолюттік биіктігі 201 м, салыстырмалы биіктігі 149 м). Батысында құмды саздақтардан құралған аллювийлі құмды жазық орналасқан. Мұнда жусан, күйреуік, т.б. сораң шөптер өседі. Ойыс Үстірт мемлекеттік қорығына жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Парапсихология**(гр. ***para*** – маңында, төңірегінде және **психология**) – психологияның адамның мінез-құлықтарындағы гипноз, елестету сияқты айрықша құбылыстарды зерттейтін саласы.

Парапсихологияның синонимі ретінде **психотроника** ұғымы қолданылады.Парапсихологияға эксрасенсорлық қабылдау, телепатия, яғни алыстағы адам туралы белгілі бір ақпарат игеруге қабілеттілік, болашақты жорамалдау, *көріпкелдік*, *құмалақшылық*, т.б. жатады. Парапсихология экстрасенсорлық қабылдау, телепатия, түс көру сияқты табиғаты айқындалмаған, функционалдық қызметі тиянақсыз психикалық құбылыстар туралы мәліметтердің жиынтығы ретінде көрінеді.

Парапсихологиялық көріністер 19-ғасырдың соңғы ширегінен арнайы ғылыми нысан ретінде зерттеле бастады.1980–1890 жылдары Батыс Еуропа елдерінің ғалымдары Парапсихологиялық құбылыстарды зерттеумен шұғылдана бастады. Пси-феномендердің нақтылығын дәлелдеу емес, аномалды деп аталатын құбылыстарды зерттеу мақсатында Парапсихология қауымдастығы ұйымдастырылды. Психология ғылымының бір саласы ретінде Германия мен АҚШ-та – gарапсихология, Францияда – метапсихика, КСРО-да – биоинформатика, т.б. атаумен одан әрі дамыды. Парапсихологияда гипноз арқылы өткізілген зерттеулер маңызды орын алады. Орыс ғалымы *Л.Васильев* гипноз бен экстрасенсорлық қабылдау арасында мәнді байланыстар орнатты. Ғалымдардың көп жылғы ізденістері гипноздың, идеомоторлық актілердің, субсенсорлық қабылдаудың, таңғажайып естің, есеп шығарудағы дарынды қабілеттің психологиялық заңдылықтарын танып-білуге ұйтқы болды. Дегенмен, Парапсихология қарастыратын құбылыстардың ерекше сипаты осы уақытқа дейін мамандар арасында бірде қызу айтыс-тартыс, бірде ашық күмән туғызуда..

Тағы қараңыз
------------

* Парапсихология

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
2. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
Химик стадионы, Тверь қаласы
**Химик стадионы -**  Ресейдегі Тверь қаласындағы стадион. Жергілікті *Волга* футбол клубының базалық стадионы болып саналады. 

Ол Волга өзенінің жағасына жақын жерде орналасқан.

История
-------

Стадион 1955 жылы алғаш ашылып, басында Химволокно бірлігінің меншікті ғимараты болған. 1991 жылы Тверь қаласына беріліп, «Объединённая дирекция стадионов» бірлестігінің меншігіне айналған.

*Химик* стадионында шөпті беткейлі футбол алаңы, 7680 орындық екі трибуна, хоккей, теннис алаңы және спорт залы бар. Ол 2004 жылы жөндеуден кейін қайта ашылған болатын. Химик стадионында спорттық мерекелермен бірге фестивальдар, концерттер және басқа қалалық шаралар өтіп тұрады.

Мекен-жайы
----------

Ресей,Тверск облысы,Тверь қаласы, Советская көшесі, 1 ғимарат.

Дереккөз
--------

 Мұрағатталған 2 мамырдың 2014 жылы.
**Қарынгүрлі** – Мұзбел жонының шығысында жатқан аңғар.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан.

Жер бедері
----------

Аңғар солтүстіктен оңтүстікке қарай 65 км-ге созылған, енді жері 2 – 4 км-дей. Аңғар табанына көктемде 10 – 15 күндей су ағатын құрғақ арна жатыр. Табаны теңіз деңгейінен 85 м биікте, беткейлері көлбеу келген. Олардың салыстырмалы биіктігі 50 – 55 м.

Өсімдігі
--------

Сүйірлене келген аңғардың басында жуа, сарсазан, баялыш, жайпақ бөлігінде бұйырғын, баялыш, сораң шөптесіндер өседі. Қарынгүрлі аңғары жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997;
2. ↑  «Маңғыстау өсімдіктерінің каталогы», Ақтау, 2006;
**Парафинмен емдеу** - парафинді емге пайдалану. 

Парафин мұнайдан, көмірден алынатын ақ түсті, иісі, дәмі жоқ, балауыз тәрізді ерігіш зат. Оны меге қыздырып не ерітіп қолданады. Ол үшін парафинді ыстық суға қойып, 100-200°С-та қыздырып ерітеді де, оған дәке не шүберек малып, организмнің ауырған жеріне басады, сыртын кленкамен, одна соң мақтамен орап 30-60 мин ұстайды. Ол денені қыздырып, қан тамырларын кеңітеді. Ауырған жердің қан айналысын қалпына келтіріп, ауырғанын басады, ісігін қайтарады. Парафинмен емдеу жедел және созылмалы буын сырқаттарында, жарақаттанғанда, ревматизм, бруцеллез, құяң т.б. ауруларымен сырқаттанғанда қолданылады. 
Туберкулез, әр түрлі ісік ауруы адамды емдеуге парафинмен болмайды.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
Цистра
**Цистра** (франц. *cіstre*) — ескілікті шертпелі ішекті музыка аспабы. Сыртқы пішіні осы заманғы мандолина аспабына ұқсас. Цистраға қос-қостан 5 — 12 ішек пен пернелер тағылады. Әсіресе, арзанқолды Цистралар ойнауға жеңіл болғандықтан, әуесқой музыкашыларға аса қолайлы болды. Цистра аспабы 15 — 19 ғасырларда Батыс Еуропаның Германия, Италия және т.б. елдерінде, әсіресе, 18 ғ-дың аяғы мен 19 ғ-дың басында, қалалықтар арасында кеңінен тарады. Кейін, гитараның өмірге келуіне байланысты қолданыстан шығып қалды. Цистраның үлкен бас, тенорлық, кіші түрлері болған. Қазіргі заманда Цистра аспабы Испанияда ғана сақталған.

Ciлтемелер :
------------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том
**Янчевский қарақаты** - Қарлығандар тұқымдасына жататын сирек кездесетін түр. Солтүстік Тянь-Шаньда анда-санда, сирек Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Қазақстаннан тыс Батыс Тянь-Шаньнан басқа, Памир-Алай тауларында таралған. Орманды белдеудегі шөгінді тастарда, тасты баурайлардың төменгі бөлігінде, тау өзендерінің аңғарларында, тоғайлы ормандар мен бұталар арасында өседі. Ірі хош иісті қара қошқыл-қара жидегімен ерекшеленеді. Қара қарақаттағы сияқты жапырақтарының төменгі бетінде сары хош иісті кішкентай бездері болады. Бағалы тағамдық өсімдік. Жидектерінің дәмі жағымды тәтті-қышқыл және құрамында С витаминінің мөлшері жоғары. Аязға төзімді түрлерді шығаруға жақсы нысана. Алматы және Ақсу-Жабағылы қорықтарында қорғалады.
Тамақта **рибофлавин** болмаса, баланың бойының өсуі тежеледі және ерін, мұрын, көз, құлақ айналасындағы терінің кілегей қабықшасының бұзылуына, көздің мүйіз қабатының қабынуы мен қарашықтың күңгірттенуіне (катаракта пайда болуына) әсерін тигізеді.

В2 дәрумені тотығу және қайтадан қалпына келтіру реакцияларына қатысады. Олай болса, В2 дәруменінің зат алмасуындағы маңызы да өте зор.
В2 дәрумені әсіресе жасушаның яғни ағзаның өсіп-өніуіне әсерін тигізеді. Бұл дәруменнің тағамдарда жетімсіздігі адамдардың, әсіресе балалар бойының өсуі қабілетін де төмендетеді. В2 дәруменінің көздің көру процесінде де үлкен мәні бар. Әсіресе, бұл дәрумен А дәруменімен бірге қараңғы түсе көздің көруіне және әр түрлі айыруына қажет. 

С дәрумені жеткіліксіз болғандағыдай, рибофлавин гаповитаминозында да алғашқы өзгерістердің бірі – ұқсас қан тамырларынын әлсіреуі, соған байланысты қан айналуы да нашарлай түседі. В2 дәруменінің жетіспеушілігі бірте-бірте бауыр мен асқазан қызметіне де зақым келтіреді. Балалар тағамының құрамында рибофлавин аз болса, олардың бойының өсуі мен салмақ қосуы баяу болады. Жалпы В2 дәрумені жеткіліксіз болғанда, адам жүдеп, шаршағыш келеді, көзі ашып қызарады, тілі, ерні жарылып, шаншып ауырады. Көзден жас ағып, жарыққа қарай алмайды, көздің көруі де нашарлайды. Кездесетін белгісінің бірі — аузы уылып, екі езуінің кілегей қабығы мен терісі жарылып, қабынуы мүмкін. Оны біздің халық арасында «ауыздық» деп те атайды. Терінің сыртқы қабаты қабыршықтанып кетеді. Ағзадағы флавиндер деп аталатын ферменттердің құрамына В2 дәрумені кіреді. Демек, В2 дәрумені жетіспегенде ферменттер алмасуы бұзылып, осының әсерінен жалпы заттар алмасу жүйесі зақымданады.
Рибофлавин картопта, капустада, қара нанда, ашытқыда, помидорда, сәбізде, жұмыртқада, бауырда, сүтте және сүттен жасалған тағамдарда көп кездеседі. В2 дәрумені дәрі ретінде де қолданылады. Әсіресе жараның тез жазылуына және көздің көру қабілетін арттыруға әсері үлкен.

Дереккөздер
-----------



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуДәрумендер |
| --- |
|  |
| Майда еритіндер | 
Ретинол (A1) • Дегидроретинол (A2) • Ламистерол (D1) • Эргокальциферол (D2) • Холекальциферол (D3) • Дигидротахистерол (D4) • 7-дегидротахистерол (D5) • Токоферолдар (E) • Филлохинон (K1) • Менатетренон (K2) • Менадион (K3) • Менадиол (K4) |
|  |
| Суда еритіндер | 
Тиамин (B1) • Рибофлавин (B2) • Никотин қышқылы, Никотинамид (B3, PP) • Пантотен қышқылы (B5) • Пиридоксин (B6) • Биотин (B7, H) • Фолий қышқылы (B9, Bc, M) • Парааминобензой қышқылы (B10, H1, ПАБҚ) • Кобаламин (B12) • Орот қышқылы (B13) • Пангам қышқылы (B15) • Аскорбин қышқылы (C) • Тиокт қышқылы (N) • Биофлавоноидтар (P) • S-метилметионин (U) |
|  |
| Дәрумен тәрізді заттар | 
Бенфотиамин • Аденин • Флавин (J) • Антранил қышқылы (L1) • Декспантенол |

 |
**Поморлықтар** — батыс славян тайпалары тобының бірі. Одра мен Висла өзендерінің аралығындағы Поморьені (Балтық теңізі маңы) мекендеді. Поморлықтар қоныстанған жерлер ертедегі феодаолық Поляк мемлекетінің құрамына кірді. Поморлықтардың шаруашылық өмірінде қолөнері, сауда, теңізде жүзу, балық аулау зор роль атқарды. Поморлықтардың басты қолөнер және сауда орталығы — Волин мен Щецин 12—14 ғасырдың басында неміс феодалдарына тәуелді болды. Олар Поморлықтарды күштеп ассимиляциялау және қырып-жою саясатын жүргізді. Соған қарамастан, Поморлықтар өздерінің тұрмыс-салтын сақтап қалды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
Еуропа 125 жылдағы картасы, Дунайдың жоғарғы ағысында маркомандардың аймағы орналасқан
**Маркомандар** (лат. *Marcoman(n)i*, герм. *«сыртта мекендеушілер»*) — ежелгі германдар тайпасы. Б.з.б. 1-мың жылдықтың 2-жартысында Саксония мен Тюрингия жерін қоныстанған. Б.з.б. 8-ғасырда римдіктер Солтүстік Германияны басып алғаннан кейін Маркомандар қазіргі Чехия жеріне қоныс аударды, кейінірек Дунай бойына көшті. 1-2 ғасырларда Маркомандар мен квадтар көбіне бірге қимылдап, римдіктерге үнемі қауіп төндірумен болды. Ақыры 166-180 жылдарда Маркоман соғысына әкеп соқты. 5-ғасырдың аяғында Маркомандар Бавария жеріне тұрақтады.

Дереккөздер
-----------
*Cuculus canorus canorus* + *Sylvia nisoria*
**Қаршығарең сандуғаш** (лат. *Sylvia nisoria*) — бұл құс төсінің көлденеңжолақты реңі және көз нұрлы қабатының ашық сары түсті болғаны үшін осылай аталған.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Бұл белгілердің екеуі де қаршығаға тән. Жоны - бозғылт күлгін сұр және бауыры - жолақ ірі денелі (21-35 г) сандуғаш. Күйттеу кезеңінде өте ширақ: бүталардың ішінде ғана емес, кейде бұтадан бұтаға ұшып жүреді. Аталықтар бұл кезде қысқа, үнді және әдемі әуенімен жиі-жиі сайрайды және бұған қоса кейде бұтаның ұшар басынан ұшып, әуеде жайған қанаттарымен қалықтап, бір орыннан қозғалмай, қысқа мерзімді құсойнақ жасайды. Басқа уақыттарда бой тасалап, үнсіз бір бұтадан екінші бұтаға жербауырлай ұшуды ұнатады. Көршілерінен кем дегенде 50-100 м алшақ жеке жұп түзіп, орын тебеді. Шөптердің құрғақ сабағынан жылқы қылын төсеп қопсыңқы тоста-ғанша тәрізді ұясын бұталардың бұтақтарына орналастырады. Ұяны негізінде аналығы жасайды. Салындыдағы 3-5 жұмыртқаларды ата-енелері 13-14 күн басып, балапандарды сонша уақыт ұяда жемдейді. Бір жылда бір рет балапан өргізеді. Тамыздан бастап ұшып кете бастайды, ал қыркүйектің басынан-ақ қаршығарең сандуғаштар Қазақстан шегінен мүлде ұшып кетеді.

Таралуы
-------

Қазақстанда тек бұталары бар орманды зонада, шығыста және оңтүстік пен оңтүстік шығыстың тау етектерін бойлай кең таралған. Оңтүстік өңірге - мамырдың бірінші жартысында, солтүстік өңірге - мамырдың аяғында ұшып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Sylvia nisoria*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
**Парсонс Талкотт** (1902-1979) - белгілі американ әлеуметтанушысы. Парсонс адамдық шындықтың барлық жағын қамтитын теориялық жүйені қалыптастыруға тырысты. Қоғамды сақтау мен тұрақтылық жағдайларын талдады. Кез келген жүйенің сақталуын қамтамасыз ететін негізгі төрт қызметті анықтады: бейімделу, мақсатқа жету, ықпалдасу мен модельді қолдау. "Әлеуметтік стратификация теориясына талдамалы көзқарас" атты еңбегінде қоғам туралы функционалдық
ұғымды теориялық тұрғыдан негіздей бастайдыӘлеуметтік жүйе деңгейінде бейімделу функциясын - экономикалық бөлік, мақсатқа жету функциясын - саяси, ықпалдасу функциясын - құқықтық институттар мен дәстүр, модельді қолдау функциясын - наным жүйесі, мораль және әлеуметтендіру ұйымдары (отбасы, білім беру институттары, т.б.) қамтамасыз етеді. Парсонс пікірінше, әлеуметтік жүйені талдауда үш деңгей бар: құндылықтар, қалыптасқан заңдар мен ұжымдық ұйымдар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Ғафуржан Сабыржанұлы Сүйімбаев** (19 тамыз 1990, Шымкент, Қазақстан) — қазақ футболшысы, "Ақсу" клубы мен Қазақстан құрамасының қорғаушысы.

Карьерасы
---------

"Ордабасы" футбол клубының түлегі. 2013 жылы жазда "Ертіске" жалға берілді де, УЕФА Еуропа лигасының іріктеу кезеңінің екінші раундында босниялық "Широки Бриег" клубының қақпасына гол соқты. Сол жылы желтоқсанда туған клубына қайта оралды. Қайта оралғасын бұрынғыдай емес, негізгі құрамда жиі алаңға шыға бастады. Бұл белсенділігі өзге клубтардың назарын аудартты да, "Қайрат" командасы Ғафуржанды сатып алды. 

2022 жылдың басында "Ақсуға" ауысты.

Ұлттық құрама сапында алғаш рет 2014 жылы 7 маусымда Мажарстан құрамасына қарсы алаңға шықты. Алғашқы голды 2016 жылы сырт алаңда Данияның қақпасына соқты. Бұл гол ӘЧ-2018 іріктеуіндегі үздік бес голдың тізіміне енді.

Жетістіктері
------------

### «Ордабасы»

* Қазақстан чемпионатындағы үздік 22 футболшының бірі: 2015

### «Қайрат»

* Қазақстанның күміс жүлдегері: 2016, 2017, 2018, 2019
* Қазақстан чемпионы: 2020
* Қазақстан кубогы: 2017, 2021
* Қазақстан суперкубогы: 2017

Сілтемелер
----------

* Профилі

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
FootballFacts.ru · National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt · worldfootball.net |

 |
**Ғинаят Рахметоллаұлы Бекжанов** (*7.3.1927 жылы туған, Павлодар облысы Баянауыл ауданы*) – геология-минералогия ғылым докторы (1992), профессор (1992), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген барлаушы геологы (1970). 

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

Қазақ тау-кен металлургия институтын (1951, қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) бітірген. Қарағайлы геологиялық барлау экспедициясының отряд бастығы, бас геологы (1951–1961), Қазақ геофизика тресінің бас геологы, бас инженер (1961–1973), Қазақ минералдық шикізат ғылыми-зертхана институтының директоры (1973–1997), 1987 жылдан «Казнедра» ғылыми-өндірістік бірлестігінің бас директоры, 1994–1998 жылы «Геология и разведка недр Казахстана» журналының редакторы болды.

Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары Қазақстанның геологиясы мен жер қыртысының терең қойнауларын кешенді зерттеуге, металл шикізаты кен орындарының геологиясына, металлогенияға, кен орындарын іздеудің геохимиялық әдістеріне, салалық геология ғылымдарының дамуына арналған. Қазақ КСР-і (1972), КСРО (1984) Мемлекеттік және Қ.И.Сәтбаев атындағы (1991) сыйлықтарының лауреаты. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

Сыртқы сілтеме
--------------

* Мұрағатталған 5 наурыздың 2016 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Серік Имантайұлы Жақсыбаев* Қаржас ұрпақтары —  Павлодар: ЭКО, 2008. — 400 б. — 1000 таралым. — ISBN 9965-08-265-0.
2. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
3. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Бежінтау** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының шығыс бөлігіндегі жота. Қазақстан аумағындағы ең биік жері – 4098 м. Ұзындығы 100 км шамасында. Тоқсанбай мен Тышқантау жоталарының түйіскен жерінен басталып, шығысқа, Қытай аумағына қарай ұласады.

Жер бедері
----------

Жотаның күнгей беткейі тік жарқабақты, қатты тілімденген, солтүстігі кертпештелген баспалдақ пішіндес. Баурайынан үлкенді-кішілі өзендер бастау алады. Ірілері: Көксу, Қорғас, Ортақсары. Жотада 50-дей мұздық бар.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Метаморфтанған кварцит, әктас, тақтатас, гранит жыныстарынан түзілген.

Топырағы, өсімдігі
------------------

Бежінтауда тауға тән альпілік және субальпілік шалғын шөп өскен шым топырақ қалыптасқан. Жотаның солтүстік беткейінде қарағайлы-шыршалы орман, ал 600 – 1300 м биіктікте (таулық-далалық белдеу) бұта аралас дала өсімдіктері өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Партоногенез ( грек. Parthenos – ұрықтанбай даму және... генез) – организмдердің жыныстық көбеюінің ерекше бір түрі. Бұл ұрықтанбаған аналық клетканың дамуы. Партоногенез жануарлар мен өсімдіктер арасында едәуір кең тараған, мысалы кейбір балдырлар, саңырауқұлақ, тіпті гүлді өсімдіктердіде де кездеседі. Омыртқасыз жануарлардан құрттар мен буын аяқтыларда, омыртқалыларда кейбір бауырымен жорғаулаушыларда байқалады, құстар мен сүт қоректілерде де кездесуі мүмкін. Партоногенездің ерекшілігі соншалық, жәндіктердің кейбір түрінің және бауырымен жорғалаушылардың белгісіз, көбею процесі тек Партоногенез жолымен өтеді. Кейбір организмдерде аталық, аналықтары бар ұрпақтарымен және бен дамыған ұрпақтары кезек пайда болуы да кездеседі.

Дереккөздер
-----------

Қазақ совет энцклопедиясы
**Antics -**  2004 жылы жарық көрген, Нью-Йорктік **Interpol** тобының екінші альбомы. Қазіргі кезде тек АҚШ аумағында ғана 435000 дана сатылған екен. Оның осыған дейінгі «Turn on the Bright Lights» альбомымен айырмашылығы - көңіл күй диапазоны ұлғайып, композиция көңілді күйге ауысқан. Бірақ та, ортақ стиль сақталған.

Композиция жинақтары
--------------------

«Next Exit» — 3:20

«Evil» — 3:35

«NARC» — 4:07

«Take You on a Cruise» — 4:54

«Slow Hands» — 3:04

«Not Even Jail» — 5:46

«Public Pervert» — 4:40

«C’mere» — 3:11

«Length of Love» — 4:06

«A Time to Be so Small» — 4:50

**Бонустық тректер(Жапония)**

* «Slow Hands» (ремикс Dan the Automator)

* «Slow Hands» (ремикс Britt Daniel)

Синглдары
---------

«Slow Hands», 2004 жылы тамыз айында жарық көрді.

«Evil», 2005 жылдың қаңтарында жарық көрді.

«C’mere», 2005 жылдың сәуірінде жарық көрді.

Дерек көздері
-------------
**Бәһерден атырабы** (түрікм. *Bäherden etraby*) — Түрікменстанның Ахал уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы – Бәһерден қаласы.

Тарихы
------

1926 жылы қаңтарда орталығы Бәһерден стансасында болған Түрікмен КСР Полторацк округіне қарасты Бәһерден ауданы болып құрылды. 1926 жылы тамызда Полторацк округі жойылып, **Бәһерден ауданы** Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1939 жылы қарашада Бәһерден ауданы жаңадан құрылған Ашхабад облысына берілді. 1959 жылы мамырда Ашхабад облысы таратылып, облыс қайтадан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1963 жылы Бәһерден ауданы жойылды, бірақ 1965 жылы қайтадан қалпына келтірілді. 1973 жылы желтоқсанда Ашхабад облысы қайта құрылып, оның құрамына Бәһерден ауданы кірді.

1988 жылы Ашхабад облысы қайтадан жойылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1992 жылы Бәһерден ауданы **Бәһерден атырабы** деп аталып, 1992 жылы 14 желтоқсанда құрылған Ахал уәлаятының құрамына енді.

2003 жылы 23 қазанда Бәһерден атырабы **Баһарлы** деп өзгертілді. 2018 жылдың 5 қаңтарында Баһарлы атырабы қайтадан Бәһерден деп аталды.

Табиғи ресурстары
-----------------

Атырап аумағында, Ербент қыстағынан шығысқа қарай 30 км жерде Геазлы сұйық газ кен орны орналасқан.

Сілтеме
-------

* Дүниежүзілік тарихи жоба

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Түрікменстан парламенті Ахал уәлаятының әкімшілік-аумақтық бөлінісіне өзгерістер енгізді (5 қаңтар 2018).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 28 сәуір 2018.
Бөпе - адамның балалық шағындағы мезгілі. Балалық шақтың жас шамасына байланысты шекаралары әр түрлi мәдениеттерде әр қилы болады, сонымен қатар әр елдің заң жүйелерi де әр түрлі қарастырады. Жалпы жағдайда, жастық шақты туғаннан бастап жыныстық жағынан есею мезгіліне дейін деп қарастырады. Қыз - әйел жынысындағы жас; бала - еркек кіндікті жас. Жас балалар денсаулығына жауап беріп, соны зерттейтін дәрiгерлiктiң бөлiмi - "педиатрия" деп аталады.

Бөбек

Заңдық статусы
==============

Бала мәртебесi ересектер секілді әртүрлi мәдениеттер және заң жүйелерiнде әр қилы деп айтып өттік. Бала құқықтары туралы конвенция дәл қазiр он сегiз жасты жас шамасына дейiнгі адам баласын бала деп атауды ұйғарып тұр. 

**Кәмелетке толу жастары**

* Кәмелетке толу көпшілік елдерде 18 жаста.
* Кәмелетке толудың ең төменгi жас шамасы Фарер аралдарында орнатылған - 14 жас.
* Кәмелетке толу Кубада 16 жаста
* Кәмелетке толу жасы Қазақстанда 18 жас

Бала құқықтары
==============

Халықаралық және Қазақстандық заңнамаға сәйкес мемлекет оларға кепiлдiк берiлетiн ажырамас құқық береді: бала, сонымен қатар көзқарастарын еркiн бiлдiруге, өмiрге, құрметке ажырамас құқығы болады, бiлiм алуға құқығы бар. 

Жалпы түсінік бойынша адам 13-16 жылдарға дейiн ғана жас бала болып еептеледі. Дегенмен iшкiлiктер сатып алуға байланысты немесе төлқұжат алу, дауыс беру мүмкіндіктеріне байланыты бала сөзі контекстке байланысты басқаша қолданылуы мүмкiн. 

Амалия Линдегрен. «Таңғы ас».. 1866

Баланың дамуы
=============

Баланың дамуы - баланың бой жетуiн, есею процесіндегі бөбектiң физикалық және психологиялық ерекшеліктерін зерттейтін ғылымның бөлек бағыты.

Эриксонның дамуыны психосоциалды теориясы

Эрик Эриксон адамның дамытуының сегiз психоәлеуметтің кезеңдерiн ерекшеледi. Оның ішінде төртеуі балалық шақтың мерзiмдерiне сәйкес келедi.

```
   *     Нәрестелiк
   *     Балалық шақ
   *     Ойын жас шамасы
   *     Мектеп жас шамасы
```

Бұл жас шамалары әр халықтың мәдениетіне байланысты өзгеріп отырады. Төменде бөпенің қазiргi заман көзқарастарына сәйкес даму кезеңдері көрсетілген:

  

```
* Зигота, ұрықтану сәті, бала бiту
*     Эмбрион
*     Туылғанына бір ай болған бөбек
*     1 жасқа дейiнгі бөбек
*     Мектеп жасына толмаған бала:
       *   Жүруді үйреніп жүрген бала. 1-4 жас шамасындағы бөпе
       *   Мектепке бармаған ересек бала(5-6 жас)
*     Балалық шақтың ортасы – 5 -10 жас аралығындағы бала
*     Жас өспiрiм - жас шамасы 11-15 арасындағы орта мектептiң оқушысы:
       *   11-12 жылдар кiшi жас өспiрiм
       *   13-15 жылдар ересек жас өспiрiм
*     Жастық шақ 16-21(23) жас
```

  

**Қоршаған ортаны тануы**

* Перенеталды тәрбие
* Оқыту
* Отбасы тәрбиесі, жалпы тәрбие
* Ойын
* Музыкалық білім
* Көркемөнер туралы түсінік
* Шет тілдерді оқыту
* Дене шынықтыру
* Баланың интелектуалдық тұрғыда дамуы
* Балаларға арналған қоғадық бірлестіктер
* Отбасылық фильмдер
* Әке және ана

Бөбектің психикасының дамуы
===========================
Sargocentron spiniferum
**Қауырсын қанаттылар** (лат. *Actinopterygii*) — Сүйекті балықтардың класс тармағы. Осы уақытта тіршілік ететін балықтардың, түрінің 90 процентінен астамы осы класс тармағына жатады. Бұлар барлық суларға тараған, барлық теңіздер мен мұхит суларының әр түрлі қабаттарын мекендейді. Сонымен қатар көптеген түрлерін әр алуан тұщы сулардан — өзендерден, бұлақтардан, көлдерден, бөгеттерден кездестіруге болады. Қауырсын қанаттылардың, барлық түрлеріне тән дене құрылысында мынандай белгілері бар. 

Дене скелеті толығынан сүйектен тұрады, ал шеміршек кейбір жерінде ғана сақталған. Көкірек қанаттарының, әдетте базалиялары болмайды, қауырсындары бірден иық белдеуіне бекиді. Сондыктан балықтың, бұл класс тармағын *қауырсын қанатты балықтар* деп атайды.

Тіршілігінің саналуандығына байланысты сыртқы пішіні де әр түрлі. Бұлар орта девоннан бері белгілі. Тұщы су қоймаларында пайда болуы мүмкін. Ашық суларда мекендеушілер болған және жақсы жүзушілер. Девонда сәулеқанаттылар көпшілік жағдайда ганоидты балықтар болған, бұлар пермь мен триаста гүлденген. Сонан соң олардың саны қысқарып, б.з бар-жоғы 50-ге жуық түрі жеткен. Орта триаста ганоидтылардың орнын *сүйекті балықтар* (Teleostei) басты, қазір олардың 20-мыңнан астам түрі бар.

Сәулеқанатты балықтар кластармағының систематикасы әлі де болса анықталмаған. Кластармағына 10-12 отрядүсті біріктірілетін 35-40 отряд жатады. Топтар арасындағы туыстық қатынастар әлі де толық зерттелмеген

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы
2. ↑  К.Ә.Дәуітбаева, Б.Е.Есжанов, Н.С.Сапарғалиева, С.Т.Нұртазин "Жануарлар алуан түрлілігі. Алматы - 2011 жыл.
**Бедромиус көбелегі** (лат. *Parnassius boedromius*) – сирек кездесетін түр. Тянь-Шань жергілікті түрі, желкенділер ішіндегі ең ұсақ түр, таралу аймағы жекелеген үзік бөліктерге бөлінген. Қазақстанда Іле Алатауы, Күнгей Алатау және Теріскей Алатауы (шығыс сілемдері) жоталарынан нақты белгілі. Оңтүстік және оңтүстік-батыс тік беткейлерінде тіршілік етеді. Әдетте 2700-3500 м биіктіктегі тарамдалған қарлы дақтарында кездеседі. Биік таулы түрлі шөптесінді өсімдіктері бар тау шөгінділерін ұнатады. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектер шілдеде ұшады. Жұлдызқұрты лаготистің ( Lagotis spp.) әр түрлі түрінде дамиды. Тіршілік ортасына қолайлы өте шағын лаготисті жерді (көбіне 30x30 метрден аспайтын) жар көшкіні немесе оның опырылып құлауы, сонымен қатар малдың шектен тыс жайылуы, оп-оңай жоқ қылып жібереді. Сөйтіп, бедромиустің тіршілік етуіне мүмкіндік болмайды. Түрді қорғау үшін - көбелектердің жыл сайын көп кездесетін жерін тауып, қорықшалар ұйымдастыру керек.

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
**Аманжан Жақып** - 1935 жылы 5 қазанда ҚХР-дың Бұратала аймағында туған. Өлең, әңгімелері 50-жылдардың басында өлкелік газет-журналдарда жарық көре бастайды. 1954 жылы жаңа шыға бастаған «Шыңжаң әдебиеті және исскуствосы» атты әдеби журналда жарияланған «Мен көрген жындар» әңгімесі Шыңжаң қазақтарының профессионал прозасының төлбасыларының бірі болды.

Найман тайпасының Төртуыл руынан шыққан.

1955 жылы атамекені — Қазақстанға қоныс аударып, 1961 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіреді. Семей облысы, Мақаншы ауданында мектепте мұғалім, газетте тілшілік қызметтер атқарады. Қабанбай ұрпақтарының шежіресі, М. Әуезов туралы көркем естеліктері, Ә.Найманбайұлының өмірі мен өнеріне арналған зерттеулері, өлеңдері, сондай-ақ саяси-әлеуметтік тақырыптағы мақала, көсемсөздері мерзімді баспасөз беттерінде үзбей жарық көрді. М. Әуезов туралы «Ұстаз» атты естелігі және біраз өлеңдері түрік тіліне аударылған. 

2003 жылы Түркия Респубикасының Сивас қаласында өткен ІV-халықаралық Түрксой ақындары жүздесуіне қатысты. Үржар ауданының Құрметті азаматы, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері.

Шығармашылығы
-------------

* Қыр лебі. Өлеңдер. «Жазушы», А. 1974;
* Тоғыз тума тарихы. «Өлке», А. 2000;
* Хан батыр Қабанбай. «Нұрлы әлем», А. 2001;
* Қаракерей тума тарихы «Үш қиян» 2004, А.
* Жасырын жазбалар «Фолиант» Астана 2004;
* Сөз сарайы «Атамұра» А. 2006.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Аманжол Дүйсенбайұлы Әлтаев** (1971 жылы 31-тамызда Жезқазған облысы Жаңаарқа ауданы Ақтүбек ауылында дүниеге келген) - айтыс ақыны.

Арғын тайпасы Қуандық руының мойын рақпанқұл бөлімінен шыққан.

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1993). 1993 жылдан осы университеттің қазақ әдебиеті кафедрасының оқытушысы болып жұмыс істеген. Қазір Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде Мұрағатталған 8 желтоқсанның 2012 жылы. оқытушы. Қарағанды қаласында өткен "Арқа арулары мен сал серілері" сайысының (1990), жыр сүлейі Иса Байзақовтың 90 жылдық мерейтойына арналған (Павлодар, 1990), С.Сейфуллиннің 100 жылдық тойына арналған (Жезқазған, 1990) республикалық айтыстардың жеңімпазы. 1990 ж. Қызылорда облысында өткен халық ақыны Нартай Бекежановтың 100 жылдық мерекесіндегі, 1991 ж. Түркістан облысында болған атақты балуан Қажымұқан Мұңайтпасұлының 120 жылдығына арналған тойында, 1993 ж. Ташкент қаласында өткен халықаралық ақындар айтысында, 1992 ж. Қарағанды облысында ұйымдастырылған. Қ.Аманжоловтың 80 жылдық мерейтойында, Ғ.Мүсірепов құрметіне арналған айтыс­та, Тоқтар Әубәкіровтың ғарышқа ұшқанына 1 жыл толуына арналған айтыста, Ж.Жабаевтың 150 жылдық мерейтойы құрметіне өткізілген ақын, жыршы-дастаншылар сайысында (Қарағанды, 1996) жеңімпаз атанды. 1995 ж. ұлы акын, ойшыл, Абай Құнанбайұлының ЮНЕСКО дәрежесінде өткен 150 жылдық ме­рейтойында, т.б. өткізілген республикалық ақындар айтыстарында жүлделі орындарды иеленді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*