recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Тәулік– 24 сағаттан тұратын уақыт өлшемі. Қазақ халқы тәулік мезгілдерін былайша бөледі:

1. Күн шығар алдындағы мезгіл.
2. Күн көкжиектен көтерілетін мезгіл.
3. Күннің орта мезгілі.
4. Күн еңкейген мезгіл.
5. Күн ұясына бата бастаған мезгіл.
6. Түн мезгілі.

#### 1. Күн шығар алдындағы мезгіл

Бұл мезгілді халқымыз **таң** немесе **таңертең** деп атайды. Кейде "азан", "сахар" деген араб тілінен енген сөздер де қолданылады. Бұл мезгілдің қазақша мынадай атаулары бар. 
**Алакеуім**, **алакөбе**, **алаң–ғұлаң**, **елең–алаң** – таңертеңгі мезгілде айналаның әлі жарықтанбай, сәл ғана бозғылттанған кезі. 
**Құланиек**, **құлын сәрі** – таң жаңа сыз беріп ата бастаған кез. 
**Таң сәрі** – жерге жарық түсе бастаған кез.

#### 2. Күн көкжиектен көтерілген мезгіл

Бұл мезгілді қазақ халқы **сәске** деп атайды. Оның мынандай атаулары бар:
**Сиыр сәске** – күн артқан бойы көтерілген кез. 
**Сәске түс** – түске жақындаған мезгіл, сағат 12 шамасы.
**Ұлы сәске** – тал түске жақындаған мезгіл.

#### 3. Күннің орта мезгілі

Күннің орта мезгілін **түс** деп атайды. Бұл – түскі тамақ ішіп, тынығатын уақыт. 
**Тал (талма, тапа–тал) түс** – күннің қатты ысыған кезі, тынығатын шақ, сағат 1 шамасы.
**Шаңқай түс** – көлеңкенің әбден қысқарған кезі, сағат 2 шамасы.

#### 4. Күн еңкейген мезгіл

Түс ауып, күн еңкейген мезгілді **бесін** деп атайды. 
**Ұлы бесін** – бесін намазын оқитын кез, түс ауған шек. 
**Кіші бесін** – ұлы бесін мен намаздыгер арасындағы мезгіл. 
**Құлама бесін** – күн еңкейген кез. 
**Екінді** – түс ауып, күн батуға жақындаған мезгіл, бесін мен ақшам арасы.
**Намаздыгер** – күн еңкейіп, ұясына кіруге таянған кез.

#### 5. Күн ұясына бата бастаған мезгіл

Бұл мезгілді қазақ халқы **ақшам**, **ымырт** деп атайды. Оның мынандай атаулары бар:
**Алакеуім** – күн ала көлең, ұясына бата бастаған мезгіл. 
**Кеугім, кеуім** – қараңғы түсе бастаған кез, ымырт. 
**Намазшам** – кешкі намаз оқылатын кез. 
**Кеш** – ымырт жабылып, қас қарайған мезгіл.

#### 6. Түн мезгілі

**Түн** – тәуліктің кештен таңертеңгі уақытқа дейінгі аралығы.
**Іңір** – күн батып, қас қарайған кез.
**Қызыл іңір** – қас қарайып, түн болған кез.
**Жарым түн** – түннің ортасы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А.Құралұлы Ұлттық Дүниетаным 2. 2002 жыл. ISBN 5-89840-401-5
Үлкен Кеңес Энциклопедиясынан алынған Анастас Микоянның суреті
**Анастас Микоян Иванович** (Mikoyan Anastas Ivanovich) (25 қараша 1895, Санаин, Армения – 25 қазан 1978, Мәскеу) – кеңестік партия және мемлекет, қоғам қайраткері. 1915 жылы РСДЖП-на кіреді, большевик. Кавказда революция жүргізуге қатысқан. 1923 жылы И. В. Сталиннің қолдауымен БКП (б) ОК мүшесі болады. 1926 жылы КСРО-ның ішкі және сыртқы саудасының халық комиссары, 1930 жылдан бастап Халық комиссариатының жабдықтаушысы, 1934-1938 жылдары халық комиссиариатының тамақ өнеркәсібінің комиссары болады. 1935 жылы ЦК саяси бюросының мүшесі, 1937-1955 жылдары КСРО ХКК төрағасының орынбасары (1946 жылдан бастап министрлер кеңесінің), ал 1938-1949 жылдары халық комиссары, кейін cыртқы сауда министрі қызметін атқарады. Н.С.Хрущевті қолдап, оның жақын кеңесшісі болады.

Анастас Микоян мен Джон КеннедиДжон Кеннедимен
1955-1965 жылдары КСРО совет министрінің төрағасының бірінші орынбасары, 1964-1965 жылдары КСРО Жоғарғы Совет президиумының төрағасы болады. 1923-1966 жылдары КОКП ОК мүшесі (1922 жылдан кандидат). 1966 жылы КОКП ОК саяси бюросынан шығарылады (1935‐1966 жылдары Саяси бюро мүшесі болған, 1926 жылдан кандидат). 1—8 сайл. СССР Жоғ. Советінің депутаты.

Микоян 1931 ж. қаңтардың бас кезінде Қазақстанда болды. 21 январьда Алматыда «Жеті жыл Ленин жолымен» деген тақырыпқа баяндама жасады. 1946 жылы болып Микоян Қазақстанда ауыл шаруашылығын өрге бастыру мәселерімен шұғылданды. 5 рет Ленин орденімен т. б. орден, медальдармен марапатталған. Мәскеуде Новодевичий зиратында жерленген.

Мәскеуде, Новодевичье зиратындағы Микояндар қабірлеріМикоян әулеті қабірі. Мәскеу, Новодевичье зираты

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Миклос Кун. *Stalin: An Unknown Portrait*. Будапешт, Орталық Еуропа Университеті, 2003.
2. ↑  Анастас Микоян. *Memoirs of Anastas Mikoyan: The Path of Struggle, Vol 1*. Медисон, 1988. ISBN 0-943071-04-6.
3. ↑  «Алматы» энциклопедиясы. Алматы, Қазақ Совет Энциклопедиясының бас редакциясы, 1983
A. *Паркет*.
**Паркет** – еденге төсеуге арналған қысқа әрі жіңішке тақтай; осы тақтайлардан қиюластырып төселген еден. Паркетті сүрегі қатты ағаштардан (емен, бук, т.б.) жасайды. Паркеттің ұзындығы 150 – 450 мм, ені 30 – 60 мм болады. Жасалу ерекшелігіне орай паркет жеке даналық, әшекейлі (мозаикалы), паркеттік тақтайлар және тақта (щит) паркетке ажыратылады.

**Паркет** (орыс. *паркет*, фр. *parquet*) — әдетте қатты жынысты ағаштардан жасалған еденге төсеуге арналған қысқа және жіңішке тақтайлар. Паркеттің мынандай түрлері болады: дана паркет, өрнекті паркет, паркетті тақта және қалқан. Дана және өрнекті паркет ағаштардың құнды жыныстарынан жасалады.

Паркет бұйымдарын жасауға арналған жабдықтар
--------------------------------------------

**Паркет бұйымдарын жасауға арналған жабдықтар** (орыс.  *оборудование для производства паркетных изделий*) — дөңгелек аралы жалпы жұмысқа арналған білдектер, бойлай-жоңғылайтын төртжақты білдектер, шеттерін теңейтін білдек, паркет тақтайшаларын жасайтын тізбек.

Паркет жұмыстары
----------------

**Паркет жұмыстары** (орыс.  *паркетные работы*) — еденді паркетпен жабуға (бет қабатын) арналған жұмыс. Паркетті бетоннан, асфальттан немесе тақтайлардан жасалған қатты тегіс тұтас еденге төсейді. Паркет ағаш еденге шеге арқылы бекітіледі. Жасанды материалдардан жасалған еденге суық немесе ыссы мастика арқылы бекітіледі. Паркетпен
жабылған беттер қолмен немесе паркет әдімелеу машинасымен тегістеледі.

Паркет тақтайшаларын жасайтын тізбек
------------------------------------

**Паркет тақтайшаларын жасайтын тізбек** (орыс.  *линия изготовления паркетных планок*) — тақтайшалардың алдыңғы және сырт беттерін долбарлап және таза жоңғылауға, оң және сол бойлау жиектерінде ойықтарды және тарақтарды қалыптастыруға, сонымен қатар тақтайшаларды ұзындығы бойынша шетжақтау және тақтайшалардың шетжағында ойықтар мен тарақтарды жоңғылайтын тізбек.

Өңделетін материалдың өлшемдері: ұзындығы 150...500 мм, ені 20... 100
мм, қалыңдығы 8... 18 мм.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**Ұлытау техникалық университеті** *(ҰТУ)* — Ұлытау облысында ашылған жалғыз мемлекеттік жоғары оқу орны.

Тарихы
------

"Ұлытау техникалық университеті" шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын ретінде Үкіметтің 2023 жылғы 17 тамыздағы № 702 қаулысына сәйкес құрылды. Университет құрамына Сәтбаев қаласындағы "Қазақмыс" корпорациясының технологиялық колледжі мен Жезқазғандағы жоғары политехникалық және тау-кен металлургиялық колледждері кіреді деп жоспарлануда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің "Ұлытау техникалық университеті" шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнын құру туралы
2. ↑  Ұлытау облысында мемлекеттік жаңа техникалық университет ашылуы мүмкін
**Алексей Анатольевич Навальный** (орыс. *Алексей Анатольевич Навальный*, 4 маусым 1976 жыл, Бутынь, Мәскеу облысы) — ресейлік саясаткер, заңгер, елдегі жемқорлық пен парақорлықты әшкерелейтін тергеулер арқылы аты шыққан оппозиция көшбасшыларының бірі. Навальный өзін Владимир Путин басқарған Ресей билігінің басты қарсыласы деп атаған. «Болашақ Ресейі» саяси партиясын және «Жемқорлықпен күрес фондының» (орыс. *«Фонд борьбы с коррупцией», ФБК*) негізін салған. YouTube сайтындағы миллиондаған көрермендері бар «Алексей Навальный» мен «Навальный LIVE» арналарының авторы.

Алексей Навальный 2013 жылғы Мәскеу мэрі сайлауында сайлаушылардың 27,24% дауысын жинап, екінші орынды иеленді (Сергей Семёнович Собянин бірінші орынға жайғасып, Мәскеу мэрі атанды). 2022 жылғы жағдай бойынша Навальныйдың YouTube-те 6,3 миллионнан астам жазылушысы бар; өзінің әлеуметтік медиа арналары арқылы ол өзінің командасымен бірге Ресейдегі сыбайлас жемқорлық туралы материалдар жариялады, саяси демонстрациялар ұйымдастырды және сайлауларға қатысты. 2011 жылғы радио сұхбатында ол Ресейдің билік партиясы «Біртұтас Ресейді» "алаяқтар мен ұрылар партиясы" деп атады, оның осы сөзі кейінірек эпитетке айналды.

2021 жылдың қаңтарында Навальный Ресейге оралды және ол 2014 жылғы соттылығының нәтижесінде тағайындалған Германияда ауруханада жатқан кезде шартты түрде мерзімінен бұрын босату шарттарын бұзды деген айыппен бірден ұсталды. Оның қамауға алынуынан және Путинді жемқорлықпен айыптаған «Путин сарайы» деректі фильмі жарияланғаннан кейін бүкіл Ресейде жаппай наразылық акциялары өтті. 2021 жылдың ақпанында оның шартты жазасы екі жарым жылдан астам бас бостандығынан айыру жазасына ауыстырылды. 2022 жылдың наурызында Навальный жаңа сот процесінде ақша жымқырды және сотты құрметтемеді деп танылып, қосымша тоғыз жылға бас бостандығынан айырылды; оның апелляциялық шағымы қабылданбады және маусымда Навальный қатаң режимдегі түрмеге ауыстырылды.

2009 жылы «Ведомости» газеті Навальныйды «жыл адамы» деп таныды. 2012 жылы Time журналы оны әлемнің 100 ең ықпалды адамның санатына, 2017 жылдың маусымында интернеттегі 25 ең ықпалды адамның санатына қосты. 2017 жылы «Ведомости» газеті Навальныйды «жыл саясаткері» деп таңдады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Марфа ВАСИЛЬЕВА* Год назад был задержан Алексей Навальный  (орыс.).  euronews (17 января 2022).
2. ↑  As It Happened: Navalny Sentenced to 2 Years and 8 Months in Penal Colony  (ағыл.).  The Moscow Times (3 February 2021).
3. ↑  Putin critic Navalny jailed in Russia despite protests  (ағыл.).  BBC News (3 February 2021).
4. ↑  Навального приговорили к девяти годам колонии строгого режима  (орыс.).  BBC Русская служба (22 марта 2022).
5. ↑  Биография Алексея Навального, *РИА Новости* (18 наурыз 2011). Тексерілді 16 қыркүйектің 2018.
|   **Қазақ кирил әліпбиі**   |
| --- |
| -{Аа}- | -{Әә}- | -{Бб}- | -{Вв}- | -{Гг}- | -{Ғғ}- | -{Дд}- |
| -{Ее}- | -{Ёё}- | -{Жж}- | -{Зз}- | -{Ии}- | -{Йй}- | -{Кк}- |
| -{Ққ}- | -{Лл}- | -{Мм}- | -{Нн}- | -{Ңң}- | -{Оо}- | -{Өө}- |
| -{Пп}- | -{Рр}- | -{Сс}- | -{Тт}- | -{Уу}- | -{Ұұ}- | -{Үү}- |
| -{Фф}- | -{Хх}- | -{Һһ}- | -{Цц}- | -{Чч}- | -{Шш}- | -{Щщ}- |
| -{Ъъ}- | -{Ыы}- | -{Іі}- | -{Ьь}- | -{Ээ}- | -{Юю}- | -{Яя}- |

 
**Д, д** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тілдің ұшы жоғарғы күрек тістердің түбіне тиіп, артқа қайтуы әрі дауыс шымылдығының қатысуы арқылы жасалатын дауыссыз дыбысты таңбалайтын әріп.

Қазақ тілінде Д фонемасы жуан я жіңішке дауысты дыбыспен тіркесуіне қарай жуан (мысалы, адам, дана) және жіңішке (мысалы, дене, дән) болып айтылады. Д қазақтың байырғы сөздерінің аяғында жазылмайды, тек орыс тілі арқылы келген сөздердің соңында (мысалы, анод, катод) кездеседі. Кейде ауызекі тілде кейбір жеке Т-дан басталатын сөздердің басында Д дыбысымен айтылады (деңіз-теңіз, түзу-дүзу, тізе-дізе) айтылады.

Кодтар кестесі
--------------

| Код
  | Регистр
  | Ондық код
  | 16-лық код
  | 8-дік код
  | Екілік код
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Юникод | Бас
  | 1044
  | 0414
  | 002024
  | 00000100 00010100
  |
| Кіші
  | 1076
  | 0434
  | 002064
  | 00000100 00110100
  |
| ISO 8859-5 | Бас
  | 180
  | B4
  | 264
  | 10110100
  |
| Кіші
  | 212
  | D4
  | 324
  | 11010100
  |
| КОИ-8 | Бас
  | 228
  | E4
  | 344
  | 11100100
  |
| Кіші
  | 196
  | C4
  | 304
  | 11000100
  |
| Windows-1251 | Бас
  | 196
  | C4
  | 304
  | 11000100
  |
| Кіші
  | 228
  | E4
  | 344
  | 11100100
  |

HTML жүйесінде бас әріп «Д»-ны &#1044 немесе &#x414, ал кіші «д» әріпін - &#1076 немесе &#x434 деп белгілейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 3 том
2. ↑  Кеңесбаев І. Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А. 1962
3. ↑  Кеңесбаев І. Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А. 1962
1961 жылы туған, 1986 жылы Алматы мемлекеттік театр-көркемсурет институтын бітірген, кескіндеме, графика өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі. Игорь Баграмов өзінің, шығармаларын сәнді үйлесімділікке әуестену арқылы шарттылауға ұмтылады. Оның туындылары бөгде әpi күрделі құрылымдарымен, қиялдың күрделілігіме, философиялық толыққандылығымен ерекшеленеді. Суретшіге тән қажеттілік - заттар әлеміндегі ерекше белгілер мен көркемділікті нақтылы көрсете білу. Осындай қарапайым үйлесімділік арқылы образдың символикалық әсемдігін көрсету мүмкіндігі туындайды.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 4 ақпанның 2014 жылы.
**Байрамалы атырабы** (түрікм. *Baýramaly etraby*) — Түрікменстанның Мары уәлаятындағы атырап.

Тарихы
------

1925 жылы қаңтарда Түрікмен КСР Мерв округінің **Байрамалы ауданы** болып құрылған.

1926 жылы тамызда Мерв округі таратылып, Байрамалы ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1939 жылы қарашада Байрамалы ауданы жаңадан құрылған Мары облысына берілді.

1957 жылы 12 желтоқсанда таратылған Уәкілбазар ауданы аумағының бір бөлігі Байрамалы ауданына қосылды.

1963 жылы қаңтарда Мары облысы таратылып, Байрамалы ауданы қайтадан Түрікмен КСР-не тікелей бағынышты болды.

1970 жылдың желтоқсанында аудан қайтадан қалпына келтірілген Мары облысының құрамына енді.

1988 жылы тамызда Байрамалы ауданы таратылды.

1992 жылы Байрамалы ауданы Мары уәлаятының құрамына еніп, Байрамалы атырабы деп атауын өзгертті.

Сілтеме
-------

* Дүниежүзілік тарихи жобаМұрағатталған 27 желтоқсанның 2010 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ведомости Верховного Совета СССР. № 2 (897), 1958 г.
Қытайдағы жер сілкінісі
2023 жылдың 18 желтоқсанында жергілікті уақыт бойынша түн ортасы шамасында Қытайдың солтүстік-батысында **жер сілкінісі** болды.

Оның ошағы Ганьсу мен Цинхай провинцияларының шекарасына жақын Цзишишань-Баоань-Дунсян-Салар автономиялық округінде болды. Алғашқы тербелістер шамамен 20 секундқа созылды, магнитудасы 5,9 (басқа бағалау бойынша – 6,2). Жер сілкінісінен кейін магнитудасы 3 болатын тоғыз жер сілкінісі тіркелді.

Жер сілкінісі 100-ден астам адамның өмірін қиған елдегі соңғы он жылдағы ең үлкен қаза болды. 19 желтоқсан күні таңертең Ганьсу провинциясында 105 адам қаза тауып, 397 адам жарақат алғаны белгілі болды; Жер сілкінісінің ошағы ауданында 5 мыңға жуық ғимарат зардап шекті. Сонымен қатар, Цинхай провинциясында кем дегенде 13 адам қаза тауып, 182 адам жараланды, 20 адам із-түзсіз жоғалды.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  *Gan, Nectar* Rescuers battle sub-zero temperatures as more than 100 killed by China’s deadliest quake in nearly a decade  (ағыл.). *CNN* (19 December 2023). Тексерілді, 19 желтоқсан 2023.

Сілтемелер
----------

* Қытайдағы жер сілкінісі: 100-ден астам адам қаза тапты, құтқарушылар қирандылар астынан аман қалғандарды іздеуде.  Русская служба Би-би-си. Тексерілді, 19 желтоқсан 2023.
* Жер сілкінісінен кейін Ганьсу провинциясында ауқымды қирау болды
* Қытайдағы жер сілкінісі. Ганьсуда аяз басты, қоныс аударғандар үшін уақытша баспана салынуда
|   **Қазақ кирил әліпбиі**   |
| --- |
| -{Аа}- | -{Әә}- | -{Бб}- | -{Вв}- | -{Гг}- | -{Ғғ}- | -{Дд}- |
| -{Ее}- | -{Ёё}- | -{Жж}- | -{Зз}- | -{Ии}- | -{Йй}- | -{Кк}- |
| -{Ққ}- | -{Лл}- | -{Мм}- | -{Нн}- | -{Ңң}- | -{Оо}- | -{Өө}- |
| -{Пп}- | -{Рр}- | -{Сс}- | -{Тт}- | -{Уу}- | -{Ұұ}- | -{Үү}- |
| -{Фф}- | -{Хх}- | -{Һһ}- | -{Цц}- | -{Чч}- | -{Шш}- | -{Щщ}- |
| -{Ъъ}- | -{Ыы}- | -{Іі}- | -{Ьь}- | -{Ээ}- | -{Юю}- | -{Яя}- |

**ь** — кириллицаға негізделген әліпби хәрпі, жіңішкелік белгі. 

Ешқандай дыбыстың таңбасы емес. Ь кейде бірге айтылған дауыссыз дыбыс пен дауысты дыбыстың арасын бөліп, ажыратып айту үшін және дауыссыз дыбыстардың жіңіщкелігін білдіру үшін алынған шартты таңба ретінде жұмсалады. Мысалы, почтальон, бандероль. 

Қазақ тілінде бұл таңба қолданылмайды. Себебі қазақ тілінің заңдылықтарына сәйкес егер де сөздегі дауысты дыбыстар жіңішке болса дауыссыз дыбыстар жұмсарады. Мысалы, айтылуы -"Эль", жазылуы- "Ел".

Бұл таңба орыс тілінен енген сөздерге ғана қолданылады. Ь сөз аяғында жіңішкелік белгі ретінде келгенде, ол сөзге дауыссыз дыбыстан басталған қосымша жалғанса, жіңішкелік белгі сақталып жазылады (секретарьға), ал дауысты дыбыстан басталған қосымша жалғанса, ол (ь) түсіріліп жазылады (ұйымның секретары.

Кодтар кестесі
--------------

| Код
  | Регистр
  | Ондық код
  | 16-лық код
  | 8-дік код
  | Екілік код
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Юникод | Бас | 1068
  | 042C
  | 002054
  | 00000100 00101100
  |
| Кіші
  | 1100
  | 044C
  | 002114
  | 00000100 01001100
  |
| ISO 8859-5 | Бас
  | 204
  | CC
  | 314
  | 11001100
  |
| Кіші | 236
  | EC
  | 354
  | 11101100
  |
| KOI 8 | Бас | 248
  | F8
  | 370
  | 11111000
  |
| Кіші | 215
  | D8
  | 330
  | 11011000
  |
| Windows 1251 | Бас
  | 220
  | DC
  | 334
  | 11011100
  |
| Кіші | 252
  | FC
  | 374
  | 11111100
  |

HTML жүйесінде бас әріп «Ь»-ны &#1068; немесе &#x42C;, ал кіші «ь» әріпін - как &#1100; немесе &#x44C; деп белгілейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
2. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 5 том
3. ↑  Кеңесбаев І. Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А. 1962
```
**Спорттық тағам**-спорт және фитнеспен айналысатын және салауатты өмір салтын ұстанатын адамдарға арналған пайдалы тамақ өнімдерінің тобы.
```

Спорттық тағамдарды қабылдау ең алдымен спорттан жетістіктерді көбейтуге, күш пен төзімділікті арттыруға, денсаулықты нығайтуға, бұлшық еттердің көлемін ұлғайтуға, тұтастай алғанда өмір сүру сапасын және ұзақтығын арттыруға көмектеседі.Ресейде спорттық тағамдарды биологиялық белсенді қоспаларға жатқызады.Спорттық тағамдар ғылыми зерттеулер негізінде физология және диетология секілді түрлі салаларда әзірленеді және дайындалады.

**Тағам түрін таңдау**
----------------------

Өнімнің қажетті түрін пайдалану арнайы қойылған жаттықтыру бағдарламасына сай жүзеге асады.

**Спорттық тағамдар құрамы**
----------------------------

Сірне-кондитерлік өндірісте таңғы ас ретінде де қолданыла беретін тазартылған крахмал.Амин қышқылдары және ақуыз ұнақтары көбінесе сарысудан(сүзбе алынғаннан кейін қалатын сұйықтық), жұмыртқадан, мал ақуызынан(коллаген) және әртүрлі дақылдардан өндіріледі.Шикізаттан амин қышқылы алынатындығына қарамастан олардың қасиеттері бірдей болып табылады.Амин қышқылының әртүрлі қайнар көздері жай ғана әртүрлі технология өндірушілерден өнімдер талап етіп отыр.Көбінесе BCAA(үш амин қышқылдары-лейцин,изолейцин және валин) негізінде жасалған қоспалар көбірек кездеседі.Олардың көп бөлігі бұлшық ет тінінде ұсынылғандықтан оларға спортта көп көңіл бөлінеді.Буындар мен бумаларды нығайтуға арналған құралдардың құрамында шеміршек қалыптасуын тездететін заттар кездеседі(глюкозамин, хондроитин, коллаген, MSM және тағы басқалары).

**Жағымсыз жақтары**
--------------------

Дәрумендер дозалауы аллергия шақыруы мүмкін.Кофеин және кұрамында кофеині бар қоспалар қан қысымын жоғарылатып жіберуі мүмкін,сонымен қатар кешкі уақыттарда пайдалану ұйқысыздықты шақыруы мүмкін.

**Дозалау**
-----------

Спорттық тағамдардың пакеттерінде тағам құрамындағы дозаның мөлшерін және қабылданған күнделікті қабылдау пайыздық көрсеткіші көрсетіліп тұрады.Физикалық жаттығулар кезінде жұмсалмайтындығына қарамастан басқа да қабылданатын заттармен әрекеттес болғандықтан кейбір витаминдер мен тұздар спорттық тағамдардың құрамында аз көлемді болып кездеседі

Дәрумендер

Адамдар төмен имунеттерімен тыныс алу ауруларымен оңай ауырып қалады, бұның себептерінің бірі спортпен аз шұғылдану болып табылады.Әсіресе физикалық жаттығулар кезінде рационға иммунитетті қолдайтын С витамині енгізу пайдалы болып келеді.
•**Е витамині**
•**В1 витамині**
•**В2 витамині**
•**С витамині**
•**Ниацин**
•**В6 витамині**-ақуыз алмасуының және аминқышқылдарының түрлендіру үшін қажетті;

**Спорттық тағамдардың түрлері**
--------------------------------

•Жоғары ақуызды тағамдар(протеиндар)
•Көмірсу-ақуызды қоспалар
•Амин қышқылдары
•Азот оксидінің донаторлары (NO-формуласы)
• Салмақ жойғыштар
•L карнитин
•арнайы өнімдер
•Креатин
•Антикатаболиктер
•ВСАА
•Фосфатиделсирин
•Тестерон деңгейін көтеретін есірткілер
•Буындарды нығайтатын құралдар
•Витаминдер,минералдар,витамин-минералды комплекстер
•Энергетиктер
•Кофеин
•Изотниктер
**Аквамен** (ағылш. *Aquaman*) — ойдан шығарылған кейіпкер, «DC Comics» баспасының комикстеріндегі суперқаһарман. Пол Норрис және Морт Вайзингер ойлап тапқан. Алғаш рет More Fun Comics #73 (1941 қараша) комиксінде дебют жасады.

Аквамен су астында тыныс алады, телепатты түрде сөйлесіп, теңіздегі барлық тірі ағзаны басқарады, жылдам жүзеді .

Ойдан шығарылған биографиясы
----------------------------

Бастапқыда комикстердің Күміс ғасырында Артур Карри маяк қызметкері Том Карри және Атлантида патшайымы Атланнаның баласы болатын. Артур жасөспірім кезінің өзінде шымырлығымен шапшаңдығын көрсетіп, су астында тыныс алып, балықтармен тілдесе алған. Алайда анасы туралы бүкіл шандықты білмеді. Өлерінің алдында Атланна баласына барлық құпияны ашты: өзінің Атлантиданың қуылған патшайымы екенін айтып, бір күні Артурдың жеті теңіздің патшасы болатынына уәде берді. Әкесі Артурға білім беріп, өзінің қабілеттерін басқаруға үйретті. Соның арқасында Артур кейіннен Аквамен есімді суперқаһарманға айналды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Brave and the Bold #28 (февраль-март 1960): «Starro the Conqueror»
Андромеда (мифологиясы)
-----------------------

Андромеда (көне грек. Ἀνδρομέδη) - грек мифологиясында Эфиопия патшасы Кефей мен Кассиопеяның қызы. 
Кезінде Кассиопея өзінің сұлулығымен Нереидтерден жоғары екенін мақтан тұтқан кезде, ашуланған құдайлар Посейдонға кек сұрап жүгінеді және ол Кефейдің қарамағындағылардың өліміне қауіп төндіретін теңіз құбыжығын жібереді. Аммонның сиқыры Кефи Андромеданы құбыжыққа құрбандыққа шалған кезде ғана құдайдың қаһары басылатынын жариялады, ал ел тұрғындары корольді осы құрбандық туралы шешім қабылдауға мәжбүр етті. Жартасқа байланған Андромеда құбыжықтың мейіріміне қалдырылды.
Бұл жағдайда Персей оны көріп, оның сұлулығына таң қалып, егер ол оған үйленуге келіссе, құбыжықты өлтіруге өз еркімен барды. Әкем бұған қуана келісіп, Персей өзінің қауіпті ерлігін аман-есен орындап, Горгон медузасының бетін құбыжыққа көрсетіп, оны тасқа айналдырды. Басқа нұсқа бойынша, монстр Гермес қылышымен өлтірілген - Персеус Горгон медузасын өлтірген.
Кейбір авторлар оның шытырман оқиғаларын Джоппада (яғни, Жерорта теңізінің жағасында, Джафада) орналастырады.
Еврипидтің айтуы бойынша, әкесі де, шешесі де оны өз Отанынан кетуге және Персейдің соңынан еруге мәжбүр ете алмады.Көптеген авторлардың пікірінше, ол Микен патшайымы болды және Персейден бірнеше бала туды.

Андромеда

Өнердегі Андромеда
------------------

Андромеда - Софоклдың «Андромеда» (фр. 126-129 Радт) кейіпкері (сатиралық драма), Еврипидтің трагедиясы [8], Кіші Фриничус, Ликофрон, Ливи Андроник, Энни мен Эндидің «Андромеда» Андромеда комедиясы.
Ежелгі вазаларда, қабырға суреттерінде және барельефтерде Персияның көптеген бейнелері бар. Андромеда бейнесін Пиеро ди Косимодан, Титаннан және Рубенцадан бастап Чассерио мен Дорға дейінгі Жаңа дәуір суретшілері бірнеше рет айтқан.
Сол оқиға Корнелийдің «Андромеда» (1650) драмасы мен Луллидің «Персей» (1682) операсының сюжеті болды.Ариосто өзінің «Ашулы Роланд» поэмасында Персей мен Андромеда туралы сюжетті пайдаланды: оның бір эпизоды (Анжеликаны босататын Руджеро) Персей мен Андромеда эпизодын толығымен қайталайды. Ариосто сюжетінде, өз кезегінде, Ингресстің ең танымал картиналарының бірі жазылды.
Миф «Титандардың қақтығысы» (сәйкесінше 1981 және 2010) фильмдерінің негізін қалады.

Басқа
-----

* Афина Андромедаға аттас шоқжұлдыздағы жұлдыздар арасынан орын берді.
* Андромеданың құрметіне қоңыр гүл тәрізді гүлдермен (андромеда; орысша атауы - ағартылған) безгек тұқымдастарының өсімдіктер тегі аталды.
**Ипсуич Таун** (ағылш. *Ipswich Town Football Club*) — Англияның Ипсуич қаласындағы футбол клубы, 1878 жылы құрылған, бірақ кәсіпқой статусын 1936 жылы ғана алған. Өз алаңындағы ойындарын "Портмен Роуд" стадионында өткізеді.

Тарихы
------

1961/62 жылғы маусымда тұңғыш әрі соңғы рет Англия чемпионы атанды.

Клубтың дәуірлеген кезеңі өткен ғасырдағы 70-80 жылдардың тоғысы: Англия чемпионатында екі рет күміс жүлдегер атанды (1980/81, 1981/82), ал 1978 жылы Англия кубогын жеңіп алды. Ал 1981 жылы УЕФА кубогының жеңімпазы атанды.

ХХІ ғсырдың басында (2001 жылы) Чемпионшипке түсіп кетті де, қайтадан элитаға оралған жоқ. Қазіргі күнде 2-лигада ойнайды.

Жетістіктері
------------

### Ұлттық

* Англия чемпионы: 1961/62
* Англия вице-чемпионы: 1980/81, 1981/82
* Англия кубогы: 1978

### Халықаралық

* УЕФА кубогының жеңімпазы: 1981

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт (ағыл.)
**Адель Голдберг** (ағылш. *Adele Goldberg*, 7 шілде 1945, АҚШ, Огайо, Кливлендте дүниеге келген) — информатика саласының ғалымы, объектіге-бағытталған бағдарламалау, графикалық интерфейстер саласындағы жұмысымен және Smalltalk бағдарламалау тілін дамытумен танымал болған.

Өмірбаяны
---------

Голдберг Огайо штатындағы Кливленд қаласында еврей отбасында дүниеге келген, әкесі инженер, анасының математикалық білімі бар және мектепте жұмыс істеген. Оның 14 жасында отбасы Чикагоға қоныстанады. Мичиган университетінде математика бакалавры дипломын, Чикаго университетінде ақпараттық ғылымдар магистрі дипломын және PhD дәрежесін алды.

1973 жылдан бастап Голдберг Xerox PARC-те (Xerox Palo Alto Research Center) жүйелік тұжырымдамалар зертханасында (System Concept Library) жұмыс істеді, кейіннен осы зертхананы өзі басқарды. Ол Smalltalk - алғашқы объектіге бағытталған бағдарламалау тілін жасаған топтың негізгі мүшелерінің бірі болды. 

Адель Голдберг объектіге бағытталған бағдарламалаудың пайда болуы мен дамуына айтарлықтай үлес қосты. Голдберг Алан Кэймен бірге қазіргі уақытта объектіге бағытталған бағдарламаларда кеңінен қолданылатын шаблондардың прекурсорлары болған дизайн шаблондарымен жұмыс істеді. Голдберг және оның командасы PARC-да графикалық интерфейстердің негізі болатын көптеген тұжырымдамалар жасады.

1988 жылы Голдберг Smalltalk-та қосымшаларды әзірлеу құралдарын жасаумен айналысатын "Parcplace Systems" компаниясын құру үшін PARC-тен кетті. Адель Голдберг Smalltalk коммерциализациясында жетекші рөл атқарды және осы тіл туралы бірқатар кітаптар жазды.

1984 жылдан 1986 жылға дейін Голдберг ЕТҚ (Есептеу техникасы қауымдастығының) президенті болды. 1987 жылы ол "ACM Software System Award" сыйлығымен марапатталды. Ол сондай-ақ Forbes Twenty Who Matter тізіміне енгізілді.

1999 жылы ол қазіргі күнде жұмыс істейтін Neometron интернет-қолдау компаниясын құрды. Сонымен қатар, Голдберг компьютерлік ғылымдар бойынша курстар құрып, білім беру қызметін жалғастырады. Ол, сонымен қатар, ғылыми және білім беру мақсаттары үшін мультимедиялық бағдарламалық жасақтама жасаушы Cognito Learning Media кеңесінің мүшесі болып табылады.

Жарияланымдар
-------------

* *Smalltalk-80: The Language and Its Implementation* (with David Robson), Addison-Wesley, 1983, ISBN 0-201-11371-6 (қазіргі уақытта басып шығарылмайды; Smalltalk-пен жұмыс істейтін адамдарға "көк кітап" ретінде белгілі)
* *Smalltalk-80: the Interactive Programming Environment*, Addison-Wesley, 1984, ISBN 0-201-11372-4 («қызғылт сары кітап»)
* *Smalltalk-80: The Language* (with David Robson), Addison-Wesley, 1989, ISBN 0-201-13688-0 ("күлгін кітап" - "көк кітап» деп қайтадан өңделген)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Oral-History
2. ↑  New York, NY: Facts on File
3. ↑  WITI - Hall of Fame - Adele Goldberg, Founding Chairman, ParcPlace Systems, Inc
**Ақша Сейітқұлұлы** (1573–1659) – Қоқан ханы. Сыр бойында дүниеге келген. Атақты Әйтеке Байбекұлының атасы. Әлім тайпасының құрамындағы Төртқара руынан. 

Әкесі Сейітқұл 1590–1620 жылдары Самарқан мен Бұқара аймағындағы 40 мың үйлі қазақ, 35 мың үйлі қарақалпақ, 100 мың үйлі өзбек жұртын біріктіріп, солардың ханы болған. 1622 жылы өзбек ханы Иманқұл Түркістан маңындағы қарақалпақтарға шабуыл жасады. Қарақалпақтарға Ақшаның інісі Жалаңтөс баһадүр өз жасағымен көмекке аттанады. Жалаңтөстен қаймыққан Иманқұл бітім жасауға мәжбүр болды. Қоқан мен Самарқанды сыйға тартып, екеуінің де әмірі етіп Жалаңтөсті жариялады. Осы кезде өзге елдерге жорыққа аттанбақ болған Жалаңтөс Қоқанның билігін туған ағасы Ақшаға берді. Ақша шамамен 1622–1635 жылы Қоқан ханының тағында отырды. Кейбір деректерде оны Қоқан әмірі деп атайды. Ақша інісі Жалаңтөс баһадүр бастаған жорықтарға қатыспаған. Алайда оның жорықтарына әскер дайындау, жол шығындарымен жабдықтау, қару-жарақпен қамтамасыз ету жұмыстарына белсене араласқан. Сонымен бірге Қоқан қаласы мен сол төңіректегі уәлаяттарды басқаруда әділ басшы ретінде кеңінен танылып, құрметке бөленген. Кейін 1635 жылы Қоқан билігін Жалаңтөстің өзіне берді. Ақшаның қабірі Өзбекстанның Науаи облысы , Нұрата ауданы Нұрата ауданының жерінде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
2. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы
ВВП (1993-1998 жылдары) әр түрлі елдерде
**Микроэкономика** немесе **кішігірім экономика** – жекелеген экономикалық агенттердің мінез-құлықтары мен тəртіптерін зерттейтін ұтымды субъектілердің дербес шешім қабылдауларын қарастыратын экономикалық теорияның негізгі бір саласы. Микроэкономика түсінігі бір мағынада ғана қарастырылмайды, ол бір жағынан, жекелеген фирмалардың, үй шаруашылықтарының жəне салалардың өз қызметтерінің ынталарын іске асыру жөніндегі шешімдерін зерттейді, ал екінші жағынан, ресурстарды тиімді пайдалану жəне оларды орналастыру, тауарлар мен қызметтерге баға белгілеу сияқты сұрақтарды да қарастырады. 

**Микроэкономика** (көне грекше: μικρός – шағын және οἰκονομία – үй шаруашылығын жүргізу өнері) – 1) кәсіпкерлердің, кәсіпорындардың, тұтынушылардың мінез - құлқын бағалау мен зерттеуге негізделетін экономикалық талдау әдісі.Классикалық мектептің экономистері іргелі зерттеулер арқылы экономика ғылымының тармағы ретінде микроэкономикалық талдау жүргізді. Кейін микроэкономикалық талдаумен қатар Микроэкономика саласындағы зерттеулер біртұтас экономика ғылымын құрады; 2) экономика ғылымының шағын ауқымды үдерістеріне, субъектілерге, кәсіпорындарға, фирмаларға, кәсіпкерлерге, олардың шаруашылық қызметтеріне, олардың арасындағы экономикалық қатынастарға қатысты зерттеулермен байланысты бөлімі. Микроэкономикада негізінен тауар өндірушілер мен тұтынушыларға, олардың қажеттілік, баға, шығын, пайда ескерілетін өндіру,сату, сатып алу, тұтыну көлемі жөніндегі шешімдеріне баса назар аударылады. Микроэкономика субъектілердің нарықтық мінез - құлқын, олардың арасындағы қарым-қатынасты,өндірушілер, кәсіпкерлер және мемлекет арасындағы бөлісті, айырбасты, тұтынуды зерделейді. Микроэкономиканың негізгі бөлімдері: тұтынушы теориясы; фирма және нарықтық құрылым теориясы; монополия мен бәсеке мәселелері; мемлекет пен жекеше сектордың өзара іс-қимылы мәселелері;еңбек рыногін талдау, табысты бөлу мәселелері.

Микроэкономика жеке өндірушілердің қызмет-әрекеттерін, кәсіпкерлік капитал мен бәсекелік ортаның қалыптасу заңдылықтарын зерттейді. Мұнда жеке тауарлардың бағасы, жұмсалған ресурстар, шығындар, фирманың қызмет атқару механизімі, бағаның құрылуы, еңбекке ынта және т.б. жағдайлар талданады. Микроэкономика дәрежеде қоғамдық дәрежедегі пропорцияларды анықтайтын бастапқы (алғашқы) пропорциялар қалыптасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 6 том
2. ↑  Дереккөз: Доғалов А. Н. Досмағанбетов Н. С. Макроэкономика: экономикалық мамандықтарға арналған оқу лық/ А. Н. Доғалов, Н. С. Досмағанбетов – 2-бас. өңд. жəне толықт. – Алматы: ЖШС РПБК «Дəуір», 2012. – 416 б.
3. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2
**Шерғазы** — Хиуа хандығының ханы (1715–1728).

Өмірбаяны
---------

18 ғасыр басталар кезеңде Хиуа тағын Шахнияз (1688 — 1702) иеленген еді, одан кейін билікті Араб Мұхаммед хан (1702 — 1714) басып алды. Ол билік еткен жылдары сұлтандардың тақ үшін күресі толастамады. Осындай өзара қырқысудың нәтижесінде билік басына келген Шерғазы Мешхедке шабуыл жасап, көп олжамен оралды. Алайда бұл уақытта мемлекетке солтүстіктен қауіп-қатер күшейді. Ресей патшасы Петр І Хиуа хандығын басып алу мақсатында Каспий теңізінің шығысына Бекович-Черкасский бастаған экспедицияға аттандырды (қ.Хиуа экспедициясы). Бұл экспедицияның сәтсіздікке ұшырағанына қарамастан Ресей Хиуа хандығын басып алу ниетінен бас тарта қоймады. Бұхар хандығы да Хиуа хандығының күшейіп кетуіне жол бергісі келмей, Ресейдің іс-әрекетін қолдап отырды. Көп ұзамай Бұхара ханы Әбілпейіз Шерғазыға қарсы өз әскерін аттандырды. Осындай жағдайда Шерғазыны қарсыластары өлтіріп кетті. Хиуада тақ үшін қиян-кескі шайқастар қайтадан басталды. Ішкі және сыртқы жағдайдың аса ушыққанына байланысты Хиуа билеушілері Кіші жүз ханы Әбілқайырмен одақтасуға тырысты. Әбілқайырдың ықпалымен Хиуа ақсүйектері ханның немере інісі, қазақ сұлтандарының бірі Елбарысты таққа отырғызды.

Тағы қараңыз
------------

* Елбарыс хан

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Новая экспедиция Бековича-Черкасского в Среднюю Азию // Известия АН СССР, серия географическая, Килжецкая Е.А. 1960
2. ↑  Узбекистон Республикаси. Энциклопедия 1997
*Басқа мағыналар үшін Тамды деген бетті қараңыз.*
**Тамды** — Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл, Тамды ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы – Қаратау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, Қаратау жотасының солтүстік баурайындағы бетеге, сұлыбас басым өскен сортаңды қызғылт қоңыр топырақты құрғақ шөлейтті далада орналасқан.

Халқы
-----

Саны (1999, 2009, 2021)| 1999 | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1719 | ▼1603 | ▼1299 | 81 | 813 | ▼654 | 80,4 | 790 | ▼645 | 81,6 |

Тарихы
------

Тамды ауылы көлеміндегі Тамды, Ақшұқыр, Молотов, Жаңаөткел және Жалтөбе колхоздары Тамды кеңшарына біріктірілген. 
Бұл шаруашылық кейіннен Шолақтау совхозы, "Қойкелді батыр" агробірлестігі, соңынан "Қойкелді батыр" өндірістік кооперативі болып жұмыс істеді. Оның негізінде 1997 жылдан Тамдыда өндірістік кооператив және 50-ден астам шаруа қожалығы ұйымдастырылды.

Инфрақұрылымы
-------------

Қолбасшы Қойгелді батыр атындағы орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Ауылдың инженерлік инфрақұрылымы дамыған. 1995 жылдан ауданда тұңғыш рет табиғи газ отынын пайдаланады. Таза ауыз су жүйесі ауыл тұрғындарына тәулік бойы су беруде. Тамды темір жол бекеті арқылы халық темір жол арқылы жолаушылар тасымалдау қызметін тұрақты көруде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жамбыл облысы Талас ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақкөл •
 Аққұм •
 Ақтөбе •
 Арал •
 Бостандық •
 Бөлтірік шешен •
 Есей би •
 Көктал •
 Көшек батыр ауылы •
 Қайыр •
 Қараой •
 Қаратау •
 Қасқабұлақ •
 Қожағаппар •
 Қызыләуіт •
 Майтөбе •
 Ойық •
 Сәду Шәкіров •
 Сейілбек •
 Талапты •
 Тамабек •
 Тамды •
 Тұрымқұл •
 Үшарал 
 |

 |
Меридарх есімді белгісіз адамның жазуы
**Таксиладан шыққан аты белгісіз меридарх** — біздің дәуірімізге дейінгі 1 ғасырдың екінші жартысында Солтүстік-Батыс Үндістандағы меридарх (ағыл.).

Таксиладан келген белгісіз меридарх табылған жазудан белгілі, онда оның әйелі екеуі анасы мен әкесінің құрметіне ступа тұрғызғаны жазылған. Бұл құрылым Таксила қаласында орналасқан Ступа Дхармараджика (ағыл.) діни кешенінің бөлігі болды.

А.А.Поповтың пікірінше, *μερίδοφχες* термині Солтүстік-Батыс Үндістанның эпиграфикалық деректерінде біздің эрамызға дейінгі 1 ғасырда пайда болған. e. Бактриядағы грек билігі құлағаннан кейін. Бұл «бірлік губернаторлары» сатраптардың әкімшілік бөліктері болып табылатын аумақтарды басқарды. С. Конов (ағыл.) бұл меридархтың билігін б. з. б. 1 ғасырдың екінші жартысына жатқызады. В. Тарнның айтуынша, аталған губернатор өз өкілеттіктерін Үндістандағы сақ билігінің алғашқы кезеңінде пайдаланған көрінеді. Ол буддизмді ұстанатын үнді болғаны сөзсіз, өйткені жазуда ана әкесінің алдында көрсетілген, бұл үнді жазбаларына тән, бірақ грекше емес.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  *Konow S.* Kharoshthi Inscriptions With The Exception Of Those Of Asoka. — Goverment of India. — Calcutta, 1929. P. 4—5.

Әдебиеттер
----------

**Зерттеу**

* *Попов А. А.* Грек-Бактрия патшалығы. — Санкт Петербург. 2008. ISBN 978-5-288-04618-6. 106 б.
* *Tarn* *W. W.* Бактрия мен Үндістандағы гректер – Кембридж, 1951 ж. P. 242, 358.
**Ысмайыл Әнуар пашa** (23.11.1881, Стамбұл – 4.8.1922, қазіргі Тәжікстан) – Түркияның әскери және саяси қайраткері, түркішіл тұлға. 1903-ші жылы Стамбұлда Бас штабтың әскери академиясын капитан шенімен бітірген. 1903–1906-шы жылы Монастырдағы әскери бөлімде артиллериялық батареяны, кейінен батальонды басқарды. Сонда қызметте жүріп «Иттихад уә тәраққи» партиясының «Отан уә хүрриет» ("Отан және бостандық") атты құпия ұйымы қызметіне белсене араласты. 1908-ші жылы 23-ші шілдеде Жас түріктер төңкерісіне басшылық етушілердің қатарында болды. 1909–1911-ші жылы Берлинде әскери атташе болып қызмет етті. 1911–1912-ші жылы италия-түрік, 1912–1913-ші жылы бірінші және екінші Балқан соғыстарына қатысты. Балқан соғысы кезінде Әнуар паша жауды кейін шегіндіріп, Эдирне (Адрианополь) қаласын алуда жігерлігімен, батылдығымен көзге түсті. 1914-ші жылы қаңтарда генерал шенін алып, соғыс министрі және Бас штаб бастығы болып тағайындалды. Осы қызметте жүріп, жас офицерлердің түрікшілдік бағыттағы «Тешкілеті Махсұс» («Ерекше ұйым») атты ұйымын құруға жетекшілік етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары түрік армиясында Бас қолбасшының орынбасары қызметін атқарды. 1918-ші жылы маусымда оның бұйрығымен түрік әскерлері Кавказға кіріп, Бакуді алды. Осы жылы 30-шя қазанда Мудрос портында Антанта мен Осман сұлтандығы арасында бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін отставкаға кетті. 1919-шы жылы мамырда Антанта әскерлері Стамбұлға кіргізілгенде бұрынғы үкімет басшылары Талғат паша және Жамал пашамен бірге Германияны паналады. Сонда жүріп Анадолыдағы Ататүрік бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа қолдау көрсетуге күш салды. Осыған байланысты оны сұлтан өкіметі сырттай сотқа тартып, өлім жазасына кесті. 1920-шы жылы Әнуар паша өз әріптестерімен Мәскеуге келіп, Кеңес өкіметі басшылары Владимир Ленин, Лев Троцкий, Геннадий Зиновьев, т. б. қабылдауында болады. Осы жылы 1-ші қыркүйекте Баку қаласында өз жұмысын бастаған Шығыс халықтарының І конгресіне қатысты. Бұдан кейін Түркістан өлкесіндегі басмашылар қозғалысы жетекшілерімен байланыс орнатып, 1921-ші жылы 4-ші қазанда Бұхараға келді. Сол кезден бастап Душанбе маңындағы басмашылар қозғалысына жетекшілік етті. Әнуар пашаның қол астында 50 мыңға жуық адамнан тұратын қарулы жасақ болды. «Бұхар әмірінің орынбасары», «мұсылман әскерлерінің қолбасшысы» деген лауазымды иемденді. Кеңес өкіметінен Түркістанды тәуелсіз ел ретінде тануды талап етіп 1922-ші жылы мамырда Мәскеуге хат жолдады. Бірақ көп ұзамай кеңес әскерлерімен шайқас кезінде қазаға ұшырады. 1996-шы жылы Әнуар пашаның сүйегі Тәжікстаннан Түркияға апарылып, қайта жерленді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
Шаңғы тебу орталығында
**Траволатор** — жолаушыларға арналған конвейер.

Оны кейде қозғалатын тротуар деп те атайды. Конструкциялық жағынан тегіс болып келетін эскалаторға сай.

Ол ірі аэропорттарда, вокзалдарда, сауда кешендерінде немесе көрмелерде жүргіншілердің қозғалысын жеңілдету үшін қолданылады.

Көбінесе траволатор жүйесі қарама-қарсы бағытпен қозғалатын қатарынан қойылған екі жолдан тұрады.

Тарихы
------

Алғашқы траволатор 1893 жылы Американың Иллинойс штатында өткен көрме кезінде таныстырылды.

Бірнеше жылдан кейін Парижде өткен Дүниежүзілік көрмеде «Болашақ көшесі» деп аталатын қозғалмалы тротуар істеді. Ол 3,5 шақырымға созылған еді, және оның 9 аялдамасы болған. Виадуктың үстінде орналасқан бұл «көше» үш платформадан тұрған: біреуі қозғалмайтын, екіншісі 4,2 шақырым/сағат жылдамдықпен қозғалды, үшіншінің жылдамдығы 8,5 шақырым/сағат болды.

Алғашқы коммерциялық траволатор 1954 жылы АҚШ-та, Нью-Джерсидегі станцияда істей бастады. Goodyear компаниясы жасаған нысанның ұзындығы 84,5 метр болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Mabire, Jean-Christophe* L'Exposition Universelle de 1900 —  L.Harmattan. — P. 87–89. — ISBN 27384-9309-2.
2. ↑  "Passenger Conveyor Belt to be Installed in Erie Station", New York Times, 1953, October 6


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚоғамдық көлік |
| --- |
|  |
| Рейстік жер көлігі | 
Автобус • Троллейбус • Электробус • Екіқабатты автобус • Микроавтобус • Шпурбус |
|  |
| Рельстік көлік | 
Темір жол көлігі (Пойыз • Вагон • Локомотив) • Метро • Трамвай • Монорельс • Маглев • Автомотриса • Пиплмувер • Фуникулёр |
|  |
| Жалдамалы көлік | 
Такси • Каршеринг • Вахталық автобус • Паратранзит • Джипни • Моторикша • Велорикша • Гондола • Аэротакси |
|  |
| Су көлігі | 
Сал қайық • Теплоход • Кеме • Гондола |
|  |
| Басқа көлік түрлері | 
Ұшақ • Тікұшақ • Аспалы жол • Карпулинг • Траволатор • Эскалатор • Лифт |
|  |
| Тарихи көлік түрлері | 
Рикша • Дилижанс • Омнибус • Гиробус • Атты трамвай • Дирижабль |
|  |
| Инфрақұрылым | 
Автомобиль жолы • Қозғалыс жолағы • Көлік аялдамасы • Автостанция • Автовокзал • Вокзал • Темір жол стансасы • Метро бекеті • Депо • Порт • Әуежай • Аэродром • Ұшу-қону жолағы • Қозғалыс кестесі • Диспетчер • Көлік тарифі • Турникет • Жолаушы тасымалы • Көлік құралдарының қауіпсіздігі |

 |
**Сергей Каримов** (21 желтоқсан 1986 — 24 желтоқсан 2019) – қазақ-неміс футболшысы, сол қапталдағы қорғаушы.

Өмірбаяны
---------

1986 жылы, 21 желтоқсанда Қарағанды облысы, Саран қаласында дүниеге келген. Сереганың әкесі орыс, анасы неміс. 1995 жылы отбасымен бірге Германияға қоныс аударған. Анасы «Фольксваген» концернде жұмыс істейді. Әкесі сол жақта қайтыс болған. Қарағандыда тұрғанда кенші болған. Туған әпкесі әлі күнге дейін Қазақстанда тұрады.

### Карьерасы

Каримов 2005-2011 жылдар аралығында Германия Бундеслигасындағы «Вольфсбург» клубында өнер көрсетті. Көбіне қосалқы құрамда ойнағаны белгілі. Ал негізгі құрамдағы алғашқы ойынын 2007 жылдың 8 желтоқсанында «Штугартқа» қарсы өткізген. 2008 жылы Германия кубогының 1/16 финалында «Шальке 04» командасының қақпасына 90 минутта өзінің алғашқы голын соқты. Тоқсан минут бойы 0:1 есебімен ұтылып жатқан командасын жеңілістен құтарып қалады. Ойын соңындағы пенальтиде жеңіс голын соғып, «Вольфсубргты» келесі кезеңге алып шыққан болатын. Сол кезде бас бапкер Феликс Магат Сергейдің өнеріне риза болып, футболшымен 2010 жылға дейін келісімшарт жасайды.
2009 жылы «Вольфсубрг» клубымен Германия чемпионатында топ жарған. Кейіннен «Дуйсбург» командасына ауысты. 

### Ұлттық құрама

2008 жылы Қазақстан футбол федерациясы Сергейге Қазақстан ұлттық құрамасында ойнауға ресми түрде ұсыныс жасады. Арада екі жыл өткенде, Қазақстан – Оман арасындағы кездесуге қатысты. Бұл оның ұлттық құрамадағы дебюттік матчы. Одан кейінгі жылдары Каримовты Қазақстан құрамасынан көргеніміз жоқ.

Жетістіктері
------------

### Клубпен

Германия Чемпионы: 2008/2009

Сілтемелер
----------

* Статистика на fussballdaten.de (нем.)
* Профиль на сайте footballdatabase.eu  (ағыл.)
* Сергей Каримов: «Моя семья счастлива, что я буду играть за Казахстан» Мұрағатталған 11 қаңтардың 2011 жылы.
**Жәнiбек** – ХVІІ ғасырдың бiрiншi жартысында өмiр сүрген қазақ батыры, әкесiнiң аты – Төлек, iнiсiнiң есiмi – Қантай. Қантай – бұл күндегi Қантай Керейдiң түп атасы. Жәнiбек жағасында дүниеге келген Қайранкөл оның өз атымен күнi бүгiнге дейiн «Жәнiбектiң Қайранкөлi» деп аталады.

Жәнiбек жасында ауыл молдасынан оқып, хадимше хат танып, дiни бiлiм алыпты.
Жәнiбектiң елi – Орта жүз Керей, оның iшiнде – Ашамайлы Керей, оның iшiнде – Тарышы Керей. Тарышы мерген Алтын орда ханы Өзбектiң бас ақылшысы әрi қырық уәзiрiнiң бiрi болған Танаш батыр Фархадұлының ең кiшi ұлы екен.
Жәнiбек он жетi жасынан бастап батыр болып, көзге түсiп, жұрттан алғыс алған екен. Ол өзiне елдес Толыбай сыншы Дәулен батыр ұлы 1625­–1668 жылдар аралығында әскерiн басқарып, Харақұла, Батар хонтайжылар басқарған жоңғар­қалмақ басқыншыларынан мұсылман елдерiнiң жер­суын, халқын қорғаған кезiндегi қазақ­қалмақ соғысына қатысқан екен. Дұшпандармен соғыста талай ерлiктер көрсетiп, жекпе­жекте қалмақтың бiрнеше батырын жер жастандырыпты. Жәнiбек заманында Салқам Жәңгiр, Шығай хандардың, ордабасы Толыбай сыншының оң қолы болған екен. Ол өз тұсында Ер Жәнiбек, Жәнiбек баһадүр, Сынықшы Жәнiбек, Жәнiбек сардар деген құрметтi атпен мұсылман қауымына мәшһүр болыпты. Ол туралы шығарған Қожаберген жыраудың
«Ер Жәнiбек» атты, Дәстем салдың «Сынықшы Жәнiбек» деген тарихи дастандары болған екен. Бiр өкiнiштiсi сол, дастандарды жатқа бiлетiн ақсақалдардың соңы 1970 жылға дейiн өмiр сүрсе де, ешкiм осы аталмыш мұраларды жазып алған жоқ.
Жәнiбек батырдан ұрпақтар бар. Олар Солтүстiк Қазақстан облысының Жамбыл ауданындағы Архангелка, Үлгi ауыл­дарында, облыс орталығы Қызылжар (Петропавловск) шаһарында өмiр сүрiп жатыр. 1916 жылы «Прием» атты тарихи әрi өмiрбаяндық дастан шығарған әйгiлi ақын Бiржан Берденұлы (1890­–1921) осы Ер Жәнiбектiң сегiзiншi ұрпағы екендiгi де Солтүстiк Қазақстан облысындағы мұсылмандарға мәлiм. Ұлы Отан соғысының ардагерi, Социалистiк Еңбек Ерi Есiм Шайкеұлы да осы Ер Жәнiбектiң тоғызыншы ұрпағы. Шоқанның өлiмiн Шыңғысқа, Зейнепке естiртушi екi адамның бiрi әрi Шыңғысқа бас көтерткен атақты Жолан батыр Сармантайұлы (1811–1898) да осы Ер Жәнiбектiң алтыншы ұрпағы екен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия.
2. ↑  Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым.