XX ғасырдың соңғы он жылы дүние жүзі халықтары алдына көптеген шиеленіскен және күрделі проблемаларды қойды. Олар ғаламдық проблемалар деген атқа ие болды. 

**Ғаламдық проблемалар дегеніміз**- бүкіл адамзатқа қатысты проблемалар. Олар дүниежүзілік қоғамдастық елдердің арасындағы қарым қатынастарды, қоғам мен табиғат арасындағы қатынастарды, ресурстармен қамтамасыз етуді бірлесіп шешу мәселелерін қамтиды. Ғаламдық сұрақтар мен ғаламдық жауаптардың болуын, оларды шешу үшін кең көлемді халықаралық ынтымақтастық болуын қамтамасыз етеді. Ғаламдық проблемалар өзінің бір бірімен әрекеттесуінде өзінше мынандай үшбұрыш құрайды: халықтық әлеуметтік және экономикалық дамуы, айналадағы ортаға ықпалы.
**Ғаламдық проблемалардың түрлері**: қарусыздану және жер шарында бейбітшіліктің сақталуы, экологиялық, демографиялық, энергетика және шикізат, азық- түлік проблемасы Дүниежүзілік мұхит, ғарышты бейбіт мақсатта игеру проблемасы.

### Қарусыздану және жер шарында бейбітшіліктің сақталуы

Соғыс барлық тарихи дәуірлерде қоғамның дамуына әсерін тигізіп отыр. Бірақ бұрын ешқашан тұтас елдер мен континеттерді жойып жіберудің нақты мүмкіндігі болған емес. Жанталаса қарулану жыл сайын адамзаттың 1 доллар қаражатын жұтады. Бұл жапония сияқты бір елдің ұлттық кірісімен шамалас. Дүние жүзі мемлекеттерінің әскерінде өндіргіш еңбектен қол үзіп 26 млн адам сапта жүр. Бұл ГФР секілді елдің экономикалық тұрғыдан белсенді делінетін бүкіл халқындай. 1988 жылы АҚШ пен КСРО арасында әрекет радиусы орташа және кіші ракеталарды жою туралы шартқа қол қойылды. 1993 жылы Ресей мен АҚШ стратегиялық шабуыл қаруларын қысқарту туралы келісімге қол қойылды. Кейбір аймақтық жанжалдар бітістіріліп, ядросыз аймақтар құру басталды.
*Шешу жолдары*: бейбітшілік саясатын жүргізу, халықаралық қатынастарды реттеу, қару жараққа түсетін қаржы мөлшерінің төмендеуі тиіс.

### Экологиялық проблема.

**Экологиялық проблема дегеніміз** - қоғам мен табиғаттың қарым қатынасының айналадағы ортаны сақтаудың проблемасы. XX ғасырдың екінші жартысында айналадағы ортаға түсетін салмақ ерекше күрт өсті. Қоғам мен табиғат арасындағы қарым қатынаста сапалық өзгеріс байқалады. Бұл халық санағының күрт өсуімен түсіндіріледі. Планетаның интенсивті түрде индустриялануы мен урбандалуы нәтижесінде шаруашылық салмақ жер- жердің бәріне экологиялық жүйелердің өздігінен тазару және қалпына келу қабілетінен асып түсе бастады. Ормандардың құртылуы қатерлі шекке жетті. Жыл сайын 11 млн тропиктік орман ғайып болды. Шөлге айналу процесі жүріп жатыр. Соңғы жылдары стратосфераның *озон қабатының* бұзылу қаупі анықталды. Бұл әсіресе Антарктида үстінде анық байқалып отыр. 
*Шешу жолдары:* қалдықсыз технологияны қолдану, дамушы елдерде энергетика проблемасын шешу, ормандар салу, қорықша және қорықтар сияқты территориялардың салынуын ұйымдастыру.

### Энергетика және шикізат проблемалары

Адамзатты отынмен және шикізатпен қамтамасыз ету проблемалары. Оларға мұнайдың, табиғи газ бен отынның және шикізаттың басқа түрлерінің барланған қорының айтарлықтай шектеулігі, өндірудің геологиялық жағдайларының нашарлауы, өндіру және тұтыну аудандары арасындағы территориялық алшақтықтың артуы жатады. 
*Шешу жолдары*: Энергия сақтайтын технологияны пайдалану, альтернативтік энергия көзін пайдалану керек.

### Азық- түлік проблемасы.

Ғалымдар тұтынылатын тағамның калориялық формасы тәулігіне 2300-2600 ккал және 70-100 г белоктан кем болмауға тиіс деп санайды. Алайда БҰҰ- ның деректері бойынша адамзаттың 2/3 үнемі азық- түлік жетіспейтін елдерде тұрады. 
*Шешу жолдары:* адамзат өсімдіk пен мал шаруашылығының, балық аулаудың мүмкіндіктерін толығырақ пайдалануы тиіс. Ол үшін биотехнологияны, механикаландыруды, химияландыруды, сонымен бірге тарихи Месопотамия мен Ежелгі Египеттен, Үндістаннан бастап бірнеше мың жылға баратын мелиорациялауды дамытудың шешуші маңызы зор. Осы интенсивті жол адамзаттың азық- түлік мәселесін шеше алады.

### Дамушы елдердің артта қалушылығын жою.

Дамушы елдердің артта қалғандығының бір айғағы - сауатсыздықтың жаппай таралуы. 90 жылдардың басында 15 жастан асқандардың әрбір үшінші адам сауатсыз болды. Бұл 1 млрд- қа жуық адам хат танымайды деген сөз. Дамушы нашар елдердің артта қалушылығы ең алдымен Африка континетімен байланыстырылады. Әлеуметтік- экономикалық жағдайы өте нашар елдер: Буркино- Фасо, Уад, Руанда, Гвинея және т.б. Осымен қатар дамушы елдердің борыштары да өсіп кетті. 1980 жылы дамушы елдердің борышы 650 млрд доллар, ал 1989 жылы 1263 млрд долларға жетті. Сол млрд -қа жеткен борыштарды төлеу елдің экономикасына тым ауыр тиеді. 
*Шешу жолдары:* дамушы елдерге экономикалық көмек көрсетіп, денсаулақ сақтау жүйесін дамыту керек.

### Ғарышты бейбіт мақсатта игеру жаңа көкжиектер

*Ғарыш*- адамзаттың ортақ игілігі болып табылатын ғаламдық орта. Ғарыштық бағдарламалардың елеулі күрделене түсуі көптеген елдер мен халықтардан техникалық, экономикалық, интеллектуалдық күш жігерлерін шоғырландыруды талап етті. Болашақ ғарыш индустриясы мен ғарыш технологиясын, ғарыштық энергетика қорларын қолданудың белгілері барған сайын айқын көрінуде.
*Шешу жолдары:* ғарышты зерттеу үшін бірнеше елдер қатысуымен өтетін халықаралық бағдарламаларды жүзеге асыру, ғарыштың зерттелуі бейбіт мақсатта жүргізілу керек.

### Дүниежүзілік мұхит проблемалары

Соңғы жылдарда Дүниежүзілік мұхиттың пайдаланылуы күрт күшейді. Теңіз саудасының көлемі сан есе ұлғайып, флоттың тоннажы едәуір көбейді. ГФР кемелерінің әсіресе танкілерінің көлемі мен сыйымдылығын қауырт өзгертті. олардың жүк көтерімділігі 200-300 мың тоннадан асып түсті. Жағалауға түсетін реакциялық салмақ арта бастады. Интенсивті шаруашылық әсерінен мұхит ластанады. Мұнай таситын кемелер апатқа ұшырағанда, Дүгиежүзілік мұхиттағы экологиялық жағдайға ерекше зиянын тигізеді.Сондақтан бұл мұхит проблемаларын тек адамзаттың іс әрекеті шеше алады.

### Дереккөздер

<references>

1. ↑  Оқушы анықтамасы- География 6-10 сынып