recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Мұрат Нұрәсілов** (1949 жылы 20 қаңтарда Талдықорғанда туған) — актер. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2006). Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрынің актері (1980 жылдан).

Толығырақ
---------

* Мұрат Нұрәсілов 1949 жылы 20 қаңтарда Талдықорған облысы Қапал ауданы Қоңыр ауылында дүниеге келген.
* 1980 жылы Алматы Театр және Көркемсурет институтынн бітірген.
* 1980 жылдан Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрына актерлік құрамында еңбек етеді.

Сахнадағы негізгі рөлдері
-------------------------

Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры сахнасында: А. Сүлейменовтің «Ситуациялар» триптихінде «Төрт тақта – жайнамаз» Райсобес, «Жетінші палата» Өріков, «Қыздай жесір–штат қысқартуында" Аханов (реж. Ә. Рахимов), Қ. Мырзалиевтің «Түрт, сайтаным, түртінде» Алдар көсе, Ә. Кекілбаевтің «Абылай ханында» Ойрат елшісі (реж. Б. Атабаев), С. Балғабаевтың «Тойдан қайтқан қазақтарында» Асай Мүсеевич, М. Әуезовтің «Қилы заманында» Нүке (реж. Ә. Рахимов), М. Әуезовтің «Еңлік – Кебегінде» Кембай (реж. Х. Әмір-Темір), «Абайында» Сырттан (реж. Е. Обаев), І. Есенберлиннің «Ғашықтарында» Шерубай (реж. Қ. Сүгірбеков), М. Ғапаровтың «Тұзды шөлінде» Қараев (реж. Т. әл-Тарази), С. Торайғыровтың «Қамар сұлуында» Жұмабай (реж. Ә. Рахимов), Р. Мұқанованың «Мәңгілік бала-бейнесінде» Шұлғаубай (реж. Б. Атабаев), Ө. Боранбаевтың «Әңгүдігінде» Басқарма (реж. О. Кенебаев), Ә. Рахимовтің «Қылмыскерге куәлігінде» Әкім (реж. Ә. Рахимов), Д. Исабековтің «Мұрагерлерінде» Комиссия мүшесі (реж. О. Кенебаев), М.Мақатаевтың «Ақын… Періште… Махаббатында» Жанторсық (реж. Ә. Рахимов), Т. Нұрмағанбетовтің «Қожанәсір тірі екенінде» Сақбөрі (реж. О. Кенебаев), Т. Мәмесейіттің «Бәкей қызында» Балтабай (реж. Ә. Рахимов), Мәдина Омарованың «Көмбе нанның дәмінде» Ауылбасы (реж. А. Кәкішева) т.б. көптеген рөлдерде ойнайды.

Кино рөлдері
------------

* «Өрнек» – зоотехник Жарас (реж. А. Әлпиев)
* «Жансебіл» – НКВД адамы (реж. А. Шәжімбаев)
* «Махамбет» – Би (реж. С. Тәуекелов)
* «Ауылым – әнім» ауылтұрғыны (реж. С. Құрманбеков)
* «Байқоңыр» – Ата (реж. Ф. Хельмер)
* телесериалдарда: «Қарашегіртке» – Маргоның жұбайы, «Құрдастар» – веттехник, «Айналайын» – ауыл тұрғыны және т.б көптеген отандық телехикаяларда ойнайды.

Марапаттары
-----------

* «Театр көктемі» фестивалінің бірнеше мәрте жүлдегері.
* 2001 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі берілді.
* 2006 жылы елбасының жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталды.
**Люк Джордж Эванс** ағылш. *Luke George Evans*; 15 сәуір 1979, Абербаргойд, Уэльс, Ұлыбритания) — валлилік актёр және әнші.

Өмірбаян
--------

### Жастық шағы

15 сәуірде 1979 жылы Понтипул қаласында дүниеге келген. Люк отбасындағы жалғыз бала. Оның әкесі Дэвид - құрылысшы, ал анасы Ивонн - сыпырушы. Еккеуі де «Свидетели Иеговы» халықаралық діни ұйымның мүшелері. Люктің балалық шағы Абербаргойд атты шағын қалада өткен. 16 жасында мектепті тастап және «Свидетели Иеговы»-нан шығып, Эванс вокал мен актерлік шеберлікті оқуды шешті. Өз оқуына төлеу үшін ол аяқ киім сататын дүкенде сатушы болып жұмыс істеді және әкесіне құрылыста көмектескен.

### Мансабы

17 жасында ол Уэльстің астанасына, Кардифф қаласына көшкен. Сол жерде Люк Луиза Райанның жетекшілігімен вокалмен айналасты. 1997 жылы Эванс Лондондық орталық студиясында драматикалық өнерді оқуға стипендияны алған. Оқуын 2000 жылы бітірген. 2000 және 2008жылдар аралығында Люк «Табу», «Пиаф», «Рента», «Небольшие изменения», «Мисс Сайгон» секілді тетралдық қойылымдарда қатысқан.

2009 жылы Люк «Секс, наркотики и рок-н-ролл» фильмінде екінші дәрежедегі рөлді алған. Оның киномансабы жылдам алға басты. Ол Луи Летерьенің "Битва титанов"-та және Ридли Скоттың "Робин Гуд"-та ойнаған. «Неотразимая Тамара»-да Эванстың басты рөлді ойнағаны көпшілікке ұнады. Оған әйгілі режиссерлардан көптеген ұсыныстар түскен. 2011 Эванстың қатысуымен Элиот Лестердің «Без компромиссов» боевигі, Тарсем Сингхтың «Война богов: Бессмертные» блокбастері, «Волнение» драмасы жарық көрді. «Мушкетёры» атты шытырман оқиғалы драмада Люк Арамистің рөлін ойнады. 2012 жылы «Ворон» атты детективті триллерде ойнап, «Форсаж 6» басты антагонистті ойнады. Үлкен танымалдықты оған Питер Джексонның хобиттер туралы трилогияның 2-ші және 3-ші бөлімдердегі садақшы Бардтың рөлі алып келді. 2014 жылы Люк "Дракула" фильмінде Влад Дракуланың рөлін ойнады.

2014 жылдың 8 қантарында Хелен Маккроримен BAFTA сыйлығының тапсыру рәсәмнің жүргізушісі болған.

2014 жылы Люк Дж. Г. Балларда романының экранизациясында, Бен Уитлинің «Высотка» фильмінде Ричард Уайлдердің рөлін ойнады. Фильм прокатқа 2015 жылы шықты. Оған қоса 2015 жылы «Форсаж 7» фильмі жарық көрді және «Послание от Кинга», "Ару мен Құбыжық" және «Девушка в поезде» фильмдерінің түсірілімдері өтті. 2017 жылы прокатқа "Ару мен Құбыжық" фильм-мюзиклы шықты. Осы жобада Люк Гастонның рөлін ойнады. Оған өоса Люк «Профессор Марстон и Чудо-женщина» фильмінде Уильям Марстонның рөлін ойнады.

Сілтемелер
----------

* Люк Эванс (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Люк Эванс *Twitter* сайтында
**Шынар Мұқанқызы Асқарова** (1972 жылы 12 қазанда Шығыс Қазақстан облысында туған) — кино және театр актрисасы. Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының иегері (1994). Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері (2008). Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актрисасы (1993 жылдан). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2017).

Толығырақ
---------

* Шынар Мұқанқызы 1972 жылы 12 қазанда Шығыс Қазақстан облысы Ақсауыт ауданында дүниеге келген.
* 1989 - 1993 жылдары Қазақ ұлттық өнер академиясын бітірген.
* 1993 жылдан Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрынің актерлік құрамында.
* Қазақстанның бірнеше қалаларына гастрольдік сапарлармен барған.
* Отандық телесериалдар мен көркем фильидерге түскен танымал актриса.
* Бірнеше телебағдарламалардың тележүргізушісі.

Сахнадағы негізгі рөлдері
-------------------------

Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры сахнасында: К.Гоццидің «Турандот ханшайымында» Адельма, М.Әуезовтің «Қарагөзінде» Қарагөз, «Қилы заманында» Бәкей, «Абайында» Ажар, Әйгерім, М.Мақатаевтың «Қош, махаббатында» Зағыш, Гогольдің «Парасында» Мария Антоновна, Мольердің «Ақымақ болған басым-ай» комедиясында Клодина, Қ.Ысқақтың «Жан қимағында» Бағила, А.Сүлейменовтің «Қыздай жесір – штат қысқартуында» Үрия, «Жетінші палатасында» Любава, И.Ғайыптың «Шыңғысханында» әйелі, Б.Римованың «Абай десемінде» Тоғжан, Покровскийдің «Жуастан-жуанында» Сәния, І.Есенберлиннің «Ғашықтарында» Ұлбосын, Б.Майлин мен Қ.Ысқақтың «Сабатаж-ж» комедиясында Ләйлә, Ә.Ақпанбеттің «Дүние-думан» комедиясында Айман, Шахимарденнің «Томирисінде» Амага, Ғ.Мүсіреповтің «Махаббат дастанында» Күнікей, Ж.Аймауытовтың «Ғашықтық дертінде» Күнікей, Ә.Әмзеұлының «Қара кемпірінде» жеңге, Б.Жәкиевтің «Жүрейік жүрек ауыртпай…» драмасында келін, М.Задорновтың «Күйеуіңізді сатыңызшы» комедиясында Елена Владимировна, Т.Нұрмағанбетовтің «Ескі үймен қоштасуында» әйел, Т.Мәмесейітовтің «Бәкей қызында» Нұрилә, Р.Мұқанованың «Мәңгілік бала бейнесінде» Бәти, Қ.Ысқақ пен Шахимарденнің «Қазақтарында» Шолпан, С.Мұқановтың «Мөлдір махаббатында» Қалиса, Т.Жүженоғлының «Көшкінінде» Кіндік шеше, Ү.Гаджыбековтің «Аршын мал аланында» Телли, Ә.Рахимовтың «Қылмыскерге куәлігінде» Жібекше, Д.Исабековтің «Жаужүрегінде» Қалампыр, И.Ғайыптың «Мен ішпеген у бар ма?…» қойылымында үлкен кемпір, Р.Отарбаевтың «Бейбарыс сұлтанында» Ана және т.б көптеген рөлдерде ойнайды.

Марапаттары
-----------

* 1994 жылы Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының иегері.
* 1995 жылы Қазақстан Республикасының тұңғыш президентінің мәдениет саласындағы степендиясының иегері.
* 2002 жылы Республикалық театр фестивалі (Петропавловск) Бас жүлде иегері.
* 2008 жылы ҚР Мәдениет министрлігінің "Мәдениет қайраткері" құрметті атағымен марапатталды.
* 2009 жылы Қазақстан Республикасының Театр Қайраткерлері одағының «Еңлікгүл» сыйлығының иегері.
* 2010 жылы ҚР Тұңғыш президенті - елбасы қоры сыйлығының иегері.
* 2016 жылы "Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл" мерекелік медалінің иегері.
* 2017 - Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (Астана 13 желтоқсан 2017).
Ли Ён Э(кор. 이영애; 31 қаңтар 1971 жылы, Сеул, Оңтүстік Корея ) — оңтүстік кореялық актриса және модель. «Кек ханымына аяушылық» (2005), «Бірлескен қауіпсіздік аймағы» (2000), «Бір жолы көктемде» (2001), жәнеде «Сарай маржаны» (2003—2004) телесериалында басты рөлді ойнады. «Кек ханымына аяушылық» филмінен «Көк айдаһар» примеясында, үздік акриса болып марапатталды.

Өмірбаяны
---------

Ли телевизия, жарнама , сериалдарда түсіп өзінің карьерасын бастады. 2000 жылы әскери тергеуші рөлінде «Бірлескен қауіпсіздік аймағы» фильмінде, Пака Чхан Ука болып ойнады. Ли мен бірге Ли Бён Хон және Сон Кан Хо осы фильмде түсті. 2003 жылы актриса және Ю Чжи Тэ «Бір жолы көктемде» мелодрамасында түсті. Осы рөл үшін Ли Пусан акдемиясынан, үздік актриса атауымен марапатталды. 

2004 жылы Ли «Жемчужина дворца» деген атақты телесериалда түсті. Бұл телесериалды 3 миллиард адам көрді. 2005 жылдың соңында, Гонконгтың жартысы драманың соңғы эпизодын көрді, түнде болып жатқанына қарамай. 

2005 жылы Венециандық кинофестивальда Пака Чхан Ука — «Кек ханымына аяушылық» трилогиясының соңғы эпизоды шықты. 2006 жылы Ли 56-ыншы Берлин халқыаралық кинофестивалінде жюри болды. Ли ең бірінші оңтүстік кореялық актриса осы 56- ыншы Берлин кинофестиваліне жюри болып барған.

Жеке өмірі
----------

24 тамызда 2009 жылы Ли байқатпай Гавайяда үйленді. Ол американдық бизнесмен шығу тегі корей Чон Хо Ёна-ға үйленді. Ал 2 қыркүйекте Кореяға қайтып келді. Ақпанда 2011 жылы екі жұпта 2 егіз – қыз және ұл туылды. Актриса еркін ағылшын және неміс тілінде сөйлей алады.

Фильмография
------------

| Жыл | Қазақша атауы | Нақты атауы | Рөлі |
| --- | --- | --- | --- |
| 1995 | Арман жарысушылар | *Asphalt Sa-na-yi* | Кан Дон Хю |
| 1996 | Рара | *파파* |  |
| 1997 | Медициналық ағайындар | *의가형제* | Ча Мин Чжо |
| 1997 | Inshalla | *인샬라* |  |
| 1998 | Бірінші сүйісу | *키스할까요* |  |
| 2000 | Бірлескен қауіпсіздік аймағы | *공동경비구역* | Майор Софи Е. Чан |
| 2001 | Соңғы сый | 

|  |
| --- |
| *선물* |

 | Пак Чун Ён |
| 2001 | Бір жолы көктемде | *봄날은 간다* | 

|  |
| --- |
| Ын Су |

 |
| 2003-2004 | Сарай маржаны | *대장금* | Чан Гым |
| 2005 | Кек ханымына аяушылық | *친절한 금자씨* | Ли Кым Чжа |
| 2012 | Калифорнияда жасалған | 

|  |
| --- |
| *Made in California* |

 | 

|  |
| --- |
| Пен Лао |

 |

Марапат және атау
-----------------

•994 SBS Drama Awards — Үздік жаңа актриса 

•1996 MBC Drama Awards — Үздік актриса 

•1997 SBS Drama Awards — Үздік актриса

•1998 SBS Drama Awards — Үздік актриса

•2001 Награда Pusan Film Critics Awards — Үздік актриса«Сочувствие госпоже месть» рөлі үшін

•2005 Награда Blue Dragon Awards — Үздік актриса «Сочувствие госпоже месть» рөлі үшін

•2005 Награда на Международном кинофестивале в Каталонии — Үздік актриса «Сочувствие госпоже месть» рөлі үшін

•2006 Награда PaekSang Arts Awards — Үздік актриса «Сочувствие госпоже месть» рөлі үшін

•2006 Награда на Cinemanila International Film Festival — Үздік актриса «Сочувствие госпоже месть» рөлі үшін 

•2006 Номинация Grand Bell Awards — Үздік актриса«Сочувствие госпоже месть» рөлі үшін
### Генри Келлет

### Өмірбаян

Генри Келлет(ағылшынша "Henry Kellett"; 2- қараша 1806 жыл — 1- наурыз 1875жыл) — ағылшындық жүзгіш, вице-адмирал (1868). Африканың батыс бөлігіндегі құлдық соттарды зерттеумен танымал болған, Бірінші Апиын соғысында кемені басқарған.

### Экпедициялар

1848-1850 жылдары Чукот теңізіне "Геральд" атты гидрографиялық кемеде саяхаттаған (ағылшынша "HMS Herald"). Арал ашып оны Геральд деп атады (1849). 1852-1854 жылдары ( Э. Белчермен) Канадалық Арктикалық архипелагқа Джон Франклинді іздеуге жіберілген экспедицияны басқарды. Экспедиция кезінде батыс жағалаулар мен Принс-Патрик аралының ішкі аудандары, Мелвилл аралының солтүстік батысы, Эмералд аралы, Фицуильям, Келлет бұғаздары ашылды және олар жайлы сипатталды.
1869-1871 жылдары Генри Келлет Британдық флоттың Қытай бекетінің бас қолбасшысы болды.

### Келлет атауы

Келлеттің атымен мүйіс пен Мелвилл және Эглинтон аралығындағы бұғаз аталды. 1988 жылы бірінші, ұзақ, жазғы экспедицияға қатысушылар аралдың бір шыңын "Келлет тауы" деп атап оны картада көрсетті.
**Төлепберген Айқын Нұртанұлы** - қазақ әншісі. 
«Superstar.kz» мегажобасында алғаш рет үлкен сахнаға шығып, таныла бастады.

Биография
---------

Албан руынан шыққан.
**туған күні, айы, жылы:** 10.02.1982 ж.

**Туған жері:** Алматы қаласы.

Қ. И. Сәтпаев ат. Қазақ Ұлттық Техникалық Университетінбаспагер-инженер мамандығы бойынша бітірген.

### Фильмдер

2020 — «Менім сақинам қайда?» — Асқар

Жетістіктері:
-------------

1.«Мистер ҚазҰТУ-2000»,

2. «Superstar KZ» финалисті,

3. «Новая волна 2006» байқауына қатысушы.
4. <<Астана жұлдызы>> наминация иегері
Продюсері Эрик Тастембеков .

Дереккөздер
-----------

1.  Мұрағатталған 10 қаңтардың 2014 жылы.

2.  Мұрағатталған 16 қаңтардың 2014 жылы.



1. ↑
2. ↑  Фильм "Где мое кольцо?" собрал в казахстанском прокате 171 миллион тенге. tengrinews.kz
**Сәкен Қордабайұлы Майғазиаев**  (1975 жылы 1 қаңтарда Түркістан облысы, Созақ ауданында туған) — қазақстандық әнші, МузАРТ ансамбльінің солисті. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2013). "ДАРЫН" мемлекеттік жастар сыйлығының иегері.

Өмірбаяны
---------

Қоңырат руынан шыққан. 
Сәкен алты ұл мен төрт қызды дүниеге әкелген Қордабай Майғазыұлы мен Ұлтай Мырзамбекқызы отбасында тоғызыншы болып туған. 1993 ж. Ж. Елебеков атындағы Республикалық эстрада – цирк колледжіне түсіп, «соқпалы аспаптар және эстрада әншісі» бөлімі бойынша К. Бектаев пен Л. Кесоглудан сабақ алды. 1997ж. Т. Жүргенов атындағы «Өнер» академиясының «эстрада әншісі» бөлімі бойынша Л. Тулешовадан білім алды.

2001 ж. бастап МузАРТ тобының мүшесі болып тағайындалды. 2012 ж. бері - Ж. Елебеков атындағы Эстрада және цирк колледжінде ұстаз.

Шығармашылығы
-------------

Әнші 2009 ж. Екі жұлдыз жобасында актриса Әйгерім Жаңылбаевамен бірге қатысып, бағдарламаның келесі маусымында жүргізуші қызметін атқарған. 2014 ж. Хабар арнасындағы "Жаңа күн" ақпараттық-сазды бағдарламасының жүргізушісі. Сонымен қатар «Әйгөлек» балалар байқауында жас таланттарға қолдау көрсетіп, сахнада олармен бірге дуэт дайындауға ат салысып жүрген жұлдыздардың бірі.

Жеке өмірі
----------

Үйленген, 1 ұлы және 2 қызы бар. Жұбайының есімі – Динара, ұлы - Әділет 1998 жылы, қыздары - Райана 2013 жылы, Мәриям 2016 жылы дүниеге келген.

Марапаттары
-----------

* 1996 ж. Тараз қаласында өткен Ш. Қалдаяқов атындағы Халықаралық фестивальдің дипломанты.
* 1997 ж. Республикалық Жас қанат байқауының «Алтын домбыра» иегері.
* 1998 ж. Алматы – 98 фестивалінің 1–ші орын иегері
* 1998 ж. "Дарын" мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты.
* 2010 ж. Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері.
* 2010 ж. Шымкенттегі жұлдыздар аллеясындағы жеке жұлдызы.
* 2012 ж. «Д.Қонаевқа – 100 жыл» медалі
* 2013 ж. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.
* 2016 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл" медалімен марапатталды.

Дискография
-----------

* 2012 ж. - CD "Бал әнім", Қазақстан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  «Өнеге» журналы, сәуір, 2011
3. ↑  via-muzart.kz Мұрағатталған 4 қаңтардың 2012 жылы.
Қар жауып тұр
**Қар** — атмосферадан түсетін әр түрлі пішінді ұлпа мұз кристалдары түріндегі жауын-шашын. Су буының сублимациясы нәтижесінде өте шағын (0,1 — 0,2 мм) криссталдар үлкейіп Қар жұлдызшаларына айналады. Атмосферадағы турбуленттік қозғалыстың салдарынан ауадағы Қардың жеке жұлдызшалары бір-бірімен ұйыса бірігеді, яғни жерге жапалақ Қар (диам. 8 -10 мм) жауады. Ауа температурасы 0°С-тан төмендегенде бұлттардан жауады. Қоңыржай ендіктерден бастап солтүстіктің және оңтүстіктің жоғары ендіктеріне қарай жайласқан аймақтарда Қардың көп түсуінен Жердің Қар жамылғысы пайда болады. Қазақстан аймағында Қар, қазан-қараша айларынан бастап (қиыр оңтүстігіндегі жазық өңірлерін қоспағанда) түседі; Қар жамылғысының қалындығы солтүстік облыстарда 25-30 см, оңтүстігіндегі жазық жерлерінде 10 см-дей; Жетісу (Жоңғар) Алатауында және Алтайдың батыс беткейінде 60 см-ге жетеді. Өскемен, Петропавл, Қостанай қалаларының төңірегінде Қар 150-165 күндей (республикадағы ең ұзақ мерзім), Қызылорда, Шымкент атыраптарында 49-61 күндей (ең қысқа мерзімі) жатады.

Қар жұлдызшалары, Wilson Bentley, 1902

Сілтемелер
----------

1. ↑  Қазақстан Энциклопедиясы

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеукүнАуа райы жаңбыр |
| --- |
|  |
| Жыл мезгілдері | 
Қыс • Көктем • Жаз • Күз |
|  |
| Атмосфералық жауын-шашын | 
Жаңбыр • Сіркіреме • Бұршақ • Қар • Қиыршық • Шық • Қырау • Ақжауын • Көктайғақ |
|  |
| Ауа райы болжамы және Ауа райы күнделік | 
Бұлттылық • Ылғалдандыру (Абсолют ылғалдандыру және Салыстырмалы) • Қысым • Ауа температурасы • Желдің бағыты |
|  |
| Ауа райы құбылыстары | 
Жел • Найзағай • Торнадо • Дауыл |

 |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Сөздіктер және энциклопедиялар | 
Библейская · Большая российская · Брокгауза и Ефрона · Еврейская Брокгауза и Ефрона · Малый Брокгауза и Ефрона · В. Даля · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
|  |
| Нормативті бақылау | 
BNF: 11977248j · GND: 4133053-5 · LCCN: sh85123771 · LNB: 000087501, 000304285 · NDL: 00574461 · NKC: ph166218 |

 |
**Шыңғырлау**, *Утва* – Жайық алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысының Шыңғырлау, Бөрлі аудандары аумағында. Ұзындығы 290 км, су жиналатын алабы 6940 км².

Бастауы
-------

Орал тауының оңтүстігіндегі Шыбынды тауы (279 м) бұлақтарынан басталып, Бөрілі ауылының тұсында Жайық өзеніне сол жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Алабының жоғары бөлігі ұсақ төбелі, төменгі бөлігі белесті жазық. Арнасы ирелең, жағасы тік жарлы. Аңғары жоғарғы 60 км бөлігінде әлсіз қалыптасқан, ені 1 – 2 км, беткей биіктігі 5 – 15 м, ортаңғы бөлігінде айқын, ені 2 – 4 км, төменде 4 – 8 км-ге дейін кеңейіп, айналадағы ортамен тұтасып кетеді. Жайылмасы 2 км-ге дейін, төм. бөлігінде ескі арналар, тармақтар кездеседі. 30-дан астам саласы бар. Негізгілері: Қайыңдысай, Ұлысай, Ақбұлақ, Қараоба. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көктемде тасып, жазда сабасына түседі, қыста қатады. Көп жылдық орташа су ағымы Кеңтүбек ауылы тұсында 5,64 м³/с. Сағасынан 244 және 250 км қашықтықта екі бөген салынған. Суы егіс суаруға пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Шілік деген бетті қараңыз.*
**Шілік**, ***Шелек*** – Іле алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысының Талғар, Райымбек, Еңбекшіқазақ аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 245 км, су жиналатын алабы 4980 км2.

Бастауы
-------

Күнгей Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздықтардан басталып, Шелек ауылынан 20 км солтүстікте Қапшағай бөгеніне құяды. Жоғары бөлігінде тар шатқал жасап ағады, төменде жайылып, жағасы жайпауыттанады.

Гидрологиясы
------------

Жауын-шашын, мұздық, жер асты суларымен толығады. Өзеннің 70-тей саласы бар. Басты салалары – Талды, Жіңішке, Сарыбұлақ, Асы. Суының минералдылығы тасу кезінде (сәуір – қыркүйек айларында) 100 – 150 мг/л-ден сабасына түскенде 250 – 300 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы Малыбай ауылының тұсында 32,2 м3/с. Суының басым бөлігі егін, бау-бақша суаруға пайдаланылады, жоғарғы алабы – жайылым, шабындық. Бойында бірнеше шағын СЭС-тер және Бартоғай бөгені салынған. Одан су Үлкен Алматы каналына жіберіледі. Ш.Уәлиханов Шілік аңғарында 1856 жылы болып, өзен алабының табиғаты, тұрғындарының кәсібі туралы дерек жинаған, археологиялық зерттеу жүргізген. Ол мұнда ежелгі суару жүйесінің болғандығы туралы болжам жасаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
**Ырғыз** – Торғай алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысының Әйтеке би, Ырғыз аудандары жеріндегі өзен. Ұзындығы 593 км, су жиналатын алабы 31600 км2.
Ақтөбе облысының шығысында орналасқан ол Қостанай, Қарағанды облысымен шекаралас.

Бастауы
-------

Мұғалжар тауының шығыс беткейіндегі бұлақтардан басталып, Торғай өзеніне қосылып, Шалқартеңіз көліне құяды.

Гидрологиясы
------------

136 кішігірім саласы бар.

Басты салалары: Бақсайыс, Үймола, Қарабұтақ, Шетырғыз. Аңғары жоғарғы ағысында 0,4 - 0,6 км-ден сағасына қарай 1,5 - 1 км-ге кеңейіп, Торғай өзенінің анғарымен тұтасып кетеді. Жайылымы 200 м-ден 2 км-ге дейін өзгереді, сағасына жақын айкын байқалмайды. Арнасы жоғарғы ағысында 20 - 50 м-ден, ортаңғы ағысында 120-160 м-ге дейін жетеді. Ағынының 90%-ы көктемгі су тасу кезінде қалыптасады, жазда төменгі ағысында қарасуларға бөлініп қалады. Суының минералдылығы тасу кезінде 50-100 мг/л-ден сабалық кезеңде 2000 - 3000 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы Шеңбертал ауылы тұсында 6,70 м3/с. Өзен бойынан жалпы сыйымдылығы1,32 млн. м3 болатын 4 тоған салынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ақтөбе: Энциклопедия - Ақтөбе.<Отандастар - Полиграфия>ЖШС, 2001. - 748 БЕТ
2. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
3. ↑  Атамекен Географиялық энциклопедия. Алматы 2011 ISBN 9965-893-70-5
**Владимир Әбдуәліұлы Васильев** (1949 ж. туған, Теректі ауылы) – Ресейлік *генерал-полковник*, қазақ.

8-сыныпқа дейін аты-жөні Алик Әбдуәліұлы Асанбаев болып жазылған. Әкесі Әбдуәлі Сарыағаш аудандық білім бөлімінің меңгерушісі қызметінде жүріп қайтыс болған соң, анасымен бірге нағашы атасының қолында тәрбиеленген. Васильев фамилиясын алған. Ресей Федерациясы Қорғаныс министрінің бірінші орынбасары лауазымына дейін көтерілген қазақ азаматы. Қазір Ресей Мемлекеттік Думасының депутаты – халық қалаулысы. ***«Единство России»*** партиясының құқық қорғау органдарымен байланыс фракциясының жетекшісі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
**Серік Ғазизұлы Сұлтанғабиев** – Ресей офицері, Ресей ІІМ ішкі әскерінің полковнигі, Ресей Федерациясының Қаһарманы. 
Бірінші және Екінші Шешен соғыстарының ардагері. Екінші гвардия танк дивизиясының 78-інші барлаушы батальонының барлаушы взводының командирінен бастап, 20-ыншы мотоатқыштар дивизиясының 255 мотоатқыштар полкінің мотоатқыштар батальонының командирі лауазымына жетті. 2009 жылдан бастап, ІІМ ішкі әскерінде және полицияда қызметін жалғастырады. 2014 жылдың 25 қыркүйегінде РГД-5 гранатасының жарылысы кезінде, әскери қызметкердің өмірін аман сақтап қалды.

Биографиясы
-----------

1972 жылдың 25 қарашасында Қазақ КСР-ның Қостанай облысындағы Меңдіқара ауданының Введенка ауылында дүниеге келген. Алты баласы бар көпбалалы қазақ отбасында тәрбиеленген. Әкесі – малшы, анасы – сауыншы. Ауылдық орта мектепті бітіргеннен кейін, Челябі қаласындағы жоғарғы танк басқару мектебіне оқуға түседі.
Бірінші Шешен соғысына қатысты. 1995 жылдың қаңтар айында 2-нші гвардия танк дивизиясының 78-інші барлаушы батальонының құрамында Грозный қаласының шабуылына қатысты. "Ерлігі үшін" алқасымен марапатталды.
2000 жылы Екінші Шешен соғысынан кейін, «Отанына қызмет еткені үшін» алқасымен марапатталды. 
2007-2009 жылдары арасында М.В. Фрунзе атындығы Әскери академияда оқып, Солтүстік Кавказ өңіріндегі Қарулы Күштерінің танк бөлімшелерінде қызметін жалғастырады. 
2014 жылдың 5 мамырында Свердловск облысынындағы №3275 әскери бөлімшесінің командирі лауазымына тағайындалды.
25 қыркүйек күні жергілікті уақыт бойынша 12:30-да әскери оқу кезінде кіші сержант Алексей Телениннің қолынан байқаусыздан РГД-5 гранатасы түсіп қалып, сержанттың және оның қасындағы әскери қызметшілердің өміріне қауіп төндірді. Сұлтанғабиев сержант өмірін сақтап қалу үшін оны жарылыс көзінен итеріп, гранатаны өз денесімен жауып, көптеген жарақаттар алды. Емделу барысында, оншақты ұзақ оталарды басынан кешіріп, 14 қазан күні есін жиды. 
2014 жылдың 24 қараша Ресей Федерациясы Президентінің Жарлығына сәйкес, әскери міндеттерін орындау барысында аса ерлік танытқаны үшін Ресей Федерациясының Қаһарманы атағы берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Артём Рыжаков* Послужной список порядочного человека: сослуживцы о Серике Султангабиеве.  Аргументы и факты (15 қазан 2014). Тексерілді, 26 қараша 2014.
2. ↑  Полковника Султангабиева ждет плановая операция на ноге.  Аргументы и факты (24 қараша 2014). Тексерілді, 25 қараша 2014.
**Ақшымырау** – Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданындағы ауыл.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы Шетпе ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 125 км жерде, Бозащы түбегінің шығысында орналасқан.

Тарихы
------

Іргесі 1934 жылы қаланды. Алғашында 4-5 үйден тұратын шағын елді мекен 1953 жылдан 1969 жылға дейін 19 партсъезд атындағы ұжымшардың және Калинин ауылдық кеңесінің орталығы болып келді.1969 – 1974 жылдары «Бозащы» кеңшарының, 1974 – 1995 жылдары «Ақшымырау» кеңшары фермасының орталығы болды. Кеңшар және бөлімше негізінде Ақшымырауда мал шаруашылығымен айналысатын шаруа қожалықтары құрылды.

Халқы
-----

| 1999 | 2009 | 2021 |
| --- | --- | --- |
| 1225 | ▲1264 | ▼1117 |

Инфрақұрылымы
-------------

Ауылда «Ә.Тобанияз» атындағы орта мектеп оқушыларға білім беруде. Онда 2014 жылға қарай 283 оқушы оқыды. 2009 жылы «КомМунай» ЖШС-нің демеушілік көмегімен 50 орындық «Айгөлек» балабақшасы қолданысқа берілді, 2014 жылы 1 ашық спорт алаңы салынды, 2015 жылы ауылдық клубтың ескіруіне байланысты жаңа 150 орындық клуб ғимаратының құрылыс жұмыстары басталды. Ауылда сонымен қатар 2007 жылы салынған дәрігерлік амбулатория, фельдшер-акушерлік пункті бар, 1 кітапхана халыққа мәдени қызмет көрсетуде.

Ауыл шаруашылығы
----------------

Ақшымырау селосында 22 шаруа қожалығы және "Ақшымырау" ЖШС тіркелген. Мал азығы жем-шөпке байланысты ауылда "Ақшымырау" ЖШС-сі және 2 шаруа қожалығы мал азығы шөп шабумен айналысады. 2014 жылғы есеп бойынша ауылдағы жеке шаруа қожалықтары мен тұрғындардың мал басы саны түйе-1613, жылқы-4945: қой-ешкі - 11303, сиыр-67 басты құрап отыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 15 бекет •
 Ақшымырау •
 Басқұдық •
 Бекі •
 Боздақ •
 Жарма •
 Жармыш •
 Жыңғылды •
 Қияқты •
 Қызан •
 Оңды •
 Сазды •
 Сайөтес •
 Тасмұрын •
 Тиген •
 Тұщыбек •
 Тұщықұдық •
 Үштаған •
 Шайыр •
 Шебір •
 **Шетпе** 
 |

 |
*Басқа мағыналар үшін Жыңғылды деген бетті қараңыз.*
**Жыңғылды** (1992 жылға дейін — *Куйбышево*) — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданындағы ауыл.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы – Шетпе ауылынан солтүстік-батысқа қарай 45 км жерде, Қаратау жотасының оңтүстік-батыс баурайының жыңғыл мен жусан аралас астық тұқымдас әр түрлі шөптер өскен сұр топырақты шөл белдемінде орналасқан.

Халқы
-----

| 1999 | 2009 | 2021 |
| --- | --- | --- |
| 1939 | ▲2278 | ▲2820 |

Тарихы
------

Іргесі 1930 жылы ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты "Куйбышев" атындағы ұжымшар ретінде қаланды. 1969 жылдан қаракөл қойы кеңшары мен ауылдық кеңестің орталығы болды, 1995 жылдан кеңшар негізінде шаруа (фермер) қожалықтары құрылды.

Тұлғалары
---------

Жыңғылдыдан:Есір Айшуақұлы, Айтуған Тайұлы, Елбай Қосымбайұлы, Абыл Тарақұлы, Атанғұл Сүйесінұлы, Шамғұл Ыбырайымұлы, ақын-жыраулар және шешендер: Сам, Құлыш, Қожық, Жаман, Нұрнияз, Алхам, Алшын және т.б. туып өскен.

Ауыл шаруашылығы
----------------

Ауыл бойында 70 шаруа қожалығы тіркеліп, оның 51-і тұрақты жұмыс істейді. Ауылда 2012 жылы шаруа қожалықтары мен жеке қожалықтарда мал басы саны өскен. Атап айтқанда, қой-ешкі 34500-тен 35035 басқа, жылқы 2400-ден 2472 басқа, түйе 1600-ден 1648 басқа өскен. 2012 жылға қарай 15 шаруа қожалықтары 98 гектар жерге бақша дақылдарын өсірген. Сай-Өтес – Бозащы су құбырының бір тармағынан тұщы су келеді.

Инфрақұрылымы
-------------

Ауылда 2 мектеп жұмыс жасауда. 2 мектепте 2012-2013 оқу жылында 592 оқушы білім алуда. 2013 жылы С.Нұрниязұлы атындағы мектеп – интернатының 250 балалық оқу корпусы және Есір Айшуақұлы атындағы орта мектепке «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ-ның демеушілігімен жаңа газон төсеніші бар спорт алаңы салынды. 2012 жылы ауылдық аурухана жабылып, дәрігерлік амбулатория болып жасақталды. Бұдан басқа ауылда 1 дәріхана жұмыс істеуде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  О переименовании и упорядочении транскрибирования на русском языке наименований отдельных административно-территориальных единиц Республики Казахстан
2. ↑  «Маңғыстау» энциклопедиясы, Алматы, 1997
3. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
4. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 15 бекет •
 Ақшымырау •
 Басқұдық •
 Бекі •
 Боздақ •
 Жарма •
 Жармыш •
 Жыңғылды •
 Қияқты •
 Қызан •
 Оңды •
 Сазды •
 Сайөтес •
 Тасмұрын •
 Тиген •
 Тұщыбек •
 Тұщықұдық •
 Үштаған •
 Шайыр •
 Шебір •
 **Шетпе** 
 |

 |
**Жембарақ** – Есіл алабында орналасқан өзен.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданы ауданы жерімен ағады. Аққанбұрлық өзенінің оң саласы. Ұзындығы 30 км шамасында.

Бастауы
-------

Бастауын Төтеқұз тауының солтүстігіндегі Сарыбұлақ ауылының батысындағы ұсақ шоқылардан алып, Сивковка ауылының батысында Шарық өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Жағалауы жыралы келеді. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Төтеқұз тауынан бастау алатын бір ғана саласы бар. Жазда тармақталып, қарасуларға бөлініп қалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
**Ташкент метросы** — Өзбекстанның астанасы Ташкенттің қоғамдық көліктерінің бірі, көліктің жер астындағы жүретін түрі.

Бұтақтары мен бекеттері
-----------------------

Ташкент метросы төрт бұтақтан құрастырылған. Олар - Шыланзар, Өзбекістан, Жүнісабат және Өзбекстан тәуелсіздігінің бұтақтары.

* Шыланзар бұтағының бекеттері:

* + Шынар
	+ Қыпшақ
	+ Афросиаб
	+ Сіргелі
	+ Ташкент Айналма жолы
	+ Шоштепа
	+ Алмазар
	+ Шыланзар
	+ Мырза Ұлығбек
	+ Новза
	+ Ұлттық саябақ
	+ Халықтар достығы
	+ Пахтакор
	+ Мустакиллик Майданы
	+ Әмір Темір алаңы
	+ Хамит Әлімжан
	+ Пушкин
	+ Ұлы Жібек Жолы

* Өзбекстан бұтағының бекеттері:
	+ Беруни
	+ Бейбітшілік
	+ Шорсу
	+ Гафур Гұлам
	+ Әлішер Науаи
	+ Өзбекстан
	+ Космонавттар
	+ Айбек
	+ Ташкент
	+ Машинисттер
	+ Достық

* Жүнісабат бұтағының бекеттері:
	+ Мың өрік
	+ Юнус Раджаби
	+ Абдулла Қадыри
	+ Минор
	+ Бадамзар
	+ Шахристан
	+ Жүнісабат
	+ Түркістан

Тарихы
------

1977 жылының қарашаның 7-нші жұлдызында Қазан төңкерісінің 60 жылдық мерейтойына ашылған. Бұл Орта Азияның тарихында алғашқы метро. Жер сілкініс болуы қауіпі бар аумағында құрылған. Құрылыста Мәскеуметроқұрылыс демеу жасаған.

1966 жылының Ташкентте болған жер сілкінісіден кейін, 1972 жылында метроның құрылысы басталды.Алғашқы - Шіланзар бұтағының бірінші кезегі ("Сабыр Рахимов" бекетінен "Қазан төңкерісі" бекетіне дейін (қазір бұл бекет "Әмір Темірдің" саябағы деп аталады) 9 бекетінен, электродепосынан және Байланыс үйімен 1977 жылының. қарашаның 6-сында ашылған еді. Оның ұзындығы 11,4 шақырым еді.

Шіланзар бұтағының екінші кезегі ("Қазан төңкерісі" , қазіргі "Әмір Темір саябағы" бекетінен "Максим Горький" , қазіргі "Ұлы Жібек Жолы"("Буюк Ипак Юли") бекетіне дейін) 3 бекеттен құрастырған еді. Оны 1980 жылының тамыздың 18-інде ашты. Кезектің ұзындығы 4,1 шақырым еді. 1980 жылында Шіланзар бұтағы 12 бекеттен құрастырып, оның ұзындығы 15,5 шақырым еді.

1980 жылында екінші бұтағының бірінші кезегінің салуы басталды. Бұл бұтақ Өзбекістан бұтағы еді. Кезек "Науаи" бекетінен "Ташкент" бекетіне шеін созылған еді, 5 бекеттерден құрасылған еді. Кезек 1984 жылының желтоқсан айында ашылды. Кезектің ұзындығы - 4,8 шақырым еді.

Екінші кезек 1987 жылында ашылды, 3,3 шақырым ұзындығымен 2 бекеттен ("Ташауылмаш" ( "Машинасозлар") және "Чкалов") құрастырылған.

1989 жылының қараша айынан бастап, Өзбекістан бұтағының үшінші кезегі жұмыс істеу бастады. Кезек "Ғафур Гүләм" мен "Шорсу" бекетінен құрастырып, оның ұзыңдығы 2,4 шақырым еді. , Соңында, 1991 жылының сәуірдің 30-ында Өзбекістан бұтағының төртінші кезегі ашылды (ұзындығы 3,ә шақырым, 2 бекет "Тинчлиқ" пен "Бируни"). Бұтақтың жалпыұзындығы - 30 шақырым, 23 бекет бар.

1988 жылының қыркүйек айында Жүнісабад бұтағының құрылысы басталды. Жүнісабад бұтағы 2001 жылының қыркүйек айының 1 жұлдызында ашылды, оны Өзбекстанның тәуелсіздігінің 10 жылдық мерейтойына ашты. Бұтақта 6 бекет бар, ұзындығы 6,4 км және метрокөпір ("Бадамзар" мен "Хабиб Абдуллаев" бекеттр арасында). Метрокөпір Бозсу тоғаны арқылы телемұнараның жанында өтеді.

Жоспарлар
---------

Жүнісабад бұтағының тағы бір кезегінің және төртінші - Сіргелі бұтағының құрылысы жоспарланады.
Куклукскланшылар шеруі, 1922
**Ку-клукс-клан, ККК** (ағыл. Ku Klux Klan, KKK) – АҚШ-тағы нәсілшіл астыртын ұйым. Ұйымның атауы грек сөзі « κύκλος» — дөңгелек және ағылшын сөзі «clan» — рулық қауым деген сөздерде құралған.   

Алғашқы рет 1865 жылы Теннеси штатындағы Пьюласки қаласында құрылды. Ұйымның мақсаты: «негрлердің басқыншылығынан отанды құтқару, негрлер мен ақ расаның теңдігіне тыйым салу». Жылдар өте ККК-ның «жауларының» тізімі өсе берді, олардың арасында еврейлер, католиктар, коммунисттер, иммигранттар (әсіресе қытайлықтар), гомосексуалисттер.  

1868 жылы Ұйымның бөлімшелері 11 штатта белсенді болып, оның қатарларын 600 мыңдай адам құраған. Көбінесе олар – бұрынғы солдаттар мен офицерлер. Әртүрлі мәлімет бойынша 1922 жылдың басында ұйымда 45 штатта 1500 бөлімше болған.  

Прогресшіл ұйымдардың қысымымен американ үкіметі ХІХ ғасырдың 70-ші жылдарының басында бұл ұйымға тыйым салуға мәжбүр болды. Ку-клукс-клан астыртын жұмысқа көшті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1914-18 жылдары қара нәсілділердің азаттық қозғалысы өрлеген кезеңде, 1929-33 жылдары дүниежүзілік экономикалық дағдарыс кезінде, Екінші дүниежүзілік соғыс (1939-1945) аяқталғаннан кейінгі алғашқы жылдары белсенділігі арттырды. 1960 жылдың аяқ кезінде – 1970 жылдардың басында іс-әрекетін қауырт күшейтті.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
Вакцина
**Вакцина** *(лат.* vacca *— сиыр, vaccіnus — сиырдікі)* — микроорганизмдерден (бактерия, вирус, т.б.) алынып, адам мен жануарлар организміне жұқпалы аурулардан алдын ала сақтану және олардың иммундық қасиетін арттыру үшін егілетін препараттар. 

Азиялық көшпелілер ежелгі дәуірден-ақ адам мен малға шешекті, ешкіге кебенекті, сиырға алаөкпені егу арқылы оларды қатерлі аурулардан сақтандырып отырған.

Тарихы
------

1796 жылы ағылшын дәрігері Э.Дженнер алғаш рет сиыр шешегін адамға егу арқылы алды.

Классификация
-------------

Вакцина тірі, өлтірілген, химиялық, анатоксиндер, ассоциацияланған болып ажыратылады.

### Тірі вакцина

Тірі вакцина — микробтардың уыттылығын әлсіретіп, ауру тудырғыш қабілетін жою, иммунитет қалыптастыру үшін алынады. Алғаш рет француз микробиологы Л. Пастер тірі вакцинаны түйнемеге (1881) және құтыру ауруына (1885) қарсы қолданды. Ал 1926 жылы француз ғалымдары А. Кальмет пен К. Гереннің ашқан тірі туберкулез *(БЦЖ)* вакцинасы ғылымдағы үлкен жаңалық болды. Тірі вакциналар шешек, құтыру, оба, туляремия, т.б. ауруларға қарсы пайдаланылады.

### Өлтірілген Вакцина

Өлтірілген Вакцина — микроорганизмдерді физикалық (қыздыру арқылы) және химиялық жолмен (фенол, ацетон және спиртпен өңдеу) өлтіру әдістері арқылы алынады. Бұлардың қорғаныштық қабілеті тірі вакцинаға қарағанда төмендеу болғандықтан бірнеше рет егіледі.

### Химиялық вакцина

Химиялық вакцина — микроорганизмдерден бөлінетін активті антигендерден алынады. Бұл вакциналар паратиф, іш сүзегі, т.б. ауруларға қарсы пайдаланылады. Анатоксиндер — улы токсиндерді формалинмен өңдеу арқылы алынған усыз вакциналар. Бұларды алғаш рет (1923 — 1926) француз ғалымы Г. Рамон алды. Анатоксиндер дифтерия (күл), ботулизм, сіреспе, т.б. ауруларға қарсы қолданылады.

### Ассоциацияланған Вакцина

Ассоциацияланған Вакцина — 2 — 3 ауруға бірден қолданылатын вакциналар. Мысалы, сиырларды, қараталақ пен қарасан (эмкар) ауруына қарсы бір вакцинамен егіп тастау өте тиімді. Вакциналарды организмге әр түрлі әдіспен енгізеді. Мысалы, шешек, туберкулез вакцинасын тері үстіне (тырнап), полиомиелитке қарсы ауыздан, гриптікін танау қуысынан құяды. Сүзек, тырысқақ, топалаң, құтыру вакцинасын тері астына, қызылша мен қарасан вакцинасын бұлшық етке егеді. Вакцина егілген организмде ауруға қарсы иммунитет 2 — 3 аптадан кейін қалыптасып, бірнеше жылдар бойы сақталады.

Тағы қараңыз
------------

* Вакцинация
* иммунитет

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
3. ↑  О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова. Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. "Ғасыр-Ш", 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0
Толедо халқы
***Вигилан (Альбелден) кодексі***, оның толық аты-жөні лат. *Codex Conciliorum Albeldensis seu Vigilanus* — Испаниядағы вестготикалық кезеңдегі әртүрлі құжаттардың жарықтандырылған жинағы. Құрастырушылар жинаған мәтіндердің көп санының ішінде Толедо кеңестерінің канондары, *вестготтық ақиқат*, кейбір ертедегі папалардың жарлықтары және Қасиетті әкелердің жазбалары, тарихи шығармалар (мысалы, *Альбельда шежіресі* және Мұхаммедтің өмірі), қоғамдық және шіркеулік заңдардан үзінділер және күнтізбе.

Жазушылар: Серрацино, Вигила және Гарсия, Вигила бейнелеген
Қолжазбаны қасиетті Мартин (ағыл.) Риоха монастырының үш монахы құрастырған: коллекция атымен аталған иллюстратор; Серразино, оның досы; және оның шәкірті Гарсия. Коллекцияны құрастыру 976 жылы аяқталды, оның түпнұсқасы Эскориалда (Escorialensis d I 2 ретінде) сақталған. Бұл уақытта Альбелда Памплондық патшалық (исп.) мәдени және зияткерлік орталығы болды. Коллекцияның қолжазбаларында ежелгі вестготтық король заң шығарушылары — Хиндасвинт, Реккесвинт және Эгика ғана емес, сонымен қатар Наварраның қазіргі билеушілері: Санчо II және оның әйелі Уррака, оның ағасы Рамиро Гарсес, Вигера патшасы даңқталды.

Басқа пайдалы ақпараттардың қатарында, *кодексте* Батыс Еуропадағы араб цифрларының (нөлден басқа) алғашқы ескертпелері мен бейнелері бар. Олар 900-ге жуық Испаниядағы Мурлар арқылы пайда болды.

Батыс Еуропадағы алғашқы араб цифрлары
Орталықта Санчо, сол жақта Уррака, оң жақта Рамиро
Вестготтық (ағыл.) жарықтандыру стилі, және каролингтік өнерді біріктіретін ерекше. Каролингтік және италиялық-византиялық әсерлер тоғысқан әшекейлер (ағыл.) үлгілерінде көрінеді. 992 жылы Сан-Милан-де-ла-Когольяда әр түрлі иллюстраторлар жасаған *вигиландықтың* көшірмесі болып табылатын *Codex Aemilianum*-да көбірек каролингтік және аз византиялық ықпал көрінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Also *Epitome Ovetense*.
2. ↑  Guilmain, «Interlace», 215.
3. ↑  Guilmain, «Forgotten», 36–37.

Әдебиеттер
----------

* Латын мәтіні Мұрағат көшірмесі
* Гильмен, Жак. «Interlace Decoration and the Influence on the Mozarabic Illumination (Ескертпелерде). сайтында мұрағат көшірмесі» *The Art Bulletin*, Vol. 42, №. 3. (Қыркүйек, 1960), 211-218 б.
* Гильмен, Жак. «Зооморфтық безендіру және мосарабтық жарықтандыру көздерінің мәселесі. мұрағат көшірмесі» *Speculum*, Vol. 35, №. 1. (Қаңтар, 1960), 17-38 беттер.
* Гильмен, Жак. «Ұмытылған ерте ортағасырлық суретші. мұрағат көшірмесі» *Art Journal*, том. 25, №. 1. (Күз, 1965 ж.), 33-42-беттер.
* Бишко, Чарльз Джулиан. «Сальвус Альбельда және шекаралық монастыризм оныншы ғасыр Наварра. мұрағат көшірмесі» *Speculum*, Vol. 23, №. 4. (Қазан, 1948 ж.), 559-590 б.

Сілтемелер
----------

* 

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Вигилан кодексі**
**Кіші Басқан**, *Үлкен Теректі* – Лепсі алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Сарқан ауданы жерімен ағады.

Бастауы
-------

Бастауын Жетісу Алатауының орта тұсындағы Дальний асуынан алып, Үлкен Басқан өзеніне Екіаша ауылы жанында сол жағалық аңғарынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 38 км, су жиналатын алабы 379 км2. Үлкен Басқан өзенімен қосылған кезде Екіаша (Покатиловка) ауылының ауданында өзен Басқан өзенін құрайды, одан әрі Лепсі өзеніне құйылады. Кіші Басқан өзенінің 6 саласы бар. Ол Қараңгүрт және Тереңсей бастаулары қосылғаннан кейін пайда болады. Үлкен Басқанның шатқалында тік беткейлер және шырша орманының шағын аралдары бар. Кіші Басқан өзенінің ең үлкен ағыны - Арчевая өзені. Өзен өз бастауын Шумский мұздығының астында теңіз деңгейінен 4442 м биіктікте алады. Жергілікті "сәукеле" мұздығы - қазақ келінінің бас киімінің атауы деп аталады. Кеңес ғалымы, гляциология кеңестік мектебінің негізін қалаушылардың бірі, Арктика мен Антарктика зерттеушісі, Петр Александрович Шумскийдің құрметіне мұздыққа ғалымның есімі берілді. Мұнда қысы жазы қар. Жазда қарлы шыңның көрінісінен ләззат алуға болады. Жоғарғы және орта ағысындағы жағалау бойы тік жартасты келген. Өзен суы көктем айларында тасиды. Төменгі жағалаулық аңғары шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады.

### Кіші Басқан шатқалы

```
[Кіші Басқан шатқалы Жоңғар Алатауының (Жетісу) орталық беткейінің солтүстік жотасында орналасқан. Оңтүстіктен солтүстікке бағытталған шатқал жотаның ең биік бөлігінде. Шатқал Жамбыл мұздығынан басталады. Жоңғар Алатауының ең биік үш шыңы Жамбыл мұздығының шығыс бөлігінде орналасқан: Семенов-Тян-Шанский шыңы – 4622 м, Шумский шыңы – 4442 м және Абай шыңы – 4460 м. Мұздықтың батыс бөлігінде Жамбыл шыңы — 4249 м. Жамбыл мұздығының ұзындығы 4,5 км. Мұздықтар 3100-3300 м биіктікке дейін барады. Шатқалда - Шумский шыңының (4442 м) тау жыныстарының тас сынықтарынан күшті ежелгі жер сілкінісінен пайда болған тас үйінділер. Шатқалдағы орман алқабы 1400-ден 2400 метрге дейін өседі. Семенов-Тян-Шанский шыңының ескі атауы - Басқан шыңы. Шыңының биіктігі теңіз деңгейінен 4622 м. Шың Қазақстан Республикасы мен ҚХР Мемлекеттік шекарасында орналасқан. Батыста шыңнан Аманбөктер асуы – теңіз деңгейінен 3933 м, ол Қазақстаннан Қытайдағы Боро-Тала өзеніне  дәліз болып табылады. Жоғарыға алғашқы жорық 1939 жылы в. М. Зиминнің басшылығымен ұйымдастырылды. Шыңды бағындыру мен зерттеудің ресми күні 1959 жылдан 1962 жылға дейінгі күндер болып табылады. Осы кезеңде Б. А. Студениннің, И. И. Ларионовтың және С. С. Абдамбаевтың жетекшілігімен қазақстандық альпинистер 3 экспедиция өткізді.]
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Алматы облысы туризмінің ресми сайты
* Жоңғар Алатау ұлттық паркінің ресми сайты Мұрағатталған 25 сәуірдің 2020 жылы.
* Жоңғар Алатау
**Бозжиде** — ірі-ірі тікентері,тармақтарының бар ағаш тәрізді, биіктігі 10метрге жуық жеміс.
Жапырағы сопақша, ақшыл тікенді түктері бар. Гүлдері бал иісті ашық сары, шоғырланып өседі. Жемісінің ұзындығы 2-3 см, қызғылт түсті, дәмі ұн татитын бүлдірген. Шілдеде гүл жарып, қыркүйек қазан айларында жеміс береді.

Химиялық құрамы
---------------

Жемістің құрамында көмірсутегі, таниндер, С дәрумені, органикалық қышқылдар,калий,фосфор бар. Жапырағында аскорбин қышқылы, ал гүлдерінде хош иісті эфир майы болады.

Қолданылуы
----------

Дәрілік мақсатта гүлдері мен жапырақтары, жемісі пайдаланылады. Гүлінен қайнатып жүрек-қан тамырлары ауруларын, гипертониялық ауруларды емдеуге пайдалы тұнба жасайды.
Сондай-ақ бозжиде жемісін тыныс органдары қабынғанда қақырық түсіруге де қолданылады. Ғыл. медицинада бозжидеден асқазан ауруларын емдейтін лохпектан және пшатин препараттарын жасайды.

Дереккөздері
------------

Атамұра баспасы
**Бауыр** (hepar) — 1) ең үлкен ас қорыту безі. Омыртқасыз жануарларда бауыр ас қорыту және қоректі сіңіру процестеріне қатынасады, сондай-ақ, онда май, көмірсу жиналады. Омыртқасыздардың бауырын кейде бауыр-ұйқы безі деп те атайды, себебі ол омыртқалы жануарлар мен адамның ұйқы безі бөлінетін затқа ұқсас зат (бездердің бөліп шығаратын заты) шығарады. Омыртқалы жануарлар мен адамда бауыр - күрделі орган, ол организмдегі зат алмасу процесіне қатысады әрі онда ас қорыту сөлдерінің бірі - өт түзіледі. Оның ересек адамдардағы орташа салмағы 1,5 - 2 кг. Бауыр іш қуысының оң жақ жоғарғы бөлігіне орналасқан. Бауырдың көк етке жанасып жататын жоғарғы дөңес, төменгі ішкі (висцеральдық) беттері бар. Бұлар бауырды оң(үлкен) және сол(кіші) бөліктерге бөледі. Бауырдың бетінің ортасында бауыр қақпасы деп аталатын көлденең ойық болады. Ол арқылы бауырға артерия, қақпалық вена тамырлары, жүйке талшықтары өтеді де, одан лимфа тамырлары мен өт түтігі шығады. Бауыр қақпасының алдыңғы жағында өт қуығы жатады. Бауыр қорғаныш қызметін де атқарады, яғни тамақ құрамында болып, ішекте сіңірілген зиянды заттар мен белок алмасуының нәтижесінде түзілетін қанның құрамындағы улы өнімдер бауырда залалсыздандырылады. Бауырдың лимфа түзілудегі, қан ұюын реттеудегі және қанның тұрақты құрамын сақтаудағы маңызы өте зор. Бауырда қанмен келген амин қышқылдарынан белоктар, глюкоза, фруктоза, глицерин, май қышқылы түзіледі, сондай-ақ, қандағы көмірсулар бауырда гликогенге айналады. Бауырдағы зат алмасу процестері әр түрлі ферменттердің қатысуымен жүреді, оны жүйке жүйесі мен түрлі гормондар реттеп отырады.

2)Құрамында 70-73% су, 2—4 % май, 17—18% ақуыз, оның ішінде ауыстырылмайтын түрлері болады. Бауырда көптеген В тобының витаминдері және А, Д, Е витаминдері де бар. Сонымен бірге бауырда көптеген ферменттер, экстрактивті заттар және темір, фосфор көп. Майдаланған, пісірілген бауыр өзіне майды жақсы сіңіреді. Бауырды алдымен өтінен бөліп алып тазалайды, содан соң жуып, кесіп 2—3 сағат бойы суық ағынды суда ұстайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.—Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1
**Психоз** (гр. *psyche* — жан)— жеке адамды тоқыраушылыққа ұшырататын психикалық қызметтің ауытқушылығы немесе психикалық науқастық. Психоз органикалық және функциялық болып бөлінеді. Органикалық психоз мінез-құлық пен ойлаудағы ауытқушылыққа түрткі болатын психоәлеуметтік факторлармен тікелей байланысты. Психозға генетикалық, нейро-эндокриндік және зат алмасу факторлары, сондай-ақ индивидтің психикасына оң генетикалық және орталық жағдайлар түрлі дәрежеде ықпал егеді. Психоз сандырақ сөзден, тұйық мінезден, ортаға үйлеспейтін ретсіз қимылдан, қабылдау қабілетінің ауытқуынан білінеді. Психоз З.Фрейдтің ескертуінше, адамның басқа объект пен кісіге деген көзқарасын өзгертіп, ауруды ортадан алшақтатады да, психоздық процесті үдетеді. Фрейд невроз бен психоздың арасындағы байланысты, яғни тыйым саларлық рәсімді ығыстыратынын, адам өздігінен барды бұрмалайтындығын, сөйтіп шындықтан біртіндеп алшақтай түсетінін немесе жоқ нәрсені өзінше елестететінін ашып берді. Арнайы шипагерлік тәжірибесіз-ақ психозды емдеуге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Ақсу** – Жетісу облысы Ақсу, Алакөл аудандарындағы өзен. Ұзынды-қысқалы 132 саласы бар. Ақсудың ұзындығы 316 км, су жинау алабы 5040 км2.

Бастауы
-------

Жетісу Алатауы ның 4000 м. биіктікте орналасқан мұздықтарынан бастау алып, Балқаш көліне құяды.

Гидрологиясы
------------

Көпжылдық орташа су шығыны Жансүгіров ауылы тұсында 11,2 м3/сек. Өзен жоғарғы ағысында тауаралық Қапал аңғарын кесіп өтіп, жазыққа шыққан соң көптеген саяз тармақтар мен арналарға бөлініп кетеді. Төменгі ағысында тарамдар, өзектер, көлдер мен батпақтар құрай отырып, Балқаш маңы жазығын кесіп өтеді. Өзен алабының мұз құрсану аумағы 139 км2, көлемі 0,77 км3 болатын 162 мұздық бар. Негізгі салалары: Сарқан, Қожамберді өзендері. Ақсу шаруашылыққа пайдалануға байланысты суы көктем мен жазда тасиды, осы кезеңде жылдық ағындысының 80%-і өтеді. Суы тұшы, минералдылығы 0,2-1,5 г/л аралығында ауытқиды. Минералдары химиялық құрамы жағынан гидрокарбонат класының кальций және магний тобына жатады. Суы егін, мал суаруға және техн. қажеттіліктерге пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атамекен Географиялық энциклопедия. Алматы 2011 ISBN 9965-893-70-5