recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Жас трешер акуласы

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Трешер акулалардың бауыр қанаты, екі арқа қанаты бар. Бірақ тікені жоқ болады. Ауыз қуысы көзінің астында орналасқан. Торсылдақтары болмайды. Трешер акуласы құйрығының үстіңгі жағы жоғары қарай қайқиған, ұзын. Жылдам жүзеді, қимылы өте ширақ болып келеді.Тістері өте өткір болып келеді. Адамдарға шабуыл жасамайды. Трешер акулалары шабақ, макрель, майшабақ сияқты балықтармен қоректенеді. Трешер акуласы Үнді, Тынық, Атлант мұхиттарының тропикалық және қоңыржай белдеулерінде тіршілік етеді. Трешер акулалары асшаяндар мен балықтарды құйрық қанатымен соғып, есеңгіретіп, өткір тістерімен шап беріп ұстайды. Олардың құйрық қанаты денесінің 50 пайызын құрайды.

Көбеюі
------

Трешер акуласы жұмыртқа салып көбейеді. Жұмыртқалары аналықтарының ішінде дамиды. Аналық бір жұмыртқалағанда 5-6 жұмыртқаны өмірге алып келеді. Олардың ұзындықтары 1,5 м шамасында болады. Трешер акуласының аталықтары 7-13 жылда жыныстық жағынан жетілсе, аналықтары 8-14 жылда жетіледі. Трешер акуласы дельфиндер секілді су бетінде секіре алады. Көздері түнде өте жақсы көреді. Дене тұрқы жіңішке, арқа қанаты кішкентай, бірақ үшкір құйрық қанаты болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
**Қазан** — қазақтың ұлттық ойыны. Ойынға 5-12 кісі қатысады. Ойынды жазақ алаңда, алаңқайда өткізуге болады.

Ойын тәртібі
------------

Ойыншылар алдын-ала дөңгелете сызылған шеңберге бірдей ара қашықтықта, әркімнің алдында қазылған ұяға таяқтарын сүйеп тұрады. Сондай бір шұңқыр ұя дәл ортадан қазылады. Ойынды бастаушы шеңбер сыртында болады. Оның шары үшін ұя қазылмайды. Ойынды жүргізуші шарды ойыншылардың арасындағы кез-келген бос жер арқылы ортадағы ұяға түсіруге тырысады. Өзге ойыншылар шарды өз таяқтарымен шеңбер сыртына қағып жіберудің шарасын қарастырады. Егер шарды қағушы таяғын тигізе алмай өз ұясына жете алмай қалса, онда таяғын қойып үлгерген ойынды жүргізуші сол ұяны иеленеді. Ұтылып қалған кісі жүргізушінің орнын басады да, ойын жалғаса береді. Егер жүргізуші шарды орталық ұяға түсірсе, барлық ойыншылар дереу орындарын ауыстырады. Ойынды ұя жетпей қалған кісі әрі қарай жүргізе береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ (Қысқаша үй-тұрмысы энциклопедиясы) Бас редактор Р. Н. Нұрғалиев.- Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас редакциясы.- 1989
**Қожабек Байұзақ** (Албани) (1929-2001) - Алматы облысының Кеген ауданы, Кіші Жалаңаш кешені, Дөңгелексаз жайлауында туған. Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген (1951) .

1947-1949 жж. "Коммунист" журналының қызметкері, 1949—1967 жж. Қазақ КСР Телевизия және радиохабар жөніндегі мемлекеттік комитетімде тілші, редактор, Әдебиет-драматургия редакциясының бас редакторы, 1958 1961 жж. "Қазақфильм" киностудия сының аға ғылыми редакторы; 1967 -1968 жж. Қазақ КСР-нің Баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінің бөлім бастығы, 1968—1989 жж. Қазақ Совет энцеклопедиясында редакция меңгерушісі1992 жылдан жеке меншік "Ататек баспасының директоры. "Тарихи таным" (А. "Ататек", 1994), "Қазақия" кітаптарының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық", Алматы,"Білім" баспасы, 2005 жыл - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
Көшеге өмірді шынайы сүюдің үлгісі, талантты актер, Қазақстанның халық әртісі Кененбай Қожабековтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 29.12.1997 № 797 шешімі) берілген. Қожабеков Кененбай Молданұлы (1928-1988) Алматы облысында дүниеге келген. Республикалық Балалар және жасөспірімдер театрында еңбек еткен. Ол «Жамбыл», «Қыз Жібек», «Менің атым Қожа», Қасқырдың апаны», т.б. кинофильмдерге түскен. Ондаған басты рөлдерді сомдаған. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Гагарин даңғылынан басталып, Розыбакиев көшесіне дейін созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Ровенская көшесі. Көшенін үзындығы - 600 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Қазіргі тілімізде «жеке басы, соқа басы» тіркестерінің орнына «қара басы, қарақан басы» деп те айтыла береді. *«Төлеп үй ішіне көмектеспек түгіл, өзінід қарақан басын әзер асырап жүрді»* (С. Мәуленов, Шыңда.).
Қазірдің өзінде осы тұлғаға сәйкес әрі мағынасы да
жақын сөзді чуваш тілінен табамыз. Онда «харак» сөзі
«екінің бірі немесе сыңар», ал «харахан» тұлғасы — «сыңар» сияқты мағыналарда көрінеді (СЧЯ-, 1941, вып.
16, 358, 359).

Ертеде түркі тілдеріне ортақ саналған осы сөз қазақ тілінде «басы» сияқты тұлғалармен тіркесте сақталып,
бізге дейін жеткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Қарақат тосабы.** Дәмі тіл үйіретін, құрамында С және Р дәрумендері мол тағам.

Қызыл қарақат тосабы
--------------------

Жемісті сабағынан ажыратып, салқын суға жуады, табаққа салып, ыстық шырын (1,5 кг қантқа — 2 кесе су) құяды да, 6-8 сағат тұндырады. Егер жеміс қышқыл болса, қантты 1,7 килограмға дейін көбейтеді. Біраз уақыт өткен соң жемісті дуршлаг не елекпен бөліп алып, шырынды қайнатады. Оттан алып 10—15 минут қоя тұрады да, жылы шырынға жемісті салып, дайын болғанша бүлкілдетіп қайнатады.

Қара қарақат тосабы
-------------------

Іріктелген жемісті тазартып, жуады да, дуршлагқа салып, қайнап тұрған суда 2—3 минут ұстайды. Сонда қабығы жұмсарып, қант жақсы сіңеді де, тосап сапалы болады. Ыстық шырынды (1,5 кг қантқа — 2 кесе су) жеміске құйып, бірден дайын болғанша қайнатады. Көбігін алу үшін 2-3 минут оттан алып қояды.

Тағы қараңыз
------------

* Қарақат

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдер сөздігі I том
**Амангелді Мырзабек** - 1968 жылы 21 тамызда Алматы қаласында туған. Қазақ Ұлттық Уиверситетінің журналистика факультетін бітірген.

Еңбек жолы
----------

1992 жылы «Арыс» қорында, 1997 жылы «Санат» баспасында, Қазақ телерадиосы корпорациясында, 1999 жылдан Алматы қалалық мәдениет және қоғамдық келісім басқармасында жетекші маман, Қазақстан Мемлекеттік Орталық музейінің аударма бөлімінің меңгерушісі болып қызмет еткен. «Жұлдыз», «Парасат», «Таңшолпан» журналдарында, «Жас Алаш», «Егемен Қазақстан», «Өркен», «Алтынорда»,

Еңбектері
---------

«Қазақ әдебиеті» сияқты газеттерде әдебиет, саясат, әлеуметтік мәселелер туралы мақалалары, эсселері жарық көрген.

1999 жылғы әдебиет пен өнер саласындағы ҚР Президенті стипендиясының иегері. 2002 жылы әдебиет саласындағы «Сорос — Қазақстан» қорының грантын жеңіп алды. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (2005).

Шығармалары: Ақ жауын. Әдеби сындар. Астана, «Елорда», 2001; Қарлығаш-дәурен. Әдеби-сын, публицистика, эсселер. А. «Қаламгер Тен», 2003.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Амангелді Аршабайұлы Момышев** (25.12.1943, Балықшы ауылы, Түлкібас ауданы, Түркістан облысы - мемлекет және қоғам қайраткері.

Өмірбаяны
---------

Әкесі - Момышев Аршабай, мүғалім болған. Анасы -Момышева Ұлбала, үй шаруасымен айналысады.
Жамбыл технологиялық жеңіл және тамақ өнеркәсібі институтының тамақ өнеркәсібі факультетін бітірген (1965), ет-сүт өнеркәсібі инженер-технологы. М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінің құрметті профессоры. ҚР Инженерлік академиясының мүше-корреспонденті.
1990 жылдан - Жамбыл спирт-арақ комбинаты фирмалық дүкенінің директоры. 
1994 жылдан - «Қарахан» БК атқарушы директоры. 
1997 жылдан - Жамбыл стандарттау, метрология және сертификаттау орталығының бөлім бастығы, директордың орынбасары. 
1998 жылдан - «Интержүйе» ЖШС президенті. 
1998 жылдан - Жамбыл облысы әкімі аппаратының аға референті. 
1999 жылдан - Жамбыл облыстық инвестициялар және ЖЭК комитетінің төрағасы.
2000 жылдан - «Метрология» РМК директоры. 
2003 жылдан - «Ұлттық сараптама және сертификаттау орталығы» Астана қалалық бөлімшесінің бастығы. 
2004 жылдан - ҚР Индустрия және сауда министрлігінің Техникалық реттеу және метрология жөніндегі комитет терағасының орынбасары, «Нұр Отан» ХДП Жамбыл облыстық бөлімшесі төрағасының орынбасары.
2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Экономикалық реформа және
өңірлік даму комитетінің мүшесі.
«Құрмет» орденімен (2002) марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Сапалық талдауды иондардың немесе молекулалардың жарты толқындық потенциалы бойынша жүргізеді, әйтсе де, бұл шаманың мәніне аялық (фон) электродиттің ықпалы. ерітіндінің рН, кешенделетін агенттер мен беттік актив заттардың қатынасуы, тағы басқалардың едәуір ықпал ететінін ескерген жөн. Сандық есептеу үшін Илькович теңдеуін онын барлық параметрлерінің сандық мәндерін анықтау қиындығына байланысты қолдануға болмайды. Сондықтан да іс жүзінде не түзудің теңдеуі (І=КС), не тура өлшемдеу әдісі, не стандарттық түзу немесе стандарттық қосымшалау әдістері пайдаланылады. Егер екі ионның жарты толқындық потенциалының айырымы 0,2 В-тан артық болса, онда полярограммада екі толқын байқалады, яғни екі ионды қатар анықтауға болады. Анықталатын деполяризатордың (талданатын ионның) концентрациясы 10−2 мен 10−6 моль/л аралығында, әдетте 10−3-10−4 М бола алады. Ал полярографияның басқа түрлері бұдан да төменгі концентрацияларда жұмыс жүргізуге мүмкіндік береді. Ортаны дұрыс таңдағанда (аялық электролитті, рН, т.б.). тамшылайтын сынапты электродтың көмегімен барлық металдарды, тіпті сілтілік металды да анықтауға болады. Ал тамшылайтын анодтық электрод көмегімен аниондарды талдап анықтауға болады, мысалы:

2Hg + 2Вг- -> Hg2Br2 + 2е;
Hg + 4CN- -> [Hg(CN)4]2-1 + 2е

Органикалық заттар тамшылайтын сынапты анодтық электродта тотықсызданып не тотыққан кезде, көбінесе бұл қатынас қайтымсыз және сатылай жүреді. Осыған қарамастан қазіргі кезде көшеген органикалық қосылыстарды анықтау әдістемесі жасалған: альдегидтердің, кетондардың, нитрилдердің, тиолдардың, хинондардың халкогенді және галогенді туындыларын. нитро-, азо-, т.б. қосылыстарды дәстүрлі полярографияны ғылыми-зерттеу және өндірістік лабораторияларда қолданады. Соңғы кездері полярография жаңа бағыт алып, оның сезімталдығы мен тандау мүмкінділігі артты. Мысалы, полярография жүйесінде осциллографты қолдану, катодты-анодты процестерді реттеуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, бұл әдістін бір түрінде айнымалы тоқтарды да қолданады. Мұндайда электродка бір қалыпты және түзу сызықты өсетін кернеу мен айнымалы кернеу беріліп, аз мөлшердегі заттарды талдағанда, полярограмманы ауытқытатын конденсаторлық токты азайтуға мүмкіндік болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**Биологиялық тотығу** жөніндегі мəліметтің алғашқы нышандарын тірі ағзалардың қоректі пайдалануындағы ауаның қызметі жайлы ертедегі адамдардың ұғымынан байқауға болады. Мысалы, Леонардо да Винчи (1452-1519) ең алғашқылардың бірі болып ұлы жаңалық ашты, ол жалындап от жанатын ортада ғана тірі ағзалар тіршілік ете алады деген пікір айтты.

Лавуазьеннің теориясы
---------------------

Биологиялық тотығуды жүйелі түрде зерттеу А.Л.Лавуазьеннің жұмысынан басталды, ол 1780 жылы жануарлардың ауаның оттегін өзіне сіңіріп, көмір қышқыл газын бөліп шығаратынын анықтады. Сол кезден бастап заттардың оттегімен қосылуын тотығу деп, ал оған кері процесті, яғни оттегінің бөлініп шығуын тотықсыздану деп атайтын болды. Кейінірек "тотығу" деген терминді сутегінің бөлініп шығуына да, ал "тотықсыздану" деген терминді сутегінің қосылуына да қолданатын болды. Ақыр соңында электрондардың алмасуына қатысты реакцияларға да осы терминдерді қолдана бастады. Заттың электрондар жоғалтуын тотығу деп, ал электрондарды қосып алуын тотықсықдану деп атайды. Мысалы, темір тотығының (ІІ) электронын жоғалтып, басқа темір тотығына (ІІІ) айналуын тотығу процесі, ал осыған кері процесс - тотықсыздану болады.

Бахтың теориясы
---------------

А.Н.Бах теориясының (1897ж.) маңызы зор, ол "оттегінің активтену теориясы" деп аталады. Ол теорияға сəйкес ағзада арнаулы фермент - оксиганеза бар. Ол фермент оттегінің субстратқа қосылуын активтендіреді, сөйтіп асқын тотық түзілуін іске асырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биохимия. Медицина университеті баспасы. Алматы
**Ең кіші квадраттар әдісі**— *қателер теориясының* белгісіз шамаларды кездейсоқ қателері бар өлшеулердің нәтижесін бағалау үшін қолданатын әдістерінің бірі. Ең кіші квадраттар әдісі берілген функцияларды олардан гөрі қарапайым функциялар арқылы жуықтап өрнектеу үшін де пайдаланылады. Бұл әдісті 1794 — 95 ж. ‘’К.Гаусс’’ және 1805 — 06 ж. француз математигі ‘’А.Лежандр’’ (1875 — 1961) ұсынған. Ең кіші квадраттар әдісі алғашқыда астрономия және геодезия бақылаулардың нәтижесін өңдеу үшін қолданылды. Бірақ оның дәл математикалық негіздемесін жасап, қолданылу шекарасын көрсетіп берген орыс ғалымдары А.А. Марков (1856 — 1922) пен А.Н. Колмогоров болды. Ең кіші квадраттар әдісі — математикалық статистиканың аса маңызды бір бөлімі және ол статистика қорытынды жасау үшін ғылым мен техниканың әр түрлі саласында кеңінен қолданылады. Гаусс бойынша, Ең кіші квадраттар әдісінің мәні — физикалық шаманың () дәл мәнін (белгісіз) оның бақылаулар нәтижесінде есептелген жуық мәнімен (Х) ауыстырғандағы "шығын", (X–)2 қателік квадратына пропорционал болады деген пайымдауға негізделген. Мұндай жағдайда, "шығынының" орташа мәні ең кіші болатындай Х шамасының жүйелі қатесін тиімді баға деп есептеуге болады. Міне, осы талап Ең кіші квадраттар әдісінің негізіне алынады. Ал, жалпы жағдайда, Х шамасының Ең кіші квадраттар әдісі мағынасындағы тиімді бағасын іздеу күрделі есеп. Сондықтан практикада бұл есептің ауқымын тарылта отырып, Х ретінде бақылаулар нәтижесінен алынатын жүйелі қатесі болмайтын сызықтық функция таңдалады және ол функцияның барлық сызықтық функциялар класындағы "шығынының" орташа мәні ең кіші болуы тиіс. Егер бақылаулардың орташа қателері қалыпты үлестірілуге бағынса әрі бағаланатын шама () бақылаулар нәтижесінің орташа мәндеріне сызықты тәуелді болса, онда мұндай есептің шешімі жалпы есептің де шешімі болады. Бұл жағдайда Х-тің тиімді бағасы да -дің орташа мәні бар қалыпты үлестірілуге бағынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Содж**у – алкоголді ұлттық корей сусыны. Спирт мөлшері 20 %-дан 45%-ға дейін жетеді. Негізі ол тәтті картофеляилдан және дәннен жасалынады. Бұл сусынның түсі түссіз, иісі спиртке ұқсас, дәмі кішкене тәтті. 

Оңтүстік Кореяда соджуға арналған музей бар.

Тарихы
------

Алғаш рет соджу 1300 жылдары, моңғол шапқыншылығы кезеңінде пайда болды. 

1965-1991 жылдары күріш санының азаю себебінен Оңтүстік Корея үкіметі соджуды таза дәннен шығаруға тиым салды. Сондықтан бұл сусынды дайындағанда оған этил спиртын және ароматизаторды қосып жасайтын болды. 

Бүгінгі күнде соджу – Оңтүстік және Солтүстік Кореяның басты алкоголі болып табылады.

Оңтүстік Кореяда 2004 жылы 3 миллиардтан астам соджу бөтелкесі қолданылды. Сонымен қатар, соджудың Jinro атты бренды әлем бойынша ең көп сатылымға шығатын брендтер қатарына кіреді. Оның 90 %-ы Оңтүстік Кореяда сатылады. 2008 жылы осы сусынның 75,99 миллион кейсі сатылды.

Дайындалуы
----------

Соджу тәтті картофель мен күріш және бидайдан жасалады. Оны дайындау үшін бірнеше қадамды орындау керек:

1. Шикізатты езеді
2. Тартылған және қысылған шикізатты арнайы ыдыста сақтайды, онда оған этил спирті қосылады
3. Оны дайын өнімге айдайды

Соджуды арнайы бамбуктан жасалған ағаш көмір арқылы фильтрлейді.

Қолданылуы
----------

Оған негізі спрайт, тоник, сироп қосады және сождуға әртүрлі лимон, қауын, қарбыз дәмді ароматизаторлар қосады.

Қазірде көбісі бұл сусынға коктейль қосып ішуді жөн көреді.

Ер адамдар арасында соджудың бір түрі – локтанджу өте танымал. Оған сыра қосылған. Оны жылы күйінде тез ішеді.

Корей этикеті
-------------

Соджуды шыны ыдыспен және балықпен немесе етпен ішеді.

Оны екі қолмен құйған дұрыс. Ал соджуды өз-өзіне құйған мәдениетті көрінбейді.

Соджуды кішкене жұтыммен ішу керек

Оны соңына дейін ішіп, сосын барып қайта құю керек

Жас кәрістер соджуды үлкен адамдардың алдында ішпейді. Тек үлкендермен бір үстел үстінде отырғанда бұрылып қолымен стақанды жауып ішеді. Ал басқалай түрде соджуды ішу құметтемеудың белгісі.

Дереккөз
--------

Орыс википедиясынан.
**Биологиялық зақымдану ауданы**, әскерлердің (күштердің) жеке құрамы мен халықтың өмірі мен денсаулығына, жануарлар мен өсімдіктерге, сонымен қатар қоршаған ортаға қауіп төндіретін, адамдар мен жануарларды зақымдайтын қауіпті биологиялық құралдар немесе потогенді микроорганизмдер аумағында (шегінде) дамыған, аймақ (су айдыны). Ол қауіпті аймақ (жеке құрамның биологиялық құралдар аэрозолімен 50%-дан аса мөлшерде зақымдануы), орташа (20-дан 50%-ға дейін) және әлсіз (1-ден 20%-ға дейін) зақымдану болып бөлінеді.

Дереккөздер
-----------

Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
**Биомедицина** немесе **Медициналық биология** — биологиялық заңдылықтарды адам, адам қауымдастығы тұрғысынан қарастыратын жалпы биология ғылымының бір тармағы болып табылады. Биологияның медицина үшін маңызы өте зор - ол медицина үшін теориялық негіз болып саналады.

Медицинаның көрнекті теоретигі И.В.Давыдовскийдің айтуынша: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *...медицинаны теория тұрғысынан қарастыратын болсақ, ол ең алдымен жалпы биология деп білуіміз керек...* | » |

Медицина жетістіктері биологиялық зерттеулермен тікелей байланысты, сондықтан да дәрігерлер биология жаңалықтарын үнемі біліп отырулары шарт. Бұған көптеген мысалдар келтіруге болады: 1862 жылы Л.Пастердің тіршілік өздігінен, кенеттен пайда бола алмайтындығын дәлелдеген зерттеулері, заттардың шіруі мен ашуының негізгі себебі микроағзалар екенін дәлелдеуі, медицинада үлкен өзгерістер пайда етті, хирургияның дамуына жол ашты. Медициналық практикаға алғаш антисептика (жараны химиялық заттармен өңдеп микробтарды жұқтырмау), ал кейін асептика (жараны таңуға арналған заттарды стерилдеу) әдістері енгізіледі.

Жасушаның ашылуы, тіршіліктің физиологиялық және биохимиялық заңдылықтарын зерттеулер аурудың пайда болу себептерін тереңірек түсінуге, медицина практикасына кеселді анықтаудың және емдеудің жаңа әдістерін енгізуге мүмкіншілік берді.

И.Мечниковтың төменгі сатылы көпжасушалы жануарлардың асқорыту ерекшеліктерін зерттеулері, фагоцитоз құбылысының ашылуына, иммунитет құбылысының мәнін айқындауға мүмкіншілік берді. И.Мечниковтың микроағзалар арасындағы түраралық күресті зерттеудегі еңбектері антибиотиктерді ашуға септігін тигізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  С.А.Әбилаев, Е.Ө.Қуандықов "Медициналық биология мен генетика" Алматы-Шымкент,2004 ж.324 бет.
**Аслы Өнгөрен** (1968 жылы Ыстамбұлда дүниеге келген) – театр, кино және телехикая актері, режиссер, сценарийші 
.

Биографиясы
-----------

Театрдің белгілі актерлері Васыф Өнгөрен және Нуран Октардың қызы. Мимар Синан университеті мемлекеттік консерваториясының театр бөлімін тәмамдаған. Башар Сабунджу, Юджел Эртен, Маджит Копер және Мехмет Атакан сияқты атақты адамдардың ассистенті болып қызмет атқарды. 2004 жылы әкесінің «Oyun nasil oynanmali?» атты қойылымын қойып, режиссерлік жұмысты қолға алған.

Рөл сомдаған телехикаялары
--------------------------

* 1991 жыл Issızlığın Ortası (Okan Uysaler)
* 1995 жыл Sahte Dünyalar (Türkan Derya)
* 2003 жыл Sevdim Seni Bir Kere (Raşit Çelikezer)

Рөл сомдаған фильмдері
----------------------

* 1987 жыл Ateşböceği (İsmail Güneş)
* 2006 жыл Saklı Yüzler (Handan İpekçi)

Дереккөздер
-----------

1. ↑
‎

*Басқа мағыналар үшін Арғанаты деген бетті қараңыз.*
**Арғанаты**  – Балқаш-Алакөл ойысындағы Лепсі мен Аягөз өзендерінің төменгі ағысы аралығындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Алакөл ауданы аумағында орналасқан. Оңтүстігінде Арқарлы тауы жатыр.

Жер бедері, геологиясы
----------------------

Абсолюттік биіктігі 712 м. Доғаша иілген таудың ұзындығы 25 км, ені 10 км-ден астам. Солтүстік және батыс беткейлері тіктеу, оңтүстік жазық келген. Палеозойдың құмдақты тақтасынан және әктастардан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қиыршықтасты топырағында жусан, бұйырғын, қараған, кей жерлерінде ши өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Арғын Мықтыбайұлы Қыпшақов** - 1967 жылы 18 мамырда туған. Қазақ.
Мәскеу станок-инструменталдық институтын (1992); Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы Нарық институтын (1996) бітірген.
1994 жылдан - Алматы қаласы бойынша Салық комитетінің маманы, салық инспекторы, аға, бас салық инспекторы.
1999 жылдан - ҚР Мемлекеттік кіріс министрлігінің Салық төлемшілермен жұмыс департаменті ішкі аудит бөлімінің
бастығы. 2000 жылдың наурызынан - ҚР Мемлекеттік кіріс министрлігі Салық төлемшілермен жумыс департаментінің
ішкі аудит және өндіріп алу басқармасы бастығының орынбасары. 2001 жылдан - ҚР Мемлекеттік кіріс министрлігінің
Салық төлемшілермен жумыс департаменті директорының
орынбасары. 2002 жылдан - ҚР Қаржы министрлігі Салық комитетінің Салықты әкімшілендіру басқармасы
бастығының орынбасары. 2003 жылдан - ҚР Қаржы министрлігінің Салық комитеті Салықты әкімшілендіру қармасының бастығы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2
**Гапоншылдық**- жұмысшылардың жалған ұйымын құру жолымен оларды революциялық күрестен алшақтату саясаты.Патшалы Рессейдегі үкіметті қолдайтын осындай жұмысшылар қозғалысын ұйымдастыруға бастама көтеруші және оның басшысы Г.А.Гапон болды. Полицияның рұқсатымен ол «Санк-Петербург фабрика-завод орыс жұмысшыларының жиналысы» деген ұйым құрды. Уставы 1904 жылы 15 ақпанда бекітілді. Гапоншылдық жұмысшыларды православие шіркеуіне берілгендік рухында тәрбиелеуге, оларды революцияға қарсы қоюға тырысты,таптық бітім идеясын уағыздады. 1905 жылы Петербургте 10 мыңнан астам фабрика-завод жұмысшылары тартылған «жиналыстың» 11 бөлімі болды. Гапонның бастамасымен петиция жазылып, жұмысшылар патшаға қарай бет алды. 1905 жылы 9 қаңтардағы бейбіт демонстрацияны патша әскері қанға бояды. Бұл жұмысшыларға сабақ болды. Демонстрация 1905-1907 жылдардағы революцияның басын бастап берді.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Гапон Георгий Аполлонович** (5(17).2.1870-28.3 (10.4).1906)- священник,тыңшы. 1903-1904 жылдары үкіметті қолдайтын жұмысшылар ұйымын құруға бастама көтеруші. 1902 жылы күзден Мәскеу тыңшылығының бастығы С.В.Зубатовпен байланысты болды. Оның бастауымен петиция жазылып, 1905 жылы тоғызыншы каңтарда жұмысшылардың патшаға шеруі ұйымдастырылды. Жұмысшылар атылып, қырғынға ұшыратылды. Ол шетелге қашып кетті. 1905 жылы күзде Рессейге қайта оралды, эсерлерге қарсы тыңшылық жүргізді. Көп кешікпей әшкереленіп, 1906 жылы наурызда Петербург түбіндегі Озерқада дарға асылды.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Есік обасы** (б.з.б. 5 — 4 ғ-лар) — сақ дәуірінен сақталған ескерткіш. Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданының орт. Есік қаласының маңында, Есік өз-нің жағалауында орналасқан. 1969 — 70 ж. Жетісу археол. экспедициясы (жетекшісі К.Ақышев, мүшелері Б.Нұрмұханбетов, А.Г. Максимовалар) зерттеген. Бұл маңдағы сақ дәуірінен сақталған обалар бірнеше топқа бөлінеді. Мұның ішінде ең көрнектісі — үлкен Есік қорымы. Қорым құрамында солт-тен оңт-ке созыла ауданы 3 км² жерді алып жатқан 45 топырақ (диам. 30 — 90 м, биікт 4 — 15 м) оба бар. Арасынан алты үлкен оба қазылды, бұлардың қатты тоналған үшеуінен заттай дерек кездеспеген. Төртіншісінен үлкен төртбұрышты қабір ішіне басын батысқа қарата бірге жерленген екі адамның мүрдесі, темір түйреуіш, көптеген алтын жапсырмалар табылды. Ал алтыншы оба — әлемдік маңызы бар "Алтын адамның" табылуы себепті ғылым мен мәдениетке "Есік обасы" деген атпен енді. Сақ ханзадасы диам. 60 м, биікт. 6 м обаның астындағы шырша бөренелерден жасалған ағаш қабірге қойылған. Мұның өзі бүйірдегі қосымша қабір, ал негізгі қабір толығынан тоналып кеткені анықталды. Ханзада 4 мың алтын әшекей тағылған киімімен, қару-жарақ, ыдыс-аяғымен жерленген (қ. Алтын адам). Күміс тостағанға түсірілген 26 таңбалы жазу қазір "Есік жазба ескерткіші" деген атпен белгілі және мұның әліпбилік жазу екендігіне күмән келтірілмейді. Бұдан солт.-батысқа таман орналасқан тағы бір обаның диам. 58 м, биікт. 4,5 м. Қазу барысында обаның бірнеше рет кезектесіп қаланған тас және топырақ қабаттарынан тұратыны, сондай-ақ, тоналғандығы да анықталды. Үлкен қабірдің аумағы 5,1х2,3 м, тереңд. 1,8 м. Тонау кезінде біршама бүлінген қабір ішінен кішірек жұқа алтын жапсырмалар, күміс сырға, қыш ыдыстар және қоладан құйылған ғұрыптық ыдыс табылды. Сирек кездесетін мұндай ыдыс Жетісуда тұңғыш рет кездесті, ол конус пішіндес аласа тұғыр мен жайпақ тостағаннан тұрады. Ғұрыптық жораларды өткізу кезінде сақтар осындай ыдысқа хош иіс шығаратын заттарды жағып түтіндетіп қоятын болған. Е. о. сақ кезеңінің әлеум.-экон. деңгейін көрсететін ерекше ескерткіштерге жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Акишев К.А. Курган Иссык. Искусство саков Казахстана, М. 1978; Максимова А.Г. Еще один курган Иссыкского могильника.//Археологические памятники Казахстана, А.-А. 1978.
Қазақ үй есігінің құрылысы
**Босаға** — үй есігінің екі жақтауы. Киіз үйдің де, басқа үйлердің де босағалары бұрын ағаштан жасалып, қолдан құрастырылған. Қазіргі кезде Босаға есікпен бірге зауытта ағаштан, металдан, темір-бетоннан әзірленеді. Қазақтар Босағаны қасиетті санаған. "Босағаны керме" (немесе Босағаға керілме) деген тыйым осыдан туған. Сондай-ақ, Босаға майлау ырымы да бар. Жастар жеке отау құрғанда немесе біреу жаңа үй алғанда жақын-жуықтары келіп, жаңа үйдің босағасына май жағады. Бұл осы үй берекелі, майдай жұғымды болсын деген ұғымды білдіреді. Сондықтан да қазақ халқы жаңа түскен келінге босаға аттаттырып, сәлем еткізіп, үлкендер бата берген;
  

  

**Табалдырық**

1. Есiктiң маңдайшасына қаpама-қаpсы, төменгi жағында еденге тиiп тұpатын екi босаға аpасындағы көлденең ағаш. Есiктiң ~ғы.[Сіздің түсінігіңіз...]
2. Есіктің маңдайшасына қарама-қарсы, төменгі жағында еденге тиіп тұратын екі босаға арасындағы көлденең ағаш. Есіктің ~ғы.

**Табалдырық**—Маңдайшаның жердегі көшірмесі. Тек қана табалдырықты көп сәндемейді, бір түсті бояюмен сырлайды. Табалдырық пен маңдайшаға кереге тіреліп, жалпақ сәнді құрлармен бекітіледі. Шаңырақ секілді, табалдырық та киіз үйдің ерекше қасиетті заты саналады. Табалдырықты баспайды, табалдырыққа отырмайды. Табалдырыққа сүрінгенді жақсы ырымға жатқызады.
  

  

**Маңдайша** - екі босаға тақтай үстінде жатқан және біріктіруші конструкция ретіндегі тақтай. 
  

  

**Жарма бет** - сықырлауықтың ашылып жабылып тұратын есік тақтайшасы

Тағы қараңыз
------------

Сықырлауық

Әдебиеттер
----------

1. "Ұлттық дүниетаным" "Өнер" баспаханасы
2. Қазақ тілінің сөздіктер кешені  Мұрағатталған 13 шілденің 2015 жылы.

1. ↑  "Қазақтың киіз үйі". Сайын Назарбекұлы. «Елорда ».Астана – 2005
**Автоматизм** (грек. automatus — қаз. өз бетінше әрекет етуші, өздігінен қозғалатын) — психологияда сананың (бақылауынсыз) тікелей қатысуынсыз іске асатын әрекет. Автоматизм "алғашқы туыла берілетін шартсыз-рефлекторлық бағдарлама негізінде, және иекінші" өмір тіршілігінің барысында қалыптасады. Автоматизм адамның өміріндегі қажеті, мүддесі мен күш-жігерінің белсенділігіне сәйкес туып, дамып отырады. Автоматизм көбіне әдет пен дағдыға тән. Қимыл-әрекеггі автоматтандыру адамның жүйке, бұлшық ет қызметін жеңілдетеді, күш-жігерін үнемдеп, шаршап-шалдығуын бәсендетеді. Шартты рефлекс байланыстарының (динамикалық стереотип) тұрақты жүйесінің пайда болуы автоматизмнің физиологиялық негізіне айналады. Сөйтіп, екінші сигналды жүйенің бірқатар байланыстарының орнын бірінші сигналды жүйе байланыстары иемденеді. Қалыпты жағдаңда Автоматизм саналы түрде ретгелетін әрекеттің компоненті болып табылады. Автоматизмнің бөлектенуі патологияға меңзеқді. Олар моторлық, тілдік және интеллектуалдық автоматизмдерге болінеді. Автоматизм жалпы психологияда да (дағдылардың қалыптасуын зерттеуде), сондай- ақ қолданбалы психологияда да (медициналық, инженерлік) зерттеледі. Мыс. ол жестикуляцияда, жүрісте, соматопиялық қалыптардың пайда болуында көрініс табады. Генетикалық туа біткен факторлармен себептенетін шартсыз-рефлекторлық бағдарламалардың іске асуы болып табылатын "алғашқы ретті" Автоматизм және адамның ортада тіршілік іс-әрекеті нәтижесінде қалыптасатын екінші ретті Автоматизм ажыратылады. "Екінші ретті" Автоматизм нәтижесінде жағдайлар, эпизодтар, жағдаяттар мен саналы бағдарлауды қажет ететін операция-әрекеттер иерархиясы арасында байланыс тұрғызылады. Осылайша, болмыста, жағдаятта және әрекетгерді орындаудың өзінде бағдарлау қажеттшгінің өзі элиминацияланады. Мыс. мәнді оқиғалардың пайда болуы немесе белгілі бір жағдаятарда сигналды-стимулдық қасиеттердің пайда болуы тура сол сотте адамда операциялардың бүкіл ретін жібереді. Алайда қандай да бір қате жіберілген күнде немесе бөгеттердің пайда болуынша деавтоматизация (операцияның өздігінен орындалмауы) жүзеге асады. Автоматизм адамның оміріндегі қажеттілігі, мүддесі және күш-жігерінің белсенділігіне сәйкес туып, дамып отырады. Автоматизм көбінесе әдстар мендағдыға тән. Қимыл-әрекетті автоматтандыру адамның жүйке, бүлшық ет қызметін жеңілдетеді, күш-жігерін үнемдеп, шаршап-шалдығуын бәсевдетеді. Шартты рефлекс байланыстарының тұрақты жүйесінің паңда болуы (динамикалық стереотигі) Автоматизм физиологиялық негізіне айналады. Әдетте, моторлық, вербалдық және интелектуалдық Автоматизм деп бөліп көрсетеді. Бірақ, сонымен қатар, сезімдік-эмотивті Автоматизм бөліп шығаруға болады. Олар коммуникация, қарым-қатынас жағдайында (әсіресе әйел мен еркектің кездесуі мен қарымқатынасы жағдайында) орьш алады. Осылайша, Автоматизм негізінде автоматтандырылған тізбекті рефлекс немесе оздігінен болатын тізбекті рефлекс жатады. Жүру, жүгіру және т.б. кезіндегі афференттік қозудың алмасып отыруы осыған мысал болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Ашық кабиналы автожир
**Автожир** (гр. *αύτός* — өзі және гр. *γύρος* — айналу) - қарсы бағытталған ауа ағымымен өзінің вертикаль ораласқан осінде айналатын ауа винты (роторы) бар винт қанатты ұшу аппараты (испан инженері *Хуан де ла Сиерва* 1919 ж. жасаған). Басқа аттары - **гироплан, гирокоптер, ротаплан**.   

Автожир тікұшақ винті типтес осі көлденең орналасқан винт көмегімен ұшады. Винтті двигатель айалдырады. Автожирдің ұшу жылдамдығының диапазоны кең - 40-таң 220 км/сағатқа дейін. Автожир көп жүрмей-ақ көтеріліп, жерге бірден қона алады. Бірақ Автожир конструкциясы күрделі, ауада бір орында тұра алмайды.  

Қазіргі таңда Автожир орнын вертолет сияқты жетілдірілген винт қанатты ұшу аппараттары басты.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**"Қазақстан"** - кітап баспасы. 

  

1920 жылы Бүкілресейлік мемлекеттік баспаның Қырғыз (қазақ) бөлімшесі ретінде Орынбор қаласында құрылған. 1936 - 1941 жылдары *"Қазақтың мемлекеттік саяси әдебиет баспасы"* деп аталды. 1941 жылы қаңтарда республикалық баспалар қосылып, *"Қазақстан мемлекеттік біріккен баспасы"* деп аталды. 1950 жылы каңтардан *"Қазақ мемлекеттік баспасы"*, 1964 жылдан "Қазақстан" баспасы болды. 

Баспада қоғамдық-саяси әдебиет және ғылыми-техникалық әдебиет редакциялары жұмыс істеді. "Қазақстан" экономика, мәдени-әлеуметтік, философия, саясаттану, кұқықтану, медицина салаларына арналған кітаптарды, қазақ күнтізбесін шығарды. Баспа өнімдері, негізінен, орыс, қазақ тілдерінде жарық көрген. Ұйғыр тілінде бұқаралық-саяси, неміс тілінде әдеби кітаптар басылды. 

1980 - 1990 жылдары баспаның жекелеген редакциялары негізінде салалық баспалар - "Жеті жарғы", "Қаржы-Қаражат", т.б. құрылды. 1998 жылы қараша айында жекешелендіріліп, қүқықтық мұрагері ретінде "Қазақстан" баспа үйі жауапкершілігі шектеулі серіктестігі ұйымдастырылған. 

"Қазақстан" баспасы "Халықтар достығы" орденімен марапатталған (1975).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Ағымдағы үлгідегі чипі бар жеке куәлік (2014 жылғы 1 желтоқсаннан бастап)
Ең алғашқы ескі үлгідегі жеке куәлік
**Қазақстан Республикасы азаматының жеке куәлігі** — азаматтарға 16 жастан бастап және республика аумағында беріледі. Оның аумағында тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының барлық азаматтарының жеке куәлігі болуға тиіс. Ол 1994 жылы КСРО Ішкі төлқұжатының орнына енгізілді.

Куәлікте мыналар көрсетіледі:

* Тегі
* Аты
* Әкесінің аты
* Туған күні
* Жеке сәйкестендіру нөмірі
* Қолы
* Ұлты (иесінің қалауы бойынша көрсетілмеуі мүмкін)
* Куәлік нөмірі
* Туған жері
* Құжатты беру органы
* Құжаттың қолданылу мерзімі

Жеке куәлік 10 жыл жарамдылық мерзімімен беріледі және мерзімі өткеннен кейін өзгереді.

Жаңа тұрғылықты жері бойынша тіркелген кезде қолданыстағы жеке куәліктің электрондық чипіне ақпарат қайта жазылады, ауыстыру жүргізілмейді.

Шетелдік паспорттың орнына Қазақстан азаматтары Албанияға, Ресей Федерациясына (тек тікелей Қазақстаннан) және Қырғызстанға сапарлар кезінде жеке куәлікті пайдалана алады - тиісінше Ресей мен Қырғызстан азаматтары Қазақстанға ішкі құжаттар бойынша паспортсыз кіре алады.

2008 жылғы 26 маусымда 64 кб чипі бар жаңа үлгідегі жеке куәлік айналымға енгізілді. Бұл 85,72 x 54,03 миллиметрлік, тозуға төзімді көп қабатты материалдан жасалған дөңгелек бұрыштары бар смарт карта

2014 жылғы 1 желтоқсанда жаңартылған үлгідегі жеке куәлік айналымға енгізіледі; Қазақстан ІІМ баспасөз қызметінің хабарламасында хабарланғандай: 
Қазақстан Республикасы азаматының жаңа жеке куәлігінде дизайн ішінара өзгертілген, қара-ақ фото кескін түрлі-түсті болып ауыстырылған, түс гаммасы, құжаттың жарықтығы мен контрастылығы жақсартылған. Жеке куәлікті жалғандықтардан қорғаудың барлық дәрежелері сақталып қана қоймай, жаңа элементтермен толықтырылған. Сонымен, құжатты қорғаудың қосымша элементі енгізілді: жеке куәліктің алдыңғы жағының оң жағында құжат иесінің голографиялық бейнесі кішірейтілген түрде орналастырылған, бұл жалғандықтан қорғаудың ең жоғары дәрежесін білдіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
**Африкалық клариялық жайын**, немесе мәрмәр клариялық жайын, немесе нильский клариас (лат. Clarias gariepinus) - барлық Африкада, Сахара су қоймаларын қоса алғанда, Иордан өзенінің бассейнінде, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда кездесетін балық түрі.

Атмосфералық оттегімен тыныс алу үшін арнайы орган дамиды. Жабер қуысынан қабырғалары қан тамырларының көптігімен еніп, өте үлкен беті бар, ағаш тәрізді тарамдалған өрілген орган кетеді. Басқаша айтқанда, бұл балық судан тыс болған кезде жабырды ауыстыратын нақты жеңіл. Арнайы зерттеулер кларияның жиналмалы органы тек ауадан тұрады және 81% ауа ылғалдылығында ең тиімді екенін көрсетті. Тыныс алудың толық өшірілуі 14-47 сағаттан кейін өлімге әкеледі. Ең жақсы кларий суда ерітілген оттегінің концентрациясы 4,3 мг/л-ден асқанда және бетке қол жеткізу мүмкін болғанда сезінеді. Егер су айдынындағы жағдай осы талаптарға сай келмесе, ол басқасына жіберіледі. Африкалық сомның оңтайлы тіршілік ету ортасы pH 6,5–8,0 және температурасы 25-30 °C болатын су болып табылады, бірақ ол 12-18 °C температурасын жақсы ұстап, температураның құбылуына төзімді, суда тұздың деңгейін 10 промиллге дейін көтереді. Бұл түр өте сирек: ол су қоңыздары, моллюскалар, балық, өсімдік тағамдары және тіпті органикалық жолмен алынған тастаулар жеуге болады, бірақ табиғи жағдайларда, негізінен, жыртқыш болып табылады. Дене пішіні сұр сом мен безеуге ұқсайды.[1]

Бұл балықтар ұзындығы 5-тен 260 мс-ге дейінгі электр сигналдарын жасайды, бірақ тек сол түрдегі бөтен адамның қатысуымен ғана. Жауап ретінде бөтен адам наутек жіберіледі немесе шақыру қабылдайды және разрядтарды шығарады. Тістеуге сирек келеді-көп бөлігі жауынгерлер тарайды. Олар бір-бірін 30-40 см қашықтықта жоғалтса, электр сигналдарын генерациялау тоқтатылады.

4 жұп "құлақ", еуропалық сом сияқты тістері бар. Қабыршақтар жоқ, терінің түсі судың түсіне байланысты, әдетте сұр-жасыл түсті мәрмәр. Уылдырық (жыныстық жетілу) жасқа 1-1,5 жылдан кейін жетеді, оның салмағы осы уақытта 400-500 г, ал ұзындығы — 300-400 мм.

Африкалық кларии сынығы дигенетикалық сорғыштардың бірнеше түрлерімен зақымдануы мүмкін.

Өнеркәсіптік балық өсіру объектісі.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Clarias gariepinus на Animal Diversiti Web
2. ↑  Барон В. Орлов А. Голубцов А. Электросвязь между сомами // Наука и жизнь. — 1996. — № 6. — С. 88. — ISSN 0028-1263
**Қазан хан** - Мәуереннаһрдың Шыңғысхан әулетінен шыққан соңғы ханы. Ясавурдың баласы. Кебек хан өлген соң, таққа отырып билік жүргізді. (1326-1347). 

Қазан ханның сыртқы саясаты туралы мәліметтер өте аз. Ішкі саясатта Кебек ханның мемлекетті басқаруды нығайту мақсатыда жүзеге асырған әскери-әкімшілік реформалары мен ақшаны бір жүйеге түсіру шараларын т.б. тыңғылықты әрі шебер жалғастырды. Қашқадариядағы Қарши қаласына жақын жерде атақты Зенджир cарайын салдырды. Оның саясатына әмір Қазаған бастаған шонжарлар қарсы шығып, өшпенділік туғызды. Қазан хан осындай өзара қақтығыста қаза тапты. Мұнан кейін Мәуереннаһрдағы өкімет билігі Қазағанның қолына көшті. Қазан хан, XV ғасырдағы кейбір жазба деректер бойынша, Термездің жоғарғы жағындағы Сарай деген жерге жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 8 том
**Аслан Болатұлы Айтбаев** (1990 жыл 15 маусым, Целиноград, Казақ КСР, КСРО) — Қазақстандық шахматшы, халықаралық шебер (2013). Қазақстанның 10 үздік шахматшысының қатарына кіреді. Тромсе (Норвегия) қаласында Бүкіләлемдік шахмат олимпиадасына Қазақстан Республикасының құрама командасының атынан қатысқан. 2014 жылы рапид және блицтен ерлер арасындағы Қазақстанның қола жүлдегері атанды.

Бүкілдүниежүзілік шахмат олимпиада
----------------------------------

41-шы Бүкілдүниежүзілік шахмат олимпиадасына қатысқан.

| Жыл | Ел | Турнир | + | − | = | Ұпай саны
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2014 | Норвегия | 41-шы шахмат олимпиада | 3 | 2 | 2 | 4 ұпай
  |
|

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Чемпионат РК по рапиду - 2014.  karagandachess.kz (26 қазан 2014). Тексерілді, 13 қыркүйек 2020.
2. ↑  Championship of Kazakhstan Blitz 2014.  karagandachess.kz (26 қазан 2014). Тексерілді, 13 қыркүйек 2020.
3. ↑  MEN'S CHESS OLYMPIADS.  OlimpBase :: the encyclopaedia of team chess. Тексерілді, 15 қыркүйек 2020.

Сілтемелер
----------

* Ойыншының профилі
**Эстакада** (фр.  – қада, арқалық) – жүкті түсіру-тиеу жұмыстарына, көліктің (жаяу адамның) өтуіне, т.б. мақсатқа арналып жер үстіне (су бетіне) темір-бетоннан, болаттан, ағаштан, тастан салынған көпірлік құрылыс. Ол бірнеше тірек пен өткіндік құрылыстан тұрады. Эстакада пайдалану мақсатына, жасалатын материалына және жергілікті жағдайға қарай арқалықты, көсікті, ұстынды, т.б. құрылымды болып дайындалады.

Дереккөздер
-----------

<references>


1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.
**Туид** (ағыл. *River Tweed*, шотл. *Uisge Thuaidh*) — Англия мен Шотландия арасындағы шекаралас аймақта ағып жатқан және олардың арасында сағаға 27 км-ге дейінгі әкімшілік шекараны қалыптастыратын өзен. Ұлыбританияда ұзындығы бойынша 11-ші орында. Өзеннің бастауы Туидсмюир ауылының маңындағы төбелерде орналасқан және солтүстік-батысқа қарай ағып жатқан Клайд өзенінің бастауы мен оңтүстікке қарай ағып жатқан Аннан өзенінің бастауынан алыс емес. Осы үш маңызды өзендердің қайнар көзін қамтып, көрсететін мәтел бар: «ағыл. *Annan, Tweed and Clyde rise oot the ae hillside*»(« Аннан, Туид және Клайд бұл төбелерден басталады»). Өзен Берик-апон-Туид қаласында Солтүстік теңізге құяды.

Өзенінде Пиблс, Галашилс, Мелроуз, Келсо, Колдстрим және Берик-апон-Туид қалалары орналасқан. Онда сондай-ақ Вальтер Скотт Эбботсфордтың жер иелігі (поместье) де орналасқан.

Туид - Ұлыбританиядағы албыртқа ең бай өзендерінің бірі. Өзеннің аңғары мұз дәуірінің тарихы тұрғысынан үлкен қызығушылық тудырады, өйткені қазіргі заманғы өзеннің арнасы соңғы мұз дәуірінің ежелгі мұзы түбінде өтеді.

* Туид Эбботсфордтың жер иелігінде
* Колдстрим аймағындағы Туид
* Берик-апон-Туид Туид өзенінің сағасы жағынан қарағанда
***Хасен Уахитұлы Өзденбаев*** (12.9.1904. Қостанай облысы Комсомол ауданы - 1992) - жазушы, Қазакстанның еңб. сің. мәдениет қызметкері. 

  

1911 - 1920 жылдары Троицк қ-нда татар медресесінде орысша-татарша мектепте, содан кейін гимназияда, Орынборда мұғалімдерді даярлайтын (1924), Мәскеуде облысы редакторларын даярлайтын курстарда (1934) оқып, Қостанайдың мұғалімдер ин-тын бітірген. 1920 - 1928 жылдары заң орындарында қызмет атқарып, 1928 - 1973 жылдары коммунистік баспасөз орындарында редактор болған. Әдеби қызметті 1929 - 1930 жылдары Қостанайдың округтік "Ауыл" газетінде фельетон, очерктері жарияланып тұрған. Жазушылық еңбегінің негізгі жанры - көркем аударма. Оның аудармасымен орыс әдебиетінің, әлемдік әдебиеттің және Кеңес әдебиетінің көптеген шығармалары қазақ тілінде жарық көрді. Орыс жазушылары М.Алексеевтің *"Болыпевиктері"*, М.Шолоховтың *"Көтерілген тың", "Тынық Дон"*, И.Гончаровтың *"Обломов", "Белгілі әңгіме"*, француз жазушысы О.Бальзактың *"Шегірен былғары"* романдарын, француз жазушысы П.Мэрименің, орыс жазушысы И.Вазовтың әңгімелерін, *"Дауылдан кейін"* (Н.П. Кузьминмен бірлесіп орысшаға), Өзбек жазушысы А.Мұхтардың *"Апалы сіңлілер"* романын, Татар жазушысы Ә.Еникидің *"Айтылмай қалған өсиет*" повесін қазақ тіліне аударған. Өзденбаев *"Еңбек ардагері", "Еңбектегі ерлігі үшін"* медальдарымен Қазақстан Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Аслан Жұмағалиұлы Қаржаубаев** - 1953 жылы 3 қаңтарда Семей облысы Жарма ауданы
Көшек ауылында туған. Қазақ.
Анасы - Қаржаубаева Қазина, зейнеткер, бухгалтер болып
жумыс істеген.
Семей зооветеринарлық институтын (1975) бітірген, мал
дәрігері.
Қазақ және орыс тілдерін біледі.
1975 жылдан - Жаңасемей аудандық ветеринарлық стансасының веттехнигі. 1976 жылдан - Қазақстанның ЛКЖО
Жаңасемей аудандық комитетінің хатшысы, екінші хатшысы, бірінші хатшысы. 1981 жылдан - Семей облысы
Жаңасемей ауданы аудандықХалықдепутаттары кеңесінің
атқару комитетінің жауапты хатшысы, аудандық партия
комитеті уйымдастыру белімінің меңгерушісі. 1988 жылдан - «Қазақкабель» зауыты бірінші бөлімінің бастығы,
«Торғын» және «Тайер» ШЖК директорының орынбасары.
1998 жылдың ақпанынан - ҚР Көші-қон және демография
агенттігі этникалық көші-қон бөлімінің бас маманы, бастығы, төрағаның кеңесшісі, Көші-қон басқармасыныңбастығы.
2004 жылдан - ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау
министрлігінің Көші-қон комитеті Көші-қон басқармасының
бастығы, 2009 жылдың қазанынан - төрағасының орынбасары.
2010 жылдың қазанынан бері - ҚР Еңбек және халықн,
әлеуметтік қорғау министрлігінің Еңбек және халықіыи
еңбекпен қамту департаменті директорының орынбасары
Жаңасемей аудандық Халық депутаттары кеңесінің допу
таты (1978-1988).
Жаңасемей аудандық партия комитетінің мүшесі (1988), Жаңасемей аудандық партия комитеті бюросынии
мүшесі (1978-1981).
«Елеулі еңбегі ушін», «Қазақстан Республикасының 
сіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан Конституциясының
жыл» (2005), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006) медальдарымен марапатталған.
Діни кезқарасы - мұсылман.
Суйіп оқитын әдебиеті - детективтер.
Үйленген. Жұбайы - Қаржаубаева Мая Нұрсейітқызы
(1954 ж. т.). Қыздары - Аяпбергенова Маржан (1976 ж 
Қаржаубаева Айжан (1980 ж. т.); ұлы - Бауыржан (1989 ж. т.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
**Сефевие** (парсы: صفویه‎, күрд *Sefewiye*) — күрд Сефиеддин Ардебили (1252–1334) негізін қалаған тариқат (сопылық ағымы). Бұл тариқат XIV және XV ғасырларда солтүстік-батыс Иран қоғамында және саясатында көрнекті орынға ие болды және Сефевид әулетінің қалыптасуында маңызды рөл ойнады. Бастапқыда сунниттік исламның шафиғи мазһабы негізінде құрылғанымен, кейін шииттікке ауысты.

Сафи-ал-дин өз заманында Ардебилде өскен, бірақ ұстаздарына көңілі толмағандықтан Ардебилді тастап, Ширазға, одан кейін Гиланға барады. Гиланда ол Заһиди сопылық ағымының жетекшісі Заһид Гиланидің шәкірті болды. Соңында ол Заһидтің басты шәкіртіне айналады, әрі оның қызына үйленеді. Заһид Гилани қайтыс болғаннан кейін, Заһидия ағымына Сефиеддин басшылық етеді және ол Сефевие деп аталып кетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Newman, Andrew J. *Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire*, (I.B. Tauris & Co. Ltd. 2006), 152.
2. ↑  R.M. Savory. Ebn Bazzaz. Мұрағатталған 29 мамырдың 2009 жылы. *Encyclopædia Iranica*
3. ↑  V. Minorsky, "The Poetry of Shāh Ismā‘īl I," *Bulletin of the School of Oriental and African Studies*, University of London 10/4 (1942): 1006–53.
4. ↑  , Sheikh Safi al-Din
5. ↑
**Хасидизм** - еврейше - дін ұстаушы - еврей қауымдары еңбекші кедей топтарының ақшалы плутократия мен раввиндер еврей дін басылары қауымдарындағы озбырлыққа қарсы наразылық ретінде 18 ғасырда Польша мен Россия еврейлері арасында пайда болған діни қозғалыс. Хасидизмнің негізін салушы Израйль Бешт 1700-1760 болды. Бешттің ілімі дін басылары іліміне қарама-қарсы қойылды және олардың ықпалын жоюға бағытталды, көбіне - көп каббалға сүйенді және шектен тыс мистицизммен көзге түсті. Ол құдайдан тыс және одан басқа ештеңе де жоқ, одан құдайға құлшылық етудің, құдайдың құдіреттері мен кереметтерін танып білуді және құдаймен қосылуды мақсат ете отырып, адам дүниеде ерекше орын алады, ал, түптеп келгенде, бұл мақсатқа раввиндер талап ететіндей Таурат пен Талмудты оқумен емес, керісенше, беріле құлшылық етумен, діни өсиеттерді ыждағатты орындаумен - тақуалық мінез-құлықпен жетуге болады деп үйретті. Бешттің ілімі бұқараны белсенді күреске бағыттамағаны былай тұрсын, оның дұшпаны болды. Кейіннен Хасидизм өзінің іліміне табиғаттан тыс күші бар дарынды адам ретінде цадик дінді уағыздаушы туралы реакциялық идеяны қосты. Цадиктер де, раввиндер сияқты, революциялық қозғалысқа фанатиктік өшпенділікпен қарады. Хасидизмді неғұрлым жігерлі жақтаушылар қазіргі кезде Израиль мемлекетін мекен етіп алды. Хасидизм діни фанатизмді, орта ғасырлық нанымдарды, барлық прогресс атаулыға дұшпандықты дарытып, таратуда.

Дереккөздер
-----------


1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
2. ↑  Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет
**Хасан бин Бекқұнды** — шибандық Алтын Орда ханы. 1368 жылдан билік еткен. 1368 жылы Мамай Берке Сарайдағы Абдулла ханды тастап Қырымға аттанды. Оның мақсаты өзіне қарсы шыққан Қажы Черкесты жаныштау болатын. Абдулла ел астанасын қорғап тұра алмады. Көп ұзамай қала Ұлыжай Темірге өтті. Бірақ 1368 жылы қаланы Мір Болат ханның жиені шибандық Хасан басып алды.
Хасан хан хандықты ұзақ басқара алмады — 1369 жылы оны әмір Мамай Берке Сарайдан қуып шықты. Астанаға шабуыл кезінде қаза болған. Таққа қайтадан Абдулла отырды.

Деректер
--------

Кейбір авторлар Хасан ханды Еділ Бұлғарииясының билеушісі Асанмен шатастырады. Асанды Әзіз Шейх хан тағайындаған болатын. Алайда А. В. Пачкалов Шибандық Хасан мен Бұлғарлық Асанның (Исаи) мүлдем екі бөлек қайраткер екенін сенімді түрде дәлелдеп берді.

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАлтын Орда хандары |
| --- |
|  |
| 
Бату хан • Сартақ хан • Ұлақшы хан • Берке хан • Меңгу Темір хан • Туда Меңгу хан • Төле Бұқа хан • Тоқта хан • Өзбек хан • Тыныбек хан • Жәнібек хан • Бердібек хан • Құлпа хан • Наурыз хан • Құзыр хан • Темір Қожа хан • Ордамәлік хан • Келдібек хан • Мұрад хан • Мір Болат хан • Әзіз Шейх хан • Абдулла хан • Мұхаммед Бұлақ хан • Ұрыс хан • Шеркес хан • Қағанбек хан • Арабшах хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Темірқұтылық хан • Шәдібек хан • Болат хан • Темір хан • Жәлеләддин хан • Керімберді хан • Кепек хан • Шөкре хан • Жаппарберді хан • Дервиш хан • Қадырберді хан • Қажы Мұхаммед хан • Ұлық Мұхаммед хан • Барақ хан • |

 |