recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Яһуда Амандықов** 1935 жылы Түркістан облысы, Созақ ауданында дүниеге келген. 1953 жылы Созақ орта мектебін бітірген соң, 1962 жылы Шымкент педагогикалық институтының филология факультетін бітірді.

Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

Филология ғылымдарының кандитаты. Жамбылтанушы ғалым.

Композитор. *Қаратауым* және *Түркістан* әндерінің авторы.

Шығармашылығы
-------------

1957 жылдан 1976 жылдар арасында үздіксіз облыстық, аудандық 80-150 кісілік хор-капелласын басқарды.

Сол Созақ аудандық хор-капелласы 1975 жылғы Таллинде өткен халықаралық фестивальге қатысып, елге үлкен жүлдемен оралған.

Яһанның әндері 1954 жылдан халық арасына кең тараған.

Республикалық ұлт-аспаптар оркестрі "Отырар сазының", Қазақ радиосының эстрадалық оркестрінің, Ішкі істер министрлігінің эстрадалық-симфониялық оркестрінің репертуарларынан Яһуда Амандықовтың әндері 1978 жылдан бері түскен емес.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* (қолжетпейтін сілтеме)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Яһуда Амандықов* = Орта жүздің Ноқта ағасы Тарақты шежіресі —  Алматы: Комплекс, 2009. — 1120 б. — 2000 таралым. — ISBN 965-611-88-2.
2. ↑  Амандықов Я. А 52 Жамбыл өнер әлемінде. Алматы: Қайнар, 1998.
Таужыныстарды тұтастығынан айыратын жыртылыстар бұлардың жарылымдардан айырмашылыгы жарықшақ арқылы бөлшектенген қапталдар сол жарық (жарықшақ) бойымен қозғалыстарға ұшырамайтындығында немесе өте болымсыз түрде ғана қозғалатындығында. Жаралу тегі тұрғысынан жарықшақтар "тектоникалық жарықтар (жарықшақтар)" және "бейтектоникалық жарықтар (жарықшақтар)" болып екі түрге бөлінеді. Алғашқыларының өздеріне тән ерекшеліктері олардың нақтылы бағыттарда ғана көрініс бере отырып, дүрыс пішінді геометриялық торлар сұрайтындығы. Бейтектоникалық жарықтар (жарықшақтар) ешбір ретсіз бағытталады және әдетте шағын-шағын қашықтықтарға ғана сағаланады. Жарықшақтардың мөлшері мен созылу қашықтығы және терендігі әр түрлі болуы мүмкін. Бүлардың жай көзге анық көрінетіндерін шартты түрде "жарықтар", ал жай көзге көріне бермейтіндерін яки көмескі сызат түрінде ұшырасатындарын "жарықшақтар" деп атау орынды сияқты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Елизавета Ивановна Чайкина** (28 тамыз 1918, Калинин облысы, Пено ауданы, Руна деревнясы - 23 қараша 1941, Пено станциясы) — Ұлы Отан соғысында (1941-1945) партизан қозғалысына қатысушы, Кеңес Одағының Батыры (06.03.1942).

1939 жылдан Компартия мүшесі. 1939ж. Великие Луки облысы, ВЛКСМ Пено ауданы комитетінің хатшылығына сайланды. Ұлы Отан соғысының алғашқы жылдарында ВЛКСМ Пено астыртын аудан комитетінің секретары. Сатқынның көрсетуімен 1941 жылы қарашада неміс фашистері қолға түсіріп, азаптап атып өлтірді. Бірқатар ауыл шаруашылық кәсіпорындарына, мектептерге, пионер дружиналарына Чайкинаның есімі берілген. Калинин қаласында Чайкина музейі бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Запись № 405338528(қолжетпейтін сілтеме) ОБД «Мемориал». Книга памяти. Тверская область. Том 4.
2. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза тов. Чайкиной Е. И.» от 6 марта 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 25 марта (№ 9 (168)). — С. 1.
3. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 93 бет
**Саргандар немесе ұшқыш балықтар.** Бұлар көбінесе теңіздерде болатын балықтар. Олардың ішінде айрықша ерекшелігі бар түрі — ұзын қанаттылар (Ехососtиs). Бұлардың көкірек қанаттары өте үлкен және осы үлкен қанаттарының жәрдемімен, судан секіріп шығып калықтап ұшып, 150 — 200 метрдей жерге барады. Олар көбінесе тропиктік теңіздерге көп тараған. Бізде Владивосток маңайында кездеседі. Саргантәрізділер отрядына сайра, ұшқыш балықтар т.б жатады.

Галерея
-------

* 
* 
* 
* Сайра
* 
* Кәдімгі сарган

Тағы қараңыз
------------

* Ұшқыш балықтар
* Сайра

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы
**Прасолов Леонид Иванович** (13. 4. 1875, Енисейск қ. қазіргі Краснояр өлкесі,— 13. 1. 1954, Мәскеу) — кеңестік топырақ зерттеуші ғалым әрі географ. КСРО ғылым академиясының академигі (1935; корр. мүшесі 1931). Леонид 1898 ж. Петербург университетін бітірді. 1898—1906 ж. Самар губ-нда топырақ тану бөлімшесін басқарды. 1908—14 ж. Орта Азия, Байкал сырты, Семей облысы және Енисей губ-нда топырақ зерттеуші экспедицияны, 1915—1918 ж. Дон топырақ зерттеу экспедициясын басқарды. 1918— 25 ж. КСРО ҒА жанындағы табиғи өндіргіш күштерді зерттеу жөніндегі комиссияның топырақ тану бөлімшесінің ғылыми қызметкері. 1926 жылдан КСРО ғылым академиясының Топырақ зерттеу институтында қызметкер (директор 1937—48). Леонид География, картография және топырақты классификациялау бағытында ғылыми жұмыстар жүргізді. Дүние жүзілік топырақ картасын жасағаны үшін оған В. В. Докулаев атындағы алтын медаль берілді (1947). КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1942). 3 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
**Леонид Павлович Леонтьев** (1913 жыл 24 тамыз, Ленинград - 1983 жыл 6 ақпан, Алматы) - орыс кескіндемешісі, *Қазақ КСР халық суретшісі* (1974).

Еңбек жолы
----------

1939 жылы *Ленинградтағы И.Е.Репин атындағы Көркемсурет институтының кескіндеме факультетін* бітірді. 1939 жылдан Алматыда тұрады. 1939-1958 жылдары *Алматы көркемсурет училищесінде* сабақ берді. Қазақ халқының жаңа тұрмысын бейнелейтін *«Колхоз базары» (1940), «Қазақстан кілемшілері» (1949), «Щорс атындағы колхоздың шеберханасы» (1954), «Қазақстан композиторлары» (1958), «Шопандар» (1974) атты суреттердің* авторы. Портрет және графика жанрында (С.И.Калмыков, Д.Нұрпиісова, С.Қожықов) еңбек етті.

Марапаттары
-----------

Еңбек Қызыл Ту ордені және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
Ка́рлос Гарде́ль (исп. Carlos Gardel)- аргентиналық әнші ,композитор және актер. Гардель- көптеген латиноамерикандықтар үшін идол болып табылады. Танго тарихында маңызды тұлға. 
Карлос Гардель 1890 жылдың 11 желтоқсанында, Францияның Тулуза деген жерінде дүниеге келеді. Бұл күн халықаралық танго күні деп саналады. 
Карлос екі жаста болғанда анасы, Берта Гардель Аргентинаға көшіп барады. 
Карлос жастайынан музыкаға жақын болады, алғашқы рет ол 1910 жылы Буэнос-Айрестегі O’Rondemann кафесінде өнерін көпшілікке жайып салады. 
1911 жылы José Razzano-мен бірге дуэтпен ән айта бастайды. 
1914 Буэнос-Айресте танымал болады. Ал 1915 жылы оның шетелдік Уругвайда өткен туры басталады. 

```
1917 жылы тангоны орындай бастайды. 1917 жылдың 9-шы сәуірінде Каростың алғашқы тангосы-  Mi noche triste  жарық көреді.
1917 жылы Гардель алғаш рет  "Flor de Durazno" атты киноға түседі. 
```

Барлығы Гардельдің қатысымен 10 кино шығады. 
1920-шы жылдардың басында Гардель халықаралық жұлдызға айналады. 1923 жылы оның алғашқы еуропалық гастрольдері Испанияда басталады. 

```
1935-ші жылы үлкен Латын Америкалық турне басталады. Солай, олай-  Пуэрто-Рико, Венесуэла, Колумбия, Панама, Куба және Мексикада концерттер береді.
```

1935 жылдың маусым айының 24 жұлдызында Гардель ұшқан SACO авиакомпаниясының Ford Trimotor ұшағы апатқа ұшырап, Карлос Гардель қаза табады.

Дереккөздер
-----------


Карлос Гардель Мұрағатталған 13 шілденің 2018 жылы.
Карлос Гардель
**Карлос Полестико Гарсия** (4 қараша 1896 жылы, Талибон, Бохоль , Филиппинде туылды — 14 маусым 1961 жылы, Тагбиларан, Филиппинде қайтыс болды) — Филиппин саясаткері, Филиппин президенті (1957—1961).

Өмір баяны
----------

Әкімшілікте жұмыс істейтіннің отбасында түылған. 1923 жылы Филипиндік орта мектепті бітірді.

Бірақ ол адвокат карьерасынан бастартып Бохоля орта мектебінде жұмыс істеуге бел буды, өзінің өлеңдерімен атақты болып : «Висайя өлең ханзадасы» және «Барда Бохолядан» деген екінші ат алды.

1925 жылы саяси карьерасын бастады.

1925 - 1931 жылдар аралығында, Филиппин әкімшілігінің мүшесі болды.

1931 - 1946 жылдары — Бохоля әкімі болды.

1941 - 1953 жылдары — Сенат мүшесі.

Дереккөздер
-----------
**Суармалы жердің сортандануы**
-------------------------------

### Жалпы жүру процесі

Суармалы жердің сортандануы -топырақ құрамында суда еріитін минерал тұздардың жиналу процесі. Бұған NaCl,MgCl2,CaCl2,Na2CO4,MqSO4,Na2CO2 т.б.жатады. Суармалы жердің сортандануы суару ережесінең сақталмауынан болады Мысалы, шамадан тыс көп суарау нәтижесінде артық су топыраққа сіңіп, жер асты суларымен қосылады. Топырақ қабаты арасындағы су деңгейі көтеріледі, оның кіріс-шығыс тепе-теңдігі бұзылады капиллярлық заңдылыққа сәйкес сортаң жер асты суы топырақтың өсімдік тамыры жайылған беткі қабатына көтеріледі. Ауа райы жерлерде беткі қабатынан су тез буланады да, оның құрамындағы тұз сол қабатта қалып қояды. Бұл топырақтың құнарлы қабатының ылғал, ауа сіңіру күйін әлсіретіп, өсімдіктің өсіп-өнуіне кедергі жасайды, түсімін кемітеді. Мұндай жер бірте-бірте ауыл шаруашылығында пайдалану айналымынан шығып қалады. Суармалы жердің сортандануына қарсы әр түрлі агротехникалық шаралар жүргізіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 439-бет
Су жағалауындағы лай
**Лай**[1] - су қоймаларының түпкі өңіріне шоғырланған ұсақ түйіршікті сумен қаныққан тұнба және құрамының 30-50%-ы 0,01 мм ұсақ бөлшектерден тұратын теңіз тұнбасы.Табиғи жағдайда аққыш қасиеттерді иемденген лайларды кептірген жағдайда олар қатты жыныстарға айналады. Лай тұнба жыныстардың көпшілігінің бастапқы қалыптасу сатысы. Табиғи жағдайда аққыш, кепкен кезде қатты денеге тән қасиеттерге ие болады.[2]

Түрлері
-------

* Теңіздік лай.
* Құрлықтық (көлдік, батпақтық) лай.

Жіктелуі
--------

Генезисі бойынша:

* терригенді (лайлы);
* биогенді (диатомды, глобигеринді);
* хемогенді (карбонатты);
* вулканогенді.

Құрамы
------

Түйір өлшемдік құрамы бойынша:

* ұсақ құмайтты;
* құмайтпелитті;
* пелитті.

Тағы қараңыз
------------

* Терриген шөгінділер
* Биогендік заттар
* Хемогендік шөгінділер
* Вулканогендік-кремнийлі шөгінділер

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
2. ↑   Геология терминдерінің сөздігі. Н. Сейітов, А. Абдулин.— Алматы: Қазақстан, 1996,ISBN 5-615-01738-4
**Адрестіке код** - шартты цифр түрінде кодталып жазылған адрес.. 

Есептеуіш машинаның белгілі мерзім аралығында қандай амал орындау қажеттігін көрсететін нұсқаулар бұйрық деп аталады. Бұйрықта көрсетілетін әр амалға шартты нөмір беріледі. Оны операция коды дейді. Сан немесе бұйрық сақталатын арнайы орын ұяшық деп, ал ұяшық нөмірі сол санның немесе бұйрықтың адресі деп аталады. 

Адрес коды мен операция коды бұйрық кодын құрайды. Бір адресті бұйрықта бір адрестік код, екі адрестіде екі адрестік код, үш адрестіде үш адрестік код болады. Адрестік код операция жүргізілетін сандардың қай ұяшықтарда сақталатындығын және операция нәтижесінің қай ұяшықтарға жіберілетіндігін көрсетеді. Адрестік код көбіне 4 таңбалы сегіздік жүйе бойынша жазылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Құрастырмалы темір-бетон өнеркәсібі** — күрделі құрылыстар мен ғимараттарға арнап түрлі конструкциялар мен детальдар өндіретін материалдық өндіріс саласы. Құрастырмалы темір-бетон құрылыста көп-тен бері пайдаланылып келеді. Ресейде 20 е-дың бас кезінде қолданыла бас-тады. Соц. құрылыс саласын индуст-риялық әдіске көшіруге байланысты Қ. т.-б. ө-н дамыту қолға алынды. Құрастырмалы темір-бетон конструкция-ларын шығарумен алғаш кіші-гірім заводтар мен цехтар және өндіріс орын-дарының құрылыс полигондары шұғылданды. Социализмніц түпкілікті және толық жецуі нәтижесінде оны өндіру индустриялық әдіспен жүргі-зіледі. КОКП ОК-і мен КСРО Мин. Со-ветінің 1954 ж. 19 августағы «Құрылыстарға қүрастырмалы темір-бетон конструкциялары мен детальдар өнді-руді дамыту туралы» қаулысынан кейін, құрастырмалы темір-бетон шы-ғару шұғыл артты. Қ. т.-б. ө. тех. жолға қою жалпы құрылыс системасын индустрияландыруда шешуші роль ат-қарды. Кәсіпорны жалпы бағыттағы, азаматтық-түрғын үйлер мен өндіріс-тік күрделі объөктілерге арналған жабындық панельдерді, үй қабырғаларын, түрліше құрастырма бөлшектері мен блоктарды, колонналар мен арқа-лықтарды т. б. конструкциялар мен детальдарды өндіреді. Қ. т.б. ө. з-дта-рының бір тобы өз өнімдерін ерекше шаруашылық мүдделеріне бейімдеп темір жол шпалдарын, түрлі трубалар-ды, электр мен байланыс линиялары үшін темір-ібетон бағаналарын және шахта бекіткіштерін өндіреді. 1961 ж. жұмыс істеп отырған заводтар мен полигондардың саны 2500-ге жетті. КСРО-да Қ. т.-б. ө. өнімінің жалпы көл. 1972 ж. 96 млн м3-ден асты, оның ішінде Қазақстанда 4,7 млн м3-ге жетті. Сов. Одағы темір-бетон өнім-дерін шығару жөнінде дүние жүзінде 1-орын алады. 9-бесжылдықта (1971— 75) күрделі құрылысқа арнап құрас-тырмалы темір-бетон конструкцияларын өндіретін задтардың саны 4 мың-ға жететін болады. Ал олардың өнім көл. 122 млн м3-ге жетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Рашид Хабибуллаевич Фаткуллин** 1954 жылы 25 қазанда ӨзКСР Ташкент облысының
Алмалық қаласында туған. Татар.
Ф.Э. Дзержинский атындағы КСРО ІІМ Саратов жоғары
әскери командалық училищесін мерзімінен бұрын бітірген
(1979), жалпы әскер офицері; КСРО ІІМ Қарағанды жоғары
мектебін (1987), заңгер мамандығы бойынша; КСРО ІІМ
жоғары курстарын (Ташкент қаласы, 1987), КСРО ІІМ
Академиясын (Мәскеу қаласы, 1991), «Антитерроризм»
бағдарламасы бойынша курстарды (АҚШ, 2004), бітірген.
1973 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1976
жылдың ақпан айынан - 5451 ә/б химия нұсқаушысы -
дозиметршісі. 1976 жылдың қараша айынан - 5451 ә/б
взвод командирі. 1982 жылдың маусым айынан - 5449 ә/б
авторота командирінің саяси бөлім жөніндегі орынбасары. 1985 жылдың шілде айынан - 5449 ә/б патрульдік рота
командирі. 1988 жылдың маусым айынан - 5449 е/б штаб
бастығының жауынгерлік дайындық жөніндегі аға көмекшісі.
1988 жылдың желтоқсан айынан - КСРО ІІМ Орта Азия
және Қазақстан бойынша Ішкі әскер басқармасының
жауынгерлік дайындық бөлімінің офицері. 1990 жылдың
наурыз айынан - 5512 ә/б командирі. 1990 жылдың мамыр айынан - 5449 ә/б командирі. 1997 жылдың наурыз айынан - ҚР Ішкі әскер басшысы бас басқармасының
2-ші жедел бөлімінің бастығы. 1997 жылдың маусым айынан - ҚР ІІМ Ішкі ескер басшысының бас басқармасы Бас штабы бастығының бірінші орынбасары. 2001 жылдың
қыркүйек айынан - ҚР ІІМ Ішкі әскер басшысының орынбасары. 2002 жылдың қазан айынан - 5449 ә/б командирі.
2004 жылдың ақпан айынан - ҚР ІІМ ішкі әскері Жоғары әскери училищесінің бастығы. 2006 жылдың қаңтар айынан - ҚР ІІМ Ішкі әскер комитетінің Бас штабы бастығының
бірінші орынбасары. 2008 жылдың наурыз айынан - ішкі
әскер басшысының тәрбие және әлеуметтік-құқықтық
жұмыс жөніндегі орынбасары- ҚР ІІМ Ішкі әскер комитеті
төрағасының орынбасары. 2008 жылдың қараша айынан
2010 жылға дейін - ішкі әскер басшысының бірінші орынбасары - Бас штаб бастығы - ҚР ІІМ Ішкі ескер комитеті
төрағасының орынбасары.
III дәрежелі «КСРО Қарулы күштерінде Отанға қызмет
еткені үшін», II дәрежелі «Даңқ» ордендерімен; КСРО және
ҚР 12 медалімен марапатталған. Генерал-майор.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Нұғыманов Рашид Мұсаүлы (19.3.1954 ж.т. Алматы) - кинорежиссер, ҚазҰТУ-дың архитектура факультетін (1977), Бүкілодақтық кинематография институтының режиссерлік бөлімін бітірген (1989). 1977 - 1981 ж. Алматыдағы "Қазақазаматауылжоба" институтының аға арх. 1981 - 1984 ж. Қазақстан ескерткіштерді қорғау қоғамында арх. болып еңбек етті. 1988 ж. "Ине" фильмін түсіріп, ол Нюрнгри қ-ндағы (Германия) Халықаралық кинофеситивальдің Бас жүлдесін жеңіп алды (1990). 1988 - 1989ж. Н."қазақфильм" киностудиясының "Әлем" бірлестігінің көркемдік жетекш. қызметін атқарады. 1993 жылдан шет елде өмір сүріп, шығарм. еңбекпен айналысады. Ол "Йа-хха" (1986, қысқа метражды), "Жабайы Шығыс" (1992), т.б. фильмдерді түсірген.

Дереккөз
--------

Қазақ мәдениеті
**Нартай Бекежанов**(26 наурыз 1890 жылы, қазіргі Шиелі ауданы, Қызылорда облысы – 17 желтоқсан 1954 жылы, Алматы) – ақын, композитор, әнші. Бай - молдаларды шенеген (*"Сараң байға", "Мырзалық емес"*), барымта әмеңгерлікті әшкерелеген. (*"Жесір дауы"*), жалшыларды батылдыққа, қайсарлыққа шақырған өлеңдер шығарды. Ақындар айтысында Н. Баймұратовпен,Қ. Байболовпен өнер сайысына түсті. Ақын халық әндерін шебер орындаумен қатар өзі де әндер (*"Толқын", "Нартай сазы", "Өсиет терме"*) шығарды. Нартай өмірінің соңғы кезеңіне дейін өткір идеялық құрал өнер мен мәдениетті дамыту жолында күресті. Оның өмірбаяны туралы Мұхамеджан Рүстемов "Нартай" повесін жазды. *2010 жылы Қазақстанда туғанына 120 жыл болуына байланысты мерейтойы аталып өтті.*

Өмірі
-----

Арғын тайпасы Қаракесек руының Шұбыртпалы бөлімінен шыққан.
Анасы Бақтыгүл, ағасы Мансұр ақын болған. Сауықшыл ауыл дәстүрін өнеге тұтқан өнерлі бала он жасынан ән салып, өлең айта бастайды. 1935 жылы Шиелі қыстағында ашылған балалар үйіне көркем-өнерпаздар үйірмесінің жетекшісі болып орналасады. Бірер жылдан кейін Қызылордада ұйымдастырылған концерт-эстрада бюросына шақырылады, өмірінің ақырына дейін сонда қызмет істейді. 1939 жылы Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесінің ашылу құрметіне болған этнографиялық концертке қатысып, академиялық Үлкен театр да ән шырқап, жыр толғайды. *«Қызыл Москва»* деген толғауы осы тұста шығарылды. Республикалық ақындар айтысына қатысып, Нұрлыбек Баймұратовпен өнер сайысына түседі. 1946 жылы Қазақ әдебиеті мен өнерінің Мәскеуде өткен онкүндігіне қатысады.

Еңбегі
------

Шығармаларының жинағы екі дүркін жеке кітап болып басылды. 1982 жылы *«Жазушы»* баспасынан *«Өсиет»* деген атпен өлеңдер, дастандар, айтыстар енген жинағы жарық көрді.

Жетістіктері
------------

*«Құрмет Белгісі»* орденімен, медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. *«Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері»* атағы (1939) берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9,"Қазақ Энциклопедиясы", 6 том
2. ↑  «Белгілі қазағымның Нартайымын»  (ағыл.). Тексерілді, 11 ақпан 2021.
3. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
4. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
5. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Нарын жотасы** – Оңтүстік Алтайдағы таулы жота.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Көкпекті ауданы мен Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Жота батыстан шығысқа қарай 130 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері шығыс бөлігінде (абсолюттік биіктігі 2533 м). Нарын жотасы Күршім және Нарын өзендерінің суайрығы саналады. Жотаның баурайынан Құрғаққайыңды, Жіңішке, Күршім, Нарын, Қиынсу, Қумырза, Маралды, Озерная, т.б. өзендер бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жота палеозой эрасының конгломераттарынан, әктас, құмтас, тақтатас, туф, порфирит және интрузивті граниттерден түзілген. Жер қойнауында түсті металл кентастарының кен орындары барланған.

Өсімдігі
--------

Өсімдік жамылғысында 600 м-ден 1300 м-ге дейінгі биіктікте бетеге, жусан, т.б. далалық өсімдіктер, 1300 м-ден жоғарыда (солтүстік беткейінде) қайың, көктерек, одан жоғарыда шырша, самырсын, тау басында альпілік шалғын өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
**«Нарын таңы»** — Атырау облысы, Исатай аудандық газеті. Алғашқы саны «Малшылар үні» деген атпен 1953 ж. 18 ақпанда жарық көрді. Новобогат (Исатай) ауданының осы кезең ішінде таратылып, қайта құрылуына байланысты газет те бірнеше рет жұмысын тоқтатты. 1991 жылдың 1 қаңтарынан тұрақты шыға бастаған «Нарын таңы» газеті аудан мұнайшыларының, Нарын құмы малшыларының, Теңіз жағалауын мекен еткен еңбеккер қауымның тыныс-тіршілігін кеңінен көрсетеді, жұртшылықты аудан алдындағы саяси-шаруашылық міндеттерді орындауға үндейді. Газет мәдени, рухани өмірге, халықтық салт-дәстүрлерді дәріптеуге ден қояды. Алғашқы жылдарда газетке Т. Сатқанбаев, М. Шәріпов, кейінірек Қ. Батыров басшы болды. Бас редакторы Аслан Мұратов. Таралымы 1000 дана (2000 ж.). 

Құрылтайшылары — аудандық әкімшілік, аудандық мәслихат және редакция ұжымы. Аптасына 1 рет шығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1
**Цефалокаридалар** (*Cephalocarіda*) — шаянтәрізділердің класс тармағы. Теңіз шаяндарының ең қарапайым тобы. Цефалокаридалар 1957 ж. ашылған, қазір 9 түрі белгілі. Олар Атлант мұхитының АҚШ жағалауы бөлігінде, Жапон аралдарында, Барбадос, Пуэрто-Рико, Бразилия, Перу, Жаңа Зеландия жағалауларында кездеседі. Денесінің ұзындығы 3 мм-дей, созылыңқы денесі бас бөлімінен, аяқтары бар 10 сегментті кеудесінен және аяқтары жоқ 9 сегментті құрсағынан тұрады. Құрсағының соңында 2 ұзын қылтаннан құралған айыршасы болады. Көздері жоқ (*су түбіндегі шөгінділерге көміліп тіршілік етеді*). Ең негізгі қарапайым белгілері: антенналары аузының артқы жағында орналасқан (*бұл белгі шаянтәрізділердің дернәсілдеріне тән*) және максиллул, максилі (*шаянтәрізділердің бас бөліміндегі екі жұп аяқтары*) кеуде аяқтарымен өте ұқсас. Аналығы жұмыртқаларын кеуде сегменттерінің ең соңғысындағы жұмыртқа қапшығына салады. Жұмыртқалардан науплиус дернәсілдері шығып, тек 13 — 18 рет түлеуден кейін ересек түрге айналады. Цефалокаридалар барлық шаянтәрізділердің арғы тегіне тән бірқатар белгілерін сақтаған.

Ciлтемелер :
------------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
*2003 жылы құрылған "Цесна" командасымен шатастырмаңыздар.*

**Цесна-Д футбол клубы** — 2004-2007 жылдары Қазақстан кубогы мен Қазақстан бірінші лигасында ойнаған футбол клубы. "Алматы" командасының фарм-клуы.

Тарихы
------

2004 жылы Қазақстан бірінші лигасына қатысып, Оңтүстік батыс аймақта 7-орын алды. 2005 жылы осы лигада екінші орын алғанымен, фарм-клуб болғандықтан жоғары лигаға өте алмады.

2007 жылы тоғызыншы орында қалды да, маусым соңында тарап кетті. 

Қазақстан кубоктарында екінші раундтан аса алмады.

Жетістіктері
------------

* Қазақстан бірінші лигасында 2-орын: 2005

Футболшылары
------------

* Әбдраманов Алмат Алмасұлы
* Әбуов Бақыт Қазбекұлы
* Акбаров Рамиль Анварханович
* Алейников Константин Викторович
* Алиев Александр Хафизович
* Андрей Вальеревич Шабаев

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------
**Цеце** (*Glossіna*) — қосқанаттылар отряды, нағыз шыбындар тұқымдасына жататын туыс. Африканың ылғалы мол тропиктік және субтропиктік ормандарында кездесетін 20-ға жуық түрі белгілі. Цеце шыбыны денесінің ұзындығы 9 — 14 мм. Ет тұмсығы мен ұзындығы басы мен кеудесінің ұзындығымен бірдей. Қонып отырғанда қанаттары арқасына айқаса жабылады. Бұлардың барлық түрі де тірідей туады. Дернәсілдері туысымен бірден қуыршаққа айналады. Көпшілік түрлері ауыр ауруларға шалдықтыратын трипаносомаларды таратады. G. palpalіs, G. morsіtans және G. brevіpalpіs түрлері адамда ұйқы ауруын таратады (*осы аурудан Африкада жылына бірнеше мың адам өледі*), G. morsіtans G. tachіnoіdes — үй жануарларының ауруын (мыс. наган, т.б.) таратушылар. Африкада ұзақ жылдар бойы жүргізілген цеце шыбынын пестицидтермен жою күресі нәтиже берген жоқ, бірақ бұл, керісінше Африканың флорасы мен фаунасына үлкен зиян келтіруде.

Ciлтемелер :
------------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Силлобограмма** дегеніміз - буындық жазу. 

Зерттеушілер буындық жүйенің кескіндерін білдіретін мағыналық жағынан үш топқа бөліп қарастырған. Онда:
1. Қандай бір фонетикалық құрылымды, бірлікті білдіретін кескін таңбалар. Оған ассирвавилон жазуын енгізген.
2. Ашық буынды белгілеген кескін таңбалар және жекелеген дауыстыларды, дауыссыз-дауысты (С) қосындысын беретін кескіндер, таңбалар. Бұған критмикон және жапон жазуын енгізген.
3. Жекелеген дауыстыларды және дауыссыз-дауысты қосындыларын білдіретін лигатуралық емес кескіндер. Бұл топқа Үнді брахми жүйесі, кхарошти, девенагари жазуларын енгізген .

Буындық жазудың кескін таңбаларын зерттеушілер төмендегі үш категорияға бөліп қарастырған. Онда:
1. Бүкіл бүтін сөздің мағынасын білдіретін таңбалар. Бұл категорияға енетін жазулар семантикалық жағынан да, фонетикалық жағынан да алып қарастырғанда нағыз логограммалық жазудың сипатын береді. Бұған ежелгі және қазіргі қытай иероглифі жатады. 
2. Сөздің мағыналық бөлшегін білдіретін екі немесе бірнеше дауыссыздардың қосындысын таңбалайтын кескіндер.
3. Жекелеген дауыссыздарды таңбалаған кескіндер. Бұл нағыз консононттық дыбыс кескіндері. Сөйте тұра осындай консоноттық дыбыс кескіндерін буындық жазуға енгізген. Демек, осы категориядағы жазуларды ары қарай тереңдете зерттей отырып әріптік-дыбыстық жазу категориясын енгізген. Бұған корей жазуы кіреді

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Истрин В.А. Возникновение и развитие письма. -М. 1965. -399 с.
2. ↑  Гельб.А. Развитие письма. -М. 1965. -399 с..
**Силы би** — үйсін елінің ұлы күнбиі (б.з.б. 33 - 16 ). Бұл кезеңде үйсін елі екі иеліктен тұрды. Силы би билік еткен жылдары үйсін елінің кіші күнбиі Өжет қайтыс болып, оның орнына баласы Бөрі би отырады. 

Нәтижесінде үйсін елінің билеуші топтары арасында үкімет билігіне таласқан күрес үдей түседі. Әсіресе, кіші күнбилікке талас болып, ақсүйектер арасында қырқыс басталады. Б.з.б. 20 жылы ұлы күнби Силы би бытыраңқылық жағдайға түскен үйсін елін қайта біріктірді. Силы би өзінен бұрынғы Оңқай биден кейінгі ел басқаруда жақсы көзге түскен билеуші.

Дереккөздер
-----------

Қ 18 Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Қыз алып қашқан- Күй Қ.Кәлектен жазылып алынды.Нотаға түсірген А.Хабыкей.Күй туралы аңыз :жалғыз қызы бар бір баймен жалғыз ұлы бар екеуі құда болады.»Екі жарты бүтін болсын ,сән-салтанаты келіскен түтін болсын!Біреуміз келінім демейік,біреуіміз күйеуім демейік.Екеуіміздің ортамыздағы екеуімізге ортақ отау болсын»-деп келіседі.Берік сөз байласқан екі байдың бесікте құдалық сөйлескеннен кейінгі қарым қатынасы күн өткен сайын нығая береді.Екі бай іргелес жайлап,іргелес қонып ,екі ауылдың ортасына дәнекер боп тігілген сәнді отауды асыға күтеді.Қыз бен бала бірге ойнап ,біте қайнасып өседі.Сәби жүрек бірінің-біріне құдалық жолымен таңылғанын да сезбейді.Олар күні ертеңгі бір-бірінен бөлінбес бір бүтін болғандықтан емес ,балалық жетелеуімен ойын қызығына ерумен де тату өседі.Ұл ер жетіп,қыз бойжеткеннен кейін аралары алыстай бастайды.Қолан шашты салиқалы қыз жігіт жүрегін баурап,жүрегіне от тастағанымен қыз жігітті сүймейді.Жігіттің ештемеге икемі жоқ дөрекі қимылы,шөп басын сындырмайтын еріншектігі,дүнк мінезі 
қыз сезімін аулақтата береді .Бірақ бесіктен құда боп,қысқа арқан ,та тұсаусап қойғанын естіген жігіттің жақтыртпағанымен шаруасы да болмайды. Жігіт қызды еріксіз алып қашады екен.

Дереккөздер
-----------

Қазақ музыкасы кітабы, алматы 2005 жыл, 460 бет
**Қыз жасауы** – жасау дайындығын қыздың кішкене кезінен бастайды да, оған әке-шешесімен бірге туған-туыстары да өз үлестерін қосып, кем-кетігін толықтырады. Сонымен қатар жасау дайындауға қыздың өзін де кірістіріп, ісмерлікке тәрбиелеген. Жасауды апарар алдында ауыл болып жиналып, сыннан өткізіп, тыңғылықты дайындық жасайды. Қыздың жасауы ағайын-туыстың береке-бірлігі және әр үйдің мал-дәулетіне, хал-ахуалына байланысты әртүрлі мөлшерде болады.

Жасауға берілетін **8-9** түрлі мал-мүліктердің (*ақ отау, көрпе-жасау, киім, ыдыс-аяқ, көлік, сауын, сойыс малы, қару*) арасынан киім-кешектің орны бөлек және әрқайсысы *тоғыздан*: **тон, ішік, көйлек-көншек, шапан, қамзол, бешпент** салынатын болған. Жасаудың мөлшері құдандалы екі жақтың өзара келісімімен әрқилы деңгейде болса да, жігіт жағынан берілетін қалыңмал, кәде,жыртысымен пара-пар болуы шарт. 

Қазіргі кезде қыздың жасауына оюлы, сырылған көрпелерді арнайы тапсырыспен тіккізеді. Әрбір ана осы көрпелердегі ою-өрнек арқылы өзінің сүйікті қызына жүрегінің бір бөлшегін бөліп бергендей еңбектенеді. Сонымен қатар, қолдың көрпесі дүкен көрпесінен жылығымен, ішіне салған салмасының жылжымай қапсырылып тігілуімен, ұзақ уақытта жарамдылығымен бағаланады.

Жасауға кіретін заттар:
-----------------------

9 көрпе: 6 жамылшы, 3 төр көрпе. Оның ішінде біреуі «махаббат көрпесі», бір төр көрпе «құдағи көрпесі» болып кетеді. Бәрін бірдей базар көрпе жасауға да болмайды, себебі «анасы қолдан жасатқан көрпесі» екен деген сөз өзіңе де сондай ыстық болады.

* төсек-орын
* сандық
* 3 көрпе тыстары
* 2 жастық
* 2 кілем: біреуі қыстыратын, біреуі төсейтін есебінде жүреді
* 9 қол орамал
* ыдыс-аяқ
* 2 шелек
* 2 ет табақ
* қасықтар, пышақ, шөміш, кепсер
* терезе пердесі
* төсек жабқыш
* басқа тағатын орамал,
* көйлектік материал, оны да 10-20 әр түрлі материалдан 2-3 метр бөлігінде алып қою керек, әр нәрсені ашқан кісілерге беріп отырады

Бұл жерде тізім жалпылама түрде жазылған.

Жасау ашылған соң орындалатын салт-дәстүрлер:
---------------------------------------------

Апарған жасауға әр қашан құдалар жағы баға береді, бұл салтты «**жасау бағасы**» деп атайды. Баға берген адамға жоралғы жасалады. Жоралғыға көйлектік материал, тәттілер, ыдыс -аяқ беруге болады.
Қыздың жасауын жігіттің жеңгелері жинайды. Жинаған жеңгеге де жоралғы жасалады: көлейктік мата мен орамал беріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ халқының ұлттық киімдері: Дәстүрлер/ құраст.Хинаят Б. Сужикова А. – Алматы: «Алматыкітап», 2007. ISBN 9965-24-811-7
2. ↑   Мұрағатталған 21 мамырдың 2014 жылы.
**Цзянхань жазығы** — Шығыс Қытайдағы жазық. Янцзы мен оның сол саласы Ханьшуй өзен аралығындағы тектон. ойыста орналасқан. Ауд. 100 мың км²-дей. 1000 — 1500 м биіктіктегі тау жоталарымен қоршалған. Өзен және көл тосқындарынан түзілген. Жер бедері тегіс, жиектеріне таман қырқалы және түпкі жыныстар көрініп жататын жекеленген төбелерден тұрады.

Климаты
-------

Климаты субтропиктік, қысы құрғақ жылы, жазы ылғалды ыстық. Қаңтардың орташа температурасы –2 — 4°С, шілдеде 30°С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 1200 мм. Цзянхань жазығы көптеген өзендер және каналдармен тілімделген; тым батпақты. Көлге бай (жалпы ауд. 15 мың км²-ден артық); ірілері — Дунтинху, Лянцзыху, т.б. Жазда өзендерінде қуатты су тасулар болып тұрады. 

Негізінен шалғынды-аллювийлі батпақты топырақ ("*күріш топырағы*") кең тараған. Цзянхань жазығы — Қытайдың маңызды а. ш. аудандарының бірі. Күріш, бидай, мақта, жүгері, зығыр өсіріледі. Халық жиі қоныстанған.

Ірі қалалар
-----------

Ірі қаласы — Ухань.

Ciлтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 18 том
**Адамдық келбет** - жалпы адам бойындағы ес, ақыл, рухани әлемі, жан дүние туралы көзқарастар жүйесі. 

  

Кез келген қоғамдық ортада адамдардың таным-түсінігі, ойлау, талдау жүйесі, ес, ақыл, рухани жан дүниесі және тәлім-тәрбие алу деңгейіне қарай адамдарды есі - ақылы бүтін, рухани жан дүниесі таза және ақыл-есі кембағал, рухани жан дүниесі кінәрәтті деп үлкен екі топқа бөлінді. 

Қазақы ортадағы түсінік бойынша, рухани жан дүниесі бүтін, ақылды адамдар - жақсы-жаманды, дұрыс пен бұрысты, араммен адалды, обал мен сауапты айқын айыра алатын, соған сай қарекет етіп, сын сағатта дұрыс шешім қабылдай алатын адамдар. Бұлар - кең пейіл, кешірімді, жанашыр, мейірімді, адал, ақкөңіл, әділетті, турашыл адам. Өз нәпсісі мен сезімін тежей алатын, атақ, даңқ, шен-шекпенге буланбай өмірге ой көзімен қарай алатын адам. Адам баласын жатсынбайтын, уәдеге берік, ата-ананы, үлкендер мен білім иелерін құрметтейтін, ел қамын өз қамындай ойлайтын, ләззаттана да, кектене де, кешіре білетін де, ауырғанын, сөйлегенін, ашыққан мен тойынғанын, істегенін айқын айыра алатын адам.

Қоғам дамуы мен заман ауқымына сай идеясы мен көзқарасын жаңалап, адамдық қасиеті мен ұлы идеясынан таймайтын өмірді терең түсінетін, (ерте ме, кеш пе) қара жер қойнына кіретінін анық білетін, жан баласына жамандық жасамайтын, ән-жырдан ләззат алатын, киімді таза, ретті киетін ердің ері, егеудің сынығы екендігін жақсы білетін адам. Өзінің ертеңін, ұрпағының болашағын, ел жұрттың тағдырын ойлайтын, әсемдік пен сұлулыққа жаны құштар, ар-намысты бәрінен жоғары қоятын адамдар.

Адамдық адамның азаматтығына сын деп есептелінді, яғни көшпелі ортадағы әрбір адамның азаматтығының этикалық өлшемі болды. Адамдық категориясы адамдық борыш ұғымымен астасады, әрі оның кепілі іспеттес болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
Цефей шоқжұлдызы
**Цефей** (лат. *Cepheus*) — Солтүстік полюс маңында орналасқан шоқжұлдыз. Ежелгі грек мифологиясындағы Эфиопия патшасы Цефейдің атында аталды. Ол ІІ ғасырда Клавдий Птолемей белгілеген 48 шоқжұлдыздың, қазіргі заманғы 88 шоқжұлдыздың бірі.

Ол Кіші Аю, АйдаҺар, Аққу, Кесіртке, Қарақұрт және Керік шоқжұлдыздары аралығында орналасқан.

Онда магнитудасы 3.5 болған жарығырақ жұлдыз Цефей a (Alpha Cephei) бар. Delta Cephei Цефеидттердің құбылмалы жұлдызы ретінде маңызды бағызы жұлдыздар тобына жатады. RW Cephei, VV Cephei және V354 Cephei Қоңыр жойқын жұлдыз (orange hypergiant) болып, онымен аса алып қызыл жұлдыз Mu Cephei қатарласады.

Сонымен қатар, Цефейде ғаламатжарық Квазар S5 + 81 0014 бар және 40 млрд күн массасына ие аса жойқын қара құрдым бар. Бұл қара құрдымның шамасы Құс жолының өзегіндегі Қара құрдымға қарағанда 10 000 есе үлкен болып, қазірге дейін белгілі болған ең ғаламат қара құрдым есептеледі.

Цефейдің көптеген жұлдыздарын жай көзбен байқауға болады, олардың ішіндегі ең жарығы 3-көрінерлік жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. Цефей шоқжұлдызында айнымалы жұлдыз — Цефейдегі δ орналасқан. Цефеидтер деп аталатын айнымалы жұлдыздар класының аты осы жұлдызға байланысты шыққан. Цефей шоқжұлдызы Қазақстан аумағында жыл бойы көрініп тұрады.

Мифология
---------

Жартастағы Андромеда, Гюстав Доре
Цефей шоқжұлдызы Эфиопия патшасы Цефейдің атында аталған. Ол әйгілі ару Ионың (Io) арғы атасы есептеледі.

Грек мифологиясы бойынша, Андромеда сол Эфиопия патшасы Цефей мен ханшайым Кассиопеяның (Cassiopeia) қызы. Кассиопея өзінің сұлулығымен таңырқата берген соң теңіз Құдайы Посейдонның әйелі Амфитританың қызғанышына ұшырайды. Амфитрита Посейдонға өш алып беруді талап етеді, Посайдон теңіз құбыжығын жіберіп Эфиопияның қыспақта қалтырады. Цефей Құдайларға жалбарынады. Құдайлар оған оған құтқарылудың бір ғана мүмкіндігі Андромеданы құрбандыққа шалу деген ұсыныс береді.

Әйгілі ағылшы ақыны Жорж Байрон өзінің «Цефей қызы» делінетін өлеңінде бұл туралы Андромеданың аузымен былай деп жырлайды:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *«Туған жердің маңдайының қырсығын,*
Арылуға керек болса бір шығын -
Жаным әке!
Құрбандыққа шал мені!
Қиналма сен қиылар деп қыршыным!» | » |

- деп, шарық ұра жырлайды.

Андромеда әке-шешесі жағынан темірмен байланып Посайдонның теңіз құбыжығы өтетін жолдағы тасқа байлап қойылады. Кейін Горгон Медузаны өлтіріп, басын кесіп келе жатқан батыр Персей сол жерден өтіп бара жатып Андромеданы көреді де, Медузаның басы арқылы жыртқыштарды тасқа айналдырып, теңіз құбыжығын өлтіріп, оны құтқарып алады.

Андромеда мен Персей той жасаған кезде Цефейдің інісі Цефейге де көнбей бүлік салады. Үлкен қақтығыс болып Персей көптеген адамдарды қырып, көп сандысын тасқа айналдырады.

Ciлтемелер :
------------

«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Цзян Вэнь** – Қытай актері, кинорежиссер және сценарийші. [1]. 

1963 жылы 5 қаңтарда Хэбэй провинциясының Таньшань қаласында дүниеге келген. 6 жасында Бейжіңге көшіп келеді. 

1980-1984 жылдары Қытайдың Орталық театр институтында оқыған. 1984 жылы актерлік мансабын бастайды. Қытай жастар театрында қызмет атқарады. Алғашқы рөлі 1986 жылы түсірілген *«Соңғы ханшайым»* фильміндегі тақ мұрагері Пу И рөлі болған. 

Алғашқы сәтті рөлінен соң оны режиссер Сэ Цзинь **«Фужун ауылы»** фильміне басты рөлді сомдауға шақырады. 

1987 жылы **«Қызыл гаолян»** фильмінде басты рөлді сомдап шығады. 1995 жылы **«Күн шуақты күндер»** фильмінің сценарийін жазады. Осы фильмнің режиссерлік жұмысы үшін *Тайвань «Алтын жылқы» кинофестивалі*нде жүлдеге ие болады. 

2010 жылы «Пусть летят пули» фильмін түсіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Еллинек георг**  (16.6.1851, Германия, Лейпциг — 12.1. 1911, Гейдельберг) — неміс заңгері. Вена (1883), Базель (1889) және Гейдельберг (1891) ун-ттерінің проф. Ол мемлекетті айрықша қоғамдық құрылым әрі құқықтық құбылыс ретінде қарастырды. Сондықтан оның ілімі "әлеуметтік" және "құқықтық" салаларға бөлінеді, әрқайсысының өзіндік әдісі бар. Шын мәнінде, Е-тің зерттеулері формалды-догматикалық әдістерге сүйенді. Ол мемлекетті ерік қалауы бар әрі арнайы құқылар иеленетін, құқық субъектісінің қасиеттерін бойына жинақтаған индивидтер бірлігі ретінде сипаттады. Бұл анықтама мемлекеттің әлеум. мәнін ашып көрсете алмады. Е. Германиядағы монархиялық құрылыс жағдайында прогрессивті рөл атқаратын нормалар шығару арқылы мемлекеттің өктемдігін шектеуі туралы тұжырым жасады. Мемлекеттің өзін-өзі шектеу туралы ұсынысын ол егемендік ұғымымен сабақтастыра дамытуға тырысты. Е-тің әлеум.-құқықтық тұрмыс туралы ой-тұжырымдары 20 ғ-дағы еур. заң ілімінің, әсіресе, азаматтық құқықтың дамуына елеулі әсер етті. Шығ.: System der subjektіven Ш ffentlіchen Rechte, B. 1892; Общее учение о государстве, СПб. 1903.
**Талас Алатауы** – Тянь-Шаньның батыс сілеміндегі жота.

Географиялық орны
-----------------

Қазақстан мен Қырғызстан жерінде.

Жер бедері
----------

Орташа биіктігі 4000 метр, ең биік жері Манас шыңы (4484 м). Қазақстандық бөлігінде Талас Алатауы Кіші Ақсу, Алатау, т.б. бірнеше аласа тау сілемдеріне тармақтаналады, ең биік жері Ақсуат тауы (4027 м). Көп жылдық қар жамылған мұздықтары бар.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Метаморфтанған тақтатас, құмтас, әктастан түзілген.

Өсімдігі
--------

Етегінде дала өсімдіктері, шырша, т.б. өседі. Жотаның батыс бөлігінде Қазақстандағы алғашқы қорықтардың бірі – Ақсу-Жабағылы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Балғарина Бақыт** (1949 жылы 17 қыркүйекте Атырау облысы Индер ауданы, Кулагин ауылында дүниеге келген) – журналист.

ҚазМУ-ді бітірген (1971). Алғашқы еңбек жолын 1971 жылы Солтүстік Қазақстан облысының "Ленин жолы" облыстық ғазетінде тілшіліктен бастап, кейін Жезқазған, Қарағанды облыстарындағы облыстық "Жезқазған туы" және "Орталық Қазақстан" ғазеттерінде тілші болып істеді. 1994 жылы мақсат "Егемен Қазақстан" газетінің тілшісі. 

Қазақ баспасөзінің қарашаңырағы – ежелгі басылым "Егемен Қазақстан" беттерінде әлеумет, экономика, құқық және жас ұрпақ тәрбиесі тақырыбындағы материалдарымен көрінуде. ҚР Жоғарғы Соты, Алматы қалалық Ішкі істер департаменті, Алматы қалалық соты, Қазақстан Журналистер одағының және де басқа салалар дипломдарымен марапатталған. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы". Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. - 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Ғ.Құрманғалиев атындағы облыстық филармония** - 1966 жылы құрылды. 

Филармония жанында Дәулеткерей атындағы ұлттық аспаптар оркестрі, эстрадалық ұжым, «Орал сазы» фольклорлық ансамблі, «Назерке» би ұжымы, «Классика» камералық ансамблі, арасында Қазақстанның еңбек сіңірген артистері Қ.Қожақов, С.Таудаева, Ж.Рахимова еңбек сіңірген мәдениет қайраткері Е.Қазиев бар квинтет, басқа да әр түрлі республикалық және облыстық конкурстардың лауреаттары жұмыс істейді. 

Бүгінде филармония өз артистерінің жетістіктерін мақтан тұтады, мысалға «Орал сазы» фольклорлік ансамблі Халықаралық «Ялта-2003» конкурсының лауреаты болып табылады.
«Назерке» би ансамблі Ш.Жиенқұлова атындағы Республикалық конкурстың Лауреаты болып табылады. «Классика» камералық ансамблі 2006 жылдың сәуірінде Мәскеу қаласында өткен «Қазіргі заманғы өнер мен білім беру» атты Халықаралық конкурс-фестивалінің дипломанты атағын иеленді.

Филармония ғимараты ХІХ ғасырдың тарихы мен мәдениет ескерткіші, Карев үйінің 3 қабатында орналасқан. Үй 1990 ж. салынған. Мұнда әртүрлі уақытта С.Сейфуллин, Т.Жароков, А.толстой, М.Шолохов және т.б. болған. Филармония ғимаратында 2001 жылы қайта жаңарту мен қалпына келтіру жүргізілді. Ол қазіргі уақытта XX ғасырдың басындағы кейпінде тұр.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ғ.Құрманғалиев атындағы облыстық филармония
**Ғаббас Шөкімұлы** (1919-1986) – қазақтың ақиық ақыны және жазушысы. Көптеген шығармалардың авторы.

Өмірбаяны
---------

Жарма ауданының №24 ауылында дүниеге келді. 1936 жылдан Ұлан-Уде қаласында әкесі Шөкіммен берге (Серікмұхамед) «Паровоз-Вагон» зауытында газорезчик болып болып еңбек етеді. 1941-1945 жылдары сол зауыттың қару-жарақ жасайтын цехында жұмыс істейді. 1946 жылы елге қайтып оралып, Аягөз бен Жарма темір жол бекеттерінің арасында әртүрлі қызметтер атқарады. 1958 жылы Аягөз қаласына көшіп келіп, темір жол жұмысшыларын жабдықтау жүйесінде сатушы болып істейді. 1983 жылы зейнеткерлікке шықты. 
Жұмыс барысында үздік еңбегі үшін сый-құрметпен, «Еңбек ардагері» медальдармен марапатталып, «Коммунистік еңбектің екпіндісі» атағын алады. Шөкімұлы Ғаббас ауданаралық ақындар айтысына үзбей қатысқан, суырып салма ақын. Атақты Қ.Алтынбаев, М.Зүкенов, Т.Төлеуов сияқты ақындармен сөз қағыстырған. Азаматтық, саяси-әлеуметтік өлеңдер ақын шығырмашылығынан кең орын алған.

Шығармалары
-----------

Отан соғысындағы жеңіске арналған арналған «Өшпес ерлік», «Қанды шайқас» поэмаларында ел басынан өткен ауыр кезеңді, теңдессіз ерліктерді суреткерлікпен жеткізеді. Ақын тарихи тақырыптарға ден қойып, «Ботақара батыр», «Ақсақ құлан», «Тентек қыз», «Ақсақ киік» секілді поэмалар мен толғаулар жазған. Көзінің тірісінде бірнеше жыр жинақтары жарық көрді. 2002 жылы «Дала самалы» жинағы кітап болып, басылып шықты. 2007 жылы ұрпақ есінде сақтау мақсатында жерлестері Аягөз қаласында бір көшеге Ғ.Шөкімұлы есімін беруге ұйғарды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданының «Аягөз» энциклопедиясы. 1 том. «Көркем» баспасы, Алматы -2010 жыл.
Суб-Сахаралық Африканың негізгі шекарасы
UNESCO және Араб лигкасы бойынша Суб-Сахаралық Африка елдері көк реңмен көрсетілген.
**Суб-Сахаралық Африка** (ағылш. *Sub-Saharan Africa*, әдетте **Сахараның оңтүстігіндегі Африка** деп те аталады) — географиялық тұрғыда Сахара шөлінің оңтүстігінде жатқан Африка материгі бөлігі. Біріккен Ұлттар Ұйымының анықтамасы бойынша, Суб-Сахаралық Африка әдетте Сахараның толық немесе ішінара оңтүстігінде орналасқан барлық Африка елдері мен аумақтарын қамтиды. Бір ескерерлігі, Біріккен Ұлттар Ұйымының Африкаға арналған геосхемасы Суданды Суб-Сахаралық Африка анықтамасына қоспайды, ал Африка Одағының анықтамасы Суданды Суб-Сахаралық Африка анықтамасына қосады, бірақ есесіне Мавританияны Суб-Сахаралық деп есептемейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Political definition of "Major regions", according to the UN. 15 December 2010
Пенелопа Миллер 

**Пенелопа Энн Миллер** (ағыл. *Penelope Ann Miller*, 13 қантар 1964) – американдық актриса.

Өмірі мен мансабы
-----------------

Пенелопа Энн Миллер Лос-Анджелеста дүниеге келді. Ол режиссер Марк Миллер мен тілші Беатрис Миллердің ортаншы қызы. Ол Менло колледжінде оқыды. 1985 жылы Миллер Нейл Саймонның «Билокси-блюз» пьесасында танымал болды. 1988 жылы қойылымның кино нұсқасында түсті. 

1989 жылы «Біздің қалашық» қойылымына қатысқаны үшін Миллер «Тони» сыйына номинант болды. Содан кейін ол үлкен экранда мансабын бастады. 1992 жылы «Чаплин» фильмінде Эдна Первиэнстың рөлін сомдады. 1997 жылы ол «Реликт» фильмінде басты рөлді ойнады, алайда фильм көрермендердің көңілінен шыға алмады. 

Тоқсаныншы жылдардан бастап Миллер Lifetime арнасының телефильмдерінде ойнай бастады.

1995 жылы Пенелопа актер Уилл Анеттқа тұрмысқа шығып, сол жылы жұп ажырасып кетті. 2000жылы Джеймс Хаггинспен некелеседі, алайда 12 жылдан кейін жұбайлар ажырасады. Бұл некеден актрисаның екі баласы бар.

Фильмография
------------

1987 — Тәрбиешінің саяхаты/*Adventures In Babysitting*

1988 — Ерегежей/*Big Top Pee-Wee*

1988 — Өлімге/*Dead-Bang*

1990 — Ояну/*Awakenings*

1990 — Балабақша полиция қызметкері/*Kindergarten Cop*

1990 — Жаңа келген

1991 — Бөтен ақша/*Other People’s Money*

1992 — Чаплин / *Chaplin* 

1992 —Бетти Лудың сөмкесіндегі қару/*The Gun In Betty Lou’s Handbag*

1992 — Комета жылы/*Year Of The Comet*

1993 — Карлитоның жолы/*Carlito’s Way* (номинация на премию *Золотой глобус*)

1994 — Жалмауызға аңшылық/*Witch Hunt*

1994 — Көлеңке/*The Shadow*

2002 — Ниро Вульфтың құпиясы/*A Nero Wolfe mystery*

2004 — C.S.I.: Нью Йорк / *CSI: NY*

2005 — Өжет әйелдер/*Desperate Housewives*

2005 — Ессіз ақша/*Funny money*

2007 — Жіберілгендер/*The Messengers*

2007 — Мақсатты аққұба қыз/*Blonde Ambition*

2009 — Robosapien: Rebooted 

2011 — Артист/ *The Artist*

2013-2014 — Көңілдес қыздар/*Mistresses*

2015 — Американдық қылмыс/*American Crime*

2016 — Халықтың туылуы*The Birth of a Nation*
**Сильвия (Зульфия) Назар** (ағылш. *Sylvia Nasar*; 17 тамыз 1947, Розенхайм, Бавария, Германия) — америкалық экономист, жазушы және журналист. Қазіргі уақытта — Колумбия университетінің бизнес-журналистика профессоры. Әкесі — өзбек, шешесі — неміс.

Өмірбаяны
---------

Зульфия Баварияның Розенхайм қаласында неміс және өзбек отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Рузи Назар Ұлы Отан соғысы кезінде неміс тұтқынына түсіп, Вермахттың Түркістан легионына кірді, 1950 жылдары ЦРУ қызметіне кірді. 1951 жылы Зульфияның отбасы АҚШ — қа қоныс аударды, онда оның аты ағылшын тіліне өзгертілді-Сильвия. 1960 жылы ата-анасымен бірге түрік астанасы Анкараға қоныс аударды. 1970 жылы Йеллоу-Спрингстегі (Грин округі, Огайо) Антиохия колледжінде әдебиет бакалавры дәрежесін алды. 1976 жылы Нью-Йорк университетінде экономика магистрі дәрежесін алды.

1977 жылдан 1980 жылға дейін экономикалық талдау институтында жұмыс істеді, оның жетекшісі экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Василий Леонтьев болды. 1980 жылдары ол журналистика мен әдебиетпен айналыса бастады. 1983 жылы Fortune іскерлік журналының толық уақытты авторы болды. 1990 жылы ол US News & World Report журналының шолушысы болды. 1991 жылдан бастап New York Times газетінің экономикалық тілшісі болып жұмыс істеді. 1999 жылы ол кітап оқуға және жазуға назар аударуға бел буып, газеттен кетті. 2001 жылдан бастап іскерлік журналистиканың бірінші профессоры (ағылш. John S. and James L. Колумбия университетінің Knight Professor of Business Journalism) газет баспагерлері, ағайынды Джон С.және Джеймс Л. Найт құрған Найтс қоры[en] демеушілік еткен лауазымды иеленді.

Отбасы
------

Күйеуге шыққан. Күйеуі — Дэррил Маклеод, экономист, Фордхем университеті. Үш ересек балалары бар, Клара, Лили және Джек. Тарритаун, Нью-Йорк штатының тұрғындары.

Марапаттпры
-----------

* 1998 — National Book Critics Circle Award үздік өмірбаян-кітап (A Beautiful Mind кітабы).
* 1998 — Пулитцер сыйлығының Номинациясы үздік өмірбаян-кітап (A Beautiful Mind кітабы).
* 1999 — Лондон корольдік қоғамының үздік ғылыми кітабы үшін номинанты (Royal Society Prizes for Science Books) (A Beautiful Mind кітабы).
* 2011 — Los Angeles Times Book Prize (Science and technology) (Grand Pursuit: The Story of Economic Genius кітабы).

Кітаптары
---------

* 1994 — *A Beautiful Mind: A Biography of John Forbes Nash, Jr. Winner of the Nobel Prize in Economics*. Simon & Schuster. ISBN 0-684-81906-6
* 2011 — *Grand Pursuit: The Story of Economic Genius*. Simon & Schuster. ISBN 978-0-684-87298-8

Сілтемелер
----------

* Сайт Сильвии Назар Мұрағатталған 8 қарашаның 2020 жылы. (ағыл.)
* Страница С. Назар на сайте Колумбийского университета Мұрағатталған 6 маусымның 2010 жылы. (ағыл.)
* Информация о С. Назар Мұрағатталған 20 ақпанның 2011 жылы. (ағыл.)
* Лекция С. Насар Мұрағатталған 23 наурыздың 2012 жылы. о Джоне Нэше в МТИ (ағыл.)
* Борис Грозовский: *«Тайна денег: как экономика начала управлять жизнью»*. Forbes.ru, 30.10.2013

1. ↑  Faber & Faber: Sylvia Nasar
2. ↑  Nasar, Sylvia (1998). A Beautiful Mind. New York, NY: Simon & Schuster. p. 442. ISBN 9781451628425  (ағыл.)