**1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы** — 12-19 қаңтар аралығында өткен соңғы КСРО халық санағы.

Өткізу
------

1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағының санақ парағы (толық санақ)
Санақ 8 күн бойы, 1989 жылдың 12-19 қаңтары аралығында азаматтардың нақты тұрғылықты жері бойынша сауалнама жүргізу арқылы жүргізілді. Сауалнама мен жазбаларды санақ парақшаларына жазуды кәсіпорындардан, мекемелерден, ұйымдардан алынған арнайы дайындалған санақ қызметкерлері жүргізді. Ақпарат жауаптардың дұрыстығын растайтын құжаттарды талап етпей, сауалнамаға қатысушылардың сөздерінен жазылды.

Санақ аяқталғаннан кейін үш ай өткен соң — 1989 жылдың сәуірінде — елдің жекелеген аймақтарындағы халықтың саны мен таралуының алдын ала қорытындылары жарияланды. 1990 жылдың басында санақ парақшаларын автоматтандырылған өңдеу негізінде халықтың саны мен жас құрамы, отбасылық жағдайы, отбасының саны мен мөлшері, білім деңгейі, ұлты мен тілі, күнкөріске қажетті қаражат көзі бойынша түпкілікті нәтижелер алынды.

Санақ ұрандары: «Жолдас! Сіздердің халық санағына қатысуларыңыз – ел жоспарлары нақтылығының кепілі».

Санақ нәтижелері
----------------

1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы туралы ақпарат парағы
Санақ бойынша халық саны 1989 жылғы 12 қаңтардағы жағдай бойынша 286,7 миллион адамды құрады. 1979 жылғы санақтан кейінгі 10 жыл ішінде ол 24,3 миллион адамға немесе 9%-ға өсті.

|  | Саны, млн. адам | Орташа жылдық өсу қарқыны, %
  |
| --- | --- | --- |
|  | 1959 ж. | 1970 ж. | 1979 ж. | 1989 ж. | 1959-69 | 1970-78 | 1979-89
  |
| Бүкіл халық | 208,8 | 241,7 | 262,4 | 286,7 | 1,3 | 0,9 | 0,9 
  |
| Қала халқы | 100,0 | 136,0 | 163,6 | 188,8 | 2,8 | 2,1 | 1,4
  |
| Ауыл халқы | 108,8 | 105,7 | 98,8 | 97,9 | -0,3 | -0,7 | -0,1
  |
|

Санақ 73,1 миллион отбасын қамтыды, бұл 1979 жылмен салыстырғанда 6,8 миллионға (10%) көп. Отбасы санының ең көп өсімі Орта Азия республикалары мен Әзірбайжан КСР (22-29%), сондай-ақ Қазақ КСР (16%) мен Молдаван КСР (12%) болды. Республика бойынша отбасының орташа саны жалпы алғанда 3,5 адамды, қалалық елді мекендерде – 3,3 адамды, ауылдық жерде – 3,8 адамды құрады. Одақтас республикаларда отбасының орташа мөлшері Тәжік КСР, Латвия КСР және Эстон КСР-де 6,1 адамнан 3,1 адамға дейін ауытқиды, бұл негізінен отбасындағы бала санына байланысты.

1989 жылы отбасында 255,8 млн адам (ел халқының 89%) тұрды. Сонымен қатар, 13 миллион (5%) отбасы мүшелері отбасынан бөлек өмір сүрді, бірақ оған ортақ бюджет арқылы байланысты болды. 16,4 млн (6%) отбасы болмаған немесе онымен материалдық байланысын жоғалтқан (жалғызбасты адамдар). Отбасынан бөлек тұратын және жалғызбасты адамдардан тұратын отбасы мүшелерінің үлесі әсіресе Орталық Азия республикаларында, Грузин КСР және Әзірбайжан КСР-де аз, оларда 4-6%, РКФСР, Украина КСР, БКСР және Балтық республикаларында (11-15%) айтарлықтай көбірек болды.

Одақтас республикалардың халқы саны
-----------------------------------

|  | мың адам | 1989 ж. | қала тұрғындары % | титулды ұлттар % | 1989 ж. 
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | 1979 ж. | 1989 ж. | 1979 ж. қатынасы % | 1979 ж. | 1989 ж. | 1979 ж. | 1989 ж. | 1979 ж. қатынасы %
  |
| КСРО | 262436 | 286731 | 109 | 62 | 66 | 52,4 | 50,8 | -1,6
  |
| РКФСР | 137551 | 147400 | 107 | 69 | 74 | 82,6 | 81,5 | -1,1
  |
| Украин КСР | 49755 | 51707 | 104 | 61 | 67 | 73,5 | 72,7 | -0,8
  |
| Белорус КСР | 9560 | 10200 | 107 | 55 | 65 | 79,4 | 77,9 | -1,5
  |
| Өзбек КСР | 15391 | 19905 | 129 | 41 | 41 | 68,7 | 71,4 | +2,7
  |
| Қазақ КСР | 14684 | 16536 | 113 | 54 | 57 | 36,0 | 39,7 | +3,7
  |
| Грузин КСР | 5015 | 5443 | 109 | 52 | 56 | 68,8 | 70,1 | +1,3
  |
| Әзірбайжан КСР | 6028 | 7038 | 117 | 53 | 54 | 78,1 | 82,7 | +4,6
  |
| Литва КСР | 3398 | 3690 | 109 | 61 | 68 | 80,0 | 79,6 | -0,4
  |
| Молдован КСР | 3947 | 4338 | 110 | 39 | 47 | 63,9 | 64,5 | +0,6
  |
| Латвия КСР | 2521 | 2680 | 106 | 68 | 71 | 53,7 | 52,0 | -1,7
  |
| Қырғыз КСР | 3529 | 4290 | 122 | 39 | 38 | 47,9 | 52,4 | +4,5
  |
| Тәжік КСР | 3801 | 5109 | 134 | 35 | 33 | 58,8 | 62,3 | +3,5
  |
| Армян КСР | 3031 | 3288 | 108 | 66 | 68 | 89,7 | 93,3 | +3,6
  |
| Түрікмен КСР | 2759 | 3534 | 128 | 48 | 45 | 68,4 | 72,0 | +3,6
  |
| Эстон КСР | 1466 | 1573 | 107 | 70 | 72 | 64,7 | 61,5 | -3,2
  |
|

Тұрғындардың ұлттық құрамы
--------------------------

Соңғы тізімге одақтық, автономиялық республикалардың, автономиялы облыстар мен округтердің «титулдық ұлттар» деп аталатын барлық өкілдері, сондай-ақ немістер мен поляктар кіреді.

|  | 1979 ж. мың адам | 1989 ж. мың адам | 1989 ж. 1979 ж. қатынасы % |
| --- | --- | --- | --- |
| Бүкіл халқы | 262085 | 285743 | 109 |
| Орыстар | 137397 | 145155 | 106 |
| Украиндар | 42347 | 44186 | 104 |
| Өзбектер | 12456 | 16698 | 134 |
| Беларустар | 9463 | 10036 | 106 |
| Қазақтар | 6556 | 8136 | 124 |
| Әзербайжандар | 5477 | 6770 | 124 |
| Татарлар | 6185 | 6649 | 107 |
| Армяндар | 4151 | 4623 | 111 |
| Тәжіктер | 2898 | 4215 | 145 |
| Грузиндер | 3571 | 3981 | 111 |
|
| Молдовандар | 2968 | 3352 | 113 |
| Литвандар | 2851 | 3067 | 108 |
| Түрікмендер | 2028 | 2729 | 135 |
| Қырғыздар | 1906 | 2529 | 133 |
| Немістер | 1936 | 2039 | 105 |
| Чуваштар | 1751 | 1842 | 105 |
| Латыштар | 1439 | 1459 | 101 |
| Башқұрттар | 1371 | 1449 | 106 |
| Жебірейлер | 1762 | 1378 | 76 |
| Мордвалар | 1192 | 1154 | 97 |
| Поляктар | 1151 | 1126 | 98 |
| Эстондар | 1020 | 1027 | 101 |
| Шешендер | 756 | 957 | 127 |
| Ұдмұрттар | 714 | 747 | 105 |
| Марилер | 622 | 671 | 108 |
| Аварлар | 483 | 601 | 124 |
| Осетиндер | 542 | 598 | 110 |
| Лезгиндер | 383 | 466 | 122 |
| Қарақалпақтар | 303 | 424 | 140 |
| Буряттар | 353 | 421 | 119 |
| Кабардалар | 322 | 391 | 121 |
| Сахалар | 328 | 382 | 116 |
| Даргиндер | 287 | 365 | 127 |
| Коми | 327 | 345 | 105 |
| Құмықтар | 228 | 282 | 123 |
| Ингуштар | 186 | 237 | 128 |
| Тывалар | 166 | 207 | 124 |
| Қалмақтар | 147 | 174 | 119 |
| Қарашайлар | 131 | 156 | 119 |
| Коми-пермяктар | 151 | 152 | 101 |
| Карелдер | 138 | 131 | 95 |
| Адыгейлер | 109 | 125 | 115 |
| Лактар | 100 | 118 | 118 |
| Абхаздар | 91 | 105 | 116 |
| Табасарандар | 75 | 98 | 130 |
| Малқарлар | 66 | 85 | 128 |
| Хакастар | 71 | 80 | 113 |
| Ноғайлар | 60 | 75 | 126 |
| Алтайлықтар | 60 | 71 | 118 |
| Шеркестер | 46 | 52 | 113 |
| Ненецтер | 30 | 35 | 116 |
| Эвенкілер | 27 | 30 | 111 |
| Ханттар | 21 | 23 | 108 |
| Талыштар | - | 21 | - |
| Рутулдар | 15 | 20 | 136 |
| Сахурлар | 13 | 20 | 148 |
| Агулдер | 12 | 19 | 155 |
| Чукчалар | 14 | 15 | 108 |
| Долғандар | 5,1 | 6,9 | 137 |
| Коряктар | 7,9 | 9,2 | 117 |
| Мансилер | 7,6 | 8,5 | 112 |
| Басқа халықтар | 2811 | 3441 | 122
  |
|

Әдебиет
-------

* *Лабутова Т.* Ежегодник Большой советской энциклопедии. выпуск 34. стр. 007—011, Москва 1990 г. ISBN 5-85270-041-X.
* В. А. Болдырев. Итоги переписи населения СССР / Госкомстат. — М.: Финансы и статистика, 1990. — 49 с.