**Иосиф Александрович Бродский** (24 мамыр 1940, Ленинград, КСРО — 28 қаңтар 1996, Бруклин, Нью-Йорк, АҚШ; Венеция Сан-Микеледегі бейітте жерленген) — орыс және американдық ақын, эссеист, драматург және аудармашы, ұстаз. 1987 жылғы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты, 1991—1992 жылдар АҚШ ақын-лауреаты. Поэзияны негізінен орыс тілінде, ал эсселерді ағылшын тілінде жазатын. Санкт-Петербургтің құрметті азаматы (1995).

Өмірбаяны
---------

### Балалық шағы

Иосиф Бродский 1940 жылы 24 мамырда Ленинградта еврей отбасында дүниеге келген. Әкесі, Кеңес Әскери-теңіз күштерінің 3-дәрежелі капитаны Александр Иванович Бродский (1903-1984), әскери фотожурналист болған, соғыстан кейін Әскери-теңіз музейінің фототехникалық зертханасына жұмыс істеуге кеткен. 1950 жылы ол қатардан шығарылды, содан кейін ол Ленинградтың бірнеше газетінде фотограф және журналист болып жұмыс істеді. Анасы, Мария Моисеевна Вольперт (1905-1983), есепші болып жұмыс істеген. Анасының туған сіңлісі — ҮДТ мен В. Ф. Комиссаржевская ат. театрдың актрисасы Дора Моисеевна Вольперт.

Иосифтің ерте балалық шағы соғыс, блокада, соғыстан кейінгі кедейлік жылдарына түсіп, әкесіз өтті. 1942 жылы блокададан кейін Мария Моисеевна мен Иосиф Череповецке эвакуацияға кетіп, 1944 жылы Ленинградқа оралды. 1947 жылы Иосиф Кирочная 8 көшесіндегі №203 мектепке барды. 1950 жылы Моховая көшесіндегі №196 мектепке, содан кейін 1953 жылы Соляний шолақ көшесіндегі №181 мектепке және келесі жылы, екінші жылға қалғандықтан, Обводный каналындағы №154 үйде тұрып, № 276 мектепке көшіп, 7-сыныпта оқуын жалғастырды.

1955 жылы отбасы Мурузи Үйінде «бір жарым бөлме» алды.

Бродскийдің эстетикалық көзқарастары 1940-1950 жылдары Ленинградта қалыптасты. Оның шығармашылығында бомбалау кезінде қатты зақымдалған неоклассикалық сәулет, Ленинград атырабындағы шексіз көріністер, су, шағылыстың көптігі - мотивтер оның балалық және жастық шағынан алған әсерімен байланысты кездеседі.

Мурузи Үйі, Литейный даңғылынан қарағандағы көрініс
### Жастық шағы

1954 жылы Бродский Екінші Балтық мектебіне (теңіз мектебіне) өтініш берді, бірақ қабылданбады. 1955 жылы он алты жасқа толмай жатып, жеті сыныпты бітіріп, сегізінші сыныпты бастаған Бродский мектепті тастап, «Арсенал» зауытына фрезершінің шәкірті болып оқуға түсті. Бұл шешім мектептегі мәселелерімен де, Бродскийдің отбасын қаржылай қолдауды қалауымен де байланысты болды. Сүңгуірлер мектебіне оқуға түсуге тырысты. 16 жасында дәрігер болу идеясымен көзі жанды, бір ай бойы облыстық аурухананың мәйітханасында прозектордың көмекшісі болып жұмыс істеді, мәйіттерді бөлшектеді, бірақ соңында дәрігерлік мансаптан бас тартты. Сонымен қатар, мектептен шыққаннан кейін бес жыл бойы қазандықта жағушы, шамшырақта теңізші болып жұмыс істеді. Ол орта білімді жұмысшы жастар мектебінде алды.

1957 жылдан бастап ГҒЗИ геологиялық экспедицияларының қызметкері болды: 1957 және 1958 жылдары - Ақ теңізде, 1959 және 1961 жылдары - Шығыс Сібір мен Солтүстік Сахада, Анабар қалқандарында. 1961 жылдың жазында Нелкан эвенкилік ауылында мәжбүр болған жұмыссыздық кезеңінде (әрі қарай жылжуға бұғы болмады) оның жүйкесі сыр беріп, оған Ленинградқа оралуға рұқсат етілді.

Сонымен бірге ол көп оқыды, бірақ абыл-сабыл - ең алдымен поэзия, философиялық және діни әдебиеттер оқыды, ағылшын және поляк тілдерін үйрене бастады.

1959 жылы Евгений Рейн, Анатолий Найман, Владимир Уфлянд, Болат Окуджава, Сергей Довлатовпен кездесті. 1959-1960 жылдары «промкадан» - өндірістік кооперация мәдениеті сарайындағы әдеби бірлестіктен (кейін Ленсовет) жас ақындармен тығыз араласты.

1960 жылдың 14 ақпанында Горький атындағы Ленинград мәдениет сарайында А.С.Кушнер, Г.Я.Горбовский, В.А.Соснораның қатысуымен «ақындар турнирінде» алғашқы ірі қоғамдық қойылым өтті. «Еврей зираты» өлеңін оқу жанжал туғызды.

Бродский 1960 жылдан бастап (және, мүмкін, одан да ертерек) ленинградтық МҚК-ның назарында болды. 1960 жылы лагерьлерде екі жылға сотталған және бұған дейін өзінің «Синтаксис» самиздаттық поэзия журналында бес Бродскийдің өлеңдерін жариялаған Александр Гинзбургтің тұтқындалуына байланысты МҚК-ға жауап алуға шақырылды («Синтаксис» самиздаттық журналдар арасында кең танымал бола алған бірінші журнал). «Синтаксисте» жарияланған өлеңдер, оның ішінде Бродскийдің өлеңдері идеологиялық тұрғыдан кеңестік цензура үшін тым индивидуалды немесе пессимистік болды, бірақ оларда кеңес режимін тікелей сынау және оны құлатуға шақыру болған жоқ.

Бродский және оның досы, бұрынғы ұшқыш Олег Шахматов 1960 жылы желтоқсанда Самарқанға сапар шегіп, шетелге ұшу үшін ұшақты айдап әкету жоспарын қарастырды. Бірақ олардың бұған батылы бармады. Кейінірек Шахматов заңсыз қару сақтағаны үшін қамауға алынып, осы жоспар туралы, сондай-ақ оның басқа досы Александр Уманский туралы және Шахматов пен Бродский кездейсоқ американдыққа тапсырмақ болған «антикеңестік» қолжазбасы туралы МҚК-ға хабарлады. 1962 жылы 29 қаңтарда Бродскийді МҚК ұстады, бірақ екі тәуліктен кейін босатылды. Ол РКФСР Қылмыстық кодексінің 70-бабын («Антикеңестік үгіт және насихат») бұзды деп айыпталған Уманский мен Шахматовтың ісіне байланысты қамауға алынды. Осы қысқа тұтқындаудан кейін Бродский бақылауға алынды.

1960-1961 жылдар аралығында ол Ленинград әдеби сахнасында даңққа ие болды. Дәуіт Шрайер-Петровтың айтуынша: «Мен 1961 жылдың сәуірінде әскерден оралдым. Невский даңғылында кездестірген Илья Авербах: «Ленинградта Иосиф Бродский атты данышпан ақын пайда болды. <…> Ол небәрі жиырма бір жаста. Бір жылдан бері нақты түрде жазады. Оны Женя Рейн ашты 1961 жылдың тамызында Комаровода Евгений Рейн Бродскийді Анна Ахматовамен таныстырды. 1962 жылы Псковқа барған кезде Надежда Мандельштаммен, ал 1963 жылы Ахматовада Лидия Чуковскаямен танысты. 1966 жылы Ахматова қайтыс болғаннан кейін Д. Бобышевтің жеңіл қолымен төрт жас ақын, оның ішінде Бродскийде бар, мемуарлық әдебиетте «ахматованың жетімдері» деп жиі аталады.

Бродский бала кезінен невротикалық мәселелерімен (фобия, кекештену) зардап шегетін. 1962 жылдан бастап «психопатия» («жеке тұлғаның бұзылуы») диагнозымен жүйке-психиатриялық диспансерінде тіркеуде тұрды, сол жылы дәрігерлік комиссия 8 „в", 30 „в" баб бойынша (невроздар, жүрек ауруы) «бейбіт уақытта әскери қызметке жарамсыз, соғыс уақытында саптан тыс қызметке жарамды» деген қорытынды жасады.

1962 жылы жиырма екі жастағы Бродский суретші П. И. Басмановтың қызы Марина (Марианна) Басмановамен кездесті. Сол кезден бастап Марианна Басманова, бас әріптің астына жасырылған «М. Б.», ақынның көптеген шығармалары арналған. Бродскийдің өмірбаяны Лев Лосевтің айтуынша, «өлеңдер „М. Б.", Бродскийдің лирикасында басты орын алады, өйткені олар ең мықтысы - олардың арасында жауһарлар және өтпелі өлеңдер бар, бірақ бұл өлеңдер мен оларға салынған рухани тәжірибе оның поэтикалық тұлғасында еріген от жалыны болды».

Осы арнаумен жазылған алғашқы өлеңдер - «Мен бұл иықтарды құшақтап, қарадым...», «Не сағыныш, не махаббат, не мұң жоқ...», «Періштеге жұмбақ» - 1962 жылмен белгіленеді. И. Бродскийдің «Тамызға таман жаңа өлең шумақтары» (АҚШ, Мичиган: Ardis, 1983) атты өлеңдер жинағы оның 1962-1982 жылдардағы «М. B-ға.» арналған өлеңдерінен құралған. «М. B-ға.» арналған соңғы өлең 1989 жылмен белгіленеді.

1967 жылы 8 қазанда Марианна Басманова мен Иосиф Бродскийдің Андрей Осипович Басманов атты ұлы дүниеге келді. 1972-1995 жылдары М. П. Басманова мен И. А. Бродский хат жазысып жүрді.

### Ертедегі өлеңдері мен әсері

Бродский өзінің айтуы бойынша он сегіз жасында өлең жаза бастады, бірақ 1956-1957 жылдары белгіленген бірнеше өлеңдер бар. Шешуші екпіндердің бірі Борис Слуцкий поэзиясымен танысу болды. «Пірәдәрләр», «Пушкин ескерткіші», «Рождестволық романс» - Бродскийдің алғашқы өлеңдерінің ішіндегі ең әйгілі. Олардың көпшілігіне айқын музыкалық қабілет тән. Сонымен, «Шеттен орталыққа» және «Мен қала маңының ұлымын, қала маңының ұлымын, қала маңының ұлымын...» өлеңдерінен джаз импровизациясының ырғақты элементтерін көруге болады. Бродскийдің айтуынша, оған Цветаева мен Баратынский, ал бірнеше жылдан кейін - Мандельштам шешуші әсер етті.

Замандастарының арасында оған Евгений Рейн, Владимир Уфлянд, Станислав Красовицкий әсер етті.

Кейін Бродский Оден мен Цветаеваны ең ұлы ақындар деп атады, одан кейін Кавафис пен Фрост, ақынның жеке канонын Рилке, Пастернак, Мандельштам және Ахматова жапты.

Бродскийдің алғашқы жарияланған өлеңі «Костер» балалар журналында қысқаша түрде жарияланған «Кішкентай арқан туралы баллада» (№11, 1962).

### Қудалау, сот және жөнелту

#### Қудалау

1963 жылы 29 қарашада «Вечерний Ленинград» газетінде Я. Лернер мен газеттің екі қызметкері: Медведев пен Ионин қол қойған «Әдебиетке жақын аталық ара» атты мақала жарияланды. Мақала авторлары Бродскийді «паразиттік өмір салты», «формализм» және «торығушылық» үшін айыптады. Авторлар Бродскийге жатқызған өлең дәйексөздерінің ішінен екеуі Бобышевтің өлеңдерінен алынды, ал үшіншісі, Бродскийдің «Шеру» поэмасынан, сюжет бойынша өз-өзіне қайшы келетін «Шеру» кейіпкерлерінің бірі Өтірікші балладасынан алынған. Фельетон авторлары бұл жолдарды бұрмалаған. Сонымен қатар, «Жол-жөнекей достардың Отанын сүй...» өлеңін фельетон авторлары бұрмалап жіберген: бірінші жол «Жол-жөнекей достардың Отанын сүй» және соңғысы «Жол-жөнекей өзгенің Отанын ая» олар біріктіріп: «Мен өзгенің Отанын жақсы көремін». Мақаланың соңғы бөлігінде: «Ол паразиттік өмір салтын ұстануды жалғастыруда. 26 жастағы сау жігіт төрт жылдай қоғамдық пайдалы еңбекпен айналыспайды» (іс жүзінде Бродский ол кезде 26 емес, 23 жаста болған) деп сендірді.

Сол арада, Лернер, Медведев пен Иониннің мақаласы шыққан кезде Бродский әдеби жұмыс арқылы ақша таба бастады: «Костёр» журналында «Кішкентай арқан туралы балладасы» басылып шығарылды, 1962 жылы күзде және 1963 жылы «Художественная литература» баспасында оның бірнеше кубалық ақындар мен Югославия ақындары аудармалары жарық көрді, Бродский сол баспамен жаңа аудармалар жасау үшін келісімшарттар жасасып та үлгерді, бірақ Я. Лернердің тырысуымен Бродскийдің аудармаларына жаңа тапсырыстар күшін жойды. Сонымен қатар, 1963 жылы мамырда Ленинград телестудиясымен жасалған келісім бойынша Бродский «Кішкентай арқан туралы баллада» деректі фильмінің сценарийін жазды, ол мақұлданып, қойылымға қабылданды.

Бродскийдің танысы Владимир Марамзин кейінірек былай деп жазды: «бір жыл ішінде (нашар емес) Иосиф Бродский күнделікті өлеңдерімен және аудармаларымен жұмыс істеп, құл сияқты, тек 170 рубль тапты (сол жылдары осынша пұлды, айталық, инженер тапты - бірақ, жылына емес, айына)» және «Ресейдегі Иосиф шіркеу егеуқұйрығы сияқты кедей болды. Ол оны тамақтандырған... ата-анасымен бірге тұрды».

Лернер, Медведев және Иониннің мақаласы Бродскийді қудалауға және, мүмкін, қамауға алуға белгі болғаны анық болды. 1963 жылы желтоқсан айының соңында Бродскийдің достары оның келісімімен оны психикалық ауытқушылық диагнозы ақынды қылмыстық қудалаудан құтқарады деген үмітпен Кащенко атындағы Мәскеу психиатриялық ауруханасында тексеруді ұйымдастырды. Алайда, Бродский бірнеше күн ғана психиатриялық ауруханада жатты (1964 ж. 2 қаңтарына дейін): ол сол жерде болу оны ақылынан аздырады деп қорқып, достарынан оны сол жерден құтқаруын өтінді. Кащенко ат. ауруханадан шыққаннан кейінгі диагноз «шизоидты психопатия» (яғни шизоидты тұлғаның бұзылуы) болды.

Осы уақытта жала жабудан, кейіннен қамауға алынудан, соттан және жазадан гөрі Бродскийдің ойлары Марианна Басмановамен ажырауда болды. Осы кезеңде өзін-өзі өлтіруге әрекет жасалды: ауруханадан шығып, Ленинградқа оралғаннан бірнеше күн өткен соң Бродский тамырын кесуге тырысты.

1963 жылы 17 желтоқсанда Я. Лернер Жазушылар одағы хатшылығының мәжілісінде Дзержинский ауданы прокурорының Бродскийді қоғамдық сотқа тарту туралы хатын оқыды. Ленинград Жазушылар одағының басқармасы Бродскийді қоғамдық сотқа тартуға келісіп, сонымен қатар «прокурордан Бродский мен оның достарына қылмыстық іс қозғауды сұрау туралы» шешім қабылдады.

1964 жылы 8 қаңтарда «Вечерний Ленинград» оқырмандардан «арамтамақ Бродскийді» жазалауды талап еткен хаттар топтамасын жариялады. 1964 жылы 13 ақпанда Бродский арамтамақтық деген айыппен қамауға алынды. 14 ақпанда камерада ода жүрек ұстамасы болды. Сол кезден бастап Бродский үнемі стенокардиямен ауырды (бұл сонымен бірге оған шылымқор болуға кедергі болмады).

#### Үдеріс

1964 жылы 18 ақпанда Бродский ісі бойынша алғашқы сот отырысы өтті. Ол қылмыстық кодекстің бабы бойынша емес, РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1961 жылғы 4 мамырдағы «Қоғамдық пайдалы еңбектен жалтаратын және қоғамға жат паразиттік өмір салтын жүргізетін адамдарға қарсы күресті күшейту туралы» жарлығымен сотталды, яғни іс әкімшілік тәртіпте қаралды; сондықтан қылмыстық іс қозғалғалмады, алдын ала тергеу, прокурор болған жоқ.

Бродскийдің адвокаты З.Н. Топорова сот отырысында Бродскийді паразит деп санауға болмайтынын, оны тіпті қоғамға қарсы өмір салтын жүргізді деп айыптамайтынын және өзінің жеке табысы бар екенін алға тартты; сот Савельева (ол тек соттың ғана емес, сонымен қатар прокурордың да міндеттерін атқарды) Бродскийді қаламгер, ал оның әдеби жұмысы - толыққанды шығарма деп танудан бас тартты. Шындығында, Бродскийді жұмыс істемеді деп емес, жалақысы аз деп айыптады (дегенмен, іс жүзінде, тіпті кеңестік заңдарға сәйкес, бұл қылмыстық мінез-құлыққа жатпайды).

Сот, сонымен қатар, Бродскийді «кеміс әрі торыққан өлеңдер» жазды және олар достарының көмегімен Ленинград пен Мәскеу жастары арасында таратты, сонымен қатар ол ақын ретінде біздің кеңестік шындыққа қарсы тұруға тырысқан әдеби кештерін ұйымдастырды» деп айыптады.

> 
> *Сот:* Жалпы, сіздің мамандығыңыз қандай?
> *Бродский:* Ақын. Ақын-аудармашы.
> *Сот:* Ал сіздің ақын екеніңізді кім мойындады? Сізді кім ақындардың қатарына қосты?
> *Бродский:* Ешкім. *(Шақырусыз.)* Мені адамзат баласының қатарына кім қосты?
> *Сот:* Сіз мұны оқыдыңыз бе?
> *Бродский:* Немеге?
> *Сот:*Ақын болу үшін? Оқытатын... дайындайтын жоо бітіруге тырыстыңыз ба...
> *Бродский:* Мен мұны біліммен беріледі деп ойламадым.
> *Сот:* Онда немен беріледі?
> *Бродский:* Меніңше, бұл… *(абыржып)* Құдайдан…

Бірінші сот отырысы барысында сот Бродскийді міндетті сот-психиатриялық сараптамаға жіберу туралы шешім қабылдады (қорғаушы сараптаманың арқасында Бродский үшін ең жеңіл жазаға ие болуға үміттенді, алайда қорғаушының өтінішіне қарамастан, Бродскийді амбулаториялық негізде емес, психиатриялық ауруханада тексерілді). Бродский үш апта «Пряжкада» (Ленинградтағы №2 психиатриялық аурухана) болды. Бродскийдің еске түсіруі бойынша, олар психиатриялық ауруханада оған «бұрауды» қолданған: «Түн ортасында олар мені оятып, мұзды ваннаға батырып, дымқыл жаймаға орап, мені батареяның қасына орналастырды. Батареялардың қызуы жайманы құрғатып, денеге кесіп кірді. Бродский өмірінің осы кезеңін ең қиын деп санады. Сараптаманың қорытындысында: «Мінездің психопатиялық ерекшеліктері бар, бірақ жұмыс істеуге қабілетті. Сондықтан әкімшілік шараларды қолдануға болады».

1964 жылы 13 наурызда екінші сот отырысы өтті. Бродскийдің қорғаушысы өз сөзінде: «Айыптаушы куәгерлерінің ешқайсысы Бродскийді білмейді, оның өлеңдерін оқымаған; айыптаушы куәгерлер алынған кейбір түсініксіз және расталмаған құжаттар негізінде айғақтар береді және айыптаушы сөз сөйлеп, өз пікірін білдіреді».

Қорғаушының үш куәларі қатысты: ақын Н.И. Грудинина және Герцен атындағы педагогикалық институтта жұмыс істеген екі профессор-филолог, екеуі де белгілі аудармашылар - Е.Г. Эткинд және В.Г. Адмони. Поэзия мен поэтикалық аударма саласындағы білгір бола отырып, олар сотқа поэзия құрастыру және аудару оңай жұмыс емес екенін, оған ерекше талант пен кәсіби білімді қажет ететіндігін, Бродскийдің бұл жұмысты таланттылық пен шеберлікпен орындағанын түсіндірді. Грудинина да, Эткинд те, Адмони де Бродскийді жақсы білетін, сотта олар ол туралы жылы және құрметпен сөйлейді. Айыптаудың алты куәгері болды: Жазушылар одағының мүшесі Е.В. Воеводин, Қорғаныс үйінің бастығы Смирнов, Эрмитаж шаруашылық меңгерушісі Логунов, құбыр тартқыш Денисов, зейнеткер Николаев және марксизм-ленинизм мұғалімі Ромашова. Олардың алтауы да айғақтарында Бродскийді жеке білмейтіндіктерін айтты; өз сөздерінде олар «Кешкі Ленинградта» жарияланған Лернер, Ионин және Медведевтің жала айыптауларды қолданды. Айыптаушының куәгерлері, сонымен қатар, Бродскийдің өлеңдері жастарға зиянды әсер етеді; олар Бродскийді әскерде болмағаны үшін және Шахматовпен және Уманскиймен байланысы үшін айыптады. Смирнов пен Николаев куәгерлер антикеңестік өлеңдер Бродскийге тиесілі, Воеводин - «Бродский жастарды жұмыстан, дүние мен өмірден алшақтатып жатыр» деп мәлімдеді.

13 наурыздағы соттың екінші отырысы кезінде, сондай-ақ бірінші кездесу барысында Бродский мен сот Савельева арасындағы диалог абсурд театрының стилінде өтті:

> 
> *Сот:* Сонда сіздің өлеңдер деп аталатындарыңыз адамдарға пайдалы деп ойлайсыз ба?
> *Бродский:* Неге сіз өлеңдерді «деп аталатын» деп айтып отырсыз?
> *Сот:* Біз сіздің өлеңдеріңізді «деп аталатын» деп атағанымыз, өйткені олар туралы бізде басқа түсінік жоқ.

Соттың екінші отырысында Бродскийге «арамтамақтық» туралы қаулы бойынша ең жоғарғы мүмкін жазаға - шалғай ауданда бес жыл мәжбүрлі жұмыс істеуге үкім шығарылды. Анна Ахматова сот үдерісі мен үкім туралы естіп: «Олар біздің жиренге қандай өмірбаян жасап жатыр! Ол біреуді әдейі жалдаған сияқты».

Бродскийдің жеке тұлғасы мен шығармашылығы туралы өз пікірлерін білдіргені үшін сот қорғаушы Грудинина, Эткинд және Адмониге қатысты куәларға арнайы қаулы да шығарды. Белгілі бір анықтамада олар «сотта оның өлеңдеріндегі дөрекілік пен идеологияның жоқтығын талантты шығармашылық, ал Бродскийдің өзін танылмаған данышпан ретінде көрсетуге тырысты. Грудининаның, Эткиндтің және Адмонидің мұндай мінез-құлқы олардың идеологиялық қырағылығының және партия ұстанымдарының жоқтығын көрсетеді» делінген. 1964 жылы 20 наурызда Жазушылар одағының Ленинград бөлімшесінің хатшылығы мен партия бюросы соттан осы жеке қаулыны алғанға дейін де бірлескен отырыста Грудинина, Эткинд және Адмонидің соттағы мінез-құлықтарын талқылады; 26 наурыздағы хатшылықтың қаулысымен Грудинина жас жазушылармен жұмысынан шеттетіліп, Эткинда мен Адмониге сөгіс жарияланды.

Сотта Эткиндтің Бродскийді қорғаған сөзі, сондай-ақ оның Солженицынмен және Сахаровпен байланысы билік тарапынан қудалауға алып келді: 1974 жылы оны кафедрадан қуып, барлық ғылыми дәрежелер мен атақтардан айырып, Жазушылар одағынан шығарылды және басылып шығарылуға тыйым салынды. Сондықтан ол жұмысқа орналасудың кез-келген мүмкіндігін жоғалтып, КСРО-дан кетуге мәжбүр болды.

#### Айдауда

Атақты «Крестер» түрмесінен ол столыпиндік вагонмен Архангельскіге жөнелтілді, сонымен қатар, бірнеше күн Вологда түрмесінде айдауда болды. Бродский Архангельск облысының Коноша ауданына жер аударылып, бір жарым жыл (1964 ж. 25 наурызынан 1965 ж. 4 қыркүйегіне дейін) өмір сүрген Норенская (Норинская) ауылына қоныстанды. Ол Даниловский кеңшарында әртүрлі жұмысты атқаратын адам ретінде жұмысқа орналасты, онда ол далалық жұмыстармен айналысты, бөшкеші, шатыршы болды, кесінділерден бөренелерді жүк тиеу алаңдарына жеткізді және т.б.

Бродскийдің өмірбаяншысы Лев Лосев Бродский үшін «түрмедегі қарауылшылардың қорқытуы» «қиын сынақ болғанын, бірақ жер аударудағы өмір қорқынышты емес» екенін атап өтті. Бродскийдің өзі жер аудару «менің өмірімнің ең жақсы кезеңдерінің бірі болды. Бұдан жаман болған жоқ, бірақ жақсысы - сірә, болмады» деп мәлімдеді. Бродский тұрған үй жиһаздары жоқ бөрене шеген болған, бірақ өзін бүкіл әлемнен оқшаулап, ойланып, жаңадан бірнәрсе тудыруға болатын жер еді.

Бродский айдауда болғанда оған кіріп-шыққан В.М. Гиндилистің естелігіне сәйкес, Бродский тұрған үйшік өте кішкентай болды («Бүкіл кеңістікті дерлік ол ұйықтаған сәкі алды»), терезенің бір бөлігі шынының болмауына байланысты «жастық секілдімен тығындалды»; бөлме жылытылмаған және өте суық болды. Бродский, Гиндилис оған барған кезде ауыр физикалық жұмыспен айналысқан - ол және серіктесімен орманды кесуден кейін өрістен алып тастауға тура келетін үлкен қойтастарды сүйреп апарды. Гиндилистің айтуы бойынша, болашақта мұндай физикалық еңбек, жүрек дертінен зардап шеккен Бродскийдің денсаулығы мен өміріне қауіп төндіруі мүмкін еді.

Бродский айдауда ағылшын поэзиясын, оның ішінде Уистен Оденнің шығармаларын оқыды:

> Кішкентай үйде, шаршы, иллюминатор тәрізді терезеден тауықтар жүретін ылғалды, батпақты жолға қарап, жаңа оқығаныма жартылай сенгенім есімде... Сонау 1939 жылы, ағылшын ақын: «Уақыт...тілге табынады», бірақ әлем сол қалпында қалады дегенге, мен сенгім келмеді.
> — «Көлеңкеге тағзым»
> 
> 

Жазасын шынайы өтеу кезінде (бір жарым жыл) Бродский төрт рет Ленинградқа демалуға барды. Оның хал-жайын білуге Басманова келетін, ал Ленинградқа үшінші сапары кезінде Бродский Мәскеуге, Басмановаға кете жаздады, бұл оны қамауға алу және жер аудару мерзімінің ұлғаюын төндірер еді, бірақ Бродскиймен бірге жүрген досы оны осы қауіпті қадамнан сақтады.

Эмиграция басылымдарындағы кең поэтикалық басылымдармен қатар («Әуе жолдары», «Жаңа орыс сөзі», «Егін», «Шектер» және т.б.) 1965 жылы тамыз бен қыркүйекте Бродскийдің екі өлеңі Коноша аудандық «Призыв» газетінде жарияланды.

#### Үдеріс пен оның түйсігі туралы пікірлер

Бродскийдің өмірбаяншы Л.Лосев атап өткендей, іс жүзінде Бродский кеңестік заңдарға сәйкес арамтамақ болмады: дегенмен жұмыс орнының жиі өзгеруі бұл уақытта мадақтамаланбаған, дегенмен 1961 жылы 4 мамырда шыққан арамтамақтыққа қарсы күрес туралы жарлық « қыдырымпаздарға» емес, мүлде жұмыс істемейтін және еңбекпен табылмаған табыстармен (яғни ұсақ алып-сатарлықпен, жезөкшелікпен, қайыршылықпен айналысқан) өмір сүретін адамдарға, ішімдікті асыра пайдаланатын, бұзақылықпен кінәлі адамдарға бағытталған.

Л.Лосев сондай-ақ «дәл осы сәтте эмоционалды осалдықтың [Марианна Басмановамен араздасудан туындаған] дәл осы сәтте жағдайлардың сәйкес келуі Бродскийді полицияның қудалау нысанына айналды»,1963 жыл - идеологиялық реакция және мемлекеттік саясатты қатайту жылы - 1964 жылдың басы Бродский үшін өте ауыр кезең болды. Лосев, сонымен қатар, Я. Лернердің қызметі, сондай-ақ келесі айларда басталған Бродскийді қылмыстық қудалау партиялық қызметкерлер және МҚК болғандығын атап өтеді.

РФ мемлекеттік мұрағаты директорының тарихшы орынбасары Владимир Козловтың айтуынша, «... 1960 жылдардың ортасында, Хрущевтің орнынан алынғанға дейін және одан кейін өзгеше ойды ұстанушыларға социалистік заңдылық ойынының ережелері бойынша ықпал етудің ең тиімді шараларын іздестіру жүргізілді. <...> Бродскийдің ісі - белгілі бір адамды өзінің көзқарастарымен, наным-сенімдерімен және түсініктерімен ұнатпайтын, бірақ Кеңес өкіметінің заңдарына сәйкес, бұл наным-сенімдер мен түсініктер үшін сотталуға болмайтын жергілікті биліктің тәжірибелерінің бірі, өйткені ол бұл ақпараттарды таратпайды... Сонымен... эксперимент - Бродскийді арамтамақтық үшін соттау».

Лосьев С.А.Лурьенің мақаласына сілтеме жасай отырып, «Ленинград зиялы қауымының арасында Бродскийдің көрнекті репрессия құрбаны ретінде неге таңдалғаны туралы әлеуметтік-психологиялық түсініктеме құрылды. Бродский оқырманды саясаттан тыс өлеңдермен шығаратын сол деңгейдегі рухани бостандықтағы қауіпті сезінген белгілі бір «ұжымдық бейсаналы» мемлекет іске қосылды дегенге түйіседі. Оның «өлеңдері рухани болмыстың тым көп адамдарға қол жетімсіздігін сипаттады... [олар қанағаттанарлы түрде] болмыстың шынайы ауқымын аңсады».

Заң ғылымдарының кандидаты Александр Кирпичников «Бродскийді айыптаған үдерісті сот деп атауға болмайды. Бұл ымырасыз адамға, ақынға қарсы жазалау, басынан аяғына дейін бағдарламаланған қойылым. Егер бұл 1964 жыл емес, айталық 1948 немесе 1937 жылдар болса, онда Бродский лагерде жоғалып кетер еді. <...> ...Сталиндіктер әлі де күшті және ықпалды болғанымен, олар енді бұрынғы әдістермен әрекет ете алмады. Бұған осындай соттың ұйымдастырылуы қажет болды».

Ольга Эдельман, тарихшы, Ресей Федерациясының мемлекеттік мұрағаттың қызметкері «істің саяси астары» «айқын» екенін атап өтті: «Үкіметтің арамтамақтар жайлы қаулыны өзгеше ойды ұстанушылармен күресу үшін қолдануға тырысқаны түсінікті сияқты, бірақ көрнекті кеңес жазушыларының сөздерімен бетпе-бет келгенде, ең бастысы - халықаралық жанжалдан қорқып, кері шегінді» (Бродскийдің бір жарым жылдан кейін мерзімінен бұрын босатылуын білдіреді).

Белгілі тарихшы, тарих ғылымдарының докторы, Ресей Ғылым Академиясының Жалпы тарих институтының бас ғылыми қызметкері, гуманитарлық ғылымдар Мемлекеттік академиялық университеті пен Ресей мемлекеттік гуманитарлық университетінің профессоры Александр Шубин, Бродскийдің ісі «жазушының шығармашылығына байланысты қылмыстық үкім - сталиндік кезеңді еске түсіретін маңызды үлгілі оқиға» және бұл іс «заң нормалары мен сол мәселелердегі сарапшылардың пікірлерін ескермей, арнайы білімінің жоқтығынан түсіне алмайтын қарапайым «халықтан шыққан адам» биліктің көрнекі озбырлығы зиялы қауымды таң қалдырды» (әдебиет сыншылары мен аудармашылар Бродскийді қорғауда сөз сөйледі, ал сот үдерісінде сөйлеген айыптау куәгерлері поэзияны жетік білмеді).

Ақынның сот үдерісі КСРО-дағы адам құқығын қорғау қозғалысының пайда болуына және шетелде КСРО-дағы адам құқықтарының жағдайына назар аударудың артуына себеп болған факторлардың бірі болды. Көпшілік үшін бұл сот ісі «ақымақ раббаны» сотының, Ақынға қатысты бюрократтардың символы болып шықты және КСРО-да сөз бостандығы әлі де мүмкін емес екендігінің дәлелі болды. Фрида Вигдорова жасаған сот отырысының жазбасы Бродскийдің тағдырында ғана емес, Ресей тарихында да үлкен маңызы бар аргумент болды; бірнеше айдың ішінде бұл жазба самиздатта таралды, шетелге кетті және беделді шетелдік басылымдарда: «New Leader», «Encounter», «Figaro Litteraire», ВВС-де оқылды, жарияланды.

#### Босату

Ахматованың белсенді қатысуымен Бродскийді қорғауға арналған қоғамдық науқан өткізілді. Ондағы негізгі қайраткерлер Фрида Вигдорова мен Лидия Чуковская болды. Бір жарым жыл бойы олар Бродскийді қорғауда барлық партиялық және сот сатыларына талмай хат жазып, кеңес жүйесінде ықпалды болған адамдарды: Д.Д. Шостакович, С.Я. Маршак, К.И. Чуковский, К.Г. Паустовский, А.Т. Твардовский, Ю.П. Герман, К.А. Федин және басқаларды Бродскийді қорғауға тартты. Бір жарым жылдан кейін кеңестік және әлемдік қауымдастықтың қысымымен КСРО прокуратурасы КОКП ОК арқылы Бродскийдің ісін РКФСР Жоғарғы сотында қайта қарауға қол жеткізді. Нәтижесінде РКФСР Жоғарғы сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы 1965 жылғы 4 қыркүйектегі қаулысымен жер аудару мерзімін бір жарым жылға қысқартып, Бродский қыркүйек айында Ленинградқа оралды.

Ю.Гординнің пікірі бойынша, «кеңес мәдениеті корифейлерінің күш-жігері билікке әсер еткен жоқ. «КСРО-ның досы» Жан-Поль Сартрдың Еуропалық жазушылар форумындағы кеңес делегациясы «Бродский ісі» салдарынан қиын жағдайға тап болуы мүмкін деген ескертуі шешуші болды.

1965 жылы қазанда Корней Чуковский мен Борис Вахтиндердің мінездеме беру арқылы Бродский КСРО Жазушылар одағының Ленинградтағы бөлімінің Аудармашылар тобына қабылданды, бұл арамтамақтық туралы айыптаулардан аулақ болуға мүмкіндік берді.

Бродский өзіне - әсіресе батыстық бұқаралық ақпарат құралдары жүктеген Кеңес өкіметіне қарсы күрескердің бейнесіне қарсы болды. Атап айтқанда, ол: «Менің барлық жағынан жолым болды. Басқа адамдар әлдеқайда көп алды, бұл маған қарағанда қиын болды ». Тіпті: «... мен бұның бәріне лайықпын деп ойлаймын».

Сүлеймен Волковтың «Иосиф Бродскиймен диалогтарында» Бродский Фрида Вигдорованың сот үдерісі туралы былай дейді: «Мұның бәрі қызық емес, Сүлеймен. Маған сеніңіз», оған Волков қарсылық білдіреді:

> 
> *СВ:* Сіз мұны қазір, байыппен бағалайсыз! Мені кешіріңіз, осылайша сіз маңызды және драмалық оқиғаны төмендетудесіз. Неге?
> *ИБ:* Жоқ, мен оны ойдан шығарып отырған жоқпын! Мен бұл туралы шынымен қалай ойласам солай айтып отырмын! Сол кезде де мен солай ойладым. Мен мұның бәрін драмалаудан бас тартамын!

### Отанындағы соңғы жылдары

Бродский тұтқындалып, жиырма үш жастағы жас жігіт болып жер аударылып, ал оралғанда жиырма бес жастағы қалыптасқан ақын ретінде келді. Оған отанында қалуға оған жеті жылдан аз уақыт берілді. Жетілген уақыт келді, сол немесе басқа шеңберге енетін уақыт өтті. 1966 жылы наурызда Анна Ахматова қайтыс болды. Тіпті, одан бұрын оның айналасындағы жас ақындардың «сиқырлы хоры» ыдырай бастады. Бродскийдің осы жылдардағы ресми кеңестік мәдениеттегі жағдайын Ахматованың 1920-1930 жылдардағы немесе Мандельштамның бірінші қамауға алынғанға дейінгі кезеңімен салыстыруға болады.

1965 жылдың соңында Бродский «Кеңес жазушысы» баспасының Ленинградтағы бөліміне «Қысқы пошта (1962-1965 өлеңдер)» кітабының қолжазбасын тапсырды. Бір жылдан кейін, бірнеше айлық әуре-сарсаңдардан кейін және көптеген оң сын пікірлерге қарамастан, қолжазба баспагерге қайтарылды. «Кітаптың тағдыры баспада шешілмеді. Бір кездері облыстық комитет пен МҚК бұл идеяны негізінен сызып тастауға шешім қабылдады».

1966-1967 жылдары ақынның төрт өлеңі кеңестік баспасөзде шықты (балалар журналындағы басылымдарды есептемегенде), содан кейін қоғамдық үнсіздік кезеңі басталды. Оқырман тұрғысынан Бродскийдің поэтикалық іс-әрекетінің жалғыз бағыты - аударма болып қалды. «Мұндай ақын КСРО-да жоқ», - деп 1968 жылы Лондондағы Кеңес елшілігі Бродскийге *Poetry International* халықаралық поэзия фестиваліне қатысуға жіберілген шақыруға жауап ретінде мәлімдеді.

Сол уақытта, бұл жылдар қарқынды поэзиялық болды, оның нәтижесі кейінірек АҚШ-та жарық көрген кітаптарға енген өлеңдер: «Шөлдегі аялдама», «Көркем дәуірдің ақыры» және «Тамыздағы жаңа станстар» болды. 1965-1968 жылдары Бродскийдің өзі үлкен мән берген «Горбунов пен Горчаков» поэмасы бойынша жұмыс жүргізілді. Бродскийдің өлеңдері сирек кездесулерде және достарының пәтерлерінде оқудан басқа, самиздатта кеңінен таратылды (көптеген бұрмалаушылықтармен - сол жылдары көшіру техникасы болған жоқ). Мүмкін, олар Александр Мирзаян мен Евгений Клячкин жазған әндердің арқасында кең аудиторияға ие болды.

Сыртқы жағынан, Бродскийдің осы жылдардағы өмірі салыстырмалы түрде тыныш болды, бірақ МҚК оны назардан тыс қалдырмады. Бұған «ақынның Ресейге келетін шетелдік журналистер, славист ғалымдар арасында өте танымал бола бастауы да ықпал етті. Онымен сұхбаттасады, оны батыстық университеттерге шақырады (әрине, билік кетуге рұқсат бермейді) және т.б.». Бродский өзінің жұмысына өте байыпты қараған аудармадан басқа, «жүйеден» шығарылған жазушыға қол жетімді басқа жолдармен де ақша тапты: «Аврора» журналында штаттан тыс сын-пікір беруші ретінде, киностудиядағы кездейсоқ жанама табыстармен, тіпті «Шалғайдағы тамызға баратын пойыз» фильмде (партиялық қалалық комитеті хатшысы рөлінде) түсті.

Бродскийдің өлеңдері КСРО-дан тыс жерлерде орыс тілінде де, аудармада да, бірінші кезекте ағылшын, поляк және итальян тілдерінде шыға берді. 1967 жылы Англияда рұқсат етілмеген «Joseph Brodsky. Elegy to John Donne and Other Poems / Tr. by Nicholas Bethell» аудармалардың жинағы шықты. 1970 жылы Нью-Йоркте Бродскийдің жетекшілігімен құрастырылған алғашқы кітабы «Шөлдегі аялдама» жарық көрді. Өлеңдер мен кітапқа дайындық материалдары Ресейден жасырын түрде шығарылды немесе «Горбунов пен Горчаков» поэмасы сияқты Батысқа дипломатиялық пошта арқылы жіберілді.

> Бродскийдің бұл кітабына ішінара біріншісі кірді (Өлеңдер мен поэмалар, 1965), дегенмен, автордың талап етуімен алғашқы кітабындағы жиырма екі өлең «Аялдамаға» енгізілмеген. Есесіне, 1965-1969 жылдар аралығында жазылған отызға жуық жаңа шығармалар қосылды. «Шөлдегі аялдама» басылымның бас редакторы ретінде Макс Хейвардтың есімі тұрды. Іс жүзінде, олардың кітаптарында редактор мен болдым, бірақ біз ... менің атымды айтпаған дұрыс деп шештік, өйткені 1968 жылдан бастап, негізінен менің Бродскиймен байланысымның арқасында МҚК мені қаперге алды. Мен өзім Бродскийді редактор деп санадым, өйткені ол кітапқа не кіретінін таңдап, өлеңдердің ретін анықтап, алты бөлімге тақырып берді.
> — Джордж Л. Клайн. Екі кітаптың тарихы
> 
> 

1971 жылы Бродский Бавария әсем өнерлер академиясының мүшесі болып сайланды.

### Эмиграцияда

#### Жолға шығу

1972 жылы 10 мамырда Бродский ВИТБ шақырылып, таңдау алдында тұрды: жедел эмиграция немесе «ыстық күндер», МҚК аузындағы мұндай метафора жауап алуды, түрмелерді және психикалық ауруханаларды білдіруі мүмкін. Осы уақытқа дейін ол екі рет - 1963-1964 жж. қыста - психиатриялық ауруханаларда «тексеруден» өтуге мәжбүр болды, бұл оның сөзімен айтқанда, түрмеден және жер аударудан да қорқынышты болды. Бродский кетуге шешім қабылдады. Мұны естіген Владимир Марамзин оны самиздат жинағына арналған шығармаларды дайындауға барлық нәрселерді жинауды ұсынды. Нәтижесінде бірінші және 1992 жылға дейін Иосиф Бродскийдің жалғыз - әрине, машинкада басылған шығармалар жинағы болды. Кетер алдында барлық 4 томды баспаға бекітіп үлгерді. Бродский эмиграцияны таңдап, кету күнін созуға тырысты, бірақ билік ұнамсыз ақыннан тезірек құтылғысы келді. 1972 жылы 4 маусымда Кеңес азаматтығынан айырылған Бродский Ленинградтан «израилдік визамен» және еврейлердің Венаға қоныс аударуы үшін белгіленген бағыт бойынша ұшып кетті. 3 жылдан кейін ол былай деп жазды: 

> Дуя в полую дудку, что твой факир,  
> я прошёл сквозь строй янычар в зелёном,  
> чуя яйцами холод их злых секир,  
> как при входе в воду. И вот, с солёным  
> вкусом этой воды во рту,  
> я пересёк черту…
> — Нәлім мүйісінің бесік жыры (1975)
> 
> 

Бродский өзінің өміріндегі оқиғаларды драмалаудан бас тартып, өте оңай еске алды:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Ұшақ Венаға қонып, Карл Проффер мені сонда қарсы алды ... ол: «Ал, Иосиф, сен қайда барғың келеді?», - деп сұрады, Мен: «Құдай-ау, түк түсінсем бұйырмасын», - дедім ... сол кезде ол: «Мичиган университетінде жұмыс істеуге қалай қарайсың?», - деп сұрады.* | "|

Бродскийді жақыннан білетін Шеймас Хинидің естеліктері бұл сөздердің басқа түсінігін ақын қайтыс болғаннан кейін бір ай өткен соң жарияланған мақаласында келтіреді:

> «1964-1965 жылдардағы оқиғалар Батысқа келген сәтте оны әйгілі және кепілдендірілген даңққа айналдырды; Бродский жәбірленуші мәртебесін пайдаланып, «радикалды салтанаттылық» ағынымен жүрудің орнына, Мичиган университетінің мұғалімі болып жұмысқа орналасты. Көп ұзамай оның атағы енді ескі Отанында не істей алғанына емес, жаңасында жасағанына байланысты болды».
> — Seamus Heaney. The Singer of Tales: On Joseph Brodsky
> 
> 

Екі күннен кейін Венаға келген соң Бродский Аустрияда тұратын У.Оденмен кездесуге барды, «Ол маған ерекше жанашырлықпен қарады, мені бірден қанатының астына алды ... мені әдеби ортаға таныстыруды өз мойнына алды». Оден Бродскиймен бірге маусым айының соңында Лондондағы Халықаралық поэзия фестиваліне қатысады. Бродский Оден шығармашылығымен жер аударылған кезінен бастап таныс болған және оны, Ахматовамен бірге, ақынға шешуші «этикалық ықпал» еткен деп көрсетеді. Сол уақытта Бродский Лондонда Исайя Берлинмен, Стивен Спендермен, Шеймас Хинимен және Роберт Лоуеллмен танысады.

#### Өмір сызығы

1972 жылы шілдеде Бродский Америка Құрама Штаттарына қоныс аударып, 1980 жылға дейін үзіліспен сабақ берген Анн-Арбордағы Мичиган университетінде «шақырылған ақын» қызметін қабылдады. Осы сәттен бастап КСРО-дағы орта мектептің толық емес 8 сыныбын бітірген Бродский келесі 24 жыл ішінде Колумбия мен Нью-Йоркті қоса алғанда алты американдық және британдық университеттерде профессорлық дәрежеге иеленіп, университет оқытушысының өмірін жүргізді. Ол орыс әдебиетінің тарихынан, орыс және әлемдік поэзиядан, өлең теориясынан сабақ берді, халықаралық әдеби фестивалдар мен форумдарда, АҚШ, Канада, Англия, Ирландия, Франция, Швеция, Италия кітапханаларында және университеттерінде дәрістер мен өлеңдер оқыды. Нобель сыйлығын алғаннан кейін, студенттер оның неге әлі күнге дейін сабақ беретінін сұрағанда (өйткені енді ақша үшін емес), Бродский: «Мен, менің сүйгенімді сендерде сүйгендеріңді қалаймын» деп жауап берді.

> Оның жағдайында «оқытты» түсіндіруді қажет етеді. Себебі, оның бұл әрекеті университеттегі әріптестерінің, оның ішінде ақындардың ісіне ұқсамады. Ең әуелі, ол жай ғана «қалай оқыту керек» екенін білмеді. Бұл мәселеде оның жеке тәжірибесі болған жоқ... Жыл сайын жиырма төртінің қатарынан кемінде он екі апта қатарынан ол үнемі американдық жастардың алдына шығып, олармен дүниеде өзінің ең жақсы көретіні - поэзия туралы әңгімелеседі... Сабақтың қалай аталатыны, онша маңызды емес еді: оның барлық сабақтары поэтикалық мәтінді асықпай оқудың сабақтары болды...
> — Лев Лосев
> 
> 

Жылдар өте оның денсаулығы тұрақты түрде нашарлай берді, ал 1964 жылы түрмеде алғашқы жүрек ұстамасы болған Бродский 1976, 1985 және 1994 жылдары 4 рет инфарктты бастан кешірді. Міне, Норин айдауында болған бірінші айында Бродскийге келген дәрігердің (В.М. Гиндилис) куәлігі:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Бұл сәтте оның жүрегінде жүрек бұлшықетінің дистрофиясы деп аталатын әлсіз көріністерінен басқа өткір қатерлі ештеңе болған жоқ. Алайда оның осы ағаш өндірісібі шаруашылығындағы өмір салты бойынша болмағандары таңқаларлық еді... Тайга орманын кескеннен кейін үлкен тасты қойтастар көптеген діңгектердің арасына шашылып жатқан үлкен өрісті елестетіп көріңізші... Бұл қойтастардың кейбіреуі адамның бойынан үлкен. Жұмыс - осындай қойтастарды серіктесімен бірге болат қаңылтырларға домалату және оларды жолға араластырудан тұрды... Осындай сүргіннің үш-бес жылдығы - және ақын туралы бүгінде ешкім естей қоймас емес... өйткені оның гендерімен, өкінішке орай, жүрек тамырларының ерте атеросклерозы болуы ұйғарылды. Мұнымен күресу, кем дегенде ішінара, медицина отыз жылдан кейін ғана үйренді.* | "|

Бродскийдің ата-анасы ұлымен кездесуге рұқсат беру туралы өтінішпен он екі рет КСРО үкіметіне, сондай-ақ, АҚШ-тың конгрессмендері мен белгілі мәдени қайраткерлері де өтініш жазды. Алайда, Бродский 1978 жылы жүрегіне ашық операция жасатып, күтімді қажет ете бастағаннан кейін де, оның ата-анасына шығу визасынан бас тартылды. Олар енді ұлдарын ешқашан көрмеді. Бродскийдің анасы 1983 жылы қайтыс болды, шамамен бір жылдан кейін әкесі көз жұмды. Екі рет те Бродскийге жерлеуге келуге рұқсат берілмеді. Оның «Сөз Табы» (1977) кітабы, «Сен туралы ой қызметінен төмендеген қызметші сияқты жоғалады...» (1985), «Әкені еске алу: Аустралия» (1989) өлеңдері, «Бір жарым бөлмелер» (1985) эссесі ата-анасына арналған.

1977 жылы Бродский Америка азаматтығын қабылдады, 1980 жылы Анн-Арбордан Нью-Йоркке көшті, кейінірек уақытын Нью-Йорк пен Саут-Хадли, Массачусетс штатындағы университеттік қала арасында бөлді, онда 1982 жылдан өмірінің соңына дейін «бес колледж» консорциумындағы көктемгілік семестірлерде сабақ берді. 1990 жылы Бродский нағашылары жағынан орыс, итальяндық ақсүйек, Мария Соззаниге үйленді. 1993 жылы Анна есімді қыздары дүниеге келді.

#### Ақын және эссеист

Бродскийдің өлеңдері мен олардың аудармалары КСРО-дан тыс жерде 1964 жылдан бастап оның есімі ақынның сот үдерісі жазбасының жариялануының арқасында кең танымал болды. Батысқа келгеннен бастап, оның поэзиясы орыс эмиграциясы басылымдарының беттерінде үнемі шығып отырды. Орыс тілді баспасөзге қарағанда, Бродскийдің өлеңдерінің аудармалары, көбінесе АҚШ пен Англияның журналдарында жарияланады, ал 1973 жылы таңдамалы аудармалар кітабы пайда болды. Бірақ орыс тіліндегі 1964-1971 жылдардағы өлеңдерді қамтыған «Көркем дәуірдің ақыры» және 1972-1976 жылдары жазылған шығармаларды қамтыған «Сөз табы» жаңа өлеңдер кітаптары 1977 жылы ғана шықты. Бұл бөлінудің себебі сыртқы оқиғалар емес (эмиграция) - жер аударуды тағдырлы фактор ретінде түсіну Бродскийдің шығармашылығына жат еді - бірақ оның пікірінше, 1971-1972 жылдары оның жұмысында сапалық өзгерістер болған. Осы бетбұрыста «Натюрморт», «Бір тиранға», «Одиссей Телемакқа», «Жазықсыздық туралы ән, немесе тәжірибе», «Римдік досыма хаттар», «Бобоның жерлеу рәсімдері» жазылды. Бродский Ресейде бастап, одан тысқарыда аяқтаған «1972» өлеңінде келесі формуланы келтіреді: «Мен жасағанның бәрін мен / кино мен радио дәуіріндегі даңқ үшін емес, / бірақ ана тілі, әдеби шығарма үшін ... ». Жинақтың - «Сөз табы» - атауы өзінің Нобелдік дәрісінде қысқалық түрде тұжырымдалған дәл осы хабарламамен түсіндіріледі: «кім болса да, ақын әрдайым <...> тілдің оның құралы емес, ал ол тілдің құралы екенін біледі».

1970-80 жж. Бродский, әдетте, жаңа жинақтарына бұрынғы жинақтарға енген өлеңдерді енгізбеді. Ерекшелік ретінде - 1983 жылы жарық көрген М.Б. - Марина Басмановаға арналған өлеңдерден құралған «Тамыздағы жаңа станстар» кітабы болды. Бірнеше жылдан кейін Бродский бұл кітап туралы: «Бұл менің өмірімнің басты кәсібі болып табылады <...> меніңше, соңында «Тамыздағы жаңа станстарды» жеке шығарма ретінде оқуға болады. Өкінішке орай, мен „Таңғажайып комедиясын" жазған жоқпын. Мен оны ешқашан жазбайтын сияқтымын. Ал бұл өзіндік сюжеті бар поэзия кітабының бір түрі болып шықты... ». «Тамыздағы жаңа станстар» автордың өзі құрастырған Бродский поэзиясының орыс тіліндегі жалғыз кітабы болып қала берді.

1972 жылдан бастап Бродский белсенді түрде өмірінің соңына дейін қалдырмаған эссеге бет бұрды. АҚШ-та оның эссе бар үш кітабы жарық көрді: 1986 жылы «Less Than One» (Біреуге қарағанда аз), 1992 жылы «Watermark» (Су белгісі) және 1995 жылы «On Grief and Reason» (Қайғы мен парасат туралы). Бұл жинақтарға енген эсселердің көп бөлігі ағылшын тілінде жазылған. Оның прозасы, ең болмағанда поэзиясынан кем емес, Бродскийдің есімін КСРО-дан тыс әлемге кеңінен танытты. Американдық Әдебиет сыншыларының ұлттық кеңесі 1986 жылдың АҚШ-тағы ең жақсы әдеби-сын кітабы болып танылды. Осы уақытта Бродский әдеби академия мүшесі және әртүрлі университеттердің құрметті докторы деген алты дана атақтың иегері болды, 1981 жылы Макартур стипендиясының иегері болды.

Келесі - «Урания» үлкен поэзия кітабы 1987 жылы жарық көрді. Сол жылы Бродский «тұтас қамтитын шығармашылығы, ойдың айқындылығымен және поэтикалық қарқынмен көмкерілгені үшін» берілген әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын иеленді. Оның жеке және поэтикалық кредосын тұжырымдаған орыс тілінде жазылған нобелдік сөзі, 47 жастағы Бродский келесі сөздермен бастады:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Жеке адам үшін және өмір бойы кез-келген қоғамдық рөлді артық көрген, бұған - және, атап айтқанда, өз Отанынан әлдеқайда артықшылық берген адам үшін ерекшелік, өйткені деспотияда шейіт немесе кеңестің әміршісі болғаннан гөрі демократияда соңғы бейбақ болған жақсы, - осы мінбеде күтпеген жерден болу - үлкен ыңғайсыздық пен сынақ.* | "|

1990 жылдары Бродскийдің төрт жаңа өлеңдер кітабы жарық көрді: «Қырыққұлақ туралы ескертпе», «Каппадокия», «Атлантида төңірегінде» және ақын қайтыс болғаннан кейін Ардисте басылып шыққын және соңғы жинақ атанған «Тасқынды пейзаж».

Бродский поэзиясының сыншылар мен әдебиеттанушылар арасында да, оқырмандар арасында да сөзсіз жетістігінде көптеген ерекшеліктер бар. Төмендетілген эмоционалдылық, музыкалық және метафизикалық күрделілік - әсіресе «кейінгі» Бродскийдің - кейбір жазушыларды да тежейді. Атап айтқанда, ақын шығармашылығына сөгіс беру көбіне дүниетанымдық сипатта болған Александр Солженицынның шығармашылығын атауға болады. Осыған ұқсас басқа лагерьдің сыншысы ақын туралы былай пікір білдірді: Дмитрий Быков Бродскийге арналған эссесінде, бастамадан кейін: «Мен бұл жерде Бродский «суық», «бірсарынды», «адамгершіліксіз» деген ұдайы тұтынылатын қарабайырлықты қайта айтқым келмейді», - дегенімен, әрі қарай, былай жазады: «Бродский шығармаларының үлкен корпусында тірі мәтіндер таңқаларлықтай аз... Бүгінгі оқырман „Шеру", „Қош, мадемуазел Вероника" немесе „Бөтелкедегі хатты" күш-жігерсіз оқып шығар ма екен - дей тұрғанмен, „Сөз табы", „Мария Стюарт жайлы жиырма сонет" немесе „Құдіретпен сөйлесуді„ күмәнсіз бағаламай қоймайды: әлі тасқа айналмаған Бродскийдің, әлі тірі керемет мәтіндер, өзінің қатайып қалуын, мұздануын, өлуін сезетін тірі жанның күйзеліс зары».

Ақынның көзі тірісінде жинақталған соңғы кітабы келесі жолдармен аяқталады:

> И если за скорость света не ждёшь спасибо,  
> то общего, может, небытия броня  
> ценит попытки её превращенья в сито  
> и за отверстие поблагодарит меня.
> — «Тек ауа райынан басқа, мені әр нәрсе үшін жазғырды...»
> 
> 

#### Драматург, аудармашы, қалам қайраткері

Бродскийдің қаламына жарияланған екі пьеса: «Мәрмәр» (1982) және «Демократия» (1990-1992) тиесілі. Сондай-ақ ағылшын драматургі Том Стоппардтың «Розенкранц пен Гильденстерн өлді» және ирландық Брендан Бианның «Арқан туралы әңгіме» пьесаларының аудармаларын аударған. Бродский әлемдік поэзияның орыс тіліне аудармашысы ретінде елеулі мұра қалдырды. Ол аударған авторлардың ішінде Джон Донн, Эндрю Марвелл, Ричард Уилбер, Еврипид (Медейлік), Константинос Кавафи, Константы Илдефонс Галчински, Чеслав Милош, Томас Венслованы атауға болады. Бродский ағылшын тіліндегі аудармаларға жиі жүгінбейтін. Ең алдымен, бұл, әрине, автоаудармалар, сондай-ақ Мандельштам, Цветаева, Вислава Шымборска және басқа да аудармалар.

Бродскийдің жақын досы, американдық жазушы Сиюзан Зонтаг былай дейді: «Мен оның қуылуын тек орыс қана емес, әлемдік ақын болудың ең үлкен мүмкіндігі деп санайтынына сенімдімін... Бродский шамамен 1976—1977 жылдары бір жерде күліп: «Кейде мен өзіме қалағанымды жаза аламын және бұл басылып шығады деп ойлау маған өте таңқаларлық», - айтқан сөзі есімде. Бродский бұл мүмкіндікті толық қанды пайдаланды. 1972 жылдан бастап ол [стильді] қоғамдық және әдеби өмірге басымен малынды. Жоғарыда аталған үш эссе кітабынан басқа, жазған мақалалар, алғысөздер, редакторға жолдаған хаттар, әртүрлі жинақтарға жазған сын пікірлері, оның кештердегі орыс және ағылшын тілді ақындар шығармашылығының көптеген ауызша баяндамалары, пікірталастар мен форумдарға қатысуы, журналға сұхбат беруін есептемегенде саны жүзден асады. Ол И. Лиснянская, Е. Рейн, А. Кушнер, Д. Новиков, Б. Ахмадулина, Л. Лосев, Ю. Кублановский, Ю. Алешковский, Вл. Уфланд, В. Ганделсман, А. Найман, Р. Дериева, Р. Уилбер, Ч. Милош, М. Странд, Д. Уолкотт және басқаларының шығармаларына пікір жасайтын авторлар тізімі. Әлемдегі ең ірі газеттер оның қудаланған жазушылар: С. Рушди, Н. Горбаневская, В. Марамзин, Т. Венцлова, К. Азадовскийлерді қорғауға арналған үндеуін жариялайды. Л. Штерн жазғандай, Бродский «соншалықты көптеген адамдарға [оның ішінде ұсыным хаттарға] көмектесуге тырысты, тіпті... оның кепілдемелерінің құнсыздануы басталды».

Салыстырмалы қаржылық әл-ауқат (кем дегенде эмиграция стандарттары бойынша) Бродскийге көбірек материалдық көмек көрсетуге мүмкіндік берді. Лев Лосев былай деп жазады:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Бірнеше рет көмекке мұқтаж ескі таныстарға, кейде Иосиф оларға жаны ашымауы керек адамдарға көмектесу үшін ақша жинауға қатыстым, ал мен одан сұраған кезде, тіпті аяқтамай жатып, ол асығыс чек жазып беретін.* | "|

Бродскийді Нью-Йорктегі орыс эмиграциясының мәдени орталықтарының бірі «Орыс самауырын» мейрамханасының иелері орыстар болғаннан бері білетін Роман Капланның айғағы:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *1987 жылы Иосиф Нобель сыйлығын алды... Мен Бродскийді бұрыннан білетінмін және көмек сұрадым. Иосиф Миша Барышниковпен бірге маған көмектесуді шешті. Олар ақша қосты, мен оларға осы мейрамхананың бір бөлігін бердім... Өкінішке орай, мен дивиденд төлемедім, бірақ мен жыл сайын оның туған күнін салтанатты түрде атап өтетінмін.* | "|

Конгресс кітапханасы Бродскийді 1991-1992 жылдарға АҚШ-тың ақын лауреаты етіп сайлады. Осы құрметті, бірақ дәстүрлі номиналды қабілетте ол поэзияны насихаттауда белсенді жұмыс жасады. Оның идеялары американдық поэзия мен сауаттылық жобасын құруға алып келді, осының барысында 1993 жылдан бастап миллионнан астам поэтикалық кітаптарды мектептерге, қонақ үйлерге, супермаркеттерге, вокзалдарға және тағы басқаларға таратты. 1989 жылдан 2001 жылға дейінгі Американдық Ақындар академиясының директоры Уилиям Уодсуорттің айтуынша, Бродскийдің ақын лауреаты ретінде ұлықтау сөзі «Американың мәдениетіндегі поэзияның рөліне деген көзқарасын өзгертудің себебі болды». Бродский қайтыс болардан бұрын Римде орыс академиясын құру идеясымен айналысады. 1995 жылдың күзінде Рим әкіміне Ресейден суретшілер, жазушылар мен ғалымдар оқып, жұмыс істей алатын академия құру туралы ұсыныспен жүгінді. Бұл идея ақын қайтыс болғаннан кейін жүзеге асты. 2000 жылы Иосиф Бродский атындағы еске алу стипендия қоры алғашқы шәкіртақы алушы орыс ақынды, ал 2003 жылы - алғашқы суретшіні Римге жіберді.

#### Ағылшын тілді ақын

1973 жылы Джордж Клайнның аудармасымен және Оденнің алғысөзімен Бродский поэзиясының ағылшын тіліне аударылған алғашқы авторизацияланған кітабы — «Таңдалған өлеңдер» жарық көрді. «Сөз табы» («A Part of Speech») — ағылшын тіліндегі екінші топтамасы 1980 жылы; үшіншісі, «Уранияға» («To Urania»), — 1988 жылы шықты. Бродский дайындаған ағылшын тіліндегі төртінші өлеңдер жинағы — «Және тағы басқалары» («So Forth») 1996 жылы жарық көрді. Соңғы екі кітапта орыс тілінен аудармалар да, автоаудармалар да, бастапқыда ағылшын тілінде жазылған өлеңдер де бар. Осы жылдар ішінде Бродский өзінің өлеңдерін ағылшын тіліне аударуын басқа аудармашыларға тапсыруын азайта бастады; сонымен бірге, ол жиі-жиі поэзияны ағылшынша жаза бастады, дегенмен, өз сөзімен айтқанда, ол өзін екі тілді ақын санамады «мен үшін ағылшынша өлең жазу, бұл ойын...», - деп пікір білдірді. Лосев былай деп жазады: «Тілдік және мәдени тұрғыдан Бродский орыс болды, ал өзін-өзі сәйкестендіру туралы айтатын болсақ, ол жетілген жылдары оны бірнеше рет қолданғанкелте формуласына дейін түйісті: „Мен яһуди, орыс ақыны және американдық азаматпын"».

Бродскийдің ағылшын тіліндегі поэзиясында автордың қайтыс болғаннан кейін шыққан бес жүз беттік жинағында оның қатысуынсыз жасалған аудармалар жоқ. Бірақ егер оның эсселері көбінесе оң сыни жауаптар тудырса, онда ағылшын тілді әлемде оған ақын ретінде көзқарас бірмағыналыдан алыс болды. Валентина Полухинаның пікірінше, «Англияда Бродскийді қабылдау парадоксы Бродскийдің эссеист ретіндегі беделінің өсуіне байланысты ақын мен өз өлеңдерінің аудармашы Бродскийге шабуылдардың күшейе түсуінен тұрды». Бағалау шоғыры өте жағымсыздан мадақтауға дейін өте кең болды, бірақ тұтастай алғанда сыни бейімділік басым болды. Атап айтқанда, Даниэл Уайсборттың «From Russian with love» эссе-мемуарлары Бродскийдің ағылшын тілді поэзиядағы рөлдері, өлеңдерін ағылшын тіліне аударуы және шығармашылығындағы орыс және ағылшын тілдерінің арақатынасына арналған. Бродскийдің ағылшын өлеңдеріне келесідей баға берді:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Менің ойымша, олар шынымен контексте байыпты қабылданбайтын рифмаларды енгізеді, мағынасында олар мүлдем дәрменсіз, тіпті шектен шыққан. Ол ағылшын поэзиясындағы әйел рифмасының шекараларын ашуға тырысты, бірақ нәтижесінде оның шығармалары У.Ш. Гилберт немесе Огден Неш сияқты естіле бастады. Бірақ бірте-бірте ол жақсарып, ағылшын просодиясының мүмкіндіктерін кеңейте бастады, бұл өз алдына бір адам үшін ерекше жетістік. Бұған тағы кім жетуі мүмкін екенін білмеймін. Набоков жете алмады.* | "|

#### Оралуы

КСРО-дағы қайта құру және бір уақытта Нобель сыйлығын Бродскийге беру оның туған жеріндегі тыныштық бөгетін бұзып, көп ұзамай Бродскийдің өлеңдері мен эсселерінің басылымдары толып кетті. Біріншісі (1960 жылдары басылып шыққан бірнеше өлеңге қосымша), Бродский өлеңдерінің топтамасы 1987 жылғы желтоқсанда «Новый Мир» кітабында пайда болды. Осы сәтке дейін ақынның шығармашылығы өз елінде өте шектеулі оқырмандар шеңберіне және тек самиздатта таратылған қолжазба және машинамен басылған тізімдері арқасында белгілі болды. 1989 жылы Бродский 1964 жылғы сот үдерісіне байланысты ақталды; оның әрекеттерінде әкімшілік құқық бұзушылықтың құрылымы болмағаны танылды.

1992 жылы Ресейде 4 томдық шығармалар жинағы шыға бастады.

1995 жылы Бродский Санкт-Петербургтің құрметті азаматы атағына ие болды.

Отанына оралуға шақырулар келді. Бродский өзінің келуін кейінге қалдырды: мұндай іс-шараның, мерекенің жариялылығынан, оның сапарымен сөзсіз ілесіп тұратын баспасөздің назарынан ұялды. Денсаулығы да оған жол бермеді. Оның соңғы аргументтерінің бірі: «Менің ең жақсы жерім - менің өлеңдерім әлдеқашан сонда».

### Өлімі және жерлеу

Иосиф Бродский қабірінің Сан-Микел зиратындағы жалпы көрінісі, Венеция, 2004 жыл.
1996 жылдың 27 қаңтарындағы сенбілік кеште Нью-Йоркте, Бродский Саут-Хадлиге баруға дайындалып, келесі күні өзімен бірге алып кету үшін портфолиосындағы қолжазбалар мен кітаптарды жинады. Көктемгі семестр дүйсенбіде басталды. Бродский әйеліне қайырлы түн тілеп, оған көбірек жұмыс керек екенін айтып, бөлмесіне көтерілді. Таңертең әйелі оны бөлмесінің еденінен тапты. Бродский толық киінген; жазба үстелінде көзілдіріктің жанында ашылған кітап — грек эпиграммаларының екі тілдегі басылымы жатты.

Иосиф Александрович Бродский 1996 жылы 27 қаңтардан 28 қаңтарға қараған түні, 56 жасқа толуына 4 ай қалғанда кенеттен қайтыс болды. Өлімнің себебі — жүрек инфарктіне байланысты кенеттен жүректің тоқтауы.

1996 жылы 1 ақпанда Бродскийдің үйінің жанында, Бруклин Хайтс қаласындағы Құт Епископтық махалла шіркеуінде жаназа оқу рәсімі өтті. Келесі күні уақытша жерлеу рәсімі өтті: металлмен қапталған табыттағы мәйіт Гудзон жағасындағы Қасиетті Үштік шіркеуінің зиратындағы табытқа қойылды, ол 1997 жылдың 21 маусымына дейін сақталды. РФ Мемлекеттік Думасының депутаты Г.В. Старовойтованың Санкт-Петербургтегі Васильевский аралында ақынды жерлеу туралы жеделхат арқылы жіберген ұсынысы қабылданбады - «бұл Бродский үшін өз Отанына оралу мәселесін шешуді білдірер еді». Еске алу кеші 8 наурызда Манхэттенде Әулие Иоанн епископтық соборында өтті. Ешқандай сөз болған жоқ. Өлеңдерді Чеслав Милош, Дерек Уолкотт, Шеймас Хини, Михаил Барышников, Лев Лосев, Энтони Хект, Марк Странд, Розанна Уоррен, Евгений Рейн, Владимир Уфлянд, Томас Венчлова, Анатолий Найман, Яков Гордин, Мария Соззани-Бродская және басқалар оқыды. Гайдн, Моцарт, Перселлдің музыкалары шырқалды. 1973 жылы сол соборда Бродский Уистен Оденді еске алу шарасын ұйымдастырушылардың бірі болған.

Бродскийдің соңғы өсиеті мен жерлеу рәсімі туралы кеңінен келтірілген естеліктерінде ақын және аудармашы Илья Кутик былай дейді:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Бродский қайтыс болардан екі апта бұрын өзіне Бродвейдің жанында Нью-Йорк зиратындағы кішкентай шіркеуден орын сатып алды (бұл оның соңғы өсиеті). Осыдан кейін ол әжептәуір егжей-тегжейлі өсиет жасады. Сондай-ақ хаттар жіберілген адамдардың тізімі жасалды, онда Бродский хат алушыдан 2020 жылға дейін алушы Бродский туралы адам ретінде сөйлеспейтінін және оның жеке өмірін талқыламайтындығына қол қоюын сұрады; ақын Бродский туралы айтуға тыйым салынбады.* | "|

Кутиктің көптеген пайымдауларын басқа ақпарат көздері қолдамайды. Сол уақытта Бродскийді жақын білетін Е. Шеллберг, М. Воробьева, Л. Лосев, В. Полухина, Т. Венцлова бұл пікірді теріске шығарды. Атап айтқанда, Шеллберг пен Воробьева: «1998 жылы 28 қаңтарда «Независимая газетаның»16-бетінде Илья Кутиктің атымен жарияланған Иосиф Бродский туралы мақала 95 пайызы ойдан шығарылған деп сендіргіміз келеді», - деп мәлімдеді. Лев Лосев Кутиктің әңгімесімен өзінің қатты келіспеушілігін білдірді, басқалармен қатар, Бродский оның жерлеу рәсіміне қатысты нұсқаулар қалдырмағанын, зираттан орын сатып алмағандығын және т.с.с. куәландырды. Лосев пен Полухинның айғағына сәйкес, Илья Кутик, өзі сипаттаған Бродскийдің жерлеу рәсімінде болмады.

Ақынның соңғы тыныштыққа келтіру орны туралы шешім бір жылдан астам уақытты алды. Бродскийдің жесірі Марияның айтуынша «Венецияда жерлеу идеясын оның достарының бірі айтқан. Бұл Санкт-Петербургтен бөлек, Иосиф бәрінен бұрын жақсы көретін қала. Сонымен қатар, өзімшілдікпен айтатын болсақ, Италия - менің елім, сондықтан менің күйеуімнің сол жерде жерленгені жақсы болды. Басқа қалаларға, мысалы, менің туған жерім Лукканың қасындағы Компинияноға қарағанда, оны Венецияда жерлеу оңайырақ болды. Венеция Ресейге жақын және қол жетімді қала». Вероника Шилц пен Бенедетта Кравери Венеция билігімен Сан-Микеле аралындағы ескі зираттан орын алу туралы келісімге келді. Сан-Микелге жерленгісі келетіні жайлы Бродскийдің 1974 жылдан Андрей Сергеевке жолдаған күлкілі хабарламасында кездеседі:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Хотя бесчувственному телуравно повсюду истлевать,лишённое родимой глины, оно в аллювии долиныломбардской гнить не прочь. Понежесвой континент и черви те же.Стравинский спит на Сан-Микеле…* | "|

1997 жылы 21 маусымда Иосиф Бродскийдің денесі Венециядағы Сан-Микеле зиратына қайта жерленді. Бастапқыда ақын денесін Стравинский мен Диагилев қабірлері арасындағы зираттың орыс жартысына жерлеу жоспарланған, бірақ бұл мүмкін емес болып шықты, өйткені Бродский православ емес еді. Католик дінбасылары да жерлеуден бас тартты. Нәтижесінде, мәйітті зираттың протестанттық бөлігіне көмуге шешім қабылдады. Тыныштық орны Joseph Brodsky деген қарапайым ағаш крестпен белгіленді.

Бірнеше жылдан кейін ақын қабіріне суретші Владимир Радунскийдің құлпытасы орнатылды. Ескерткіштің артқы жағында латынша - Пропорцияның элегиясынан «Letum non omnia finit» - «бәрі өліммен аяқталмайды» деген жол бар.

Қабірге келген адамдар тастар, хаттар, өлеңдер, қарындаштар, фотосуреттер, Camel темекісін (Бродский көп темекі тартқан) және виски қалдырады.

Отбасы
------

* Анасы — Мария Моисеевна Вольперт (1905—1983).
* Әкесі — Александр Иванович Бродский (1903—1984).
* Ұлы — Андрей Осипович Басманов (туғ. 1967), Марианна Басмановадан туған.
* Қызы — Анастасия Иосифовна Кузнецова (туғ. 1972), балерина Марианна Кузнецовадан туған.
* Әйелі (1990 бастап) — Мария Соззани (туғ. 1969).
	+ Қызы — Анна Александра Мария Бродская (туғ. 1993).

Санкт-Петербургтегі мекенжайы
-----------------------------

* 1940 — Обводный арнасының жағалауы, 142 үй, 33 пәтер.
* 1941—1942, 1944—1955 — Рылеев көшесі, 2 үй, 10 пәтер.
* 1955—1972 — А. Д. Мурузи табысты үйі (Литейный даңғылы, 24 үй, 28 пәтер). 2020 жылдың қаңтарында Мурузи үйінде Иосиф Бродскийдің мұражайы сынақтама режимінде «Бір жарым бөлме» жұмысын бастады.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3  Лосев, 2006, б. 323
2. ↑  Фильм «Бродский не поэт» YouTube сайтында
3. 1 2  Гордин, 2010
4. ↑  M. D. Shrayer. Two Poems on the Death of Akhmatova: Dialogues, Private Codes, and the Myth of Akhmatova’s Orphans // Canadian Slavonic Papers. — XXXV.1-2 (March-June 1993). — Стр. 45-68.
5. ↑  *Мейлах М.* Поэт сам узнаёт по темпераменту своего предшественника… (ru) // *Независимый филологический журнал*. — 2006. — № 79.
6. ↑  *Вайль Б.* Шахматов — «подельник» Бродского (ru) // *Звезда*. — 2010. — № 1.
7. ↑  *Шульц С.* Иосиф Бродский в 1961—1964 годах (ru) // *Звезда*. — 2000. — № 5.
8. ↑  Д. Шраер-Петров, «Водка с пирожными. Роман с писателями». Спб.: Академический проект, 2007, стр. 167. Воспоминания были написаны в Москве в 1986 году и впервые опубликованы в Нью-Йорке в 1989-м году в книге Шраера-Петрова «Друзья и тени».
9. ↑  Лосев, 2006, Марина Басманова и «Новые стансы к Августе»
10. ↑  *Волков С.* Диалоги с Иосифом Бродским —  Мәскеу: «Независимая газета», 1998. — 328 б. — (Литературные биографии). — ISBN 5-86712-049-X.
11. ↑  *Андрей Арьев* Иосиф Бродский: Мой враг — вульгарность: (ru) // *Российская газета*. — 02.10.2009. — № 186(5010).
12. ↑  Сканы подлинника указа на сайте Федерального архивного агентства
13. ↑  *Найман А. Г.* Анна Ахматова жайлы әңгімелер —  М.: Художественная литература, 1989. — Б. 10. — 302 б. — ISBN 5-280-00878-8.
14. ↑  *Вольперт Л.* Ефим Григорьевич Эткиндті еске алу.  Ruthenia.
15. ↑  С. Волков «Иосиф Бродскиймен диалогтарында».
16. ↑  «Мен осы иықтарды құшақтадымда, бір қарадым» и «арбалы керуен» в кн.: Молодой Ленинград. — М.; Л.: Сов. пис. 1966. — С. 120—121. «Памяти Т. С. Элиота» и «В деревне бог живёт не по углам» в кн.: День поэзии 1967. — Л.: Сов. пис. 1967. — С. 134—135.
17. ↑  В. Куллэ. Поэтическая эволюция Иосифа Бродского в России Мұрағатталған 6 шілденің 2007 жылы.. 
*Түпнұсқасы*  (орыс.)  

Часть переводов, выполненных в отечественный период творчества, осталась неопубликованной (как, например, переводы английских метафизиков и заказанные „Иностранной литературой" переводы из Уилбера), либо опубликована под чужой фамилией (переводы из Норвида).
18. ↑  По словам Александра Городницкого, «именно благодаря музыке Клячкина, написанной к поэме „Шествие" и некоторым другим стихам Бродского в начале шестидесятых и в семидесятые годы, стихи эти, ни разу не опубликованные в печати в те „застойные" времена и бывшие достоянием сравнительно узкого круга московских и ленинградских интеллигентов, сразу стали популярны и известны по всей стране» ( Мұрағатталған 14 желтоқсанның 2004 жылы.).
19. ↑  Сам поэт относился к музыкальным переложениям своих стихов более чем холодно (см. например, Волков, «Диалоги»).
20. ↑  В. Куллэ. Иосиф Бродский: новая одиссея Мұрағатталған 22 ақпанның 2014 жылы..
21. ↑  *Николай Борисович Картозия* Иосиф Бродский. Ешқайдан сүйіспеншілікпен: Ресейде туған, бүкіл әлемді өзгерткен ақын қалай және немен өмір сүрді  (орыс.) (24 мая 2019). Тексерілді, 18 тамыз 2019.
22. ↑  *Лосев Л.*Кафедрадағы ақын: Кіріспе (в кн. Иосиф Бродский: труды и дни. — М.: Независимая газета, 1999).
23. ↑  *Олеся Курдюкова* Бродскийдің пәтеріндегі «жетілмеген» мұражайы сынақтама режимінде жұмыс істей бастады (26 қаңтар 2020).


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1976—2000 жылдардағы Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері |
| --- |
|  |
| 

Беллоу (1976) •
Алейсандре (1977) •
Башевис-Зингер (1978) •
Элитис (1979) •
Милош (1980) •
Канетти (1981) •
Гарсиа Маркес (1982) •
Голдинг (1983) •
Сейферт (1984) •
Симон (1985) •
Шойинка (1986) •
Бродский (1987) •
Махфуз (1988) •
Села (1989) •
Пас (1990) •
Гордимер (1991) •
Уолкотт (1992) •
Тони Моррисон (1993) •
Оэ (1994) •
Хини (1995) •
Шымборска (1996) •
Фо (1997) •
Сарамаго (1998) •
Грасс (1999) •
Гао Синцзянь (2000) 
 |
|  |
| 
Толық тізім | 
1901—1925 |
1926—1950 |
1951—1975 | 
**1976—2000** | 
2001—ден бері

 |

 |