recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Саяси процесс**

1) қоғамның саяси жүйесінің, құбылыстарының уақыт пен кеңістікте даму барысы, өзгеруі;
2) түпкілікті нақты нәтижеге жеткен белгілі бір көлемдегі процесс. Мысалы, қайсыбір партия не қозғалыстың қалыптасуы, сайлаудың өткізілуі, т.с.с.
**Саяси процесс** - күрделі құбылыс. Ол күнделікті озгерістерден бастап, қоғамның саяси жүйесінің түбегейлі өзгерісіне дейінгі аралықты қамтиды. әлеуметтік субъектілер (топтар, таптар, жеке адамдар, т.б.) қызметінің жиынтығы. Осыған байланысты қоғамда әртұрлі өзгерістер болып отырады. Саяси жүйені тұтас алсақ, оның даму процесін 4 сатыға, кезеңге белуге болады: 

1. Саяси жүйені конституциялық тұрғыдан айқындау. Ескі саяси жүйенің орнына жаңасы келгенде, ол бұрынғы мемлекеттік билікті ауыстыруы немесе оған дейінгі саяси-құқықтық құрылымды жаңарған жағдайға бейімдеуі мүмкін;
2. Саяси жүйенің өзін-өзі жаңартуы. Жеңіске жектен жүйе, бір жағынан, ескінің орныққан элементтерін, ұйымдарын қайта жұмыс істетеді, екінші жағынан, жаңартып, өзгертеді;
3. Саяси-басқарушылық шешімдерді қабылдау және жүзеге асыру. Билеуші элиталар, партиялар өздерінің оппозициялық қарсыластарымен тіл табысып, бұл қайшылықтарды дер кезінде байқап, асқындырмай, реттеп, халықтың талап-тілектері мен мүдделерін үйлестіріп, қоғамның тұтастығын, тыныштығын, тұрақтылығын сақтап, соған жағдай жасауы керек;
4. Саяси жүйенің жағдайы мен іс-әрекетін бақылау. Оған саяси жүйе мен саяси процеске қатысушылардың, элиталардың жүмысында алға қойған бағдар, мақсат-мүддеден ауытқушылықты түзету, қорытынды жасау кіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
«Ролланд туралы жыр» («Chanson de Roland») — орта ғасырдағы француздың батырлық эпосы. Біздің дәуірімізге «Роланд туралы жырдың» түрлі өзгертілген нұсқалары жеткен. Олардың ішінде әрі көне, әрі жетілдірілгені Окс-фордтық нұсқа (1170 жылы шыққан). 

Жырдың негізі Ұлы Карл тұсында басктерге қарсы шайқас тарихына байланысты туған. Алайда 9-10 ғасырларда жыршылары өндеп, өзгертіп жырлап, басктердің орнына маврлар-мұсылмандарды қосты, Карл, Ролландты эпикалық батыр дәрежесіне көтерді. «Роланд туралы жыр» алғаш рет 1837 ж. Парижде басылып шықты. Авторы белгісіз. Француз композиторы О.Мерме «Роланд Ронсельван шатқалында» операсының музыкасын жазды (1864 ж. қойылды).

Тарихшылдық
-----------

**Кейбір кейіпкерлердің тарихи түптұлғалары:**

|  |  |
| --- | --- |
| Турпен | Реймс архиепископы Турпин |
| Жоффруа Анжуйский |  Анжу графы Жоффруа I Гризгонель |
| Ришар Нормандский | Нормандияның герцогы Ришар I |
| Жирар Руссильонский | Жирар, Прованс |
| Тибо из Реймса | Тибо I Шампанский |
| Гвенелон | Венилон, Сансский архиепископы |

  

[1]
[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Француз әдебиетінің тарихы, т.1, М.-Л. 1946ж.
2. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: 1976ж. 513 б.
Үлгі:Drugbox
**Ампициллин** (ағылш. *ampicillin*) кең ауқымда қолданылатын, басқа пенициллин түрлеріне қарағанда бактерияларды көбірек өлтіретін пенициллин болып табылады. Бұл дзрі кең ауқымда қолданылатын антибиотиктермен салыстырғанда онша залалды емес, әсіресе, мұнымен ем-шектегі баланы, жалпы кішкентай балаларды емдеу пайдалы.
Егер пенициллинмен ауруды емдеп жазуға болатын болса, ампициллинді қолданудың қажеті жоқ, өйткені бұның бағасы қымбат және кейде іштің өтуіне, ауыз уылуға, қызылиектің қабынуына урындырады.
Ампициллиңді ішіп қолданғанда жақсы әсер етеді, бұның уколы менингит, көк еттің қабынуы (перитонит) және соқыр ішек сияқты ауыр, қатерлі сырқаттарға ұшырағанда немесе науқас адам дәріні аузымен іше алмай, журегі айнып құсатын жағдайларда ғана пайда-лануға болады.
Ампициллин мынадай ауруларға:
сепсиске және жаңа туған нәрестелердің себебі белгісіз сырқаттарына, 6 жасқа дейінгі балалардың өкпе қабынуы мен құлақ инфекциясына, менин-гитке, кек ет қабынуына, соқыр ішекке, зәр шығару жолдарының инфекциялы қатаң ауруларына, сузекке (егер сузектің сол тұріне хлорамфениколдың әлі келмесе), созға жақсы көмектеседі.
Егер емделушінің пенициллинге аллергиясы болса, онда ампициллинді қолдануға болмайды.

Дереккөздер
-----------

* **Вернер, Дэвид**. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет.

ISBN 5-615-01453-9

Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. **Сол үшін оларға көп-көп рақмет!**
**Шамсутдин Хасмутдинұлы Рафиков** (12.09.1904 – 21.08.1972) – екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, инженер–сапер.

Өмірбаяны
---------

1904 жылы Орынбор губерниясы Соло-Илецк ауданындағы Григорьевка селосында туған. Отбасы кейіннен Шалқар қаласына көшіп келген. 1941 жылдың қарашасында әскер қатарына шақырылып Оңтүстік–Батыс, Сталинград, Далалық, Оңтүстік және 4-ші Украин майдандарында ұрыстарға қатысты. Үш рет жараланған.

Марапаты
--------

Сержант Шамсутдин Рафиков 1944–1945 жылдары үшінші, екінші дәрежелері және 1945 жылдың 27 маусымында бірінші дәрежелі «Даңқ» ордендерімен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Ивонн Ридли** (ағылш. *Yvonne Ridley*; 1959, Стэнли, Дарем Графствосы, Англия, Ұлыбритания) — британиялық журналист, әскери корреспондент, Respect британиялық партиясының мүшесі, Талибан қозғалысының мүшелерімен ұсталып кейін олардың қолынан босағаннан кейін Ислам дінін қабылдаған. Өзінің сионизмге қарсылығымен, Батыс елдері бастап отырған соғысқа қарсылық қозғалысымен белгілі, және Батыс БАҚның пропагандасына қарсылығын білдірген. Қазіргі уақытта Ирандық ағылшын тілінде тарытылатын Press TV телеарнасында жұмыс істеуде.

Өмірбаяны
---------

14 жасында Ньюкаслде Evening Chronicle газетіне хат жазып, сол уақыттан бастап журналист мамандығын алып жүруге шешім қабылдайды. 16 жасында Лондон Баспа Колледжінде журналистика курсын оқиды. Сол уақыттан бері Sunday Times, Independent on Sunday, The Observer, Daily Mirror және News Of The World газеттерінде, сондай-ақ Wales on Sunday газетінде редакторының орынбасары жұмысын атқарады, кейін Sunday Expressтің басшылығының бұйырумен, АҚШтағы 2001 жылғы 11 қыркүйек оқиғасынан кейін Ауғанстанға жіберіледі.

### Исламға бет бұруы

### Келесі мансабы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «The women in the war zone — Yvonne Ridley, who is under Taliban arrest, is one of a whole new breed of female war correspondent»
2. ↑  «Hit by friendly fire — Yvonne Ridley’s attempt to sneak into Afghanistan was a disaster, but that doesn’t make her a bad mother, as some critics suggested. Her real crime, she says, was being a tabloid reporter»

Сілтемелер
----------

* Ресми торабы
* "Талибандардың қолында" бейнематериал
* 2005 жылғы сайлауға үміткерлердің ресми торабы Мұрағатталған 22 желтоқсанның 2007 жылы.
* «Online Journalist Profile: Yvonne Ridley, Al-Jazeera.net», интервью *Journalism.co.uk*, 10 қаңтар 2004.
* Ислам жайлы пікірлері Мұрағатталған 29 қазанның 2008 жылы. MP3 audio.
**Амперметрлік титрлеу** - вольтамперметрия әдістерінін бір түрі. Мұнда титрлеудін соңғы нүктесін табу титрлеу барысындағы диффузиялық шекті ток шамасының өзгерісін анықтауға негізделген. Я. Гейровский 1927 жылы диффузиялық шекті ток (ДШТ) пен деполяризатор концентрациясының арасындағы тура пропорционал тәуелділікті тапты. Ол алғашында титранттың әрбір мөлшерін қосқаннан кейінгі полярограмманы реттілікпен алып, зерттейді. Майер (1936) ДШ токқа сәйкес болатын тұракты потенциалды тамшылатқыш электродқа бергенде, гальванометрдегі ауытқу деполяризатор концентрациясына тура пропорционал екендігін көрсетті. Соңғы кезде амперметрлік титрлеу аппаратурасы едәуір жеңілдетілді. Қазір амперметрлік титрлеуде полярограмманың қажеті жоқ, талдау қатты электродты пайдалану арқылы жүргізіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**Иво Иличевич** (хорв. *Ivo Iličević*; 14 қараша 1986,Ашаффенбург, ФРГ)  - хорват футболшысы, жартылай қорғаушы.

Мансебы
-------

### Клубтық

Германия, Ресей, Қазақстан клубтарында ойнады. 

2017 жылы қаңтарда "Қайрат" клубымен келісім шарт жасасты. 2018 жылдың соңына дейін ойнап, екі рет Қазақстан кубогының иегері атанды. Осы аралықта 37 рет Қазақстан чемпионатында алаңға шықты.

2019 жылы қаңтарда "Нюрнбергке" ауысты.

Жетістіктері
------------

* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (2): 2017, 2018.
* Қазақстан кубогы (2): 2017, 2018

Сілтемелер
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt · worldfootball.net |

 |
**Шамәлі Тынық** (укр. Сі́верський Доне́ць, орыс. *Северский Донец*, Птолемейде *Танаид, Танаис*, Геродотта *Сиргис*)- РКФСР-дің Белгород және Ростов, УССР-дің Харьков, Донецк және Варашиловград облыстары жеріндегі өзен, Донның оң саласы. Ұзындығы 1053 км, алабы 98,9 мың км². Жоғарғы ағысы бөгеттер және бөгендермен реттелген, төменірек кең аңғармен ағады. Донец маңында өзен тар аңғармен өтеді. Ірі салалары: Оскол, Айдар, Калитва. Негізінен қар суымен қоректенеді. Суы наурыз- сәуір айларында тасиды. Орташа су шығыны 160м³/сек. Желтоқсан айында қатып, наурыз айында мұзы кете бастайды. Донецк қаласына дейін (222 км) кеме жүзеді. Волга-Дон қаласының салынуына байланысты атырауында Усть- Донецк порты салынған. Өзеннен Северский Донец – Донбасс каналы басталады. Жағасында Белгород, Чугуев, Изюм, Лисичанск, Счастье, Донецк, Каменск-Шахтинский, Ақ Калитва қалалары орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 95-бет
**Маркиафав-Микел ауруы не пароксизмалды түнгі гемоглобинурия** - эритроциттер мембранасы құрылымының өзгеруі салдарынан тамыр ішілік гемолизбен сипатталатын жүре пайда болған гемолиздік анемия.

Эпидемиологиясы
---------------

Пароксизмалды түнгі гемоглобинурия гемолиздік анемиялардың сирек кездесетін түрі. Ол 500 000 сау адамға 1 ауру жиілікпен кездеседі.

Патогенезі
----------

Пароксизмалды түнгі гемоглобинурияның патогенездік негізінде эритроциттер мембранасы құрылымының ақауы нәтижесінде олардың қан сарысуындағы комплементке сезімталдығының артуы жатыр. Бірақ, осы эритроциттер беткейінде иммуноглобулиндер табылмауы, бұл дерттің аутоагрессивті ауруларға жатпайтынын көрсетеді. Жиналған мәліметтер эритроциттердің патологиялық (жетілуге дейін дамитын) және сау екі популяциялары дербес өмір сүретінін дәлелдеп отыр.

Клиникалық көрінісі
-------------------

Дерт басым көпшілік жағдайда біртіндеп басталады, кейде жедел, гемолиздік кризбен жүреді. Оған инфекция, интоксикация, улы заттармен жанасу себеп болуы мүмкін.

Науқастар әлсіздікке, ентігуге, жүрек соғуына, бас айналуына, тері жамылғылары мен склераның сырғаюына, несептің қара түске боялуына, бас ауруына, кейде іштің ауырсынуына шағымданады. Оларды мұқият қарағанда әржерде орналасқан тромбофлебиттер табылуы мүмкін. Пароксизмалды түнгі гемоглобинурия кезінде бауыр мен көкбауырда тромбоздар мен инфракттар дамуына байланысты олардың ұлғаюы байқалады. Кейде инфекция мен тромбозды асқынулардың нәтижесінде науқас қайтыс болады.  

1. ↑  "Қан аурулары" Байжанова К.Т. Бекмурзаева Э,Қ. 2010 ISBN 9965-833-40-0
**Сергей Федорович Ударцев** (28.8.1951 жылы туған, Ресей, Новосибирск облысы Об кенті) – заң ғылымы докторы (1992), профессор (1994), ҚР Әлеуметтік ғылым академиясының академигі (1998). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1976) бітірген соң осы университетте ассистент, аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, декан (1976–88), Алматы жоғары партия мектебі мен Алматы басқару және саясаттану университетінде доцент, ғылыми хатшы, аға ғылыми қызметкер (1988–92), Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институтында доцент (1992), ҚР Конституциялық сотында судья (1992–95), Қазақ мемлекеттік заң университетінде кафедра меңгерушісі, профессор (1995–99), «Қазатомөнеркәсіп» ЖАҚ-да бөлім, басқарма бастығы (1998–99) болды. 1999 жылдан «Әділет» жоғары құқық мектебінің оқу ісі жөніндегі проректоры қызметін атқарады.«Политическая и правовая теория анархизма в России: история и современность» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде бірқатар ғылыми-танымдық және оқу-әдістемелік кітаптардың авторы.

Сілтемелер
----------

* Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институты(қолжетпейтін сілтеме)
* Қазақ мемлекеттік заң университеті

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
2. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
**Йіншүй** – Қытай тарихындағы Шаң әулеті дәуірінің соңғы кезеңіндегі астаналық қаланың жұрты.

Йіншүй – Қытайдың тарихи жазбалары мен археологиялық қазбалар арқылы нақты айғақталып дәлелденген ең бірінші көне астаналық жұрты саналады, оның тарихи, ғылыми, өнер мен мәдени құндылығы – жалпы адамзат өркениетінің тарихындағы ғаламат, жарқын, шұғылалы беттерінің бірі.
Олардың ағылшын тіліндегі ресми атауы – Yin Xu. 

Қазіргі ҚХР-дың Хынан провинциясындағы Аняң қаласының солтүстік-батысындағы Хуанхы өзенінің екі жағалауына орналасқан. 3300 жылдық тарихы бар елордада сегіз әулеттен шыққан 12 патша билік құрған. 

Қала жұртының бөлінуі:

* орда;
* патша ғибадатханасы;
* патша кесенелері;
* кәдімгі қабірстан;
* сүйек-сауыт үңгірлері;
* мыс қорыту орны;
* нефрит және сүйек бұйымдарын жасау шеберханасы;
* тұрғындар және құлдар мекендеген тұрақ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Көрші» әмбебап мәдени журналы, № 6591-Ж, 2009,05,№ 36
**Серго Дүтбаев** - (1937 жылы, Атырау облысында туған). Мәскеу мұнай институтын бітірген (1959).

1959-1964
жылдары — Таңатар мұнай өндіру бөлімшесінде оператор, екінші қайтара мұнай өндіру цехының шебері, мұнай өндіру шебері, аға бұрғылау инженері.

1964-1970 жылдары — Қарсақ мұнай кәсіпшілігінде ұңғыларды күрделі жөндеу цехының бастығы, аға инженер, Байшонас мұнай кәсіпшілігінің меңгеруші.

1970-1974 жылдары — «Мақатмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасының Орталық инженер-технология қызметінде бастық, «Құлсарымұнай» мұнай-газ өндіру басқармасында, «Кенқияқ» мұнай-газ өндіру басқармасында бас инженер.

1974-1984 жылдары — «Доссормұнай» мұнай-газ өндіру басқармасында, «Ембімұнай» өндіріс бірлестігінің техника бөлімінде бастық.

1984-1986 жылдары — «Құлсарымұнай» мұнай-газ өндіру басқармасының бастығы.

1986-1995 жылдары — «мұнайгаз» өндірістік бірлестігінде серіктестік бастығы, кейіннен «Теңізмұнайгаз» акционерлік қоғамының мұнай өндіру жөніндегі өндіріс-техника бөлімінің бастығы.

1995-2004 жылдары — «Ембімұнайгаз» акционерлік қоғамының техника бөлімінің
бастығы.

2004 жылдан «мұнайшың қоғамдық қоры Қамқорлық Кеңесінің мүшесі. 

2004 жылдан - зейнеткер. «Еңбектегі ерлігі үшін» т.б. медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Сердар Ортач**(түр.SerdarOrtac) – Түркия Республикасының атақты әншісі. 1970 жылы 16 ақпанда Стамбул қаласында туған. Билькент (Анкара) университетінде жоғарғы білім алған. 1994 жылы шыққан ең алғашқы альбомы 2 000 000 дана таралыммен сатылды. Сердардың өзі жазған әндері 150-ге жуық. Оның еңбектерін СибельДжан, ХюльяАвшар, МуацезАбачи, СеренСеренжил, Алишан, ЭбруГюндеш және ГюльбенЭргеннің орындауларында естуге болады. Сердардың әндері араб, грек, орыс, армян тілдеріне аударылған. 2003 жылдан бастап 3 жыл бойы «Сердар Ортачпен бірге» атты телевизиялық шоудың жүргізушісі болған.2005 жылдың қаңтарында Ортач алғашқы «BuŞarkılarKiminİçin?» (Бұл әндер кімге арналған?) атты кітабын жарыққа шығарды. Ән жинақтары: 1994 — «AŞKİÇİN»;1996 — «YAZ YAĞMURU»; 1997 — «LOCA PARA AMAR (MAXİSİNGLE)»; 1997 — «MEKSİKA BASKISI)»; 1998 — «GECELERİN ADAMI»; 1999 — «BİLSEMKİ»; 2001 — «SAHIBININ SESI REMIX»; 2002 — «OKYANUS»; 2004 — «BeniUnut|Cakra»; 2006 — «Mesafe»; 2007 — «MesafeGoldRemix»; 2008 — «Nefes»; 2009 — «NefesGoldRemix»; 2010 — «CokYakinda»; 2010 - «KaraKedi».
Франкфурт
**Фототипия** (фото... және грекше.typos – үлгі, із, форма) — растры болмайтын жайпақ баспа тәсілі. Фототипияның баспа формасы бетіне жарық сезгіш желатин жағылған шыны не металл пластинка (оған негативтен кескін көшіріледі) түрінде болады. Фототипия арқылы бір не көп түсті (*жартылай реңді*) түп нұсқа суреттердің, сондай-ақ әр түрлі документтердің дәл көшірмесі алынады. Фототипияны пайдаланатын баспа машиналарының жұмыс өнімділігі аз болатындығынан жіне олардың көмегімен әр түрлі басылымдардың таралымын көп етіп басып шығаруға болмайтындығынан Фитотипия тәсілі баспа ісінде кеңінен қолданылмайды. Қазіргі кезде офсетті Фoтотипия тәсілі жасалды. 

Үлкейтілген фрагмент
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы
**Баргузин жотасы** (*орысша - Баргузинский хребет*) - Ресейде Байкал Сыртындағы тау жотасы. Бурятияда, Байкал көлінің солтүстік-шығыс жағасын бойлай, Чивыркуй шығанағынан Жоғары Ангара өзеніне дейін созылып жатыр. Ұзындығы 280 км, ораташа биіктігі - 2000 м(ең биік шыңы 2841 м). Жоғарғы протерозойдың граниті мен кристалл тақта тасынан түзілген. Жотаның басы - үшкір келген биік құз, беткейлері қатты тілімделгендіктен шатқалды келеді. Батыс беткейінде 1200-1400 м биіктікке дейін қарағай, май қарағай, самырсын өседі, одан жоғарыда селдір самырсын орманы, субальпі, альпі шалғыны, тау тундрасы. Шығыс беткейінде 1400-1800 м биіктікке дейін жапырақты тайга болады .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
**Ет тағамдары** - еттен, ет өнімдерінен көптеген қою тағам түрлері дайындалады. 

Мұндай тағамдардағы гарнир массасы 100-200 г-ға дейін, ал тұздығы 50-100 г болады. Тұтынушыға таратылған қою тағамның температурасы 65° С-тан төмен болмауы, массасының ауытқуы ±3%-дан аспауы қажет.   

*Тағамдардың түрлері*: ***пісірілген ет, қуырылған ет, бұқтырылған ет, көміп пісірілген ет, тартылған еттен дайындалған тағамдар*** және т.б.

Көп мерзімге сақталатын ет - соғым еті. Оны сақтаудың әдісі - мал етін мүшелеп бұзып, тұздап, шошалада арысқа іліп, сорғыта отырып кептіру. Жылы мезгілдерде етті сақтау үшін оны жұқалап тіліп, тұздап, көлеңкеде бірнеше күн бойы жел қақтырып, ыстап кептіру көп тараған. Ыстау, көбіне, ет ұзақ қатпайтын жылы өлкелерде жасалады. Аяз қайтқан көктемнің алғашқы күндері арыстағы кепкен ет сүр ет деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдер сөздігі I том
2. ↑  "Сен білесің бе?" энциклопедиясы
**Туфайл ибн Ауф** (?-610) Толық есімі: Әбу Қурран Туфайл бин Ауф бин Дубайс бин Дуләйф бин Кағб бин Ауф бин Жиллән бин Ғанам бин Ғани бин Ағсар. Туфайл арабтың әлсіз Ғани тайпасынан. Осы себепті қуатты Бәну Жағфар тайпасынан көршілес Тай тауының оңтүстік шығысында отырған. әл-Ғаррад бин Қайс әл-Кинани есімді жігіт 585 жылы Бәну Жағфардың Ғуруа әл-Раххал есімді адамын өлтіріп қояды. Осы өлімнен соң Ғани мен Жағфар тайпасының арасында қастандық туады. Осы оқиғадан соң Ғани тайпасы шығысқа Ямаманың оңтүстігіне Бәни Сағд бин Ауф тайпасының жанына барып қоныстанады. Туфайл жылқы малын қатты жақсы көрген шайырлардың бірі. Туфайлдан әл-Набиға және Зуһайр тәрбие алған. әл-Асмағи Туфайл жайлы былай дейді: «Туфайлдың поэзиясы мен үшін Ирул Қайстан артығырақ».
Поэзиясында жылқыны көп сипаттағандығы себепті «Туфайл әл-Хайл», «Зәйдул хайл» деген лақаб аттары болған..

Шығармашылығы
-------------

* Диуан Туфайл әл-Ғанауи. Лондон. 1927.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Тарих әл-Әдәб әл-Араби. Араб әдебиетінің тарихы. Умар Фаррух. Бейрут. Әл-ғилм лил малайин баспасы. 1981. 176 бет.
**Тейт Модерн** (ағылш. *Tate Modern*) немесе **Тейт заманауи галереясы** - Лондон орталығындағы халықаралық заманауи өнердің ұлттық галереясы, Тейт галереялар тобына кіреді. Бұрынғы электр стансаның орнына 2000 жылы салынды. Галереяда XX ғасырдың басынан бастап жасалған әлем өнерінің туындылар жинақтамасы орналасқан.

Тейт Модерн келушілер саны жағынан әлемдегі ең ірі заманауи өнер галереясы болып табылады, 2009 жылы келушілер саны 4700000 адамнан асты.

Тарихы
------

Қазіргі кезде Тейт Модерн галереясы орналасқан ғимаратта, бұрын Темза жағасындағы Бенксайд элект стансасы орналасқан еді. Бұл ғимараттың құрылысы екі кезеңге бөлініп 1947 жылы басталды, 1963 жылы ғимарат толығымен дайын болды. Құрылыс Баттерси элект стансасының, Ливерпуль соборының, Оксфорд және Кембридж университеттік кітапханаларының, Ватерлоо көпірінің және танымал британдық қызыл телефон күркесінің авторы — Джайлс Гилберт Скоттың жобасы бойынша салынды. Элект стансасы жабылғаннан кейін, ғимарат толық қайта құру жұмыстарынан өтті.

2013 жылы Herzog & de Meuron швейцариялық сәулет бюросының жобасы бойынша, галереяның жаңа корпусы салынды.

Галереяға қатысты фотосуреттер
------------------------------

* Тейт Модерн мұражайына қарай көрінісТейт Модерн мұражайына қарай көрініс
* Миллениум көпірінен Тейт Модерн мұражайына қарай көрінісМиллениум көпірінен Тейт Модерн мұражайына қарай көрініс
* Жан Прувеның экспозициясы Тропикалық үйЖан Прувеның экспозициясы *Тропикалық үй*
* Миллениум көпірінен Тейт Модерн мұражайына қарай көрінісМиллениум көпірінен Тейт Модерн мұражайына қарай көрініс
* Рэйчел Уайтридтің Жағалау атты инсталациясыРэйчел Уайтридтің *Жағалау* атты инсталациясы
* Карстен Хеллердің Полигон (ағылш. Test Site) атты инсталациясыКарстен Хеллердің *Полигон* (ағылш. *Test Site*) атты инсталациясы
* TH.2058 атты инсталяциясы, Доминик Гонзалес-Ферстер*TH.2058* атты инсталяциясы, Доминик Гонзалес-Ферстер
* Демалыс аймағыДемалыс аймағы
* Жоғарғы қабатта орналасқан мейрамханадан Әулие Павел соборына қарай көрінісЖоғарғы қабатта орналасқан мейрамханадан Әулие Павел соборына қарай көрініс
* Көрме залыКөрме залы
* Тейт Модернде мүсінші Дэвид Смиттің қойылған жұмысыТейт Модернде мүсінші Дэвид Смиттің қойылған жұмысы
* Бұрқақ, Марсель Дюшан.*Бұрқақ*, Марсель Дюшан.

Сілтемелер
----------

* Тейт Модерн мұражайының ресми сайты Мұрағатталған 25 наурыздың 2012 жылы.
* Тейт Модерн галереясының фотосуреттері (тұрақты экспозиция) Мұрағатталған 7 қазанның 2015 жылы.  (орыс.)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Рейтинг ALVA-2012
2. ↑  Visitor Figures 2013: Museum and exhibition attendance numbers compiled and analysed, *The Art Newspaper*, International Edition, Аперль 2014.
**Янушкеевич атындағы көше (Алматы)** - көшеге поляк революционер-демократы, Адольф Янушкевичтіңесімі (Алматы қаласы әкімінің 28.08.1997 №544 шешімі) берілген. Янушкевич Адольф (1822-1869) Варшавада дүниеге келген. Ол Қазақстанның Семей облысына жер аударылған кезде жазған «Күнделіктер» атты кітабы қазақ тілінде екі рет басылып шыққан. Көше Медеу ауданында орналасқан. Нусіпбеков көшесінен басталып, Тияньшанская көшесіне дейін созылып жатыр. Потанин, Жангелдин, Бәйішев, Хамиди, Куратов көшелерімен қиылысады.
Бұрынғы атаулары: 

* Михайловская;
* Коннозаводская;
* Восток-3 көшелері.

Көшенің ұзындығы - 1100 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Беерсхот Вильрейк —** 2013 жылы құрылған Бельгия футбол клубы, 2013 жылы таратылған "Беерсхот" клубының орнына құрылды.

Тарихы
------

Құрылған соң біраз уақыт әуесқой клуб ретінде Бельгия аймақтық лигаларында ойнады. 2015/16 жылғы маусымда үшінші дивизионға көтерілді. Сосын үш маусым қатарынан екінші дивизионда бақ сынады.

2020/21 жылғы маусымда тұңғыш рет Бельгия Жюпиле лигасында өнер көрсетті.

Атақты ойыншылары
-----------------

* Қазақстан Ян Вороговский
* Камерун Жак Зуа

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Het Olympisch Stadion op het Kiel Мұрағатталған 30 наурыздың 2018 жылы.
2. ↑  Archived copy. kfco.ibiscommunications.be (last check 30/03/2018)

Сілтемелер
----------

*
**Серектас** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Қарқаралы қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 35 км-дей жерде орналасқан тау.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 933 м, енді жері 1,5 км. Түнқатар жəне Тасқотан таулары аралығында, солтүстіктен оңтүстікке қарай 2 км-ге созылып жатыр. Қатты тілімденген, беткейлері жартасты келеді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кейінгі тас көмір жəне пермь гранитоидтарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Таудың қызғылт қоңыр топырағында қияқ, сұлыбас, селеу, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**«Бежания»** (серб. ФК Бежанија) — Сербияның Белград округіне қарасты Нови-Београд елді мекеніндегі футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын "Бежания" стадионында өткізеді.

Тарихы
------

Клуб 1921 жылы СОКО деген атаумен құрылған. 1940 жылдарға дейін тек жолдастық кездесулер ғана өткізумен шектелді. Екінші дүние жүзілік соғыс кезінде Хорватия біріншіліктерінде ойнады. 

1946-57 жылдары "Единство" деп аталды да, 1957 жылы қазіргі атауына ие болды. 

2006/07 жылғы маусымда УЕФА кубогына қатысып, бірінші кезеңде Албанияның "Беса" клубынан ұтылып қалды (үйде 2:2, сыртта 0:0).

Қазір Сербияның бірінші лигасында ойнайды.

Атақты ойыншылары
-----------------

* Сербия Антонио Рукавина
* Сербия Предраг Ранджелович
* Черногория Деян Дамьянович
* Қырғызстан Виктор Кельм
* Корей Халық Демократиялық Республикасы Хон Ён Чо
* Сербия Иван Дудич

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт  (серб)
Көшеге орыс суретшісі Виктор Михайлович Васнецовтың есімі (Алматы қаласы атқару
комитетінің 14.11. 1956 №28 шешімі) берілген. Васнецов Виктор Михайлович (1848-1926) Киров
облысының Лопьял селосында дүниеге келген. Ол - *«Аленушка», «Иван Царевич на сером волке», «Богатыри», «Царь Иван Васильевич Грозный»* т.б. картиналарының авторы.

Көше Алмалы ауданында орналасқан. Гайдаров көшесінен басталып Тілендеев көшесіне
дейін созылып жатыр. Қаланың Тұрғұт Озал, Түркебаев көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы
- Литейный қиылысы. Кешенін ұзындығы - 1200 метр

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Тейшебаини** – көне қала. Ертедегі Урарту мемлекетінің астанасы. "Тейшеба" атты соғыс құдайының есімімен аталған. 20 ғасырдың 1-жартысындағы зерттеулер барысында Ереван қаласы аумағындағы Кармир-Блур төбесінен анықталған. 1936 жылы геолог А.П. Демехин осы төбеден белгісіз жазуы бар тас сынығын тауып, археологтарға тапсырды. 1939 жылы Ленинград (Санкт-Петербург) және Ереван ғалымдары бірлескен археологиялық экспедициясы (жетекшісі Б.Б. Пиотровский) аталмыш төбеде бірнеше жылдарға созылған қазба жұмыстарын бастады. Зерттеу кезінде табылған "Русы, Аргиштидің ұлы, Тейшебаини қаласының қамалы" деген сына жазуы бар қоладан жасалған есік тиегі, Тейшеба құдайдың қола мүсіні Тейшебаинидың нақты орнын көрсетіп берді. Тейшебаини қамалы үлкен ауласы 4 га жерді алып жатқан алып құрылыс болған. Қабырғаларының қалыңдығы 3,5 м-ге, биіктігі 7 м-ге жеткен. Құрылыстары ассириялық үлгіде салынған. Оларды көтеруге ұзындығы 50 см-ден асатын қам кірпіштер қолданылған. Қамалдың төменгі қабаты толықтай сақталып, археологтар одан төбесін бөренемен жапқан әр түрлі көлемдегі 150-дей бөлме тапты. Екінші қабаттағы көптеген бөлмелер базальттан тұрғызылған. Қазба барысында Тейшебаини тұрғындарының егіншілікпен, бау-бақша өсірумен және мал шаруашылығымен айналысқандығын айғақтайтын сан алуан тұрмыстық заттар алынды. Қамалдың әр түрлі бөлігінен 8 шарап қоймасы анықталған. Оларда сыйымд. 800 – 1200 л 400 карас сақталған. Шарап, сыра, дәнді дақылдар сақтауға арналған құмыралар көптігі сонша, бір бөлмеден ғана археологтар сыйымдылығы 2 – 6 л 1036 құмыра тапқан. Ғалымдардың есептеуінше Тейшебаинида 4 – 5 мың га егістіктен алынған өнім сақталған. Бірнеше металл өңдейтін шеберхана орындарынан қола мен темірден жасалған еңбек құралдары, әшекей бұйымдар, металл қалыптар, құйма формалары шықты. Тұрғын үйлерден темір орақтар мен кетпендер, тас диірмендер, күректер, пышақтар көптеп кездескен. Қару-жарақтардың (семсер, қанжар, найза, жебе ұшы) кейбірінде Урарту патшаларының жазбалары бар. Тейшебаинидан урартулық шеберлердің өнімдерінен басқа Мысырда жасалынған Сохмет құдай мүсіні мен қасиетті қоңыздар бейнеленген заттар, ассириялық моншақтар, қола ыдыстар, т.б. бұйымдардың табылуы мемлекеттің мәдени-саяси байланыстарын көрсетеді. Тейшебаиниде сақ-скиф бұйымдары (ауыздық, жүген, моншақ, жебе ұштары, т.б.) да көптеп ұшырасады. Ғалымдар Тейшебаиниді сақ-скифтер шілде айының соңында немесе тамыздың алғашқы жартысында басып алған деп есептейді. Өйткені қала қабырғаларынан скиф жебе ұштары өте көп кездескен. Бұл шабуылдан соң қала өмір сүруін тоқтатты.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Марко Полоның Қытайға сапары
**Марко Поло** ( итал. *Marco Polo*; 1254, Венеция – 1324, сонда) — Италия саяхатшысы. Орта ғасырларда Азия туралы аса бай географ және тарихи мағлұматтар қалдырған. 

1271 – 75 ж. әкесі Никколо Поло мен ағасы Маттео Полоға еріп, Қытайға саяхат жасаған. Жерорта теңізі, Палестина, Кіші Азия, Ирак, Иран, Памир тауы және Қашғария арқылы 3 жылдан аса жол жүріп, Пекинге жеткен.

1271 – 1275 ж.ж. олар теңізбен Кіші Азияның оңтүстік-шығыс жағалауына келіп жетті,осы жерден Қытай құрлығына табан тіреді. Қытайда 17 жыл тұрды. Моңғол ханы Құбылайдың қарамағында болып, Қытайды аралады. Қызмет бабымен Үндістанға жүзіп барып қайтты.Қытайда Полоның мансабы өрледі,қызметімен Құбылай ханға қатты ұнап,елдің әр аймағына орын ауыстыра жүріп, Құбылай ханға 15 жыл қызмет етті.

Ол ел басқарудың күрделілігі мен тиімділігіне,мәселен,пошта жүйесіне қатты таңданды.

Осы жүйенің арқасында салт аттылар санаулы сағаттар ішінде патшалықтың ең шалғайдағы бұрышынан астанаға хабар жеткізетін (пошта жүйесін 300,000 ат қамтамасыз етті) 1295 ж. теңіз жолымен Оңтүстік Азияны айналып өтіп, Жерорта т. арқылы еліне қайтып оралды. Генуямен арадағы соғыста тұтқынға түскен. 

Тұтқында отырған кезінде түрмеде бірге отырған кәсіби жазушы пизалық Рустичеллоға өзінің естеліктерін жаздырған. М. П. еңбегі бүкіл Азия, Солт. Еуропа және бірқатар Африка елдерінің географиясы, тарихы және халқы туралы құнды мағлұмат береді.Бұл кітап орасан табысқа ие болды және XIV – XVI ғ.ғ теңізшілерге,картографтарға,жазушыларға айтарлықтай әсер етті.

Христофор Колумб Америкаға алғаш теңіз сапары кезінде оны өзімен бірге алып жүрді. Қытайға тап болған жағдайда кәдеге жарар деп дәмеленді. XIV – XV ғ-ларда бұл естеліктер Еуропаның бірқатар елдерінің тілдеріне аударылып,Азия картасын жасауға негіз болды. XV – XVI ғ-ларда испан және португал экспед-ларын ұйымдастырушылар М. П-ның еңбегінен Азия құрлығы батыстан шығысқа қарай созылып жатқандығын білді. Сөйтіп Еуропаның батыс және Азияның шығыс жағалауы бір-біріне жақын, Еуропадан батысқа қарай жүзген саяхатшы Үндістан жағалауынан шығады деген қорытынды жасалды. Мұндай сенім Х.Колумбтың Американы ашуына себеп болды. Марко Поло орыс жері туралы былай деп жазды:《Шеті шалқыған теңізге дейін созылып жатқан үлкен ел...Теңіз бетінде де бірнеше аралдар бар.Бұл жерде гректер ұстанатын христиан ағымындағы адамдар тіршілік етеді.Қарапайым және өте көрікті халық...》

Дереккөздер
-----------
**Григорий Яковлевич Михеев** (7.1.1919, Солтүстік Қазақстан облысы,Петропавл қаласы - 5.2.1945, Шығыс Пруссия) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, ұшқыш, капитан, орыс.

Краснодар жоғарғы авиациялық ұшқыштар училищесін бітірген (1939). Ұлы Отан соғысының алғашқы күнінен бастап жауынгерлік операцияларды орындауға қатысқан. 1941 жылдың қарашасындағы ауыр күндерде Мәскеу аспанында шайқасты. 27 қарашада Михеев Истра ауданында болған әуе шайқасында «Хейнкель-113» ұшағын, сонымен қатар жаудың 2 взвод әскері мен 15 автокөлігін жойды. Моторы зақымданған ұшақты аэродромға жеткізіп, экипаж бен машинаны аман алып қалды. Шебер ұшқыш 1942 жылы 1 мамырда ұзақ ұшу арқылы барлау жүргізетін 10-жеке авиация полкіне ауыстырылды.
Жау тылындағы аэродромдарды, әскердің жылжу бағыттарын бақылап, Батыс майданының 1-әуе армиясы басқармасына дер кезінде мәліметтер жеткізіп отырды. Ол әуеден түсірілген суреттер арқылы Брянск мен Сеш қалаларына таяу орналасқан жау аэродромдарына соққы берілді. Михеевке көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.5.1943).

1945 жылдың ақпанында жау тылында жауынгерлік тапсырманы орындау кезінде қаза тапқан.

Ленин, 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему составу Военно-Воздушных сил Красной Армии» от 24 мая 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 31 мая (№ 20 (226)). — С. 1
2. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х
**Орбитальдардың гибридтелу теориясы.** Көптеген элементтердің атомдары химиялық байланыстар түзуге өздерінің әр түрлі деңгейшелерінде жатқан электрондарын пайдаланады. Осыдан келіп бір элементтің әр түрлі пішінді
орбитальдары басқа элементтің орбитальдарымен әрекеттескенде түзілген химиялық байланыстар беріктігі неге бірдей болады деген сұрақ туады. Бұл сұраққа тек элементтер атомдарының **гибридтелу теориясы** жауап береді. 

* Бұл теория бойынша химиялық байланыс түзердің алдында атомның әр түрлі орбитальдарының пішіндері мен энергиялары бірдей, кеңістікте симметриялы түрде орналасқан жаңа гибридті орбитальдар болады. Жеке s – немесе р – орбитальдардың қатысуымен түзілген химиялық байланыстарға қарағанда гибридті орбитальдардың қатысуымен түзілген химиялық байланыстар мықтырақ болады. Өйткені гибридті орбитальдар басқа орбитальдарға қарағанда көбірек қаптасады.
* Екінші негізгі топша элементтерінің қозған күйлерінде бір s -, бір р –электрондары болады. Сондықтан бұл элементтердің бір s - , бір р –орбитальдарының гибридтелуінен пішіндері және энергиялары бірдей, бір –біріне 180° бұрыш жасай орналасқан екі гибридті орбитальдар тҥзіледі.

Үшінші негізгі топша элементтері атомдарының қозған кҥйлерінде бір s -,екі р – электрондары болады. Соған сәйкес олардың бір s – екі р –орбитальдарының гибридтелуінен кеңістікте бір – біріне 120° бұрыш жасай орналасқан үш sр2 – гибридті орбитальдар тҥзіледі.
Төртінші негізгі топша элементтерінің атомдарының қозған күйлерінде бір s – үш р – электрондары болады. Осы электрондардың бір s -, үш р –орбитальдарының гибридтелуінің нәтижесінде кеңістікте бір – біріне 109° бұрыш жасай орналасқан және тетраэдрдің төрт бұрышына қарай бағытталған sp3 – гибридті орбитальдар түзіледі. Осындай 4sp3 – гибридті орбитальдардың қатысуымен түзілген төрт ковалентті байланыстың орналасуы тетраэдр тәріздес болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  IТлепиева Г.Ш. Т48 Бейорганикалық химия курсы: Оқу құралы - Ақтау, Ш.Есенов атындағы КМТжИУ, 2010 ISBN 978-601-7276-25-6
**Марков Константин Константинович** - совет географы, геоморфолог, КСРО ғылым академиясының академигі (1970), РКФСР - дің еңбек сіңген ғылым қайраткері (1966). Ол 1905 жылы 7 мамырда дүниеге келген. 1948 жылдан КОКП мүшесі. Ленинград университетін бітірді (1926). 1937 жылға дейін Ленинград университетінде жұмыс істеді, КСРО ғылым академиясының геология және география институтында зерттеу жұмыстарына қатысты. 1938 жылдан геоморфология бөлімінің меңгерушісі. 1940 жылдан профессор, 1946 жылдан Мәскеу мемлекеттік университеті палеогеография кафедрасының меңгерушісі, 1945-55 ж. география факультетінің деканы. Ленинград облыстық және Карелияда, Памир және Тянь-Шаньда, КСРО-ның Еуропалық бөлігінің көптеген ауд-дарында, Врангель аралында, Кола түбегінде, Кавказда, Бат. және Шығ. Сібірде, үш рет Антарктидада (1955-60) зерттеу жұмыстарын жүргізген экспедицияларға қатысқан. Негізгі еңбектері КСРО территориясындағы төрттік дәуірде жан-жақты күрделі зерттеуге, тарихи принциптерді геогр. зерттеулерде жүзеге асыруға т.б. мәселелерге арналған. Марков Мәскеу университетінің география факультетінің бірқатар жаңа кафедраларын ашуға көп еңбек сіңірді. Польша және Хорватия география қоғамдарының құрметті мүшесі, Лодзь университетінің құрметті докторы, Семенов - Тянь-Шанский атынд. алтын медальға ие болған. "Антарктика атласын" жасауға қатысқаны үшін КСРО-ның Мемлекеттік сыйлығын алды (1971). 2 орденмен, медальдармен марапатталған. Бірқатар еңбектері қазақ тіліне аударылған.

Дереккөздер
-----------

М.Қаратаев. Қазақ совет энцеклопедиясы. 7 том.
**Беллинцона** (итал.  және ромш. Bellinzona, лат. *Bilitio*) — швейцариялық Тичино кантонның басты қаласы. Беллинцона қаласы Алп тауынның етегінде орналасқан.

Халық және экономика
--------------------

2008 жылдың желтоқсан бойынша қаладағы тұрғынның саны 17 286 болды. Беллинцона қаласы кантонда халық саны бойынша екінші орын алып тұр. Халықтың көп бөлігі итальян тілінде сөйлейді.

Жергілікті өнеркәсіптің негізін машина жасау алып тұр. Негізгі жұмыс беруші Швейцарияның федералды темір жолы болып табылады.

Көрнекті жерлер және туризм
---------------------------

Үлкен сарайдың және Кастрельграндтың жалпы көрінісі
Беллинцона қаласында үш сарай бар , 2000 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мәдени мұра объектілеріне қаланың тарихи орталық болып қосылған. Сарайлар: Кастельгранд,Монтебелло және Сассо Корбато.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* myswitzerland.com
Хал үстінде жатқан адам өте самдағай, тым сергек кісі болса, тілі сөзге келетіндей қалде жатса, әке шеше иәки бауыр – туған, бала шағаға өзіне тиісті насихаттарын айтып бұл дүниеден ол дүниелік болатындығын, артқы істерінің жақсы жүргізілуі жөніндегі көптеген істерді айтады. Бұлбір ауыз сөз деп аталады. Егер тілі бір қайрымға келмесе ымдап, ишараттай береді. Мұны бала шаға, туыстары бір ауыз сөз айта алмай қиналып жатыр деп межелеп, молда иәки аят білетін үлкен кісілер бір шыны суға ‹‹алһамдылла›› аятын оқып, қасықтап ұрттатады. Су іше алатын күйі болса оны бірақ ішіп қояды. Бұны дем су деп атайды. Қал үстінде жатқан адам нашарлаған сайын үй ішіндегі адамдарды азайтады. Деседе қал тартып жатқан адам жас кісі болса жан жағындағы үлкен кісілердің біреуі «құдайдың құлымын, мұхаметтың үмбетімін» «алла» де, деп айтып тұрады. Сондаяқ құдайдың «ақ өліміне» ризамыз. Қидық сізді деп дыбыстайды. Қал үстінде жатқан адам жан үзгенде көзін уқалап жауып, жағын таңып, қолын екі жамбасының қырына қырлап түзеп, екі аяғының басбармағын ақ шүпірекпен шатып байлап мүрдені түзулейді. Алда-жалда өте қиналып жан таласып кетсе, басындағы жастықты алып, басын түсірсе болады.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтеме
--------------

* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
**Жан жарақаты** — адамның басынан өткен ауыр істер меназап шегіп тіршілігіндегі қайғы-қасіретке ұшырау салдарынан көңілі мен есінде қалған іздер. Сондай-ақ ұмытылмастай есте қалған, қиын-қыстау жайттар, азап шектірген оқиғалар мен ауыр тіршілік бейнесі адамның санасында өшпестей із қалдырады. Ондай оқиғалардан адам қанша құтыламын десе де санаға сіңген ауыр күндер өшпейтіндей із қалдырғандықтан, үнемі еске түсіп жаңғырып тұрады. Бастан өткен қайғы-қасірет адамның жан дүниесін жарақаттағаны соншалық бүкіл өмірде ұмытылмайды. Мидың белгілі бір алабынан орын тауып, мәңгілік орналасып қалғандай болады да тұрады. Жан жарақаты күйігі ауыр оқиға жайында ақын Қ.Жармағамбетов: "Жанына жара салып күйігі ауыр, Анама естіртемін, — деді, неғып дейді (Баллада)". Адам жанының жарақаты оны әртүрлі қайғылы, түңілу, мұңаю сияқты жағдайларға еріксіз түрде ұшыратып отырады. Өйткені жан жарақаты санада өшпес із қалдырып, белгілі жағдайға ұшыраған сайын еске еріксіз түсіп отырады. Саналы әрекетімен іс қынған адам ондай келеңсіз оқиғаны шапшаң ұмытып кете алмай жарақаттанған жанын көз алдына жиі елестете беретін күн кешеді. Тіршілікте азап шектірген оқиғаның жан дүниесіне өшпестей із қалдырып кетуі кейде кісі жанынан түңілетін күйге ұшыратуы тіршіліктен түңілтеді. Жан жарақатын жазу адам қандай қиын-қыстау жайттарды басынан кешіргенімен, дүниеге сеніммен қарап, өзінің іс-әрекетін, қимыл-қозғалысын, алға қойған мақсат-мүддесін орындап шығуға ұмтылуы керек. Сезімді ақылға билетіп, бойындағы ерік-жігер қасиетін шыңдай түсіруін өз қолына алуы қажет.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Жанай** (тат. *Canay*, *Җанай*, *جانای*) — татар ханзадасы, Қасым билеушісі (1506-1512), Нұрдәулет ханның екінші ұлы, Сатылғанның бауыры, одан кейін таққа отырды. 

1505–07 жылдары Қазанмен болған соғысқа қатысты. 1506 жылдың сәуірінде Қасым татарларын ағасынсыз басқарды. Ал 1506 жылы 16 қазанда, мүмкін Сатылған қайтыс болғаннан кейін, оған Муромға «Қазан жаңалықтарын қадағалауды» бұйырды.

1508 жылғы құжаттарда Мещерский мен Андреев қалаларының иесі ретінде белгілі. Сол жылы Литва әскерлеріне қарсы жорық кезінде Торопецте кінәз Стригин-Оболенскиймен бірге «Городец» татарларының полкіне басшылық жасады.

Жанай қайтыс болғаннан кейін Қасымда «Ұлы Орда әулеті» билік ете бастады.

Әдебиет
-------

* *Вельяминов-Зернов В. В.* V. Жанай // Қасым патшалары мен ханзадалары туралы зерттеу — 2. —  СПб.: В тип. Имп. Академии наук, 1863. — Т. I. — Б. 205—216. — XIII, 558 б.
* *Рахимзянов Б. Р.* Қасым патшалығындағы Қырым әулеті // Көзқарас: Ғылыми-зерттеу мақалаларының жинағы. — Қазан: Мастер Лайн, 2000. — 69—88 б.
Гартман Эдуард
**Гартман Эдуард** (23.2.1842, Берлин-5.6.1906, Грослихтерфельде)-немістің идеалист-философы. Ол иррационализм мен мистикалық идеалезм тұрғысынан панпсихизмді мойындап, дүниенің негізінде санасыз рухани бастама жатыр деп есептейді. Ал сана болса, дамудың қозғаушы күші болып табылатын дүние жүзіндегі еріктің құралы ғана дейді. Ол пессимистік, сары уайым этикасының негізін салды. Ол адамдардың ақылын баурап алған жер бетінде, о дүниеде бақытты болу және әлеуметтік процестің нәтижесінде бақытқа деген үш сағым қиялдан азат болу керек дейді. Әлеуметтік прогресс нәтижесінде бақытқа жетуге болатындығын мойындамаушылық ол философияның реакцияшыл сипатын айқын анық білдіреді.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Мелисса Арнет Элиот** , Мисси Элиот деген атымен танымал (ағылш.  *Missy Elliott*, 1971) – американдық рэп орындаушысы, әнші, әндердің авторы, музыкалық продюссер. .
Бес **«Грэмми» сыйлығы**ның иегері. Алты альбомы RIAA-дан платина дәрежесін алған, жалғыз рэп орындайтын әйел. Оның альбомдарының сатылымы АҚШ-тың өзінде *7,5 миллионнан* асқан. 

Ол арнайы Алия, Monica, Destiny's Child, Mýa, Уитни Хьюстон, SWV, Trina, Nicole Wray, Fantasia, Ciara, Raven Symone, Keyshia Cole, Мэрайя Кэри, Джанет Джексон және Lil' Mo әншілеріне әндер жазып шығарған. Тимбалендпен бірге продюссерлік жұмыспен де айналысады. 

Өзінің «The Rain (Supa Dupa Fly)», «Hot Boyz», «Get Ur Freak On», «One Minute Man», «Work It», «Gossip Folks», «Pass That Dutch», «Lose Control» және т.б. клиптерімен танымал.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мисси Элиот Allmusic сайтында
‎**Амангелді газ конденсаты кен орны** – Шу-Сарысу шөгінді алабының Мойынқұм ойысындағы газ кен орны. Құрылым 1974 жылы сейсмобарлаумен іздестіру бұрғылауын жүргізуге дайындалды. 1975 жылы газ бұрқағы атқылап, кен орны ашылған.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысында, Тараз қаласының солтүстігінде 165 км жерде орналасқан.

Геологиялық құрылымы, жатыс сипаты
----------------------------------

Кен сыйыстырушы құрылым оңтүстік-шығыс қанаты біршама тікшіл келген брахиантиклиналь қатпар болып табылады. Өлшемдері (-1920 м-лік изогипса бойынша) 7x3 км, амплитудасы 240 м-ге жуық. Өнеркәсіптік газдылығы жоғарғы турне, төменгі визе, төменгі Серпухов жікқабаттарының және төменгі пермь бөлімінің шөгінділерімен байланысқан. Қойнауқаттық күмбездік типтегі жоғарғы турне жатынының биіктігі 12,5 м. Газ су жапсары шартты түрде -1776,5 м-лік белгіде қабылданған. Газды горизонттың жалпы қалыңдығы 50 м, оның тиімдісі 5,6 м. Қойнауқаттың күмбезді литологиялық қалқаланған төменгі турне жатынының шартты түрде қабылданған газ-су жапсары -1939 м-лік аюсолют белгіде, биіктігі 236 м. Газды горизонттың жалпы қалыңдығы 30 м, оның тиімдісі 19 м. Жинауыштар кеуекті және жарықшақты-кеуекті типтес. 11,5 мм-лік шайбадағы газдың алғашқы шығымы 213,4 мың м3/тәу болды. Қойнауқаттың қалыңдығы 6-8 м. Серпухов әктастарындағы қойнауқаттық-күмбездік, литологиялық тұрғыдан қалқаланған газ жатынының күмбездегі ең аз тереңдігі 1722 м, биіктігі 120 м. Газ-су жапсары шартты түрде - 1426 м-лік белгіде қабылданған. Екі-төрт қойнауқаттан тұратын газ горизонтының жалпы қалыңдығы 20 м-ден 26 м-ге дейін жетеді, оның тиімдісі 10,4 м. Кеуекті және ұралы-кеуекті типтердегі жинауыштары бар. Төменгі пермнің сульфатты-галогендік, терригендік шөгінділеріндегі жатын қойнауқаттық-күмбездік, литологиялық тұрғыдан қалқаланған типке жатады. Күмбездегі оның жатыс тереңдігі 850 м. Газ-су жапсары -782 м-лік белгіде қабылданған.

Құрамы
------

Жоғарғы турне-төменгі визе шөгінділеріндегі газдардың құрамы мен мөлшері мынадай (%-бен): метан - 67,25-86,2, этан - 4,52-10,53, пропан - 2,86-5,2, изобутан - 0,42-0,57, н-бутан - 0,82-0,95, т.б. 30 г/м3 дейінгі мөлшерде конденсат бар екендігі анықталды. Серпухов жікқабатына тиесілі жатында 81 - 0,45% метан, 9,99% этан, 3,0% пропан, 0,38% изобутан, 0,54% н-бутан т.б. бар. Конденсат мөлшері 12,85 г/м3. Конденсатта 0,016%-ға дейін күкірт бар. Төменгі пермь жатындарындағы газдар құрамы мен мөлшері былайша сипатталады (%-бен): метан - 9,47-26,05, этан - 0,21-1,97, пропан - 0,02-0,49, изобутан - 0,03-0,05, н-бутан - 0,07-0,09 т.б. Жатындардың режимі серпінді газарынды болып келген. Кенорын 2003 жылдан игерілуде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Аманжан Олжабаев** (1926-1989, Атырау облысында туған). Гурьев мұнай техникумын (1949ж) бітірген.
1949-1954жж - Қаратон МКБ-ның мұнай өндіру бойынша цехтың операторы, шебері, Қазақстан КП Жылыой Аукомның инструкторы, мұнайлы МКБ парткомының хатшысы, Қошқар, Доссор МКБ ЕжАБ-нің бастығы. 1954-1959жж - Облыстық кәсіподақ кеңесінің хатшысы. 1959-1962 жж - Гурьев геофизика экспедициясының ЕжЕБ бастығы. 1962-1988 жж - «Казмұнайбарлау» тресінің ҚМБ бастығы. «Жарқын еңбегі үшін» медалдарымен марапатталған (1949ж), «Еңбек ардагері» (1988).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Мускогтар** (ағылш. *Creek*)— тілдері (муског-нат-чез отбасы) бір-біріне жақын: Крик, Чокто, Чикасо, Семинол, Мобил, На-чез, Аппалач, Тимуква тайпаларының тобы. Мускогтар отарланғанға дейін Солтүстік Американың оңтүстік-шығысында, қазіргі Оңтүстік және Солтүстік Каролина, Джорджия, Алабама, Флорида, Миссисипи штаттарында, біразы Теннесси штатында тұрды. Мускогтар кетпенмен жер өңдеу, аң аулау және терімшілік кәсібімен айналысты. 17—18 ғасырлардан бастап еуропалықтардың егіншілік кәсібі мен мал өсіру үлгісін қабылдады. Испания, Франция, Англия отарлары Мускогтардың ұсақ тайпаларын тонап, жойып жіберді. 1826— 37 ж. Мускогтар оңтүстік-шығыстан батысқа күштеп қоныс аудартты. Негізінен ұсақ қолөнерімен шұғылданады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  69,162 enrolled in Muscogee Creek Nation. "Pocket Pictorial." *Oklahoma Indian Affairs Commission.* 2010: 23. (retrieved 16 шілде 2010)
2. ↑  2340 enrolled in Poarch Band of Creek Indians. "Culture." *Poarch Band of Creek Indians.* (retrieved 16 шілде 2010)
3. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том
**Мусина Раушан Мұқатайқызы** — 1957 жылы Целиноград (қазіргі Ақмола) облысының Ақсу кентінде туған.

Еңбек жолын 1976 жылы Сілеті баспаханасында жоғары баспа басушысы болып бастады.1983 жылы Мәскеудің полиграфиялық институтының полиграфиялық жабдықтар факультетін инженер-механик мамандығы бойынша бітірді.1983-1993 жылдары Алматы полиграфия комбинатының түптеу, теру, пішіндеу цехтарында мастер, инженер, ал 1993-1995 жылдары "Арай" — "Заря" журналында техникалық редактор қызметін атқарды. 1995 жылдан қазіргі күнге дейін "Мектеп" баспасында аға технолог, техникалық редактор, экономист болып жұмыс істесе, қазіргі танда баспаның экономика бөлімінде жетекші маман кызметін атқаруда. Еңбекте кол жеткен табыстары және өндіріс жоспарларын орындауға қосқан үлесі үшін құрмет грамоталарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х