**Қоршаған орта жағдайын бақылау және мониторинг**

Соңғы жылдары эколог-болжаушылардың арасында XX ғасырдың 20-шы жылдарында қоршаған ортаға байланысты қолданылған ***мониторинг*** ұғымы кең таралған. *Экологиялық мониторинг - антропогендік факторлар әсерінен қоршаған орта жағдайының, биосфера компоненттерінің өзгеруін бақылау, баға беру және болжау жүйесі*. Мониторинг ұғымы кең ұғымда экономикада, өнеркәсіпте, және басқа да бақылаулар жүргізілетін салаларда қолданылады. Ғылыми оқулықтарға бұл ұғым Стокгольмдегі БҰҰ-ның ұйымдастыруымен (маусым, 1972 ж.) өткен қоршаған ортаны қорғау жөніндегі конференңиядан кейін енді. Қазіргі таңда мониторинг ұғымы негізгі үш түрлі жұмыстардан тұратын қоршаған табиғи ортаны бақылау жүйелері ретінде қарастырылады: 

1. қоршаған ортаның жағдайын жүйелі түрде *бақылау*.
2. табиғи және антропогендік факторлардың әсерінен табиғатта болуы мүмкін өзгерістерді *болжау*.
3. қоршаған орта жағдайын ретке келтіру шараларын *басқару*.

Бақылайтын обьектілердің ерекшелігіне, түріне және бақылау әдістеріне байланысты мониторингтің бірнеше түрлерін ажыратады, Мысалы:

*Жүргізу әдістері* бойынша мониторингтің мынадай түрлері бар: 

* биологиялық (биоиндикаторлар көмегімен);
* дистанционды (авиациялық және космостық);
* аналитикалық (химиялық және физико-химиялық талдау).

*Бақылау обьектілері* бойынша: 

* қоршаған ортаның жеке компоненттері мониторингі (топырақ, су, ауа);
* биологиялық мониторинг (өсімдіктер және жануарлар дүниесі).

Мониторингтің негізгі мақсаттары мен міндеттері төмендегі кестеде көрсетілген.

**Қоршаған орта жағдайы мониторингінің мақсаттары мен міндеттері**

|  |
| --- |
| **Қоршаған орта жағдайы мониторингі** |
| **Міндеті**  | **Мақсаты**  |
| Бақылау | Анықтау | Бағалау | Болжау | Шешім қабылдау | Жетілдіру |
| қоршаған орта жағдайының өзгеруі | адам іс-әрекеті арқасында қоршаған орта жағдайының өзгеруіне алып келетін себептері | адам іс-әрекеті әсерін анықтап, өзгерісгерді бақылау | қоршаған орта жағдайында болатын өзгерісгер | адамның теріс іс-әрекеті нәтижесіндегі зардаптарды жою | қоршаған орта мен қоғам арасындағы тиімді қатынастар стратегиясы |

Сонымен, мониторингтің технология процестерін алгоритм түрінде былай бейнелеуге болады:

* *Өлшеу* 
	+ *талдау* 
		- *сипаттау* 
			* *моделдеу* 
				+ *дұрыс жолын таңдау.*

Ic-әрекеттердің мұндай алгоритмі қоршаған ортаның кез-келген мониторингіне тән.

Экологтар үшін негізгі мынадай *мониторинг түрлері* бар:

***Биологиялық мониторинг***
- биологиялық орталардағы (организмдерде, биоценоздарда) табиғи және антропогендік процестерді бақылау (ауыр металдардың, пестицидтердің жинақталуы). Мұндай мониторинг тіршіліктің қоршаған орта компоненттерімен өзара барлық байланысын қамтиды.
***Базалық мониторинг***
- жалпыбиосфералық, яғни, тек қазіргі кездегі ғана емес, жақын аралықтағы 50-100 жыл ішінде болатын негізінен табиғи құбылыстарды бақылау.
***Биосфералық мониторинг***
- биосферадағы өзгерістерді: атмосфераның шаңдануы, әлемдік су балансы, Әлемдік мұхиттың ластануы, құрлық пен мұхиттағы биологиялық өнімнің өзгеруі және т.б. ғаламдық деңгейде бақылау.
***Биоэкологиялық мониторинг***
- табиғи ортаның жағдайын оның адам денсаулығына әсері тұрғысынан бақылау. Адамның тыныс-тіршілігін көрсететін көрсеткіштер - ауруға ұшырауы, туылуы, өмір сүру ұзақтығы және т.б. қолданылады.
***Геоэкологиялық мониторинг***
- табиғи экожүйелердегі өзгерістерді бақылау. Географиялық стационарлық бақылаулардың жүйелеріне сүйене отырып, экожүйелердің биологиялық өнімділігі, өздігінен тазаруға қабілеттілігі, заттардың шекті мүмкін концентрациясы көрсеткіштері қолданылады.
***Дистанционды мониторинг***
- бұл авиациялық және космостық мониторингтің жиынтығы. Кейде бұл ұғымға, көрсеткіштері ақпараттарды жинау орталығына беріліп отыратын, адам аяғы басуы қиын жерлердегі приборлар арқылы алыстан ақпараттарды беру әдістерін (радио, спутник) де жатқызады.
***Теңіздердің ластануы мониторингі***
- теңіздер мен мұхиттардағы судың сапасын білу мақсатында ақпараттар алу үшін олардың жағдайын болжау, бағалау және бақылау жүйесі. Бұл теңіз су ресурстарын үнемді пайдалануға және оларды ластанудан қорғау шараларын жүргізуге қажет.
***Құрлықтағы сулардың ластануы мониторингі***
- су ресурстарын үнемді пайдалану және оларды ластанудан, құрғап кетуден қорғау шараларын жүргізу үшін құрлықтағы сулардың жағдайы туралы ақпараттар алу мақсатында болжау, бағалау және бақылау жүйесі. Су сапасының көрсеткіштеріне - температура, минералдану, рН, түсі, еріген оттегі, дәмі, ауыр металдар, мұнай өнімдері, фенолдар, пестицидтер және ең бастысы натрий, калий, кальций, магний, хлор, сульфат, карбонат, нитрат иондары жатады.
***Ластаушы көздер мониторингі***
- ластаушы көздер арқылы су обьектілеріне, атмосфералық ауаға, топыраққа бөлінген заттардың мөлшерін және ластану деңгейін болжау, бағалау және бақылау жүйесі.
***Аймақтық мониторинг***
- антропогендік әсерге ұшыраған үлкен өнеркәсіп орындары, қалалар және олардың айналасындағы аймақтар биосферасы туралы ақпарат алу үшін бақылау.
Классификациядағы мониторингтердің деңгейіне сәйкес - халықаралық және аймақ аралық басқару деңгейлері ғаламдық деңгейлермен байланыста болуы, ал ұлттық - аймақтық деңгеймен байланыста болуы керек.

Экологиялық мониторинг жүйесінде биологиялық мониторингтің, яғни, экожүйенің биотикалық құрамы мониторингі ерекше роль атқарады. Биологиялық мониторинг - бұл қоршаған табиғи ортаның жағдайын тірі организмдер көмегімен бақылау. Биологиялық мониторингтің негізгі әдісі - биоиндикация, антропогендік факторларға байланысты биотадағы кез-келген өзгерістерді есепке алып отыру.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Whole house electricity monitor (ағыл.)
2. ↑  Экология (оқулық) - Алматы, 2008 - ISBN 9965-32-223-6