recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Краков Республикасы
**Краков Республикасы** – Вена конгресінің (1814 – 1815) шешімімен 1815 жылы құрылды. Краков Республиканың құрамына (көлемі 1 мың км², халқы 96 мың адам, 1815) Краковтан басқа үш елді мекен және 244 деревня енді. «Қамқоршы» мемлекеттер (Ресей, Австрия және Прусия) 1815 жылы Краков Республиканың конституциясын белгілеп (1818 және 1833 жылдары өзгертілді), помещиктер мен ірі көпестердің үстемдігін жария етті. Шын мәнінде Краков Республикасында билік «Қамқоршы» Мемлекеттер президенттерінің қолында болды. Краков Республикасында эмигрант полык көтерілісшіерінің шоғырагуы және астыртын патриоттық ұйымдардың қызметі оны 1836-1841 жылы Австрия әскерлерінің оккупациялауына сылтау болды. Краков көтерілісі басылған кейін (1846 жылы 6 қараша) Краков Республикасы жойылып, оның жері Австрияға қосылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Қызылмақшы** - көне қала орны.

Қаланың орны мен ашылуы
-----------------------

Жамбыл облысы Талас ауданы Бостандық ауылының оңтүстік шетінде орналасқан. 1980 жылы Қызылмақшы қонысын Байбосынов жетекшілік еткен экспедиция тауып, алғашқы зерттеу жұмыстарын жүргізген. Көне қоныс X-XIII ғасырларға жатады. Қызылмақшы орны биіктігі 3 м болатын төбешік пішіндес, аумағы 270\*200 м. Топырақ үйінділерінен жасалған қоршау қамал рөлін атқарған. Қамалдың бұрыштарында күзет мұнаралары болған. Қызылмақшы орнының оңтүстік-шығыс жағындағы цитадельдің аумағы 40\*25 м. Цитадель қазір биіктігі 5 м болатын төбешік болып дараланып тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Бүршікті таға (Емшекті таға).
**Бүршікті таға**, *емшекті таға* – қазақ арасында қолданыста болған көшпелі ортаның талаптарына үйлескен қалың әрі үш-төрт жерінде тиянағы бар тағаның ерекше түрі.

Сипаты
------

Тағадағы ат тұяғының маңдайын және артқы жерсоғары өкшесінің екі жағын қауып келетін тұстарына бүртіктер жасалады. Ол "тиянақ" деп аталады. Мұндай таға түрі ұзақ жүріске, жортуылға арналған мініс атына сондай-ақ қыста мінілетін атты осындай тағамен тағалайды.  

Егер кәдімгі тағамен тағаласа ұдайы күш түсуден болып ол орнынан қозғалып, босап кетеді де, орта жолда ат тағасы ұшып кетпеуі үшін тұяққа берік орнығып, тиянақты мықты тұратын осындай тағамен тағаланады.  

Ана тілімізде кездесетін өз ісінің шебері, әрі ұқыпты адамға қатысты айтылатын тиянақты сөзі тиянақ атауына байланысты қалыптасса керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік өнерінің лексикасы. Алматы: Қазақстан, 1993;
* Шоқпарұлы Д. Д. Дәркембайұлы. Қазақтың қолданбалы өнері. Алматы: Алматыкітап, 2007.
**Аманқарағай** – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы шоқ қарағай.

Сипаты
------

Ауданы 320 км2-дей. Батыстан шығысқа қарай 45 км-дей жерге созылып жатыр, ені 15 км-ге жуық. Ағаш қоры 250 – 350 м3/га. Тоғай өскен жер бедерінің басым бөлігі бор және неоген шөгінділерінен құралған. Оңтүстік-батыс бөлігінде тасты шағылдар мен құм төбелер кездеседі. Ойпаң жерлерде қарағай, қайың, көктерек өседі. Жазда жартылай тартылып қалатын ұсақ көлдер бар. Олардың жағалауында сораң өсімдіктер, қарағай, бетеге, қоңырбас, атқонақ, көде өседі. Аманқарағайдан Аманқарағай кентіндегі орман шаруашылық кәсіпорны маңайдағы елді мекендер үшін тұрғындарға ағаш дайындайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан Республикасының табиғаты, 7 том;
**Құты қашу**. Түсіндірме сөздігімізде — берекесі кету, ұсқыны қашу мағыналарын беретіндігін айтады. «Күнде көріп жүрген Жақаннан сонша құтың қашады» (Қ. Мұқамеджанов, Өзіме де.).
«Құт» тұлғасы «зәре-құты» қос сөзінің құрамында да кездеседі. Мұндағы «зәре» сөзінің мағынасы — қорқу, шошу, төркіні — парсы тілі. Ал «құт» сөзінің алғашқы мағынасын іздестіру қажет.
Тілімізде «құт» сөзі «ырыс», «байлық» мағыналарымен синонимдес болып та келеді. Бірақ, біздің байқауымызша, «құты қашу» тіркесіндегі және «зәре-құты» қос сөзіндегі «құт» тұлғасының мағынасы өзгеше деп ойлаймыз. Осы ойымызды көне түркі жазба ескерткіштері растай түседі. Ертедегі сөздікте «құт» сәзінің екі мағынасы кездеседі. Біріншісі — бақыт, ырыс сияқтылар болса, екіншісі —жан, рух. Біз әңгімелеп отырған «құты қашу» тұрақты тіркесіндегі «құт» сөзінің мағынасы — «жан» деп жорамалдаймыз. Дәл осындай мағынада татар тілінде «кот» қалпында айтылады. Көрсетілген тілдік деректерге табан тіреп «құт»— түркі тілдерінің өзіне тән және мағынасы жағынан «құты қашу»— «жаны қашу» дегенмен тепе-тең. Әрине, «жаны қашу»— қорқу, үрейлену нәтижесінен туатын құбылыс. Сондықтан тілімізде оның «қорқу», «шошу», «үрейлену» мағыналарының орнына қолданылуы да заңды құбылыс. Осындай қолданыс түрі якут тілінде де кездеседі: қуттан — қорқу, жасқану.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Цинивальдит
**Цинивальдит** (Чехословакия Циновед (Циннвальд) кенінің атымен аталған) — слюдалар тобына жататын минерал.

Химия формуласы:
----------------

KLіFe2+Al3[AlSі3O10](F,OH).

Физикалық қасиеттер
-------------------

Моноклиндік сингонияда кристалданады, минералдық агрегаттары қабыршақ, жапырақша тәрізді, түсі күлгін, сарғылт қоңыр, қошқыл жасыл, қара сұр, қара. Қатт. Мосс шкаласы бойынша 2 — 3, тығызд. 2,9 — 3,2 г/см3. Топазды-бериллді пегматиттерде, грейзен типті пневмолиттік-гидротермалдық кендерде топаз, флюорит, вольфрамит, касситерит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Цинивальдит АҚШ, Канада, Чехословакия және Ресейде (Орал, Шығыс Байкал сырты), Украинада табылған.

Қолдану
-------

Одан литий алынады.

Ciлтемелер :
------------

Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы", 18 том
**Құттық** (дәстүр). Келін түсірген үй құда құдағиларын аттандырған соң ауылдың оң жақта отырған бойжеткендері келіп «құтты болсын» айтып арнайы дәм әкеліп, сый жасайды. Сосын қыздарға лайық тағым, кесе аяқ, көрпе жастық,сақина, сырға сияқты әшекейлі заттар сұрайды. Бұл дәстүр ел ішінде «құттық» деп аталады. Ол «құтты болсын», «құт әкелсін» деген ізгі ойдан туған қазақи ырым, жоралғы.
«Құттық» алатындар әдейі алыстан да келеді. Оларға мал, бағалы бұйымдар мен киімдер беріледі. Әрине, бұл дәулетті мырза адамдардың ғана қолынан келетін іс. Сонымен бірге бұл қазақтың салт дәстүрге бай жомарттық, мырзалық қасиеттерінің тағы бір айқын дәлелі екенін көрсетеді.
**Құтымова Ғайнижамал Мұстафақызы** (1900-1947) - ғалым, қоғам қайраткері, медицина ғылымының кандидаты (1942).

### Өмірлік жолы

Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1928). 1928-47 ж. сонда ординатор, Өзбек КСР Денсаулық сақтау халкомында басқарма бастығы, халкомның орынбасары болды. Өзбек Кср Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған (1938).

### Мұхтар Әуезовпен байланысы

Ғайнижамал мен Мұхтар Әуезовтың арасындағы достық, сыйластық, бір-біріне ынтықтық қатынас ұзақ жыл бойы үзілмеген. Екеуінің жазысқан 700-дей хаттары мен жеделхаттарында (соның ішінде Әуезовтың 385 хаты бар) тек сүйіспеншілік мәселесі ғана емес, әдебиет, мәдениет, қоғам, саясат т.б мәселер туралы айтылған. Хаттың бәрі орыс тілінде жазылған. Олар қазір Ташкентте тұратын тарих ғылымының докторы Серікжан Қарабаевтың қолында сақтаулы. 1942 ж. "Абай" романы жарыққа шыққанда, автор қолтаңба жазып, кітаптың бір данасын Ғайнижамалға сыйлаған.

### Дереккөздер

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы
2. ↑  Н.Ерсарыұлы
**Түнқатар** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстік-шығысында орналасқан тау.

Жер бедері
----------

Онтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, ені 5 км. Түнқатар асуы (оңтүстік-батыста) Түнқатар тауын Қожа тауымен, оңтүстік-шығыстағы Акшоқы тауларын бөліп тұрады. Ең биік жері 1161 м (Жаманбай тауы), оңтүстігінде 1061 м (Байдалы тауы). Таудың оңтүстік-шығыс сілемдері Қырғызбайсай, Байдалысай, Жылысай жыра-сайларымен тілімделген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Түнқатар көне дәуірдің жұрнақтары кездесетін ұсақтау шоқыларынан тұрады. Тау тас көмір кезеңінің гранитті жыныстарынан және төрттік дәуірдің жүйеленбеген делювилі-пролювилі шөгінділерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Тау етегінде бетеге, боз, тобылғы, қараған т. б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Мұздатылған қан плазмасы
**Қан плазмасы** (гр. *πλάσμα*) — қанның сұйықтық бөлімі, ақуыздар коллоидты ертіндісі.

Оның құрамына (90-92%) органикалық және бейорганикалық заттар (8-10%) кіреді. Плазмадағы оганикалық заттардан ең көбі ақуыздар (орта есеппен 7-8%) – албуминдер, глобулиндер және фибриноген (фибриногені жоқ плазманы қанның сары суы деп атайды). Одан басқа, қан плазмасы құрамында глюкоза, май, майтекті заттар, аминқышқылдар, мочевина, зәр және сүт қышқылы, ферменттер, гормондар т.б. болады. Бейорганикалық заттар қан плазманың 0,9-1,0% бөлімін құрайды.? Бұл негізінен натрий, калий, кальций, магний т.б тұздары. Тұздардың сұйықтықтың құрамы физиологиялық сұйықтық деп атайды, оның құрамы қан плазмасының тұздар құрамына сай келеді. Медицинада физиологиялық сұйықтық ағзаға сұйықтық жеткізу үшін пайдаланады.

Қан плазмасында ерітілген ақуыздар, минералды тұздар және басқа заттар арнайы осмостық қысымын белгілейді, ол ұлпамен қан арасындағы судың алмасуында үлкен рөл атқарады. Ақуыздар плазмаға тұтқырлық (вякость) қасиетін береді де қан ұю процесінде де маңызды рөл атқарады. Қан плазмасының құрамында 90-92% су; 7-8% нәруыз; 0,12% глюкоза 0,7-0,8% май 0,9% тұз болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚан |
| --- |
|  |
| Қантүзілу | 
Сүйек майы • Эритропоэз • Тромбопоэз • Лейкопоэз (Гранулоцитопоэз • Лимфоцитопоэз • Моноцитопоэз) |
|  |
| Компоненттері | 
Қан плазмасы • Қан жасушалары • Эритроциттер • Тромбоциттер • 
Лейкоциттер: Гранулоциттер (Нейтрофилдер • Эозинофилдер • Базофилдер) • Агранулоциттер (Лимфоциттер (Т- • В- • NK-) • Моноциттер) |
|  |
| Биохимиясы | 
Қан топтары • Резус-фактор • Гематокрит • Қан сарысуы • Ацидоз мен алкалоз • Гипогликемия мен гипергликемия |
|  |
| Қан аурулары | 
Анемия • Лейкоз • Коагулопатия (Гемофилия • Виллебранд ауруы) • Гемобластоздар |

 |
Көшеге философ әрі публицист, орыстың ұлы жазушысы Александр Иванович Герценнің есімі
(1956 жылы) берілген. Александр Иванович Герцен (1812-1870) Мәскеу қаласында дүниеге келген. Ол материалистік философияны дамытқан. *«Былое и думы», «Кто виноват?»* шығармаларын
жазды.

Көше Жетісу және Түрксіб аудандарында орналасқан. Көше Д.Бедный көшесінен басталып, Кожедуб көшесіне дейін созылып жатыр. Читинская, Кожедуб, Шаумян, Рысқұлов, Абаканская көшелерімен қиылысады. Кешенін ұзындығы - 3480 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Тікирек жотасы** – Алтай тауларының солтүстік сілемдерінде Ресей (Алтай өлкесі) мен Қазақстан (Глубокое және Шемонаиха аудандары) шекаралары аралығында орналасқан. Чарыш және Үбі өзендерінің суайрығы саналады.

Жер бедері мен геологиялық құрылымы
-----------------------------------

Абсолюттік биіктігі 2299 м. Жер қыртысы негізінен гранитті және эффузивтік тау жыныстарынан түзілген. Оңтүстігінде жартасты Луковая тауы орналасқан.

Өсімдігі
--------

Беткейлерінің төменгі жағында далалық өсімдіктер, 800 м-ден жоғарыда майқарағайдан тұратын таулы тайга; 1800 м биіктіктен бастап альпілік шалғын және биік таулы тундраға алмасады. Қазақстан бөлігінен Үбі өзені бастау алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Циммервальд конференциясы** (1915 ) – интернациалист–социалистердің 1914 – 18 жылдардағы империалистік соғыс жағдайында, Екінші Интернационал күйрегеннен кейін болған халықаралық конференция. 

Барлығы үш конференция болды. Бірінші конференция 1915 жылы 5 – 8 қыркүйекте Швейцарияның Циммервальд деревнясында өтті. Бұған соғысушы екі лагерьдегі еуропалық 11 ел ( Ресей, Германия, Италия тағы басқа) өкілдері жиналды. Олардың ішінде В.И. Ленин бастаған орыс большевиктерінің ғана империалистік соғысқа қарсы нақты бағдарламасы болды. В.И. Ленин конференцияда революцияшыл марксистер тобын ұйымдастырып, бұқараны соғысқа қарсы күреске шақыру және социал-шовинизмнен біржола қол үзу жөнінде күрес жүргізді. Циммервальд конференциясы соғыстың империалистік сипатын мойындады. Ленин конференцияны оппортунизмге қарсы күрес жүргізу жолындағы ілгері басқан қадам деп бағалап, большевик партиясы Орталық Комитетінің атынан манифеске қол қойды. 2-ші конференция 1916 жылдың сәуірінде Швейцарияда өтті. 1917 жылдың басында В.И. Ленин большевиктердің Циммервальд бірлестігінен шығып, жаңа Коммунистік Интернационал құруды тездетуге күш салуын қолдады. Коммунистік Интернационалдың 1–ші конгресі (1919) Циммервальд бірлестігін таратылды деп жариялады. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энцеклопедиясы. 6 том.
Метан гидраты жануы
**Газды гидраттар** — сырт көрінісі қарға немесе борпылдақтау мұзға ұқсайтын қатты кристалдық заттар. Өзінің болмысы тұрғысынан газды гидраттар қатты ерітінділерге сәйкес келеді, ондағы еріткіш рөлін су молекулаларынан құралған кристалдық тор, ал еріген заттар рөлін аталған тордың ішкі қуыстарына сорылған газ молекулалары атқарады.

Гидрат құраушы газдар — Аr, Kr, Xe, Ne, O2, CO2, H2S, CH4, C2H6, C3H8, изо-C4H10 ж.б. He, н-C4C10 және олардан жоғары көмірсутектер газды гидраттар құруға жарамсыз, өйткені олардың молекулаларының өлшемі 9 Å асады. Кез-келген газды гидраттар температура мен қысымның арнаулы мөлшерлері жағдайында ғана қалыптаса алады, бұл көрсеткіштер газ бен су құрамына тікелей байланысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Dendy Sloan* Natural Gas Hydrates in Flow Assurance  (ағыл.) (2011). — «Still larger molecules such as normal pentane (9.3 Å diameter) cannot fit in any sI or sII cages and are excluded from the hydrate structures of concern to us.»  Тексерілді, 19 қаңтар 2020.
2. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Гетеретрофтар** - (*грекше* *heteros* - басқа, *trophe* - қорек) - қорек
ретінде автотрофтар синтездеген органикалық заттарды
пайдаланады. Бұларга жануарлар, саңырауқұлақтар және
көптеген микроорганизмдер жатады.
Қоректің түріне байланысты гетеретрофтар - өсімдіктермен
қоректенетін фитофагтарға, жануарлармен қоректенетін -
зоофагтарға, өлекселермен қоректенетін - некрофагтарға,
жануарлардың соңғы өнімдерімен (экскременттерімен) қоректенетін
- копрофагтарға, өсімдіктер шірінділерімен қоректенетін -
сапрофагтарга және жартылай ыдыраған органикалық заттармен
қоректенетін - детритофагтарға бөлінеді.
Гетеретрофты организмдер автотрофты организмдер түзетін
барлық заттарды, кейде өнеркәсіпте адам қолымен жасалған
көптеген заттарды да ыдырата алады. Оның кейбіреулерін жай
ыдыратып, кейбіреулерін ыдырата алмайды. Мысалы, балауыздан
анаӘробты жағдайда жер бетіндегі органикаклық заттардың негізгі
үлесін құрайтын геополимерлер (қара шірік, кероген) түзіледі.
Биосферадағы органикалық заттардың ыдырауында жануарларға
қарағанда саңырауқұлақтар мен бактериялардың ролі зор.
Автотрофты организмдер менгетеретрофты организмдер
бірге қоректік (трофикалық) қатшастармен байланысқан біркелкі
боиологиялық жүйені құрайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Экология (оқулық) - Алматы, 2008 - ISBN 9965-32-223-6

Гетеротрофты ағзалар
Гетерогенді реактор – активті зонасында ядролық отыны, нейтрондар баяулатқышы және жылу тасығыш элементтері дискретті қабаттар түрінде орналасқан ядролық реактор. Гетерогенді реакторда жылу тасығыш зат ретінде қысымы жоғары су, гелий, сұйық металлдар пайдаланылады. Осы кезге дейінгі жасалған реакторлардың басым көпшілі - гетерогенді реактор, өйткені гетерогенді реакторда жылу бөліп шығаратын элементтерлдің пішінін, ядролық отынның түрін, құралымдық және технологиялық сипаттамаларын реактордың қызмет ету бағытына қарай тиімді түрде таңдап алуға болады. Гетерогенді реактор ғылыми зертханалық жұмыстарын жүргізу мақсатында , сондай ақ электр тоғын және байытылған уран алу үшін пайдаланылады.
**Ақмарқа** (лат. *Aspius aspius*) – тұқы тұқымдасына жататын жыртқыш балық. 

  

Дене тұрқы 70 см, салмағы 7 кг-дай. Тұрқы ұзын, екі бүйірі сәл қысыңқы. Астыңғы жақтарының ұшындағы кішкентай бұдырмақ оның үстіңгі жақтарының қосылған жеріндегі ойыққа дәл келеді. Бауырының құрсақ қанаттарынан кейінгі жері қырлы, арқасы боз жасыл, екі бүйірі күміс түстес, бауыры ақ болады. Балтық теңізі мен Қара теңізде кездеседі. Қазақстанда Ақмарқаның 2 түршесі бар: Бір түршесі – Каспий су алабында (Балқаш – Іле су алабында жерсіндірілген); екіншісі – Арал теңізінде, Сырдария мен Сарысу, Шу өзендерінде тіршілік етеді. Соңғысын Сыр, Шу ақ балығы деп те атайды. Ақмарқа 3 – 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Уылдырығын (300 мыңға дейін) сәуір – мамырда өзендердің ағысты, майда тасты жеріне шашады. Шабағы – майда омыртқасыздармен, ересектері шабақтармен, майда балықтармен қоректенеді. Кәсіптік маңызы бар.

#### Ақмарқа еті

Ақмарқа етінің дәмділігі жағынан ең таңдаулысы — оңтүстік Каспий ақмарқасы (хашам). Ақмарқаның еті дәмді болғанымен қылтаны көп. Қақтап кептірілген және ысталған күйінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Aspius aspius (Asp).  Iucnredlist.org. Тексерілді, 23 желтоқсан 2011.
2. ↑   «Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
3. ↑   Қазақ Энциклопедиясы
4. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
5. ↑  Шаңырақ: Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
*Басқа мағыналар үшін Ақ Жайық деген бетті қараңыз.*
**<<Ақ Жайық>>** — ән-би ансамблі. 1974 жылы Орал педагогикалық институтының қоғамдық мамандықтар факультінің жанынан ұйымдастырылды. Алғашқы жетекшісі — Алматы хореографиялық училищесінің түлегі Құрамыс Ғаббасов. 

1976 жылы «Ақ Жайық» облыстық жастар-хореографиялық ансамблі ретінде қайта құрылды. Оның құрамында бүкілодақтық байқаулардың лауреаттары — ордалық Е. Қазиев, тасқалалық М. Илжанова, жымпитылық Д. Қажымов, Б. Раянов, жаңақалалық А. Борашева, зеленовтық Ғ.Мұхамбетов, жәнібектік В. Алипова өнер көрсетті. 
Ансамбльдегі эстрадалық және қазақ халық аспаптары оркестрі асатаяқ, шаңқобыз, шылдырмақ, т. б. көне аспаптармен толықтырылып, классик. әуендер мен халық саздарын нәшіне келтіре орындады. Әсіресе өлкенің өнер саңлақтары Мұхит, Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина жене Жөнтөре, т.б. шығармалары ансамбльдің концерттік бағдарламасынан тұрақты орын алды. 
1977 жылы шығармашылық жетістіктері үшін «Ақ Жайыққа» «халықтық ансамбль» атағы берілді. Өнер ұжымының балетмейстрі Ғаббасовтың, муз. жетекшісі Қажымовтың, сондай-ақ белсенді мүшелері 3. Аманғалиеваның, Д. Мәмбетованьщ, Р. Зейінованың, С. Досмағанбетовтің, С. Райымқүловтың, Н. Дүйсеновтің, С. Ізбасарованың, М. Демесіновтің, А. Дәрменова мен Д.Халықованың еңбектері лайықты аталып өтті. 
Ансамбль Норвегияда (1977), Мәскеуде (1980, 1985), Румыния мен Болгарияда (1985), Салехардта (Тюмень), т.б. елдер мен қалаларда өнер көрсетті. 
1988 жылы ұжым жетекшісі Құрамыс Берғалыұлына «Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері» атағы берілді. 

«Ақ Жайық» бірнеше мәрте өнер ұжымдарының байқауларында лауреат атанды. Облыс ауқымындағы өзіндік өнер мектебіне айналған «Ақ Жайық» ансамбліне казіргі кезде көркемдік жағынан Жаскелең Ғайсағалиев, бишілер тобына Қарлығаш Айтқалиева, фольклор тобына Есенкелді Молдағалиев жетекшілік етеді. Ансамбль 1998 жылы Мескеу фестиваліне қатысып, алтын медальге ие болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002. ISBN 9965-607-02-8
**Өтепов Шәріп Ғайсанұлы**(1906-1986)(1906 жылы, Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы) - Қазақстан комсомолы ардагерлерінің бірі, партия қызметкері. 1928 жылдан КПСС мүшесі. 1920 жылы комсомол қатарына кіріп, жастар арасында үгіт - тәрбие жұмысын жүргізді. Семей губерниясының кеңңестік партия мектебінің 2 - басқышын (1929), Қазақ мемлкеттік университетін (1963) бітірді. 1925 - 30 жылдары Ленин болыстық, Семей, Қарқаралы уездік, Ақтөбе облыстық комсомол комитеттерінің секретары, ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі. 1930 - 32 жылы БК (б) П ОК - нің және КИМ - нің жолдамасымен Монғолия жастары арасында жұмыс істеп, оларға жаңа тұрмыс істеп, оларға жаңа тұрмыс орнатуға көмектесті. 1932 - 37 жылы Алматы облысының комсомол комитетінің секретары. Қаз АКСР Жер халкомы жанындағы МТС саяси секторы бастығының комсомол жөніндегі көмекшісі, Марксизм - ленинизм институтының тыңдаушысы. Қазақстан өлкелік комсомол комитетінің бөлім меңгерушісі, Алматы облысының комсомол комитетінің 1 - секретары. 1937 - 38 жылы Алматы облысы партия комитетінің секретары, Батыс Қазақстан облысы партия комитетінің 1 - секретары. 1938 жылы 6 қыркүйекте Қазақ КСР НКВД тұтқындалды. 1940 жылдың 26 ​​қазанында КСРО НКВД-де Арнайы жиналыс арқылы : РСФСР ҚК 58-2, 58-6, 58-7, 58-11 8 жылға мәжбүрлі еңбек лагерлеріне үкім шығарылды. 1942 ҚазССРО-1997 жылдың 16 сәуірінде ҚР Бас Прокуратурасымен ақталған (ҚР 14 сәуір 1993 ж. Заңы).. 1960 жылдан одақтық дербес пенсионер 1 - сайлау КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты, ВЛКСМ 10 - съезінің, Қазақстан КП 2 - съезінің делегаты. Ол бірнеше тарихи және әдеби кітаптардың авторы.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том,77 бет
**Ыдыс** , тара – тауарларды сақтауға‚ буып-түюге, орауға, тоғанақтауға және тасымалдауға арналған сыйымдылық. Оның құны тауардың құнына кіреді. Алайда көп айналымды (қайтарылма) ыдыс дейтін де болады. Құжаттарды және ыдыс айналымының телімін дұрыс ресімдеу кезінде мәміле жасасқанда төленген қосылған құн салығының бір бөлігін қайтаруға болады. Ас-су құйуға арналған, ішіне нәрсе салынатын тұрмысқа қажетті бұйымдарды, жалпы алғанда, осылай атаймыз. «Сервант ішіндегі ыдыстар да көз жауын алады» (М. Сқақбаев, Сұлутөр.). Тілдегі сөздер тарихын, төркінін іздестіруде тосын жайттарға тап болу таңдандырмаса керек. Қоғам дамуымен қоса тіл де дамып, оның құрамындағы жеке сөздердің мағыналарына да жаңалық кіріп, өзгеріп отырады. Сондай сөздердің бірі — **ыдыс.**

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6

Сілтмелер
---------

Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
**"Орал-Алтай теориясы"** — орал және алтай тілдері деп аталатын екі үлкен тіл семьясының генетикалық туыстығын уағыздайтын теориялық жорамал. Ғалымдар орал тілдері тобына фин-угор, самоди тілдерін, алтай тілдері тобынатүркі, моңғол, туңғыс-маньчжур тілдерін жатқызады. 18 ғасырда пайда болған бұл теорияны қолдаушылар (*Ф. Страленберг, В. Шотт, М. А. Кастрен, О. Бетлингк, В. Томсен, М. Рясянен, Дж. Киекбаев* т. б.) орал-алтай тілдерін 4 географиялық топқа (*оңтүстік, солтүстік, батыс, шығыс*) бөліп қарастырады, бұған қарсы ғапымдар ( *В. Котвич, Дж. Клосон, A. М. Щербак* т. б.) бұл тілдердегі сөздердің ұқсастығын ұзақ тарихи қарым-қатынастың нәтижесі деп қарайды. Отандық түркітанушы ғалымдар көптен бері орал және алтай тілдерін өз алдына саралап, жеке-жеке зерттеумен шұғылданып келсе де, олар тек түркі тілдерінің өзара туыстығын дәлелдейтін венгр ғалымы Вамберидің (1870 ж.) жорамалын ғана мақұлдап отыр. Түркі-моңғол тілдерінің генетикалық жақындығы туралы пікірлер екіұдай түрінде қалып отыр. "Орал-түркі" тілдерінің туыстығы туралы пікір-жорамалдардың ішінде тек Д. Неметтің пікірі (1928) ғана ғалымдардың көңілін аударып отыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Орал футбол клубы** — Ресей Премьер Лигасында ойнайтын Екатеринбург қаласындағы футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын "Екатеринбург Аренада" өткізеді.

КСРО дәуірінде бір маусым ғана, 1969 жылы жоғары лигада ойнады да, соңғы орында қалды. 

Одақ тараған соң Ресейдің тұңғыш чемпионатында (1992) жоғары дивизионда ойнады. 1996 жылғы маусым қорытындысында бірінші лигаға түсіп қалды, келесі маусымда тіпті екінші лигаға төмендеп кетті. Тек 2013/14 жылғы маусымда ғана элитаға орала алды.

Жетістіктері
------------

### Ұлттық

**КСРО / Ресей чемпионаты**

* **8-орын (3)**: 1993, 1995, 2015/16
* **20-орын (1)**: 1969

**КСРО / Ресей кубогы**

* **Финалист (2)**: 2016/17, 2018/19

**Бірінші лига (КСРО) / ФНЛ**.

* **Чемпион (2)**: 1968, 2012/13
* **3-ОРЫН (2)**: 1991, 2006

### Еурокубоктер

**Интертото**

* **1/2 финала (1)**: 1996

Клуб атауларының тарихы
-----------------------

* Команда «Уралмашстроя» (1930—1932)
* Команда «Уралмашзавода» (1933—1946)
* ФК «Авангард» (1947—1957)
* ФК «Машиностроитель» (1958—1959)
* ФК «Уралмаш» (1960—2002)
* ФК «Урал» (2003—о.у.)

Клубi түстерi
-------------

|  |  |
| --- | --- |
| **Қара** | **Қызылсары** |

Экипировка және демеушiлер
--------------------------

Форма
-----

|  |  |
| --- | --- |
| **Жыл** | **Жасаушыы** |
| 2000 — 2005 | Ұлыбритания Umbro |
| 2006 — 2008 | Италия Lotto |
| 2009 — о.у. | Германия Adidas |
|

Сiлтемелер
----------

* Ресми сайты  (орыс.)
**Ақмая**– қола дәуірінің қонысы. Қарағанды облысы Шет ауданы Қызылтау ауылының оңтүстік-батысында 25 км жерде, *Ақмая* тауының солтүстік етегіндегі бұлақ басында орналасқан. 

Алғаш қазба жұмыстарын 1985 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі *Ж.Құрманқұлов*) жүргізді. Көлемі 1 га шамасында дөңгелек пішінді үйдің (қазба көлемі 6,5х5,5 м) жартысы және мыс балқытқан екі пеш ашылды. Ол Атасу қонысындағы пештерге ұқсас. Айналасынан көптеген геометриялық өрнегі бар саз ыдыстар мен олардың сынықтары, екі жүзді қола пышақ, мыс балқытатын саз тигельдер, мыс кенін ұнтақтап, дән үгетін тас құралдар, ұршық бастары, жануарлар сүйегі табылды. Ақмая қонысының тұрғындары негізінен мыс балқытып, одан қару-жарақ, түрлі саймандар жасауды кәсіп еткен. Сонымен бірге егін егіп, мал бағып, аң аулаған. Жинастырылған деректерге қарағанда Ақмая қонысында адамдар б.з.б. 14-13 ғасырларда өмір сүрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
3. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Тихонов Андрей Николаевич

**Тихонов Андрей Николаевич** [17.(30). 10. 1906 ж. т. Смоленск облысы]-совет математигі және геофизигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1966; 1939 жылдан корр.мүшесі). Соц. Еңбек Ері (1975). Мәскеу университетін бітірген (1927). 1936 жылдан сол университетте профессор,1970 жылдан есептеу математикасы мен кибернетика факультетінің декана; 1953 жылдан КСРО ғылым академиясының Қолданылмалы математика институты директорының орынбасары. Оның алғашқы еңбектері топология мен функционалдық анализге арналған. Ол ғылымға топологиялық кеңістіктердің көбейтіндісі деген ұғымды ендірді. Оның кейінгі еңбектері дифференциалдық теңдеулер теориясына, матем.физикаға, геофизикаға және есептеу математикасына арналған. А.Н.Тихоновтың басшылығымен көптеген қолданылмалы есептерді шешудің алгоритмі жасалды. КСРО Мемлекет сыйлығының (1953, 1976) және Лениндік сыйлықтың лауреаты (1966). 5 рет Ленин орденімен т. б. орден және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Қуатбекұлы Дәуіт** (12 желтоқсан 1937 жыл, Ақсу ауданы, Үлгілі ауылы - 20 ақпан 2002 жыл) — агроном, Қазақстан еңбек қайраткері, 

Қуатбекұлы Дәуіт кедей шаруаның отбасында дүниеге келген. Әкесі 1941-1945 жылғы Ұлы Отан соғысына қатысып оралмады. Дәуіт анасының қолында тәрбиеленіп, 1945 жылы Үлгілі бастауыш мектебіне оқуға барды. 1949 жылы аудан орталығындағы Ақсу селосындағы Ы.Алтынсарин атындаға мектепке ауысып, орта білім алып шықты. 1956 жылы Алматыдағы қазақтың мемлекеттік ауылшаруашылығы институтына түсіп, 1961 жылы ғалым-агроном мамандығын алды.

Дәуіттің жұбайы Нұршәкен Ділдәбекқызы екеуі бір ауылда, бір айда туып мепктепте оқыған, 1960 жылы отау тіккен, олардың еңбек жолдары да бірге басталып, үкіметті арнайы жолдамасымен жоғары білімді жас мамандар Көкшетау облысына жұмысқа жіберілді. Щучье ауданы, Щучинск кеншарына келген Дәуіт агроном, Нұршәкен есепші болып орналасты. Көп ұлттың өкілдері тұратын ауыл оларды бауырына басып, еңбекте тез тіл табысып кетті. кеншар Бурабай курортынан небәры үш шақырым жерде еді. Бұлар курорттты ет-сүт, жеміс-жидек сияқты өнімдермен қамтамасыз етіп тұрды. Оның артындағы ұрпаұқтары: қызы Шолпан - Кенжетау қаласында қалалық денсаулық сақтау мекемесі бастығының орынбасары, ұлы Бауыржан - Алматы қаласындағы Бостандық аудандық ішкі істер бөлімінде жауапты қызмет атқарады. Әке жолын қуған Данияр - агроном, Солтүстік Қазақстан облысының Ұзынкөл ауылшаруашылығы кооперативін басқарады. Кіші қызы туған ауданындағы еңбек, жұмыспен қамту және әлеуметтік қорғау бөлімінде қызмет атқарады.

Марапаттары
-----------

Арада төрт жыл өткенде мазасыз да, тындырымды еңбегінің арқасында Дәуіт Мәскеудегі Бүкілодақтық Халықшаруашылығы жетістіктері көрмесіне қатысып, «Тынды игергені үшін» медалімен марапатталды.

Қызмет жолы
-----------

* 1971 Аудандық ауылшаруашылыға басқармасы бастығының орынбасары қызметіне ауыстырылды. Келесі жылы наурыз айында аудандағы ең үлкен шаруашылық Ленин атындағы кеңшарына (қазіргі Кеңжыра) директор болып барды.
* 1977 жылы аудандық статистика бөлімінің бастығы болып істеді.
* 1979 жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің орталық комитетінің құрмет грамоталарымен марапатталды.
* 1980 жылы Қазақстан Компартиясының орталық комитетінің құрмет грамоталарымен марапатталды.
* 1989 жылы Дәуіт Ақсу қант зауытына директордың шикізат дайындау жөніндегі орынбасары болып тағайындалды.

Дәуіт Қуатбекұлы екі жылдай ауырып, 2002 жылы 20 ақпанда өмірден озды. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ жерінің зиялы азаматтары Дәуір, 2003, Ғұмырнамалық жинақтар сериясы 8-ші кітап.
*Басқа мағыналар үшін Бат деген бетті қараңыз.*

**Бат** (Taй тілінде: บาท; нышаны: ฿; ISO 4217: **THB**) - 1928 жылдан енгізілген Тайландтың ақша өлшемі. 100 сатангамға тең. Алтын баламы 42,725 мг болып белгіленген .

Мәнеттер
--------

Бүгінгі таңда Тайландта айналыста сары металл құйындысынан жасалған құны 25 және 50 сатангқа тең мәнеттер, никельден жасалған құны 1,2 және 5 батқа тең, ортасы сары металл құйындысынан шеттері никельден жасалған 10 батқа тең мәнеттер бар. 1,5 және 10 сатангқа тең мәнеттер айналымда пайдаланбайды.

| Сурет | Құны | Шығарылған жылы |
| --- | --- | --- |
|  | 1 сатанг | 1987 |
|  | 5 сатанг |
|  | 10 сатанг |
|  | 25 сатанг |
|  | 50 сатанг |
|  | 1 бат | 2009 |
|  | 2 бат | 2005 |
|  | 5 бат | 1988 |
|  | 10 бат | 1988 |

Банкноттар
----------

1902 жылдан 2012 жылға дейін Тайландта банкноттардан 16 серия шығарылған (мейрамдарға арналған 13 ескерткіш серия банкноталарды есептемегенде). Қазіргі банкноттар ашық түсті, ұлттық өрнектермен әшекейленген. Тайланд королі Пхумипон Адульядеттің суреті бейнеленген және сол сурет су белгі ретінде қолданған. Банкноттардың құны араб цифрлармен қайталанған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
**Оразымбет Есентайлақұлы** (1870, қазіргі Қармақшы ауданы Көмекбаев ауылы – 1933, Жалағаш ауданы) – халық ақыны. Ауыл молдасынан оқып, сауатын ашқан және дін жолын жақсы игерген. Жасынан өлең шығара бастаған. Өзінің аталасы Балқы Базардың шәкірті. Ол *Қарасақал Ерімбет, Кете Жүсіп, Шораяқтың Омары, Тұрмағамбет Ізтілеуұлы* сынды саңлақтармен үзеңгілес болып, *Сыр сүлейі* атанды. Оразымбет Есентайлақұлы шығармалары ел арасына ерте тарай бастаған. Оның қолжазбасынан ел аузында сақталған «Құдай-ау, болсам деймін ақылға бай», «Балқы Базар туралы толғау», «Бұл хатқа құлағың сал Берден інім», т.б. өлеңдері белгілі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**«Бата аяқ» (салт).** Ұлдың атасы «Бата аяқ» деп бір түйе, бір жылқы жібереді (Ә. Диваев). Құда болған кісі екі жақтың келісімінен кейін жігіт әкесі қыз ауылына келіп **«бата аяқ»** өткізеді. Кейде мұны **«сырға тағар»** деп те атайды. Осы жолы екі жақ тойды өткізу мерзімі, кәде-жора қалың мал жөнінде келіседі. Мұны бата, келісуді «баталасу» дейді. Батаның екі түрі бар: 

1. Келісімді бата жасау, мал мөлшері, той уақыты, шығын мөлшері: алас-беріс, келу-кету т.б.

2. Кесімсіз бата- мал саны, мүлік мөлшері кесілмейді. Жағдайға, уақытқа қарай кейін белгіленеді.

Ауқатты, елге есімі белгілі адамдар құдалығында бас жақсы, орта жақсы, аяқ жақсы деген ірі бағалы кәделер болады.
Бас жақсыға – боталы түйе, құлынды бие, жағалы киім, бағалы бұйым, алтын, күміс, жамбылар жатады.
Орта жақсыға – ең жақсы түйе не ат.
Аяқ жақсыға ат, сиыр, қой т.б. жатады.

**Дереккөздер**
---------------

1.  Мұрағатталған 1 ақпанның 2014 жылы.

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
**Оразгүл Нұрмағанбетова** (17.4.1923, Қызылорда қаласы – 2003, Алматы) – әдебиет зерттеуші, фольклортанушы-ғалым, филолология ғылыми доктор (1993). ҚазПИ-ді (*ҚазҰПУ*) бітірген (1943). 1944 жылы Қазақстан Республикасы Халық ағарту комитетінде, 1945 – 1992 жылдары КСРО *Ғылым Академиясы* Қазақ бөлімшесінде, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аспирант (1945), жоғары ғылыми қызметкер (1957), 1961 – 1975 жылдары директордың орынбасары, бөлім меңгерушісі (1975), 1993 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде қызмет істеді. Ғалымның негізгі еңбектері фольклортанудағы өзекті мәселе – ұлттық эпикалық дәстүрді зерттеуге арналған. Ол көптеген ғылыми-танымдық мақалалардың, бірнеше монография мен оқу құралдарының авторы. Нұрмағанбетованың ***«Совет көп ұлтты әдебиет тарихы»***, ***«Қазақ әдебиеті»***, ***«Қазақ әдебиетінің тарихы»*** (1960, 1964, 1968) атты кітаптары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Қулықтау** – Кетпен жотасының батыс сілеміндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Райымбек ауданындағы Жалаулы ауылының солтүстік-батысында 3 км-дей жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2757 м. Оңтүстік-батыстан шығысқа қарай 25-26 км-ге созылып жатыр, енді жері 10-12 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тау эффузивтік жыныстардан, туфтан, әктастан түзілген. Беткейлері өзен аңғарларымен тілімденген.

Өсімдігі
--------

Тау баурайындағы қызғылт қоңыр қара топырағында дала ландшафтысы, таулы-орман топырағында Тянь-Шань шыршасынан тұратын қылқанды орман, таулы-шалғынды топырағында субальпілік шалғындар өскен. Бұлақтарға бай, мал жайылымына пайдалануға қолайлы. Қулықтаудан Кеген өзенінің салалары бастау алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Орай.** Адам басындағы шаштың үйіріле тік өсуінен болатын белгі қазақ тілінде осылай аталады. «Шүйдеңнің екі орайы бар екен, екі қатын аласың,— деуші еді шешем...» (Ауызекі тіл).

«Орай» сезі түркі тілдерінің бірқатарында ұшырасады да, мағыналары да бірінен-бірі алыс кетпейді. Барабин татарларында орай — тік тұру; якут тілінде орой— 1) төбе, бастың төбесі ; алтайша: өрө — бастың төбесі.

Қазіргі моңғол тілінде «орой» тұлғасы бір нәрсенің «ұшы, басы, шыңы (таудың)» мағыналарында қолданылса, ертедегі моңғолдарда «орай»— адам басының төбесін ұғындырған. Осыған қарағанда, сездің шыққан төркіні— түркі, моңғол тобындағы тілдер де, ал алғашқы мағынасы — адам басының төбесін білдірген деуге тура келеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Қунақ тұқымдастар
**Қунақ тұқымдасы** немесе **Тау шымшықтар** (лат. *Fringillidae*) – торғайтәрізділер құстар отрядына жататын 73 тұқымдастың бірі. Дене мөлшері алуан түрлі ( 7 – 100 г) үлкен құстар тобы. 

Қунақ тұқымдасының түрлерін мынандай ортақ белгілермен сипаттауға болады:

* дене бітімі мығым,
* басы үлкен,
* мойны қысқа,
* тұмсығы – дәнжегіштер типті: конус пішінді үшкірқомақты болып келеді.

Доғалданған немесе үшкір қанатының ұзындығы – орташа. Қауырсындануы – қалың, жұмсақ немесе денеге тығыз жанасады, реңдерінің түсі айқын. Аталығы аналығынан ашық өңді, ал жас қунақтар аналықтарға ұқсас. Көптеген құс түрлері – тамаша сайрағыштар, оның үстіне аналық та жиі сайрайды. Жеке жұп түзіп ұялайды, ал жылдың қалған уақытында топ түзеді. Дәнжегіш, оған қоса көптеген қунақтар балапандарын өсімдіктердің тұқымымен қоректендіреді. Бірқатар түрлерде монофагия дамыған, яғни бір түрге жататын өсімдіктер тұқымымен қоректену басымырақ. Қоңыржай ендікте – жыл құстары және жылыстаушылар, тропиктік елдерде – отырықшы. Бұл құстар түрінің көпшілігі ағаш – бұталы өсімдіктерге байланысты, дегенмен тауда (және биік тауда) өмір сүретін түрлерінің де бірсыпыра топтары бар. Ұялары тостаған тәрізді аузы ашық, олардың орналасатын орындары аса алуан түрлі.

Мадагаскар, Аустралия және Жаңа Зеландиядан басқа жерлерде өте кең таралған. 

Тұқымдаста 43-67 туысқа топтастырылатын 243-270 түр және үш тұқым тармағы бар. Олар: 

* галапагостық немесе Дарвин қунақтары тұымдас тармақтары (4 туысқа жататын 14 түр, Галапагосс аралы),
* кардиналдық тұқымдас тармағы (12-31 туысқа жататын 110-132 түр, Солтүстік және Оңтүстік Америка) және
* нағыз қунақ тұқымдас тармағы (27 – 32 туысқа жататын 119 – 125 түр, Африка және Еуразия).

Қазақстанда тек қана нағыз қунақ тұқымдастар кездеседі. Олар – төменде аталатын 18 туыстастардың 32 өкілдері. Атап айтқанда 18 туыстастарға мыналар жатады:

* Қунақ туысы,
* Баққунақтар туысы,
* Жасылтуылжықтар туысы,
* Шымшықтар туысы,
* Пайыз туысы,
* Шоңайнақтар туысы,
* Тау қунақ туысы,
* Қызылқанат құралай туысы,
* Шөл суықторғайлар туысы,
* Құралайлар туысы,
* Қызыл қунақ туысы,
* Кезқұйрықтар туысы (урагустар),
* Орман қызыл қунақтар туысы,
* Қызылқунақтар туысы,
* Қайшыауыздар туысы,
* Ементұмсықтар туысы
* Арша ементұмсықтар туысы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар: мектеп энциклопедиясы / А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь. - Алматы : Атамұра, 2010. - 352 б. : ISBN 978-601-282-168-0
**Толқын құмы** – Шалқарнұра тауының солтүстігінде, Торғай өзеннің орта ағысында жатқан құмды массив. Қостанай облысының Торғай ауданы жерінде орналасқан. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Торғай өзенін бойлай 66 км-ге созылып жатыр, ені 21 км шамасында. Ауданы 820 км². Барханды-төбешікті құмдардың салыстырмалы биікт. 2 –10 м. Көпшілік жерін арна тәрізді сортаңды ойыстар тілімдеген. Грунт сулары 2 – 5 м тереңдікте (минералд. 1,5 – 5 г/л) жатыр. Құм төбелерде еркекшөп, боз, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымы. Құмды өңірінде қыстаулар (Қарақұдық, Түйемойнақ, т.б.) мен елді мекендер (Жыңғылды, Қарғалы, т.б.) орналасқан.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
**«The Journal of Experimental Biology»** – биология мәселелері мен эксперименталды физиологияға арналған британ ғылыми журналы. 

Басылымның негізі 1923 жылы Эдинбургте *«The British Journal of Experimental Biology»* атаумен қаланады. Басылым беттерінде төмендегідей эксперименталды зерттеулердің шешімі хақындағы мақалалар жарияланады: физиология, биомеханика, нейроэтология, трансплантация, және нейрофизиология. Сонымен қатар журналда Нобель сыйлығы иегерлерінің жұмыстары да жарияланады. Мысалы: Питер Медавар және Август Крог. Журнал *«Company of Biologists»* баспасынан жарық көріп тұрған. ISSN: 0022-0949.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

```
jeb.biologists.org
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Мариам Дадиани** (груз. მარიამ დადიანი; 1599 - 1609 жылдар аралығы — 1682) — Картли патшайымы, Ростом Багратионның жұбайы, Мегрелии Манучар Дадиани қожаның қызы, Леван II Дадианидің қандас әпкесі және Кайхостро I Гуриелидің туған әпкесі.

Биографиясы
-----------

Леван II Дадиани, Мариамның ағасы
Мариам 1590-1611 жылдары билік еткен ықпалды князь Одиши (Мегрелии) Манучара I Дадианидің қызы. Оның бірінші жары Кахети Александра II патшаның қызы Нестан-Дареджан Багратиони. Нестан-Дареджан Багратиониге Шах Аббас І үйленбек болғаны мәлім, алайда бұл некеге қарсы болған Александр тез арада қызын Одишидің билеушісі Манучарға беріп жібереді.

Орыс елшілері Кузьма Совина мен Андрей Полухановтың сөзі бойынша Манучар Нестан-Дареджанға 1596 жылы үйленген екен.. Осы уақытқа қарағанда Арканджелло Ламбертидің ақпараттарына сүйеніп тарихшы Илья Антелев Манучара және Нестан-Дареджанның тұңғыштары Леванның Нестан-Дареджанның қайтқан уақытымен тұспа-тұс келетін туылу мерзімін есептеген болатын.(Вахушти Багратион "Нестан-Дареджан босану сәтінде қайтыс болды" деп жазған)

Бірінші неке. Мариам мен Симон Гуриели
--------------------------------------

Екінші неке. Кртлидегі патшалық
-------------------------------

Мемлекеттік қызмет
------------------

Үшінші неке. Мариам мен Вахтанг
-------------------------------

Қаза болуы
----------

Мариам Дадиани иконографияда
----------------------------

Эпиграфтық еске алу
-------------------

Сілтемелер
----------

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  *Илья Антелава* Леван II Дадиани —  Тбилиси, 1990.
**Глухая щель**, *Тереңсай* – Сасықкөл көлінің алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Алакөл ауданындағы өзен. Тарлаулы асуының солтүстік-батысында, Екінші Тентек өзенінің сол саласы.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы шамамен 40 км. Өзен төменгі ағысында Тентек өзеніне құяды. Таулық бөлігінде аңғары тар, терең шатқалмен ағады. Өзен суы Жетісу Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздықтар мен жауын-шашын есебінен толығады. Бойында кішігірім өзен салалары мен көлшіктер бар. Су қорын Екінші Тентек өзен суымен бірге егістіктерді мал суару үшін пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
***The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power*** (қаз. *мұнай, ақша және билік жолындағы әлемдік күрес тарихы*) - Даниел Эргиннің (Daniel Yergin) мұнай тарихы туралы жазған еңбегі. 

Оның желісі 1860 жылдан бастап 1990 жылға дейінгі тарихты қамтиды. Кітап 1990 жылы басылып шықты. Бірден бестселлерлер қатарына қосылды.

Автор өз шығармасында мұнайдың тарихи маңызының артқандығын түсіндіреді, көптеген кейіпкерлер арқылы бүгінгі экономиканың және саясаттың дамуына да тоқталады. Аталған еңбекте әлемнің ең ірі трансұлттық корпорацияларының жұмыс істеу негіздері тарихы айтылады. 1973 жылғы мұнай өндіруші Араб елдерінің ұстанымы әлемдік экономикалық қатынасты өзгертті.

1992 жылы *The Prize* Пулитцер сыйлығының иегері болды. Кітап көптеген тілдерге аударылды. Орысша аударылған нұсқасында *"Добыча"* деп аталады. Орыс тіліне аударуға демеушілік көрсеткен мұнай компанияларының арасында қазақтың "ҚазМұнайГаз" Ұлттық мұнай компаниясы да бар, дегенмен қазақ тілінде әлі аударылған жоқ.

Тағы қараңыз
------------

* Мұнай

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Музыкалық фестиваль** — музыка мен оның түрлі салаларына арналады. Олардың ішіндегі ең танымалы – рок музыка фестивалі. Музыкалық фестивальдардың көбі ашық аспан астында, далада өтеді. Әдетте, ән мен жыр фестивалі мен тағам фестивалі бірге өтеді. Қоғамдық белсенді топтар да осы шараларға атсалысады.Музыкалық фестивальдар жыл сайын бір уақытта немесе алдын-ала белгіленген мерзімде өткізіледі. Гластонбери фестивалі – әлемдегі ең танымал музыкалық мереке. Кейбір музыкалық фестивальдар музыканың бір бағытына ғана арналады. Корриб өзені жағалауын дағы Ирландияның Голуэй қаласында өтетін Голуэй көне музыкалар фестивалі орта ғасыр, қайта өрлеу кезеңі және барокка дәуіріндегі шығармаларды еске түсіреді. Ондағы негізгі мақсат – шараға қатысушылардың көңілін көтеріп, ерте замандағы мұраларды халыққа насихаттау. Үндістан штаттарында жыл бойы классикалық музыка фестивальдары толассыз өтіп жатады.

Дереккөздер
-----------

ФЕСТИВАЛЬДАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-455-4
**Ояз Бименов** (1934 жылы туған, Төле би ауданы Аққұм ауылы) – *еңбек ардагері*. Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (1955), Мәскеу қаласында жоғары партия мектебін бітірген (1966). Еңбек жолын 1955 жылы бастады. Кеңшар, Шымкент машина-трактор станциясында бас агроном болып істеді. 1962 жылы Оңтүстік Қазақстан өлкесі құрылғанда өлкелік партия комитетіне жауапты қызметке бекітілді. 1973 – 1980 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-нің жолдамасымен жаңадан ұйымдастырылған Маңғыстау облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары болып 8 жылдай Маңғыстау түбегінде халық шаруашылығын дамытуға үлес қосты. 1980 жылы Қазақ КСР Министрлігінің Кеңесі аппаратына шақырылды. 1984 – 1990 ж. Министрлігі Кеңесі іс басқармасының сектор меңгерушісі, 1990 – 1994 жылы Республика Президенті мен Үкіметі аппаратында азаматтарды кабылдау бөлімінде қызмет атқарды. *Еңбек Қызыл Ту орденімен*, Бүкілодақтық Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің 6 рет күміс медалімен, *«Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл»* медалімен марапатталған. 2001 жылдан Алматы қаласындағы Медеу ауданы ардагерлер кеңесінің төрағасы..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Толғау** - қазақ, қарақалпақ, ноғай халықтарының ауызша поэзиясында кең тараған жанр. Толғау тектес сөз үлгілерін қырғыздар *"санатна-сыятырлар"*, құмықтар *"ойлу йырлар"*, башқұрттар *"қобайыр"* деп атайды. 

Ноғай мен құмық әдебиетінде ерлік толғауы мағынасында қолданылады. Толғаудың жанр ретінде қалыптасуы аталған халықтар әлі бөлініп үлгермеген 13 - 14 ғасырларға сәйкес келеді. 15 - 19 ғасырлардағы қазақ поэзиясында ерекше өркендеп, өзінің жоғары даму сатысына жетті. Толғау тарихы жыраулық поэзияға тікелей қатысты. Көрнекті өкілдері *Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз, Ақтамберді, Үмбетей, Бұқар, Дулат, Махамбет, Базар,* т. б. Генетикалык жағынан магиялық функциясы болғаны байкалады. Хандык дәуірде аса зор идеологиялық мәнге ие болды. Толғауда терең азаматтық әуен, ірі қоғамдық, әлеуметтік, саяси философиялық тақырып ерекше орын алады. Негізгі бейнелеу тәсілі - дидактика. Толғауда кейде күрделі, көлемді лирикалық туынды, тіпті сюжетсіз поэма дерліктей сипат алады. Құрылысы тирада пішінді, буын саны аралас, кейінгі даму кезеңдерінде өзгеріске ұшырап, біртіндеп тұрақталған. Толғау ауызша дамып, біздің заманымызға ауызша жетті. Бір мақам мен музыкалық аспаптың сүйемелдеуінде орындалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Оюластырып кестелеу**

Оюластырып кестелеу немесе оюластырып жапсыру- маталарды бөлек-бөлек кестелеп, оюластырып жапсыру. Бұлар бірыңғай матаға(барқыт, шұға, т.б.) біртұтас мазмұндағы бірнеше ою-өрнектердің жиынтығынан, үйлескен тұтас желісін жасау негізінде тігіледі. Бір матаның бетіне екінші матадан қиылған фигура салынып шет жақтары әртүрлі кесте тігістерімен тігіліп сәнделеді. Көбінесі торлау әдісін қолданады. Кестенің бұл түрі шапшаң орындалады, нәтижесінде кестелейтін бұйымымыздың бетінде әдемі бедерлі өрнек пайда болып, көздің жауын алады. Кесте тігер алдында қиылып алынған өрнекті мата бетіне көктеп алып шеттерін бүгіп кестелеуге болады немесе салынатын өрнекті маталарға арналған желімдермен үтіктеп бекітіп алады. Матаның созылмайтын тығыз тоқылған түрін таңдаған дұрыс.

Дереккөздер
-----------

1. "Қолөнер"
**Бижанның Хасені** (1856 - 1934) - ұстаз, ағартушы, кәсіби дәрігер.

Дадан Тобықтының Кұттыбай руынан. 20 ғасырдың 20-жылдарында Тоқырауын, Балқаш өнірлеріне танымал болған фельдшер осы аймақтарда тұңғыш мектеп ашып, кедей балаларын оқытқан. Оның шәкірттерінің арасынан академик Орынбек Жәутіков, қазақ әйелдері арасындағы апғашқы мед. ғыл. докторларының бірі Гүлбаһрам Тарабаева, тех. ғыл. докторы, Лениндік сыйлықтын лауреаты Әлихан Мусиндер шықты.
Жаңалыққа ұмтылған Хасен Тоқырауын бойы қазақтарына егін егу, тері илеу кәсібімен айналысуға мұрындық болған адам. Алғаш былғары з-тын, қызыл кірпіш з-тын ашқан. Ол Балқаш көлінде алғашқы балық кәсіпшілігін ұйымдастырушылардың бірі болды. Оның бұл жаңалықтарын құптаған Ә. Бөкейханов онымен байланыс жасап отырған. 1915 ж. *«қазақ»* газетінде Хасен жөнінде мақала жазған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5