**Махмұт хан** (тат. *Məxmüt*, *Мәхмүт*, **محمود**; қай. 1465, Қазан) — Қазан ханы (1445—1465), Ұлық Мұхаммед ханның ұлы әрі мұрагері.

Еділ бойы үшін соғыс
--------------------

Әкесімен бірге Ресей кінәздіктері және басқа Орда ұлыстарына қарсы Еділ бойы үшін күреске қатысты. 1437 жылы жас Махмұт та қатысқан Ұлық Мұхаммедтың әскері Біләу шайқасында II Василий әскерлерін ірі жеңіліске ұшыратты.

1445 жылы Суздал түбіндегі шайқаста ұлы кінәз Василий бастаған орыс әскерлерін талқандады, шайқас нәтижесінде ұлы кінәз Қазанға тұтқынға түсіп, үлкен төлем арқылы босатылды.

Хандықты билеуі
---------------

Әкесі қайтыс болғаннан кейін Қазан тағына отырды. 1446, 1448 ж. Мәскеуге қарсы жорықтар жасады.

Махмұт ханның кезінде Қазан тұрғындары халықаралық сауда саласындағы қызметін қарқынды дамыта бастады, ал Қазан қаласы Шығыс Еуропадағы бірінші деңгейлі тауар айырбас орталығы болды. Мұнда Орта Азиядан, Сібірден, Персиядан, Кавказдан, бүкіл Еділ бойы мен Ресейден тауарлар мен көпестер ағылды. Қазан қаласында өткен жыл сайынғы жәрмеңке бұрын бұлғар жәрмеңкесі болған алып халықаралық нарық сияқты маңыздылыққа ие болды, кейіннен Төменгі қалалық «Бүкілресейлік базарына» ие болды. Жәрмеңке жазда, тасқын суы басылғаннан кейін, орыстар «Қонақ аралы» деп атаған Қазанға қарасты құмды Еділ аралында өткізілді. Жыл сайын көктемгі тасқын су басқан бөлшек сауда орындары, қамбалар мен қоймалар болды.

Махмұт ханның кезінде хандықтың астанасы Қазан ерекше байып, үлкен қала көлеміне дейін өсіп, мұсылман мәдениетінің көп шоғырланған орталығына айналды. Махмұт ханның бейбіт билігі кезінде Қазан хандығының құрылымы түпкілікті қалыптасып, мемлекеттің ішкі құрылымы қалыптасып, нығая түсті.

Махмұт ханнан екі ұл - Халил мен Ибраһим қалды. 1465 жылы Махмұт қайтыс болғаннан кейін Халил хан тағына отырады. Оның билігі өте қысқа болды, ал оның жағдайы мүлдем белгісіз. Тіпті, Халил хан болды ма деген сұрақ туды, оның бар екендігі Қазан хандарының барлық ежелгі шежірелерінде оның есімінің болуымен расталады, бірақ бұл орыс шежірелерінде аталмаған.

Жерлеу археологиясы
-------------------

### Махмұт хан қабірінің ашылуы

1977 жылы Сүйімбике мұнарасынан алыс емес жерде Қазан кіремілінде жүргізілген қазба жұмыстары кезінде археолог Алфред Халиков бай қорымдардың қалдықтары бар екі ақ тас кесененің негізін тапты. Олар ханның резиденциясы аумағында орналасқан және, мүмкін, хандар мен олардың отбасы мүшелерінің қабірлері болған. Олардың бірінде, XV ғасырға жататын, 35-40 жастағы ер адамның қабірі болды. Мұқият талдау 1990 жылдардың аяғында бұл қабірде Махмұт хан жерленген деген қорытынды жасауға мүмкіндік берді.

### Сыртқы түрін антропологиялық қалпына келтіру

1994 жылы Т. С. Балуева бастаған мәскеулік антропологтар тобы хан келбетін қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Марқұм моңғолоидтық антропологиялық типтің ортаазиялық нұсқасының айқын өкілі болған. Бет жағы массивтік жақ сүйектері бар, қабақтың асып тұрған қатпарлы тар көздері, тіке, сәл шығыңқы мұрны. Қол сүйектері мен бас сүйегінің желке бөлігінің құрылымдық ерекшеліктері атпен жүру кезінде пайда болатын ұзаққа созылатын физикалық жүктемені көрсетеді: иықтарын артқа қойып, басын сәл еңкейтіп түзелген арқа. Бірқатар белгілер көшпелі өмірге тән рациондағы маусымдықты көрсетеді.* | "|

Әдебиет
-------

* М. Г. Худяков: Қазан хандығы тарихының очерктері Мұрағатталған 23 сәуірдің 2013 жылы.

Сілтеме
-------

* «Реальное время» сайтындағы «Хандарды жерлеу туралы мәселе олардың сүйектерін алып тастағаннан соң 40 жылдан кейін туындағаны кездейсоқ емес». мақаласы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Андрей Широков* Өткеннің жүздері. М.М. Герасимов әдісімен антропологиялық қайта құру.  (орыс.) (15.02.2014). Тексерілді, 26 сәуір 2020.