recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Қызғылт құралай** (лат. *Carpodacus grandis*) — Таушымшықтар тұқымдасының Құралайлар тегінің биологиялық түрі. Аршашыл құралайға өте ұқсас құс. Сондықтан оны көпке дейін бір түрге біріктірген.

Таралуы
-------

Қызғылт құралай Қазақстанның оңтүстік шегіне таман Батыс Тәңіртаудың таулы жоталарында аршашыл құралайдың орнына жүретін сияқты. Піскем өзенінің басында және шатқал жотасының жартастарында кездеседі. Бұл Бостандық ауданы деп аталған, ал бұрын Оңтүстік Қазақстан облысының аумағына енген. Қазір Өзбекстан Ақсу - Жабағлыға жақын Батыс Тәңіртаудың басқа шекаралық үлесккелерінде пайда болуы ықтимал.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамура

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Clements, J. F. T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2012. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7. Downloaded from
**Чихуахуа** (ис. *Chihuahua* [tʃiˈwawa]) — ең кішкентай ит тұқымы. Бұл ит түрі алғаш рет 1850-ші жылы Мексиканың Чиуауа штатында табылып, сол аймақтың құрметіне аталды.

Чихуахуа шығу тегі
------------------

Чихуахуаның арғы ата-тегі көне течичи (ағылш. *Techichi*) иті деген болжам бар. Ол туралы алғаш рет б.з.б. 1500 жылы айтылған.

Сыртқы келбеті
--------------

* Жұмсақжүнді чихуахуаЖұмсақжүнді чихуахуа
* Қалыңжүнді чихуахуаҚалыңжүнді чихуахуа
* Қалыңжүнді чихуахуаҚалыңжүнді чихуахуа

Мінез-құлқы
-----------

Чихуахуалар өз бойына қарамастан көбінесе өркөкіректі келеді. Дегенмен иесінің кейбір жағымсыз қылықтарына ренжуі мүмкін. Алайда олар ұзақ мерзімді адалдығымен ерекшелінеді. Сонымен қатар қызыққұмарлығы да бар.

Кемшіліктері
------------

Тістің болмауы, тістің жоқтығы, «қос тіс», тырнақшалар, қысқа мойын, ұзын денесі, жұлынның деформациясы, қисық круп, жазық кеудешe, қысқа аяқ-қолдар, бос тырнақтар, тар артқы аяқтары. Бұл кемшіліктерді бағалаудың маңыздылығы олардың ауырлығына, сондай-ақ иттің денсаулығына әсер етуі тиіс. Ит салмағы кемінде 500 грамм болуы керек және 3 кг артығында. Бұған қоса, елеулі кемшіліктер: агрессивті, кесілген немесе қысқа құлақ, деформацияланған жақ, өте ұзын денесі, құйрығы жоқ және шаш түсуі жиі кездеседі (альопсия).

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Стандарт FCI № 218 от 23.06.2004. Перевод Мұрағатталған 11 желтоқсанның 2011 жылы. (орыс.)
* Стандарт чихуахуа FCI № 218 от 21.10.2009. Chihuahua FCI-Standard N° 218 / 21.10.2009 / GB Перевод (орыс.)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Иттердің майда тұқымдары |
| --- |
|  |
| 

Аффенпинчер
 •  Австралиялық жібек терьер
 •  Бишон фризе
 •  Болоньез
 •  Бостон терьері
 •  Кавалер Кинг Чарльз Спаниель
 •  Чихуахуа
 •  Қытай айдарлы иті
 •  Котон де Тулер
 •  Дамчи
 •  Ағылшындық той терьер
 •  Бельгиялық кіші иттер
 •  Гаваналық бишон
 •  Левретка
 •  Жапон Чині
 •  Кинг Чарльз Спаниель
 •  Кіші арыстан ит
 •  Мальтезе
 •  Ергежейлі пинчер
 •  Пудель
 •  Цвергшнауцер
 •  Папильон
 •  Пекинес
 •  Померандық шпиц
 •  Мопс
 •  Орыс той терьері
 •  Ши Тцу
 •  Йоркшир терьері
 •  Такса
 |

 |
**Фрида Кало** немесе **Фрида Кало де Ривера** (ис. *Frida Kahlo de Rivera*), немесе **Магдалена Кармен Фрида Кало Кальдерон** (ис. *Magdalena Carmen Frieda Kahlo Calderón*; (ис. *Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón*, 6 шілде 1907, Койоакан — 13 шілде 1954, сол жерде) — мексикан суретшісі, Диего Ривераның әйелі.

Өмірбаян
--------

Фрида Кало 1907 жылы 6 шілдеде Мехико маңындағы Койоакан қаласында дүниеге келді (кейіннен ол туған жылын 1910 - Мексика төңкерісі жылы деп өзгертті). Оның әкесі - Германиядан шыққан фотограф Гильермо Кало. Кең таралған нұсқаға сәйкес, Фрида мәлімдемесіне сүйене отырып, ол еврей тектес болған, алайда, кейінгі зерттеуге сәйкес, ол неміс лютерандық отбасынан шыққан, оның тамыры XVI ғасырдан бастау алады.Фриданың анасы Матильда Кальдерон, американдық тамырлары бар мексикалық еді. Фрида Кало отбасындағы үшінші бала болды. 6 жасында ол полиомиелитпен ауырды, аурудан кейін ол өмір бойы ақсақ болып қалды, ал оң аяғы сол жақтан жіңішке болды. Толық өмір құқығы үшін күрестегі мұндай ерте тәжірибе Фридаға тән мінезді қоздырды.

Шығармашылық
------------

Фрида Кало (ортада) және Диего Ривера, Карл Ван Вехтеннің фотосуреті, 1932 ж
Фрида Калоның шығармаларында Мексика халықтық өнерінің, Американың Колумбияға дейінгі өркениеттерінің мәдениеті қатты байқалады.Оның жұмысы символдар мен болашаққа толы. Дегенмен, онда еуропалық кескіндеменің әсері де байқалады - алғашқы шығармаларда Фрида, мысалы, Боттичеллидің ынтасы айқын көрінді. Шығармада аңқау өнердің стилі бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Frida Kahlo.  Smithsonian.com. Басты дереккөзінен мұрағатталған 17 қазан 2012. Тексерілді, 18 ақпан 2008. (ағыл.)
Жасанды бал
**Жасанды балдар.**Олар қою сироп тәрізді өнім сияқты болып көрінеді,оларды сахарозаның сұйықтарын тағамдық қышқылдармен қосып қыздыру арқылы алады-ол жағдайда сахароза ептеп гидролизданып глюкоза мен фруктозаға айналады және балды эссенцияларды одан әрі қарай немесе ептеп табиғи балды қосумен алады. Оның құрамында 20%-ке жуық су, 30% дейін сахароза, 50% дейін глюкоза және фруктоза болады.
Жасанды балдардың каллориясы, табиғи балға жақын болғанымен,олардың тағамдық бағалылығы төмен, себебі оларда витаминдер,ферменттер, микробтарға қарсы қойылатын бактерицидтер және минералдық заттар жоқ. Құрамында 60 %-тен аз емесинвертті қант болады.

* Тауарлық жүйеге шыны банкаларда «Жасанды бал» деген атаумен түседі.Өңдеу тәсілдеріне қарай бал:кәрезі бал, секциялық, пресстелген, центрифугаланған бал деп ажыратылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Семей мемлекеттік университеті ,«Өсімдік, балық және ара шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау», оқу әдістемелік кешені, ПОӘК 042-14-03.01.20.9/032012ж
Көшеге белгілі мемлекет және қоғам қайраткері, ғалым Анатолий Шаловтың есімі (Алматы қаласы мәслихаты мен Алматы қаласы әкімшілігінің 30.07.2003 Ма 3/585 қаулысы) берілген. Шалов Анатолий Омбы қаласында дүниеге келген. Ол Қостанай облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, Қазақстан Комсомол жастар одағының төрағасы, Жамбыл облыстық партия комитетінің хатшысы, Алматы қалалық ардагерлер ұйымының төрағасы қызметтерін атқарған. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - **700 метр**.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Алакүлтелі қызғалдақ**  (Tulіpa heteropetala) – лалагүлділер тұқымдасына жататын қызғалдақ туысының бір түрі, көп жылдық баданалы өсімдік. Қазақстанда тек Оңтүстігінде Алтайда ғана өседі. Ол қиыршықтасты, жалаңаш тастақты жерлерде кездеседі. Биіктігі 20 см-ге жуық, сабағы мен тамырының жалғасқан буынында жұмыртқа пішінді баданасы бар, жуандығы 1,5 см-дей болады. Сабағы жұмыр, тік, жалаңаш, 2 – 3 таспа тәрізді жіңішке жапырақты келеді. Гүлі біреу, сабақ ұшында орналасады. Гүл қоршауы сары, сыртынан күңгірт күлгін түсті. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, маусымда жеміс береді. Баданасын күзде гүлі түскеннен кейін жинайды. Оны құрғақ, салқын жерге сақтап, көктемде егеді. Алакүлтелі қызғалдақ – өте сәнді әсем гүлдейтін хош иісті, өте сирек кездесетін өсімдік. Сондықтан ол қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Сипаттамасы
-----------

Биіктігі 10 - 20 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1 - 1,5 см, қара қоңыр, қағаз тәрізді, ішкі жағының ұшы жатаған түкті қабықты.

Сабағы жалаңаш; жапырақ саны екеу, өте алшақ орналасқан, қайырылған, сызықты, жалаңаш, тегіс, төменгісі едәуір жалпақ, ені 5 - 7 мм, гүлден аспайды.

Гүлі біреу; тік сабақты\, гүл серігі сары, ұзындығы 17 - 25 мм, ұзын, өте сүйір, жалаңаш, сыртқылары таспа тәрізді, сырты күлгін, ішкілерінен 1,5 есе жіңішке, ішкілері сопақша, біртіндеп жіңішке, ұзын тырнақшаға созылған; аталықтыры гүл серігінен 1,5 есе қысқа, олардың жіпшелері сары, жалаңаш, өртасынан төмен кеңейген, тозаңдықтары сызықты сопақша, ұзындығы 5 - 6 мм, сары; түйіні аталықтарына тең, бағаны ұзын.

Қазақстанда таралуы
-------------------

Эндемик. Далалы жерлерде, тау шатқалдары мен тасты беткейлерінде, сирек альпілік белдеуде өседі. Алтай мен Тарбағатай флористикалық аудандарында кездеседі.

Қазақстанның "Қызыл кітабына" енген.

Дереккөздер
-----------

Қазақстанның қызғалдақтары

Қазақ ұлттық энциклопедиясы
**Жасмин Тукс** (ағылш. *Jasmine Tookes*; 1 ақпан 1991 жылы Хантингтон-Бич) — американдық топ-модель.

Бастапқы жылдары
----------------

Хантингтон Бич қаласындаКалифорнияда туып-өскен. Стилист болып жұмыс істейтін анасының арқасында модельдік бизнеске 15 жастан бастап араласып, подиумға шыға бастаған. Балалық шағында  гимнастика, футбол және волейболмен айналысты. 2010 жылы 19 жасында бірінші ересек келісім-шартқа қол қойып, бірінші коммерциялық көрсетілім компаниясы — Gap аталған. Халықаралық подиумға 2011 жылы DKNY көрсетілімінен бастап шыға бастады, сол жылы Vogue Italia мұқабасында көрініс тапты.

Мансабы
-------

Түрлі уақытта көптеген көрсетілімдерге қатысты: Anthony Vaccarello, Balmain, Burberry, Calvin Klein, Carolina Herrera, Daks, DKNY, Dolce & Gabbana, DSquared2, Ermanno Scervino, Gianfranco Ferré, Giles, Hervé Léger, Isabel Marant, Jason Wu, Jill Stuart, Louis vuitton, Marc Jacobs, Marchesa, Oscar de la Renta, Paco Rabanne, Peter Som, Alberta Ferretti, Richard Chai, Salvatore Ferragamo, Stella McCartney, Trussardi, Versace, Yves Saint Laurent және басқа да.

2012, 2013, 2014 2015 жылдары Victoria' s Secret компаниясының қорытынды шоуына шақырылды.

2015 жылы сәуір айынан бастып- Victoria's Secret компаниясының "періштесі" аталды. 2016 жылы Victoria's Secret Fashion Show-ға  арналған Fantasy Bra-ны көрсетуге бұйырды .

Жеке өмірі
----------

Тукстың қанында әр түрлі елдің бөлігі бар: Африкандық, Бразилиялық және Батыс Үнді. Тукс бастапқыда даттық модель Тобаяс Соренсенмен 4 жылдай қарым қатынаста болған, алайда 2016 жылдың ортасында бұл қатынас үзілген. Қазір ол Snapchat компаниясының партенлік менеджері Хуан Дэвид Борреромен қарым қатынаста.

Сілтемелер
----------

* Fashion Model Directory сайтында профайлы (ағылш.)
* Twitter

1. ↑  Modelinia Exclusive: Get to Know Jasmine Tookes Мұрағатталған 19 тамыздың 2012 жылы.
2. ↑  Meet the New Girl: Jasmine Tookes — The Cut
3. ↑  VSHOLIC.com | Victoria’s Secret Fashion Show 2012 Line-up Gallery Мұрағатталған 19 қазанның 2014 жылы.
4. ↑
5. ↑  Here Are All the Models Walking the 2014 Victoria’s Secret Fashion Show Мұрағатталған 24 қыркүйектің 2015 жылы.
6. ↑  Victoria's Secret Fashion Show 2015: All 44 models revealed, plus the reality behind the auditions detailed | Features | Lifestyle | The Independent
**Эргономика** (гр. *ergon* – жұмыс + nomos – заң) – еңбек құралдары мен үдерістерін оңтайландыру арқылы еңбекке қолайлы жағдай жасау мақсатымен адамды (адамдар тобын) және оның қазіргі заманғы өндірістің еңбек үдерістеріне қатысуын зерделейтін ғылыми пән. "Адам – машина (техника‚ бұйым)"‚ "адам – орта" жүйелеріндегі байланыстарды оңтайлы шешу стратегиясын айқындайды. Адам‚ машина және орта күрделі бүтін ретінде қаралуға тиіс екенін‚ мұнда адам жетекші рөл атқаратынын мойындайды. "Адам – машина – орта" кешенін ұтымды жоспарлап‚ енгізу үшін адам мен машинаның үйлесімділігін ескеретін эргономик. талаптарды қамтамасыз ету керек‚ олар: биофизикалық үйлесімділік – машина‚ басқару органдары және адам (оператор) талап етілетін күш-жігер‚ қуат‚ басқару әрекеттерінің жылдамдығы‚ дәлдігі‚ қарқыны тұрғысынан бір-біріне сай келуге тиіс; антрометрикалық үйлесімділік – адамның антропол. (бойы‚ жасы‚ салмағы‚ т.б.) және физиол. ерекшеліктерін ескере отырып, ұтымды ұйымдастырылған жұмыс орнын жасау; техникалық-эстетикалық үйлесімділік – машинаның тартымдылығын қамтамасыз ету. Эргономикалық талаптар адам мен техника арасындағы атқарымдарды бөлу мен келісуге‚ әрекет үдерістеріне (еңбектің сапасына‚ қауырттығына‚ т.б.)‚ әрекет құралдарына (жұмыс орнының жабдығына‚ басқару органдарына‚ т.б.)‚ әрекет жағдайына (микроахуалға‚ шуылға‚ дірілге‚ т.б.) жатады. Олар техниканы жасап‚ өндіріске енгізудің барлық сатыларында ескерілуге тиіс. Белгіленген талаптарға сай келетін эргономик. көрсеткіштер бұйымның жекелеген түрлерін пайдаланудың қолайлылығы мен қауіпсіздігін сипаттауға мүмкіндік береді‚ еңбектің мазмұнын байытып‚ тартымдылығын жақсартуға‚ өнімділігін арттыруға‚ адамның күш-қуатын‚ денсаулығын жұмыс істеу қабілетін сақтауға септігін тигізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. - Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, "Зияткер" ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
3. ↑  О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. "Ғасыр-Ш", 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0
4. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік/ профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.
**Мамедага Ширали оглы Ширалиев** (13.09.1909, Шемаха, Әзірбайжан) - Әзірбайжан, тіл білімінің маманы, түрколог, Әзірбайжан диалектология ғылымынң негізін қалаушы. 1962 жылдан Әзірбайжан КСР ғылым академиясының академигі, 1941 жылы филология ғылымдарының докторы, 1943 жылдан профессор, 1947 жылы Түрік лингвистика қоғамының құрметті мүшесінің иегері, 1969 жылдан *"Советтік түркология"* журналының бас редакторы, 1960 жылы Әзірбайжан КСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері.

Қызмет жолы
-----------

1931 жылы Әзірбайжан мемлекеттік университетінің шығыс тану факультетін ібітірді. Ширалиев Әзірбайжан пединститутының оқытышысы, Әзірбайжан университетінің кафедра меңгерушісі және оның проректоры қызметтерін атқарды. 1949 жылы Әзірбайжан КСР Ғылым Академиясының Тіл білімі институтына қызметке ауысты. 1960 жылдан оның директоры. Ширалиевтің ғылыми-зертеушілік еңбектерінің дені Әзірбайжан диалектологиясын зерттеуге арналған.

Ол – грамматика, тіл тарихы, әдеби тілдің дамуы т.б. мәселелер жайлы зерттеулердің және мектептер мен жоғары оқу орындарына арналған бірқатар оқулықтардың да авторы болып саналады. Шералиевке «Әзірбайжан диалектологиясының негіздері» атты еңбегі үшін Әзірбайжан КСР мемлеттік сыйлығы берілген болатын(1972).

Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және ерекше белгілермен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Širaliev, Mamedaga Širali ogly (1909-....)
Федор Иванович Шаляпин
Көшеге орыс әншісі (бас-баритон) Федор Иванович Шаляпиннің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 10.03.1969 № 81 шешімі) берілген. Шаляпин Федор Иванович (1873-1938) Қазан қаласында дүниеге келген. Ол - дүниежүзіне даңқты Мусоргскийдің «Борис Годунов», Гуноның «Фауст», Римский-Корсаковтың «Садко», Бойттың «Мефистофель», Массненің «Доң Кихот», Глинканың «Патша үшін жан пида» операларындағы басты партияларды орындаған шебер.

Көше Әуезов ауданында орналасқан. Береговой, Сайын, Момышулы, Яссауи көшелерімен қиылысады. Көшенің ұзындығы - **1200 метр**.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**«Қыран көлеңкесіндегі жылан»** (ағылш. *Snake in the Eagle's shadow*) — жекпе-жек өнерінің элементтері қолданылған 1978 жылғы гонконгтық фильм. Режиссері Юнь Вопхин (Юань Хэпинмен бірге). Бұл фильм режиссердің тұңғыш жасаған туындысы.

Сюжеті
------

Қытай Цин династиясының дәуірінде. Жетім әрі кедей Кань Фук (Цзянь Фу) кездейсоқ куң-фу шебері Пак Чёнтхинюды (Бай Чжантяню) құтқарып қалады. Пак Чентхиню Жылан Жұдырығы мектебінің ең соңғы тірі қалған өкілі болатын. Жылан Жұдырығын жауыз Қыран Тырнағы қауымдастығы жойып жіберген. Кеңжүректі шебер бозбаланы шәкірт етіп алып, өзінің ұрыс стилін үйретті. Ал шәкіртінің таланттылығы соншалық, ұстазының ұрыс тәсілдерін жинақтап, өзінің жеке стилін ойлап табады. Себебі Жылан Жұдырығын пайдаланған Цзян Фу стилдің көп жағдайда, Қыран Тырнағынан қалыс қалатынын байқайды. Ойлап табылған жаңа стиль Цзян Фуге ұстазы мен өзінің өмірін сақтап қалуға көмектеседі.

Сілтемелер
----------

* Қыран көлеңкесіндегі жылан (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Hong Kong Cinemagic
**ВОАПП** – Пролетар жазушылары ассоциацияларының бүкіл одақтық бірлестігі. 1928 жылы пролетар жазушыларының Мәскеуде өткен Бүкіл доақтық бірінші съезінде құрылды, оған 30 ұлттың өкілі қатысты. Бұл бірлестікке КазАПП(Қазақтың пролетар жазушыларының ассоциациясы) мүше болды. Оның негізгі ұйымдастырушысы және жетекші ұйымы РАПП болды. ВОАПП пролетариат әдебиетінің иедялық-жетекшілік ролін арттыруда, жас күштерді ұйымдастыруда, буржуазиялық-ұлтшылдық бағыттаға жазушыларға қарсы күрес жүргізуде айтарлықтай роль атқарды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том
**Бибиана Штайнхаус** (нем. *Bibiana Steinhaus*; тегі. 24 наурыз 1979 Бад-Лаутербергте) — неміс футбол төрешісі, Ганновер полициясының капитаны. Бундеслига тарихындағы алғашқы әйел төреші.

Мансабы
-------

16 жасқа дейін Бибиана БАД-Лаутерберг әйелдер клубында қорғаушы ретінде өнер көрсетті, бірақ 1995 жылы ол әкесінің жолымен жүріп, футбол төрешісі болуды шешті. Төрешілік Штайнхаустың негізгі кәсібіне айналғанына қарамастан, ол арасында Төменгі Саксония полиция командасында ойнайды.

1999 жылы Бибиана Германия кубогы мен әйелдер Бундеслигасында жұмыс атқара бастады. 2001 жылы ол Оберлигадан (әуесқой турнир) аймақтық лигасына ауысты. Штайнхаустың айтуынша, онда ол "нағыз өмір сүру мектебінен өткен және егер ол полиция қызметкері болмаса, мұндай қысымға төтеп бере алмайтын еді".

2003 жылы Штайнхаус екінші Бундеслигада төрешінің көмекшісі ретінде жұмыс істей бастады. Сол жылдың мамыр айында Бибиана Франкфурт пен Дуйсбург арасындағы Германия әйелдер Кубогында финал төрешілерінің бірі болды.

2005 жылы Штайнхаус ФИФА төрешісінің лицензиясын алды, бірнеше рет халықаралық матчтарда және әйелдер Чемпиондар Лигасының матчтарында жұмыс істеді. 2007 жылы Бибиана екінші Бундеслига матчтарына қызмет көрсету құқығына ие болды. Бұл бұқаралық ақпарат құралдарында резонанс тудырды, бірақ Германияның сот комитетінің басшысы Волкер Рот Бибиананың біліктілігіне күмән келтірмейтінін айтты. Бибиана өзінің тағайындау туралы маусым айының басында Германияда өткен 33-ші Үлкен сегіздік саммитінде білді.

2007 жылдың қыркүйегінде Штайнхаус өзінің алғашқы матчын екінші Бундеслигада "Падерборн 07" және "Хоффенхайм" (0:2) командалары арасында өткізді. Сол маусымда ол Бундеслигаға бірінші рет резервтік төреші ретінде қатысты.

2008 жылдың қараша айында Бибиана Чилидегі қыздар арасындағы жастар арасындағы әлем чемпионатының бір матчына қызмет етті. 2009 жылдың 23 тамызынан 10 қыркүйегіне дейін ол Финляндияда өткен 2009 жылғы Еуропа чемпионатында жұмыс істеді, с тобының екі ойынын және ширек финалда қызмет атқарды. 2010 жылдың 13 шілдесінен 1 тамызына дейін Штайнхаус Германиядағы қыздар арасындағы әлем чемпионатының матчтарына, ал 2012 жылы Лондондағы Олимпиада ойындарының футбол турнирінің финалында қызмет көрсетті.

2017 жылдың 10 қыркүйегінде Бибиана "Герта" мен "Вердер" (1:1) арасындағы матчта қызмет етіп, Бундеслиганың ерлер арасындағы матчта бас төреші қызметін атқарған алғашқы әйел болды.

2020 жылдың қыркүйегінде Бибиана төрешілік мансабының аяқталғанын жариялады. Ол жұмыс істеген соңғы матч "Бавария" мен Дортмунд "Боруссия" арасындағы Германия суперкубогы болды" (3:2).

Марапаттары
-----------

* Германияның үздік төрешісі **(4)**: 2007, 2008, 2009, 2010;

Дереккөздер
-----------



1. ↑  Schiedsrichter-Quartett steigt in die Bundesliga auf
2. ↑  Bundesliga appoints Bibiana Steinhaus as first female referee
3. ↑  Женщина впервые судила матч европейской топ-лиги. Кто она?
4. ↑  Бибиана Штайнхаус завершает карьеру судьи. Она 6 раз признавалась арбитром года в Германии
**«Бибігүл мен Заманбек»** – "Қазақтелефильм" студиясының түрлі түсті, 3 бөлімді, қазақ-орыс-ұйғыр тілдеріндегі деректі фильмі (1986 жыл) .

Фильм Қарағанды облысы, Егіндібұлақ ауданындағы "Қаратау" кеңшарының шопандары, Еңбек даңқы ордендерінің толық иегері Заманбек Бәкенов пен Батыр Ана Бибігүл Бәкенова жайлы. Оған сюжеттік желі ретінде Заманбектің кенже ұлы, бірінші сынып оқушысы Бақытбек түсірген. Режиссерді (Р.Әлпиев) қызықтырған екі мәселе болды. Біріншісі — шопан Заманбектің қыстың қақаған боранында үш күн бойы отарымен бірге ығып, тау үңгірінде бірге ықтап, малын да, өзін де аман алып қалғаны.

Қарқаралыдан да әрі ораналасқан Карағандының Егіндібұлак ауданы шалғай жатқан малды ауылда болған бұл оқиға типтік құбылыс. Демек, фильмнің сюжеттік қызығы бола алатын осынау эпизод өткінші емес. Орталық Қазақстанның қысы қытымыр, боранды болатыны белгілі. Осындай дауыл болатын уақытты режиссер тәптіштей сұрап анықтап алды. Оңдағы ойы сол бір дүлейді киноға түсіру. Екіншісі шопан ауылы кеншар орталығынан үш шакырым алыста ораналасқан. Ал балалар орталықтағы мектепке ат-арбамен күнде барып, оқып қайтады екен. Кинематографияда ауыл өмірін каз-калпында көрсету арқылы экзотикалық кадрлар түсіруте мүмкіндік туатын. Ендеше, Рымбек Әлпиевті қызыктырған ат-арба және атты айдап отырған мектеп жасындағы қара домалак бала.

Отан Қазақтың тымағын, тақиясын не бөркін кигізіп қойса, даланың өзі Қазақыланып шыға келмей ме?! Онан әрі бала қиялы арқылы сюжеттік желі құруға да болады. Қыскасы, режиссер ат арба жасыл жазықтағы тас жол арқылы тәуір-тәуір қойылымдық кадрлар жасайтынын ойлады. Режтссер Р. Әлпиев, операторы В. Парфенов.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Телевизиясы. Энциклопедия. Алматы: "ҚазАқпарат" 2009, 1-т: 640 бет, ISBN №978-601-03-0070-5
**Бибігүл Наурызқызы Қылышбаева** (1969 жылы) - социология ғылымдарының кандидаты, Қазақстан әлеуметтанушылары Ассоциациясының мүшесі, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің философия және саясаттану факультетінің социология кафедрасының аға оқытушысы. 1991 жылы әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің философиялық-экономикалық факультетін бітірді. 1991 жылдан бастап I. Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінде оқытушылық қызмет істеді. 1999 жылы "Әйелдердің өтпелі кезендегі өлеуметтік бейімделуі" атты тақырыпта әлеуметтану ғылымдары бойынша кандидаттық диссертация қорғады. Ғылыми қызығушылығы — тендер социологиясы. 15-тен астам ғылыми еңбектердің авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Қаратұмсық** – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау. Теңіз көлінің солтүстік-батысында 20 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 565 м. Батыстан солтүстік-батысқа қарай доғаша иіліп 7 км-ге созылып жатыр, ені 3 км. Қаратұмсық жонды-төбелі төрткілді-денудациялық жазық. Батыс беткейі шығысына қарағанда біршама тіктеу, өзен, сайлармен қатты тілімденген. Оңтүстік-шығысында жартасты тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Солтүстік-шығыс және оңтүстік беткейлері етегінде көптеген көлдер, батпақты телімдер кездеседі. Бірнеше тау шыңдары бар (450 м, 457 м т.б.).

Геологиялық құрылымы
--------------------

Протерозой кезеңінің тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын аллювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан.

Өсімдігі
--------

Сортаңды даланың қызғылт қоңыр топырағында бетегелі-сұлыбасты-қаулы шөптесіндер өскен. Сор жерлерінде жусан, бетегелі-жусанды өсімдіктер қалыптасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қаратұмсық содырғы** (лат. *Prunella himalayana*) - Торғайтәрізділер отрядының Содырғылар тұқымдасының қошқыл реңділігі байқалатын құс.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Қаратұмсық содырғы - сұржон содырғыға өте ұқсас, алайда денесі сәл кішірек (20-30 г). 
Жоны мен екі қапталы тот түстес қоңыр реңкті тығыз орналасқан қошқыл аламыш болып келеді: ақ тамақтан да осындай аламыш жолақтар бойлай созылады. Қаратұмсық содырғы, сондай-ақ жақсы сайрайды және аспандап сайрай ұшып, құсойнақ жасайды.

Ұяларын көбінесе тас астына, кейде шөптесін томардың тасасына жай ғана орналастырады. Салындыдағы 3-5 шұбарланбаған көгілдір жұмыртқаларды аналық екі аптаға жуық басады.

Ұядағы балапандарды осынша уақыт ата-енелері қоректендіреді. Бұл түр жұптарының жеке бөлігі тіпті осыншалық биіктікте, бір жазда екі рет балапан өрбітіп үлгеретінін біздің анықтай алуымызға мүмкіндік болды. Біз қаратұмсық содырғыларды Батыс Тәңіртаудан қыста кездестірдік, олар мұнда қоректерін іздеп көшіп келеді.

Таралуы
-------

Тәңіртау, Жоңғар Алатауы және Алтай тауларының субальпілік белдеуінде, сондай-ақ альпі белдеуінің төменгі бөлігіне (Тәңіртауға - 2700-ден 3500 метрге дейін) еніп, сұржон содырғымен қатар өмір сүріп, орын тебеді. Алайда қаратұмсық содырғы - жартастарды, ал сұржон содырғы тастары бар көгалды ұнатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Prunella himalayana*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
**Шығу жұмысы** – қатты не сұйық денеден вакуумға электрон бөліп шығару үшін жұмсалатын энергия. Электронның вакуумнан конденсацияланған ортаға ауысуы кезінде шығу жұмысына тең энергия бөлінеді. Сондықтан шығу жұмысы электронның конденсацияланған ортамен байланысының өлшеуіші болады. Шығу жұмысы – өткізгіш не жартылай өткізгіштер бетінің негізгі сипаттамасы. Ол осы беттегі электрондық эмиссия заңдылықтарын анықтайды. Өткізгіштердің, оның ішінде әсіресе металдардың шығу жұмысы толығырақ зерттелген. Қатты дененің шығу жұмысы оның материалына, беттік қабатының құрылысына және онда бөгде атомдардың болуына, сондай-ақ сыртқы электр өрісінің кернеулігіне тәуелді. Шығу жұмысының мәні туралы негізгі мәліметтер тәжірибеден алынады. -ді анықтау үшін эмиссиялық не түйіспелік (контактілік) құбылыстар пайдаланылады. Электрондардың не иондардың эмиссиясы пайдаланылатын электрвакуумдық приборларды, сондай-ақ энергияның термоэлектрондық түрлендіргіштерін құрастыру үшін шығу жұмысын білудің маңызы зор.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Камчатка** — Азияның солтүстік-шығысындағы аса ірі түбек.

Географиялық орны
-----------------

Ресейдің Камчатка өлкесі және Коряк автономды округі аумағын алып жатыр.

Жер бедері
----------

Ұзындығы 1200 км, ені 450 км, ауданы 370 мың км2. Тынық мұхиттық тектоникалық белдеуде жатуына байланысты жанартаулық және жер сілкіну әрекеттері күшті жүреді. 160 жанартау бар, оның 28-і әрекетті. Ыстық бұлақтар мен гейзерлер көп (ең ірісі – Великан, ыстық суды 50 м биіктікке атады). Орта тұсымен бір-біріне қатар Орта және Шығыс жоталары өтеді. Олардың арасын Орталық Камчатка ойпаты бөледі. Батыс жағалауы ойпатты. Шығыс жағалауы биік үстіртті (700 – 750 м). Оның үстінде жанартау конустары орналасқан (Ключи шоқасы, 4750 м). Тау бастарын мұз басқан (аумағы 874 км2). Өзендері суға мол. Жанартау кратерлерінде пайда болған көлдер көп.

Климаты
-------

Климаты қоңыржай теңіздік, орт. мен солтүстігінде қоңыржай континенттік. Ақпан айының жылдық орташа температурасы –13°С, тамызда 12°С.

Өсімдік жамылғысы
-----------------

Көп жерін сирек, қайың орманы мен қылқан жапырақты орман басып жатыр. Солтүстігі – тундра. Өзен бойында биік және қалың шалғын өскен.

Пайдалы қазбалары
-----------------

Көмір, алтын, күміс, құрылыс материалдары, күкірт кен орындары табылған. Минералды және ыстық суға бай. Ыстық су көздері үй жылытуға, өсімдік жылыжайына кеңінен пайдаланылады. Геотермалдық тәжірибе электр стансалары жұмыс істейді. «Крона» атты биосфералық қорық ұйымдастырылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Жарысқа арналған велосипедтің бір түрі
**Велосипед мотокроссы, веломотокросс** немесе **BMX** (ағылш. *Bicycle Motocross («motocross» атауын «MotoX» иә «MX» етіп қысқартады.*, «велосипедтік мотокросс») — велосипед спортының бір саласы. Бұл спорт түріне BMX велосипед типін қолданады.

Алғашқы ВМХ-велосипед батпақты жолдардағы жолсыз жарыстар үшін 1960 жылы құрастырылған болатын. Бүгінгі күні ВМХ трек-рэйсинг Олимпиадалық спорт түрі болып саналады, ал фристайл қалалық жарыстарда сайысқа түседі.

Сайыстың мақсаты
----------------

Сайыс кезінде
* Трек рэйсингте мәре сызығын бірінші болып кесіп өтетін жарысушы жеңеді.
* Жарыс, әдетте, біліктілікті бағалау жарыстар топтамасынан тұрады. Ең үздік жарысушылар содан соң райд-оф топтамасында жарысады. Осының бәрі жарыс жеңімпазы анықталатын үлкен мәремен аяқталады.
* Трекке арналған велосипедтер белгілі бір өлшемдерге сәйкес болуға тиіс, мысалы, олардың нөмірлік белгілері болады, ал тізбекті ауыстырғыш қоршаулары болмайды.
* Веложарысушылармен сөйлесу үшін жалаушылар пайдаланылады. Жасыл жалау тректе кедергіледің жоқтығын және жарыстың жалғастыратырылатынын білдіреді. Сары жалау бағдардың бос емес екенін білдіреді. Қызыл жалау бұд жарысушыға тоқтауға және сөреге қайтуға берілетін белгі.
* Фристайл жарыстарда ең жоғары балл жинаған веложарысушы ұтады.

Фристайл
--------

Жарысқа арналған велосипедтің бір түрі
Айла-тәсілдер жасалатын ВМХ жарыстар фрисайл (еркін мәнер) деп аталады. Олар қалалық ортада вер-рампалар (қысқ. тік рампа) деп аталатын, не жазық бетте (фаэтлэнд) арнайы құрастырылған рампаларда өтеді. Жарысушылардың өнерлерін қазылар алқасы бағалайды. Оларға шеберліктері және орындаған айла-тәсілдерінің күрделілігі үшін ұпайлар қояды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Балаларға спорт жөнінде энциклопедиясы" —  Алматыкітап баспасы, 2013. — ISBN 978-1-4053-6850-6 УДК 373 ББК 74.200.55 Б 22.
*Басқа мағыналар үшін Қызылтау деген бетті қараңыз.*
Қызылтау қорықшасындағы жақпартастар
**Қызылтау қорықшасы** – республикалық маңызы бар табиғи-зоологиялық қорықша. 1981 жылы Павлодар облысы Баянауыл ауданында ұйымдастырылған. Қорықша шаруашылық, ғылыми және мәдени құндылықтарды қалпына келтіру және сақтау, сонымен қатар жануарлар мен өсімдіктердің жойылып бара жатқан түрлерін қорғау мақсатында құрылған.

Жер бедері
----------

Аумағы 60 мың га, оның 50,1 га-сы тау, 8600 га-сы дала, 1200 га-сы егістік жер, 200 га-сы орман.

Жануаралары
-----------

Мұнда арқар, бүркіт, ителгі, құр, лашын, сұр шіл, қоян, суыр, борсық, қарсақ, елік, т.б. мекендейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қызылтау деген бетті қараңыз.*

**Қызылтау** – Жаман Айбат тауларының оңтүстік-шығысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Шалқия кентінің оңтүстік-батысында 142 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 360 м. Солтүсттік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2 км-ге созылған, енді жері 1 км.

Жер бедері
----------

Жер бедері жонды-белесті келген. Солтүстігінде Ұзыншығанақ қонысы, батысында Жүзжасар, шығысында Қоңыратбай төбесі бар.

Өсімдігі
--------

Сортаң, сұр топырақ жамылғысында боз жусан, баялыш, бұйырғын, т.б. шөлге тән өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қызылтас деген бетті қараңыз.*

**Қызылтас** – Тасжарған төбесінің солтүстік-батысындағы оқшау төбе.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы Мәдениет ауылының солтүстік-шығысында 18 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 706 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км шамасында.

Жер бедері
----------

Беткейі көлбеу келген. Солтүстігінде Ажар, Сарыбұлақ қыстаулары, батысында Қойтас жоны, оңтүстігінде Саянбай, Жолдас қыстаулары мен Көкен бұлағы, шығысында Кіпірбай қыстауы орналасқан.

Өсімдігі
--------

Сортаңды сұрғылт топырақ жамылығысында дала өсімдіктерімен қоса аралас астық тұқымдас өсімдікітер өседі. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Камчаткалық теңіз шаяны** (*лат.* Paralithodes camtschaticus) - омыртқасыз жануарлардың буынаяқтылар класының Шаянтәрізділер жамағатының Жоғарғы сатыдағы шаянтәрізділер отрядына жататын лат. *Lithodidae* тұқымдасының биологиялық түрі. Он аяғы болғандықтан жәндікке жатпайды.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Камчаткалық теңіз шаяны салқын су айдындарында тіршілік етеді. Көптеген түрлері жеуге жарамды,кәсіби түрде ауланып, азық ретінде сатылады.*Камчаткалық теңіз шаяны тақуа тағқышаяндардан тараған* деген болжам бар. Бұған дәлел - ересек семсерқұйрықтардың денесінің ассиметриялық пішіні.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Jørgensen, Lis Lindal* Invasive Alien Species Fact Sheet – *Paralithodes camtschaticus*.  NOBANIS.org (21 қараша 2006). Тексерілді, 20 ақпан 2010.
**Қаратұрын мұнай-газ кен орны** — Маңғыстау облысы, Қаламқас мұнай-газ кен орнынан шығысқа қарай 30 км жерде орналасқан. 1978 жылы ашылған, 1980 жылы Шығыс Қаратұрын, кейіннен Оңтүстік Қаратұрын ашылды. Кен орны игерілуге дайын.

Геологиялық құырылымы мен сипаты
--------------------------------

Ортаңғы юра шөгінділерінің иірімдері мұнайлы және мұнайлы-газды, бірыңғай газ иірімдері Теңіздік Қаратұрынның бір қабатында және Оңтүстік Қаратұрынның екі қабатында белгілі болды.

Иірімдерінің биіктігі 1-34 м. 

Коллекторлардың кеуектілігі 25-34%, өткізгіштігі 0,06-0,8 мк м², мұнайға қаныққан қалыңдығы 0,5-17,7 м-ге, газға қаныққан қалыңдығы 0,5-17,7 м-ге дейін өзгереді.

Қалыңдығы 4-25 м-дей сазды таужыныстары жаппа болып табылады.

Құрамы
------

Мұнайының тығыздығы 894-925 кг/м³;

* күкірт - 0,77-1,5%;
* парафин - 1,4-4%;
* асфальтендері - 0,8-4,3%;
* силикагельдік шайыры - 5,1-17,4%.

Еркін газдар құрамында - 70% ауыр көмірсутектер, 29,7% метан бар.

Хлоркальций типті қабат суларының тығыздығы 1099-1114 кг/м³, минералдары 155-156 г/л.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Қараторғай тұқымдасының өкілі
 Қараторғай тұқымдастар(Sturnidae) - сайрағыш торғайлар отряд тармағының торғайтәріздестер отрядына жататын 73 тұқымдастардың біреуі.Олардың атамекені - Африка және тропиктік Азия.Еуропаның Қоңыржай ендігінде бірнеше түрлер ғана кездесед.Бұлар - өте ширақ және қауымдасып өмір сүретін құрлықтық-ағашшыл құстар.Дене мөлшері торғайлардан шауқарға дейінгі шамада(50-150 г).Олар ашық табиғи көріністерде - дала және шөлден тауларға дейін қоныстанады.Сондай-ақ орманды дала және игерілген аудандарда, мәдени көріністі ортада орнығуды ұнатады.Тек қана тұтасқан қалың тоғайларда(мысалы, тайга типтес) бұл тұқымдасқа жататын құстардың өкілдері өмір сүрмейді.

Көптеген түрлер қопсыған ұяларын сан алуан қуыстарға - жерден қазылған інде, тас аралықтарына, құрылыс шатырларына, т.б. орналастырып, топтасып өмір сүреді.Қолдан жасалған ұялау орындарына ынталына орналасады.Жұмыртқалары безендірілмеген, алайда қабығының түсі көгілдір(көбінесе), жасылдау немесе қызғылтсары болып келеді.Аталықтары жақсы сайрайды, оның үстіне тұқымдастардың көптеген өкілдері бөгде дыбыстарға еліктей алады немесе құйқылжытады.Араластырып қоректенеді. Жаздың алғашқы жартысында негізінде бунақденелілерді жейді, балапандарын да солармен қоректендіреді, ал күзге таяу, жидекредің пісуіне қарай, солармен қоректенуге ауысады.Сол кезде қараторғай текті құстар ауыл шаруашылығына төтенше пайда келтіреді(мысалы алаторғай - шегіркелерді жоятын құстардың ішіндегі ең жақсы құс), бір кездерде нағыз зиянкестер болып шығады.

Дереккөздер
-----------

Құстар.Мектеп энциклопедиясы.Ковшарь А.Ф. Ковшарь В.А.
Өз аумағында сулы
қойнауқаттар (арынды сулары бар горизонттар мен кешендер және сутіректік
қабаттар), ал беткі бөлігінде грунт суларының субалаптары орналасқан, негізінен
қатпарлы іргетас (алап төсенішін) көмкерген шөгінді таужыныстардан тұратын
ірі ойыс құрылым (ойыс, синеклиза). Әдетте артезиандық алаптар жерасты суларының алабының жеке түрі ретінде қарастырылады. Артезиандық алаптардағы арын
қалыптастыратын көз рөлін гидростатикалық қысым атқарады деп есептелінеді.
Алайда бүгінгі таңда арын қалыптастыру механизмдері әр түрлі болуы мүмкін
екендігі дәлелденіп отыр. Олай болса, "артезиандық алап" термині жаңаша
мазмұнды иеленіп отыр деп тұжырымдауға, сондықтан бұл түсінікті жерасты суларының алабы түсінігінің шартты түрдегі синонимі деп есептеуге болады. Бұл түсініктің байырғы синонимдерінің бірі — "гидрогеологиялық алап".[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Қаратоғанбай** – Қызылтас тауларының батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет және Ақтоғай аудандары жерінде орналасқан. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 30 км-ге созылып жатыр, енді жері 3-5 км. Абсолюттік биіктігі 1140 м.

Жер бедері
----------

Сай, шатқалдармен тілімденген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Таудан бірнеше өзен бастау алады. Ірілері: Шиөзек, Саржа, Қарасай.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Силур жүйесінің жоғарғы бөлім жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Аласа таудың қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, бетеге, бұталар өседі. Мал жайлымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Шығу**, **Чигу**, **Чигучен** – көне қала. Үйсін билеушілерінің ордасы болған. Ол туралы б.з.б. 2 ғасырдағы Қытай деректерінде айтылады. Онда үйсін билеушілеріне ұзатылған қытай ханшайымына арналып қытай стилінде сарай салынған. Қаланың орны осы күнге дейін анықталған жоқ. Кейбір зерттеушілер Шығу Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауында деген пікір білдірген. Жаңадан табылған деректерге сүйене отырып көптеген ғалымдар оны Кеген немесе Шарын алқабында орналасуы мүмкін деп есептейді. Кеген жазығында үйсін дәуірінің патшалар қорымы тобына жататын алып обалар көп. Бұл үйсін билеушілері осы маңайда тұрған деген қорытынды жасауға негіз болды. Оған қоса Қарқараның маңында Құмтекей аталатын ат төбеліндей ашық аймақ бар. Айналасы көк шалғын, биік тау жазығындағы осы жерден көне заттардың түрлі қалдықтарын жергілікті тұрғындар табады. Қытай деректерінде айтылатын үйсіндер еліндегі суық ауа райы осы жердің климатымен сәйкес келеді. Тағы бір пікір бойынша Шығу Шарын өзенінің оң жағалауынан табылған көне елді мекеннің орнымен сәйкес келеді. Бұл елді мекен б.з.б. 3 – б.з. 4 ғасырларында өмір сүрген.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Жерар Деулофеу Ласаро** (кат. *Gerard Deulofeu Lázaro*; Риударенес, Испания) — испаниялық футболшы, "Удинезе" клубының шабуылшысы.

Өмірбаян
--------

Жерар Деулофеу Жерона ауданында Рьюдаренесте, 13 наурызда 1994 жылы дүниеге келді. «Барселона Б» клубында алғаш рет наурыз айында ойнады. Оған дейін «Хувениль А» командасында, сол жақ шеткі шабуылшы позициясында өнер көрсеткен. Алғашқыда ол плеймейкер рөлін атқарып жүрді.

Жерар жылдамдығы да, дриблингі керемет, ол бірнеше қорғаушыларды оңай алдап өтіп, пас беріп қана емес, сонымен қатар өзі де гол соғуға шамасы бар ойыншы. Жас болғанына қарамастан, көптің назарын өзіне әлдеқашан аудартты. Испанияның U-17 жастар ұлттық құрамасының бас бапкері Хинес Мелендес: "Жас «блаугранастың» тамаша қабілеттілігі бар. Бірақ сонда да, Жерар қорғаныста кішкене көбірек ойнауды үйрену керек, және оның физикалық жағдайы бойжеткен футболшылар деңгейінде болғанымен, Деулофеуге пасты дәл беруді жақсарту керек",- деп айтты.

9 жасынан (2003 жылдан) бастап, Деулофеу Барселона футбол академиясында жаттығып, Барселона Б клубында ойнады. 17 жасқа дейін жастар арасындағы барлық халықаралық жарыстарға қатысты. Испания чемпионатының 2010/11 маусымында, клубтың жаттықтырушысы Хосеп Гвардиола, Реал Сосьедад клубына қарсы ойында, оны командаға қосалқы ойыншы ретінде шақырды, дегенмен, сол ойында Деулофеу ақыры алаңға шыққан жоқ. 2011 жылдың 16 қыркүйегінде, Эркулеске қарсы ойында өзінің алғашқы кәсіби голын соқты. 17 тамызда Жерар Альмерия клубына қарсы ойында Хет-Трик жасады, бірақ оған қарамастан «Барселона Б» 4-5 есебімен ұтылып қалды.

2012 жылдың 20 қарашасында, чемпиондар Лигасында, мәскеулік Спартакқа қарсы ойында бірінші команда сапында дебюті болды.

Кейін "Севилья", "Эвертон", "Милан" клубтарында ойнап, 2017 жылы "Барселонадан" Неймар кеткен соң клубқа оралды. Бірақ бір маусымнан соң "Уотфордқа" жалға берілді де, 2019 жылы жазда түпкілікті ауысты.

Жетістіктері
------------

Испания Испанияның жастар құрамалары
* Еуропаның вице-чемпионы (17 жасқа дейін): 2010
* Еуропа чемпионы (19 жасқа дейін): 2011,2012

Ескертулер
----------

Сілтемелер
----------

* «Барселона» клубының сайтындағы профилі Мұрағатталған 29 қазанның 2011 жылы.
* BDFutbol сайтындағы профилі
* Transfermarkt сайтындағы профилі
* Ресми сайт Мұрағатталған 13 наурыздың 2016 жылы.  (исп.)
**Шығанақ** – Шідерті өзені алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Ақтоғай ауданы жерінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 84,8 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Ауданы 14,3 км2, ұзындығы 8,7 км, ең енді жері 2,3 км, жағасының ұзындығы 34,4 км. Көлге Шідерті өзенінің аңғарындағы қарасулар құяды, суы мол кезеңдерде қайта ағып шығады. Суы тұзды. Қарашаның басында қатып, сәуірдің соңында мұзы түседі.

Жағалау сипаты
--------------

Көл аңғарлық қазаншұңқырда. Жағалауы көбіне жайпақ. Оңтүстік жағалауы батпақты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Алып ана қорымы** — 18—20 ғ-да ірге көтерген діни-мемориалдык ескерткіштер кешені. Ақтөбе және Атырау облысы шекарасында, Сағыз өзенінің аңғарында, Сағыз темір жолының станциясының оңтүстік-шығысында 10 км жерде орналасқан. Аңыз бойынша бейіттің «негіздеушісі» (эпонимі) Алып ана болып есептеледі, оның моласы бейіттің батыс жағында шырак және кадамен белгіленген. 1979- 80 жылы "Қазреставрация" бірлестігі экспедиция (жетекші С.Әжіғалиев) зерттеген. Жазба деректерінде мұнда алып батыр әйел жерленгені айтылады. Археологиялық зерттеулер бұл жерде 14 - 16 ғасырларда ортағасырлық күмбез тұрғанын көрсетті. Қазіргі кезде қираған орны ғана сақталған. Қорым, негізінен, 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басына жатады. Күмбездер мен сағана тамдар әктас пен күйдірілмеген кірпіштен көтерілген. Ескерткіш Маңғыстау Үстірт стилінде жасалған. Қорымда күйдірілген кірпіштен тұрғызылған кішігірім күмбездер және әр түрлі қалыптағы құлпытастар көптеп кездеседі. Құлпытастарда әйел адамның әшекей бұйымдары, аяқ-
киімдері бейнеленген. Бұлар қорым басында әйел бейіті болғаны туралы аңызды растай түседі. Алып ана қорымында көбіне қазақтың кете, адай руларының өкілдері жерленген.
**Алып сколопендра** (лат. *Scolopendra gigantea*) - Буынаяқтылардың Сколопендралар тұқымдасының биологиялық түрі.

Таралуы
-------

Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Ямайка мен Тринидад елдерінде өмір сүреді.

Сипаттамасы
-----------

Оның ұзындығы 26 сантиметрге дейін жетеді. Қырықаяқтар тіпті тышқан, бақа, құс, кесіртке секілді жануарларға шабуыл жасай береді екен. Олар улы болып келгендіктен қауіпті жануар түріне жатады. Әсіресе, ұрғашы қырықаяқтардың уы күштірек. Сколопендра адамды шағып алған жағдайда адамның аман қалуы екіталай.

Оның ағзасы 21-23 бөліктен тұрады. Негізгі түсі – қоңыр немесе қызғылт-сары. Әр бөлікте сары түстен тұратын жұп аяқтар бар. Қырықаяқтың артқы аяқтары жүн секілді қылтанақтармен қапталған, ол жерге жақсы бекініп жүру үшін керек. Оның жұп аяқ буындары уақыт өте келе аяқ қабыршағына айналған. Улы желбезектер тап сол аяқ қабыршақтарында орналасқан.

Сколопендра өз қорегін алдыңғы аяқтарымен ұстайды. Қорегін қолға түсіргенде улы қабыршақтарымен құрбанын шағып өлтіреді. Қорегі жан тапсырғаннан кейін қабыршақтарында орналасқан ферменттерімен азығын қорыта бастайды.

### Алып сколопендраның уының құрамы

Алып сколопендраның уының құрамында: лецитин, гиалуронидаза, ацетихолин, гистамин, серотонин, термолизин секілді улы химиялық заттар бар. Мұндай у түрі төменгі температурада күштілігін жақсы сақтайды. Алайда жоғары градуста улылық қасиетін жоғалтады. Сколопендра адамды шағып алатын болса, шаққан жері ісініп, қызарып қатты ауырады. Ауру белгілері тек бірнеше сағатқа қана созылады, бірақ ұрғашы қырықаяқ шағатын болса, онда ауру бірнеше күндерге ұласып кетеді. Ондай жағдайда адамдардың басы ауырып, дене қызуы көтеріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жизнь животных. Том 3. Членистоногие: трилобиты, хелицеровые, трахейнодышащие. Онихофоры / под ред. М. С. Гилярова, Ф. Н. Правдина, гл. ред. В. Е. Соколов. — 2-е изд. — М.: Просвещение, 1984. — С. 117—118. — 463 с.
Шөлдегі өзен аңғарларының тоғайдан басқа бос жазық жерлерінде шалғындық – жайымдық шөптер өседі. Шалғындық жерлердегі болатын негізгі жер отында – бидайық, еркекшөп, қияқ сияқты бағалы жем шөптік злактар болады. Қияқ бидайыққа ұқсас: қияқтың жіңішке сабақтарының жапырықтары көп, пішені жақсы болады. Жайылымдағы шалғындық шөптердің арасында бұршақ тұқымдастары кездеседі. Мысалы, бұлардың ішінен тышқан бұршақты қарастырсақ: мұның көбінесе бұталарға жармасып өсетін ұзын сабақтары және ұсақ, әдемі көгілдір гүлдері болады.  

Шалғындықта өсетін бұршақ тұқымдас өсімдіктердің барлығы да мал азығына жақсы жарайтын шөптер деуге болады. Дегенмен , олардың ішінде малшылар қауіптенетін улы өсімдіктер де кездеседі. Іле өзенінің аңғарында жатаған, шырынды,сабағы бар кекек көп кездеседі. Кекек – жоңышқаға ұқсас; бірақ мұның жапырақтары мен шашақ гүлдері аздап ірілеу келеді. Кекек жылқының нерв жүйесін бүлдіріп, оны ауруға шалдықтырады.
*«улы шөптің біреуі «кекек» деген*

Жылқыдай кекек жеген секектеген» *- деп халық босқа айтпаған.*

Қазақстан шөлдеріндегі өзен жайылымдарының шалғындықтары – өте құнды мал өрісі. Бұл жерлерден шауып алынған пішен құнарлы келеді; шауып алынған жерлердегі алшындарға жыл бойы мал жаюға болады. Арам шөп басқан шалғындықтар жақсартылады. Егер шалғындықтарды үнемі шауып тұрса мал азықтық злактар мен бұршақ тұқымдас өсімдіктер, зиянды арам шөптерді ол жерден ығыстырып шығарады. Жайылмалардағы құнарлы жерлерді жырып, оған бұршақ, жүгері, жоңышқа себу тиімді болып келеді.

Дереккөздер
-----------



*Шәріпбаев Н.* Малдың тыныс алу мүшелерінің ауруларын емдеу үшін қолданылатын дәрілік өсімдіктер // шалғындық —  "Қайнар", 1988. — Б. 55. — (Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану). — 5700 таралым. — ISBN 5 - 629 -00074 - 5.

1. АЙДАУ Шалғындық дала
A. Жыңғыл
**Жыңғыл**(ағылш. *Tamarix*) – жыңғылдар тұқымдасына жататын бұта не ағаш. 

Негізінен Оңтүстік Еуразия мен Солтүстік-Батыс Африкада кездесетін 60 (кейбір деректерде 90) түрі белгілі. Қазақстанның далалы, шөлді аймақтарында таралған 11 түрі, 2 буданы бар. 

Ең көп тарағаны: **қызыл жыңғыл** (ағылш. *Tamarix ramosіssіma*). Ол өзен бойларында, тоғайлардың арасында, құм, саз, сортаң топырақты далада кездеседі. Биіктігі 1 – 3 м, қабығы қою қызыл не сарғыш қызғылт түсті. Жапырағы ұсақ жұмыртқа тәрізді, сабақ бойына кезектесіп орналасады. Гүлі қос жынысты қызғылт, ақшыл көк не ақшыл түсті. Мамыр айынан қыркүйекке дейін гүлдейді. Гүлшоғыры – масақ не сыпыртқы. Жемісі – үш қырлы қауашақ. Құрғақшылыққа, сортаң жерге, суыққа төзімді. Қабығы, жапырағы, тамыры және жас өркендерінің құрамында илік заттар (8%-ға дейін) бар. Шірнелі өсімдік. Шөлді аймақтарда **боз жыңғыл** (ағылш. *Tamarix elongata*) жиі кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
2. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2