recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Әлеуметтену факторлары** — әлеуметтену үрдісінің дұрыс жүруі үшін жағдайлар жасауы. Әлеуметтенудің көптеген факторлары кездеседі. Әлеуметтену факторлары бір мезгілде жеке тұлғаны қалыптастырудың, ортаның рөлі туралы факторлары болып табылады. Жеке тұлғаның әлеуметтану проблемасы қазіргі кезде өте өзекті де, әрі жаңа және тану үшін күрделі.

Түрлері
-------

Профессор А.В.Мудрик әлеуметтенудің негізгі факторларын 3 топқа бөліп қарастырады:

* Макрофакторлар
* Мезофакторлар
* Микрофакторлар

Ғалымдар
--------

Шет елде әлеуметтану проблемасын зерттеуші ғалымдардың ішінде Э.Дюркгейм, Т.Парсонс, Д.Г.Мид, А.Инкельс және т.б. атауға болады, Ресейде В.А.Сластенин, А.В.Мудрик, И.С.Кон, А.В.Петровский, Г.М.Андреева және т.б. бұл бағытта ғылыми-зерттеу жұмыстары белгілі. Қазақстанда жеке тұлғаның әлеуметтану проблемасы әлі де жеткіліксіз зерттелуде. Кез келген қоғамдық құбылыс сияқты, ол көп қырлы проблема, сондықтан да көптеген ғылымдар зертейді: әлеуметтану, мәдениеттану, тарих, этнография, психология, педагогика және т.б.

Дереккөздер
-----------

* Педагогиканың жалпы негіздері. Оқу құралы. Алматы: "Өлке", 2009. - 232 бет

Тағы қараңыз
------------

* Биологиялық факторлар
**Нұратау**, *Төртқұдық Нұрасы*, *Үкілітау* (моңғ. *Нұра* – жартасты, жарлы) – Түркістан облысы Отырар ауданының қиыр оңтүстік-батысында, Қызылқұм құмды алқабында орналасқан аласа тау.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 303 м, салыстырмалы биіктігі 60–75 м-дей, беті тегіс тау батыстан шығысқа қарай 18 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км. Таудың солтүстік-батысында 8 км жерде Қызылқұдық, солтүстік-шығысында 8 км жерде Талды құдығы (тереңдігі 19 м, су шығымдығы 2180 л/сағ), оңтүстігінде 2 км жерде Орынбай құдығы бар. Нұратаудың орта тұсынан «Жау жолы» деп аталатын киелі жол өтеді. Жол бойында қолдан қазылған ескі үңгірлер, жиегінде сынған қылыш, найза, садақ ұштары, тағы басқа жаугершілік заманнан қалған заттар кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысы : энциклопедия. – Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2005. – ISBN 9965-9746-1-6.
Тұндыру әдісі бойынша кондуктометрлік титрлеу қисығының түрі (бастапқы, қосымша) негізінен тұнбаға түсетін иондардың қозғалғыштығы мен олардың концентрациясына түзелді. Неғұрлым тұнбаның ЕК аз болса, соғұрлым э.н. маңайында титрлеу қисығы айқын болады. Мысалы, егер бинарлы тұнбада ЕК < 10−5 ерітінді 0.1 моль/л болса, онда кондуктометрлік титрлеу нәтижесі қанағаттанарлық шығады. Еритін тұнбалар үшін э.н. қиынырақ анықталады, өйткені титрлеу қисығы өте баяу доғаланады. Бастапқы ерітінді концентрацияның кемуімен титрлеу қисығындағы сыну көмескілене түседі. Бастапқы ерітіндінің концентрациясы 10−3 М болған жағдайда, э.н.-і нақты табу үшін нашар еритін қосылыстың ЕК < 10−9 болуы
керек.

Талданағын жүйеге органикалык еріткішті енгізу оның ерігіштігін кемітеді, сондықтан титрлеу қисығындағы сыну айқынырақ көрінеді.
Егер тұнбалық иондардың козғалғыштығы тұндырғыш иондардікінен артық болса, онда ерітіндінің э.н.-ге дейінгі электр өткізгіштігі азаяды және теңелгенде де, ол өзгермейді, ал егер тұнбалық иондардың козғалғыштығы тұндырғыш иондардікінен кем болса, онда э.н.-ге дейінгі электр өткізгіштік өседі. Барлық жағдайда да э.н.-ден кейін ерітіндідегі ион концентрациясының есебінен электр өткізгіштік өседі. Мысалы барий сульфатын тұнбаға түсіргенде:

Ba(NО3)2 + Na2SО4 -> BaSО4 + 2NaNО3

Эквивапенттік нуктеге дейін электр өткізгіштік біршама төмендейді, өйткені ерітіндіде αо(Ва2+)=63,6 орнына NaNО3(X(Na+))=50,1 түзіледі, эквивалентті мөлшердегі, яғни қозгалғыштығы аз болатын катион пайда болады. Ал э.н.-ден кейін ерітіндінің электр өткізгіштігін күрт жоғарылататын артық Na2SQ4 пайда болады. Ол титрантты қосқан сайын өсіп отырады.

Тұндыру әдісі бойынша кондуктометрлік титрлеу кәдімгі тұндыру әдісіндегідей қателіктермен сипатталады. Бұл қателіктер бірге қосарлана тұндыру және адсорбция, тепе-теңдіктің қалыптасуы тез орнамағандықтан, және т.б. себептер есебінен болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**«Нұргүл»** -ән-би ансамблі. 1971 жылы М. Мәметова атындағы педагогикалық училище жанынан алғаш «*Қарлығаш*» деген атпен құрылып, кейіннен *«НҰРГҮЛ»* ансамблі деп аталды.

  

Ансамбльдің алғашқы жетекшісі К.Әлиев болды. 1975 жылы өнер ұжымына «*Халық ән-би ансамблі*» атағы берілді. Ансамбль құрамында М. Д. Цой, Г. П. Першин, Ли Чер Сон, Ж. Өтемісова, Қ. Имашев, Ж. Келгенбаева, т.б. өнер көрсетті. 1976 жылы өнер ұжымы Германияның 16 қаласында концерттік бағдарламамен болып, қазақ өнерін неміс халқына паш етті. 1978 жылы Мәскеу қаласында «*Көгілдір от*» бағдарламасына қатысып, бүкіл КСРО халқының алдында өнер көрсетті. 1987 жылы Бүкілодақтық халық шығармалары ІІ фестивалінде *І дәрежелі дипломмен* марапатталған. 1989 жылы Петропавлда өткен би мерекесіне қатысты. Ансамбль Моңғол халық республикасында болып «*Мәншүк ерлігі – мәңгілік*» және «*Ақ-босаға*» деп аталатын әдеби-көркем, музыкалық композиция қойылымдарын орындады. 1995 жылы Абай әндеріне би, Н. Тілендиевтің «*Аңсау*» әніне композиция, Шығыс сазына сай «*Шолпы*», «*Қызыл алма*», т.б. билерді сахнаға шығарды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Тұмсықтың бітімі** - қалың-жұқасы, дөңес, имек, орағы, түсіне қарай ажыратады. Тұмсықтың үстіңгі жапсар бөлігі
жүні жоқ тықыр, ашық түсті терімен - тұмсық көбелерімен (орысша-восковица) жабылады. Онда танау тесігі бар. Көбенің
түсіне және тұмсықтың орағына байланысты аушы құстардың тұрін, тегін, жасын анықтайды. Сүңқардың тұмсығы имек ілмек
тәрізді, тықыр көбелі болса, сақалтайда аты айтып тұрғандай қара түсті қайратты, қылды «сақалы» болады.
құстың көмекей қуысын тарылтып, жан-жаққа қозғалтып тұратын бұлшық еттері мен кеңірдектің айырына орналасқан
сайрагыш көмекейдің жарғағының тербелісі арқылы тұрлі дыбыстар шығарады. Өкпеден сыртқа қарай шығып кеткен
кеңірдекшелердің үшын қазақтар "өкпе калтасы" деп атайтын ауа сақтайтын қапшыққа айналады. құс өкпесі көлемі кіші
болғанымен, оған жанама түрде тоғыз бірдей ауа қалтасы еркін тыныс алуға және құс биікке үшқан кезде ауа сақтауға, әрі
оның температурасын бірқалыпты етіп тұруға қызмет етеді. құстың аузында ерін, үрт, тіс, қызыл иек болмайды. Аузында көп сілекей бөлінеді. Тек тілінде жемді үгіп, өңдейтін жіпше тәрізді бүртіктері болады. Бес қатар таңдай бүртігінен соң жүтқыншақ басталады. Қылғи салған жемі өңештен соң кеуде түсындағы оның кеңейген бөлігі - жемсауына барып түседі. Құс жемсауы созылмалы болып келетіндіктен ол азық қорын жинауға, балапанына жем тасып әкелуінде бірден-бір
міндет атқарады. құс жемсауына қарап оның тамақсаулығын, жем жеген кезде тойған тоймағанын бақылайды (қомағай тоймайтын адам, жануарларды «жегені жемсауына жүқ болмады» деген теңеу осыдан туса керек). Ac тоя жеген құс жемсауы толып кетсе, құс үша алмай қолға түседі. Жемсауда жем бөртіп, жібиді. құс қарыны - бөтегеде жеген жемі сөлмен араласып, тас, құм, қиыршық, шыны сынықтары сияқты заттар да өңделіп қорытылады. Ителгі мен бүркіт бұл жағынан алда, ал басқалары бөтегесіне сүйек, қыл, қауырсын жібермеуге әрекеттенеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3
**Икилилу Дуанин** (фр. Ikililou Dhoinine; туған жыл. 14 тамыз 1962 жыл, Джоези, Комор) — коморлық саясаткер, 2011 жылдың 26 мамырынан бастап Комор президенті болып тағайындалды.

Биография
---------

Икилилу Дуанин 1962 жылы 14 тамызда Джозиде, Коморда дүниеге келді. 

Дуанин оқыған білімі бойынша - фармацевт. 2006 мен 2011 жылдар аралығында, яғни Ахмед Абдаллы Самби президенттің билігі тұсында Комордың вице-президентінің міндетін атқарды. Анчжуан аралына Африкандық одақ басып кірді және Мохаммед Бокар президенттік лауазымынан айырылды. Дәл осы оқиғадан кейін, 2008 жылдың 26 мен 31-ші наурыз аралығында Дуанин аралдың уақытша президенті болып тағайындалды. 

Ол 2010 жылы өткен президенттік сайлаудың бірінші турында 28,19 % дауыс алды. Екінші турда Мухаммед Саид Фазулмен және Абду Джабирмен кездесіп, 61,12 % дауыспен жеңіп шығып, президент болып сайланды. Осы сайлауда Дуанинге билік партиясының белді мүшесі президент Ахмед Абдаллы Самби қолдау көрсеткен болатын.

Жеке өмірі
----------

Қазіргі уақытта Дуанин отбасын құрған және екі баланың әкесі.

Дереккөз
--------

Орыс википедиясы
**Тұпрақ қамалы** — Хорезмшахтар дәуірінде салынған қамал.
Хорезмшах сәулет өнерінің ең маңызды формасы қамал салу ісінде көрініс тапты. Осы дәуірдің ең көрнекті қамалы – "Тұпрақ" қамалы. Бұл қамал Хорезмшах билеушілерінің өмір сүріп, билік құратын орны болған. Толстов өзінің қазба жұмыстарында тек тұрғын үй кешендерін ғана емес, мүсіндеу және сурет салу өнерінің көңіл аударарлық белгілері бар қаланы анықтады.

"Тұпрақ" қамалы – тіктөртбұрышты кешен. Оның ауданы 1380х1910 шаршы метрді құрайды. Оның айналасына кең ор қазылған. Ордың үстіне салынған көпір қамалдың сыртқы қабырғасына салынған кішкене сарайға жол ашады. Осы кіре беріс сарай бұл қамалды қалаға айналдырды. Әртүрлі көлемдегі төртбұрышты мұнаралар бұл тарихи құрылыс ерекшеліктерінің бірі болып табылады. Тіпті бұл қамалдың жоғары қабаттарынан бедерлі тиындар табылды. Бұл тиындарда нақты уақыт б.з. 6-7 ғасыры деп жазылған.

Хорезмшах билеушілерінің өмір сүріп, билік құрған орны болған "Тұпрақ" қамалының басты бөлігі көп бөлмелі екі қабаттан тұрған. Орталық бөлмелер әдемі мүсіндер және суреттермен безендірілген. Бұл бөлмелер сарайдың арнайы қонақтарын қабылдайтын орындары болған. Мүсіндердің маңызды ерекшелігі - олардың түрлі түсті болуы. Жанама залдар, бөлмелер мен дәліздер әртүрлі суреттермен безендірілген. Бізге жеткен мүсіндердің ішінде көңіл аударуға тұрарлық бірнеше туынды бар. Олардың бірі - жеміс көтерген әйелдің мүсіні, екіншісі – арфа тартып отырған екі адамның мүсіні. Еуропалық өнердің әсерімен жасалынған бұл мүсіндердің басқа мүсіндерден ерекше айырмашылығы бар.
Тұнба
**Тұнба** - реакция нәтижесінде бір немесе бірнеше құраушының қиын еритін қосылыстарға айналуы. Тұнба алу немесе оны тұндыру химиялық технология мен анализ жасау ісіндегі ең көп тараған әдіс.

Химиялық реакциялар кезінде түзілетін тұнбаны негізгі 4 топқа бөледі: 

1. күшті қышқылдың тұздары (AgCl, PbSO4, BaSO4);
2. әлсіз қышқылдардың тұздары (HgS, AgS, BaCO3);
3. бос қышқылдар (H2SіO3, H2WO4);
4. үш құраушының әрекеттесуінен түзілетін (кешендік тұздар) тұнбалар.

Тұнбаға түсетін бөлшектер пішініне байланысты кристалдық және аморфтық тұнба болып бөлінеді. Оларды тұндыру, сүзу, жуу, т.б. әдістер арқылы алады. Кристалдық тұнба суда жақсы еритін сұйытылған ыстық ерітінділерден алынады. Сондықтан оны тұндырғыштың артық мөлшерімен жуады. Аморфтық тұнба гидрофобты (металл сульфидтері) және гидрофильді (кремний қышқылы, алюминий гидроксиді, т.б.) болып бөлінеді. Аморфтық тұнба концентрлі және ыстық ерітінділерден алынып, тығыз әрі таза болады. Оларды еріп кетпес үшін электролиттермен жуады (мыс. аммоний нитратымен). Тұнбаның түзілуі және онымен байланысты т.б. процестерді өлшеу нефелометрия, турбидиметрия әдістеріне негізделген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова 
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. "Ғасыр-Ш", 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Әлеуметтанудың функциялары** - қоғамның алдындағы негізгі міндеттер, осы ғылымның басты бағыты және іс-әрекет шеңбері.

Әлеуметтану жеке білім саласы ретінде келесі негізгі қызметтерді орындайды:

1) теоретико-танымдық функциясы, әлеуметтік дамудың заңдылықтарымен, әртүрлі әлеуметтік құбылыстар мен үрдістердің өзгеру тенденцияларымен, зерттеулермен байланысты. Бұл қағида қазіргі уақыттың көкейтесті мәселелеріне ғылыми жауап беріп, жетілдіруге жол ұсынады;

2) әдістемелік, әлеуметтанудың концептуальды аппаратын құрастыруға, жаңа заңдылықтарды мен тенденцияларды айқындауға мүмкіндік береді;

3) басқару функциясы, әлеуметтанумен ұсынылған шешімдер мен нұсқаулар қоғам, аумақ, кәсіпорын, ұйым аумағында шешім қабылдауға негіз болуына байланысты;

4) тәжірибелік функция, тәжірибелік маңызы бар ұсыныстарды құрастыруға мүмкіндік береді;

5) болжамдық функция, келешекте әлеуметтік үрдістердің тенденциясы жөнінде ғылыми негізделген болжамдарды құрастыру. Қоғамдық өмірдің әртүрлі салаларының дамуын жоспарлау үшін, социологиялық зерттеулерді қоғам өмірінде қолданудың маңызы зор. Әлеуметтік жоспарлау бөлек аумақ пен елдердің, әлемдік қауымдастығының өмір әрекетінің белгілі үрдістерінен бастап, қала, ауыл, бөлек кәсіпорын мен ұжымдардың өмірін әлеуметтік жоспарлаумен аяқтап, кең аумақтарды қамтиды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9
**Тоқылдақ аспабы** – дәстүрлі, ұрмалы және жаңғырықты, қазақ аспабы. Ол басқа аспаптар сияқты, 19 ғасыр шамамен қолданылуын бастады және қазір де жасалып, қолданылуда.

### Құрылысы және қолданылуы

Тоқылдақ көбіне ағаштан және көркемдеуіш қазақ оюларымен безендіріліп жасалады. Оның беті тегіс әрі жалпақ, пішіні көлемді тіктөртбұрышқа, ромбқа, шаршыға ұқсас түрлері кездеседі. Оның ұшын сүйрелете жасайды және оның ернеуі неғұрлым жұқа болса, дауыстың әсерлілігі де арта түседі деген ұғым бар. Аспаптың ішіне немесе сыртына ілулі тұрған - металл, дөңгелек шарлар арқылы дыбыс одан әрі әсемірек шығарылады. Шарларды құралдың ішіне енгізу үшін арнайы саңылаулар ойып алынады. Осы аспапқа жақсы дауыс беру үшін оны тек жай қолмен емес, арнайы ағаш балғасымен немесе тоқылдаққа ілінген допшасымен ұру қажет.

### Шертпешілер мен жасалыну тарихы

Осы аспап көмегімен Нұрғиса Тілендиев, Дина сияқты шертпешілердің кейбір әуендері орындалған. Жалпы, Музыкалық аспап жасау шеберлері Оразғазы Бейсембаев пен Абузар Аухадиев көне аспаптардың біраз түрлерін жаңартып жасап шығарды. Шеберлер Қ.Қасымов, А.Ермеков, Э.И.Романенко, О.Бейсенбаев, А.Ауқадиев, т.б. музыкалық аспаптардың алғашқы үлгілерін жасады, яғни олар тоқылдақтың біраз дамуына және түрленуіне үлес қосқан деп айтуға болады. 


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақтың саз аспаптары |
| --- |
|  |
| Ішекті | 
Домбыра • Қобыз (қылқобыз • нарқобыз) • Бозаншы • Егек • Шертер • Адырна • Жетіген |
|  |
| Үрмелі | 
Бұғышақ • Керней • Сыбызғы • Сырнай (сазсырнай • қамыс сырнай • мүйіз сырнай • қос сырнай) • Тастауық • Ұран • Үскірік |
|  |
| Соқпалы | 
Дабыл • Даңғыра • Дауылпаз • Дүңкілдек • Кепшік • Тоқылдақ • Тұяқтас • Шың • Шыңдауыл |
|  |
| Сілкімелі | 
Асатаяқ • Дудыға • Қоңырау • Сақпан • Сылдырмақ • Шартылдауық |
|  |
| Тілшекті | 
Шаңқобыз |

 |
1. **Тоқымқағар**, халық рәсімі. Ауыл-үйдің қарттары жол жүрерде, сөйтіп жастар жағы бірыңғай болып ауылда қаларда немесе жас бала тұңғыш рет атқа мінерде «тоқымқағар» деп аталатын тамақ пісіріліп, дастарқан жайылады. Бір жағы жол жүрер үлкендердің жолының болуына тілектестік болса, екіншіден жас баланың азамат болғанына қуаныш білдіру белгісі болып табылады.

2. Жас адам жолға шыққанда жасалатын дәстүрлі бас қосу. Арнаулы мал сойылып, сыйлы мүшелер салынып ет асылып, кең дастархан жасалады, ойын-сауық, өлең, жыр айтылады. Бұл — сапарға шыққан жігіттің тоқымы жерде қалмасын, ат-көлігі аман келсін деген жақсы тілек білдірудің белгісі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*

Дереккөздер
-----------

2.

 Мұрағатталған 4 наурыздың 2016 жылы.
**Изюм** (укр. Ізюм) — Украинадағы Харьковь облысындағы қала, Изюм ауданының административтік орталығы және Изюм қалалық қауымдастығының административтік орталығы. 2020 жылға шейін облыстық маңызы бар қала болған, Ол кездегі басқарушы орган: Изюм қалалық кеңесі. Үлкендігі бойныша үшінші облыс қаласы.

2022 жылы қалаға жасалған шабуыл кезіндегі Ресей әскерінің атқылауы салдарынан толықтай күйреді. 1 сәуір күні Ресей әскерлері басып алды. 11 қыркүйек күні украин әскерлері қаланы қайтадан өздеріне қайтарып алды.

Атауы
-----

Қаланың атауы көктүрік тілінен шығып, қазақ тіліндегі өзен сөзімен байланысады. Тағы бір нұсқа бойынша қаланың атауы арамей тілінен аударғанда жасау, істеу деген мағына береді дейді. Тағы бір нұсқаға сүйенсек қаланың атауы Үзім (мейіз) атауынан шыққан, себебі 17 ғасырда қала маңында жүзім өсірілген делінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Сәду Қайырлапов** (1910, Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында Бозашы мекені, - 1970, сонда) - ақын. Маңғыстау, Атырау атырабын, Түрікменстан жерін аралап, "Қырымның қырық батыры" цикліндегі жырларды, Абыл, Қашаған, Елубай, Нұрпейіс, Сәттіғұл толғауларын айтып таратқан. 2-дүниежүзілік соғысы жылдарында патриоттық шығармаларымен танылған. Өлеңдері аударды, облысттық газеттерде жарияланып тұрған. "Мереке", "Ел қалаған ұлдарыма", "Бір дауыспен", "Өндірісті шолақтау", "Өзгерген өңір", "Ел байлығы", "Ұлы Лении данамыз", т.б. Толғаулары ел арасына кең тараған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Сәдуақасов атындағы көше**.
Көшеге қоғам қайраткері, филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақ КСР Ғылым
Академиясының корреспондент-мүшесі, Ш. Уәлиханов атындағы сыйлықтың иегері Қожахмет Сәдуақасовтың есімі (Алматы қаласы әкімінің 22.04.1997 № 199 шешімі) берілген. Қожахмет Сәдуақасов Алматы облысы Ұйғыр ауданында дүниеге келген. Ол А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бөлім меңгерушісі, Ұйғыртану институтының директоры қызметтерін атқарған.
Көше Әуезов ауданының «Достық» шағын ауданында орналасқан. Райымбек даңғылынан басталып, Шаляпин көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 1600 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Нұрманбетұлы Жолдыкей** (1874, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы-14.10.1949, Қарағанды облысыНұра ауданы) - халық ақыны. Жолдыкей өлеңді жазып та, ауызға да шығарған.

Өлеңдері
--------

Өлеңдері "Советтік Қарағанды" газетінде жарияланып тұрған. 1943 ж. Ғ.Мүсірепов Жолдыкейден оның "Домбыра сазы" толғауын жазып алған.Жолдыкейдің "Әбуге", "Айтбайға", "Боздақтың баласына", "Құланөтпес", "Туған жер" өлендері, "Омір" толғауы, "Төр көз бен мойнақ" мысал өлеңі бар. Жолдыкей Көшен, Ғабдіман, Қайып ақындармен айтыскан. Жолдыкей айтыстың жазба түрін де дамытқан ақын. 1947 жылы "Советтік Қарағанды" газетінде Ғабдіманмен жазба айтысына түседі.Жолдыкей "Алпамыс", "Ер Тарғын", "Қыз Жібек" жырларын жатқа айтып, ел ішіне таратушылардың бірі.

Шығармасы
---------

Сұлутерек. Алматы 1996.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Нұрмағамбет Төлемісов** (1904-1972), өндіріс ұйымдастырушысы. 

Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.[1]. Ұлы Отан соғысына қатысушы. Жастайынан жетім калады да Нұра ауданындағы Бородиновка селосында орыс кулактарында батрак болып, приход мектебін бітіреді. 1926 жылы Қарсакбай комбинаты кұрылғанда Жезказған руднигінде забойшы болады. 1928 жылы ұлы кәмпеске, ұжымдастыру басталғанда елге оралып, ауылдық кеңес төрағасы, аудандық дәрежедегі басшы кызметтер атқарады. Ел адамдарын Нұраның құнарлы жерлеріне коныстандыруға ұйыткы болады. Соның аркасында ашаршылықтан аман алып қалады. 1935-36 жылдары Нүра аудаңдык атқару комитетінің төрағасы кызметін аткарады. Бірақ кезекті партиялық «тазалау» науқанында НКВД кармағына ілініп, одан тапқырлығы мен өжеттігі аркасында құтылады. Репрессия, соғыстың бастапқы жылдары ауылдағы ағайындарға қамқор болады. Қарағанды шахталарында жұмыс істейді, артельдерді баскарады. 1942 жылы Жаңаарка ауданындағы калайы руднигінін директоры болып тағайындалады, содан майданға алынады. Соғыстан кейін жергілікті өнеркәсіп жүйесіңде істеп, 1948-1953 жылдары облыс коопинсоюзды, одан кейін №2 тұрмыстык қызмет фабрикасын («Металлобытремонт» зауыты) баскарады. Үкіметтін бірнеше наградаларымен марапатталған.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Бикенов Ж.Б. Жәкенов Ж.М. Исабек Т.К.* Тоқа шежіресі —  Қарағанды: Қарағанды полиграфиясы ААҚ, 2000. — 402 б. — 1000 таралым. — ISBN 5-7667-9037-6.
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Қалқа Жапсарбаев** - 1886 жылы Талдықорған облысы, Киров ауданы, Карл Маркс атындағы колхозда туған. Қосшылар одағында, аудандық ұжымшар, кеңшар театрында, мәдени-үгіт бригадаларында жұмыс істеді (1938 — 1945), «Қалқаның әні», «Қалқаның желдірмесі», «Жайқоңыр» әндерін шығарды. Ертеректе Әжек, Құрама, Омарбек, Қайрақбай тәрізді ақындармен танысқан.

Жалайыр тайпасының Шуманақ руының Сыпатай бөлімінен шыққан.
**Жапсарбаева Қалқа** (1886, Көксу ауданы, Мұқыр ауылы — 26.1.1975, сонда) — халық ақыны, композитор. Жас кезінен жыр-дастандарды жатқа айтып, өзі өлең шығара бастаған. Өзінің замандастары К.Әзірбаев, И.Жылқыайдаров, Ү.Кәрібаев, Е.Қандеков, Қ. Терібаев сынды ақындармен айтысқа түскен. "Орақ батыр", "Қарлығаш пен дәуіттің достығы", "Дана қыз", "Тұрлымбет туралы аңыз", "Партизан Шәймерден" т.б. дастандарын шығарып жырлады. Жапсарбаеваның "Сеңгірбаев Мұсабек" (1951), "Жайқоңыр" (1959), "Өлендер, айтыстар, дастандар" (1962), "Жетісу жырлары" (1970), "Елім, сені жырладым" (1996) атгы жинақтары жарық көрген. "Құрмет белгісі" орденімен марапатталган. Мұқыр ауылында Жапсарбаева есімімен аталатын көше, мектеп, мәдениет үйі бар. Осы ауылда ақынға ескерткіш орнатылған.

Шығармашылығы
-------------

Ұлы Отан соғысының түсы және одан кейінгі жылдар да Кенен, Үмбетәлі, Қуат, Ес дәулет, Иманжан секілді замандастарымен өнер жарыстырды. Өлең-жырларымен қатар, «Орақ батыр», «Дана қыз», «Қарлығаш пен Дәуіт», «Түрымбет туралы аңыз», «Партизан Шаймерден», «Мүсабек Сеңгірбаев» дастандары бар.

«Жайқоңыр» (1959), «Таңдамалылар» (1962), «Жетісу жырлары» (1970) жинақтарында топтастырылады. «Мүсабек батыр» дастаны 1951 жылы жеке кітап болып басылды.

Жетістіктері
------------

«Қүрмет Белгісі» орденімен (1945) марапатталған. 1961 жылы «Қазақ КСР-інің халық ақыны» құрметті атағы берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  Н е г и м о в С. Өнерпаздық өрнектері, ауылы, 1996
3. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
4. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
5. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
Асбест
**Асбест** *(гр.* ἄσβεστος*)* — силикаттар класының серпентиндер мен амфиболдар топтарындағы аса жіңішке талшықты минерал. Асбест грекше asbestos – сөнбес, бұзылмас дегенді білдіреді. Химиялық құрамы жөнінен магний мен темірдің, ішінара натрийдің сулы силикаты болып табылады. Серпентин тобындағы хризотил абсеттің химиялық формуласы: Mg6[Sі4O10] [OH]8. Ол монклиндік сингонияда кристалданады, кесектерінің түсі жасыл, сұрғылт сары келеді, ажыратылған талшықтары – ақшыл, боз, жібектей жылтыр. Қаттылығы 2 – 2,5, тығыздығы 2,4 – 2,6 г/см3, талшықтары иілгіш, майысқыш, балқу температурасы 1500ӘС-қа жуық, жылу мен электр тогын нашар өткізеді. Талшықтарының ұзындығы 50 мм-ге, кейде 250 мм-ге жетеді. 14 минералды қамтитын амфибол асбесттің қышқылға төзімділігі мен жылуға беріктігі аса жоғары. Олардың ішіндегі ең маңыздылары әрі көбірек пайдаланылатындары – крокидолит, антофиллит, амозит, родусит. Хризотил-асбест гидротермалдық ерітінділердің әсерінен серпентинденген, магнитке бай ультранегізді жыныстарда, доломиттенген әктастарда, ал амфиболасбест шөгінді және метаморфтанған магмалық жыныстарда кездеседі. Хризотил-асбесттен отқа, ыстыққа төзімді тоқыма бұйымдары, құрылыс материалдары, қағаз, резина, пластмасса, электр техникасы, асбестцемент бұйымдарына толтырма дайындайды. Амфибол асбестті жылу мен отқа, жебір ортаға (қышқыл, сілті, теңіз суы) төзімді бұйымдар жасауға қолданады. Қазақстандағы Жітіқара хризотил-асбест, Бөгетсай антофиллит-асбест, Қумола родусит-асбест кендерінің өндірістік маңызы зор.Асбестке жіңішке берік талшыңтарға оңай тарқатылатын силикаттар жатады. Олар екі топқа бөлінеді: хризотил-асбест (серпентин) пен амфибол-асбест. Өнеркәсіпте ең көп пайдаланатыны хризотил-асбест (Mg,Fe)6[Si4O10](OH)8.
Оның құрылымы айқын талшықты және талшықтары үзілуге өте берік. Хризотил-асбесттің жылутөзімділігі 700°С-қа жетеді. Минерал сілтітөзімді, бірақ қышқылда оңай ыдырайды.

Сілтемелер
----------

* Орал Силикат Кірпіш Зауыты
* Химия
* Минерал

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Асбест
* (ағылш.) Асбест  Мұрағатталған 27 наурыздың 2022 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Химия. Н.Нұрахметов, А.Ниязбаева, Р.Рысқалиева, Н.Далабаева. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 336 бет. ISBN 9965-36-416-8
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы I том
3. ↑  Пайдалы қазбалар. Оқулық. - Астана: Фолиант, 2008. - 440 б. ISBN 9965-35-411-1
**Асанқадыр Исабек** - 1976 жылы 16 наурызда Алматы облысы, Кеген ауданы, Қарқара ауылында дүниеге келді. 1998 жылы Қазақ Ұлттық Аграрлық университетін тамамдады.

2002 жылы Халықаралық «За-ман-Қазақстан» газетінде тілші, 2004 жылдан бастап Қазақстан Социал-Демократиялық «Ауыл» партиясының Алматы облыстық филиалында үйлестіруші қызметін атқарды. «Райымбек», «Жас толқын», «Жетісу жырлайды», «Алматының жүрегіндей Алмалы» атты ұжымдық жинақтарға өлеңдері енген. 2008 жылы «Тамырдағы тәтті әуен» атты тұңғыш жыр жинағы жарық көрді.

Халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2003), республикалық «Жалын» журналының Төлеген Айбергенов атындағы сыйлығының лауреаты (2007). 2005 жылы өткізілген қазақ халқының даңқты батыры Райымбек Түкеұлының 300 жылдығына арналған республикалық жыр мүшәйрасының бас жүлдегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Нұрахмет Төлеуіпов** (29.8.1938, Жезқазған облысы Балқаш қаласы - 18.11. 1999) - жазушы, аудармашы. ҚазҰУ-ды бітірген (1962). 1962- 68 ж. Балқаш телевидениесінде редактор, 1968 жылдан *"Жазушы"* баспасында кіші редактор, редактор, аға редактор, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. Т. Л.Кокышев, А.Анапьев, С.Ұлық-3аде, И.Друнэ, Б.Хүдайназаров, т.б. қаламгерлердің шығармаларын қазақ тіліне аударған. Сондай-ақ, *"Армян жазушыларының әңгімелері"* (1968), *"Скандпнавия жазушыларының әңгімелері"* (1970), *"Моңғол жазушыларының әңгімелері"* (1972) *"Украин жас жазушыларының әңгімелері"* (1976), *"Хиросима қасіреті"* (Жапон жазушыларының әңгімелері) сияқты ұжымдық жинақтарды аударуға қатысқан. *"Еңбек ардагері"* медалімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Қалқаншалылар** (Pentatomіdae) – жәндіктер класы, жартылай қаттықанаттылар отрядының бір тұқымдасы. 400-ге жуық түрі бар. 

  

Негізгі туыстары: Pentatoma, Eurydema, Aelіa. Екі жұп қанаттарының бірінші жұбы жартылай қатты, жартылай жарғақты, артқы қанаттары мөлдір, жарғақты, жүйкеленіп келеді. Кеудесінің арқа жағындағы қалқаншасы құрсағының 2/3 бөлігін жауып тұрады, қалқаншалылар деп аталуы да осыдан. Кеудесінің артқы бөлігінде өткір, жағымсыз иіс шығаратын (цимицин қышқылына байланысты) бездері орналасқан. Мысалы, оңтүстік-шығыс Азияда кездесетін Tessarotoma papіllosa деген түрінің иіс шығару бездері өзінің улы секреттерін 10 – 15 см қашықтыққа дейін шашырата алады. Қалқаншалылардың сопақша келген денесінің ұзындығы 2 – 40 мм-ге дейін, жасыл немесе көк жылтыр түсті, кейде ақ, сары, қызыл дақтары болады. Мұртшалары ұзын 5 бунақты. Ауыз аппараты шаншып-соратын тұмсыққа айналған. Тұмсығы 4 бунақты, тыныш қалыпта дененің бауыр жағына қарай бүгіліп орналасады. Жақсы дамыған үш жұп аяқтары бар. Шала түрленіп дамиды. Аналығы екі қатар орналасқан 6 жұп ұрықтанған жұмыртқаларын өсімдіктердің жапырақтары мен сабақтарына жабыстырып салады. Жұмыртқадан шыққан дернәсілі ересек түріне өте ұқсас, тек оның дене пішіні, кіші қанаттары мен жыныс мүшелері толық жетілмеген. Дернәсілдер түлеу арқылы өседі. Әр түлеген сайын жетіспеген мүшелері толығады. Барлық мүшелері толық жетілгеннен кейін дернәсіл имаго деп аталатын ересек сатыға өтеді. Қалқаншалылар – ауыл шаруашылық дақылдарының зиянкестері.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
**Айше Эрзан** (түр. Ayşe Erzan; 1949) — түрік теориалық физигі.

Өмірбаяны
---------

Айше Эрзан 1949 жылы Анкарада дүниеге келген. Стамбулдағы орта білімнен кейін Эрзан АҚШ-тағы Брайн Мавр колледжіне түсіп, 1970 жылы бакалавр дәрежесін алды. 1976 жылы Стоун Брук университетінде физика ғылымдарының докторы дәрежесін алды.

  

Көп ұзамай Эрзан Анкараға оралды, ол Таяу Шығыс Техникалық Университетінде бір жыл физика кафедрасының мүшесі ретінде болды. Ол 1977 жылы Ыстамбұл техникалық университетінде жұмыс жасай бастады. Осы уақыт аралығында ол бейбітшілік үшін қозғалысқа және әйелдер қозғалысына қатысты. 1980 жылғы Түркиядағы мемлекеттік төңкерістен кейін ол елден кетті. 1981-1990 жылдар аралығында Эрзан әртүрлі ғылыми-зерттеу мекемелерде және университеттерде жұмыс істеді және сабақ берді. 1981 жылдан 1982 жылға дейін Женева университетінің теориялық физика бөлімінде жұмыс істеді. 1982-1985 жылдар Португалиядағы Порту университетінің профессор ассистенті болды. Ол 1985-1987 жылдары Марбург университетінің теориялық физика кафедрасында Александр фон Гумбольдттың ғылыми көмекшісі болған. 1987-1990 жылдар аралығында Грониген университетінде зерттеуші ғалым болып жұмыс істеді. Быраз уақыт Эрзан Триестадағы Халықаралық теориялық физика орталығында ғылыми көмекші болып жұмыс істеді, содан кейін 1990 жылы Ыстамбұл техникалық университетіне оралды. Сонымен қатар Феза Гюрси институтында зерттеулерін жалғастырды. 

Эрзан 1995 жылы Түркия Ғылым академиясына қосылып, 1997 жылы толық мүшелікке қабылданды. Сол жылы TÜBİTAK (Түркияның ғылыми және технологиялық зерттеулер кеңесі) ғылым сыйлығын алды. Ерзан 2003 жылы ғылым саласындағы әйелдер үшін L'Oréal-UNESCO сыйлығын және 2009 жылы Rammal сыйлығын алды. Өмір бойына адам құқықтарын сақтағаны үшін американдық физикалық қоғамның 2020 жылғы Андрей Сахаров атындағы сыйлығымен марапатталды. Ол Дүниежүзілік ғылымдар академиясының және Түрік ғылымдар академиясының қоғамының мүшесі, сонымен қатар *Journal of Statistical Physics* және *European Physical Journal B.* журналдарының редакциялық кеңестерінде қызмет етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ayşe Erzan.  Palestine Academy for Science & Technology. Басты дереккөзінен мұрағатталған 8 желтоқсан 2015.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 2 апреля 2018.
2. 1 2 3  Alumnae Profiles: Ayse Erzan, 'outstanding' scientist.  Bryn Mawr Alumnae Bulletin. Тексерілді, 2 апреля 2018.
3. ↑  Fizikçi (Turkish), *Hürriyet* (9 марта 2003).
4. ↑  Rammal Award 2009.  EuroScience (10 июля 2010).

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Айше Эрзан - Ыстанбул техниқалық университет сілтемесінде
**Айымбетова Мәриям** (26.7.1941. Ақтөбе облысы Ембі ауданы) – теледиктор. 

Еңбек жолын Батыс Қазақстан аймақтық (Ақтөбе облысы) теледидарында диктор болып бастады (1960). Қазақ КСР Мемлекеттік теле және радиохабарларын тарату комитетінде диктор болып (1966-94) қызмет істеді. 

Эфирде жүргізген хабарлары мен оқыған жаңалықтары көрермен жүрегіне жақын, сөздері құбыла ойнап, көңілге нәр құйып, құлақ құрышыңды қандыра, жан тебірентер сезімге бөлеп, жанрдың өн бойындағы кескіндерінің сыр-астарын ашып беретін өзгеше мақамымен миллиондаған көрермендер жүрегінде сақталып қалды. Диктор мәтін жолдарына жүрегінің лүпілін, көңілінің сарасын қатарластыра парлай жегіп, көпшілік аудиториясына алуан реңкке толы әсем үннің сыршылдығын ұғындырды. Телеэкранда өз соқпағын қалап, өз жолын салды. Экранның сүйіктісіне, сұлулықтың символына, бөлшектің бүтініне айналды. 

Алматы қаласы Совет ауданы Халық депутаттары Кеңесіне екі мәрте депутат болып сайланды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің, КСРО, Қазақ КСР Телерадио Комитетінің Құрмет грамоталары және дипломдарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Айшықты үнді, қоңыржай дауысты сақтай білу үшін дикторға қажетті нәрселер** – 1. Диктордың саяси, жалпы білім және мәдени дәрежесі жоғары болуы керек. Бұл - дикторға қойылатын негізгі шарттың бірі. 

2. Қай мамандықты болсын, соның ішінде диктор мамандығын да жетілдіріп отырған абзал. Сағат санап, күн санап шығармашылықпен дамытып отырған дұрыс. Ал диктордың алған актерлік білімі болса, бұл осы мамандықты толық игеруге көп септігін тигізеді. 

3. Диктор микрофонға материал оқығанда, оның кімге, қандай аудиторияға арналып отырғанын анық біліп, сөзді, сөйлемді сол мамандық адамдарының талап-талғамына қарай үйлестіре оқуы керек. Егер хабарлар мазмұны жағынан терең, формасы мен әдісі жағынан жүрекке жылы, тыңдаушы көкейіне қонымды болса, олар мазмұнды әрі әсерлі оқылады. 

4. «Айтылған сөз - атылған оқ». Осы нақыл әр диктордың жадында әрдайым болуы тиіс. Өйткені ауыздан шыққан сөзді қайтарып ала алмайсың! Микрофонға материал оқып отырғанда есіл-дертің, ақыл-назарың тек соның үстінде болсын. 

5. Дикторлық шеберліктің өзіндік құпиясы бар. Саяси мәлімет әдеби туындыдан әлдеқайда ерекше оқылады. Сөйлеу мәнері сөз ұғымымен астарлас болуы керек. Оған қоса оқылатын материалдарды алдын ала оқып, танысу міндет.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
Жалғыздықтың **айы** өтті» сияқты некен-саяқ тіркестер ішінде келгені болмаса, *«айы»* сөзі қазақ тілінде жеке тұрып ешбір мағынаға ие бола алмайды. Сондықтан да болар, оның тіркес ішінде нендей мағынада қолданылып тұрғанын айыру қиын. Ертедегі жазба ескерткіштер мен кейбір тілдер дерегіне үңілсек, «айы» сөзінің дербес мағынасы болғандығына көз жетеді. Орхон-Енисей жазуында: *айын* — қорқу, қауіптену мағынасында сақталса, қазіргі түркі тілдерінің ішінен туваларда: *айыылдыг* — қауіпті, ал *айыыл* — қауіп деген мағыналарды береді. Тіпті осы тұлғалас әрі мағыналас сөз моңғол тілінен де табылады: *айх* — қорқу, елегізу, шошу деген мағынаны білдіреді. Осы деректерге сүйене отырып, «жалғыздықтың айы өтті» деген тіркестен «жалғыздықтың қорқынышты (қаупі) өтті» сияқты түсінік алуға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Қазіргі діндер
--------------

### Авраамдық діндер

#### Ислам

#### Христиандық

#### Яһудилік

### Оңтүстік және Шығыс Азия діндері

#### Индуизм

#### Сикхизм

#### Буддизм

#### Джайнизм

#### Даосизм

Ежелгі діндер
-------------

### Ежелгі түркі мифологиясы

### Ежелгі грек мифологиясы

#### Хаос

Әлем Хаостан пайда болған. Хаос грек тілінен аударғанда - "көмей","бос өзек". Мифтің бір нұсқасы бойынша, Гея (жер - ана) Хаостан пайда болған. Ол Уранды (аспан) жаратқан. Гея мен Уран ерлі - зайыпты болып, олардан титандар туған. 

#### Миф

Титандардың біреуі Кронос өзгелерін әкелеріне қарсы айдап салып, оны тақтан тайдырады. Кроностың зайыбы өзінің қарындасы Рея болады. Кроносты да әкесі сияқты өзінің ұлдарының біреуі орнынан тайдырады. Деген болжам айтылады. Сондықтан да Кронос өз балаларын жұтып алып отырған. Қайғыка батқан Рея тым құрығанда бір баласын қалай сақтап қалуды ойлай бастайды.
Өз анасы ақылды Геяның кеңесімен, Рея дүниеге келген Зевстің орнына күйеуіне жөргекке оралған тасты ұсынады, Кронос оны дереу жұтып қояды. Ал сәбиді әйел құдайлар Крит аралындағы Диктей үңгірінде бақташыларға апарып жасырады. Зевсті араның балымен, бұлақтың суымен және ғажайып ешкі Амалфеяның сүтімен асырайды.
Зевс Критте өте жылдам өседі. Ержеткен соң бауырлары мен әпкелерін Кроностың құрсағынан азат еттуге аттанады. Зевс немере әпкесі Метиданың ақылымен Кроносты сиқырлы ішімдікке тойдырып, жұтып алған балаларын құсып тастауға мәжбүр етеді. Зевстің азат еткен бауырлары өздерінің құтқарушысына күн күркірі мен жай отын басқару билігін береді. Ағайындылар Кроноспен және өзге титандармен он жыл бойы айқасады. 
Титандар Офрий тауына, ал Кронос пен Реядан туған құдайлар Олимп тауына бекінеді (олардың Олимп құдайлары атануы осыдан). Зевске Гея мен Ураннан туған жүз қолды құбыжықтар көмекке келгенге дейін айқас жалғаса берді. Уран оларды жек көріп, жер қойнауына жібере салған. Құбыжықтар үшеу еді - Котт, Бриарей және Гиес. Олардың әрқайсысында елу бас және жүздеген қол бар. Геяның ақылымен Зевс жүзқолдыларды жер бетіне алып шықты. Солардың арқасында титандарды жеңіп шықты. Котт, Бриарей және Гиес - ежелгі сұрапыл күштердің символдары.
Жеңілген титандар Тартарға тасталады. Тартар өлілер патшалығы Аидтан әлдеқайда төменде жатыр деп саналған. Тартарда жер мен теңіздің тамырлары, барлық нәрсенің басы мен соңы жатады. Онда титандарды Зевстің сенімді күзетшілері - жүзқолдылар күзетеді. Енді үш ағайынды - Зевс, Посейдон мен Аид - билікті өзара бөліп алатын болды. Зевс аспан, Посейдон - теңізге, Аид - жердің астына, өлілер патшалығына билік құрды. 
Жер құдайы Гея мен аспан құдайы Уранның алты титан - ұлдары және алты титанида қыздары болады. Олар бір - біріне үйленіп, құдайлардың жаңа ұрпағын дүниеге әкеледі.

### Ежелгі Рим мифологиясы

### Ежелгі Мысыр мифологиясы

### Зороастризм

### Ежелгі Қытай

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әпсаналар,Мәскеу Росмэн 2012,ISBN 978-5-353-06045-1
Бұрынғы атауы 14284 көше. «Комсомольский» тұрғын алабы. Айша бибі көшесі Баян сұлу көшесінен басталып, Ақбаян көшесінде аяқталады. Ұлпан орамы, Домалақ ана, Қарашаш ана, Айғаным көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1450,9 м.

Айша Бибі - шамамен ХІ-ХІІ ғасырда өмір сүрген ару қыз. Айша бибі еліне сапарлап келген Қараханмен жүздесіп, бірін-бірі ұнатады. Алайда тұтқиылдан елін жау шапқанын естіген Қарахан дереу еліне аттанады. «Күйеу жігіттің еліне барып хабарын білейін» деген Айша бибіге әкесі рұқсат бермейді. 40 қыз жолдасын ертіп, Қараханның еліне таянған Айша бибі су бойына тоқтай, жуынады. Сол кезде сәукеленің ішіне жасырынып қалған улы жылан Айшаны басынан шағып өлтіреді. Қыздардың хабарын естіген Қарахан да жетеді. Бірақ Айша тілге келмейді. Қарахан Айша бибінің қабірінің үстіне күмбез салдырады .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8


|  |  |
| --- | --- |
| 
П:
 | Қазақша Уикипедияда***«Астана»*** порталы бар |

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Нұртуған Кенжеғұлұлы** (1887, Арал ауданы Аманөткел ауылы Мырзабас мекені – 1930, сонда) – ақын. Әлімұлы тайпасының Шекті руының Жақайым тармағы.

  

Атасы Еспембет суырыпсалма ақын, әкесі Кенжеғұл шебер күйші, анасы Айсұлу шежіреші болған. Сауатын ауыл молдасынан ашып, кейін медреседе *Мұхаммеди* молдадан дәріс алған. 13 – 15 жасынан бастап өлең жаза бастаған. Алғашқы эпикалық туындысы – «Едіге» жыры (1910). 1910 – 20 жылдары «Мәулімнияз – Едіге», «Орақ – Мамай», «Қарасай – Қази», «Қобыланды», т.б. ірі эпикалық жырлары қазақ халқының өшпес мұрасына айналды. 1920 жылдан өмірінің соңына дейін нақыл-терме, толғаулар, тарихи дастандар, тұрмыстық жырлар, т.б. жыр үлгілерін жазған. Ақын өмірінің сегіз жылын (1922 – 30) ауыр науқаспен өткізген. Нұртуған шығармашылық сан салалы, қазақ әдебиетінің бірнеше жанрына қомақты үлес қосқан, Оның *Исатай – Махамбет* туралы «Ақ Кете Шернияз», жоңғар қалмақтарының басқыншылығы жайында «Ақтабан шұбырынды» атты тарихи дастандары, «Адалдыққа не жетсін», «Арғымақ сұлу көрінбес», «Адаспайды ақылды», «Әуелі сөйле, жаппар хақтан», т.б. терме-толғаулары, көптеген хат-өлеңдері бар. Нұртуған Арал өңірінде «Нұртуған мектебі» аталатын дәстүрлі жыршылық, ақындық өнер мектебін қалыптастырды.

Ақын мұраларын Ә. Суханберлин, Б. Жүсіпов, А. Сақыпұлы, т.б. ғалымдар зерттеген.

Шығармашылығы
-------------

* Өсиет, А. 1989; Кәнеки тілім сөйлеші, 3 кіт. А. 1992 – 94

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,.
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Сәбит Манзурұлы Өскембекова** Дария станциясында туған. Қазақ. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген (1984), заңгер. Қазақ және орыс тілдерін біледі.
1975 жылдан - Жезқазған облысы «Дария» кеңшарының құрылыс бөлімінде жөндеу жұмысшысы. 1976 жылдан - Қарағанды темір жолының «Үлкен Михайловка» станциясында жол монтері. 1977 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1978 жылдан - Қарағанды облысы Мичурин ауданының «Ортаазияэнергоқұрылыс» жылжымалы механикаландырылған колоннасының тас қалаушысы, Жезқазған облысы «Дария» кеңшарында балғашы. 1979 жылдан - Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің студенті. 1984 жылдын Шахтинск қаласының прокуратурасында сынақ мерзімі өтуші, аға тергеуші. 1986 жылдан - Шахтинск қаласының партия комитетінің ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушы и 11 1987 жылдан - Шахтинск қалалық сотының халық судентік 1989 жылдан - Қарағанды облыстық сотының мүшесі. 1996 жылдан - Қарағанды облыстық сотының судьясы жылдан - Қарағанды облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі алқасының төрағасы. 2010 жылдың ақпан айынан бері - Ақмола облыс 
сотының апелляциялық сот алқасының төрағасы. 

* Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Ж. Ташенов.
* Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Еуратинның орталығына айналады».
* Хоббиі - футбол, жүзу.
* Сүйіп оқитын әдебиеті - поэзия.
* Үйленген. Жұбайы - Өскембекова Гүлнәр (1962 жылы туған). Ұлдары - Айдос (1986 жылы туған), Еркебұлан (1988 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Страсбург университеті** (немесе Страсбурлік университет) – 1621 жылы негізі қаланған Францияның байырғы университеттерінің бірі.
1971 жылдан Страсбург университеті өз ішінен 3 үлкен университетке бөлінді. Олар:

* Луи Пастер атындағы Страсбург I университеті,
* Марк Блок атындағы Страсбург II университеті,
* Робер Шуман атындағы Страсбург III университеті

Луи Пастер атындағы Страсбург I университеті
--------------------------------------------

Луи Пастер атындағы Страсбург университетінде (Université Louis Pasteur) медицина факультеті, жаратылыстану ғылымдары, Жер туралы ғылым факультеті, математика бөлімі, физика институты, Жер физикасы, химия, физиология және биохимия, ботаника, зоология және жалпы биология, геология, геофизика, астрономиялық обсерватория және 2 ғылыми колледж бар. Бұл университет Еуропа зерттеу университеттері лигасының мүшесі болып табылады.

Марк Блок атындағы Страсбург II университеті
--------------------------------------------

Марк Блок атындағы Страсбург университетінде (Université Marc Bloch) 10 факультет жұмыс жасайды. Олар: Өнер, тарих ғылымдары, филология, лингвистика және қолданбалы ғылым, әлеуметтік ғылым, спорт ғылымдары, католиктік және протесттанттық дін. 

Бұл университет халықаралық аренада гуманитарлық саладағы зерттеу орталықтарымен тығыз байланыста.

Робер Шуман атындағы Страсбург III университеті
-----------------------------------------------

Робер Шуман атындағы Страсбург университеті (Université Robert Schuman) 160 салада арнайы мамандықтарды дайындайды. Олар: құқық факультеті және экономика ғылымы, құқық институты және салыстырмалы экономика, заңмен зерттеу, қылмыстық-түзету ғылымы, еңбек, халықаралық меншікті өнеркәсіптік зерттеу орталығы.

Қызықты деректер
----------------

* 2009 жылдан бері үш университеттің қосылуы жөнінде әңгімелер айтылып келеді. Халықаралық дәрежедегі жоғарғы беделі үшін және халықаралық жүйеге дайындық ретінде тек бір ғана Страсбург университеті болып атану жолдары қарастырылуда.
* Ғылыми қызметкерлерінің арасында - химия саласында бір Нобель сыйлығының лауреаты, 17 академик, Еуропалық зерттеу кеңесінің 8 ғылыми қызмтекері бар.
* Қазіргі кезде университетте жалпы саны 42 000 мың студент бар. Оның 21%-ы шет ел студенттері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  (франц.) Le budget 2010 s'élève à 432 millions d'euros.  lactu.unistra.fr.
2. ↑  
Әлемдегі университеттердің рейтингтері  (ағыл.). — Франциядағы университеттердің рейтингтері. Басты дереккөзінен мұрағатталған 16 наурыз 2012.
3. ↑  Décret n° 2008-787 portant création de l'université de Strasbourg (French).  legifrance.gouv.fr (18 тамыз 2008). Тексерілді, 21 маусым 2009.
**Равнинное мұнай кен орны** — Каспий маңы ойысының оңтүстік-шығыс ернеуі маңындағы мұнай кен орны. Атырау облысында, Құлсары станциясының оңтүстік-шығысында 100 км жерде орналасқан. 1983 жылы ашылған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орны палеозойлық антиклин көтерілімнен орын алған. Жоғарғы және ортаңғы карбонның терригендік-карбонатты қатқабатында екі мұнайлы горизонт бөлінген. Олар 3253-3260 м-лік тереңдіктерде.

Жатыс сипаты
------------

Жатындардың биіктігі 6-21 м. Су-мұнай жапсары 3266-3281 м-лік белгілерде. Жатындар қойнауқаттық күмбездік, литологиялық қалқалану элементтері байқалады. Өнімді қатқабатының қимасы кезектесе қат-қабатталған құмтастар мен аргиллиттерден құралған. Мұнайға қаныққан қалыңдық 0,5-5,8 м, ашық кеуектілігі 10%, мұнайға қанығу коэффициенті 0,8. 7 мм-лік штуцердегі мұнайдың бастапқы шығымы 8,0 м3/тәу. Мұнайлардың тығыздығы 858-916 кг/м3 аралығында. Жатынның режимі суарынды. 1988 жылдан бері кен орнында жұмыс жүргізу доғарылған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Сәду Шәкіров** (21.10.1922, Талас ауданында – 10.4.1977, Шу ауданында) – Кеңес Одағының Батыры (30.10. 1943). Әскерге шақырылғанға дейін тоғыз класты бітірген. 1942 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылып, 1943 ж. 15 ақпаннан майданда болды. 106-Забайкалье атқыштар дивизиясының 188-Аргун атқыштар полкінің құрамында ұрысқа қатысты. Шәкіров Украинада болған шайқаста, Днепрден өту кезінде асқан ерлік пен батырлық көрсетті. 1943 жылы 16 қазанда Лоевоның оңтүстік-батысында жағындағы 138,6 биіктікке алдымен жетіп, оның төбесіне ту тікті. Майданнан оралғаннан кейін Шу аудандағы «Дружба» ауданында еңбек етті.

Сілтемелер
----------

1. ↑  Тараз энциклопедиясы
**Сәбізшөп** (лат. *Silaum*) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда 3 түрі: Бессер С-і (S.besseri), Рубцов С-і (S.rubtzovii), және жартас сәбізшөбі (S.saxatilis) өседі. Өте сирек кездесетін, эндемик түрі - жартас С-і. Ол Жетісу (Жоңғар) Алатауының [[Шолақ тауының, Талдысай және Қызылауыз шатқалының тастақты жерлерінде, жартастардың қуысында тұтасып өспей, әр жерде шашыраңқы өседі. Биіктігі 30 см-дей, кіндік тамыры тарамдалып, жан-жаққа жайылып өседі. Сабағы нәзік, өте жіңішке, ортаңғы бөлігіне қарай бұтақтанады. Сабақтың түбіндегі тамырға жақын жеріндегі жапырақтары ұзын сағақты, пішіні сопақша (ұзындығы 6 см), үш қайтара қауырсын тәрізді тілімденген. Сабақ бойына орналасқан жапырақтарының сағағы қысқа, өркенге кезектесе орналасады. Гүлдері өте ұсақ, күрделі шатырша гүлшоғырына топталған. Тостағанша, күлте жапырақшаларының және аталығының саны бесеуден. Аналығының мойны екеу, жатыны екі ұялы. Күлтесі жасыл, ұшы қызыл түсті болады. Жәндіктер арқылы тозаңданады. Тұқымнан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жеміс салады. Жемісі - қақырамайтын тұқымша. Сәбізшөп Қазақстанның "Кызыл Кітабына" енгізілген.

1. ↑  Красная Книга Казахстана, часть 2, А.-А. 1981.