recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Рафаэль Ниязбеков** - 1943 жылы 24 наурызда Жамбыл облысы, Талас ауданының қазіргі Тамабек ауылында дүниеге келген,2021 жылы 20 қыркүйекте дүниеден өтті. 1961 жылы орта мектепті бітірген соң, Талас аудандық «Ленин жолы» газетіне қызметке тұрған.

Еңбек жолы
----------

1978 жылы Қазақ Ұлттық университетінің филология факультетін тамамдаған. 1967 жылы Қазақ радиосы әдебиет редакциясында қызметке орналасқан. 1971 — 1977 жж. «Жұлдыз» журналында, 1977—1991 жж. «Жазушы» баспасында редактор болып істеген. 1972 жылы сыншылардың Бүкілодақтық кеңесіне қатысқан.
Қазақстан Жазушылар одағының I. Жансүгіров атындағы сыйлығының иегері. Чечен Республикасы Жоғарғы Мемлекеттік «Ұлт намысы» орденінің иегері. Чеченстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Б. Момышұлының 90 жылдығына арналған республикалық ақындар мүшәйрасының бас жүлдегері. Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған республикалық ақындар мүкі әйрасының бірінші жүлдегері.
Шығармалары: Келер күндер. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1969; Қаратау мен Алатау. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1971; Темірқазық. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1973; Жалын кешкен. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1975; Жер жанары. Өлеңдер. А, «Жазушы», 1977; Отағасы. Повестер. А. «Жалын», 1978; Өркен. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1980; Қаңтар. Повестер. А. «Жалын», 1981; Биіктей бер, тауларым! Өлеңдер. А. «Жазушы», 1983; Қызыл үй. Роман. А. «Жазушы», 1985; Тас құдай. Роман. А. «Жазушы», 1993; Тамұқ отына жанбаған. Өлеңдер мен поэмалар. А. «Мерей», 1997; Шешендер. Өлеңдер. А. «Жібек жолы», 1991; Ичкәрия. Өлеңдер. Орыс тілінде А. «Жібекжолы», 1996; Тыңда мәні, замана. Өлеңдер. А. «Сөздік-словарь», 2001; Қыдыр ғұмыр. А. «Жалын», 2002; Махамбет майданы. «Арыс», 2003; Жүрегімде ғасырлардың салмағы. А. «Қазақстан», 2003.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Өлшемдес және өлшемсіз шамалар** — ортақ өлшемі болатын немесе сәйкес түрде болмайтын біртекті екі шама (мысалы, ұзындық немесе аудан). Квадраттың диоганалының ұзындығы мен қабырғаларының ұзындықтары немесе радиусқа салынған дөңгелектің және квадраттардың аудыны *өлшемсіз шамаларға* мысал болады. Егер шамалар өлшемдес болса, онда бұлардың қатынасы рационал санмен, ал өлшемсіз шамалардың қатынасы иррационал санмен өрнектеледі. Сондықтан егер біртекті шамалардың жиынтығы бірлік өлшем ретінде қабылданса, онда онымен өлшемдес шамалар рационал сандармен, ал өлшемсіз шамалар рационал сандармен, ал өлшемсіз шамалар иррационал сандармен өрнектеледі. Ежелгі грек математиктерінің өлшемсіз шамалардың болатынын ашуы маңызды жаңалық болған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
**Рафинёр** (фр. , *raffiner* - тазарту, бұрыңғыдан да жұқарту) - целлюлоза-қағаз өнеркәсібінде талшықты материалдарды ұнтақтауға арналған үздіксіз әрекетті аппарат. Талшықты массаның судағы суспензиясы Рафинердің ұнтақтаушы дискілерінің арасындағы қуысқа түседі. Олардың жұмыстық жазықтығында ұнтақтауыш элементтер болады. Ұнтақтауыш элементтер шойынан, болаттан, қоладан, керамикадан т.б. дайындалады. Суспензиядағы талшықты массаның мөлшері Рафинердің типіне қарай *2-30%* -ке дейін болады. Рафинердің жұмыс өнімділігі 550 *т/тәулікке* дейін, ал оның электр двигательдерінің қуаты 8 *МВТ*-қа дейін жетеді. Рафинер жоңқалардан ағаш массасын дайындау үшін де қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
Сiлез тілінің Нимодлин диалекті
**Сiлез тілінің Нимодлин диалекті** (сілезше: **djalykt ńymodliński ślůnskij godki**, IPA: ) — сiлез тілінің Нимодлин қаласындағы бір бөлім тұрғындар сөйлейтін диалект.

Ол өлшемді сiлез тілімен бірнеше әріптердің дыбыстылу өзгешелігі арқылы парықталады. Дыбысталудағы бұл өзгешелік құбылысты олар *mazuřyńy* деп атасады, мұнда *č š ž dž* белгілері ісжүзінде *c, s, z, dz* (/ʦ/, /s/, /z/, /ʣ/) болып оқылады. Нимодлин диалектіндегі фонетикада кейде мұрын дауыстылық *y* (/ɨ̃/ деп оқылады) кездеседі, бұл дыбыстың Прудник диалектімен тығыз қатысы бар.

Диалекіттік мысал
-----------------


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Jak my byli chopcy, to my śli tys cansto na gřiby. Noubaři my śe radowali, jak my nouwjancyj prawikůw a růtkopůw nazbjyrali, bo te bůuy bardzo twardy do krouńou. Prawiki a růtkopy – z wjankša rosnům we břuskach. Śińouki a kuřůntka – te z wjankša rosnům zajś we śwjyrckach. Majślouki tys sům dobry, yno te žoudyn ńe chćou zajś roud uodźyrać, bo te musům zajś być uodźyrany, a bardzo śe lepjům po palcach. Bźony – te rosnům zajś na ślagach, na tych uodźymkach uod strumůw. I poram muchorůutkůw my tys přinůjśli, co na muchy jadźić.* | "|
**Өлке** (моңғ. *Өлгий*) — Моңғолиядағы қала. Баян-Өлгей аймағының әкімшілік орталығы және ірі қаласы. Халқы — 28964 адам.

Географиясы
-----------

Моңғолия астанасы Ұланбатырдан 1709 километр  Ресеймен шекарадан 80 километр және Қытаймен шекарадан 130 километр қашықтықта Моңғолияның батыс жағында орналасқан. Қала Өлгийн тал жазығында, Қобда өзенінің (Ховд) жағасында көп жағы оңтүстік жағалауында орналасқан. Барлық жағы Моңғол Алтайы тауымен қоршалған, биіктігі 3000 метрге дейінгі таулар: Орд-Бөхөн-Уул (2790 м), Ар-Бөхөн-Уул (2625 м), Ямаат-Уул (2408 м), Овгор (2384 м) және басқалар. Жақын орналасқан елді мекендер: Сагсай (оңтүстік батысқа қарай 23 километрде), Улаанхус (солтүстік басысқа қарай 40 километрде), Бугат (шығысқа қарай 2 километрде) және Алтанцөгц (шығысқа қарай 8 километрде).

Өлгей климаты шөлді, құрғақ, қар мүлдем аз жауады және қысы ұзақ және жазы қысқа ыстық болады. Жауын-шашынның мөлшері шамалы болып табылады; оның көбі жазда түседі.

Транспорты
----------

Өлгейден 3 километрде солтүстсік батысында күшейтілмеген ұшу-қону жолағын бар Өлгей әуежайы орналасқан (ULG/ZMUL). Әуежайдан Aero Mongolia компаниясы Fokker 50 ұшақтарымен Ұланбатырға  және SCAT компаниясы ұшақтары Өскемен арқылы Алматыға тұрақты рейстер қатынайды.

Халқы
-----

Соңғы 40 жылда қала халқы бірнеше есе артқан. Егер 1963 жылы Өлгейде тұратын барлығы 8,1 мың адам болса, 2000 жылы 28060 тұрғыны, ал 2008 жылы — 28496 адамға жеткен. Қала халқының көпшілігі — қазақтар.

Өнеркәсібі және көрікті жерлері
-------------------------------

Қалада тоқыма (жүн), киім және азық-түлік кәсіпорындары бар. Көрікті жерлері стадион мен мешіт.

Суреттер галереясы
------------------

* Қала панорамасы Қала панорамасы
* Өлгей әуежайы (ар жағынан қала және өзен көрінеді) Өлгей әуежайы (ар жағынан қала және өзен көрінеді)
* Қалалық мешіт Қалалық мешіт

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Баян-Өлгей аймағы. 2008 жылғы Статистикалық мәліметтер Мұрағатталған 22 шілденің 2011 жылы.
2. ↑  Департамент дорожного хозяйства Монголии
3. ↑  Орон Нутгийн Нислэгийн Хуваарь Мұрағатталған 2 сәуірдің 2010 жылы.  (моңғ.)
4. ↑   Мұрағатталған 25 ақпанның 2008 жылы. Баян-Улэгэй
5. ↑  Александр Ходов. Второе монгольское путешествие на lib.ru
**Қарасақал Ерімбет**, Көлдейбекұлы Ерімбет (1844, бұрынғы Қазалы уезі, қазіргі Арал ауданы Көкаша мекені – 1916, Арал ауданы Көкаша) – ақын. 

Шыққан руына орай елге Қарасақал Ерімбет болып танылған. 

Хиуадағы «Шеккі Хазірет» медресесінде оқып, білім алған. Қарасақал Ерімбеттің ақындық өнер жолының қалыптасуына Шернияз Жарылғасұлы (1807 – 1867), Қашқынбай Қожамбетұлы, т.б. ақындар ықпал еткен. 1877 – 79 жылдары Қалыңбас аумағында болыстық қызмет атқарған. Жыраулық, жыршылық, әншілік, ақындық, сал-серілік өнері тоғысқан Қарасақал Ерімбет пен оның өнерпаздық айналасы: Базар Оңдасұлы, Омар Шораяқұлы, Тұрмағамбет Ізтілеуов, Даңмұрын Кенжебекұлы, Әзілкеш Шымырұлы, Оңғар Дырқайұлы, Жарылқасын Сырманұлы, Тұрымбет Салқынбайұлы, т.б шайырлар Сыр бойының жыраулық-жыршылық мектебін қалыптастырды.

Қарасақал Ерімбет шығыстық дидактика-философиялық мазмұндағы әдеби дәстүрді одан әрі дамытып, ислам дінінің гуманистік-ағартушылық идеяларын қазақ поэзиясының поэтикалық өзегімен тұтастыра жырлады. Оның насихаттық өлеңдеріне: 

* «Жақсылар бұл қиссадан ғибрат ал»
* «Әй, балам, саған насихат»
* «Жалғанның түбін ойлап, күтініңдер!»
* «Сыйлап қал бір-біріңді соқпай саның»
* «Жадыңа, ислам халқым, неге алмайсың?»
* «Халықтың қалсын сөзі құлағыңда» Алланың құдіреті, Құранның шындығы, пайғамбардың өсиеті, білім-ғылымға ұмтылу жырланса, дастандарына:
* «Атымтай жомарт»
* «Хазіреті Ғали мен Дариға қыз»
* «Әбу Шашма»
* «Сәдуақас Сақи»
* «Ақтам сақаба»
* «Бап Раушан», Құран кітабындағы хикаялар, Мұхаммед пайғамбар мен оның сахабаларына байланысты аңыз әңгімелер өзек болған.

Сондай-ақ, ол қазақтың дәстүрлі айтыс өнеріне де өзіндік ерекшелігімен үлес қосты. Қарасақал Ерімбеттің негізгі жазба айтыстары («Қарасақал Ерімбет пен Шораяқтың Омары», «Ерімбет пен Аппақ», «Ерімбет пен Қаңлы Жүсіп», «Ерімбет пен Ыбырайым») жұмбақ айтыс тұрғысындағы идеялық, композициялық құрылымымен ерекшеленеді. Қыз бен жігіттің сөз сайысы («Қарасақал Ерімбет пен Жекей қыз») түріндегі айтыстары да ақынның әдеби шығармаларының дәстүрлі табиғатын танытады. Қарасақал Ерімбеттің жазба айтыстарында дидактикалық бағдардағы сюжеттер, нақылдар, мақал-мәтелдер, бейнелеу өрнектері мол қолданылады. 

Ақын шығармалары «Айтыс» (1965, 2-т.), «Қазақ поэзиясының антологиясы» (1992) жинақтарында жарияланды. «Ұлағат сөзім ұрпаққа» (1995) атты жеке жыр кітабы жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
***Қасымбекова Алтынкүл Айтбайқызы*** (1973 ж.т. Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан қаласы) — айтыс ақыны. Тараз мемлекетінің ун-тін бітірген (1997). Қазір Жамбыл облысы, Байзақ аудандағы шаруашылықта қызмет істейді. Қазақстан облысы, аймақтық және әр жылдары өткен ақындар айтыстарында бірнеше дүркін жеңімпаз атанған.
1976 жылы әке – шешесі қоныс аударып, Жамбыл облысы Байзақ(бұрынғы Свердлов) ауданына қарасты «Көкөзек» ауылына тұрақты жайғасқан. Осындағы орта мектепті бітірген (1990). Тараздың Мемлекеттік университетінде оқып, жоғары педагогтік мамандық алған.

1988 жылдан бастап аудан, облыс көлемінде өткізілген айтыстардың бәріне үзбей қатысқан. Алғаш рет Ақтөбеде Республикалық айтыста жүлделі орынға ие болды (1989). Алматыда Қазақстанның 70 жылдығына байланысты ұйымдастырылған халықаралық айтыста ІІ— ші орын (1990), Семейдегі айтыста жүлделі орын (1991), Ұзынағашта өткен Сүйінбай Аронұлының 175 жылдығына арналған республикалық айтыста Алтынкүл бас бәйге (1992), Талдықорған, Қызылжар қалаларының достық – наурыз мерекелерінде, ақын Сараның 115 жылдығына «Сәкенге – 100 жас» атты өнер сайыстарында бас бәйге (1993-1994) иеленген. Көкшетауда Ақан серіге арналған айтыста «Ақтоты» атағын алып, жыр атасы Жамбылдың 150 жылдығында жүлдегер болды.1997, 2000 жылдары Жезқазған мен Шу қалаларында өткізілген айтыстардың бас жүлдесін жеңіп алған. Қарасай батырдың айтысында І орын, Б.Момышұлының 90-жылдық мерейтойына арналған айтыста бас бәйгені жеңіп алған.

Мәдімар болысқа арналған республикалық айтыстың бас жүлде (2002), Талдықорған қаласында Сара Тастанбекқызының 125 жылдығына өткізілген халықаралық айтыстың бас жүлде (2004), Өзбекстан –Қазақстан достығы айтысының 1-ші орын (2008) иегері.

Бүгінде ақын қыз аудандық мәдениет үйінің жанынан «Алтынкүлдің ақындық мектебі» деп аталатын үйірме ашып талапты жастарға ұстаздық етуде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑   Мұрағатталған 25 қарашаның 2021 жылы.

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Zebroid Eclyse
**Зеброид** — зебра мен кез-келген ат тұқымдасы арасында пайда болған шата ұрпақ. Көп жағдайда, еркегі - зебра айғыры болады. Есектің айғыры мен зебраның ұрғашысынан шыққанды Донкра деп аталады; ал жылқының айғыры мен зебраның ұрғашысынан шыққанды гебра деп аталады. Олар бірақ сирек кездеседі және бедеу болады. Зеброидтер ХІХ ғасырдан бері өсіріліп келеді. Чарльз Дарвин өз еңбектерінде бірнеше зебра будандарын атап өткен болатын.

Зеброид түрлері
---------------

### Зорс

Гибридті квагга тәрізді зебра мен жылқы буданы, Уолтер Ротшильд зоологиялық мұражайы, Тринг, Англия.
Зорс (Equus zebra x Equus caballus, ағылшын. zebrula, zebrule, zorse) - жылқының айғыры мен зебраның биесін шағылыстыру арқылы алынған хайуан. Олардың түрі - жылқы, жолағы - зебра. Жолағы кейде барлық денесінде болады, кейде жарым-жартылай ғана көрініс табады. Көбінде аяқтарында және мойны мен сауырында болады.

Зорс зебраның үш тұқымында және жылқының барлық түрінде кездеседі. Сол себепті де оның сырт келбеті әр түрлі болуы мүмкін.

Аталық ізді жылқыдан алғанымен зорстың қыңырлығы зебраға тартқан. Оны малдану, үйрету және салт міну аса қиын. Қыңырлығы басынан асады. Сондықтан да көп жерде зорсты пайдаланғысы келетіндер көп болғанымен, ілікке жарататындар сирек.

Зорстың бір ерекшелігі - жылқыда да, зебрада да кездесетін ауруларға төтеп бере алатындығы. Соның нәтижесінде қазіргі кезде әлемде зорстардың саны артып келеді.

Әлемдегі ең алғашқы зорс - Лорд Мортон 1815 жылы дүниеге келді. Бір қызығы оның енесі араб тұқымды бие, ал айғыры (әкесі) квагга зебра (дала зебрасы) болатын.

Өкініштісі әлемдегі соңғы жабайы квагга 1878 жылы өлді. Ал зоопарктегі соңғы квагга 1883 жылы Амстердамда келмеске кетті.

Зорс та жылқы секілді құлынын 11 ай көтереді. Қаранғыда өте жақсы көреді. Зорстың құлыны туған соң бір сағаттың ішінде жүріп кетеді. 15-30 жылға жуық өмір сүруге қабілетті.

Зорстың шоқтық биіктігі - 130-163 см, салмағы - 230-450 кг. Ең жоғары жылдамдығы - 64 км/сағ.

Зорстар көбінде Африкада кездеседі. Дегенмен Еуропа мен Азияда да "зебраттарды" кездестіруге болады.

Зорс туралы 2003 жылы лондондық The Coronets тобы "Song For the Zorse" (Зорс туралы жыр) әнін жазса, 2007 жылы Забрина есімді зорс "I’m Reed Fish" (Менің атым Рид Фиш) фильмінде "ойнады".

Галлерия
--------

* Гибрид зебра мен жылқы буданы
* Гибрид зебра мен жылқы буданы
* Гибрид зебра мен есек буданы
* Гибрид зебра мен есек буданы (Оңтүстік Африка)
* Зидоңк есегі
* Зорс
* Зорс шешесімен
* Зорс. 1899 ж. зебра-жылқы гибридінің немесе зорстың фотосы. Эварттың Пеникюик эксперименттері. «Ромулус: 1 жаста.
**Мотта Джузеппе** - швейцар мемлекеті қайраткері, заң қызметкері. Ол 1871 жылы 29 желтоқсанда дүниеге келді. Туған жері - Айроло.

Атқарған қызметі
----------------

1899-1911 ж. Ұлттық совет (парламент) депутаты, католиктік- консервативтік партияның басшысы. 1912-1919ж. баж және финанс министрі. 1920 жылдан саяси департаментті (сыртқы істер министлігін) басқарды. Ұлттар Лигасындағы швейцар делегациясының басшысы болды, 1915,1920,1927,1932 және 1937 жылы Швейцария президенті. Сыртқы саясатта фаш. мемлекеттермен жақындасу жағында болды, КСРО-ға қарсы дұшпандық саясат жүргізді.

Джузеппе 1940 жылы 23 қаңтарда дүние салады.

Дереккөздер
-----------

М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет. Мұрағатталған 20 ақпанның 2017 жылы.
**Рафаэль Уразбахтин** (20 қараша 1978 жыл, Алматы, Қазақ КСР) — қазақстандық футболшы, Қазақстан ұлттық футбол құрамасының шабуыл шебінде ойнаған.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Карьерасын "Қайнар" (қазіргі "Жетісу") клубында бастады. 1997 жылы аутсайдер клубтардың бірі "Ұлытауда" ойнап, сол жылдың ортасында "Қайратқа" келді. 1998 жылы "Қайрат" екіге бөлінгенде Рафаэль ЦСКА-Қайратты таңдады. 

2000 жылы "Қайратқа" қайта оралғанымен қосалқы құрамда қап қойды да. Кейін де жиі клуб ауыстырып, "Ростсельмаш", "Елім-ай", "Ақтөбе", "Жетісу", "Шахтер", "Есіл-Богатырь" клубтарында ойнап, 2008 жылы "Қайратқа" қайта оралды. 

Карьерасының соңғы жылдарында "Қайсар" мен "Востокта" да ойнады.

### Ұлттық құрамада

Ұлттық құрама сапында бірінші рет 1998 жылы 1 желтоқсанда Азия ойындары аясында Иранға қарсы алаңға шықты. Соңғы ойынын 2004 жылы сырт алаңда Грекияға қарсы (ӘЧ-2006 іріктеуі) өткізді. 

Қазақстан құрамасында екі доп соқты, екеуін де ӘЧ-2002 іріктеуіндегі Непалмен ойында енгізді (біреуін сыртта, біреуін өз алаңында)

Отбасы
------

Үйленген, екі баласы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Блуждающий форвард

Сілтемелер
----------

* Профиль Мұрағатталған 5 наурыздың 2016 жылы.
Ан-2 — биплан ұшақ
**Биплан** (лат. *bis* «екі есе» және лат. *planum*, «жазықтық») — бірінің үстінде екіншісі орналасқан екі тасушы жазықтығы (қанаты) бар ұшақ.

Бұл ұшақ конструкциясы аз қанат жаймасында үлкен қанат ауданы мен көтергіш күшті алуға мүмкіндік береді. Монопланға қарағанда бипланға ұшу және қону үшін қысқа ұшу-қону жолағы жеткілікті. Жоғары аэродинамикалық кедергі күші бипланның жетіспеушілігі болып табылады. Сонымен қатар, алғашқы ұшақтардың қанаттары ағаштан жасалынатын және сырты матамен қапталатын, сондықтан мұндай қанаттардың беріктігі оларды үлкен етіп жасауға немесе ұшаққа қуатты қозғалтқыш орнатуға мүмкіндік бермеді. Уақыт өте 1930-жылдары ағаш ұшақтар орнына беріктігі жоғары, металдан жасалған монопландар кең тарала бастады.
**Висмут кентастары**  –құрамында висмуты бар минералдық шикізат. Бұл қатарға жеке В. к. мен құрамында висмут бар түсті және асыл металдардың кешенді кентастары кіреді. В. к-ның басты минералдары висмут, висмутин, козалит, айкинит, тетрадимит, теллуровисмутит, бисмит, бисмутит. В. к-нда, сондай-ақ қорғасын, мыс, күміс, алтын, кобальт, никель кездеседі. В. к. эндогендік және экзогендік жағдайда түзіледі. Эндогендік кендер гранитоид кешендерінің соңғы сатыларымен байланысты. Олардың түзілуі, негізінен, грейзендік, скарндік және жоғары темп-ралы гидротермальдық. Экзогендік жағдайда түпкі кендердің бұзылуынан түрлі генезисті шашыранды кенқорымдар түзіледі. Қазақстанда В. к. Сарыарқаның сирек металл кендерінде және Кенді Алтайдың полиметалл кендерінде шоғырланған.
**Биреджик** (түр. *Birecik*) – Түркиядағы Шанлыурфа иліндегі қала және аудан. .

Евфрат өзенінің жағалауында орналасқан. Халық саны 46 020 адам (2008 жылғы халық санағының нәтижесі). 
Ежелгі грек дәуірінде қала атауы **Бирта** (грек тілінде Βίρθα, латынша Birtha) еді, кейін Македонополис болып өзгереді. Мұнда көне заманда Рим қаласы Зегума орналасқан еді (қазіргі кезде су қойманың түбінде). 

Кресшілер Эдесск графтығын құрған кезде қаланы Биле (француз тілінде Bile) атауымен атаған. 

Осман империясының құрамына кіргеннен кейін қала атауы **Биреджик** болып өзгертіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑


xxxx
**Самандаг**(түр.  *Samandağ*) – Түркияның Хатай иліндегі қала және аудан.. 

Ежелгі заманнан бастап адамдар бұл жерді мекен ете бастаған. Көптеген ежелгі мемлекеттердің құрамында болып, XVI ғасырда Осман империясының құзырына өтеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сан-Ремо конференциясының шешімімен қала Францияның басқаруына өтеді. 

1921 жылы 20 қазан Александретта санджагы франко-түрік келісіміне сәйкес француз мандатының құрамында арнайы автономды аймақ болып қалыптасады. 

1938 жылы 7 қыркүйекте Сирияның солтүстік-батысында Александретта санджагының аумағында Хатай мемлекеті құрылып, 1939 жылы 29 маусымда Түркия жаңа құрылған мемлекетті аннексиялайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Биоэлектрлік химия
**Биоэлектрлік химия** — тірі организмдегі электрлі химиялық құбылыстарды зерттейтін ғылым саласы. Зерттеу объектісі — тірі организмдердің клеткалары мен тіндерінде жүретін биология процестер негізінде пайда болатын биоэлектрлік потенциал.

Биоэлектрлік химия Италия ғалымы Л. Гальванидің тәжірибелерінің негізінде қаланған *(1791 жылы)*. Ол қандай болмасын тірі организмдердің клеткаларында, тіндерінде электрлік күштің бар екенін алғаш дәлелдеді. Жүйке жүйесімен импульс жүрген кезде, фотосинтезде, энергия қабылдағанда және түрленгенде иондар мен электрондар алмасады, осының себебінен клетканың ішкі бөлігі мен қоршаған ортада мембраналық потенциал пайда болады. Осы потенциал ақпарат алмасуын, тотығу-тотықсыздану процестерін, т.б. реттейді. Электрохимия әдістер (полярография, потенциометрия, т.б.) осы процестерде алмасатын электрондар санын анықтауға, биохимия реакцияның кинетикасын, биоактивтік қосылыстардың адсорбтануын, сыртқы электр өрісінің клеткаларға әсерін, тіндердің өсуін және қалпына келуін зерттеуге мүмкіндік береді. Организмдегі биоэлектрлік потенциалды зерттеу арқылы организмдерде жүретін физикалық-биохимиялық және физиологиялық процестерді білуге мүмкіндік туады. Биоэлектрлік химия әдістері медициналық клиникаларда әр түрлі ауруларды анықтауға пайдаланады (электрокардиография, электромиография, т.б.).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 2 том
**Аманат** - Сатыбалды Нарымбетовтың фильмі. Басты рөлдерді Санжар Мәдиев пен Берік Айтжанов сомдады. Фильм нақты тарихи оқиғаларға негізделген.

Сюжеті
------

Фильмнің басты кейіпкері - 19 ғасырдағы қазақтардың Ресей империясына қарсы күресін ұйымдастырған, қазақтың соңғы ханы Кенесары Қасымұлы. Фильмде онымен қоса Бұқарбай батыр сияқты ханның сенімді серіктерінің өмірі көрсетілген.
Фильмде бірнеше оқиға параллельді көрсетіледі. Фильмді тамашалау арқылы 19 ғасырдағы Кене хан өмірін және 20 ғасырдағы Кенесары хан туралы зерттеу жүргізген Ермұхан Бекмаханов өміріне саяхат жасауға болады. Фильмді түсіру барысында, Nomad каскадёрлері шайқас эпизодтарына қатысты. Фильм Кенесары хан жайлы фильмдердің алғашқысы болмақ. Бұрында деректі фильмдер түсірілсе де, көркем фильмдер түсірілмеген еді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Аманат фильмі жарыққа шығады(қолжетпейтін сілтеме), «Егемен», 9 мамыр 2015
2. ↑  Кенесары хан(қолжетпейтін сілтеме), «Қазақстан ҰТА», 5 мамыр 2015
**Байшонас мұнай кені** — Ембі мұнайлы ауданындағы ескі мұнай көздерінің бірі.

Географиялық орны
-----------------

Атырау облысы Атырау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 85 км жерде орналасқан.

Тарихы
------

Алғашқы мұнай 1931 жылы алынған. Құрылымды дайындау 1925-1941 жылдары құрылымдық карта жасау бұрғылауы және сейсмобарлау барысында атқарылды. Барлау бұрғылауы 1930 жылы басталған. 1933 жылы Шығыс Байшонас, 1939 жылы Солтүстік Байшонас бөлікшелері ашылып пайдалануға берілді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Мұнай қорын молайтуды көздеп, гравийметриялық сейсмикалдық зерттеулер кеңінен жүргізілген. Геологиялық құрылымында юра және бор кезеңдерінің шөгінділері басым, мұнай қоры да осы шөгінді қабаттардан шығады. Кенорын қос қанатты тұз күмбезді құрылымнан орын алган. Мұнайлы таужы- ныстар бор және юра жүйелері қимасында. Осыларда бөлінген жеті горизонттың үшеуі сеноман, қалғандары жоғарғы альб, апт, неоком жікқабаттарында жене юра шөгінділерінде. Сеноман жікқабатына тиесілі өнімді горизонт 18 м, төменгі бор горизонттары 27-394 м, юра горизонттары 450-524 м тереңдіктерде жатыр. Жатындардың биіктігі осы ретпен 69,7 м, 12-102 м, 20-50 м, орналасу белгілері (тереңдіктері) -109,7 м (сеноман горизонты) -100 -430,5 м (апт-неоком), -230 -825 м (юра) болып анықталған. Жатындар қойнауқаттық, олар тектоникалық, литологиялық және стратиграфиялық тұрғыдан қалқаланған болып келеді. Горизонттар терригендік тау жыныстардан құралған, жинауыштары кеуекті. Мұнайға қаныққан қалыңдық сеноман горизонтында 3,63 м, апт-неоком горизонттарында 1,7-11,0 м, юра жүйесінде 3,7-6,9 м. Жинауыштардың ашық кеуектілігі 27,7-32,8%, өтімділігі 0,851-2,13 мкм2, мұнайға қанығу коэффициенті 0,68-0,78. Мүнайдың алғашқы шығымдары 0,2-54,1 м3/тәу. Бастапқы газдық фактор 10-350 м3/м3. Бастапқы қойнауқаттық қысым 0,77-7,95 Мпа, температура 18-42°С. Жылына 12 мың т мұнай өндіріледі. Негізгі мұнайлы қабаттың қалыңдығы 5-10 м, бұл қабаттардың жалпы аумағы 5-96 га. Мұнайлы шөгінділер саздақ құмды жер қыртысынан орын алған, бұлар негізінен 25-570 м тереңдік аралығында шөккен.

Құрамы
------

Мұнайының техно-экономикалық сипаттамасы: әрбір см3 шөгіндіде 0,8963 – 0,9078 г мұнай, 0,13 – 0,30% парафин бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Поливка Йиржи** (6. 3.1858, Австрия, Энс,—21. 3. 1933, Прага) — чех фольклорисі, лингвист, әдебиет тарихын зерттеуші. Чех ғылым және өнер академиясының корр. мүшесі (1895), Петербург ғылым академиясының корр. мүшесі (1901). Фольклорды салыстырмалы-тарихи әдіс арқылы зерттеу мектебі бағытында болды. Орыс ғалымдары А. Н. Пыпин, Н. С. Тихонравов, А. Веселовскийдің тәжірибелерін сынап көрді. Славян халықтарының ертегілері туралы күрделі еңбектер жазды. Әсіресе словак, оңтүстік македон ертегілері жайлы зерттеулері құнды. Поливка Йиржи өмірінің соңғы кезінде славян ертегілерінің көркемдік жағын зерттеді («Славян ертегілері», 1932).Ол орыс фольклоры мен этнографиясы жайлы үнемі рецензиялар жазып, өз пікірін жариялап тұрды. Поливканың лингвистика мен әдебиет тарихынан да бірсыпыра еңбектері бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,9 том
**Йоан Кабай** (фр. ; 1986 жылы 14 қаңтарда Туркуэн қаласында туылды) — француз футболшысы, «Пари Сен-Жермен» футбол клубы мен Франция құрама командасының жартылай қорғашусы.

Клубтағы мансабы
----------------

### Лилль

Лилльдағы айып соққысын орындауы
Кабай футболды 5 жасыннан бастап ойнай бастады. 7 жасында оны «Лилль» клубы байқап. Йоан клубтың академиясына көшіп кетеді. Жастар құрамасы үшін 6 жыл өнер көрсетіп, 2004/05 маусымда профессионалді футболды ойнай бастады. Осы маусымда Кабай клубына Интертото Кубогін жеңіп алуға көмек берді.

Келесі маусымнан бастап, негізгі құрамның ойыншысы атанып, алғаш Чемпиондар лигасында өнер көрсетті. Жаңа келген бас бапкер, Руди Гарсияның арқасында футболшы өзіне ыңғайлы позицияны тапты, яғни плеймейкер. Кабай үшін 2009/10 маусым ең сәтті маусымдардың бірі болып өтті, футболшы 15 гол соқты. Сондай-ақ, 2010/11 маусымда клубпен бірге Лига 1 мен Франция Кубогін ұтып алды.

### Ньюкасл

2011 жылы Кабай ағылшындық «Ньюкасл Юнайтедпен» 5 жылдық контракка қойды. Алғаш голын Англияның чемпионатының 9 турында «Уиган Атлетиккаға» қарсы соқты. Келесі «Блэкверн Роверс» қарсы ойында Кабай тағы да голмен ерекшеленіп, командасына соңғы минутта маңызды жеңіс әкелді.

2012 жылы Кабай алғашқы голын Манчестер Юнайтедке айыпты соққыдан гол салып, допты тура қақпаның тоғыздығына түсірді. Осы матчта Ньюкасл 3:0 есебімен жеңді.

### Пари Сен-Жермен

2014 жылы қыста Кабаймен көптеген еуропалық клубатар қызықты. Алайда футболшы француздық «ПСЖ-ға» көшіп, 29 қаңтарда медециналық тексерілістен өтіп, 3,5 жылға контракка қол қойды. Трансфер құны париждіктер үшін 20 млн.еуро болды.

Ұлттық құрамадағы мансабы
-------------------------

Жастар құрамасы үшін 30 шақты матч өткізіп, 2010 жылы алғаш рет негізгі құрам үшін шақырылды. Әзірше ұлттық құрама үшін 25 матч өткізіп, 2 гол соқты. Оның бірі Еуропа чемпионатында соғылса, екіншісі 2013 жылы Австралия құрама командасына соғылған гол.

Жетістіктері
------------

### Лилль

* Лига 1 чемпионы: 2010/11
* Франция кубогінің иегері: 2011
* Интертото Кубогінің иегері: 2004

### ПСЖ

* Лига 1 чемпионы: 2013/14
* Француз лигасының Кубогінің иегері: 2013/14

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------
**Йенё Фок** (мажар. *Fock Jenő)* (16 мамыр 1916 ж. - 22 мамыр 2001 ж. ) — Мажарстанның мемлекет және коммунист саяси қайраткер. 1967 жылдан 1975 жылға дейін Мажарстан Халық Республикасы Министрлер Кеңесінің төрағасы қызметін атқарған мажарстан.

Өмірбаян
--------

Ол 1916 жылы 16 мамырда Будапештте машина жасаушы Йено Фок мен Маргит Конның (1894-1947) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Мажар социал-демократиялық партиясының мүшесі болды және коммунадағы рөлі үшін сегіз айға абақтыға қамалды, ал 1940 жылы 14 айға бас бостандығынан айырылды.

Ол 1931 жылы кәсіподақ жастар қозғалысына қосылды, ал келесі жылдан бастап Мажарстанның заңсыз Коммунистік Жастар жұмысшылары қауымдастығы мен ХРККҰ жұмысына қатысты.

Фок 1932 жылы Мажарстан Коммунистік партиясына қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол 1940 жылдан 1943 жылға дейін коммунистік қызметі үшін абақтыға жабылды.

Мансап
------

Мажар Халық Республикасы құрылғаннан кейін 1949 жылы 20 тамызда ол 1952 жылдан 1954 жылға дейін коммунистік басқаруға қара металлургия министрі ретінде қатысты. 1957 жылы ол Мажар социалистік жұмысшы партиясының (MSZMP) Орталық Комитетінің хатшысы болды, ал 1961 жылы ол премьер-Министрдің орынбасары болды. 1957 жылдан 1980 жылға дейін ол Орталық комитеті Саяси Бюросының мүшесі болды.

1967 жылы 14 сәуірде ол премьер-министр ретінде Дьюла Каллаидың мұрагері болды. Қызметте болған кезінде ол нарықтық экономиканың кейбір элементтерін енгізуге сәтсіз тырысты.

Бұған дейін MSZMP Орталық Комитеті Янош Кадардың Жаңа экономикалық механизм (ЖЭМ) деп аталатын Экономикалық реформа жоспарларын жариялады. Реформа кез-келген ЭӨКС еліндегі "соғыстан кейінгі ең түбегейлі өзгеріс" ретінде қарастырылады. 1968 жылдың 1 қаңтарында ресми болған жоспар орталықтандырылған жоспарлаудың тиімсіздігін жеңу мақсатында орталықсыздандыруға үлкен өзгеріс болды. ЖЭМ Иосиф Сталиннің экономикалық жүйесінен алшақтап, кәсіпорынның негізгі мақсаты ретінде кірісті жариялаған саясаттың пайдасына міндетті жоспарланған көрсеткіштер болды.

Жаңа экономикалық саясат "экономикалық жүйені жан-жақты реформалау" болды, компаниялар арасында нарықтық қатынастар орнатты, бағаларды бөлу функциялары ретінде пайдаланды және бағаны ескеретін компаниялар кірісті барынша көбейту үшін пайда көрді және кірісті жаңа инвестицияларды бюджеттеу үшін пайдаланды.

Бұл әрекеттер ЭӨКС мемлекеттері мен Кеңес Одағының қарсылығына байланысты сәтсіз аяқталды. Нәтижесінде, 1975 жылы 15 мамырда Фок Дьёрдь Лазардың пайдасына сайлауға қатысудан бас тартты.

1945-1947, 1958-1967 және 1971-1985 жылдары Мажарстан Ұлттық Жиналысының депутаты болды. Кейінірек ол техникалық және кәсіби қоғамдар қауымдастығының (MTESZ) президенті болды. 

Режим өзгергеннен кейін ол оқшау өмір сүрді. Ол 2001 жылы 22 мамырда өмірінің 85-ші жылы үйінде қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Balassa, Bela. *The Economic Reform in Hungary*. Economica, New Series, Vol. 37, No. 145. (Feb. 1970), pp 1–22.
2. ↑  Granick, David. *The Hungarian Economic Reform*. World Politics, Vol. 25, No. 3. (Apr. 1973), pp. 414–429.
3. ↑  Balassa, Bela. *The Economic Reform in Hungary*. Economica, New Series, Vol. 37, No. 145. (Feb. 1970), pp 1–22.
Қазба жұмыстары көрсеткендей, Ботай ескерткішінің аймағы энолит дәуіріне дейін игерілген.
Сонымен, осы бір жағалаудан мезолит дәуірінің шағын жиынтығы басталады. Оның энеолиттен айырмашылығы, тек ақ, күңгірт-жасыл және қоңыр реңі басым болып келген кремний жыныстарынан жасалып, жиірек жалпақ тіліктер қимасы түрінде (қайқы пышақтар, шет жағы ойылған жалпақ тіліктер, бұрыг кескіштер, қырғыштар) орындалған. Бұл жиынтық 70-жылдары зерттелген Солтүстік Қазақстанның мезолит ескерткіштерінің қатарына жатады. Жағалаудағы баспаналардан табылған заттардың бір бөлігі неолиттің соңғы кезеңдеріне кезеңдеріне жататынға ұқсайды және олар алаңқайға Ботай заманынан бұрынырақ келуі де мүмкін.
Ботайлық ұсақ және ірі түйірлі материалдардан айырмашылығы, бұл бұйымдар кремний немесе яшма тәрізді сапалы жыныстардан жасалған. 
Ботайлық энеолит жиынтығындағы құрал-саймандарды жасап шығару үшін негізгі дайындамалар ретінде пішімі мен көлемі әртүрлі жаңқалар пайдаланылған. қолдағы бар жалпақ тіліктер өндірістік факт болып табылғанымен, жүйелі түрде шығарылуын көрсетпейді. Әдетте , жиектері біртегіс емес, ірі тұтас тіліктер, бұлар қайта өнделгендері. Мирасқорлық дәуірге сүйеніп айтсақ энеолит заманында тас және кремний өнеркәсібінің үлкен рөл атқарғанын көреміз.
Ботай мәдениетінде кремний өнеркәсібінің сақталуы, өндіріске металл (мыс) құрал- саймандардың, әсіресе пышақтардың әлі де кеңірек енгізілмеуімен түсіндіріледі. шикізаттың оңай қол жетімділігі (ол қазақтың қыратты далалары мен Көкшетау өзендерінің аңғарларында жаппай кездеседі) энеолит дәуірінің алдындағы жүзжылдықта жақсы меңгерілген дәстүрлі технологияны тоқтатып тастады.

Дереккөздер
-----------

"Ботай дала өркениетінің бастауы" кітабы
Швед химигі **(20.08.1779-07.08.1848 ж.)**. 1808 жылдан бастап патшалық швед ғылым академиясының мүшесі, 1810-1818 жылдан бастап президенті. 1801 жылы Ужальск университетін бітірген. 1802-1832 жылдары Стокгольмде медицина-хирургиялық институтта жұмыс істеген, 1807 жылдан бастап профессор болған. 1818 жылдан Патшалық швед ғылым академиясының міндетті хатшысы. 1832 жылдан бастап өзін теориялық іс-әрекетке бейімдеп, оқулықтардың құрастырылуына және химия мен физиканың жетістіктерін шолуға өз ісін арнады.  
Ғылыми зерттеулері ΧΙΧ ғасырдың бірінші жартысында жалпы химияның бүкіл маңызды мәселерін қамтығын. Құрам тұрақтылық және еселі қатынас заңдарын бейорганикалық оксидтермен органикалық қосылыстарға қолданылатын тәжірбие арқылы тексеріп дәледеген (1810-1816 жж.), 45 химиялық элементтердің атомдық массаларын анықтаған (1807-1818 жж.).   
Химиялық элементтердің бүгінгі нышандарын (1814 ж.) және химимялық қосылыстардың алғашқы формулаларын енгізген (1817-1830 жж.). 1811 жылдан органикалық қосылыстардың элементтік құрамын жүйелі анықтаумен шұғылданған. Изоморфизм заңдарына сүйеніп атомдық массалардың жаңа жүйесін құрастырып, көптеген қосылыстардың формулаларын түзеген.  
Швед химигі В.Г. Гизингерман бірге церий (180 3ж.), селен (1817 ж.) және торий (1828 ж.) элементтерін ашқан.  
Ең алғаш бос күйде кремний, титан, тантал және цирконий алынған (1824-1825 жж.). Ынтықтылықтың электрохимиялық теориясын дамытқан (1812-1819 жж.). Органикалық қосылыстарға стехиометриялық заңдарды таратқан. Күрделі радикадар теориясын құрған. '**Изомерлену'** және *полимерлену* түсініктерін дамытқан (1830-1835 жж.). Каталиткалық зерттеулердің барлық белгілі нәтижелерін жалпылаған (1835 ж.).  
Химиялық реакцияларға "үшінші денелердің" (катализаторлардың) бейстехиометриялық кірісу көріністерін сипаттауға "катализ" терминін қолдануды ұсынды (1835 ж.). Бүгінгі "каталитиканың активтілігі" түсінігімен мәні бірдей "каталитикалық күш" түсінігін енгізген. "Тірі ағзалардың лабораториясында" катализ басты роль атқаратынын көрсеткен. Аллотропия (тұрпатастық) жайындағы түсінікті дамытқан (1841 ж.). "Химия" оқулығын шығарған (1-5 т, бесінші басылымы 1834-1848 жылдары шыққан). 1821 жылдан бастап жыл сайын "Химия және физика жетістіктерінің шолуын" құрастырған (барлығы 27 том). Петербург ҒА шетелдік мүшесі.

Дереккөздер:
============

С.К. Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012 ж.)
Вопросы филосфии, 1992 ж. №7
**Вопросы философии** — бұрынғы КСРО ҒА Философия институтының ғылыми журналы. 1947 жылдан ай сайын шыға бастаған. 

Көлемі 16,7 б. т. 1959 жылдан журнал мақалаларының қысқаша мазмұны ағылшын тілінде беріле бастады. Журналдың 1952 жылғы 5-саныңда С. И. Михайловтың «19 ғасырдағы Ресей халықтарының қоғамдық озық ойының қалыптасу жолындағы қазақ революцияшыл-демократтары идеологиясының ролі туралы», 1980 жылғы 8 санында О. А. Сегізбаевтың «Қазақ ағартушылығының заңдылықтары мен ерекшеліктері» деген ғылыми мақалалары жарияланды. Бұл мақалаларда Қазақстанда қоғамдық ойдың қалыптасу барысындағы Абайдың қоғамдық, шығармашылық қызметі жан-жақты сөз болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
A.Касситерит
**Касситерит**– оксидтер класының минералы. Химиялық формуласы SnO2. Тетрагональдық сингонияда кристалданып, дипирамидальды, түтікше, ине тәрізді кристалдар түзеді. Түсі қоңыр, қара, кейде сарғыш қызыл. Қатты 6 – 7, меншікті салмағы 7 г/см3, алмастай жылтыр. Касситериттің кен орындары пегматиттерде, скарндарда, жоғары температуралы кварц желілерінде және кенқайраңдарда кездеседі. Қазақстанда касситериттің кен орындары Қалба-Нарын, Көкшетау, Шу-Іле тауларында, кенқайраңдары Оңтүстік Алтай, Солтүстік Қазақстан аймақтарында, Ұлытау тауларында бар. Касситерит маңызды қалайы кентасы.[1]

**Кристалдық құрылысы** рутилдің структурасына ұқсас.

Касситерит кристалдары

**Кристалдық бейнесі**
----------------------

депкі пайда болған касситерит кристалдары қуыстарда жиі кездеседі. Әдетте оның кристалдары ұсақ, бірақ кейде ірілері де кездеседі, оның мөлшері 10 см-ге барады (салмағы бірнеше килограмм). Кристалдық бейне формалары дипирамидалық , пирамидалы-призмалық немесе сояу тәрізді, кейде инеліктей жіңішке болады. Кристалдарының қоспақтары да, рутилдікіне сәйкес, бүгілген иін бейнелі болып келеді. Тұтас түйірлі немесе радиал-сәулелі агрегатты массалары сирек кездеседі. Әдетте касситерит кристалдары майда сеппе түрде немесе формасы бұрмаланған түйір түрінде байқалады. Кейде оның гидротермалық желілердің қуысында әдемі друза түрде пайда болғандары байқалады.

Коллоид ерітінділерден пайда болатын кейбір жағдайларда касситерит қабаттасып қабарып ескен тұтас масса түрінде кездеседі. Оның формасы кейде тарамданған бұтақты ағаш Tapisflee болып келеді.

**Жаратылысы**
--------------

Касситерит кендері көбінесе магмалық жыныстарға, оның ішінде қышқыл граниттерге байланысты. Ол граниттің өз ішінде сирек кездеседі, көбінесе оның пневматолиттік өзгерген жерлерінде — грейзендер арасында және пегматит арасымда болады. Кейбір жағдайларда касситерит контактылық метасоматикалық және гидротермалық кендерде кездеседі. Гидротермалық (гипортермалық ) кварцты касситерит немесе сульфидты касситерит желілері көп кездеседі. Касситерит тотығу-бұзылу зоналарына төзімді минерал, сондықтан онын кендері шашыранды болып кездеседі. Кейбір қалайылы минералдар бұзылып касситеритке айналады, ал экзогендікте болады.

**Қолданылуы**
--------------

Касситериттен қалайы өндіріледі. Қалайы металл қаңылтыр жасауға, қола жез жасауға, жалату, ұстату ісінде, тағы басқа қолданылады.

**Касситерит кендері**
----------------------

КСРО-да Шығыс және Солтүстік-шьғыс Сібірде (Байкал көлінің оңтүстік-шығысындағы Онон өзенінің құяр жеріндегі Завитинск кені); Қалба тауында (Қазақстан) кездеседі.

Шет елдерде касситерит кені Бирмада, Сиамда, Боливияда, Тасманияда (Австралия), Нигерияда (Африка) бар.[2]

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9,
2. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
ЧЕРКАССК ҚОРҒАНЫСЫ — Азамат соғысы жылдарында Жетісу майданының солтүстік-шығыс шебіндегі, Черкасск ауданында болған шайқас. Ол 1918 ж. маусымнан 1919 ж. қазанның ортасына дейін созылып, негізінен Орт. Ресейден келген қоныс аударушылар (орыс, украин шаруалары) қоныстанған елді мекендерді қамтыды. Қорғаныс орт. Черкасск а. болды (қ. Қазақстан азаматтық қарама-қарсылық жылдарында). "Ақ" пен "қы-зылға" бөлініп, қисапсыз қан төккен бұл шайқасқа көршілес қазақ ауылдарының, осы ауданға көшірілген Лепсі қ-ның тұрғындары да қатысты. 1918 ж. 10 қыркүйекте Черкасск а-на келген Лепсі уездік Кеңесі мәжілісінде Ч. қ. ауданының соғыс кеңесі құрылды. Қорғанысшылар негізінен кедей және орта шаруалар өкілдерінен тұрды. Ч. қ. ауданының ұзындығы 90 км-ден астам, ені 20 — 25 км шамасында болды. Әлбетте, осыншама кең алқапта черкастықтар біртұтас қорғаныс шебін құра алған жоқ. Оған қорғанысшылардың тех. жабдықталуы да, қару-жарағы да жетіспеді. Қорғаныс ауданына кірген ауылдардағы тұрғындардың саны (сырттан келгендерді қосқанда) 40 — 50 мыңға жетті. Ал қолдарына қару алып ақ гвардияшыларға қарсы күрес жүргізген қорғанысшылар саны әр кезде 5 мыңнан 11 мыңға дейін өзгеріп отырды. Қорғанысшылардың ірі гарнизондары Черкасск, Антоновка, Петропавловка және Андреевкада орналасты. Қорғаныс ауданының қарулы күштері Қызыл Армияның тұрақты бөлімдерінен (қорғаныс күштерінің үштен бірі) және әр ауылдың өзіндік қорғаныс жасақтарынан тұрды. Қорғанысшылар қатарында 1918 ж. қыркүйек — қазанда 12 эскадрон болса, 1919 ж. мамырда 19-ға жетті. Олар бірнеше ұлт өкілдерінен құралды. Қазақ дәрігері Ә.Көтібаров қорғаныс ауданындағы әскери лазаретті басқарды. Черкасск қорғанысшылары жау тылындағы ерлік қимылдары арқылы Солт. Жетісудағы ақ казактардың Верный (Алматы) және Ташкентке шабуыл жасамақ болған жоспарларын іске асырмай тастады. Жауынгерлер ақ гвардияшылардың үш шабуылын (1918 ж. қазан — қараша, 1919 ж. қаңтар, 1919 ж. наурыз) тойтарып, жау күштерін үлкен шығынға ұшыратты. Алайда қорғанысшылар жағдайы күннен-күнге нашарлай берді. Жетісу майданындағы Қызыл Армия бөлімдерінің Черкасскіні қорғаушылармен қосылу үшін жасаған шабуылдары сәтсіздікпен аяқталды. Қорғанысшыларға қару-жарақ, оқ-дәрі, азық-түлік жетіспеді. Осыны пайдаланған ақ гвардияшылар 1919 ж. шілдеде кезекті шабуылға шықты. Үш айға созылған соғыстан кейін, 14 қазанда Ч. қ. құлады. Ақ гвардияшылар қорғаныс ауданындағы партизандар мен ауыл тұрғындарын аяусыз жазалады. 1967 ж. қазіргі Алматы облысы, Сарқан ауданындағы Черкасск а-нда Ч. қ-ның музейі ашылды. 1973 ж. 12 шілдеде музейдің жанынан Ч. қ-ның қаҺармандарына арналып ескерткіш-мемориал орнатылды.
Қариялар
**Геронтократия** - [грек,geron - *қария*,kratos- *билік*] - тура мағынасында "**қариялар билігі**", билік қарттардың қолында болатын басқару принципі. **Геронтократия** ұғымы XX ғасырдың басында этнографияда енгізілді және алғашқы қауымдық қүрылым кезіндегі, кейіннен таптық қоғамдардағы билік қүрылымын талдау мақсатында қолданылды.[1]Сталин, Тито, Мао Цзэдун, М.Бегин, Ким Ир Сен, В.Брандт, Р.Рейган, Л.Брежнев және басқа да тұлғаларды саяси психологиялық зерттеулер саясатта жастың дәтке қуат болуы да, керісінше, қалыптасқан дәстүрлі және авторитарлы көшбасшылыққа кедергісін келтіруі де мүмкіндігін көрсетті. Әдетте, мүндай жүйелерде саяси көшбасшылар билікке кеш келіп, уақытгары әлдеқашан әтіп кетсе де билік басында қала береді. Тәжірибе көрсеткеніндей, қалыптасқан билік принциптеріне сүйеніп, дағдарысты жағдайларда олар дүрыс шешім қабылдап, әзгермелі жағдайларға жауап қайтара алады. Алайда, қартамыс тартқан көшбасшылардың саясаты шығармашылықтан, креативті шабыттан ада. Оның күшіжайсаңдығы мен ескілікке қүштарлығында. Демократиялық үрдістердің ықпалымен, тіпті, ең дәстүрлі деген басқару қүрылымдары да (мысалы, Ватикан мемлекетін басқаратын рим католик шіркеуінің кардиналдар коллегиясы) өз мүшелеріне жастық шектеу қояды. **Геронтократия** үғымының қарт адамдарға тән психикалық ерекшеліктердің әдетке беріліп, сіресіп қалған, артта қалған, ескі көзқарастағы, ойы түралап қалған, әрекетсіздік синонимі ретінде қолданылатыны тегін емес.[2]

Тағы қараңыз
------------

* Геронт
* Герусия
* Эпоха застоя
* Геронтофобия
* Геронтология

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
2. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
Бұл мақала аббревиатура туралы; квир адамдар үшін ЛГБТ қоғамдастығы деген бетті қараңыз.Алты түсті кемпірқосақ — ЛГБТ қоғамдастықты көрсететін байрақ.
**ЛГБТ** — лесбиян, гей, бисексуал және трансгендерлерді білдіретін аббревиатура. Аббревиатураның қолдануы 1990 жылдардан басталған.

Термин лесбиян, гей, бисексуал мен трансгендерлерді ғана білдірмей, барлық гетеросексуалды мен цисгендерлі емес халықты білдірсе де, барлық адамдары қоса салу үшін **ЛГБТК** аббревиатурасын қолданады, мұндағы К - квир, яғни гетеросексуалды мен цисгендерлі емес халық.

Термин тарихы
-------------

"*Гомосексуал*" сөзін қазіргі уақыты ғылыми термин ретінде қолданса, Америка Құрама Штаттарында оның қолдануы теріс контекстінде болған. 1970 жылдарында "*гей*" термині танымал бола бастаған. 

1970 жж. соңы мен 1980 жж. соңында лесбияндар мен гейлер, бисексуалдар мен трансгендерлерді аз қабылда бастаған. Олардың ойынша трансгендерлер өзін-өзі стереотиптер бойынша ұстанып, бисексуалдар өз сексуалдылық пен гендер туралы білдіруге және адал болуға қорқыды.

Нұсқалары
---------

ЛГБТ — 1990 жж. бастап қолданыла бастаған, ең таралған термин. **ЛГБТК** және **ЛГБТК+** аббревиатуралары барлық гетеросексуалды мен цисгендерлі емес халықты белгілеу мақсатында қолданылантын термин. Квир сөзі (ағыл. *queer*) — ағылшын тілінде XVI ғасырдан бастап қолданылатын, "оғаш", "әпенді" мағыналы сөз; XX ғасырда гомосексуалдарды, ал сосын барлық гетеросексуалды емес халықты белгілейтін сөз ретінде қолданыла бастаған. Сонымен қатар, қазіргі уақыты "квир" сөзін цисгендерлі емес адамдарды білдіру үшін қолданады. 

ЛГБТКИА немесе **ЛГБТКИА+** аббревиатуралары Интерсексті және Асексуалды, Аромантикалы немесе Агендерлі адамдарды қосып санайды. Мұндай аббревиатуралар көбірек адамдарды қоса алғанымен де, олар көбінесе өзінің ұзындығы үшін сынға алынған.

Сілтемелер
----------

* Критика гомосексуализма

1. ↑  Media Reference Guide Мұрағатталған 27 желтоқсанның 2019 жылы. (citing AP, Washington Post style guides), GLAAD. Retrieved 23 December 2019.
**Жанғабылсор** – Жайық алабындағы тұзды тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы жерінде орналасқан. Бұлдырты өзенінің төменгі ағысында, Қарақұдық ауылынан батысқа қарай 10 км жерде, теңіз деңгейінен 10 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 8,9 км2, ұзындығы 7,6 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 39 км. Суы қарашада қатып, наурыздың аяғында ери бастайды. Солтүстігінде Бұлдырты өзеніне жетпей құмға сіңіп кетеді. Суы кермек, аздап сілтілі. Мал шаруашылығына пайдаланылады.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі.** XІX ғасырдың 30-50 жылдары Сырдария өзені жағалауын мекендеген қазақтардың тұрмысы барған сайын ауырлай түсті. Бұл жағдай олардың Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісіне алып келді. Көтерілістің негізгі себептері, Ресей империясының бұл өлкені отарлау саясатының күшейе түсуі еді. Біріншіден, генерал В.Перовский 1853 жылы Ақмешітті (қазіргі Қызылорда облысы) басып алған болатын. Екіншіден, Хиуа хандығы жүргізіп отырған басқыншылық саясат халықтың ашу-ызасын тудырған еді. Шекті руы басқыншылардың бірі Жанғожа қарапайым халықтың арасында беделді болды. Ол сол кездегі Сырдария жағалауын мекендеген қазақтардың, әсіресе егіншілердің отаршылық қанау салдарынан тұрмысы тіпті нашарлап кеткенін жақсы түсінді. Бұның себебі алдымен жер мәселесі еді.

Ақмешітті басып алғаннан кейін патша өкіметі Сырдария әскери шебін құрды. Бұл шеп бойынша бұрын қазақ халқы иемденіп келген көлемді әрі шұрайлы жер орыс-казактар мен Ресейден қоныс аударып келгендерді орналастыру үшін берілді. Жергілікті қазақтарға түтін салығы салынды, көптеген ауыр жұмыстарды орындау жүктелді. Олар жолды жөндеуге, көпірлер салуға, бас арықтарды тазалауға міндетті болды. Оның үстінде жергілікті үкімет орындарының талап етуімен бекіністер салуға, құрылыс материалдарын тасу үшін күш-көлік бөлуге де міндетті еді. Осы сияқты көлденең міндеткерліктер көбіне егіншілердің науқанды жұмыстарымен қабат келіп, олардың жағдайын ауырлата түсті. Егінші қазақтардың бұған дейін пайдаланып келген құнарлы жері күшпен тартылып алынып, казактарға берілді. 1857 жылға дейін 3000-дай қазақ отбасыларының егістікке жарамды жерлері тартып алынып, олар ағын суы жоқ, егістікке жарамсыз жерлерге қуылып тасталады. Осы жағдай 50-жылдардың ортасында шағын шекті руының егіншілерін ашық күреске шығуға әкелді
**Жанышқан тары**. Ақтаған тарыны келіге салып сүтке, майға қаймаққа жанышады. Кейде жанышқан тарыға қант, мейіз қосады. Тары шұжық. Ақтаған тарыға ет,ұсақтап тураған өкпе-бауыр, ішек-қарын қосып шұжық айналдырған. Сол сияқты ақтаған тары, күріш немесе олардың жармасын қосып бүрме, жұмыр, үлпершек, қарта айналдырған, сондай-ақ семіз өңештер, қолқалар, жөргемдер жасаған.
Қаймақтан сарымай айырғанда іркіліп шығатын қышқыл сүт. Оны кейде шайқаған майды шынылау үшін суық суға салып сығымдаған, одан қалған сүтті май сүтінін шалабы деп, кей жерлерде май шалап деп атаған.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының ұлттық тағамдары кітабы,Атамұра 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 2 ақпанның 2014 жылы.