recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ащыойыл** – Ойылдың сол саласы

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Байғанин, Ойыл аудандарының жерінде. Ұзындығы 114 км, су жиналатын алабы 5210 км2.

Бастауы
-------

Шилісай, Шұбаржылан өзендерінің тоғысқан жерінен бастап Ащыойыл деп аталады. Құрман аулының тұсында Ойылға құяды.

Гидрологиясы
------------

Көктемде құятын негізгі салалары – Ащыөзек, Қандыағаш, Жарлы, Қаңбақтысай, Қуырдақты. Аңғарының ені 0,3 – 1,5 км-ге, ал жардың биіктігі 1,5 – 2,5 м-ге жетеді. Қар суымен толығады. Суы қарашаның басында қатып, наурыздың аяғында мұзы ериді. Көп жылдық орта су ағымы 2,0 – 2,5 м3/с. Суында шортан, табан балық бар. Төменгі ағысында жайылымдарды суғаруға пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ащыөзек**  – Балқаш алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз және Қарағанды облысы Ақтоғай аудандары жерінде. Ұзындығы 108 км, су жиналатын алабы 8600 км2.

Бастауы
-------

Балқаш көлінің солтүстігіндегі Қалмақеміл, Түлкілі тауларындағы бұлақ, қайнарлардан (110-нан астам) басталып, Тұрламбек бейітінің солтүстік-батысында 8 км жетпей тартылып қалады.

Гидрологиясы
------------

Арнасы тар, көктемгі қар суы кезінде ағысы байқалады. Жаздың ыстық айларында арнасы құрғап қалады. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Өзен мал суаруға, жайылмасы қысқы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Полторацк округі** — 1924 жылдың желтоқсанынан 1926 жылдың тамызына дейін болған Түрікмен КСР-нің әкімшілік бөлініс бірлігі. Әкімшілік орталығы — Полторацк қаласы.

1924 жылы Красноводск және Полторацк уездерін біріктіру арқылы құрылды.

Бастапқыда: Красноводск және Полторацк деген 2 уезге бөлінді.

1925 жылы қаңтарда уездердің орнына 5 аудан: Гинцбург, Қазаншық, Қызыларбат, Красноводск, Полторацк құрылды. 1925 жылы мамырда Атрек ауданы құрылды.

1926 жылы қаңтарда Қарақала және Бәһерден аудандары құрылды. Полторацк ауданы Безмейін болып өзгертілді.

1926 жылы тамызда округ таратылып, оның аудандары Түрікмен КСР-нің тікелей бағыныстылығына берілді.

1926 жылғы халық санағы бойынша 264,4 мың адам болды. Соның ішінде түрікмендер — 73,2%; орыстар — 15,8%; армяндар — 3,1%; парсылар — 1,6%; украиндар — 1,2%; әзербайжандар — 1,1%.

Әдебиет
-------

* *Кулиев О.* Түрікменстанның әкімшілік-аумақтық құрылымы: (XIX ғ. басы - 1980 ж.) —  Ашхабад: Ылым, 1980. — 319 б.
**"Ғылым"** - республикалық ғылы­ми әдебиеттер баспасы. Қазақстан Ғылым Академиясының Төралқасының шешімімен 1946 ж. Алматыда ұйымдастырылған. 1992 жылға дейін "Наука" баспасы аталған. Алғашқыда редакциялық-баспа кеңесін Қ.Сәтбаев басқарған. Тұңғыш директоры Б.Я. Нинбург. 1948 ж. 17 қарашада Қазақстан Ғылым Академиясының дербес баспасы ретінде қайта құрылды. 1962 ж. Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетке, кейін Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің департаменті (қазіргі ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі) қарасты ғылымы әдебиет­тер шығаратын баспаға айналған.

2001 ж. ҚР Білім және ғылым министрлігінің "Fылым" баспасы болып қайта құрылды. "Ғылым" - республикадағы ең ірі баспалардың бірі. Полиграфиялық базасы, өз баспаханасы бар. Негізінен, ғылымы монографиялар мен жеке және ұжымдық ғылыми-зерттеу жұмыстарын, ҰFA-ның журналдарын, ғылыми-көпшілік, ғылыми-көркем, сондай-ақ, танымдық әдебиеттер, әр түрлі салалық сөздіктер мен анықтамалықтар шығарады.

1946 - 2000 ж. "Fылым" бас­пасынан қазақ, орыс, ұйғыр және басқа халықтар тілінде 31 млн-нан астам данамен 13307 кітап пен журналдар жарық көрді. Абай (2 том), Ш.Ш.Уәлиханов (5 том), Қ.И.Сәтбаев (5 томдық таңдамалы), Міржақып Дулатұлы (2 том), Ыбырай Алтынсарыұлы (3 том) шығармалары, ғылым қайраткерлерінің еңбектері, 10 томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі», 5 томдық «Қазақ КСР тарихы», «Дала уәлаятының газеті», т.б. сияқты іргелі еңбектер – «Ғылым» баспасы жұртшылыққа ұсынған рухани құндылықтар. Баспа шетелдік әріптестерімен тығыз кәсіби байланыс орнатқан.

Суреттер
--------

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Гарам масала
**Гарам масала** (от хинди गरम मसाला, *garam* («ащы») и *масала* («аралас қоспа»)) — солтүстік үнді әдениетінде және басқа азия елдерінің асханасында пайдаланылатын тағам қоспасы. Жеке және басқа тағам дәмдеуіштермен бірге пайдаланылады. «Гарам» сөзі дәмдеуіштің күштілігіне байланысты айтылған, ащылығына (капсаицин құрамына) қатысы жоқ.

Құрамы
------

Гарам масаланың құрамындағы қоспалар
Гарам масала құрамы әр аймаққа қарай өзгеріп тұрады. Әртүрлі рецепттерде түрлі комбинацияларда қолданылуы мүмкін, бірақ ешбір рецептінің басқасына қарағанда артықшылығы жоқ . Бұл қоспалар қуырылып араластырылады.

Гарам масаланың кең тараған құрамының варианттары мынадай: 

* қара бұрыш пен ақ бұрыш
* гвоздика
* балабара жапырақтары (корица малабарская)
* [[Мускат жаңғағы жапырақтары
* қара және ақ тмина тұқымдары
* корица
* қара, қоңыр, жасыл кардамон
* мускат жаңғағы
* бадьян
* кориандр тұқымдары

Кейбір рецепттері бойынша дәмдеуіштер шөптермен араластырылады, кейбірі сірке суы мен, кокос майымен араластырып қою паста жасайды. Кейбір рецепттер бойынша жаңғақтар, пияз бен сарымсақ қосылуы да мүмкін. Кейде қуырылады .

Дереккөздер
-----------



1. 1 2 3  *Rama Rau Santha* The Cooking of India (Foods of the World) —  USA: Time Life Education. — ISBN 978-0809400690.
2. ↑  Khana Khazana
2011 жылы cәрсенбі күні 7 қыркүйекте Ярославль қаласы түбіндегі "Туношна" әуежайынан AKY-9633 рейсімен Минске бағыт алған, бір шақырымдай жерде, әуеге көтеріле бергенде жерге құлап түскен Як-42 ұшағында барлығы 45 адам болған. Осы ұшақпен ҚХЛ өнер көрсететін Ярославльдің "Локомотив" хоккей командасының 37 мүшесі Беларусь еліне ойынға кетіп бара жатқан. Олардың арасында Ресей, Беларусь, Чехия, Словакия, Швеция, Латвия және Канада азаматтары болған.

Ресей президент Дмитрий медведев апат болған жерде
Ұшақ апатынан екі кісі - хоккей клубының мүшесі Александр Галимов пен ұшақ экипажындағы сегіз адамның бірі бортинженер Александр Сизов тірі қалған. Александр Галимов қыркүйектің 12 таңертең Вишневский атындағы хирургия институты ауруханасында көз жұмды.
Ресей мен халықаралық хоккей ойыншылары мінген ұшақ апатынан кейін Ярославль билігі жұма күннен бастап үш күнді қаралы күндер деп жариялады. 
Як-42 ұшағы құлаған жерге Ресей президенті Дмитрий Медведев те барды. Ярославль аймағында жұртшылық сәрсенбіде ұшақ апатында қаза тапқандарды қыркүйектің 9-ынан бастап үш күн бойы аза тұтады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Ресейде ұшақ апатынан тірі қалған екі адамның бірі ауруханада көз жұмды.
2. ↑   Ресей хоккей құрамасының апатына қатысты аза тұтады.
*Басқа мағыналар үшін Қарабас деген бетті қараңыз.*
**Қарабас** — Қарағанды облысы Абай ауданындағы кент.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы – Абай қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 6 км-дей жерде. Жерінің жалпы ауданы 0,8 мың га.

Халқы
-----

Саны (1999, 2009, 2021)| 1999 | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2682 | ▼2484 | ▲3122 | 125,7 | 1236 | ▲2006 | 162,3 | 1248 | ▼1116 | 89,4 |

Тарихы
------

Іргесі 1927 жылы қаланған. 1950 жылдан бастап қала типтес кент. 1961 жылы Абай қалалық халық депутаттар Кеңесінің құрамына кіреді. 1930 жылы Қарабас Карлагтің кақпасы, қоныс аудару пункті болған.

Кәсіпорындары
-------------

Кентте «Қараганданеруд» АҚ (ЖШС «Биофуд» — темір кабылдау, ЖШС «ТА8-2004» - силикаттык кірпіш өндеу, АҚ«Қазақстан Темір Жолы» Қарабас Қарағаңды бөлімінің депосы - электровоз жөне вагондарды жөндеу. РМК *«Еңбек-Қарағанды»* 91 филиалы.

Инфрақұрылымы
-------------

Мектеп, емхана, кітапхана, мәдениет ұйі, АҚ *«Қазпошта»* аудаңдық пошта байланыс филиалы, «Қазақтелеком» байланыс бұйымы, дөріхана, 21 дұқен, асхана бар. «Қазақстан Темір Жолы» Қарағанды бәлімінің Қарабас темір жол стансасы орналасқан. Қабылдау, атқару жолдары Қарағанды көмір бассейнінің онтүстік тобына, «Абай» темір-бетон бұйымдары зауытына қызмет етеді. Темір жолдың 754-ші км жөне Тадды Құдык бөлімшесі Қарабас кентіне қарайды. Қарабас кентінің үстінен Қарағанды—Абай— Жезқазған трассасы өтеді. Кент басқа елді мекендермен автомобиль, темір жолдары арқылы байланысады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
3. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Қарағанды облысы Абай ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 **Абай** •
 Агрогородок •
 Ақбастау •
 Восход •
 Дубовка •
 Есенгелді •
 Жаманжол •
 Жартас (Қарағанды а.о.) •
 Жартас (Көксу а.о.) •
 Жон •
 Жұмабек •
 Көксу •
 Қарабас •
 Қойбас •
 Қоянды •
 Құлаайғыр •
 Құрма •
 Огороды •
 Пахотное •
 Поливное •
 Садовое •
 Самарка •
 Сарепта •
 Северное •
 Спасск •
 Тасзаемка •
 Топар •
 Юбилейное •
 Южное •
 Южный •
 Ягодное •
 Ялта 
 |

 |
Gaston Bachelard
**БАШЛЯР Гастон** ( 1884 - 1962) - француз философы. Неопозитивизм мен логикалық формализм жағдайында "жаңа ғылыми рухқа", классикалық емес ғылымның рухыны сай келетін философияны құруға тырысып, оған диалектиканың өзінше түсіндірілетін элементтерін еңгізді. Ол өз ілімін бірде "қолданбалы рационализм", бірде "диалектикалық рационализм" кейде тіпті "техникалық рационализм" деп атады. Башлярдың еібектерінде қазіргі ғылымға жіне оның қоғамдағы роліне талдау жасау үшін бірқатар құнды идеялар баяндалды. Сонымен бірге материализм мен идеализмді біріктіру, ғылымға танып - білу қабілеті бар ақыл-парасат жасайтын құрылымдардың әлдеқандай жиынтығы деп қарау оны Попперге, Т. Кун тұжырымдамаларына және ең жаңа сыншыл рационализмге жақындатады.

Шығармашылықтары
----------------

* "Жаңа ғылыми рух", (1934);
* "Рационал материализм" (1953);
* "Қолданбалы рационализм" (1962) т. б.

Дереккөздер
-----------


1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік
**Ұлы Жыланшық** – Торғай өзені алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысының Ұлытау ауданы, Қостанай облысының Амангелді және Жангелді аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 426 км. Су жиналатын алабы 2600 км2.

Бастауы
-------

Сарыарқаның оңтүстік-батыс шетіндегі Ұлытау таулы массивінің теңіз деңгейінен 750 м биіктігінен басталып, Ақкөл көліне (еңістігі 65 м) құяды.

Гидрологиясы
------------

Суы мол жылдары орташа жылдық су ағымы бүкіл өзен бойында 3,6 м³/с. Екі саласының бірігуінен пайда болады. Оң жақ саласы — Үлкен Жыланшықтың ұзындығы 163 км (оның салалары: Шағырлы, Ақсай, Шағырлы Жыланшық, сол жақ саласы Дулығалы Жыланшықтың ұзындығы 140 км (оның салалары: Жиделіөзен, Дулығалыөзек, Құлабай). Ұлы Жыланшылыққа сағасынан 263 км жерде қосылады. Жоғарғы ағысында кристалды тақтатастарды кесіп, тік жарлы, тар аңғармен ағады. Тілімделген өзен аңғары беткейлерінде түпкілікті тау жыныстары жалаңаштанып ашылған. Орта ағысында (Қостанай облысы жерінде) өзен жазыққа шығады, аңғары кеңейіп 5 — 10 км-ге жетеді. Оң жақ беткейі тік жарлы (15 – 25 км), терең, тар сайлармен күшті тілімделген. Өзен аңғары негізінен кайнозойдың әр түсті сазды және саздақты тау жыныстарынан түзілген. Оң жағымен 50 – 60 км бойы Аққұм құмын жиектей ағып өткен жерінде және төменгі ағысында құмды және құмдақты грунттар орын алады. Өзен сағасына 30 км қалғанда жайылымдары кеңейіп (су мол жылдары), 8 – 12 км-ге жетеді. Осы жерлерде ұзындығы 5 км, тереңд. 6 м ескі арналар кездеседі. Қайраңдарда тереңдігі 0,3 – 0,5 м, ал иірімдерде 9 м. Төменгі ағысында өзен жайылмаларында тұйық тұзды көлдер немесе сортаңды ойыстар кездеседі. Олардың көпшілігі қуаң жылдары кеуіп қалады. Суы мол жылдары өзен тармақтары оларды толтырып отырады. Қыста қатады, суы тұщы, ауыз суға жарамды. Негізінен мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Бүйен**, *Биен* – Қаратал алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысының Ақсу, Сарқан аудандары жерінде.

Бастауы
-------

Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстігіндегі 4000 м биіктіктегі мұздықтардан басталып, таулы шатқалдардан сарқырай ағып өтеді де, жазыққа шыға ағысы баяулайды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 120 км, су жиналатын алабы 1200 км2. Бастауында ені 150-170 м тар шатқалмен ағады, Қызылту ауылынан төменірек жерде өзен аңғары 500 — 600 м-ге дейін кеңейеді. Жылдық орташа су ағыны 4,05 м3/с (Сағабиен ауылы тұсында). Суы тұщы (150 — 200 мг/л). Жазықта өзен арнасынан тартылған 12 каналмен егістік, бау-бақша жерлері суарылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
**Теңізбай Нәбиұлы Рахымжанов** (Ақадыр ауданы, Өспен ауылы 1946 ж. т.),жазушы , филология ғылымының докторы (1993), профессор (1995), Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1985). Арғын тайпасы Қуандық руының Қареке бөлімінен шыққан КазМУ- дің филология ф акультетін бітірген (1969).1971-1981 ж. ҚР ҒА- ның әдебиет және өнер институтында кіші , аға ғыл. кызметкер , 1981 жылдан Абай атынд. Алматы мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, профессор. 1993 ж. «Қазіргі қазақ романынын поэтикасы» тақырыбына доктрлық диссертация қорғады. Ғылыми зерттеу енбектері әдебиетгану проблемаларын а арналғ ан, бұл салада 60 - тан астам ғылыми енбегі, оның ішіңде 6 монографиясы жарык көрді. «Күн тамшысы » (1973), «Алтын керуен» (1980)
өлең кітаптарынын , «Оралу» (1984) , «Туысқандар» (1984), «Кегілдіртырналар » (1988) әңгіме , повесть жинақтар ының авторы. Әңгімелері мен повестері орыс, белорус , өзбек тілдеріне аударылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 31 шілденің 2019 жылы.
2. ↑  Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014
3. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Шегелек** – Зайсан көлi алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысының Көкпекті ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 51 км, су жиналатын алабы 560 км2.

Бастауы
-------

Қалба жотасының оңтүстік беткейінен бастау алып, Көкпекті ауылынан 4 км шығыста Көкпекті өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Аңғары жоғарғы бөлігінде тар, терең шатқалды, төменде Көкпекті өзені аңғарымен тұтасып кетеді. Арнасы ирелең. Негізінен қар сулары, аздап жаңбыр, жер асты суымен толығады. Сәуір — мамыр айларында тасып, жазда басылады. Суының минералдылығы көктемде 50 — 200 мг/л-ден сабасына түскен кезеңде 200 — 300 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы Шегелек ауылы тұсында 1,23 м3/с.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 том
*Басқа мағыналар үшін Бұқтырма деген бетті қараңыз.*
**Бұқтырма**  – Ертістің оң саласы.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай, Алтай аудандары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 336 км, су жиналатын алабы 12 660 км2. Сағасындағы жылдық орташа су ағыны 214 м3/с.

Бастауы
-------

Оңтүстік Алтай жоталарындағы мұздықтардан бастау алып, Ертістегі Бұқтырма бөгеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Өзен аңғарының беткейлері тік жар, терең шатқалды, аңғарының ені 5 — 6 км, тар жері 0,3 — 0,4 км. Қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Көктемде, жазда тасиды. Мұзқұрсау қарашаның 2-жартысында қалыптасып, әдетте 80-200 күнге созылады. Мұздың қалыңдығы 50-80 см болады. Суы өте жұмсақ әрі тұщы (100-250 мг/л). Өзен арнасымен ағаш тасымалданады, салалары егін суаруға пайдаланылады. Ағысының күштілігіне байланысты Бұқтырма атанған.

Салалары
--------

Басты салалары: Ақбұлақ, Сарымсақты, Ақ Берел, Черновая, Язовая, Бобровка, Черневая, Хамир, Тұрғысын, Коробиха

Флора мен фаунасы
-----------------

Тұнық суында қарауыз, таймен бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Алатау деген бетті қараңыз.*
**Алатау** (2024 жылға дейін — *Жетіген*) — Алматы облысындағы облыстық маңызы бар қала, темір жол стансасы.

Географиялық орны
-----------------

Облыс орталығы - Қонаев қаласынан оңтүстікке қарай 38 км, Алматы қаласынан солтүстікке қарай 54 км-дей жерде, Кіші Алматы өзенінің оң жағалауындағы әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өскен, сұр, бозғылт қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

Халқы
-----

Саны (1999, 2009, 2021)| 1999 | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 13103 | ▲15616 | ▲20418 | 130,8 | 7740 | ▲10259 | 132,5 | 7876 | ▲10159 | 129 |

Тарихы
------

Іргесі 1959 жылы "Рассвет" сүт өндіру кеңшарының құрылуына байланысты қаланды. 1997 жылдан оның негізінде өндірістік кооператив, серіктестіктер мен шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

2024 жылғы 9 қаңтардағы Президент Жарлығымен Жетіген ауылы облыстық маңызы бар қала санатына жатқызылып, Алатау қаласы болып өзгертілді.

Инфрақұрылымы
-------------

2 орта, бір орталау мектеп, клуб, кинотеатр, кітапхана, стадион, мешіт, аурухана, дәріхана, т. б. әлеуметтік инфрақұрылымдар бар. Ауылдың солтүстігінде Жетіген әуеайлағы орналасқан. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль және темір жолдары арқылы қатынасады.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
3. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
4. ↑  Қазақ энциклопедиясы


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАлматы облысы |
| --- |
|  |
| Орталығы: **Қонаев** |
|  |
| Аудандары | 
Балқаш • Еңбекшіқазақ • Жамбыл • Кеген • Қарасай • Райымбек • Талғар • Ұйғыр • Іле | Алматы облысы Байрағы |
|  |
| Облыстық бағыныстағы қалалар | 
Қонаев • Алатау |

 |
**Расул Қыдырәлиұлы Көшербаев** (өзб. *Rasul Xidralievich Kusherbayev*; 12 қаңтар 1987, Жаңажол ауданы, Ташкент облысы) — өзбекстандық саясаткер, редактор және журналис, Олий Мәжілісі Заң шығару палатасының бұрынғы депутаты.

Өмірбаяны
---------

Шанышқылы тайпасы Қарақалпақ руынан шыққан. 

1987 жылы 12 қаңтарда Жаңажол ауданы, Қушяғоч ауылында қазақ отбасында дүниеге келген. Өзбекстан мемлекеттік әлем тілдері университетін халықаралық журналистика мамандығы бойынша бітірген. Еңбек жолын 2007 жылы Либерал-демократиялық партиясының Ташкент облыстық әкімшілігінің жастар бөлімінің меңгерушісі болып бастаған.

2012-2014 жылдар аралығында «Янгийол» (Жаңа жол) газетінің бас редакторы қызметін атқарған. Өзбекстан либералдық-демократиялық партиясының мүшесі.

2014 жылдан Өзбекстан парламентінің төменгі палатасының депутаты. 2020 жылға дейін Инновация, ақпараттық саясат және АКТ-ны дамыту комитетінің мүшесі болды. 2020 жылдың қаңтар айынан бастап Олий Мәжлістің Заң шығару палатасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес және сот-құқықтық мәселелер жөніндегі комитетінің мүшесі.

Ол ашықтықты, сөз бостандығын, соттардың тәуелсіздігін, жеке меншікке қол сұғылмаушылықты және т.б. қамтамасыз етудің белсенді жақтаушысы. Ол сондай-ақ еліміздегі бұқаралық ақпарат құралдарының қызметін ырықтандыру мен нарықтық тетіктерді енгізуді жақтаушы.

Соңғы жылдары ол бұқаралық ақпарат құралдарында университеттерде студенттермен оқу келісім-шарттарын қысқарту, жеке тұлғаларға монополияны жою, халықтың орта және төменгі топтарын қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету, соттардың тәуелсіздігі және т.б.

2022 жыл 23 желтоқсан күні Расул Көшербаев депутаттық қызметін аяқтауын айтты және 26 желтоқсанда Орталық сайлау комиссиясы Олий Мәжліс заң шығару палатасының депутаты Расул Көшербаевтың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату туралы мәселені қарады. Комиссия мүшелері оның өкілеттігін тоқтатуды бірауыздан қолдады.

2023 жылдың 1 ақпанынан бастап Өзбекстан Республикасы Табиғи ресурстар министрлігінде министрдің кеңесшісі қызметіне тағайындалды.

2023 жыл 31 шілде ӨзЛиДеп партия мүшелігінен шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Rasul Kusherbayev deputatlik faoliyatini yakunlamoqda
4. ↑  Deputat Rasul Kusherbayevning vakolati rasman tugatildi (kun.uz)
5. ↑
6. ↑  "Депутатликдан кетган Кушербаев ЎзЛиДеП аъзолари сафидан ҳам чиқди | UzReport.news"
**Кіші шыбыншы** (лат. *Ficedula parva*) – Торғайтәрізділер құстар отрядының шыбыншылар тұқымдасына жататын негізгі туысы біздегі шыбыншылардың ең кішкене шағын денелісі (сегіз-тоғыз немесе он г). Аталықтарды алқымы мен төсінің тат түстер қызғылтсары түсі, ұшы – қара, ақ реңді құйрығы бойынша жақсы танып білуге болады. Аналығының құйрық ұшы – қара, құйрығы – ақ болып келеді. Сібір және Еуропа ормандарында қоныстанады, ал Азияның оңтүстік өңірлерінде қыстайды. Қазақстан аумағынан көктемде және күзде ұшып өтеді. Әсіресе кішкене шыбыншылардың көпшілігі Жайық аңғарымен және Маңғышлақ арқылы ұшады. Арал маңы мен Сырдария аңғары бойында олар аз болады, ал шығысқа қарай тек қана кездейсоқ жарым және жартылары кездеседі. Қазақстан аумағында көктемде – сәуірде, күзде – тамыз немесе қыркүйек және қазан айларында кездеседі. Бұл құс Қазақстан аумағын белгілі бір уақытта ғана кесіп өтеді.

Дереккөз
--------

Құстар энциклопедия

1. ↑  *BirdLife International* *Ficedula parva*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2013). Тексерілді, 26 қараша 2013.
**Хромакей** (ағылшын тілінен - *chroma key*, тура мағынасында «түстердің кілті» деген мағына береді) — екі немесе одан көп кескіндерді немесе кадрларды бір композицияға қиыстыру технологиясы.

**Хромакей** – бір композицияда, яғни бір кескінде екі және одан көп сурет немесе кадрларды арнайы түстер арқылы ажырату технологиясын білдіреді. Бұл технология кино түсіруде және теледидарда терең қолданылады. Бейнені түсіру кезінде объект (адам немесе кез келген зат) бір түстік фонға орнатылады, түсіріп болған соң бейнені монтаждау кезінде объект артындағы біртүстік фонды алып тастап, яғни өшіріп оның орнына кез келген бейнені орналастыруға болады. Объекттің артыңғы қабатына біртүстік фонына кез келген түспен түсіруге болады, дегенмен дүниежүзілік стандарт бойынша жасыл және көк біртүстер қабылданған. Стандартқа сәйкес киноларды түсіруде жасыл түс қолданылады, ал теледидарда көк түс қолданылады. **Ескерту:** егер адамда немесе заттарда сондай түстер бар болса, онда сол жері көрініссіз болып қалады, яғни артыңғы қабаты көрініп қалады.

Бұл – бірнеше бейнені бір композицияға біріктіру. Яғни, хромакей әдісін пайдаланғаннан кейін экранда шын өмірде болмаған жаңа көрініс пайда болады. Бала кезде көбісі бір суретті қиып алып, оны басқа суреттің үстіне жабыстырып ойнағандай хромакей де сол жүйе бойынша жұмыс жасайды. Әр бейне жеке-жеке түсіріліп немесе компьютермен салынады да, кейін бірінің үстіне бірі жабыстырылады. Нәтижесінде толыққанды композиция құрылады.

Телевидение саласында және қазіргі заманғы киноөндірісінің сандық технологиясында қолданылатын түстердің рирпроекциясы. Түсірілім барысында нысан бір түсті түс фонына орналастырылады.

Рир-проекция кезінде кең қолданылатын түстер - жасыл және көк түстер, себебі мұндай түстер адам терісінде жоқ. Алайда, практикалық тұрғыдан қара түс те, ақ түс те қолданылуы мүмкін. Киноөндірісінде аралас түсірілімдер үшін фонның түсі ретінде кең таралған түс - жасыл түс ("Green screen" технологиясы деп аталады), телевизиялық хабарлар үшін көк түс пайдаланылады. Дегенмен рир-экранның түсі режиссердің шығармашылық міндетіне және рир-проецирлеу жүргізілетін жабдықтың сипаттамасына да байланысты болады.

* Хромакей технологиясының пайдаланылу мысалыХромакей технологиясының пайдаланылу мысалы
*

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
* 
* Мұрағатталған 20 шілденің 2021 жылы.
**Тоғызбұлақ** — Алматы облысы Кеген ауданы, Жалағаш ауылдық округі құрамындағы ауыл.

Географиялық орны
-----------------

Алматы қаласынан 264 шақырым, аудан орталығы Кеген ауылынан батысқа қарай 40 шақырымдай (қара жолмен 65 шақырым, тас жолмен 97 шақырым) жерде орналасқан. Тоғызбұлақтың оңтүстігінде Күнгей Алатау, ал солтүстігінде Ағанас жазығы атанған жазық бар. Шығысы Шет Меркі өзенінің аңғарымен шектеседі, батысы жоталы, сайлы дала. Сондай-ақ, Тоғызбұлақтан батысқа қарай 5 шақырым жерде Жалаңаш ауылдық округінің орталығы саналатын Үлкен Жалаңаш ауылы орналасқан.

Ауыл, шамамен, 3 шаршы км көлеміндегі жерді алып жатыр. Ал, шаруашылыққа қолданылатын жерлерді қоса есептегенде, бұл көлем әлдеқайда өседі. Өйткені, ауыл тұрғындары негізінен егін егіп, картоп салу, мал бағу секілді кең аймақ пен жайылымды қажет ететін шаруашылықтармен айналысады.

Халқы
-----

Саны (1999, 2009, 2021)| 1999 | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1448 | ▲1451 | ▼983 | 67,7 | 725 | ▼514 | 70,9 | 726 | ▼469 | 64,6 |

Негізінен Албан тайпасының Сары және Шобал (Таз) аталарының ұрпақтары тұрады.

Инфрақұрылымы
-------------

Маңындағы ауылдармен және аудан, облыс орталықтарымен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ауылда әнші-композитор, сталиндік саяси қуғын-сүргін құрбаны Қапез Байғабылұлы атындағы мектеп, ауылдан шыққан кәсіпкерлер мен ауыл азаматтары бірлесе салған мешіт және бірнеше үлкенді-кішілі дүкен, түрлі шаралар өтетін тойхана бар. Мұнда футбол, шаңғы тебу, волейбол сынды спорт түрлерінен бөлек, бәйге, көкпар сынды ұлттық спорт түрлері де жақсы дамыған. Ол спорттық шараларды өткізуге мектеп алаңы және ауыл маңындағы арнайы орындар бекітілген. Ауыл ортасында ұялы байланыс желісінің мұнарасы орналасқан. Ол мұнара халықтың өзге елді-мекендердегі туыстарымен телефон, интернет арқылы байланысуына септігін тигізіп жатыр.

Мәдениетте
----------

Тоғызбұлақ жайлы ел арасында айтылып жүрген әндер көп. Соның бірі және бүкіл қазақ халқына танылғаны – Қапез Байғабылұлының "Үш Меркі" әні. Бұл әнде сазгер пәлсапалық толғаулар арқылы өзінің өмірін айта келе, Тоғызбұлақтың табиғатын да сипаттайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Алматы облысы Кеген ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақай Нүсіпбеков •
 Ақсай •
 Ақтасты •
 Алғабас •
 Бөлексаз •
 Ереуіл •
 Жайдақбұлақ •
 Жалаңаш •
 Жалаулы •
 Жаңаталап •
 Жаңатасашы •
 Жылысай •
 Жіңішке •
 **Кеген** •
 Кеңсу •
 Көкпияз •
 Қарабұлақ •
 Қарқара (Қарқара а.о.) •
 Қарқара (Шырғанақ а.о.) •
 Құрметі •
 Қызылжар •
 Мойнақ •
 Мыңжылқы •
 Сарыкөл •
 Саты •
 Талды •
 Тасашы •
 Темірлік •
 Тоғызбұлақ •
 Тұйық •
 Түменбай •
 Ұзынбұлақ •
 Шыбышы •
 Шырғанақ 
 |

 |
**Отырар** — Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл, Қарғалы ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Ауыл орталығы – Шәуілдір ауылынан солтүстікке қарай 15 км жерде, ежелгі Отырар қаласының солтүстік-шығысында орналасқан.

Халқы
-----

Саны (1999, 2009, 2021)| 1999 | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1366 | ▼1354 | ▲1496 | 110,5 | 722 | ▲768 | 106,4 | 632 | ▲728 | 115,2 |

Тарихы
------

*Толық мақаласы: Отырар*
Отырардың екі мың жылдық тарихы бар. Мұнда VI-X ғасырда шағын қала болған. Ежелгі Отырар қаласы арқылы өтетін Жібек жолының бір тармағы осы жермен өткен.
Қазіргі Отырар ауылының іргесі 1933-1934 жылдары қаланған. Бұрынғы қоныстан Арыс өзенінің батыс жағындағы Көкмардан төбесіне көшірілген. 1945 жылы Отырар ауылы деп аталады. 1931 жылы алғашында қой өсірумен айналысатын "Отырар" ұжымшары құрылды. 1963 жылы Арыс 60 жылдық атындағы мал өсіретін кеңшардың бөлімшесі болды. 1996 жылдан мақта, жүгері, мал азыктық және бақша дақылдарын өсіретін шаруа кожалықтары жұмыс істейді.

Инфрақұрылымы және экономикасы
------------------------------

Ауыл маңында "Құланның" құмы атты кен орны орналасқан. Кен орнынан Шымкент, Арыс, Түркістан қалаларының емдеу орындарына осы жердің балшығы тасылады. Орта мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, кітапхана, клуб, пошта жұмыс істейді. Ауыл маңында Қоңыртөбе, Мәслихаттөбе, Жалпақтөбе атты ежелгі тарихи-археологиялық орындар қирандысы сақталған. Отырардың шығысынан 2 км жерден Ташкент—Орынбор темір жолы өтеді. Отырарда аудан аумағындағы алғашқы бастауыш мектеп 1931 жылы ашылған. Алғашқы директоры - А. Оспанов. 1968 жылдан орта мектеп ретінде оқушыларды қабылдай бастаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
3. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Түркістан облысы Отырар ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақкөл •
 Аққұм •
 Ақтөбе •
 Ақшоқат •
 Арыс (Қарақоңыр а.о.) •
 Арыс (Отырар а.о.) •
 Балтакөл •
 Бестам •
 Бестораңғыл •
 Ескі Шілік •
 Жанкел •
 Көкмардан •
 Көксарай •
 Көлқұдық •
 Қарақоңыр •
 Қарғалы •
 Қоғам •
 Қостерек •
 Қостүйін •
 Маяқұм •
 Молыке Шойманов •
 Мыңшұңқыр •
 Отрабат •
 Отырар •
 Сарыкөл •
 Сырдария •
 Талапты •
 Темір •
 Ұзынқұдық •
 Шәмші Қалдаяқов •
 **Шәуілдір** •
 Шеңгелді •
 Шілік •
 Шытты •
 Ызакөл •
 Ынталы •
 №37 темір жол айрығы 
 |

 |
**Владимир Васильевич Миколаенко** (укр. Володимир Васильович Миколаєнко; 8 сәуір 1960 жыл, Херсон, Украина КСР) — украин саясаткері. 2014 жылы 25 мамырда өткен Херсон мэрінің кезектен тыс сайлауында ол Херсон қаласының мэрі болып сайланды. Бұған дейін Херсон қалалық кеңесінің хатшысы қызметін атқарған.

Білімі
------

Орта білімді Херсон қаласындағы №16 сегіз жылдық мектепте алған.

15 жасында Херсон балық өнеркәсібі теңіз училищесінің студенті болды. Оқуды бітіргеннен кейін ол теңіз механик-технигі дипломын алды.

24 жасында Херсон техникалық институтының студенті атанды.

30 жасында Севастополь аспап жасау институтында теңіз инженері дипломын алды (мамандығы – кеме электр станцияларын пайдалану).

Отбасы
------

Үйленген, бір қыз өсіріп, екі немере сүйіп отыр.

Қызметі
-------

1979 ж. Техникумды бітіргеннен кейін Владивостоктағы трал және рефрижератор флотының базасына жіберіліп, 1982 жылға дейін кеме механигі болып жұмыс істеді. 1982-1991 жылдары Херсон консерві зауытында жұмыс істеді.

1991 жылдан бастап Херсон облысының балық аулау колхоздары одағының флотында слесарь болып жұмыс істеді. 1993 жылдан 2006 жылдың мамыр айына дейін жеке кәсіпорынның басшысы қызметін атқарды.

1993 - 2006 жж - жеке кәсіпорын - менеджер.

2006 жылдың маусымында Херсон қаласындағы Днепр аудандық кеңесі басшысының орынбасары қызметін атқарды. Сол жылы 5-шақырылымдағы Херсон қалалық кеңесіне, 2010 жылы қайтадан қалалық кеңеске депутат болып сайланды.

2014 жылы 25 мамырда өткен Херсон мэрінің кезектен тыс сайлауында 49 мың 72 дауыс жинап, Херсон қаласының басшысы болып сайланды.

Украинаның шығысындағы ресейшіл наразылықтар кезінде ол Херсондағы арандатушылықтың алдын алу және қаланы лаңкестік сепаратистік топтардың басып алу мүмкін еместігі туралы қатал ұстанымын білдірді.

2015 жылдың күзіндегі жергілікті сайлауда Владимир Миколаенко сайлаудың екінші турында Херсон қала басшысын жеңді. Қалалық сайлау комиссиясының ақпараты бойынша В.Миколаенкоға 37 532 адам (сайлаушылардың 68,3%), оның қарсыласы, "Батькивщина" кандидаты Владислав Мангерге — 15 697 Херсон дауыс берді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Владимир Васильевич Миколаенко: өмірбаяны, айыптау дәлелдері
2. ↑  Миколаенко Владимир
3. ↑  Владимир Николаенко
4. ↑  Миколаенко Владимир Васильевич
5. ↑  Досье/Тұлғалар/Миколаенко Владимир Васильевич
**Табылғаты**, *Табылғыты* – Күнгей Алатауының шығыс сілеміндегі асу.

Географиялық орны
-----------------

Қазақстан (Алматы облысы Райымбек ауданы) мен Қырғызстанның шекарасында.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2914 м. Солтүстік етегінен Үлкен Талдыбұлақ, Кеңсу өзендері бастау алады. Батысында Кеңсу, шығысында Тұқымбұлақ асулары орналасқан. Күнгей
Алатаудың солтүстігіндегі Жалаңаш, Тоғызбұлақ ауылдары арқылы Қырғызстандағы Ыстықкөл қазаншұңқырына қарай соқпақ жол өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Ассүттіген** (лат. *Lactuca*) – астралылар тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық өсімдіктер туысы; сирек жартылай бұта түрінде де кездеседі.

Еуразия мен Африкада (аздап Оңтүстік және Солтүстік Америкада) кездесетін 20-дан астам түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарында өсетін 8 түрі (алтай Ассүттігені, бұйра Ассүттіген, егістік Ассүттігені, жабайы Ассүттіген, құлақты Ассүттіген, сібір Ассүттігені, тамаша Ассүттіген және татар Ассүттігені) бар. Ассүттіген – биіктігі 30 – 120 см болатын өсімдік. Сабағы дара, жапырағы кезектесіп орналасқан. Сары, көк не қызғылт түсті гүлдері шашақты гүлшоғырына топтасқан. Тұқымы ұзынша болып келеді. Мамыр – шілдеде гүлдеп, маусым – қыркүйекте жемісі піседі. Жапырағының құрамында көптеген витаминдер болғандықтан Ассүттіген тамаққа пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы I том

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Көсегесі көгергендер(қолжетпейтін сілтеме)
Кушандық баспасөз басшыларының мүсіні

Жеңілген жау ретіндегі сақ жауынгерінің басы юэчжи, Халчаяннан, б.з.д. 1 ғ.

 Бодхисаттваның басы Халчаяннан шыққан ханзаданың портретіне ұқсайды делінеді. Филадельфия өнер мұражайы.
 Халчаянның тағы бір терракоталық мүсіні, б.з.д. I ғасыр — б.з. I ғасыр. Термез археологиялық мұражайы.
**Халчаян** (өзб. *Xolchiyon*) — б.з.д 1 мыңжылдықтың ортасынан өмір сүрген көне қала және 3 ғасырдың соңына дейін Өзбекстан Республикасы Сұрқандария облысы Денау ауданы аумағында.

Археология
----------

Халчаян қирандылары Сұрқандария облысы Денау ауданы аумағында, Сұрхандария өзенінің аңғарында, Әмудария өзенінің саласы, ежелгі Оксус орналасқан. Мұндағы қазба жұмыстары 1959-1963 жылдары Г. А. Пугаченкованың басшылығымен жүргізілді. Бұл жұмыстардың барысында ормен қоршалған бекініс қабырғасының қалдықтарын, қала тұрғындарының үйлері мен сауда аудандарын табуға болады. Сәулет стилі эллиндік дәстүр мен жергілікті, бактрия сәулетінен симбиоздың бір түрі болып табылады. Ерте кезеңдегі (б.з.д. 1 ғ.) ашық Кушан сарайында реалистік сипатта жасалған фрескалар және саз балшық, кескіндеме мүсіндері сақталған. Кушан тарихының басындағы сарай өмірін бейнелейтін қабырға суреттері – патшалардың салтанатты мінулері, сарай қабылдаулары, қарулы атты әскерлердің тарихи маңызы зор. Патшаның, оның отбасы мен сарай дворяндарының шынайы орындалған портреттері де ерекше. Сондай-ақ музыканттар, маскарадшылар және әзілкештермен бірге халықтық мерекелер мен діни рәсімдердің боялған бейнелері табылды.

Халчаянның қазбалары кезінде көптеген бірегей археологиялық олжалар табылды: терракоталық мүсіндер, керамикалық ыдыс-аяқ, монеталар, ежелгі тұрғындардың тұрмыстық заттары.

Халчаянда қалған күріштің жасы қазіргі уақытқа дейін 1714–1756 жылдар.

Галерея
-------

* Халчаяннан табылған заттардан

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Rowland, Benjamin (1971). "Греко-бактрийское искусство и Гандхара: Халчаян и бодхисаттвы Гандхары". *Archives of Asian Art* **25**: 29–35. ISSN 0066-6637.
2. ↑  *Guanhan Chen* et al. Kushan Period rice in the Amu Darya Basin: Evidence for prehistoric exchange along the southern Himalaya, Science China Earth Sciences (2020). DOI: 10.1007/s11430-019-9585-2

Әдебиеттер
----------

* Пугаченкова Г. А. *Халчаян.* *Солтүстік Бактрияның көркем мәдениеті мәселесі туралы*, Ташкент (1966)
* Пугаченкова Г. А. *Халчаян мүсіні*, Мәскеу (1971)
**Ренгтендік түтікше** — Рентген сәулелерін алуға арналған электрвакуумдық құрал. Ренгтендік түтікше металл электродтар орналастырылған вакуумдық шыны баллон балып табылады. Ондағы К катод - электрондарды алу үшін және А анод - оларды тежеу үшін орналастырылған.

Түтікшенің катодын жоғары температураға дейін қыздырғанда, электрондар энергия алып, катодтың бетінен ұшып шығады. Электродтарды үдету үшін электродқа бірнеше мыңдаған вольт кернеу беріледі. Электродтар арасында күшті өріс пайда болып, катодтан шыққан электрондар үлкен жылдамдықпен анодқа қарай қозғалады. Электрондар ағындарының анод атомдарымен соқтығысуы нәтижесінде, ренгтендік сәуллер пайда болады. Ренгтен түтігінде бұдан басқа суытқыш құралдыр болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Физика және Астрономия: Жалпы білім беретін мектептердің 9-сыныбына арналған оқулық - Астана: "Әлнаир" баспасы, 2013.-304 б.
ISBN 978-601-7335-21-2
**Назира Бердалы** (5.7.1980 жылы туған, Жамбыл облысы Сарыкемер ауылы) - ақын. ҚазҰУ-ды бітірген (2001). Қазір "Қазақстан" ұлттық телеарнасында редактор болып қызмет етеді. Тұңғыш жыр жинағы "Жаңбырлы түн" 2001 жылы жарық көрген.

ҚазҰУ-ні бітірген (2001 жылы). Еңбек жолын "Қазақстан" ұлттық телеарнасында редактор болып бастаған. Қазір "Таңшолпан" шығармашылық бірлестігінің жетекшісі болып қызмет етеді. Өлеңдері республикалық мерзімдік басылым беттерінде, бірнеше ұжымдық жинақтарда жарық көрген. Тұңғыш кітабы "Жаңбырлы түн" (2001).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Төлеубай Үркімбаев** (1889-1956) - ақын.
16 жасынан Жосалы, Жалағаш темір жолы стансасында жұмыс істеген. Шығармалары мерзімді баспасөзде 1929 жылдан жарияланған. Ақынның өлеңдері ("Халық ақындары", 1953; "Ақын
жырлары", 1958) әр жылдары жарық көптеген жинақтарға енгізілген. "Құрмет белгісі" орденімен (1945), бірнеше медальдармен, грамоталармен марапатталған. Ұлы Отан соғысы кезінде өлеңдері майдандық газеттерде жарияланып тұрды. Аудандық, облыстық ақындар айтысына белсене қатысқан. «Қазақстанның XV жылдығы» белгісімен (1935), «Құрмет Белгісі» орденімен (1945) және «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған (1945). Туған ауылы мен Жалағаш аудандық орталығында көшеге Т.Үркімбаев есімі берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Иван Илларионович Кривенко** (1925—2001) — танкист, Ұлы Отан соғысына қатысушы, Кеңес Одағының Батыры (1945), Павлодар қаласының құрметті азаматы

Өмірбаяны
---------

Ермак ауданындағы Марковка (қазір Павлодар облысы, Ақсу ауданының ауылдық аймағы) ауылында 1925 жылғы 5 маусым күні дүниеге келген. Соғысқа дейінгі жылдары тракторшы курсын бітіріп, 1939 жылдан бастап Қашыр ауданындағы «Октябрьский» ауылында тракторшы қызметін атқарды. 
1942 жылы Максим-Горькийлік (Қашырлық) аудандық военкоматпен майданға шақырылды. 
50- гвардиялық танк бригадасы «Т-34» танкінің жүргізуші-механигі (1-ші Беларуссия майданы, 2- гвардиялық танк әскері, 9-гвардиялық танктік корпус).

Ерлігі
------

1945 жылы тосқауылда отырған танкистерге жау танкистері шабуыл жасады. Бірақ біздің танкистер ерлікпен шабуылды жеңіп шығып, 2 неміс танкілерін жойды.

Соғыстан кейінгі жылдар
-----------------------

1946 жылы старшина Кривенко майданнан оралып, Қашыр ауданындағы «Октябрьский» ауылында тракторист – бригадир қызметін атқарды. 1966 жылдан бастап Павлодар трактор зауытында көлік гаражының бастығы және инженер ретінде қызмет етті. 1995 жылы Мәскеуде өткен мерейтойлық шерудің қатысушысы.

Наградалары мен атақтары
------------------------

* Кеңес Одағының батыры (1945)
* 5 ордені бар
* Медальдері бар

Еске алу
--------

* Павлодар қаласындағы көшенің біріне оның аты берілген (1994)
* Жеңіс алаңында Батыр мүсіні орнатылған (2001).

Ескертпелер
-----------

1. ↑  Павлодар облысының мұрағаттық қызметі. Айтулы даталар күнтізбесі(қолжетпейтін сілтеме)

Дереккөздер
-----------

1. Кеңес Одағының Батырлары: Қысқаша өмірбаяндық сөздік / Редакторлық алқаның өкілі И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 дана — ISBN 5-203-00536-2
2. Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар. 2003; Қазақстан, А-А. 1969 (Павлодар ертіс өңірі)
**Суыққанды немесе пойкилотермді жануарлар** — олардың дене жылылығы тұрақсыз, сыртқы ортаға тығыз байланысты өзгеріп отырады. Мысалы бауырымен жорғалайтындар. Қыста суық қанды жануарлар дене температурасының айтарлықтай төмендеуіне байланысты торпорлық күйге түседі.

Физиологиялық сипаттамасы
-------------------------

Суық қанды жануарларда терморегуляция механизмі жетілмеген, бұл гомеотермді жануарларға қарағанда шамамен 20-30 есе баяу жүретін зат алмасу деңгейінің төмендеуімен және олардың жүйке жүйесінің ерекшеліктерімен түсіндіріледі. Дене температурасы әдетте қоршаған орта температурасынан 1-2 °C жоғары немесе оған тең. Температураның жоғарылауы күннің жылуын, қызған беттерден жылуды сіңіру (мінез-құлық терморегуляциясы) немесе бұлшықет белсенділігі нәтижесінде пайда болады.Сыртқы температура қолайлы диапазоннан (оңтайлы) асып кеткенде, суық қанды жануарлар анабиоз күйіне ену арқылы әрекет етеді және энергия шығындарының төмендеуіне байланысты температуралық стрессті бастан кешіреді.Пойкилотермді жануарлардың негізгі кемшілігі - оптималдыдан төмен температурада жануарлардың баяулығы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
**Войцех Томаш Щенсный** (пол. *Wojciech Tomasz Szczęsny*; 18 сәуір 1990, Варшава, Польша) — поляк футболшысы, Италияның Туриндік "Ювентус" футбол клубының қақпашысы.

Жастық шағы
-----------

Футболмен айналыспас бұрын, Щенсный бал билері мен найза лақтыруды үйреніп жүрген. Оның әкесі Мацей — Польша құрамасының бұрынғы қақпашысы, ал оның ағасы Ян — Польша чемпионатының жетінші дивизионында Гвардия Варшава клубында ойнайтын қақпашы. Варшавадағы «Агрыколя» клубының шәкірті болып табылады. Бірақ 16 жасында Легия футбол клубының бапкерлерін таңғалдырып, олар оған лагерьде жаттығуға рұқсат береді.

Клубтық мансабы
---------------

### «Арсенал»

2006 жылы Щенсный «Арсеналға» көшеді.
Легия үшін достық ойындарындағы Войцеха ойыны Арсенал өкілдерінің назарына түсіп, олар тез арада жас қақпашыны зеңбірекшілер қатарына көшу туралы келіседі. Компенсации ретінде «Легия» 200 000 фунт стерлинг алды. Арсенал академиясында Войцех өзін жақсы жағынан көрсетіп, негізгі құрамадан Ли Бутчерді шығарып тастайды. 2007 жылдың жазында лондондық командамен кәсіпкерлік келісімге қол қояды. 2007/08 поляк қақпашысы Арсенал жастар командасы үшін 23 матч ойнайды. Олар Англия жастар 

чемпионатының өз группасында бірінші орын алады. 2008 жылдың қыркүйек айында Щенсный Арсеналмен жаңа көпжылдық келісімге қол қояды.

Жетістіктері
------------

**Командалық**

**«Арсенал»**

* Англия кубогы: 2013/14, 2014/15
* Англия суперкубогы: 2014

**«Ювентус»**

* Италия чемпионы: 2017/18, 2018/19, 2019/20
* Италия кубогы: 2017/18
* Италия суперкубогы: 2018

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑

Сілтемелер
----------

* Войцех Щенсный (90minut.pl)
**Ахмет Жүнісов** 1926 жылы 20 маусымда бұрынғы Семей облысының Ақсуат ауданындағы Қызылтас аулында дүниеге келген. Бала шағында шекара ауып, жастық шағы ҚХР – да өтті. 1947 жылы Үрімжі қаласындағы педагогикалық институтты бітіргеннен кейін, ол 1961 жылға дейін Шыңжан өлкелік «Шұғылы» журналының бас редакторы қызметін атқарып, алыс жердегі қазақ әдебиетінің өсіп-өркендеуіне үлкен үлес қосып, көшбасшылық жұмыс жасады.

Оның алғашқы әңгімелері 50-ші жылдардың бас кезінен бастап жарық көреді. Шыңжан баспасынан шыққан алғашқы әңгімелер жинағына енген шығармалары кезінде қытай, ұйғыр тілдеріне аударылған. Жазушылардың Пекинде өткен съезіне қатысып, зор беделге ие болған соң, Шыңжаң өңірінде Жазушылар одағын құруға тікелей ат салысады. Бірақ Қытайда басталған Мәдени революцияның кесірі белгілі жазушылар мен ақындарға «ұлтшыл» деген қара күйе жағылып, түрме қаупі төнгеннен кейін, туған жері Қазақстанға кетуден басқа жол қалмайды. Сөйтіп 1961 жылы ата мекеніне қайтып оралғаннан кейін Ақсуат селосындағы орта мектепте ұзақ жылдар бойы әдебиет пәнінен дәріс береді.1995 жылы «Ана тілі» газетінде жұмыс істеді.

Шығармалары
-----------

Зейнеткерлікке шыққаннан кейін, соңғы жылдары Алматы қаласына қоныс аударған еді. Елге оралған соң ұстаздық ете жүріп, ол шығармашылық жұмыспен айналысты. «Жанасыл», «Өмір іздері», «Аласапыран кез», «Жолаушы» жинақтарында қазақтың басынан кешкен ащы оқиғалары баяндалған. Жазушының ең сәтті шыққан туындысы – «Пәниден бақиға дейін» атты кітабы. Бұл қазақтың ұлттық салт-дәстүрі, ұлттық спорт ойындары жайындағы танымдық еңбек.

Жазушы драматургия саласына да қалам сілтеп, он шақты пьеса жазды. Мыңға жуық публистикалық мақала, екі жүздей әңгіме, он шақты повесть, үш романның авторы.

Әдебиет
-------

* Қазақстан жазушылары ХХ ғасыр : анықтамалық. - Алматы : Ана тілі, 2004. - 392 б. - Жүнісов Ахмет: б. 140.
* Қазақ әдебиеті  : энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы : Аруна, 2005. - 576 б. - Жүнісов Ахмет: б. 233.
* Қазақстан жазушылары  : анықтамалық / жауапты ред. Б. Шаханұлы. - Алматы : Ан-Арыс, 2009. - 480 б. - Жүнісов Ахмет: б. 176-177.
* Шығыс жұлдыздары  : энциклопедиялық анықтамалық. Т. 1 : Сөз зергерлері. Мәдениет майталмандары. - Астана : Фолиант, 2011. - 304 б. Жүнісов Ахмет: б. 79.

Шығыс Қазақстан Облысы  : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. - 848 б. - Жүнісов Ахмет: б. 361.

Белгілі жазушы Ахмет Жүнісов 1998 жылы 72 жасқа қараған шағында дүние салды.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

2. А.С.Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан Облыстық Кітапханасы
**Шәуілдір** — Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл, аудан (1934 жылдан) және Шәуілдір ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Облыс орталығы – Түркістан қаласынан оңтүстікке қарай 72 км жерде, Арыс өзені мен Д. Алтынбеков атындағы канал бойында орналасқан.

Халқы
-----

Саны (1999, 2009, 2021)| 1999 | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 8561 | ▼8428 | ▲10195 | 121 | 4205 | ▲5097 | 121,2 | 4223 | ▲5098 | 120,7 |

Инфрақұрылымы
-------------

Кентте Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция базасы негізінде 1980 жылы «Отырар» мемлекеттік археологиялық қорық-мұражайы құрылды. Әбу Наср әл-Фараби атындағы Отырар-Арыстанбаб мұражай кітапханасы ұйымдастырылған. Мәдениет сарайы, 9 кітапхана, 2 мешіт, «Ақ барыс» спорт залы, «Қарлығаш» кинотеатры, «Жұлдыз», «Жібек жолы» мейрамханалары, «Барыс» мақта қабылдау пункті, Шәуілдір СЭС-ы, 6 орта, музыка, спорт мектептері, «Балдырған» бала бақшасы, «Бала өмір» емханасы, ауданы аурухана бар.

Шаруашылығы
-----------

Шәуілдірде 27 ӨК, 75 шаруа қожалықтары, 8 тұрмыстық қызмет көрсету, 3 сауда орны, нан, өсімдік майын шығару цехы, т.б. мекемелер жұмыс істейді.

Ауылдың атақты адамдары
-----------------------

Кенттен академик, Халық Қаһарманы Мұхтар Әлиев, академик Рахманқұл Бердібаев, Орта Азиядағы тұңғыш чекист, үш мәрте Қызыл Ту орденінің тұңғыш иегерінің бірі – Абдолла Жармұханбетов, Түркістан АКСР-і Халық Комиссарлар Кеңесінің Председателі Абылай Серғазиев, ақын жазушылар Саттар Асқарұлы Ерубаев, Көпен Әмірбеков, Әселхан Қалыбекова, Бекарыс Шойбеков, т.б. көптеген танымал, атақты адамдар шыққан. Шәуілдірден 8 км жерде ескі Отырар қаласы және Арыстан баб мешіті орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
3. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Түркістан облысы Отырар ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақкөл •
 Аққұм •
 Ақтөбе •
 Ақшоқат •
 Арыс (Қарақоңыр а.о.) •
 Арыс (Отырар а.о.) •
 Балтакөл •
 Бестам •
 Бестораңғыл •
 Ескі Шілік •
 Жанкел •
 Көкмардан •
 Көксарай •
 Көлқұдық •
 Қарақоңыр •
 Қарғалы •
 Қоғам •
 Қостерек •
 Қостүйін •
 Маяқұм •
 Молыке Шойманов •
 Мыңшұңқыр •
 Отрабат •
 Отырар •
 Сарыкөл •
 Сырдария •
 Талапты •
 Темір •
 Ұзынқұдық •
 Шәмші Қалдаяқов •
 **Шәуілдір** •
 Шеңгелді •
 Шілік •
 Шытты •
 Ызакөл •
 Ынталы •
 №37 темір жол айрығы 
 |

 |