recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Кандеев көтерілісі** - Пенза губерниясының Чембар, Керен уездері мен Тамбов губерниясының Моршан, Кирсан уездерінде 1861 болған шаруалар қозғалысы. Черногай, Студенка селолары шаруаларының помещиктерге жұмыс істеуден бас тартуынан басталды. 19 ақпандағы «Ереже» бойынша помещиктердің бүкіл жері шаруаларға тегін беріліпті-міс, дегенмен жергілікті жердегілер сол шындықты жасырып отыр деп білген Высокое селосының шаруалары 2 сәуір күні вотчина басқармасының басқарушыларын қуып, олардың онына өз ортасынан шыққан жаңа бастықтарды тағайындады. 5 сәуірде Чембар уезінің Покровское селосының щаруалары помещиктің малдарын өзара бөлісіп алды. Сәуір айының басында бұл толқу Пенза губерниясының 26 селосы мен деревнясын, Тамбов губерниясының Кирсанов уезін толықтай дерлік қамтыған болатын. 10 сәуір күні шалға, найзамен қаруланған Черногай селосының шаруалары бір рота солдатқа қарсы шықты. Көтерілістің орталығы Керен уезінің Кандеев селосы болды. Көтерілісті Гаврила Стрельцев, Антон Тихонов, Андрей Елизаров , Леонтий Егорцев басқарды. Көтеріліс жеңіліс тапқан соң 174 адам сот алдында жауапқа тартылып, олардың 114-і Сібірге айдалды.

Дереккөздер
-----------

М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
**Медғат-Қасым** – Мағауия Абайұлы Құнанбаевтің қазақтан жырақ жердегі, яғни Африкада мекендеген адам қауымын реалистік шындық тұрғысынан көрсететін поэмасы.

Қысқаша мазмұны
---------------

«Медғат-Қасым» - Мағауия поэмаларының ішіндегі көркемдік тұрғысынан биік шығарма. Оның оқиғасы қазақтың тұрмыс-салтымен байланыстырыла емес, Африка жерінде, Ніл өзені бойында өтеді. Шығарма желісі құл иеленушілер мен құлдардың арасындағы кек күресінен алынады. Шығармада Мұрат деген байдың баю мақсатымен Мысыр қаласынан Ніл өзені бойына көшіп келгені әңгімеленеді. Оның Медғат атты ұлы, Ғазиза атты қызы болады. Оларға қоса Мария атты асырап алған қызы қатысады. Поэмада жеке көріністердің өмір шындығына жанасымды суреттері бола тұрса да, шығарма негізінен романтизм үлгісінде жазылған. Оқиға желісі де, кейіпкерлерге тән іс-әрекет, сезім күйі де соған ыңғайластырылады. Кейіпкерлерді дағдыдан тыс жағдайларға тап еткен, әрекет пен мінез-құлықтағы төтенше қаһармандық ерлікке бастайтын түйін есебінде шығармада Медғат пен Қасым арасындағы кек және Ғазиза мен Сәлімнің махаббаты алынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
2. ↑
**Электротермиялық өңдеу** (ор. электротермическая обработка) - материалдарды қыздыру электр тогымен (индукциялық, түйістіру және т.б.) орындалатын термиялық өңдеудің тәсілі. Электртермиялық өңдеу бұйымның тек бет қабатын (мысалы, бет қабатты шынықтыру) немесе кейбір бөлшектерін қыздыруға мүмкіншілік береді. Электротермиялық өңдеу тез қыздыру мен еңбек өнімділігінің жоғарылығымен, реттеудің жеңілділігімен және еңбек жағдайының жақсылығымен ерекшеленеді.ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.</ref>

Дереккөздер
-----------
**Пионерия** - балалар филарониясы. Ол телевизия студиясындағы хор коллективі негізінде 1974 жылы Павлодар обл. филармониясының жанынан құрылды. Ұйымдастырушы - ҚазССР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері В. И. Линчевский, көркемдік жағын И. В. Миронова, ал 1981 жылдан А. П. Кондрашов басқарады. "Пионерия" - Қазақстанда ғана емес, бүкіл елімізде ұйымдасқан алғашқы балалар филармониясының бірі. Оның құрамында үлкен балалар хоры, Қазақ және орыс халық аспаптар оркестрі, "Фантазеры" мен "Колокольчики" атты вокальды ансамбльдер жұмыс істейді. Коллектив жұмысына белсене қатысып, өнер көрсетушілір - негізінен мектеп жасына дейінгі балалар мен төменгі класс оқушылары. 

"Пионерия" коллективі гастрольдік сапармен облыс аудандарында, сондай-ақ Алматы, Целиноград, Петропавл және Қарағанды қалаларында өнер көрсетті. Қазақстан ЛКСМ ОК мен Совет бейбітшілік қорының Құрмет грамоталарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Белин қаласындағы қарттар үйі
**Қарттар үйі** – жасы ұлғайып, қараусыз қалған қарттарды әлеуметтік қорғау нысандарының бірі болып табылатын мемлекеттік мекеме. 

  

Бұрынғы КСРО тұсында қарттар үйі 20 ғ-дың 50 – 60-жылдарында құрылып, ауқаты төмен, еңбекке жарамсыз азаматтардың тұрмыс деңгейін қолдау мақсатымен жұмыс істей бастады. Қазіргі кезде қарттар үйі мемлекеттік бюджет, мемлекеттік қамсыздандыруға алынған адамдардың зейнетақысы, заңды және жеке тұлғалардың қайырымдылық жарналары, Қызыл Крест пен Жарты Ай желісі бойынша көрсетілген ізгілік көмек, трансферт, жекеше құрылымдардың қаражаты есебінен қаржыландырылады. Қарттар үйінде тұратын бір адамның айлық шығыны орта есеппен 7500 теңгені құрайды, оның 2500 теңгесі қарияның зейнетақысы есебінен өтеледі. Коммуналдық қызмет көрсетуге, жөндеуге, тамаққа байланысты шығынның көп бөлігі мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен өтеледі. ҚР-нда 2002 ж. қарттар үйін ұстауға мемлекеттік бюджет есебінен 20 млрд. теңгедей қаражат жұмсалды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Әмір Өсіпұлы Тілеукеев** (5. 7. 1929 жылы т. Түркістан облысы, Түлкібас ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылым кандидаты, доцент. Шымкент педогокиалық институтын бітірген (1960). 1960—1966 жылы мектептерде мұғалім, мектеп директоры. 1966— 1970 жылы Шымкент облысы партия к-тінде нұсқаушы. 1970—1971 жылы Келес ауданы халыққа білім беру бөлімінің меңгерушісі. 1971—1979 жылы Шымкент педогокикалық институтында оқытушы. 1979 жылдан осында кафедра меңгерушісі. Филология ғылым докторы С. Тапжановтың жетекшілігімен "А. Тоқмағамбетовтың сатиралық шығармаларының тілдік ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидат диссиртациясын қорғады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Қарулы қақтығыстар құқығы** - соғыс жүзгізу тәсілдері мен құралдарын шектеу, сонымен қатар қарсыласушы екі жақ және бейтарап мемлекеттер арасында қарым-қатынасты шешу мақсатында қолданылатын халықаралық келісім-шарттардың жиынтығы.

Қарулы қақтығыстар құқығы Женева, Гаага конвенцияларында, сонымен қатар БҰҰ БА-ның қарарларында және т.б. құжаттарда орын алған. 1907 жылғы ІІІ Гаага конвенциясына сәйкес, бірінші жақ соғыс бастамас бұрын соғыс ашатындығы туралы хабарлауы керек немесе соғыс ашу жөніндегі шартпен ультиматум қоятындығын жариялауы тиіс. Соғыс жағдайы жөнінде бейтарап мемлекеттер хабардар болулары керек.

БҰҰ БА-ның 1974 ж. 14 желтоқсандағы № 3314 қарарына сәйкес төмендегідей жағдайлар агрессия актілері ретінде анықталады (соғыс ашу туралы жариялану/жарияланбағанына қарамастан):

* бір мемлекеттің келесі бір мемлекет аумағына қарулы күштерінің енуі, оны аннексиялау немесе оккупациялау (тіпті уақытша негізде болса да);
* басқа мемлекет аумағына қарсы қару қолдану немесе бомбалау;
* басқа мемлекет порттары немесе жағалауын қоршауға алу;
* басқа мемлекеттің қарулы күштеріне шабуыл жасау және т.б.

Негізгі қағидалар
-----------------

Қарулы қақтығыстар құқығының негізгі қағидаларын 3 топқа бөлуге болады:

* жалпы қағидалар;
* қарулы қақтығыс әдістері мен құралдарын реттеуші қағидалар;
* қарулы қақтығысқа қатысушылар мен азаматтық халықты қорғау қағидалары.

**Жалпы қағидалар** құқықтық саланың барлық қағидаларын біріктіреді. Мысалы, мемлекеттердің бейбір өмір сүру қағидасы, гуманизм қағидасы, халықаралық құқық нормалары мен принциптерін бұзғаны үшін жауапкершілік қағидасы, қарулы қақтығыс әдістері мен құралдарын шектеу қағидасы және т.б.

**Адамгершілік (гуманизм) қағидасы** - қарулы қақтығыстар құқығының ескі қағидаларының бірі. Бұл қағиданың мәні - қарсыласушы тараптартың әскери қажеттілікпен ақталмайтын зорлық-зомбылық қолдануына тыйым салу. Женева Конвенциясында соғысушы тараптардың әскери тұтқындарға қатысты адамгершілікпен қарау талап етіледі делінген (13-б.).

**Кемсітушілікке жол бермеу қағидасы** адамзаттың тегі, діні, әлеуметтік жағдайы немесе дәрежесіне қарамастан, бірдей қарауды білдіреді.

**Халықаралық құқық нормалары мен принциптерін бұзғаны үшін жауапкершілік қағидасы** мына мәселелерді біріктіреді:

* мемлекеттердің халықаралық-құқықтық жауапкершілігі;
* заңды тұлғалардың қылмыстық жауапкерлішігі.

**Қарулы қақтығыс әдістері мен құралдарын қолдану және азаматтық, сонымен қатар әскери объектілерді шектеу қағидалары** 1868 жылғы БҰҰ БА Декларациясында бекітілген.
**Әмірсейіт Әлиев** (1930 жылы туған, Бәйдібек ауданында) – журналист. ҚазМУ-ды бітірген (1951). «Оңтүстік Қазақстан» газетінде тілші, кейіннен бөлім меңгерушісі болып бастады. 1955 жылдан облыстық партия комитетінде баспасөз жөніндегі нұсқаушы, КОКП ОК жанындағы жоғарғы партия мектебін бітіріп, Оңтүстік Қазақстан өлкелік партия комитеті лекторлар тобының жетекшісі, идеология бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды. 1964 жылдан өлкелік радио хабарларын тарату басқармасының бастығы. 1970 жылдан «Оңтүстік Қазақстан» газетінің редакторы болып тағайындалып, 1992 жылға дейін 22 жыл үздіксіз қызмет атқарып, зейнетке шыққан.

Сілтеме
-------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан обылысының энциклопедиясы
**Электртехника** (электр және техника) – электр энергиясын іс жүзіндегі мақсатқа пайдалану мәселесін зерттейтін ғылым; техниканың электр энергиясын шаруашылықтың барлық салаларында, әскери істе, тұрмыста қолдануды жүзеге асыратын саласы. Ол электр құбылыстары жөніндегі заңдарды зерттейді, оларды белгілі бір жүйеге келтіреді. Электротехниканың пайда болуы тұрақты токтың көзін жасау кезеңінен (18 ғ-дың басы) басталады. Одан әрі ол электр және магнетизм саласындағы ашылған жаңалықтар негізінде дамыды. Электротехника дамуының алғашқы сатысында электр машинасы жасалды. Мұның өзі өнеркәсіптік өндірістің, а. ш-ның және көліктің пайда болуына әрі қауырт өрлеуіне зор әсерін тигізіп қана қоймай, өнеркәсіптің жаңа салалары мен ғылыми техникалық бағыттардың да дамуына әсер етті. Электр тогының химиялық әсері гальванотехниканың, электр энергиясын жарыққа түрлендіру мәселесі жарық техникасының пайда болуына себеп болды. Термоэлектрондық эмиссия мен фотоэффект құбылысының ашылуы негізінде электроника, радионың жасалуы негізінде радиотехника дамыды. Электр сигналдарын сыммен тарату мәселесі телефон және телеграф байланысының негізі болып саналады. Үш фазалы ток техникасының ашылуы – электр энергетикасының пайда болуының алғашқы сатысы; 3 фазалы асинхронды қозғалтқыштың құрастырылуы электр жетегінің жасалуына себеп болды. Электр энергиясын кеңінен пайдалану нәтижесінде электрхимиялық өнеркәсіп (алюминий, магний, натрий, т.б. өндірілетін) дамып келеді. Энергетиканың, электрлендірудің, байланыстың, телемеханиканың, есептеу техникасының және өндіріс пен технологиялық процесстерді автоматтандырудың дамуы айнымалы және тұрақты токты кешенді түрде пайдаланып жұмыс істейтін күрделі жүйелерге негізделген. Электртехника өнеркәсібінің көптеген саласының ғылыми негізі болып саналады.
Жеке тұлғаның психикалық қасиеттері мен процестері. Жеке түлғаның қасиеттері туралы әр түрлі ілімдер бар. Солардың ішінен шындыққа жақыны және бұл жөнінде арнайы тәжірибе арқылы зерттеп оның мәнісін анықтауға із салған неміс психолог К.Левин ілімі.

Бұл ғылыми тұжырым бойынша адамның әр қилы істері мен мінез-құлық ерекшеліктері оның мүддесі мен қажетгілігін анықтайды. Қасиеттілікті қанағаттардыру мен оған қатысты заттар арасындағы байланыс та өзгермелі сол байланысты адам өзінің іс-әрекеті арқылы өзгертеді. Адамды іс-әрекетке ұмтылдырушы – қажеттілік десек, қажеттілік – адам бойындағы күш-қуат. Дене күші қажеттілікке байланысты қозады.
К. Левин зерттеулерінде адамның қажеттілігін қанағаттандыру-дың екі тәсілі аталған. Біріншісі – адам басқа адамдармен салыстырғанда қандай да бір дәрежеге ие болғысы келетіндігі және өзін қоршаған ортада өзіндік орын алуға ұмтылуы. Екіншіде, адам бірсарынды іспен шұғылданса, онда оның қызығуы таусылады. Бұл тәсілдер адамның жеке басының қасиеттерін зерттеуге арналған.
Әлеуметтік қүбылыстарды зерттеу тәсілін "социометрия" – әлеуметтік өлшеу – деп атайды. Бұл тәсілдің негізін салушы психолог Дж. Морено. Бұл әдіс арқылы топтағы адамдардың өзара қатынасындағы наразылығын не татулығын тиісті әдістерге сүйене отырып өлшеуге болады. Мұндай қатынасты зерттеу үшін топтағы адамдарға сұрақ-жауап анкетасы даярланады. Анкетадағы қалауға байланысты мазмұн екі түрге бөлінеді: біреуі – сол кісі өзге кісімен қаншалықты дос, оны шынайы ұната ма, ұнатпай ма, соған байланысты келеді. Екінші түрі – өзге адамның жеке басының қасиеттерін қалайды.
Адамның психикалық қасиеттерін құрастыратын: 1) жеке тұлғаның бақыты; 2) темперамент; 3) мінез; 4) қабілет.
Әр адамның өзгешелігі көптеген себептерге байланысты – ең алдымен айналысқан іс-әрекетке, от басындағы тәрбиеге мектептегі тәрбиеге және басқа да өмірлік жағдайларға.
Ал психикалық процестерге жататын – түйсік, қабылдау, ес, қиял, ойлау, зейін.
Эмоциялық қасиеттер – сезімдер.
Жігерлік қасиеттер – ерік.
Нақты іс-әрекетте психикалық процестер тығыз байланысып жатады да оларға адамның психикалық қасиеттері нақты әсер етеді. Сол байланыстардың ішінде жеке тұлғаның бағыты ерекше маңызды орын алады.
Жеке тұлғаның бағыты – көзқарас, пікір, қажеттіліктер,
қызығулар, бейімділік, іс-әрекет пен тәртіптің негізін салатын себептер, әдет және дағдылардан құрастырылады да солардан көрінеді. Бұлар өмір бойы қалыптасатын болады.
**Электрондық теория**

Өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдары қышқылдық-негіздік әрекеттесулерді түсіндіретін теорияларды екіге бөліп саралауға болатындай еді. Бір топ теориялар қышқылдық-негіздік әре-кеттесуді протонның ауысуымен, яғни қатысуымен байланыстыра қараса, енді біразы оны еске алмай жаңа үстанымдар ұсынды. Солардың қатарына коваленттік байланыс теориясының авторы америкалық ғалым Дж. Льюис ұсынған қышқылдық-негіздік әре-кеттесудің электрондық теориясы жатады.

Электрондық теория бойынша негіз деп химиялық байланыс түзуге электрон жүбын беретін донор атомы бар затты, ал қышқыл деп сол электрон жұбын қабылдайтын акцептор атомы бар затты айтады. Қышқылдық-негіздік әрекеттесу, түптеп келгенде, электрон жүбының донордан акцепторға ауысып, ортақ ковалентті байланыс түзуімен түсіндіріледі. Олай болса, электрондық теория бойынша қышқылдық-негіздік реакцияларға донорлы-акцептор-лы байланыс түзетін әрекеттесулердің бәрі де жатады. Мысалы,

* NH3+BF3 ↔ NH3:BF3

Донор - негіз аммиакты акцептор - қышкыл бор фториді бейтараптайды. Бүл реакция протондық теория негізінде түсіндіріле алмайды. Шындығында аммиакты бор фторидімен индикатор қатысуында бейтараптауға болады.
Өкінішке орай, электрондық теорияның жетімсіздіктері де, кемшіліктері де көп-ақ. Ол бүрыннан қалыптасқан НСl, H2S04 тәрізді қышқылдардың қытшқылдық қасиетін дәлелдей алмайды, үйткені олардың қүрамында электрон жүбы жетпей түрған атомдар жоқ, сондықтан олар өзіне электрон жұбын қосып ала алмайды. Электрондық теория сутекті қышқылдардың ішінен тек электрон жүбы жетімсіз аз ғана заттарды (Н3В03, Аl(ОН)3) қышқылдар қатарына жатқызады. Теория қышқыл мен негіздің күшін өлшейтін жолды да ұсынбайды, көптеген заттардыц қышқылдық-негіздік табиғатын дәл болжай алмайды. Моселен, SnBr4 қышқылдык қасиет көрсетеді, ал қүрылысы бойынша алсақ, қалайы атомының сыртында 8 электронды октет қабаты болғандықтан ешбір қышқ-ылдық қасиет көрсететін жөні жоқ сияқты.
Бүл электрондық теорияның қышқылдар мен негіздер туралы ілімге қосары аз көрінгенімен одан туындайтын ғылыми копшілікке кеңінен таныс жүмсақ және қатты қышқылдар мен негіздердің әрекеттесу теориясын қалаған канадалық ғалым Пирсон пробле-малардыц шешімін табуға қолданды.

Дереккөздер
-----------

1.Нұрахметов Н.Н. Ташенов Ә.К. Бейметалдар химиясы: Оқулық. – Алматы: ЖШС РПБК "Дәуір", 2011.–432 бет.
**Әмірхан Балқыбек** - (19.5.1969 жылы туған, Түркістан облысы, Жетісай ауданы) - 08.04.2014 жылы қайтыс болды. Ақын. ҚазҰУ-ды бітірген (1995). 1989 - 90 жылдары. Шардара ауданы "Өскен өңір" газетінде тілші, 1995 - 2000 жылдары. *"Парасат" журналында, "Жас Алаш", "Ана тілі"* газеттерінде тілші, 2000 - 2004 жылдары "Қазақ әдебиеті" газетінде бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. Қазір **"Жас қазақ"** газетінде бөлім редакторы. Өлең топтамалары "Ауылдан ұшқан аққулар", "Толқынпан толқын туады", "Жас ақындар поэзиясының антологиясы" ұжымдық жинақтарына енген. "Метаморфоза" (1996), "Сынған сәуленің шағылысуы" (2001) жыр жинақтарының авторы. 1997, 1998 жылдардағы ҚР Президенті стипендиясының иегері. Ақын 2014 жылы 8 сәуірде қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Жеке тұлға маркетингі** немесе **өзіндік маркетинг** — тұлғаның өз жұмыс күшін еңбек нарығы мен қоғамдық-саяси қызметте жүзеге асыру мақсатындағы барынша жағымды жағдай жасауға бағытталған белгілі бір іс-əрекет бағдарламасы.
«Еңбек күші» тауарын барынша жағымды жағдайда жүзеге асыру үшін еңбек нарығындағы əрекеттердің бірізділігі қажет.

Өзіндік маркетинг осындай бірқатар əрекеттерді қарастырады. Ол кез келген басқа тауарларды өткізу бағдарламасына ұқсас:

* өзін-өзі бағалауды жүргізу — тұлғаны еңбек нарығында нақты не қызықтырады;
* негізгі жұмыс түрлерінің нұсқаулығын жəне мазмұнын зерттеу;
* іздестіру мақсаттарын нақты құрастыру;
* нақты жұмыс орындарының нарығын зерттеу жəне оның мүмкіндіктерін бағалау;
* өзі жəне өз мүмкіндіктері туралы қысқаша анықтама жасау (resuме);
* əңгімелесуге дайындық.

Қызмет ету нысандары
--------------------

Қызмет ету нысандарына байланысты келесідей бөлінеді:
*макромаркетинг*, *аймақтық маркетинг*, *микромаркетинг*.

*Макромаркетинг* өндіріс, тұтыну жəне қажеттіліктердің арасындағы үйлесімділікті реттеуді қамтамасыз етіп, осы негізде мемлекеттің экономикалық, экологиялық қауіпсіздігін қосқанда,
экономикалық жəне əлеуметтік саясаттың басым бағыттарын анықтайды.

*Аймақтық маркетинг* еркін баламалы айырбас негізінде нақты аймақтың, сонымен қатар бүкіл елдің қажеттіліктерін қамтамасыз етіп, аймақтың жəне аймақаралық нарықтың дамуын қамтамасыз етеді.

*Микромаркетинг* — бұл жекелеген фирмалар мен кəсіпорындар (ірі, шағын, орта) маркетингі. Бұл əрбір нақты сатып алушыға негізделген, адамның қажеттіліктері мен қызығушылықтарын қанағатандыру арқылы, өзінің тауар стратегиясын ықпалдастыра алатын маркетинг.
Өндірістің барлық бөлініс, айырбас, тұтыну секілді салаларына, қоғамның əлеуметтік жəне саяси өміріне тарала отырып, маркетинг күрделі жəне тармақталған құрылымды құрады.

Коммуникация құралдары
----------------------

Коммуникация құралдарына байланысты *тікелей* жəне *электронды маркетинг* болып бөлінеді. 

*Тікелей маркетинг* — бұл кері байланысты (интерактивті жүйе) маркетинг жүйесі. Мұнда өндірушіден айтарлықтай қашық орналасқан (басқа аймақта, шетелде) тұтынушыдан жауап алуда
коммуникацияның бір немесе бірнеше құралдары қолданылады.

*Электронды маркетинг* — бұл тауарды компьютерлік желілерде электронды нарық арқылы сату. Электронды нарықтар сатушы ұсынатын тауарлар мен қызметтерге сипаттама беретін ақпараттық құралдар болып табылады. Ол сатып алушыларға ақпаратты іздеуге, өз тілектері мен қажеттіліктерін анықтауға, несие қаржы көмегімен тапсырыс жасауға мүмкіндік береді, сол
арқылы тауарды физикалық түрде үйге немесе сатып алушының офисіне, яки электронды түрде (бағдарламаларды, ойындарды, ақпаратты) компьютерге жеткізіп береді. Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, 1.7.2. кестеде маркетингтің негізгі белгілері бойынша, сондай-ақ қаржылық жəне басқа да сыртқы органдарға қатысты түрлері ұсынылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. Б. Рахимбаев, "Маркетинг теориясы жəне практикасы", Алматы, 2009
**Сыдықов Әміржан** (1898-1984). Бұрынғы Семей облысы Бесқарағай ауданында дүниеге келген. Ә.Сыдықов ұстаздық жолын сонау 1918 жылы бастауыш мектеп мұғалімінен бастады. 1924 жылы Мәскеудегі халыққа білім берудің орталық институтын тамамдады. Оның тағылым алған ұстаздары А.Блонский, Н.К.Крупская секілді аса көрнекті ғылым педагогтар болды. Институтты бітіргеннен кейін 1928 жылға дейін коммуна мектебінде, жалпы білім беретін орта мектептерде істеді. Сонан кейін Семейдің губерниялық халыққа білім беру бөлімінде меңгерушісі болып қызмет атқарды. 1928-1943 жылдары Қазақ КСР оқу комиссариатында-әдіскер, ал 1943 жылы өмірінің ақырына дейін педагогикалық ғылымдарының Ы.Алтынсарин атындығы ғылыми- зерттеу институтында ғылыми қызметкер, секторр меңгерушісі, директордың орынбасары, директоры болып істеді.

* **Тұңғыш мақалаларын:**  "Темірқазық" (Мәскеу) және "Таң" (Семей) журналында жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Психология: Энциклопедиялық сөздік./ Бас ред. Б. Ө. Жақып — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011 ISBN 9965-893-71-3
**Жеке компания** немесе **жеке фирма**, **жеке кәсіпорын** — коммерциялық ұйым (кәсіпорын), жеке меншікке жатады, яғни үлестік меншік құқықтары жеке немесе заңды тұлғаларға тиесілі. Көпшілік компаниядан айырмашылығы жеке компанияның үлесі немесе акциялары шектеулі адамдар шеңберіне тиесілі және басқа меншік иелерінің келісімінсіз берілуі немесе сатылуы мүмкін емес.

Жеке компаниялардың иелері (меншік иелері) жұмыстарын өз мүддесі үшін, өз үрейімен және өз тәуекелімен жүргізеді, және олар компания қызметінен барлық пайданы алады. Меншік иесі компаниясының жұмысын өзі басқаруы, бұл үшін жалдамалы басқарушы жалдауды мүмкін. Компания иесі қызметкерлерін жалдауы және жұмыстан босатуы мүмкін, сондай-ақ компания қызметі мен мүдделері қатысты бөлігіндегі олардың мінез-құлықын бақылауы мүмкін. Меншік иесі компанияны сатуға құқығы бар, оны басқа адамға беруге немесе оған құқығын беруі мүмкін.

Жеке меншік компаниялар әлемде кәсіпкерлік қызметінің ең көп тараған түрлерінің бірі болып табылады, бірақ сол уақытта өнім шығару деректері фирмалардың дамыған елдерде басқа да нысандармен шағын салыстырғанда өлшеуге келмейді. Мысалы, 1980-ші жылдары тіркелген компаниялар санынан АҚШ-та жеке компаниялардың жалпы саны 70-73 %, ал осы компаниялардың жалпы шығарылымы жалпы шығару елде 6-7 % тең.

Жеке компанияларға ұйымдық-құқықтық нысанын.көрсете міндетті түрде атауы берілдеі. Жиі фирманың атауына оның негізін қалаушы немесе меншік иесінің тегі беріледі. Қазақстанда мынадай ұйымдық-құқықтық нысан негізінде жеке компаниялар құрылуы мүмкін: серіктестік немесе қоғам.

Басқа елдердің заңнамасында
---------------------------

**Жеке компания** (ағылш. *Privately held company*, исп. *Empresa privada*, укр. Приватна компанія) — кәсіпорын, мемлекеттік капиталдың қатысуынсыз жеке тұлғалармен негізделген, ол мүшелерінің санымен шектелген және өз акцияларын көпшілік жазылуын жариялауға құқысы жоқ.

Мысалы, Украина заңнамасында **жеке акционерлік қоғам** (ЧАО, укр. приватне акціонерне товариство, ПрАТ) — бұрыннан бар 1991 жылдан 2009/10 жылға дейін болған украиналық ЖАҚ (укр. закрите акціонерне товариство, ЗАТ) екі ұйымдық-құқықтық нысандардың бірі. ЧАО акционерлерінің саны 100 адамнан аспауы тиіс. Сондай-ақ, укр. публічне акціонерне товариство (ПАТ) бетін қараңыз.

Ескертпелер
-----------

1. ↑  Жеке компания.
2. ↑  Жеке компания
3. 1 2 3 4  *Юнусовтан Р. М.* Курс микроэкономика. Учебник для вузов. — М.: Баспа тобы "Норма–Инфра-М", 1998. — С. 187-188.
4. ↑  Деректер базасы "Заңдар Украина". Заң України "Про акціонерні товариства"редакциясы от 08.04.2012 ж.

Сондай-ақ
---------

* Жеке меншік
* Қоғамдық компания
Атырауда мұз сарайының құрылысы 2008 жылы қазан айында басталды. Ол 2009 жылы маусымда тапсырылды.

Атырау. Мұз айдыны сарайы
Нысанның құны 1,5 млрд теңгеге бағаланып отыр. Мұз айдынының жобасы алматы жобалаушыларымен дайындалған.

Мұз айдынының жалпы көлемі 6 мың шаршы метрді құрайтын болады. Ғимараттың негізгі бөлігінде ауқымы 61 де 30 шаршы метрге жететін 800 көрерменге арналған зал және мұз айдыны орналасты.

"Қосымша бөліктер спортсмендер мен көрермендерге қызмет көрсету бөлмелерінен құралады. Онда киім-ауыстыру, шайыну бөлмелері, медициналық, баптаушылар, қазылар бөлмелері салынады. Сонымен қатар, ғимараттың бірінші және екінші қабатында фойелер, 40 орынға лайықты асхана, бильярдтық зал жұмыс істейтін болады ", - деп хабарлады облыстық құрылыс департаментінде.

Атырауда алғаш рет "Бейбарыс" хоккей командасы құрылып, олар биыл алғаш рет Қазақстан чемпионатына қатысып, өнер көрсетеді. Қазірдің өзінде мәнерлеп сырғанаудан спортшылар дайындығы басталды. "Халық қаһарманы" Х.Доспанова атындағы мұз айдыны сарайы маңында болашақта спорт қалашығы бой көтереді.
«**Екі мың ярдқа көзқарас**», немесе бос кеңістікке көзқарас - шайқас барысында психикалық жарақат алған сарбаздарда жиі кезігетін фокуссыз көзқарас. Психикалық жарақаттардың басқа түрлерінде де кезігеді. Посттравматикалық стресстік бұзылуы болып саналады. Шошынған көзқарас мидың тым ауыр жағдайдан шеттенуге тырысуымен байланысты.

**Атауы**
Америкада басыннан психикалық ауыр жағдайды кешірген сарбаздың бұл жағдайын «екі мың ярдқа көзқарас»(англ. two-thousand-yard stare) деп атаған. Бұл атау «Life» журналында жарияланған атақты суретші, әскери корреспондент және тарихшы Томас Лидің суретіне байланысты аталған. 
Суретшінің айтуы бойынша:

«Мен осындай шошынған көзқараспен отырған адамдарды көргенмін. Осындай жағдай өзімнің басымнан да өткен. Қатып қалғандай сезінесің, және бұлшық еттерің мүлдем тыңдамайды, күлгіңіз келсе, немесе кез келген басқандай эмоция көрсеткіңіз келсе де, немесе бір сөз болсын айтқыңыз келсе де»

1965 жылы Вьетнамдағы соғысқа келген капрал Джо Хоул(англ. Joe Houle) өзінің жаңа командасындағы сарбаздарда мүлдем эмоция көрмегенін айтады, олардың ішінен бүкіл өмірін тартып алып кеткендей. Осындай көзқарас «екі мың ярдқа көзқарас» деп аталатынын естігенде, Джо:

«Бірінші досыңды шайқаста жоғалтқаннан кейін бұл шындықтан шеттелу жақсырақ болушы еді(After I lost my first friend, I felt it was best to be detached.)»- деп жауап қатты.
**Қаршыл шүйгіншөп** (лат. *Valeriana chionophila*) – ұшқаттар тұқымдасына жататын түсініксіз түр (популяциясының саны мен жағдайы толық зерттелмеген). Қазақстан Қызыл кітабынің екінші басылымына енгізу ұсынылған болатын. Анда-санда, бірақ Солтүстік және Батыс Тянь-Шаньда, Қаратау, Шу-Шле тауларында және Бетпақдала шөлінің оңтүстігінде кең таралған. Қазақстан жерінен тыс Тянь-Шань тауынан басқа, Памир-Алай тауларында кездеседі. Ерте гүлдейтін сәнді түр, шағыл тасты және ұсақ топырақты беткейлерде жазықтықтан субальпі белдеуіне дейін өседі.

Дереккөздер
-----------

* ISBN 9965-24-750-1

↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
Платон
**Биосаясат** — саясаттану ғылымының бір саласы. Ол адамның саяси іс-әрекеттеріне баға беру үшін биология ғылымының мәліметтерін, ұғымдары мен әдістерін пайдаланады. Биосаяси факторларға ежелгі грек ойшылдары Платон, Аристотель ерекше мән беріп, саяси өмірге биологиялық жәйттер тікелей әсер етеді, яки *"кейбір адамдар — жаратылысынан құлдар"* деп пайымдаған. Кейін осы идеяны Никколо Макиавелли, Т. Гоббс, Джон Локк дамытқан. П.Корнин, Р.Мастерс, П.Майер, З.Фрейд, т.б. ғалымдар да ұстанды.

Аристотель
Биосаясат әлеуметтік және саяси белсенділіктің барлық түрі жеке адамның генетикалық ерекшеліктеріне байланысты айқындалады деп санайды. Яғни саяси өмірдегі басқыншылық, зорлық-зомбылық жасау, мінез-құлықты үйлестіру, т.с.с. құбылыстардың себебін осы тұрғыдан түсіндіреді. Осы көзқарасты жақтаушылардың айтуынша, топ бастап, ел басқаратын адамның денсаулығы жақсы, күш-қайраты кемел, жігері мол, өң-келбеті келісті, т.с.с. болуға тиіс. Олар адамзат қоғамындағы белгілі тұлғаларды сипаттаған кезде осы нышандарды негізге алады. Биосаясат теориясы бойынша жалпы биология заңдылықтарға сүйенгенде ғана адамдардың саяси іс-әрекеттерін терең де толық зерттеу мүмкін болмақ.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
**IMessage** лездік хабар алмасу бағдарламасы, Apple әзірлеген қолданылуы тегін Messages құрамына енгізілген iOS 5  және OS X Mountain Lionнан бастап жұмыс істейді. Бұны Эндрю Виррос әзірленді.

23 қазанда, 2012 жылы, Apple бас директоры, Тим Кук олардың серверлерінен iMessage-ді пайдаланып пайдаланушылар секундына 28000 хабарлардың мөлшерінде 300 млрд хабарлар жібергенін мәлімдеді.

Бұл хабар алмасу алаңында нүкте-нүкте шифрлауы бар, бұл ешқандай сыртқылар эмитенттен ақпаратты алуы мүмкін емес екенін білдіреді, және мәтіндік хабарламаларды Apple құрылғыларынан тыс нәрсеге түрлендіретін қабылдағыштарды қоспағанда бір жағдайды, мысалы, iPad үшін iPhone-нан хабар жазған кезінде.

Тарихы
------

* iMessage технологиясы және қызметі Скот Форстоллмен 6 маусым 2011 жылы WWDC-2011 әзірлеушілер конференциясында жарияланды.
* iOS 5.0 нұсасында (12.10.2011) Apple Messages қосымшасын қосты, ол осы технологияның бүкіл мүмкіндіктерін іске асырды.
* 16 ақпан 2012 жылы Apple жаңа OS X Messages қосымшасын, iChat қосымшасы алмастыратынын жарияларды және OS X Mountain Lion бөлшегіне айналады. OS X Mountain Lion iMessages бар ресми 25 шілде 2012 жылы шықты.

Мүмкіндіктері
-------------

iMessage пайдаланушыларға басқа iOS немесе OS X пайдаланушыларына мәтіндік хабарлама, фотосуреттер, видео, контакт туралы ақпарат және Wi-Fi немесе 3G/4G желілері арқылы топтатырып хабарлама жіберуге/қабылдауға мүмкіндік береді, осылайша, 3G желісі арқылы жіберлетін стандартты SMS хабарламаларының орнын алмастырады.

Технология
----------

Сондақ-ақ,
----------

* Apple Push Notification Service

Дереккөздер
-----------

1. ↑  iOS 5 - See new features included in iOS 5. Басты дереккөзінен мұрағатталған url. Тексерілді, 10 de octubre de 2011.
2. ↑  OS X Mountain Lion - Inspired by iPad. Made for the Mac.. Тексерілді, 18 de febrero de 2012.
3. ↑  iMessage Lead Developer Leaves Apple. Тексерілді, 9 de mayo de 2014.
4. ↑  *Zach Epstein* Apple Kicks Off iPad Mini Event: 3 Million New iPods Sold, iOS 6 Now On 200 Million Devices (23 de octubre de 2012). Тексерілді, 17 de febrero de 2013.
5. ↑  *IIEMD, Instituto Internacional Español de Marketing Digital* QUÉ ES IMESSAGE, DEFINICIÓN Y NOTICIAS (Español) (26 de octubre de 2016). Тексерілді, 7 de noviembre de 2016.
**Пионер газ кен орны** — Оңтүстік Маңғыстау ойысының Өзен-Жетібай антиклин өңіріндегі газ кен орны. Жаңаөзен қаласының батысында 30 км жерде орналасқан. 1985 жылы ашылған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Құрылым өлшемдері 7x2 км, солтүстік-батысқа созылған, солтүстігінен бұзылыспен шектелген брахиантиклин. Газ жатыны доломиттерден, туфты құмтастардың қабатшаларын кіріктіретін доломиттенген әктастардан құралған ортаңғы триас шөгінділеріннен орын алған.

Жатыс сипаты
------------

Жатын қойнауқаттық, тектоникалық және литологиялық тұрғыдан қалқаланған. Жарықшақты жинауыштарының ашық кеуектілігі 0,85, газға қаныққандығы 85%. Өнімді горизонттардың жатыс тереңдігі 4074 м, су-мұнай жапсарының абсолют белгісі -4088 м. Жатынның биіктігі 170 м, горизонттың жалпы және тиімді қалыңдығы 30 м, газға қаныққан қалыңдығы 24,7 м, қысымы 50,4 МПа. 15 мм-лік штуцердегі газдың шығымы 38 мың м3/тәу, конденсаттікі 11 м3/тәу.

Құрамы
------

Газ құрамында метан (83,6%), ауыр көмірсутектер (16,2%-ға дейін), азот (0,2%), көмірқышқыл газы (0,2%) бар. Тұрақты конденсаттың бастапқы мөлшері 22,76 г/м3, оның тығыздыгы 762 кг/м3. Кондесат құрамында 11,3% парафин бар. Сульфат-натрийлі типті қойнауқаттық суының тығыздығы 1012 кг/м3, минералдылығы 24,84 г/л, аз мөлшерде йод, бор, бром, стронций бар. Кен орнында жұмыс 1987 жылдан бері тоқтатылған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Жоғарғы Көксу қорықшасы** – Жетісу өңірін мекендейтін аңдар мен құстарды қорғау, көбейту мақсатымен 1980 жылы құрылған республикалық мәні бар зоологиялық қорықша.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысының Панфилов және Кербұлақ аудандарында орналасқан. Аумағы 240 мың га.

Жер бедері
----------

Қорықша Көксу, Қорғас, Үлкен Өсек және Кіші Өсек өзендерінің бастауындағы Жетісу Алатауының (Жоңғар Алатауының) Тоқсанбай жотасының орталық бөлігін алып жатыр. Жер бедері биік және аласа таулы болып келеді. Теңіз деңгейінен 2500 м биіктіктегі қылқан жапырақты (майқарағай және шырша) орман белдеуі одан жоғары бетегелі дала белдеуіне, субальпілік және альпілік шалғынға ұласады.

Фаунасы
-------

Қорықшада барыс, арқар, марал, жабайы шошқа, елік, сілеусін, ақ қоян, ақ тиін, сұр суыр, қарабауыр ұлар, сақалтай, бүркіт мекендейді; сирек кездесетін және жойылып бара жатқан, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген жануарлардың 8 түрі (Жетісу аяқтыбалығы, барыс, т.б.) бар. Қорықшада аң аулауға, құс атуға тыйым салынған, қорғауға алынған жануарлардың тіршілігіне бөгет жасауға, өсімдіктерді өртеуге, сондай-ақ әр түрлі уландырғыш заттарды қолдануға рұқсат етілмейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
*Басқа мағыналар үшін Жыланды деген бетті қараңыз.*
**Жыланды** – Аягөз алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы жерімен ағады.

Бастауы
-------

Бастауын Көшкентал ауылының оңтүстігіндегі бұлақтардан алып, Аягөз өзенінің саласы – Таңсық өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 27 км. Шағын 54 саласы бар. Өзеннің орта арнасының жағалауы тіктеу, Таңсық өзенінің сағасында жайпақ келген. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын кезінде сағасында жайылма пайда болады. Жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады. Жайылмасы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады. Өзен бойында кішігірім бөген бар.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
*Басқа мағыналар үшін Жыланды деген бетті қараңыз.*
**Жыланды** – Тарбағатай жотасының солтүстігінде, Базар өзенінің аңғарындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттiк биіктігі 1527 м. Оңтүстіктен солтүстікке қарай 4 км-ге созыла орналасқан, енді жері 2 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Палеозойдың шөгінді тақтатас, әктастарынан, девонның құмтасты шөгінділерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Өсімдік және жануарлар дүниесі жағынан Тарбағатайға ұқсас. Етегіндегі шөлейтте жусан, бетеге, тауаралық аңғарда тау шалғыны, тобылғы өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Жыланды кен орындары тобы**, Жезқазған кенішінін солтүстігінде 30-45 км жерде орналасқан. Жыланды тобының құрамына Итауыз,
Батыс Сарыоба, Шығыс Сарыоба және қыпшақбай кен орындары кіреді. Осы кен орындарынын бәрі Жезқазған жүйесіне жататын бірыңғай
кешенді тұнба тектестігімен өзара байланысты.
Ілеспе қоспалардың құрамында күміс, рений, күкірт пен селен кездеседі. Рений Жылаңды кен орнынын
тұрақты серігі болып табылады. Ол мыс сульфидтерімен байланысты және кен
бойыңда Жезқазған минералы түрінде шоғырланған.
Жыланды кен орны тобының геологиялық және
кен-техникалық сипаттамасы көбінесе Жезқазған
кен орындарынын сипаттамасына ұқсас келеді. Кен
мен тау жынысының көлемді массасы текше метрде 2,6 т-ға тең. Кендегі күкірттің құрамы 2%-дан
темен, бұл онын өздігінен тұтануына мүмкіндік
бермейді. Кремнезем құрамы 60-73%. Кен ментау
жынысы радиациялық жағынан қауіпті емес.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Кантата** (*итальянша cantata, латынша canto – ән айту, ән салу*) – жеке әншілер мен хор, оркестр үшін лирика-эпикалық, салтанатты мазмұнда жазылған тұтас мазмұнды ірі вокалдық-симфониялық шығарма. 

Кантата тек хорға ғана немесе оркестрге қосылып орындайтын жеке әншілерге де арналып жазылады. Әдетте ол оркестрлік эпизодтар, ариялар, речитативтер арқылы баяндалады. Шығарманың құрылысы және орындаушылар құрамы жағынан Кантата оратория жанрымен ұласады. Кантатаның ораторияға қарағанда лирикалық жағы басым келеді. Кантата 17 ғасырда Италияда лирикалық ән салу түрінде пайда болды. Ол кейін шағын камералық операға (композиторлар Дж.Кариссими, А.Страделла, А.Скарлатти, т.б.) ұласты. Камералық Кантатамен қатар хор Кантатасы және діни (шіркеулік) Кантаталар өріс алды. Діни және сарай Кантатасының үздік үлгісін композитор И.С. Йоганн Себастиан Бах шығарды. Ресейде алғашқы Кантата 18 ғасырда жарық көрді. Оның классикалық түрін 19 – 20 ғасырларда П.И. Чайковский ("Мәскеу"), Н.А. Римский-Корсаков ("Гомерден" атты премодия-кантатасы),С.И. Танеев ("Иоанн Дамаскин"), С.В. Рахманинов ("Көктем") жазды. Батыс пен орыс музыкасында той-думанға арналған Кантаталар (Ф.Мендельсон-Бартольдидің "Мерекелік әні") кеңінен дамыды. Кантата жанры Қазақстан композиторлары шығармадан да кең орын алды. Оның идеялық мазмұны тереңдеп, музыкалық бейнелерінің нақыш-бояулары байи түсті. 

1947 жылыЕ.Г. Брусиловскийдің "Советтік Қазақстан" атты тұңғыш Кантатасы жарық көрді. Бұдан кейін бұл жанрда Қ.Мусин ("Тың жер туралы кантата"), Е.Рахмадиев ("Айастан"), С.Мұхамеджанов ("Отаным менің", "Жыл мезгілі", "Салтанатты кантата"), Б.С. Жұманиязов ("Жер", "Отан салтанаты", "Достық"), Ғ.А. Жұбанова ("Мұхтар Әуезов туралы аңыз"), Н.Меңдіғалиев ("Дала комиссары"), М.Сағатов("Ақын әні кантатасы", "Мереке кантатасы", "Достық отаны"), Т.Ш. Қажығалиев ("Ұлы достық"), т.б. елеулі еңбек етті.[1]

Дереккөздер:
------------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Біздің заманымыздан бұрынғы І мыңжылдықта қалыптасқан ғұндар (хунну) тайпасы біздің заманымыздан бұрынғы ІІІ ғасырдың соңына қарай бірігіп, қуатты əскері бар көшпелілер империясын құрған. Біздің заманымыздан бұрынғы 205 жылдан қаған тағына Мөде отырады. Мөде билік еткен тұста жауынгер ғұндар көршілеріне жиі шабуыл жасап, күйрете соққы беріп тұрады. Ғұндардан сескенген қытайлықтар шапқыншылыққа тойтарыс беру үшін Ұлы Қытай қорғанын салғызады. Ғұндарды Мөде тəңірқұт, ал Қытайды Хань əулетінен Гаоцзу билеген кезеңде Пиньчен қаласы тұсында ірі шайқас болады. Қытай билеушісі ғұндарға қарсы 320 мың əскерін аттандырады.Бірақ дарынды қолбасшы Мөде қытайларды алдап қақпанға түсіреді. Ұрыс кезінде Мөде əскерінің бір бөлігі қаша жөнеледі. Жеңіске сенімді болған қытайлықтар олардың іздеріне түседі. Бірақ Мөденің есепсіз əскері Бей Дин тауының етегінде оларды қоршап алады. Қоршауды бұза алмаған қытай əскері суық пен аштықтан өле бастайды. Өз əскерін құтқару үшін Гаоцзу Мөдемен татулық келісіміне қол қояды. Ол Мөдеге өз қызын қалыңдыққа беріп, жібек мата, азық-түлік, киім-кешек түрінде мол салық төлейді. Бұл қытайлықтар үшін қорлық еді. Осылайша, ғұндар Қытайды ойсырата жеңеді.

Дереккөздер
-----------

«Сен білесін бе?» энциклопедиясы. Автор: Райымбеков Қ.Ж. Байғабылова Қ.Т.
*Басқа мағыналар үшін Жыланды деген бетті қараңыз.*
**Жыланды** – Қараүңгір тауларының солтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттiк биіктігі 760 м. Дөңгелек пішінді келген таудың ұзындығы мен ені 2,5 км шамасында. Аласа келген тау беткейлері көлбеуленіп, төңірегіндегі жазық даламен ұласып кетеді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы төменгі және орта палеогеннің жанартаутекті шөгінділерінен, құмтас, тақтатас, т.б. тау жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Беткейлері мен етегінде бетеге, қоңырбас, қылқан, боз, т.б. шөптесіндер өскен. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Жыланды деген бетті қараңыз.*
**Жыланды** – Сор көлінің оңтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Баянауыл ауданы Керегетас қонысының оңтүстік-батысында 2 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттiк биіктігі 584 км. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Беткейлері жайпақтау, оқшауланған тау массиві.

Геологиялық орны
----------------

Жоғарғы кембрий кезеңінің шөгінділерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Бозғылт топырақ жамылғысында жусан, боз, селеу, бетеге, бұталы өсімдіктер өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Вомбат** (лат. *Vombatus ursinus*) – қалталыларға жататын кең пейілді томпиған сүтқоректі.

Бүкіл қалталардың ішінде тек соның екі өткір тісі бар, олар кеміргіштерге ұқсатып кетеді. Аяқтарында күрекке ұқсастырнақтары болады, онымен ұзын дәліздері бар 40 м жететін інді қазады. Арқасынан төмендеу артқы жағында өзгеше бір қалқаны бар, ол вомбатты жауларынан қорғайды. Ол қой секілді басымен сүзіп қорғанады. Шөпті,жас ағаш қабықтарын, саңыраауқұлақтарды қорек етеді. Ол әсіресе шалғынды қияқты ерекше жақсы көреді, анасы оны дүниедегі ең сүйіктісі болғандықтан, тамақты тауып береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Taggart, D. Martin, R. & Menkhorst, P. (2008). *Vombatus ursinus*. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 28 желтоқсан 2008.
2. ↑  Жануарлар әлемінің үлкен атласы,«Алматыкітап» баспасы. 2000 жыл ISBN 2078-6727
**Қалкен Мәкенбаев** (1924 - 2010), Ақтоғай ауданы, Қызыларай кеңшарында туған. Арғын тайпасы Қаракесек руы Қарашор атасынан шыққан. Алматыдағы Жоғарғы партия мектебін бітірген. 1942-43 ж. ҰОС-на катысқан. Сталинградты қорғау жолындағы шайкаста ауыр жараланын, елге оралған. 1943-1950 ж. мектеп директоры, 1950-1973 ж. ж. партия-кеңес жауапты қызметтерін атқарды. 1973-1985 ж. -Жезқазған облысы Мәдениет басқармасының бастығы. 1992-97 ж. облысы әкімі жанындағы ақсақалдар кенесінің төрағасы, 1997 жылдан бастап осы күнге дейін Қарағанаы облысы соғыс және еңбек а.рдагерлері Кеңесі төрағасының орынбасары. І-ші дәрежелі «Отан соғысы» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Ұлытау, Ақтоғай ауданы және Жезқазған қаласының құрметті азаматы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 14 қаңтардың 2020 жылы.
2. ↑
3. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Атырау машина жасау зауыты**, 1918 жылдың аяғында су және темір жол көліктеріне қызмет жасау үшін Атырауда механикалық шеберхана құрылды. 

1922 жылдан бастап, шеберхана мұнай құрал жабдықтарының қосалқы бөлшектерін шығару мен жөндеуге қайта мамандандырылды да, «Ембімұнай» комбинатының қарамағына берілді. Ұлы Отан соғысы басталғанда Атырауға Донбастан көшіп келген Петровский атындағы машина жасау зауыты осы шеберхана негізінде калыптасқан жөндеу-механикалық зауытымен қосылып, бүгінгі машина жасау кәсіпорнына айналды. Петровский атындағы машина жасау зауыты — мұнай кәсіпшілігіне және геологиялық барлау жұмыстарына қажетті аспаптар мен қосалқы бөлшектерді, насостар, балшық араластыратын машиналар, тракторлардың қосалқы бөлшектерін т.б. шығаратын ірі кәсіпорын. 

Зауыт 1921 ж. "Ембімұнай" тресінің мех. шеберханасы негізінде мех. зауыт болып құрылған. 1941 ж. қазан айында Донбастан көшірілген Петровский атындағы зауытпен біріктірілді. Зауытта токарлық станоктар, 8 шпиндельді оймалауыш, жартылай автоматты станоктар, сегментті араларды қайрайтын жартылай автоматтар, жоғары өнімді престер т.б. жабдықтар өндіру игерілген. 

1985 жылдан бастап автоматтандырылған желілер, металл өңдеудің қазіргі заманғы технологиялары (престеу, қалыптау, автоматты түрде пісіру, металдарды дайындау мен дәл пішу тәсілі) енгізілді. Зауытта 1995 жылдан бастап еліміздің мұнай өнеркәсібіне қажетті құрал-саймандарды шығару қолға алынды.Шикізат ретінде зауыт әр түрлі болат, шойын, түсті қорытпаларды пайдаланады. Металл зауытқа әр түрлі металлургиялық кәсіпорындардан, оның ішінде Қарағандыдан түседі. Зауыт өнімі негізінен Атырау және Маңғыстаудың мұнай кәсіпшіліктерінің мұқтаждарын қамтамасыз етуге кетеді. 

Зауыт 1993 жылы мұнай жабдықтарын шығаратын акционерлік қоғамға айналып «Заман» ЖШС-не берілді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1
**Атырау облыстық мемлекеттік архиві** — тарихи құжаттар сақталған облыстық мекеме. 1928 ж. округтық архив болып құрылған.

Тарихы
------

Алғашқы округтік мұрағат бюросы Гурьев округтік халыққа білім беру бөлімі жанынан ашылды. Мекемелердің құжаттық материалдарды жинақтап және оларды сақталуын қамтамасыз ету мақсатында құрылған мұрағаттық бюроның штатында екі ақ қызметкер: меңгеруші және мұрағатшы қызмет жасады.

1930 жылдың 23 шілдесіндегі қаулысымен Бүкіл Одақтық Орталық Атқару комитеті округтерді жоюына байланысты Гурьев округі таратылып, аудандық құрылымдар енгізілді. 1930 жылдың тамызында округ жойылып, аудандық құрылымдардың енуіне байланысты республиканың орталыққа бағынған қалалық мұрағат негізінде округтік мұрағат бөлімшесі болып қайта құрылды. Батыс Қазақстан мұрағаты қорының, округ жойылғанға дейінгі жиналған құжаттар қайтарылып берілді. 
Қазақ АКСР-і Орталық архиві Орал бөлімшесі (1931), қайтадан округтік архив (1933), 1938 жылдан бастап Гурьев облысы мемлекеттік архиві аталды.

Мұрағат қорына шолу
-------------------

1938 жылы төмендегі аудандардағы сақталған қорлардағы бірліктер саны төмендегідей болды:

* 1. Теңіз ауданында 2551 сақтау бірлігі;
* 2. Мақат ауданында 316 сақтау бірлігі;
* 3. Есбол ауданында 546 сақтау бірлігі;
* 4. Бақсай ауданында 157 сақтау бірлігі.

Осы аталған 4 аудандық мұрағатта 14 қор болған. 
Алғашқы облыстық мемлекеттік мұрағат құрылған кезде облыстың және округтік атқару комитетінің басшылық құжаттары, мекемелердің жұмыс жөніндегі есептері, отырыстар хаттамалары, аудандастыру, санақ жұмыстарының құжаттары, ашаршылыққа ұшырағандарға, кедейлерге, қызыл әскер жанұяларына көмектесу, сайлау жұмыстарының құжаттары, уездік, округтік, денсаулық сақтау, еңбек бөлімі мен білім беру бөлімінің құжаттары қабылданған. Сөйтіп, мұрағатта жиналған негізгі қорлар саны 7924, сақтау бірлігін құрайтын 24 қор құжаттарына жетті.

1973 жылы Маңғыстау облысының құрылуына байланысты Таушық бөлімшесі бөлініп 1068 қор құжаты шығарылды. 2000 жылы облыстық мұрағат ғимаратына күрделі жөндеу және қосымша құрылыс жүргізіліп қосымша 2 құжаттар қоймасы, оқу және көрме залдары, 5 жұмыс бөлмелері іске қосылды.

Мұрағатта Адай, Гурьев, Маңғыстау уездік ревкомдарының, кеңестердің жергілікті атқару комиттерінің, мемлекеттік, қоғамдық, кооператвтік ұйымдардың, кәсіподақтарының, өндіріс кәсіпорындарының, құрылыс мекемелерінің, ұжымшарлардың, кеңшарлардың, оқу орындарының, денсаулық сақтау, мәдениет орындарының, өлкенің көрнекті азаматтарының жеке қорлары сақталған. Республикалық мәні бар ірі кәсіпорында — "Ембімұнай", «Қазақстанмұнай» бірлестіктері, Орал — Каспий балық тресі және т.б. туралы деректер молынан жинақталған. 1992 ж. Атырау облыстық мемлекеттік архивінің құрамына бұрынғы Гурьев облыстық партия архивінің құжаттары алынды. Құжаттар хронологиясы 1917 жылдан басталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Архив туралы
2. ↑   Мұрағатталған 24 шілденің 2020 жылы. АТЫРАУ ОБЛЫСТЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК АРХИВ
**Атырау инженерлік-гуманитарлық институты** — күндізгі және сырттай оқыту формалары бойынша қазақ және орыс тілдерінде 17 мамандық бойынша жоғары-кәсіптік мамандар (бакалавриат) даярлайтын жоғары оқу орны.
Институт инновациялық бағдарламаларды сәтті іске асырағаны үшін 2004 жылы Еуропа кәсіпкер қауымдастығының «INSAM» алтын медалімен (Женева, 2005 ж), Халықаралық «Алтын Құйма» (CBS Consult, Мәскеу, 2007) марапатталды.

Мамандықтар:

* 5В070200 - Автоматтандыру және басқару;
* 5В070800 - Мұнай-газ ісі;
* 5В071900 - Радиотехника, электроника және телекоммуникациялар;
* 5В072900 - Құрылыс;
* 5В073200 - Стандарттау, метрология және сертификаттау;
* 5В050600 – Экономика;
* 5В050900 - Қаржы;
* 5В011900 - Шетел тілі: екі шет тілі;
* 5В030400 - Кеден ісі;
* 5В060200 -Информатика.
* В16 -Қазақ тілі
* В17 -Орыс тілі
* В44 -Менеджмент
* В45 -Есеп және аудит
* В49 -Құқықтану
* В60 -Органикалық заттардың химиялық технологиясы
* В62 -Электроэнергетика

Атырау инженерлік-гуманитарлық институтының мақсаты экономиканың әр түрлі салаларында, инженерлік және педагогикалық білім беруде, қазіргі заманғы үздіксіз дамып келе жатқан оқыту жүйесі негізінде жоғары білікті, бәсекеге қабілетті мамандарды даярлау болып табылады. Институтта құрылған жүйе төрт негізгі бағыттарда жоғары көрсеткіштерге қол жеткізу және қолдау мақсатында адамдарды, үрдістер мен өндірістік құрылымды біріктіреді: ұйымдастыру-әдістемелік, оқу-әдістемелік, ғылыми-зерттеу, тәрбиелік. Мұндай ұйымдық база институттың көп қырлы қызметін жоспарлы дамытуға және жетілдіруге ықпал етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Атырау инженерлік-гуманитарлық институты
2. ↑   Атырау инженерлік-гуманитарлық институты