recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Тәнеке Нұралы Дөсетұлы** (1807 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Ақсу ауданы Арғанаты тауындағы Тасқара жайлауы – 1885 жылы өлген, сонда, Баянжүрек тауы) – белгілі би, батыр. Атақты Қыдыралы бидің немересі, найман тайпасының матай руынан шыққан. М.Тынышбаев "Материалы к истории киргиза-казахского народа" атты еңбегінде "Қыдыралы бидің немересі Тәнеке Дөсетұлы 1835 – 40 жылы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа қатысты" деп жазған. Ш. Уәлиханов Қашғар жеріне саяхат жасау барысында жазған күнделігінде батырды үлкен мұрынды, жирен сақалды, кеудесін қалың түк басқан, келбетті адам кейпінде суреттейді. Тәнеке рубасы, елағасы ретінде атақонысы – Қапал (Қопалы) жерін келімсек казак-орыстар мен қарашекпендерден қорғап, тұрғылықты халықты егіншілікке баулыған. Жер дауына байланысты Ресей императорына арнайы хат (1857) жолдаған. Онда қол астына қараған Қаптағай елінің бұрыннан қоныс еткен жайлауы мен қыстауын Қапал казак-орыстарының атаманы Абакумовтың көмегімен орыстардың тартып алғаны, тұрғылықты халықты Балқаш маңындағы құмға қуғаны туралы мәлімдей келіп "…ұлық мансапты құзыретіңізден жоғарыда аталған жерлерді рудың өзіне қайтарып беруге бұйрық беруіңізді сұрап, Матай-Қаптағай елінің волостной хорунжиі Тәнеке Дөсетұлы мөрімді бастым. 1857" деп аяқтайды. Сол жылы жергілікті патша әкімшілігінің пәрменімен қарашекпендер мен казак-орыстардың пайдалануына бөлінген Қапал уезінің, сондай-ақ Жетісу өңіріндегі басқа да шұрайлы мекендер қазақ руларына қайтарылып берілген. Тәнеке әкесі Дөсет бастаған игілікті істі жалғастырып, Қамысмола, Екіағаш мекенінде "Танабай" тоғанын қаздырады, қарауындағы елді егіншілікпен айналысуға міндеттейді. Ақын Сара Біржан салмен айтысында "Таласпас Тәнекенің Жанбағына, жеңермін егер тартса іс ағына. Шетінен Қыдыр қонған өңшең құтым, мың-мыңдап құт қалдырған арт жағына" деп дәріптеген. Тәнекенің Ырыс есімді қарақалпақ бәйбішесінен Есімбек, Разбек, Қожабек, Әуелбек, Отарбек, Қасен, Мырзабек, Мұса деген балалар тараған. Есімбегі ерлік істері мен әділетсіздікке төзбейтін қайсар мінезімен елге сыйлы болған. Қазақ ауылдарына зорлық көрсетіп, тізе батырған патша әкімшілігіннің шенеунігі Эрентальға қаймықпай қарсы шыққан. Осы хақында Жамбыл ақын "Сыртанға" деген өлеңінде: "Қыдыралы Есімбек, Эрентальды сабаған, Ер туған ұл десін деп, бір кәдеге жараған" дейді. Кейін ол Қапал уезіне қарасты "Тәнеке болыстығын" (Көлдей Жұмай елін) басқарған. Меккеге барып, қажы атанып қайтқан. Кейінгі ұрпақтары батырдың басына ескерткіш орнатып, ас берді (2002).

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Тәкен Молдақынов** (22 сәуір 1948 жылы, Қытай Халық Республикасының Іле-Қазақ ауданында) — әнші, ҚР-ның еңбек сіңірген артисі (1992). 

Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын (1972), Қазақ ұлттық университетін (1986) бітірген. 1966-67 ж. Алматы облысы Ұйғыр аудандық мәдениет үйінде әдіскер. 1967-69 ж. Алматы эстрада-цирк студиясының студенті, 1969-72 ж. консерватория студенті. 1972-91 ж. Жамбыл облыстық филормониясының әншісі, 1992-94 ж. Жамбыл мәдениет училищесінің директоры, 1995-98 ж. облыстық мәдениет департаментінің бастығы қызметтерін атқарды

1998 жылдан мемлекеттік "Ежелгі Тараз ескерткіштері" тарихи-мәдени қорық-мұражайының директоры.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы, "Қазақ энциклопедиясының" Бас редакциясы, Алматы, 2003
**Марсель Марсо** (фр. , шын есімі — *Марсель Манжель* (Marcel Mangel); 22 наурыз 1923(19230322), Страсбург — 22 қыркүйек 2007, Париж) — француздың мим-актеры. Режисер Ш. Дюллен мен актер Э.Декрудің шәкірті. Лиможда оқыды. 1947 ж. өзінің жеке меншік труппасын ұйымдастырды. Шағын мимикалық көріністердің бас кейіпкерлеріне айналған мұңды әрі күлкілі - Биптің лирикалық бейнесін жасады. "Бип пен көбелек", "Бип - шар сатушы", "Бип - машықтандырушы". Таңдаулы пантомималарының қатарында "Шинель" (Гогольдің шығармасы бойынша), "Париж күледі, Париж жылайды" т.б. бар. Оның өнері драммалық күшке, поэзияға, терең философиялық мазмұн мен шындыққа, бейнелі бояға толы.

Дереккөздер
-----------
**Эмиль Верхарн** (фр. ) (1855-1916 жылдар) – француз тілді бельгиялық ақын-символист .

Ең атақты шығармалар жинағы: *«Кештер»* (Les Soires, 1887), *«Апат»* (Les Débâcles, 1888), *«Қара факелдер»* (Les Flambeaux noirs, 1890), *«Менің жолымда кездескендер»* (Les Apparus dans mes chemins, 1891) және т.б. Верхарн поэзиямен қатар проза және драматургия жанрларында да шығармалар жазады. Шығармалары әлемнің көптеген тілдеріне аударылған. Оның ішінде орыс тіліне 1906 жылы В.Я. Брюсов аударады. Ал Қазан төңкерісі кезінде Г.А. Шенгели мен В.П. Фёдоров аударады. Оның алғашқы шығармалары натурализм, кейінгілері символизм және мистицизм бағытында жазылады. 1916 жылы Руанада пойыздың астына түсіп қайтыс болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Жас көшбасшылар ассоциациясы

Жас көшбасшылар ассоциациясы туралы
-----------------------------------

Жас көшбасшылар ассоциациясы(*қысқаша-ЖКА*)- жастар қоғамдық ұйымы. Жас балалар, ұстаздармен біреге жұмыс жасайтын қоғамдық ұйым.

МИССИЯСЫ
--------

Білімдік және тәрбиелік маңызы бар бағдарламалар арқылы Қазақстанның жас азаматтарының көшбасшылық дағдыларын дамыту.

Құндылықтары
------------

- Жаңа адамадармен танысу;

- Бір-бірімен үнемі қарым-қатынаста болу;

- Көшбасшы қасиеттерін дамыту;

- Топтық жұмысты ұйымдастыру,топта жұмыс істеуге үйрену;

- «Арқан курсы» сессиясы арқылы өз қорқынышсезімін жеңе білу;

Тарихы
------

Жас көшбасшылар ассоциациясы 1994 жылдың 3 мамырында ашылды. Сөйтседе, Қазақстандағы ЖКА(Жас көшбасшылар ассоциациясы) ресми түрде 1995 жылдың шілде айында тіркелді. 

2000-2001 жылдары ЖКА Қазақстанның 9 ірі қалаларында өз филиалдарын ашты: Астана, Теміртау, Шымкент, Тараз, Ақтөбе, Семей, Ақтау, Орал және Степногорск қалалары.

Тренингтері
-----------

ЖКА балалармен бірге "Арқан курсы" сияқты көптеген тренингтер өткізеді. Осы тренингтер арқылы жастар өздерінің көшбасшылық дағдысын дамытады, және де ұйымшылдыққа үйренеді.

Қызықты мәліметтер
------------------

1997 жылдың қараша айында АҚШ-ның Бірінші Ледиі Хиллари Клинтон Қазақстанға келген сапарында ЖКА-на қатысқан балалармен бірге жиналып отырды. Хиллари Клинтон осындай жас көшбасшылар ассоциацияларына жақсы көңіл бөледі екен. Тіпті ол жас шағында осы сияқты бағдарламаларда қатысыпты. Және де ол "Арқан курсын" да өтіп көріпті.

Дереккөздер
-----------

 Мұрағатталған 27 сәуірдің 2014 жылы.

 Мұрағатталған 27 сәуірдің 2014 жылы.
**Эмилия Кларк** (ағылш. *Emilia Clarke*, 23 қазан 1986 жылы) — британдық актриса, «Тақтар ойыны» телесериалында Дейенерис Таргариен рөлімен əлемге əйгілі болды.

Өмірбаян
--------

Лондонда дүниеге келген, ал балалық шағын Беркшир қаласында өткізді. Əкесі театрда жұмыс істеді, ал анасы жеке кəсіпкер болды. Лондонның драма театрында білім алды. Оқу кезінде көптеген қойылымдарда ойнады: Awake and Sing, The Hot L Baltimore, Wild Honey драмаларында, Гамлет, Эмилия Галотти, The Changeling трагедияларында, Пигмалион, Сон в летнюю ночь, Ревизор, A Flea In Her Ear комедияларында жəне Sense пьесасында. 2010 жылы «Тақтар ойыны» телесериалында Дейенерис Таргариен рөлін алды. EWwy Award сыйлығына 2011 жылы Entertainment Weekly журналында ие болды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Эмилия Кларк**
* Эмилия Кларк (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Эмилия Кларктың қатысуымен Lisa’s story бейнесі(қолжетпейтін сілтеме)
**Мыржық марганец кен орны** - Шығыс Қазақстан облысы Семей қалалық әкімдігі аумағы мен Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстік-шығысында орналасқан. Іздеу-барлау жұмыстары 1943-1946 жылдары жүргізілген. Ұсақ масштабты аймақтық геологиялық түсіру жұмыстары кезінде ашылған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орны Шығыс-Тарбағатай мегаантиклинорийінің солтүстік-батыс бөлігіндегі ұзындығы 30 км болатын жоғары девон мен төменгі карбон жыныстарындa орналасқан. Кен денелері фаменнің төменгі бөлігіндегі қалыңдығы 50 м құмтастар, сазды-әксазды жыныстар мен әктастар будаларында шоғырланған. Кен орнының аумағы 1618,5 км. Ол Мыржық мульдасының солтүстік-батыс қанатында орналасқан. Тау жыныстары кабаттарының созылымы меридиaндық. Оңтүстігінде құлау бұрышы 85 – 87° шығыс бағытта. Солтүстік-шығыстағы құлау бұрышы 60 – 68° солтүстік-батыс бағытта.

Жатыс сипаты
------------

Тау жыныстарының жатысы лықсымалармен, бастырмaлармен және үгітілу белдемдерімен күрделіленген. Әктасты, сазды-мергельді жыныстар aрасындағы марганец кентастарының қабаты (қалыңдығы 1 – 14 м) Мыржық синклиналінің тікше келген батыс қанатындағы сыйыстырушы жыныстармен сәйкес орналасқан. Кен сыйыстырушы әктастардағы марганецтің мөлшері 3%-ға дейін жетеді. Кен денелері қaт (пласт) тәріздес. Марганец кені тотықты және карбонатты, араларында aз мөлшерде темір кендері бар. Кентастың текстурасы жолақты болып келеді. Кен орны үш кен денелеріне бөлінген: Солтүстік, Орталық, Оңтүстік Олардың қалыңдығы 1,4; 1,8 және 1,5 м. 120 – 140 м тереңдікке дейін кендер тотыққан, құрамы пиралюзитті және пиралюзит-псиломеланды. 140 – 190 м тереңдіктерде кендер карбонат-манганитті, олар манганит пен марганецті кальциттердің жіңішке (1 – 100 мм) қабаттарынан құралған. Одан терең қабаттардағы кендер карбонатты, құрамы сирек кірікпелі родохрозитті манганокальцитті, ішінара олардың арасында шомбалды манганит кенінің телімдері кездеседі.

Минералдары, құрамы
-------------------

Темір құрамды минералдары – гематит, магнетит, мартит, гидрогематит, гидрогетит, кенсіз минералдары – кальцит, кварц, халцедон, опал, барит, гипс, сазды минералдар. Тотыққан кендердегі марганец мөлшері 32,6 – 37,8%, фосфор 0,01 – 0,1%, күкірт 0,09 – 0,14%. Төменгі қабаттарда барлау жұмыстары жүргізілуде.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы - VI
**Жас Бұхаралықтар** — Бұхарада 1916 жылы құрылған жәдитшілдік бағытындағы ұлттық саяси ұйым. 

1918 жылы әмірді тақта қалдыра отырып, елде ішінара демократиялық өзгерістер жасауға тырысқан бірнеше сәтсіз әрекеттері үшін әмірлік тарапынан бұл ұйымға қатаң тыйым салынып, көп ұзамай ол тарап кетті. Ұйымға қатысушылардың неғұрлым солшыл бөлігі 1920 жылы қаңтарда Ташкент қаласында Ф.Ходжаевтың басшылығымен "Жас бұқаралық революционерлердің түркістандық орталық бюросы" болып қайта құрылды. Олар Бұхарада әмір үкіметін құлатып, демократиялық республика құру мақсатын көздеді. Бюро Кеңес үкіметіне сүйене отырып, бұрынғы бүкіл "Жас Бұхаралықтарды" өз маңдарына топтастыруға тырысты. Қозғалыс жеңіске жетіп, Бұқар Халық Кеңестік Республикасы (БХКР) орнағаннан кейін, "Жас Бұхаралықтар" Түркістан коммунистерімен ресми түрде бірікті. Дегенмен олар жергілікті халықтың мүддесін көздеп, ұлтшылдық көзқарасты жақтады. Сондықтан Бұхарада басмашылар қозғалысы талқандалғаннан кейін БХКР-дегі Кеңестердің 4-съезінде (1923 жылы, қазан) олар орталықтан келген коммунистер тарапынан буржуазиялық ұлтшылдар ретінде айыпталып, билік басынан тайдырылды. Осыдан кейін "Жас Бұхаралықтардың" көпшілігі большевиктер партиясы қатарынан шығарылды.

Дереккөздер
-----------
**Мырза құрылыс тас кеш**, Теміртау қаласының солтүстік-шығыс жағында орналасқан. 1957 және 1962-63 жылдары барланған. Орта-жоғары-девон тасын жарып өтетін диоритті порфнриттің 2 интрузивті денелеріне астасқан. Кенге дейінгі жер бетінің қалындығы (желге мүжілген порфириттер ұсақ тас, саздақ, қиыршық тасты саз балшық) 0,2-117 м. Мөлшері мен пайдалы қабатының орташа қалыңдығы 400x900 және 300х6ОО м; 49 және 23 метрлік 2 учаскеден тұрады. Физика-механика қасиеттері: су толы сығымдалған кездегі беріктігінің шегі 395-1521 (орт.918) кг/шаршы см, құрғақ күйінде -325-1676 (орт.974) кг/см2, көлемдік массасы 2.59-2,9 (орт. 2,67) г/шаршы см су сіңіру 0,05-06% соққыға төзімділігі 75.1958 жылдан КСРО Транспорт құрылысы министрлігіне қарасты Астахов қиыршықтас з-тымен бірге игерілуде. Құрылыс және жолға төсейтін қиыршық тас өндіруге ауыр бетондарды толтыру үшін пайдаланылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**«Жас Азамат» газеті** - Петропавлда жарияланып тұрған алашшыл қазақ жастарының тұңғыш газеті. 1918 жылы 30 шілдеде 1-саны шыққан. Бізге белгілі 22-нөмірі 1919 жылы 8 ақпанда жарық көрген. Газетті шығарушы - «Алаш» серіктігі. Басылымның шығу тарихына келсек, 1918 жылы сәуірде Омбыда I жастар сиезі шақырылып, осында бүкіл қазақтың жастар ұйымы «Бірлік» ұйымының негізінде «Жас Азамат» ұйымы болып қайта құрылды. Оның төрағасы - М.Мырзаұлы, басқарма мүшелері - С.Садуақасұлы, М.Сейітұлы, Г.Досымбекқызы, Ә.Байділдаұлы. ұйым аттас газеттің редакторы - Қ.Кемеңгерұлы. «Жас Азаматтың» 1-11 -нөмірлерінің редакторы - осы Қошке. Ал 12-16 нөмірлерінің редакторы - Біләл Малдыбайұлы. 17-22-санының редакторы - қайтадан Қ.Кемеңгерұлы. Газет Алаш козғалысының тынысы ретінде елдік істі хаттауға, түсіндіруге, байыптауға көп жігер жұмсаған. Мұнда Қ.Кемеңгерұлы, С.Садуақасұлы, А.Жантәліұлы, М.Әуезов, Б.Серкебайұлы, Х.Ибраһимұлы т.б. айрықша бүркеншік атпен жазған авторлардың мақалалары жарияланған. Әр нөмірінде Алаш қозғалысының барысынан хабар беріп отырған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7
**Жас сорпа** – жаңа сойылған еттен əзірленетін сорпа. Ұсақ тұз салынған соң араластырып, бірнеше рет сапырады. Қазан астындағы от баяу жануы тиіс. Қазанның беті жабулы болады. Қайнауға таяғанда жəне одан кейін анда-санда қазанның қақпағын ашып, еттің көбігін алады. Еттің ең алғашқы қан көбігін алған соң екінші рет көбігіналмай, оны сапырып отырып таратқан жөн. Бір қайнағаннан кейін сорпаның тұзын татып көріп, татымсыз болса үстемеленеді. Жас ет əрі кеткенде 2 сағатта пісіп болады. Етті түсіріп алғаннан кейін қазанның қақпағын жауып, біраз уақыт сорпаны демалдыру керек. Содан кейін 15 – 20 минут суытып, дастарқанға əкелуге болады.

Дереккөздер
-----------

«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4
**Экспирация** –тыныс шығару. 

Экспирация ауаны сыртқа шығару және сөйлеу дыбыстарын жасаудың негізгі шарты ретіндегі тыныс алу қозғалысымен сипатталады. Ол түрлі дыбыстарда түрліше жүзеге асырылады. Егер дыбыстарды экспирация күшінің келуі бойынша орналастыратын болсақ онда олар мынадай ретпен орналасар еді: қатаң дауыссыздар – ұяң дауыссыздар – үнді дыбыстар –дауыстылар.

Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5
**Мырзан Кенжебай** - 1947 жылы 31 тамызда Қызылорда облысының Арал ауданындағы Құланды ауылында туған. Қазақ мемлекеттік университетін тамамдаған.Әр жылдарда «Жұлдыз» журналында бөлім меңгерушісі, «Заман-Қазақстан», «Алматы ақшамы», «Қазақ мемлекетт, «Аманат» газеттерінде тілші, республикалық «Қайнар» баспасында редактор, «Таң-Шолпан» журналында жауапты хатшы қызметтерін атқарған. Қазір «Мәдениет» журналында редактор болып қызмет атқарады.

Ақынның өлеңдері «Мерейлі мекен» ұжымдық жинағына енген. «Жоғалған өлең», «Жазым өтіп барады» жыр жинақтары жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Варберг** – Швецияның оңтүстігіндегі Халланд ленде орналасқан қала. Халқының саны – 26,041 адам (2005), қала маңын қосқанда – 56,673 (2009).

Варберг Халландтың басқа да провинциялары секілді, мемлекеттің батыс жағалауында қоныс тепкен. Ол құмды жағажайларымен танымал. Қаланың солтүстігіне қарай жағалаудың құмды жағажайлары тас террасаларға ауысып, ары қарай Бохуслэн (Bohuslän) архипелагын да көруге болады.

Варберг қаласы – жаздық сауықтыру орындарымен де танымал. Өндіріс қалаларының мысалы, оның ішінде Буростың (Borås) көптеген тұрғындары жаз айында Варбергке демалуға бірнеше күнге келеді.

Қала маңына жуық жерде ЮНЕСКО-ның әлемдік мұралар қорына кіретін Гриметондағы радиостанция орналасқан.

Варберг көрінісі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Population in the country, counties and municipalities by sex and age 31/12/2009
**Жарылқасын Әбілқасымұлы Кенжебеков**

1970 жылы 18 қаңтарда Қызылорда облысы Жаңақорған ауданының Жаңақорған кентінде туған. Қазақ.

Әкесі - Кенжебеков Әбілқасым, зейнеткер. Анасы - Кенбаева Садатхан.

Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы Алматы банк колледжінің экономика факультетін (1995) банкісінің
маманы мамандығы бойынша; Т. Рысқұлов атындағы
Қазақ экономикалық университетін (2008) «Менеджмент»
мамандығы бойынша бітірген.

Қазақ, орыс және ағылшын (ауыз екі) тілдерін біледі.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2007 жылдың мамырынан).

1995 жылдың қарашасынан - «Тұран Әлем банкі» АҚ Қызылорда облыстық филиалының проблемалы қарыздар секторының маманы. 1999 жылдың қаңтарынан Қызылорда облысы бойынша Кеден басқармасының кедендік рәсімдеу және кеден бақылауы бөлімінің аға маманы 2001 жылдың мамырынан - «Қазақстан Халық банкі» АҚ Жаңақорған аудандық филиалының басқарушысы, 2003 жылдың ақпанынан - «Қазақстан Халық банкі» АҚ Шиелі аудандық филиалының басқарушысы. 2004 жылдың қазанынан - «Қазақстан Халық банкі» АҚ Қызылорда облыстық филиалы директорының бөлшек сатылымдар жөніндегі
орынбасары. 2006 жылдың қыркүйегінен - «Альянс Банк»
АҚ Қызылорда филиалының директоры.

2009 жылдың қарашасынан бері - «Қызылорда Газ-К2» ЖШС директоры.

Қызылорда облыстық мәслихатының депутаты (2007-2012), өз-өзін ұсынушы.

Қызылорда облыстық мәслихатының жастар істері және құқық қорғау органдарының мәселелері жөніндегі тұрақты
комиссиясының мүшесі, жастар саясаты және партиоттық тәрбие жөніндегі кеңестің мүшесі. Қызылорда облыстық
балалар-жасөспірімдер футбол лигасының президенті. Қызылорда облысының 70 жылдығы құрметіне, Қызылорда
қаласының 190 жылдығы құрметіне медальдарымен; «Қазақстан Халық банкі» ААҚ басқарма төрағасының
(2001, 2002, 2003), «Қазақстан Халық банкі» АҚ Қызылорда филиалы директорының (2003) құрмет грамоталарымен
марапатталған.

Әскери атағы - аға сержант.

Діни көзқарасы - «Барлық діндер мен діни ағымдарға құрметпен қараймын».

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев, Д.А. Қонаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Ауыл тұрғындарының тіршілік деңгейін арттыру, оның әлеуметтік-экономикалық гүлденуі».

Хоббиі - спорт (баскетбол, футбол).

Сүйіп оқитын әдебиеті - қазақ классикасы.

Үйленген. Жұбайы - Сүлейменова Мереке Жанұзаққызы
(1978 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. Қызы - Әбілқасым Ақерке Жарыл қасынқызы (1999 жылы туған); ұлдары - Әбілқасым Сәтбай Жарылқасынұлы (2004 жылы туған), Жарылқасын Нұрсұлтан Жарылқасынұлы (2008 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Жарылғыш заттар** — сыртқы әсердің ықпалымен өте тез химиялық өзгеріске түсіп, жылу бөлініп, катты қызған газдардың түзілуінен күшті соққы пайда болатын химиялық құрамалар мен қоспалар. Жарылғыш заттар оқты, минаны, снарядты лақтыруға қажетті энергия көзі болып табылады, сондай-ақ әр түрлі жару жүмыстарын орындауда қолданылады. Мысалы, бұрандалы патронның салмағы 3,25 г болатын дәрі заряды атылғанда 0,001 секунд ішінде жанып, 3 каллорий жылу бөледі де, температурасы жарылыс сәтінде 2400-2900°-қа тең 3 л газ шығарады. Газ ете жоғары кысым тудырады (3000 кг/см2) да, оқты ұңғы каналынан 700 м/сектан аса жылдамдықпен айдайды. Жарылғыш заттар қолданылу сипатына карай: 

* бөлшектегіш (бризанттық),
* лақтырғыш (дәрі)
* пиротехникалық болып болінеді.

Ядролық жарылғыш заттар дегеніміз — жарғыш сипаттағы ядролық (термоядролық) реакция нәтижесінде қас-кағым сәтте өте көп мөлшерде энергия шығаратын зат.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001
**Северцов қарақабығы** (лат. *Ungernia sewerzowii*) – амариллистер тұқымдасына жататын ,сирек кездесетін ,дерлік эндемик түрлі өсімдік.

Мәртебесі: сирек кездесетін, дерлік эндемик түр. Батыс Тянь-Шаньда (Талас Алатауы, Угам жотасы, Қаржантау) және Сырдария Қаратауының оңтүстік бөлігінде (Боролдай, Кіші Қаратау) кездеседі. Қазақстаннан тыс Өзбекстанның шекаралас аудандарында да таралған. Таудың төменгі және ортаңғы белдеулеріндегі тасты және ұсақ шағыл тасты беткейлерінде, бұталар арасында өседі. Ерекше маусымдық даму ырғағымен ерекшеленеді. Ерте көктемде жапырақтары пайда болады, сөйтіполар жаз басында қурап қалады. Гүл өсетін сабағы маусым соңында шығады. Оның жапырағы болмайды, ұшында қызыл түсті 3-17 гүлден тұратын шатыр тәрізді гүлшоғыры болады. Қара қабыршақпен қапталған үлкен пиязшықтың жуандығы 7 см, онда қор заттар жиналған, соның нәтижесінде сабағы жақсы дамиды. Мәдени өсірілуі дерлік белгісіз. Алматыда жақсы өседі. Гүлдеуі мен жеміс беруі ретсіз. Табиғатта жекелеген популяциялары кездеседі, тұқымымен және вегетативті жолмен көбейеді. Соңғы жағдайда ондаған пиязшықтан тұратын тығыз топ құрайды. Ақсу-Жабағылы қорығы, Боролдай және Бөріқара қорықшаларында қорғалады.

Дереккөздер
-----------

«Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы» Қызыл кітап беттерінен. А.А.Иващенко. Алматы 2006 жыл.
**Жарыпшыққан**, *Жанкелді* – Ойыл алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Атырау облысы Қызылқоға ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 244 км.

Бастауы
-------

Бастауын Қамыстыкөл аулының тұсындағы Ойыл өзенінен алып, Миялы аулынанан төмен 7 км жерде Ойылдан тармақталып шығып Тайсойған құмын кесіп өтіп, Бөлекаяқ көліне құяды.

Гидрологиясы
------------

Арнасы ауысып отырады, орта ағысында бірнеше тармаққа бөлінеді. Суы кермектеу келеді. Жағасында Қарабау ауылы орналасқан. Көктемде қар ерігенде суы көтеріледі, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Өзенді Қызылқоға ауданының шаруашылықтары пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Северцов жалғаншөлмасағы** (лат. *Pseuderemostachys sewerzovii*) – ерінгүлділер тұқымдасына жататын сирек кездесетін, жеке типті туыстың дерлік эндемиктік түрі. Негізгі таралу ауданы Қаратау жотасы мен Талас Алатауының батыс бөлігі. Жекелеген оқшау тіршілік ортасы қырғыз жотасы мен Қаржантаудан анықталды. Тасты және шағыл тасты беткейлерде, тау етегі мен субальпі белдеулерінің басына деін өседі. Көлемі 10 шаршы метр жерде шағын топ болып кездеседі, бірақ тығыздығы жоғары, бір шаршы метрде 100-180 бұтаққа жетеді. Жынысты жетілген өркендер үлесі әр жылда әр түрлі, бірақ әдетте 10%-дан аспайды. Қара қошқыл-ақшыл көк "ерінді" гүлдері мен түйнек тәрізді жуандаған тамыры бар қысқа сабақты ерекше сәндік өсімдік. Мәдени түрде тек Алматы қаласы ботаника бағында өсірілді. Табиғаттан әкелінген даралары 18 жыл өсіп, 1-2 рет ғана гүлдеді. Ақсу-Жабағылы және Қаратау қорықтарында қорғалады.

Дереккөздер
-----------
**Қарасиыр**, *Қарасуыр* – Ащымиір алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданында. Ұзындығы 51 км, су жиналатын алабы 341 км2.

Бастауы
-------

Бастауын Ұлытау тауының оңтүстік-батыс беткейіндегі бұлақтардан алып, Ащымиір өзеніне сол жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Жағасы жарқабақты, аңғары кең. Қар және жер асты суларымен толығады. Көктемде суы тасиды, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағымы 0,16 м3/с. Кішігірім 2 саласы бар, төменгі ағысында шаруашылық мақсатында бөген салынған. Өзеннің жоғарғы ағысындағы аңғарында Саз, Жарқұдық, т.б. тұщы сулы құдықтар бар. Суы мал суаруға пайдаланылады. Алабы - жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қошқар Батыр Дауұлы** (1780, Қайдауыл болысы Қабырға өз-нің бойы – шамамен 1867, Қошқардың қоңыр түбегіндегі Қабырға а.) – елге қорған, жерге ие болған халық қаһарманы, 1837-47 ж. Кенесары Қасымовтың Ресей отаршылығына қарсы ұлт-азаттық көтеріліске қатысқан. Арғы тегі Орта жүз ұзын қыпшақтың алтыс тармағына жататын сары (өтетілеу) атасынан бастау алады. Ағайындас Иман батырымен бірге елге қайрат, дұшбанға айбат болған. Екі батырдың әзілі жарасқан достығы, ынтымақ-бірлігі жайлы ел ауызында көп әғгіме сақталған. Қ.б. ерге тән ерен қимылымен қатар қара қылды қақ жарған әділдігімен де жұртына үлгі-өнеге көрсете білген, дуалы ауыз көріптілдігі бар әруақты кісі, сонымен қатар ьала мінез, аңқау, ақкөңіл адам болған. Негізгі Қ.б-дың көріптілігі әлдеқандай болжам жасайтын сәуегейлік емес, ел ішінде, көрші жұрттар арасында бел ала бастаған әлеум. әкімшілік, саяси жағдайларды бақылап, салыстыра аужайлаған, ақылға сүйенген, байыпты жорамалдан туындаса керек. Арқадан ойысып, Ұлы жүз, қырғыз жерлеріне беттегенде «ханның бұл сапарда жолы болмайды» деп Кенесары қолына ермей қалған. Қимас досы Иман батырды да бұл жорықтан бас тартуға үгіттеген. Қ.б-дың бұл жорамалы кейін тарихта дәлелденді. Ресей мемлекетінің қазақ жерін отарлау саясаты басталған тұста атқа мінген Қ.б-дың қарамағындағы ел-жұртын шегара басқармасының озбырлақтарынан, Хиуа, Бұхар, Қоқан хандықтардың таусылмайтын ірілі-ұсақты шапқыншылықтарынан, көршілес ру-тайпалардың барымта-қарымтысынан қорғауына тура келді. 1997 ж. Батыр ұрпақтары Амангелді ауд-ның қабырға а-ндағы Қоңыртүбекте ата-қабірінің басына ескерткіш орнатты. Амангелді Жәуке батырлармен бірге Қ.б-дың кеуделік мүсіні қойылған. Батырдан Аяпберген, Қожабай, Айдабол, Жайынауыз, Әти, Айтқожа ұрпақтары тарайды.

Әдеб.: О.Тұрашұлы, Бәйтерек бұтақтары, Аст. 2005.

1. ↑  **ТОРҒАЙ ЕЛІ. Энциклопедия** / Құраст. Т.Рсаев. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2013. – 456 бет + 16 бет түрлі түсті суретті жапсырма.

ISBN 978-601-291-179-4
Бұраубас немесе момақан-кеміргіштер отряды, аламантәрізділер тұқымдасы, бұраубас тұқымдасы тармағының жалғыз өкілі. Бұл едәуір ірі ( денесінің ұзындығы 27см, салмағы 700г) кеміргіш, жер асты тіршілігіне ыңғайланған. Оқтау сияқты денесі, қысқа алдыңғы денесі, қысқа аяқтарының ұшына ұзын орақ сияқты иілген тырнақтары, өте кішкентай көзі, қалың терісінен байқала бермейтін құлағы болады. Арқасы қоңыр, екі бүйірі ақшыл, ал құрсағы ақ түсті болады. Ұрпақтарының терісі сұр түсті. Қазақстанда тек Алтай, Қалбы Алтайы, Тарбағатай және Шыңғыстауда тіршілік етеді. Бұраубас бүкіл өмірін жер асты шытырмен иірімді індеріне өткізеді, оның бар екендігін тек жер бетіне тастаған топырағынан білуге болады. Қыста қар астында шытырман жолдар жасайды. Өсімдіктің жасыл және жер асты бөліктерімен қоректенеді. Жыл бойы тәуліктің кез-келген уақытында белсенді. Аналығы наурыздың соңында 3-5 жалаңаш әрі соқыр ұрпағын әкеледі. Сәуірде олар өсіңкіреп жиі жер бетіне шығып, көк шөппен қоректенеді. Бұраубастың жауы-саусақ күзен. Ол бұлардың ініне еркін кіре береді. Кейде бұлардың інін аю қазып тастайды. Бұраубастың бағалы терісін жылына 60 мыңға дейін даярлаған. Қазіргі кезде даярламайды
**Қошым-Ноғай Байбота Серікбайұлы** —1954жылы мамырдың 8-і күні Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданына қарасты Бесарық ауылында туған. 1977 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі .

Өлендері, публицистикалық туындылары, ғылыми-танымдық мақалалары республикалық мерзімді баспасөз беттерінде жарияланып, шығармалары жетпіске тарта көптеген ұжымдық жинақтарға енген. Ол көркем аударма саласында да жемісті еңбек етті. Алыс және жақын шет ел ақындарының өлендері мен ежелгі түркі поэзиясын тәржімелеуге белсене атсалысты. Балалар әдебиетімен арнайы шұғылданып, армян акыны Сильва Капутикянның "Маша сурет салады" (Алматы, "Жалын", 1983) және орыс ақыны Елена Благининаның "Шинельді неге сактап жүрсің?" (Алматы, "Жалын", 1985) атты кітаптарын қазақ тіліне аударды.

Ол 1978—1988 жылдар аралығында "Жалын" баспасында әуелі редактор, содан сон аға редактор болып қызмет атқарды. 1986 жылы өндірістен қол үзбей Мәскеу каласындағы Бүкілодақтык баспа қызметкерлері білімін жетілдіру институтының курсынан өтті. Бұдан кейін "Мәдениет және тұрмыс" (қазіргі "Парасат") журналында, "Ана тілі", "Қазақ Елі" газеттерінде бөлім редакторы, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары қызметтерінде болды.

2001 жылғы шілденің 11-інен бүгінгі күнге дейін "Жазушы" баспасында жетекші редактор болып қызмет істеп келеді. Қошым-Ноғай Байбота Серікбайұлы "Жалын" және "Жазушы" баспаларынан жарық көрген жүздеген кітапты редакциялады. Олардың қатарында "Ертегі сыр шертеді" (қазақ ақындарының өлеңмен жазылған ертегілері), "Достар" (Орыс ақындары балалар поэзиясының антологиясы), "Көкқұтанның ұясы" (Украин ақындары балалар поэзиясының антологиясы), "Қырғыз қызғалдақтары" (Қырғыз ақындары балалар поэзиясының антологиясы), "Көңілді керуен" (Шетел акындары балалар поэзиясының антологиясы), "Жеті ғасыр жырлайды" (XIV ғасырдан XX ғасырдың бас кезіне дейінгі қазақ акын-жырауларының шығармалары) атты екі томдык антология, Махамбеттің "Ереуіл атқа ер салмай" атты өлендер жинағы, Абай шығармаларының екі томдық толық жинағы, сондай-ақ белгілі қазақ акын-жазушыларының жыр жинақтары мен прозалық туындылары бар. Ол бірнеше рет "Жылдың үздік редакторы" атанды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық", Алматы,"Білім" баспасы, 2005 жыл - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
Омыртқалы жануарлар ішіндегі ең үлкен топ — құстар. Бүкіл дүние жүзінде олардың 10—12 мың түрлерінің тіршілік етуі де құстардың кең таралғанын көрсетеді. Қазақстан территориясы да қанаттыларға өте бай. Онда құстардың 481 түрі мекендеп, күз айларындағы саны шамамен 18—20 миллионға жетеді. Міне, бұл қаншама байлық десеңізші! Оларды қорғап, пайдалана білуге тиіспіз. Адам үшін қанаттылардың пайдасы өте зор. Бізде тіршілік ететін құстардың біразы аңшылық үшін ауланып, дәмді ет пен мамық қауырсын береді. Мәселен, қазірде Қазақстанда жылына 3,2 миллион құс аңшылардың олжасы болады. Олар — үйрек, қаз, қасқалдаң, балшықты су құстары. Жасыл желек жамылған кең байтақ даламызда ұшып жүрген біраз құстар (шымшың, торғай, тоңылдақ, ементұмсық және тағы басқалар) егістік, бау-бақша, орман зиянкестері — насекомдармен, кеміргіштермен қоректеніп, ауыл шаруашылығына айтарлықтай пайдасын тигізеді. Құстардың эстетикалық мәні өз алдына бір төбе. Бұлбұл үні мен торғайлардың неше құбылтып салған әндері талай композиторлардың шығармаларына арқау болып келе жатқан жоқ па? Сондай-ақ аспанға ұшу техникасын жетілдіру үшін құстардың ұшу заңдылықтарын зерттеу Леонардо да Винчиден бастап күні бүгінге дейінгі авиаконстукторлар еңбектерінің негізіне алынып отыр емес пе? Бүгінде де бұл жұмыстар жалғасуда. Соңғы жылдары құстардың тек Қазақстанда ғана емес бүкіл жер шарында кейбір түрлерінің саны азайып бара жатқаны байқалады. Сондықтан да ел-елде оларды қорғау шаралары жүзеге асуда. Сол сияқты қазірде біздің республикамызда да осындай жұмысты жүргізу кең қолға алынды. Саны күрт азайып кеткен аң-құстарды шұғыл зерттеу арқылы келешекте олардың таралған аймағы анықталып, кей жерлерде қорғау шаралары жүзеге асырылатын болады. Қазақстан ғалымдары осындай құстардың тізімін алып, табиғаттың «Қызыл кітабын» жасауға кірісті. Бұл тарауда республикамызда саны аз құстардың қай аудандарда таралғаны, биологиясы, мінез-қылық ерекшеліктері жан-жақты әңгімеленеді. Өйткені, бұл мәліметтердің оларды қорғау шараларын жүзеге асыру үшін үлкен мәні бар.

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Қызылағаш деген бетті қараңыз.*
**Қызылағаш** – Қаратал алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Ақсу ауданының жерімен ағады.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 117 км, су жиналатын алабы 2430 км², жалпы ұзындығы 190 км болатын 140 саласы бар және алабында шағын 8 көл орналасқан. Ірі салалары: Мұзбұлақ, Біртоған, Қапал, Ақтұма, Шыңбұлақ. Сондай-ақ Қызылағаш бөгенінен төменде Егінсу, Ақешкі және Құрөзек тарамдарына ажыратылады.

Бастауы
-------

Бастауын Жетісу Алатауының батыс сілемі Қаратау тауларынан алып, Молалы темір жол стансасының солтүстік-батысында 25 км жерде Үшкөл 1 көліне құяды.

Жер бедері
----------

Жоғарғы арнасы тар, тау шатқалымен ағады, Күреңбел (Қорымбел) қонысы аумағында арнасы біршама кеңейеді, жағалауы жарқабақты келген. Орта ағысы жонды-белесті, сайлы-жыралы өңірмен өтеді. Мұндағы жағалауы жарлауытты. Қызылағаш бөгенінен төменде арнасы кеңейеді, алабы жазық жермен өтеді. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Қызылағаш ауылы тұсында 2,16 м³/с. Суы егістікке пайдаланылады, жайылмасы шабындық және жоғарғы алабы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Решат Нури Гүнтекин** (түр. *Reşat Nuri Güntekin*) (25 қараша 1889, Ыстамбұл, — 13 желтоқсан 1956, Лондон) — роман, әңгіме және драмалық шығармалар дүниеге әкелген түрік жазушыларының таңдаулыларының бірі.

Ыстамбұлда өмірге келген. Әдебиет факультетін бітіріп, оқытушы болып жұмыс істеген. Біраз уақыт депутат та болған. Бірінші Дүниежүзілік соғыс жылдарында жазушылықпен айналыса бастады. 1922 жылы Решат Нуридің "Бозторғай" романы жарияланды. Анадолы өмірінің маңызды мәселелерін түрлі типтер арқылы қызуқанды, табиғи таза тілмен баяндайды. "Бозторғай" романы түрік әдебиетінің ең таңдаулы шығармаларының қатарынан орын алды. Жазушы әңгімелерінде де Анадолы өмірін сатиралық мәнерде суреттеген

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Решат Нури Гүнтекин.
*Басқа мағыналар үшін Қызылбиік деген бетті қараңыз.*
**Қызылбиік** – Жақсытағылы тауларының шығысындағы тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Жоғары Қайрақты кентінің оңтүстік-батысында 2 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1014 м. Оңтүстік-батыстан шығысқа қарай 6 км-ге созылған, енді жері 2 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Қызылбиік тауы девонның альбитофир, порфирит жыныстарынан түзілген. Граниттер де кездеседі.

Жер бедері
----------

Жер бедері шоқылы, қырқалы болып келеді. Солтүстік-шығысында Манатай, оңтүстік-батысында Жаман Қарабас таулары, солтүстігінде Майбас, оңтүстігінде Шекелі қыстаулары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, боз, көде, селеу, тобылғы, қараған, оңтүстік бөлігінде қалың шілік, т.б. өседі. Баурайы жайылым ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Бейнелерді инфрақызыл сәулелермен бақылау** – 20-жылдардын соңыңда Д.Бэрдке бейнелерді инфрақызыл сәулелермен бақылау (ондай мүмкіндік туралы А. Полумордвиновтің патенттік өтінімінде де айтылған еді), теледидарлық сигналды *Глазго* – *Лондон*, *Лондон* – *Лидс* және т.б. желілеріндегі телефон сымдары арқылы беру, бейнелерді радиомен мұхит арқылы және жүзіп келе жатқан кемеге беру, түрлі-түсті теледидар сияқты жаналықтарды көрсетудің сәті түсті. 

Бейненің нашар сапасына қарамастан бұл теледидардың одан әрі дамуына үгіттеу болды. Алайда алдынғы қатарлы елдерде теледидардың дамуы мен енгізілуіне Михали, Дженкинс және Бэрдтің өзі де емес, АҚШ-тағы **Америка радиокорпорациясы**, **Вестингауз** бен **Дженерал электрик**, Германиядағы **Телефункен** және **Фернзее**, Англиядағы "Граммофон компаниясы" мен "Маркони" сияқты ірі кәсіпорындардың қожайындары үлкен ықпал етті. 

1930 жылы қапиталистік елдердің экономиқасы ұшыраған ұлы тоқырауға дейін теледидар бейнені механиқалық әдістер негізінде тарататып беруші және қабылдаушы те-ледидар аппаратурасын шығаруды ұйымдастырған Еуропа мен Американың көптеген фирмаларына кірістер әкеле бастаған еді. Р.Хаббл ащы мысқылмен: "Өнертапқыштар өзара қаншама жарысса да, сөреге бірінші болып Уоллстрит келді", деді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
*Басқа мағыналар үшін Есіл (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Есіл жазығы** – Торғай үстірті мен Көкшетау қыратының солтүстігіндегі жазық. Тобыл мен Есіл өзендері аралығында жатыр.

Жер бедері
----------

Есіл жазығы оңтүстіктен (абсолюттік биіктігі 200 м) солтүстікке қарай (150 м) еңістеу келген. Жер бедерінде биіктігі 5 – 8 м, ұзындығы 2 – 4 км атжалдар, үлкенді-кішілі қазаншұңқырлар кездеседі. Жазықтан ағып өтетін Тобыл, Обаған, Есіл өзендерінің аңғарлары кең әрі терең келген, жайылмаларында бірнеше террасалық деңгейлер байқалады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы палеоген, неоген, антропоген кезеңдерінің саз, құмтас, құм, құмайтты шөгінділерінен тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Альбе́р Лебре́н** (фр. ) (29 тамыз 1871 жылы, Мерси-ле-О, Мёрт және Мозель басқармасы, — 6 наурыз 1950 жылы, Париж) — француз саятшысы, үшінші республикасының (1932—1940) жылдар аралығындағы Франция президенті .

Өмір баяны
----------

Өзінің алдындағы президенттерге ұқсас Гастон Думерг және Поль Думер сияқты, Лебрен президент атағына Франция сенаты болғансоң отырды. Бұған дейін ол 30 жылдай француз саяткері ретінде болған, бірақ Лебрен саяткер болуды 1900 жылдардан бастап Ливой республикалық партияның депутаты болған(Франциядағы ең жасы— 29 жас), сосын министр атағын алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде алдыңғы қатарда болған, офицер атағын иеленген, ал соғыстан кейін сенатор болды.

Дереккөздер
-----------

Орысша уикипедия
*Басқа мағыналар үшін Қызылащы деген бетті қараңыз.*
**Қызылащы**, *Қонақай*, *Айғыржалөзек* – Түндік алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 46 км, жалпы ұзындығы 14 км болатын 5 саласы бар.

Бастауы
-------

Бастауын Үлкен Айғыржал тауының солтүстік-шығыс баурайындағы бұлақтардан алып, Түндік өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Арнасының жоғарғы жағалауы жартасты, жарқабақты, орта ағысы жарлауытты, төменгі ағысы жазық келген. Арнасында жыл бойы су болады. Алабы мал жайылымы және шабындыққа пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Есілдің жағалауы
Бұрынғы атауы №13 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (сол жақ). Есіл көшесі Абылай хан даңғылынан басталып, Хантау, Қаратау, Қозыбасы көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1232,5 м.

Есіл - Ертіс өзенінің сол жақ саласы. Қазақстанның Қарағанды, Ақмола, Солтүстік Қазақстан облыстары және Ресейдің Түмен, Омбы облыстары жерінен өтеді. Жалпы ұзындығы - 2450 шақырым. Қазақстан жеріндегі ұзындығы - 1607 шақырым. Сарыарқаның солтүстік бөлігіндегі Нияз тауының батыс беткейінен басталып, Омбы облысындағы Усть-Ишим ауылының тұсында Ертіс өзеніне құяды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Альберт Инкпин** (ағылш. *Albert Inkpin*), (16 маусым 1884 - 1944, Лондон) - ағылшын жұмысшы қозғалысының қайраткері, британдық коммунист және Британияның Коммунисттік Партиясының бірінші хатшысы.

1913 жылы Британ социалды партиясының бас секретары болып сайланды. Г.М. Гайндман бастаған социал - шовинистер тобына қарсы күресті. Инкпин Ұлыбритания Коммунистік партиясының (1920)негізін қалаушылардың бірі болды. Антисоветтік интервенцияға қарсы күреске белсене қатысты.1930 жылдан "Кеңес одағының достары" атты халықаралық қоғамын, кейін "Совет одағының достары" атты ағылшын қоғамын басқарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том.
**Бейнелi жады** - елестерге, табиғат көрiнiстерiне, сонымен бiрге дыбыстар, дəмге негiзделген жад iздерi. Ол көру, есiту, сипай сезу, иiстiк жəне дəмдiк болып бөлiнедi. Егер көру, есiту естерi əрбiр жете дамыған адамның өмiрлiк бағытбағдарында қалыптасатын болса, онда сезiмдiк, иiстiк пен дəмдiк естер адамның кəсiптiк қасиеттерiне жатады. Сəйкес түйсiктер сияқты мұндай ес түрлерi iсəрекет шарттарына орай қарқынды дамып, кейде кемiстiгi болған жады түрлерiнiң орнын толықтыруда керемет деңгейлерге көтерiлуi мүмкiн, мысалы, соқырдың денесiмен сезiнуi, естiгiштiгi, ал кереңнiң көргiштiгi, иiскей, жанаса сезгiштiгi ж.т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану негіздері // Алматы, 2006
*Басқа мағыналар үшін Бұлақты деген бетті қараңыз.*
**Бұлақты** (2008 жылға дейін – *Родники*) — Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы ауыл, Егіндібұлақ ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Жем өзенінің оң жағасында, аудан орталығын - Қандыағаш қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 79 км-дей, облыс орталығы - Ақтөбеден 150 км-дей қашықтықта орналасқан.

Халқы
-----

1999 жылы тұрғындар саны 1199 адам (602 ер адам және 597 әйел адам) болса, 2009 жылы 678 адамды (333 ер адам және 345 әйел адам) құрады.

Тарихы
------

Ілкіде мұнда №52 жылқы зауыты, Төлеубұлақ, Егіндібұлақ ұжымшалары болған. Жер көлемі - 384315 га, егістігі - 20000 га. Аудан орталық көтерме жол бар. 
Мұнда 1981жылы 119 трактор, 65 машина, 53 комбайн, 523 жылқы, 2137 мүйізді ірі қара, 41424 қой болды. Негізгі бағыты - мал, егін шаруашылығы. 1981 жылы 100 сиырдан - 76 бұзау, 100 саулықтан - 87 қозы, 100 биеден - 100 құлын алынды. 219443 ц астық жиналған. Кезінде 23 адам КСРО ордендерімен, медальдарымен марапатталған.

Ауыл шаруашылығы
----------------

Ауыл шаруашылы техника шеберханасы, типтік орта мектеп, интернат, клуб, кітапхана, аурхана, бала бақша болған. Жаңа экономиқалық реформаға байланысты мұнда 3 АҚ серіктестігі, 4 шаруа қожалығы жұмыс істейді.

Ірі елді мекендері
------------------

Борлы, Былқылдақ, Миялыкөл, Қамыстыкөл.

Өзендері
--------

Жем, Жалаңаш, Құндызды, Ащысай, Әулие, Теректі, Жанай, Ақтікен, Қосымсай, Өтеміс, Борлы, Байбек, Шилі.

Көлдер
------

Соркөл, Шыбындыкөл, Қаракөл, Жаркөл, Қамыстыкөл, Тұздыкөл.

Биіктіктері
-----------

Жамантас, Майбұлақтау, Байнысай, Тымабұлақ, Ақтасты, Қаратау, Дәутау, Сүйіндіктай, Ипантау.

Сирек кездесетін шөптер
-----------------------

Ауыспалы қау, ақ тұңғиық, борщов қызғалдағы, берік сүттіген, Талиев гүлкекіресі, комаров жоңышқасы, тегеурін гүл.

Аң-құстар
---------

Қарақұйрық, шұбар күзен, балықшы, дуадақ, сұңқылдақ аққу.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұғалжар ауданының Родники селосын Бұлақты ауылы деп қайта атау туралы
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақкемер •
 Ақсу •
 Алтынды •
 Ащысай •
 Басшилі•
 Бұлақты •
 Бірлік •
 Жұрын •
 Елек •
 Ембі •
 Еңбек •
 Жағабұлақ •
 Жаңатұрмыс •
 Жаркемер •
 Жарық •
 Жем •
 Көбелей •
 Көктөбе •
 Көлденең Темір •
 Көтібар •
 Қайыңды •
 **Қандыағаш** •
 Қаракөл •
 Қожасай •
 Құмжарған •
 Құмсай (Құмжарған а.о.) •
 Құмсай (Құмсай а.о.) •
 Миялыкөл •
 Мұғалжар •
 Сабындыкөл •
 Саға •
 Сағашилі •
 Талдысай •
 Теміркөпір •
 Тепсен Қарабұлақ •
 Шенгелші •
 №53-темір жол айрығы 
 |

 |
Бұлдырық тұқымдастар өкілі
Бұлдырық тұқымдастар(Pteroclididae) - кептертәріздестер отрядына жататын құстар құрамында 2 туыс, 16 түр бар. Бұлар үлкен денелі(300 - 550 г), қысқа мойнына кішкене бас жалғасқан, дене бітімі тығыз құстар. Қанаты - ұзын және үшкір. Аяғы қысқа, артқы саусағы қысқа немесе жоқ. Олардың барлығының рені шөл типтес(құм түстес, сарғыш қызыл, сары) болып келеді, өйткені тек шөл және шөлейтте қоныстанады. Өсімдіктердің тұқымымен, өсімді бөліктерімен, кейде бунақденелілермен қоректенеді. Суатқа міндетті түрде ұшып барады. Моногамды, яғни жеке жұп түзіп өмір сүреді. Ұялау маусымынан соң үлкен топ құрады.
Бұлдырықтардың барлығының еті сапалы, сондықтан аңшылыққа пайдаланылады. Қазақстанда бұлдырықтардың екі туысынан 3 түр өмір сүреді. Бір кездері бұлдырықтардың саны өте көп болыпты және суатқа ұшып келген тобы <<күннің бетін жапқан>> көрінеді. Алайда 20 ғасырдың 70-жылдары бұлдырықтардың саны әжептәуір кеміп кеткен, ал осы онжылдықтың соныңда Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелді.

Бұлдырықтардың негізгі туысы
============================

Бұлдырықтардың негізгі туысы(Pterocles) - 14 түрі бар кептертәріздестер отрядының бұлдырықтар тұқымдасына жататын негізгі туысы. Бұлдырықтар тұқымдасының екінші туысы - қылқұйрық бұлдырық(убақ). Оның басқа түрлерден айырмашылығы - жіліншігінің сыртқы жағы қауырсынданбаған және онша үлкен емес артқы саусағы болады. Қазақстанда бұлдырықтар туысының 14 түрінен екі түр - қарабауыр және ақбауыр бұлдырықтар өмір сүреді.

Дереккөздер
===========

Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь
**Шарль Лагранж** (1804 жыл 28 ақпан, Париж - 1857 жыл 22 желтоқсан, Лейден) - француз саяси қайраткері, ұсақ буржуазияшыл демократ.

Өмірі
-----

1830 жылғы *Шілде революциясына* белсене қатысты. Жұмысшылар мен демократтардың 1834 жылғы сәуірдегі *Лион көтерілісі* басшыларының бірі. 1848 жылғы *ақпан революциясы күндерінде* қарулы күресті басқарды. 1848 жылы маусымда *Құрылтай*, 1849 жылы мамырда *Заң шығару жиналыстарына* депутат болып сайланды. 1851 жылы мемлекеттік төңкерістен кейін Франциядан қуылып, өмірінің ақырына дейін шетелдерде тұрды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
**Бұлдырақ тұқымдасы** (Теtrаоnіdае) солтүстік және қоңыржай аймақтарда кездеседі. Қары көп және суық жерлерде мекендеулеріне байланысты, олар көпшілігінде ағаштарда тіршілік етеді. Қысты күні қатып тұрған бұтақтардан мықтап ұстайтын саусақтарында мүйізді қатты тісшелері болады. Балақтары азды-көпті қауырсынды. Тепкілері жоқ. Танауы қауырсындармен жабылған.

Тундрада, тайгада және Сібірдің ағашты даласында ақ кекілік (Lаgорus Іаdорus) деген түрі тіршілік етеді. Оның үлкендігі көгершіндей (салмағы 500—850 г), жазда қоңыр-қызғылт, ал қыста ақ түсті болады. Олар мүкті батбақтарда, қалың бұталарда мекендейді. Жемістермен, дәндермен, насекомдармен, ал қыста тек қана тал және
қайыңның бүрлерімен қоректенеді. Қатты қоректерін ұсақтау үшін майда тастарды жұтады. Ұяларын жерге салады. Ұяларында 6-16 жұмыртқа болады. Инкубация мерзімі 23 күнге созылады. Кәсіптік құс. Арктикалық тундрада — тундра кекілігі (Lаgорus tutus) деген түрі кездеседі. 
Бұлдырық (Lururus tеtriх) үй тауығының үлкендігіндей болады. Еркегі қара түсті, ұрғашысы қоңыр-қызғылт болады. Бізде бұлар ағашты және ағашты далалы жерлерде мекендейді. Бұлдырықтар — бұталы, маңайында ашық жерлері бар тоғайларда көбірек кездеседі. Бұлдырық қыста жерге қонақтап, күндіз ағаштың арасында болады. Жазда жерде тіршілік етеді. Ұясын жерге салады. Ұясында 4-12-ге дейін жұмыртқасы болады. Оны 23 күн басып, балапан шығарады. Балапанына тек қана ұрғашысы қамқорлық етеді. Күзге қарай топтанып жайылады.
Жазда көк өсімдіктермен, жемістермен және насекомдар-мен қоректенеді. Бұлдырықтар күзде ағашы жоқ даладада кездеседі. Қоректік затпен бірге ұсақ тастарды да жұтады. Бұлдырық қар түскен соң негізінен қайыңның және
басқа өсімдіктердің жемісімен, бүршіктерімен қоректенеді. 
Бұлдырықтардың жұтқан ұсақ тастарының маңызы үлкен. Жас бұлдырықтар ұсақ тастарды, өзінің бірінші тіршілік ете бастаған күнінен бастап, теріп жей бастайды. Жыл мерзімінің өзгеруіне байланысты, бұлдырықтардың қарнындағы тастардың саны да өзгеріп отырады (15 г). Қыстың аяғында қарнындағы ұсақ тастардың да саны азаяды. Қыстың аяқ кезінде тастар үйкеліп мүжілудің, қимен бірге түсіп қалудың нәтижесінде ол азайып кетеді. Бұлдырықтардың құс аулау кәсібіндегі маңызы үлкен.
Меңіреу құрлар бұл тұқымдастың ішіндегі ең ірісі. Бізде кәдімгі меңіреу құр (Теtrао urоgаllus) көбірек тараған. Еркегінің салмағы 3-5,5 кг, ұрғашысының салмағы — 2-3,5 кг
болады.
Меңіреу құр — құс аулау кәсібінде маңызды орын алады.
Шұбар құр (Теіrаstеs bоnаsіа) — құр тұқымдастарының ең ұсағы, салмағы 400 г
болады. Шұбар құр — ағашты жердің тұрақты құсы.
Шұбар құрлар ұяларын бұталардың түбінде шұңқырлап салып, құрғақ шөптер, жапырақтар төсейді. Ұяларында 6-14 жұмыртқалары болады, оны басу мерзімі үш аптаға созылады. Балапандары жұмыртқадан шыққаннан соң бірнеше сағаттан кейін анасының артынан ілесіп кетеді. Еркектері ұя салу, балапандарын тәрбиелеуге
қатыспайды.
Шұбар құр негізінен өсімдік тектес заттармен қоректенеді. Жазда өсімдіктің жас сабақтарымен, жемістерімен және бунақ денелілермен қоректенеді. Бұл кезде қоректерін жерден теріп жейді, ал қыста емен мен қайың бүрлерін жейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп баспасы, Алматы, 1970