recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
«Жасырын кешкілік»
**«Жасырын кешкілік»** (итал. Il Cenacolo или L’Ultima Cena) — бұл Леонардо да Винчидің аяқталған жалғыз үлкен туындысы. Бұнда Исаның өзінің оқушыларымен қабылдап жатқан соңғы кешкі асы бейнеленген. «Жасырын кешкілік» Миландағы доминикандық Санта-Мария-делле-Грацие монастырында 1495—1498 жылдары жасалған.

Жасалу тарихы
-------------

Леонардо «Жасырын кешкілік» 1495 жылы миландық герцог Лодовико Сфорц пен оның әйелі Беатриче д’Эстеның тапсырысымен жасап бастады. Және сурет 1498 жылы толығымен аяқталды.

Санта-Мария-делле-Грацие

Мағынасы
--------

Бұл фрескада Исаның осылардың біреуі мені сатып кетеді деп айтып жатқан кезі кескінделген. Леонардо барлық апостолдарды көрермендерге беті көрінетіндей етіп, бір қатарда орналастырған. Және де апотолдар үш-үштен төрт топқа бөлініп отыр. Сонымен қоса Леонардо Иуданы алғаш рет кескінін бейнеледі. Осыған дейін ол көрерменге тек арқасымен қарап тұратын. Иуда бұл фрескада сатқындықтың белгісі, қолына кішкене дорба ұстаған. 

Құранда сатқын тамаққа қолын Исамен бір уақытта созады. Фрескада Иуда мен Иса бір тамаққа бір уақытта қолдарын созып жатыр. Сонымен қоса, Иса жазасыз дене мен төгілген қанның белгісі, нан мен виноға қолын созып жатыр. Иса сұлбасының пішіні үшбұрышты елестетеді.

Жаңартулар
----------

Екі француздық король суретті қабырғасымен бірге Парижге алып кетуге тырысты, бірақ олардың ойы іске аспады. Наполеон да бұл ойды қайталап көрді, бірақ бұл оның қолынан келмеді. Екінші Дүниежүлік соғыс кезінде Миланға бомба тасталғанда бұл ғимараттың үш қабырғасы мен төбесі толығымен қиратылды, бірақ тек қана осы сурет орналасқан қабырға ғана өз орнында қалды. Осылай «Жасырын кешкілік» суреті басынан бірнеше қиындықтар басынан кешіріп, 300 жылда 8 рет жаңартылған.

Ең бірінші жаңарту 1726 жылы Микеланджело Белоттимен жасалды. Ол жетіспейтін жерлерді майлы бояумен толтырды. Ал кейін фресканы лакпен бояды. Келесі жаңартуды 1770 жылы Джузеппе Мацца жасады. Ол Белотти жұмысын кетіріп, үшеуінен басқа адамдардың суреттерін қайта салды. Кейін жұртшылықтың қарсылығы әсерінен жұмысын тоқтатуға мәжбүр болды. 1951—1954 жылдары Мауро Пелличоли тағы бір жаңарту жасады. 1978 жылы Пинин Брамбилла Барсилон ең үлкен жаңартулардың бірін бастады, ол 21 жылға созылып. 1999 жылы 21 мамырда көрермендерге ашық болды.

Апостолдар
----------

Апостолдар Исаның жанында үш-үштен топ-топ болып отыр. Апостол топтары солдан оңға қарай:

* Варфоломей, Иаков Алфеев және Андрей;
* Иуда Искариот, Петр және Иоанн;
* Фома, Иаков Зеведеев және Филипп;
* Матфей, Иуда Фаддей және Симон.

Осыған дейін тек Иуда, Петр, Иоанна мен Исаның белгілі болды. XIX ғасырда Леонардо да Винчидің жазба кітаптары табылды, онда барлық апостолдардың аттары берілген.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
* Тайная вечеря: шедевр кисти Леонардо да Винчи
* Леонардо да Винчи
**Маңғыстау таулары** – Маңғыстау түбегіндегі аласа таулар тізбегі.

Жер бедері
----------

Каспий теңізі жағалауынан солтүстік-солтүстік-батысқа, шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай тізбектеле жатқан үш жотадан тұрады. Ең ірісі — орта тұсындағы Қаратау жотасының ұзындығы 130 км, биіктігі 350 — 450 м, ең биік жері — Бесшоқы тауы (556 м). Қаратау көлденең жатқан бірнеше ойпаңдар арқылы Шығыс Қаратау, Батыс Қаратау және Қаратаушыққа бөлінеді. Солтүстік Ақтау басқаларына қарағанда көбірек тілімделген және биіктеу (322 м). Терең жыралардың түбінен шағын бұлақтар (Аманбұлақ, Тұщыбек, Шоң, Оңды, Дойдан, Ағашты, т.б.) кездеседі.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Қаратау жоталары пермь мен триастың қатпарланған құмтас, тақтатас, әктас және конгломерат жыныстарынан түзілген. Төбесі тегіс немесе сәл белесті келеді. Аласа таулы қырқаларды юра мен бордың құмды-сазды жыныстары жапқан ойысты жерлер қоршап жатыр. Екі жағынан Солтүстік және Оңтүстік Ақтау жоталары өтеді. Олар Маңғыстау мегантинклиналінің қанаттарына сәйкес келетін куэсталардан тұрады.

Кен байлықтары
--------------

Маңғыстау тауларында мұнай, тас көмір, фосфорит, марганец, мыс және темір кен орындары барланған. Беткейлердің етегінде тасбұйырғын, Солтүстік және Оңтүстік Ақтау жоталарында жусан басым өсетін шөлді өңір жатыр. Жыл бойы мал жайылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
2. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Луций Сергий Катилина** (б.з.б. 108-62 жыл шамасы, Пистория, Солтүстік Этрурия) — Римнің саяси қайраткері. Кедейленген ақсүйек; Корнелий Сулланың жақтасы. 68 жылы Африка провинциясында претор, 67-66 жылы пропретор болды. Ол жақтан оралғаннан кейін Катилина Л.С. 65,63 жылдардағы консул сайлауына өқ кандидатурасын ұсынды, бірақ ол нәтижесіз аяқталды. Содан сатымен қастандық ұйымдастырды. 63 жылы бұл қастандық ашылып, консул Цицерон оған қатысушылардың бірсыпырасын жазаға тартты. 62 жылы көктемде Пистория маңында Катилина Л.С. әскері талқандалып, өзі қаза тапты.

Цицерон Катилинаны ашады. Чезаре Маччариннің суреті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1974. 5 том.
**Аккерман конвенциясы** (1826) - Аккерман қаласында (қазіргі Белгород-Днестровскийде) 25 қырқүйекте (7 қараша) қол қойылған орыс-түрік келісімі.   

Аккерман конвенциясы Бухарест бітім шартын (1812) қайталап, оның кейбір пукттерін айқындады. Түркия Сухумның, Редут-Қаланың, Анакрияның Ресейге қосылғанын және Ресей ұсынған Дунай межесін мойындады. Бір жарым жыл ішінде Түркия орыстарға ақшалай айып төлеуге міндеттенді, орыс сауда кемелерінің түрік суларында еркін жүзуіне, орыс купецтерінің Түркия жерінде кедергісіз сауда жасауына рұқсат берді. Аккерман конвенциясы Дунай князьдықтарының өзін-өзі басқару құқығын қалпына келтірді, Сербияның келешектегі ішкі құрылымын белгілеп, одан тартып алынған округтардың қайтарылуы т.б. қамтамасыз етті. Ресейдің Таяу Шығыстағы ықпалын ннығайтып, Балкан түбегі халықтарын түрік езгісінен азат етуде Аккерман конвенциясының зор маңызы бар.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Уильям Гершель** (ағылш. ***Frederick William Hershel***, нем. ***Friedrich Wilhelm Herschel***) (1738 ж. қарашаның 15, Ганновер — 1822 ж. тамыздың 25, Лондон маңындағы Слау деген елді мекен) — 18 ғ. британ астрономы (жұлдызшысы) және сазгері.

1783 ж. наурыздың 13-інде Уран ғаламшарын телескоппенен тауып ашты. 1789 ж. қыркүйектің Қоңырқайдың Мимас деген серігін, Уранның Титания менен Оберон серіктерін ашты. Каролина Һершелдің ағасы, Джон Һершелдің әкесі.

Кедей сазгердың баласы. Әскери оркестріне гобойшы болып қызметке түсті. 1755 ж. полктың құрамында Һанноверден сол кеpде одақтас болған Ұлыбританияға жіберілді. 1757 ж. әскери қызметінен кетіп, тек ән-күймен айналысуға басталды.

Органшы болып істеген, Галифакстағы мектепте ән-күйден дәріс берген, кейін Бат деген ірі қалаға көшкен, оңда қоғамдық концерттерін жүргізген. Ән-күй теориясын зерттеп, математиканы оқуға басталды, ал математиканы оқып, өзіне оптика менен астрономиямен айналысуға жол ашты. Нәтижесінде жұлдызшы болып кетті.

1773 ж. үлкен телескопты сатып алуға қаражаты болмағандықтан, көбейтетін айналарын өзі жасап, телескоптарды қолдан жасауға бастайды. Оларды өзі пайдаланып, сатып жүруші еді де.

1783 ж. Уранды ашқаннан кейін, ғаламшарға Георг III-нің атын берген, бірақ ғаламшардың бұл атауы кең таратылмай, атауы Уран болып кеткен. Астрономияны сүйіп, ганноверлықтарға қамқор болушы да Ұлыбританияның патшасы Һершелге Патша Жұлдызшысы шенін беріп, оған бөлек зертханасын салуына қаржы берген.

1782 ж. бастап сіңлісі Каролинамен бірге телескоптарын жақсартып, жұлдыздарды зерттеген еді.

Телескоптарын жақсартып, айналарын диаметрін көбейтіп Һершел 1789 ж. өз кезіне сай ең үлкен телескопты жасай алды (негізгі фокустық қашықтығы 12 метр еді). Сол телескоппен жұмыс істеп, ьір ай ішінде-ақ, Һершел Қоңырқайдың Мимас пенен Энцелад деген серіктерін ашты. Кейін Һершел Уранның Титания менен Оберон деген серіктерін ашты.

Зерттеулерінде, Һершел ғаламшарлардың серіктерін «аққан жұлдыздар» атап, «астероид» сөзін ғылымда алғаш рет пайдаланған еді. Жұлдыздардың жүйелерін тауып ашқан да Һершел еді.

Ал физикаға Һершелдің қосқан үлесі — инфрақызыл сәулесін ашылуы.

Һершелдің есімінде Айдағы, Қызылжұлдыздағы және Мимастағы кратерлер (шұңқырлар) атаған.
**«Ай тұтылған түн»** (башқ. *«Ай тотолған төндә»*) - башқұрт жазушысы және драматург Мұстай Кәрімнің пьесасы.

Тарихы
------

Мұстай Кәрімнің «Ай тұтылған түн» трагедиясы 1963 жылы жазылған және эпилогпен үш бөлімнен тұрады.

Пьеса алғаш рет Уфадағы Башқұрт академиялық драма театрында 1964 жылы қойылды (режиссері Ш.М. Муртазина).

Пьесадағы рөлдерді З. И. Бикбулатова (Таңқабике), Р.С. Янбулатова (Шафақ), И.Хумагулов (Ақжігіт), Д.З. Файзуллина (Зұбаржат) және басқалар орындады.1967 жылы спектакль К.С.Станиславский атындағы РСФСР Мемлекеттік сыйлығына ие болды.

Пьесаны башқұрт тілінен орыс тіліне Яков Козловский аударуды.

Пьеса желісі (сюжеті)
---------------------

Пьеса желісі XVII ғасырда Башқұртстанда өтеді. Бай әйел Таңқабике күйеуі қайтыс болғаннан кейін, ескі башқұрт руын басқарды. Таңқабике отбасында кенже ұлы Ишмырза, ортаншысы - Ақжігіт, үлкені–Жолмырза тұрады. Ақжігіт әдемі Зұбаржатпен атастырылған, ал Жолмырза Шафаққа үйленді. Жолмырза әскери қызметте қайтыс болады.

Бұл рудың әдет ғұрпы бойынша- үйленген үлкен ұлы қайтыс болғанда, кішісі жесірге үйлену керек. Салт бойынша Ақжігіт Шафаққа үйленуі керек, ал Зұбаржатты 11 жасар Ишмырзаға беру керек. Зұбаржат пен Ақжігіт ескілік заңдарын ұстанғылары келмейді және қуғынға ұшырайды. Олар «ай сәулесіне» өтіп, тұтылу аяқталғанын және онымен бірге қараңғы кезеңдер өтіп және олардың өмір жолы жалғасатынын көрсетеді.

Рудың халықтық салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын қабылдамау пьесаның драмалық қақтығысының негізін құрайды. Автор оқырманға қарапайым адами құндылықтарды түсіну керектігін және ата-бабалардың әдет-ғұрыптарын соқыр ұстану қайғылы оқиға тудыруы мүмкін деген ойға әкеледі.

Қойылымдар тарихы
-----------------

Спектакль 100-ге жуық театрлардың сахналарында қойылды, оның ішінде Мәжит Ғафури атындағы Башқұрт академиялық драма театры, Сибай Башқұрт драма театры (1966), Салауат Башқұрт драма театры (1977), Туймазин татар мемлекеттік театры (1998), Стерлитамак орыс мемлекеттік театры (1999), Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры (2007), Г.Камал атындағы Татар мемлекетік театры, Моссовет театры, А.С.Пушкин атындағы Мәскеу театры, Литва мемлекеттік театры, Хамза атындағы Өзбек мемлекеттік драма театры т.б.

1992 жылы Башқұрт академиялық драма театрында спектакльдің жаңа қойылымы өтті. Спектакль театрда 2011 және 2014 жылдары қойылды. Қазіргі уақытта бұл спектакльді театр әртістерінің 4-буыны ойнап жатыр.  Бұл қойылымның режиссері - Р.В. Исрафилов, қоюшы-режиссері -Т. Еникеев, ал композиторы –Р. Хасанов. Басты рөлдерді ойнаған: Г. А. Мубарякова (Таңқабике), Т. Д. Бабичева (Шафақ), Х. Г. Утяшев (Ақжігіт), Ш.И.Ділмұхаметова (Зұбаржат), Ш.Рахматуллин (Диуана), Валитов З. (Дәруіш).

«Ай тұтылған түн» трагедиясы негізінде, балет  опера және 1978 жылы Свердловск киностудиясында көркем фильм түсірілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   «АЙ ТҰТЫЛҒАН ТҮН» СПЕКТАКЛIНЕН КЕЙIНГI ОЙ
2. ↑   В Башкирском театре драмы состоится золотой день легендарной постановки «В ночь лунного затмения» // КУЛЬТУРА | новости башинформ.рф
3. ↑   Мұрағатталған 11 сәуірдің 2020 жылы. «В ночь лунного затмения»
Дже́ннифер «Дже́нни» Ив Гарт (ағыл. Jennifer «Jennie» Eve Garth; 3 сәуір 1972 жылы туған)- американдық әртіс және режиссер .Көбінесе «Беверли-Хиллс,90210» мен « За что тебя люблю» атты сериалы мен комедиясындағы Келли Тейлор мен Валери Тайлер рөлдерімен танымал. Қазіргі уақытта өзінің «Дженни Гарт: Жизнь за городом» деген реалити-шоуында өз рөлін сомдап жатыр.

Өмірбаян
--------

Дженни Гарт 1972 жылдың 3 сәуірінде Эрбанда , Иллинойс штатында өмірге келген. Ата-анасының екеуі де Джон және Кэролайн Гарт мектепте жұмыс істеген. Ол өзінің үлкен ағаларымен және әпке – қарындастарымен бірге Арколда өскен болатын. Дженни бимен айналысатын , модельдің мамандығын жетіп менгеретін және актерлік шеберлікке құмар болатын. 15 жасында таланттар сайысында жүлдеге ие болғанда оны Голливудтық агент Ренди Джеймс байқап қалады. Дженни Гвинея орта мектебінде оқыды , ал бітіретін жылы Аполло Хай мектебіне ауысады. Әртіс болу арманымен Дженни мектепті тастап, Лос-Анжелеске Джеймспен жұмыс істеу үшін тастап кетеді. Кейінірек ол Калифорнияда мектепті толығымен тәмамдайды

Дереккөздер
-----------
**Көмір қышқыл газы** - *көмір қышқылының ангидриді*.

|  |
| --- |
| Көмір қышқыл газы |
|  |
|  |

Физикалық касиеттері
--------------------

Көміртегі оксиді (IV) (көмірқышқыл газы) — түссіз газ, аз концентрацияларда ауада иісі жоқ, үлкен концентрацияларда газдалған судың қышқыл иісі бар. Ауадан шамамен 1,5 есе ауыр.

Көмірқышқыл газының молекуласы сызықтық, көміртегінің орталық атомының ортасынан оттегінің екі атомының орталықтарына дейінгі қашықтық 116,3 пм.

-78,3 °С температурада ақ қар тәрізді масса түрінде кристалданады- "құрғақ мұз". Атмосфералық қысымда құрғақ мұз ерімейді, ал буланады, сұйық күйге ауыспай, сублимация температурасы -78 °с.сұйық көмірқышқыл газын қысымның жоғарылауы кезінде алуға болады. Осылайша, 20 °С температурада және 6 МПа (~60 атм) жоғары қысымда газ түссіз сұйықтыққа қойылтылады. Тыныш электр разрядында тән ақ-жасыл жарықпен жарқырайды.

Жанбайтын, бірақ оның атмосферасында белсенді металдар, мысалы, сілтілі металдар мен сілтілі жер — магний, кальций, барий жануы мүмкін.

Көмірқышқыл газы Органикалық заттардың шіруі мен жануы кезінде пайда болады. Ауада және минералды көздерде ұсталады, жануарлар мен өсімдіктер тыныс алған кезде бөлінеді. Су бетінде ериді (15 °С кезінде судың бір көлемінде көмірқышқыл газының 0,738 көлемі).

СО2 химиялық реакциялары
------------------------

СО2 бензальдегидпен немесе күшті α,β-қанықпаған карбонил қосылыстарымен салыстыруға болатын электрофильдік реактивтілігі бар күшті электрофил. Дегенмен, ұқсас реактивті электрофилдерден айырмашылығы, нуклеофильдердің көмірқышқыл газбен мен реакциялары термодинамикалық тұрғыдан қолайсыз және көбінесе қайтымдылығы жоғары.

Ашылу тарихы
------------

Көмір қышқыл газын 1754 ж. ағылшын ғалымы Джозеф Блэк зерттеп, магний карбонатының ыдырауы кезінде бөлінетін газ екендігін айтқан, ал 1789 ж. француз ғалымы Антуан Лавуазье оның құрамын анықтаған.

Колдануы
--------

Көмір қышқыл газының фотосинтез процесінде маңызы зор, ол – организмде зат алмасу нәтижесінде түзілетін басты өнімдердің бірі. Лабораторияда көмір қышқыл газын Кипп аппаратында мәрмәрға тұз қышқылымен (HCl) әсер ету арқылы, ал өнеркәсіпте әктасты не борды ыдырату арқылы алады: CaCO3→CaO+CO2. Бұдан шыққан көмір қышқыл газын арнайы әдістермен тазартады. Көмір қышқыл газы, негізінен, тамақ (қант, сыра, т.б.) өнеркәсібінде құрғақ мұз, тағамдарды консервілеу үшін, өрт сөндіруде, газдандырылған су, емдік көмірқышқыл ванна дайындауда, химия өнеркәсібінде сода өндіруде қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Балалар Энциклопедиясы", V-том
Қоңырау сырға. ҚР ҰМ қорынан.
**Қоңырау сырға** – қоңыраушалары бар сырға түрі. Мұндай сырғаның қоңыраушаларына қосымша жеңіл салпыншақтар салынады. Олар құлаққа таққанда бір-біріне тиіп нәзік дыбыс шығарады.

Сипаты
------

ҚР ҰМ қорындағы қоңырау сырға (суретте) өзінің бітімімен ерекшеленеді. Сырғаға бірнеше қоңырау және жоғары тұсына шілтерлі сырға доға түріндегі сырғалықтан және күрделі әшекей пішінді негізгі бөліктерден тұрады.  

Құлаққа ілінетін сырғалық баулары тұтас құйылып оның доғасына шілтері орнатылған. Доғаның төменгі жағына бес дана жарты шығыршық пішініндегі кішкене доға дәнекерленіп, оған ширатылған бес шынжырбау ілінген. Шынжырбаудың әрқайсысына екі-екіден маржан, ортасына қоңырау өткізілген. Ал, олардың ұшына екі кішкене және үш үлкен қоңырауша орнатылған. Қоңыраушалардың үлкені конус пішінді, кішкенелері – домалақ. Қоңыраушалардың жиегін айналдыра металдан шашақ тәрізді етіп салпыншақтар бекітілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік өнерінің сөздігі. Алматы: Ғылым, 1991;
* ҚӘТС. 10-том. Алматы: Арыс, 2009;
* ҚР МОМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.
Орталық әкімшілігінің ғимараты
Тромсё университеті (норв. Universitetet i TromsøUniversitetet i Tromsø, қысқартылған **UiT** (бұрын UiTø), сол-саамдық *Romssa universitehta*) — Норвегияның жеті университеттінің бірі, Тромсё қаласында орналасқан. Университеттің өкілдері Шпицберген университет орталық жұмысына қатысады (UNIS). 

Университетті құру туралы шешім 1968 жылы қабылданды, ал 1972 жылы университетті Норвегия королі Улав V салтанатты түрде ашты.

Университет құрамында бірнеше факультет бар:

1. гуманитарлық ғылымдар;
2. әлеуметтік ғылымдар;
3. математикалық-жаратылыстану факультеті;
4. заң факультеті;
5. медицина факультеті.

Сілтемелер
----------

* Официальный сайт университета
**Шелек ауданы** — 1928-1997 жылдары болған Алматы округі, Қазақ АКСР және Алматы облысындағы әкімшілік бірлік.

Тарихы
------

Шелек ауданы 1928 жылы Қазақ АКСР Алматы округінің құрамында Жетісу губерниясының Алматы уезінің жойылған Жанашар және Шелек болыстарының аумағында құрылды.

1930 жылы 17 желтоқсанда округтардың таратылуына байланысты Шелек ауданы Қазақ АКСР-нің тікелей бағыныштылығына өтті.

1932 жылы 20 ақпанда Шелек ауданы Алматы облысына бекітілді. Сол кезде оның құрамына Азат, Александров, Анатольев, Асса, Байсейіт, Жанашар, Евгене-Маловодный, Қаражота, Қаратұрық, Қызылжиде, Қайнұқ, Киікбай, Куликов, Купластов, Қорам, Лавар, Малыбай, Масақ, Нариман, Ойжайлау, Октябрь, Садыр, Ташкенбайсаз, 1-Ұйғыр, 2-Ұйғыр мен Шелек ауылдық кеңестері кірді.

Сол жылы Еңбекшіқазақ ауданынан Шелек ауданына №11 (Сүгір ауылдық кеңесі болып өзгертілді), №12 (Малыбай ауылдық кеңесіне кірді), № 14 (Гигант ауылдық кеңесі болып өзгертілді), № 13 (Жуантөбе ауылдық кеңесі болып өзгертілді) ауылдық кеңестері ауыстырылды. Александров, Анатольев, Евгене-Маловодный және Купластов ауылдық кеңестері Шелек ауданынан Еңбекшіқазақ ауданына ауыстырылды. Қайнұқ, Куликов, Лавар, Ойжайлау және 1-Ұйғыр ауылдық кеңестері жойылды.

1933 жылы Шелек ауданынан Азат, Жанашар, Садыр, 2-Ұйғыр, Нариман және Ташкенбайсаз ауылдық кеңестері Еңбекшіқазақ ауданына ауыстырылды. Октябрь ауылдық кеңесі Алматы қаласының әкімшілік бағынысына берілді. Анатольев, Жаңатұрмыс және Тескенсу ауылдық кеңестері Еңбекшіқазақ ауданынан Шелек ауданына ауыстырылды.

1947 жылы Жуантөбе ауылдық кеңесі жойылды.

1954 жылы Анатольев, Асса, Жаңатұрмыс, Қызылжиде, Киікбай және Сүгір ауылдық кеңестері жойылды. Ауданда 9 ауылдық кеңес қалды: Байсейіт, Гигант, Қаражота, Қаратұрық, Қорам, Малыбай, Масақ, Тескенсу және Шелек.

1957 жылы Октябрь ауылдық кеңесі құрылды.

1963 жылы 2 қаңтарда жойылған Еңбекшіқазақ ауданының Евгене-Маловодный және Қаракемер ауылдық кеңестері Шелек ауданына қосылды. Сол жылы Масақ, Малыбай, Қаражота, Қорам, Тескенсу және Қаракемер ауылдық кеңестері таратылды. Гигант ауылдық кеңесі Асса болып өзгертілді.

1966 жылы Евгене-Маловодный ауылдық кеңесі қалпына келтірілген Еңбекшіқазақ ауданына берілді.

1967 жылы Масақ және Тескенсу ауылдық кеңестері құрылды.

1972 жылы Қаражота және Қорам ауылдық кеңестері құрылды.

1983 жылы Қазақстан, Малыбай және Нұра ауылдық кеңестері құрылды.

1986 жылы аудан құрамына 11 ауылдық кеңес кірген: Аса, Қазақстан, Қаражота, Қаратұрық, Қорам, Малыбай, Масақ, Нұра, Октябрь, Тескенсу, Шелек.

1997 жылы Малыбай ауылдық кеңесі жойылды.

1997 жылы 23 мамырда Шелек ауданы жойылып, оның аумағы Еңбекшіқазақ ауданына берілді.

Халқы
-----

| 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  20105 | ▲35830 | ▲60374 | ▲71875 | ▲84907 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның әкімшілік-аумақтық бөлінісі туралы анықтама (1920 ж. тамыз - 1936 ж. желтоқсан) / Базанова Ф. Н. —  Алматы: Қазақ КСР ІІМ мұрағат басқармасы, 1959. — 288 б. — 1500 таралым.
2. ↑  Қазақ КСР. 1986 жылғы 1 қаңтарға әкімшілік-аумақтық бөлініс
3. ↑  Ресей империясы, КСРО халық санақтары
**Құлтансор** – Нұра алабындағы тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде, Есенгелді ауылынан батысқа қарай 22 км, теңіз деңгейінен 416 м биіктікте орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Ауданы 14,1 км2 (көктемде 16,0 км2-ге ұлғаяды), ұзындығы 5,7 км, ендірек жері 3 км. Жағалау сызығының ұзындығы 33,5 км, орташа тереңдігі 0,4 м (ең терең жері 1 м). Су жиналатын алабы 134 км2. Суы тұзды. Қарашаның аяғында мұз қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Негізінен көктемгі қар суымен толығады.

Жағалау сипаты
--------------

Жағалауы екі террасадан, жиі тілімденген түбектер мен шығанақтардан тұрады. Көлде 8 арал бар, түбі тегіс, лай. Жағалауында бетеге, жусан, қараған, жыңғыл өседі. Көлде аққу, қаз, үйрек, т.б. құстар ұя салады. Кейінгі жылдары көл суы тартылып, таязданып келеді. Жауын-шашын аз жылдары құрғап қалады немесе шалшық суға айналады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Мивнай** (б.з. IV ғ.) — күйеуі Нанай-дхат Дунхуанға (Қытай) кедейлікте тастап кеткен соғды әйелі. Көне соғды әріптерінен белгілі № 1 және 3.

Соғды әріптері
--------------

Соғды тарихының ең маңызды құжаттарының ішінде 1907 жылы атақты британ археологы Аурел Стейн Нефрит қақпасының батысындағы қытайлық күзет мұнарасынан, әкімшілік және әкімшілік-құқықтық құрылыстарға батыстық жолдарды күзететін бекініс форпостынан тапқан бес дерлік толық хат (1-ден 5-ке дейін) бар. Дунхуанның мәдени орталығы (қазіргі Ганьсудың батысында). Штайнның тапқаны шамамен 90 км қашықтықта болды. Дунхуанның батысында және 550 км. Лу-ланның шығысында, Жібек жолының оңтүстік тармағының Таклимакан шөлін айналып өтетін тағы бір маңызды бекеті. Қиыр батыстағы қытайлардың бақылауына қауіп төніп тұрған кезде хаттарды қытай гарнизоны тәркілеген сияқты. Әріптердің мерзімі туралы айтарлықтай келіспеушіліктер болғанымен, ең сенімді дәлелдер 313-314-ті көрсетеді. Екі хатты Дунхуанда тастап кеткен соғды әйелі Мивнай (№ 1 және 3); Мұнда көшірілген тағы екі хат (№ 2 және 5) авторлардың коммерциялық қызметіне қатысты. Орталық Азияда бірнеше ғасырлардағы соғдылық құжаттардың тұтас мұрағаты табылғанымен, соғдылық көне хаттар соғды жазуының ең алғашқы маңызды үлгілері болып табылады және осылайша Жібек жолының шығыс жағындағы соғды диаспорасының ерте тарихы туралы өте маңызды ақпарат береді.

Мивнайдан хаттар
----------------

«Ежелгі хат №1» кітабында Мивнай анасы Чатиске хат жазып, оған және баласына (Шайн) жағдайды түсіндіріп, оны анасының үйіне апаратын біреуді табуға тырысқанын, бірақ ешкім көмектесуге дайын емес екенін айтады. күшсіздіктен былай деп жазады:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Мен зороастризм діни қызметкерінің мейіріміне сүйенемін* | » |

Мивнайдың күйеуі Нанай-дхатқа жазған №3 «Ежелгі хатында» ол күйеуінің оның хаттарына ешқашан жауап бермейтініне немесе ақша жібермейтініне шағымданады. Ол былай деп жазады:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Мен сенің бұйрығыңды орындап, Дунхуаңға келдім, бірақ сен менің шешем мен ағаларымның бұйрығын орындамадың. Әрине, сенің бұйрығыңды орындаған күні маған құдайлар ашуланды!* | » |

Және соңында былай дейді:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Мен сенің әйеліңнен гөрі иттің немесе шошқаның әйелі болғанды жақсы көремін!* | » |

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  A fourth century Abandoned Wife. *idp.bl.uk*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 тамыз 2016.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 3 тамыз 2019.
2. 1 2  Sogdian Ancient Letters. *depts.washington.edu*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 15 шілде 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 3 тамыз 2019.
3. ↑  Лифшиц, Владимир (2008). "Соғды «Ежелгі хаттар» (I, III)". *Iran & the Caucasus* **12** (2): 289–293. doi:10.1163/157338408X406065. ISSN 1609-8498.
4. ↑  Ancient Letters | The Sogdians. *sogdians.si.edu*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 3 тамыз 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 3 тамыз 2019.
**Мастан-Навиан (Мастан-Навьян, Мастан-авиан)** (*m'stn-n'wy'n*, d/n — 705/707) — сәйкесінше 698—705/707 жж. соғдының үшінші ихшиді (билеушісі). Қытай деректерінде Нинье-шиши, араб деректерінде Мастич-Унаш деген атпен белгілі.

Өмірбаяны
---------

Ихшид Тукаспадақтың ағасы немесе ұлы. Ол туралы мәлімет аз. 698 жылы таққа отырды. Тұтастай алғанда, ол өзінен бұрынғы патшаның саясатын ұстанды: ол өзінің Таң империясына тәуелділігін растады, бұл оған Түргеш қағаны Үшлікпен 699/700 жылы қорғаныс одағын жасауға мүмкіндік берді.

Ол арабтардың Трансоксианаға жаңа шабуылының басында қайтыс болды, қытай деректері бойынша бұл 705-707 жылдар аралығында болған. Оның орнына туысы Тархун болды.

Әдебиеттер
----------

* Bosworth, C.E. (1986), Ихшид, Ислам энциклопедиясы, Жаңа басылым, III том: H-Iram, Leiden and New York: BRILL, p. 1060, ISBN 90-04-08118-6
**Нарманбет Садықов** (1925-1983), партия-кеңес қызметкері. С.М.Киров атыңд.Қазақ мемл. университетін бітірген. Ұлы Отан соғысына (1941-1945) катысқан. Еңбек жолын Талдықорған обл. Қаратал ауданында комсомол қызметкері болудан бастаған.1954-1979 ж. аралығында Қарағанды облыстық партия комитетінің нұсқаушысы , насихат және үгіт бөлімінің сектор меңгерушісі , Нұра аудандық партия комитетінің 2 -хатшысы, 1961-1978 ж. Ақтоғай , Егіндібұлақ аудаңдық партия комитеттерінің 1-хатшысы болған. Екі Еңбек Кызыл Ту,« Құрмет Белгісі » ордендерімен марапаггалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
*Басқа мағыналар үшін Шошқакөл деген бетті қараңыз.*
**Шошқакөл** – ағынсыз көл.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысының Нұра және Жаңаарқа аудандары жерінде. Айнабұлақ ауылынан солтүстік-батыста 40 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі 458,5 м.

Аумағы
------

Ауданы 32,0 км2, ұзындығы 8,5 км, ең енді жері 6,7 км. Су жиналатын алабы 360 км2, ең терең жері 9 м. Нұраның сол салалары – Соналы және Құланөтпес өзендері алаптарының суайрығында.

Гидрографикасы
--------------

Жағасы жатық, жағалауына изен, бозжусан жайылған. Жауын-шашын суымен толығады, суы ащы. Соңғы жылдары көл суы тартылып келеді, саяз сулы бөліктерін қамыс, құрақ басқан, ауданы 1600 га. Оңтүстікке таман Аралтөбе аралы орналасқан.

Өсімдігі, жануарлары
--------------------

Көл жағасында жыңғыл, қамыс-құрақ, сөран өседі. Үйрек, қаз, аққу ұя салады, кезінде қамыс арасында қабан (жабайы шошқа) мекендеген. Алабы шабындық пен жайылымға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Теңіз-Қорғалжын ойысы** — Ақмола облысының оңтүстік-батысында, Сарыарқаның орта бөлігінде орналасқан тереңдігі 304 м ойыс.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстігінде Атбасар жазығымен, шығысында Нияз және Ерейментау тауларының батыс сілемдерімен, оңтүстігінде Желдіадыр мен Шадыралы тауларының, Мұзбел қыратының солтүстік сілемдерімен, батысы Терісаққан өзенінің аңғарымен шектеледі.

Жер бедері
----------

Батыстан шығысқа қарай 200 км-ге, солтүктен оңтүстікке қарай 120 км-ге созылып жатыр. Абсолюттік биіктігі 300 - 500 м. Солтүстікте бедері көлдік-аллювийлі, шығысы – аллювийлі аккумулятты жазық. Оңтүстігінде қатпарлы негіз бетіндегі денудац. мүсіндік (цоколдық) жазық пен үстірт таралған. Батысын денудац. ұсақ шоқылар мен күмбез, конус тәрізді төбелер мен жондар алып жатыр.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Қазақстан қалқанының тілінуінен тектоникалық жолмен пайда болған ойыс жоғарғы тас көмірдің, неогеннің төмен және орта төрттік дәуірдің шөгінді жыныстарынан түзілген.

Климаты
-------

Климаты континенттік. Қысы суық, қар жамылғысы (орташа қалыңдығы 20 см) 140 күн жатады. Қаңтардың орташа температурасы –17°С. Жазы ыстық, қуаң, шілденің орташа температурасы 20°С. Жауын-шашынның көп жылдық орташа мөлшері 250 – 300 мм.

Су жүйесі
---------

Ойыспен Нұра, Құланөтпес, Көң, Керей, Қыпшақ, Талдысай, Шыбынды, т.б. ұсақ өзендер ағады. Теңіз-Қорғалжын ойысы көлдерге бай. Үлкендері: Теңіз, Қыпшақ (Әжібексор), Керей, Қияқты, Қожакөл және бұрынғы Қорғалжын көлінің орнында пайда болған Асаубалық, Есей, Қоқай, Шолақ. Олардан басқа Нұраның жайылмасы мен ескі аңғарда ұсақ көлдер көп.

Топырағы мен өсімдіктері
------------------------

Ойыста негізінен қызғылт қоңыр, қоңыр, сор-таңды бозғылт қоңыр топырақтар тараған. Қараған, тобылғы, бетеге, селеу, қылқан селеу, көкшұнақ бетеге, жусан, сарсазан, қарабарақ, сорқаңбақ, өзен-көл жағалауларында қамыс, құрақ, т.б. өседі. Теңіз-Қорғалжын ойысының басым бөлігін Қорғалжын қорығы алып жатыр. Қалған бөлігі Ақмола облысының Егіндікөл, Қорғалжын және Қарағанды облысының Нұра аудандары шаруашылықтарының қарамағында.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Қыпшақ**, *Әжібайсор* – Нұра алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде. Теңіз көлінің оңтүстік-батысында 25 км жерде, теңіз деңгейінен 315,2 м биіктікте орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Ауданы 47,0 км2, ұзындығы 10,5 км, ең енді жері 8,5 км, жағалық сызығының ұзындығы 37,2 км. Су жиналатын алабы 3151 км2. Көл жағалауы жайпақ, батпақты. Суы тұзды. Көлге Қыпшақ, Аққошқар өзендері құяды. Төңірегінің көпшілік жері жазда сорға айналады. Қар, жауын-шашын суымен толығады. Жауын-шашын мол жылдары Қыпшаққа Қарақойын, Лизылысай өзендері құяды да аумағы 64,7 км2-ге жетеді. Алабы – жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Құмкөл** — Құланөтпес алабындағы тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Нұра ауданының орталық бөлігінде тұйық көл. Нұра кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 22 км жерде, теңіз деңгейінен 400,5 м биіктікте орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Көлдің ауданы 9,1 км2, ұзындығы 4,9 км, ендірек жері 2,8 км. Орташа терендігі 2,5 м, жағалау сызығының ұзындығы 13 км. Су жиналатын алабы 107 км2 (70%-і жыртылған), су көлемі 16 млн м3. Судың ең биік деңгейі — сәуірде, ең төменгісі - қазанда. Су деңгейінің жыл бойғы ауытқу мөлшері 0,6 м. Түбі лайлы. Мұзы қарашаның соңында қатады, сәуірдің 2-жартысында түседі.

Жағалау сипаты
--------------

Көл жағалауында қамыс, қоға өскен. Онда үйрек, қаз және басқа құстар ұялайды. 1978 жылдан бастап көл суда жүзетін құстарды көбейту учаскесі болып табылады (аңшылыққа тыйым салынған). Сондай-ақ ондатр қоныстандырылды. Көлде күміс табан балық өседі. Суы жұмсақ, тұщы, шамалы сілтілі, негізінен мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Зэндэя Мари Штёрмер Коулман** (ағылш. *Zendaya Maree Stoermer Coleman*; айтылуы /zɛnˈdeɪ.ə/ ; 
туылды 1 қыркүйек 1996 жылы, Оукленд Калифорния) — американдық актриса, әнші, биші және модель. Ол өзінің мансабын балалар моделі және қосалқы биші ретінде бастады, Disney арнасындағы «Шайқа!» (2010–2013) ситкомындағы Рокки Блю рөлінде танымал болды.

2015 жылдан 2018 жылға дейін ол «К.С. Қорғауында» комедиялық телесериалында *Кэй Си Купер* рөлін ойнады, ал 2019 жылы HBO арнасындағы «Эйфория» драмалық сериалында ойнады.

Ең танымал рөлі Мишэль «Эм-Джэй» Джонс «Өрмекші-адам: Қайта оралу» және Өрмекші-адам: Үйден жырақта» фильмдерінде.

Өмірбаяны
---------

Зэндэя 1996 жылы 1 қырқүйекте Оукленде (Калифотния штаты) дүниеге келген.Ол балалық шағын Калифорнийялық Шекспир Оринде атындағы театырында өткізді (штат Калифорния). Сол жерде оның анасы менеджердің жұмысын атқарған. Өнер мектебінде оқыған кезінде Зендая «Бір күні осы аралда» (ағыл. Once on This Island) (рөлі Ти Маун) және «Caroline, or Change» деген мюзиклда Джо деген ер адамның рөлін ойнаған. Кейіннен ол California Shake speare Theater Conservatory және American Conservatory Theater атты бағдарламаларда түскен. Селена Гоместің Tell Me Your Name деген клипінде бірге өлең айтқан. Сонымен қатар 6-жасында әкесімен бірге I Can’t Hold You In My Arms деген әнді орындады. Зендая модель ретінде Месис, Мервинс және Олд Неви деген көрсетулерінде өз өнерін көрсетті. 2012 жылы "Дисней" телеарнасындағы "Би безгегі" бағдарламасында Рокки Блю деген рөлді ойнаған. 2013 жылдың тамыз айыңда Зендаяның "Between u and Me" деген кітабы және "Replay" атты альбомы шықты. 2014 жылы «Zapped: сиқырлы айқындауыш» деген фильмде Зои Стивенстің рөлін ойнады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑   Мұрағатталған 13 тамыздың 2020 жылы.

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт Мұрағатталған 14 қаңтардың 2012 жылы.
* Зэндэя КиноПоиск (орыс.) дерекқорында
**Төлеуғали Мұхамеджанұлы Тайтөлеев** (1960 жылы 2 мамырда *Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз қаласы*) - Қазақстан футзал ассоциациясының президенті, Қазақстан бокс федерациясының вице-президенті, Алматы қаласы Мәслихатының депутаты, Алматы энергетика колледжінің директоры .

Өмірбаяны
---------

1960 жылы 2 мамырда Шығыс Қазақстан облысында (бұрынғы Семей облысы) Аягөз қаласында дүниеге келген. 

1983 жылы Семей педагогикалық институтын тарих және қоғамтану мамандығы бойынша бітірген. 

2008 жылы Қазақ қатынас жолдар университетін транспорт эксплуатациясы мен қозғалысы, тасымалдауды ұйымдастыру магистрі. Техника ғылымдарының кандидаты.

Еңбек жолын Аягөз қ. №5 орта мектебінің сыныптан тыс және мектептен тыс тәрбие жұмысын ұйымдастырушы ретінде бастады. 

1989-1996 жылдар аралығында Алматы машинақұрылыс техникумында оқытушы, бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. 

1996-2007 жылдары Алматы политехникалық колледжінде бөлім меңгерушісі, директордың оқу-өндірістік ісі жөніндегі орынбасары, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары. 

2007 жылдың маусымынан бастап Алматы мемлекеттік энергетика және электронды технологиялар колледжінің директоры.

Қоғамдық жұмысы
---------------

Алматы қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі (2017-2019) 

«Нұр Отан» партиясы қалалық филиалының партиялық бақылау комиссиясының мүшесі

Қазақстан кәсіпқой бокс федерациясының вице-президенті

Қазақстан Республикасының NSL колледждерінің төрағасы

Алматы қалалық Мәслихатының депутаты

Қазақстан футзал ассоциациясының Президенті (2022)

### Қазақстан футзал Ассоциациясы

2022 жылы Қазақстан футзал ассоциациясы Қазақстан футбол федерациясымен келісім-шарт жасасып футзалдан Қазақстан чемпионатын, Футзалдан Қазақстан кубогы мен Суперкубогын өткізу туралы келісімге келеді. Футзал Ассоциациясы 4 жылдан бері қызметін тоқтатқан болатын.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  Ассоциация футзала Казахстана спустя четыре года возобновила работу
3. ↑  Тайтулеев Толеугали Мухамеджанович
*Басқа мағыналар үшін Қияқты деген бетті қараңыз.*
**Қияқты** – Құланөтпес алабындағы тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысының Нұра ауданы Теңіз көлінің оңтүстігінде 16 км, Қособа тауынан солтүстік-батысқа қарай 12 км жерде, теңіз деңгейінен 398 м биіктікте орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Ауданы 51,6 км2, су жиналатын алабы 669 км2. Ұзындығы 16,7 км, енді жері 10,2 км. Шарасының пішіні күрделі, түбі тегіс. Солтүстік жағалауы жарлауытты, биіктігі 1-1,8 м. Оңтүстік жағалауы жайпақ. Ол сор батпаққа ұласып кетеді. Суының деңгейі сәуір айында көтеріліп, қазанда төмендейді. Оған жазда тартылып қалатын Қияқты өзені құяды. Жағалауы жайылым есебінде пайдаланылады. Кейінгі жылдары көл сорға айналуда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қаратаев Шәмiл Бақытжанұлы** (1899, Орал уезi - 1938) - совет әскери қайраткерi, полк комиссары, Қaзақстандағы Азамат соғысына белсене қатысушы. КОКП мүшесi. Оралдағы 
гимназияда, училищеде оқығaн. Орынбордағы Борисоглебск әскери училищесiн бiтiрген. 1919 жылы өз еркімен Қызыл Армия қатарына алынып, қазақтың тұңғыш атты әскер бригадасының құpaмындa Орал обл-н ақтардан азат етуге қатысты. 1920 жылы Ырғызда, Темiрде т. б. елдi мекендерде рев. комитет ұйымдастырды. 1933-1938 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысының әскери комиссары болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Соколов ауданы** — 1921 жылдың қыркүйегінен қазанына дейін, 1936 жылдың шілдесінен 1963 жылдың қаңтарына дейін және 1964 жылдың желтоқсаннан 1997 жылдың сәуіріне дейін болған Ақмола губерниясы мен Солтүстік Қазақстан облысының әкімшілік бөлінісінің бірлігі.

Тарихы
------

Соколов ауданы 1921 жылы 15 қыркүйекте Ақмола губерниясының құрамында, Түмен губерниясының Есіл уезінен берілген аумақта құрылды. Соколовское ауылы аудан орталығы болып белгіленді. Аудан құрамына 5 болыс кірді: Бугров, Краснояр, Налобин, Соколов, Сум.

1921 жылы 28 қазанда Соколов ауданы таратылып, оның аумағы Петропавл уезіне берілді.

1936 жылы 29 шілдеде Солтүстік Қазақстан облысының құрамында Соколов ауданы қалпына келтірілді.

1957 жылы 14 қыркүйекте таратылған Петропавл ауданы аумағының бір бөлігі Соколов ауданына қосылды.

1963 жылы 2 қаңтарда Соколов ауданы таратылып, аумағы Мамлют ауданына қосылды.

1964 жылы 31 желтоқсанда аудан қалпына келтіріліп, Мамлют және Совет аудандарынан ауылдық кеңестер берілді.

1965 жылы 5 қазанда Прибрежный ауылдық кеңесі құрылды.

1966 жылы 21 маусымда Мамлют ауданына Петерфельд, Архангел ауылдық кеңестері берілді.

1967 жылы 2 қаңтарда жаңадан құрылған Бескөл ауданына Асанов, Бескөл, Прибрежный, Светлополь ауылдық кеңестері берілді.

1967 жылы 27 шілдеде Виноградов ауылдық кеңесі құрылды.

1969 жылы 13 қаңтарда Кустов ауылдық кеңесі Вагулин ауылдық кеңесі болып өзгертілді.

1974 жылы 28 ақпанда Лесной ауылдық кеңесі құрылды.

1976 жылы 20 шілдеде Рощин ауылдық кеңесі құрылды.

1986 жылы ауданға 11 ауылдық кеңес кірген: Берёзов, Бугров, Вагулин, Виноградов, Долматов, Краснояр, Лесной, Налобин, Рощин, Соколов, Якорь.

1994 жылы 12 қаңтарда бұрынғы ауылдық кеңестер аумағында ауылдық округтер құрылды.

1997 жылы 12 ақпанда Краснояр және Лесной ауылдық округтері таратылды.

1997 жылы 18 сәуірде Соколов ауданы Бескөл ауданының құрамына еніп, Бескөл ауданы Қызылжар ауданы болып өзгертілді.

Халқы
-----

| 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  17934 | ▲18863 | ▲25950 | ▼22740 | ▼22291 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның әкімшілік-аумақтық бөлінісі туралы анықтама (1920 ж. тамыз - 1936 ж. желтоқсан) / Базанова Ф. Н. —  Алматы: Қазақ КСР ІІМ мұрағат басқармасы, 1959. — 288 б. — 1500 таралым.
2. ↑  КСРО Жоғарғы Кеңесінің хабаршысы. № 23 (890), 1957 ж.
3. ↑  Қазақ КСР. 1986 жылғы 1 қаңтарға әкімшілік-аумақтық бөлінісі
4. ↑  Солтүстік Қазақстан облысының әкімшілік-аумақтық бөлінісінің тарихы бойынша анықтамалық (29 шілде 1936 ж. - 1 қаңтар 2007 ж.)
5. ↑  Дүниежүзілік тарих жобасы. Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 ақпан 2011.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 20 маусым 2011.
6. ↑  Ресей империясы, КСРО халық санақтары
**Кеуде каналы** (ағылш. *Thoracic duct*) — адам анатомиясы бойынша, лимфа жүйесіндегі екі лимфа каналының үлкен біреуі. Ол сондай-ақ *Солжақ лимфа каналы*, *Алиментарлы канал*", *chyliferous каналы*, *Van Hoorne-нің каналы* деген секілді аттармен белгілі. Бұл каналдан басқа канал - оңжақ лимфа каналы. Кеуде каналы хилусты (chyle) тасиды, ол таза лимфа емес, лимфа мен эмульсияланған майларды қамтыған сұйықтық. Ол оң жақ кеуде, білек, бас және мойын секілді бөліктерден (оларға оңжақ лимфа каналы құяды) басқа қалған денелердегі лимфаның көп бөлігін жинайды. Кеуде каналы он екінші арқа омыртқасынан (T12) басталып, мойын астына дейін созылады. Ол солжақ субклавиялы көктамыры мен ішкі кеңірдек көктамырларының түйіскен жеріндегі, яғни брахиоцефалды көктамырдың басындағы Қанайналым жүйесіне хилус құяды.

Кеуде каналы жарылса, одан пайда болған көп мөлшердегі сұйықтық плевра қуысына құйылады, ол хлоторакс деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Thieme Atlas of Anatomy: Neck and internal organs —  Thieme. — P. 136ff. — ISBN 978-3-13-142111-1.
**Бесбақан тауы** – Жетісу Алатауының оңтүстік сілеміндегі Сарқан жотасындағы тау. Кіші Басқан асуының оңтүстік-батысында орналасқан.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Ақсу ауданы жерінде.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 4622 м. Жетісу Алатауының ең биік жері. Таудың биік белдеулерін мұздықтар басып жатыр. Мұздықтардың көпшілігі дерлік таудың солтүстік беткейлерінде. Осы беткейден Кіші Басқан өзені бастау алады.

Геологиялық құрылымы, өсімдігі
------------------------------

Жер қыртысы төменгі палеозойдың кристалды тақтатас, кварцит, гнейс, әктас, мәрмәр жыныстарынан түзілген. Таудың жоғарғы бөлігінде палеозой граниттері кездеседі. Солтүстік белдеуінде субальпілік шалғындар және Тянь-Шань шыршасы мен самырсын ағаштары өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Мессианизм** (еврейше машиах, мессия – маңдайына бақ қонған) — адамзатты мистикалық құтқарушы, "құдайдың өкілі" туралы діни ілім. Иудаизмде Мессианизм Иудейді шет жерлік басқыншылардан азат ету жолындағы халық бұқарасының арманы ретінде біздің дәуірімізге дейінгі 3-2 ғасырда қалыптасады. Мессианизм идеялары Иудейде Рим үстемдігі дәуірінде ерекше кең таралды. Олар халық санасында жаңа дәуірдің басталатындығына сеніммен және "құдайдың билік етуіне" үміт етумен байланыстырылады. Ақырында Мессианизм христиан дінінде дамыды, оның негізі Иисус Христос мессиясы туралы миф болды. Орта ғасырларда Мессианизм шаруалар бұқарасының әлеуметтік қарсылығының формасы ретінде пайда болған сан алуан күпірлерден көрініс берді. Мессианизм реакциялық ролі мынада: еңбекшілерді қоғамды әлеуметтік жағынан өзгерту жолындағы, езгі мен қанаудан азат ету жолындағы күрестен алаңдатады, адамдардың белсенділігін төмендетіп, "аспаннан түсетін құтқарушыны" енжар күту жолына түсіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» – Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998
**Үшарал әуежайы** — әуежай Алматы облысы Алакөл ауданында, Үшарал қаласынан батысқа қарай 5 км жерде. 1970 жылы Жоңғар қақпасында орналасқан гарнизонды қолдау үшін әскери аэродром ретінде құрылды. 1990 жылдардың басына дейін "Уч-Арал" атауын иеленген.

1-классты әуеайлақ, Ил-76, Ан-22, Ту-154 және одан да жеңіл ұшақтарды, сондай-ақ барлық түрдегі тікұшақтарды қабылдауға қабілетті.

Әуеайлақта ҚР ІҚМ 486-шы тікұшақ полкі (Ми-24, Ми-8 тікұшақтары) орналасқан.

Тарихы
------

1992 жылға дейін аэродромда 10-шы истребитель авиациялық дивизиясының құрамына кіретін 27-ші истребитель әуе полкі (МиГ-21 ұшақтары) орналасқан. Алматыдан (Як-40 ұшақтары) және Талдықорғаннан (жергілікті елді мекендердің әуеайлақтарында аралық қонулармен, Ан-2 ұшақтарымен) тұрақты азаматтық рейстерді қабылдады.

2015-2017 жылдары әуежайдың ұшу-қону жолағы жөнделді, жаңа такси жолы мен 2 ұшаққа арналған алжапқыш, жаңа терминал ғимараты салынды. 2017 жылдың 21 шілдесінде әуежай азаматтық маусымдық рейстерді қабылдай бастады. Әуежай құрылысына 1 млрд теңгеден астам қаржы бөлініп, игерілді. Құрылыс жұмыстарын "ASD Group"ЖШС мердігерлік ұйымы жүргізді .

2018 жылы ішкі туризмді дамытуға бағытталған мемлекеттік субсидиялау бағдарламасының арқасында Үшарал қайтадан Алматыдан тікелей рейстерді қабылдай бастады. Бұл Қазақстанның көптеген қалаларынан емдік қасиеттерімен танымал тұзды ағынсыз Алакөл көлінің жағасындағы емдік санаторийлерге дейінгі маршруттарды жеңілдетті.

Авиакомпаниялар мен бағыттар
----------------------------

2019 жылғы ақпарат бойынша

| ТасымалдаушыАтауы | Бағыттары&#13; |
| --- | --- |
| Қазақстан SCAT | Алматы, Астана |
| Қазақстан Жетысу | Астана, Талдықорған |

Рейстер шілдеден қазанға дейін орындалады. ЯК-40, Bombardier CRJ200 ұшақтары қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сегодня открылось авиасообщение Астана-Ушарал Мұрағат көшірмесі 25 мамырдың 2018 Wayback Machine мұрағатында // Комитет автомобильных дорог (21 июля 2017)
2. ↑  В городе Ушарал открылся аэропорт Мұрағат көшірмесі 25 мамырдың 2018 Wayback Machine мұрағатында // «Vласть» (21 июля 2017)
3. ↑  Аэропорт Ушарал Мұрағат көшірмесі 21 маусымның 2018 Wayback Machine мұрағатында // aerovokzal.kz


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| к т Қазақстан Қазақстан әуежайлары |
| --- |
|  |
| Халықаралық | 
* Ақтау
* Ақтөбе
* Алматы
* Астана
* Атырау
* Қарағанды
* Көкшетау
* Қостанай
* Қызылорда
* Орал
* Өскемен
* Павлодар
* Петропавл
* Семей
* Шымкент
* Талдықорған
* Тараз
* Түркістан
 |
|  |
| Аймақтық | 
* Аягөз
* Балқаш
* Бейнеу
* Боралдай
* Екібастұз
* Жезқазған
* Зайсан
* Кенкияк
* Талдықорған
* Теңіз
* Үржар
* Үшарал
 |
|  |
| Әскери | 
* Байқоңыр (Крайний)
* Байқоңыр (Юбилейный)
* Шалқар
 |
|  |
| Қону алаңдары | 
* Баутин
* Бозой
* Бозащы
* Жаңаөзен
* Жосалы
* Ырғыз
* Форт-Шевченко
 |
|  |
| Жұмыс істемейді | 
* Арал
* Арқалық
* Атбасар
* Карась
* Қаражал
* Түркістан
 |

 |
**«Нағыз аңыз»** (қытайша: 蘇乞兒 ,ағылш. *True Legend*) — режиссёр Юн Вопхин 2010 жылы түсіріп, Қытайда шығарылған фильм.

Сюжеті
------

Су Кан - таудағы үлкен бекіністен ханзаданы құтқару үшін әскер бастап бара жатқан қолбасшы. Ханзада Суды Хубэйдің провинциясының губернаторы етемін деп уәде береді. Судың өгей інісі Юань оны көре алмайды. Оған қарамастан, Су оны жақсы көреді және ханзададан Юаньды губернатор етіп тағайындауды сұрайды. Су қызметтен кетіп, үйіне оралып, сол жерде ушу мектебін ашқысы келеді. Ол адамдарға ұрыс өнерін үйреткісі келді. Су өзінің үлкен қылышын полковник Маға беріп, Юаньға жоспарлары туралы айтады. Юань губернатор болады. Келесі күні таңертең ерте Су салт мініп үйіне қайтады.

Бес жылдан кейін Су мен оның әйелі Юанның әпкесі Иннің Фэн есімді ұлы бар. Судың әкесі оларға жақында Юанның келетінін айтады. Ол Суға Юанның жаман ниеті болуы мүмкін екенін ескертеді. Себебі, осыдан бірнеше жыл бұрын Судың әкесі Юанның әкесін «Бес уытты жұдырық» деп аталатын ұрыс әдісін үйренуде шектен шығып кеткендігінен өлтірген. Судың әкесі алаңдайды, бірақ Су аңғалдық танытып, әкесіне бәрі жақсы болады деп сендіреді.

Юань келеді. Ол әпкесі Фэн мен Судың әкесімен амандасады. Әкесі Су оның не үшін келгенін біледі және Юаннан Йин пен оның баласына тиіспеуін, тек өзін ғана өлтіруді сұрайды. Юан өзінің улы әдісін қолданып, Судың әкесін өлтіріп, басын алады. Ол Йинг пен оның ұлы өзінің отбасы болады деп үміттенеді. Не болғанын білген Су үйіне асығады, бірақта Темір егіздер оған шабуыл жасайды. Солардың артынан қуып, Юань және оның адамдары, Ин мен Фэн орналасқан жерге келеді. Су мен Юань арасында ұрыс басталады. Юанның денесіне тігілген қара алтын сауытының артықшылығы бар, бұл оны қару жүзінен қорғайды. Юань бес уытты жұдырығын пайдаланып Суға өлімші жарақат салады. Фэн әкесін аяуды сұрайды. Юань жаралы адамды сарқырама өзенге лақтырып жібереді. Йин оның артынан суға секіріп кетеді. Ал Юань Фэнді өз қамқорлығына алады.

Рөлдерде
--------

| Актёр | Рөлі
 |
| --- | --- |
| Винсент Чжао Вэньчжо | Су Кан  Су Кан  |
| Чжоу Сюнь | Ин  Ин  |
| Джей Чоу | Ушу құдайы/ Мас құдай  Ушу құдайы/ Мас құдай  |
| Мишель Йео | Юй  Юй  |
| Энди Он | Юань  Юань  |
| Дэвид Кэррадайн | Энтони  Энтони  |
| Го Сяодун | Ма  Ма  |
| Лён Каянь | Су Ванькунь  Су Ванькунь  |
| Гордон Лю Цзяхуэй | Данагөй қария  Данагөй қария  |

Ескертпелер
-----------

Сілтемелер
----------

* «Нағыз аңыз» (ағыл.) Гонконг Movie DataBase веб-сайтында
* «Нағыз аңыз» (ағыл.) Hong Kong Cinemagic веб-сайтында