recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Нұрбану сұлтан** (осм. نور بانو سلطان‎ — *Nûr Banû Sultan*, түр. *Nurbanu Sultan*; 1525 жыл — 7 желтоқсан 1583 жыл) — II Сәлімнің әйелі (хасеки сұлтан), III Мұраттың анасы (уәлиде сұлтан).

Өмірбаяны
---------

### III Мұрат тұсында

III Мұраттың анасы Уәлиде Нұрбану сұлтанның гаремдегі беделі артты, алайда алғашқы 4 жыл II Сәлімнің әпкесі Михримах сұлтан гаремнің басшысы болды. Михримах сұлтан гаремді анасы Хасеки Хүррем сұлтан ажалынан кейін және өз ажалына дейін 1558-1578 жылдары 20 жыл биледі. Ақырында, Михримах сұлтан 1578 жылы қайтыс болған соң, Уәлиде Нұрбану сұлтан гаремнің жаңа басшысы болды. Нұрбану сұлтанның гаремдегі тұтас билігі оның ажалына дейін, 1583 жылға дейін, жалғасты. Сонымен қатар Нұрбану сұлтан мемлекеттік істерге де ықпалы зор болды, себебі III Мұрат мемлекеттік мәселелерге қатысты шешімдер қабылдаған кезінде анасының кеңесін тыңдайтын. Паоло Контарини дожға жазған хатында былай дейді:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Сұлтан Мұраттың анасы Нұрбану сұлтан Османлы сарайында Мұрат көп сүйенетін кеңестерді беретін адам болған. Мұрат өз саясатын, негізінде, анасы кеңестерінің негізінде құрайтын, себебі оның ойынша, ол (Нұрбану) секілді ешкім сондай данагөй әрі адал кеңес бере алмайды, осы жерден оған (Нұрбануға) және оның ерекше қасиеттері мен адамгершілігіне деген қадірлеушілік пен құрмет* | » |

III Мұраттың тұсында "қатындар сұлтанаты" өз жалғасын тапты, себебі сұлтанға анасынан басқа сүйікті күңі де зор ықпал етті. Сұлтан өз күңін өте қатты сүйді, бірақ Сафиенің ықпалын төмендету үшін Нұрбану сұлтан Мұратқа басқа да күңдер жіберіп отырды. Бұл Уәлиде сұлтанның қолынан келсе де, ақырында сұлтан үшін Сафие ең сүйікті күң болып қала берді. 1583 жылы Нұрбану сұлтан қайтыс болған соң, Сафие өз беделін сезіне бастады. Анасы жанындай жақсы көрген III Мұрат анасының жаназасын зор сән-салтанатпен өткізді және Мимар Синанға анасының құрметіне мешіт салуға әмір берді. Мешіт Әтік Уәлиде мешіті деген атау алды. Джанфранческо Моросини айтуы бойынша:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Нұрбану сұлтан өлер алдында баласына нағыз билікке қатысты кеңестер берді, олар саналылық пен сақтыққа толы, тіпті оларды бір шебер, ақылды әрі өте тәжірибелі мемлекеттік қайраткерден берген деп ойлауға да болады. Анасы Мұратқа әділеттілікті кідірмей орнатып, сонымен бірге өз құлдарына әділетті болуды, алтынға деген сараңдығын жоюды, ал ең бастысы, өзінің баласы Мехметке бас-көз болуға кеңес берді* | » |

Уәлиде сұлтан қайтыс болған соң, Моросини сол жайлы өзінің Венециядағы депешасына жеткізді:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Ол өзінде ерекше ақкөңілділікті, ерлікті әрі даналықты біріктіретіндігін бәрі бірауыздан келіседі* | » |

III Мұрат өз анасын қатты қадірлеп, жақсы көретін.

Өнерде
------

* Түркия «**Сүлеймен сұлтан**» телехикаясы (2011-2014, Нұрбану сұлтан рөлінде — Мәруа Болуғур)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұрат Үшінші - 12-ші османлы сұлтаны Мұрағатталған 12 ақпанның 2017 жылы.
*Басқа мағыналар үшін Тесіктас деген бетті қараңыз.*
**Тесіктас** – Ерейментау тауларының шығыс сілемі, Қойтас тауының жалғасы.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау. Аудан орталығы – Ерейментау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 36 км, Өлеңтінің сол жақ жағалауында, Астана қаласынан шығысқа қарай 200 км жерде орналасқан.

Жер бедері, геологиясы
----------------------

Абсолюттік биіктігі 560 м. Батыстан шығысқа қарай ұзындығы 5 км, ені 2 км-ге созыла орналасқан. Беткейі сай-салалармен тілімденген ордовиктің жыныстарымен жабылған.

Өсімдігі
--------

Қара қоңыр топырағында қараған, тобылғы өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Нұрболат Едігеұлы Масанов** (20 сәуір 1954, Қарағанды - 5 қазан 2006, Алматы) - тарихшы, этнограф, саясаттанушы. Тарих ғылымдарының докторы, профессор.

Өмірбаяны
---------

Орта жүздің Қыпшақ руынан. 1954 жылы 20 сәуірде Қарағанды қаласында тарихшы Едіге Айдарбекұлы Масановтың отбасында дүниеге келді. Атасы Айдарбек Баймұхаммедұлы Масанов— Алаш қозғалысының қайраткері, репрессияларға ұшырап, лагерьде қайтыс болды. 

Киров атындағы ҚазМУ бітірген.

* 1976-1986 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының тарих, археология және этнография институтының аға лаборанты, кіші, аға ғылыми қызметкері;
* 1986-1988 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Қоғамдық ғылымдар бөлімшесінің ғылыми хатшысы;
* 1988-1991 жылдары Ресей Ғылым Академиясының Этнология және антропология институтының докторанты;
* 1992-1998 жылдары ҚазМУ доценті, профессоры болып жұмыс істеді.

Масанов Адам құқықтары мен заңдылықты сақтау жөніндегі Қазақстан халықаралық бюросын құрғандардың бірі болды. 1996-1999 жылдары — "Сорос-Қазақстан" Қорының Басқарма мүшесі. 1998 жылы Әкежан Қажыгелдинмен бірге Қазақстан Республикалық Халық партиясын (ҚРХП) құрды. 1999 жылғы қазаннан бастап Қазақстанның демократиялық күштер форумының тең төрағасы, 2001 жылғы желтоқсаннан бастап Қазақстандық саяси ғылымдар қауымдастығының президенті болды.

Нұрболат Масанов 2006 жылдың 5 қазанында Алматыда мейрамханада уланып қайтыс болды. Кеңсай зиратында жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Абылхожин Жулдуз Бекмухамедович, Масанов Нурбулат Эдигеевич Эдиге Масанов: судьба человека, судьба семьи, судьба страны // Вестник Евразии. 2007. №4. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/edige-masanov-sudba-cheloveka-sudba-semi-sudba-strany (дата обращения: 23.01.2022).
* Нұрболат МАСАНОВ: ҚАЗАҚ ТІЛІ САЯСИ САУДАНЫҢ ҚҰРБАНЫ БОЛМАУЫ ТИІС
* Масанов, Нурболат Эдигеевич
* Нурболата Масанова похоронили рядом с Алтынбеком Сарсенбаевым
**Қазақ мемлекеттік аграрлық университетіндегі қазақ тілі кафедрасы**. 1989 жылы желтоқсан айында бұрынғы Ауыл шаруашылық институтындағы орыс тілі кафедрасының жанынан қазақ тілі бөлімі ашылды. Алғашқы кезде қазақ тілі кафедрасы агрохимия және топырақтану факультетінің құрамында болды да, 1992 жылдың 21 қаңтарынан институт жаңа-педагогика факультетіне берілді. Ауыл шаруашылық институты мен Зооветтехникалық-малдәрігерлік институты негізінде Қазақ мемлекеттік аграрлық университеті құрылды. Қазір кафедра құрамында 11 оқытушы қызмет істейді. 1991—1992 оқу жылында кафедра меңгерушісі қызметін осы кафедраның доценті Т.Б.Қалабаев атқарды. 1992 жылы желтоқсан айынан бастап кафедра меңгерушісі болып филология ғылымының кандидаты, доцент Ә. К. Керімов тағайындалды. Университетте қазақ тілі сабағын орыс мектебін бітіріп келген студенттер оқиды. Барлық мамандықтар бойынша сырттай оқитын студенттерге де қазақ тілі оқытылады. 1996—1997 оқу жылынан бастап дайындық бөліміне де қазақ тілі пән ретінде енгізілді. Инжинер-педагог мамандығы бойынша 4-курс студенттеріне тіл мәдениеті деген пән жүргізіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
Әлеуметтік-еңбек саласының үздігі
**"Әлеуметтік-еңбек саласының үздігі"** төсбелгісі – 2011 жылғы 15 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы № 1539 қаулысымен бекітілген

Толығырақ
---------

"Әлеуметтік-еңбек саласының үздігі" төсбелгісімен еңбек, жұмыспен қамту және халықты әлеуметтік қорғау ұйымдарында кемінде 5 жыл еңбек өтілі, қызметі бойынша оң мінездемесі бар, өздеріне жүктелген міндеттерді адал және кәсіптік шеберлікпен орындап жүрген еңбек, жұмыспен қамту және халықты әлеуметтік қорғау саласының қызметкерлері, арадагерлері және басқа да адамдар марапатталады.

Құрметті белгінің сипаттамасы
-----------------------------

"Әлеуметтік-еңбек саласының үздігі" төсбелгісі диаметрі 37 мм шеңбер нысанында жезден жасалады.
Төсбелгінің беткі жағында шеңбердің жиегінде ұлттық ою-өрнек және "ӘЛЕУМЕТТІК ЕҢБЕК САЛАСЫНЫҢ ҮЗДІГІ" деген мәтін орналасқан. Шеңбердің ортасында үш шеңберден тұратын фигура орналасқан, шеңберлер күрделі үшбұрышты фигура түзілетіндей тәсілмен байланыстырылған. Фигураның ішінде қозғалыс динамикасын білдіретін үш элементтен тұратын ұлттық ою-өрнек орналасады.
Айналасының жиегі, мәтін, ою-өрнек және символ – шығыңқы жылтырақ. Айналасының ішкі бөлігі – күңгірт. Символ көгілдір эмальмен құйылған.
Төсбелгінің сыртқы жағында ортасында "ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЕҢБЕК ЖӘНЕ ХАЛЫҚТЫ ӘЛЕУМЕТТІК ҚОРҒАУ МИНИСТРЛІГІ" деген жазу, жиектерінде ұлттық ою-өрнек орналасқан. Төсбелгінің сыртқы беті күңгірт. Жазу және ою-өрнек – шығыңқы жылтырақ.

Төсбелгі құлақша мен шығыршық арқылы ені 28 мм және биіктігі 19 мм бес бұрышты тағанмен жалғанады. Тағанның ішкі бөлігі көгілдір эмальмен құйылған.
Төсбелгі киімге визорлы бекіткіші бар түйреуіш арқылы бекітіледі.
**Өгем** (өзб. *Ugom, Угом*) – Қазақстан және Өзбекстандағы тау өзені. Шыршық өзенінің ірі салаларының бірі.

Сипаттамасы
-----------

Шыршыққа құятын тұсыӨзеннің ұзындығы 68,5 км. Су алабының ауданы 869 км². Бастауын Түркістан облысы Төле би ауданындағы Өгем жоталарынан алады. Теңіз деңгейінен 2600 м-дей биіктіктегі бірнеше бұлақтардың қосылуымен іріленіп, тау қойнауымен ағып, бағытын түстікке бұрады. 

Құлап аққандықтан, ағысының жылдамдығы жоғары. Өгем орман шаруашылығының етек жағындағы ағыс жылдамдығы 1,6 м/с. Одан да төменіректегі ағысы 2,6 м/с-қа дейін жетеді. 

Төменгі ағысында Қазақстан мен Өзбекстанның шекарасын кесіп өтеді. Шекарадан өткен соң Бостандық ауданының аумағымен ағады. Шарбақ су электр станциясына таяу жерде Шыршық өзеніне құяды.

Жағасындағы елді мекендер
-------------------------

Өзен тау-тасты аралап аққандықтан жағасында адам тұратын елді мекендер аз. Өзбекстан аумағанда бірнеше пансионаттар мен балаларға арналған жазғы лагерлер орналасқан. Сондай-ақ Хумсан курортты кенті бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Географические и гидрологические характеристики (по материалам справочника «Ресурсы поверхностных вод СССР») Мұрағатталған 30 наурыздың 2013 жылы.

Әдебиет
-------

* *Угом* — Национальная энциклопедия Узбекистана. — Ташкент, 2000—2005. (узб.)
**Матеус Кардосо Лемос Мартинс** (порт. *Mateus Cardoso Lemos Martins*; 15 ақпан 2000 жыл, Алворада, Риу-Гранди-ду-Сул) — бразилиялық футболшы, "Шахтер" (Донецк) клубының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

"Гремио" клубының түлегі. 2018 жылы тұңғыш кәсіпқой футболшы ретінде клубпен 2021 жылға дейін келісім шарт жасасты. Бірақ жастар клубында ойнағаны болмаса, басты клубта бір рет те алаңға шықпады.

2019 жылы ақпанда "Шахтер" 15 млн еуроға сатып алды да, бес жылдық келісім шарт жасады. 13 ақпанда тұңғыш рет "Заря" клубына қарсы алаңға шықты.

2020 жылы 21 қазанда УЕФА Чемпиондар лигасында сырт алаңда "Реал Мадрид" қақпасына гол соғып, есеп ашты. Бұл ойында "Шахтер" 3:2 есебімен жеңіске жетті. 

### Халықаралық

2019 жылы жастар арасындағы әлем чемпионатына қатысты.

Жетістіктері
------------

«Шахтёр» (Донецк)
* Украина чемпионы (2): 2018/19, 2019/20
* Украина кубогы: 2018/19

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Әлеуметтік желілерде | 
Facebook · Twitter |
|  |
| Сурет, видео және аудио | 
Instagram |
|  |
| Тематикалық сайттар | 
FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · Soccerway · sportbox.ru · Transfermarkt · worldfootball.net · Football Federation of Ukraine |

 |
**Өгейсу.** Қазіргі сөздігімізде бұл сөздің мағынасын —бөтенсу, жатсыну; құлазу; аңсау, сағыну сияқты сөздермен түсіндірген. «Әжесін өгейсіп, менен қашқалақтап жүр» (Қ. Оразалин, Абай.).

Сөз түбірі «өгей» екені даусыз. Бірақ «өгей шеше», «өгей әке» тіркестеріндегі «өгей» -мен мағыналас, түбірлес деп қарасақ қателескен болар еді. Алғашқы төркіні — моңғол, қалмақ тілдері. моңғолдарда «үгүй», қалмақ тілінде «уга» біздегі «жоқ» мағынасында қолданылады. Тіпті моңғол тілінде «үгүйлех» тұлғасындағы сөз — жоқсыну, жоқтығын байқау мағыналарын меншіктенеді. Осы сөздің соңындағы моңғол тіліне тән қосымша -лех түсіріліп, қазақтар ездеріне тән -сін жұрнағын қосқанда, алғашқы кезде «үгүйсін» кейін өз тіліміздің ыңғайына түсіп, «өгейсін» болып қалыптасқан деп жорамал жасаймыз. Сонда «өгейсу» дегеніміз «жоқсыну»-мен мағына жағынан бірдей. Жоғарыдағы сөйлемді «әжесін жоқсынып, менен қашқалақтап жүр» десек те, мағынасына нұқсан келмейді. Жалпы алғанда, «Түсіндірме сөздігімізде» берілген «бөтенсу, жатсыну, құлазу» сияқты түсініктер «өгейсуге» балама бола алмайтын тәрізді. Қалған түсініктер (аңсау, сағыну)—ауыспалы мағына ретінде болса да, дұрыс балама деп қараймыз. моңғолдың «үгүй» тұлғасының «өгей» қалпына дейін өзгеруін түсіндіріп жату артық.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институты** 1925 жылы 7 сәуірде құрылған. Ғыл. жұмыстарының негізгі бағыттары: биотехнология үшін маңызы құнды штаммдарды – микроорганизмдерді (жануарлар үшін патогенді) құжаттау және олардың бірыңғай отандық жиынтығын (коллекциясын) жасап, сақтау, барлық меншік түрлеріндегі шаруашылықтарда ветеринарлық салауаттылықты қамтамасыз ету үшін бұл штаммдарды жануарларды емдеуге арналған биопрепараттар жасауда, оларды өндіруде қолдану мүмкіндіктерін құжаттау; өндіріске вакциналар, қан сарысуын, препараттар дайындау. Институт ғалымдары 47-ден астам вакцина, диагностикум, зарарсыздандырушы дәрілер, антигендер, қан сарысуын, жануарлар дертін анықтау мен емдеу әдістерін ойлап тапты. Микроорганизмдердің 25 штаммы жинақталып, генофонд құрылды. 8 патент, 80 патент алдындағы құжат алынып, қосымша 102 өнертабыс ұсынылды. Институтта 84 ғылыми қызметкер, 15 ғылыми докт. мен 45 ғылыми канд. 1 академик, 1 корр. мүшеден құралған ғалымдар ұжымы еңбек етті. Институт жанындағы аспирантура мен докторантурада 14 ғылыми докт. мен 40 ғылыми канд. даярланды. Ғалымдардың еңбектері 4 монографияда, 8 ғыл. еңбектер жинағында басылып, 520 ғыл. мақала, 23 ұсыныс жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Ө. А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университетінің қазақ тілі кафедрасы**
1996—1997 оқу жылынан бастап өз алдына жеке кафедра болып ашылды. Алғаш 1988—1989 оқу жылынан бастап қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасынан бөлініп шықты. Кафедрада 16 оқытушы қызмет істейді. Аға оқытушы С.Сәменованың "Қазіргі қазақ тілі фонетикасы" (1993) және К.Сейітбаева мен Ж.Құсайынованың "Қазіргі қазақ тілінен практикалық жаттығулар" (морфология) (1997) атты жаттығулар жинағы жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Өгейшөп** (лат. *Tussilago*) — астралылар тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік.
Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Өзен жағалауында, жыра ішінде, тау баурайында, саз топырақты жерде өсетін 1 түрі – кәдімгі өгейшөп (*Tussіlago farfara*) бар. 

Оның биіктігі 20 – 100 см. Сабағы өрлеп өседі. Жапырақтары ірі, қабыршақ тәрізді, қоңыр-күрең түсті, сабаққа кезектесіп орналасады. Сарғылт түсті гүлі қос жынысты, жеке-жеке сабақтың ұшында жетіледі, жапырағынан бұрын пайда болады. 

Гүлшоғы – себет. Наурыз – сәуірде гүлдеп, мамыр – маусым айларында жеміс салады. Жемісі – дәнек. Өгейшөптің жапырағының құрамында глюкозид, эфир майы, инулин, илік заттар, аскорбин қышқылы болады. Халық медицинасында өгейшөпті Гиппократ пен Авиценна заманынан бері қолданып келеді. Оны қолқа демікпесін, созылмалы бронхитті, ларингитті, жоғары тыныс жолдарының қабынуын емдеуге пайдаланады. Тұнбасын жөтелді басу үшін ішеді. Гүлінен ара бал жинайды.

Пайдасы
-------

Өгейшөптің жапырақтары тер шығарады, қабынуға қарсы әсер етеді, қақырық түсіреді. Осыған байланысты онымен асқазанның, ішектің, бүйректің, қуықтың қабынуын емдейді. Сонымен бірге өгейшөптің жапырақтары жоғарғы тыныс жолдары мен өкпе қабынуына, бронх демікпесіне, тамақ бездерінің ауруына шипа. Халық медицинасында өгейшөпті шеменді, туберкулезді, безгекті емдеуге, өт айдауға, тер шығаруға пайдаланады. Өсімдіктің жас жапырағымен дене сыртындағы іріңді жараларды, ісіктерді емдейді. Кейбір ғалымдар өгейшөптің жапырағын гипертония, атеросклероз ауруларын емдеуге қолданып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7том
Саяси шынайылықты зерттеудің
мейлінше іргелі әдістерінің бірі болғандықтан ол белгілі бір
жалпыәлеуметтік теорияларға сүйенеді. Бұған саяси шынайылықтың (қондырма) қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылысына (базис) қатаң тәуелділігін анықтайтын
қоғамдық дамудың маркстік концепциясы;   

```
саяси дамуды копфакторлы процесс ретінде қарастыратын әр түрлі
```

позитивистік мектептер; әр түрлі елдердегі саяси процестерді
салыстырмалы тұйық жүйе ретінде қарастыратын қоғамдық дамудың тарихи-мәдени концепциялары жатады. ;  

Әлеуметтанулық әдіс саяси өзгерістердің терең
негіздерін іздеуімен және осы өзгерістердің бастауы болып
табылатын адамдардың әлеуметтік жіктелуінен туындайтын
мүдделердің әр түрлілігін қарастыруымен құнды. Бұл әдіс
дербес білімдер жүйесі мен өзінің жеке пәні бар ғылымға
айналу процесінде тұрған саясаттанудың бір саласы — саяси әлеуметтануда негізгі әдістер қатарында қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Теориялық саясаттану. Оқулық. — Алматы: Издательский центр
ОФППИ «Интерлигал», 2005. ISBN 9965-537-99-2
**Классикалық Би Ансамблі**, Қазақ мемлекеттік академиялық классикалық би ансамблі, 1967 ж. "Алматының жас балеті" деген атаумен ұйымдастырылды. 1975 жылдан Классикалық Би Ансамблі атанды. Көркемдік жетекшісі әрі балетмейстері – Қазақстанның халық артисі Б.Аюханов.

Ансамбль камералық балет театры ретінде концерттік бағдарламалар дайындап, бір және екі актілі балеттер қойды. "Қыз Жібек" (муз. Е.Г. Брусиловскийдікі), "Гамлет" (муз. А.П. Исакованікі), "Болеро" (муз. М.Ж. Равельдікі), "Татьяна Ларина" (муз. П.И. Чайковский мен М.Плетневанікі), "Күн сәулелі Қазақстан" биі (халық музыкасына негізделген), "Сақ аңызы" (муз. С.С. Прокофьевтікі), "Севильдегі мейрам" (муз. Ж.Бизенікі), "Керуен" (муз. Т.Қажығалиевтікі) сияқты спектакльдер ансамбль репертуарынан берік орын алды. Классикалық Би Ансамблі Чайковскийдің "Бірінші фортепьянолық концертінің" хореогафиялық нұсқасын, А.И. Хачатурянның "Вальсін", Я.Сибелиустың "Мұңды вальсін" қойды. Сондай-ақ, қазақ халық композиторлары Дәулеткерей, Тәттімбет, Сүгір күйлеріне қойылған билер, М.И. Глинканың "Вальс фантазиясы", Г.Берлиоздың "Фантастикалық симфониясындағы вальсі", Э.Григтің "Анитра биі" атты концерттік нөмірлері де бар. 20 ғ-дың 90-жылдарынан кейін "Қозы Көрпеш – Баян сұлу" аңызы бойынша "Махаббат трагедиясы" (муз. Чайковскийдікі), "Соломея" (муз. И.Лившицтікі), "Эдит Пиаф – Франция жаны", "Рококо тақырыбына вариациялар", "Аққу көлі" (муз. Чайковскийдікі), т.б. спектакльдер қойылды. Ансамбль труппасында Қазақстанның еңбек сің. артистері С.И. Тихонов, Г.Михалева, Р.Мусин, Халықар. балет артистері байқауының жүлдегері С.Кокшинова, балет шеберлері – И.Рыбина, А.Тұрғынбаева, т.б. бар. 1999 жылдан ансамбль жанында балалар би студиясы жұмыс істейді. Классикалық Би Ансамблі гастрольдік сапармен Болгария, Венгрия, Германия, Үндістан, Ирак, Италия, Канада, Куба, Марокко, Иордания, Польша, Сирия, Түркия, Швеция, Франция елдерінде болды. Ансамбльге 1971 ж. Қазақстан Ленин комсомолы сыйл. лауреаты атағы берілді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
**Мопла көтерілісі** - Үндістанның Малабар округы, Мадрас пров-ндағы мұсылмандардың (мопла) феодализм мен империализмге қарсы 1921 жылғы көтерілісі. Көтерісшілер темір жолды басып алды, телеграф байланысын үзіп, ағылшын әкімшілігін сыртқы дүниеден бөліп тастады. Көтерілісті халифат қозғалысына қатысушы, арбакет В. Хаджи Кунахмед басқарды. Олар Эрнад, Валлуванад округтарын басып алып, «халифат патшалығын» жариялады. Қару-жарақ тапшылығын көрген моплалар 1921 жылдың ақырында берілуге мәжбүр болды. Таулы аймақтарда қарулы күрес 1922 жылғы февральдың ақырына дейін толастамады.

Дереккөздер
-----------

М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
**Қазақ мемлекеттік Әлем тілдері университетінің қазақ филология кафедрaсы** "Қазақ және орыс тілдер кафедрасы" деген атпен 1956 жылы ашылған. Оған қазіргі ҚазМӘТУ-дің барлық факультеттерінде қазақ бөлімдерінің ашылуы негіз болды. 

Ол 1969 жылы "Қазақ және жалпы тіл білімі" кафедрасы болып қайта құрылды. 1980 жылы бұдан "Жалпы тіл білімі" кафедрасы бөлініп шығып, соның нәтижесінде "Қазақ тілі" және "Орыс тілі" кафедралары дүниеге келді. 1988 жылы жоғары үш кафедра қайта бірігіп, "Қазақ және жалпы тіл білімі" кафедрасы деген бұрынғы атына ие болды. Институтта қазақ тілінен екінші мамандық даярлау қажеттілігіне байланысты 1990 жылы бұл кафедрадан "Практикалық қазақ тілі" кафедрасы бөлініп шықты да, негізгі кафедра "Қазақ және шығыс филологиясы" кафедрасы болып басқаша аталынды. 1996 жылы "Шығыс филологиясы" кафедрасының жеке бөлініп шығуына орай оның бұрынғы аты енді "Қазақ филологиясы" болып өзгерді. Қазіргі кезде бұл кафедраны ҚР мемлекеттік сыйлық лауреаты, филология, ғылымының докторы, профессор, Б. Қалиев басқарады. 1962 жылы ҚазМӘТУ-дің жанынан аспирантура ашылды. Содан бері қарай кафедра қазақ тілі, орыс тілі және жалпы тіл білімі мамандары бойынша үш ғылыми доктор (М.М.Копыленко, Т.Қоңыров, Ә.Ахметов), отыздан аса ғылыми кандидаттарын даярлап шығарды. Кафедраның оқу, тәрбие, ғылыми жұмыстарына Қазақстанның біраз көрнекті тілші-ғалымдары өздерінің қомақты үлестерін қосты. Олар: филология ғылыми докторы профессор — К.Аханов, Р.Әміров, Ә.Нұрмаханова, Т.Қоңыров, Ә.Ахметов, Б.Қалиев, Ф.Оразбаева; ғылым кандидаты, профессор — Ә.Хасенов, Ш.Бектұров, доценттер — Ә.Төлеуов, М.Атабаев, К.Жүнісбекова, 3.Ахтамбердиева т.б. Осы уақыт аралығында кафедрадан біраз ғылыми-әдістемелік еңбектер жарық көрді. Солардың бірі — "Тіл білімінің өзекті мәселелері" (1996).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Қызжарған** – Амангелді ауданындағы жер атауы, Бесқопа өңіріндегі қыраттар арасында қар суы жиналатын табан. 

Шөбі шұрайлы бұл шабындықты ел ертеден қоныс еткен.

Жер аатуы туралы аңыз
---------------------

Бір байдың қалыңдық таңдаған жас мырзасы осы табанды жайлаған ауылда жаңа ғана өмірге келген нәрестенің шілдеханасына тап болады. Жігіттің жанындағы жолдасының көріпкелдігі бар екен, сол «Осы қыз сенің қалындығың болады» дейді. «Мұны күтіп, қалыңдық қылғанша қазір-ақ көзін құртайын» деген намысқай жігіт, бесіктегі қызды жарып кетеді. Осыдан кейін бұл табан Қызжарған деп аталады. Арада біраз жыл өткен соң жігіт таңдап жүріп, бір сұлу қызға үйленеді. Сөйтсе, бұл баяғы өзі жарып кеткен нәресте болып шығады. «Жазмыштан озмыш жоқ» екенін жігіт сонда ғана ұғады. 
Бір қызығы, тундрадағы бас-аяғы мыңға жетпейтін юкагир халқының жазушысы Семен Николаевич Куриловтың «Халедо мен Ходейдо» деген дилогиясында осы оқиға айна қатесіз келтірілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Торғай елі» энциклопедиясы 238 бет

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Шөптібай БАЙДІЛДИН. Жер бедері тартқан сыр Мұрағатталған 19 маусымның 2018 жылы.
**«Қазақ поэзиясының антологиясы»** - қазақ ақындарының 1958 ж. Мәскеудегі «*Художественная литература*» мемлекеттік баспасынан орыс тілінде жарық көрген өлеңдер жинағы.

**Құрастырушылар:**

Қ. Жармағамбетов, Е. Ысмайыловв, Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов. Кітап Мұхтар Омарханұлы Әуезовпен Т. Әлімқұловтың «*Қазақ халқының өлеңдері*» деген мақаласымен ашылған. Онда қазақ поэзиясын өркендетудегі Абайдың ролі ерекше атап өтілген. Абайдың ақындық жаңашылдығы, ғылым-білім, прогресс жолындағы арпалысы, қоғамдық сыны, эстетикалық талғамы жан-жақты сөз болады. Антологияға Абайдың «*Қансонарда бүркітші шығады аңға...*» деген өлеңінен бастап, 38 туындысы енгізілген.

**Аударғандар:**

С. Липкин, М. Тарловский, Д. Бродский, П. Карабан, Вс. Рождественский, М. Петровых, П. Шубан, Л. Шифферс, А. Жовтис, А. Штейнберг, В. Звягинцева, А. Гатов, Л. Өзеров, А. Глоба, В. Державин. Кітап көлемі 25,32 б. т. 10 мың дана болып басылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010. ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Фернандо Льоренте Торрес** (исп. *Fernando Llorente Torres*; 1985 жылы 26 ақпанда Памплона қаласында туылды) — испаниялық футболшы, «Удинезе» футбол клубының шабуылшысы. Испания ұлттық құрамасының экс-ойыншысы. 2010 жылғы әлем чемпионы, 2012 жылғы Еуропа чемпионы.

Мансабы
-------

### Клубтық

Ферандо — «Атлетико Бильбаоның» тәрбиеленушісі. 11 жасында осы клубта ойнай бастады. Фернандо біренеше маусымды жастар құраманыда өткізді.

2003 жылы Льоренте Баскония клубында өнер көрсетті. Клубта 33 ойын өткізіп, 12 гол соқты.

Атлетико Бильбауо сатысында
Келесі маусымнан бастап «Атлетиконың» екінші құрамына көшті. «Сегундада» қатысатын клубта 16 ойын өткізіп, 4 рет голмен ерекшеленді. Маусымнның екінші жартысында оны негізгі құрамға ауыстырып, клубпен 4 жылдық контраққа қол қойды.

2005 жылы 16 қаңтарда алғаш матчын «Эспаньол» клубына қарсы өткізді. Үш күннен соң Испания Кубогінде алғаш матчын «Ланзароте» клубына қарсы өткізіп, хет-трикпен ерекшеленді. Алайда Льорентенің кейінгі матчтары сәтті өтпеді, себебі көп жарақат алып, негізгі құрам орынынан айырылып қалды.

2007/08 маусым Фернандо үшін сәтті өтті. Ол команданың негізгі шабуылдаушысы ғана емес, тіпті оның лидерларының бірі атанды.

Келесі екі маусымда Льоренте ары қарай дамыды, өз клубына Испания Кубогінің финалына жетуге, сондай-ақ УЕФА Еуропа Лигасына жолдама алып беруге көмектесті. Үш жыл ішінде Фернандо 91 ойын өткізіп, 39 голмен ерекшеленді.

Реал Мадридқа қарсы матчта, 2013 жыл 24 қазан
2013 жылы 1 шілдеде Льоренте бос агент ретінде «Ювентусқа» көшіп кетті. 4 жылдық контракқа қол қойып, ресми ойыншысы атанды. Алғаш матчын Сампдория клубына қарсы өткізіп, алаңға соңғы минтутта кірді. А Сериясында алғаш голын 22 қыркүйекте Верона клубының қақпасына салды. Чемпиондар Лигасында «Ювентус» үшін алғаш голын «Реал Мадридқа» қарсы ойында соқты. 2014 жылы 12 қаңтарда алғаш дубльін Кальяри клубына қарсы соқты.

### Ұлттық құрама

Льоренте көптеген Испания жастар құрамасында өнер көрсетті. 2005 жылы жастар әлем чемпионатына қатысты.

2008 жылы 11 қарашада негізгі құрам үшін алғаш матчын Чили құрамасына қарсы өткізді. 2009 жылы 11 ақпанда алғаш голын Англия құрамасының қақпасына салды. 2009 жылы Конфедерация Кубогіне және 2010 жылы Әлем чемпионатына қатысты.

2010 жылғы әлем чемпионы, 2012 жылғы Еуропа чемпионы.

Жетістіктері
------------

### Командалық

**Ювентус**

* Италия Суперкубогінің иегері: 2013

**Италия Чемпионы: 2013/14**

**Севилья**

* УЕФА Еуропа Лигасы: 2015/16

**Испания ұлттық құрамасы**

* Әлем чемпионы: 2010
* Еуропа чемпионы: 2012

### Жеке

* Жастар әлем чемпионатының күміс бутса иегері: 2005
* Сарра Трофейінің иегрі: 2012

Cыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресми сайты  (исп.)
* ФК «Атлетик Бильбао» сайтында профильі
Суреттемесі
-----------

Кеше, бақыттың бағында, қабағын мұң шалмай, шалқып жүрген болашақ ана Бибігүл, бүгін тас жүрекке айналды. Ол жалғыздыққа жүгінді. Жалғыздық кімге жарасқан? Тағдыр сорлы әйелді бақытқа қайта итермеледі. Дей тұра бақытқа жете қалу да оңай боп па?! Ол өзі сияқты бағын іздеген жесірге, мейірім іздеген жетімдерге жолықты. Өгейлерден өз жүрегінің тыныштығын іздеген Бибігүл бақытты бола ала ма? Өгейлер ше? Ана мейіріміне қарық бола ма? Барын бағалай алғанға бақыт құсы қонары анық. Өгейдің туғандай, мейірімсіздің жүрегі мейірімге толғаны Бибігүлдің өмірінде.

Кейде алыстан іздеген бақытың саған тым жақын, қол созым жерде тұрғанын байқамай да қаласың. Ал тағдыр талқысына түскен Бибігүл өз бақытын қалай табады? Телехикаяда Бибігүл есімді арудың тартысқа толы өмірі, бүтін бір отбасының шытырман оқиғалары баяндалады.

Рөлдерде
--------

* Кәмшат Жолдыбаева — Бибігүл
* Азат Сейтметов —
* Дәстен Шәкіров —

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Өгей Жүрек фильмі Kinostan.kz сайтында Мұрағатталған 19 қыркүйектің 2016 жылы.
2. ↑  Кәмшат Жолдыбаева "Өгей жүрек" сериалында басты рөл сомдайды Мұрағатталған 19 қыркүйектің 2016 жылы.
**Фернандо Морьентес Санчес** (*исп. Fernando Morientes Sánchez;*) — Испания құрамасының футболшысы, 1976 жылы 5 сәуірде Касерес қаласында дүниеге келген. ""Реал"", "Монако", "Ливерпуль", "Валенсия", "Марсель" клубтарында жәні Испания ұлттық құрамасында өнер көрсеткен.

Өмірбаяны
---------

1993 жылы 7 қарашада тұңғыш рет "Альбасете" — "Тенерифе" кездесуінде алаңға шықты. 1995 жылы "Альбасетеден" "Сарагосаға" ауысты. 1997 жылы Мадридтің "Реалына" шақырту алды да, корольдық клуб сапында әйгілі хорватиялық Давор Шукермен бірге шабуыл шебінде өнер көрсетті.

1998 жылы 25 наурызда алғаш рет Ұлттық Құрама сапында алаңға шықты. 
1998, 2000, 2002 жылдары Чемпиондар Лигасының жеңімпазы атанды. "Реалға" Роналдо келген соң Морьентес көбіне қосалқы құрамда қалып кете берді. Сол себепті де келесі жылы "Реалдан" кетті.

Ол "Монако" сапында жасындай жарқылдады. УЕФА Чемпиондар Лигасының 2003-04 жылғы маусымындағы ширек финалда бұрынғы клубы "Реалға" екі рет гол соқты да, байырғы командаластарын жарыстан шығарып жіберді. 2004 жылы жазда командаға қайта шақырылғанымен, бәрібір "Реал" сапындағы Дэвид Бекхэм, Роналдо, Майкл Оуэн секілді жұлдыздардан бұған орын да босамады. Кейінгі жылдары "Ливерпуль" (2005-2006), "Валенсия" (2006-2008), "Марсел" (2008-2010) командаларында өнер көрсеткен талантты футболшы 2010 жылы 34 жасында карьерасын тәмамдады.

Жетістіктері
------------

### Командалық

* Үш дүркін Чемпиондар Лигасының жеңімпазы — 1998, 2000, 2002
* Екі дүркін Құрлықаралық кубоктың жеңімпазы — 1998, 2002
* Еуропа Суперкубогының иегері — 2002
* Испания чемпионы — 2001, 2003
* Франция чемпионы — 2009

### Жеке жетістігі

* 2003-04 жылғы Чемпиондар Лигасының үздік мергені

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* «Олимпик Марсель» сайтындағы профилі Мұрағатталған 31 шілденің 2009 жылы.  (фран.)
* «Ливерпуля» сайтындағы профилі  (ағыл.)
* Liverbird.ru  (орыс.)
* Статистикасы  (ағыл.)
**Қызшөп** немесе **Гониолимон** (лат. *Gonіolіmon*) — қорғасыншөптер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Ақтөбе облысында, Мойынқұмда, Балқаш — Алакөл ойысында, Шу — Іле таулары мен Қаратаудың жусанды далалары мен сор, сортаң топырақты жерлерінде, жарқабақтарда, тастақты беткейлер мен ши арасында өседі. Қазақстанда 11 түрі бар. Олардың биіктігі 10 — 100 см-дей (ал, түзу бұтақты Қызшөптің биіктігі 5 см).

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Тамыры жақсы дамыған, жан-жағына жайыла тарамдалып жатады. Сабағы қысқа. Жапырақтары сабағының түбіне дегелектене орналасқан. Өсімдік түріне қарай жапырақтары шырынды немесе қатты, тығыз келеді. Жіңішке гүлсидамының (гүл шығатын сабағы) буындарында кебу-қабыршақты майда жапырақтары орналасады.

Гүлдері өте ұсақ, гүл масақшасында 2-ден 6-ға дейін кездеседі. Олар қосжынысты, бір жақты жартылай ирек гүлді гүлшоғырын құрайды. Жеке гүлінде түтік тәрізді қызғылт күлгін, сары, жарғақты тостағанша жапырақша, 5 күлте (қызғылт, ақ, күлгін, сары түсті), 5 аталық, 5 жеміс жапырақшалы аналығы болады. Күлтелері тек түп жағынан біріккен, гүлдеген соң күлтесі ішке қарай иіліп, тостағанша үстін жауып тұрады. Бұл аналықтың жатынын құрғақ ауа мен зиянды жәндіктерден сақтайды.

Жемісінің сыртында тостағанша сақталып қалады. Маусым айынан қыркүйекке дейін гүлдеп, шілде — қазанда жеміс береді. Жемісі— жаңғақша, өсімдіктің гүлдері әдемі әрі құрғақшылыққа төзімді болғандықтан гүлзарларда сәндік үшін өсіреді, кепкен түрлерін гүлшоқтарына (букет) қосады.

Түрлері
-------

Гониолимон туысында 25 түр өсімдіктер бар:

* *Goniolimon besserianum*
* *Goniolimon cabulicum*
* *Goniolimon callicomum*
* *Goniolimon caucasicum*
* *Goniolimon collinum*
* *Goniolimon cuspidatum*
* *Goniolimon dalmaticum*
* *Goniolimon dshungaricum*
* *Goniolimon elatum*
* *Goniolimon eximium*
* *Goniolimon glaberrimum*
* *Goniolimon graminifolium*
* *Goniolimon griffithianum*
* *Goniolimon heldreichii*
* *Goniolimon incanum*
* *Goniolimon italicum*
* *Goniolimon kaufmannianum*
* *Goniolimon orthocladum*
* *Goniolimon platypterum*
* *Goniolimon rubellum*
* *Goniolimon sartorii*
* *Goniolimon sewerzovii*
* *Goniolimon speciosum*
* *Goniolimon tataricum*

Қазақстанда гониолимонның 11 түрі өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, I том
2. ↑  Goniolimon — The Plant ListGoniolimon — The Plant List
**Әңгір** - ересек балалар мен бозбалалардың таяқпен айналып ойнайтын ойыны. 

Әбден жаттыққандар аяқ-қолымен айнала береді. Бір орында тұрып, шыркөбелек айналу емес, тік тұрып, екі қолды жоғары созады да, бүкіл денесімен не оң жаққа, не сол жаққа қарай кәдімгі дөңгелекше айналу. Бұл спорт әлемінде кең тараған акробатикалық қимылдың бір көрінісі.
Ойынға қатысушы шарт бойынша қолын жоғары көтереді. Екі аяғының арасын өзінің шамалауынша ашып, буынын бекіте ұстайды. Өз ыңғайы бойынша не оңға, не солға қарай екі қолымен және екі аяғымен жер тіреп айналады. Екі аяғын бүкпей жазып, дөңгелекше денесінің айналуына көмектеседі. Бұл өте ширақтылықты, ептілікті талап ететін ойын.
Алғашқы жаттығу таяққа сүйеніп айналу әдісін игеруден басталады. Сол арқылы үздіксіз қимыл арқылы айналу әдісін игереді. Әр ойыншы өз бойына шақ, айналғанда кедергі жасамайтындай мөлшерде түзу таяқ әзірлеп алады. Таяқтың екі ұшын екі қолын кере көлденең қалпында ұстайды да, ұшын жерге қадап айналады. Таяқ денені игеріп үйренуге демеу болады. Бұл "әңгір", яғни таяқпен айналу ойыны.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Жігіттің үш жұрты": Құрастырған А. Естенов. - Алматы: Қайнар, 1994 ISBN 5-620-00729-4
**Аушадияр** — тұрмыс-салт дәстүр қазіргі кезде ұмтылған көне дәстүр. Кейбір нұсқалары 20 ғасырдың 80-жылдарынан бастап қана баспа беттерін көре бастады. Ақыл-насихат айту арқылы айтушы өзінің ақындық нанымын да, салт-дәстүрден қапшалықты хабардар екенін де танытады. Сондықтан көлемі айтушының қарым-қабілеті мен көңіл ауанына қарай өзгеріп отырады. Жырда бірден бастап, 25-ке, 50-ге дейін санап отырып, насихат айтылады (100-ге дейін жетуі де мүмкін). "Бақтиярдың қырық бұтағының" бірі — "Ақылды Ақым" қиссасындағы ("Қазақ қисалары", 1-том, 1985 ж. Пекин) мағлұматқа қарағанда, аушадияр — өте ерте пайда болған жырлар жанры. "Қан болған алты арысты Азат-Бақыт, Талай жыл сонан бері өтті уақыт" деп басталатын дастанда Азат-Бақыттан Бақтияр, одан Алтай, Аушадияр туады. Алтай батыр болып, Алтай тауы соның атында қалған. Аушадияр аса әділ патша болған, халық жиын-тойды, мерекелерді соған арнаған өлеңмен ашуды дәстүрге айналдырған. Алғаш 100 шумақ мадақ айтқан ақын Есенгелді дейді. Тағы бір нұсқа да: 

"Аушадияр-хан екен,Халқына сыйлы жан екен
Әу, бисмилла, бір десем—Жаратқан жалғыз Хан екен.
Қисапсыз тірлік болмаған,Бұл да бір үлкен мән екен.
Ғалам саны жалғанда .Он сегіз мыңға дәл екен.
Екі десек, мысалға,
Егіз туған бала екен.
Құдай қосып, отасқан
Ерлі-зайып жан екен.
Аушадияр түк емес —
Жүзге дейін сан екен"... — деген анықтама айтылады. Аушадияр есімі шумақтың алғашқы жолында қайталанып отырады да (Аушадияр — бір болар... Аушадияр— екі дер...) онан әрі ақыл, өсиет, тағылымды сөздер айтылады. Жаратқан Алланың, әділ пашаның әмірін бұзба, ата-ананың үкімін орында дейді, кәсіпті дәріптейді. Қарапайым, тұрмыстық сөздерге құралғандықтан тез жатталады. Шыққан уақыты жағынан қарағанда, Аушадияр термеден ертерек туған деуге болады. Үгітті, үлгілі сөз, насихат толғаудың оңайлау түрі ретінде туып, дами келе, терме жанрының дүниеге келуіне түрткі болуы — зерттей түсуді қажет ететін мәселе.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Өгем** – Тәңір тауы тау жүйесінің батысындағы тау жотасы. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 110 км-ге созылған, енді жері 30 км-дей. Ең биік жері – Сайрам шыңы (4299 м).

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төменгі карбонның әктас, құмтас жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Оңтүстік-батысы көлбеуленіп Шарбақ бөгеніне (Өзбекстан) тіреледі. Жер бедері әр түрлі; төменгі шекарасы шалғындық жазықтар. Жазық жайлауларында бұлақ, бастаулар мол. Биік жоталарды мұздықтар басып жатыр. Қазығұрт, Төле би аудандары аумағына Өгем жотасының солтүстік мен оңтүстік-батысы кіреді. Құмкезең, Жалтыр, Көнекті, Жетіүңгір, Пиязды, Шымырбай, Азартеке, Мақпал жоталарынан, Тұрпақбел, Майдантал асуларынан тұрады. Өгемнің Талас Алатауымен қиылысқан жерінде Ақсу-Жабағылы қорығы орналасқан. Тау мұздықтарынан Өгем, Піскем өзендерінің салалары: Майдантал, Балдыбірек, Сайрамсу, Сарыайғыр өзендері бастау алады.

Өсімдігі
--------

Таудың қоңыр, альпілік шалғынды топырағында, тау етегінде әр түрлі шөптесіндер, бұта аралас жеміс ағаштары, биіктік белдеуінде аршаның түрлері, субальпі, альпі шалғыны өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
E27 Қызу шамы 230 V, 100 W
**Қызу шамы** — вольфрам қосылыстарынан жасаған бұранда сымнан тоқ өткізіп қыздырудың арқасында пайда болатын электрлік жарық көзі. Бұранда сым мөлдір вакуумды немесе инерт газымен толтырылған ыдысқа орналастырады. Электр тоқ вольфрам жібінен өткен кезде кең спектрде сәуле тартады соның ішінде көрінетін сәулелер бар.

Қызу шамын үйдің ішіне жарық түсіруге,сондай-ақ автомобиль фарларына, тігін машинасына, қалта фонарына ,фотосуретке түсіру кезінде тағы басқаға пайдаланылады. Тұрмыстық құралдарда қуаты 15 Вт-тан 300 Вт-қа, 220 В не 127 В кернеуге есептелген қыздыру шамдары қолданылады. Жарық түсіру шамдарының криптонды және бисприральды түрлері де болады. Криптонда шам инертті газ-криптонмен толтырылады, электр энергиясын кәдімгі шамдармен бірдей тұтынғанымен, жарық түсіру қуаты олардан жоғары болып келеді. Мұндай шамдардың қуаты 40, 60, 75 және 100 Вт болатын түрлері шығарылады. Биспиральды шамның қыздыру қылы жуантық доға не жартылай сақина түрінде болады. Ол сыртында жіңішке сым оралған вольфрам спиральдан жасалады да, қуаты кәдімгі қылдан әлде қайда жоғары болады.

Шамның цоколіне не шыны колбаның дөңес жағына зауыт маркасының белгісі: кернеуі-вольтпен ,қуаты-ваттпен көрсетіледі. (мыс.220В, 40Вт немесе 220Вт, 100Вт.). Шамның қызмет мерзімі кернеу күші белгіленген мөлшерден артпаған жағдайда 1000 сағатқа жуық болады. Егер желідегі кернеу арттып кетсе (тіпті, қысқы уақыт болсын), шам істен тез шығады. Осы жағдайды ескере отырып өндіріс орындары кәдімгі шамдармен бірге, жоғары кернеуге арналған шамдар (мыс. 235-245В) шығарады.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЖасанды жарық көздері |
| --- |
|  |
| Қызатын | 
Қызу шамы • Галогенді шам • Нернст шамы • PAR-прожектор |
|  |
| Флуоресценттік | 
Люминесцентті шам • Катодлюминесцентті шам • Сынап шамы • Қара жарық шамы |
|  |
| Газразрядты | 
Неон шамы • Электродсыз шам • Плазмалық шам • Натрий газразрядты шамы • Бактерицидтік шырақтар |
|  |
| Электрдоғалық | 
Электрдоғалық шам • Яблочков шамы • Импульсты шам • Металл галогенді шам |
|  |
| Жанатын | 
Шырақ • Шырағдан • Балауыз шам • Май шам • Керосинка • Карбидтік шам • Арганд шамы • Фальшфейер |
|  |
| Жартылай өткізгішті | 
Жарық шығаратын диод • Лазерлі диод |
|  |
| Қосымша | 
Жарық • Жарық газы • Сіріңке • Оттық • Фонарь • Фара • Прожектор • Көше шамдары • Сәулелік ластану • Люминесценция • Электр люминесцентті сым • Жарықтандыру құралы • Жарық дизайны |

 |
**Сәдіқожа Мошанұлы** (1917-1946) — Алматы облысы Кетпен тауының етегінде дүниеге келіп, ҚХР ШҰАР Құлжа қаласында қайтыс болды.  

Ол - жасынан әнші атанған, әрі суырыпсалма ақындығымен де, жыр, дастандарды жырлаған жыршылығымен де халық жадында қалған, аз ғұмыр сүрсе де, соңына өшпес мұра қалдырған талант иесі. Жетісу өңірі әншілік мектебінің алтын уығының бірі. Сәдіқожа әндері халықтық дәстүрмен тамырлас болғандықтан, ел жадына тез ұялап, жатталып қалды.  

Ол қазақ ән өнерінің алтын қорына қосылған «Сары бидай», «Ахау, қалаулы-ай», «Ей, ахау», «Ахау, айым», «Сағынсаң, қалқа, өзің кел», «Угай-ай» секілді қайталанбас әндерді өміре әкелді.  

Сәдіқожа 1931 жылы колхоздандыру саясатының ықпалынан еріксіз Қытайға ауған туған-туыстарымен бірге жат жерге қоныс аударып, сол жақта 1946
жылы сүзек ауруынан қайтыс болды. Сүйегі Құлжа қаласының солтүстігіндегі тау сілеміндегі Білікші деген жерде жатыр..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақтың дәтүрлі 1000 әні", EL production company, Co.Ltd 2010
2. ↑  "Жетісу әуендері", С.Медеубекұлы, Б.Мүптекеев, Алматы "Өнер" 1998
**Қызмет Бабындағы қылмыс**- мемл. немесе қоғамдық мекемелерде, кәсіпорындарда, ұйымдарда тұрақты не уақытша қызмет істейтін, не болмаса оларда ұйымдастыру-басқару немесе әкімш.-шаруашылық міндеттерін атқаратын адамдардың қоғамға қауіп-ті іс-әрекеті. Әдетте ол өкімет орнын немесе қызмет бабын пайдаланып қиянат жасау, өкімет билігінің немесе қызмет өкілдігінің шегінен шығу, өкімет орнындағы адамның әрекетсіздігі немесе салақтығы, пара алу, пара беру, парақорлыққа делдал болу, қызмет бабында жалған документ жасау, өкімет беделін түсіру т. с. с. түрде кездеседі. Кейбір жағдайларда ол басқаша мақсатпен жасалган әрекет те болуы мүмкін. Мұндай теріс іс-әрекет-тер, қоғамға қауіпті, біздің мемл. ап-нараттың қызметіне үлкен нұқсан келтіреді, мемл. немесе қоғамдық мүд-делерге, азаматтардың праволарына және олардың заңды мүдделеріне зи-ян тигізеді. Сондықтап да олар ауыр қылмыс деп танылады. Оларды жасаған кінәлы қызмет иесі адамдарын қылмыстық жауапкершілікке тарту, жазалау шараларының мөлшері мен түрлері Қаз. ССР-інің Қылмыстық кодексінің тпісті статьяларында белгі-ленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Адыр**, берік тау жыныстарынан құралған мұқыл
аласа тау. Биік сілемдерден төмен қарай ысырылған жыныс шөгінділерінің бір-бірімен ұштасуынан
калыптасады, яғни тау жыныстарының үгіліп бұзылуынан пайда болған лесс-конгломерат
қабаттарынан түзілген. Көпшілігі төңірегіндегі
жазық өңірлерден 100-400 м көтеріңкі тұрады.
Беткейлері құрғақ, сай-жыралармен тілімделген.
Шөл және шөлейттік ландшафтысында эфемер
өсімдік басым тараған. Сарыарқадағы беткейлері
тік-құламалы, жақпар тасты, сусыма қорым
тасты, терең сай аңғарлар мен жондар, шөлді
аймақтардағы аумақты қыраттардың төбесі,
жұрнақтары да адыр деп аталады. Бұлар көбінесе
Қарқаралы, Кент, Қызыларай т. б. таулар төңірегіңде кездеседі (Ақадыр, Қараадыр т. б.) және морфологиялық 
(жер бедерінің пішіні және құрылысы) жағынан негізгі тау жоталарынан өзгеше келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Бөкей әулеті** — Бөкей ордасының негізін салушы Бөкей ханның ұрпақтары. Бөкей ханның Тәуке, Әділ, Жәңгір, Меңдікерей атты 4 ұлы болған. Бөкей хан қайтыс болғаннан кейін ұлы Жәңгір хан сайланды. Бірақ Жәңгір жас болғандықтан, ол ер жеткенге дейін хандық билікті Бөкейдің інісі Шығай сұлтан атқарды. Жәңгір хандық билікті 1824 жылы 24 маусымнан бастап атқарды. Жәңгір өлгеннен соң Бөкей Ордасында хандық билік жойылды. Сөйтіп Бөкей әулетінен тек Жәңгір ғана хан дәрежесіне көтерілді. Жәңгірдің Ескендір, Ибрахим, Сейіткерей, Зұлқарнай, Сақыпкерей, Ысмайыл, Ғұбайдолла, Ахметкерей атты балалары болған. Оның ішінде Зұлқарнай мен Ескендір Жәңгірдің тірі кезінде-ақ қайтыс болған еді. Жәңгірдің балалары ішінде Ғұбайдолла, Ахметкерей және Ибрахим Санкт-Петебургтегі паждар корпусын бітірді. Ахметкерей орыс әскерінің полктік шенін иемденген. Ол 1877 — 78 жылы орыс-түрік соғысына қатысқан. Жәңгірдің сүйікті ұлы — Сейіткерей 1852 жылы ауырып көз жұмды. Оның артында екі ұл қалды. Үлкені — Мұхаммедкерей, кішісі — Шәңгерей Бөкеев. Мұхаммедкерей Орынбордағы кадет корпусында оқыған. Ол ислам діні ілімдерін терең меңгерген, діндар адам ретінде танылған. Мұхаммедкерейдің Ақыш атты бір ұлы, Айша, Зәуреш атты 2 қызы болған. Зәуреш Бөкеева Шәңгерейдің қолында тәрбиеленді. Бөкей әулетінің ішінде Тәукеннің ұлы Нұрмұхамбет 20 ғ-дың басында өзінің белсенділігімен көзге түскен. Ол 1901 жылы Бөкей ордасының 100 жылдық мерейтойын Санкт-Петербургте атап өтуге тікелей ат салысқан. Нұрмұхамбеттің Махамбет, Ғабдол Хакім, Хабир, Баязит деген 4 ұлы болған. Махамбет Бөкейханов күйші-композитор, ал Ғабдол Хакім Нұрмұхамедұлы Бөкейханов мемлекет қайраткері ретінде танымал. Ғабдол-Хакімнің баласы Диас Бөкейханов қазір техника ғылымының докторы, профессор, Тау-кен институтының лаборатория меңгерушісі. Ғабдол Хакімнің немере қызы Ш. Аманжолова тарихи-ағартушылық бағыттағы "Әділет" ұйымы басқармасының мүшесі және "Жаңалық" қорының атқарушы директоры. Бөкейдің үлкен ұлы Тәукеден тараған ұрпақтардың ішінен белгілі дәрігер Хазихан Бөкейханов шыққан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002. ISBN 9965-607-02-8
**Қазақ сайттары редакторларының конференциясы** - Астана қаласында бірінші рет 2013 жылдың 22 қаңтарында өткізілді.

Конференцияға Қазақстанның түкпір-түкпірінен 100-ге жуық интернет сайттарының редакторлары қатысты.

Шараны ұйымдастырушылар – «Нұр Отан» халықтық демократиялық партиясы, «www.abai.kz» ақпараттық порталы, «Алаш Орда» ақпараттық порталы және «Мінбер» журналистерді қолдау орталығы.

Талқыланған тақырыптар:
-----------------------

* «Қазақ интернетінің дамуы: ерекшеліктері, өзекті мәселелері»
* «Қазақ сайттарының дизайны және техникалық сүйемелдеуді қолдау, коммерцияландыру мәселелері»
* «IT саласындағы терминология және қаріп мәселесі»
* «Жаңа медиа мен қазақ интернеті журналистикасы»

Сыртқы сілтемелер
-----------------

1. Қазақ интернеті: Шыңы мен шырғалаңы (конференциядан түйген ой) Мұрағатталған 5 наурыздың 2016 жылы.
2. Қазақтілді интернет қайтсе жақсарады?
**Әңгірен** – Ертіс алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Баянауыл ауданы, Майқайың кентінен солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 204,9 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 7,7 км2, ұзындығы 4,0 км, енді жері 2,9 км. Жағалау бойының ұзындығы 18,0 км. Оңтүстік-батысынан Қарасу өзені келіп құяды.

Жағалау сипаты
--------------

Қоңыр қызыл және шалғынды топырағында жусан, боз, селеу, қозықұлақ, қылқұрт, т.б. шөптесіндер өседі. Жағасы жазық келген. Мал жайылымына пайдаланылады. Екібастұз – Майқайың автомобиль жолы өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Көшеге қоғам қайраткері, қазақтың талантты жазушысы, қолтаңбасы дара суреткер, қара сөздің
хас шебері, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері, жазушы, драматург, публицист Оралхан Бөкеевтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 03.11.1997 № 655 қаулысы) берілген. Бөкеев
Оралхан (1943-1993) Шығыс Қазақстан облысының Катонқарағай ауданы Шыңғыстау ауылында
дүниеге келген. *«Мұзтау», «Оз отыңды өшірме»* т.б. ондаған повестер мен романдардың авторы.

Көше Әуезов ауданында орналасқан. Райымбек даңғылынан басталып Рұсқұлып даңғылына
дейін созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Севанская көшесі. Кешенін ұзындығы - 1250 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0