recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ермахан Шайхыұлы Әбдіраман** (29.1. 1966. Түркістан облысы Түркістан қаласы) - журналист, сықақшы.. ҚазҰУ-ді бітірген (1993). 1986-88 жылдары Түркістан қаласындағы "Қайта қалпына келтіру" шеберханасында жұмысшы, 1991-92 жылдары "Қазақ университеті" (қазіргі "Санат") баспасында редактор, 1993 жылы "Түркістан" газетінің мәдениет бөлімінің меңгерушісі, Түркістан қалалық әкімшілігінің ішкі саясат бөлімінің бас маманы, 1995 жылы "Түркістан тынысы" телеарнасының директоры, 1995-96 жылдары "Тұран" телеарнасында редактор-режиссер.

1996-99 жылдары Түркістан қалалық мәдениет бөлімінде режиссер-сценарист болды. 1999-2006 жылы әл-Фараби атындағы ҚазҰУ- дің журналистика факультетінде дәріс берді. 2000-2001 жылдары "Бикеш" республикалық қыз-келіншектерге арналған газеттің бас редакторы, 2004 жылы "Айқын" газетінің тілшісі, 2006 жылы "Дала мен қала" газеті бас редакторының орынбасары, сол жылы "50-де 50" газетінің бас редакторы, «Айқын» газетінің тілшісі, меншікті тілшілер қосынының меңгерушісі, бас шолушы, жауапты хатшы, бас редактордың орынбасары, шығарушы редактор болып істеді. 2007–2009 жылдары «Қазақстан» ұлттық телеарнасында қайта ашылған «Қымызхана» әзіл-оспақ отауының сценарилерін жазды. Қазір «Аннұр сапа» баспасының директор – бас редакторы. Әрі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың журналистика факультетінде және Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында дәріс береді.

«Ауыз тие отырыңыз», «Біртүрлі кітап», «Мынауың жынды екен», «Жатыпатар», «Шылдыр шүмек», «Аққудың сыңары», «Қазіргі қазақ сатирасы», «Ағынан жарылсақ...», «Әріп әлемі», «Сандалған сауал», «Қоңыр қажының күнделігі», «Атақты айтқыштар» атты кітаптардың авторы.

Ермахан Шайхыұлының шығармалары 3 оқулыққа және бірнеше жинақтарға енгізілді.

Сондай-ақ оның құрастыруымен «Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл» атты той кітабы және Ыбырай Алтынсариннің 2 томдық, Камал Смайыловтың 3 томдық шығармалар жинағы жарық көрді.
Сонымен бірге «Санат», «Аннұр сапа», «Қазығұрт», «Аруна», «Алтай медия» баспаларынан жарық көрген 300-ге жуық кітаптың жауапты редакторы болды.

Балғабек Қыдырбекұлы атындағы сыйлықтың екі мәрте, Садықбек Адамбеков атындағы, сондай-ақ «Алтын қалам» сыйлықтарының лауреаты. Президент Алғысхатының, сонымен бірге «Бейбітшілік әлемі», «Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың 80 жылдығы», «Ел ардақтысы», «Қазақ журналистикасының қайраткері», «Қазақстан полициясына 25 жыл», «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл», «Шона Смаханұлы», «Қадыр Мырзалиев», «Төлеген Айбергенов» атындағы және Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің «Облысқа сіңірген еңбегі үшін» медальдарының иегері. Мәдениет саласының үздігі, Қазақстанның құрметті профессоры.

Қазақстан Жазушылар және Халықаралық Жазушылар одағының, сондай-ақ Журналистер одағының мүшесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
Бас биті (Pediculus humanus capitis)
**Эктопаразиттер** (көне грекше: ἔκτος «сыртқы» + παράσιτος «арамтамақ») - дененің бетінде және жануарлар мен адамдардың сыртқы ағзаларында өмір сүретін паразиттер. Уақытша және тұрақты паразиттер болып бөлінеді. Олардың барлығы әртүрлі бекіту органдарымен - тырнақтармен, ілгектермен, сорғыштармен және сол сияқты т.б. Эктопаразиттерге мысал ретінде қан соратын буынаяқтылар: масалар, биттер және кенелер жатады. Эктопаразиттер көбінесе оба, безгек және Лайм ауруы сияқты жұқпалы аурулардың қоздырғышы болып табылады.

Ішкі ағзаларда өмір сүретін паразиттерді эндопаразиттер деп атайды.

Әдебиет
-------

* Шимкевич В. М. Эктопаразиты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* Грызуны и их эктопаразиты: (Экология, эпидемиологическое значение, борьба): Сборник научных работ противочумных учреждений страны / Под ред. проф. Б. К. Фенюка; Министерство здравоохранения СССР, Всесоюзный научно-исследовательский противочумный институт «Микроб». — Саратов: Изд-во Саратовского ун-та, 1968. — 480 с. — 1500 экз. (в пер.)
**Альберт сарғалдағы** (Сарғалдақтар тұқымдасы) - Қазақстандық 55 түрдің ішіндегі Солтүстік Тянь-Шань және Жоңғар Алатауының (Алматы, Жамбыл облысының шығысы) биік тауларына тән түр. 

Альпі және субальпі шалғындықтарында көптеп кездеседі, тасты беткейлерде, сирек субальпі белдеуінің төменгі шекарасынан өсімдіктер таралуының жоғарғы шегіне дейінгі аралықта кездеседі. Онша биік емес (20 см) көпжылдық, қысқа тамыр сабақты және ұзын бау сияқты тамырлар шоғымен. Сабақтары жалаңаш, әдетте бірнеше, бас жағында жалғыз гүлі бар, немесе екі қысқа бүйір бұтақтарымен. Сабақ түбіндегі жапырақтары ұзын сағақты, жуандау, жылтырақ. Дөңгеленген тақталы, жиегі біркелкі қалың жұмыр тісшеленген. Сабақтағы жапырақтар отырыңқы, сопақша бүтін жеті бөлікке терең тілімденген. Гүлдері ашық-сары, ірі (2,5 см диаметрлі). Гүлсерігі қос қабатты екі шеңберге орналасқан. Тостағанша жапырақшаларының түсі қоңырлау, түкті, иілген. Желектері тостағанша жапырақшаларынан ұзындау, кең бас жағында болымсыз ойығы бар.Аталықтары және аналықтары көп. Маусым-шілдеде гүлдейді, шілде-тамызда жеміс береді. Жемстерінің саны көп, бір тұқымды, қысқа болымсыз иілген тұмсығымен, тығыздалып бас жағына жиналған. Жер үсті бөлігі алкалоидтар бөледі, сондықтан жайылымда бұл өсімдікті малдар жемейді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Иващенко А.А. "Қазақстанның өсімдіктер әлемі. Суретті энциклопедия". Алматыкiтап баспасы 2008
**Ермек Мырзақұлов** (11.6.1946, Сарыағаш ауданы Коммуна ауылы) – ауыл шаруашылығының маманы. Қазақ КСР депутаты (1985). 

1962 жылы Келес ауданы Абай ауылындағы «Ленин жолы» атындағы мектепті бітірген соң, Коммуна кеңшарында механизатор болып жұмыс істеді. 1965–68 жылдары Кеңес Армиясы қатарында қызмет еткен соң, еңбек жолын туған ауылында жалғастырды. 1969–74 жылдары Коммуна кеңшарында механизатор, 1975 жылдан Сарыағаш ауданы Қ.Қонысбаев атындағы кеңшардың ғ4 бригадасында бригадир болып істеді. 1979–89 жылдары Келес ауданы Кеңесінің депутаты, 1978–85 жылдары облыстық партия комитетінің мүшесі болды. Сарыағаш ауылының құрметті азаматы (2004), «Еңбек даңқы» (1981), «Құрмет» (2001) ордендері мен «Тылға 50 жыл» медалінің иегері. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1985).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
Бұл жинақ - тәуелсіз еліміздің астанасы Ақмола өңірі мен Елорда өмірі туралы тарихи еңбек. Кітапта "Еуразия кіндігі" - Ақмоланың бұрын да Орта Азия мен Ресейді байланыстырып тұрған саяси-әкімшілік, сауда-саттық орталығы ретіндегі маңызды рөлі баса көрсетіледі. Ақмола аймағындағы алғашқы мектеп-медреселердің нақты тарихы баяндалады. Мұнда еліміздің кіндік тұсы, Сарыарқа аймағындағы осыдан бір жарым ғасыр бұрын және одан кейінгі кезеңде хатқа түсіп сақталып қалған ел, жер-су атаулары, ауылдар мен болыстар, сол кезде өмір сүрген адамдардың нақты аты-жөні, тұрмыс-тіршілігі мәліметтермен беріледі. Және бұл құнды материалдар тұңғыш рет жарық көріп отыр. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Астана аймағы" Т. Сәдуақас
**1518 жылғы билеу обасы** - бүгінгі Францияның Страсбург қаласында 1518 жылдың шілдесінде орын алған билеу құмары ауруының кенеттен таралуы. 400-ге жуық адам бір ай бойы дамыл таппай, қала көшелерінде билеген. Осы уақыттың ішінде көбісі жүрек ұстамасы, инсульт және кахексиядан қаза тапқан.

Оқиғалардың хронологиясы
------------------------

Билеу обасы Троффеа(Mrs. Troffea) атты әйелдің 1518 жылдың шілдесінде көшеге шығып билеуімен басталды. Ол төрт-алты күннің шамасында көшеде билеп жүрді. Бір аптаның ішінде оған тағы да 34 адам қосылып, бір айдың ішінде 400-дей адам қосылды. Билегендердің басымшылығы әйелдер болған. Билеп жүргендердің біршамасы жүрек ұстамасы, инсульт және кахексиядан қаза тапқан. Кейбір куәгерлердің жазуы бойынша, оқиғаның кейбір күндері 15 адамдай өмірден өткен болатын. Страсбург қаласының дереккөздері, дегенмен, сол уақыттағы өлім саны туралы еш дерек келтірмейді.

Обаның әрі қарай асқынуы туралы уайым басқан зиялы қауым өкілдері мәселенің шешу жолдарын іздей бастады. Жергілікті дәрігерлер астрологиялық және табиғаттан тыс тылсым күштерді мәселенің себебі деп қарастырмай, мәселенің себебі "ыстыққандылық" деп таныды. Жергілікті әкімшілік ауруларды тек оларға күні-түні билеу мүмкіндігін беру арқылы емдеуге болады деген ойда болды, сол себепті Страсбургта екі билеу залы ашылып, бір сахна салынды. Ауруларды әрі қарай билеткізу үшін Страсбургқа әншілер мен музыканттар шақырылды. Мәселенің осы шешу жолдары еш көмек көрсетпейтіні анық болғанда, әкімшілік керісінше билеу мен музыкаға тыйым салды.

Теориялар
---------

Бүгінгі таңдағы теорияларға сәйкес, билеу обасының басты себептерінің бірі спорынья өнімдерімен улану болған. Спорыньяның құрылымындағы алкалоидтар химиялық құрылысы бойынша психоактивті әсері бар ЛСДға ұқсас болып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  *Viegas, Jennifer* 'Dancing Plague' and Other Odd Afflictions Explained. *Discovery News*.  Discovery Communications (1 August 2008). Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 қазан 2012. Тексерілді, 6 мамыр 2013.
2. ↑  Waller J (February 2009). "A forgotten plague: making sense of dancing mania". *Lancet* **373** (9664): 624–625. doi:10.1016/S0140-6736(09)60386-X. PMID 19238695. ...
3. ↑  Clementz, Élisabeth (2016). "Waller (John), Les danseurs fous de Strasbourg. Une épidémie de transe collective en 1518". *Revue d'Alsace - Fédération des Sociétés d'Histoire et d'Archéologie d'Alsace* **142**: 451–453. .
4. ↑  Waller, John C. (September 2008). "In a spin: the mysterious dancing epidemic of 1518". *Endeavour* **32** (3): 117–121. doi:10.1016/j.endeavour.2008.05.001. ISSN 0160-9327. PMID 18602695.
5. ↑  Waller, John (2009). "A forgotten plague: making sense of dancing mania". *The Lancet* **373** (9664): 624–625. doi:10.1016/S0140-6736(09)60386-X. PMID 19238695.
Н. Барбот де-Марни
**Николай Павлович Барбот де-Марни** (31 қаңтар, 1829, Пермь губерниясы — 4 сәуір, 1877, Санкт-Петербург) — орыс геологы, Санкт-Петербург тау-кен институтының профессоры (1866).

Ғылыми еңбектері
----------------

* Ғылым зерттеулерін 1860—1862 жылдары Қалмақ (Ноғай) даласына жасаған экспедициясынан бастады. Ол Ресейдің еуропалық бөлігінің, Орал тауларының геологиялық құрылымын зерттеді. Барбот де-Марни Орта Азия мен Қазақстан жерлерін зерттеу үшін (1874) Санкт-Петербург университеті жанындағы жаратылыстану зерттеушілер қоғамы және Ресей географиялық қоғамының Әмудария бөлімшесі жасақтаған 2 экспедицияға қатысты.

Экспедиция жүргізетін геол. зерттеулердің негізгі мақсаты — Арал-Каспий алабының шөлдерінде плейстоцен дәуіріндегі теңіз шөгінділерінің жоқтығын дәлелдеу және құм төбелердің пайда болу жағдайларын айқындау болды. Барбот де-Марни Маңғыстау түбегіндегі Қаратау мен Алатау тауларында, Үстіртте, Әмудария аңғарында, Арал төңіректерінде және Қызылқұмда болып, географиялық және геологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізді. Бұл ірі геологиялық құрылымдардың негізінен бор кезеңінде түзілгенін анықтады. Әмудария алабы плейстоцен дәуірінде теңіз түбі емес, құрлық болғанын дәлелдеп, осы жердің геол. тарихы жөнінде сол уақытқа дейін орын алып келген көзқарасты түбегейлі өзгертті. Сонымен қатар, Барбот де-Марни шөлейт жерлердегі үздік-үздік теңіз қырқаларының таралу принциптерін тұжырымдады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Қазақ энциклопедиясы*
**Мырза Абду-л-Қадыр Бедил** (*Mawlānā Abul-Ma'āni Mirzā Abdul-Qādir Bīdel* , парсы: مولانا ابوالمعانی عبدالقادر بیدل‎; өзб. *Мирзо Абдулқодир Бедил*), **Бидел Дехлави** деген атымен де белгілі (1642, Бенгал–1720, Дели) - өзбек ұлтындағы парсы тілінде жазатын ақын, философ, ойшыл

Әскери отбасында туып өскен. Парсы тілінде жазған. Үндінің көп жерін жаяу аралап, көрген-білгенін өз шығармасына өзек еткен. Бедилдің поэзиялық (20 мың жолдай өлең), прозалық мұрасы өте бай. Оның өмірінің кезбешілік кезеңдерін баяндайтын негізгі шығармалары: "Таңғажайып тұмар" (1669), "Ұлы мұхит" (1681), Сонымен бірге Бедил - "Төрт басқыш" атты мемуардың және "Таным" (1711-12) деген философиялық-дидактикалық шығарманың авторы. Бедил шығармаларында жауыздық пен әділетсіздікке қарсылық білдіріп, адамгершілікті, ғылымды уағыздайды. Бедил шығармашылығы тәжік, өзбек әдебиеттерінің дамуына игі әсерін тигізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Allworth Edward, The modern Uzbeks from the fourteenth century to the present: a cultural history, Hoover Press, 1990, p.74 
> His family in Putna (Azimabad) was descended from Uzbeks who had evidently migrated to Hindustan much earlier
2. ↑   
> The greatest poet of the Indian style, however, was ʿAbdul Qādir Bēdil, born in 1644 in Patna, of Uzbek descent

.
3. ↑  Mirza Abdul-Qader Bedil biography and peoetry
4. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том, 230 бет
Merops apiaster
**Сарыалқым аражегіш немесе сары боздақ** – жарқыраған түрлі түске боялған құстардың бірі. Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеуіндегі тропикалық көгілдір құстар отрядының өкілі. Азия мен Еуропаның оңтүстік ормансыз аймақтарында кеңінен таралған, ал Қазақстанда оңтүстік пен шығыстағы шөлейтті аласа тауларда кездеседі. Салмағы шамамен 40-60 г. Дене тұрқы қараторғайдай. Сарыалқым аражегіштің аяқтарының қысқасы соншалықты, жерде тіпті жүре алмайды, ұшқанда сымдар мен ағаштардың бұтағында қонақтап деп алады. Өте жақсы ұшады. ұшқанда қарлығашты еске түсіреді, тек қанаттары шамалы үлкендеу және ұшу әдісі басқалау - қанатын бірнеше рет тез қағады да, кең жайылған қанаттарымен ұзақ қалқиды. Осылай ұшып жүріп, жарқанаттыларды ұстайды, сөйтіп әлсін-әлсін "крю-крю..крю-крю" деп айғайлап қояды. Ол омарта орналасқан жерде бал араларын жеп, омарта шаруашылығына үлкен зиянын келтіреді. Сарыалқым аражегіштің мұндай кезде, ұзын жіңішке тұмсығы бал арасының балауызына оралған болады.Бұлар бал арасымен қоректенеді. Қазақстанда мамыр айынан қыркүйек айына дейін, 4 ай болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы,«Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2
**Сарыарқа көшесі (Алматы)**. Көшеге табиғи саябақ, шығысында Теңіз көліне дейін, батысында Ұлытау, солтүстігінде Есіл өзені, оңтүстігі Бетпақдалаға жалғасқан далалық қорықтың атауы (Алматы қаласы мәслихаттың 4.04.2001 № 200 шешімі мен Алматы қаласы әкімінің 9.04.2001 № 200 қаулысы) берілген. 

Сарыарқа сөзінің мағынасы - арқадай кең көсіліп жатқан байтақ сары дала.
Көше Медеу ауданындағы, Думан 1 шағынауданында орналасқан. Бішкек көшесі мен Келес көшелерінің аралығында созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 2020 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Николай Николаевич Самароков**(5.5.1919, Қызылорда қаласы - 15.1.1974, Ресей, Орынбор қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, капитан, эскадрилья командирінің орынбасары, орыс.

Өмірбаяны
---------

Кеңес әскері қатарына 1940 жылы шақырылып, 1942 жылы Орынбор қаласындағы әскери-авиациялық училищені бітірген. 1942 жылдың тамызынан 1-Беларусь майданы 16-әуе армиясы 1-аралас авиация корпусы 3-гвардиялық штурмдық авиация дивизиясы 70-гвардиялық эуе полкі кұрамында Ұлы Отан согысына қатысқан. 1943 жылы5 тамызда шабуылдаушылар звеносы Старая Русса - Заболотно ауданындағы жаудың артиллериялық бекінісін жоюға тапсырма алды. Осы шабуылда жаудың 3 артиллерия батареясы, 5 зенит пулеметі және 1 зенит зеңбірегі жойылды. 2 жылда 100-ден астам әскери тапсырмамен әуеге көтерілген Самароков өзінің «Ил-2» ұшағымен 200-ден астам жау әскері мен офицерін, 45 вагон, 5 батарея, 4 зенит зеңбірегін, т.б.әскери техникасы мен адам күшін жойган. 1949 жылы запасқа шығып, Орынбор қаласында тұрған.

Марапаттары
-----------

Самароковқа ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (26.10.1944).Ленин, 3 Қызыл Ту, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х
**"Қаңбақ шал"** - Қазақ халқының тұрмыс-салт ертегілерінің бірі. Жас ұрпақты қарапайымдылыққа, ақыл мен адал еңбек етуге тәрбиелейтін, халықтық мәні зор шығарма. 

Ертедегі даңғой қара күш пен айлакер- алдауыштыққа қарсы қойылады. Халық адал жанның ақылмен істеген істерін жақтап, айлакер түлкіні мазақ етеді. Қара күшіне сенген үш дәуді де даңғой, ақылсыз, құр кеуделер ретінде мысқылдайды. Бұлардың бәрінен де қарапайым Қаңбақ шалдың мерейі үстем. Себебі ол - ешкімге зиян ойламайтын, өзінің адал еңбегімен күнелткен еңбек адамы. Оны түлкі біткен жеті атасынан бері алдап-арбап, табысына ортақтасып келген, қара күш иелері де барынша қанаған. Көрген қорлық пен зорлық Каңбақ шалды ойландырады. Ойланып ақылмен істеген әрекеттері оны қулық иесі түлкілер қорлығынан да, тауды тауға соғып менменсіген үш дәудің зорлығынан да азат етеді. "Қаңбақ шал" - әлі күнге тәрбиелік мәні бар халық даналығының куәсі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
«Сарыарқа» әуежайы
«Сарыарқа» әуежайы 1980 ж. пайдалануға берілді
және халықаралық нормалар мен стандарттарға
сәйкес келетін қуатты әлеуетке ие. Әуежай
ИКАО-ның бірінші санаты бойынша әуе кемелерінің
барлық түрлеріне қызмет көрсетуге мүмкіндік 
береді. 1992 ж. «Сарыарқа» әуежайына уақытша 
сызба бойынша Халықаралық әуежай мәртебесі 
берілді. Оның жобалық қуаты бір жылда
2,5 млн жолаушыға қызмет көрсетуге, 18 мың тонна 
жүкті және 7 мың тонна поштаны жеткізуге
мүмкіндік береді. Инвестиция тарту және әуежай
шаруашылығын одан әрі дамыту мақсатында «Сарыарқа» 
АҚ әуежайы акциясының 100% мемлекеттік 
пакетін сату бойынша акция пакеті Алматы 
қаласының «Sky service» ЖШС-іне берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Sary-Arka Airport Мұрағатталған 7 маусымның 2015 жылы.  (қаз.)  (орыс.)  (ағыл.)

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстан Қазақстан әуежайлары тізімі |
| --- |
|  |
| 

Ақтау
 • Ақтөбе
 • Алматы
 • Алматы-Бұрындай
 • Арқалық
 • Нұр-Сұлтан
 • Атбасар
 • Атырау
 • Балқаш
 • Екібастұз
 • Қарағанды
 • Көкшетау
 • Қостанай
 • Қызылорда
 • Орал
 • Өскемен
 • Павлодар
 • Петропавл
 • Семей
 • Аягөз
 • Шымкент
 • Талдықорған
 • Тараз
 • Түркістан
 • Үшарал
 • Зайсан
 • Жезқазған

 |

 |
Вендетта
--------

**Вендетта** (итал. "vendetta" - кек алу) - қан үшін қан төгу салты; негізінен Корсика (Фанция), Сардания (Италия) араларыда тараған. Онда бұл салт 20 ғасырдың басына дейін сақталып келген. Қанды кек алуды өлген адамның отбасының мүшесі немесе туысқаны міндетті түрде жасау керек. Кейде өлтірген жақ ақша немесе заттай өтейді.  

Вендеттаға ұқсас заң Кавказ кейбір елдерінде (мысалы, Чечня) және кейбір Жақын Шығыс елдерінде әлі күнге дейін бар.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Қаңқа** —Біздің дәуірімізге дейінгі төртінші ғасырда пайда болған сол шаһардың өз заманындағы аты.
Ордабасы ауданында осы күні «От үйі», «Жуантөбе», «Таяқ салды» деп аталып жүрген үлкен төбе, яғни көне қаланың орны бар. 
Қала бұл жерге араб басқыншылары келген­ге дейін өмір сүрген. Тұрғындарының денін қаңлы тайпасы құраған. Айналасындағы 14 шақырымға созылған үлкен аумақты ескі мазарлар алып жатыр. Орталық әкімшілік ор­ны болған Қаңқа қаласы ІХ ғасырда Қараспанға көшірілген деген дерек айтылады.

Қаңқа қаласы жөніндегі деректер көне Қытай жазбаларын­да және Фердоусидің «Шахнамесінде» кезігеді. Бұдан екі мың жыл бұрын мұнда қаңлы мемлекеті болып, ол Қаңқа қаласынан басқарылған көрінеді. Ислам дәуірінен көп уақыт бұрын­ғы қаладан қалған ескерткіштер сол кездегі адамдардың пұтқа табынғанынан мәлімет береді. Ежелгі қаңқалықтар от, су, ауа және жерге табынған. Сондықтан өлген адамның денесін көм­беген, суға да ағызбаған, отқа да өртемеген. Денені құмыраға салып, оны қажет кезде беті ашылып-жабылатын етіп жерлеген. Яғни сүйекке топырақ тигізбеген. Тек бейсенбі күндері құ­мыраны ашып, өлген адамды еске алған және оған арнап иіс шығару дәстүрі жасалған. Осы күнгі бейсенбілік иіс шығару сол кездегі дәстүрден қалған. Қарахандардың арғы атасы Афрасиаб осы Қаңқадан шыққан деген дерек бар.

Қаланың айналасы түгел терең етіп қазылған ор. Жау кел­ген сәтте орға су жіберіледі екен. Ал судан жүзіп өтуге әрекет еткен жауға қала қорғанының үстінен жебе жаудыратын болған. Қаланың сыртында халық егіншілікпен және төрт түлік малмен айналысқан, қолөнер ошақтары, тас диірмендер жұмыс істеп тұрған. Сулы, нулы жердегі тіршілік өз заманына сай жарасымды өткен. Қыштан ыдыстар жасалған, тері өңделген, садақ тартатын әскер жаттықтырылған. Қаңқа қаласының биік төбеде болуының себебі, ертеде қала үстіне қала салу әдісі қолданылатын болыпты. Қазба жұмыстарын тереңдеткен сайын қала да көнере береді. Қала көптеген қабаттан тұрады, оның әр қабаты – бір-бір ғасыр. Қазба жұмыстары жүріп жатқан жерге бар­ған адам билеушілердің тұрағын, қызметкерлердің үйлерін, олардың тұрмыс-тіршілігін, ошақ­тарын,­ сұйық және құрғақ азықтарды сақтау әдістерін, жуыну­ға арналған қыш ыдыстарын оп-оңай көз алдына келтіре алады.­
Мемлекеттік жиналыстың ашылу сәті, Мажарстан.

Мажарстан революциясы
---------------------

**Мажарстандағы революция** (1848 – 49) – Аустрия империясының құрамына кіретін Мажар корольдігінде болған 1848-1849 жылдардағы Еуропада болған демократиялық революцияларының бірі.

Мақсаты – елдегі феодалдық-басыбайлы құрылысты және ұлттық езгіні жою, Мажарстанды ұлттық тәуелсіз мемлекетке айналдыру. 19 ғасырдың ортасында Габсбургтердің билігінде және Австрия империясының бір бөлігі болған Мажарстанда ішкі қайшылық ушықты. 1848 жылы 15 наурызда Пешттің жұмысшылары, қолөнершілері, буржуазиялық элементтері Ш. Петефи және П. Вашваридің басшылығымен көтеріліс жасады. Өкімет билігі Қоғамдық құтқару комитетінің қолына көшті. Комитет цензураға тыйым салып, ұлттық гвардия құруды жариялады. 17 наурызда император Фердинанд I либералдық дворян опозициясының басшысы Л. Баттяниді Венгрияның премьер-министрі етіп тағайындады. Баттянидің үкіметі барщина мен десятинаны жою, барщиналық үлесті шаруаларға беру туралы заң қабылдады. Бұл заңды шаруалардың бәрі бірдей пайдалана алмады. Жері жоқ шаруалар барщинадан помещиктермен жеке келісім жасау арқылы ғана құтыла алатын болды. 

Мажарстан іс жүзінде Габсбургтер әулетіне тәуелді күйінде қалды. Бұл халық бұқарасын қанағаттандырмады. 1848 жылы қыркүйекте Л. Кошут бастаған Отан қорғау комитетінің (қорғаныс ісін ұйымдастыратын басшы мүще ретінде 16 қыркүйекте құрылған) шақыруы бойынша революциялық ұлттық армия құрылды, армия Австрия әскерлеріне, хорват баны И. Елачичтің армиясына бірқатар ауыр соққы берді.
**Семей мемлекеттік университетінің қазақ тілі кафедрасы** 1939 жылы Семей педагогика институтының негізгі құрылымдық буыны дәрежесінде ұйымдастырылған. Кафедра меңгерушісі болып Абай атындағы ҚазПИ (қазіргі Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті) түлегі Рахым Барлыбаев сайланған. 1978 жылы қазірге дейін бұл кафедраны Қинаят Шаяхметұлы басқарып келеді. Кафедраның құрамында төмендегідей ғалымдар қызмет істеді. Р. Барлыбаев, Т. Ерғалиев, Ж. Шәкеев, Қ. Шаяхметұлы. Қазақ тілі кафедрасының ғылыми лингвистикалық зерттеулері институттың ғылыми жазбаларында (1957, 1959), ғылыми конференциялар материалдарының жинақтарында (1968, 1987, 1988, 1994) жарияланған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Нурия Мера-Бенида** (араб.: نورية مراح بنيدة‎, 19 қазан 1970 жыл, Алжир) — алжирлік орта қашықтыққа жүгіруші, 1500 метрге жүгіруден 2000 жылғы Жазғы Олимпиада чемпионы.

Спорттық карьерасының басында ол қысқа қашықтыққа жүгірумен айналысқан. 1991 жылы ол 400 метр қашықтықта ел чемпионатын жеңіп алды. Орта қашықтыққа жүгіруге ауыса отырып, ол 1995 жылы 1500 метрге жүгіруде Пан Араб чемпионатын жеңіп алды. Әр түрлі қашықтықта 15 рет Алжир чемпионы болды.

Сидней Олимпиадасында 1500 метр қашықтықта қос румын атлеті Виолета Секей мен Габриела Сабоны жеңіп, сенсациялық түрде жеңіске жетті.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
Sports-Reference.com |

 |
**Семей қаласындағы аспалы көпір** — 2000 ж. 17 қазанда салынған. Ертіс өзені арқылы өтетін аспалы көпір құрылысының жобасын ұсынған жапондық **Ishikawajima-Harima Heavy Industries Co. Ltd. (**жапонша атауы 石川島播磨重工業株式会社 **)** компаниясы.

Тарихы
------

1998 жылы Үкімет жаңа көпір құрылысын бастауға шешім шығарды. Көпір құрылысымен, негізінен, жапондық «IHI Corporation» фирмасы айналысты. Жапонияда жасалған көпір қаңқалары алдымен су жолымен, сосын теміржолмен Семейге тасымалданған. Жалпы, екі ел арасындағы келісімге қарай, Жапония мемлекеті көпір құрылысына 165 млн доллар бөліпті. Бұл қаржыны 2,7 пайызбен 30 жылда қайтару мәселесі де алдын ала пысықталған. Ал Түркияның «АлсимАларко» фирмасы көпірге келіп тірелетін ұзындығы 16 шақырым жол құрылысын жүргізумен шұғылданды. Осы арада айта кету керек, жаңа көпірдің үстіне табиғи асфальт төселген. Бұл асфальт, білетіндердің айтуынша, Кариб бассейніндегі Трининад көлінен арнайы тасып жеткізілген көрінеді. Сонымен қатар көпір құрылысы жұмыстарына өз елімізден 30-ға жуық фирмалар қатысса, жұмысшылардың 90 пайызын жергілікті азаматтар құрапты. Көпір құрылысы белгіленген мерзімнен бұрын бітіп, 2000 жылдың қазан айында пайдалануға берілді.

Сипаттамасы
-----------

Биіктігі - 90 метр

Ені - 35 метр

Ұзындығы - 750 метр

Пайдалану кепілдігі - 200 жыл

Семей қаласындағы аспалы көпір

Қызықты деректер
----------------

* Бұл көпір Ертістің арғы жағы мен бергі жағын ғана емес, Азия мен Еуропаны, қыр мен Сібірді жалғастырып жатыр. Бұл дегеніміз — Семейдегі аспалы көпір стратегиялық маңызы зор нысан деген сөз.
* Қазақстандағы тіреулері арасындағы қашықтығы 300 м-ден асатын жалғыз аспалы көпір болып саналады.

Дереккөздері
------------

* Алаш айнасы
* Семей қаласының кітапхана орталығы Мұрағатталған 7 наурыздың 2016 жылы.
* Y Vision
**Семей мемлекеттік медициналық академиясының қазақ тілі кафедрасы** 1990 жылы тамыз айында ашылды. Қазақ тілін пән ретінде оқытып, үйретуге негізінен 1-2 курстың студенттері қамтылды. Сабақ 140 сағаттық бағдарлама бойынша, яғни төрт семестр көлемінде жүргізіледі. Кафедрада бір ғылым кандидаты бар. Кафедра оқытушыларының ғылыми еңбектері Семей қаласының баспа орындарынан шығып жатқан жинақтарда жарияланып тұрады. 1995 жылы жинақталған тәжірбиелердің негізінде доцент М. Имашевтің бастауыш топ студенттеріне қазақ тілін үйретуді оңайлату мақсатындағы "15 кесте" атты көмекші қүралы басылып шықты. Қазіргі кафедра меңгерушісі: филология ғылымының кандидаты, доцент Имаш Мұхаметқан Имашұлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
Партиялық мобилизация – коммунистерді армияға немесе халық шөның салаларына жаппай және арнайы шақыру, Компартияның саяси, соғыс немесе экономикалық қиын жағдайларда қолданатын ұйымдық жұмысының төтенше формасы. Жалпы партиялық мобилизация партия ОКөнің тиісті партия органдарының шешімдері бойынша жүргізіледі. Партиялық мобилизация Совет өкіметінің алғашқы кезінде көбірек жүргізілді. Қызыл Армия қатарына алғашқы жаппай Партиялық мобилизация Шығыс майдандағы ауыр жағдайға байланысты РК(б)П ОК- нің 1918 жылы шілдегі қаулысына сәйкес өткізілді. 1918 жылы жазы мен күзінде Партиялық мобилизация бойынша ондаған мың партия мүшелері, 1918 ж. желтоқсан мен 1919 ж. Ақпанында 2557 коммунист – тәжірибелі партия қызметкерлері майданға жіберілді. РК(б)П ОК Азамат соғысының қиын жағдайларында Колчак армиясының шабуылына байланысты Шығыс майданға, Юденич әскерлеріне қарсы Батыс майданға, Деникин армиясына қарсы Оңтүстік майданға Партиялық мобилизация жариялады. 1918 – 20 жылдары Азамат соғысы кезінде Партиялық армияға 200 мыңнан астам коммунист келіп қосылды.

Дереккөздер
-----------

Қазақ совет энцклопедиясы
Қызылқұйрық тағанақ
*Cuculus canorus* + *Lanius phoenicuroides*
**Қызылқұйрық тағанақ** (**қарқанақ**) (Lanius phoenicuroides) - Қазақстанда ең кең таралған тағанақтардың бірі.

Таралуы
-------

Республиканың оңтүстік жартысында солтүстікке қарай -Торғай сағасына, Солтүстік Балқаш маңы ғана шөл, шөлейттерді және жазықтықтардың дақылды ландшафтын емес, Батыс Тәңіртаудағы теңіз деңгейінен 2500 м жоғары таулы беткейлеріне де қоныстанады. Сәуірден қыркүйекке дейін кездеседі.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Бұл - танымал қарқанақ, жасылбас тағанақтан айырмашылығы - құйрығы қара реңді емес, қызылқұйрықтың құйрығы сияқты - ашық қызғылтсары (түрдің латынша түрлік атауы «қызылқұйрықтәріздес» деп аударылады). Аталығының төбесі және жоны да - ашық қызғылтсары. Қызылқұйрық тағанақ шапшаң, оңтайлы жыртқыш құс, ол тіпті дене мөлшері өзіне шамалас құсқа (мысалы, сарғалдақ сұлыкешке) шабуыл жасаудан да тайынбайды. Көбінесе қалың өскен тікенекті бұталарға орналастырылған әдеттегі тостаған тәрізді салындыға аналығы мамыр-маусымда 4-8 жұмыртқа салады. Жұмыртқалардың негізгі аясының реңі ақшыл саз түстен қызғылтқа немесе жасыл түске дейін өзгеріп, оған ірірек қоңырқай қоңыр теңбілдер шашырап жатады. Жұмыртқа басып жатқан аналықты аталығы қоректендіріп, ата-енелері балапандарға ұяда екі аптаға жуық кезектесіп жем тасиды. Бұдан соң балапандар ұядан кеткеннен кейін тағы айға жуық оларды қоректендіреді. Азық қалдығын көбінесе тікенектерге шаншиды.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Ағаш келінің бүгінгі таңда қолданылуы
**Келі-келсап** — тары, бидай, т.б. дәнді дақылдарды түйетін, ұнтайтын қатты ағаштан жасалған құрал.

Келі түрлері
------------

Ағаш келінің екі түрі болады: *тақта келі, шұңғыл келі.* Бұл келінің түбінің жайпақ, тегіс немесе шұңғыл болып келуіне байланысты. Шұңғыл келі тарыны қаралау, ақтауға пайдаланылса, тақта келі жармалап, ұнтақтауға қолданылады. Тақта келінің түбі тегістеу келеді де, келсап дәл тиіп, дәнді майдалауға, ұнтақтауға қолайлы болады.

Жасалуы мен құрылысы
--------------------

Ағаш келінің қайың, қарағаш сияқты қатты ағаштан ойып жасайды. Мұның темірден жасалған түрін *темір келі* деп атайды. Келінің түйгіш ағашы *яки темірі* болады, оны келсап деп атайды. Келсаптың келіні түйгіштейтін басы салмақты етіп жасалады, қолға ұстайтын жерінен қолайлы бос тұтқа шығарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Парус**, пандатив (лат.  *раndаtus* - дөңес) - сәулет өнерінде күмбез немесе барабан тұрғызу үшін қолданьшатыл архитектуралық элемент. Шаршы жобалы құрылысқа күмбез орнату үшін төрт қабырғадан арқа тұрғызыл, арқа аралығындағы үшкүл кеңістікті көмкере қалау әдісімен толтырады. Жел үрлеген желкен іспет-ті осы үшкіл кеңістік парус деп атала-ды. Парустың үстіңгі жиегіне барабан немесе күмбез орналасады. Парус тұңғыш рет 6 ғасырда Византия сәулет өнерінде (Константинопольдағы әулие София ғибадатханасы) қолданылды. Кейбір жағдайда үшкілденіп келген күмбез еңсесіңдегі қуысқа да "Парус" термині қолданыла береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Қызылқұлақ**, **Физалис** немесе **Қытай шамы** (лат. *Physalis alkekengi*) — алқалар тұқымдас өсімдіктердің ішіндегі ең ірі бөлімі. Физалис сәндік өсімдіктер ретінде қолданады.

Биологиялық сипаттама
---------------------

 Физалис
Қызылқұлақ - бойы 40-60 см, кейде одан да биік көпжылдық шөптесін өсімдік. Жапырақтарының ұзындығы 6-12 см, ені 4-9 см. Гүлдері ақ, бесмүшелі. Күлтесі 10-15 мм диаметрінде.

Өсімдіктің ерекшелігі - өзгешеленген жеміс. Гүлдеп болғаннан кейін тостағаншасы өсіп, қызарып үлкендігі тауықтың жұмыртқасындай жарқын-қызыл қорапшаға айналады. Қытайдың дәстүрлі қағаз шамдарына ұқсайды. Физалистер - жылусүйгіш өсімдіктер.

Таралуы
-------

Физалистың отаны - Орта Америка мен Солтүстік Американың оңтүстік-батысы. Осы жерден теңізшілермен Оңтүстік Еуропаға алып келінген. Еуропадан Қытай мен Жапонға жеткен.

Пайдалануы
----------

Оңтүстік аймақтарда физалистің жемісін азық ретінде қолданады. Медицинада физалисті қабынуға қарсы ем ретінде, қан тоқтатқыш, зәр айдағыш, өт айдағыш дәрі ретінде пайдаланады. Физалистің құрамына сүттік қант кіреді. Шамадан артық мидың және дененің жұмысында, немесе ұзақ аурудаң кейінгі адамдарға өсімдік регенерациялық және қалпына келтіру мақсатында қолданылады. Қоңыржай климатта жемістері толық пісіп үлгермейді, бұл жағдайда олар улы болады. Сол себепті өсімдік тек сәндік декор ретінде қолданады.

Галерея
-------

|  |  |  |  |  |
| «Гүлі» |  | «Жемісі» |  | «Қызарған кезі» |

|  |  |  |  |  |
| «Кеуіп қалған кезі» |  | «Жемісі» |  | «Жапырағы» |

Пайдалынған әдебиеттер
----------------------

* Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Физалис (Physalis alkekengi)
* Physalis alkekengi in Flora of China @ efloras.org
* Мұрағатталған 14 тамыздың 2011 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Қызылқұлақ**
*Басқа мағыналар үшін Қызылқақ деген бетті қараңыз.*
**Қызылқақ** – Ертіс алабындағы тұзды көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Ертіс ауданының батысында орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 41 м биіктікте жатыр.

Аумағы
------

Аумағы 175 км2, ұзындығы 18,8 км, ені 14 км. Жағасының ұзындығы 106,5 км, ең терең жері 1,5 м, су жиналатын алабы 2280 км2.

Жер бедері
----------

Көл дефляциялық қазаншұңқырда жатқан көлдің түбі тегіс, лайлы келеді. Жағалауының басым бөлігін сор басқан. Солтүстігі мен оңтүстігінде жарқабақты жағалау кездеседі. Көктемгі қар, жауын-шашын суларымен толығады. Деңгейі жылына 0,3 — 0,5 м-ге ауытқып отырады. Қуаңшылық жылдары тартылып қалады. Суының минералдануы 31,0 г/л. Көлге кішігірім 16 өзен құяды. Ірілері: Бірсуат, Ақсуат, Ағынсай, т.б. Төңірегі негізінен мал жайылымына және шабындыққы қолайлы. Алабында Амангелді, Шолақсай, Қызылқақ елді мекендері және бірнеше қыстау орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Келіншек** – Сырдария өзені аңғарындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Байқоңыр қаласының солтүстігінде 30 км жердегі тау.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 132 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Төбе сопақ пішінді, беткейлері көлбеулеу, етегі тегіс тақырлы.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы төрттік кезеңнің жаңа түзілімдерінен құралған.

Өсімдігі
--------

Топырағында жусан, жүзгін, теріскен, т.б. шөлдің сораң өсімдіктері өседі. Баурайы жыл бойғы мал жайылымы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Қызылқұм деген бетті қараңыз.*
**Қызылқұм** – Бозащы түбегінің батысындағы құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан.

Жер бедері
----------

Ендік бағытта созылып жатқан құмның аумағы 290 км2. Ұзындығы 48 км, енді жері 10 км. Теңіз деңгейінен 2-20 м биіктікте. Екі құм массивінен тұрады. Құмды төбелердің салыстырмалы биіктігі 6-7 м. Жер бедері қырқалы құмды төбелерден тұрады және төрттік кезеңінің аллювийлі жазығы саналады.

Өсімдігі
--------

Сортаңды-құмдақты топырағында жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, т.б. сораң шөптесіндер өседі.Солтүстігінде Шөлшағыл құмымен шектеседі. Құм жиектерінде Қияқты, Тұщықұдық, Шебір ауылдары, Қожамқұл, Ақот құдықтары және бірнеше қыстау орналасқан. Құмды алқап мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Тән** – адам жанының мекені, дүниедегі тіршілігін атқаруға мүмкіндік беретін физикалық денесі. Тән саулығы, тазалығы, сұлулығы адамның сыртқы келбетінен көрініс беретін жағымды қасиеттер ғана емес, сонымен қатар адамның ішкі жан дүниесін сипаттайтын белгі, адам жанының саулығы мен тазалығына негіз болатын алғышарт ретінде танылады. Тән жанмен өзара тығыз байланыстағы, өзара ықпалдастықтағы үйлесімді құбылыстар ретінде көрініс береді. Жанды көзбен көріп, қолмен ұстауға келмейтіндіктен де Тән жанның шұғылаланған сәулесі яки көлеңкесі ретінде немесе жанның барлығын айқындайтын қарама-қарсы құбылыс ретінде де үнемі қатар айтылады. Тән құмары, Тән қызығы, Тән рақаты, т.б. тіркестерде Тән сөзі – нәпсі ұғымының баламасы ретінде қолданылады. "Тән – жанның терезесі" деген түсінік ежелден келе жатқан Тәннің жанмен ықпалдастығын, үйлесімін айқындайтын ұғым. Демек, Тән жанның тек тіршілігі үшін ғана қажет емес, оның көркейіп өсуіне, тәрбиеленіп қалыптасуына, дүниетаным көкжиегінің кеңеюіне ықпал ететін таным көзі.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
*Басқа мағыналар үшін Қызылқұм деген бетті қараңыз.*
**Қызылқұм Артезиан Алабы**– жер асты суы. Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстары аумағын, Қаратау мен Арал теңізі аралығын алып жатыр. Алап оңтүстігінің аздаған бөлігі Өзбекстан жеріне кіреді. Қазақстандағы бөлігінің ауданы 115 мың км². Грунт сулары тау етегіндегі ысырынды конустарда, ойпаттағы өзен арналарында, Қызылқұм өңіріндегі еспе құмдарда таралған. Бор кезеңінің сенон, тұран, сеномен, альб қабаттамаларымен тығыз байланысты. Бұлардың әрқайсысының құрамында бірнеше сулы құм, құмтас қабаттары кездеседі. Қалыңдылығы тау етегінен ойыс орталығына қарай 30 м-ден 300 м-ге, қалыптасқан тереңдігі 20–30 м-ден 1770 м-ге дейін өзгереді. Ойыс орталығында қазылған ұңғымалардан шығатын атқылама судың өнімділігі 2–70 л/с, температурасы 30–50С. Геотермиялық болжам бойынша Арыс ойысының ең терең бөлігінде судың ыстықтығы 100–110С-қа жетеді, ал олардың болжамдық пайдалану қоры 240 м³/с. Суларының химиялық құрамы, тұздылығы тау етектерінен алыстаған сайын өзгеріп отырады. Қаратау етегіне жақын аудандарда бор қабаттарында таралған сулар тұщы (0,2–0,4 г/л), құрамы гидрокарбонатты-кальцийлі. Арал теңізіне қарай судың тұздылығы арта түседі. Қызылорда қаласының тұсында минералдылығы 1–1,5 г/л, Арал теңізінің жағалауында 3–10 г/л, құрамы сульфатты, хлорлы-натрийлі. Түркістан, Шәуілдір, Арыс елді мекендерінде терең ұңғымалардан шыққан ыстық сулардың шипалық қасиеті бар. Бор, антропоген қабаттарындағы тұщы сулар ауыз су ретінде, егістік суаруға кеңінен пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
**Шудың нұры** (алт. , орыс. *Чуйские зори*) — Ресей, Алтай Республикасының Қосағаш ауданында шығарылатын алтай, қазақ және орыс тілдеріндегі аудандық қоғамдық-саяси газет. Газет ауданда және республикада болып жатқан оқиғаларды баяндайды. Газеттің құрылтайшылары - Қосағаш ауданының әкімшілігі мен аудандық депутаттар кеңесі.

Газет аптасына бір рет, 8 беттен шығады (оған қосымша жергілікті атқарушы органдар қаулыларының мәтіндері болады).

1979 жылдың 1 қаңтарынан бастап шығады. Газет шығарылатын Таулы Алтай баспаханасында қазақ жазуы болмағандықтан, алғашқыда газеттің қазақ тіліндегі нұсқасы Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында басылып шығарылатын. Бұл республикадағы ең танымал аудандық газет, сонымен қатар, Ресейдегі үш тілде шығатын санаулы газет.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қосағаш газеті 30 жылдық мерейтойын атап өтті | Таулы Алтай жаңалықтары
КСРО елтаңбасы
КСРО құрамындағы барлық республикалардың елтаңбаларында орақ пен балға, коммунизмді айқындайтын қызыл жұлдыз, күн шығыс және бидай суреттелетін. Барлық елтаңбаларда «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» лозунгі жазылған (оң жағында - сол елдің тілінде; сол жағында - орыс тілінде).

Кеңестік республикалар елтаңбасы
--------------------------------

* widths=&quot;130px&quot;
* Әзірбайжан КСР елтаңбасыӘзірбайжан КСР
* Армян КСР елтаңбасыӘрмен КСР
* Белорус КСР елтаңбасыБелорус КСР
* Грузин КСР елтаңбасыГрузин КСР
* Күнгей Кавказ КФСР елтаңбасы (1922—1936)Күнгей Кавказ КФСР (1922—1936)
* Қазақ КСРҚазақ КСР
* Карело-Фин КСР елтаңбасы (1940—1956)Карело-Фин КСР (1940—1956)
* Қырғыз КСР елтаңбасыҚырғыз КСР
* Латвия КСРЛатвия КСР
* Литов КСРЛитва КСР
* Молдован КСРМолдован КСР
* РКФСРРКФСР
* Тәжік КСРТәжік КСР
* Түрікмен КСРТүрікмен КСР
* Өзбек КСРӨзбек КСР
* Украин КСРУкраин КСР
* Эстон КСРЭстон КСР

Қазіргі таңда бұрынғы КСРО республикалары мен аумақтарында өзінің кеңестік елтаңбасының өзгерістер енгізілген елтаңбасы сақталған: Беларусь (1995 жылдан бастап), Транснистрия, Тәжікстан, Өзбекстан.

Тағы қараңыз
------------

* КСРО републикаларының байрақтары

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Кеңестік мемлекеттік симфолика

Әдебиет
-------

*Поцелуев В. А.* Гербы Союза ССР: Из истории разработки / Редактор М. А. Романова, суретші В. И. Примаков —  Мәскеу: Политиздат, 1987. — Б. 166. (орыс.)
**Речитатив** (итал. *recitativo*, reci-tate - тақпақтап айту немесе дауыстап оқу) – вокалдық музыканың әуенді тақпаққа ұқсас бір түрі. Речитатив сөйлеген кездегі бірде көтеріп, бірде баяулатып айтатын мәнерлі эмоциялық дауыс ырғағына негізделеді. Речитативтік мелодия өз алдына дербес музыкалық форма тудырмайды; ол мәтіннің синтаксистік бөлшектенуіне бағындырылған еркін ырғақта орындалады. Речитативтіктің негізгі үлгісі халықтың эпикалық, музыкалық-поэзиялық шығармаларын айтатын әнші-жыршылардың орындаушылық дәстүріне жақын келеді; оның мелодиялық қүрылысы да эпикалық шығармалардың музыкалық әуеніне ұқсайды. 16-17 ғасырларда Речитатив кәсіби музыкада опера жанрының тууымен байланысты дамыды. Речитативтің мәнерлі сазы классикалық операда да; қазіргі замандағы операда да кең өріс алды. Сондай-ақ, Речитатив романстар, т.б. вокалдық жанрларда колданылады.

Речитатив қазақ халық поэзиясында
---------------------------------

Қазақтың халық поэзиясында терме жырларда сөзді еркін айтылу қалпын сақтап, желдірмелі жеңіл әуенмен айту дәстүрі болған. Содан келіп жыр түріндегі туындыларды, өлең, дастан, поэмаларды әндете, нақтылы бір сарынмен айту немесе мақаммен оқу кең тараған. Егер ән өлеңде әуен күрделі түрде құрылса, көбіне созылтып, шырқап айтылса, термелеп айтылатын өлеңде мағынасын анық жеткізу үшін термелі әуен бас-аяғы жинақы, ықшамды келіп, сөйлеу ырғақ-интонациясына жақынырақ болып, сөздің табиғи айтылу қалпындағы дауыс толқынын сақтап, біркелкі сарынмен айтуға мүмкіндік береді. Жырды, өлеңді термелеп айту кейде тақпақтап айтуға жақындасатын тұстары болуы мүмкін. Бірақ, түгелдей алғанда, ол тақпақтап айтудан басқаша. Тақпақтап айту ауыз әдебиетінде нақыл сөздерді, шешендік сөздерді, мақал-мәтелдерді, шағын өлең-жырларды айтқанда қолданылған. Қазіргі кезде өлең сөзді мәнерлеп сөйлеу ырғағына келтіріп оқуды тақпақтап айту деп айтылып жүр.

Әдебиеттер:
-----------

Доливо А. Речитливы в вокальном искусстве, в книге: Вопросы музыкально - исполнительского искусства, в. 3,М. 1962; Васина - Гроссман В. Музыка и поэтическое слово, часть 1, Ритмика, глава 2. М„ 1972.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
2. ↑  Әдебиеттану терминдерінің сөздігі
**Шуда** – түйенің өркешіне, желкесіне, тізесінің үстіне және мойнының астына шыққан ұзын қылшық жүн. Түйені қазақ халқы тұрмысқа жиі пайдаланғандықтан (жүк арту, т. б.), оның жүні ұйысып, киіздей берік болып қалады. Мұны "жабағы", оның астынан шығатын үлпілдек жүнді "боздақ" деп атайды. Шуданың ұзындығы 10 — 30 см аралығында болады. Ол қайшымен қиылып алынады. Одан жіп иіріп, алаша, кілем, киім-кешек тоқиды. Ибн Сина түйе Шудасын буын ауырғанда, суық тиген жерлерге басуды ұсынған. Қазақ халқы Шуданың пайдасын ілкі замандардан бері білген. Халық медицинасында ол денені жылыту арқылы ағзадағы қан айналымын жақсартуға қолданылған. Жылытушы әсері арқылы неврит, невралгия, остеохондроз, артрит, ревматизм ауруларының алдын алған. Шудадан келетін жылудың екі тиімділігі бар: бірінші — құрғақ жылу, ол адамды шамадан тыс терлетпейді; екіншісі – тікенекті Шуда арқылы адам денесіне массаж жасап, қан айналымын жақсартады, ісікті басады әрі денедегі суықты шығарады. Шуда аллергия қоздырмайды және электр қуатын өзіне тартпайды. Ыстықта ыстық, суықта суық жібермейді. Сол себепті де түйе Шудасынан ұшқыштарға, теңіз әскерлеріне арнайы киім тігіледі. Халық арасында Шуда киіз үй жабдықтарына (сандыққап, т. б.), киім-кешек (күпі, пима, шекпен, белбеу, т. б.) жасағанда кеңінен пайдаланылған.

Дереккөздер
-----------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Аэропондық аппаратта өсірілген салат, NASA, 1998
**Аэропоника** - топырақты қолданусыз өсiмдiктердiң өсiруiн ауа арқылы өсiмдiктердiң тамырларына нәрлi затты тозаң түрінде жеткiзетiн әдіс. "Аэропоника" сөзі "Аэро" (ауа ) "Ponos" (еңбек) деген грек ұғымынан. Аэропон әдiсi арқылы өсiмдiктердiң өсуін қамтамасыз ету үшiн қажеттi минералдар мен нәрлi зат қаныққан суды субстрат ретінде қолданады. Гидропоникамен салыстырғанда топырақ сұбстратын қолдану керек емес.

Әдістемесі
----------

Өсiмдiктердi аэропон арқылы өсiрудің негiзгi қағидасы - бұл жабық немесе жартылай жабық ортада қоректiк тозаң мен минералдарға бай су ерiтiндiсiмен шашырату. Өсiмдiк өз тiрек жүйесімен бекiтіледi, тамыры ауада қоректендiргiш ерiтiндiмен суарылып тұрады. Қоспа, тамырды кебуге үлгермейтiндей етiп, үздiксiз немесе қысқа уақыт аралығында суарып тұрады. Өсiмдiктiң дiңгегi мен жапырағы шашыратулы аймақтан шеттетiлген. Бұл әдіспен топырақтан келетін зиян келтiрушiлер және аурулардан құтыламыз, өсiмдiк топыраққа егілместен тез әрі сау өсе алады. Аэропониканы қолдану өсiмдiк өсiрудің автоматты жүйесін құруға мүмкiндiк бередi.

Тарихы
------

Бұл әдістің артықшылығы
-----------------------

### Экологиялық артықшылығы

### Ауа әсерінің артуы

### Аурусыз өсіру

### Экономикалық артықшылығы

Тағы да көр
-----------

* Гидропоника
* Тамшылап суару

Сілтемелер
----------

* Жылыжайдағы аэропоника Мұрағатталған 9 қарашаның 2012 жылы.
* Аэропоника деген не?
**Шөпжияр** (лат. *Ixiolirion*) – өзімен аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық жуашықты шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның барлық аймақтарындағы өзен аңғарларында, шөл, далалық аймақтарда, таудың төм. белдеулерінде өсетін 1 түрі – татар шөпжияры (І. tatarіcum) бар. Биіктігі 8 – 50 см, жуашығы домалақ (ұзындығы 1,5 – 2,5 см, ені 1 – 1,5 см), қара қоңыр қабықты. Сабағы жалаң, тік өседі. Жапырақтары ұзынша (ені 2 – 10 мм), жоғарғы жағы үшкір, аздап салаланған, төм. жапырақтары сабақ түбіне шоғырланып орналасады. Гүлшоғыры азгүлді, шашақ тәрізді. Гүлсерігінің пішіні қоңырау сияқты, оның жапырақшасы көк немесе көкшіл қызыл түсті (ұзындығы 2 – 3 см, ені 5 – 7 мм). Тозаңдығы түзу, оның ұзындығы 1,5 – 2 мм. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Қорапшасы жұмыр, түйреуішке ұқсайды, үш қырлы. Әсемдік өсімдік. Қолдан өсіргенде гүлдері ірі болып шығады.

Дереккөздер
-----------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том