recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Макгроу Джон Джозеф** (McGraw, John (Joseph)) (1873 жылы 7 сәуір Тракстонның Нью-Йорк штаты – 1934 жылы 15 ақпанда АҚШ-ның Нью-Йорк штаты) америка бесболисті және менеджер болған. .

1890 жылы Балтимор ұлттық командасына қатысып, ең жақсыларының бірі болған. 1988 жылғы ойындағы жеткен жетістіктерінің орташа көрсеткіші (0,391) негізгі үшінші ойыншы үшін қазірге дейін жоғарғы болып есептеледі. «Нью-Йорк Джайнтс» командасының басқарушысы ретінде (1902-32) әлемдік серияның үш чемпионаты мен халық лигасының 10 чемпионатында 10 команданы басқарған (1905, 1921, 1922). 

Өзінің алғырлығы мен асқақтығының арқасында «Кішкентай Напольеон» деген лақап атқа ие болды.

Нью-Йорк гиганттарының менеджері ретінде 1900 жылдан 1932 жылға дейін белсенді, нәтижелі МакГроу бейсболдағы ең көрнекті спортшылардың біріне айналды. Джон Джозеф МакГроу айтарлықтай жетістіктерге жетті. Ол Гиганттарды он есе чемпиондық титулға жеткізді(1904-5, 1911-13, 1917, 1921-24).  Сонымен қатар, командалар жыл сайынғы бейсболдан АҚШ чемпионатында үш рет жеңіске жетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
Бағдарламалық Жасақтама Инжинирингі Институты Питтсбург, Пенсильвания
**Бағдарламалық Жасақтама Инжинирингі Институты** (ағылш.: **The Carnegie Mellon Software Engineering Institute**, қысқаша жазылуы: SEI) Питтсбург қаласының Карнеги Меллон Университетінің кампусында орналасқан АҚШ федералды зерттеу және дамыту орталығы

Жұмыс істеу облыстары
---------------------

Бағдарламалық жасақтама инженерлерінің жұмыс істеу қабілеттерін арттыру мақсатында жаңа мүмкіндіктер жасау.

### Менеджмент практикалары

Мекемелер Интенсивті Бағдарламалық жасақтама жүйелерін сатып алу, дамыту, процесстерін эффективті түрде басқаруы қажет. Бұл орайда бағдарламалық жасақтама өнім сапасын, уақыт кестесі, өнім бағасын және өнімділігін болжау және басқару мекеменің сәтті жұмыс істеуіне әсерін тигізеді. SEI -ның ең танымал басқару практикаларының бірі бағдарламалық жасақтамаға арналған Қабілет Ержеткейлігі Моделі немесе Capability Maturity Model (CMM) (қазір Capability Maturity Model Integration (CMMI) деп аталынады).

Қабілет Ержеткейлігі Моделін Интеграциялау (CMMI) жолы моделдерден, бағалау методтарынан және оқу курстарынан тұрады, бұл методтар процесстердің өнімділігін арттыратыныны дәлелдеді. 2006-жылы, Қабілет Ержеткейлігі Моделін Интеграциялаудың 1.2-версиясы шықты, атауы Продакт Сют (CMMI Product Suite) өзіне Дамытуды қосты (CMMI for Development).

CERT дамытылған тағы бір басқару практикасы ол Resiliency Management Model (RMM) деп аталады.[1] RMM - менеджменттің операциялық серпімділікті басқару қабілеттілік моделі болып табылады.

### Инженерлік практикалары

Бағдарламалық Жасақтама Инжинирингі Институты SEI инженерлік практикалары анализ жасау, болжау және таңдалған бағдарламалық жасақтаманың функционалдық сапа-қасиетін жоғарылату қабілетін арттыру. SEI дің шешуші методтары SEI Architecture Tradeoff Analysis Method (ATAM) методы, Бағдарламалық Жасақтама Өнімдер қатары тәжірибесіне (Software Product Line Practice) арналған SEI Framework, және SEI Service Migration және Reuse Technique (SMART) болып табылады.

### Алып-сату практикалары

SEI -дің мақсаты мекемелердің сатып алу процесстерін жетілдіру болып табылады.

### Қауіпсіздік

Бағдарламалық Жасақтама Инжинирингі Институты CERT Координациялық Орталығының (CERT Coordination Center) негізін қалаушы мекеме болып есептеледі, АҚШ федералды компьютерлік қауіпсіздік мекемесіні қаражат құюы есебінен. 

### SQUARE

CERT Координациялық Орталығы Бағдарламасы (CERT Coordination Center Program) мекемелердің өнім шығару процессінің бастапқы этаптарында қауіпсіздік орнату мақсатында методтар жасап шығарды. SQUARE немесе The Security Quality Requirements Engineering (SQUARE) деп аталынатын метод тоғыз қадамнан тұратын қауіпсіздік ережелері мен шарттарын қалыптастырады (негізін салады) .

Тағы қараңыз
------------

* Бағдарламалық жасақтама инжинирингі
* Бағдарламалық жасақтама инженері

|

Үлгі:Portal box

|}

Сілттемелер
-----------

1. ↑  CERT RMM

* *Fenton, Edwin* Carnegie Mellon 1900-2000: A Centennial History —  Pittsburgh: Carnegie Mellon University Press, 2000. — ISBN 0-88748-323-2.

Сыртқы сілттемелер
------------------

* Ресми торабы
**Айтбай Ботпайұлы Жұмағұлов** (1975 жылы, Қарақұдық ауылы, Бұқар жырау ауданы, Қарағанды облысы) - айтыскер ақын, филология ғылымдарының кандидаты, доцент.

Атбай Ботпайұлы 1992 жылы Қарақұдық ауылы Амангелді орта мектебін бітірген. Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті филология факультетінің түлегі (1995-1999). Еңбек жолын Қарағанды қаласындағы Әлихан Бөкейхан атындағы №76 қазақ орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі ретінде бастайды(1999-2000), Кейін Қазақстан-Ресей қазіргі заманғы университетінде оқытушы болып қызмет атқарған (2000-2001). 2001 жылдан бері академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті филология факультетінің қазақ әдебиеті кафедрасында аға оқытушы болып қызымет етіп келеді. 2012 оқу жылынан бастап университет доценті. Аталмыш университеттің аспирантурасында күндізгі бөлімінде білім алған (2002-2005). 2007 жылы академик Рымғали Нұрғалидың жетекшілігімен Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде кандидаттық диссертация қорғаған. 2005 жылдан бері Қарағанды облысы Мәдениет басқармасы Халық шығармашылығы орталығында «Арқа» айтыс ақындар мектебінде жетекшілік етіп қызмет атқарады.

Зерттеулер
----------

Айтбай Ботпайұлы - 50-ден аса ғылыми мақалалардың, 1 монографияның авторы. Доцент Жұмағұловтың зерттеулері қазақ әдебиетін дәуірлеуға қатысты. Айтбай Жұмағұловтың шәкірттері көбіне Халық ауыз әдебиеті мен Хандық дәуір әдебиеті бойынша дипломдық жұмыстарын қорғаған. 2012 жылы ғалымның «Қазақ әдебиетін дәуірлеу тарихы» атты ғылыми монографиясы жарық көрді.

Марапаттары
-----------

Бірнеше облыстық, аймақтық, Республикалық айтыстардың жүлдегері. 

* 2005 ж. - «Елбасының жолдауы елдіктің арқауы» атты республикалық айтыста жүлделі 1 орын (Атырау);
* 2006 ж. - Қостанай облысының 70 жылдығына арналған Республикалық айтыста ІІІ орын;
* 2008 ж. - Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданында өткен Бұқар жырау Қалқаманұлының 340 жылығына арналған Республикалық айтыста Бас жүлде;
* 2008 ж. - Алматы облысы Бақанас ауданының 80 жылдығына арналған Республикалық айтыста жүлделі ІІІ орын;
* 2009 ж. - Ақмола облысының 70 жылдық мерейтойына және Қөкшетау қаласының 185 жылдық құрметіне арналған Республикалық айтыста ІІІ орын;
* 2011 ж. - Қасым Аманжоловтың 100 жылдығына арналған «Сүйем сені, туған ел…» атты Республикалық айтыста ІІІ орын иеленді

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айтбай Жұмағұлов.
**Макаревич мұздығы** – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі қазаншұңқырлық мұздық. Мұздық атауы (1926-1992 жж.) кеңестік және қазақстандық мұзтанушы (гляциолог) Константин Григорьевич Макаревичтің есімімен аталған.

Географиялық орны және ауданы
-----------------------------

Алматы облысы Қарасай ауданының оңтүстігінде Шнитников мұздығының батысында, Ақсай өзенінің бастауында жатыр. Ұзындығы 4,2 км, аумағы 5,9 км2, мұз көлемі 0,28 км2. Фирн (мұзқар) межесі 3600 м биіктіктен өтеді, мұздық тілі 3100 м-ге дейін түседі.

Тағы қараңыз
------------

* Алатау таулары

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Макдиармид Хью** (негізгі аты Кристофер Марри Грив) (MacDiarmid, Hugh Christopher Murray Grieve) (1892 жылы 11 тамыз Шотландияның Лэнгхолм, Дамфрисшер – 1978 жылы 9 қыркүйек, Эдинбург) шотландиялық ақын. [1].

[[1922 жыл[[ы айсайынғы Шотландиялық кітапша журналын шығарып, оған өзінің лирикаларын және қайта дамыған шотландия әдебиетінің басталуын басып шығарады. 

Саясаттағы радикалды солақай көзқарасын қолдап, ағылшын тілін мәнерлі құрал ретінде қабылдамайды және «шотланд синтаксисі» арқылы жазылған аралас әртүрлі диалектілердің қазіргі қоғамды көрсететін өлеңдерін мұқият зерттейді. Оның сыны Масайған түйетікенге қарайды жинағында (1926) көрініс тапқан. Кейін әдеттегі ағылшын тіліндегі Ысқырық сандық (1947) және Джеймс Джайске естелік (1955) шығармасына қайта келеді. 

Ол 20 жылдың басындағы Шотландтың аса көрнекті ақыны болып есептеледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Айтмұхамбет Қасымұлы Қасымов** (29 маусымда 1950) - жазушы, журналист. Жазушы, журналист Айтмұхамбет Қасымов Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Аюды ауылында 1950 жылдың 29 маусымында дүниеге келді. Қазақтың мемлекеттік университетін бітірген.
Шығыс Қазақстан өңіріндегі баспасөз тарихын, оның ішінде 1931 жылы шыққан «Жұмысшы» газетінен бастау алатын облыстық «Дидар» газетінің тарихын зерттеумен шұғылданып жүр.

Қазақ халқының тұңғыш әскери ұшқышы, жерлесіміз – марқакөлдік Жақыпбек Малдыбаевтың өмірін зерттеуші. 
Президент мұрағаты, Орталық Мемлекеттік, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан, ҰҚК мұрағаттарынан жинаған деректері бойынша «Жұмысшы» газетінің тұңғыш редакторы, 1938 жылы «халық жауы» ретінде көптеген ұлт зиялыларымен бірге саяси қуғын-сүргінге ұшыраған журналист, жазушы М. Тайшыбаевтың өмірі мен шығармашылығын жайлы «Қызыл қырғынның құрбаны» атты кітап жазып шығарды.
Қазіргі кезде облыстық "Дидар" газетінің редакторы.

1965 жылы жоғарғы Тайынты сегізжылдық мектебін, 1967 жылы Өскемендегі Жамбыл атындағы мектеп-интернатты бітірген. 1973 жылы Алматыдағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіріп, Болыпенарым (қазіргі Қатонқарағай) ауданындағы Парамоновка, Алыбай мектептерінде мұғалім, директордың орынбасары, мектеп директоры болып қызмет істеген.

1977 жылғы қыркүйектен бастап облыстық «Коммунизм туы» газетінде (қазір «Дидар») әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, 1997 жылдан бері Бас редакторлық орынбасары болып еңбек етті. 2009 жылғы ақпан айынан осы газеттің Бас редакторы қызметін атқаруда.

«Алтайдан ұшқан ақиық» (1999), «Арулар әлемі» (2000), «Үміт патшалығына саяхат» (2003), «Қызыл қырғынның құрбаны» (2004), «Қазақ халқының тұңғыш әскери ұшқышы Жақыпбек Малдыбаев» (2007) атты бес деректі-көркем кітаптың және «Дидар» газетінің 75 жылдық тарихын баяндайтын «Тарихи жол» (2006) атты ғылыми-зерттеу еңбегінің авторы.

Қазақстан Респубикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен (2006), «Астанаға — 10 жыл» медалімен, 2008 жылы «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}Макгилла университеті** (ағылш. *McGill University*) — 
Канададағы көне және ең танымал университет .

Тарих
-----

Инженер Шулиха атындағы кітаптхана.
Университетте 30000 студент оқуда, оның 80% канадалықтар. Макгиллада бар- жоғы 21 факультет, 300- ден көп мамандықтар бар. 2010 жылғы  The Guardian газетінің жасаған рейтингіне сәйкес әлем бойынша 19 орында.Канадалық сырттай оқу ең алғаш 100 жыл бұрын айда болды. Дәл сол уақытта, Монреалдағы Макгилла университеті оқудың ішкі процессіне қатыса алмаған мұғалімдерге қарсы еді. 1920 жылы Британдық Колумбия білім басқармасы  шалғай аудандағы тұрғындарға хабарлады және осындай дәрістер ең алғаш рет провинция дәрежесінде пайда болды. 1941 жылы канадалық фермерлер далада алғаш рет радиолы оқу жобасын эфирде көрді.Университет нысандары  сол уақыттағы Макгилла колледжі) бернсайд Плейсте орналасқан, « институт Корольді оқу- әдістемелік даму 10000 фунт стерлингпен бірге, Джеймс Макгиллдың ерігімен 1813 жылы болды. Университеттің ең алғашқы корпусы 1843 жылы салынды.1821 жылы бой түзеп, 1829 жылы Монреалда (Квебек, Канада) ашылды.

Дереккөз
--------

Сілтемелер
----------

* McGill University (ағылш.) (фр.)
* История университета Мұрағатталған 24 желтоқсанның 2008 жылы. (ағылш.) (фр.)
* McGill’s Bellairs Research Institute — Barbados, West Indies (ағылш.) (фр.)
* McGill’s Macdonald Campus (ағылш.) (фр.)
* TV McGill Мұрағатталған 17 ақпанның 2011 жылы. (ағылш.) (фр.)
* CKUT Radio McGill (ағылш.) (фр.).
**Бағдарлама, программа** (грек, programma – хабарландыру, нұсқау) – 1) белгілі бір қызметтің (не әрекеттің), жұмыстың, т.б. мазмұны мен жоспары; 2) саяси партиялар, ұйымдар және жеке қайраткерлер қызметінің негізгі қағидалары мен мақсатының тұжырымдамасы; 3) оқу пәнінің қысқаша тұжырымдамасы; 4) театр, концерт, цирк қойылымдарының радио және телехабарлардың мазмұны және берілу реті; 5) бағдарламашы тілінде берілген амалдарды орындау алгоритмінің сипаттамасы; 6) таратылуға арналған көріністен, дыбыстан тұратын, жазу жолымен алынған материалдар жиынтығы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009,1-т.–640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
Координаттар: 42°18′ с. е. 69°36′ ш. б.﻿ / ﻿42.300° с. е. 69.600° ш. б.﻿ / 42.300; 69.600 (G) (O) (Я)

Мешіттің мекен-жайы
-------------------

«Айтбай ата-Ақмешіт» мешіті Шымкент қаласы, Абай ауданы, Самал-3 елді мекенінде орналасқан 2006 жылдың сәуір айында құрылысы басталып 22-қыркүйек күні ашылды.

Мешіттің салынуы мен сипаты
---------------------------

Айтбай ата ұл-қыздарының демеушілігімен салынған бұл мешіт ҚМДБ-ға 2009 жылы тіркелген. Мешіттің жер көлемі 0.17 га. Мешіт ауданы 18 х 15 метр, 3-бөлмесі бар, Залы 13х12 метр, әйелдер бөлмесі 2,6х6 метр, имам бөлмесі 2,6х6 метр, мешіттің биіктігі 6,5 метр, күмбездің ені 6,5 метр, күмбездің биіктігі 9,5 метр, мешіттің іргетасы бетон, қабырғасы м-100 маркалы күйген кірпіштен өрілген, дуалдың ені 50 см, сырты сары және ақ кірпіштен өрнектеліп қапталған, төбесі профнастильмен жабылған.

Мешітте азан айтатын дауыс күшейткіш бар. Мешіттің ішінде арнайы біркелкі жайнамаз кілем төселген. Мешіттің жылу жүйесі еденнен жылиды. Мешітте 4-есік, 6-терезе бар. Ауласында жеміс ағаштар егілген және 2-орындық арнайы салынған дәретханасы бар. 1-бөлме қарауылхана, 1-бөлме котельный бар. Су құбыры өткен.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуТүркістан облысы мешіттері |
| --- |
|  |
| 
Айтбай ата-Ақмешіт мешіті • Атамекен мешіті • Ақжайық мешіті • Ақтас мешіті (Шымкент) • Кентау қалалық орталық мешіті • Көшік ата мешіті • Нәзір Төреқұлов мешіті • Сейіткәрім қажы мешіті •
Ықылас мешіті • Әлі Бекен мешіті • Қаттани мешіті |

 |

Үлгі:Қазақстан мешіттері
**Глосарий** — белгілі бір шығармада кездесетін, сирек қолданылатын сөздердің түсіндірме сөздігі. .

Глосарий де қазіргі кезде түсініксіз көне сөздер (архаизмдер, диалектизмдер, поэтикалық ескі формалардың үлгілері) мен сөз тіркестеріне, көне жазу ескерткіштерінің тіліне т.б. түсінік беріледі. 

Сирек кездесетін кейбір аударма сөздіктер де Глосарийге жатады. Мыс. 1245 жылы жазылған "Түрікше-арабша сөздік" осындай сөздіктердің бірі. Жеке тілдердің тарихын зерттеуде Глосарий дің мәні зор.

Дерекөздер
----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.
**Макдиси әл-Мутаххар Ибн ТаҺир** (туып – өскен жылы белгісіз) – 10 ғасырда өмір сүрген араб ғалымы. Ол жайында Систандағы Буст қаласында тұрды деген дерек қана сақталған. Ныспысына қарағанда палестиналық болса керек. 10 ғасырдың орта шенінде Самани әулеті уәзірінің өтініші бойынша, Макдиси 22 тараудан тұратын «Китаб әл-бәд ва-т-тарих» («Дүниенің басталуы мен тирихи кітабы») атты энцклопедия мәнзелдес еңбек жазды. Бұл шығарма негізінен мұсылман теологиясы, арабтардың тарихы мен генеалогиясы, 961 жылға дейінгі халифат тарихы, Иранның ежелгі патшаларының тарихы, география т. б. бөлімдерден тұрады. Дені тұтастай көшірме болғанымен, автор өзі куәгер болған жәйттерді де қоса пайдаланды. Оның ішінде, әсіресе түрлі халықтардың діни ғұрыптары, түріктердің діні жайлы жазбалары айрықша орын алады. Шығарма француз тілінде жарық көрді (1899-1919).

Дереккөздер
-----------

Крачковский И.Ю. Арабская географическая литература, Избрананное сочинение. том 4, М.-Л. 1957; Арабскме источники X – Xll веков по этнографии и истории Африки южнее Сахары, М.-Л. 1965.
**Азия теледидары** - өткен ғасырдың 1960 жылдың басында пайда болған теларна. Ол кезде теледидар 13 елде, 1970 жылдың ортасында 30 елде, 1990 жылы 43 елде тұрақты хабар таратты. Осындай кқұбылыс радио ісінде де байқалды.

Соңғы онжылдықта Азиядағы радиоқабылдағыштар саны әлденеше еселеніп, көбейді. Радиохабары Азияда басқа елдермен салыстырғанда қарқынды дамыды. Азияда телевизор саны үшінші онжылдықта 3 есе өсті. Азияда бір жылда тележүйеге 15 млрд. доллар жұмсалды. Алайда радио мен теледидардың дамуы мен деңгейі Азия континентіндегі елдерге байланысты әртүрлі болып келеді. Мысалы, Азияның 18 елінде 1000 адамға 6-дан (Бангладеш), 100 қабылдағыштан келеді (Түркия). 1000 тұрғынға 100 газет, 50 радиоқабылдағыш, кинотеатрдан екі орын, 20 телевизордан келеді. Азияның тоғыз елінде радиоқабылдағыш саны 1000 адамға шаққанда 120 (Малайзия, Таиланд), 170 (Ирак), 331 (Кипр), 400-ге дейін (Оңтүстік Корея), 356 (Гонконг), 571 (Жапония), Қытай мен Үндістан сияқты ірі Азия елдерінде қоғамдық жерлерде, дауыс үдейткіш ұжымдық хабар тарату өріс алды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Ұн кенелері** (лат. *Tyroglyphіdae*) — кене отрядының бір тұқымдасы. Топырақта және шіріген өсімдіктің қалдықтарында тіршілік етеді. Дене тұрқы 0,35 — 1 мм, сопақша, түсі жылтыр. Дернәсілдері 6 аяқты, нимфалары мен ересек кенелерде 8 аяқ болады. Жылына 6 рет, кейде одан көп өсіп-өнеді, аналығы 3 — 4 (кейде 60-қа дейін) жұмыртқа салады. Ересек кенелер мен дернәсілдері ұн, астық, жарма; майлы дақылдардан — зығыр, мақта, қыша, күнбағыс; көкөніс дақылдарының тұқымдарын, кептірілген жеміс-жидектерді, саңырауқұлақтарды, т.б. зақымдайды. Ұн кенелері дәннің ылғалдығы — 13%, ал ұнда — 12%-дан жоғары болса, тез дамып, көбейеді. Астық пен ұнды зақымдағанда оларды қоңыр ұнтаққа айналдырады және иісі шіріген заттың иісіндей, қышқыл дәмі болады. Ұн кенелерінің аса қауіпті түрлері: ұн кенесі (Acarus sіro), кәдімгі түкті кене (Glycyphagus destructor), ұзынша кене (Tyrophagus putrescentіae). Бұлар республиканың солтүстік аймақтарында кең тараған. Ұн кенелерімен күресу шаралары: күзде жаңадан астық қабылдағанша қойма ішін, қамба төңірегін бүрку немесе фумигациялау арқылы залалсыздандыру; қамбадағы тұқымды тазарту; астықты немесе ұнды салқындатып, ылғалдылығын кемітіп, қоймада ауаның құрғақ болуына жағдай жасау.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 9 том
**Шань Са** (фр. *Shan Sa*, қыт. 山飒, 1972 жылы 26 қазан Бейжің)– қытай текті француз жазушысы. 1972 жылы 26 қазанда Бейжің(Пекин) қаласында дүниеге келген. Өз есімі – Янь Ни(қыт. 阎妮, фр. **Yan Ni**). Ең алғашқы жүлдесін 12 жасында балаларға арналған қытай поэтикалық конкурсында алған. 1986-1990 жылдары Бейжің университеті маңындағы лицейде оқыған. Үш өлең кітабы мен новелла жинағын шығарып, 1987 жылы Қытай Жазушылар одағының ең жас жазушысы атанады. Тяньаньмэнь алаңындағы қанды оқиғадан кейін 1990 жылы француз билігінің гранты бойынша Парижге кетеді. Ол жерде әкесі Сорбонна профессоры еді. 1992-1994 жылдары Католик университетінде философия саласын оқиды. 1994-1996 жылдары Бальтюстың хатшысы болады. Суретшінің әйелі Сэцуко мұны жапон мәдениетіне баулиды. Шань Сан бейнелеу өнері және кескіндемемен де айналысады, оның көрмелері Парижде және Нью-Йоркте өткен. Оның кітаптары әлемнің көптеген тілдеріне аударылған.

Туындылары :
------------

### Француз тілінде

* 1997 : Porte de la paix céleste

Les Quatre vies du saule
Le Vent vif et le glaive rapide, өлең кітабы
La Joueuse de go (драма)
Le Miroir du Calligraphe, кескіндеме, каллиграфия, өлеңдер
Impératrice
Les Conspirateurs
Alexandre et Alestria
La cithare nue
### Орыс тілінде жарық көргендер

* «Играющая в го». М.: Текст, 2005.
* «Врата Небесного спокойствия». М.: Текст, 2006.
* «Императрица». М.: Олма-Пресс, 2006).
* «Конспираторы». М.: Текст, 2008.
* «Александр и Алестрия». М.: Текст, 2008.
* «Четыре жизни ивы». М.: Текст, 2010.
* «Обнаженная цитра»

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 23 қыркүйектің 2005 жылы.
**Ұлытау** – мемлекеттік табиғи зоологиялық қорықша. Қорықша 1971 жылы облыстық маңызы бар мәртебеде ұйымдастырылды, 1986 жылы республикалық маңызы бар санатқа ауыстырылды, 1990 жылы «Ұлттық тарихи-мәдени қорық» - Ұлытау мұражайының құрамына кірді. Ауданы 19300 га. Құрылу мақсаты – Ұлытау тауларының бүкіл табиғи кешенін қорғау, негізгі бағыты – тау жануарларын қорғау және көбейту.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде, Ұлытау тауларының гранитті баурайында, "Ұлытау орман және жануарлар дүниесін қорғау" шаруа қожалығының күштерімен қорғалатын мемлекеттік орман қоры жерлерінде орналасқан.

Флорасы
-------

Ұлытаудың жоғарғы белдеуі ұсақ топырақ пен жоғары сатыдағы өсімдіктерден айырылған, сарғайған, қара, жасыл түсті қыналармен боялған. Жоғары сатыдағы өсімдіктер тек ұсақ топырақ жиналған жарықтарда, тас тақталардың ойыстарында және көбінесе ойықтарда шоғырланған. Тау беткейлерінің төменгі бөліктеріндегі тау шатқалдарында қызыл қаулы дала шөптесіндері кездеседі. Терең шатқалдардың кей беткейлері қайың, қайыңды-көктерек ормандарымен, кей жерлерде мойыл мен долана және қалың бұталармен жабылған. Таудың шеткі аласа бөліктерін шөлейтті жусанды-бетегелі және тобылғы мен садақбоз қау өскен далалар алып жатыр. Бұл бөлікте тек Ұлытау ​​облысында кездесетін ерекше қорғауға алынған өсімдіктер өседі: қылшықты мыңжапырақ, ұсақ гүлді күреңот, ұлытаулық түймешетен, олармен қатар сирек кездесетін шегіргүл Селькирка, қазақ күреңі, жалтыршөп, қала шыршайы, қияқөлең, жоңғар талы. Қазақстанның Қызыл кітабына енгендер: қызыл қайың, сартүтік, Шренк қызғалдағы, ұлытаулық түймешетен.

Фаунасы
-------

Қорықшада тұяқтылардың кейбір түрлері, соның ішінде арқарлар мен еліктер мекен етеді, құстардан – құр мен шіл түрлері, жыртқыштардан – түлкі, қасқыр, ақкіс, аққалақ, қарсақ, күзен және т.б. жануарлар түрлі кездеседі. Қазақстанның Қызыл кітабына енген фауна түрлері: қара дегелек, бүркіт, ителгі, Қазақстан арқары, қарақұйрық, қылқұйрық бұлдырық, үкі, сабаншы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сайт "Особо охраняемые природные территории Республики Казахстан"
**Ұн тағамдары** — ұннан дайындалатын тағамдар. Негізінен ашымаған қамырды илеп, пішіндейді де, ұн тағамдарының түрлерін жасайды. Олар суда қайнатылып пісіріледі, кейде майға қуырылады немесе пеште пісіріледі. Орталық Азия халықтарында ұннан жасалған тағамдардың көптеген түрлері бар. Дәстүрлі қазақ қоғамында ұн тағамдары сан алуан болып келеді. Оның ішінде ұлттық нан түрлері ерекше орын алады. Мысалы, таба нан (қамырды екі таба арасына салып, ошаққа пісіреді), тандыр нан (алдын ала қыздырылған тас немесе құм тандырға жапсырып пісірілетін нан), қазанжаппа (жарты қазанға жапсырылып, ошақтың аузына төңкеріліп, қоламтаға пісіріледі). Соңғы кездері нан зауыттарында ұлттық нанның таба нан, жай нан, май нан және т.б. түрлері шығарылады.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Қысмышы** – орта ғасырдағы шағын қала. Қордай ауданы Ауқатты аулынан солтүстік-батысқа қарай 3 – 5 км жерде, Шу өзенінің сол жақ жағалауында. 1937 жылы Ю.Г. Платонов, 1940 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Қысмышының – тік төрт бұрышты (ауданы 300×400 м) жазық төбе. Оның ортасында бөлімінде қамалдың (цитадель) бұзылған орны бар. Қоршау ішінде жеке салған құрылыстардың құлаған қалдықтары сақталған. Зерттеу нәтижесінде Қысмышының жоғарғы қабатынан қыштан жасалған ыдыстар, өлген адамдардың сүйегін күйдіріп салған құмыра Қысмышыны А.Н. Бернштам Яқалықпен баламалайды.
М. Елеуов

сілтемер
--------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Сапархан Ниязбекұлы Мырзабеков** (6. 12. 1937 жылы туған, Түркістан облысы, Шымкент ауданы, Қызылжар ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1973), доцент (1984). Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген (1962). 1962-1969 ж. орта мектепте мұғалім. 1969—1972 ж. ҚазКСР ҒА Тіл білімі институтында аспирант. 1973-1977 ж. осы институтта кіші ғылымы қызметкер. Профессор М. Серғалиевтің жетекшілігімен "Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктердің құрылымына статистика-лингвистикалық талдау (Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің "Абай жолы" романы бойынша)" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 1977 жылдан Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің қазақ филология кафедрасында оқытушы. Көп томдық "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін", М. Әуезовтың "Абай жолы" романының (1978) және 20 томдық шығармалары тілінің (1996) жиілік сөздігін құрастырушылардың бірі. 40-дан аса ғылыми мақала авторы.

Шығармалары:
------------

* Статолингвистический анализ структуры глагола современного казахского языка (пo роману М. Ауезова "Путъ Абая"). АКД. А. 1973;
* Қазақ тілінің фонетикасы. А. 1993;
* Қазіргі қазақ тілі фонетикасы. А. 1996;
* Қазақ тілі дыбыс жүйесіндегі дистрибуциялык пен функционалдылық. ДДА. А. 1998.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Албания парламенті** (алб. Kuvendi i Shqipërisë) — Албания Республикасының азаматтарының бірпалаталы өкілі, Албанияның заң шығарушы билігіне жауапты орган. Парламент 140-тан кем емес мүшеден тұрады және жасырын түрде 4 жыл сайын сайланады. Парламентке оның Спикері жауапты, және оның әрқашанда орынбасары да болып жату керек. Әр 12 регионның өзінің сайлау округі, парламенттегі бірнеше депутаты бар.

Албания Парламентінің бөлінісі:Үкімет: (74)     Социалистік партия (74)

Оппозиция: (63)     Демократиялық партия (50), Республикалық партия (3), Әділдік, интеграция және бірлік үшін партия (2), басқалары (3)

     Интеграция үшін социалистік қозғалыс (4)Қалғаны: (3)     Социал-демократиялық партия (3)

Парламент, Конституция бойынша, барлық заңдарды шығарады, үкіметтің жұмысын бақылайды, соғыс бастайды, елдің бюджетын анықтайды, оны тексереді, референдум мен сайлау өткізеді және Президентті сайлайды.

Этимологиясы
------------

"Кувенди" сөзі албан тілінде ежелден бері келе жатыр. Оның шығу тегі латын "conventus" (адамдардың жиналысы, ассамблея дегенді білдіреді) сөзімен жиі байланыстырылады.

Құқығы, жауапкершілігі және мақсаты
-----------------------------------

Парламент жылына екі рет жиналыс өткізеді. Бірінші сессия Қаңтар айының 3-ші дүйсенбісінде және екінші сессия Қыркүйек айының бірінші дүйсенбісінде өткізіледі. Алайда, Албания Президенті, Премьер-министрі немесе парламенттің өзінің бестен-бірі төтенше жағдайда Парламентті кез келген уақытта жинай алады.

Парламент көпшіліктің дауысы арқылы шешім жасайды. Осыған Конституцияда ерекше шарттар жатпайды, мысалы үлкенірек көпшілікті қажет ететін жағдайлар. Парламенттің тағы қабілеттіктері: Албанияның экономикалық, заңды және саяси қатынастарын өзгерту, Албанияның табиғи және мәдени құндылықтарын сақтау, басқа мемлекеттермен альянстар және ұйымдар құру. Парламент Президентті еш дебатсыз, жасырын дауыс арқылы және бестен-үш көпшілігімен сайлайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
Егін егу - аса маңызды өндірістік процесс, өнімнің мол болуы едәуір дәрежеде оның уақтылы әрі дұрыс орындалуға байланысты. Егудің басты мақсаты - дән қаулап өніп шығуына неғұрлым қолайлы жағдайлар жасау мақсатында тұқымды егістік жерге бірдей мөлшерде бөліп сеуіп, оны белгілеген тереңдікте жабу.

Агротехникалық талаптар
=======================

Егіс егуді қолайлы мерзімдерде, жоғары сапалы тұқыммен және жергілікті климат жағдайларына сәйкес өткізу керек. Дән себу нормасы, оларды жабудың тереңдігі және қатар аралықтардың түйісу мөлшері жол берілетін ауытқулардан аспауға тиіс. Егістің жүйегі түп-түзу болғаны жөн, шүйлердің болуына жол берілмейді. Топырақ бетінде жабылмай қалған тұқымдық дән болмау керек. Егіс егу сапасына түпкілікті баға дәннің өніп шығуына қарай беріледі.

Дереккөздер
===========

Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Қырқу, күзеу - (стрижка, остричь) - қырқу мерзімін жергілікті ауа райына, жүннің өсуіне байланысты белгілейді. Көктемдегі қырқымды тек ауа райы жылынып жауын-шашын толастағанда барып өткізеді. Қырқылған қойды, әсіресе алғашқы 2-3 аптада суықтан, жауын-шашыннан қорғау қажет. Екінші жағынан қырқу мерзімін көп кешеуілдетуге де болмайды. Өйткені қырқылмаған мал қатты ыстықта жайыла алмайды, сөйтіп салмағын жоғалтады. Селеу сияқты өсімдіктер қатая келе қой үстіндегі жүніне жабыса береді. Ал қылшықты құйрықты қойлар жүні босап, түлей бастайды. Дер кезінде қырқылмаса үстіндегі жүннің жартысы түлеп түсіп қалады. Қырқымның дұрыс өтуі, жүннің мол да сапалы болуы қой қоңдылығына қатты байланысты. Жоғары қоңдылықтағы қой жүні жақсы, тығыз өсіп, тез шайырланады. Терісі жазық, мықты болады. Жүні біркелкі, сапалы келеді. Қырқым алдында жүн кебу болып, жақсы шайырлануы үшін қой жарты тәулік бұрын өріске шығарылмай, қорада ұсталады, суарылмайды. Осы арада олардын ас қорыту жолдары жеңілденіп, жүндері шайырлана түседі. Суланған жердің тез арада бұзылатынын ескеру қажет.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Лапеж** ( фр. Lapège ) — Француз коммунасы, Окситания аймағындағы Арьеж департаментінің орталығында орналасқан. Тарихи және мәдени тұрғыдан қала Сабартес елінің бөлігі болып табылады, ол негізгі қала ретінде Тараскон Арьежмен бірге Фойс елінің жоғарғы жағындағы Арьеж аңғарымен құрылымдалған. Тау климатына ұшырағандықтан, онда әр түрлі ұсақ бұлақтар ағызады. Арьеж Пиренейінің аймақтық табиғи саябағының құрамына кіретін қалада экологиялық, фауналық және флористикалық қызығушылық тудыратын екі табиғи аумақтан тұратын тамаша табиғи мұра бар.

Гидрография
-----------

Коммуна Гаронна су алабы, Адур-Гаронна су алабы ішінде. Ол жалпы ұзындығы 6 км гидрографиялық желіні құрайтын Гранж ағысы, Мижанес ағысы, Пис ағысы, Помиес, Дебес ағыны және екі шағын ағынмен ағып жатыр.

Климат
------

Қаланы сипаттайтын климат білікті, 2010 жылы «жартылай континенттік климат», содан кейін материктік Франциядағы климаттың сегіз негізгі түрін санайтын Франция климатының типологиясына сәйкес. 2020 жылы муниципалитет түріне енеді. Климаттың бұл түрі үшін температура биіктікке қарай тез төмендейді. Қыста бұлттылық ең аз, ал жазда максималды болады. Орналасқан жеріне қарай желдер мен жауын-шашын айтарлықтай өзгереді. Бөлімнің шығысында Жерорта теңізінің әсері маусымдық қарама-қайшылықтарды күшейтеді, климат құрғақырақ.

2010 жылғы типологияны құру үшін пайдаланылатын климаттық параметрлерге алты айнымалы температура және сегіз жауын-шашын кіреді, олардың мәндері 1971-2000 жылдардағы норма бойынша айлық деректерге сәйкес келеді. Муниципалитетті сипаттайтын жеті негізгі айнымалы келесі ұяшықта берілген.

1971-2000 жылдардағы коммуналдық климаттық параметрлер
------------------------------------------------------

* Жылдық орташа температура - 11,2°С
* Температура - 5-тен төмен күндер саны °С - 4,8 д
* Температурасы 30-дан жоғары күндер саны °С - 3,6 д
* Жылдық жылу амплитудасы - 15,2 °С
* Жылдық жауын-шашын мөлшері - 1372 мм
* Қаңтардағы жауын-шашын күндерінің саны - 9,8 д
* Шілдедегі жауын-шашын күндерінің саны - 8 д
Мойсей Соломонович Урицкий
Көшеге революциялық қозғалыс жетекшісі, 1917 жылы Петроградтағы қарулы төңкерісті басқарған Мойсей Соломонович Урицкийдің есімі (1956 жылы) берілген. Урицкий Мойсей Соломонович (1873-1918) Черкасск қаласында дүниеге келген. Ол Сыртқы істер комиссары, Петроградтың төтенше жағдай жөніндегі комиссия төрағасы қызметтерін атқарған.

Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Бейсебаев, Некрасов, Бартольд атындағы көшелермен қиылысады. Көшенің ұзындығы - **1100 метр**.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Мәңгілік бала бейне** — жазушы Роза Мұқанова шығармасы. Көркем әдебиет стиліндегі әңгіме.

Қысқаша мазмұны
---------------

Шығарма меңіреу қалған мүгедек 16-17 жастағы Ләйләнің өміріндегі қиындықтары жайлы баяндайды. Ләйләнің мешелдігіне сол бір саңырауқұлақ іспеттес жарылыс кінәлі болған. Семей полигоны кезінде мүгедек болып өмірге келген. Қыз бұл оқиғадан соң түрі 8 жас шамасындағы бүлдіршін күйінде қалып, өспей қалған. Ата-анасынан айырылған байғұс Ләйлә әпкесі жүрексіз Қатираның қолында өседі. Қатира оны кемсітумен болады. Ләйлә әр түн сайын аймен сырласады. Бір тойда өзінің бала кездегі досы Құмарды, би алаңындағы өзін елестетеді. Бұдан соң бірде төсек тартып қалады. Оқиға соңында Ай да, Ләйлә да бір-бірін қимай мәңгілікке қоштасады. Әңгіме Ләйләнің өлімімен, Қатираның жалғызының жүзеге аспаған тойымен аяқталады.

Негізгі идеясы
--------------

Шығарма бір ғана Ләйләнің өмірін мысалға ала отырып, Семей полигонының елге тигізген зардабын, өмір қиындықтарын, барға қанағат ету керектігін көрсетеді. Сол кездегі халық өмірі де баяндалған. Адам мінезінің әртүрлі болатындығын түсіндіреді, өзгенің өміріне күле қарамай, түсіністік танытуға шақыратын шығарма.

Кейіпкерлері
------------

* *Ләйлә* — шығарманың басты кейіпкері. Мүгедек, әрі мәңгілік бала бейнесі сақталған жан. Өмірінің тәттісінен көрген қиындығы басым болған. Тағдырдың тәлкегіне ұшырағанынан бөлек, Қатираның үйінің құлына, елдің мазағы мен аяушылығына айналған десек болады.
* *Қатира* — Ләйләнің әпкесі. Ләйләнің қайғысымен бөлісу орнына оны жерден алып, жерге салған аяусыз жан. Өзінің жалғыз ұлының қамын жеген ана.
* *Құмар* — Ләйләнің бала күнгі жақын досы. Ол бала кезінде Ләйләні «ләйлек» деп атаған, оның нәзіктігімен түсіндірген.Тойдағы Ләйләнің елестеткен жаны.
* *Әжесі* — Ләйләнің балалық шағында тек жылы сөздермен жұбатып, қуантқан тұлға. Ләйләнің олмен тек жақсы естеліктері сақталған.
Физика мен химия, сонымен қатар Экономикадан – екі Нобель комитеті Швеция Корольдік ғылым академиясында орналасқан.
Физиология мен медицина бойынша Нобель комитеті Каролинска институтында орын тепкен.
Әдебиет бойынша Нобель комитеті Швеция академиясы нда орналасқан.
Норвегия Нобель комитетінің, Стортиң тағайындаған, жеке қолдаушы органы Норвегия Нобель институты фоормасында бар.
**Нобель комитеті** - Нобель сыйлығы лауреаттарын іріктеу жұмыстарының басым көпшілігіне жауапты іскерлік орган. Әр Нобель сыйлығы үшін арналған бес Нобель комитеті бар.

Төрт Нобель сыйлығы үшін, физика, химия, Физиология немесе медицина, және әдебиет, комиттер сәйкес институттардағы құзырлы жұмыс органдары, олар - Швеция Корольдік ғылым академиясы, Каролинска институты, және Швеция академиясы. Бұл төрт комиттер тек қана лауреаттар үміткерлерін ғана ұсынады, ал соңғы шешімді бұдан да үлкен ассамблея қабылдайды: физика, химия, және әдебиеттен , толықтай академия, ал физиология мен медицина сыйлығы үшін сонымен қатар Каролинска институты Нобель Ассамблеясының 50 мүшесі қатысады.

Бесінші Нобель комитеті Норвегиялық Нобель комитеті Бейбітшіліктен Нобель сыйлығына жауапты, оның мәртебесі басқашалау, өйткені ол жұмыс органымен қатар сыйлық тапсыруға да шешім қабылдау органы болып табылады.

Альфред Нобель құрметіне арналған экономикалық ғылымнан Sveriges Riksbank сыйлығы лауреаттарын анықтау жұмысы да Нобель сыйлығындағыдай өтеді. Сәйкес комитет Альфред Нобель құрметіне арналған экономикалық ғылымнан Sveriges Riksbank сыйлығы комитеті деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Nobelprize.org: Prize Awarder for the Nobel Prize in Physics, accessed on 3 шілде 2009 ж.
2. ↑  Nobelprize.org: Prize Awarder for the Nobel Prize in Chemistry, accessed on маусым 19, 2010
3. ↑  Nobelprize.org: Prize Awarder for the Nobel Prize in Literature, accessed on шілде 3, 2009
4. ↑  Nobelprize.org: Prize Awarder for the Nobel Prize in Physiology or Medicine, accessed on шілде 3, 2009
5. ↑  Karolinska Institutet: *Nobelpriset - den ärofyllda traditionen*, accessed on шілде 3, 2009 (швед.)
6. ↑  Nobelprize.org: Prize Awarder for the Nobel Peace Prize, accessed on шілде 3, 2009
7. ↑  Nobelprize.org: Prize Awarder for the Prize in Economics, accessed on шілде 3, 2009
8. ↑  Royal Swedish Academy of Sciences: Committee for the Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel Мұрағатталған 31 шілденің 2020 жылы. accessed on шілде 15, 2009
**«Мәңгілік от»** (Қарағанды, Әлиханов к.) - Ұлы Отан соғысында қаза тапқан қарағандылық жауынгерлерді есте сақтау үшін орнатылған ескерткіш. 1976-78 ж. Жеңіс паркінде салылған. Арх. II. Қойшыбеков. мүс. Ж.Қ. Молдабаев. 

Қызыл гранитпен көмкерілген көлбеу стелада орыс және қазақ жауынгерлерінің жартылай мүсівдері бейнеленген. Ескерткішгің орта тұсында — қола жұлдыз. Стеланың алдында каһарман қалалардан әкелінген касиетті топырақ салылған капсулалар көмілген. Шойыннан қойылған «1941-1945» деген жазулар сұр граниттен қаланған ескерткішгің екі кырына бекітілген. 

Ескерткішті орнатқан авторлар коллективіне 1980 ж. Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
(no theatre немесе noh theatre), көне заманан келе жатқан театрдың бір түрі, жапон классикалық театры. Театрдың өз ерекшелігі бар, бірақ батырлық тақырыптары, хорлар, стилді қимылдар, костюмдер және сахнаның сәнделуін сақтаған. Актерлер (тек ер адамдар) әңгіме қылып айтып тұрады, сюжетжелісінің өркендеуіне олардың костюмдері мен қылықтары әсер береді, дегенмен оны көрсетпейді. «Талант» нені білдіреді немесе «өнер» көне би қойылымынан дамыған және 14ғ. театрдың өзіндік бөлек бір түрі болып танылған. Қойылымдардың (пьеса) төрт түрі бар, бірақ коми(kami, құдай) киелі оқиғалардың желісімен СИНТОИЗМА; сурамоно (shura mono, әскери қойылым), жауынгерлерге арналған; каиурамоно (katsura mono, жалған шаштар қойылымы) әйелдердің қатысуымен; гендаймоно (gendai mono, қазіргі қойылым) немесе кедзвмоно (kyojomono, жынды әйелдің қойылымы) әртүрлі мазмұндағы қойылымдар; кири (kiri, шарықтау шегі) немесе китику (kichiku, әзәзіл) қиянатшыл нәрселер мен албастының қатысуымен. Канъами (1333—84) және оның баласы Дзэами (1363—1443) көптеген тамаша мәтіндерді жазған, дегенмен екі жүз жылдың ішінде қазіргі театр репертуарында кейбіреуі ғана сақталған.
**Мөлшер үстеуі** — қимылдың немесе сынның мөлшерін көлемдік дәрежесін , шама-шарқын білдіреді де, **қанша?, қаншама?, қаншалық?, қаншалап?,**  және **қалай?, қалайша?** деген сұрақтарға жауап береді. Мөлшер үстеулер бірде естістіктермен тіркесіп, қимылдың мөлшерін , шама-шарқын білдірсе , енді бірде сын есімдерімен тіркесіп , сынның мөлшерін білдіреді. Мысалы: *онша жараспайды, анағұрлым көбейді, недәуір өсіпті* дегенде етістіктермен тіркесіп , **қалай?, қанша?** деген сұраққа жауап береді, ал *онша биік емес, анағұрлым үлкен , недәуір ұзын , үлкен*  дегенде *онша , анағұрлым, недіәуір өсіпті* деген мөлшер үстеулері *биік, ұзын, үлкен* тәрізді сын есімдірмен тіркесіп **қалай?, қанша?** деген сұрыққа жауап беріп , сынның мөлшерін , көлемдік дәрежесін білдіріп тұр. 
Мөлшер үстулер құрамы жағынан **туынды** және **күрделі түбір** болып келеді.

Дереккөздер
-----------

Қазақ тілі кітабынан, 6 сынып ,147 бет
**Нкомо Джошуа Мкабука Ньонгола** (Nkomo, Joshua (Mqabuko Nyongolo)) (1917ж. 19 маусым, Симокв қоры, Матабелеленд, Родезия – 1999ж. 1 шілде, Харэр, Зимбаба), зимбабвелік (бұрын родезилік) қара ұлтшыл. Родезицте ақтарға қарсы партизан соғысын жүргізген, бірақ Г.Мугабе әскерімен салыстырғанда оның күші қажет болмаған. Зимбабадағы Африка халықтарының одағы көшбасшысы есебінде (ЗАПУ) ұзақ уақыт Мугабенің бәсекелесі болды. 1980-1982 екеуі де уақытша үкімет құрамына енген, бірақ олардың арасындағы қарым-қатынастың үзілуінен Нкомо билігінен айрылды. 1987ж. ЗАПУ және Африкаұлттық одағы (ЗАНУ) Мугабекетіріп, ЗАНУ – Патиоттар фроантын құрды. 1990ж. Мугабе елбасының орынбасары болды.
**Шарықтау шегі** - көркем шығармада оқиғаның әбден шиеленісіп, шегіне жетіп өрістеген кезі. Әдетте шығармадағы окиға желісінің өрбіп-дамуы бірнеше кезеңге бөлініп қарастырылады. Оқиға желісінің, яғни, сюжеттің басталуы - әрқайсысының атқаратын міндеті өзгеше болып келеді, өзіндік сипат-ерекшеліктері болады. Шарықтау шегі оқшауланып көрінетін себебі - бұл шығармаға негізгі арқау болған талас-тартыстың барынша күшейтетін түсы. Оқиға немен тынады, қай арнаға келіп саяды, кейіпкерлердің жай-күйі қандай болады - мұның бәрі оқушыға бұл сәтте әлі толық белгілі емес. Алайда оқиға әбден ширығып, шиеленісіп, тартыс-қайшылық асқындаған сайын кейіпкерлердің тағдыры не олай, не бұлай болатын кезең жақындағаны сезіліп, оқушы оқиғаның қалай аяқталатынын білуге ынтыға түседі. Сәбит Мұқановтың "Сұлушаш" поэмасында Алтайдың Сұлушашты алып қашуы, соңдарынан қуғыншылар шығуы сипатталатын түс сондай.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Мәшәди Әзизбайоғлы Әзизбаев** (әз. *Məşədi Əziz bəy oğlu Əzizbəyov*; 18.01.1876,Баку —20.09.1918) - Әзірбайжандағы революциялық қозғалыстың қайраткері, тұңғыш Әзірбайжан марксшілдерінің және Бакудың 26 комиссарының бірі.  

Бакуде жұмысшы Азизбек Азизбеков (1844-1889) отбасында туған.  

* 1898 жылдан Компартия мүшесі.
* 1908 ж. Петербург технологиялық институты бітірді.
* 1897 жылдан революциялық қозғалысқа қатысты. "Һуммәт" социал-демократ тобы басшыларының бірі.

Бакуде 1905-07 жылдағы революцияға белсене қатысты, 1917 ж. Ақпан төңкерісінен кейін РСДЖ(б)П Баку комитетінің және жұмысшы депутаттары Кеңесінің мүшесі. 1917 ж. қыркүйекте Баку мұнай кәсіпшіліктері мен заводтарында болған жаппай ереуілді басқарды. Бакуде Кеңес өкіметін орнатуға (1917 ж. қазан) және мусаватисттердің антисоветтік бүлігін талқандауға (1918 ж. наурыз) қатысты. Баку Халкомсовының губ. комиссары және ішкі істер халкомының орыбасары, шаруа депутаттарының Баку уездік кеңесі аткомының төрағасы болды. Бакуды түрік-герман шапқыншыларынан қорғау ісін ұйымдастыруға қатысты. Бакуде Кеңес өқіметі уақытша құлаған кезде (1918 ж. 31 шілде), ағылшын шапқыншылары мен әскерлер Әзизбаевті тұтқынға алып, атып өлтірді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Снигириха** – Үбі жотасының солтүстік-батыс бөлігіндегітау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха жəне Глубокое аудандары аумағында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1293 м. Солтүстік-батыстан шығысқа қарай 6 км-ге созылған, енді жері 3–4 км. Беткейі тіктеу, өзен, тау аңғарларымен тілімденген. Биік белдеуі жалаңаштанған. 1000 м-ден төмен бөлігін түгелдей аралас жапырақты орман көмкерген. Таудың солтүстік-батыс, батыс беткейлерінен Үбі өзенінің салалары бастау алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Шаршау** — қажу жағдайының дамуымен астасатын субъективтік сезінулер кешені. Босаңсу, болбырлық, дәрменсіздік сезімдерімен, физиологиялық қолайсыздық түйсігімен, психикалық процестердің өту барысында кінәраттардың ұғынуымен, жұмысқа деген ынтаның болмай қалуымен, қарекетті тоқтатуға деген түрткі себептің дендеуімен, жағымсыз эмоциялық реакциялармен сипатталады. Шаршау бірсарынды әрекетті ұзақ уақыт орындау кезінде де пайда болуы мүмкін. Алайда қажумен байланысты емес оғаш шаршау, сондай-ақ объективтік тұрғыдан қажыған адамның шаршамауы секілді жағдайларда болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Шарғы салу** (салт-дәстүр) – ұзатылған қыз өзіне таяу сіңлісіне басына тартатын *орамалын* береді. Бұл «**ендігі кезек сенікі, бақытыңды тап**» деген сөз. Мұны біздің ана тілімізде «**шарғы салу**» - деп атайды. «**Шарғы**» салынған қызға женгелері, замандастары бас қосып келіп, жақсы тілек білдіріп шай ішеді.Шарғы салынған қызға жеңгелері, апалары, жезделері, құрдастары бірге қосылып, шашын тартып, аяқ бөлігінің санын инемен шаншып, ол белгі аяғыңды тіктеп жүр, тайма деген сөз. 
Жақсы тілектер айтылып, қызды он рет сол жағымен айналдырып, одан кейін он рет оң жағымен айналдырып, шәй ішіп құттықтасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ халқының ұлттық киімдері: Дәстүрлер/ құраст.Хинаят Б. Сужикова А. – Алматы: «Алматыкітап», 2007. ISBN 9965-24-811-7
«Снейкбот» деген атауға ие киборгтың ұзындығы 94 см, ал диаметрі 5 см. Оның құрамы қозғалтқыш, компьютер және кішкене электронды компоненттерден тұрады.
Жылан-құлтемірді қалай әмбебап үлгіде дамытуға болады? Оған, әрине, бауырымен жорғалаушылардың құрылымын зерттеу арқылы қол жеткізуге болады. АҚШ-тың Питтсбург қаласындағы Карнеги-Меллон Университетінің ғалымдары жыланның құмды төбешіктерге өрмелеу қимылын бақылап, сол қимыл принциптерін жасанды құрастырылған жыланға қолданған. Science журналында жарияланған ақпарат тірі табиғаттың жасанды аналогтарымен үйлесім тауып жатқандығын көрсетеді.

Жылан-құлтемір
--------------

«Жылан-құлтемір адам немесе өзге де құлтемірлер ене алмайтын жерлерге еш қиындықсыз кіріп кете алады. Қолайлы икемі болатын жасанды жылан бірнеше бөлшектерден құралып, оларды әр мақсатта ауыстыруға ммүкіндіктер болады. Осы секілді жеке мақсатта қолданылатын бөлшектердің бірі жыланға құмды төбешікке өрмелеу әрекетін береді», – дейді зертеуші мамандардың бірі.

### Жылан-құлтемірдің маңызы

Жылан тектес құлтемірлер күрделі іздеу жұмыстарында, жер сілкінуден кейінгі қирандының ішінен адамдарды құтқару операцияларына пайдалану мақсатында құрастырылып жатыр. Сондай-ақ, аймақтық радиациялық ахуалды тексеру секілді адам өмірі үшін қауіпті болатын операцияларда да қолданылатын болады.
Қазақ халқының үй шаруашылығында қолданған құрал-жабдықтары,басқа да халықтар сияқты,өзінің тірлік-қаракетіне бейімделе жасалып, ғасырлар бойы еңбек процестерін жеңілдетіп ,өнімін арттыруға қызмет етіп келгені мәлім.Олардың байырғы кәсібі мал шаруашылығы мен егіншілік болғандықта, құрал-жабдықтың басым көпшілігі осы екі салаға арналған .Бұлардан басқа ұсталар мен зергерлер ,үйшілер мен сыршылар ,етікшілер мен өрімшілер,кестешілер мен тігіншілер ,өрмек тоқушылар мен ши ораушылар ,т.б. он саусағынан бал тамған шеберлер тұтынатын құрал-жабдықтардың да алуан түрі бар.Ас пісіріп ,дәм әзірлеуге арналған жабдықтар да жетерлік.
Уақыт өте қазақ халқаның байырғы кәсібінің өндіріс тәсілдері де,үй тұрмысына да елеулі өзгерістер енді.Осыған байланысты үй шаруашылында қолданатын құрал-жабдықтар да өзгерді,дамыды,жаңаша түр алып жетілдірді.Сонымен бірге кейбір құрал-жабдықтар көнеріп қатардан шығып та қалды.