recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Қос күрек тістілер** (лат. *Diprotodontia*) – қалталы жануарлара жататын, отряд тармағы болып есептеледі. Бұлардың көпшілігі өсімдіктектес азықтармен қоректенеді. Күрек тістері ұзынша, жоғарғы жағының әрбір жартысында 1—3, ал төменгісінде 1 күрек тісі болады. Өсімдіктектес азықтармен қоректенуіне байланысты азу тістерінің үстіңгі жағы моқалдау келеді. Артқы аяқтарының екінші және үшінші саусақтары бірігіп кеткен. 

Екі күрек тістілер Австралияда және оған жақын жатқан аралдарда тараған. Олардың ішінде ағаштарды мекендейтіндері: қалталы тиіндер (Petaurus), қалталы қарақас (Dгоmісіа), қалталы аюлар (Рһаsсоtагсіdае). Қалталы көртышқандар жер астында індерде тіршілік етеді. Бұлар сыртқы түріне қарағанда суырларға ұқсайды. Екі күрек тістілерге кенгурулар да (Масгороdіdае) жатады. Олардың алдыңғы аяқтары қысқа, артқы аяқтары өте ұзын, мықты келеді және құйрығы жақсы жетілген. Бұлардың кейбір түрлері ашық далалы жерді мекендейді. Біраз ғана түрі таулы жерлерді мекендейді. Кейбір түрлері орманда кездеседі. Олар тіршілігінің көпшілігін ағашта өткізеді. Кенгурулардың терісі жұмсақ, жылы келеді. Оларды терісі үшін аулайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы
**Қазыбек Бекмағанбетұлы Ержанов** (1942 жылы туған, Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Тасбөгет кенті) – химия ғылымдарының докторы (1981), профессор (1992).   

  

ҚазМУ-ды (1965, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында зертханашы, инженер, кіші, аға ғылыми қызметкер (1964–73), зертхана меңгерушісі (1973 жылдан; әрі Алматы технологиялық институтында кафедра меңгерушісі), институт директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары (1992–94) қызметтерін атқарады.

Ержанов 350-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
Адамдардың қос жаппалы моллюскіні іздеуі

Қоректенуі
----------

Қос жаппалы моллюскілер
Қос жаппалы моллюскілердің (қабыршақтары) денесі өзара симметриялы немесе симеттриялыға жуық екі жаппаның (атауы осыдан шыққкан) арасына жасырылған.Қабыршақтардың жаппалары арқа жағынан серпімді сіңірімен жалғасқан әрі қабыстырғыш күшті бұлшықеттердің көмегімен тығыз жабылып қала алады. Қос жаппалы моллюскілер негізінен су түбінде өмір сүретін, аз қозғалатын жан иелері ( тұңғиықты мекендеушілерді бентос деп атайды). Олар енгішгіш сифон арқылы суды сорып алып, ұсақ планктондық организмдер мен органикалық бөлшектерді сүзіп алу жолымен қоректенеді. Оларды Әлемдік мұхиттың тазалықшылары деп атауға әбден болады. Мысалы, 1 м2 теңіз түбіне шоғырланған мидиялар бір тәулік ішінде 280 т суды тазалайды!
Көптеген қабыршақтар денесінің бұлшықетті бөлігі- аяғымен су түбіндегі лайға көміліп алады, мидиялар аяғының түбінен бөлініп шығатын биссустық жіптердің көмегімен қатты субстратқа ажырамастай жжабысып қалады.

Қоғанысы және адамдардың оларды қолдануы
----------------------------------------

Бірақ қабыршақтардың арасында өте қозғалғыш түрлері де бар. Мысалы, теңіз айдаршасы қабыршағын сәл ашыңқырап, су түбінде еркін жатады, ал қауіп төне қалса, жаппаларын жылдам жаба қояды, сол кезде шапшыған су орнв бір жағына ыршытып жібереді. Айдарша жауының жақындап қалғанын мантиясының жиектерінде орналасқан жарық сезгіш мүшелері- көзшелердің көмегімен сезе алады.
Адамдар устрицаларды, мидияларды, айдаршаларды және басқа қос жаппалы моллюскілерді ежелден тамаққа пайдаланып келеді. Мсыалы, Жапонияда қабыршақтардың 90-ға жуық түрін аулайды, ал 10-түрін жасанды жағдайда өсіреді, оның ішінде қымбат бағалы інжу алуды да көздейді. Қабршақтың ішкі беті мен оған төселген мантияның арасына құм қиыршығы түсіп кетсе, інжу пада болады. Құм мантияны тітіркендіріп, көмірқышқылды кальцийден және органикалық зат- конхолиннен тұратын жұқа седептің көп бөлініп шығуына әсер етеді, бөлініп шыққан зат бөтен дененің сыртына қабат- қабат болып оралып қалады.

Грециядан қос жаппалы моллюскі

Қос жаппалы моллюскілердің зияны
--------------------------------

Қос жаппалы моллюскілердің кейбіреуі адамдарға әжептәуір зиянын тигізеді, мысалы тередо деген ағаш құрттары ағаштан жасалған заттарды (айлақтағы діңгектердің, кемелрдің су астындағы бөліктері) бүлдіреді. Сыртқы бейнесінің ерекшелігіне орай бұл қабыршақтарды кеме құрттары деп те атайды.Қос жаппалы кішкентай қабыршақ тередоның алдыңғы жағын ғана аздап жауып тұрады, жаппалары ағашты үңгитін құрал қыхзметін атқарады.

Қызықты деректер
----------------

Інжуді інжу устрицаларынан және седеп қабты қалың өзге деп қабыршақтардан алады. Ең улкен інжуді Филиппиннен тауыпты: оның ұзындығы 24 cм, көлденең 14 см болған.

Дерек көздер
------------

* Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,ISBN 978-5-353-06046-8,УДК 087.5,ББК 92
* 
*
**Фикрет Мешади Джамиль оглы Амиров** (әз. *Fikrət Məşədi Cəmil oğlu Əmirov*; 1922 — 1984) - әзірбайжан, кеңес композиторы, КСРО халық артисі (1965 ж.).

Өмірдерек
---------

1922 жылы 22 қарашада Гянжа қаласында Мешеди Джамиль Амировтың (аты шыққан әзірбайжан әншісі) отбасында туған. Басында Гянжа музыкалық училизеде білім алып, 1939 ж. Баку консерваториясына түсіп, 1948 ж. У.Гаджибеков пен Б.И.Зейдманның класы бойынша консерваторияны бітірді.

Фикрет Амиров – әзірбайжан әйелдерінің теңдігін сөз ететін «Севиль» атты тұңғыш лирика-психологиялық операның (1953 ж. Əзірбайжанның Ахундов атындағы опера және балет театрында қойылды), музыкалық комедияларын, жұртшылыққа белгілі симфониялық мугамдардың («Шур», «Кюрдовшары» 1948 ж.), «Әзірбайжан каприччиосы» (1961 ж.), «Симфониялық билер» (1963 ж.), фортепьянолық үш концерттің, ән-романстардың авторы. Композитор кинофильмдер мен драм.спектакльдерге де музыка жазды.

Фикрет Амиров Әзірбайжан ССР Жоғары Срветінің 4-7 шақыруларында депутат болып сайланды. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1949). Лени және Қызыл ту ордендерімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Дегуманизация, бейгумандық** - қоғамдық өмірдегі рухани, адамгершілік және тұмандық құндылықтарды жоғалту немесе мойындамау, қабылдамау, адамдарды сыйламау, оның адамгершілік қасиетте менмендік таныту. 

Өнердегі дегуманизация ұғымын ғылыми айналымға енгізген - философ Хосе Ортега-и-Гассет. Өнер шығармаларынан бейгумандық әсер қалдырар деген жерлерін алып тастау керек деген ойын Ницшенің "тіпті қарабайыр, адам өмірін бейнелеуде сол өмірдің сүреңсіз қалпында бере салған "деген тұжырымымен түйіндейді. Дегуманизация өнерле 20 ғасырда пайда болған авангардтық-модернистік ағымға әлеуметтік және эстетикалық талдау жасау барысында кеңінен қолданылды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Қазіргі түсіндірме сөздікте қос сөз мағынасы — тамылжып жадыраған, жайдары деп түсіндірілген. Әрине, әркімге оның мағынасын осылай түсінгенмен, құрамындағы жеке сөздердің алғашқы мағынасы мен түпкі теркінін біле беру қиын.

Түркі және Моңғол тілдері деректеріне үңілсек, бұл екі сөздің де мағынасы біріне-бірі жақын екендігін тағы көреміз.
Якут тілінде: *дьайғар* — ашылу (аспанның) мағынасында қолданылады. Кейде якут тілінде қазақ тіліндегі *«ж»* орнына *«дь»* дыбысы айтылатынына мына мысалдар дәлел болғандай, қазақша — жар (өзен, сай жағасындағы), якутша — *дьаар*; қазақша — жорға, якутша — дьорус т. б. Ал осы тілде *«дьайға»* тұлғалы сөз — ала бұлтты, аз бұлтты мағынасын берсе, мұның өзі аспан ашық дегенмен бірдей. Осы деректер негізінде қос сөздің бірінші сыңары *«жайманың»* түбірі *«жай»* болады да, оның езі якут тіліндегі түбір *«дьай»*-мен барабар, ал мағынасы *«ашық»* дегенді аңғартады. *«Шуақ»* сөзінің де төркінін якут, әрі кетсе, Моңғол тілінен табуға болады. Якутша *чуолкай* — ашық, анық мағынасына нұсқаса, Моңғол тілінде *«цэгээн»* тұлғасы *«ашық, анық»* дегенді ұғындырады. Егер якут тілімен салыстыра қарасақ, бұл тілдегі *«ч»* -ның қазақ тілінде *«ш»*-ға айналуы және соңғы *-ай* қосымшасының, сондай-ақ *«л»* дыбысының түсірілуі тіліміздегі заңдылықтарға қайшы емес. Сондықтан да якут тіліндегі *«чуолкай»*, қазақ тілінде *«шуақ»* болмасқа еркі жоқ. Ал Моңғол тіліндегі *«ашық»* мағынасын беретін *«цэгээн»* тұлғалы сөздің түбірі — *цэг* десек, оның біздің тілімізде *«шуақ»* қалпына дейін өзгеруінде де заңдылық жоқ емес. Басқы *«ц»* қазақ тілінде *«ш»* болып дыбысталады (салыстырыңыз Моңғолша — *цунхгэр*, қазақша — шұңқыр). Моңғол тіліндегі қосымша *«ээн»* түсіріліп, оның орнына тіліміздегі *-ақ* жұрнағы қосыла келіп *«шуақ»* қалпына дейін жеткен.
Сөйтіп, *«жайма-шуақ»* қос сезіміздің ертедегі мағынасы —*«ашық-ашық»* немесе *«ашық-анық»* сияқтыларды ұғындырған деуге болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-2459-6
**Жайсаң мыс кен орны** — Жамбыл облысы Шу ауданында, Шу қаласынан солтүстік-батысқа қарай 55 км жерде орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жайсаң мыс кені энеолит дәуірінен белгілі, ежелгі сақтар кен өндіріп, мыс қорытқан. 1906-1915 жылдары ағылшын концессионерлері кен өндірген. Жүйелі геологиялық барлау жұмыстары 1950 жылдан жүргізілуде. Кенді алаң ордовиктің интрузивтік жыныстарынан құралған, оның ішінде солтүстік және шығыс бөліктері *Қордай кешенінің* кварцты сиенит-диориттерінен, ал қалған аудандары *Шатыркөл кешенінің* биотитті граниттерінен тұрады.

Жатыс сипаты, құрамы
--------------------

Кен алаңы жарылымдар жүйесімен блоктарға бөлінген. Жарылым белдемдерінде кен денелеріне жапсарлас микродиорит пен диабазпорфирит сығылмалары бар. Тарамдала созылған желілер мен линза пішіндес кен денелерінің ұзындығы 550-1700 м, қалыңдығы 0,9-13 м-ге дейін. Кен денелері кварц-магнетит, гематит-магнетит, кальцит-магнетит-халькопирит және пирит пен молибдениттен тұрады. Тотығу белдемдерінің қалыңдығы 10 – 200 м, тереңдігі 30 – 40 м, кейде 100 м-ге дейін жетеді. Тотыққан кен құрамында мыс, куприт, тенорит, псиломелан, малахит, хризоколла бар. Пайдалы кешендері: мыс, молибден, темір, күміс, селен, германий, рений, теллур, алтын. Жайсаң мыс кен орны қоры жағынан шағын кендер тобына жатады.
**Жюст Фонтен** (фр. ; 18 тамыз, 1933 жыл, Марракеш, Марокко) — франциялық футболшы, шабуылшы. 50-жылдардың екінші жартысында Франция Ұлттық футбол құрамасының шабуыл шебінде ойнаған. Жекелеген әлем чемпионатында гол соғудан рекорд орнатқан футболшы. 1958 жылғы әлем біріншілігінде 13 гол енгізген.

Өмірбаяны
---------

Әкесі Нормандиялық француз, анасы испан.
Карьерасын өзінің туған қаласы Марракештегі әуесқой клубтан бастады. Кейін елдегі танымал клубтардың бірі "УСМ Касабланкаға" ауысты. 1953 жылы ФРанцияға келді де, "Ницца" клубында өнер көрсетті. Фонтен келген маусымда команда Франция кубогын ұтып алды. 1956 жылы Франция чемпионатында топ жарды. Сол жылы "Реймске" командадан кеткен тағы бір француз танымал футбошысы Раймон Копаның орнына барды. 1958, 1960, 1962 жылдары Франция чемпионы атанды.

Франция құрамасының сапында алғаш рет 1953 жылы 17 желтоқсанда Люксембургке қарсы ойында алаңға шықты. Бұл матчта Фонтен хет-трик жасап, француздар 8:0 есебімен жеңіске жетті. Оның жұлдызы 1958 жылғы әлем чемпионатында жарқырап, 13 гол соқты. Құрама жартылай финалға дейін жетіп, Бразилиядан 2:5 есебімен ұтылып қалды. Үшінші орын үшін ойында Франция ГФР футбошыларын 6:3 есебімен ұтып, қола жүлдені иеленді. Бұл матчта Фонтен 4 гол соқты. 

1960 жылы 11 қазанда құрама сапында соңғы рет алаңға шықты. Бұл ойында Франция 3:0 есебімен Болгарияны ұтты.

Футболшылық ғұмырын аяқтаған соң бапкерлікпен айналысты. 1967 жылы Франция құрамасын жаттықтырды, бірақ екі матч қана өткізді. Кейін 80-жылдары Марокко құрамасына да бапкер болды.

Жетістіктері
------------

### Командалық

* Франция чемпионы (4): 1956, 1958, 1960, 1962
* Франция кубогы (2): 1954, 1958
* УЕФА Чемпиондар Кубогының финалисі: 1959
* Әлем чемпионатының қола жүлдегері: 1958

### Жеке

* Франция чемпионатының үздік мергені (2): 1958, 1960
* УЕФА Чемпиондар Кубогының үздік мергені: 1959
* Әлем чемпионатының үздік мергені: 1958
* Бір чемпионатта гол согудың рекордшысы: 13 гол
* Франция құрамасының әлем чемпионаттарындағы мергені: 13 гол
* ФИФА 100 тізіміне енген
* Құрмет орденінің иегері

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Just Fontaine: for the record.

Сілтемелер
----------

* ФФФ сайтындағы профилі Мұрағатталған 9 желтоқсанның 2006 жылы.
**Жайсанып Мүдәрісұлы** - атақты ұшқыш, жалынды әскери қайраткер 1910 жылы дүние есігін ашқан. Туған жері - Зайсан өңірі. 1925 жылдары Зайсан жақтан Моңғол еліне өтіп кеткен. Содан 1932 жылы Моңғол елі атынан Кеңес елінің Орынбор қаласындағы әуе күштері училищесіне оқуға барады. Оқуын бітірген соң, 1937-1939 жылдары өзі оқыған Орынбордағы ұшқыштар училищесінде ұстаз болып қалып қояды, бірақ 1939 жылдың басында Моңғол елі кері шақырып алады. Себебі, 1938 жылы 1 желтоқсан күні Моңғол армиясының тарихында тұңғыш рет әуе күштерінің күшейтілген полкі құрылған болатын. Соған тәжірибелі басшы қажет еді. Әрі Халкин-гол маңында Жапон миллитаристерінің шабуылдау қаупі төніп келе жатты. 1939 жылы Халкин-голда КСРО мен Моңғолия қарулы күштері бірлесіп, жапондарға соққы берді. Соғысқа өз полкын бастап, полковник Жайсанып та қатысты. Жайсанып Мүдәрісұлы 1942 жылдың 15 қазанында Моңғолия Үкімет басшысының № 00182 бұйрығымен Әуе қарулы күштерінің қолбасшысы болып тағайындалды. 1944 жылдың сәуір айында Ұлы Құрылтайдың № 22 жарлығымен оған генерал-мойор шені берілді. 1945 жылы Ұлы Отан соғысы аяқталған соң, Кеңес одағы Жапонияға қарсы жедел түрде соғыс жариялады. Оған Моңғолия да қатысты. Осы жорықта Жайсанып басқарған Моңғол елінің ұшқыштары жапондарға қарсы соғысқан. тник» типтегі 11 ұшақты қолға түсірдік. Рапорт беруші – генерал-майор М. Зайсанов» деп қол қойылған. Жапония жеңілгеннен кейін орыс-Моңғолдың бір топ генералдарымен бірге Жайсанып Мүдәрісұлын Бас қолбасшы И.В.Сталин Мәскеуде қабылдаған. Өз қолымен Кеңес Одағының «Қызыл Ту» орденін тапсырған. Осы оқиға жайында ертеректе Жайсаныптың өз аузынан жазып алған, бүгіндері Ұлан-батыр қаласында аман-есен тұрып жатқан академик-ғалым, жазушы-журналист Ислам Қабышұлы 1980 жылы Өлгей қаласында жарық көрген «Аймағым – алтын ордам» атты естеліктер жинағында былай деп еске алыпты: «… орден тапсырып тұрып И.В.Сталин: – Құрметті генерал, сіз қай ұлттан боласыз? – депті. Жайсанып: «Мен қазақпын, жолдас Бас қолбасшы!»-дейді таза орыс тілінде. Сонда И.В.Сталин: – Сізді мен сырттай 1939 жылдан бері білемін, аз халықтың үлкен жүректі азаматы екенсіз, құттықтаймын!».
Мемлекет басшысы маршал Х. Чойбалсанның 1948 жылғы 28 маусымдағы бұйрығымен генерал Жайсанып КСРО Әуе күштері академиясына оқуға жіберіліпті. Одан кейінгі өмірі күңгірт. 1953 жылы біржола тұрып қалу үшін Алматыға ат басын бұрған көрінеді. Оған сол тұстағы жағдай сай болмаған. 1965 жылы дүниеден өткен.

Дереккөздер
-----------

1.
**Жюль Лафорг** (фр. , 16 тамыз 1860 жыл, Монтевидео – 20 тамыз 1887 жыл, Париж) – француз ақын-символисі
.

Гидропаттар әдеби тобына кірген. *Гюстав Кан*мен дос болады. Үш кітап шығарады: екеуі өлеңдер жинағы және бір драмалық поэмалар жинағы. Уитменнің шығармаларын аударады. Оның өлеңдеріне А.Соге және А.Онеггер ән жазады. Өлеңдерін В.Брюсов, Надежда Львова, И.Коневской, В.Шершеневич, К.Большаков, И.Эренбург, Б.Лившиц, Э.Линецкая, В.Шор, Р.Дубровкиндер орыс тіліне аударады. Лафорг шығармалары Э.Паунд пен Т.С.Элиоттің шығармаларына әсер етті. Құрт ауруына шалдығып Париж қаласында қайтыс болады. Тарба қаласында оған арнап ескерткіш орнатылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Айбат мия**, баянберік (лат. *Sphaeróphysa sálsula*) - Бұршақтұқымдас көпжылдық шөптесін өсімдік.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Биіктігі 30-80 см.

Гүл шоғы - келте шашақ тәрізді

Жемісі домалақ, тұқымы ұсақ, бүйрек пішідес.

Таралуы
-------

Ылғалды, сортаң топырақты шалғындарда, құмды жерлерде, өзен жағалауыда өседі.

Жалпы таралған жері - Кавказ, Сібір, Орта Азия, Моңғолия, Батыс және Солтүстік Қытай.

Қазақстанда Семей, Қызылорда, Шымкент, Қостанай, Алматы облыстарында, Арал теңізі мен Зайсан, Балқаш көлдерінің маңында, Бетпақ далада, Шу-Іле, Қаратау, Батыс Тянь-Шань тауларында, Мойынқұмда өседі. Айбат мия мақта, күріш, беде егістіктері мен бау-бақшаның арам шөбі.

Пайдалануы
----------

Түйе мен сиыр сүйсініп жейді.

Құрамында қан тоқтататын және қан қысымын төмендететін *сферофизин* атты алколоид бар, медициада қолданылады.

Синонимдары
-----------

* Colutea caspica
* Phaca salsula
* Swainsona salsula
* Swainsonia salsula

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
*Басқа мағыналар үшін Айбас (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Айбас** — Қарағанды облысы Ұлытау ауданының солтүстік-батысынан ағып шығатын Айбас өзенінің бойында орналасқан ортағасырлық бекініс орны.

  

1952 ж. академик Ә. X. Марғұлан басқарған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеген. Пішімі төртбұрышты (25x25 м), биіктігі 2-2,5 м, сыртқы қабырғасы тастан қаланған, қалыңдығы 4-6 м, қақпасы батыс жағында. Солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс жақ бұрышында ауданы 3,5x1,2 м бөлмелер орны сақталған. Екі жағын су қоршап тұрған бұл қамал жаугершілік замандарда жергілікті халықтардың баспанасы болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Айбат Жақсылықұлы Қанғалиев** - 1972 жылы 13 шілдеде Ақтөбе қаласында туған. Қазақ.
Әкесі - Қанғалиев Жақсылық, зейнеткер, Ақтебе стансасы
ӨТБ аға тексерушісі болған. Анасы - Қанғалиева Раушан
Телегенқызы, марқұм.
Алматы теміржол көлігінің инженерлері институтының
«Локомотивтер» факультетін (1994) бітірген, инженер-механик.
Қазақ және орыс тілдерін біледі.
«Нұр Отан» ХДП мүшесі.
1994 жылдан- Батыс Қазақстан темір жолы Ақтөбе стансасы вагон депосының автобақылау бекеті вагондардың
тежегіш жабдығын жөндеу ұстасы, қосалқы-дайындау
цехының бригадирі, өндірістік техникалық белімнің
і, вагон жинау цехының ауысым шебері, жолаушылар вагондарын жылыту және сумен жабдықтау
цехының шебері. 2000 жылдан - «Жолаушылар тасымалы» ЖМК өндірістік-техникалық бөлімінің жетекші инженері
(Астана қ.), «Жолаушылар тасымалы» ЖМК жылжымалы
құрамды жөндеу белімінің бастығы. 2003 жылдан - «Вагон
кәсіпорындары қауымдастығы» ЗТБ Батыс өңірлік жолаушылар филиалы директорының орынбасары, 2004-2005
жылдары - директоры, бас менеджері, вице-президенті,
«Жолаушылар тасымалы» АҚ атқарушы директоры,
Тасымалды қамтамасыз ету департаментінің директоры,
«Жолаушылар тасымалы» АҚ бас инженері.
2009 жылдың шілдесінен - ҚР Көлік және коммуникация
министрлігі Келікжәнежол қатынасы комитеті терағасының
орынбасары.
Келік және коммуникация министрлігінің, ҚР Премьер-министрінің алғыстарымен марапатталған (2010).
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстанның
тұрақтылығы».
Хоббиі - спорт.
Үйленген. Жұбайы - Қанғалиева Әлия Олжабайқызы.
¥лы - Қанғалиев Дамир Айбатұлы, қызы - Қанғалиева
Арәсел Айбатқызы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
**Жюз** (фр. *Juzes* және окс. *Jusas*) – Франциядағы коммуна. Солтүстік – Пиренеи аймағында орналасқан. Департамент – Жоғарғы Гаронна. Ревель кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Тулуза.
Коммунаның INSEE коды – 31243.

География
---------

  

Коммуна шамалап Парижден 610 км оңтүстікте, Тулузадан 33 км оңтүстік-шығыста орналасқан.
Коммунаның аймағында Грас өзені ағады.

Климат
------

  

Климаты қоңыржай-мұхитті. Қысы жеңіл және қарлы. Көктемінде көп жаңбыр және найзағай болады. Жазы құрғақ және ыстық. Күзі күнгей. Оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс желдері бар.

Халқы
-----

  

2010 жылы коммунаның халқы 80 адамды қамтыды.

Экономика
---------

  

2010 жылы 48 еңбекке жарамды жастағы (15-64 жас) адамдардың 37 адамы экономикалық белсенді, 11 – белсенді емес (белсенділік көрсеткіші - 77,1 %, 1999 жылы 59,6 %) болды. 37 тұрғынның 34 адамы (17 еркек және 17 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар саны 3 (3 еркек және 0 әйел) адам болды. 11 белсенді емес адамның 3 адамы оқушы немесе студент, 5 – зейнеткер, 3 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болды.

Көрікті жерлер
--------------

• Ұлы Леодегария шеркеуі.
• Жюз сарайы. 1973 жылдан бері тарихи ескерткіш.
**Айбатыр Сейтақ**(28.2.1966 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Орда ауылы) - ақын. 1989 - 1997 жылдары Орал және Қостанай облысы телерадио компанияларында теледидар редакторы болып жүмыс істеген. "Сарыарқа" журналы бас редакторының орынбасары, "Жас Алаш" газетінің Астана қаласындағы меншікті тілшісі, "ҚазАқпарат" агенттігінің тілшісі қызметтерін атқарған. Қазір ҚР Парламенті Мәжіліс Аппараты баспасөз Қызметінің бас консультанты. 1988 жылы "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алаш") газеті өткізген 1996 және 2000 жылдары "Сорос-Қазақстан" халықаралық қоры ұйымдастырған ақындар байқауының лауреаты. 1999 жылы ҚР Президенті стипендиясының иегері. "Ғұмырнама" атты жыр жинағы жарық көрген (1997).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**SS501** — құрамы бес әншіден тұратын Оңтүстік Кореялық топ. Топқа (2005–2010) бес жыл бойы DSP Entertainment продюссер болады. SS501 тобы тек Оңтүстік Кореяда емес, сонымен қатар бүкіл Азияға (Жапония, Таиланд, Вьетнам, Таивань, Қытай) танымал. 

Топқа тіпті АҚШ-тан қызмет етуге де бірнеше рет ұсыныс түседі. Топ атауының қазақ тіліндегі аудармасы [sun/star singers – five on one] «бесеуі бір секілді күн, жұлдыз әншілері» деген мағынаны білдіреді. Ал «нөл» – шексіздік белгісін білдіреді, демек «мәңгі бірге» деген ұғымда. Тағы бір ұғымы: Супер жұлдыздар (super stars).

Топ фандомы Triple S деп аталады. Ресми түсі -жасыл. 
Топ мүшелері 2010 жылы DSP Entertaiment-пен келісім шартқа қол қойылмауына байланысты əр түрлі агенттіктерге кетеді. Бірақ ресми тарқау айтылған жоқ. Кейінірек(2016.02.16) топ 3 адамнан қайта құрылады( себебі, топтың 2 мүшесі əскерде)

Дискография
-----------

|  |  |
| --- | --- |
| Кореялық
Мини-альбомдар
* *SS501* - Маусым, 2005
* *Snow Prince* - Желтоқсан, 2005
* *Deja Vu* - Наурыз, 2008
* *Find* - Шілде, 2008
* *Special Album - U R Man* - SS501 Project Group - Қараша, 2008
* *Solo Collection* - Шілде, 2009
* *Rebirth* - Қазан, 2009
* *Destination* - Мамыр, 2010
* "Eternal S" - Ақпан, 2016
* "Esterno" - Маусым, 2016

Студиялық альбомдар
* *SS501 S.T 01 Now* - Қараша, 2006

 | Жапониялық
Синглдар
* *Kokoro* - Тамыз 2007
* *Distance~君とのキョリ* - Қыркүйек 2007
* Lucky Days *- Маусым 2008*

Альбомдар
* *SS501* - Қазан 2007
* *Singles* - Мамыр 2008
* *U R Man (Japan Ver. Edition)* - Наурыз 2009
* *All My Love* - Мамыр 2009

 |

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------
**Құлмамбет Жамансарыұлы** (шамамен 1818 - 20, қазіргі Атырау облысы Жылыой ауданы аймағында, - шамамен 1888 - 90, сол жерде) - ақын. Жиырма жасынан айтысқа түскен. Жетісу елінің Марабай бастаған бір топ ақынымен, Әлім әйелімен айтысқан. 

* 1878 жылы шамасында Кенбай деген жерде Жиенбет болыс үш қызының тойын бірге өткізіп, алыс-жақынды түгел шақырып, ұлы думан жасайды.

Жолаушылап кеткен **Құлмамбет** бұл тойға қатыса алмайды. Үлкен қыздың той бастарын Қашаған акын, ортаншы және кіші қыздың той бастарын Бала Ораз бен Қоспақ ақын толғайды. Бала Ораз таз руының Жастабан, Қоспақ таз руының Келдібай арысынан шыққан **Құлмамбеттің** өз туыстары екен. Жолсапардан келуін күтпеген Жиенбет болысқа, сондай-ақ Бала Ораз бен Қоспаққа өкпелеген **Құлмамбет** бір тойда Бала Оразға кездесіп, айтыс басталып кеткен. Айтыс 1878 жылы Мүқыр деген жерде болған. **Құлмамбет** сөздері өктем, қисынды, айбынды, өткір. Бала Ораз аға ақын алдында ізет көрсетіп, оны қадір тұта сөйлеген. Айтыс өрши берсе, ел арасына жік түсетінін сезген Қоспақ екі ақынға да тоқтау айтып, елді татулыққа үндейді. Айтыс мәтіні "**Ақберен**" (1972) жинағында жарияланған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Storm Water Management Model** (қысқаша. SWMM)[1][2][3][4][5][6][7]

Тарихы
------

Бұл гидро-гидравликалық модель 1970 жылдары АҚШ-та қоршаған ортаны қорғау агенттігінің қолдауымен құрылған болатын. SWMM қалалық жағдайдағы ағынның сапалық және сандық мәселелерінің компьютерлік моделі. Бұл модель қоршаған ортаны қорғау агенттігінің су ортасын модельдеу үшін жасаған модельдерінің ішіндегі ең үздік модельдерінің бірі болып табылады. SWMM 1969-1971 жылдар аралығында бас компьютерге арналған бағдарлама ретінде жасалған болатын. Алайда модельдің сандық жүйесі келесіде шыққан жаңа компьютерлдер жүйесіне жақсы ауыстырылды. Жаңартулар 1975, 1981, 1988 Жылдарда жасалған болатын. Соңғы 4.3 нұсқасы 1994 жылы 16-биттік MS-DOS операциондық жүйесіне арналып жасалған болатын. Орегон штатының университетінің профессоры Уэйн Хюбер өз күшімен бағдарламаның бірнеше жаңа нұсқаларын шығарған болатын. Оның соңғы нұсқасы SWMM 4.4Н, 2002 жылдың наурыз айында шыққан болатын. Алайда олар FORTAN бағдарламалау тілінде жазылған және ешбірінде пайдаланушы интерфейсі немесе графикалық қамтамасыз ету болмаған. Мәліметтерді енгізу мен шығару тек ASCII кодировкалық кестесімен іске асырылған болатын.
Бірнеше жылға созылған жобалау жұмыстарынан кейін EPA 2003 жылы SWMM5 бағдарламасының бета нұсқасын жасап шығарған болатын. Алайда пайдалануға жарайтын толық нұсқасы тек 2004 жылдың бірінші тоқсанында ғана шыққан болатын. Жаңа компьютерлермен жұмыс жасауды қамтамасыз ететін SWMM5 С++ программалау тілінде жазылған болатын. Жаңадан пайдаланылған объектілі-ориентирленген программалау тілі болаштағы жаңартуларды оңайлатып, жұмыс жылдамдығын анағұрлым жаңартқан болатын. Жаңа негізгі код үшінші жақтарға программаға керекті өзгертулерді енгізуге мүмкіндік беру мен қатар пайдаланушы интерфейсін енгізуге мүмкіндік берді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Metcalf and Eddy, Water Resources Engineers, and University of Florida 1971. Storm Water Management Model, US EPA, Washington, D.C. Vol. I - Final Report, 11024DOC 7/71. Vol. II - Verification and Testing, 11024DOC 8/71. Vol. III - User's Manual, 11024DOC 9/71. Vol. IV - Program Listing, 11024DOC 10/71.
2. ↑  Huber, W. C. J. P. Heaney, M. A. Medina, W. A. Peltz, H. Sheikh, and G. F. Smith. 1975. Storm Water Management Model User’s Manual, Version II. U.S. Environmental Protection Agency, Cincinnati, Ohio.
3. ↑  Huber, W. C. J. P. Heaney, S. J. Nix, R. E. Dickinson, and D. J. Polmann, 1981. Storm Water Management Model. User's Manual Ver. III, U.S. Environmental Protection Agency
4. ↑  Huber, W. C. and R. E. Dickinson, 1988, Storm Water Management Model. User's Manual Ver. IV, U.S. Environmental Protection Agency
5. ↑  Roesner, L.A. R.E. Dickinson and J.A. Aldrich (1988) Storm Water Management Model – Version 4: User’s Manual – Addendum 1 EXTRAN; Cooperative Agreement CR-811607; U.S.EPA; Athens, Georgia.
6. ↑  Rossman, Lewis A. Storm Water Management Model User’s Manual, EPA/600/R-05/040, U.S. Environmental Protection Agency, Cincinnati, OH (June 2007)
7. ↑  Rossman, Lewis A. Storm Water Management Model Quality Assurance Report, Dynamic Wave Flow Routing, EPA/600/R-06/097, September 2006
**Құлеке батыр** немесе **Құлеке Тәңірбердіұлы** (1710-1771, Иманбұрлық - Аютас аралығы) — батыр, тарихи тұлға, заманының көрнекті мемлекет қайраткері.

Абылай ханның сенімді серігі, оң қолы болған. Елшілік қызмет те атқарған. Тарихи құжаттарда Құлеке есімі алғаш рет 1742 ж. тамыз айында кездеседі. Сол жылғы 23-30 тамыз күндері Орынбор қаласында арнайы комиссияның бастығы, құпия кеңесші-сенатор И.И.Неплюевтің алдында орыс патшайымы адалдығы туралы қазақтың бір топ батырлары мен билері ант берген. Осылардың арасында Құлеке батыр да 28 тамыз күні 35-ші болып ант беріпті. Бұл туралы «Русско-казахские отношения в ХVI-XVIII веках» деген құжатта №96-шы номермен сақталған. 

1961 жылы Алматыда кітап болып басылған. Бұдан кейінгі жылдары Құлеке батыр орыс үкіметімен жақсы қатынастарда болады. Осы 1755 жылы қазақтар Ертістің шығыс бетіне өтіп , қонып жүргенін сол кездегі заңдардан көреміз. Сол жылы Керекуден төмен һәм Семейден жоғары (24 шілдедегі №209 патша жарлығында ) қазақ Ертіс өтіп, әл бермеген соң, шепте әскерлерді молайту керек дейді. Сол жылғы патшаның тағы бір жарлығында Ертіс өтіп, қоныс алып жүрген Құлеке батыр атты казактармен соғысып, шығыс бетінде әлденеше қазақ түтіні қоныс қылып, кетпегендігі айтылады. Өйткені Абылайдың пәрмені соны талап етті. Абылай хан атынан бірнеше рет елшілікке барады. Көптеген құжаттарда Құлеке батырмен қатар Құлсары батыр, әулиенің есімі жиі аталады. Соған қарағанда Құлсары батыр да беделді, тарихи тұлға.

Құлеке батырдың ата-тегі: Атығай ішінде Бәйімбет → Жоламан → Дәулетей → Тәңірберді (Тәйірберді). 

Одан төрт ұл туған: 

1. Тілеке,
2. Құлеке,
3. Қожаберген,
4. Ақан-Барақ.

Құлекенің алты ұлы болған: Бәбеке, Мөңке, Тілеуке (Шал ақын), Шардақ, Қазақбай, Жүсіп.

Шал ақын бір өлеңінде әкесі Құлекенің атақты батыр болғанын сөз етеді:

Құдай жақсы жаратқан  

Нұрекені айт,  

Елде жақсы бар болса  

бір-екіні айт.  

Атығайда төрт қасқа  

батыр өткен,  

Жантелі, Жәпек, Тілеке,  

Құлекені айт!  

  

Құлеке батыр қайтыс болған соң ұлы - Шал ақын денесін Қожа Ахмет Иассауи кесенесіне апарып жерлеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Солтүстік Қазақстан облысы энциклопедиясы, "Арыс" баспасы, Алматы, 2006
**Әлеуметтік әдіс** - саяси шынайылықты зерттеудің анағұрлым іргелі әдістерінің бірі. Ол белгілі бір жалпы-әлеуметтік теорияға негізделуі керек: саяси шынайылықтың (қондырманың) қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымынан қатаң тәуелділігін анықтайтын қоғамдық дамудың марксистік тұжырымы; саяси дамуды көп факторлы процесс ретінде қарастыратын әртүрлі позитивтік мектептер; әртүрлі елдердегі саяси процестерді тұйықталған жүйе ретінде қарастыратын қоғамдық дамудың тарихи-мәдени түжырымдамасы. Әлеуметтік әдістің құндылығы оның саяси өзгерістердің себебін тереңнен іздеуге негізделген қайнар көзі ретінде адамдардың әлеуметтік жіктемелілігінен шығатын мүдделер алуандығы. Бұл әдіс негізгі әдістердің бірі ретінде саяси ғылымда да және саясаттанудың саласы ретінде өзіндік білім жүйесімен енді қалыптасып келе жатқан саяси әлеуметтануда да кеңінен қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3
Хаббл телескобымен жасалған S/2004 N 1 серігінің суреті.
**S/2004 N 1** Нептун ғаламшарының алтыншы және ең кіші табиғи серігі.

Физикалық сипаттамасы
---------------------

S/2004 N 1 серігінің ені шамамен 19 километрді құрайды[1].

Орбиталық сипаттамалар
----------------------

S/2004 N 1 Ларисса және Протея орбиталарының арасында орналасқан, үлкен жарты осінің орбитасы 105,3 мың км. құрайды. Нептунды 23 сағат аралығында айналып өтеді[2].

Ашылуы
------

S/2004 N 1 2004-2009 жылдары аралығында Хаббл ғарыштық телескобымен жасалған 150 фотографиялар арқылы Марк Шоуолтермен 2013 жылдың 1 шілдесінде ашылған. Серіктің ашылғаны туралы 2013 жылдың 15 шілдесінде жарияланды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Хаббл" "разглядел" самый маленький спутник Нептуна на сайте *rg.ru*, 16 шілде 2013
2. ↑  NASA Hubble Finds New Neptune Moon
**Вадим Витальевич Харченко** (28 мамыр 1984 жыл) — қырғыз футболшысы, Қырғызстан Ұлттық футбол құрамасының бұрынғы жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

"Дордой" клубының түлегі. 18 жасында негізгі құрамға ілікті. 2003 жылы Бішкектің СКА-Шоро клубына ауысып, үш жылдай өнер көрсетті. 2004 жылы біраз уақыт Шымкенттің "Ордабасы" клубына жалға берілді. 

2006 жылы "Дордойға" оралды. Содан бері 2014 жылы Түркияның төменгі лигаларына қатысатын «Тавшанлы Линайтиспор» клубына жалға берілгені болмаса, осы уақытқа дейін табан аудармай туған клубында ойнап келеді.

Ұлттық құрамада
---------------

2003-15 Қырғызстан Ұлттық футбол құрамасында ойнады. Құраманың жетекші футболшыларының бірі, 53 матч өткізіп, рекорд жасады. 2007 жылы 19 тамызда Үндістанда Неру кубогына қатысып, Камбоджа құрамасының қақпасына құрама сапындағы алғашқы голын енгізді. Құрама сапында барлығы үш гол соқты.

Жетістіктері
------------

### Командалық

* Қырғызстан чемпионы (7): 2006, 2007, 2008, 2009, 2011, 2012, 2014
* Қырғызстан кубогы (5): 2003, 2006, 2008, 2010, 2012
* АФК президенті кубогының жеңімпазы (2): 2006, 2007

### Жекелей

* Қырғызстанның екі дүркін үздік футболшысы: 2007, 2013

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Футболшының профилі
**Питер Чарльз Доэрти** (ағылш. *Peter Charles Doherty*; род. 15 қазан, 1940, Брисбен, Аустралия) — аустралиялық ветеринар және ғалым, 1996 жылы «Адамның иммундық жүйесі саласында, атап айтқанда, оның жеңілген жасушаны анықтай алу қабілетін ашқаны үшін» Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты. Аустралия орденінің компаньоны.

Өмірбаян
--------

Питер Доэрти өмірге 1940 жылы 15 қазанда аустралиялық Брисбен (Квинсленд) қаласында келген. Квинсленд университетін 1966 жылы бітіріп, содан кейін Эдинбург университетінде (Шотландия) диссертация қорғады және ол 1970 жылы өзінің философия докторы дәрежесін алды. Осыдан кейін, Доэрти Джон Кертин медициналық зерттеулер мектебіне Аустралияға оралды (Канберра), онда өзінің танымал антигеннің T-лимфоцитамтерімен тану туралы иммунологиялық жұмысын жүзеге асырды. Қазіргі уақытта негізінен Мельбурн университетінде жұмыс істейді (Виктория), және Мемфистегі Сент Джуд Балалар зерттеу ауруханасында жұмыс істейді.

Марапаттары
-----------

1995 жылы Доэрти Негізгі медициналық зерттеулері үшін Альберт Ласкер жүлдесін алды. 1996 жылы ол Рольф Цинкернагелмен бірге Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. 1997 жылы Аустралияда **жыл адамы** атанды. Аустралия орденінің компаньоны.

Сілтемелер
----------

* Сент Джюд ауруханасының сайтындағы Питер Доэертидің парақшасы  (ағыл.)
* Питер Доэртидің Нобельдік комитеттің сайтындағы өмірбаяны  (ағыл.)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1976—2000 жылдардағы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары |
| --- |
|  |
| 

Бламберг / Гайдушек (1976) •
Гиймен / Шалли / Ялоу (1977) •
Арбер / Натанс / Смит (1978) •
Кормак / Хаунсфилд (1979) •
Бенасерраф / Доссе / Снелл (1980) •
Сперри / Хьюбел / Визель (1981) •
Бергстрем / Самуэльсон / Вейн (1982) •
Мак-Клинток (1983) •
Ерне / Келер / Мильштейн (1984) •
Браун / Голдштейн (1985) •
Коэн / Леви-Монтальчини (1986) •
Тонегава (1987) •
Блэк / Элайон / Хитчингс (1988) •
Бишоп / Вармус (1989) •
Мюррей / Томас (1990) •
Неер / Сакман (1991) •
Фишер / Кребс (1992) •
Робертс / Шарп (1993) •
Гилман / Родбелл (1994) •
Льюис / Нюсляйн-Фольхард / Вишаус (1995) •
Доэрти / Цинкернагель (1996) •
Прузинер (1997) •
Ферчготт / Игнарро / Мурад (1998) •
Блобель (1999) •
Карлссон / Грингард / Кандел (2000)
 |
|  |
| 

---

Толық тізім | 
1901—1925 | 
1926—1950 | 
1951—1975 | 
**1976—2000** | 
2001-ден бері

 |

 |
SMS жазып жатқан кез...
**Short Message Service** немесе **SMS** (*қысқаша хабар қызметі*) — бір ұялы телефоннан екінші телефонға мәтінді хабарды жіберуге және қабылдауға мүмкіндік береді. Ұялы телефонның пернетақтасының 160 белгісін латын әліпбиін немесе 70 басқа да, ұлттық мысалы кирилл және қытай әліпбиіне 70 белгі қолданылады.

Тарихы
------

Әлемдегі ең алғашқы хатты "Vodafone" компаниясының инженері Нейл Пэпуорс (Neil Papworh) жіберді. Тарихтағы алғашқы SMS-хат 1992 жылдың желтоқсан айында оның ұялы телефоны арқылы әріптестерін келе жатқан Жаңа жылмен құттықтау ретінде бірінші хат жіберілді. Міне осылай жаңа технология әлемдегі миллиондаған адамдардың өмірінің бөлінбес бөлігіне айналды.

Бірақ, ол бірден қабылданбады. Бұған он жылдан аса уақыт қажет болды. Жаңа қызметтің мүмкіншілігін алғашқы болып бағалаған бизнесмендер мен менеджерлер болды, олар жаңа қызметтің арқасында ұялы телефонмен сөйлесу мүмкіндігі жоқ кезде, мысалы жиналыс кезінде ақпараттармен алмаса алды. Бұл қызмет, әсіресе, биржадағы брокерлер арасында кең тарады, биржа алаңындағы айқай-шуға қарамастан маңызды ақпараттарды SMS-хат арқылы ала алады. Кәзіргі кезде бұл қызмет халық арасында кең таралды: студенттер, қызметкерлер, шенеуніктер және бизнесмендер барлығы хат мәтіндерін жазып жібере алады. 

SMS хаттың бір артықшылығы оның бағасы сөйлесу бағасымен салыстырғанда арзан. SMS хат ұялы телефонның жадында оңай сақталады, сондықтан да оны жылдам оқу міндетті емес. SMS хат адресат иесіне, мейлі, ол ұшақта болсын немесе батерея қуаты бітсе де ұялы телефон қызмет желісі аясына шыққанда хабар міндетті түрде алады. Адресатқа хабар жеткендігі туралы да растайтын хабар келеді.

SMS технологиясы негізгі ұялы желілермен (GSM, NMT, D-AMPS, CDMA) қолданылады. SMS-хаттарды телефондарға интернет немесе басқа желілермен (пейджиң, фидонет, x.25 және басқа да) жіберуге болады.

Дереккөздер
-----------



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   URI схемасы |
| --- |
|  |
| Ресми | 
aaa \*aaas \*about \*acap \*cap \*cid \*crid \*data \*dav \*dict \*dns \*fax \*file \*ftp \*geo \*go \*gopher \*h323 \*http \*https \*iax \*im \*imap \*info \*ldap \*mailto \*mid \*news \*nfs \*nntp \*pop \*rsync \*pres \*rtsp \*sip \*sips \*snmp \*tag \*tel \*telnet \*tftp \*urn \*view-source \*wais \*ws \*wss \*xmpp |
|  |
| Бейресми | 
afp \*aim \*apt \*bolo \*bzr \*callto \*coffee \*cvs \*daap \*dsnp \*ed2k \*feed \*fish \*gg \*git \*gizmoproject \*irc \*ircs \*itms \*javascript \*ldaps \*magnet \*mms \*msnim \*postal2 \*secondlife \*skype \*spotify \*ssh \*svn \*sftp \*smb \*sms \*steam \*webcal \*winamp \*wyciwyg \*xfire \*ymsgr |
|  |
| Protocol list |

 |
*Басқа мағыналар үшін Атасу деген бетті қараңыз.*

**Атасу** – Сарысу өзенінің сол жақ саласы.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы аумағымен ағады. Ұзындығы 177 км, су жиналатын алабы 5920 км2.

Бастауы
-------

Қызылту, Ұзынжал (Өзенжал) тауларындағы бұлақтардан бастау алып, Сарысуға құяды.

Гидрологиясы
------------

Негізгі салалары: Былқылдақ, Қарақоға, Қарқымбай, Исабек Қарасуы, Боранбай. Қар суымен толысады. Жазда ағыны тоқтап, жекелеген қарасуларға бөлініп қалады. Орташа жылдық су ағыны мөлшері 0,66 м3/с Қаражал қаласының тұсында Атасуға Қылыш бөгені салынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
ЧЕЛЮСКИН Семен Иванович (шамамен 1700 — 1760) — орыс поляр зерттеушісі, теңіз офицері. Мәскеу навигация (кеме жүргізу) мектебінде білім алған. 1726 — 43 ж. Балтық флотында қызмет атқарған. 1733 — 43 ж. Ұлы Солт. экспед-на қатысқан. Алдымен А.Прончищев, кейінірек Х.Лаптев отрядтарының құрамында зерттеу жұмыстарымен айналысты. 1741 ж. көктемде Хатанга өз-нен Пясина өз-не дейін құрлықпен жүріп өтіп, Таймыр түбегінің батыс жағасын картаға түсірді. Онан әрі Пясина өз-нің сағасынан Енисейдің сағасына дейін барлап шықты. 1741 — 42 ж. Туруханнан шығып, Хатанга өз-нің сағасына өтті. Бұл жолы Таймыр түбегенің бүкіл солт. жағалауын барлап, құрлықтың солт. нүктесін (7642` с.е.). анықтап, оны "Шығыс-солтүстік" мүйісі деп атады. Кейінірек Еуразияның ең солт. нүктесіне Ч. есімі берілді. Ч. Таймыр түбегінің өзендерін, Таймыр к-н, Ленадан Енисейге дейінгі теңіз жағалауларын, түбекті қоныстаған солт. халықтарының тіршілігі мен тұрмысын зерттеді. Ч-нің Азияның солт. мүйісін ашуы 18 ғ-дың аса ірі геогр. жаңалықтарының қатарына жатады.
**Атау кере**  — адамның өлер алдындағы ең соңғы асы; көне заманда қалыптасқан салт. Б.з.б. 2 ғ-ға жататын қытай жазба деректерінде үйсіндерде атау кере ішкізу салты бар екендігі айтылады. (*Ханнама*. Үйсін туралы зерттеу. Шыңжаң халық баспасы, 1989, 260-261 б.). Онда А. к. "дәм таттыру", ең соңғы асын ішкізу түрінде көрсетілген. Бұл салт басқа халықтарда да кездеседі. Қазіргі кезде Қытайда өлім жазасына кесілген адамнан соңғы тілектерінің ішінде "не тамақ жегің келеді ?", — деп сұрайтын әдет бар. Соның негізінде ол адамға қалаған тамағын даярлап береді. Бұл тамақты қытайша: "Ниан йе фан" ("Ғұмырыңның соңғы күнгі тамағы") дейді. Қытай қазақтары арасында да өлер алдындағы адамның аузына жұбайы немесе ең жақын адамы: "Қолымнан татқан ең соңғы дәмің болсын", — деп, су тамызады. Олар мұны "*атау суы*" деп атайды. Қазақтарда "А. көңді іш" деген қарғыс бар.
Нейлон
------

Нейлон (neylon), талшық пішінде дайындалған әдетте жоғарғы МОЛЕКУЛАЛЫҚ САЛМАҚТАҒЫ полиамидтен тұратын синтетикалық пластикалық материал. 1930 жылы Дюпон жасап шығарды. Мұнай, көмір, су, ауа сияқты құрауыштардан алынып, химиялық жолмен өндірілген талшықтар ПОЛИМЕР саласындағы зерттеулерге жағдай жасады, соның нәтижесінде синтетикалық материалдардың жылдам өсуіне алып келді. Ол талшық, жіп, қыл, тоқыма жіпті өндіру үшін парақ, тоқыма мата, арқан түрінде дайындалады. Көпке дейін аса тозбайды, химикаттар мен жылу тез әсер етеді. Сырт киім мен трикотажды өндіру үшін жіп түріндегісі жақсы дамыған. Сондай-ақ, У.Х.Карозерсті қараңыз.
**Әлеуметтік қауіпсіздік**, 

1) мемлекетті және халықты әлеуметтік салада қорғау, әлеуметтік құрылымның және қатынастардың дамуы, қазіргі және болашақ ұрпақтың алға басу қажеттіліктеріне сай адамдардың өмір сүру салты жәнеәлеуметтену жүйесі бойынша іс-шаралар жиынтығы; 

2) қоғамның әлеуметтік саласы мен мемлекеттің құлдырау туғызатын немесе оның кері кетуіне ықпал жасайтын қауіп-қатерден қорғалуы. Ә.қ. нысандарына адамдар, олардың заңды мүдделері (қажеттіліктері), бірлігі, қарым- қатынастары; адамның әлеуметтену жүйесі (білім алуы, тәрбиеленуі, әлеуметтік-мәдени тұрмысы) тіршілікті қамтасыз ету инфрақұрылымы (денсаулық сақтау, сауда, қамту және т.б.), өмір сүру салты жатады.

Дереккөздер
-----------

Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Тау суынан жұмырланған гранитті қойтастар
**Қойтастар** — мұздықтардың және тасқын судың тасымалдау әсерінен тегістеле жұмырланған ірі тау жыныстарының сынықтары немесе жақпарлары.

Түрлері
-------

Пайда болуына байланысты қойтастар мұздықтық, делювийлі, пролювийлі және аллювийлі деп бөлінеді.

Сипаты
------

Көлемдері әр түрлі, көлденеңі 50 см-ден асқандары ірі қойтастар қатарына жатады. Қойтастар көлемінен басқа құрылымы, түсі және түзілген жынысына да байланысты ерекшеленеді. Құрамы көбінде кварц, гранит және құмнан тұрады. Түстері жасыл, ақ, қызғылт, сонымен қатар қара жолақты болуы мүмкін. Пішіні де қалыптасу барысы мен құрамына байланысты болады. Мұздықтардан пайда болған қойтастар түзілген жынысына қарамастан жиектері біркелкі болмай, үсті майысқан, шұңқырлы болып келеді. Тау суындағы қойтастардың пішіні түзілген жынысына байланысты әр түрлі - құрамы гранитті жыныстан тұратындары біртіндеп үгітіліп біртегіс жұмырланады, ал метаморфтық жыныстар кесектерге опырылып, пішіні ақауланып, әр түрлі болып қырланады. Пішінге, сонымен қатар суда жату ұзақтығы да әсер етеді, аралас және шөгінді жыныстардан тұратын қойтастар ғажайып пішінге ие болады.

Шаруашылықтағы маңызы
---------------------

Қойтастар құрылыста кеңінен пайдаланылады: құрылыстың іргетасын көтеруге, ғимарттың сыртқы және ішкі қабырғаларын қаптауға, жер құламасын бекітуге, бөген салуға, сонымен қатар ұсақталған қиыршық тастар алынады. Алаңдарды, жүзу бассейнін, тоған жиегін, бақша және т.б. ландшафтарды әрлендіруге және саябақ, гүлзарларға және т.б. көрікті жерлерге декорация жасауға да қолданылады. [1]

Галерея
-------

* Тоғандар жиегін көмкеру.
* Қойтастарды ландшафта пайдалану.
* Қойтастарды бөгендерге пайдалану.
* Қойтастар - көпір құрылысында.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**«Атамұра»**, полиграфия, баспа ісі, кітап саудасы бойынша маманданған корпорация. 1992 жылы құрылған. 

Президенті баспагер-ғалым, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Рақымғали Абрарұлы Құл-Мұхаммед. «Атамұра» корпорациясы: «Атамұра» баспасы, «Атамұра» полиграфкомбинаты, транспорт компаниясы, мамандандырылған кітап үйлерінен тұрады. «Атамұра» баспасы барлық полиграфиялық өнімдер - оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар (ОӘҚ), ғылыми, ғылыми-танымдық, көркем-әдеби, энциклопедиялық басылымдар шығаратын әмбебап баспа. Баспа әр турлі тендерлердің, соның ішінде 1997-2000 жылдары Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі мен Азия даму банкі ұйымдастырған тендердің жеңімпазы. «Атамұра» «Әліппе» мен «Букварьдан» бастап 1-7-сынып оқулықтарын: қазақ, орыс, ұйғыр, өзбек тілдерінде және 8-11-сыныптардың балама оқулықтарын қазақ, орыс тілдерінде басып шығарды. 300-ден астам оқулық пен 600-дей оқу-әдістемелік кешендері 43,7 млн дана таралыммен жарық көрді. Баспа ұлы Абайдың 150 жылдығы қарсаңында «Абай» тұлғалық энциклопедиясын басып шығарды. Баспадан Абайдың даналық дұниетанымын саралауға арналған абайтанушы-ғалым, академик Ғарифолла Есімовтің *«Хакім Абай»* кітабы (1994) және белгілі әдебиетші, абайтанушы-ғалым Қ. Мұқаметхановтың *«Абай мүрагерлері»* (1995) атты зерттеу еңбегі жарық көрді. «Атамұра кітапханасы» сериясымен елге белгілі ақын-жазушылардың туындылары, қазақ әдебиетінің үздік үлгілері басылып шықты. «Атамұра кітапханасының» көшін Абайдың *«Қалың елім, қазағым»* өлеңдер жинағы бастады. М. Әуезовтің *«Қорғансыздың күні»* атты әңгімелер мен повестер жинағы жарық көрді. Ұлы Мұхаңның 100 жылдық мерекесіне орай *«Әуезов және архив»* аталатын деректі құжаттар жинағы және Н. А. Анастасьевтің *«Трагедия триумфатора»* романы басылып шықты. «Әуезов» энциклопедиясы «Атамұра» баспасында әзірленіп, жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Семіру деңгейі: қалыпты жағдайдан семіруге дейін
**Семіздік**, май басу — ағзада артық майдың жиналуы, тері асты клетчаткасын, шарбыны, т.б. тіндер мен органдарды май басу. 

Мұндай жағдайда майдың пайда болу процесі оның ыдырауына қарағанда жылдам жүреді. Көбінесе, семіздік үнемі артық тамақ ішкеннен болады. Бұл жерде қабылдайтын тағамның мөлшері мен калориясынан гөрі, адамның атқаратын жұмысына байланысты (ой еңбегі не дене еңбегі) тағамды организмнің қалай сіңіретіні үлкен рөл атқарады. Сондай-ақ семіздікке дұрыс тамақтанбау, тәуліктік рационда сіңімді көмірсулар, қант, кондитерлік, тәтті тағамдар мен мал майларының (сары май, майлы ет) мөлшерден тыс көп болуы және организмнің тұқым қуалаушылық — дене бітімдік ерекшелігі де белгілі бір дәрежеде себеп болады. Маскүнемдік, ішімдіктерді үнемі ішу де семіздікке әкеледі, себебі олардың калориясы жоғары, ал оны ішкен кезде адамның тамаққа тәбеті ашылады. Кей жағдайда семіздік ішкі секреция органдарының ауруларымен де байланысты. семіздіктің 4 сатысы бар. Бірінші сатыда адамның салмағы әдеттегі қалпынан 29%-дан артық; екіншісінде — 50%; үшіншісінде — 100%-ға; төртіншісінде — 100%-дан асып кетеді. Бұл жағдайда организмнің зат алмасуының бұзылуы және сүйек пен буынға салмақ түсуінің өсуі тірек-қимыл аппараттарында өзгерістер тудырады. Қатты семіру тыныс алу және жүрек-қантамыр жүйелерінде де өзгерістер туғызып, өкпе мен жүрек қызметін әлсіретеді. Артық салмақ қант диабетінің, гипертония аурулардың, стенокардия мен миокард инфарктының, өтке тас байлану, т.б. аурулардың пайда болуына әсер етеді. 

Емі: диета сақтау, май, көмір, су және калориясы аз, бірақ белогы мен витаминдері мол тағамдарды ішу керек; дәрігердің кеңесімен тәбетті төмендететін дәрі ішу және ашығу күнін белгілеу; суға шомылу, массаж жасату, спортпен шұғылдану қажет. Шипажай, санаторийлерде емделу де пайдалы.

**Cеміру** (*Adipositas*) - Майдың организмде мөлшерден тыс жиналуы.

Семіру - май басу, (obesitas, adipositas), тері астында, шарбы майларда т.б. май қоймаларында майдың шамадан тыс жиналуы нәтижесінде май басып, Дене салмағы және көлемі артып кетеді.

Семірудің басты себебі - дене қызуының тиісті нормалардан (36,7 градус) төмен болуынан туындайды.

Семіру - жүрек ауруларының, 2 типті қант диабетінің, обструктивтік ұйқы апноэ, рак ауруларының кейбір түрлерінің, сондай-ақ остеоартрит, әр түрлі аурулардың ықтималдығын арттырады.

Семіздікке алып соғатын жайттар - дене белсенділігінің болмауынан, эндокриндік аурулардан, генетикалық сезімталдықтан, артық мөлшерде тамақтанудан және тағы басқа себептерден туындайды.
Диета және дене белсенділігін арттыру семіздіктен арылудың басты жолдары болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3