**Мэри Уолстонкрафт** (ағылш. *Mary Wollstonecraft*; 27 сәуір 1759 жыл – 10 қыркүйек 1797 жыл) — британия жазушысы, XVIII ғасыр философы және феминисті. Романдардың, трактаттардың, хаттардың, Ұлы француз төңкерісіның тарихы туралы кітаптың, тәрбие туралы және балалар кітабының авторы. Уолстонкрафт өзінің "Әйелдер құқығын қорғау" (1792) атты эссесімен танымал, онда ол әйелдер еркектерге қарағанда дамудың төменгі сатысында тұрған тіршілік иелері емес, бірақ, білімі жеткіліксіз болғандықтан солай көрінеді деген ойымен бөліседі. Ол ерлер мен әйелдерді бірдей ақылды тіршілік иелері ретінде қарастыруды ұсынады және ақылға негізделген әлеуметтік жүйені ұсынады.

Көпшілік арасында, әсіресе феминистер арасында, Уолстонкрафттың жеке өміріндегі оқиғалары, оның шығармаларынан гөрі кең танымал болды, оған себеп болған, оның ерекшелігі мен жанжалдылығы. Генри Фюзели мен Гильберт Имлеймен (ағылш. *Gilbert Imlay*) болған сәтсіз қарым-қатынастан кейін Уолстонкрафт , философ, анархистік қозғалыстың бастаушысы - Уильям Годвинге үйленді. Олардың қызы Мэри Шелли "Франкенштейн" романының авторы ретінде танымал. Уолстонкрафт отыз сегіз жасында босанудан қайтыс болып, бірнеше аяқталмаған қолжазбаларын қалдырды.

Жазушы қайтыс болғаннан кейін, Годвин 1798 жылы Уолстонкрафттың беделіне нұқсан келтірген, әйелі туралы естеліктер жариялады. Алайда, ХХ ғасырдың басында феминистік қозғалыстың күшеюімен Уолстонкрафттың әйелдер құқығы туралы көзқарастары және әйелдік туралы әдеттегі идеяны сынға алу маңызды бола бастады. Бүгінгі таңда Уолстонкрафт алғашқы феминистік философтардың бірі болып саналады және оның өмірі мен жұмысы көптеген феминистерге қатты әсер етті.

Өмірбаян
--------

Уолстонкрафт 1759 жылы 27 сәуірде Лондонның Спиталфилдз ауданында дүниеге келген. Әкесі түрлі алыпсатарлықпен айналысып, отбасы мүлкін құртып, қаржылық жағдайының ауыр болғандығынан Уолстонкрафт отбасымен жиі қонысын өзгертуге мәжбүр болды. Әкесі Мэриді кәмелеттік жасқа толғаннан кейін алуға тиесілі мұрадағы өз үлесінен бас тартуға мәжбүрледі. Сонымен бірге әкесі спиртті ішімдіктер ішіп, өз жұбайын соққыға алатын. Мэри жастық шағында анасын әкесінен қорғау үшін жатын бөлмесінде есіктің жанында ұйықтайтын.  Эверин (Эверайна) мен Элиза атты әпкелеріне ықпалы өте күшті болатын. Мысалы, 1784 жылы баласын босанғаннан кейін күйзеліске ұшыраған Элизаны баласын және күйеуін тастап кетуге көндірген. Көпшілік мақұлдаған нормаларға қарсы болып, әпкесінің үйінен қашуын өзі ұйымдастырған. Осы жағдайдан кейін Элиза қоғам тарапынан наразылыққа ұшырап, қайтадан тұрмысқа шыға алмай, күнелту мақсатында болмашы ақыға жұмыс істеуге мәжбүр болды.

Уолстонкрафт жастық шағында екі әйелмен достық қарым-қатынаста болды. Біріншісі Джейн Арден (ағылш.  *Jane Arden*) Беверлиден шыққан. Олар жиі бірге кітап оқып, өзін-өзі оқытатын философ Арденнің әкесінің дәрістеріне қатысты. Уолстонкрафт Арден отбасының зияткерлік атмосферасын ұнатты, Джейнмен достығын жоғары бағалады және тіпті өзінің досына да иелік етті. Ол Джейнге былай деп жазды: "мен достық туралы романтикалық түсінік қалыптастырдым... Мен махаббат пен достық туралы өз ойларымда біршама ерекшеленемін; мен бірінші орында болуым керек немесе соңғы".  Кейбір хаттарда Мэриді өмір бойы мазалаған эмоционалды тұрақсыздық пен депрессияға бейімділік айқын көрінеді. 

Екінші және одан да маңыздысы Мэри Уоллстонкрафттың пікірінше, оның көкжиегінің кеңеюіне ықпал еткен Фэнни Бладпен (({{Lang-en|Fanny Blood) достық болды. Бақытсыз отбасылық өмірді Уолстонкрафт 1778 жылы тастап кетіп, Бат қаласының тұрғыны , жесір Саре Dawsonның серіктесі болды. Уолстонкрафтқа ауыр мінезді әйелдің жанында қызмет жасау оңай болған жоқ, бірақ кейіннен алынған тәжірибе арқасында "Қыздардың білімі туралы ойлар" (ағылш. *Thoughts on the Education of Daughters*) атты шығармасын жазды (1787). 1780 жылы Мэри анасына қамқор болу үшін үйге оралды, ал анасы қайтыс болғаннан кейін қызметінен кетіп, Бладқа кетті. Бладта өткізген екі жыл ішінде Уолстонкрафт дәстүрлі әйелдер құндылықтарын ұстанатын Фэннидің нені идеализациялағанын түсінді. Бірақ Уолстонкрафт әрқашан Фэнни мен оның отбасына адал болды. 

Бладта ол "әйел утопиясында" өмір сүруді армандады: қыздар бөлмелерді бірге жалға алып, бір-бірін эмоционалды және материалдық тұрғыда қолдауды жоспарлады, алайда бұл қаражаттың жетіспеуінен мүмкін болмады. Ақша табу үшін Уолстонкрафт, оның әпкелері және Фэнни Блад Ньюингтон Гринде (Newington Green) диссентерлік коммунада мектеп ұйымдастырды. Блад көп ұзамай некелесті, үйленгеннен кейін күйеуі Хью Скейз оны Еуропаға емделуге алып кетті. Осыған қарамастан, жүктіліктен кейін Бладтың денсаулығы одан сайын нашарлады. 1785 жылы Уолстонкрафт мектепті тастап, оны күту үшін досына кетті, бірақ көп ұзамай Фэнни қайтыс болды. Мэри кеткеннен кейін Ньюингтон-Грингте мектеп жабылды. Бладтың өлімі Уолстонкрафтқа қатты әсер етті және алғашқы "Мэри (ағылш.) романына шабыт берді.

Фронтиспис к изданию «Оригинальных рассказов из действительности» 1791 года, гравирование Уильяма Блейка.

«Жаңа түрдегі бірінші»
----------------------

Блад қайтыс болғаннан кейін, Уоллстонкрафттың достары оған Ирландиядағы Кингсборо ағылшын-ирланд отбасының қыздарына қарайтын басқарушы лауазымын алуға көмектесті. Уолстонкрафттың леди Кингсборомен қарым-қатынасы дамымады, бірақ қыздар өздерінің әкімшісін жақсы көрді. Маргарет Кинг кейінірек Уолстонкрафт "оны барлық теріс пікірлерден босатты" деді. Кингсборо отбасында жұмыс істегеннен алған әсерлері, Уолстонкрафттың "Шындықтан алынған түпнұсқа әңгімелер" (1788) атты балалар кітабына енді.

Сол кездері қоғамдағы әйел үшін шектеулі таңдаудан көңілі қалған Мэри губернатордың жұмысын тастап, жазушы ретінде мансабын бастады. Бұл айтарлықтай батыл қадам болды, өйткені ол кезде әйелге жазушылық еңбекпен ақша табу қиын болатын. Мэри 1787 жылы Эверайна әпкесіне жазғандай, ол "жаңа түрдің алғашқысы" болуға тырысты. Либералды баспагер Джозеф Джонсонның көмегімен Уолстонкрафт Лондонда баспана және жұмыс тапты. Джонсон Мэри үшін жай ғана дос емес, әлдеқайда жақын адам болды - ол өзінің хаттарында оны әкесі мен ағасына теңеді. Француз және неміс тілдерін үйреніп, Уолстонкрафт аудармаларды бастады,  олардың ішінде Жак Неккердің "Діни пікірлердің маңыздылығы туралы" және христиан Готтильф Зальцманның "Балалар үшін Этика элементтері" ең танымал болып есептеледі. Ол сонымен қатар Джонсонның "Аналитикалық шолу" мерзімді басылымына арналған романдарға шолу жасады. Оның ой-өрісі, сыншының жұмысы үшін қажет оқудың арқасында ғана емес, сонымен бірге айналасындағы адамдардың арқасында да кеңейе түсті. Уолстонкрафт Джонсонның әйгілі түскі астарына қатысып, ол радикалды памфлетист Томас Пейнмен және философ Уильям Годвинмен кездесті. Бірінші кездесуден кейін-ақ Годвин мен Уолстонкрафттың бір-бірінен көңілі қалды: Годвин Пейнді тыңдауға келген болатын, бірақ Уолстонкрафт оныман кез-келген мәселе бойынша келіспей шабуыл жасады.

Лондонда Уолстонкрафт суретші Генри Фюслимен романтикалық қарым-қатынаста болды. Ол оның данышпандығына, "жанының әсемдігіне, жанды ақыл мен сүйкімділігіне" таң қалғанын жазды. Фюсли отбасылы адам еді, Уолстонкрафт оған және оның әйеліне платоникалық үштік одақ ұсынды. Фюслидің әйелі мұндай ұсынысқа таң қалды, ал Фюслидің өзі Уолстонкрафтпен барлық қарым-қатынасын тоқтатты. Осыдан кейін жағымсыз оқиғаны ұмытқысы келіп Францияға кетті, сонымен қатар ол жақында "Адам құқығын қорғауда" (1790) болған революциялық оқиғаларға қатысқысы келді. Бұл эссе Эдмунд Берктің "Француз төңкерісі туралы ойлар" кітабындағы француз революциясының консервативті сыни талдауына жауап ретінде жасалды және кенеттен жазушыны танымал етті. Оны теолог және уағыздаушы Джозеф Пристли және Томас Пейн сияқты әдебиет әлемінің жетекші жұлдыздарымен салыстырды, олардың "Адам құқықтары" кітабы (1791) Берк өкпесіне ең танымал жауап болды. Пейннің "Адам құқықтары" туралы идеялары Уолстонкрафттың "Әйел құқығын қорғау" (1792) атты ең танымал еңбегінде дами түсті.

Франция және Гилберт Имлей
--------------------------

Взятие 10 тамыз дворца Тюильри. Падение монархии, начало революционного террора.
1792 жылы желтоқсан айында Уолстонкрафт Парижге көшіп кетеді. Осы кезеңде Францияда монархия жойылып, XVI Людовиктің сот процессі басталып, мемлекетте революциялық лаңкестік орын алады. Мэри Франция астанасындағы британ азаматтарының арасына қосылады (олардың араларында Хелен Мария Уильямс да бар еді). "Әйелдерді қорғау құқықтары" атты шығармасын жазып біткеннен кейін, Мэри өз ойларын жүзеге асыруды бел байлайды. Американ авантюристі Гильберт Имлеймен танысып, оны нағыз қаһарманға ұқсатады. Осыған дейін ғашықтар арасындағы сексуалды қарым-қатынастарды мойындамаған Мэри, Имлейді жақсы көріп қалады. 1794 жылы 14 мамырда Мэри жақын құрбысы Фэнни атымен атаған алғашқы баласын дүниеге әкеледі. Уолстонкрафт қуанышына шек болмай, досына былай деп хат жазады: «Аса үлкен ерлікпен сүт еметін менің кішкентай қызымды, жұбайым "Әйел құқықтарының" екінші бөлімін жазатындығын айтады». Тұрмыстық ауыртпашылықтар мен революциялық лаңкесіктің қауіп-қатеріне қарамастан Уолстонкрафт қарқынды түрде жазушылықпен айналысты. Солтүстік Франциядағы Гавра қаласында, революцияның алғашқы кезеңдерінің тарихын "Француз революциясына қатысты тарихи және моральдық көзқарас" атты кітабын жазып, бұл кітап 1794 жылы желтоқсан айында Лондонда жарық көреді.

Осы уақытта саяси жағдай нашарлай бастады: Ұлыбритания Францияға соғыс жариялады, Францияда дұшпандық елдің субъектілері ретінде жүрген Британдық азаматтарға үлкен қауіп төнді. Уолстонкрафтты қудалаудан қорғау үшін Имлей оны 1793 жылы ресми түрде өзінің әйелі ретінде тіркеді. Шын мәнінде, олардың арасында неке ешқашан қиылмаған. Уолстонкрафттың көптеген достары (оның ішінде Томас Пейн) қамауға алынды, кейбіреулері өлім жазасына кесілді. Уолстонкрафттың әпкелері оның түрмеге түскеніне сенімді болды. Англияға оралғанда, Уолстонкрафт өзінің қызын заңсыз деп жарияланбауы үшін, жақындары арасында да өзін "Имлей ханым" деп атады.

Имлейдің үй мен қызына толықтай берілген Мэриге сезімі сөне бастап, көп ұзамай оны тастап кетті. Осылайша Уолстонкрафт революциялық оқиғалардың орталығында баламен жалғыз қалды.

Англия және Уильям Годвин
-------------------------

Имлей іздеп, Уолстонкрафт 1795 жылы сәуірде Лондонға оралды, бірақ ол ақыры қарым-қатынасты үзді. 1795 жылы мамырда ол апиын тұнбалары арқылы өзін-өзі өлтіруге тырысты, бірақ Имлей оның өмірін сақтап қалды (қалай екені белгісіз). Өзінің сүйіспеншілігін қалпына келтіруге үміттенген Уолстонкрафт кішкентай қызы мен күңімен бірге Скандинавияға Имлайдың атынан іскерлік келіссөздер жүргізіп, қаржылық жағдайын жақсарту үшін саяхат жасады. Ол өзінің әсерін Имлейге арналған рефлексиялық хаттарда сипаттады; олардың басым бөлігі 1796 жылы "Швецияда, Норвегияда және Данияда жазылған хаттар" атты жеке кітаппен жарық көрді. Уолстонкрафт Англияға оралып, Имлеймен қарым-қатынастың аяқталғанын түсінген кезде, ол өзіне-өзі қол жұмсаудың екінші әрекетін жасап, оған хат жазды:
Менің реніштерім менімен бірге кетсін! Көп ұзамай мен тыныштық табамын. Сіз бұл хатты алған кезде менің демім ыстық болмайды [ ... ] Мен Темзаға секіріп, өмірмен қоштасамын, онда мені ешкім Мен аңсаған өлімнің қолынан жұлып ала алмайды. Құдай сізге батасын берсін! Сіз менің басыма келгенді сізге тілеймін. Бір күні сіздің жаныңыз оянады, өкініш сіздің жүрегіңізге жол табады, ал сіздің жеңісіңіздің арасында - Мен сіздің алдауыңыздың құрбаны сонда боламын.

Жаңбырлы түнде Темзаға асығар алдында ол ұзақ уақыт бойы "киімнің салмағын сумен ауырлату үшін" көшелерді біраз кезіп жүрді. Кездейсоқ жолаушы оны ажалдан құтқарды. Уолстонкрафт өзінің өзін-өзі өлтіру әрекетін үмітсіздік әрекеті емес, ойластырылған әрекет деп санады : "Мен өлімнің ащысы өткен кезде өмірге және қайғы-қасіретке қайта оралдым деп шағымдануым керек. Бірақ қатты ниет көңілсіздіктен арыла алмайды, сондықтан мен ақыл-ойдың ең тыныш әрекеттерінің бірі болған нәрсені үмітсіз әрекет деп санауға жол бермеймін. Мен өзіме-өзім ғана жауаптымын. Егер мен бедел деп аталатын нәрсеге алаңдайтын болсам, онда мен басқа жағдайларды ойлап тозатын едім".

Біраз уақыттан кейін Уолстонкрафт өмірге қайта оралды, Джозеф Джонсонның айналасымен, әсіресе Мэри Хейз, Элизабет Инчбальд, Сара Сиддонс, Уильям Годвинмен байланысын қалпына келтірді және қайтадан әдебиетпен айналыса бастады. Бірте-бірте Годвин мен Уолстонкрафт арасында қарым-қатынас ұласып кетті. Годвин оның "Швецияда, Норвегияда және Данияда жазылған хаттарын оқып, кейінірек былай деп жазады: "Егер ер адамды авторға ғашық етуге арналған кітап болса, менің ойымша, бұл дәл солкітап. Ол өзінің мұңын шаша отырып, бізді меланхолияға толы және нәзіктікпен еритетін сезімге баурайды, сонымен бірге данышпандығын көрсетеді". Олар 1797 жылы 29 наурызда Мэри күткен баланы заңдастыру үшін үйленді. Содан кейін Уолстонкрафт пен Имлейдің үйленбегені анықталады. Осы некеге байланысты кейбір таныстары Годвин жұбайларынан бас тартты. Көпшілік Годвинді сәйкессіздікке айыптады: "Саяси әділеттілік" философиялық трактатында ол неке институтын жоюды жақтады, ал өмірде өзін некемен байланыстырды. Әрқайсысының тәуелсіздігін сақтай отырып, күйеуі мен әйелі полигон деп аталатын екі іргелес үйге қоныстанды. Ерлі-зайыптылар жиі хат алмасты. Жалпы көзқарас бойынша, бұл қарым-қатынас қайғылы қысқа болса да, бақытты және берік болды.

Қайтыс болуы мен Годвин «Мемуарлары»
------------------------------------

«Мемуары об авторе „Защиты прав женщины"» Годвина (1798).
1797 жылы 30 тамызда Уолстонкрафт екінші қызы - Мэриді дүниеге әкелді. Бастапқыда босану қалыпты болып көрінгенімен, инфекция бар болғаны анықталды (босану кезінде плацентаның бір бөлігі шықпай, аурудың басталуына себеп болды), бұл XVIII ғасырда жиі кездесетін құбылыс еді. 10 қыркүйекте бірнеше күн азап шеккеннен кейін Уолстонкрафт септицемиядан қайтыс болды. Годвин қатты күйзелді: ол досы Томас Холкрофтқа жазған хатында: "Мен оған теңдес әлемде адам жоқ деп сенемін. Біз бір-бірімізді бақытты ету үшін жаратылғанбыз. Менде ендігі бақытты қайтадан сезе аламын деген үміт жоқ". Ол ескі Әулие Панкрат шіркеуінің зиратына жерленді, сол жерде оған ескерткіш қойылды. Кейінірек оның және Годвиннің қалдықтары Борнмутқа жеткізілді. Құлпытастағы жазу: «Мэри Уолстонкрафт Годвин, "Әйел құқығын қорғау" эссесінің авторы: 1759 жылы 27 сәуірде дүниеге келді, 1797 жылы 10 қыркүйекте қайтыс болды».

1798 жылы қаңтарда Годвин өзінің « "Әйел құқығын қорғау" авторы туралы естеліктерін» жариялады. Годвин әйелін сүйіспеншілікпен, жанашырлықпен және шынайылықпен бейнелегенімен, көптеген оқырмандар оның Уолстонкрафттың заңсыз балалары, оның махаббат байланыстары және өзін-өзі өлтіру әрекеттері туралы айтқанына таң қалды. Романтикалық ақын Роберт Саути оны "сезімнің жоқтығы және донагтың өлі әйелін шешіндірді" деп айыптады. Годвиннің "естеліктері" Уолстонкрафтты дінге күмәнмен қарайтын әйел ретінде суреттейді, терең сезімдерді сезінуге қабілетті, эмпатияға дайын және сонымен бірге ұтымды адам ретінде сипаттайды. Годвиннің Уолстонкрафт туралы көзқарастары ХІХ ғасырда басым болды және ақын Роберт Браунингтің "Уолстонкрафт және Фюсли" және Уильям Роско өлеңдерінің пайда болуына әкелді, онда келесі жолдар бар:

> Hard was thy fate in all the scenes of life  
> As daughter, sister, mother, friend, and wife;  
> But harder still, thy fate in death we own,  
> Thus mourn’d by Godwin with a heart of stone.
> 
>

Мұрасы
------

Кора Каплан тарихшысының анықтамасына сәйкес Уолстонкрафт "әдеттен тыс" мирас қалдырған болатын, Мэри "түрлі жанрда шеберлігін танытқан, активист автор" болғанына қарамастан, қоғамда соңғы ширек ғасырға дейін Уолстонкрафттың шығармашылығына қарағанда жеке өмірі әлдеқайда үлкен қызығушылық тудырды. Годвин мемуарларының ықпалының кесірінен, қоғамда жүзжылдыққа созылған Уолстонкрафтқа қарсы негативті көзқарас қалыптасты. Мария Эджоурт "Белинда" романында жазушыны Гариет Фрик "айбық адам" бейнесіне салады. Мэрия Эджоурттың артынан Мэри Хейз, Шарлот Смит, Фанни Берни және Джейн Уэст сияқты романшылар оқырмандарына "моралды тәрбие" беру мақсатында жазушының кейпіндегі түрлі персонаждарды ойлап табады. Уолстонкрафттың өмірі мен шығармашылығын зерттеген Вирджиния Сапироның мәлімдемесіне сәйкес, ХІХ ғасырда жазушы оқырмандарының саны санаулы болатын, өйткені сол кездері қоғамда "өзінің адамгершілігін сезінетін әр әйел, мұндай тектес шығармаларды оқымауы тиіс" деген пікір қалыптасқан еді. Американ әйел феминисті Маргарет Фуллер мен Уолстонкрафтты салыстырып отырып әйелдердің қоғам өміріндегі рөлі мен құқықтары тақырыбында эссе жазған Джордж Элиот еді. Феминистердің қозғалысы басталған кезінде, саяси көзқарастары екі түрлі Вирджиния Вульф және Эмма Гольдман Уолстонкрафтың шығармашылығына қызығушылық таныта бастап, оның "өмірлік тәжірибелеріне" (Вульфтың атақты эссесінде берген анықтамасы) таңырқайды.  Бірақ та көпшілік Уолстонкрафттың өмір салтын кінәраттауды тоқтатпай, шығармалары да еленбеді.

1960 - 1970 жылдары ғылыми феминистік сынның пайда болуымен ғана Уолстонкрафттың еңбектері бұл мәселе үшін негіз болды деп танылды. Олардың тағдыры феминистік қозғалыстың тағдырын көрсетті. 1970 жылдардың басында Уолстонкрафттың алты ірі өмірбаяны жарық көрді, олар оның "радикалды және рационалистік ниеттеріне қосымшадағы құмарлық өмірін" бейнелейді. Тарихшылар Уолстокрафты парадоксалды, бірақ қызықты тұлға ретінде қарастырды. 1980 - 1990 жылдары Уолстонкрафттың тағы бір тұжырымдамасы пайда болды, ол оны өз заманының мәні ретінде сипаттайды. Клаудия Джонсон, Гари Келли және Вирджиния Сапиро сияқты ғалымдар Уолстонкрафт идеясы мен XVIII ғасырдағы сезімдер, экономика және саяси теория туралы басқа да маңызды идеялардың арасындағы байланысты атап өтті.

Соңғы жылдары Уолстонкрафттың шығармалары ғылыми қауымдастықтан тыс феминизмге әсер етті. Әйелдердің мұсылмандық көзқарастарына сыни көзқараспен қарайтын феминист Айаан Хирси Али өзінің өмірбаянында "әйел құқықтары" памфлетін келтіріп, "Мэри Уоллстонкрафт шабыттандырды, ол әйелдердің ерлер сияқты ойлауға қабілетті және сол құқықтарға лайық екенін бірінші болып ашты" деп жазды.  Сонымен қатар феминистердің "пролайф"(ағылш. *pro-life feminism*), оның мүшелері жасанды түсік жасатуға қарсы Уолстонкрафт мәлімдемесіне сілтеме жасайды. 

2020 жылдың қараша айында Ньюингтон-Грин (Newington Green) ауданында "феминизмнің анасы" ретінде Мэри Уолстонкрафтқа ескерткіш орнатылды. Оны орнатуға қаражат жинау 10 жылдан астам уақытты алды. Мүсіннің авторы-британдық суретші Мэгги Хэмблинг (Maggi Hambling). Ескерткіште бостандық рухын бейнелейтін әртүрлі әйел формаларынан пайда болған жалаңаш әйел бейнеленген. Ескерткіш биік тұғырларға тұрғызылған ерлердің ұқсас мүсіндерінің көпшілігімен ерекшеленеді. Бұл жазушы, публицист және философ Мэри Уолстонкрафтқа арналған жалғыз мүсін.

Басты туындылары
----------------

### Оқу құралдары

Первая страница из первого издания книги «Размышления об образовании дочерей» (1787)
Ертедегі шығармалардың көпшілігінде Уолстонкрафт білім беру мәселесіне жүгінеді. Ол "Әйелдер хрестоматиясын" — "жас әйелдерді жетілдіруге арналған" әдеби үзінділер антологиясын жинап, екі балалар кітабын аударды: "Жас Грандисон" (ағылш. *Young Grandison*) Мария Гертрейд ван де Веркен де Камбон және Кристиан Готхилф Зальцманның "Адамгершілік негіздері "(Elements of Morality). "Қыздардың білімі туралы ойлар" (1787) кітабында және балаларға арналған "Шынайы өмірдің алғашқы әңгімелері" (1788) кітабында Уолстонкрафт балаларды өзін-өзі тәрбиелеуді, адалдықты, үнемділікті және әлеуметтік қанағаттануды бағалайтын орта тап рухында тәрбиелеу идеясын қолдайды. Екі кітап та баланың ақыл-ойының дамуының маңыздылығын көрсетеді; мұнда Уолстонкрафт XVII ғасырдың философы Джон Локктың идеяларын жақын ұстанады. Алайда, діни сенім мен сезімдерге көп көңіл бөлу оның жұмысын Локк жұмысынан ерекшелендіреді және бұл жұмысты XVIII ғасырдың соңында танымал сенсуализммен байланыстырады. Екі мәтін де әйелдердің білімін қолдайды,бұл сол кездері қызу пікірталас тудырған және жазушы өмір бойы бірнеше рет жүгінетін тақырып (әсіресе "әйел құқығын қорғауда"). Уолстонкрафт білімді әйелдер - жақсы әйелдер мен аналар болады және сайып келгенде мемлекеттің игілігіне ықпал етеді деп мәлімдейді.

### «Адам құқығын қорғау» (1790)

Эдмунд Берктің "Франциядағы революция туралы ойлар" (1790) — конституциялық монархияны, ақсүйектерді және Англикан шіркеуін қорғау — "адам құқығын қорғау" (1790) кітабына жауап ретінде жарияланған Уолстонкрафт, ақсүйектерді сынға алады және республикашыларды қолдайды. Бұл Берктің брошюралар соғысындағы "рефлексияға ..." деген алғашқы жауабы болды, ол кейіннен "революция туралы дау" деп аталды, онда Томас Пейннің "Адам құқықтары" трактаты (1792) реформаторлар мен радикалдар үшін әрекетке шақырулар болды.

Уолстонкрафт монархия мен мұрагерлік артықшылықтарды ғана емес, сонымен бірге Берк консервативті сенімдерін қорғау үшін қолданған тілді де айыптады. "Рефлексиядан" белгілі үзіндіде Берк: "Мен он мың қылыш тіпті оны [Мари Антуанетке] қорлау арқылы қорқытқан көрінісі үшін кек алу үшін Қопадан секіруі керек деп ойладым. Бірақ рыцарлық заманы ендігі жоқ".  Берктің қарсыластарының көпшілігі Француз патшайымына тек театрлық аяушылықты көрді, олардың пікірінше, халықтың көзқарасын ескермеген аяушылық. Берктің қарсыластарының көпшілігі Француз патшайымына тек театрлық аяушылықты көрді, олардың пікірінше, халықтың көзқарасын ескермеген аяушылық. Уолстонкрафттың Берковскийдің әйелдің тағдырын түсінуін сынға алуы да ерекше болды. Берктің "керемет және әдемілік туралы біздің ұғымдарымыздың пайда болуы туралы философиялық зерттеу" (1756) трактатында жасаған терминдердін қайта анықтап, оның риторикасы мен дәлелдерін бұзды. Ол сұлулықты әлсіздік пен әйелдікке, ал асқақтықты күш пен еркектікке байланыстырды. Уолстонкрафт бұл анықтамаларды оған қарсы қойды, театралдық Беркенің оқырмандарын - азаматтарды тек сыртқы келбеті басқаратын әлсіз әйелдерге айналдырады деп сендірді.  Уолстонкрафт зерттеушісі Клаудия Л.Джонсонның пікірі бойынша өзінің теңдесі жоқ болып қалатын өзінің алғашқы ашық феминистік сынында Уолстонкрафт Беркті әйелдердің пассивтілігіне негізделген тең емес қоғамды қорғады деп айыптайды.

Республикалық ізгілік туралы дәлелдерінде ол орта таптың қалыптасып келе жатқан рухын, ақсүйектердің ашуланған (оның пікірінше) моральдық жүйесіне қарсы қояды.  Уолстонкрафт ағартушылық идеялардың ықпалында болды, прогресске сенді және Буркты дәстүр мен әдет-ғұрыпқа сүйенгені үшін мазақ етті. Ол Берк жүйесі мұрагерлік дәстүр болғандықтан құлдықты жалғастыра беретін еді деп көрсетіп, рационалдылықты дәлелдейді. Ол әр отбасында тек өз қажеттіліктерін қанағаттандыратын ферма құра алатын ауылдың идиляциялық өмірін сипаттайды. Уолстонкрафт өзінің шынайы сезім деп атаған қоғамдағы утопиялық суретін Бёрктің жалған сезімімен салыстырады.

"Адам құқығы" трактаты Уолстонкрафттың алғашқы ашық саяси және алғашқы феминистік жұмысы болды. Джонсонның пікірінше, "адам құқығы" трактатының кейінгі бөліктерін жазу кезінде ол өзінің мансабының қалған бөлігі айналысатын тақырыпты тапқан сияқты". Дәл осы композиция оған даңқ әкелді.

### «Әйелдер құқығын қорғау» (1792)

Первое американское издание трактата «Защита прав женщины» (1792)
"Әйелдер құқығын қорғау" - феминистік философияның алғашқы еңбектерінің бірі. Уолстонкрафт өзінің трактатында әйелдер қоғамдағы жағдайына сәйкес білім алуы керек деп жазады. Содан кейін ол әйелдерді ұлтқа қажет деп санайды, өйткені олар балаларды тәрбиелейді және қарапайым әйелдер емес, "жолдас" бола алады.  Уолстонкрафт әйелдердің қоғамның пайдасыз безендірілуін немесе некеде сатып алынған мүлікті көрудің орнына, олар ерлер сияқты құқықтарға лайық деп санайды. "Әйел құқықтарының" көп бөлігі мінез-құлық кітаптарының авторларымен (Джеймс Фордис пен Джон Грегори) және философтармен (оның ішінде Жан-Жак Руссомен) әйелдердің білімі міндетті емес деп санайтын пікірталастарға арналған. Руссо "Эмиль" (1762) кітабында әйелдердің ерлердің ләззаты үшін білім алуы керек деп айтады.

Уолстонкрафттың айтуынша, қазіргі уақытта әйелдердің көпшілігі ақымақ және үстірт, ("спаниельдер" және "ойыншықтар") ақыл-ойдың жетіспеушілігінен емес, ер адамдар олардың білімге қол жетімділігін жауып тастағандықтан. Уолстонкрафт білімнің жетілмегендігіне байланысты әйелдердің алдында тұрған шектеулерді түсіндіруге баса назар аударады: "бала кезінен үйретілген, Сұлулық — әйелдің таяғы, ақыл денеге бейімделеді және өзінің алтын жалатылған торының айналасында жүріп, тек түрмені безендіруге тырысады".  Егер ерте жастан бастап олардың барлық көңілі - Сұлулық пен сыртқы жылтырға бағытталмаса, әйелдер қолдарын көпке жеткізуге болар еді дейді. 

Уолстонкрафт өмірдің белгілі бір салаларында, мысалы, этикада гендерлік теңдікке шақырса да, ол ерлер мен әйелдер тең деп айтпайды.  Ол ерлер мен әйелдердің Құдайдың көз алдында тең екенін айтады, алайда бұл ерлердің күші мен ерлігінің артықшылығы туралы мәлімдемеге қайшы келеді.  Кітаптың белгілі бөлігінде Уолстонкрафт екі түрлі мағынамен былай деп жазады: 

Мен заттардың бар тәртібін өзгерткім келеді деген қорытынды жасаудың қажеті жоқ. Мен қазірдің өзінде дене бітіміне байланысты ер адамдарда жақсылыққа ие болатын ізгіліктің үлкен дәрежесі бар сияқты деп ойладым. Мен жалпы жыныстар туралы айтып отырмын, бірақ ерлердің ізгіліктері табиғи түрде әр түрлі болуы керек деген тұжырым жасаудың көлеңкесін көрмеймін. Шынында да, ізгіліктің бір ғана мәңгілік стандарты болса, бұл қалай мүмкін болады? Сондықтан, егер мен дәйекті түрде айтысатын болсам, онда ерлер мен әйелдер бір бағытта жүреді деген қорытындыға келуім керек - Құдай сияқты, ол да бар. 

Оның гендерлік теңдікке қатысты екіұштылығы Уолстонкрафтты қазіргі заманғы тұжырымдамадағы феминистерге сөзсіз жатқызуға кедергі келтіреді (әсіресе "феминизм" анықтамасы кейінірек пайда болды).

Уоллстонкрафттың өз мақаласындағы ең қатал сыны жалған және аса сезімтал, әсіресе әйелдерге қатысты болды. Ол сезімталдыққа бой алдырған әйелдерді "кез-келген сәттегі сезім импульсі қозғалады" және "олардың сезімдерінің жемі" бола отырып, ақылға қонымды ойлана алмайды деп жазады. Уоллстонкрафт өздеріне ғана емес, бүкіл өркениетке зиян келтіреді деп мәлімдейді: олар өркениеттің дамуына көмектеспейді (18 ғасырдағы танымал идея), керісінше, оны жойып жібереді. Уоллстонкрафт ақыл мен сезім бір-біріне тәуелсіз өмір сүруі керек деп санамайды, керісінше, олар бірін-бірі толықтыруы керек деген пікірді ұстанады.

Уоллстонкрафт өзінің негізгі философиялық дәлелдерінен басқа белгілі бір білім беру жоспарын ұсынады. "Әйелдер құқығы" кітабының он екінші тарауында - "ұлттық білім туралы" - ол барлық балаларды "ауылдың күндізгі мектебіне" жіберу керек дейді. Сондай-ақ, балалар үйде "үйге деген сүйіспеншілік пен отбасылық ләззат алу үшін" бастауыш білім алуы керек. Ол сондай-ақ оқыту бірлескен болуы керек деп санайды, өйткені ерлі-зайыптылар "қоғамның цементі" болып табылатын ерлер мен әйелдер "бір үлгі бойынша тәрбиеленуі" керек. 

Уолстонкрафт "ең табиғи күй" деп сипаттайтын орта тапқа жатады. "Әйел құқығы" кітабы көп жағдайда әлем туралы буржуазиялық идеяларды білдіреді,  орта таптың қарапайымдылығы мен кәсіпкерлік рухын көтермелейді, ақсүйектердің пайдасыздығына шабуыл жасайды. Сонымен бірге Уолстонкрафт мемлекеттік білім беру жоспарында тоғыз жасқа толғаннан кейін кедейлерді, керемет жетістікке жеткендерді қоспағанда, бай балалардан бөліп, басқа мектептерде оқытуды ұсынады. 

### Романдары

«Читающая девушка» Отто Шолдерера (1883). И в романе «Мэри», и в романе «Заблуждения женщины» Уолстонкрафт критикует женщин, воображающих себя сентиментальными героинями.
Уолстонкрафт патриархалды неке институты әйелдерге зиянды ықпал жасайтындығы жайлы көзқараста болып, өзінің романдарында осы мәселені көтерген. "Мэри"(ағылш. *Mary: A Fiction*) атты алғашқы романында бас кейіпкер материалдық себептермен сүймеген адаммен тұрмыс құруға мәжбүр болып, өміріндегі махаббат пен құштарлық сезімдерінің орнын толықтыру мақсатында некеден тыс романтикалық қатынас орнатқан әйел. "Марайя немесе әйелдің қателігі" (Maria; or, The Wrongs of Woman, 1798) атты өлімінен кейін жарық көрген бітірілмеген романы нағыз феминистік шығарма ретінде есептелді.  Роман оқиғасы күйеуі тарапынан жындыханаға қамалған әйел төңірегінде өрбиді. Романда Мэри сияқты Марайя да некеден тыс "камераласпен" махаббаттық қарым-қатынас құрып, санитарлардың біреуімен достық қарым-қатынас орнатады. Уолстонкрафт "Әйел құқықтарын қорғау" трактатында сияқты романдарында да сәтті некелерді бейнелемеген. Нәтижесінде роман кейіпкері Мэри оның көзқарасы бойынша неке және некеге түсу қажеттілігі жоқ бақытты әлемге аттанады. 

Екі жұмысы да сезімталдық идеясына — XVIII ғасырдың соңында танымал болған этика мен эстетикаға қатысты. Мэри - бұл сентименталды роман, ал Уолстонкрафт жанрдың негізін — әйелдерге зиян келтіретін философияны бұзуға тырысады, өйткені ол оларды эмоцияларға тым көп сенуге шақырады. "Әйелдің адасуы" романында кейіпкердің романтикалық қиялдарға, жасырын махаббат қатынастарына деген құштарлығы әсіресе зиянды болып көрінеді.

Әйелдер арасындағы қарым — қатынас екі романда да маңызды, бірақ Мария мен Джемайманың, оның күңі арасындағы достық әдебиет тарихында үлкен маңызға ие. Аналық жанашырлыққа негізделген жоғары және төменгі сыныптағы әйелдер арасындағы бұл достық феминистік әдебиет тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болып табылады, әр түрлі сыныптағы әйелдердің ортақ мүдделері бар екендігінің белгісі, өйткені олар әйел болып туылды.

### Швецияда, Норвегияда және Данияда жазылған хаттар(1796)

Швеция, Норвегия және Данияда жазылған хаттар жинағы - жол жазбаларының жеке жинағы. Бұл жиырма бес хат көптеген тақырыптарды қамтиды: Скандинавия мен оның халықтары туралы Әлеуметтік ойлар, философиялық мәселелер, Имлеймен қарым-қатынас (мәтінде оның аты аталмайды). Керемет риториканы қолдана отырып, Уолстонкрафт өзінің жеке басы мен қоғам арасындағы қатынасты зерттейді. Руссоның күшті әсерін көрсете отырып," Швецияда, Норвегияда және Данияда жазылған хаттар "өзінің" жалғыз армандаушының серуендеуі"(1782) кітабында көтерілген тақырыптарды дамытады:"...адам бақытының қайнар көзін табу, материалдық тауарлардың стоикалық ауытқуы, табиғаттың экстатикалық құшағы және сезімнің түсінудегі маңызды рөлі".  Алайда, Руссо ақыр соңында қоғамға қарсы тұрса да, Уолстонкрафт отбасы институтын және технологиялық прогресті дәріптейді.

«Айсберги» Фредерика Эдвина Чёрча (1861)
Уолстонкрафт субъективті тәжірибені қолдайды, әсіресе табиғатқа қатысты, жоғары және сезімталдық арасындағы байланысты зерттейді. Көптеген хаттар Скандинавияның таңғажайып пейзажын және автордың осы табиғи әлеммен эмоционалды байланыс орнатуға деген ұмтылысын сипаттайды. Осылайша, мұнда ол алдыңғы жазбаларға қарағанда қиялға көбірек мән береді. Әдеттегідей, Уолстонкрафт әйелдердің азаттығы мен білімін қорғайды.  Алайда, бұрынғы шығармалардан айырмашылығы, ол сауда рухының қоғамға зиянды әсерін суреттейді, материалдық байланыстар әлемімен көркемдік байланысты қарама-қарсы қояды, оны Имлеймен қарым-қатынасына ауыстырады. 

"Швецияда жазылған хаттар ..." жинағы 1790 жылдардағы ең танымал Уолстонкрафт кітабы болды. Ол жақсы сатылып, көптеген сыншылардан оң пікірлер жинады. Ол туралы Годвин бұл кітап "жазушыға ғашық болу үшін" арналған деп жазды. Хаттар ұқсас тақырыптар мен эстетиканы қолданған Уильям Уорсворт пен Сэмюэл Тейлор Колеридж сияқты романтикалық ақындарға әсер етті.

Шығармалар тізімі
-----------------

Бұл Мэри Уолстонкрафттың шығармаларының толық тізімі. Егер басқаша көрсетілмесе, олар алғашқы басылымдар болып табылады. 

### Шығармалары

* Өмірдің маңызды қарыздарындағы әйел мінез-құлқы туралы ойлармен қыз тәрбиелеу туралы ойлар = қыз тәрбиелеу туралы ойлар; әйел мінез-құлқы туралы, өмірдің маңызды міндеттері туралы ойлармен. - Лондон: Джозеф Джонсон, 1787.
* Мэри = Мэри: Көркем Әдебиет. Джозеф Джонсон, 1788.
* Шындықты шынайы әңгімелер, сезімдерді басқаруға және ақыл-ойды шындық пен мейірімділіктің үлгісіне айналдыруға арналған әңгімелер = шынайы өмірдің түпнұсқа әңгімелері; тіркемелерді реттеуге және ақыл-ойды шындық пен жақсылыққа қалыптастыруға арналған әңгімелер. Джозеф Джонсон, 1788.
* Әйелдер хрестоматиясы немесе проза мен өлеңдегі әр түрлі шығармалар, ең жақсы жазушылардан таңдалған және тиісті тақырыптардың астына орналастырылған, жас әйелдерді жақсарту үшін = әйел оқырман; немесе проза мен өлеңдегі әр түрлі шығармалар; ең жақсы жазушылардан таңдалған және тиісті тараулардың астына орналастырылған; жас әйелдерді жақсарту / астында. ред. М. Уолстонкрафт [псевд. "Крессвик Мырза". - Лондон: Джозеф Джонсон, 1789.
* Адам құқықтарын қорғау, құрметті Эдмунд Беркке жазған хатында = адам құқықтарын қорғау, құрметті Эдмунд Беркке жазған хатында. Джозеф Джонсон, 1790.
* Моральдық және саяси тақырыптарға сыни көзқараспен әйелдердің құқықтарын қорғау = моральдық және саяси тақырыптарға шектеулері бар әйелдердің құқықтарын қорғау. - Лондон: Джозеф Джонсон, 1792.
* Доктор Грегоридің қыздарының мұрасын сынаған әйелдердегі жыныстық мінез туралы басым пікір ["әйелдер құқығы" кітабынан] = әйелдердегі жыныстық мінез туралы басым пікір, доктор Грегоридің қыздарына мұрасы шектеулі / / Жаңа жыл сайынғы тіркелім. - 1792. - Б.457-466.
* "Француз төңкерісіне тарихи және моральдық көзқарас және оның Еуропаға әсері" (Джозеф Джонсон, 1794).
* Швецияда, Норвегияда және Данияда қысқа тұру кезінде жазылған хаттар = Швеция, Норвегия және Данияда қысқа тұру кезінде жазылған хаттар. - Лондон: Джозеф Джонсон, 1796.
* Поэзия және табиғат сұлулығына деген құштарлық туралы = поэзия және табиғат сұлулығына деген құштарлық туралы / / ай сайынғы журнал. - Сәуір 1797.
* Әйелдің адасуы немесе Мэри = әйелдің реніштері немесе Мария / / автордың әйел құқығын қорғау туралы өлімнен кейінгі шығармалары / астында. Джозеф Джонсон, 1798. [өлімнен кейінгі басылым, аяқталмаған]
* Қиял үңгірі = қиял үңгірі / / автордың әйел құқығын қорғаудағы өлімнен кейінгі еңбектері / астында. Джозеф Джонсон, 1798. [өлімнен кейінгі басылым; фрагмент 1787 жылы жазылған]
* Француз ұлтының қазіргі табиғаты туралы хат = француз ұлтының қазіргі табиғаты туралы хат / / автордың "әйел құқығын қорғау" / Под. Джозеф Джонсон, 1798. [1793 жылы жазылған өлімнен кейінгі басылым]
* Балаларды басқару туралы хаттардың үзіндісі = балаларды басқару туралы хаттың үзіндісі / / автордың әйел құқығын қорғауға арналған Өлімнен кейінгі еңбектері / астында. Джозеф Джонсон, 1798. [өлімнен кейінгі басылым, аяқталмаған]
* Сабақтар = сабақтар / / автордың әйел құқығын қорғауға арналған Өлімнен кейінгі еңбектері / астында. Джозеф Джонсон, 1798. [өлімнен кейінгі басылым, аяқталмаған]
* Кеңестер = кеңестер / / автордың әйел құқығын қорғау туралы өлімнен кейінгі еңбектері / астында. Джозеф Джонсон, 1798. [өлімнен кейінгі басылым; ешқашан жазылмаған "әйелдер құқығы" кітабының екінші томына жазбалар]
* [Анонимді түрде жарияланған әртүрлі мақалалар] / / аналитикалық шолу. - 1788-1797.

### Аудармалар

* Necker, J. діни пікірлердің маңыздылығы туралы = religious Opinion Importance / M. Wollstonecaft аудармасы. Джозеф Джонсон, 1788.
* де Камбон, М.Г. В. Д. В. жас жігіттердің достарына жазған хаттары = жас Грандисон. Достарына жастардың хаттарының сериясы / M. Wollstonecaft аудармасы. Джозеф Джонсон, 1790.
* Salzmann, C. G. балалардың ата-аналарға кіріспе үндеуімен пайдалануға арналған моральдық Элементтер = балалардың пайдалануы үшін моральдық Элементтер; ата-аналарға кіріспе үндеуімен / M. Wollstonecaft аудармасы. Джозеф Джонсон, 1790.

Сілтемелер
----------

* Works by Mary Wollstonecraft at Project Gutenberg
* «Memoirs of the Author of a Vindication of the Rights of Woman» Уильяма Годвина в проекте «Гутенберг»
* «Vindication of the Rights of Woman» (издание 1796 года) в проекте «Google Поиск книг»
* «An Historical and Moral View of the Origin and Progress of the French Revolution» Мұрағатталған 14 мамырдың 2008 жылы. на сайте libertyfund.org
* Конкорданс произведений Уолстокрафт Мұрағатталған 26 сәуірдің 2007 жылы.
* Стихотворение «Mary» Уильям Блейк на сайте sterneck.net Уикидәйекте бұған қатысты дәйексөз жиынтығы бар: ***Mary Wollstonecraft***

 
Уикиқайнарда бұған қатысты түпнұсқа мәтін бар:
***Mary Wollstonecraft***

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Tomalin, 9, 17, 24, 27; Sunstein, 11
2. ↑  Todd, 11; Tomalin, 19; Wardle, 6; Sunstein, 16
3. ↑  Todd, 45-57; Tomalin, 34-43; Wardle, 27-30; Sunstein, 80-91
4. ↑  Цитата из книги Todd, 16
5. ↑  Todd, 72-75; Tomalin, 18-21; Sunstein, 22-33
6. ↑  Wardle, 12-18; Sunstein 51-57
7. ↑  Wardle, 20; Sunstein, 73-76
8. ↑  Годвин, Мария // Брокгауз бен Ефрон энциклопедиялық сөздігі: 86 томдық (82 т. және 4 қос.) —  СПб. 1890—1907.
9. ↑  Todd, 62; Wardle, 30-32; Sunstein, 92-102
10. ↑  Todd, 68-69; Tomalin, 52 и след.; Wardle, 43-45; Sunstein, 103—106
11. ↑  Tomalin, 54-57
12. ↑  См. у Wardle, глава 2, для автобиографические элементы романа «Мэри», см. также у Sunstein, глава 7
13. ↑  См. например, у Todd, 106-7; Tomalin, 66; 79-80; Sunstein, 127-28
14. ↑  Todd, 116.
15. ↑  Tomalin, 64-88; Wardle, 60 и след.; Sunstein, 160-61.
16. ↑  Wollstonecraft, «The Collected Letters», 139; см. также у Sunstein, 154
17. ↑  Todd, 123; Tomalin, 91-92; Wardle, 80-82; Sunstein, 151-55.
18. ↑  Tomalin, 89-109; Wardle, 92-94; 128; Sunstein, 171-75.
19. ↑  Todd, 134-35.
20. ↑  Цитата из книги Todd, 153.
21. ↑  Todd, 197-98; Tomalin 151-52; Wardle, 171-73; 76-77; Sunstein, 220-22.
22. ↑  Tomalin, 144—155; Wardle, 115 и след.; Sunstein, 192—202.
23. ↑  Todd, 214-15; Tomalin, 156-82; Wardle, 179-84.
24. ↑  Todd, 232-36; Tomalin, 185-86; Wardle, 185-88; Sunstein, 235-45.
25. ↑  Tomalin, 218; Wardle, 202-3; Sunstein, 256-57.
26. ↑  Цитата у Wardle, 202.
27. ↑  Tomalin, 211—219; Wardle, 206-14; Sunstein, 254-55.
28. ↑  Сейнт Клэр, 160; Wardle, 192-93; Sunstein, 262-63.
29. ↑  Tomalin, 225.
30. ↑  Todd, глава 25; Tomalin, 220-31; Wardle, 215 и след.; Sunstein, 262 и след.
31. ↑  Todd, 286-87; Wardle, 225.
32. ↑  Tomalin, 225-31; Wardle, 226-44; Sunstein, 277-90.
33. ↑  Wollstonecraft, «The Collected Letters», 326.
34. ↑  Todd, 355-56; Tomalin, 232-36; Wardle, 245-46.
35. ↑  Цитата из книги Todd, 357.
36. ↑  St Clair, 164-69; Tomalin, 245-70; Wardle, 268 и след.; Sunstein, 314-20.
37. ↑  St Clair, 172-74; Tomalin, 271-73; Sunstein, 330-35.
38. ↑  St Clair, 173; Wardle, 286-92; Sunstein, 335-40.
39. ↑  Todd, 450-56; Tomalin, 275-83; Wardle, 302—306; Sunstein, 342-47.
40. ↑  Цитата из книги Ч. К. Пола, *William Godwin: His Friends and Contemporaries* (Лондон: Henry S. King and Co. 1876).
41. ↑  Todd, 457.
42. ↑  St Clair, 182-88; Tomalin, 289-97; Sunstein, 349-51; Sapiro, 272.
43. ↑  Письмо от Роберта Саути Уильяму Тейлору, 1 июля 1804, в книге «A Memoir of the Life and Writings of William Taylor of Norwich», ред. G. W. Robberds, 2 тома (Лондон: John Murray, 1824), 1:504.
44. ↑  Sapiro, 273-74.
45. ↑  Цитата у Sapiro, 273
46. ↑  Kaplan, «Wollstonecraft’s reception», 247.
47. ↑  Favret, 131-32.
48. ↑  Sapiro, 276-77.
49. ↑  Вирджиния Вулф, «The Four Figures Мұрағатталған 3 сәуірдің 2007 жылы.».
50. ↑  Kaplan, «Wollstonecraft’s reception», 254; Sapiro, 278-79.
51. ↑  Ayaan Hirsi Ali, «Infidel» (Нью-Йорк: Free Press, 2007), 295.
52. ↑  Feminists for Life,  Мұрағатталған 5 мамырдың 2012 жылы.
53. ↑  *New Style Magazine* Памятник Мэри Уолстонкрафт — «матери феминизма» (русский) (11 қараша 2020). Тексерілді, 11 қараша 2020.
54. ↑  Jones, «Literature of advice», 122-26; Kelly, 58-59.
55. ↑  Richardson, 24-27; Myers, «Impeccable Governesses», 38.
56. ↑  Jones, «Literature of advice», 124-29; Richardson, 24-27.
57. ↑  Richardson, 25-27; Jones, «Literature of advice», 124; Myers, «Impeccable Governesses», 37-39.
58. ↑  Цитата у Butler, 44.
59. ↑  Wollstonecraft, «Vindications», 45; Johnson, 26; Sapiro, 121-22; Kelly, 90; 97-98.
60. ↑  Johnson, 27, см. также у Todd, 165.
61. ↑  Sapiro, 83; Kelly, 94-95; Todd, 164.
62. ↑  Wollstonecraft, «Vindications», 44.
63. ↑  Jones, «Political tradition», 44-46; Sapiro, 216.
64. ↑  Johnson, 29.
65. ↑  Wollstonecraft, «Vindications», 192.
66. ↑  Kelly, 123; 126; Taylor, 14-15; Sapiro, 27-28; 13-31; 243-44.
67. ↑  Wollstonecraft, «Vindications», 157.
68. ↑  Kelly, 124-26; Taylor, 14-15.
69. ↑  См. у Wollstonecraft, «Vindications», 126, 146.
70. ↑  Wollstonecraft, «Vindications», 110.
71. ↑  Wollstonecraft, «Vindications», 135.
72. ↑  Слова «feminist» и «feminism» не появились до 1890-х годов. «Oxford English Dictionary», см. у Taylor, 12; 55-57; 105—106; 118-20; и у Sapiro, 257-59.
73. ↑  Wollstonecraft, «Vindications», 177.
74. ↑  Jones, 46.
75. ↑  Wollstonecraft, «Vindications», глава 12; см. также у Kelly, 124-25; 133-34; Sapiro, 237 и след.
76. ↑  Kelly, 128 и след.; Taylor, 167-68; Sapiro, 27.
77. ↑  Wollstonecraft, «Vindications», 311; см. также у Taylor, 159-61; Sapiro, 91-92.
78. ↑  Taylor, глава 9.
79. ↑  Wollstonecraft, «Mary», 68.
80. ↑  Poovey, 100—101; Taylor, 232-33.
81. ↑  Johnson, 60; 65-66; Kelly, 44; Poovey, 89; Taylor, 135; Todd, *Women’s Friendship*, 210-11.
82. ↑  Todd, *Women’s Friendships*, 208; 221-22; Johnson, 67-68; Taylor, 233; 243-44; Sapiro, 155.
83. ↑  Favret, 104; Sapiro, 286-87.
84. ↑  Favret, 105—106.
85. ↑  Myers, «Wollstonecraft’s *Letters*», 167; 180; Poovey, 83-84; 106; Kelly, 189-90.
86. ↑  Myers, «Wollstonecraft’s *Letters*», 174; Favret, 96; 120; 127.
87. ↑  Favret, 119 и след.; Poovey, 93; Myers, «Wollstonecraft’s *Letters*», 177; Kelly, 179—181.
88. ↑  Todd, 367; Kaplan, «Mary Wollstonecraft’s reception», 262; Sapiro, 35; Favret, 128.
89. ↑  Sapiro, 341 и след.