recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Қырғыз Алатауы**, *Қырғыз жотасы* (қыр. *Кыргыз Ала-Тоо*) — Қырғызстандағы таулы жота. Батыс бөлігінің солтүстік беткейі Қазақстан жерінде (Жамбыл облысы). Жалпы ұзындығы 375 км (шамамен 160 км бөлігі Қазақстан аумағында, Аспара асуы). Батысында Тараз қаласы атырабынан басталып, шығысында Шу өзенінің аңғарындағы Боам шатқалына тіреледі. Жотаның биік жері шығысындағы Батыс Аламедин шыңы (4875 м). Қазақстандағы ең биік жері Меркі өзенінің бастауындағы шың (4102 м)

Геологиясы мен сипаты
---------------------

Қырғыз Алатауы метаморфтық тау жыныстарынан, шөгінділерден және порфирит, граниттен түзілген. Солтүстік беткейі оңтүстігіне қарағанда жатық, бірнеше сілемдерден тұрады. Бөктерлерінде суармалы егіншілік дамыған. Орта биіктіктегі белдеу малшылардың жазғы жайлауы саналады. Беткейлерінде 2500 м биіктікке дейін дала өсімдіктері, шырша, арша, одан жоғары жағында субальпі, альпі шалғындығы өседі.

Климаты
-------

Тау бөктерінде ауаның орташа температурасы қаңтарда –5 — 6˚C, шілдеде 23 — 24˚C, жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 300 мм, тау шақалдарында 800 мм. Жазы қоңыржай жылы, биік таулы өңірінде салқын.

Топырағы
--------

1100 — 1200 м биіктікке дейін сұр, бозғылт қоңыр топырақты, 2200 — 2500 м-ге дейін қоңыр қызғылт және қара топырақты таулы дала алқабы қалыптасқан. 2500 — 3000 м-ге дейін биік таулы шалғынды дала белдемі орналасқан.

Мұздықтары
----------

Қырғыз Алатауы
3700 м-ден жоғарыда көп жылдық қар және мәңгі мұздықтар кездеседі. Мұздықтардың аумағы 223 км² (Қазақстанда Меркі өзенінің бастауында шағын мұздық орналасқан)..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Энциклопедиясы
2. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Матьё Вальбуэна** (фр. ; 28 қыркүйек 1984, Брюж) — франциялық футболшы, шабуылшы.

Карьерасы
---------

Кәсіпқой карьерасын 2003 жылы "Лангер Касте" клубында бастады да, 2004 жылы Франция үшінші лигасында ойнайтын «Либурн-Сен-Сёрен» клубына ауысты. 2005/06 жылғы маусымнан соң клуб екінші лигаға көтерілді, бірақ Матье дереу "Олимпик Марсельге" ауысып кетті.

"Олимпик Марсель" сапында сегіз маусым бойы жоғары деңгейде өнер көрсетті де, клуб жетекшілігі 28-нөмірді Вальбуэнаның құрметіне мәңгі бекітті.

Бұл аралықта, яғни 2010 жылы Вальбуэна Франция құрамасындағы тұңғыш ойынын өткізді. 2010 жылғы әлем чемпионаты мен 2012 жылғы Еуропа чемпионатына барғанымен, бұл турнирлерде бір ғана ойын өткізді. 

2014 жылғы әлем біріншілігінде Вальбуэна төрт кездесуде алаңға шықты, топтық кезеңнің екінші турында Швейцарияның қақпасына бір гол соқты.

2015 жылы Вальуэна Бенземаның бопсасына ұшырады да, араларында кикілжің пайда болып, нәтижесінде екеуі де құрамаға мүлде шақырылмайтын болды.

Жетістіктері
------------

Марсель
* Франция чемпионы: 2009/10
* Франция чемпионатының күміс жүлдегері: 2006/07, 2008/09
* Франция чемпионатының қола жүлдегері: 2007/08
* Франция кубогының финалисі: 2006/07
* Франция суперкубогы: 2009/10
* Лига кубогы (3): 2009/10, 2010/11, 2011/12

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт (фран.)
* Профилі
**Габриэль Омар Батистута** (ис. *Gabriel Omar Batistuta*; 1 ақпан 1969, Реконкиста, Санта-Фе, Аргентина) — аргентиналық футболшы, Аргентина Ұлттық футбол құрамасының шабуыл шебінде ойнаған.

Карьерасы
---------

### Командалық

Габриэль Батистута Ренкониста қаласында дүниеге келді. Ол бала кезінде баскетболды да, волейболды да жақсы ойнаған. Бірақ есейе келе футболды таңдап, ең әуелі "Нюэллэ Олд Бойз" клубының селекционерлерінің көзіне түсті. Футболшылық ғұмырын осы клубтан бастады.

1988-91 жылдары Аргентинаның "Ривер Плейт", "Бока Хуниорс" клубтарының сапында ойнады да, Италияның "Фиорентинасына" ауысты. Осы тұста алғаш рет Аргентина құрамасына шақырту алды. Италиялық командада аттай тоғыз жыл ойнады. Бірақ команда Италия біріншілінде көбіне үздік төрттікке ілінгенімен, өзінің бір арманы — скудеттоны (Италия чемпиондағын) ұтып ала алмады. 1996 жылы Италия кубогын, 1997 жылы Италия суперкубогын ұтып алды, ал 1994 жылы Италия чемпионатының үздік мергені атанды. Дегенмен Италия футболының биігін бағындыру мақсатымен 2000 жылы жазда "Ромаға" ауысты. Ромаға барған алғашқы маусым қорытындысында-ақ 20 гол соқты да, Италия чемпионы атанды. Осыдан соң Батустутаның ойыны шау тарта бастады. 2003 жылы "Интерге" ауысып, бүкіл маусым бойына екі гол ғана соқты. 2003 жылы жазда Катар клубтарының біріне кетті. 2005 жылы карьерасын аяқтады.

### Ұлттық құрама

Құрама сапында 77 кездесу өткізіп, 54 гол соқты. Үш бірдей әлем чемпионатына (1994, 1998, 2002) қатысты. Әлем чемпионаттарында екі рет хет-трик жасады (1994 жылы Грекия қақпасына, 1998 жылы Ямайка қақпасына). 2002 жылғы әлем біріншілігінде Аргентина топтан шыға алмай қалды да, Габриэль ққұрамадағы карьерасын аяқтады. 

Әлем чемпионаттарында 10 гол соққан.

Жетістіктері
------------

* Италия кубогы: 1995/96
* Италия суперкубогы: 1996
* Италия чемпионы: 2000/01
* Италия суперкубогы: 2001
* Оңтүстік Америка чемпионы: 1991, 1993
* Фадха Корольдың кубогы: 1992
* Артемио Франки кубогы: 1993
* ФИФА-100 тізіміне енген
* Италия чемпионатының үздік мергені: 1994

Cілтемелер
----------

* Ресми сайты
Сипаттама
---------

2265 метр биіктікте шағын теңіздік (мұздық кейіптегі) бұлақ ағатын, атаусыз өзеншік орналасқан. Дәл осындай екі атаусыз тау арқылы терең жылғада ағып өте отырып, ол Рахманов көліне келіп құяды. Жылға түбінің жоғарғы бөлігі қатты қыңырлы болып (15 градусқа дейін), ал төменгісі – сәл кілтелі (15-20 градусқа дейін) келеді. Жартастардың бүйірлерінде құламалығы 35 градусқа дейін жетеді. Жылға қалың жапырақты ну орманиен жабындалған, оның төбесінен арналы үйінділерде өсетін альпі көгалы мен шөбі жайылып жатыр. Мықты да, алқапты, оңайлықпен бұзылмайтын таулар бір-бірінен сәл қашықтықта (10 нан 30 м дейін) болатын, бұлақ сулары иірмелі сарқырамалар арқылы ағып өтетін, тік сынды, қатты құламалы қабырғалары бар үш биік ойықты құрайды. Сарқырама ені шағын ғана, орташа алғанда, шамамен 1 м. Кемер қабырғалары құралай ағатын сарқырама есесінен жылтырланған, ал сарқырама негіздемелерінде (түрлердің мықтылығына орай), сәл иіліңкі, сумен тежелген ойықтар пайда болған.

Cілтеме
-------
**Әнуар Серқұлұлы Жұмаділдаев** 1965 жылы 22 қыркүйекте Қызылорда облысы Шиелі
кентінде туған.
П. Лумумба атындағы Ресей Халықтар достығы университетін (1990), математик; Батыс Қазақстан инженер технологиялық университетін (2006) бітірген, қаржыгер.
1990 жылдан - Алматы қаласы ҚазКСР ГА Математика және механика институтының тағылымдамашы-зерттеушісі. 1990 жылдан - П. Лумумба атындағы ХДУ аспиранты. 1992 жылдан - Алматы қаласы «Фирма Апас» ЖШС коммерциялық директоры. 1997 жылдан - Алматы қаласы
«Алаугаз» АҚ басқарушысы, «Акцепт-Профиль» ЖШС вице-президенті. 1997 жылдан - Алматы қаласы «Апаугаз» АҚ президентінің міндетін атқарушы, президенті. 2005 жылдан - Орал қаласындағы Батыс Қазақстан облысы бойынша Салық комитеті төрағасының орынбасары. 2008 жылдан - ҚР Қаржы министрлігі Ақпараттық технологиялар департаменті Ақпараттық-телекоммуникациялық
инфрақұрылым және ақпараттық қауіпсіздік мониторингі басқармасы бастығының міндетін атқарушы, бастығы.
2008 жылдың желтоқсанынан - ҚР Қаржы министрлігінің Салық комитеті Алкоголь, темекі және езге акцизделетін енімді әкімшілендіру басқармасының бастығы, Акциздерді әкімшілендіру басқармасының бастығы.

2009 жылдың сәуірінен бері - ҚР Қаржы министрлігінің Салық комитеті терағасының орынбасары.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
Түрік әпенді (1862)
**Әпенді**, **эфенди** (парсы: آفندی‎, араб.: أفندي‎, түр. *efendi*, тат. *әфәнде, әfәnde* — «мырза», «билеуші», грек тілінен **αφέντης** — «басшы») — Осман империясындағы және Шығыс мұсылман мемлекеттерде XV—XX ғасырларда таралған дәреже және әскери атақ.

Сөздікте бұл мағынада оны Синьцзян ұйғырлары қолданылатыны белгіленген. Қазақ тіліндегі мағынада, *«апенде»* тұлғасында қырғыз тілінен де табамыз. Түріктерде *«эфенди»* қалпында дыбысталып, мағынасы — ер адамдармен сыпайы қарым-қатынаста қолданылатын сөз делінген. *«Эпенді»* сөзі парсы тілінде де бар: *әфәнди* — мырза. К. Юдахинның пікірінше, парсы тіліне грек тілінен ауысқан. Сөйтіп, казіргі қолданылып жүрген *«әпендінің»* төркіні грек тілі екен де, алғашқы мағынасы біздегідей *«аңқау»*, *«дарақы»* емее, *«мырза»* дегенді білдірген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алғашқы кезеңде **αφέντης** — өзін сотта қорғай алатын тұлға.
2. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Әнуар Құрманбайұлы Түгел** 1963 жылы 25 ақпанда Жамбыл облысының Щербақты кентінде туған. Қазақ.

Ульянов-Ленин атындағы Қазан мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген (1985), заңгер.

Заң ғылымдарының кандидаты (2009). Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Қорғаушының қылмыстық істер бойынша процессуалдық дәлелдеуге қатысуы».

1980 жылдан - Ульянов-Ленин атындағы Қазан мемлекеттік университетінің студенті.

1985 жылдан - Фрунзе қаласы
Ленин аудандық прокуратурасында сынақ мерзімінен өтуші,

1986 жылдан - аға тергеуші.

1988 жылдан - Фрунзе қалалық прокуратурасының тергеу бөлімінің прокуроры.

1989 жылдан - Фрунзе қалалық прокуратурасының аға тергеушісі.

1990 жылдан - Фрунзе қалалық прокуратурасы тергеу бөлімінің прокуроры.

1991 жылдан - Алматы қалалық Прокуратура басқармасының прокуроры.

1992 жылдан - Алматы қаласы Алатау ауданы прокурорының орынбасары.

1993 жылдан - ҚР Бас прокурорының аға көмекшісі.

1995 жылдан - Алматы қаласы Ақсай ауданының прокуроры.

1996 жылдан - Алматы қаласының Ұйымдасқан қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес бас басқармасының бастығы.

1997 жылдан - ҚР Қауіпсіздік кеңесінің консультанты.

1997 жылдан - Алматы облысы бойынша МТК Департаменті бастығының орынбасары.

1998 жылдан - «Қазақстан темір жолы» РМК Құқықтық қамтамасыз ету бас басқармасының бастығы, аппарат басшысы.

2000 жылдан - ҚР Президенті Әкімшілігінің мемлекеттік-құқықтық бөлімінің сектор меңгерушісі.

2001 жылдан - ҚР әділет вице-министрі.

2002 жылдан - ҚР Парламент Мәжілісі Аппаратының жетекшісі.

2005 жылдан бері - ҚР Қорғаушылар одағының президенті.

Үйленген. 2 баласы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Үлкенсор** — Жайық алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы Үшана елді мекенінен оңтүстік-батысқа қарай 29 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Ұзындығы 3,7 км, ені 2,9 км-ге жетеді. Ауданы 8,08 км2, жағалау сызығы 28,0 км. Көл жағалауы сортаңды, көктемде қар суымен толығады. Суы мол жылдары Қойсарысор көліне ұласып жатады. Солтүстік жағалауында қамыс өседі. Кей жылы суы тартылып, сорға айналады. Атырабы — мал жайылымы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
ӘЛІМБАЕВ Рахманбай (1913, Қордай ауданы Киров кеңшары – 1994, Тараз) – ғалым-агроном. 1939 – 42 ж. Красногор ауданы атқару к-ті төрағасының орынбасары, 1942 – 44 ж. Қызыл Армия қатарында болды. 1944 – 79 ж. Красногор, Меркі, Қордай, Шу аудандарында ауданы атқару к-ті төрағасының орынбасары, ұжымшар төрағасы, кеңшар директоры болып істеді. Осы жылдарда аудандардың шаруашылықтарының табысын арттырып, олардың жан-жақты дамуына үлкен үлес қосты. 
Ленин, Октябрь Революциясы, Еңбек Қызыл Ту, Құрмет Белгісі, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, көптеген медальдармен, Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет Грамоталарымен марапатталған.
Медеулов Рахман (15.09.1921 - 28.01.1991, Тұрар Рысқұлов ауданы, Құлан а.) - еңбек ардагері. Қазақ мемлекеттік университетін (1956), Алматы халык шаруашылыгы институтын (1970), бітірген.

#### Еңбек қызметі

1947-49 ж. Луговой ауданынң комсомол комитетінің нұсқаушысы, 1-ші хатшысы, 1949-51 ж. 1953-55 ж. Жамбыл облысы партия комитетінің нұсқаушысы, 1951-53 ж. облыстық комсомол комитетінің 1-ші хатшысы, 1955-62 ж. Луговой аудандық партия комитетінің 2-ші хатшысы, аудандық атқару комитетінің 1-ші хатшысы, 1965-71 ж. Свердлов аудандық партия комитетінің 1-ші хатшысы, 1971-82 ж. облыс мәдениет басқармасының бастығы қызметтерін атқаған.

#### Марапаттары

II дірежелі Отан соғысы, "Құрмет белгісі", Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, 4 рет Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің "Құрмет" грамотасымен, медальдармен марапатталған.

#### Дереккөздер

1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы, Алматы 2003
**Үлкен қарқылдақ** - біздегі қарқылдақтардың ішіндегі ең ірісі, қанаттарының құлашы 111 см, ал салмағы өзен қарқылдағынан 6-7 есе ауыр. Сырт пішіні өзен қарқылдағына ұқсас, бірақ тұмсығы және аяқтары қара түсті. Қазақстанның оңтүстігінде тіршілік етеді, бірақ барлық жерден кездестіруге болады. Көбіне тұзды көлдерде ұялайды. Өте шоғырланып тіршілік ететін құс, ірі топтар болып ұялайды. Айғайшы, шабуылшы, кез-келген дұшпанына шабуыл жасайды. Ұясы - қарапайым сопақша шұңқыр, 1-3 шұбар жұмыртқасын аналығы мен аталығы кезектесіп, 3 аптада басып шығарады. Шыққаннан кейін екі күннен соң, балапандары суға кетеді, бір айдан кейін ұшады. Қазақстанда сәуірдің соңынан қыркүйекке дейін болады.
**Ертіс-Қарағанды каналы** — Павлодар және Қарағанды облыстары жерімен ағып өтеді.

Сипаттамасы
-----------

Ертіс өзеніндегі кеме қатынасы
Қазақстандағы аса ірі су құрылыстарының бірі. Ертіс өзенінің су қорына негізделіп салынған. Құрылысы 1962 жылдан басталып, 1974 жылы канал іске қосылды. Ертіс өзенің сол жағасындағы Ақсу қаласы тұсынан басталып, Қарағанды қаласына таяп аяқталады. Жалпы ұзындығы *458 км*. Оның *272 км*-і Павлодар облысы, *186 км*-і Қарағанды облысы жерінде. Арнасының беткі ені *40 м*, табан ені *4 м*, тереңд. *5 – 7* м. Канал бойындағы 22 су көтергіш станциялары суды *420 м* биіктікке көтереді. Канал бойында, сондай-ақ 11 су торабы, 2 бөген, 17 көпір және автомобиль жолы салынған. Канал секундына *13 – 75 м3* су өткізеді. Жылдық су өткізетін көл. 2,5 млрд./м3, оның 0,94 млрд./м3-і Павлодар облысына, *0,35 млрд./м3*-і Ақмола облысына, 1,21 млрд./м3 суы Қарағанды облысына таратылады. Су Ертіс жазығымен батысқа қарай 4 су көтергіш станциялары арқылы жіберіледі.

Қалқаман көлі тұсында Павлодар – Астана темір жолын кесіп, Сарыарқаның шоқылары арасымен ағып өтіп (175 км) Шідерті өзеніне жетеді. Бұл аралықта 6 су көтергіш станциялары суды 100 м биіктікке көтереді. Осы тұста Шідертінің арнасы *200 км* бойы бөгендер мен тоғандар тізбегіне айналды. Ондағы су көтергіш станциялардың әрқайсысы суды төменгі бөгеннен жоғарғы бөгенге айдап, Шідерті өзерін кері ағызды. Су тағы да *200 м*-дей биіктікке көтеріледі. Одан әрі канал Шідертінің сол жағасын бойлап, Нұра мен Шідерті өзенінің суайрығын кесіп өтеді. Бұдан кейін Ертіс-Қарағанды каналының 80 км бөлігіндегі 6 су көтергіш станциялар суды *110 м* биіктікке көтереді. Нұра аңғарына шығатын жерде еңіс басталады. Бұл тұста су Тұзды бөгеніне жіберіледі. Одан әрі Нұраның астынан салынған құбырлармен ағып өтіп, Қарағандыға таяу жерде аяқталады. Осы жерде салынған су тазарту станциясында сүзілген су құбыры арқылы Қарағанды қаласына жеткізіледі.

Тиімділігі
----------

Ертіс суының қуаң Сарыарқа өңіріне келуі — тың жерлерді игеру процесін жалғастырды: жасанды су магистралы негізінде жаңа кеңшарлар мен қосалқы шаруашылықтар құрылып, суармалы алқаптардан мол өнім алынды. Ертіс-Қарағанды каналы республикасының ірі индустриялық орталықтары еңбекшілерін ауыл шаруашылығы өнімдерімен тұрақты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
2. ↑  Қазақ энцклопедиясы
3. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002.
Үлкен құмды шөл
Үлкен құмды шөл, *Great Sandy Desert*
**Үлкен құмды шөл** (*Great Sandy Desert*) — Австралияның солтүстік-батысындағы ірі құмды алқап. Батысында Үнді мұхиты жағалауынан шығыста Макдоннелл және Петерман жоталарына дейін 1300 км-ден астам аумаққа созыла орналасқан. Солтүстікте Кимберли массивінің оңтүстік тарамдарынан оңтүстікте Хамерсли жотасының сілемдеріне және Гибсон шөліне дейінгі аралықты қамтиды. Ауданы 360 мың км². Батыс Австралия таулы үстіртіндегі орнына байланысты жер беті көтеріңкі, теңіз деңгейінен 500 — 700 м биіктікте. Жер бедерінде шығыс, оңтүстік-шығыстан батысқа қарай созылып жатқан құм қырқалар сипатты. Қырқалардың орташа биіктігі 12 — 15 м, ең биігі 40 метрге дейін барады. Ұзындығы 40 — 50 км. Қырқа аралықтарында сор басқан шағын ойыстар жиі кездеседі. Үлкен құмды шөлге тропиктік шөл климаты тән. Ауаның орташа температурасы жазда (желтоқсан — ақпан айларында) 35 С-ге дейін жетеді. Қыста 15 — 20 С-қа түседі. Жауын-шашын жазда экваторлық муссонға байланысты, бірақ өте сирек жауады (250 — 400 мм). Тұрақты ағысы жоқ, тек шеткі аймақтарда құм басқан ежелгі құрғақ арналар кездеседі. Құм қырқаларында биіктігі 1 м-ден асатын, өте қатқыл тікенекті астық тұқымдас спинифекс өседі. Қырқааралық ояңдарда қараған бұталары және аласа эвкалиптер таралған. Су тапшылығынан халық тұрақты мекендемейді.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Артық міндет және тура әрекет** - бұлар негізгі шығармашылық мақсат және шығармашылық әрекет, яғни мыңдаған жекелеген міндеттерді, рөлдерді біріктіріп, қорытындылайтын әсері.. Артық міндет және тура әрекет пьесаның тамыр соғысы, жүйкесі, қолқасы, негізгі өмірлік жолы. 

Тура әрекет - бүкіл пьеса арқылы жүретін ой өзегі. Артық міндет және тура әрекет артисті ізденіске ұмтылдыратын және шығармашылыққа бағыттайтын компас. Тура әрекет рөлдердің өзіндік жекелеген бөлімдерін біріктіретін ұйымдасқан, терең тамырлы байланысы. Бұл рухани жіп, яғни маржанды, әшекейді немесе нақты жекелеген моншақты өз бойынан өткізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
Чо-Ойю
**Чо-Ойю** тауы әлемдегі ең биік таулардың қатарында алтыншы орынды иеленеді. Бұл тау Эверест және Пхозе тауларына жақын шығыс Непалдың Кхумбу аумағындағы Тибет шекарасында орналасқан.
1958 жылы шерп Дава Лама Пасанг таудың ұшар басына екінші рет көтерілген. Чо-Ойю тауы Нангпа Лага атты биік таулы асуға жақын орналасқан. Сондықтан аталған тау альпинистер арасында «ең оңай көтерілетін шың» деген атқа ие.
Бұл тау Эверест тауының солтүстік беткейіне шығушыларға өте таныс, көзге бірден көрінеді. Чо-Ойю тауына шыққан альпинистер Эверест тауынан басқа, Лхоцзе, Ама-Даблам және Гималайдың басқа шыңдарын тамашалай алады.
Шыңға оның оңтүстік жағынан Лунгсампа мұздықтарына апаратың Непалдың Кхумбу аймағындағы Тамо алқабы арқылы да көтерілуге болады.
Чо-Ойю тауының шыңы оны қоршап турған Эверест тауы шыңдарынан әлдеқайда биік. Чо-Ойюдың батысында биіктігі 5790 м болатын мұздық жол бар. Ол - Нангпа Пага асуы. Бұл жол шерп пен тибет халықтары арасындағы негізгі сауда-саттық жолы болып табылады. Нангпа Пагаға алғаш рет 1954 жылы австралиялықтар шыққан болатын.
1952 жылы Ұлыбританияның Біріккен Гималай ұйымы осы шыңға көтерілуге дайындық жасады. Бул талпыныс келер жылы Эверест тауына көтерілуге де себеп болды. Чо-Ойю-ға алғаш рет көтерілген альпинистер - Мачей Бербека мөн Мачей Павликовский. Олар тауға 1985 жылы 12 ақпанда шыққан болатын.
Чо-Ойю тауы әлемдегі ең биік таулардың қатарында алтыншы орынды иеленеді.
Чо-Ойю атауы сөзбе-сөз аударғанда «Көгілдір әйел құдайы» деген мағынаны білдіреді. Жергілікті тұрғындар оны өте қасиетті деп санайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Мэнсфилд Майкл Джозеф** (Майк Мансфилд ретінде танымал) (Mansfield, Michael (Joseph); Mike Mansfield) (16 наурыз 1903 жыл,Нью-Йорк — 5 қазан 2001 жыл, Вашингтон) — АҚШ Сенатында көпшілік көшбасшыларының ішінде ең ұзақ отырған (1961—77) американдық саясаткер. [1].

Майкл Джозеф.
Монтананың мыс кенінде шахтёр болып жұмыс істеген, соның нәтижесінде Монтананың мемлекеттік университетінде тарихтан сабақ берген. 1943-1953 жылдар аралығында АҚШ Өкілдерінің палатасында және 1953-1977 жылдар аралығында Сенатта мәжіліс құрды. 

АҚШ-тың Вьетнам соғысына қатысуын ашық сынап, 1971 жылы Соғысты тоқтату және әскерді біртіндеп шығару туралы заң жобасының авторы болды. Президент Р.Никсонды, әсіресе, Уотергейт жанжалы кезінде үнемі сынап отырған. Сенаттан кеткен соң, АҚШ-тың Жапониядағы елшісі (1977-88) болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT), ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Орман байғыз туысы** (лат. *Aegolius*) – Нағыз жапалақтар тұқымдасының туысы, ақ бет табағы бар ақ теңбілді күңгірт қоңыр реңді ұсақ (120-150 г) жапалақтар. 

Еуразия және Солтүстік Американың таулы және жазықтықтық қылқан жапырақты ормандарында мекендейді. Қазақстанда Тәңіртау, Алтай, Ертіс майының қылқанды ормандарында және Көкшетау көтерілімінің шыршалы ормандарында өмір сүреді. Қысты ұялау, кейде аздап оңтүстікке қарай ығысып тіршілік етеді. Сирек кездесетін бұл құстың жасырын өтетін түнгі тіршілігі оны бұрынғыдан да сиректесе түседі. Көбінесе үнсіз болғанымен бәбісектің үніне ұқсас. 

Ерекшелiгi - оның аяғына саусақтарына дейін қауырсын өскен. Тышқан тәріздес ұсақ кемірушілермен қоректенеді, ал қыста ұсақ құстарды да аулайды. Ұясын ағаштың қуысына салады, кейде арнайы жәшіктерге де орналастырады. Салындыда ақ түсті 4-8 жұмыртқа болады, оны аналығы басады. Балапандар айға жуық ұяда өмір сүреді. Оның аяғына саусақтарына дейін қауырсын өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
Орман зонасы
**Орман зонасы** дала зонасы мен тундра зоналарының арасында жатады. Ол тундраға орманды тунлра, далаға орманды дала өтпел зонасы арқылы бірте-бірте ауысады. Орман зонасы, негізінен, Солтүстік жарты шарда, Еуразия мен Солтүстік америкада таралған. Топырағы тым ылғалды жағдайда қалыптасады, сондықтан үнемі ылғалмен шайысып отырады да, түсі күлгінденеді. Сондықтан мұнда күлгін топырақ түрлері басым болады. Тек жалпақ жапырақты ормандарда ғана жер беті құрғап, топырақ қоңырқай тартады. Орман зонасы кіші зоналарға бөлінеді. 

Орман зонасының жануарлары терісі бағалы аңдар: тиін, түлкі, бұлғын; жыртқыштардан: қоңыр аю, сілеусін, қасқыр; тұяқтылардан: бұлан, елік; құстардан: саңырау құр, тоқылдақ т. б. Тундраның жануарлары суыққа бейімделген. Қыста көптеген жануарлар, соның ішінде солтүстік бұғы тайгаға ауады. 

  

Тундра мен орманның арасын орманды тундра өтпелі зонасы бөледі. Мұнда ағаш сирек және қисық болып өседі.

Дереккөздер
-----------

"Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
Лошадь в Воронежской области
**Орловтың желісті жылқысы**.

Тарихы
------

Бұл-ертеден келе жатқан тұқым. Ол 18 ғасырдың екінші жартысында, қазіргі Воронеж облысына қарайтын Хреновский жылқы завондында өсіріліп шығарылған. Орлов жылқысының тұқымын шығаруда граф А.Г.Орлов және жылқы өсіруші шаруа В.И.Шикин көп еңбек сіңірген. Орлов жылқысын өсіріп шығаруда сол кездегі жылқылардың жақсы тұқымдары пайдаланылған. 

### Тәжірибе жұмысы

Тәжірибе жұмысын жүргізгенде жылқы қорада, әрі жацылымда бағылып, жемшөп мейлінше омл берілген. Тәжірибенің баста мақсаты –бұл тұқымның жұмысқа жарамжыдығын сынау болған. Ол үшін жылқы өсірушілер сыналатын жылқыларды жеңіл арбаға жегіп, жақын жерге,сол сияқты ауыр арбаға жегіп, алыс жерлерге (22км) барып көрген. Заводта пайдалануға тек өзінің түрі, сымбаты,жұмысқа жарамдылығы жағынан жаңа тұқымға толық сай келеді деген жылқылар іріктеліп алынған. Орлов жылқысын өсіріп, жетілдіріп жөнінде қолданылған осындай тәжірибелер бұдан бұрынғыи уақыттта да сақталып келген. Бұл жылқы өсіріле басталған алғашқы күннен әрқайсысының асыл тұқымдық сапасы есепке алынып, күнделік дәптерге жазылды. Талай еңбектерде жарияланды. Былайша айтқанда, таза қанды орлов жылқысының қай-қайсысы жөнінде болса да, тіпті оның аты-тегіне дейін керек кезінде толық мәлімет алуға болады. Міне, осындай жұмыстардың арқасында желісті орлов жылқысы дүние жүзіндегі ең жақсы асыл тұқымды жылқылардың қатарына қосылады. Орлов желісті жылқысының басы үлкен, бірақ түгі тықыр, мойны ұзын, көбінесе аққу мойынды әдемі болады, шоқтығы биік, етті келеді, арқасы тегіс және жалпақ, сауыры құйылған шойындай тұн-тұтас, аяқ сүйектері жуан. Буындарының солқылдақтығы, алдыңғы аяқтарының алшақтау келетіндігі денесінің кемшіліктеріне жатады. Орлов желісті жылқысы ірі келеді. Оның бұл сапасының зор маңызы бар. Өйткені жергілікті жылқыны орлов жылқысымен жақсартқанда, жергілікті жылқының бойын өсіру жағына көбірек көңіл бөлу қажет.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Орман Дайрабаев** (1921 жыл, Ақтөбе облысы, Құйылыс ауылы - 26 шілде 1986 жыл, Шалқар қаласы) — соғыс және еңбек ардагері, педагог, Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері, "Құрмет белгісі" орденінің иегері (1978). Педагогикалық әдістемелік материалдардың авторы.

Өмірі
-----

Ақтөбе қаласындағы Байғанин атындағы оқытушылар даярлайтын 2 жылдық институтын 1941 ж. бітірген де мұғалім болған.

1942-1946 жылдары Кеңес Армиясы қатарында болып, келгеннен кейін ұстаздық қызметін жалғастырады. Қызылорда педагогикалық институтында оқыған (1948-1950).

1950 жылдан Шалқар қаласындағы №1 қазақ орта мектебінде қазақ тілі мен қазақ әдебиеті пәнінің мұғалімі, 1981 ж. осы мектептен кейін зейнеткерлікке шыққан.

1959 ж. тіл маманы И.Ұйықбаевтың редакциясымен шыққан диктанттар жинағын шығаруға қатысқан авторлардың бірі. "Сұлтанмахмұт Торайғыров творчествосын оқыту туралы" еңбегі бар ("Қазақстан мектебі" журналы, 1965 ж.). "Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері" төсбелгісімен марапатталған (1963). 1977 ж. оған "Аға мұғалім" атағы берілген. "Құрмет белгісі" орденінің иегері (1978).

Ұлы Отан соғысының ардагері, 1959 жылы "1941-1945 ж.ж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін", 1967 жылы "КСРО қарулы күштеріне 50 жыл", 1985 жылы "1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы жеңіске 40 жыл" медальдарымен, 1985 жылы екінші дәрежелі "Отан соғысы" орденімен марапатталған [1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Шалқар" энциклопедиясы
Орман маңқы
**Орман маңқы** (лат. *Gallinago megala*) - тауқұдіретке ұқсас, бірақ одан денесі ірілеу маңқы.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Орман маңқының жоны - ақшылдау, бауыры - біркелкі түсті үлескісіз көп теңбілді болып келеді. Салмағы - 150 г шамасында. Осы туыстың сан алуан түрлерінен жақсы ажыратылатын құсойнақ типі де көңіл аударады. Жер бетінен шеңбер жасап биіктеп ұшқан құстар қанатын артқа жіберіп, құйрығын тарқатады да төмен қарай көлбей шүйіледі. Тарқатылған құйрық дірілдеп, дырылдаған дыбыс шығарады. Аталық жер бауырлай ұшып, қанатын қайтадан жаяды да, барлығын басынан қайтадан қайталап, қанатын жоғары қағады. Көбінесе бірнеше аталықтар бірден құсойнақ жасайды. Ұясын жерге салады. Салындыдағы 4 жұмыртқаны аналығы басады, балапандарға қанатына көтерілгенге дейін аналық қамқорлық көрсетеді.

Таралуы
-------

Сібірдің оңтүстігіндегі жапырақты және ақшылқылқанды ормандарында мекендейді. Қазақстанда тек қана Батыс Алтайда ұялайтыны белгілі, Алтайдың басқа бөліктерінде де ұялауы мүмкін. Бұл - Қазақстанда сирек кездесетін құс, өмір сүру дағдысының құпиясы көп, сондай-ақ ол туралы көптеген егжей-тегжейлер бізге белгісіз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
**Үлкенкөзді трешер акуласы** (лат. *Alopias superciliosus*) – теңіз түлкісі тұқымына жататын акуланың бір түрі.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Үлкенкөзді Трешер акуласының ұзындығы шамамен 4,8 метр, салмағы 364 келіні тартады. Оның басы алмұртқа ұқсайды. Трешер акуласының дене жылуын екі бүйірінде орналасқан ұсақ қан тамырлары сақтап тұрады. Үлкенкөзді Трешер акуласының дене жылуы өзі жүзетін судың температурасынан бірнеше градусқа (3- 8) жоғары болады. Трешер жыртқыш балықтар қатарына жатады. Ұсақ балықтармен және кальмарлармен қоректенеді.

### Ерекшелігі

Үлкенкөзді Трешер акуласының қорегін ұстауы басқа акулалардан ерекше. Себебі ол алдымен балықтарды ұзын құйрығымен сабап, есту қабілеттерінен айырады. Трешер акуласының көздері үлкен. Оның ұзын жоғарғы жүзбеқанаты, сонымен бірге кең және иілген кеуде жүзбеқанаты болады. Үлкенкөзді Трешер акуласының құйрығы денесіне қарағанда ерекше ұзын.

Таралуы
-------

Үлкенкөзді Трешер акуласы теңіздің терең суларында тіршілік етеді. Оларды Атлант, Үнді мұхитынан, Тынық мұхитынан кездестіруге болады.

Тағы қараңыз
------------

* Акула
* Бір тұқымдасқа жататын Трешер акуласы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Yabumoto, Y. and Uyeno, T. (1994). "Late Mesozoic and Cenozoic fish faunas of Japan". *The Island Arc* **3**: 255–269. doi:10.1111/j.1440-1738.1994.tb00115.x.
2. ↑  IUCN (February 22, 2007). *More oceanic sharks added to the IUCN Red List*. Пресс-релиз.  Тексерілген желтоқсан 21, 2008.
3. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
Зауролофус
Зауролофус
**Зауролофус** — басының артқы жағынан шығып тұратын 13 см сүйекті өсіндісі бар үйректұмсықты динозавр. Бұл өсінді танау тесігін жауып тұратын теріге бекітіліп тұрған. Оны динозавр дыбыс шығару үшін немесе айбат көрсету мақсатында пайдаланған. Өсінді үрленіп отырған болуы мүмкін. Зауролофустың ұзындығы — 9–12 метр. Сүйір құйрығы, қып-қысқа алдыңғы аяқтары, үш тұяқты артқы аяқтары, тіссіз тұмсықтан тұратын жылпақ басы, ұрт қалталары және тығыз орналасқан жүздеген ұрт тісі болған.

Қызықты дерек
-------------

* Зауролофус бұдан шамамен 70-74 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген.
* Зауролофустың табылған қаңқа сүйектері толық сақталған.
* Соның арқасында ғалымдар диозаврды жетік зерттей алды.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : өсімдіктер
* Салмағы : 3 тонна
* Тұқымдас : Гадрозаврид
* Отряд тармағы : Орнитопод [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Арынды сулар** (Напорные воды) — атмосфералық қысымнан едәуір артық қысымда болатын және біршама ірі геологиялық құрылымдар (синеклиздер, моноклиндер) ішінде сутірек (су нашар өтетін) қабаттардың аралығында жататын таужыныстардағы жер асты сулары. Мұндай сулардың пъезометрлік деңгейі, оларды ұңғыма бұрғылау арқылы ашқанда, сутірек жабын мен сулы горизонттың түйіскен жерінен жоғарырақ деңгейде тұрақталады. Арын шамасы берілген нүктедегі пъезометрлік деңгей мен сулы горизонттың жабынының белгілерінің айырымына тең. Арынды сулар көбінесе артезиан сулары деп аталады. Олар Қазақстан аумағында жиі кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
**2018/19 жылғы Африка чемпиондар Лигасының** **финалы** (ағыл. *2019 CAF Champions League Final*) 24 және 31 мамыр күндері ойнатылды да, Марокконың "Видад" клубы мен Тунистің "Эсперанс" командалары кездесті. Екі кездесу қорытындысында "Эсперанс" турнир жеңімпазы атанды.

Финалда екі матч ойналды. Әуелі Мароккодағы ойын 1:1 есебімен тең аяқталды. 31 мамыр Тунистегі қарымта кездесуде алаңдағы тәртіпсіздіктерден соң 59-шы минутта матч тоқтатылды да, қайта жалғаспады.

6 маусым күні КАФ қарымта ойынды бейтарап алаңда қайта ойнату жайлы шешім қабылдады. Бірақ 7 тамыз күні қайта қаралып, ойын тоқтатылған сәттегі матч нәтижесі өзгертілмеді де, "Эсперансты" жеңімпаз деп жариялады.

Матч
----

### Бірінші матч

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 24 мамыр 2019 жыл | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Марокко Видад** | 1:1 | **Тунис Эсперанс** |
| Чейк Комара  79' | **Голдар** |  44' Фуссени Кулибали |

 | «Мулай Абдалла», Рабат**Төреші:** Мысыр Гехад Гриша |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Team colours | Team colours | Team colours |
| Team colours |
| Team colours |
| 　 |
| **Видад** |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Team colours | Team colours | Team colours |
| Team colours |
| Team colours |
| 　 |
| **Эсперанс** |

 |

### Қарымта матч

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 31 мамыр 2019 жыл | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Тунис Эсперанс** | 1:0 (матч толық ойналмады) | **Марокко Видад** |
| Юсеф Белайли  41' | **Голдар** |  |

 | Олимпиада стадионы, Радес**Төреші:** Гамбия Бакари Гассама |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Team colours | Team colours | Team colours |
| Team colours |
| Team colours |
| 　 |
| **Эсперанс** |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Team colours | Team colours | Team colours |
| Team colours |
| Team colours |
| 　 |
| **Видад** |

 |

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3  Media start list: Wydad Athletic Club – E.S.T. (PDF).  Confederation of African Football (24 May 2019).
2. ↑  Media start list: E.S.T. – Wydad Athletic Club (PDF).  Confederation of African Football (31 May 2019).

Сілтемелер
----------

*
**Ману заңдары** (Manu-smrti, Manava-dharma-shastra), анағұрлым танымал ежелгі Үндістандық заңдар жиынтығы («Дхармашастраның» құрамында), алғашқы адам және заң шығарушы, атақты Мануға таңылады..

Қазіргі түрі 1-ғасырда даталанған. «Ману заңдарында» әрбір индустың әлеуметтік табы мен өмір деңгейіне байланысты оның Дхармасы сипатталады. «... заңдарында» діни және ақсүйектер заңдары ерекшеленбейді, космогония, діни құпиялар мен басқа да діни мәселелер сипатталады, сондай-ақ некелесу, қонақжайлылық, тағамды ішуді шектеу, әйелдердің тәртібі және мемлекетті басқару заңдары қарастырылған.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**КАФ Суперкубогы 2021 (желтоқсан)** — Футболдан Африка суперкубогының 30-шы жарысы. Катардың Әл-Райян қаласында 2020/21 жылғы КАФ Чемпиондар лигасының жеңімпазы "Әл-Ахли" мен 2021 жылғы КАФ конфедерациялары кубогының иегері "Раджа" клубы кездесті.

Матч 1:1 есебімен тең аяқталды. Пенальтилер сериясында "Әл-Ахли" 6:5 есебімен жеңіске жетті.

Mатч
----

### Детальдар

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 22 желтоқсан 2021 (2021-12-22) | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Әл Ахли Мысыр** | 1–1 (пен 6-5) | **Марокко Раджа** |
| Тахир Мохаммед  90' | **Голдар** | Ясир Ибрахим  13' (авт) |

 | Қатар Ахмед бин Әли, Әл-Райян**Төреші:** Ян-Жаке Ндала Нгамбо (Конго ДР) |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Team colours | Team colours | Team colours |
| Team colours |
| Team colours |
| 　 |
| **Әл-Ахли** |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Team colours | Team colours | Team colours |
| Team colours |
| Team colours |
| 　 |
| **Раджа** |

 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

*
*Басқа мағыналар үшін Қарабастау деген бетті қараңыз.*
**Қарабастау** – Жарлы мен Жарым өзендерінің аралығындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстігінде, Қарқаралы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі батыс бөлігінде 727 м, шығысында 797 м. Батыстан шығысқа қарай 11 км-ге созылып жатыр, ені 1 – 3 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девон және пермь жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Беткейлері эрозиялық процестерге ұшыраған, түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатады. Солтүстігінде Жантөлекөл, шығысында Байтаркөл, оңтүстігінде Қойтас тұзды көлдерімен қоршалған. Солтүстік беткейінен бұлақтар бастау алады.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырағында әр түрлі дала өсімдіктері өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Қарабарғы** – Жаңаасу тауының оңтүстік-шығысындағы шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Көкпекті ауданы Үлкен Бөкен ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 18 км-дей жерде орналасқан. Үлкен Бөкен өзенінің аңғарында. Абсолюттік биіктігі 973 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км шамасында созылған, енді жері 10 км.

Жер бедері
----------

Өзен аңғарларымен, сай-жыралармен тілімденген. Беткейлері көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Оңтүстігінен Бектемір, Еспе өзендері бастау алады.

Өсімдігі
--------

Таудың қоңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, жұздызшөп аралас астық тұқымдас өсімдіктер, көк терек, бұталар өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
**Қарабалық** (Schіzothorax) – тұқылар тұқымдасының бір туысы. Бұларды көкбаспен бірге «тілікшелілер» деп атайды, себебі, бұлардың аналь тесігі мен аналь қанаты ірі қабыршақтармен қоршалған. Қазақстанда Қарабалықтың кәдімгі Қарабалық (Sch. іntermedіus) және Қарабалық (Sch. argentatus) деген түрлері бар. Кәдімгі Қарабалық ең кең тараған түр. Қазақстанда Сырдария, Талас өзендері алабында (соның ішінде Асы (Аса) өзен көлдерінде – Билікөл, Ақкөл, Ащыкөлде және Ащыбұлақ суқоймасында), Қаратаудан ағатын өзендерде, Түркістан облысындағы Қызылкөл тұйық көлінде кездеседі. Ұзындығы 40 см-ге, салмағы 1,2 кг-ға дейін. Түсі судың мөлдірлігіне қарай өзгереді. Бүйірінде қоңыр дақтар болады. Дене бітімі жұмыр. Екі жұп мұртшалары бар. Қабыршағы майда. 7 жылдай тіршілік етеді. Еті дәмді. Қарабалық үш түр тармағына жіктеледі: балқаш Қарабалығы (Sch. arg. argentatus), көкбас Қарабалық (Sch. arg. pseudaksaіensіs) және ащыкөл Қарабалығы (Sch. arg. saltans). Бұлардың ұзындығы 49 см-дей, салмағы 1,5 кг-дай болады. Шабақтарының түсі күмістей ақ, ересек дарабастары тіршілік ортасына сәйкес әр түсті: қоңыр күмістен қоңыр сарғышқа дейін өзгереді. Дене бітімі жұмыр. 10 жылдай тіршілік етеді. Қарабалықтардың аталықтары 3 – 8, аналықтары 3 – 9 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Уылдырығын су температурасы 11°С болғанда (8 – 122 мыңдай) тереңд. 1 – 2 м өзен қайраңына, тасты жерлерге шашады. Әр аналық барлық уылдырығын бір мезгілде шашқанмен, популяцияның жалпы уылдырық шашу мерзімі шамамен 2 айға созылады. Тамағы қоректік қордың түрлік құрамына байланысты: балдырлар, моллюскілер, хирономидтер дернәсілі, т.б. Бұрын Балқаш – Іледе кәсіптік ауланатын негізгі балықтардың бірі болған; көп аулану, жыртқыштарды (көксерке, жайын, ақмарқа) жерсіндіру нәтижесінде 1970 жылдан кәсіптік маңызын жойды. Қазір негізінен Балқаш – Алакөл су алабындағы шағын өзендерде әуесқойлықпен ауланады. Қарабалықтың түр тармағы ішіндегі жылдан-жылға санының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілгені – Көкбас Қарабалықы (Sch. arg. pseudaksaіensіs). Бұл Балқаш – Іле, Шу су алабында, Ыстықкөлде тараған. Оның ұзындығы 80 см, салмағы 12 кг, шамамен 17 – 19 жылдай тіршілік етеді.

Сілтемелер
----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**КЕСАФА** (*Шығыс және Орталық Африка футбол қауымдастықтары одағы,* ағыл*. The Council for East and Central Africa Football Association*) — Африка Футбол конфедерациясындағы Орталық және Шығыс Африкадағы футбол қауымдастықтарын біріктіретін аймақтық футбол ұйымдарының бірі. 1927 жылы пайда болғанымен, 1973 жылы ресми түрде қайта құрылды.

КЕСАФА-ға мүше құрамалар
------------------------

* Бурунди
* Джибути
* Занзибар
* Кения
* Руанда
* Сомали
* Судан
* Танзания
* Уганда
* Эритрея
* Эфиопия

* Оңтүстік Судан

Турнирлері
----------

* КЕСАФА кубогы
* КЕСАФА клубтар кубогы

Сілтемелер
----------

* www.cecafa.net — КЕСАФА Мұрағатталған 26 қарашаның 2009 жылы.
Қарабас СҰЛЫКЕШ (Emberiza melanocephala) - сарғалдақ сұлыкештің толық көшірмесі. Қарабас сұлыкештің аталығы одан тек қана басының қара болуымен ерекшеленеді, ал аналығын ажыратып, тану қиын. Оларды кепке дейін бір түрдің екі түршесіне жатқызуы тегін болмаса керек.

Таралуы
-------

Олардың жақындығы туралы осы екі түр бізге кездесетін біраз жерлерді, мысалы, Түрікмен елінің оңтүстігінде будандастыру жағдайлары дәлел бола алады. Қарабас сұлыкештің Қазақстанда кездесетін жалғыз орны - батыс шекара жанындағы Жәнібек стансасының өңірі, 1949 жылы маусымның 20- сында жас үйеңкі ағашынан оның балапаны бар ұясы табылды.
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Emberiza melanocephala*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
Маркессак бақшасы
**Маркессак бақшасы** (фр. ) - таулы қыратты *Дордонь* даласына қараған тұста *Ла-Рок-Гажак* пен *Бейнак ауылының* екі ортасында 22 гектар жер аумағында орналасқан. Бақша бүкіл Франция елінде италиялық нақышта жасалған ең сұлу бақша ретінде танымал. Маркессакқа жыл сайын өзге мемлекеттерден 140 мыңнан астам турист келеді.

Жалпы анықтама
--------------

Маркессак ғимаратының бақшасы ұзындығы 6 шақырым болатын лабиринтті саялы аллеядан тұрады. Кейіпке енген мәңгі жасыл шамшит өсімдігі қолмен кескінделіп істелген 150000 жүз жылдық бұтақтардан жасалған. Шамшиттен бөлек бақшада құлпынай, мәңгі жасыл сауырағашы, емен, қарағай, үйеңкі өседі. Саябақта жасанды сарқырама, готикалық капелла, ойын алаңы, көкке шығатын ашық алқап және кішкентай сәкілер бар. Бақшада бес бақшашы жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Allain and Christiany, 593 бет

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Маркессак бақшасы**
* Ресми порталы
**Маркетингті жоспарлау** — фирманың əрбір жеке өндірісіне, тауарына немесе тауарлық маркасына жоспар жасауын білдіреді. Сонымен бірге, фирманың өзінің əрбір өндірісіне қатысты қандай шаралар жүргізетіні туралы стратегиялық шешім қабылдағаны ескеріледі. Енді олардың əрбіріне егжей-тегжейлі жасалған маркетингтік жоспар қажет.

**Маркентинг жоспары** - маркетингілік мақсаттарға қол жеткізуді көздейтін шараларды егжей-тегжейлі, дәйектілікпен баяндау.

Іс жүзінде компания екі жоспар жасайды — *болашақты жоспар* жəне *жылдық жоспар*. Басқарушы алдымен бесжылдық жоспар жасайды. Онда негізгі факторлар мен алдағы бес жылдың ішінде нарыққа ықпал ететін күштер, бесжылдық жоспар, марка үшін белгіленген нарық үлесін жаулап алудың негізгі стратегиялық əдістері жəне белгіленген табысты алу, қажетті шығын мен күтілген кіріс баяндалады. Фирманың алдағы бес жылға арналған жоспары болу үшін, бесжылдық жоспарды жыл сайын қайта қарастырып, түзетулер енгізеді.

Содан соң, жылдық жоспар жасалады. Бұл — бесжылдық жоспардың бірінші жылында жүзеге асырылатын шаралардың толыққанды нұсқасы. Жылдық жоспарда ағымдағы маркетингтік жағдай сипатталады, қауіп-қатерлер мен мүмкіндіктер, кəдімгі жəне маркалық тауарлардың алдында тұрған мақсаттар мен мəселелер аталады, бір жылға арналған маркетинг стратегиясы, əрекеттер бағдарламасы баяндалып, сметалық ассигнация сомасы көрсетіледі, бақылау тəртібі анықталады. Бұл жоспар қызметтің барлық түрлерін — өндірістік, маркетингтік, қаржылық қызметті үйлестірудің негізіне айналады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. Б. Рахимбаев, "Маркетинг теориясы жəне практикасы", Алматы, 2009
**Ұлбосын Ахметова** (29. 7.1955. Түркістан облысы Сайрам ауданы Қарабастау ауылы) - экономист.[1]. Еңбек жолын Сайрам ауданы тұтынушылар одағынан бастап (1972), "Маңғышлақ водстрой" тресінде жауапты қызметтер атқарған (1985).

1997 ж. "Заман" фирмасының бас директоры. Маңғыстау облыстық әкімшілігі жанындағы отбасы және әйелдер ісі жөніндегі комиссиясының, "Іскер әйелдер" ассоциясының мүшесі.Маңғыстау облыстық теледидары іскер жандар жайлы "Шапағат" (1997), "Жанымен жадыратқан әлемді" (2000) деректі фильмдерін түсірген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
*Ichthyaetus melanocephalus*
**Қарабас шағала** (лат. *Larus melanocephalus*) - Татреңтәрізділер отрядына жататын Шағалалар тұқымдасының құсы, көл шағалаға ұқсас орташа денелі (қанатының алымы - 1 метрге жуық) шағала. Көл шағаладан айырмашылығы қарабас шағаланың басы қошқыл қоңыр емес, көмірдей қара, одан басқа ересек жасануында қанат жиегінде қара жолақ болмайды.

Мекен ортасы
------------

Бұл құс Жерорта теңізі, Азия және Қара теңіздердің жағалауларында қоныстанады. Қазақстанда тек қана Солтүстік Каспий маңындағы Еділ және Жайық өзен аралына, сондай-ақ Маңғышлақ түбегіне ұшып келгені мәлім.

Тариxы
------

Қарабас шағаланың әр түрлі үлескілерге таралу аймағында бірсыпыра айырмашылықтар болғандықтан, ғалымдар арасында оны жүйелеуде көптеген пікірлер туындады. Мамандар соңғы онжылдықта Солтүстік полюс айналасында таралған түрлі бірқатар дұрыс ажыратылмаған түрлерді бөлшектеп бөлді. Сондықтан XIX және XX ғасырларда біздің республика сипатталған құсты, қазір қарабасшағала деп атайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Butchart, S.; Symes, A. (2015). "*Larus melanocephalus*". *IUCN Red List of Threatened Species* (IUCN) **2015**: e.T22694443A85050054.. Retrieved 28 April 2016.
2. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Рахмет Иманғалиев**

1933 жылы 14 наурызда Гурьев облысы, Теңіз ауданы, Нұржау ауыл кеңесінде туған. Қазақ.

Әкесі - Ыдрысов Иманғали (1892-1973), ҰОС қатысқан.
Анасы - Ыдрысова Тәжхан Ахметқызы (1897-1976), сауыншы болған.

Гурьев педагогикалық институтының филология факультетін (1954) қазақ тілі және әдебиет пәнініңің оқытушысы
мамандығы бойынша; С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін
(1968) журналист мамандығы бойынша бітірген.

«Мыңтарау» (1980), «Жастық жоғалмайды» (1982) очерктерінің; «Тас түлек» (1990), «Рахмет» (2002), «Қолтаңба» (2003), «Нарын-шежіре» (2006, 2008), «Ұлы көштің ұрпақтары» (2007) кітаптарының; 2000-ден астам мақалалардың авторы.

Қазақ және орыс тілдерін біледі.

КОКП мүшесі (1962-1991).

1954 жылдан - Гурьев облысы Деңгіз ауданының ОМ оқытушысы. 1963 жылдан - «Ленин жолы» аудандық
газеті редакциясының бөлім меңгерушісі. 1970-2008 жылдары - Гурьев (Атырау қаласы) облысының Құрманғазы
және Исатай аудандары бойынша «Атырау» Гурьев (Атырау) облыстық газетінің меншікті тілшісі. КСРО Журналистер одағының мүшесі (1958).

«Ерен еңбегі үшін. В.И. Лениннің туғанына 100 жыл толуы
құрметіне» (1970), «Еңбек ардагері» (1993), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Тыңға 50 жыл» (2005) медальдарымен, құрмет грамоталарымен (1958, 1993, 2003) марапатталған.

ҚР Журналистер одағы сыйлығының лауреаты. ҚазКСР Еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1983).

Діни көзқарасы - мұсылман.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - «Саясаткер емес».

Хоббиі - кітап оқу.

Үйленген. Жұбайы - Иманғалиева Күлсекен Бақтығалиқызы (1936 жылы туған), зейнеткер, аудандық ауруханада мейірбике болған. Қыздары - Гүлбадан (1957 жылы туған), Дораш (1960 жылы туған), Данаш (1964 жылы туған), Айгүл (1965 жылы туған), Бибігүль (1967 жылы туған), Назгүл (1972 жылы туған); ұлдары - Арынғазы (1962 жылы туған), Абылғазы (1969 жылы туған), Байғазы (1974 жылы туған),
Балағазы (1980 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2