Тыңдаушыға ойды жүйелі, нақты жеткізу барысында сөйлеушінің ішкі сезімдерінің ым, ишара, бет-бейне құбылыстары мен дене қимылдары арқылы орынды берілуі сөйлеу мәдениетінің қосалқы құралдары болып табылады.

  

* Көп алдына шыққан адам өз

тыңдаушысын баурап алуда сөздің
мағынасына, сөйлемнің мазмұнына
сәйкес әртүрлі қол қимылдарын
– қолды сермеу, қол бұлғау, бас
құралдардың да пайдасы зор. Ол
қимылдар айтар ойыңа сәйкес
жұмсалса, сөзіңді жандандыра
түседі. Айдаладағы бірнеше адамға
көз жүгіртіп, ретті жерінде сөзіңді

* Айдаладағы бір нүктеге қадалмай,

алдында отырған жеке адамға не
бірнеше адамға көз жүгіртіп, ретті
жерінде сөзіңді қостайтындай қимыл
жасау дұрыс.

* Мысалы, санамалап жеткізуде қолдың

саусақтарын бүгу, не ашу арқылы сөзіңді
негізгі мәселеге баса назар аудартуға
болады. Қасын керу, көзін бақырайту,
қабағын түю сияқты қимылдар арқылы да
тыңдаушыңды үйіре аласың.

* Сөз мәдениетінің қосалқы

құралдары – бет-жүз құбылыстары
мен дене қимылдары тілдік
қарым-қатынасты толықтырып,
оларға қосымша мағына үстеумен
бірге коммуникативті актіні
жалғастыру қызметін атқаратын
қарым-қатынастың бір түрі болып
табылады.

* Ым-ишараның ұлттық ерекшелігі

* Халықтың мінез-құлқын жақсы білетін

тәжірибелі адамдар әр адамның жүріс-
тұрысынан, іс-әрекетінен, қас-қабағынан оның
көңіл-күйін айтпай-ақ сезіп-біліп отырды.
«Қабағың ашық қой»; «Екі езуі екі құлағында» -
деп оның көңілділігін, «Иығың түсіп кетіпті
ғой»- деп жабырқаулы жайын сезе қояды.
Жігіттердің мезгілсіз жүруінен, әйелдердің
керісуінен, қыздардың орынсыз күлкісінен
әркім өзінше байлам жасап отырады және
адамды сол арқылы танып бағалайды.

* Әзіл-қалжыңда кейбір туысқандық қатынасты

білдіретін әдет-ғұрыптар да көптеп кездеседі.
Мысалы, екі жігіт бір-біріне күлімдеп,
бастарын қасыса бажа болғаны. Егер жастар
бір еркектің құлағынан тартып ойнап жатса, ол
жездесі болғаны.

* «Жақсы» дегенді бас бармағын

көрсетіп, «жаман» дегенді қолын сермеп,
мұрын тыржита салатын да әдет бар.

* Мұның бәрі – халықтың өзіне ғана тән және

өзіне лайық сипаттар, белгілер. Алайда
бұларды орынсыз қолдануға мүлде болмайды.
Ол әдепке жатпайды.

* Халқымыз әрекетпен, күшпен, ірі іс-қимылмен

немесе пәтуалы сөзбен ғана емес, бет
пішінімен, дене қимылымен үнсіз отырып-
ақ ойды, пікірді айқын танытып, шаруасын
тындыратын болған.

* Осындай дағды, ым-ишара арқылы адамдар

келісу, ашу-ыза, ұялу, жеңілу, жеңу, қайғыру,
қуану т.б. көңіл-күйлерінің көріністерін
білдірген. Қазақтың осындай дағдыға
айналған ым-ишараларының көбі күні бүгін де
қолданылады. Дегенмен, заманның әртүрлі
өзгерістеріне орай мұндай әдет дағдының
біразы ұмыт та болды.

* Халқымыздың әдет-ғұрпы мен мінезіндегі өзіне

жарасып тұратын осы ұғым әрекеттер бет-пішін,
түрлі қимылдар арқылы жасалады. Көбін өзімізде
күнделікті жасап жүрсек те аңғара бермейміз.
Өз сезімімізді, көңіл-күй, іс-қимылымызды
сөз шығындамай-ақ ыммен, ишарамен, еппен
сездіріп, оны дәл бейнелейтін ойлы, қызықты
әрі сесті ұғымдарды толық білсек ұлтымыздың
рухани болмысын да толық меңгереміз. Осынау
әдет-ғұрып ишаралар сонымен бірге жас ұрпақ
тәрбиесіне де үлкен қызмет атқарады. Ұлтымыздың
осындай тәлім-тәрбиелік немесе сезімдік
әдет-ғұрыптарының мәніне терең үңіле қарап,
сырын ашар болсақ халықтың педогогикадағы,
мәдениетіндегі, психологиясындағы сан қырлы
астарын толық түсінеміз. Бұл әсіресе бүгінгі
таңдағы қалам тербеп жүрген жастарымызға да аса
20:42
қажетті детальдық құрал.