recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
The Cure (2008)
**The Cure** – британдық рок тобы. 1976 жылы Кроулиде (ағылшынша Crawley, Суссекс, Англия) құрылған. Топ құрылғаннан бері құрамы бірнеше рет ауысқан. Тек Роберт Смит қана топтың жалғыз тұрақты қатысушысы. Ол – гитарист, сазгер, фронтмен және вокалист. Алғашқы дебюті – «Killing an Arab». Туындылары Three Imaginary Boys (1979) альбомы, Pornography шығарылымы, «Let’s Go to Bed» (1982) синглі болып табылады. «Lovesong», «Just Like Heaven» және «Friday I’m in Love» Billboard Hot 100-ге енеді. 30 жылдан астам уақыт ішінде бұл топ 30 студиялық альбомын және 39 сингл шығарған..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Lee, Steve.* Move Day 2: The Cure interview.  ManchesterEveningNews.co.uk (8 шілде 2004). Басты дереккөзінен мұрағатталған 31 тамыз 2011. Тексерілді, 31 наурыз 2007.
**Багрицкий** *( шын фамилиясы – Дзюбин)* **Эдуард Георгиевич** *(3.11.1895, Одесса, - 16.2.1934, Москва)* – орыс совет ақыны. 

Алғашқы шығармалары 1915 жылы Одесса альманахтарында басылды. 1919 жылы ВЦИК атындағы Ерекше партизан отрядтарының жауынгері болды. Багрицкий жырларының *(«Азаттық», «Қызыл Армия», «Бірінші май»)* негізгі арқауы – еңбек адамдары, сов. жауынгері. «Жеңімпаздар» *(1932)*, «Соңғы түн» *(1932)* жинақтарында жаңа өмірді, оны орнатып жатқан жаңа сов. адамдарын зор шабытпен жырлады. Багрицкийдің ірі шығармашыларының бірі – «Опанас туралы ой » *(1926)* поэмасы. Бұл – халық поэзиясының сарынымен жазылған революция ісіне адалдықты бейнелейтін көп ұлтты сов. әдебиетіндегі елеулі туынды.

Шығармалары
-----------

"Азаттық", "Қызыл Армия", "Бірінші май", "Жеңімпаздар" (1932), "Соңғы түн" (1932), "Опанас туралы ой" (1926), "Пионер қыздың ажалы" (1932), "Көктем, ветеринар және мен" (1932), "Вмешательство поэта", "ТВС", "Стихи о себе" (1929), "Трясина", "Көктем", "Папиросный корбок", "Контрабандисты" (1927), "От черного хлеба и верной жены" (1926), "Арбуз", "Возвращение", "О Пушкине" (1924), "Күз", "Ақпан" (1923), "Кептерлер" (1922), "Баллада о нежной даме" (1919), "Словяне", "Түн", "Птицелов", "Гимн Маяковскому" (1915).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  Ілияс Жансүгіров: Энциклопедия. Алматы. «Кітап» баспасы 2019. 77-бет.
"Мұстапаның Қожық ауылын өртеп жібергені болыс-билердің ойына сол дәстүрді түсірді" (Ғ. Мүсірепов). Халықта пәле шыққан, қырсық шалған, мысалы, оба, тырысқақ, сүзек тағы басқа жұқпалы аурулар пайда болған, топалаң сияқты мал індеті жайлаған жерлерді әдейі өртеп жіберетін ырым бар. Мұндай қонысқа жыл бойы жақындамай, басқа жаққа көшіп кетеді. Сонымен бірге бүкіл елге зияны, зәбірі қатты батқан қарақшы, жауыз, қанішерлердің де үй-күйін, дүние-мүлкін өртетіп жіберетін қазақтың ескі заңы тағы бар. Мысалы, 19 ғасырда бүкіл Қостанай, Қызылжар елін қан қақсатқан Қожық қарақшыны қалың ел ұстатып, өзін Итжеккенге айдатып, үй-күйін, жайлауын түгел өртетіп жіберген. 

Қазақта қайырсыз дүние, киім, мүлік, үйді де өртеп жіберетін ғұрып болған. Мұны ел пәле-жаладан, ауыртпалықтан, ауру-сырқаудан құтылу үшін істеген. Ел ішінде "өрттің арты қайыр болады" деген сенім бар.
**Күшік** – Бұғылы және Жақсы Тағылы тауларының аралығындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Айғыржал аулының солтүстік шығысында 21 км жерде орналасқан. Күшік пен Қарақамыс өзендерінің суайрығында. Салыстырмалы биіктігі 70 м. Ең биік жері шамамен 800–820 м биіктікте. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Беткейі тіктеу, жер бедері бірнеше ұсақ қырқалы шоқылардан тұрады. Девонның альбитофир, порфирит, гранит жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Таудың қызғылт қоңыр топырағында бетеге аралас боз өседі. Беткейлері жайылымдық ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**«Ваккер»** (нем. *Fußballclub Wacker Innsbruck*) — Аустрия чемпионаттарында ойнайтын Инсбрук қаласындағы футбол клубы.

Тарихы
------

2002 жылы "Ваккер-Тироль" деген атаумен құрылды. Сол жылы жабылған "Тироль" клубының ізбасары болуға біраз талпынды, бірақ "Тироль" басшылары жемқорлықпен айыпталғандықтан, оған Аустрия футбол басшылығы рұқсат бермеді, осылайша ешқандай тарихсыз жеке жаңа клуб ретінде қалды, 1993-2002 жылдар арасындағы "Тирольдың" жетістіктерін иелене алмады. 

2007 жылы клуб атауы "Ваккер" боп өзгертілді. 

2004 жылы Бундеслигада ойнап, 6-шы орын алды. Бұл осы күнге дейінгі ең жоғары көрсеткіштері. Есесіне бірінші лигада үш рет жеңімпаз атанды: 2003/04, 2009/10, 2017/18

Сілтемелер
----------

*
Өрмекшінің торы
**Өрмекшінің торы** — салмақты көтеретін жіп-жіңішке жіптерден және осы жіптердің үстінен жүргізілген спираль тәріздес жабысқақ, ұстап алатын жіпшелерден және тордың жіптерін бір-біріне біріктіретін байланыс жіптерінен құралады. Кейбір буынаяқтылардың өрмек безі түзетін зат. Өрмек негізінен суда ерімейтін альбуминдердің, *ɑ-аланин*, глютамин қышқылының күрделі қосылыстарынан құралған протеид-фиброиннен тұрады. Өрмек жібек құрты жібіне ұқсас, ауада тез қатады, серпімді және жабысқақ келеді. Өрмектің алғашқы арқаулары жуанырақ, құрғақ, ал қорегін ұстайтын жеріндегі жіпшелері жіңішке, әрі жабысқақ келеді және ол ұзақ уақыт бойы кеппейді. Өрмекті өрмекшелердің кейбір түрі жемін ұстауға, тор құруға, жауынан жасырынатын баспана жасауға, жемін шырмауға, жұмыртқасына піллә жасауға қолданады.Бір тор құрау үшін, өрмекшінің денесінде тігін фабрикасы сияқты жұмыс атқаратын тарақтардың, химиялық элементтерді өңдейтін лабараторияның және басқа да көптеген өндіруші ағзаның болуы қажетті.

Барлық өрмекшінің денесінде, өте күшті қорыту секрециясын өндіретін мүшелер, ең сезімтал тербелістерді сезетін сезім мүшелері, у инъекциясын жасайтын мықты қысқыштар бар. Өрмекшілер, торларындағы тербелістерге қарсы өте сезгіш болып келеді. Өрмекшінің артқы екі аяғының міндеті – өндіріліп шығарылған жіпшелерді өру. Бұл аяқтарында жіпшелерді өруге қажетті ерекше тарақтары болады. Өрілетін жердің үсті жүздеген өру түтіктерімен жабылған. Осы түтіктердің көмегімен қарнындағы жібек бездерінен бөлінген сұйық жібек, дененің сыртына шығарылады да, жіпшелер күйінде өріледі.

Өрмекшілер торларын, ауламақшы болған жәндігінің көлеміне қарай өреді. Өрмекшілер өздері үшін өте қадірлі болған торларын әдетте таса жерлерде құрады. Мұның себебі – жануарлар немесе табиғат құбылысы тарапынан тордың бұзылуының алдын алу.

Түсініктемелер
--------------

* Большой энциклопедический словарь «Биология». — под ред. М. С. Гилярова, М.: Большая российская энциклопедия, 1998. ISBN 5-85270-252-8.
* Рупперт Э. Э. Фокс Р. С. Барнс Р. Д. Зоология беспозвоночных. Т. 3: Членистоногие. М. «Академия», 2008.
**Күшікжал** – Балқаш көлінің шығысындағы төбешікті-қырқалы құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Сарқан ауданы жерінде, Лепсі мен Ақсу өзендерінің төменгі ағысы аралығында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 420 м. Аумағы 800 км2. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай ұзындығы 56 – 60 км, ені 10 – 45 км. Қырқалы төбешіктердің биіктігі 2 – 20 м. Грунт сулары 1 – 30 м тереңдікте.

Өсімдігі
--------

Күшікжал құмы жусан, еркек шөп, теріскен, т.б. өсімдіктермен бекіген. Өзен жайылмасына таяу қамыс, құрақ, сортаң жерлерде сораң өсімдіктер өседі. Көктемде, қыста жайылым ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Эдремит** ( түр. *E dremit*, гректің Адрамитон Αδραμυτιον) – Түркиядағы Балыкесир иліндегі қала және аудан. .

Халық саны 12 835 мың адам (2009 жылғы халық санағының нәтижесі). Қаланың теңіз деңгейінен орташа биіктігі – 32 м. Қаладағы тарихи мұражайдағы археологиялық олжалармен бірге көне, құнсыз мылтықтардың жиынтығы сақталған. 1231 жылы селжұқтардың салған Курсунлу мешіті көне археологиялық ескерткіштер қатарына жатады. 

Эдремит шығанағының жағалауында Эолия кезіндегі көне Антандрос қаласының қираған орны бар. Қала теңіз жағалауынан 10 км қашықтықта орналасқан. 

Ида тауының орталық бөлігінде, Эдремит ауданының орталығында 21 300 га аумақты алып жатқан Каждаги ұлттық паркі орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Органикалық қосындылар** - Органикалық қосындылардың түрлері едәуір көп. Жоғарыда
сипатталған минерал заттар ішінде де осы органикалық қосындыларға жататын түрлері бар, мысалы, карбонаттар қатарындағы органикалық кальцит түрлері (маржан, ынжу-меруерттер,
«ақтана» садап заттар т. б.). Олардың бәрін біз химиялық құрамына қарай басқа тиісті топтарына бөлдік.
Екінші жағынан органикалық қосындылар табиғи жағдайда
кебінесе күрделі түрде кездеседі, яғни олардың көбісі химиялық бір тектес болмайды. Сол себепті оларды минералдар қатарына қоспай, тау жыныстары қатарына қосқ ан дұрыс. Мысалы,
мұнайлар, көмірлер, бор сияқ ты заттар органикалық болғанымен олар жеке минералдар емес, тау жыныстары, сондықтан
оларды кейінгі петрография бөлімінде қарастырамыз.
Сонымен, органикалық қосындылар көи, бірақ олардық барлығы жеке минерал заттар қатарында емес, химиялық қосындылар мен тау жыныстары қатарында болады. Бұл жерде тек мысал үшін бірлі-жарым минералды сипаттай кетейік. Солардың бірі янтарь.

Янтарь
------

Химиялық құрамы орта мөлшермен алғанда C12H20O. Қаттылығы 2, меншікті салмағы 1. Түсі әдемі жылтыр
сары. Электр тогын өткізбейді.
Жаратылысы органикалық — үштік дәуірдің қылтанды ағаштарының шәйірінен пайда болған (топырақ астына түсіп нығыздалып қатайған).
Янтарь электротехникада изолятор ретінде, көркемдік әшекейге қолданылады.
Янтарь кені Балтық теңізі жағаларында кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
**Кәбір Абдуллин** 1943 жылы 11 шілдеде Қытай Халық Республикасының Шағантоғай елді мекенінде туған. Семей педагогикалық институтының тіләдебиет факультетін тамамдаған.
Еңбек жолын мұғалімдіктен бастаған ол, әр жылдары кеңес атқару комитетінің төрағасы, шаруашылық кәсіподағының төрағасы, аудандық партия комитетінің нұсқаушысы болып жұмыс істеген. Кейіннен облыстық «Семей таңы» газетіне арнаулы тілшілікке ауысып, республикалық «Ара» журналында, араб әліппесімен шетелдік қандастарымызға арналып шығарылған «Біздің Отан», «Шалқар» газеттерінде қызмет еткен.
Ақынның әркез жазған өлеңжырлары мерзімді баспасөз беттерінде жарияланып тұрады. «Көңіл әуендері» атты ұжымдық жинаққа бір топ өлеңдері, «Күміс күйме» ұжымдық жинағына поэмасы енгізілген. «Алтын мүйіз ақ құлжа» атты жинағы жеке кітап болып 2004 жылы «Фолиант» баспасынан жарық көрген.

2007 жылы «Үш қиян» баспасынан «Құдірет» атты жыр жинағы шыққан.
**Бүріспе саңырауқұлақ** - қалпақшасының бетіндегі жемістік денелері қыртыстарында (апотеций) аскоспоралары жетілетін дискомицеттердің туысы. Түрлері ерте көктемде немесе күзде орманда өседі. Апотецийлерінде асклар мен парафизалардың (бедеу клетка) қатарласып жетілуінен түзілген гимений қабаты болады. Аскаларының арнайы қақпағы ашылып, аскоспоралары шашылып таралады. Жемістік денесінің қалған бөлімі жіпшумақтан тұрады. Жеуге жарайтын саңырауқұлақтар. Құрамындағы улы гельвелл қышқылы кептіргенде немесе қайнаған суда 5-7 минут ұстағанда ыдырап залалсызданады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі.
**Күшті әрекеттесу** (ағылш. *Strong interaction*, кейде **Күшті күш**, ағылш. *strong force*) адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында).

Күшті әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар "бүлтымен" қоршалған.

Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады.

Дереккөздер
-----------
*Mammillaria marksiana* кактусы, оның айқын бүртікшелері бар, әр бүртікшелер ұшынан шыбықшалар өскен.
**Бүртікше** (ағылш. *tubercle* - мағынасы 'кішкентай бүртік', латын тілінде 'кертпек') — анатомия бойынша, өсімдіктер мен жануарлардың ішкі-сыртқы органдарында кездесетін домалақ бұдыр, ұсақ бүртік, немесе қожырмақ өспе.

Өсімдіктерде
------------

Бүртікше негізінен қожыр секілді бұдыр болғанымен, бірақ ол өсімдіктер мен жануарлардың қай тұқымына қаратылғанына қарай біраз өзгеше мағынаға ие болады.

Белгілі орхидеялар мен кактустар туралы болғанда, ол еріншеде (Labellum) орналасқан дөңгелек түйін, кішкентай бүртік немесе қожырмақ өспені білдіреді. Олар сондай-ақ Подера ретінде белгілі. Бұршақ тұқымдасының кей мүшелері туралы сөз болғанда, тамырларда кездесетін қожырмақ асқынулары (the wart-like excrescences) айтылады.

Саңырауқұлақтарда
-----------------

Микологияда бүтікше саңырауқұлақты қалыптастырған топты гифаны (hyphae) көрсетеді.

Хайуанаттарда
-------------

Нудибранк *Теңіз лимоны*, арқасындағы сары бүртікшелер анық көрінген
Егер бүртікше Теңіз лимоны (Peltodoris nobilis) секілді белгілі бір нудибранкке (nudibranch) қатысты қолданылса, онда ол жануардың арқасындағы бүртікшелерді білдіреді. Нудибранктердегі бүртікшелер әртүрлі көрінеді: әр бүртікше дара, домалақ, конусты немесе бұрышты формада болады, немесе 2 не одан көп қабаттардың құрама формасында болады, бүртікшелер қосылып шоғырлы бүртікшелер қалыптастырады, тб.

Бүртікше өркешті киттің басы мен алдыңғы қапталынан байқалатын бүртікшелер сұйықтық динамикасындағы бүртікшелер әсерін көрсетіп, ескекшелері (flipper) бетіндегі сұйықтық ағынын жақсартуға көмектеседі.

Үйректұмсық Edmontosaurus annectens динозаврының қарын терісіндегі бүртікшелі қабыршақтар
Динозаврларда бүртікшелер тері қабыршақтарына қаратылатын жалпылық термин. Мысалы, үйректұмсық динозаврларда бүртікшелердің негізгі үш түрі байқалады: анық тәртібі жоқ ұсақ бүртікшелер (таған бүртікшелері); диаметрі 1см дейін баратын үлкенірек полигонды бүртікшелер (төсеніш бүртікшелері), олар таған бүртікшелері бойынша бөлініп, кластерлерге топтасады; және үшіншісі жарғақ (limpet) тәрізді конус қабыршақтар (scutes).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Leading-edge tubercles delay stall on humpback whale (Megaptera novaeangliae) flippers Мұрағатталған 24 ақпанның 2017 жылы. DS Miklosovic, MM Murray, LE Howle, FE Fish, Physics of Fluids (1994-present) 16 (5), L39-L42, 2004
2. ↑  *Lull Richard Swann* Hadrosaurian Dinosaurs of North America —  Geological Society of America, 1942. — P. 111–112.
**Күшілік хан** (1180 - 1218) - найман Таян ханның үлкен баласы әрі мұрагері, найман ханы.

Жаугершілік өмірі
-----------------

1204 жылы 15 шілдеде Шыңғыс хан әскерлері мен наймандар арасында болған "Наху Қон" шайқасы кезінде Күшілік жиырмадан жаңа асқан жігіт болатын. Рашид әд-Дин ел арасында "Күшілік хан жын - шайтандарды қосақтап саудырып, сүтінен қымыз ашытқан" деген аңыз тарағанын айтады. Осы шайқаста Таян хан бастаған 55 мың сарбазы бар найман қолы әскерт дайындығы күшті Шыңғыс хан әскеріне қарсы аттанады. Қадырғали Жалайырдың жазуына қарағанда, ұрыс кезінде Таян хан қайтыс болып, наймандар жағы жеңіліске ұшырайды. Найман жұртының ендігі тағдыры өзіне байланысты болған Күшілік хан Тамир өзені бойына бекініс салып, Шыңғыс хан қолына қарсылық көрсеткенімен, төтеп бере алмай кері шегінеді де, Кемчугтегі ағасы Бұйрық ханға барып қосылады. 1204 жылы Бұйрық хан Урунгу өзені бойында Шыңғыс хан әскерімен шайқаста қаза табады. 1205 жылы (сиыр жылы) Шыңғыс хан Кем асуын асып, Бұқтырма өзенінің бойында Күшілік хан мен меркіт Тоқта бектің біріккен әскерімен шайқасады. Тоқта бек қаза табады, ал Күшілік хан Бесбалық арқылы шегініп, Шу бойындағы Лиау (Ляо) патшалығының билеушісі Жилугуға келіп бас сауғалайды. Олардың одақтасуына "ағайыншылық" байланыс емес, екі елдің басына түскен тағдыр тауқіметі себепші болса керек. Күшілік хан атамекенінен айырылып, Жетісу асса, бұл кезде Лиау патшалығы да өзіне сенімді серіктес іздеп, қолдау күтіп отыр еді. Күшілік хан Жилугудің сеніміне еніп, Лиау патшалығының билігін өз қолына алды. Күшілік хан 1212 жылы Алтай жорығына аттанып, Алмалықты шапты, Қашқарды бағындырды. Шыңғыс хан сол жылы Тоғышар мерген бастаған үш мың атты жасақты қарақытай шекара шебіне орналастырып, Жебе бастаған 20 мың сарбазды Күшілік ханға қарсы аттандырған ("Моңғолдың құпия шежіресі"). 1218 жылы Жебе қолымен болған шайқаста Күшілік хан қаза табады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алтын Орда: Қазақ хандығы (I бөлім). Қазақстан балалар энциклопедиясы / Т. Жұмаханов, Б. Жұматаев, Т. Шаңбай. - Алматы: "Аруна" баспасы, 2007. - 224 бет, илл. ISBN 9965-26-042-7
**Көшбасшы** — көшті бастаушы әрі басқарушы. Қазақстанның Орт. және Бат. өңірлерінде көшпелі және жартылай көшпелі мал ш-на сай қазақ қауымы жиі-жиі қоныс аударып, көшіп-қонып өмір сүрген. Көшті жөн-жосықты жақсы білетін, жер-су жағдайымен жете таныс К. басқарған. 

Кейде ұзақ көш жолдарымен көшуге тура келіп, көптеген елді мекендерді басып өтетіндіктен К. болып ел мен жер тарихымен, жергілікті ру-тайпалардың әдет-ғұрыптарымен жақсы таныс, көпті көрген, көне көз адам тағайындалған. К. көштің бағдарын, уақытын, тәртібін ғана қадағалап қоймай, ру аралық қақтығыстарды болдырмайтын мәмілегер, бітімгер, саясаткер адам ретінде көш қауіпсіздігін қамтамасыз еткен. 20 ғ-дағы ірі саяси оқиғаларға байланысты К-лықтың мән-мағынасы өзгерді; қ. Лидер.
**Бүркітті тояттатып** ұстау түзде алған аңын немесе кездескен жемтікті тойғанынша жеп, жемсауы ауырлап, ұша алмай қалған құсты қолға түсіру тәсілі. Тояттатып ұстау жер мен желге байланысты: желді күні тойған құс самғап кетсе, таулы жерде ұстатпайды. Әбден бөгіп, сықия тойған құсты ұрымтал жерде атпен қуған кезде құс талпынғанымен жоғары көтеріліп самғай алмай, жер бауырлай ұшып, қайта-қайта қона береді. Шаршап, аузын аша әзер дем алып, жер сыза далбалақтап, бұта, шілікті тасалай жорғалап жүгірген кезінде жүйрік ұшқыр атпен қуып жеткен аңшы шекпен, жамылғыны бүркіттің үстіне бүркей лақтырып жібереді. Үстіне төніп келген қауіпке қарсы айбат көрсеткен құс жабуды шеңгелдей бүріп жатып қалған кезде оңай ұстап алады. Қыс күндері аштыққа шыдамаған кезде өлексеге қонып тояттаған бүркітті mac жемтік тәсілімен қолға түсіреді. Өлексеге жаңа қонған бүркітті үркітіп жіберіп, етті кесектеп турап, ішіне асықтай малта тастарды тығып тасталады. Қайта оралған аш бүркіт тас аралас етті обырлана қарбытқанда жемсауы ауырлап, ұша алмай қалады. Құсты қолға түсірген әккі құсбегі оның басын төмен салбыратып, жемсауындағы тастарды сығып, алып тастайды. Бұл әдісті қазақ құсбегілері тас жемтікпен ұстау деп атаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3
**Құмыр** - малдың кеңсірік ауруының бірі. Бұл ауруды бөгелек дернәсілдері қоздырады.

Ауру себебі
-----------

Қой, ешкі және түйе ауырады. Ұрғашы бөгелек *малдың танауына* дернәсілдерін салады. Бұл дернәсілдер кеңсіріктің кілегей қабығына жабысып, оның қуысына түгел, кейде миға дейін таралады. Кеңсірікте олар 9-10 айда жетіліп, танаудан жерге түседі де, мал танауына дернәсілін салады.

Белгілері
---------

Құмыр ауруы кезінде мал басын шайқап пысқырады, танауынан сілекей ағып, танаудың айналасына қатып, малдың тынысын тарылтады, мал оттан қалады, тез арықтайды. Семіз, күйлі мал танаудағы дернәсілдерді пысқырып түсіруі мүмкін. Арық малдың оған әлі жетпейді.

Емі
---

Малдың танауына спирт, *креолин, лизол ерітінділерін,* түйеге кендір майын құю. Ересек бөгелекті жою үшін күншуаққа, ыққа арнайы кереге керіп, оған қонған бөгелектерді ұстап қыру.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Бүрмелі акула** (лат. *Chlamydoselachus anguineus*) — Шеміршекті балықтар класының Chlamydoselachus тұқымдасының акуласы. Жер бетінде 95 миллион жыл тіршілік етіп келе жатқан акула.

Тіршілік ету мекені
-------------------

* Үнді мұхитының батысы
* Тынық мұхиты
* Атлант мұхиты.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Бүрмелі акуланың түсі-қоңыр-сұр. Өзі жыланбалыққа ұқсайды. Алайда оны акула екендігін алты желбезек саңылауына қарап тануға болады. Олардың түр-сипаты қорқынышты көрінгенімен адамға келтірер зияны жоқ. Ұзындығы 2 м-ге дейін өседі. Бұл акулалардың ауыз қуысы - үлкен.

Қоректенуі
----------

Негізгі қорегі - асшаяндар мен акулалар. Қорегін судың орта және төменгі қабатында аулайды. Олар алдымен қорегін бар екпінімен соғып, әлсіретеді. Бүрмелі акула жұмыртқалайды.
Бұл акуланың желбезектері бүріліп тұрады. Осы ерекшелігіне орай "Бүрмелі акула" деп аталған.

Бүрмелі акула жойылып кеткен акулалар қатарында болатын. Дегенмен XIX ғасырда олар Жапония елінің теңіздерінде кездескен. Бүрмелі акуланың түрі су астында тіршілік ететін жыланбалыққа ұқсайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
**«Құмырасы бар қыз»** (басқа атаулары – «Сауыншы», «Царское село мүсіні», «Перетта») – Санкт-Петербургтегі Царское селосының Екатерина саябағындағы субұрқақ (жоба авторы – Августин Бетанкур, мүсінші – Павел Соколов) ), федералды және халықаралық маңызы бар 19 ғасырдың басындағы ландшафттық сәулет және мүсін ескерткіші «Царское село мүсіні» деген атпен белгілі болды. Мүсін Царское село бақтарының поэтикалық символына айналды. Ресей мұражайының кескіндеме бөлімінің аға ғылыми қызметкері Всеволод Петровтың айтуынша, мүсін Павел Соколов шығармашылығының шыңы болып табылады және ресейлік бақ пен саябақ мүсінінің тамаша жетістіктерінің бірі болып табылады].

Замандастары мүсіннің сюжеті ЛаФонтеннің «Сауыншы немесе сүт құмырасы» ертегісі деп есептейді. Кейбір зерттеушілер мүсіннен император I Александрдың әйелі Елизавета Алексеевнаның портреттік бейнесін көріп, субұрқақ оның сәби кезінде қайтыс болған қыздары мен аз уақыт бұрын қайтыс болған ғашығы үшін қайғысының аллегориясы деп санайды. Субұрқақ көптеген орыс мәдениет қайраткерлерін әдеби және музыкалық шығармалар жасауға шабыттандырды. Олардың ішінде: Александр Пушкин мен Анна Ахматованың «Царское селосы мүсіні» поэмасы, Цезарь күйінің «Царское село (Пушкиннен кейін) мүсіні» романсы.

Тарихы
------

Бастапқыда бұл жерде Вангазы ағынының бастауы болған бұлақ болған. I Екатеринаның билігі кезінде оған пудость тасынан жасалған баспалдақ апарды. Су ағатын ағаш ағынның үстінде сол тастан жасалған бағаналар тірелген арка тұрғызылған болатын. Царское селосы мұражайының қызметкері Виктор Семёнов эскиздік реконструкцияда бұлақтың сол кездегі көрінісін қайта жасады. 1757 жылы жақын маңда сырғанау төбесі салынған соң, бұлақ арнайы камераға жасырылды, одан су жер асты құбыры арқылы тоғанға ағып жатты. Құбырдың жер бетіне шығатын орнында бөгет салынды, ал одан брусчатка төселген кең әрі ұзын арна шықты. Оны сол кездегі жалғыз ауыз су көзі ретінде еңбек адамдары мен жылқылар пайдаланған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Серпинская, Федосеева, 2006
2. ↑  Петров, 1962
**Бадуев Саид Сулейменович** ( 1904, Грозный, - 20.12.1943) – чечен жазушысы, чечен әдебиетін бастаушы. Бадуевтің әдеби қызметі 1927 жылдан басталады. «Құдық», «Бешто», «Отты тау» әңғімелерінде Бадуев өткендегі ұлттық езгіні суреттеп, діни соқыр сенімге қарсы күреске шақырды. 1930 жылы «Әдет» атты әңгімелер жинағы, «Аштық» повесі және «Молдаға күнде той бола бермес» пъесасы жеке-жеке кітап боп басылды. Бадуев – «Қызыл қамал», «Цаэбаның үйленуі», «Алтын көл», «Саяси бөлім» (1934) пъесаларының авторы. «Петимат» (1930) поэмасында тау халықтарының әйелдері күндікте ұстауына қарсылық білдіреді. 1935 жылы «Біздің бақ» атты өлеңдер жинағы шықты.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Саиднасыр Мирджалилов(өзб. Saidnosir Mirjalilov, 1884—1937) — өзбек ағартушысы, ауқымды бизнесмен.

Биография
---------

Түркістандағы бірінші джадидтік мектептің негізін қалағандардың бірі. 1914 жылы Түркістанда жібек матасының зауытын салған. 

1917 жылдан бастап ол бизнеске қызыға бастады да, Ташкентке көшіп барды. Саиднасыр ақпан көтерілісінен кейін, Шура-и-Исламның мүшесіне айналды. 1917 жылдың қарашасынан ол Түркістанның автономиясының мүшесі болды. 

1918 жылы ол автономия жойылғаннан кейін ол кетуге мәжбүр болды. Ол Самарада, Тифлисте, Түркияда болды.

1921 жылы Отанына қайтып келді де, "Түркістан" деген сауда-индустриялық кәсіпорын ашты. Содан жиналған қаражатқа ол "Кумак" (көмек) деген ұйым ашады. Онда Германиядағы Түркістаннан келген дарынды балаларды оқытады. 

1925 жылдан бастап Саиднасырды біпнеше рет тұтқындады. Ол Соловец аралдарындағы лагерьде 3 жыл болды. 1937 жылдың 9 қазанында ол 3-інші рет тұтқындалып, атылды. 

Саиднасыр Мирджалиловтың 5 қызы болған. Олардың бірі — Зарифа Саиднасырова Өзбекстандағы ғылымның еңбексіңірген қайраткері атанды.
‎

**Үйдене бөгені** — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы жерінде, Сауыр жотасының етегінде орналасқан. Зайсан ауданы шаруашылықтарының 13 мың га-дан астам егістік жерлерін суару үшін Үйдене өзеннің бойына салынған. Электр қуатын өндіретін шағын қондырғысы бар. Бөген 1966 жылы іске қосылды.

Гидрологиялық сипаты
--------------------

Ауданы 4 км2 шамасында. Ұзындығы 4,4 км, енді жері 3,8 км, орташа тереңдігі 19,3 м, ең терең жері 63,5 м, жағасының ұзындығы 21,2 км. Шарасына толатын су мөлшері 75,5 млн. м3 (1982 ж. — 38, 1983 ж. — 30 млн. м3 болды). Су жиналатын алабы 634 км2. Бөген мен Үйдене өзенінің суына негізделіп, осында 1967 жылы Үйдене суару жүйесі салынды. Жүйе басталар жерінде өзеннен секундына 55 м3 су алады. Жалпы ұзындығы 200,2 км, оның ішінде бас каналы 21,4 км. Негізінен шөл егістігі және бақша суарылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы", 9 том
**Бүркіттің өң-түсі, жүн жамылғысының сыны** - қара ала, сары ала, ақ ала, ала, қара кер, қоңыр, көк сүр, құла сүр
қызғылт, жирен ақиық, қоңыр ала қара, шұбар, ақ, кесек жүнді, жапырақ жүнді, ала жүнді, қабырақ жүнді, көк шаңғыттай жүнді, тура жүнді, қияқ жүнді, қызыл балақ, қанды балақ, қызыл шуда. Осал бүркіттердің жүні қарға жүнді, өлгек, ұсақ болады. Қанаттың сыңар қаңқасын түзген бүркіттегі 26 тал (оның саны 40-қа дейін барады) қауырсынның түбі құстың топшы, білезік, қар сүйектеріне түтасып тұрады. Олардың басын басып тұратын жүндерді кіреуке жун деп атайды.
Бір қанаттың өзі үш қатар үзынды-қысқалы қауырсыннан тұрады: а) шеткі ең ұзын алдыңғы қатардағы топшыдан шыққан
қауырсыны 12-14 дана - ұзын шалгы. Құс қанатының ең сыртқы бір ғана қауырсынын пыша атайды. Пышақ шалғының сыртына қараған қырын шалғының қылышы, үшын сыдыргы дейді. құс топшысынан пышақ қыры тұрмелеріне біткен би буын саусақтарындажарыса орналасқан ішкіжағындағы
шолақтауы жешім шалгы аталады. ә) ортадағылары білезік, қар сүйекте шыққан тоң қанат.
Оның саны бүркітте 28-30 болады. Тұлеген кезде ең алдымен түседі, онан кейін шалғылары алмасады.
б) түбіне қарай біткені ірге қанат аталады. Олардың ұшуға қатыстылығы аз, тек ұшу қанат пен сыртқы жабынды жүнді
байланыстырып тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3
Құмғақша
Calidris minuta
 *Calidris minuta*
**Құмғақша** (лат. *Calidris minuta*) – құмдауық туыстасқа жататын ең кішкене өкіл.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Салмағы — 22-27 г. Тұмсығы әжептәуір жіңішке, қысқа және түзу. Жоны - секпілді қоңырқай, бауыры - тамағында, бөтегесінде және төсінің алдыңғы бөлігінде аздаған сары теңбілдері бар ақ түсті. Қыста реңі едәуір сұрғылт және біркелкі реңкті болады. Ұялау орындарына кеш ұшып өтуші құстар мен ерте оралатын арасындағы үзілістің аздығы соншалық, көпке дейін популяцияның жарты бөлігі Қазақстан шегіне, тіпті балшықшы құс тек қана тундрада ұялайтыны анықталды. Салындыдағы 4 жұмыртқаны аналық пен аталық басады. Құмғақшаның ұялау кезіндегі және ұялаудан соңғы өмір сүру дағдысы анықталмаған.

Таралуы
-------

Еуразияның тундралық бөлігінде орын тебеді. Қазақстанда сәуірде пайда болып, қазанның ортасында толық кетіп болады, дегенмен бүкіл жаз бойы ұшып жүрген дарақтардың топтары кездеседі. Одан басқа жылыстау кезеңі созылыңқырап кетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
**Үй қоянқұлағы** әрбір мектеп пен балабақшада және жеке үйде де көп өсірілетін гүлдің бірі. Отаны Африка мен Азияның тропикалық аймақтарынан болғандықтан, жылу сүйгіш, өсімі жай боп келеді. Үй жағдайында өте сирек гүлдейді. Бұл өсімдіктің бар әдемілігі қияқтанып, шымыр орналасқан қатты жапырақтарында. Жапырақтарының түсі сары ала, қара-ала, оның тек жасыл және цилиндр секілді иіріліп өсетін түрлері үлкен сәндік қолданыста. Ерекше күтімді көп қажет етпейтіндіктен көпшіліктің сүйікті гүліне айналды. Үй жағдайында өсірілетін 60-70 шақты түрі болса, соның оншақтысы елімізде кең қолданылады.

Жарығы:
-------

Мол жарық түсетін, ашық жерде өскенді қалайды. Аздап көлеңкеге де шыдамды. Алажапырақтылары көлеңке жерде жапырағының әдемі түстерін жоғалтады.

Жылуы:
------

Қыс кезінде ауа температурасы 14-16°С төмен болмағаны абзал.

Суғарылуы:
----------

Көктем мен жаз мезгілдерінде топырағы құрғаған уақытта суғарса, қыста сирек суғару керек.

Ылғалдылығы:
------------

Ылғалдылықты көп қажет етпейді. Ең бастысы, жапырағындағы шаңды дымқыл матамен сүртіп тұрған жөн.

Қоректендірілуі:
----------------

Көктемнен күзге дейінгі аралықта айына бір рет кірпігүлге арналған минералды тыңайтқышпен қоректендіреді. Топырағы құнарлы болса семсер секілді жапырақтары биіктеп өсіп, түсі қанық болады.

Аурулары:
---------

Көп аурумен ауырмайды. Жиі суғарғаннан тамыры мен жапырағы шіріп кетуі мүмкін.

Көбейтілуі:
-----------

Түбін бөлу, жапырағын қалемшелеу арқылы көбейтеді. Сарыала жапырақты түрлерін қалемшелеп көбейткенде сары түсі жоғалып кетеді. Сондықтан оның түсін сақтап қалу үшін тек түбін бөліп көбейтеді.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
**Құмтышқан** (лат. *Meriones*) - кеміргіштер отряды, аламантәрізділер тұқымдасына жататын тышқандар туысы.

Биологиялық сипаты
------------------

* Дене тұрқы 15-19 см, салмағы 138-160 гр.
* Арқа жүнінің түсі қызғылт сұр, бауыры - ақ.
* Құйрығының ұшында қара сұр шашағы болады.
* Күрек тістерінің алдыңғы жағында 1-2 қатар сары жолағы болады.

Қоректенуі және көбеюі
----------------------

60-қа жуық өсімдік түрлерімен, сондай-ақ жәндіктермен (көбею кезінде) қоректенеді.
  

Тереңдігі 45-75 см-ге дейін ін қазып, көбіне түнде белсенді тіршілік етеді. Наурыздан қыркүйекке дейін 2-3 рет көбейіп, 2-10-ға дейін балалайды. Ерте көктемде туған тышқандар шілде-тамыз айларында толық жыныстық жағынан жетіледі, жаздың аяғында туғандары тек келесі көктемде ғана көбеюге қатынасады. Сан мөлшері жыл ерекшелігіне, маусымға байланыста өзгеріп отырады.
  

Жаулары - түнгі жыртқыш құстар мен аңдар.

Таралу аймағы
-------------

Жер бетінде шөлді далалар мен шөлейтті аймақтарда кездеседі. Қазақстанда батыс, оңтүстік, шығыс аудандарындағы құмды шөлдерде кең тараған.

Зияны
-----

Құмтышқан ағаш бұтағын зақымдап, жер қазып, топырақты кептіріп зиян келтіреді.
  

Денесінде кене, бүрге, бит болады, ал ішкі органдарында гельминттер (құрттар) тіршілік етеді. Сондықтан құмтышқандар эпидемиологиялық және эпизоотиялық (малда болатын індет) жұқпалы аурулар таратады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Көлденең толқындардың бойлық толқындардан ерекшелігі-олардың "үйектелу" қабілетінде,яғни бір жазықтықта өтетеін тербелістердің іріктеп алу мүмкіншілігінде. Жарықтың үйектелу қабілеті бар және ол жарықтың көлденең электромагниттік толқындар екенін дәлелдейді.

Жарықтың үйектелу құбылысы кейбір мөлдір кристалдармен өткізілген тәжірибелерде анықталды.Егер,мысалы,жарық шоғын екі исландиялық шпат кристалдарынан өткізсе,онда өтіп шыққан жарықтың қуаты кристалдардың өзара бағдарлануына тәуелді.Екі кристалдың бағдарлары бірдей болса,жарық екінші кристалдан әлсіремей өтеді.Егер екінші кристалл бағдарын 90-қа бұрса,жарық одан өтпейді.
**Үйек.** Түсіндірме сөздіктегі түсінікті қысқарта айтсақ — ...табиғаты қолайлы, күні жылы, шөбі шүйгін жер. «Ол ... ыстық үйекке саяхат жасады» (С. Омаров, Өмір.). Көп реттерде «үйек» сөзі біздің тілімізде алдына «жер» тұлғасын сала отырып, «жер үйек» тұрақты тіркес қалпында айтылады. Ертедегі, қазіргі тіл деректеріне зер салғанда, біздегі «үйек» сөзінің тұлғасы мен мағынасына біршама өзгерістер кіргендігі сезіледі. Якут тілінде — «уйгу», туваларда — «хөйү» сөздері қазақтар түсінігіндегі «молшылық, байлық» мағыналарын береді. Монғолдарда «оег»— тоқ, тоқмейіл мағыналарына нұсқаса, «мол» дегенді «их» сөзі түсіндіреді. Ал қалмақтарда «ик»—«көп» ұғымына нұсқайды. Осы деректерге сүйенсек, «үйек» тұлғасы бір нәрсенің көптігі, молдығына мезгейді. Ойымыздың дұрыстығын ертедегі түркі жазба ескерткіштері қуаттайды: үкүш — көп; үкіл — көптеген, көп. Мұның өзі сөздің алғашқы түбірі «үк» болғандығын айқындай түседі. Сөйтіп, «жер үйегіміз»—«байлығы мол жер» болмақ.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Құмшық ата мешіті** — 10-12 ғасырларда салынған жер асты археологиялық ескерткіш. Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен оңтүстікке қарай 1 км-ге жуық жерде, ашық далада орналасқан. 

Сопылардың діни рәсімдер өткізуіне арналған. Құмшық Ата мешіті екі бөлмелі, ұзынша келген (10 м-ге жуық) ені тар дәлізді, шыға берісінде есігі бар үңгір құрылыс. Шаршы шикі кірпіштерден қаланған. Түкпірдегі мекен-жай көлемі 2х2 м-ге жуық, биіктігі 1,6 м, төбесі шатырлы күмбезбен көмкерілген. Оған іргелес диаметрі 2,5 м және биіктігі 2 м-дей дөңгелек пошымды үй күмбезделіп жабылған. Дәлізі иірлі келген, негізгі құрылыс күйдірілген кірпіштен қаланған, күмбезбен көмкерілген. Төбенің орта деңгейінен құдық тәріздес, диаметрі 1 м-дей, дәлізге жарық түсетін ойық жасалған. Жер асты мешітке кіретін есік қирап қалғандықтан, баспалдақтың сатылары анықталмаған. Мешіт пен дәліздің қабырғасы шаршы пішінді күйдірілген кірпіштен өрілген. Бөлме қабырғаларында шырағдан қоюға арналған шағын қуыстар бар. Құрылыстың ішкі құрылымы сыланбаған. Жер асты мешіті 10 - 12 ғасырларда өмір сүрген әулие Құмшық Ата атымен байланысты айтылады. Зерттеулер Құмшык Ата мешіті 12 ғасырдан бастап халық жиналып, діни уағыздар рәсімі өтетін орын болғанын растайды. 

Құмшық Ата мешітін 1973-1974 ж. Қазақ КСР мәдениет министрі мен Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнография институтының экспедициясы (жетек. Т.Н. Сенигова) зерттеді. 

1985 ж. жөндеу жұмыстары жүргізілді. 2003 ж. Құмшық Ата мешіті қалпына келтіріліп, мемлекет қарауына алынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстан Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері |
| --- |
|  |
| Түркістанда | 
Қожа Ахмет Ясауи кесенесі • Күлтөбе қалашығы • Ежелгі Түркістан қалашығы • Қылует жер асты мешіті • Құмшық ата мешіті • Шілдехана (құрылыс) • Тәуке хан кесенесі • Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі • Белгісіз сағана • Цитадель қамал қабырғасы • Шығыс моншасы • Есім хан кесенесі • Цитадель қамал қақпасы • Түркістан жұма мешіті • Түркістан темір жол станциясы • Гарнизон штабының ғимараты |
|  |
| Түркістан маңы | 
Сауран қалашығы • Үкаша ата мазары • Гаухар ана кесенесі |
|  |
| Бәйдібек ауданында | 
Қарасу тұрағы • Аппақ ишан күмбезі |
|  |
| Қазығұрт ауданында | 
Ысмайыл Ата архитектуралық кешені (Күмбезі • Мешіті • Қошқар Ата кесенесі • Жәбірейіл кесенесі • Шілдехана) |
|  |
| Ордабасы ауданында | 
Ишанбазар мешіті |
|  |
| Отырар ауданында | 
Арыстан баб кесенесі • Оқсыз қалашығы • Отырар қалашығы |
|  |
| Созақ ауданында | 
Медресе • Баба-Ата кешені • Қорған қирандылары • Ноғай ишан кесенесі • Ақсүмбе мұнарасы |

 |
**Үй торғайы** (лат. *Passer domesticus*) — бүкіл континенттерде, қай жерде болса да адамға серіктес және таныс құс.

Таралуы
-------

Қазақстанда аумақтың үлкен бөлігінде – адам қоныстанған жерлердің барлығында ұялайды. Ол отырықшы өмір сүреді.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Үй торғайының аталығы торғайлар көріксіздігі туралы пікірдің кең тарағандығына қарамастан, зәйтүн түстес - сұр, сарғылт - қоңыр, қара және ақ түстерден едәуір алабажақ реңді болып келеді. Жылдың көп бөлігінде үйір түзеді, алайда жеке жұп болып ұялайды. Ұясы түрлі-түрлі қуыстарда, адам салған құрылыстарда басымырақ - көше шамдары мен ескі пошта жәшіктерінде орналасады. Ұяны аталығы мен аналығы 2-9 күнде салады. Салындыдағы 5-7 теңбілді жұмыртқаларды тек қана күндіз басады. Балапандар 10-18 күннен соң жұмыртқаны жарып шығады. Жұмыртқа басу орташа есеппен 12 күнге созылады. Балапандар ұяда 11-19 (орташа есеппен - 14) күн болады. Оларды ата-енелері ұядан ұшқан соң тағы бір аптаға жуық жемдейді. Бір жазда екі рет ұялайды. Ұялас балапандар екінші рет ұядан ұшқан соң, үй торғайлар басқа торғайлармен үйірге бірігіп, дәнді дақылдар пісіп жетілген егістікке осы кезеңде шабуыл жасайды. Алайда қалада өмір сүрген торғайлар жыл бойы қоныс аудармай, осы жерден қорегін табады.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Passer domesticus*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2013). Тексерілді, 12 наурыз 2014.
**Құмтекей**— ежелгі далапың орны. Алматы обл. Кеген с-сынан оңт.-шы-гысқа қарай 8 км, Кеген ө-нің сол жағасында (2 км). Қ. шыгыстан ба-тысқа қарай 2 км, оңтүстіктен солт-түстікке қарай 1 км. 1895 ж. Ларионов, 1898 ж. В. Д. Городецкий, кейіннен Л. Ф. Семенов, 1956 ж. Е. И. Агеева бастаған Ж е т і с у археол. экспедициясы, 1957 ж. археолог К. А. Ақышев, Г. А. Кушаев Ң. айналасында зерттеу жүргізіп, Темірлік, Кенбұлақ, Ұзынбу-лагртан мыс қорытылған кен орында-рын, көптеген қорған, обаларды тап-ты. Соған қарап ғалымдар бүл өцірде ежелгі заманда ірі мәдениет орталығы болған деген қорытындыға келді. Жаз-ба деректерден белгілі 630 мың халқы болған Үйсін мемлекетінің астанасы ІПығу қ-сы Ыстықкөлдің оңт.-шығы-сында, яғни қазіргі Қарқара, Қүмтөкей мацында болуы керек. Құмтекей орны-нан күйген қыш, кірпіш, қүмыра ыдыстар табылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Түпнұсқа** - әдеби шығарманың автор өзі жазған төлтума қолжазбасы, яғни автордың өз қолынан шыққан нұсқасы. 

  

Қай кезде де шығарманың мәтінін зерттеуде, айқындауда ең негізгі тірек осы түпнұсқа болады. Шығарманың кейін автордың еркінен тыс өзгертілетін нұсқасы (варианты), немесе, аудармалары болуы мүмкін. Бірақ шығарманы бағалау жағынан тек алғашқы түпнұсқа (авторлық қолжазба), автордың өзі жазған нұсқасы ғана негіз бола алады. Сондықтан тұпнұсқаның маңызы ерекше. Автордың Түпнұсқа материалын басқа біреудің өзгертуіне, түзетуіне жол берілмейді. Ол үшін арнайы келісім болу керек. Түпнұсқа әр автордың өзіндік ерекшелігін сақтайтын бірден-бір туынды. Ал көркем шығарманы басқа тілге аудару жағынан қарағанда, бұл ұғым сол шығарманың аудармаға негіз болған алғашқы жазылған тілдегі нұсқасы деген мағынада қолданылады.[1]

Палеонтологияда
---------------

Нақтылы автор еңбегінде жан-жақты сараланып хатталған дерек.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
Үй Қояны
**Үй Қояны** (*Oryctolagus cunіculus*) — қоян тұқымдасына жататын сүтқоректі жануар. Жабайы үй қояны Испания мен Оңтүстік Францияда кең тараған. Ол қолға үйретілген қояннан кіші: тұрқы 40 — 50 см, салмағы 1,5 — 2 кг, түсі жыл маусымына сай өзгеріп, маусым бойынша көжектейді. Тоғайда, қалың бұта және шөп арасына терең ін қазып, жұптасып немесе топ болып мекендейді. Азығын түнде іздейді, қолға тез үйретіледі. Оңтүстік-Батыс Украина мен Каспий теңізінің аралдарында кездеседі. Үй қоянның 60-тан аса тұқымы бүкіл дүние жүзіне тараған. Ол тез жетіліп, шапшаң көбейеді. Үй қояннан түбітті тері, түбіт алынады. Жылына орта есеппен 3 — 4 рет (30 күнде), көбіне 3 — 4 көжектен кейде 5 — 6 көжектен туады. Көжегінің орташа салмағы 60 — 70 г, 30 күннен соң салмағы 800 — 900 граммға жеткенде енесінен бөлінеді. Тез жетілетін тұқымдары 4 — 5 айдан соң шағылысып, 7 — 10 жыл тіршілік етеді. Шаруашылық қажеттілігі үшін 3 жыл, ең әрісі 4 — 5 жыл қолда ұстайды. Бұдан басқа салтанат үшін өсірілетін тұқымдары да бар.

Үй қоянын шағылыстыру және көжектендіру
---------------------------------------

Үй қояндарын жылдың кез-келген мезгілінде шағылыстыруға болады, оны ұрықтанғанын тексеру үшін, бес күннен кейін еркек қоянға қосады. Егер ұрықтанған болса, еркек қоянды маңайына жолатпайды.
Ұрғашы қояннан орта есеппен тәулігіне 120 г сүт шығады, туғанда көжектердің салмағы 40-80 г болады; оларды енесінен 45-60 күндігінде айырады. Азықтандыру рационы басқа малдардың рационындай болады.

Сілтемелер
----------

 "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
**Құмырсқажегіштер** - толықтіссіздер тұқымдасына жатады. 

  

Дене ұзындығы 15 тен 120 см дейі, құйрығы, 90 см. Тұмсығының ұшы түтік тәрізді ұзыншақ. Ұзын жабысқақ тілі жәндіктерді аулауға бейімделген. Тістері жоқ. 3 монотиптік туысы бар: алып құмырсқажегіш (Myrmecophaga), тамандуа (Tamandua) және ергежейлі құмырсқажегіш (Cyclopes). Оңтүстік Мексикадан Парагвайға дейін таралған. Жерде және ағашта өмір сүреді. Алып Құмырсқажегіштер ХТҚО-ның Қызыл кітабына енгізілген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
**Катерина Александра Грэхэм** немесе **Kat Graham** (ағылш. *Katerina Alexandra Grаham*; 5 қыркүйек 1989, Женева, Швейцария) - америкалық актриса, әнші, модель, продюсер және биші. «Дневники вампира» телесериалындағы Бонни Беннет рөлімен танымал болған. Әйгілі Украиналық биші-Елена Грицактың оқушысы.

Өмірбаяны
---------

Катерина Швейцариядағы Женева қаласында туып, Лос-Анжелесте өскен. Оның әкесі либериалық Джозеф, анасы Наташа еврей, орыс, польшалық қаны бар әйел. Катерина өзінің карьерасын 1998 жылы «Ловушка для родителей» атты фильмнен бастайды. Одан соң, Зак Эфронмен бірге «Папе снова 17» және «Соседка по комнате» фильмдерінде рөлге ие болады. 2011 жылы "Лапочка 2" фильмінде басты рөлді ойнайды. «Дневники вампира» сериалындағы рөлі Катеринаны танымал етіп, фанаттарын көбейтті. Оған қоса, Катерина Джастин Бибердің "Somebody to love" өлеңінің клипінде және америкалық рэп-әнші Nellyдің "Just a dream" клипінде түскен.

Жеке өмірі
----------

Катерина және Коттрелл Гидри 2010 жылдан бастап кездеседі. Ең бірінші рет оларды Лос-Анжелесте қол ұстасып жүрген кездерінде байқаған. Өкінішке орай, 2014 жылдың желтоқсан айында екеуінің жұбы ажырады.
Вирджил Айвен Гриссом
**Вирджил Айвен Гриссом** (ағылш. *Virgil Ivan „Gus" Grissom*) (3 сәуір 1926, Митчелл, Индиана — 27 қаңтар 1967, Флорида) – АҚШ-тың ұшқыш-космонавы, әскери әуе күштерінің полковнигі, 1944 жылдан әскери ұшқыш.

1950 жылы Индиана штатының Лафейетт қаласында Пердью университетінің механика мамандығы бойынша бітіріп шықты. 1955 жылы Әскери әуе күштерінің технологиялық институтын, 1956 жылы Эдуардс авиация базасында сынаушы-ұшқыштар мектебін бітірді. 1961 жылы 21 маусымда «Меркурий» программасы бойынша суборбитальдық ұшуды жүзеге асырды. 1965 жылдың 23 наурызында Дж.Янгпен бірге «Джемини-3» ғарыш спутнигіммен ғарышқа ұшты. Ол ұшу кезінде АҚШ-та алғашқылардың бірі болып, ғарыш кемесін бір орбитадан екінші орбитаға ауыстыруды жүзеге асырды. Ол «Аполлон» ғарыш кемесін сынау кезінде Э.Уайт және Р.Чаффимен бірге шыққан өрттен қаза тапты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том
**Кататек** – шөгінді жыныстар түзілуіне сабақтаса өтетін өзгерістердің бірі .

Шөгінділердің, кататекті өзгеріс сатысы олардың, күрт тығыздалуымен және кейбір төзімді территекті және аутитекті түрбөлшектердің (компонент) өзгере бастауымен сипатталады; мұндай өзгерістер қысым мен температура мөлшерінің бірте-бірте арта түсуінен туындайды, алайда кататектік өзгерістер метаморфты өзгерістер санатына жатпайтындығын ескерген жөн.

Қатабелдем – температура және гидростатикалық қысым мөлшерлерінің өте жоғары дәрежесімен, ал стресс (бағдарды қысым) көрсеткішінің мейілінше мардымсыздығымен сипатталатын метаморфизм деңгейі, яғни жер қыртысы қойнауларының біршама терең облыстары.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н. Сейітов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет, ISBN 5-615-01738-4
Малдың күйі - малды пайдалану ретіне байланысты бағып-күту нәтижесінде қалыптасқан қондылығының көрінісі. Мал өсіру тәжірибесіңде оны пайдалану ретіне қарай малдың күйін тұқымдық, жұмыстық, көрмелік және бордақылық деп төрт түрге бөледі. Тұқымдық, малдың күйі ұрпақ беретін аталық және аналық малға тән болады. Бұл малдың күйі сапалы төл мен өнім беруді қамтамасыз ететіндей, яғни денедегі қоректік заттар қоры жеткілікті, бірақ ұлпаларды май баспаған, қоңдылық дәрежесінде болуы керек. Жұмыстық малдың күйі көлікке мініп, жегетін, жүк тасуға пайдаланылатын малда болады. Бұл малдың күйі мал денесіндегі қоректік заттар қоры қажетті жұмысты ұзақ мерзім денсаулығына зиянсыз қарқынды атқаруға жеткілікті орташа қондылықта болады. Көрмелік малдың күйі көрмеге дайындалған малға тән, көрермендерге таңғаларлық, сүйсінушілігін тудыру дәрежесінде болуы керек. Бордақылық малдың күйі семіз, еттері жақсы жетілген қондылықта болады. Қазіргі уақытта майлы етке сұраныстың аздығын ескеріп, бордақтыланған малды тым семіртіп, май бастырмай, жеуге жұғымды сапалы май қабаттары қара бұлшық ет арасында катталып, "мәрмәр" ет өндіруге бағытталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
Малды өлшеу - малдың салмағы мен тұлғасын, дене бітімін анықтау үшін қолданылатын өлшеу әдістерінің бірі. Малды өлшеу арқылы оның өсіп-жетілуін, одан алынатын өнім мөлшерін анықтайды. Малдың салмағын түліктің түріне, жасына байланысты таразы не безбенмен, ал малдың бойын арнайы өлшеуіш таяқ, таспа және циркулмен өлшейді. Малды өлшеу түрлері, жиілігі өсіріп отырған түліктің түріне және өсіріліп отырған мақсатқа байланысты болады. Мысалы, жас төлдің, бордақыланатын малдың өсіп-жетілуін бақылау үшін айына бір рет тек салмағын өлшеу жеткілікті болса, ғылыми-зерттеу мақсатында мал салмағымен қатар денесі 28-52 жерінен өлшенеді. Асыл тұқымды мал кітабына жазылатын мал басының салмағына қоса, мүйізді ірі қара мал денесінің - 12, жылқыныкінің - 4, шошқаныкінің - 2-4 өлшемі енгізіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6