Координаттар: 41°21′00″ с. е. 19°59′00″ ш. б.﻿ / ﻿41.35000° с. е. 19.98333° ш. б.﻿ / 41.35000; 19.98333 (G) (O) (Я)

**Албания** (алб. Shqipëria), толық ресми атауы — **Албания Республикасы** (алб. Republika e Shqipërisë [ɾɛpuˈblika ɛ ʃcipəˈɾiːs]) — Еуропаның оңтүстігінде орналасқан шағын мемлекет. Солтүстігінде Черногория және Сербиямен, оңтүстік-шығысында Грекия және Солтүстік Македониямен, шығысында Косовомен шектеседі. Халқы — 2,8 млн. адам.

Албания албандардың тұратын жалғыз мемлекет емес, олар Косово және Солтүстік Македонияда тұрады.

Мемлекеттік құрылымы
--------------------

Елбасшысы - Президент. Елдің Парламенті бірпалаталық Кувенди деп аталады. Оны Премьер-министрі басқарады. Аталған кеңесте 140 депутат бар, олардың 100 депутаты можаритарлық система бойынша бірмандаталық округтерде сайланады. Қалған 40 депутаттар партиялық тізім бойынша сайланады. Барлық депутаттар 4 жылға сайланады.

* 2009 жылдың сәуір айынан бастап Албания НАТО мүшесі болуда.
* 2009 жылдың 29 сәуірінде Албания Еуропа Одағына ресми түрде аталған Одаққа мүше болу туралы өтінішін жіберді.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

*Толық мақаласы: Албания әкімшілік бөлінісі*Албанияда 12 провинциялар (албанша: *qark* - *qarku*, немесе *prefekturë* - *prefektura*), 36 аймақтар және 351 райондар бар.

|  | Провинция | Орталығы | Жер аумағы | Халық саны | Аймақтары | Райондары | Қалалары | Ауылдары |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Берат | Берат | 1 802 км² | 193 855 | БератКучоваСкрапари | 12
2
10 | 2
1
2 | 122
17
103 |
|  | Дибра | Пешкопия | 2 507 км² | 191 035 | БулькизаДибраМати | 8
15
12 | 2
1
3 | 103
141
76 |
|  | Дуррес | Дуррес | 827 км² | 247 345 | ДурресКруя | 10
7 | 4
2 | 61
43 |
|  | Элбасан | Элбасан | 3 278 км² | 366 137 | ЭлбасанГрамшиЛибраждиПекини | 24
10
10
6 | 2
1
2
1 | 176
95
75
49 |
|  | Фиер | Фиер | 1 887 км² | 384 386 | ФиерЛюшняМалакастра | 17
16
9 | 3
2
1 | 117
121
40 |
|  | Джирокастер | Джирокастер | 2 883 км² | 114 293 | ДжирокастерПерметТепелене | 13
9
10 | 2
2
2 | 95
97
77 |
|  | Корча | Корча | 3 711 км² | 266 322 | ДеволКолоньеКорчаПоградец | 5
8
17
8 | 1
2
2
1 | 44
76
155
72 |
|  | Кукес | Кукес | 2 373 км² | 112 050 | ХасКукесТропое | 4
15
8 | 1
1
3 | 30
90
68 |
|  | Леже | Леже | 1 581 км² | 159 792 | КурбинЛежеМирдите | 4
10
7 | 3
2
4 | 28
63
70 |
|  | Шкодер | Шкодер | 3 562 км² | 257 018 | МалесиМадеПукеШкодер | 6
10
18 | 2
2
2 | 56
75
139 |
|  | Тирана | Тирана | 1 586 км² | 601 565 | КаваеТирана | 10
18 | 2
3 | 65
155 |
|  | Влоре | Влоре | 2 706 км² | 193 361 | СарандеВлоре | 4
9
13 | 1
2
4 | 38
62
99 |

Географиясы
-----------

Албания Балқан түбегінің оңтүстігінде орналасқан. Оңтүстігінде Грекиямен, солтүстігінде Черногория мен мойындалмаған Косовомен, шығысында Солтүстік Македониямен және батысында Ион мен Адрия теңіздерімен шектеседі. Басқа Жерорта теңізімен шектесетін мемлекеттерден айырмашылығы: Албанияның аралдары аз, тек 7-10. Аралдардың көбісі өте майда және оларда адам тұрмайды; мысалы Сазани және Стилло аралдары. Осыған қарамастан арал үстіндегі тарихи аумақтар да бар: Звернец аралындағы 13-ші ғасырғы монастырь және Бутринт аралындағы Әли Паша қамалы.

Албания жерінің 70 пайызы таулы және тек 25 пайызы ауыл шаруашылығы мен егіншілікке келеді. Албанияның халқының 47.8% ауыл шаруашылығымен айналысады. Жемістерден басқа тағы Албанияда темекі өсіріледі.

Жердің көп бөлігі тау жоталары мен үстіртті аймақта орналасқан. Таулы аңғарларынан құлай аққан тасқынды өзендер теңізге қарай құлаш ұрады. Бұл өзендер Адрия теңізін жиектей 150 км-ге созылып жатқан құнарлы жазық алқап арқылы өтеді. Алқаптың ені 15 км-ден 35 км-ге дейін барады. Бұл жактың ауа райы жұмсақ. Таулы аудандарда сәл қаталдау. Қыста жиі боран соғып, аяз 20 градусқа дейін барады.

Халқы
-----

### Статистика

Халық саны 2 831 741 (2011 жылғы халық санағы бойынша), ал 2001 жылғы халық санағы бойынша халық саны 3 069 275 адам: он жыл ішінде халық саны 7,7%-ға азайды. Халық санының азаюының негізгі себебі – ауқымды көші-қон және туу көрсеткішінің төмендеуі. Албанияның туу көрсеткіші Еуропаның ең кіші көрсеткіштерінің бірі болып келеді.

Тұрақты халық: 1 421 810, соның ішінде ерлер – 50,2%, және әйелдер – 49,8% құрайды. Жылдық өсім – 0,3% (елдегі эмиграцияның деңгейі жоғары).

Қала халқы - 53,7% (2011 жылғы санақ), ауыл халқы - 46,3%. Санақ тарихында алғаш рет (2011) албандар ауылдық жерлерге қарағанда қалаларда көбірек тұратын.

### Этникалық құрамы

Этникалық құрамы: албандар – 95%, гректер – 3%, басқалары (румындар, сығандар, сербтер, македондықтар) – 2%.

1990 жылдың сәуірінде елдегі яһуди диаспорасы өмір сүруін тоқтатты: соңғы 11 еврей Израильге кетті.

### Тілі

*Толық мақаласы: Албан тілі*
Албан тілі – Еуропаның ең ерекше тілдерінің бірі болып келеді. Үнді-еуропалық тіл болғанымен, оның ешқандай басқа туыстас тілі қалмаған.

Албан тілінен басқасы тағы этникалық азшылықтардың өздерінің тілдері де бар: гректердің грек тілі, румындардың румын тілі, т.б..

### Діні

Албания халқының шамамен 60%-ы зайырлы мұсылмандар және шамамен 20%-ы христиандар (католик немесе православ). 1945-1992 жылдардағы коммунист билігінде Албания ресми дінін атеизм қылған тұңғыш мемлекет болғанымен, қазіргі күні дін сақталған.

Тарихы
------

1900 жылғы Тирана қаласындағы базар
Албания — орта ғасырлардың атау. Гректер осы мемлекет "Albaētia" немесе "Arbanētia" деп атады. "Алба" сөзі иллирийше "төбе" мағынаны білдіреді.

### Ерте тарихы

Албанияда адамның алғашқы іздері орта және кейінгі палеолит дәуірлеріне жатқызылады және олар Дзарре ауылында (Сарандадан алыс емес жерде) және Дайти тауында (Тирана маңында) табылды. Дайти тауында ориньяк мәдениетіне ұқсас тас құралдары табылған.

Албания бірінші Грекияның, ал сосын Рим Империясының провинциясы болған. 395 ж. Рим империясы екі мемлекетке бөлінді (Батыс Рим және Византия).

1912 ж. албандар Османлы империясынан шығып өзінің тәуелсіздігін жариялайды. Бірақ 1939 ж. Италияның фашисттері Албанияға кіріп – аннексия жасайды.

1944 ж. партизандар өз мемлекетін жауыздан босатып, 1946-1976 жж. Албанияны – Албан Халық Республикасы деп атайды. Албанияны Энвер Ходжа басқарады.

1976 ж. социалистер Албания Социалистік Халық Республикасы деп жариялады.

1991 ж. бастап Албания демократиялық республикасы.

Экономикасы
-----------

Елдің өнеркәсіп және мәдениет орталығы, Албанияның елордасы – Тирана. Мұнда көп зауыт-фабрикалар орналасқан. Албания шаруашылығының басты саласы – ауыл шаруашылығы. Құнарлы жері бүкіл территориясының тек қана бір бөлігін алып жатқандықтан, албандар батпақты жерлерді құрғатып, тау төскейлерін бақ отырғызыға пайдаланады. Олар бидай, күріш, арпа, сұлы егеді, бұршақтар тұқымдасты өсімдіктер, лимон, жүзім сондай-ақ зәйтүн ағашын отырғызынады. 2005 жылғы деректерге сәйкес Албанияның Жалпы Ішкі Өнімі (ЖІӨ) 6,9 млрд еуро құраған. Адам басына шаққанда - 1 900 еуро. Албания Еуропаның ең кедей мемлекеттерінің бірі.

ЖІӨ экономика құрылымындағы пайызы:

* ауыл шаруашылық саласы - 22%;
* өндіріс саласы - 15%;
* құрылыс саласы - 10%;
* сауда, туризм, қызмет көрсету сферасы - 19%;
* транспорт және байланыс - 13%.

2008 жылдың деректеріне сәйкес ауыл шаруашылық саласында жұмысшылардың 58% істеген, өндіріс саласында - 15%, қызмет көрсету саласында 27%. Жұмыссыздық деңгейі 12,5% тұрақталды. 2008 жылы экспорт — 1,3 млрд АҚШ долларын құрады.

### Сыртқы саудасы

Басты сатып алушы елдер — Италия 57%, Грекия 11,8%, Қытай 5,8%. 2008 жылы импорт — 4,9 млрд АҚШ долларын құрады. Басты импорт жіберуші елдер — Италия 30,7%, Грекия 12,5%, Түркия 6,9%, Германия 6,3%, Швейцария 4,6%, Ресей 4,2%.

Мәдениеті
---------

### Рәміздері

Киелі Ндойт шіркеуінің қабырғасында салынған екі басты қыран
Албания мемлекетінің және халқының рәміздері оның тарихымен және мәдениетімен тығыз байланысты. Осыған мысал ретінде қара және қызыл түстерін, қыранын, мерекелерде киілетін фустанела, кече, опинга сияқты киімін және зәйтүн мен көкнәр сияқты өсімдіктерін айтуға болады.

Албания байрағы — ортасында қара қыран салынған қызыл ту. Қызыл албан халқының батылдығын, күшін және айбынын, ал қара қаһармандығын мен бостандығын білдіреді. Қыран құсы албандардың рәмізі болуын Орта ғасырларда бастады, ол Арберия мемлекетінің және оның бірнеше династияларының рәмізі болатын. Екі басты қыран османдарға қарсы күрескен Ескендір Бейдің да ту мен мөрінде бейнеленген болатын.

### Әдебиеті

*Толық мақаласы: Албан әдебиеті*
### Мемлекеттік мейрамдары

#### Ресми мейрамдары

Төмендегі кестеде Албанияның ресми мейрамдары және 2022 жылы олардың тойлану күні көрсетілген (кейбір мерекелердің датасы өзгеруі мүмкін).

| Күні | Қазақша атауы | Албанша атауы | Ескерту |
| --- | --- | --- | --- |
| 1–2 қаңтар | Жаңа жыл | Viti i Ri |  |
| 14 наурыз | Албания Жаз күні | Dita e Verës | 2004 жылы Албания парламентімен қабылданды |
| 22 наурыз | Наурыз мейрамы | Dita e Nevruzit |  |
| 17-18 сәуір | Католик Пасхасы | Pashkët Katolike | әр жыл өзгереді |
| 24-25 сәуір | Православ Пасхасы | Pashkët Ortodokse | әр жыл өзгереді |
| 1 мамыр | Бірінші мамыр | Dita Ndërkombëtare e Punonjësve | Жұмысшы күні |
| 2 мамыр | Ораза айт | Bajrami i Madh (*Fitër Bajrami*) | Рамазан айының соңы, әр жыл өзгереді |
| 9 шілде | Құрбан айт | Bajrami i Vogël (*Kurban Bajrami*) | Зул-Хиджа оныншы күні, әр жыл өзгереді |
| 5 қыркүйек | Тереза ана күні | Dita e Nënë Terezës | Ресми және ұлттық мереке болып Албания Парламентымен қабылданды |
| 28 қыркүйек | Тәуелсіздік күні | Dita e Pavarësisë |  |
| 29 қыркүйек | Азаттық күні | Dita e Çlirimit |  |
| 8 желтоқсан | Ұлттық Жастар күні | Dita Kombëtare e Rinisë | 2010 жылы Албания парламентімен қабылданды |
| 25 желтоқсан | Рождество | Krishtlindjet |  |

#### Ресми емес мейрамдары

Төмендегі кестеде Албанияның ресми емес мерекелері көрсетілен

| Күні | English name | Albanian name | Remarks |
| --- | --- | --- | --- |
| 6 қаңтар | Богоявление | Uji i Bekuar (*Epifani*) | ресми емес – жұмыс күні |
| 2 наурыз | Лежа Лигасы күні | Dita e Besëlidhjes së Lezhës | ресми емес – жұмыс күні |
| 7 наурыз | Мұғалім күні | Dita e Mësuesit | ресми емес – жұмыс күні |
| 1 маусым | Балалар күні | Dita Ndërkombëtare e Fëmijëve | ресми емес – жұмыс күні |
| 15 тамыз | Мәриям алыну күні | Dita Shën Marisë or Pashka e Vogël | ресми емес – жұмыс күні |
| 22 қараша | Әліппе күні | Dita e Alfabetit | ресми емес – жұмыс күні |
| 12 қараша | Косово Азат ету Әскері күні | Dalja në skenë e UÇK-s | ресми емес – жұмыс күні |
| 28 қараша | Конституция күні | Dita e Kushtetutës | ресми емес – жұмыс күні |
| 6 желтоқсан | Әулие Николас күні | Dita e Shën Kollit | ресми емес – жұмыс күні |
| 24 желтоқсан | Рождестволық сочельник | Krishtlindjet | қалауынша жұмыс күні |

### Киімі

Изополифондық ән шырқап жатқан фустанела киген албандар
Албанияның әр мәдени және географиялық регионының өзінің киім стилі, түсі және материалы өзгеше. Қазіргі заманда албан ұлттық киімдері тек ұлттық рәсімдер, мерекелер және тойларда киіледі. Кейбір қарттар күнделікті өмірлерінде де ұлттық киімдерін кие береді. Киімдер жергілікті материалдардан жасалады: зығыр, жүн, жібек, кендір талшығы және былғары. Албан киімінің ең танымалының ішінен фустанела киімін, джублета белдемшесі, кече ерлер бас киімін, капица әйелдер бас киімін және опинга аяқ киімін айтып кетуге болады.

### Асханасы

*Толық мақаласы: Албан асханасы*
Албан асханасы оңтүстік пен солтүстік региондарында ерекшеленеді. Бұның себебі ерекшеленетін топографиясы және климаты болып келеді.

Дәстүрлі тағамында албандар лимон, апельсин, інжір және ең бастысы зәйтүн жемістерін қолданады. Жемістердің албан асханасында ерекше рөлі бар. Тағы гүлшетен, базилик, жалбыз, жұпаргүл, лаванда және жебір сияқты қоспалар және де сарымсақ, пияз, бұрыш, картоп, қызанақ және бұршақты дақылдар сияқты көкөністер де жиі қолданылады.

Теңізге (Адрия мен Ион) тиетін региондарында балық пен шаянтәрізділердің тағамға қосылуын байқауға болады. Албанияның христиандарына да, мұсылмандарына да қой еті ас үлестеріндегі ең басты ингридиенттерінің бірі болып келеді.

Тава коси албандардың басты тағамы болып саналады. Ол қой етінен (кейде тауық еті де қолданылады) және йогурт пен жұмыртқа қоспасымен пісірілген тағам. Ол тағы Грекияда, Солтүстік Македонияда және Түркияда танымал, сол елдерде оны Элбасан қаласынын атымен *Элбасан тава* деп атайды.

### Сәулет және бейнелеу өнері

Баштова бекінісі ЮНЕСКО Әлемдік мұра Алдын ала тізімінде жазылған.
Албанияның сәулет және бейнелеу өнері көптеген түрлі мемлекет пен халықтардын әсерін көрген. Сурет салу, құмыра өндіру, скульптура, керамика жасау және архитектура — барлығы да түрлі стильдерді қамтиды және албан халқының бай тарихын баяндайды.

Византия мен Осман империясы мемлекеттерінің өсуі албан сәулет өнеріндегі христиандық және исламдық өнердің әйгіленуіне әсер етті. Бірнеше ғасырдан кейін Албан Ренессансы заманында албан өнерінде импрессионизм мен романтизм стильдерінің танымалдылығын байқауға болады. Албанияның ең іргелі және танымал суретшілерінің қатарына икон жазушы Онуфрий, Кола Идромено, Давид Селеница, Константин Шпатараку және Зографи ағайындылары сияқты тұлғаларды қосады.

Албания архитектурасы Антикалық дәуірден басталады. Қазіргі Албания қалаларында түрлі замандардың, түрлі стильдердегі ғимараттарды табуға болады. Ірі қалаларының көбісі бекініс пен қамалдардан бастау алған, осыны тұрғын үйлерде, діни және коммерциялық ғимараттарда байқауға болады. Ғасырлар бойы қалалардың келбеті сол заманға сай өзгере беретін. Алайда 20-ғасырдың коммунистік кезеңінде ежелден келе жатқан діни ескерткіштер жаппай бұзылды.

Ежелгі архитектураны Билис, Амантия, Фойнике, Аполлония, Бутринти, Антигония, Шкодер қалаларында табуға болады. Шығыс Рим империяның ұзақ билігінің әсерінен Албания жерінде қамал, рабат, шіркеу, монастырь, тасқа сурет салу мен фреска түсініктері пайда болды. Албанияның оңтүстігіндегі Корче, Берат және Джирокастер қалалары осыған мысал бола алады. Осман империясының жаулауынан кейін мешіттер құрылысы басталады, бұл әсіресе Берат пен Джирокастер қалаларында байқалады.

### Музыка

Албан халық музыкасы албандардың сәйкестігінде үлкен рөл атқарады және заманауи албан музыкасына үлкен әсер етеді. Халық музыкасын жиі үш топқа бөледі: солтүстіктегі Гег диалектінің музыкасы және Лаберия мен Тоск диалекттерінің музыкалары. Оңтүстіктің әндері дөрекі істелітімен және солтүстіктің әндері байсалды үнімен танымал.

Тағы қараңыз
------------

* Осман Империясы
* Тирана
* Албандар
* Албан тілі
* Балқан түбегі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  404.
2. ↑  Population and Housing Census 2011.  INSTAT (Albanian Institute of Statistics). Басты дереккөзінен мұрағатталған 3 тамыз 2017.
3. 1 2 3 4  Report for Selected Countries and Subjects.  IMF (20 October 2018).
4. ↑  Human Development Report 2018.  United Nations (2018). Тексерілді, 15 қыркүйек 2018.
5. ↑
6. ↑  Ф. Пренди, "Албанияның ерте тарихы", Кембридж Ежелгі тарихы, Уэйбәк машинасындағы мұрағатталған нұсқасы

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Албания |
| --- |
|  |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Еуропа елдері |
| --- |
|  |
| Егеменді елдер | 
Албания • Андорра • Аустрия • Әзірбайжан2 • Беларусь • Бельгия • Болгария • Босния және Герцеговина • Ватикан • Германия • Грекия • Грузия2 • Дания • Ирландия • Исландия • Испания • Италия • Кипр1 • Қазақстан1 • Латвия • Литва • Лихтенштейн • Люксембург • Мажарстан • Мальта • Молдова • Монако • Нидерланд • Норвегия • Польша • Португалия • Ресей1 • Румыния • Сан-Марино • Сербия • Словакия • Словения • Солтүстік Македония • Түркия1 • Украина • Ұлыбритания • Финляндия • Франция • Хорватия • Черногория • Чехия • Швейцария • Швеция • Эстония |  |
|  |
| Мойындалмаған және жартылаймойындалған мемлекеттер | 
Абхазия1 • Косово • Оңтүстік Осетия1 • Солтүстік Кипр1 • Транснистрия |
|  |
| Тәуелді аймақтар | 

|  |  |
| --- | --- |
| Дания | 
Фарер аралдары |
|  |
| Ұлыбритания | 
Акротири мен Декелия1 • Гернси • Гибралтар • Джерси • Мэн |

 |
|  |
| Арнайы әкімшілік аймақтар | 

|  |  |
| --- | --- |
| Финляндия | 
Аланд аралдары |
|  |
| Норвегия | 
Шпицберген |

 |
|  |
| 1 Негізінде Азияда. 2 Еуропа мен Азия арасында жүргізілген шекарасы бойынша негізінде немесе толықтай Азияда. |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жерорта теңізімен шектесетін елдер мен аймақтар |
| --- |
|  |
| Егеменді елдер | 
Албания • Алжир • Босния және Герцеговина • Грекия • Израиль • Испания • Италия • Кипр • Ливан • Ливия • Мальта • Марокко • Монако • Мысыр • Сирия • Словения • Тунис • Түркия • Франция • Хорватия • Черногория |
|  |
| Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер | 
Палестина • Солтүстік Кипр Түрік Республикасы |
|  |
| Тәуелді және басқа да аймақтар | 
Акротири мен Декелия (ҰБ) • Гибралтар (ҰБ) |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Еуропа кеңесі |
| --- |
|  |
| 

**Мүшелері:** Аустрия • Албания • Андорра • Армения • Әзірбайжан • Бельгия • Болгария • Босния және Герцеговина • Германия • Грекия • Грузия • Дания • Ирландия • Исландия • Кипр • Испания • Италия • Латвия • Литва • Лихтенштейн • Люксембург • Мажарстан • Мальта • Молдова • Монако • Нидерланд • Норвегия • Польша • Португалия • Ресей • Румыния • Сан-Марино • Сербия • Словакия • Словения • Солтүстік Македония • Түркия • Украина • Ұлыбритания • Финляндия • Франция • Хорватия • Чехия • Черногория • Швейцария • Швеция • Эстония
**Кандидаттар:** Беларусь
**Бақылаушылар:** АҚШ • Ватикан • Жапония • Израиль • Канада • Мексика
 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |
| --- |
|  |
| 

**Мүше елдер:**
 Албания •  Армения •  Әзірбайжан •  Болгария •  Грекия •  Грузия •  Молдова •  Румыния •  Ресей •  Сербия •  Түркия •  Украина
**Қараушы елдер:**
 АҚШ •  Аустрия •  Беларусь •  Германия •  Израиль •  Италия •  Мысыр •  Польша •  Словакия •  Тунис •  Франция •  Хорватия •  Чехия
 |

 |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Франкофония |
| --- |
|  |
| 

Албания • Андорра • Армения • Бельгия (Бельгия француз қауымдығы) • Бенин • Болгария • Буркина-Фасо • Бурунди • Вануату • Вьетнам • Габон • Гаити • Гана1 • Гвинея • Гвинея-Бисау2 • Грекия • Джибути • Доминика • Кабо-Верде • Камбоджа • Камерун • Канада (Нью-Брансуик • Квебек) • Катар1 • Кипр1 • Коморлар • Конго Демократиялық Республикасы • Конго Республикасы • Кот-д’Ивуар • Лаос • Ливан • Люксембург • Маврикий • Мавритания • Мадагаскар2 • Мали2 • Марокко • Молдова • Монако • Мысыр • Нигер • Орталық Африка Республикасы • Руанда • Румыния • Сан-Томе және Принсипи • Сейшель аралдары • Сенегал • Сент-Люсия • Солтүстік Македония • Того • Тунис • Франция (Гваделупа • Мартиника • Сен-Пьер және Микелон • Француз Гвианасы) • Чад • Швейцария • Экваторлық Гвинея
**Қараушы елдер:** Аустрия • БАӘ • Босния және Герцеговина • Грузия • Доминикан Республикасы • Латвия • Литва • Мажарстан • Мозамбик • Польша • Сербия • Словакия • Словения • Тайланд • Украина • Уругвай • Хорватия • Черногория • Чехия • Эстония
1Қауымдастырылған мүше • 2Мүшеліктен шыққан
 |  |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Ислам ынтымақтастық ұйымы |
| --- |
|  |
| 

Албания • Алжир • Ауғанстан • Әзірбайжан • Бангладеш • Бахрейн • Бенин • Бруней • Буркина-Фасо • Біріккен Араб Әмірліктері • Габон • Гайана • Гамбия • Гвинея • Гвинея-Бисау • Джибути • Индонезия • Иордания • Ирак • Иран • Йемен • Камерун • Катар • Коморлар • Кот-д’Ивуар • Кувейт • Қазақстан • Қырғызстан • Ливан • Ливия • Мавритания • Малайзия • Мали • Малдив аралдары • Марокко • Мозамбик • Мысыр • Нигер • Нигерия • Оман • Өзбекстан • Палестина • Пәкістан • Сауд Арабиясы • Сенегал • Сирия • Сомали • Судан • Суринам • Сьерра-Леоне • Тәжікстан • Того • Тунис • Түркия • Түрікменстан • Уганда • Чад

**Қараушы елдер:** Босния және Герцеговина • Орталық Африка Республикасы • Ресей • Тайланд

**Қараушы мұсылман ұйымдары және қауымдар:** Моро Ұлт Азаттылығы Майданы • Солтүстік Кипр

**Қараушы халықаралық ұйымдар:** Африка Бірлігі • Араб Лигасы • Біріккен Ұлттар Ұйымы • Қосылмау Қозғалысы • Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымы

 |

 |

 |

 |