recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Сәрінжіп Әзбергенұлы** (1862-1935), ақын. Арғын тайпасы Қаракесектің Кәрсен руынан. Шет аударғандағы Тағылы тауының баурайында туған. Жастайынан өнер қуып ақындықты өзіне мұрат еткен. Атақты Нарманбет, Дия қажылардың тұрғылас замандасы. Сәрінжіптің көптеген өлеңі әлеуметтік теңсіздік тақырыбын қамтиды. Қазан теңкерісі басталысымен ақпен қызылдар арасындағы кескілескен ұрыстар жергілікті халыққа үлкен зобалаң туғызған болатын. Сол бірқатар түнек заманда Шу бойына қоныс аударуға мәжбүр болған қазақтардың ата-мекенді қимай қоштасуы Сәрінжіп ақын: «Күн барма қайта оралар кең мекеңге, Бұл жерде бала туып, ер жетер ме, Жөңкіліп жаудан үркіп, аудық қой біз. Еркімен жерін тастап ел кетерме...» - деп суреттейді. Арқаға қайта оралған елмен бірге туған жерге жеткен Сәрінжіп ақын «Жастерек» ұжымшарын ұйымдастырушылардың бірі болған. Ақынның шығармалары кағаз бетін көріп, жарыққа шықпаған Сәрінжіп өзі туған өңірде дүние салып , Тағылының баурайына жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**«Фортуна»** (Fortuna Düsseldorf (ақп.)) — Германияның Дюссельдорф қаласындағы футбол клубы, қазіргі күнде Германия Бундеслигасында ойнайды. Өз алаңындағы ойындарын "Эсприт Аренада" өткізеді.

Тарихы
------

1895 жылы **Turnverein Flingern** («*Турнферайн Флингерн*») деген атаумен құрылды. 1913 жылы қаладағы тағы екі команда — "**Фортуна**" мен "**Дюссельдорф**" өзара бірікті де, «*Дюссельдорфер Фусбалл-Клуб Фортуна 1911*» деп аталды. 1919 жылы жоғарыда аталған «*Турнферайн Флингерн*» осы «*Дюссельдорфер Фусбалл-Клуб Фортуна 1911*» клубымен тағы да бірікті де, қазіргі атауына ие болды.

Жетістіктері
------------

* Германия чемпионы (1): 1933
* Германия кубогы (2): 1979, 1980
* Кубок иелері кубогының финалисі (1): 1979

Атақты футболшылары
-------------------

* Клаус Аллофс
* Томас Аллофс
* Юпп Дерваль
* Уве Ран
* Тони Турек
* Эрих Юсковяк
* Дмитрий Булыкин
* Игорь Добровольский
* Сергей Юран
* Дарко Панчев
* Андрей Воронин

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт
* Фортуна (Дюссельдорф) Мұрағатталған 3 наурыздың 2012 жылы.  (орыс.)
Иф қорғаны
Иф қорғаныныӊ Марсель қаласынан көрінісі
**Иф қорғаны** (фр. ) — Франциядағы Жерорта теңізінің жағалауында орналасқан Марсель қалашығындағы шағын ғана аралда орын тепкен. Бұл жерден Марсель қаласының тамаша көрінісінің куәгері бола аласыз. *Иф сарайының* ең басты құндылығы - атақты жазушы *Александр Дюманың* «Граф Монте-Кристо» романының дүниеге келуіне себепкер болуы. Дәл осы бекіністе *Монте-Кристо* туралы бірнеше фильм түсірілді. Тарихи деректер роман кейіпкерлерінің расымен осы қамалда өмір сүргендігін дәлелдейді. Ал бекініс ішіне Монте-Кристо граф туралы фильмдердің үзініділері көрсетілетін теледидарлар қойылған.

Тарихы
------

1516 жылы Франция королі *І Франциск* кезекті жаугершілік сапарынан келіп, Марсель қаласына қоныс тебеді. Ол қалаға теңіз жақтан қорғаныс жұмыстары жүргізілмегендігін бірден байқап, алаңдай бастайды.

Патша бекер қам жемеген екен, көп уақыт өтпей жатып-ақ, V Карл өзінің қаптаған жауынгерлерімен бірге күтпеген жерден шабуыл жасайды. Бірақ, қала берілмеді. Жау беті қайтысымен, Франциск патша қамал тұрғызуды жоспарлайды. Нәтижесінде, 1527-1531 жылдар аралығында Иф сарайы салынды.Иф өзінің мақсатын толықтай орындап шықты, жауға 1531 жылы тойтарыс беріледі. Құрылыс жұмыстарының басы-қасында болған патша да, жау да, құрылысшылар да қазір өмірде жоқ. Десе де, Иф әлі күнге дейін көзден таса болған емес.

1580 жылы бекініс түрме ретінде қолданыла бастады. Мұнда Францияның ең қауіпті деген жаулары, қылмыс жасаған беделді ақсүйектер отырғызылатын болды. Өйткені, қорғанысы мықты қамалдан қашып шығу мүлде мүмкін емес нәрсе. Түрме тәртібі қатал болғандығы соншалықты, ауыртпалықтарға шыдамаған мыңдаған адамдар өліп кеткен.
ХІХ ғасырда қамал өзінің мәртебесін өзгертті. 1890 жылдардан бастап түрме біржола жабылып, мұражай қызметіне ауысады. Ал 1926 жылдан кейін Иф тарихи ескерткіштер қатарына енді. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында неміс басқыншылары осы жерде штаб ұйымдастырған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Lonely Planet Guide to Marseille. Тексерілді, 25 сәуір 2013.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 3 қарашаның 2014 жылы.
*
**Кіндіктас** – Шу-Іле тауларының орта тұсындағы тау сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Шу және Қордай аудандары аралығында. Қопа аңғары мен Шу өзені аралығындағы суайрық. Абсолюттік биіктігі 1519 метр. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 80 км шамасында созылып жатыр, ені 15 – 20 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Таудың оңтүстік-шығыс бөлігі палеозой гранитінен, солтүстік-батысы тас көмір және кембрий шөгінділерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Беткейі жусан, боз, бұта және эфемер өсімдіктеріне бай. Оңтүстік-батыс беткейінен Шоқпар, Кербұлақ, Теректі, Шатыркөл, т.б. өзендер бастау алады. Баурайы жайылымға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9-том
**"Сәтбек батыр"** - тарихи дастан. 

  

20-ғасырдың бас кезінде шығыстық сарында бірнеше қисса, дастан жазып шығарған ақын Ақылбек Сабалұлы ел ауызында сақталған тарихи оқиға негізінде "Сәтбек батыр" дастанын жазып, Қазан қаласында 1909 жылы "Қисса-и Сәтбек" деген атпен Ш.Хұсайыновтың Университет баспасында, "Қисса-и Сәтбек батыр" деген тақырыппен 1911 жылы ағайынды Кәрімовтар баспасында және 1915 жылы осы қаладағы тағы бір баспада жеке кітап етіп шығарады. 

Ақылбек дастаны және ел ішіндегі әңгімелер ықпалы болса керек, Сәтбек батырдың басынан өткен оқиғаны жырлаған бірнеше нұсқа бар. А.Сабалұлы жазған дастан мен басқа осы іспеттес жыр нұсқаларына ортақ тақырыптық желі - Ресей патшалық үкiметінің қазақ даласындағы зорлық-зомбылыққа негізделген отаршылдық саясатын әшкерелеу. Ертіс өзенінің бойында бейбіт өмір сүріп жатқан Сәтбек ауылынан Жармақ (Ермак) бастаған орыс әскерлерінің еш себепсіз қырып салуы дастан оқиғасына негіз болған да, осы арқылы сапарда жүріп бала-шағасынан қапыда айырылған Сәтбек батырдың ашу-ызасы отарлаушылардың бірін қалдырмай өлтіріп, кек алуымен ғана тынып қоймай, орыс патшасы алдында еш қаймықпай, өз ісінің дұрыстығын дәлелдеп бергендігіне көз жеткізеді. Шығарма оқиғасы одан әрі шиеленісіп, патшаның халық арасында беделі зор батырды шен-шекпен беру арқылы өз мақсатында пайдаланбақ арам ойына бірден тойтарыс қайтарған Сәтбектің бостандық сүйгіш, өз елінің азаттығы жолында жанын пида етуге даяр өр тұлға бейнесі жарқырап көрінеді. Сәтбек батыр жайлы аңыз бен Ақылбек және басқа ақындар жырлаған дастандар өз кезінде ел арасына кеңінен тарап, халықтың отаршылдық бұғауынан азат болуына итермелеген сүйікті шығармасы болған. Ақмолалық Күсембек Байғұттыұлының ел аузынан жинаған "Сәтбек батыр" дастаны мен қарағандылық Зарықбай Елмағамбетовтің Ақмола қаласының тұрғыны Мұстафа деген кісінің жырлауынан жазып алған осы аттас нұсқасының оқиғалары А.Сабалұлы дастанымен ұқсас болса, ғалым Әуелбек Қоңыратбаевтың Алматы облысы өңірінен жазып алған "Сәтбек батырдың әңгімесі" мен "Қазақстан ҒA Тіл және әдебиет институты ұйымдастырылған Семей фольклорлық экспедициясы 1946 жылы Семей облысында хатқа түсірген "Мырза Сәтбек батыр" нұсқаларында сюжеттік айырмашылықтар кездеседі, ал ауыз әдебиетін жинаушы Жұматай Мәдиевтің павлодарлық Нұрғали Бейсеновтің айтуынан жазып алған "Сәтбек батыр" нұсқасында Сәтбек батырды поштада істейтін Паромский деген кісі сотталудан аман алып қалуға көмектеседі. Аяқталмаған осы нұсқалар сақталған Орталық ғылыми кітапхана қорында Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтінтану бөлімінде "Сәтбек батыр" жырының басқа бірнеше нұсқасы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Селебе** Қазір бұл сөзді біз тек пышақ ұғымында түсінеміз. Соңдықтан да болар, түсіндірме сөздікте — ұшы үшкір, үлкен өткір пышақ деген анықтама берілген. «Ол беліндегі күміс белбеуіне былғары қынды селебе таққан» (I. Есенберлин, Қаһар).Сөздің алғашқы тұлғасы мен тұңғыш мағынасы жөніндегі деректерді моңғол тобындағы тілдерден кездестіреміз. Моңғол тілінде сэлэм — қылыш (Мон.-қаз. сөз. 1954, 170), Қалмақтарда біздегі «Қылыш» мағынасы — «селм» сөзі арқылы түсіндіріледі (Рус.-кал. сл. 1964, 624). Түркі тілдері ішінен туваларда «селеме» сөзі «қылыш» ұғымын береді (Рус.-тув. сл. 1980, 516). Мұның мағына жағы болмаса, дыбыстық құрамы жағынан біздегі «селебе» сөзінен айырмасы жоқ.
Шамалауымызша, сөз тұлғасы ертеден түркі, моңғол тобындағы тілдерге ортақ та, мағынасы қазіргі біздегі
«қылыш» ұғымын меншіктенген болса керек.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Қадыржанов атындағы көше (Алматы)** Көшеге елімізге танымал инженер-металлург, Қазақ КСР-інің еңбегі сіңген металлургі, Ұлы Отан соғысының ардагері Қамал Қадыржановтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 №83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 №2/139 қаулысы) берілген. Қадыржанов Қамал (1906-1981) Талдықорған, Қарағанды облыстарының атқару комитеті төрағасының орынбасары, Қазақ КСР-інің Түсті металлургия министрлігінің шахта құрылысы басқармасының бастығы қызметтерің атқарған. Көше Әуезов ауданының «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 900 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Итішпес**, *Итішпестің Алакөлі* – Балқаш көлінің оңтүстік-батысындағы тұзды көл.

Географиялық орны
-----------------

Алматы және Жамбыл облыстарының шекарасында орналасқан. Ылғал мол жылдары (*Балқаштың абсолюттік деңгейі 342,5 м-ден асқанда*) және солтүстік-шығыстан ұзақ жел соққанда Балқаш көлімен жалғасады. Айтау тауынан *(1052 м)* бастау алатын уақытша арналардан түскен сумен толысады. Орташа жағдайда су басқан айдынының аумағы — 230 км² шамасында, өте таяз (0,5—1,0 м). Суы жылдан-жылға тартылып барады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Бақтияр Қожа** (5 қаңтар, 1957 жылы Ташкентте туған) — кино және театр актері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2009). Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актері (1993 жылдан). Құрмет орденінің иегері (2003).

Өмірбаяны
---------

* Бақтияр Қожа 1957 жылы 5 қаңтарда Өзбекстан Республикасы, Ташкент қаласында дүниеге келген.
* 1980 жылы театр студиясын бітірген соң, Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының актерлік құрамына қабылданды.
* 1993 жылдан Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамында.

Ойнаған рөлдері
---------------

У.Шекспирдің "Гамлетінде" Гамлетті (реж. Ю.Ханинга-Бекназар), «Ромео мен Джульеттасында» Лоренцо (реж. О.Салимов), А.Чеховтың "Шағаласында" Тригорин (реж. Б.Атабаев), Қ.Мұхамеджанов, Ш.Айтматовтың «Көктөбедегі кездесуінде» Өсіпбай, М.Задорновтың "Күйеуіңізді сатыңызшысында" Андрей Васильевич (реж.О.Кенебаев), Ғ.Мүсіреповтің "Махаббат дастанында" Қарабай, Б.Мұқайдың «Өмірзаясында» Зұлқарнай (реж. Қ.Сүгірбеков), Ы.Сапарбайдың "Сыған серенадасында" Абзал (Е.Обаев, Т.Аралбай), Шахимарденнің "Томирисінде" Ардашир (реж. Т.әл-Тарази), Т.Мәмесейіттің «Бәкей қызында» Қыдырәлі, С.Асылбекұлының «Күзгі романсында» Сайлау (реж. Ә.Рахимов) және тағы да басқа рөлдерді сомдаған актер.

2013 жылы түсірілген "Жедел Жәрдем" телехикаясында Ермек Ильясов атты дәрігердің рөлін сомдайды.

Марапаттары
-----------

* 2003 жылы «Құрмет» орденінің иегері
* 2009 жылы президент жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталды.
* 2016 жылы ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі

Дереккөздер
-----------
**Риян** (лат. *Rubia*) – рияндар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер мен бұталар, жартылай бұталар. 

Қазақстанда Каспий мен Арал теңіздері маңында, Балқаш-Алакөл ойысында, Қызылқұм мен Мойынқұмда, Іле және Күнгей Алатауларында өсетін 8 түрі бар. Жиі кездесетіні — Бояулық рияны (R. tіnctorum). Оның биікт. 2 м-дей, сүректенген жуан тамыры болады. Жапырақтары қандауыр немесе ұзынша эллипс тәрізді. Сарғыш-жасыл түсті ұсақ гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым — қыркүйек айларында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жеміс салады. Жемісі алғашқы кезде қызыл-қоңыр, әбден піскенде қара түсті болады. Бояу Р-ынан қызыл бояу алынады. 

Риянның 2 түрі: 

1. бор рияны,
2. Резниченко рияны — өте сирек кездесетін, жылдан жылға таралу аймағы тарылып бара жатқан өсімдіктер болғандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 7 том
*Басқа мағыналар үшін Бақты деген бетті қараңыз.*
**Бақты**, *Боқты* – Сарыарқадағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1176 м (Ақтау тауы). Солтүстіктен оңтүстікке қарай 30 км-ге созылған, ені 15—17 км.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Көптеген аласа таулар мен шоқылар тобынан тұрады. Орта және жоғары тас көмір гранитоидтерінен түзілген. Шығысынан Түндік өзені, батысынан Сарыбұлақ, сондай-ақ, жазда тартылып қалатын бірқатар кішігірім өзендер бастау алады.

Топырағы, өсімдігі
------------------

Беткейлері қызыл қоңыр топырақты. Онда қарағайлы сирек ормандар, арша, аңғарларында қайың, терек, жусан, бетеге, қылқан селеу, сұлыбас аралас қараған, тобылғы өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
**Ащыағар мұнай кені** — Маңғыстау облысы Ақтау қаласының шығысында 40 км жерде орналасқан. Құрылым 1987–89 жылдары барланып, 1990 жылы ашылды.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Құрылымның өлшемдері 3,1×1 км, амплитудасы 40 м-ге жуық. Кен ауқымының қимасы стратиграфиялық жағынан триастың терригендік-карбонатты шөгінділерінен, юра мен бордың терригендік жыныстарынан құралған. Коллекторы аралас типті, карбонатты, ашық кеуектілігі 9%, өткізгіштігі 0,19 мкм2.

Құрамы
------

Мұнайы жеңіл, тығыздығы 830 кг/м3, парафині 19,5%, 3,5% шайырлар мен асфальтендер бар, газға қанық қабаты 196 м3/т. Мұнайда еріген газ құрамы жағынан ауыр этан мен пропаннан тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
*Басқа мағыналар үшін Кіндікті деген бетті қараңыз.*
**Кіндікті** – Сыпсыңағаш қолатындағы тұзды тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Қамысты ауданы Орқаш ауылының оңтүстік-батысында 5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 244 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы — 42,2 км², ұзындығы — 10 км, енді жері — 7 км, жағалау бойының ұзындығы — 40,8 км, тереңдігі — 3,5 м. Суы мол жылдары жағалауына жақын жатқан ұсақ көлдерге қосылып аумағы ұлғаяды. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толысады. Жазда айдыны тартылып, сор батпаққа айналады. Аумағын қамыс, құрақ, т.б. өсімдіктер басқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Роалд Дал** (кейбір аудармаларда - **Роалд Даль**, ағылш. *Roald Dahl*; 13 қыркүйек 1916, Кардифф, Уэльс, Британ империясы  — 23 қараша 1990, Оксфорд, Оксфордшир, Англия) — Англияға Норвегиядан қоныс аударған эмигранттар отбасында 1916 жылы дүниеге келген. Ол Дэрбиндегі Рэптон орта мектебін бітірген соң, Shell Petroleum мұнай кәсіпорнына жұмысқа тұрады. Көп ұзамай оны кәсіпорын басшылары «Шеллдің» Шығыс Африкадағы өкілетті өкілі қызметіне жібереді.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Роалд Дал әскер қатарына шақырылады. Майданға дайындау кезінде ұшқыш мамандығын меңгеріп, Британ әскери-әуе күштерінің құрамына еніп, алғы шепте шайқасады. 1942 жылы ауыр жарақат алған ол ауруханада ұзақ уақыт емделеді. Ауруханадан шыққаннан кейін Вашингтондағы елшілікке әскери атташенің көмекшісі болып орналасады.

1942 жылдың аяғында алғашқы кітабы «Гремлиндер» деген атпен баспадан шығады. Содан бастап *«Сізге ұқсас біреу»*, *«Сүю»*, *«Өз күшімен»*, *«Оғлан»* кітаптары, сонымен қатар *«Роалд Далдың таңдамалылары»* атты кітап жарық көреді. Осыларға жалғас *«Күтпеген әңгімелер»*, *«Өмірдің тәтті сырлары»* атты әңгімелер жинақтары мен *«Менің Освалд ағайым»* атты романы басылады. Осы шығармаларының бәрі әлемнің 60 тіліне аударылып, дүние жүзінің түкпір-түкпіріне кеңінен тарады.

Роалд Дал балаларға арнап *«Джеймс және алып шабдалы»*, *«Чарли және шоколад фабрикасы»*, *«Сиқырлы саусақ»*, *«Ғажайып мистер Фокс»*, *«Мыстандар»*, *«Матилда»* кітаптарын жазды. Оның шығармаларының желісі бойынша «Уолт Дизней», «Коламбия пикчерз» кинокомпаниялары көркем фильмдер мен мультфильмдер түсірген.

1971 жылдан бері «Вилли Воңка және шоколад фабрикасы» деген атпен әлем экрандарында көрсетіліп келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  « Чарли және шоколад фабрикасы». Роалд Дал. –Алматы: «Балауса» баспасы, 2008 ж, ISBN 9965-672-58-Х

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Роалд Далдың ресми сайты
**Джошуа Рейнолдс** (ағылш. *Joshua Reynolds*, 16 шілде 1723 ж. — 23 ақпан 1792) — ағылшын кескіндемешісі. представитель английской школы портретной живописи XVIII ғ-дың ағылшын кескіндеме мектебінің үәкілі. Өнер теоретигі. Первый президент Корольдік Өнер Академиясының алғашқы президенті.

1740-1743 ж. Лондонда Т.Хадсоннан оқыды. Девоншир мен Лондонда жұмыс істеді. 16 ғасырдағы Венеция кескіндемесі мен Пембрандт және Рубенс шығармашылығынан тәлім алды. Лондон көркемсурет академиясын ұйымдастырушы және алғашқы президенті. "Джен - граф әйел Харрингтон", "Д.Гаррик ирагедия мен комедия музасы аралағында", "Жазушы С.Джонсон", "Адмирал лорд Дж.О.Хитфильд" атты портреттер мен автопортреттердің авторы. Джошуа шығармашылығына психологиялық дәлдік қарапайымдылық тән.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
**Бақтыбай Жолбарысұлы** (1842, Алматы облысы, Текелі — 1902, Ескелді ауданы, Өтенай ауылы, Балдырған жайлауы) — айтыс ақыны. 

Жалайыр тайпасының Сиыршы руынан шыққан. Жеті жасында жетім қалып, бірнеше жыл Балқаш, Сексеуіл, Шұрық жақтағы нағашыларының қолында болады. Кейін еліне қайтып келіп, бай ағайындарының малын бағады. Жиын-тойларда өлең құрастырып, ақындығын танытады. Ақыры өнері жалшылықтан құтқарып, өлеңнің соңына біржола түседі. Әсіресе, атақты Тезек төремен айтысы (1861) Бақтыбайдың ақындық даңқын бүкіл Жетісу өңіріне әйгілі етеді. Төренің айбынынан ықпай, оның әлсізге жасаған зорлық-зомбылығын бетіне басады. Ақынның өзге де әділетсіз бай, болыс, т.б. мықтыларды әшкерелеген өлең, айтыстары көп. 

Бақтыбайдың жекелеген толғау, сықақ, жоқтау өлеңдері көп болғанымен, айтыс өнері оны биікке көтерді. Мәйке қызбен, Арыстан, Жүсіпбек, Әсет, Бәйімбет, Қыпшақбай, т.б. ақындармен айтысы суырып-салма шеберліктің, тапқырлық пен батылдықтың айқын үлгісі.

Ақынның "Едіге — Нұран" көлемді дастаны да сақталған. Бақтыбайдың шығармалары 1987 жылы "Жел қобыз" деген атпен жеке кітап болып шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кітап - Бақтыбай Жолбарысұлы. Бақ жұлдызды Бақтыбай. Тексерілді, 11 ақпан 2021.
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
3. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Бақтыбай Жолбарысұлының кесенесі, 1990 жыл, Өтенай ауылының шығыс жағында 5 км(қолжетпейтін сілтеме)

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Алтынсарин мұражайы** —Ыбырай Алтынсариннің мемориалдық–педагогикалық мұражайы. Қостанай облысы Арқалық қаласы 1976 ж. Арқалық педагогика институты жанынан қоғамдық негізде ашылған.Мұражай Ы.Алтынсариннің және оның ұстаздары Н.И.Ильминский,В.В.Григорьев,А.В.Васильев,Қ.Топаев және тағы басқалардың өмірбаяндары мен шығармалары қызметтеріне байланысты педагогикалық насихат орталығы.Мұражайда 4 бөлме бар.1.Ы.Алтынсарин.Оның достары және ізбасарлары.2.1900-1950 жылдардағы Торғайдағы оқу–ағарту ісі.3.Алтынсариннің мұғалімдер мектебінен Арқалық педагогика институтына дейін.Көрме залда Торғай облысындағы оұу ағарту ісі жөніндегі материалдар қойылған.Жалпы мұражайда 2000-ға жуық экспонаттар жиналған.

Сурет:Ybyraj altynsarin.jpgЫбырай Алтынсарин

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев –аты «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
Кілегейлі сүт - жаңа туған бұзаулар үшін құнды және ерекше қажетті тағам. 

сүт
Одан қала берді кілегейлі сүт қай жастағы адам үшін өте қажетті тағамдар түрі. Сүттің құрамында ағзаға қажетті барлық қоректік заттар, су, құрғақ зат және газдар бар. Физикалық химия тұрғысынан сүт дисперциялық жүйе, олар дисперциялық орта (су) және дисперциялық фаза (сүттің құрамындағы өте кішкентай бөлшектер) ретінде қаралады. Бір килограмм сүттің құрамында 33 г белок, 38 г май және 47 г сүт қанты (лактоза) болады. Күнде 0,5 л сүт ішілетін болса, адамның майға қажеттілігі 50%, белоққа мұқтаждағы 30% қамтамасыз етіледі. Одан қала берді кілегейлі сүт минералдық заттардың (әсіресе кальцийдің, фосфордың), микроэлементтердің, витаминдердің қайнар көзі болып есептелінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Кеннет Ноланд** (ағылш. *Kenneth Noland*) (10 сәуір 1924, Эшвилл, Солтүстік Каролина штаты — 5 қаңтар 2010, Порт-Клайд, Мэн, АҚШ) — американдық суретші.

Шығармашылық жолы
-----------------

Блэк Маунтин Колледжінде болып, француз мүсіншісінен, Парижде (1948—49) Осип Цадкиннен оқыған. Морисом Луисом екеуі Элен Франкенталер алиянымен жұмыс істеп, техниканы шөптеуде қанық боядармен сурет салған. Бұл әдіс кенептің ең қажетті жерінде қанық түстер қажеттілігі білінеді. Ол түстерді шеңбер не параллель, форма не тепе-теңдікті сақтап, кенептің формасын анықтаған. 

Қазіргі өнер институтында (1950—52) және Католиктер университетінде дәріс берген, екеуі де Вашингтонда, сондай-ақ Вермонттегі Беннингтон колледжінде (1968) жұмыс істеген.

2010 жылы Кеннет Ноланд Мэн штатындағы өз үйінде бүйрек ісігінен қайтыс болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Smith, Roberta. Kenneth Noland, Color Field Artist, Is Dead at 85 (5 қаңтар 2010). Тексерілді 5 қаңтар 2010.*

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Кеннет Ноландтың ресми сайты (ағыл.)
*Басқа мағыналар үшін Кіндікті деген бетті қараңыз.*
**Кіндікті** – Шідерті өзені алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты аумақтағы тұзды тұйық көл. Шідерті кентінің шығысында 17 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 204 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 4,9 км2, ұзындығы 3,1 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 14,8 км. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толысады. Жазда жағалауы тартылып, батпаққа айналады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Жағалауында қамыс, құрақ өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Алтынкөл** (алт. , орыс. *Телецкое*, моңғ. *Алтын нуур*) — Ресейдегі Алтай Республикасының солтүстік - шығысындағы тектоникалық ойыста жатқан аса көрікті көл.

Сипаттамасы
-----------

436м биіктікте, аумағы 123 шаршы км, ұзындығы 78 км, орташа ені 3 км. Көп жерінің тереңдігі 200 м-ден асады, ең терең жері 325м. 

Тақта тас, гранит, метаморфтық жыныстардан тұратын шығанақсыз тік жағаларының биіктігі 800 - 1000 метрге жетеді. Түбі тегіс, сұр тұнбадан тұрады, жағаға таяу жері тастақ. Көлге 70 шақты өзен құяды, тек Бия өзені ағып шығады.

Көлге келіп құятын судың 97% -ы өзендерден келеді, оның 72% -ы Шолышман өзенінің үлесіне тиеді. Суы тұщы. Беткі қабатының температурасы жазда 14 - 16 °C, қыста 2,2 - 2,3 °C. Кей жылдары қатпайды. 

Көлден хариус, таймень, алабұға, шортан, нәлім ауланады. Айналасында қылқан жапырақты қалың орман өскен. Туристер көп келеді.

Галерея
-------

* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы ,1972ж. 1 том, 300б
**Селсоқ.** Ықлассыз, енжар мағыналары кейде осы
сөзбен де айтылады. «Лейтенант мені аса елемегендей селсоқ тыңдады» (Ж. Қизатов, Өмір.).
«Селсоқ» сөзінің төркіні жүйесі басқа тілден. Дәлірек айтқанда, парсы тілінен ауысып келген. Бұл тілде «дэлсухтэ» сөзі біздің түсінігіміздегі «ренжіген», «қамыққан» мағыналарында қолданылады. Бір тілден екінші тілге сөз ауысқанда аз-кем дыбыс өзгерістері болып отыратынын жоғарыда талай
кездестірдік. «Дэлсухтэ» тұлғасы парсы тілінің өзінде екі
түбірдің бірігуінен пайда болған: біріншісі — дэл (біздегі «жүрек» мағынасында), екіншісі — сухтэ (бізше — мұңды, жабырқау). Осы деректер бойынша, «дэлсухтэ» сөзін қазақ тіліне аударғанда «жүрек мұңы» немесе «мұңды жүрек»
мағынасын береді. Жүрегі мұңды адам ренжулі, қамығуда болатынын ескерсек, «дэлсухтэ» тұлғасының парсы тілінің өзінде дұрыс мағынасында қолданылып тұрғанын
байқаймыз. Біздің тілімізге ауысқанда қамығу, ренжу
нәтижесінен туатын - ықлассыз, енжарлық мағыналарын меншіктенген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Белқайың**  – Жетісу Алатауының солтүстік-шығысындағы тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Алакөл ауданы жерінде, Тастау өзенінің оң жағалауында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2087 м. Тау батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Батыс беткейі өзен арналарымен тілімденген, етегі қорымтасты.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Көбінесе палеоген шөгінділерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Таудың қоңыр және шалғынды топырақ жамылғысында бетеге, боз, селеу, бұталар, солтүстік-батыс беткейінде шыршалы орман өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Валюта бара-барлығы** немесе **Валюталық бара-барлық** - екі валютаның заңнамалық тəртіппен белгіленетін арасалмағы. Ол алтынға ұсақталмайтын қағаз ақшаның айналысы жағдайында түрлі елдер валюталарының арасалмағы (үкімет ресми белгілеген алтынның ұлттық ақша өлшеміне шаққандағы мөлшері) болып есептеледі. Əдетте тепе-теңдіктен ауытқитын валюта бағамының негізі болып таюылады. Үкімет ел ішіндегі баға қозғалысы мен шетелдік валютаның сатып алу күшіне қарай өзгеретін Валюталық т-т. валюталардың сатып алу күшінің тепе-теңдігі деп аталады. Алтынның (күмістің) ақша ретіндегі айналысы кезеңінде жəне қағаз ақшаның алтынға еркін айырбасталуы кезінде (бірінші дүние жүзілік соғысқа дейін) ақша өлшемінің құрамындағы таза алтынның мөлшеріне қарай *мəнеттің тепе-теңдігі* деп аталады. Оның күші тоқтатылғаннан кейін Валюталық тепе-теңдігі СДР - Халықаралық валюта қоры шығаратын халықаралық төлем жəне сақтық қор құралы, ЭКЮ (1979-1999), валюталардың белгілі бір жиыны, сондай-ақ жекелеген валюталар негізінде белгіленеді. Мысалы, АҚШ долларына 21 валюта (1999), СДР-ге 4 валюта тіркелді, француз франкіне 15 валюта (1998) байланды. 1999 ж. 1 қаңтардың еуро енгізілгеннен кейін Валюталық тепе-теңдігін еуромен белгілеген елдердің саны көбейеді, он жыл ішінде еуроға 50 мемлекет, ең алдымен француз франкінің аймағы, ЕҚ-ға қауымдасқан мемлекеттер қосылуы мүмкін. Валюталық тепе-теңдігі ресімді сипатта болып келеді жəне тек валюталардың нарықтық бағамы ғана тіркеледі (мысалы, кросс-бағам кезінде - АҚШ-тың долларына, ал сол арқылы басқа валюталарға теңдестіріледі).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. Алматы баспасы
**Сельма Лагерлёф** (1858 жыл 20 қараша - 1940 жыл 16 наурыз) - швед жазушысы, Нобель сыйлығының лауреаты. *Швед академиясының* мүшесі (1914).

Өмірі
-----

1885 жылы *мұғалімдер семинариясын* бітірген. Оның *«Йест Берлинг туралы сага» (1891), «Антихристің кереметтері» (1897) романдары* мен балаларға арналған *«Нильс Хольгерссонның Швецияға жасаған ғажайып саяхаты» (1906-1907)* кітабында патриархалдық құрылыс романтикалық рухта дәріптеліп жазылған. Лагерлефтің соғысқа қарсы жазған *«Левеншельдтер жүзігі» (1925), «Шарлотта Левеншельд» (1925), «Анна Сверд» (1928)* атты трилогиясында қиялшыл пастор әшкереленеді де, сергек әрі іскер шаруа қыз оған қарсы суреттеледі. 1920-1930 жылдары ол фашизмге, *халықаралық соғыс қаупіне* қарсы шықты.

Өзінің алтын нобель медалін Лагерлёф Кеңес Одағымен соғысқа түскен Финляндияға көмек беретін қорға тарту етті. Неміс еврей жазушысы Нелли Закс және оның шешесіне виза жасауға көмектесті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1901—1925 жылдардағы Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері |
| --- |
|  |
| 

Сюлли-Прюдом (1901) •
Моммзен (1902) •
Бьёрнсон (1903) •
Ф. Мистраль / Эчегарай-и-Эйсагирре (1904) •
Сенкевич (1905) •
Кардуччи (1906) •
Киплинг (1907) •
Эйкен (1908) •
Лагерлёф (1909) •
Хейзе (1910) •
Метерлинк (1911) •
Гауптман (1912) •
Тагор (1913) •
Роллан (1915) •
Хейденстам (1916) •
Гьеллеруп / Понтоппидан (1917) •
Шпиттелер (1919) •
Гамсун (1920) •
Франс (1921) •
Бенавенте (1922) •
Йейтс (1923) •
Реймонт (1924) •
Шоу (1925) 
 |
|  |
| 
Толық тізім | 
**1901—1925** |
1926—1950 |
1951—1975 | 
1976—2000 | 
2001—ден бері

 |

 |
**Сельский труженик** - Осакаров аудандық газеті, 1942 жылдың желтоқсанынан бастап орыс тілінде шығады. 

1942-1961 ж. «Колхозная правда», 1962 - 1963 ж. Осакаров аумақтық - өндірістік бірлестігі басқармасының «Сельский труженик» аудан аралық газеті. (Қазақ тілінде «Ауыл еңбеккерлері», 122 нөмірі шықты); 1963 жылдан қазіргі атымен аталады. Газет соғыс жылдары аудан еңбекшілерін Отанның қорғаныс қабілетін арттыруға жұмылдырылды. Соғыстан кейінгі кезенде аудан өмірін жан-жақты көрсетіп отырды. А-3 форматымен аптасына 1 рет шығады. 
Бас редакторы С. Груничев (2006).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Бен-Невис** (ағыл. *Ben Nevis*, шотл. *Beinn Nibheis*) — Грампиандық таулардағы тау (Хайленд облысы, Шотландия). Британ аралдарының ең биік нүктесі. Жергілікті тұрғындар тауды қысқарта - **Бен** деп атайды.

Атауы
-----

Бен-Невис атауы шотландық тілден *«Beinn Nibheis»* дегеннен шықты. Кельттік тілден *«Beinn»* сөзінің аудармасы *«тау»* дегенді білдіреді, *«Nibheis»* сөзі жиі *«ашулы»* деп аударылады. Басқа нұсқада, таудың атауы *«beinn nèamh-bhathais»* дегеннен шығады, бұл сөзбе-сөз *«бұлттармен жасырынған тау, шың»* (кейде жай *«аспан тауы»*) дегенді білдіреді.

### Климат

Бен-Невис тауының маңындағы климат өте қатал: жылына 355 күн бұлтты, оның ішінде 260 күн Бен-Невис тауына қатты дауылдар болады және жылына 4 350 мм жауын-шашын жауады, бұл жақын орналасқан Форт-Уильям қаласына қарағанда 2 есе, Эдинбург немесе Лондонға қарағанда 7 есе көп.

Алайда, жақсы ауа-райы болған кезде, Бен-Невис шыңынан 200 шақырымға дейінгі әдемі көрініс ашылады: Бен-Ломонд, Бен-Лоуерс, Карн-Эйг, Лиатах, Лохнагар, Морвен және Сгурр-на-Кайх Кернгорм тауының шыңдары, Арран мен Джура аралдары көрінеді.

Сілтеме
-------

* Бен-Невис туралы мақала Undiscoveredscotland.co.uk сайтында
* Таудың фотолары Flickr.com сайтында
**Хатанга** - Азияның солтүстігінде, Ресейдің Таймыр автономиялық округі жеріндегі өзен.

### Гидрологиясы

Ұзындығы 1636 км (Котуй өзенімен қосқанда). Су жиналатын алабының ауданы 364 мың км². Котуй және Хета өзендерінің қосылысынан түзіледі. Лаптев теңізінің хатанга шығанағына эстуарий жасап құяды. Котуй Путорина тайынан бастау алады. Воеволихан өзені қосылған соң кең батпақты жазықпен, Мойеро өзенін қосып алған соң көп табалдырықты терең шатқалмен ағады. солтүстік Сібір ойпатына шыққан жерде ағысы баяулап, тармақтарға бөлініп кетеді. Басты салалары - Воеволихан, Мойеро, Тукалан. Қар, жаңбыр және еріген тоң суымен толығады. Қыркүйек - қазан айларында қатып, маусымда мұзы түседі. Орташа жылдық су ағымы атырайында 3320 м³/с. Өзен суы балыққа бай (муксун, нельма, таймень т.б). Хатангамен кеме жүзеді.

### Дереккөздер

* Қазақстан Ұлттық Энциклопедиясы
**Әкімәлі Қаржауұлы** (1885, Торғай облысы Ақтөбе уезі, Ойсылқара болысы, Сәндібек қопасы - 1932, Өзбекстан) - ақын. 

Ауыл молдасынан сауат ашып, ел арасына таралған қисса-дастандарды оқып, жас кезінен өлең шығарған. Лайық Беркімбайұлына көңіл айтуы, т.б. өлеңдері жеке жинақ болып жарық көрген (Орынбор, 1908).

Патша үкіметінің 1916 ж. маусым жарлығына ілініп, майдан қара жұмысына алынған. 1917 ж. "Қазақ" газетінің 215-санында маусым жарлығына алынған қазақ жастарының тұрмыс-тіршілігі туралы макаласы мен "халқыма хат" дейтін өлеңі жарияланған. Қазан төңкерісінен кейін озі туып-өскен өңірде "Ойсылқара", "Қызыл еңбек" ұжымшарларын ұйымдастыруға қызмет етеді. 1917 - 1932 ж. көптеген өлендері ел ішіне ауызша тарап, кейін Ақтөбе облысы "Кедей" газетінде жарияланады. 1931 ж. кеңестік тәркілеуге ұшырап, 1932 ж. Өзбекстанда қайтыс болады. 1962 ж. ақталған. "Той бастар", "Халқыма хат", "Ұйқыда жатыр қазақ", "Ұмыл, кедей", "Жазғытұрғы көрініс", "Жиырма бес", т.б. өлеңдері бар. Жекелеген өлең толғаулары 1932 - 1997 ж. бірқатар жинақтар мен журналдарда басылған. 1997 ж. Ақтөбе қаласынан "Халқыма хат" дейтін өлеңдер жинағы жарық көрген.

Шығармалары:
------------

* Ә.Қаржауұлы. Өлеңдері // Қазақ поэзиясының антологиясы. А. 1993;
* Ә.Қаржауұлы. Халқыма хат. Өлең­дер. Ақтөбе. 1997.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Абу Абдаллах Мухаммад ибн Джабир ибн Синан әл-Баттани** (араб.: أبو عبد الله محمد بن جابر بن سنان الحراني الصابي البتاني‎, Харран, 858 — Самарра, 929) немесе **Әл-Баттани** - араб астрономы әрі математигі. Сфералық үшбұрыштарды есептеу әдісін алғаш болып қолданған. Тригонометриялық функцияларды(синус, тангенс және котангенсті) жиі пайдаланған. Осы функциялардың қатынастарын да назардан тыс қалдырмаған. Бұл қатынастар косинустар теоремасына жуық болған. Әл-Баттанидің Күн мен Айдың қозғалысын анықтайтын кестесі өзінен бұрыңғылар жасалаған кестелерден едәуір дәлірек болған. Эклиптиканың экваторға көлбеулігінің мәнін Клавдий Птоломейден(100 - 178) де дәлдеу анықтаған(23°35′41″). Қазіргі кездегі есептеу бойынша бұл шама 23°27′-қа тең деп қабылданған.Әл-Баттани К.Птоломейдің Жер қозғалмайды деген жаңсақ пікірән қуаттаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
2. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
**Қуырған жүгері**

Жүгерінің сорты көп. Солардың ішінде қуыруға қолайлысы – ақ жүгері. Оны қуыру үшін собығынан үгіп түсіріп, жайпақ табаққа салынады. Желпіп, бөгде заттардан тазартылады.

Қазан отқа қойылып, су құйылады. Тұз салынады. Сөйтіп табақтағы алдын ала дайындалған жүгері соған аударылып, 10 – 15 минут қайнатылады. Бір қайнаған соң жүгері сүзіп алынады да, басқа ыдысқа салынып, дегдітіледі. 

Қазандағы су төгіледі де, өзі жақсылап тазартылып, қайта қыздырылады. Ол қыза бастағанда дегдіген жүгері салынып қуырылады. 

Май өз алдына бөлнек ыдысқа ерітіліп, жүгенрінің үстіне құйылып отырады. Сонда жүгерінің аузы ашылып, жақсы жарылады, баданалайды. 

Егер қазанның аузын ашық қалдырса әрі қызып, әрі жарылған жүгері ыршып сыртқа түседі. Соған орай жүгері жарыла бастағанда қазанның қақпағын сол қолмен көлегейлеп жауып, оң қолдағы бұлғауышпен бұлғап тұрған дұрыс. 

Қуырылып болған соң сол ыстық күйінде оған аздап қант себелеуге болады. Сонда ол жабысқақтанып, дәмі жақсара түседі. Жалпы жүгері сапар кесеге салынып, шай дастарқанына қойылатын ұлттық дән тағамдарының ішіндегі тәуірлерінің бірі. 

Құрамы: 8 – 9 кесе жүгері, 1 кесе ұсақтап туралған құйрық май, 3 литр су, 1 ас қасық тұз, 1 – 2 ас қасық қант.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Садықов Б.Х "Ақ дастарқан"



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Жүгері |
| --- |
|  |
| Жүгері өнімдері | 
Жүгері жармасы • Жүгері майы • Жүгері шәрбәті • Жүгері ұны • Крахмал |  |
|  |
| Жүгері тағамдары | 
Жүгері көжесі • Мамалыга • Полента • Суккоташ • Тамале • Жүгері құймағы • Қуырған жүгері • Коколоши • Жүгері қауыздары • Жүгері таяқшалары • Попкорн • Корн-дог |
|  |
| Сусындар | 
Атоле • Бурбон • Оксусу чха • Пинолильо • Тесгуино • Чампуррадо • Чича |
|  |
| Қосымша | 
Жүгері отыны • Жүгері қаракүйесі • Жүгері сарайы |

 |
**Қусақ жер асты су кен орыны**, Қарағанды және Шығыс Қазақстан облыстары жерлерінде орналасқан. 

Кен орны Қусақ және Ақтайлақ, сондай-ақ Данабұлақ өзендері аңғары бойымен 55-70 км-ге созылып жатыр. неоген сазының құмындағы орта төрттік кезеңінің қазіргі аллювийлі шөгінділерінің сулы қабатында шоғырланған. Су сыйыстырғыш тау жыныстары саздақ және сазды, сондайақ қиыршықтас аралас құмнан тұрады. Жер асты суы арынсыз, 2-6 м тереңдікте жатыр, оның орташа қалыңдығы 8-15 м. Ұңғымалар дебиті 5-26 л/с. Жер асты суының минералд. 1 г/л-ден аспайды. Құрамы жағынан суы гидрокарбонатты, гидокарбонатты-сульфатты калцийлі және сульфатты-натрийлі. Жер асты суы негізінен жауын-шашынның грунт қабатында сүзілуінен толығады. 1990 ж. кен орнында пайдаланылатын қоры қайта бекітілді. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Әл-Азхар университеті** (араб. جامعة الأزهر الشريف ) — әлемдегі ең ірі халықаралық исламдық ғылыми діни мекеме және әлемдегі ең көне, ең атақты Ислам университеті. Мысырдың Каир қаласында орналасқан.

Тарихы
------

Мешітті Фатима әулеті заманының халифы  Жауhар Ассықли әл-Муизз hиджраның 359 жылы (970 жылы) жумади айының 24-ші жұлдызында бастап, 361 жылы. (972 жылы) рамазан айының 7-ші жұлдызында бітірді. әл-Азhар атауы — "әл-Джәми әл-Азhар", яғни күн сәулелі үлкен мешіт ұғымынан шыққан. Кейбір зерттеушілер мұны Фатиманың лақап аты —Зухрамен, зәhра — зәулім, іздиhар — орталық немесе азхар — нұрлы деген сөздермен байланыстырады. һиджраның 375 жылы мұнда медресе ұйымдастырылып, ол 11 ғасырда бүкіл мұсылман әлеміне мәшhүр университет тектес оқу орнына айналды. әл-Азхар университетіне дүниенің төрт бұрышынан талапкерлер келіп Құранды, хадистерді, мұсылман құқығын және араб тілін оқып үйренді. Әл-Азхар университеті ғимаратындағы сәулетті екі мұнараның бірі Қайтпай сұлтан заманында, екіншісі Сұлтан Ғаура кезінде hиджраның 915 жылы. (1510 жылы.) шамасында салынған. Әл-Азhар университеті ұлт-азаттық күресі жылдары батысшылдыққа, отаршылдыққа, "дінсіздікке" қарсы бағыт ұстанып (джихад, исламның таралуы мен салтанат құруы жолында барлық күш-жігерін сарқа жұмсау, ғазауат ("қасиетті соғыс") идеясын насихаттау, қорғау орталығы болды. Қазір Әл-Азhар университетіде 9 факультет (теология немесе дін негіздері, шариғат, әдебиет, әкімшілік істері және сауда, политехника, ауыл шаруашылық медицина, педагогика, мұсылман қыздар факультеттері) бар. Университет жанында Ислам зерттеулері академиясы және басқа діни институттар мен оқу орындары жұмыс істейді. 

Қазақстан мұсылмандар діни басқармасы мен Египеттегі әл-Уақф министрлігінің 1993 жылғы келісімі бойынша Әл-Азhар университетіне оқуға талапкерлер жіберілетін болды. Әл-Азhар университетінде 50-ден астам қазақстандық шәкірттер оқыды (1998). Жоғарыда аталған келісім бойынша Әл-Азhар университетінен келген үш ұстаз Алматыдағы Ислам университетінде діни пәндерден сабақ береді. 

Каир мен провинция орталықтарындағы арнаулы діни мекемелер де Әл-Азхар университеті құзырында. Университетті Әл-Азхар университетінің шайхы (ректор) басқарады. Ол әрі бас имам. Египет өкіметінде Әл-Азхар университеті істері жөніндегі министр тағайындалған. Университеттің орталық кітапханасында 80 мың кітап, 20 мың қолжазба сақтаулы. 1929 — 1936 жылы аралығында "Ислам нұры", одан кейін "әл-Азхар" аталған арнайы журнал шығып тұрады.

Әл-Азхар университетін бітірген қазақтар
----------------------------------------

* Қайрат Жолдыбайұлы
* Ершат Оңғаров
* Ержан Малғажыұлы
* Қабылбек Әліпбайұлы
* Сансызбай Құрбанұлы
* Ризабек Батталұлы
* Жасұлан Жүсіпбеков
* Бауыржан Абдуали
* Тілекқабыл Амангелді

Бағыты
------

Сүнниттік, Әһлу Сунна уәл Жәмәға (Ашғари,Матуриди)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
**Қуыр-қуыр-қуырмаш** - ұлттық ойын. Көбінесе бүлдіршін балалар ойнайды.

Ойын ережесі
------------

Ойынға екі бала қатысады: бір бала қолының бес саусағын түйістіреді де, бір қолымен оны бүркемелеп, екінші балаға ортаңғы саусағымды тап дейді. Егер ол тапса ұпай алады. Бірақ ұтқан ойыншы ұпай алу үшін мына ережелер мен сөздерді жақсы білуі шарт: бас бармақтан бастап саусақтар атын: бас бармақ, балаң үйрек, ортан терек, шылдыр шүмек, кішкетай бөбек деп түгел айтып береді. Сөйтіп, бес саусақты түгел жұмады. Тағы да бас бармақтан бастап, бес саусақты түгел ашып:"сен тұр - қойыңа бар, сен тұр - түйеңе бар, сен тұр - жылқыа бар", - деп санап шығуы керек. Содан кейін "қуыр- қуыр - қуырмаш, Балапанға бидай шаш, Әжең келсе есік аш, Қасқыр келсе мықтап бас, Ұры бөрі сұғанақ, Мұның бәрі малға қас" деп ұпай таратушының алақанын қытықтайды.Сөйтіп, ойын бірнеше рет қайталанады.

Балаларға пайдасы
-----------------

Бұл ойын, алдымен, шабан қимылдайтын бүлдіршіндердің қимылын тездетуге септігін тигізеді, тілін жаттықтырады, есте сақтау қабілетін жетілдіре түседі. Ұяң, жасқаншақ балаларды топтасып жұмыс істеуге дағдыландырады, балалардыың мінез - құлқын шыңдайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сағындықов Б.Ұлттық ойындарды оқу - тәрбие ісінде пайдалану, 1993
**Төртжапырақты қызғалдақ** (лат. *Tulipa tetraphylla*) – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысының көпжылдық өсімдігі.

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Төртжапырақты қызғалдақтың биіктігі 10 – 30 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1,5 – 2 см, қара, терілі, ішкі жағының ұшы жатаған түкті қабықты. 

Сабағы жалаңаш; жапырақ саны – 3 – 6(7), өте жақын орналасқан, қайырылған, бұйра, жалаңаш, кірпікшелі, белдік тәріздіі дерлік, гүлден биік, төменгісінің ені 1 – 1,5 см.
Гүл саны – 1 – 2 (4), гүл шанағында бүтілген; гүл серінің ұзындығы 2 – 4 см, сүйірлеу немесе доғал, ашық сары, сыртқыларының сырты күлгін реңді, арқасы жасылдау, ұзынша, ішкілері кері сопақша; аталықтары гүл серігінен 3 есе қысқа, жіпшелері жалаңаш, сары, жоғары жағы кеңейген, түбіне қарай жіңішкерген, тозаңдықтары сары, ұзындығы 7 – 8 мм, түйіні аталықтарынан шамалы қысқа.

Сәуір - мамыр айларында гүлдейді. 

### Қазақстанда таралуы

Тасты беткейлерде өседі. Іле, Күнгей Алатауында кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Б.Ө. Жақып "Қазақстан табиғаты"
**Төртжапырақты Марсилия** (Marsilea quadrifolia) төртжапырақтылық формасы жапырақтарымен папоротник-өсімдігіне жатады. Өсімдік-папоротник және төртжапырақты деген сөздер бір-біріне келіспейтін секілді деп ойламайсыз ба? Керсінше, бұл сөздер осы кереметті, декоративті, бақбаншылыққа көбінде белгісіз өсімдікті сипаттайды.

Марсилияда бәтеңкенің бауына ұқсайтың ұзың тамырсабағы бар. Тамырсабағынан төрт гүлжапыраққа бөлінетін, судын бетінде қалқып тұратын жапырақтар өседі. Формасы түзу, бір қарағанда төртжапырақты жоңышқаға ұқсайды. Күзде тамырсабағын судан шығарсаңыз, ілінген үлкеңдігі бұршақтай құрылымдарды байқайсыз. Олардың ішінде ұрықтары (ұрықтары спора болғаны соң оны папоротнике жатқызады) сақталанады. Бұл өсімдік Оңтүстік Америкадан басқа бәрі континентерінде нәрлі заттарға бай жасанды және табиғи су қоймасындарында өседі. Солтүстік Америкаға ол сырт жақтан әкелінген және бұл жерде өсімдік-агрессор боп саналады. Польшаның табиғи жерлерінде ол жойылып кетті, Гочалковицкий көлінде өсімдікті экосистемаға қайтару үшін зерттеулер өткізіліп жатыр. Словакияда Латорица өзенінің алабының 7 жерінде өседі. Кезінде ол Бодрог, Лаборец, Уг өзендердің аумағында да кездесетін. Чехияда ол өспейді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Төртжапырақты Марсилия
**Жаңа материалдық құндылықтар** (нем. *Neue Sachlichkeit*), 1920 жылдардың және 1930 жылдың басындағы неміс кескіндемесіндегі жаңа бағыт, бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанын мойындау мен бағалауды білдіреді. 
Терминді 1925 ж. Маннгейм сурет галереясының директоры Густав Хартлауб (Hartlaub) енгізген, осы бағыттың көрнекті өкілдері Ж.Гросс, О.Дикс және М.Бекман көрмелерінің атымен атаған. Олар репликалық стилде басқарып тұрған стилге абстракция және экспрессионизм ретінде, әрбір бөлшегін барынша суретке түсіріп, тыныштықтағы ашуды, суық әрі бірқалыпты бейнелерді, италян метафизикалық суретінен мұраға қалған, өте уытты әлеуметтік мысқылмен салған. Ұлтшылдар билікке келгенде 1930 ж. бағыт аяқталды.

Дереккөздер
-----------
**Төрт буынды өлең** - қазақ поэзиясындағы өлең өлшемінде қолданылатын, бір бунақтан тұратын ең қысқа өлең жолы. Тым қысқа болғандыктан көбінесе өлең өлшемінде басқа ұзындау тармақтармен араласып келеді. Мысалы, 

*"Кетті бірлік,* 
*Сөнді ерлік,* 
*Енді кімге беттемек?* 
*Елің - ала.* 
*Оты шала,* 
*Тайса аяғың, кім көмек?" (Абай)*
Төртбуынды тармақғы бірыңғай қолдану халық поэзиясында қысқалау өлеңдерде кездеседі. Мысалы, балаларға арналған санамақ өлең: 

Бірім - бірім.
Екім - екім.
Үшім - үшім...
Қырқылдауық,
Қырман тауық
Олпық-солпық,
Сен кір, сен шық".
Ахмет Байтұрсынұлының *"Жұбату"* атты өлеңін де осы төртбуынды өлшеммен жазылған деуге болады. Олең тармағы төртбуынды болып қысқа келетіндіктен, жеке бір ойды білдіретін сөйлем, яки сөйлемшелер (фраза) қатар екі тармақты қамтып отырады да, мағынасы жағынан да, айтылғандағы дауыс толқыны (интонация) жағынан да тармақтар екі-екіден топтасып келеді. Сондықтан төртбуынды өлең ырғағы, сегізбуынды өлшеммен жазылған өлеңге өте жақын болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Төрт асық (ұлттық ойын) - ойынды әдетте 4-6 жастағы балалар ойнайды да, ол сәбилерді есепке, аңғарымпаздыққа үйретеді әрі қол жаттықтырады. Ойынға қатысқан балалар асық иіреді де кезегімен ойын бастайды. Ойын тек 4 асықпен ғана ойналынады. Алғашқы бала төрт асықты шашып жібереді. Егер төрт асық төрт түрлі пішімде түссе, ойыншылардан бір-бірден асық алып отырып, ойынды жалғастыра түседі. Бұл жолы шашып жіберген асығының бәріде не алшы, не бүк яғни ойынды одан әрі соза түзеді. Егер асық аралас (бір бүк, үш жік және т.б.) пішімде түссе, ойын кезегіін келесі балаға береді. Ақырында басқа балалар ұтылып, бір бала ұтысқа шығады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары, Атамұра
**Итқырылғансор** – Жаман Ақкөл сорының солтүстігінде 12 км жердегі сор.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Жангелді ауданы жерінде орналасқан. Торғай және Ұлы Жыланшық өзендерінің аңғарында орналасқан.

Гидрографикасы, сипаты
----------------------

Сор доға тәрізденіп ендік бағытта 8 км-ге созылып жатыр, енді жері 2,5 км. Теңіз деңгейінен 110 м шамасында. Батысында Қарасай аңғарымен, шығысында Қазымбай Қарасу сайы, солтүстігінде Ащытастысор сорымен шектеседі. Оңтүстігі тегіс тақырлы келген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5