recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Аружан Саин** ( 1976 жылы 10 тамызда туған, Қызылорда, Қазақстан) — Қоғам қайраткері, тележүргізуші, актриса, продюсер, қайырымдылық қоғамының директоры.

Өмірбаяны
---------

Алматыдағы №138 гимназияда оқыған.

1991 және 1992 жылдары географиядан республикалық олимпиядалардың жеңімпазы болады

1993 жылы Қазақ Ұлттық Университетіне түсіп, география факультетінде, экология және мониторинг кафедрасында оқып шығады

1994 жылы "Аружан және Компания" продюсерлік орталығын ашады

2006 жылы «Милосердие» қайырымдылық қорын ашады. Қор балалар үйлеріне көмек, ауру балаларға көмек және Қазақстаннан да тыс жұмыс атқарылады.

2009 жылы Алтын Журек премиясын «Инвалидтерге қамқорлық» номинациясы бойынша

Мансап
------

* 1993 — Хабар телеарнасындағы күнделікті "Разминка" бағдарламасының тележүргізүшісі
* 1994-1999 — "Тез және тәтті", ары қарай "Жұлдызды меню" кулинарлық бағдарламаларының тележүргізушісі
* 1994-2000 — "Еркемай" бүлдіршін ойын бағдарламасының тележүргізушісі
* 2006 — Ел Арна телеарнасындағы "Ана мектебі" танымдылық бағдарламасының тележүргізушісі
* 2010 — "Сабырлық, тек сабырлық" ток-шоу тележүргізушісі
* 2011— "Бүлдіршіндерге Өмір сыйла" бағдарлама жүргізушісі
* 2019 жылдың 18 шілдесінен бастап – Қазақстан Республикасындағы Бала құқықтары жөніндегі уәкіл

Киномансап
----------

* 1997 жылы "1997. Записи Рустема с картинками" Ардақ Әмірқұловтың фильмі
* 2011 жылы "Студент" Дәрежан Омірбаевтың фильмі

Продюсерлік қызметі
-------------------

Қайырымдылық қызметі
--------------------

2006 жылы «Милосердие» ерікті қоғам қайырымдылық қорын басқарады, Қазақстандық "Центр Тяжести" форум қатысушыларының қатысуымен құрылған, әлі күнге дейін жұмыс істейді.

Қордың басты бағыттары:

1. "Бүлдіршіндерге Өмір сыйла" акциясының аясында 2 млн. 100 мың АҚШ долларын жинап Қазақстандық 342 бүлдіршінге көмек көрсеткен.

2. Жетім бүлдіршіндерге көмек – балалар үйлеріне және көмек көрсету. Бұл әрекет аясында ҚРның «Отау туралы және Отбассы» заңына түзетулер енгізіледі, бұл өзгертуер аясында жетім балалардың отбасын табуға жол ашылады. "Жетімдерсіз Қазақстан" жобасы елбасы Н.Ә. Назарбаевтің 2010 жылдың 5 наурызында өткен "Көктем шуағы" атты кездесуде қолдау көрген.

Сілтемелер
----------

* "ДОМ" Қайырымдылық қоғамы
* "Аружан & Компания" Продюсерлік орталығы Мұрағатталған 27 қыркүйектің 2019 жылы.
* TED (конференция)#TEDx|TEDxAlmaty конференциядағы сөйлеген сөзі
* Аружан Саинмен бірге По ЧЕСНОКУ
* Аружан Саин on Facebook
* Интервью Аружан Саин для Stan.TV
* Интервью Аружан Саин газете "Экспресс К" от 6 марта 2010 ж.(қолжетпейтін сілтеме)
* Интервью Аружан Саин газете "Экспресс К" от 3 желтоқсан 2011 ж. Мұрағатталған 15 шілденің 2015 жылы.
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасындағы бала құқықтары жөніндегі уәкіл.bala-ombudsman.kz
2. ↑  0~9 - 1997 год - фильмы и сериалы Ближнего Зарубежья - Кино-Театр.РУ Мұрағатталған 2 қыркүйектің 2013 жылы.
3. ↑  Студент - на сайте Kino.kz Мұрағатталған 16 қыркүйектің 2016 жылы.
4. ↑  Рустем Омаров. Аружан: Сердце на ладони. «Экспресс К», 6 марта 2010 ж.(қолжетпейтін сілтеме)
**Октябрь үңгірі** – Іле Алатауының солтүстік беткейінде, 3300 м биіктікте орналасқан, Қазақстандағы ең ұзын (1390 м) үңгір.

Географиялық орны
-----------------

Кіші Алматы өзенінің бастауындағы Богданович мұздығының етегінде, Шымбұлақ шаңғы базасынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-дей жерде.

Сипаты
------

Үңгірдің ауыз пішіні сопақ, ені 1 – 3 м, ішкі биіктігі 12 – 15 м, түп жағындағы ені 4 – 10 м-ге кеңейіп, биіктігі 1,5 м-ге аласарады. Үңгірдің төбесі бірнеше жерден тесілген, оның тар ауызды камералары жер бетіне шығып жатыр. Мұздық суы әрекетінен үңгір қабырғалары мен табанының пішіні үнемі өзгеріп отырады. Үңгір аузын қар көшкіндері жиі басып қалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Келтірілген радиация**, нейтрондармен сәуле түсірудің және тұрақты элементтердің нейтрондардың ядромен басып алуы нәтижесінде пайда болған ауаның, сулардың, топырақтардың, материалдардың және әр түрлі заттардың радиоактивтілігі. Ядролық жарылыс кезінде келтірілген радиация топырақтары, техниктері, салулары силиция, алюминий, магний, натрий, мырыш, мыс, марганец, темір радионуклидтердің пайда болу негізінде ескертілген. Әсіресе күшті келтірілген радиация теңізге жарылар кезінде суда болады.

Дереккөздер
-----------

Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
**Флэш** (ағылш. *Flash* — Жарқыл немесе Найзағай) — DC Comics комикс компаниясының бірнеше кейіпкерлерінің бірі. Жобаны жасаған автор Гарднер Фокс, ал сүретші Гарри Лэмперт. Flash Comics № 1 (қаңтар 1940) шығарылымында пайда болды.  

Флэштің жылдамдығы жарық жылдамдығынан бірнеше есе үлкен және қарапайым адамнан тыс рефлекстерге ие, сондықтан бұл кейбір кездерде физика заңдылығын бұзады. Осы уақытқа дейін Флэш атымен кино және комикс саласына шыққан төрт кейіпкер болған. Олар: Джей Гаррик (1940 жыл - қазіргі уақытқа дейін), Барри Аллен (1956 -1985, 2006 жылдан қазіргі уақытқа дейін), Уолли Уэст (1986 - 2006, 2009 жылдан қазіргі уақытқа дейін), Барт Аллен (2006 - 2007, 2009 жылдан қазіргі уақытқа дейін). Флэш атты кейіпкер жарыққа шықпас бұрын Барт Аллен және Уолли Уэст сол кездегі Флэштің Кид-Флэш атты көшірмесі болған. Флэштің ісін жалғастырған, екінші Флэш болып саналатын Барри Аллен, Комикстағы Күміс Ғасырдың бірінші суперқаһарманы болып саналады. Ол әлі де DC Comics компаниясың әйгілі қаһармандардың бірі. Флэштің әрбір версиясы асып кеткенде DC Comics компаниясының үш басты командалардың бірінде болған: Американың Әділдік Қоғамы, Әділдік лигасы немесе Жас Титандары. Уолли Уэст жақында Әділдік Лигасына қайта қосылды ал Барри Аллен Final Crisis сериясында қайта тірілді. Барри Алленнің версиясы (Уолли Уэст элементтерімен) 1990 жылғы сериалдарда көрсетілген. Оның рөлін Джон Уэсли Шипп орындаған. Уолли Уэст (көптеген Барри Аллен сипаттамаларымен) "Әділдік Лигасы" мультсериалында пайда болды. Флэш бірнеше Жасыл Шам атты қаһармандардың жақын досы болған. Ең байқалатын достық Джей Гаррик және Алан Скотт арасында(Алтын Ғасырдың Жасыл Шамы ), Барри Аллен және Хэл Джордан арасында (Күміс Ғасырдың Жасыл Шамы), Уолли Уэст және Кайл Райнер арасында (қазіргі уақыттың Жасыл Шамы) және Хэл Джордан мен Уолли Уэст арасында болған.

Жариялау тарихы
---------------

### Алтын Ғасыр

Алғашқы рет Флэш Алтын Ғасырда пайда болды: Flash Comics № 1 1940 жылдың қаңтарында All-American Publications компаниясымен шығарылған(All-American Publications DC Comics компаниясын қурған үш компаниясының бірі ). Жазушы Гарднер Фокс және суретші Гарри Ламперт арқылы пайда болған бірінші Флэш - Джей Гаррик - колледж студенті болған. Ол өзінің супержылдамдығын ауыр судың буларын иіскегенде алды.

### Күміс Ғасыр

1956 жылы DC Comics компаниясы суперқаһармандар туралы комикстарды жандандырды. Бұл Күміс Ғасырдың бастамасы болған. Бұрынғы кейіпкерлерді қайтару орнында DC Comics компаниясы жаңа кейіпкерлерді енгізді оларды жаңа дәуірдің бейнесі болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  SDCC News: Johns and Van Sciver Announce Flash Rebirth: News Bulletins.  Comics Bulletin (24 шілде 2008). Басты дереккөзінен мұрағатталған 15 қазан 2008.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 21 мамыр 2011.
Саны азайып бара жатқан дәуіт түрі. Қырымда, оңтүстік далалы аймақта (Поволжьеден Ертіске дейін), Кавказда, Күнгей Кавказда, Орта Азияда, Батыс және Оңтүстік Қазақстанда,Кіші Азияда, Сирия, Иран, Крит аралында, шығыста Оңтүстік-Батыс Моңғолияға дейін таралған. Жусанды-астық тұқымдасты, сортаңды шөлдер мен шөлейттер, сирек ксерофитті өсімдіктері бар құрғақтау етегінде тіршілік етеді. Тұран ойпатының оңтүстігіндегі тоғайдан белгілі. Бұл жыртқыш, жемтігін іздеп сирек өсімдіктер арасымен жерде белсенді қозғалады. Дамуы және қорек құрамы туралы мәліметтер жоқ. Кең көлемді жусанды жазықтықтарда сирек кездеседі.Тау баурайында 1 сағаттық жолда 3 данадан артық кездеспейді.Малды шектен тыс бағатын жерлерде саны азайып отыр.Қазақстанда түрдің таралған жерлеріне онша қатты әсер
етпесе, онда ерекше шаралар қолдану керек емес.

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
**Қысыммен құю** - бұл тәсілде құйманы қалыптастыратын қораманың ішкі жұмыс қуысымен байланысты
бөлмешекке құйылған сұйық қорытпаға поршень арқылы үлкен қысым әсер етеді. 

Қысымның әсерінен сұйық қорытпа қораманың жұмыс қуысын тез толтырып, сонда жасалатын құйманың пішінін қалыптастырып қатаяды. Бұл тәсілмен түсті металдардың қорытпалары мен болаттардың кейбір маркаларынан пішіндері мен өлшемдері дайын тетіктердің пішіндері мен өлшемдеріне өте жақын құймалар жасалады. Сол себепті кейде механикалық кесіп өндеу қажет етілмейтін құймалар жасауға мүмкіндік туады. Қысыммен құю суық және ыссы
бөлмешікті құю машиналарында қысым арқылы іске асырылады. Құю қорамалары әдетте қысым — қорама деп аталып, болаттардан жасалады. Машиналардың өнімділігі минутына 50 рет құю. Тәжірибеде көп ұялы қорамалар қолданылады. Бұл жағдай бір құйғанда 20 тетік жасауға мүмкіндік туғызады.

Қысыммен құюдың мәні балқытылған металды метал қалыпқа (пресс-формаға) құю кезінде, ол өздігінен емес, құйманың толық кристалдануына дейін қамтамасыз етілетін 350 МПа қысыммен ағуында. Қысым қалыптың тез және жақсы толтырылуын, құйманың жоғары дәлдігі мен беттік қабатының азғантай ғана кедір-бұдыр болуын қамтамасыз етеді. Құйманы мәжбүрлі қоректендіру отырғызылу қабыршақтарын, борпылдақтығын пайда болдырмайды. Қысыммен құю арқылы қабырғасының қалыңдығы 0,8 мм-ге дейін онан арғы механикалық өңдеуді талап етпейтін құймаларды алуға болады.
Қысыммен құю кезінде ең көп қолданылатындар мырыш, алюминий, магний қорытпалары, ал мыс қорытпаларынан – жез. Алюминий қорытпаларынан АЛ маркасының қорытпалары, магний қорытпаларынан – МЛЗ, жез қорытпаларынан – ЛЦ қорытпалары ұсынылады. Кристалдану интервалы кең қола қысыммен құюға ұсынылмайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**ҚАЗАҚСТАНТРАКТОР**-Машина жасау кәсіпорны. 1968 жылы Павлодар қаласында құрылған. 

1998 жылы кәсіпорынды Алматыдағы "Поршень" заводты сатып алып, 1999 жылы 27 қаңтарда тіркеуден өткізді. Акциялар пакетінің 100%-ы жеке адамдар мен жеке тұлғаларға тиесілі. Өндірістік қызметті 1999 жылғы 1 ақпаннан қайта жандандырды. Кәсіпорынның Алматы қаласы мен Ақмола облысының Макинск қаласында бөлімшелері, өз алаңында бірнеше еншілес кәсіпорындары бар. Шығаратын өнімдері: ауыл шаруашылығы жұмыстарына арналған ДТ-75МЛ-С4 тракторлары, ауыл шаруашылығы және жол-құрылыс жұмыстарына арналған НЗО-162 аспалы бульдозерлі ДТ-75МЛ-РС4 тракторлары, жаңбырлатқыш қондырғылы суландыру жұмыстарына арналған ДТ-75МЛ-ХС4 тракторлары, жол-құрылыс жұмыстарына арналған НЗО-130 аспалы бульдозерлі және скреперлі Т-90П-С3 тракторлары, диаметрі 45, 60, 80, 100, 120 мм шарлар, болат пен шойыннан құйылған өнімдер, ыстық қалыптауыштар. Өз өнімінің бәсеке жарамдылығын арттыру және оны ұлғайта түсу мақсатымен кәсіпорында 1999 жылы жаңадан тартым күші 4 тонналық, энергиямен жарақтандырылған Т-95.4 тракторының құралымы әзірленді. З-т қысқа мерзім ішінде машинаны сынақтан өткізіп, 2000 жылдың соңғы тоқсанынан бастап өндіріске берді, бұл машина сырттан әкелінетін техниканы ауыстыратын өнімге айналды. Өндірістік қуаты жылына: 20 мың дана трактор мен бульдозер, 118 мың тонна болат және шойын құймалары, 12 мың тонна шыңдалмалар мен қалыптауыштар. Кәсіпорында технология жағынан дамыған өндірістің барлық түрлері бар, сондай-ақ оның құрамында жоғары техникалық деңгейдегі трактор техникасын шығаруды қамтамасыз ететін көмекші және қызмет көрсетуші бөлімшелер жұмыс істейді. Тракторларға фирмалық қызмет көрсету үшін орталық сервис құрылған, оның облыстық бөлімшелері бар. "Қазақстан" з-тының шынжыр табанды тракторлары мен бульдозерлері Ресейге, Қытайға, Өзбекстанға, Түрікменстанға, Қырғызстанға, басқа да бірқатар елдерге шығарылады. 2000 жылы 1067 дана шынжыр табанды машина, соның ішінде 974 трактор және 93 бульдозер шығарылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том

Сілтемелер
----------

(қолжетпейтін сілтеме)
Диетатерапия
------------

**Диетатерапия** (грек. Диаитиа - тамақтану және Therapies – емдеу) – кейбір ауруларды арнайы тамақ арқылы емдеу әдісі. Аурудың түріне, оның барысына қарай арнайы тамақ рационы жасалып, ем тағам дайындалады. Ем тағаммен емдеуді ертедегі грек, рим, араб дәрігерлері ұсынған. Олар ем тағамның жеке өзін, кейде басқа дәрі – дәрмекпен бірге пайдаланған. Организмнің қызметі тамақтың сапасына байланысты екендігін физиологиялық – эксперимент арқылы одақ ғалымдары И. П. Резенков пен Х. С. Коштаянц дәлелдеген. Ем тағамның құрамында ақуыз, май, көміртек, дәрумендер,су және минералды тұздар болуы шарт. 
Мұндай тамақты аурудың түріне қарай әр түрлі етіп дайындайды. Мысалы, қышқылдығы жоғары *гастритте* тамақ көбіне буға пісіріледі. Оның құрамында ет, балық, тұздалған тағамдар аз болуы керек, ал *туберкулез* ауруы кезінде тамақ өте құнарлы – ет, май, көміртек, дәрумен т.б. мол болуы пайдалы. Қазір tм тағамды түрлі операциядан кейін, гипертония, аллергия, атеросклероз, туберкулез, диабет, бүйрек ауруларына т.б. шалдыққан науқастарға жиі қолданады. 
КСРО- ның курорт, санаторий және көптеген ірі қалаларында диеталық асханалар болды. Ем тағам дайындайтын мамандар, дәрігер – диетологтар, диет-сестралар, аспаздар арнайы курстарда оқыды. Ем тағамды дайындау медициналық институттары мен училищелерінің оқу бағдарламасына енген болатын. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
**Ким Тэхён** (кор. 김태형, 30 желтоқсан 1995 жылы дүниеге келген, және *V* ретінде де танымал) — оңтүстік кореялық актер, әнші, және де BTS бойз-бендінің мүшесі.

Өмірбаяны
---------

Ким ТэХён 30 желтоқсан күні 1995 жылы, Корея Республикасында, Тэгу қаласында дүниеге келген. Орта мектепте саксофонда ойнай бастаған, бірақ үш жылдан кейін үйренуді тоқтатқан, осылай оның ойнау дағдылары жақсармаған болатын.

Карьера
-------

2013 жылы 13 маусымда Ким ТэХён BTS тобының мүшесі ретінде «2 Cool 4 Skool» альбомындағы «No More Dream» трекімен алғаш рет сахнаға шыққан болатын.
Тэхён өздерінің екінші толықформатты «Wings» альбомындағы «Stigma» синглін 2016 жылдың 10 қарашасында жазып шығарды. Ол Чон Хосокпен бірге,яғни Джей-Хоуппен бірлесе «Hug Me» атты коллаборациясын да шығарған болатын.

### Актерлік мансабы

2016 жылдың 28 ақпанында ТэХённың актер ретінде **«Hwarang»** дорамасында дебют жасайтыны белгілі болды. 26 қараша күні ТэХён Ким Сок Джинмен және де BTS бойз-бендінің басқа да мүшелерімен сериалдың басты саундтректерін айтатыны туралы жарияланды.

### Жеке дискографиясы

| Атауы | Жыл | Пиктік чарттағы лауазымы | Сатылымдары | Альбом |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| KORGaon | US World |
| Басты әртіс секілді |
| «Stigma» | 2016 | 26 | 10 | * KOR: 96,222
 | *Wings* |
| Саундтректері |
| «It's Gonna Be You»(Джинмен бірлесе) | 2016 | 34 | — | * KOR: 94,997+
 | *Hwarang: The Beginning* OST |
|

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Stigma.
2. ↑  World Digital Songs (October 29, 2016).  Billboard.
3. ↑  2016 Gaon Download Chart - October (Korean). *Gaon Music Chart*.  Korea Music Content Industry Association.
4. ↑  
	* Gaon Download Chart - December, 2016.
**Ким Мён Хёк** (кор. 김명혁; 3 желтоқсан 1990, Пхёнан-Пукто, КХДР) — Солтүстік Кореялық ауыр атлетші, 2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында ауыр атлетикадан 69 кг дейін салмақта өнер көрсеткен. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында серпе және жұлқа көтеруден қола медальдарға ие болды.

Нәтижелері
----------

2011 жылы Париж қаласында өткен чемпионатта 23-ші орынға тұрақтады. 2012 жылдың Олимпиада ойындарында қорытынды кестеде 4-ші орынға ие болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  남자 62-69kg Мұрағатталған 3 тамыздың 2012 жылы.  (кор.)

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* iwf.net сайтында Мұрағатталған 9 тамыздың 2012 жылы.  (ағыл.)
* london2012.com сайтында  (ағыл.)
* the-sports.org сайтында  (ағыл.)
**Мабарума** (ағылш. Mabaruma) — Гайана мемлекетіндегі елді мекен. Барима-Уайни аймағының әкімшілік орталығы.

Тарихы
------

Бастапқыда, бұл жерлерде Брамс отбасына тиесілі плантация болды. Мұнда көбінесе үндістер тұрды. Кейбір тайпаларға Аравак, Кариб және Варао кіреді. Мабарумада сонымен қатар шығыс Үндістаннан, Қытай мен Португалиядан шыққан шағын қауымдастықтар бар.
20 ғасырдың ортасында, Барима-Уайни аймағының әкімшілік орталығы Моравханна ауылы су тасқынынан қатты зардап шеккендіктен, Гайана үкіметі аймақтың астанасын осында көшіруге шешім қабылдады. Мабарума 2017 жылы көрші Хосоро ауылының қосылуымен қала болды. Жергілікті тұрғындардың көпшілігі егіншілікпен немесе балық аулаумен айналысады.

Халқы
-----

2018 жылы Мабарума тұрғындарының саны 800 адамды құрады.

Инфрақұрылымы
-------------

Қалада үкіметтік қонақ үйі, сондай-ақ Мабарумада пошта бөлімшесі және сот істерін қарау үшін полиция бөлімшесі бар. Оның мөлшеріне байланысты, тек кішігірім қылмыстар ғана қарастырылады. Мабарума аймағындағы алғашқы орта мектеп, 1965 жылы құрылған Солтүстік-Батыс орта мектебі бар.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуГайана қалалары мен аймақтары |
| --- |
|  |
| Елорда: **Джорджтаун** |
|  |
| Гайана аймақтары | 
Барима-Уайни  • Померун-Супенаам  • Эссекибо аралдары - Батыс Демерара  • Демерара-Махайка  • Махайка-Бербис  • Шығыс Бербис - Корентайн  • Куюни-Мазаруни  • Потаро-Сипаруни  • Жоғарғы Такуту-Жоғарғы Эссекибо  • Жоғарғы Демерара-Бербис |
|  |
| Гайана қалалары | 
Джорджтаун  • Линден  • Нью-Амстердам  • Анна-Реджина  • Бартика  • Скелдон  • Парика  • Вред-эн-Хуп  • Корривертон  • Летем |

 |
**Мінгесу.** Көлікке, дәлірек айтқанда, атқа, түйеге бірі алдына, бірі артына отырып екі адамның орналасуын тілімізде «мінгесу» етістігі арқылы түсіндіріледі. «Бір атқа мінгескен екі адам ауыл алдындағы жылға тасасына түсті» (Ә. Көшімов, Қысталаң.).

Сырт қараған адамға «мінгес» сөзінің түбірі «мін» ал «гес» жұрнақ болып керінеді. Сездің түбірі «мін»
екені рас. Бірақ бұл түбірдің алғашқы мағынасы қазіргі ұғымдағыдай емес, басқаша, анық айтсақ «көтерілу, шығу» мағыналарын бергендігін ертедегі түркі жазба ескерткіштерінен білеміз. «Көтерілу» мағынасы осы кездегі алтай, телеуіт, ұйғыр тілдерінде сақталғандығын В. В. Радлов сөздігінен оқимыз. Бұл деректер арқылы «мін» сөзінің алғашқы мағынасын аша алдық.

Сөздің екінші құрамы -гес — біз ойлағандай сөзден сөз тудыратын қосымша еместігін де ежелгі түркі жазба ескерткіштерінің жәрдемі арқылы анықтай аламыз. М. Қашқари сөздігінде «кечік» тұлғалы сөздің мағынасы — «бір атқа екі адамды отырғызу» деп түсіндіріледі де, жақша ішінде «аттың сауыры» делініп, тұсына сұрақ белгісі қойылған. Бұдан байқайтынымыз, ерте кездің өзінде «мін» түбір сөзінсіз-ақ «кечік» сөзі жеке тұрып та қазіргі кездегі «мінгес»-тің беретін мағынасын ұғындыра алғанын аңғарамыз. Кейін келе «мін» мен «кечік» сөзі біріге отырып «мінгес» тұлғасына Дейін өзгерген. Оның өзгеріс жолы: мін + кечік>мінкечік>
мінкеч>мінгес. Бұл жерде сөз соңындағы «к» дыбысының түсірілуі мен біріккен кезде екінші сөздің басында-
ғы «к»-ның «г»-ге айналуы да түркі тілдёріндегі дыбыс өзгерісі заңдылықтарына қайшы келмейді (мыс. өзбек-
терде — сариқ, бізде — сары, ал екінші мысалға «бүгін» сөзінің бұл + күн сөздері қосындысы екенін еске салсақ
та жеткілікті). «Кечік» сөзінің тұңғыш мағынасы нені білдірген деген сұрақты, бар мүмкіншілігімізше, ашық
қалдырмау да қажет. Алайда, қолдағы тілдік деректердің тек жорамалға ғана күші жетерліктей. Мұнда біз,
жоғарыда жазған, «аттың сауыры» деген күмәнді тіркесті тілге тиек етпекпіз. Түркі тілдері ішінде кене сана-
латын якуттарда «арқа» (спина) мағынасы «көғүс» тұлғалы сөзбен беріледі. Осының өзі ертедегі түркі тілдерінде «ат сауырын» білдіретін «кечік» сезімен тұлғалас. Айырма — тек дыбыстардың орын алмастыруында (метатеза) ғана сияқты. Сөйтіп «кечік»-тің ертеректе «арқа» мағынасын берерлік те қасиеті болған тәрізді. Түркі тілдерінде «арқа» мағынасын берерлік басқа да сөздердің бар екендігіне тілімізде ұшырасатын «мінгесу» етістігімен мағыналас «мінгесіп- ұшқасу» қос сөзі арқылы да дәлелдеу қиынға соқпайды.

«Мінгесіп-ұшқасу» да екі адамның бір келік үстіне жайғасуын түсіндіреді. «Мінудің» мағынасы белгілі, ал
«ұшқасу» сөзінің мағынасын да түркі тілдерінен табамыз. Оның алғашқы тұлғасы «ұша» болғандығын өз тілімізден де білеміз. Түсіндірме сөздігімізде ол туралы түсінік берілген. Ал, Алтай төңірегіндегі кейбір түркі тілдерінде, дәлірек айтсақ хакастарда, «уча» біздегі «арқа» мағынасына мезгейді. Осыны еске ала келгенде, «мінгесіп-ұшқасудың» алғашқы мағынасы — «арқаға көтерілу» екен. Демек, бір аттың арқасына екі адамның мінуі. Әрине, алғашқы зат есім «уча»-ның етістікке айналғанын да ескерген жөн.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Этнохороним** (гр. *ἔθνος*, «халық» + гр. *χῶρος*, «жер/аймақ» + гр. *όνυμα*, «аты»), **этникон** — топониммен белгіленген, бір жерде өмір сүретін халықтың атауы. Мысалы, Астана — *астаналық(тар)*, Алматы — *алматылық(тар)*, Семей — *семейлік(тер)*, Талдықорған — *талдықорғандық(тар)*, Аягөз — *аягөздік(тер)*.

Қазақ тілінде этнохоримге байланысты белгілі бір ереже жоқ. Бірақ жер аты жуан дауысты буынмен аяқталса, -лық/-дық жұрнақтары жалғанады (мысалы: Қазақстандық, Қытайлық). Ал жер аты жіңішке дауысты буынмен аяқталса, -лік/-дік жұрнақтары жалғанады (мысалы: Ресейлік, Аягөздік)

Кейде этнохороним жердің тарихи атауына байланысты қойылады.

Қызықты мәліметтер
------------------

Кейде жер аты мен этнохороним әртүрлі болады. Мысалы:

* *камчадалдар* — Камчатка тұрғындары (ескі этноним бойынша);
* *кариока* — Рио-де-Жанейро тұрғындары;
* *монегаскалар* — Монако тұрғындары;
* *манкуниандар* — Манчестер тұрғындары;
* *конголездіктер* — Конго тұрғындары;
* *одесситтер* — Одесса тұрғындары;
* *муромляндар* — Муром тұрғындары;
* *малагасийліктер* — Мадагаскар тұрғындары;

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтеме
--------------

* Тұрғындар атауының пайда болуы
* «КСРО халқы атаулары сөздігі: шамамен 10.000 атау», А. М. Бабкина және Е. А. Левашова редакциясы бойынша. М. «Орыс тілі», 1975.
**Қаскелең жер асты су кен орны** - Алматы облысы Қарасай ауданы Қаскелең қаласының батыс бөлігінде орналасқан. Қаскелең қаласын сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орны төрттік кезеңінің аллювийлі-пролювийлі және аллювий генезисіне жататын шөгінділерде шоғырланған.

Сипаты
------

Су сыйыстырғыш тау жыныстары құмды және құмды-сазды толықтырушылардан тұрады. Суландырылған тау жыныстарының қалыңдығы 150–300 м, су жатқан деңгей 85–140 м-ден (жоғарғы ысырынды конуста) 6–10 м-ге дейін (жазықта) өзгереді. Суының молдылығы су сыйыстырғыш тау жыныстарының литологиялық құрамына байланысты. Суы тұщы, минералдығы 0,2–0,4 г/л, гидрокарбонатты кальцийлі. Сулы кешеннің қалыңдығы 80 м. Жобалы бас тоған (су жинағыш) тереңдігі 150 м-ге жететін 24 ұңғымадан тұрады. Бір ұңғымаға түсетін жүктеме 100 л/с. Кен орны 1958 жылдан игерілуде. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Қаскелең** – Іле Алатауындағы асу.

Географиялық орны
-----------------

Қазақстан (Алматы облысы Қарасай ауданы) мен Қырғызстан шекарасы аралығында орналасқан.

Жер бедері
----------

Биіктігі 3716 м. Іле Алатауының солтүстігіндегі Қаскелең өзенінің жоғарғы аңғарынан Қаскелең арқылы Шоң-Кемін өзенінің саласы Оңтүстік Қаскелеңнің бастауынан соқпақ жол өтеді. Асуда жыл бойы қар жатады. Тәңір тауын алғашқа зерттеуші П.П.Семенов-Тян-Шанский 1856 жылы осы асудан өткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Этностық кикілжің** — топаралық кикілжіңнің түрі; этностық белгілермен, қызығушылықтармен топтардың қарама-қарсы топтарға бөлінуі. Этностан тыс саяси-әлеуметтік және экономикалық қайшылықтар этностық кикілжіңнің қайнар көзі болып табылады. Этноцентризмнің өсуі мен этностық кикілжің күшейеді. Этаоцентризм өзінің этникалық қоғамдастығын басқа этникалық топтардың жинақталатын орталығы ретінде қалыптасатын елестер. Өз халқының бейнесінің нақты қысқартылған түрлері сияқты елестер немесе иррационалды елестердің жалпыға тән жиынтығы (жалпылық сананың психологиялық құрылымдықтары ретінде) болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Ақ леггорн
**Леггорн** (итал. *Livorno*; ағылш. *Leghorn*) – жұмыртқа үшін өсірілетін тауық тұқымының бірі. Легорн тауығы 19 ғасырда АҚШ, Италияның ақ тауығын күрделі буандастыру арқылы шығарылып, жаңа тауыққа Италия портының аты берілген.

Сүйек бітімі, айдарының пішіні, қауырсынының түсі жағынан оның бірнеше түрі бар. Легорн тауығының төс сүйегі шығыңқы, дөңгелек, тұрқы ұзынша, басы жеңіл, қанаты енді, тұмсығы мен аяғы сарғыш, қауырсыны көбінесе ақ түсті болады. Бұл тауық тез жетіледі, күтім талғамайды, ауа райына көнбісті. Бір жылдық қоразының салмағы 2,3 – 2,7, мекиені 1,8 -2 кг. Жылына 220-300 жұмыртқа салады. Жұмыртқасының орташа салмағы 55-62 г. Мекиені 4,5 -5 айлығында жұмыртқалайды. Легорн тауығы дүние жүзіне тараған. КСРО-ға 1925-27 жылы әкелінді. Олар жергілікті тауық тұқымын жақсартуға, орыстың ақ тауығын шығаруға пайдаланылды. Қазақстанның барлық құс шаруашылығында, әсіресе «Таран» құс совхозында бұл тауықтың будандары өсіріледі. Сондай-ақ Латвия, Эстония, Литвада, Мәскеу, Саратов, Киев облысында таза Легорн тауығын өсіретін арнайы шаруашылықтар бар.

Дереккөздер
-----------
**Келтешаш** (лат. *Eleocharis palustris*) – қияқөлеңдер тұқымдасының келтебас туысына жататын көп жылдық өсімдік. Биіктігі суда *100-120 см*, сай-салада *30-40 см*, құрғақ жерде *5-10 см*. Сабағы тік, жіңішке (суда өскендерінде жуандау), өзегі жұмсақ, жапырақ өскен буындарында буылтық болмайды. Келтешаш Батыс Еуропа, Монғолия, Солтүстік Америкада, КСРО-ның Еуропа бөлігінде, Кавказда, Батыс және Шығыс Сібірде тереңдігі *30-40 см-ден* аспайтын суларда, саз-батпақты жерлерде, көл-көлшік және өзен жағалауларында, ылғалды жайылымдар мен сай-салаларда өседі. Қазақстанда Тобыл, Есіл, Ертіс су атырабында, Ақтөбе облысында, Торғайда, Зайсанда, Алтайда, әсіресе Балқаш маңында көбірек өседі. Келтешаштың шөбі мен пішенін малдың қай түлігі болса да сүйсініп жейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1976. 5 том.
**Қасен Майқыбайұлы** - 1939 жылы 10 шілдеде ҚХР, Шыңжаң, Ұйғыр автономиялық ауданы, Шәуешек қаласында дүниеге келген. 1962 жылы Шыңжаң университетінің химия факультетін бітірген. 1962—1965 жылдары Тарбағатай экспорт зауытында жұмысшы, 1965—1985 жылдары Тарбағатай Сыртқы сауда мектебінде оқытушы және директор болып істеген. 1985 — 1999 жылдары Тарбағатай партком үгіт-идеология бөлімінде қызмет атқарған.

Қытайда «Шұғыла», «Шыңжаң», «Тарбағатай» газет-журналдарында өлеңдері, әдеби сын мақалалары жарық көрген. 2009 жылы «Үш қиян» баспасынан «Шығармалар шындығы» атты әдеби-сын мақалалар жинағы шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
Хосе Ортега-и-Гассет
**Хосе Ортега-и-Гассет** (José Ortega y Gasset) — испан философы, мәдениеттанушы (1883—1955).

**Хосе Ортега-и-Гассеттің** *мәдениет философиясы «идеялар мен сенiмдер» туралы iлiмiне негiзделедi және бұл оның философия тарихының өзегiн* құрайды.

Әлеуметтік өмiрдiң және кез келген мәдениеттiң өзегiн танытатын нанымдар жекелiк және ұжымдық болады. Тарихи дaғдapыc дәстүрлi сенiм-нанымдардың құлдырау кезеңiнде болады. Шектен тыс **ритуалдaнған**, өлi мәдениет адамға өмiрде бағдар бола алмайды; ол **идеялар** мен **нормалардан** адам ceнімін жоғалтады.

*Жаңа идеялар мен сенiмдер iздеу дағдарысты кезеңдердi әртүрлi теориялармен, философиялық доктриналармен, дiнбұзарлықпен* толтырады, сонымен қоса көпшiлiктiң «варварлануына» алып келедi. Тарихтың әрбiр шешушi сәттерiнде *саяси сахнада осы варварларға жетекшi болатын «Әрекет адамы»* табылады.

«Көпшiлiк көтерiлiсi» еңбегiнде ол *саяси қозғалыстарды — фашизм, коммунизм — «көпшiлiк қоғамның» және «көпшiлiк адамының» пайда болуымен* байланыстырады. Сонымен қатар ол «Өнердiң адамгершiлiксiзденуi» еңбегiнде қазiргi мәдениеттің дағдарысының әр қырын және **«көпшiлiк мәдениетiнiң»** пайда болуын қарастырады.

Ол үшiн *еуропалық контекстегі испан ойы, философияның болуы анык,талмаған* мәселе болды. Ол испандық болмыстың өзiн драмалык, деп қарастырады. Оның ұлттық дүниетаным ерекшелiктерiнен бастап ipi ақындар мен суретшiлердiң **портреттерiне** дейiнгi маңызды тақырыптарды қамтитын эсселерi испан мәдени өміріне арналған. Испандық жағдайлар мен еуропалық таным тоғысында артегиандық философиялық метафора пайда болды.[1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
2. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
**Хосокава Тадаоки** (細川 忠興?,1563 жыл 28 қазан - 1646 жыл 18 қаңтар) - Эдо дәуірінің басында, Сэнгоку дәуірінің аяғында өмір сүрген жапон даймесі. Кокура-хан (1602—1620) жерінің бірінші басшысы.

Өмірбаяны
---------

Хосокава Фудзитаканың үлкен ұлы әрі мұрагер3. 15 жасында Ода Нобунага жағында болып, өзінің алғашқы шайқасына қатысқан.

1580 жылы Тадаоки Танго ауданындағы жерлерді иелігіне алған. Осыдан кейін ол Акэти Мицухидэ атты адамның Грация атты қызына үйленген. 1582 жылы Акэти Мицухидэ Ода Нобунага атты басшысына қарсы көтеріліске шығып, оны астанадағы Хонно-дзи ғибадатханасында қоршауға алған. Ода Нобунага харакири жасауға мәжбүр болған. Акэти Мицухидэ өзін сегун ретінде жариялап, билік үшін басқа да үміткер қолбасшыларға қарсы күресті бастаған. Ол Фудзитака атты адамнан және оның Тадаоки атты ұлынан көмек сұраған.

Хосакава Тадаоки 1584 жылы Тоетоми Хидэеси жағында Комаки және Нагакутэ шайқастарында соғысқан. 1590 жылы Го-Ходзе тегіне қарсы өткен соғысқа қатысқан.

Қазасы
------

1620 жылы Хосокава Тадаоки кейін Кокура-хан жерінің екінші даймесі атанған Тадатоси атты баласының пайдасына орай биліктен бас тартқан. 1623 жылдың қаңтар айында 82 жасар Хосокава Тадаоки жан тапсырған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Sansom, George «A History of Japan», 1334—1615 Stanford 1961
* Тернбулл С. «Самурайлар», Мәскеу, «АСТ», 2008 ж. ISBN 978-5-17-040815-3
**Игорь Братцев** – журналист. .

1972 жылы қыркүйекте дүниеге келген. 1997 жылы Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің ( қазіргі ҚазҰПУ) филология факультетін, *«орыс тілі мен әдебиеті»* мамандығы бойынша тәмәмдаған.

```
1995-1996 жылдар аралығында «Тотем» телерадиокомпаниясының авторлық деректі фильмдер бөлімінде жұмыс атқарған. 1998 жылдан бастап КТК телеарнасында сценарист және әлеуметтік бағдарламалар редакторы болған. 
```

2000-2001 жылдары «ХитFM-хабар» радиосының ақпараттық-танымдық бағдарламалар жүргізушісі болған. 2002-2003 жылдар аралығында «PR-management» ЖШС ұйымында копирайтер, спичрайтер қызметтерін атқарған. 

«Хабар» акционерлік қоғамының ақпараттық-публицистикалық бағдарламалар бөлімінің редакторы және сценарисі болған. 2005 жылдан бастап – MediaNet ХЖО директор орынбасары, телевизия бөлімінің жетекшісі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан журналистерінің тәжірибесінен» Алматы, 2008 жыл. ISBN 9965-9860-7-X
**Ирина Леонидовна Мамаева** – ресейлік жазушы, драматург, сценарист. 

1978 жылы 15 сәуірде Петрозаводск қаласында дүниеге келген. 2000 жылы Петрозаводск мемлекеттік университетін бітірген. М. Горький атындағы Әдебиет институтының поэзия бөлімінде оқыған. *«Машиностроитель»* және *«Принежье»* газеттерінде жұмыс істейді. Бала кезінен өлең жаза бастап, 1990 жылдары жариялана бастайды. 2003 жылдан бастап прозалық шығармаларын жаза бастайды. 2008 жылы **М.А. Волошин атындағы VII Халықаралық әдебиет фестивалінің' *қатысушысы. 2006 жылы*** *«Эврика» сыйлығына**, 2007 жылы** Валентин Распутин сыйлығына* ие болады. Шығармалары «Дружба народов», «Наш современник», «Север» журналдарында, «Литературная газета», «Литературная Россия» газеттерінде жарияланады.

Шығармалары
-----------

* «Ленкина свадьба»
* «Земля Гай»
* «Бутыль»
* «С дебильным лицом».

Дереккөздер
-----------
**Джозеф Редьярд Киплинг** (ағылш. Joseph Rudyard Kipling) (30 желтоқсан 1865, Бомбей — 18 қаңтар 1936, Лондон), ағылшын жазушысы, ақыны және новеллашысы.

Оның ең үздік шығармалары "Джунгли Кітабы", (The Jungle Book), «Ким» (Kim), өлеңдері «Ақырғы ән шырқау» (Recessional). 1907 жылы әдебиет саласында Киплинг Нобель сыйлығына ие болған ең алғашқы ағылшын болады. Сол жылы ол Париж, Страсбург, Афиналар және Торонто университеттерінің сыйлықтарына ие болады. Оған қоса Оксфорд, Кембридж, Эдинбург және Дарем университеттерінің беделді атақтарының иегері. (30.12.1865, Үндістан, Бомбей – 18.1.1936, Ұлыбритания, Лондон) – ағылшын жазушысы. Өз туындыларында қарапайым адамдардың, қатардағы жауынгерлердің ар мен сезім тазалығын, адамгершілік қасиеттерін, адал еңбегін шынайы суреттеді. "Қазарма жырлары" (1892), "Жеті теңіз" (1896), "Бес ұлт" (1903) өлең жинақтары, "Тау хикаялары", "Рикша-аруақ" әңгімелер кітаптары (екеуі де – 1888), "Жарық сөнді" (1890), "Ким" (1901) романдары кеңінен мәлім. Жабайы аңдар арасында өскен адамның баласы Маугли туралы "Джунгли кітабы" (1894), "Джунгли жайлы екінші кітап" (1895) атты ертегілері балалардың сүйіп оқитын шығармаларына айналды. Нобель сыйлығының лауреаты (1907). Киплинг шығармалары "Ертегілер" (1968), "Маугли" (1983; ауд. Р.Рақымбеков) деген атпен қазақ тілінде басылып шықты. Композитор А.Серкебаев "Маугли – менің бауырым" атты рок-опера-балетін жазды (1980, либреттосы Д.Нақыповтікі).

Киплингтің салыстыруларға бай тілі, ағылшын тілінің сөздік құрам қоржынына үлкен үлесін қосты.

Оның кітаптарымен көптеген кинофильмдер мен мультфильмдер түсірілді. Кішкентайында Мауглиді көрмеген қазақ кем де кем шығар...

Көзқарастары
------------

Киплинг — талантты ақын болуымен қатар колониализмнің, империализмнің жыршысы да болған. "Ақ адамның жүгі" деген ұғымды ойлап тапқан. Оның көзқарастары осы аттас өлеңнен де жақсы көрінеді.

Түсініктемелер
--------------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Редьярд Киплинг жұмыстары Мұрағатталған 30 қыркүйектің 2009 жылы. Аделаида Университеті

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1901—1925 жылдардағы Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері |
| --- |
|  |
| 

Сюлли-Прюдом (1901) •
Моммзен (1902) •
Бьёрнсон (1903) •
Ф. Мистраль / Эчегарай-и-Эйсагирре (1904) •
Сенкевич (1905) •
Кардуччи (1906) •
Киплинг (1907) •
Эйкен (1908) •
Лагерлёф (1909) •
Хейзе (1910) •
Метерлинк (1911) •
Гауптман (1912) •
Тагор (1913) •
Роллан (1915) •
Хейденстам (1916) •
Гьеллеруп / Понтоппидан (1917) •
Шпиттелер (1919) •
Гамсун (1920) •
Франс (1921) •
Бенавенте (1922) •
Йейтс (1923) •
Реймонт (1924) •
Шоу (1925) 
 |
|  |
| 
Толық тізім | 
**1901—1925** |
1926—1950 |
1951—1975 | 
1976—2000 | 
2001—ден бері

 |

 |
**Келтекол** – Малайдаркөл көлінің шығысындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Құйылыс ауылының солтүстігінде 16 км жерде орналасқан. Торғай өзені алабында. Теңіз деңгейінен 90 м биіктікте.

Гидрографикасы, сипаты
----------------------

Аумағы 5,3 км2, ұзындығы 8,1 км, енді жері 1,2 км, жағалау бойының ұзындығы 18,7 км. Торғай өзенінің суымен толысады. Жағалауы жайпақ. Қараша айында суы қатып, наурызда ериді. Суы тұзды, кермек, сілтілігі төмен. Жақын маңайдағы шаруашылықтар пайдаланады. Топырағында қамыс пен сор өсімдіктері өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Флот** — кейбір мемлекеттердің әскери-теңіз күштеріндегі оперативтік бірлестік. Флот мұхит пен теңіздегі әскери іс-қимыл театрында оперативтік және стратегия міндеттерді орындайды. Флотатың маңызды міндеттеріне: қарсыластың база мен теңіздегі флоттық күштерін жою, жердегі объектілерін қирату, теңіз десантын бір жерден екінші жерге ауыстыру мен түсіруді қамтамасыз ету, қарсыластың мұхит пен теңіздегі коммуникацияларын бұзу, жағалауды теңіз апаттары қаупінен қорғау, өзінің коммуникациясын қорғау, жағалаудағы құрлық әскерлерін атыспен қолдау жатады. Флота әр түрлі әскер түрлерінің құрамасынан — сүңгуір қайықтардан, су үсті кемелерінен, теңіз авиациясынан, теңіз жаяу әскерінен және жағалаулық ракета-артилл. әскерлерден тұрады. Флотаты қолбасшы (АҚШ әскери-теңіз күштерінде бас қолбасшы) басқарады. Оның құрамына штаб және басқа басқару органдары, сонымен қатар тыл, байланыс, қару-жарақ, кеме жөндеу, апаттан құтқару, гидрограф. т.б. қызметтер кіреді. Флотатың әскери іс-қимылдары операция және өзіндік ұрыс жүргізу немесе қарулы күштердің басқа да түрлерінің құрамаларымен бірлесе отырып қимыл жасау жолымен орындалады. Флотатың базалары мен тұрақты пункттері бар жетілдірілген орналасу жүйесі болады. Оларда кемелердің тұратын жері, олардың жөндеуі, барлық түрлердің тылдық жабдықталуы қамтамасыз етіліп, жауынгерлік дайындық жүргізіледі. Теңізге шығу мүмкіндігі бар кейбір шағын елдерде бір Флота қана болады. Қрі мемлекеттердің (мыс. АҚШ, Ресей) әскери-теңіз күштерінің құрамы бірнеше Флотатардан құралған. Флотатар Әскери-теңіз флоты, сауда Флотаы, кәсіпшілік Флотасы, әуе Флотасы, әскери және азаматтық Флотатар жиынтығы болып бірнеше түрге бөлінеді. Қазақстанның Каспий тезендегі әскери-теңіз күштері 1993 ж. сәуірде құрылып, 1998 ж. Шекара күзеті күштерінің құ-рамына енгізілген.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Қысыммен салқындай пісіру** - металлдарды (қорытпаларды) қыздырмай-ақ қысым арқылы молекулалық күштер әсері негізінде біріктіру тәсілі.

Қысыммен салқындай пісіру әдісі
-------------------------------

Металдардың пісірілетін жапсарына пластикалық деформация тудыратындай шамадағы қысым түсіріледі. Осының нәтижесінде пісірілетін жапсарлардың беті тотықтан арылады әрі молекулалық күштер әсер ететіндей аралыққа жақындайды. Осы күштердің әсерінен металдардың жапсарлары өзара бірігеді. Қысыммен салқындай пісіру тәсілімен алюминий және оның кейбір қорытпалары, қорғасын, қалайы, мыс, никель, күміс жіне *әртекті металдарды* пісіруге болады. Қысыммен салқындай пісіру кезінде металл жапсарларының құрылымы өзгеріске ұшырамайды. Бұл әдіс *тұрмыстық қыздыру құралдарын жасауда, электр техникасында* пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------


1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
**Ирина Петровна Галкина**

1967 жылы 25 ақпанда Талдықорған облысы Андреев ауданы Николаевка ауылында туған. Орыс.

Әкесі - Галкин Петр Михайлович, зейнеткер, жүргізуші болып жұмыс істеген. Анасы - Галкина Зоя Васильевна,
зейнеткер, экономист болған.

С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін (1989) «Журналистика» мамандығы бойынша; әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің заң факультетін (1996) заңгер мамандығы бойынша бітірген.

1988 жылдан - «Ленинская Смена» газетінің тілшісі. 1995 жылдан - «Доживем до понедельника» газетінің тілшісі меттік мәселелер бөлімінің меңгерушісі. 1996 жылының қаңтар айынан - «Караван-блиц» газетінің тілшісі. 1996 жылдың желтоқсан айынан - «Караван» газетінің тілшісі, әлеуметтік мәселелер бөлімінің меңгерушісі. 1999 жылдың мамыр айынан - «Ярмарка» газеті редакциясының меңгерушісі. 1999 жылдың желтоқсан айынан - «Караван» газетінің корреспонденттік жүйесінің меңгерушісі. 2002 жылдан - «Караван» газетінің тексеру бөлімінің шефі, саясат бөлімінің шефі. 2003 жылдан - «Известия Казахстан» газетінің саясат бөлімінің редакторы. 2004 жылдан - «Эксперт-Казахстан» журналы бас редакторының орынбасары. 2007 жылдан - «КІТ» журналының бас редакторы.

2009 жылдан бері - «Миллионер» газетінің бас редакторы.

Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, «Bizmedia» бизнес басылымдардың бас редакторлары клубының
мүшесі.

Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты
(2007).

Хоббиі - автомобиль айдау, боулинг, тау шаңғысы, аспаздық

Сүйіп оқитын әдебиеті - С. Довлатов, заманауи іскерлік әдебиет.

Түрмыс құрған. Жұбайы - Тишаев Александр Васильевич, жауапты хатшы (дизайнер). Ұлы - Никита (1990 жылы туған);
қызы - Арина (1999 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Кельсон Карлус Сантус Пинту** (порт. *Kelson Carlos Santos Pinto*; 26 қараша 1976 жыл, Аракажу, Сержипи штаты, Бразилия) — бразилиялық боксшы. 1999 жылы Виннипегтегі (Канада) Панамерикалық ойындарда алтын медаль ұтып алған.

Әуесқой мансабы
---------------

2000 жылы Сиднейде (Аустралия) өткен Жазғы Олимпиада ойындарына қатысқан. Олимпиада ойындарында Гулам Шаббирға (Пәкістан) қарсы жеңді, Мұхаммадқадыр Абдуллаевқа (Өзбекстан) қарсы ұтылды.

Кәсіпқой мансабы
----------------

2000 жылы кәсіпқой мансабына өтті. Бұл салада 2004 жылға дейін Мигель Анхел Коттоға дейін ешкімге жеңілмеген. 2005 жылы Винс Филлипске жеңілді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* UOL Esporte Profile Мұрағатталған 10 наурыздың 2007 жылы.
* Professional record Мұрағатталған 12 қазанның 2012 жылы.
**Кельт теңізі** (ағыл. *Celtic Sea*, ирл. *An Mhuir Cheilteach*, валл. *Y Môr Celtaidd*, корн. *An Mor Keltek*, брет. *Ar Mor Keltiek*, фр. *La Mer Celtique*) - Атлант мұхит бассейнінің теңізі.

Ирландия, Ұлыбритания және Францияның бір бөлігінде ұласады. Теңіз шекаралары Әулие Георг бұғазы(ол оны Ирланд теңізімен байланыстырады), Бристол шығанағы, Ла-Маншпен шектеледі. Оңтүстік және батыс шекаралары құрлықтық қайраңында белгіленеді.

Атауын кельттер мекендеген тарихи жерлерден алынады. Бұрын Кельт теңізінің кейбір сағалары Әулие Георг бұғазы деп аталды, алайда судың көбі өздерінің есімдері болмады және Ұлыбританияға «оңтүстік-батыс жетеберісі» деп анықталған. Жалпы геология мен гидрологияның арқасында жалпы атаудың қажеттілігі ұзаққа созылды, ал 1921 жылы атауды атақты ағылшын теңіз зерттеушісі Эрнест Уильям Лайонс Холт ұсынды.

Кельт теңізі
**Қысыр** - төлдемей қалған мал.

Себептері
---------

Малдың қысыр болуына мал азығының құнарсыз және жеткіліксіз болуы, күтімнің нашарлығы, мал орнының таза болмауы, мерзімінде ұрықтанбауы, іш тастау, кейбір жұқпалы аурулар (бруцеллез, трихомоноз, қарақаптал, киеңкі) себеп болады.

Алдын-алу шаралары
------------------

Мал қысыр қалмау үшін күтімді жақсарту, малды уақытылы шағылыстыру және *қолдан ұрықтандыру,* мал қораларын *зоогигиеналық талаптарға* сай ұстау, жайылымда және қолда бағатын, жұмысқа пайдаланатын уақытты белгілеп, қысыр қалған малды есепке алу керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
Дін әрдайым адамзат қоғамының маңызды бөлігі болып келген. Өздерінің құрметін көрсету үшін олар өз құдайларына әдемі ескерткіштер салып отырған. Ежелгі уақыттан бері мықты қолөнершілер діни ғимараттар тұрғызу үшін еңбек еткен. Осы қасиетті жерлер мен киелі орындар бүкіл әлемге тарап, діннің мәнісі мен мәдениеттің маңыздылығын айқындап келген. Олардың тарихы, өнері, сәулет өнері мен мағынасы әрқалай. Кейбіреулері бүгінде тарихи мәнге ие болса, енді біреулері әлі күнге дейін саяси, қоғамдық немесе мәдени рөлдерін жалғастыруда.Жалпы, діни әңгімелер мен аңыздарға сүйенсек, көптеген мешіттердің, қауымдардың, ғибадатханалар мен синагогалардың сенімі мен құлшылығы бір-біріне ұқсайды. Атағы жер жарған қасиетті орындарға мыналар жатады: Үндістандағы алтын ғибадатхана мен Бодгхая, Акшардхам Мандир, Меккедегі Қағба, Иерусалимдегі Жоқтау қабырғасы, Камбоджадағы Ангкор Ват ғибадатханасы, Стамбулдағы Көк мешіт, Мянмадағы Пагода және Қытай ғибадатханасы. Бұл ғимараттар көптеген саяхатшылардың назарын өздеріне аударып келеді. Осы діни ескерткіштер мен ғибадатханалардан басқа, діни мақсатпен жиі баратын әлемдік жерлер бар. Олар – Үндістандағы Бенарес пен Испаниядағы Сантияго-де-Компостела. Бенарес киелі Гангасымен атақты. Ал Сантияго-де-Компостела мәсіхшілер арасында танымал. Ол жерде Жақып пайғамбар қайтыс болған.

Дереккөздер
-----------

ТАНЫМАЛ ЖЕРЛЕР/ Ауд.: Д. Жазылбеков – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».
Олег Викторович Есырев– биология ғылымдарының докторы (1985), професор (1988).

Қысқаша өмірбаяны
-----------------

  

  

1961 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген;  

1962–68 Қазақстан ғылым академиясының Физиология институтында кіші, аға ғылыми қызметкер;  

1969–93 лаборатория меңгерушісі;  

1993–95 ҚР Білім министрінің 1-орынбасары;  

1995 жылдан Ұлттық биотехнологиялық орталық бас директорының орынбасары, Адам және жануарлар физиологиясы институтында бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Олег Викторович 150-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы

Сілтемелер
----------

Олег Викторович Есырев Мұрағатталған 4 наурыздың 2016 жылы.
Иризация эффекті, лабрадор минералы
**Иризация**(латын тілінен ирис-көздің шатырша қабығы, гүл спектріне ұқсас)-кейбір минералдардың тегіс тастардың шағылысуымен, әсіресе оны жылытатуында пайда болатын түрлі түсті жарқырауы, оптикалық эффекті.

Басқа дала шпатына, жарық күмiстей ие болатын лабрадорға - зоналық иризациямен, бұл термин көгер Агриколмен (1546 жыл) атанды.Иризация сонымен бiрге кейбiр корундтарда және кварц, кейбір кезде - бериллдер және диопсидтарда кездеседі. Бұндай эффектпен тастар өте қызық көрінеді. Олардың өңдеуден кейін кабошон түрінде ісмерлікте және нақыстарда кең пайдаланылады.

Иризация тек миералдарда ғана емес, (мысалы: көбелектердің қанаттарында, молюск қабыршақтарында, балық, қоңфздарда) айқындалады. Сабын көпіршіктерінің немес төгілген мұнай өнімдерінің бетіндегі иризация эффекті бәріне белгілі.

**Дереккөздер**

* Камнесамоцветное сырье: Учебное пособие. – Челябинск: Изд-во ЮУрГУ, 2007.– 119 с.
Су - құрлықтағы сұйық, қатты күйінде болатын және бір күйден екінші күйге жеңіл өте алатын бірден-бір минерал. Қазақстанның жер бедерінің әр түрлі болуына байланысты ішкі су да әркелкі келеді. Шөл мен шөлейт зонасында көлдер мен өзендер аз, ал дала және орманды дала зонасында едауір мол. Республика аумағында ішкі суды төрт түрге бөлеміз:

1. өзендер
2. көлдер
3. жер асты суы
4. мұздықтар

Қазақстанда ұзындығы 1000км-ден асатын **7 өзен бар** олар: Ертіс, Тобыл, Есіл, Жайық, Сырдария, Іле, Шу. Республикамыздың өзендері негізгі 2 алапқа жатады: 1. Солтүстік Мұзды мұхит алабы(Өзендері:**Ертіс,** Есіл, Тобыл салаларымен). 2-ші алап - Ішкі тұйық көлдер алабы(бұл алапқа **ішкі көлдерге құятын өзендер**  жатады. 

```
 **Каспий теңізі алабына жататын өзендер** : Жайық, Жем, Сағыз, Ойыл, Үлкен Өзен, Кіші Өзен.
 **Арал теңізі алабына жатады**: Сырдария, Арыс, Шу, Сарысу, Торғай, Ырғыз, Талас.
 **Балқаш-Алакөл алабына жатады**: Қаратал, Лепсі, Ақсу, Іле, Тентек, Сарқан т.б.
```

Қазақстан өзендерінің жиілігі солтүстіктен оңтүстікке қарай кемиді. **Қазақстан аумағындағы ең ұзын және ең суы мол өзен - Ертіс өзені.** Ертістің жалпы ұзындығы - 4248км. Ал оның Қазақстан жеріндегі ұзындығы - 1700км. Ертіс өзені Қытай жерінен басталып, Қазақстанға Қара Ертіс деген атпен еніп, Зайсан көліне құяды. Ертіс өзенінің деңгейі сәуір, мамыр айларында көтеріледі. Ертіс өзені Қазақстан жеріндегі **кеме жүзуге** ең қолайлы өзен болып саналады. Ертіс өзені - Ресей жеріндегі Объ өзенінің сол жақ ірі саласы болып саналады. Ертіс өзенінің оң жақ ірі саласы - Бұқтырма өзені. Ертіс өзенінің бойында Бұқтырма, Шүлбі, Өскемен СЭС-тары(Су Электр Стансалары) салынған. Орталық Қазақстанды сумен қамтамасыз ету мақсатында **Ертіс-Қарағанды** каналы салынды.

Дереккөздер
-----------

"Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0