recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Күзеу**(1), күздеу – күзгі қоныс. 

жылқы
Жыл мезгілдеріне қарай қазақтың малшы ауылдары қыстау, көктеу, жайлау, күзеу секілді қоныстарға көшіп-қонып отырған. Көш жүгі жаздай даярланған азық-түлік, киіз-төсеніш, үй жабдықтары, қыстық киім есебінен құралып, күзге қарай молыға, ауырлай түседі. Күзеуге шығынсыз, аман-есен жету мақсатында, алғашқы күндері көш баяу қозғалады. Күзеуге мал баспаған, оты мол, қыстауға жақындау жайылым таңдап алынады. Қазақстанның әр өңіріндегі рулы ел, бір ата ұрпақтарының өздеріне тиесілі Күзеуіі болған. Күзеу мал қоңын сақтауға тиімді, көшпелі тұрмыс ыңғайына орай қолданылатын дәстүрлі шаруашылық түрі.
Күзеу (2) - жылқының жал-құйрығын қырқу. Жылқы түлігін к. көктемде, олардың жас-жыныс ерекшеліктеріне сай белгілі тәртіппен жүргізіледі. Әдетте, құнанның тек жасы, тай, құнажын байтал, қысыр биелердін жал-құйрығы бірдей қырқылады. Құлынды биелер, айғырлар, аттар, бедеу биелер күзелмейді. Тек әр түрлі себептермен соғымға сойылатын аттар мен биелердің жалын сыпыра кесіп, құйрығын тірсектен шорт кеседі. Жылқы күзеу түрінен олардың жасын, жынысын ажыратумен қатар, қайсысы қандай шаруашылық мүддесіне арналғанын айыруға болады. Күзелген қылдан әр түрлі арқан, жіптер есіп, шылбыр мен шідер бұрап, айыл өреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Тынымбай Төлепбайұлы Қарин** (1941 жылы Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Жарқамыс ауылында дүниеге келген) — қаламгер, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі.

Өмірбаяны
---------

1965 жылы Жамбыл Технологиялық институтын бітірген, мамандығы инженер-технолог. Еңбек жолын 1966 жылы Ақтөбедегі Одақтық астық қабылдау мекемесінен бастап, мамандығы бойынша жұмыс жолын үзбей Ақтөбе, Жамбыл, Шымкент облыстарында астық өндіру саласында қызмет етіп келді. 1980 жылдан зейнетке шыққанша Ақтөбе ауыл шаруашылық машина жасау заводында инженер болып істеді.

Өндірісте жұмыс істеп жүріп шығармашылықпен де әуестеніп жүрді. 1978 жылы «Арман қанатында» атты жас жазушылар жинағында «Ымырт» деген әңгімесі басылды. Одан басқа аудандық, облыстық, республикалық әдеби газеттерде шығармалары басылып жүрді.

Әңгімелер жинағы «Өмір сыры», «Қанағат».

Романдар «Шырғалаң», «Ғасыр үні», «Ұлы сезім».
**Тынымбай Нұрмағамбетов** (10.6.1945 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Қосүйеңкі ауылы) – жазушы. 

Қызылорда педагогика институтын (1968), Мәскеудегі М.Горький атындағы жоғары әдебиет курсын бітірген (1981). Қызылорда облысы радио комитетінде, "Жазушы" баспасында редактор, "Қазақфильм" киностудиясының сценарийлік коллегиясында түрлі қызметтер атқарған. 1996 жылдан ***"Қазақ елі"*** газеті редакторының орынбасары. 

Алғашқы әңгімелер жинағы 1971 жылы **"Қауын иісі"** деген атпен жарық көрген (орыс тіліндегі нұсқасы үшін М.Горький атындағы Бүкілодақтық жастар сыйлығын алды, 1979). Жазушы прозасында ауыл адамдарының мінез-құлқы, олардың жан дүниесінің қыр-сыры, ұлттық сана психологиясындағы замана тудырған өзгерістер терең суреттеледі. Нұрмағамбетов жеңіл юмордың шебері, бірнеше комедиялық туындылары бар. Ол ***"Жоғалған көл"***, ***"Кемпірлер үкімі"*** пьесаларын, ***"Тырналар ұшып барады"*** телефильмі сценарийін жазды.

Шығармашылығы
-------------

* Қош бол, ата, А. 1972
* Қарлығаштың ұясы, А. 1975
* Там, где горел очаг, А. 1982
* Молодая гвардия, А. 1984
* Талисман, А. 1984;
* Туған ауыл түтіні, А. 1989
* Таңд. А. 1997

• Бөрібайдың тымағын ит алып қашқан қыс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Тымпи** – ойынға қатынасушылар шеңбер жасап, дөңгелене отырады. Біреуін ойынды жүргізүге белгілейді. Ол: **«Ал, ойынды бастаймыз, бәрің түгел тым-тырыс тымпи!»** -деп бұйырады. Бұдан кейін бірде-бір ойыншы дыбыс шығармауы, үн қатпауы керек. Алайда бастаушы ғана сөйлеуге ерікті. Ол адам күлерлік қимыл-қозғалыспен әзіл-қалжың сөздерді айтып, қалай да біреуді күлдірудің амалын іздейді. Қалжың жыр да айтады. Ешқайсы шамданбайды. Өйткені ойынға қатынасушылардың аты әлгідей қалжың өлеңге қосылмауы керек. Әзілі де, сықағы да өтпесе, бет-аузын тыржыңдатып, әр түрлі құбылтады. Қолапайсыз қимылдармен құбылыстар жасап қозғалады. Жаңылыстыру үшін неше алуан сұрақтар қойып, көздеріне төнеді. Біреу абайсыз жаңылып сөйлесе не күліп жіберсе, айып тартады. Өлең айтады, ән салады не би билейді. Сондықтан ойынды жүргізуші тілмәр, әзілкеш, күлдіргі болуы керек.

**Дереккөздер**
---------------

  

1. 

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
**Набу Лайе Камара** ( ағылш. *Naby Laye «Papa» Camara* Наби Лайе «Папа» Камара ; 1951 - 4 қаңтар 2018 ж. ) - гвинеялық футболшы, шабуылшы, жаттықтырушы. Тарихтағы ең жақсы гвинеялық ойыншылардың бірі болып саналды. Бір клубтың жақтаушысы - Хафия, ол онымен үш рет Африка чемпионы болды (1972, 1975 және 1977 жылдары). Гвинея ұлттық құрамасының ойыншысы (1977-1985 жж. Капитаны), содан кейін құрлықтағы ең мықты командалардың бірі. 1994 жылы Африка халықтар кубогында ұлттық құраманың жаттықтырушысы болды . Соңғы жылдары ол Гвинея құрамасының жаттықтырушысының көмекшісі жұмысын атқаратын болды.

Жетістіктері
------------

* КАФ Чемпиондар лигасы: 1972, 1975, 1977

Дереккөздер
-----------

1. ↑  African Nations Cup 1994 — Final Tournament Details
**Навагалар** (лат. *Eleginus*) – треска тұқымдасының туысы. 

  

Жоғарғы жақтары астынғыларынан ұзын. Омыртқаларында көлденең қобарған өсінділері, (парапофиздер) бар. Арқа жүзбеқанаттары 3, анал жүзбеқанаттары 2, олардың аралары бір,бірінен алшақ. Иек асты мұрттары жақсы жетілмеген. 2 түрі: солтүстік Н. (Е. navaga) және Қиыр шығыс навагасы кездеседі. Солтүстік Н. ұзындығы 47, (негізіиен 15-25) см, салмағы 700 г. Солтүстік Мұзды мұхит теңіздерінің жағалауларын мекендейді. Жыныстық жетілуі 3-4 жылдааяқталады, уылдырығын желтоқсан мен қаңтарда шашады. өсімталдығы 6-90 мың уылдырық. Қорегі, планктон, бентос, балық шабақтары.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
**Іс-әрекеттің бағдарлылық негізі** - ақыл-ой әрекетінің жоспарлы дамуының теориясына ендірілген түсінік. Әрекеттің бағдарлы негізі — үйрететін адамды өзінде пайда болатын әрекеттерді, сондай-ақ ол әрекеттерді сапалы, жетістікпен және дұрыс орындай алатындығымен алғашқы таныстыру үрдісі мен нәтижесі. Іс-әрекеттің бағдарлылық негізінің жетекші түрі — баланың өмірінің нақты мерзіміндегі психикалық дамуына мүмкіндік туғызатын іс-әрекет және мұндай іс-әрекет дамытуға жетелейді. Іс-әрекеттің жетекші түрлері — адамның бір жас шамасында немесе белгілі бір өмір кезеңінде, ол үшін маңызды, негізгі болып саналатын қызығушылығын тудыратын және оның психологиялық дамуына әсер ететін адам әрекетінің түрлері. Іс-әрекеттің бағдарлылық негізінің тиімді мотивациясы — адам іс-әрекетінің нәтижелігін өте жақсы қамтамасыздандыратын мотиваиия. Іскерлік ойын кәсіптік немесе өзге әрекеттердегі жағдайларға құрылған ойындар.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Мысыр әйел мен қыздары көтеріліс кезінде 1919.
Саад Загул
**Мысыр көтерілісі** (1919, 1921) – Мысыр халқының ағылшын отаршылдарына қарсы ұлт-азаттық көтерілістері. Ресейдегі Қазан социалистік төңкерісінің әсерінен туындаған болатын. Алдымен 1919 жылы 9 наурызда «Вафд» партиясының басшысы, бастаушысы С. Загулдың тұтқынға алынуына қарсы Каирда демонстрация болып өтіп, 10 наурызда жұмысшылар ереуілге шығып, 11 наурызда ереуіл арты көтеріліске ұласты. 
Көтеріліс бүкіл Мысырды қамтыды. 13 наурызда Жоғары Мысырдағы барлық ағылшын гарнизондары қуылып, қоршауға алынды. Төменгі Мысырда көтерілісшілер бірқатар аудандардың едәуір бөлігін азат етті. Қалалар мен ауылдардың көпшілігіне революциялық өкімет мүшесі – ұлттық комитеттер құрылды. Ағылшын империалистері Мысырда үлкен армия жинап, көтерілісті басты. Жеке ұрыстар сәуірдің аяғына дейін созылды, ал 1919 жылы қыркүйек – қарашада Каир мен Александрияда ірі революциялық шайқастар болды. 1921 жылы 23 желтоқсанда ағылшындарға қарсы жаңа көтеріліс шығып , ол 1922 жылдың басына дейін созылды. 1919, 1921 жылдары Мысыр көтерілістері 1922 жылы 28 ақпанда Ұлыбританияны Мысырдағы протектораттығынан бас тартып, сөз жүзінде Мысырдың тәуелсіздігін мойындауға мәжбүр етті.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Голдобин А. М. Египетская реолюция 1919 года, Л. 1958.
**Елек уезі** — 1920-1927 жылдары болған Қырғыз АСКР (1925 жылдан бастап — Қазақ) Орал губерниясының әкімшілік-аумақтық бірлігі.

Орталығы Елек қаласы болған Елек уезі 1920 жылы құрылды. Бастапқыда оған келесі болыстар кірді:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Александровск. Орталығы — Александровка а.
* Алмас. Орталығы — Алмас а.
* Березовск. Орталығы — Березовка а.
* Благодарненск. Орталығы — Благодарный а.
* Бөрілі көшпелі
* Григорьевск. Орталығы — Григорьевский а.
* Жиренқопа көшпелі
* Ертек
* Ешқарған
* Калининск. Орталығы — Калининский а.
* Қараағаш көшпелі
 | * Қарашығанақ көшпелі
* Кенделі. Орталығы — Кенделі а.
* Кіндікті көшпелі
* Красноярск. Орталығы — Красноярский а.
* Лубенск. Орталығы — Лубенка а.
* Мұзтай. Орталығы — Мұзтай а.
* Николаевск. Орталығы — Николаевский а.
* Ново-Алексеевск. Орталығы — Ново-Алексеевский а.
* Отрадная. Орталығы — Отрадный а.
* Петропавловск. Орталығы — Петропавловский а.
* Покровск. Орталығы — Покровский а.
 | * Полтавская. Орталығы — Полтавка а.
* Приуральская. Орталығы — Приуральский а.
* Святодуховская. Орталығы — Святодуховский а.
* Сухареченск. Орталығы — Сухаречка а.
* Таратбас көшпелі
* Успен. Орталығы — Успенский а.
* Шілік көшпелі
* Шыңғырлау көшпелі
* Жаман. Орталығы — Жаман а.
 |

1921 жылы 23 наурызда Жиренқопа, Калининская, Ново-Алексеевская және Петропавл болыстары Ақтөбе губерниясының Ақбұлақ ауданына берілді. Красноярск және Покровск болыстары Орынбор губерниясының Илецк ауданына берілді.

1922 жылы 6 қыркүйекте Александровск мен Святодуховская болыстары Орал уезіне берілді, бірақ көп ұзамай қайтарылды (бұған қоса Александровск болысы жойылған болатын).

1923 жылы 28 маусымда: Алмас, Березовск, Благодарненская, Ешқарған, Қараағаш, Кенделі, Кіндікті, Мұзтай, Николаевск, Отрадная, Полтавск, Приуральская, Сухареченская, Таратбас, Успен, Шыңғырлау және Жаман болыстар жойылды. Григорьевск мен Святодуховская болыстары Орал уезіне беріліп, сол уақытта жойылды. Қарашығанақ болысының орталығы Қарашығанақ ауылында, Шіліктің орталығы — Шілік ауылында, Бөрілінің орталығы — Бөрілі ауылында орналасты. Ертек болысы Ташла (орталығы — Ташла ауылы) болып өзгертілді. Орталығы Елек қаласы болған Елек болысы құрылды.

1924 жылдың соңына қарай уезде 6 болыс қалды: Бөрілі, Елек, Қарашығанақ, Лубенск, Ташла және Шілік.

1926 жылы 5 қазанда Елек пен Ташла болыстары Орынбор губерниясының Орынбор уезіне берілді.

1927 жылы 5 наурызда Елек уезі таратылды. Бұл кезде Бөрілі болысы Орал уезіне, ал Қарашығанақ, Лубенск және Шілік болыстары — Ақтөбе губерниясының Ақтөбе уезіне берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Сапожников В. В. Шишкин Б. К.* Қазақстанның әкімшілік-аумақтық бөлінісі туралы анықтама (тамыз 1920 ж. - желтоқсан 1936 ж.) / Базанова Ф. Н. —  Алматы: Қазақ КСР ІІМ мұрағат басқармасы, 1959. — 1500 таралым.
**Елемес** – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты аумақта орналасқан тау.

Географиялық орны
-----------------

Екібастұз қаласының оңтүстігінде, Әңгірен көлінің оңталық-батысында 25 км жерде. Абсолюттік биіктігі 303 м. Тау солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылған.

Жер бедері
----------

Түпкі жыныстары жер бетіне шығып қалған өзен аңғарларымен, сай-жыралармен бөлінген. Беткейі жайпақ келген. Баурайынан өзендер мен жылғалар бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төменгі кембрий жүйесінің тау жыныстарынан құралған.

Өсімдігі
--------

Өзен аңғарларының сортаң қызғылт қоңыр топырақты және шалғынды жерлерінде бұта, сұлыбас, боз, селеу және әр түрлі шөптесіндер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Шалқар-Екі қара** — Орынбор облысының шығысында, Светлый ауданында орналасқан ағынсыз көл. Облыстағы ең ірі көл.

Су қоймасы табақша тәрізді ойпатта орналасқан, жағалары негізінен өте жайпақ. Жағалау сызығының ұзындығы 96 км.

Көлге ағатын су жоқ, тек көктемгі су тасқынында Бұрықтал өзенімен байланысады. Осыған байланысты көл әр 10 жыл сайын құрғап, 3 жылда түбіне дейін қатып қалады. Кейбір жылдары бірнеше үлкен және көптеген ұсақ жылымдарға ыдырайды. Сол кезде минералдануы 4 г/л жетеді. Орташа минералдануы 3-5 г/л.

Көлдің ихтиофаунасы мөңке балығымен ұсынылған, ал Бұрықталмен ұзақ байланыста болған жылдары алабұға, сазан, аққайран, торта және басқа да кейбір балық түрлері енеді. Жағалауда шағалатұмсықты қарқылдақтар ұя салады.

Әдебиет
-------

* Чибилёв А. «Природное наследие Оренбургской области». Оренбургское книжное издательство, 1996 г.
* Чибилев А. А. Мусихин Г. Д. Павлейчик В. М. Паршина В. П. «Зеленая книга Оренбургской области: Кадастр объектов Оренбургского природного наследия». Оренбург: Изд.-во «ДиМур», 1996 г.
**Науша Қаржауұлы** - XIX ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген батыр. Ол інісі Наурызәлімен бірге руластарын басқарып, 1827 жылы көктемде Бөкей ордасын шарпыған толқуға қатысады. Олар Қаратоғай батыр Мәметұлы бастаған алаша руының көтерілісшілеріне қосылып, Жәңгір ханға Астрахан және Орал казак орыстарының озбырлықтарынан қорғап, таласты жер мәселесін шешуді - Қараөзеннің шығыс жағалауы мен Сарыөзеннің бойын қазақтарға қайтаруды, алым - салықтар мөлшерін азайтуды, т.б. талап етеді. Науша батыр және Қаратоғай басқарған толқу 1829 жылы көктемінде Ішкі Ордадағы алаша, байбақты, тана, беріш және т.б. руларды қамтыған. Ел аузында Науша батыр Ақбұлақ шайқасына да қатысып, Исатай батырдың мүрдесін жау қолына түсірмей, өзі жасырып жерлеген деген де әңгіме бар.

Дереккөздер
-----------

Қ 18 **Қазақстан тарихы**. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
**Өтеген Жұмашев** (1932 жыл 10 қаңтар, Бөкей ордасы ауданы, Дауыл) - күйші.

Өмірбаяны
---------

Домбыра тартуды 5 жасынан үйренген. 1959-68 жылдары Жәнібек ауданында ұйымдастырылған домбыра оркестрінің құрамында өнер көрсеткен. 1966-76 жылдары «Өкініш», Сейтектің «Бес қыз», Нақыштың «Айжан апай», «Ақжелең», Мүсірәлінің «Мүсірәлі», Құрманғазының «Байжұма», Қожақтың «Ақсақ кер ат» және т.б. күйлерді қорға жаздырған. Өтеген Жұмашев қазір зейнетте.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Батыс Қазақстан облысы. Экциклопедия. Толықтырылған 2-ші басылымы. - Алматы: "Арыс" баспасы, 2010. - 580 бет + 32 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 978-601-291-049-0
Glareola pratincola
**Шалғындық қарақас** (лат. *Glareola pratincola) - Татреңтәрізділер отрядының Glareolidae тұқымдасының шағын денелі (100 грамм шамасында) құс. Тұрқы - 28 сантиметр шамасында, алайда жіңішке ұзын қанатының салдарынан (қанаттың алымы* - 70 сантиметр шамасында ) шалғындық Қарақас едәуір ірі тәрізді болып көрінеді. Жоны - біркелкі сұрғылт қоңыр, төсі - сұрғылттау, бауыры және құйрық-үсті - ақ, тамағында қара жолақпен жиектелген қызыл-сары теңбілі бар. Қанатының асты (астары) - ашық-қызылсары немесе сарғылт, бұл түрді ажырататын белгі болып саналады.

Еуропа және Африканың шөл және шөлейтінде қоныстанады. Қазақстанда барлық оңтүстік жартысын бойлай кездеседі. Сан алуан суқоймаларынан онша ұзамай қоныстанып орнығады. Төсенішсіз шұңқыр жердегі (ол ылғалды болуы да мүмкін, сор немесе кепкен өсімдіктер қоршауында орналасады) көбінесе бар болғаны үш жұмыртқаны ата-енесіне жауынан аянбай қорғап басады. Құс мазасын бұзушыға жағымсыз қатты айғаймен бірлесіп шүйіле шабуыл жасайды.

Тек қана бунақденелілермен қоректенеді. Олар қыстайтын Африкада шалғындық Қарақастарды шегіртке жегіш құстар деп атайды. Қарақастар едәуір кеш ұшып келеді (Сәуірде), тамыздың соңында ұялайтын орындарына ұшып кетіп те үлгереді

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Glareola pratincola*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Қазақстан жануарлары сериясы
**Наутилус** (лат. *Nautilus*) — басаяқты моллюскілердің бір туысы. 

Бақалшағы үлкен, диаметрі 30 см-ге дейін, сыртқы бақалшағы бірнеше камералы. Ақырғы үлкен камерада моллюск денесі болады. Камералар гидростатикалық қызмет атқарады. Моллюск су түбіне түсу үшін камераларын суға толтырады, ал су бетіне шығу үшін оларды азоты көп газға толтырады. Наутилустің Үнді мұхитында, Тынық мұхиттың батыс бөлігінде таралған бірнеше түрі бар. Су түбінде жылжып не су бетінде жүзіп тіршілік етеді, жемі — ұсақ краб пен балың. Тынық мұхит аралындағы кейбір халық етін жейді, бақалшағынан ыдыс, түйме жасайды.

Түрлері
-------

*Nautilus macromphalus* (сол жақта), *Nautilus scrobiculatus* (ортасында), *Nautilus pompilius* (оң жақта)
* *Nautilus belauensis*
* †*Nautilus cookanum*
* *Nautilus macromphalus*
* *Nautilus pompilius* (Үлгі:Typus)
	+ *Nautilus pompilius pompilius*
	+ *Nautilus pompilius suluensis*
* †*Nautilus praepompilius*
* *Nautilus stenomphalus*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том
**Шегіну** — қарсыластың басым күшінің соққысынан шығу мақсатында жүргізілетін әскери шара. 
Келесі іс-қимылға тиімді жағдай табу, уақытты ұту және басқа бағыттардағы іс-қимыл үшін күштерді босату мақсатын көздейді. Шегінуді бар күштермен қорғалып тұрған шепті (ауданды) әрі қарай ұстау мүмкіндігі болмаған кезде ғана қолданады, өйткені ондай жағдайда ұрысты әрі қарай жалғастыру қорғаныстағы әскерлерді сөзсіз жеңіліске ұшыратады. Шегіну жоғары командирдің бұйрығымен ғана жүзеге асырылады. Шегіну қарсыластың басым күштерінің соққысындағы қиын жағдайда жүргізіледі. Шешім қабылдау және әскерге тапсырма жүктеу, шегінудің соңғы және аралық шебінің, шегіну алқабындағы басқару пункттерінің және аэродромдарының, артиллерия мен ракеталық әскерлердің бекініс аудандарының қозғалыс бағытын дайындау, қирату мен бөгеуді дайындау, сондай-ақ жаралылар мен науқастардың және материалдық құралдардың басқа жерге көшірілуі қысқа мерзімде және жасырын түрде жүзеге асырылады. Шегіну кезінде әскерлер төмендегідей түрде топтастырылады: ұрыстан шығуды қалқалау үшін бөлінген бөлімдер (бөлімшелер), тосқыншылар (арьергардтар) және жорық күзеті органдары; маңызды нысандарды алуға арналған бөлімдер (бөлімшелер); басты күштер және тылдар. Шегіну әдетте басты күштер ұрыстан шыққан және олар қарсыластан құтылғаннан кейін басталады. Қарсыластан құтылу тәуліктің қараңғы уақытында немесе көрінім шектеулі басқа жағдайларда іске асырылады. Бүркеніш шаралары да жүргізіледі. Басты күштер тосқауылшылар қорғауымен жорықтық лекке жиналады да, белгіленген ауданға (шепке) шығады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 том
1933 жылы швед офтальмологы H. Sjogren көз және ауыз қуысының құрғақтығымен бірге полиартрике ұшырау заңдылықтарын анықтап, бұл сырқаттың негізінде жас және сөл бездерінің қабынуы жатады деп көрсеткен. Кейінірек бұл сырқат **Шегрен синдромы** деген ат алды. Аурудың жеке өзін алғанда Шегрен ауруы деп атаса, басқа аурулармен бірге немесе сол аурулардан кейін дамығанда Шегрен синдромы деп атайды.

Этиологиясы
-----------

Белгісіз, бірақ осы аурудың келіп шығуында генетикалық бейімділіктің маңызы бар.

Патогенезі
----------

Шегрен ауруы аутоиммунды, оның ішінде **иммунды-кешенді сырқаттар** қатарына жатып, ревматизмдік аурулар тобымен бірге дамиды. Осы ауруларды шақырушы себептердің Шегрен ауруына қатысы бар.

Патологиялық анатомиясы
-----------------------

Шегрен ауруында организмдегі барлық шырышты қабықтар құрғап, сол жерде қабыну процесі дамиды. Осы ауруға өте тән белгілерге көз қабықтарының қабынуы кератоконьюнктивит, ауыз қуысының қабынуы-ксеростомия кіреді. Өздерінен секрет бөліп шығарушы сөл,өңеш,асқазан бездерінің стромасында лимфоциттерден , плазмалы клеткалардан құралған сіңбелер көрінеді. Осы жердегі лимфоциттердің Т-хелперлерге жататыны анықталған. Бірте-бірте без эпителиі семіп, жойылып, оның орнын дәнекер ткань басады. Осыған байланысты 5-6 жыл ішінде бездер қызметі бұзылып, шырышты қабықтар құрғап қабыну процесі басталады. Бауырда лимфоидты сіңбелер және холангит , бүйректерде аралық немесе иммунды-кешенді нефрит, буындарда -артрит, лимфа бездерінде -гиперплазия және т.б. өзгерістер дамиды.

Шегрен синдромы ревматоидты артрит және жүйелі қызыл волчанкада кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Т."Ж.Б.Ахметов,Патологиялық анатомия,1993 ж.87 б.ISBN 5-630-00264-3
**Пагода** - Ежелгі Шығыс елдеріндегі діни құрылыстың бір түрі. Пагода Буддалардың діни заттарын сақтайтын бір орын, әрі қасиетті ғибадатханасы еді. Ол әр түрлі үлгімен тұрғызылған. Пагоданы 6, 8, 12 қырлы етіп салу кең тараған.
Құрылыс материалы:

* ағаш,
* қыш,
* тас,
* металл

Пагоданы тұрғызу тұңғыш рет б. з.-ның алғашқы ғасырларында Қытайда пайда болып, Вьетнам, Корея, Жапонияға тараған

Пагода архитектурасы туралы «Японская художественная традиция» атты кітабында Т. Григорьева «*В архитектуре пагоды запечатлён принцип цикличности, круговращения по спирали, который является универсальным для Дальнего Востока, который можно обнаружить и в храмовой архитектуре, и в классических повестях, и в знаменитых поэтических антологиях, и в структуре отдельного стихотворения, потому что таков принцип видения мира*» -дейді.

Дереккөздер
-----------

Алматы-кітап, 1997 ж. 9-том
**Шеген құдық** — жер асты суларын пайдалануға арналған гидротехникалық құрылыс. 

Жер бетіне жақын жатқан таза, тұщы суды кішігірім елді мекендерді, мал фермаларын, дала қостарын, т.б. ауыз сумен қамтамасыз ету үшін құдық қазылады. Топырағы бос жерден қазылған құдық қабырғасына қамыс, қоға, қияқ, тал, ағаш, тас, бетон қалайды. Құдыққа су мол жиналу және қыста қатпау үшін құдықтың түбі кең етіп қазылады, аузынан қауғалық қалдырып бекітеді. Шеген құдықтың тереңдігі топырақтың сулы қабатына байланысты. Құдық суы ластанбау үшін ернеуіне қалқа жасалады.

Қазған кезде жер бетінен бастап түбіне дейін сексеуілмен өрілетін құдықты "шегенді" құдық деген. "Шегенді" құдықтың тереңдігі 20-50 метрге дейін жеткен. Сексеуіл жүз жылға дейін шірімейтін болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы, 9-том.
2. ↑   "Созақ өңірі". Сүлеймен Тәбірізұлы. 252-бет. - Алматы: "Дәуір" баспасы, 2007 ж. ISBN 9965-749-84-1.

Тағы қараңыз
------------

* Шегендеу
**Шежірелі өлке** — 2001 жылғы 30 тамыздан бері шығып келе жатқан Шалқар аудандық тәуелсіз газет. 

Меншік иесі - "Мұрагер" ЖШС. Газет шығаруды ұйымдастырғандар "Мұрагер" ЖШС директоры Берік Тағанов пен редакторы Мұқамбетәли Есмағанбетов. Қазақстан Республикасы мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім Министрлігінде 2001 жылы 25 шілдеде тіркеліп, №2161-г куәлігі берілген. Газеттің негізгі мақсаты мен бағыты - өз оқырмандарын ұлттық рухани байлықпен сусындату. Өзі жарық көрген уақыттан бері газет Шалқар өңірінен шыққан хандар, батырлар, арулар, билер, шешендер, ғалымдар, ақын-жазушылар, өнер қайраткерлері, дін өкілдері жайлы мазмұнды танымдық мақалалар жариялады. "Шежірелі өлке" жастар тәрбиесіне айрықша көңіл бөліп, олардың шығармашылығына жеткілікті орын беріп отырады. Ауданның бүгінгі тыныс-тіршілігі, құқық, спорт, медицина, дін, мектеп өмірі, т.б. тақырыптар газет мазмұнын айқындай түседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Шалқар" энциклопедиясы
**Альбомдық лирика** — орта ғасырдағы француз поэзиясының лирикалық жанры. Бұл жанрға жататын өлеңдерге тән басты қасиет-сыршылдық, нәзік сезімге берілу. Бұл қасиет оңаша, өзімен өзі болып отырып сыр шерту, көлденең адамға білдірмейтін ішкі сезімді, жүрек сырын қағазға жазудан келіп шыққан. Осы лириканың поэзияда қалыптасқан үлгілеріне де мұндай қасиет айырықша тән, ақынның көңіл күйін, әсер-сезімдерін көрсетуге көп мән беріледі. Олардың ішінде ең жиі кездесетін махаббат тақырыбына арналған лирикалық өлең - баллада (сюжетсіз түрі) болған. «Жүз баллада кітабы» атты жинақта бірталай ақындардың Альбомдық лирика үлгісіндегі туындылары топтастырылған. 

Кейінірек Франциядан бүкіл Еуропаға тарайды. 18-ғасырдың аяғы мен 19-ғасырдың басында Ресейге келеді. Пушкинге дейін және одан кейінгі орыс ақындарының бірқатары лириканың осы түріне көбірек ден қойған. Альбомдық лириканы әсіресе әуесқой ақындар көп қызықтаған. Санкт-Петербург мен Мәскеудің әдеби салондарының өткен ғасырда альбомдық лирика үрдіс алған болатын. Атағы барлар да, атағы жоқтар да сұлу бикештердің альбомдарына қолтаңбасын қалдыруға тырысқан. Пушкин «Евгений Онегин» романында жеңіл-желпі жазыла салатын альбомдық өлеңдерді келемеждеп сынға алады. Альбомға қосылатын әр өлеңді үлкен талғампаздықпен таңдай білу керек, ал арнайы жазылған ақынның өлеңі болса, ол-қымбат қазына, оны бағалай білу, жақсылап сақтау ұқыптылықтың белгісі деген ойды Мағжан әдемі айтқан:

*Альбом-жүрек, жақын достар қолға алар,*
*Таза жүрек оны оқып, толғанар.*
*«Мен жазайын, мен оқиын»,-деп алып,*
*Шимайласа, жүрекке лас жол қалар.*
Алайда альбомдық лириканың шынайы дарынды ақындар туғызған нұсқалары да аз емес. орыс классиктернің альбомдық лирика үлгісінде жазылған туындылары әлеуметтік сипат алып, маңызды қоғамдық мәселелерді қозғады. Осындай лирикалық өлеңдердің бірі - М.Ю.Лермонтовтың Абай қазақ тіліне шебер аударған Альбомға («Сал демеймін сөзіме ықыласыңды») деген өлеңі. Қазақ поэзиясында альбомдық лирика түріне жақын келетін өлеңдер бірқыдыру.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану терминдер сөздігі / – 3-ші бас.. - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006. - 400 б. - – 9965-776-24-5
**І Жуан** – Португалия мен Алгарвеннің оныншы патшасы. Ависс әулетінің негізін қалаған және «Лорд» атағын Сеутада алғаш болып иеленген. 1364 жылы Ависс орденінің мигистрі болып тағайындалады. 1383-1385 жылдар аралығында І Жуан Португалия патшалығының регенті болған. Бұл дағдарыс кезі болатын. 1383 жылдың қазан айында ағасы **Фернандо** қайтыс болды. Тақ мұрагерлігіне иелік ететін ұлы болмағандықтан, айналасындағылар Фернандоның жалғыз қызы - Беатришке билікті беруге күш жұмсады. Беатриш Кастилия патшасы I Хуан Карлосқа тұрмысқа шыққан соң, Португалия бар болғаны Испанияның провинциясы болып қалды, яғни 1383 - 1385 жылдары саяси анархия кезеңі орын алып, Португалияны бірде-бір патша басқарған жоқ.
1385 жылдың 6 сәуірінде патшалықтың Коимбрада шақырылған кеңесі Жуанды Португалия патшасы деп жариялады. Бұған келіспеген кастиялықтар Жуанды тақтан құлату мақсатымен Португалияға басып кірді. 

1385 жылы кастилиялықтардың әскері талқандалды. 1387 жылы I Жуан Джон Гонтаның қызы Филипп Ланкастерскаяға үйленді. Бұл неке Англия мен Португалияның одағын нығайтты.
**1415** жылы стратегиялық маңызы зор Африканың кеме жүзетін жағалауларын өзіне қаратқысы келген Жуан
мұсылмандардың Сеут қаласына әскери жорыққа шықты. Осы сәтті жорығынан кейін ол басқыншылықсыз, тыныш саясатына қайта оралды.
Жуан елді бейбіт түрде басқарып, елдің экономикалық дамуына барынша күш салды.

Дереккөздер
-----------

Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: "Aруна" баспасы. – 208 бет. – Сер.: "1100 қызықты деректер".
ISBN 978-9965-26-591-4

1. ↑  1100 қызықты деректер ұлы императорлар Ү.Зұлхарова
**Аскиа Мұхаммед** немесе І Ұлы Аскиа 15 ғасырдағы Сонгай империясының үшініші императоры болған. Ол өз мемлекетін нығайтып, Батыс Африка тарихында ең үлкен мемлекеттер қатарына қосылды. Сонгайдың экономикасы барынша гүлдеп, империя Африканың ғана емес, бүкіл араб әлемінің мәдени және саяси орталығына айналды. Аскиа Санкоре университетін салдырды. Осылайша Сонгайдың алтын ғасырын қалыптастырып, «Ұлы император» атанды. Аскиа Сахель билеушілірінің ішіндегі ислам дінін қабылдаған алғашқы билеуші болатын.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1100 қызықты деректер

Тағы қараңыз
------------

* Ортағасырдағы Африка#Сонгай
* Сонгай
**β-Бета-сәулелер** (β-сәулелер, β-бөлшектер). Бета-ыдырау кезінде радиоактивті атом өзектерінен (ядроларынан) әртүрлі жылдамдықтармен (0,986 жарық жылдамдығына шейін жетуі мүмкін) бөлініп шығатын теріс зарядты электрондар мен оң зарядты позитрондар. Бета-ыдырау нәтижесінде атом өзегі (ядросы) өзінің заряд көрсеткіші мен атомдық номерін өзгертіп отырады. Мәселен, өзек (ядро) өз алектронын жоғалтуы нәтижесінде атомдық номерін бір бірлікке көбейтеді, ал бір позитронын жоғалтуы нәтижесінде — бір бірлікке азайтады. Бета-сәулелердің иондандыру қабілеті альфа-сәулелерге қарағанда әлдеқайда төмен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н. Сенатов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет.ISBN 5-615-01738-4
**Ён Чун Хён** – оңтүстік кореялық әнші, актер, және әндердің авторы. BEAST тобының басты рэппері болып табылады. Туған кезіндегі есімі Ён Джэ Сун, бірақ отбасы жағдайларына байланысты, 6 сыныпта оны өзгерткен. Өз мансабын 2007 жылы Xing тобында бастаған. Бірақ, ол лейблымен келісімшарттың құлдық екенін біліп, топтан шығып кеткендіктен, лейблы сотқа шағымданды. Чун Хён сотта жеңіп, алғашқы стажерларын жинап жатқан Cube Entertainment лейблына қосылды. Дебютына дейін AJ әншісінің «Wipe the Tears» атты синглының жазылуна қатысқан.

Ата-анасы оның әншілік мансабына қарсы болғанына қарамастан, Чун Хён 2009 жылы Beast тобымен дебюттайды.

Чун Хён Hyuna әншісінің «Change» атты дебютты жеке альбомының жазылуына қатысқан. Сонымен қатар ол 4minute тобының «Who’s Next?» әнінің жазылуына қатысып, оның рэп бөлімін айтқан. G.NA әншісінің «I’ll Back Off So You Can Live Better» әнінің рэп бөлімін орындаған. 2010 жылы Ён Чун Хён Hyuna, Outsider, Verbal Jint, Ssangchu, Vasco және Zico сияқты әншілермен бірігіп «Faddy Robot Foundation» альбомын шығарды. Альбомның сатылымынан келген ақшаны олар қайырымдылыққа берді.

Чун Хён Young Jee, Navi, Wheesung, Kim Wan Sun, ALi, Baek Jiyoung сияқты әншілерге әннің сөзін жазып, солардың рэп бөлімін орындаған. Соған қоса, ол, Hongki, Jonghun, Simon D-мен бірге M&D тобының «Close Your Mouth» бейнеклипіне түскен. Бейнекөрініс 2011 жылдың 22 маусымында шыққан.

2012 жылдың 3 ақпанында Чун Хённың «Living Without You» атты жеке әні шықты. Оның көмекшісі және әннің композиторы Ким Тэ Джу болды.

2012 жылдың 26 қарашасында Ё Собтың жеке дебютты альбомы «The First Collage» шығады, альбомның продюсері Чун Хён атанды және ол альбомның Caffeine атты басты әнінің рэп бөлімін орындаған.

Beast тобының Hard to Love, How to Love атты екінші альбамының барлық 8 әнінің сөзін Чун Хён мен Ким Тэ Джу жазып, аранжировка жасаған.

2013 жылдың қазан айында Чун Хён мен Ха Дон Кён Джэ Джунның «WWW: Who, When, Why!» атты алғашқы толық альбомының жазылуына қатысқан.

2013 жылдың 13 желтоқсанында Чун Хённың «Flower» атты дебютты мини-альбомы шықты. Бар әндерді Чун Хён жазған.

2014 жылдың 26 наурызында Чун Хён мен Ли Се Ён «I Only Respond To You» атты Ли Сын Хванның бейнеклипіне түкен.

2014 жылы Меган Ли әншісінің «8dayz» атты дебютты әнінің жазылуына қатысты. 11 маусым күні Пак Шин Хеның My Dear атты әні шықты. Әннің рэп бөлімін Чун Хён орындады.

Жеке өмірі
----------

Xing тобында болған кезде белгісіз қызбен кездескен. Бірге түскен суреттерін интернетке жіберген. Компаниясы мен топтың тыңдармандары олардың қатынасына қарсы болғандықтан, олар айырылысады. Осыдан кейін ол бірге түскен суреттері мен Cyworld сайтындағы блогын жояды. Кейін, ол блогын қайта ашады, бірақ бірге түскен суреттері онда болмайды.

2011 жылдың көктемінде KARA тобының әншісі Гу Хара мен Чун Хённың кездесетіні белгілі болды. 2013 жылдың наурыз айында олар айырылысады.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
* 
*
**Фразеологиялық байлаулы мағына** —
сөздің белгілі ғана сөздермен тіркесу арқылы, яғни фразеологизм тіркестерде берілетін лексикалық мағынасы. Сөз өзінің атауыштық мағынасында заттар мен құбылыстарға тікелей бағытталып, қыруар сөздермен тіркесіп айтылуға өте-мөте бейім келсе, Фразеологиялық байлаулы мағынада кез келген сезбен емес, санамалы арнаулы сөздермен ғана тіркесіп қолданылады. Мысалы, қысыр деген сөз төлдемейтін, бойдақ деген езінің тура мағынасында қысыр бие, қысыр сиыр, қысыр мап деп бірқыдыру сөзбен емін-еркін айтыла береді. Ал қысыр сөз деген тұрақты тіркестің құрамындағы қысыр деген сөз бос, мәнсіз деген мағынаны білдіріп, атауыш (еркін) мағынада емес, Фразеологиялық байлаулы мағынада қолданылып тұр. Оның байлаулы мағынасы тек сөз деген сөзбен тіркескенде ғана айқындалады. Қазақ тілінде құлқын деген сөздің тура мағынасы ындын деген ұғымды білдіреді. Осыдан құлқыны құрыды, құлқынның құлы деген фразеологизм тіркестер жасапған. Ал құлқын сәрі деген тұрақты тіркестің құрамындағы құлқын сөзі тура мағынасынан біржола ажырап, өте, тым ерте деген Фразеологиялық байлаулы мағынада жұмсалып отыр. Құлқын сөзі Фразеологиялық байлаулы мағынаға тек сәрідеген сөзбен тіркескенде ғана ие болады. Демек, Фразеологиялық байлаулы мағына тіркесіп айтылған сөздерге тікелей бағынышты болыптурады. Солардың лексика-грамматика тұрғыда өзара тығыз байланысуынан көрінеді. Сондықтан да бұлар тура (еркін) мағынадан ажыратылып, сөздің Фразеологиялық байлаулы мағынасы деп аталады. Фразеологиялық байлаулы мағынаға ие болған тұрақты тіркестердің көбінесе синонимдік баламалары болады. Мысалы, бала жігіт, бала бұрс.Үдегендегі бала сезін жас дегенмен ауыстыруға келеді. Аталы сөз дегендегі аталы сөзін орынды, орнын тапқан жүйелі сөз деуге болады. Су жорға, судай жорға дегенді сутөгілмесжорға, тәрт аяғын тең басқан жорға, шайқалған жорға деуге келеді. Ата қоныс, ата дәулет дегендегі ата деген сөзді байырғы, ежелгі деген синонимдермен алмастыруға әбден болады. Тура мағынадағы сөздердің қолдану шеңбері соншалықты кең, ал Фразеологиялық байлаулы мағынадағы сөздердің қолдану өрісі тар, шектеулі деп, бір-бірін қарама-қарсы қойып айту лексикалық мағынапардың өзара кереғарлығынан шыққан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Фразеологиялық синонимдер** — мән–мағынасы жағынан үйлесе келіп, бірінің орнына бірі балама болып қолданылатын тұрақты тіркестер. Қазақ тілі лексика синонимдерге қандай бай болса, Фразеологиялық синонимдерге де соншалықты бай. Бірақ олар өздерінің стильдік, мағыналық ерекшеліктерін сақтап отырады. Мысалы, аза бойы қаза болды, аза бойы тік турды, азар да безер болды, ат-тонын ала қашты дегенде мән-мағынасы жағынан бір-біріне жақын келгенімен, іштей өзіндік ерекшеліктері бар. 

Сол сияқты алғаны ас болмады, алғаны көзінен шықты, жегені желім болды, жегені желкесінен шықты, ішкен-жегені мұрынан шықты дегендер де белгілі бір ұғымды, жан-жақты сипаттап тұрғанымен, стильдік мәні жағынан бірдей емес. Фразеологиялық синонимдердер ұғымы жағынан бірінен-бірі сатылап өсіп, күшейіп отырады. Мысалы, көз (кірпік) ілмеді, көз шырымын алмады, түн баласына кірпік қақпады, түн ұйқысын төрт бөлді, көрер таңды көзімен аттырды дегенде әрбір Фразеологиялық синонимдернің алдыңғысынан соңғыларының қарқыны басым болып келеді. 

Фразеологиялық синонимдер сындық және үстеулік мағынада да кездеседі. Мысалы, сулулықты бейнелегенде: ай десе аузы бар, күн десе көзі бар, туған айдай, үріп ауызға салғандай, ай қабақ, алтын кірпік, қызыл ерін, еліктің баласындай, қыздың баласындай, ай мен күндей\ байлық, туралы: төрт түлігі сай, төрт құбыласы түгел, бес енесі бестен, не ішем, не жейім демейді, ішкені алдында, ішпегені артында, үріп ішіп, шайқап төгіп отыр; қатты ауырып жатқан адам жайлы: әл үстінде, өлім халінде, өлім аузында, өлі мен тірінің арасында, бір аяғы жерде, бір аяғы көрде деген тіркестер қолданылады. Фразеологиялық синонимдер керкем образ жасауда жиі қолданылады. 

Сондықтан бұлар тілдегі кез келген стильде тапғаусыз қолданыла бермейді. Бұлар көбіне көркем әдебиетте жиі қолданылады. Тілдегі лексикалық синонимдер мен Фразеологиялық синонимдер екеуі екі түрлі атапғанымен, түптеп келгенде, бір мақсатқа қызмет етеді. Ол мақсат ойлаған ойды нақты жеткізе отырып, жан-жақты баяндау болып табылады. Фразеологиялық синонимдер тәрізді тілдегі мақал-мәтелдер де бір- біріне синоним болып жумсалады. Бір ойды білдіру үшін мағыналас, мәндес бірнеше мақал-мәтел қолданылады. 

Мысалы, біреуге мап қайғы, біреуге жан қайғы; қасапшыға мал қайғы, қара ешкіге жан кайғы; мысыққа ойын керек, тышқанға өлім керект. б. Бұл мақалдар үш түрлі құрылымда келгенімен, айтайын деген негізгі ой біреу ғана.  
Мақал-мәтелдердің өзді-өзіне синоним болуы Фразеологиялық синонимдерге ұқсас. Айырмасы тек мағынасында. Фразеологиялық синонимдер жеке сөздің орнына жүріп, соның білдіретін ұғымын білдірсе, мақал-мәтелдер тұтас сөйлемдік қызметте жұмсалып, әрқайсысы аяқталған ойды білдіреді. Мақал-мәтелдердің синонимдік қатынасы айтайын деген ой-пікірдің сарындас, үндес келіп, бір жерден шығуында.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Құммола** – Бәле (Бәлі) тауларының солтүстік-шығысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Ақжал кентінің оңтүстік-батысында 28 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 780 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км-ге созылған, енді жері 1 км. Беткейі тегіс келген. Тау етегінде қорымтастың мол үйінділері шрғырланған. Солтүстігінде Керегетас, оңтүстігінде Қызылтас, батысында Жалпақтау, шығысында Ақшоқы таулары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Таудың қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, көде, селеу, жусан, кермек, көкпек, тобылғы, қараған, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Нейтрино** (италияның neutrіno – кішкене нейтрон), (n) – жеңіл (массасы болмауы да мүмкін), спині 1/2-ге (ћ-бірлігінде) тең электрлік бейтарап бөлшек; тек әлсіз және гравитациялық өзара әсерлерге ғана қатысады. Нейтрино лептондар класына жатады, ал статистикалық қасиеттері бойынша фермиондар болып табылады. Нейтриноның үш типі белгілі: электрондық (е), мюондық , Нейтринолардың әрқайсысы басқа бөлшектермен әсерлескенде өздеріне сәйкес зарядталған лептондарға айнала алады. Оң Нейтрино сол Нейтриноға қатысты антибөлшек болып табылады. Олар антинейтрино деп аталады. Нейтрино жөніндегі түсінікті 1930 жылы швейцар физигі В.Паули β-ыдырау кезіндегі электрондардың үздіксіз энергетикалық спектрін түсіндіру мақсатында енгізді. Ол теория бойынша Нейтрино позитронмен, ал антинейтрино электронмен бірге жұп болып туады (мюондық,антинейтрино және Нейтрино осылайша анықталады). Нейтрино мен антинейтрино шашырағанда өз кезегімен белгілі бір таңбалы электр заряды бар лептон туады: Нейтрино – теріс, ал антинейтрино – оң зарядты лептонды туғызады.

Сілтемелер
----------

* Электрон
* Позитрон
* Гравитация
* В.Паули

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
Нейротрансмиссия
----------------

**Синаптикалық тасымалдау** - жүйке импульстардың таралуына байланысты синапста болатын электрлік қозғалыс. Әр жуйке жасуша нейромедиатарды пресинапсты нейрондардан немесе терминальдық түбтерден немесе постсинапстық нейроннан немесе дендриттің қайталама нейроннан қабылдайды және осы процессті қайталайтын, бірнеше нейрондарға тасымалдайды, сол арқылы, импульс толқындарын белгілі бір дене мүшеге немесе арнайы нейрондар группаларына таратады.
Жүйке импульстары сигналдарды тарату процессін атқарады. Осы сигналдар орталық жүйке жүйесінен жіберіледі де, соматикалық жүйке жүйесіне эфференттік және афферентті нейрондары арқылы тегіс, бұлшықет ұлпасын және жүйрек бұлшықеттерін үйлестіру, бездердің секрециясы және дене мүшелерінің қызмет етуіне, ұзақ мерзімді тіршілік етуіне, сүтқоректілер сияқты, көпжасушалы омыртқалыларға маңызды.
Нейрондар, жуйке импульстарын тарататын, нейрондық желілерді қалыптастырады. Әрбір нейрон басқа нейрондармен кем дегеннен 15000 қосылыстарды қалыптастырады. Нейрондар бір-бірімен тіркеспейді, алайда, синапс деген тіркесу нүктелерін құрайды. Нейрондар ақпаратты жүйке импульстары арқылы жібереді. Нейрон импульсы синапсқа жеткен кезде, басқа жасушаларға әсер ететін, және тежеуге мен қозуға келтіретін, медиаторлардың бөлуіне келтіреді. Келесі нейрон көптеген басқа нейрондармен қосылына алады, ал қозу процессі қысымшыл процессінен басым болған жағдайда, аксон негізінде әрекет потенциалы дамиды, осылай, келесі нейронға ақпарат жеткізу арқылы жадыға немесе әрекетке келтіреді.

Конвергенция және дивергенция
-----------------------------

**Синаптикалық табыстау** ақпараттың конвергенциясын да, дивергенциясын қамтиды. Бастапқыда, бір нейронға көптеген басқа нейрондар әсер етеді де, ақпараттың кіре-берісте конвергенциясына келтіреді. Содан кейін, нейрон жауап береді, сигнал көптеген басқа нейрондарға таралады да, шыға-берісте дивергенцияға келтіреді. Осы нейрон көптеген басқа нейрондарға әсер етеді.

Синаптикалық табыстау
---------------------

**Синаптикалық табыстау** – бір жүйке ұшынан бірнеше нейромедиаторлардың бөлінуі. Синаптикалық табыстау постсинапстық рецепторларда күрделі эффектілерді іске асырады, сол арқылы, нейрондар астам күрделі өзара әрекеттерді іске жүргізеді.

Шернияз Жакенов (талқылауы) 19:14, 2021 ж. мамырдың 8 (+06)
**Прамонотеизм** - (алғашқы қауымдық бір құдайға сенушілік) - діннің құдай рухымен пайда болуы және монотеизмнің алғашқы бастауы жөніндегі інжілдік аңызды шындыққа жанастыруды мақсат ететін жалған ғылыми теория. Прамонотеизмнің екі көзі бар ол орыс және ағылшын прамонотеизмі. Россияда 1873-1890 жылдары мистик В.С. Соловьев Прамонотеизм теориясын жариялады. В.С. Соловьев хабарының өз бас пайдасын көздегендік сипатына және келтірген дәлелдерінің сенімсіздігіне байланысты ол, тіпті клерикалдық топтардың өзінде де қолдау таппады. Англияда осы сияқты әрекет алғашында біршама сәтті болды. 1898 жылы британдық журналист және фольклоршы Э. Лэнг "The making of religion" атты монография жариялады. Онда жекелеген қараңғы халықтардың жоғары көк тәңірісіне табынатыны жөнінде бірнеше фактілер келтірілді, бұл Прамонотеизмнің алғашқы бастауын көрсетеді деген жорамал католиктік топтарда қолдау тапты, Венада патер В. Шмидттің басшылығымен дінтану жөніндегі тұтас бағыт ұйымдастырылды. Оның қайраткерлері прамонотеизм теориясын пайдалану үшін этнографиялық фактілерді мұқият жинады, жүйеледі және оларға қайта түсініктеме берді. Прамонотеизм теориясы 20 ғасырдың 50 - жылдарында дау-жанжал жағдайында әшкереленді. Сөйтсе, оның пайдасына алынған этнографиялық фактілер бұрмаланған болып шыққан. Мамандар бір құдайдың жоғары көк тәңірісі немесе рух идеясының дін тарихында қоғамның әлеуметтік құрылымы күрделіленуіне байланысты біршама кейінірек пайда болған құбылыс екенін дәлелдеді.

Дереккөздер
-----------


[1]

[2]

1. ↑  Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Фразеологиялық варианттар** — мағына бірлігінде ешқандай өзгешелігі жоқ, құрылым-құрылысы жағынан ұқсас (үйлес) келген тұрақты тіркестер. Фразеологиялық варианттар екі түрлі болады: 1) фонетикалық вариант, 2) лексикалық варианттан Фонетикалық вариантқа тұрақты тіркестің құрамына енген кейбір сөздердің бірде жуан, бірде жіңішке, кейде толық, кейде қысқарып айтылуы жатады. Мысалы, ай дейтін ажа жоқ, қой дейтін қожа жоқдегенді әй дейтін әже жоқ, қой дейтін қожа жоқ деп те айта береді. Мұндағы ай мен әй, ажа мен әже бір-біріне фонетикалық вариант болып есептеледі. Бұлардың екі түрлі болып өзгеріп отыруынан тұрақты тіркестің мағына бірлігіне тигізер ешбір зияны жоқ. Сол сияқты адыра (адырам) қал, әдіре (әдірем) қал деп те айтыла береді. Мұнда бірде жуан, бірде жіңішке, кейде толық (адырам - әдірем), кейде ықшамдалып, қысқарып (адыра-әдіре) айтылып түрғанымен, тұрақты тіркестің мағынасын өзгертуге ешқандай себеп бола алмайды. Лексикалық варианттар фразеологизмдердің арасынан ете жиі ұшырасады. Мысалы, ағама жеңгем сай — апама жездем сай, аға өлсе, іні мүра — аға өлсе, жеңге мұра, адыра қалды — қараң қалды, ажар білдірді — қабақ білдірді, азуы алты қарыс — азуы кере қарыс, ай дала — жапан дала, айтып-айтпай немене — айтып-айтпай не керек, айт-үйт жоқ — ай-шай жоқ, екі удай болды — екі жар болды — екі жақ болды, жас өспірім — жас ұлан — жас түлек т. б. Кей жағасырдайда фразеологизмнің құрамындағы әрбір сөзден әр түрлі варианттар өрбиді. Мысалы, көңілге қуат (медет, медеу) қылды (тутты, етті), көңілден кір (дақ, дық, кірбің, қаяу, қылау) арылды (ашылды, кетті), көңіл ауды (бөлінді, кетті, құлады), көңіл көншіді (жайланды, тынды, орнықты, демеді), көңілін жыртты (жықты, қайтарды, қалдырды), көңілі өсті (сергіді, тасыды, шалқыды) т. б. Лексикалық варианттардың бір-бірінен сәл болса да ерекшелігі байқалады. Сондықтан Бұларды фразеологизмдердің синонимдік тәсілімен түрленуі деп те атауға болады. Варианттарда (фонетикалық, лексикалық) қапайда ең кемі бір сыңары ортақтаса қолданылса, синонимдес фразеологизмдерде ешбір компонент қайталанбайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Праксиология** ( көне грекше: πράξις - «іскерлік» және көне грекше: λογία — «ілім») — әлеуметтанудың әртүрлі іс-қимылды немесе іс-қимылдар жиынтығын, олардың тиімділігін анықтау тұрғысынан зерттейтін саласы. 

Негізін салған поляк ғалымы Тадеуш Котарбинский, басты зерттеу, объектісі әртүрлі еңбек дағдылары мен тәсілдерін практикалық сипатты түрлі ұсыныстар әзірлеу. Праксиология аталған категориялардың тарихымен, сондай-ақ қойылымдардың еңбегін нақты зерттеумен, еңбектің ұйымдастырылу мен мамандандырылу формаларына талдау жасаумен, еңбекті ұйымдастырудың тиімділік дәрежесіне ықпал етуші субъективті кейде (сирек болса да, объективті) факторлармен айналысады. Праксиология индивидтердің, сондай-ақ индивид пен ұжымның өндіріс процесіндегі өзара істестігін зерттейді[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Философиялық сөздік / Р.Н. Нұрғалиев, Ғ.Ғ.Ақмамбетов, Ж.М.Әбдільдин,т.б.- Алматы:Қазақ энциклопедиясы, 1996.- 526
Смит Доди.jpg
**Доди Смит** (1896-1990) аралығында өмір сүрген жазушы.
Доди отбасында жалғыз бала болған, оның әкесі банкта менеджер болып қызмет істеген, 1898 жылы Дороти екі жасында әкесінен айрылған. 1910 жылы Доудидың шешесі Эмма күйеуге шығып, 14 жасар қызымен Лондонға көшіп кетеді. 1914 жылы Доуди драмалық өнер академиясына оқуға түседі. Ол алғашқы рөлін Артур Пинеро "Ойыншылар" атты пьесасында ойнаған. Театрда бірнеше рөлдер ойнаған, актерлық мансабын жалғастырған, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде фронт бригадасына қатысқан, солдаттар алдында өнер көрсеткен.1939 жылы Смит күйеуге шығады, 1987 оның күйеуі дүниеден озады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде отбасысы АҚШ-та тұрған, бірақ Доуди Англияны сағынған. Алғашқы романын, "Мен құлып алдым" Пенсильванияда жазған.Ең көп әйгілік берген "101 далматинец" атты романы, одан әйгілі мультфильм "Уолт Дисней" студиясы түсірген.1990 жылы Смит қайтыс болған, оның денесі кремацияланған.

Дереккөздер
-----------

* Мұрағатталған 6 наурыздың 2014 жылы.

Тағы қараңыз
------------

* Мұрағатталған 28 сәуірдің 2014 жылы.
Патшалық Ресейдің жазалаушы отряды мен Торғай көтерілісшілерінің қарулы қақтығысы. 1917 жылы 18 ақпанда Қарақоға болысының 6-ауылын ойрандаған полковник Тургенев отрядының 300 солдаттан тұратын алдыңғы тобын 21 ақпанда 1000 сарбаз, қырық мергенмен Әбдіғапар ханның інісі, Уәли Жалмағамбетұлы Бестамақ деген жерде қарсы алды. Хан Досан Қарабайұлы мен Кәрбоз Қабақұлы бастаған, құрамында 30 мергені бар тағы да бір мыңдықты аттандырды. Екі сағатқа созылған ұрыстан кейін пулемет оғы мен зеңбірек жарылыстарына шыдай алмаған сарбаздар Тургеневтің негізгі күштері жеткенін білген соң дереу шегініп кетті. Жазалаушылар Құмкешу ауылына кіріп, қақаған қыста кемпір-шал, бала-шағаны далаға айдап шығып, адам төзгісіз зұлымдықтар жасады. Ауылда қанды қырғын салып, жас қыз-келіншектерді зорлады, жүкті әйелдердің ішін жарып, мал-мүліктерін тонап әкетті, жолшыбай Қамысбайдағы ауылға соғып, мұнда да ойран салды, жазықсыз адамдарды атып, шауып өлтірді. Тургенев бастаған үлкен жазалаушы отрядтың келгені туралы Жыланшықтағы сарбаздарға суыт хабар жеткізілді. Аманелді жер жағдайының соғысқа қолайсыздығын ескеріп, негізгі күштерін Байғабыл, Алакөл, Кемер арқылы Үрпек ауылына топтастырды.

Дереккөздер: Торғай елі. Энциклопедия. Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл