recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Бетти Уильямс** (ағылш. *Betty Williams*; 1943 ж. 22 мамыр — 2020 ж. 17 наурыз) — 1976 ж. Бейбіт адамдар қоғамдастығының негізін салушы, Мэйрид Корриганмен бірге Әлем бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. Бұл ұйымның қызметі Солтүстік Ирландиядағы қанды қақтығысты бейбіт жолмен шешуге ықпал етті.

Өмірбаяны
---------

Бетти Уильямстың әкесі Смит мырза (Mr. Smyth) — қасапшы, ал анасы — үй шаруасындағы әйел болған. Ол бастауыш білімді Әулие Тереза атындағы мектепте алды, ал орта білімді Әулие Доминиктің грамматикалық мектебінде алды. Ол 1961 жылы 14 маусымда Ральф Уильямсқа тұрмысқа шықты. Оның Пол атты ұлы дүниеге келді. Ол кәсіби ағылшын клубтары мен Солтүстік Ирландия құрамасында ойнаған футболшы болды. Кейіннен Уильямстың Дебора есімді қызы дүниеге келді. 1982 жылы ол ажырасып, Джеймс Т.Перкинске қайта тұрмысқа шықты. Бетти Уильямс отбасымен Флорида, АҚШ-қа қоныс аударды. Ол танымал дәрістерді оқумен айналысты. Австралияның Брисбен қаласында өткен осындай дәрістердің бірінде ол жазықсыз балалардың өліміне әкеп соқтыратын соғыстың басталуына кінәлі АҚШ президенті Джордж Бушты өлтіруге деген ыстық ықыласын білдірді.

Бітімгершілік қызметі
---------------------

Ол Солтүстік Ирландия үшін сирек кездесетін аралас отбасында дүниеге келді. Оның әкесі — протестант, анасы — католик болған.

1976 жылы 10 тамызда Уильямс ИРӘ жауынгерлерінің бірі Дэнни Леннонның (Danny Lennon) машинасы үш баланы қалай жаншып өлтіргеніне кездейсоқ куә болды. Үшеуінің де анасы Анна Магуайр тірі қалды. Бірақ, 1980 жылы Жаңа Зеландияда ол өз-өзіне қол жұмсады.

Осы оқиғадан екі күн өткен соң, Уильямс бұқаралық ақпарат құралдарында (БАҚ) танымал бола отырып, әлемнің пайдасына 6000 қол жинады. Анна Магуайрдың әпкесі, Мейрид Корриганмен бірге ол "Бейбіт әйелдер" (Women for Peace) ұйымын құрды. Кейін ол Бейбіт адамдар қоғамдастығына айналады. Соңғысын құруда оларға қоғамдастық декларациясының авторы және оны қолдайтын митинг ұйымдастырған журналист Кьяран Маккеон (Ciaran McKeown) көмектесті.

1977 жылы Уильямс пен Корриганға Нобель сыйлығын табыстады (1976 жыл үшін). 1978 жылы қоғамдастықтың барлық үш құрылтайшысы жаңа белсенділерге өздерін көрсетуге мүмкіндік беріп, қызметтерінен кетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бетти Уильямс
2. ↑  Betty Williams
3. ↑  Betty Williams
4. ↑  НОБЕЛЕВСКИЕ ЛАУРЕАТЫ НЕ ПРОЧЬ УБИТЬ БУША
**Годерна** (фр. *Hodierna*, 1110-1164) — Триполи графинясы, округтің регенті.

Өмірбаяны
---------

Годерна Иерусалим патшасы Балдуин II мен Мелиттік Морфиннің төрт қызының үшіншісі болды. 1135 жылы ол Триполи Раймунд II-ге үйленді.

Годерна өзінің әпкелері сияқты өте тәуелсіз сипатқа ие болды және Таяу Шығыстағы крест жорықтары мемлекеттерінің күрделі саясатына белсенді араласты. 1150-1152 жылдары ол өзінің ұлы Балдуин III-мен күресте Мелисенда әпкесін қолдады. 1152 жылы Годерна күйеуі Раймундпен қақтығысып қалды, оның әпкесі Мелисенда мен жиені Балдуин оған көмекке келді. Жанжал шешілді, бірақ Годернаның Триполиден біраз уақытқа кетіп, Мелисендамен бірге Иерусалимге оралуы туралы шешім қабылданды.

Годерн Триполиден шыққаннан кейін Раймунд II өлтірілді. Годерна дереу оралып, өзінің кіші баласы Раймунд III атынан реггентті алды. Ол 1155 жылға дейін регенттік режимде қалды, Раймунд III ересек деп жарияланды.

Годернаның қай жылы қайтыс болғандығы белгісіз. Ол 1160 жылдары қайтыс болды.

Отбасы және балалар
-------------------

* Годерна портреті

Годерна мен Раймундтың екі баласы болды:

* Раймунд (1140 ж. - күзде 1187 ж.), Триполи графі - 1152–1187 жж
* Мелисенда монахқа айналды
**"Ай"** - тоқсан сайын шығатын көркем-публицистикалық журнал. Таралымы 500 дана. Мәдениет, психология жайлы материалдар, естеліктер, өлеңдер жариялайды. Негізін калаушы Фариза Оңғарсынова. Бас редактор М. Қожахметова..
Ай — жасөспірімдерге арналған әдеби-көркем журнал. Құрылтайшысы — Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі.1994 жылы "Ақ желкен" журналының қосымшасы ретінде орыс тілінде, Алматыда жарық көрді. Тоқсан сайын шығады. Көлемі — 8 бет. Тұңғыш бас редакторы Фариза Оңғарсынова болған. Журналда жасөспірімдерге арналған тарихи, ғылым-танымдық және тәрбиелік мәні мол материалдар, сондай-ақ талапкер мектеп оқушыларының әдеби шығармалары жарияланды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
Ай-Петри
**Ай-Петри** (укр. Ай-Петрі, қырымтат. *Ay Petri, Ай Петри*) - Қырым тауларыдағы Ай-Петри яйла комплексінің тауы.   

Алупка маңындағы тау-орман табиғи қорықтың құрамына кіреді. Қара теңіз жағасында тік жарқабақтанып бітеді. Негізінен ізбестастан құрылған.  

Бірнеше шыңнан құралады, ең биіктері: Бас шыңы – Бедене қыр (1234 м), Батыс және Шығыс шыңдар (1100 м).  

Ай-петрида Еуропадағы ең ұзын арқан жол өткізілген.

Ай-пертидағы көріністер
-----------------------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Саламат Нұрмұханұлы Идрисов** (9 ақпан 1974, Өрлік ауылы, Индер ауданы, Гурьев облысы, Қазақ КСР) — педагогика ғылымдарының кандидаты (2009), Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің ректоры.

Өмірбаяны
---------

Идрисов Саламат Нұрмұханұлы 1974 жылы 9 ақпанда Гурьев облысы Индер ауданы, Өрлік ауылында дүниеге келді.

1996 жылы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті «Математика және информатика» мамандығы бойынша бітірді.

Еңбек жолын 1996 жылы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің «Информатика негіздері және есептеуіш техника» кафедрасына оқытушы болып бастады.

1998 жылы «Информатика және оқытудағы жаңа ақпараттық технологиялар» кафедрасының аға оқытушысы.

2000 жылы университет типографиясының директоры, сол жылы желтоқсан айында қайта құрылған Жаңа ақпараттық технологиялар орталығы Полиграфия бөлімінің меңгерушісі.

2003 жылы Жаңа ақпараттық технологиялар орталығының директоры.

2006 жылы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің Информатика кафедрасының доценті академиялық атағы берілді.

2009 жылы Физика, математика және ақпараттық технологиялар факультетінің деканы

2011 жылы Ақпараттық технологиялар орталығының директоры.

2012 жылы Қашықтықтан оқыту факультеті деканы.

2013 жылы Әкімшілік-шаруашылық департаменті директоры, Қашықтықтан оқыту факультеті деканы

2015 жылы Қашықтықтан оқыту факультеті деканы.

2016 жылдан бастап - Ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор м.а.

2020 жылғы 5 қантардан бері Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің ректоры.

Еңбектері
---------

2009 жылдың 31 наурыз күні 13.00.01 – Жалпы педагогика, педагогика және білім тарихы, этнопедагогика мамандығы бойынша педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін БД 14.61.02. біріккен диссертациялық кеңесінде «Жоғары оқу орнының білім беру үдерісінде студенттердің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың педагогикалық шарттары» атты тақырыпта диссертация қорғап, 21 мамыр 2009 жылы педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі берілді.

3 оқу-әдістемелік құралы, 1 монография, 50-ден аса ғылыми мақалалар, оның ішінде имфакт-факторы жоғары SCOPUS және РИНЦ журналдарында 6 ғылыми мақаласын жарияланды.

Марапаттары
-----------

Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаевтың (2005, 2007, 2011, 2016), Атырау облыстық мәслихатының Құрмет грамотасымен (2005), Облыс әкімі Алғыс хатымен (2007, 2011), жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің «Ы.Алтынсарин» (2010) белгісімен, ҚР Жоғары оқу орындарының қауымдастығының еліміздің жоғары білім беру жүйесінің дамуына қосқан зор үлесі және жаңа буын мамандарды дайындаудағы ерен еңбегі үшін «А.Байтұрсынов атындағы қола медальмен» (2014), Атырау қаласы әкімінің Құрмет грамотасымен (2016), «Ерен еңбегі үшін» (2019) медалімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атырау мемлекеттік университетіне жаңа ректор тағайындалды

Сілтемелер
----------

* ИДРИСОВ САЛАМАТ НҰРМҰХАНҰЛЫ
**Гогоцкий Сильвестр Сильвестрович** (1813-89) - орыс идеалист-философы. Гогоцкий философиялық көзқарастары православиені қорғауға баланды. Материализмді атеизмге апарып соғатын ілім деп кемсітті. Философияның міндеті Құдайдың құдіретін табиғат және адамгершілік дүниесінің парасатты да шығармашылық негізі ретінде бейнелеуде деп білді. *Гогоцкий* бойынша Құдайды тану туа бітеді және оған нанымның көмегімен қол жетеді. Құдайдың құдіретін адам танымынан ажыратып, алуға болмайды, ол екінші және ішкі тәжірибеден, тікелей көзқарастан, яғни нанымнан туады. Ресейде философиялық энциклопедия жасау жөніндегі алғашқы әрекеттедің бірі болған *Гогоцкийдің* "Философиялық лексиконының" (4-т. 1857-73) бірсыпыра танымдық маңызы болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік
**Салалышөп** (лат. *Brachіarіa*) – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік.

Өсу аймағы мен ботаникалық сипаты
---------------------------------

Қазақстанда Түркістан өңірі мен Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Сортаңды жерлер мен егістіктерде өсетін 1 түрі – жұлдызқұрт салалышөбі (Brachіarіa erucіformіs) бар. Оның биіктігі 15-30 см, сабақтары бұтақтанған, тамыр түйіндерінен өседі. Жапырақтары жіңішке, қандауыр тәрізді (ені 4 мм-дей), сыртын түк басқан. Масақтары жұмыртқа тәрізді, доғал (ұзындығы 2 мм-дей), шашақ гүлшоғырына топталып сабақтың ұшында орналасады. Тамыз – қыркүйек айларында гүлдеп, масақтары піседі. Салалышөптің гүлшашағы әдемі, сондықтан одан сәндік гүлшоғын (букет) жасайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 - том
**Халықаралық радиохабар және теледидар ұйымы** – 1946 жылы Брюссельде негізі қаланған радиохабар және теледидар саласындағы демократиялық ұйым.. Ұйым 1959 жылға дейін Халықаралық радиохабар ұйымы деп аталды. Ұйымның жоғарғы органы – Бас Ассамблея (жыл сайын шақырылады) деп аталады. Әкімшілік кеңесі екі жылда бір сайланады. 

Жылына 6 рет «Радио және теледидар» журналын (ағылшын, орыс, француз, неміс тілдерінде), ал айына бір рет «ХРТҰ ақпараты» бюллетенін шығарады. 

Ұйымға мүше елдер: Албания, Алжир, Белорусь, Болгария, Мажарстан, Германия, Вьетнам, Мысыр, Ирак, Қытай, Куба, Латвия, Литва, Мали, Молдова, Моңғолия, Польша, Румыния, Ресей, Украина, Финляндия, Cловакия және Эстония.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001
**Халықаралық стадион** (араб. ستاد القاهرة الدولي‎) — Мысырдың астанасы Каирдегі футбол аренасы, іргесі 1956 жылы қаланған. Сыйымдылығы 73 мың орындық. Мысыр Ұлттық футбол құрамасы мен "Замелек" клубы өз алаңындағы ойындарын өткізеді.

Тарихы
------

Құрылысы 1956 жылы басталып, 1960 жылға дейін созылды. 1960 жылы 23 шілдеде ашылу салтанаты өтті. 

2006 жылғы Африка Ұлттары кубогы қарсаңында реконструкция жасалды. Жүгіру жолдары бар, Олимпиада ойындарын өткізуге де лайықталған. 

2019 жылғы Африка Ұлттары кубогының бірнеше кездесуі ойнатылды (арасында финалдық ойын да бар).

Сілтемелер
----------

* Мұрағатталған 15 ақпанның 2009 жылы.
* 
*
*Sterna hirundo hirundo*
**Өзен қырқылдақ** немесе **Кәдімгі қырқылдақ** (лат. *Sterna hirundo*) — қанаты алымы 80 см шамасында болатын үшкір, орташа денелі (100-130 г) Қырқылдақтар тұқымдасына жататын құс. 

Өзен қырқылдағаның жоны - ашық көкшіл, бауыры - ақшылдау, оның қара телпегі, қызыл тұмсығы және аяғы болады. Еуразия, Солтүстік Американың үлкен бөлігінде және Солтүстік Американың шығыс бөлігінде мекендейді. Қазақстанда биік таулар және сусыз шөлден басқа жерлердің барлығында өмір сүреді. Кейде кәдімгі қырқылдақ деп аталатын бұл құс едәуір көп таралған. Өзен қарқылдағын ұшып жүріп судан олжасын – ұсақ балықтарды жасырын қараған кезде жиірек көруге болады. Ол әуелеп ұшып ірі бунақденелілерді құрлықтан да аулап жейді.

Көбінесе басқа су маңындағы құстар шоғырында бүкіл Қазақстанның су маныңда ұялайды. Құрғақ жерлерде жай ғана шұңқыр қазып, салындыға 1-3 шұбар жұмыртқа салады, ал ылғалды жерде ұяны өткен жылғы құрғақ шөптер мен қамыс сабағынан тағы бір айға жуық балапандарына қамқорлық етеді. Қазақстанда сәуірдің аяғынан қыркүйектің соңына дейін кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Sterna hirundo*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы "Құстар", Ковшарь
**Антон Борисович Чичулин** (27 қазан 1984, Целиноград, КСРО) — қазақстандық футболшы, «Шахтер» командасының қорғаушысы. Қазақстанның екі дүркін чемпионы.

Карьерасы
---------

Кәсіпқой карьерасын 2001 жылы "Астана" (Кейін "Жеңіс" боп аты өзгерді) сапында бастады. Ресми ойындарда бірінші рет 2002 жылы Семейдің "Спартагына" қарсы ойында алаңға шықты. "Жастар", "Еуразия" (негізі бұл екеуі бір клуб) секілді төменгі лига клубтарына жалға беріліп, 2009 жылға дейін "Астана" командасының тізімінде болды. Елордалық клуб сапында 2006 жылы Қазақстан чемпионы атанды.

2007 жылы 17 шілде күні тұңғыш рет еурокубоктерде ойнады. "Астана" Грузияның "Олимпи" (Рустави) командасымен ойнап, Чичулин матчқа толық қатысты.

2008 жылғы маусымнан соң "Ақтөбеге" ауысты. Алғашқы ойынын 2009 жылы 25 сәуір күні "Каспийге" қарсы өткізді. Осы маусымда "Ақтөбе" Еуропа Лигасының плей-офф сатысына дейін жетіп, "Вердерден" ұтылды. Бремендік клубқа қарсы екі ойында да Чичулан алаңға шықты. Маусым соңында Чичулин екінші рет Қазақстан чемпионы атанды.

2012 жылы Чичулин "Ертіске" ауысты. Екі маусымдай ойнап, Түркияның "Гиресунспор" клубында бақ сынады. 2015 жылы Қазақстанға қайта оралып, "Атырауда" үш маусым доп тепті (2016 жылы "Оқжетпеске жалға берілді).

2018 жылы "Шахтер" футболшысы атанды.

Ұлттық құрамада
---------------

2004-11 жылдары Қазақстан құрамасы сапында ойнаған. Тұңғыш рет 2004 жылы 8 қыркүйек күні Украинаға қарсы ӘЧ-2006 іріктеуі ойынында алаңға шықты. Бұл ойында Қазақстан 1:2 есебімен ұтылып қалды.

Құрама сапындағы жалғыз голын 2007 жылы 7 наурыз күні Қырғызстан қақпасына енгізді. Бұл Шымкентте өткен АЛМА-ТВ турнирінің матчы болатын.

Құрамадағы соңғы ойынын 2011 жылы 26 наурыз күні Германияға қарсы өткізді (0:4).

Жетістіктері
------------

### Командалық

* Қазақстан чемпионы: 2006, 2009
* Қазақстан кубогы: 2005
* Қазақстан суперкубогы: 2010

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 29 желтоқсанның 2013 жылы.

Сілтемелер
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt · worldfootball.net · Turkish Football Federation |

 |
**Қызыл жүзгін** , қызыл жүзген (лат. *Calligonum aphyllum*) – тарандар тұқымдасының жүзгін туысына жататын Қазақстандағы 20 түрдің арасындағы ең көп тарағаны. Үйінді құмдар, құмды шөлдерде, Солтүстік Каспийден Балхаш-Алакөл ойпаттарында, Қызылқұм шөлдерінде өседі. Бұл бұта (биіктігі 1-2 метр) қызғылт немесе қошқыл қабығымен ерекше. Бір жылдық бұтақтары қалың, жасыл, ұсақ мүшелерге бөлінген. Жапырақтары ұсақ, жұқа пленка секілді. Гүлдері қос жынысты, ұсақ, екі қатарға орналасқан, гүлсерігі кең, 5 бөлікке бөлінген. Сәуір-мамырда гүлдейді, маусым-шілдеде жемісі піседі. Жемістерінің диаметрі 1,5-2 см, шар тәрізді қабырғалы, жарғақ қанатты жаңғақтар. Піспеген жемісі қышқылдау болғандықтан лимон қышқылының негізгі көзі. Ал піскен жемістің 7%-ы бояғыш заттар. Сондықтан тері өңдеуде пайаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
Мексикалық стильдегі шаян
**Өзен шаяны** деп жоғарғы сатыдағы шаянтәрізділердің онаяқты отрядына жататын Astacidae, Cambaridae, Parastacidae тұқымдастары өкілдерін атайды.

Тіршілігі мен сыртқы құрылысы
-----------------------------

Өзен шаяны өзен-көлдер мен ағынды тоғандарда мекендейді. Бұл-судың тазалығын қажет ететін шаян. Шаянның денесі екі бөліктен: баскөкірек және құрсақтан құралады. Баскөкірек бөлігінде бірі- ұзын, бірі-құсқа екі жұп бунақтанған мұртшалары, екі көзі мен ауыз мүшелері алдыңғы жағында болады. Бұлардан сәл төменірек бес жұп бунақтанған аяқтар көрінеді, олардың алдыңғы екеуінің ұшында үлкен қысқышы бар, ал қалған төрт жұбы жүретін аяқтар болып есептеледі.

Шаянның баскөкірегі алты бунақты құрсақпен жалғасып, бунақтардың әрқайсысында екі-екіден екі тармақты қысқа аяқшалар болады. Шаянның құрсағы жалпақтау келген қатты тақташадан тұратын құйрық жүзбеқанатымен аяталады. Құрсақтың соңғыбунағында аналь тесігі болады. 

Шаян денесін қатты хитинді жабын қаптағандықтан, сілемейлі қабықшамен қапталған денені шұбалшаң тәрізді соза немесе жиыра алмайды. Сондықтан ол су түбінде бунақтанған жүру аяқтары арқылы жүреді , суда бунақтанған құрсағын лезде бүгіп, құйрық жүзбеқанатын қатты серпу арқылы жүзеді. Су түбінде қозғалғанда- алға қарай, суда жүзген кезде артқа қарай қозғалады. Бұд кезде хитинді жабынмен қапталған аяқ немесе құрсақ бунақтары сауыттың ішкі жағындағы бұлшықеттер арқылы қимылдайды.Шаянның сауыты қорғаныш жабын болады, ішкі қаңқа тәрізді бұлшықеттер арқылыбуындасқан сүйектерді қимылға келтіріп, қызмет атқарады.

Тыныс алуы
----------

Шаян баскөкіректің екі бүйіріндегі екі желбезек қуысындағы нәзік өскіншелер - желбезектер арқылы тыныс алады. Баскөкіректің астыңғы жағындағы саңылаудан су дене қуысына өтіп, желбезекке дейін барады. Желбезек арқылы қанға оттегі өтіп, қаннан көмірқышқыл газы суға бөлінеді.

Қан айналымы
------------

Шаянның қан айналымы арқа жағын ала орналасқан жүрек пен қантамырлар - салатамыр арқылы жүзеге асады. Тамырлардағы қаннан жүрек қимылға келеді, сөйтіп, қантамырлар соғады. Жүрек-пішіні бесбұрышты кішкене қалта, оған дене қуысындағы түссіз қан тікелей келіп тұрады. Жүрек жиырылған кезде қанды салатамырға айдайды да, қан салатамырдан ішкі мүшелер аралығына барады. Қан ішекте қорытылған қоректі, сондай-ақ желбезек арқылы оттегін қабылдап, зәршығару мүшелерін сүзіп өтіп, оларға оттегі мен қорек жеткізеді, мүшелердегі көмірқышқыл газды және бөлінген сұйық өнімді алып кетеді.

Зәр шығаруы
-----------

Шаян екі жасыл без арқылы зәр шығарады. Жасыл бездер- сыртқа шығаратын өзекшелері бар дөңгелек қалташалар. Осы бездерден бөлінген сұйық өнім қанға барып, тамыр қабырғаларынан сүзіледі , еріген заттар сыртқа төгіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 85 б. ISBN 5-625-03599-7
Қызыл маржан
**Қызыл маржан** *(Corallium rubrum)* - горгонарий отрядына жататын *ішек қуысты жәндік.*

Таралуы
-------

Жерорта теңізінде, Атлант мұхитында (Канар аралдары маңында) 10-200 м тереңдікте мекендейді.

Тіршілігі
---------

Су астындағы тасқа, шыңға жабысып, тармақталған колония құрайды. Полиптері ақ, 8 тармақты қармалағышы бар. *Көмір қышқылы* мен кальцийден құралған қызыл түсті ішкі қаңқасы бір-бірімен ұштасып, бірігіп, колонияның тығыз негізгі қаңқасын түзеді. Бұл қаңқада темір тотығы көп болатындықтан, оның түсі ақшыл қызғылттан қошқыл қызғылт түске дейін өзгереді.

Қолданылуы
----------

Қызыл маржан қаңқасынан моншақ, білезік және басқа да әшекей бұйымдар жасалады. Қызыл маржан кәсіп ретінде өте бағызы заманнан ауланады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
Географиялық орны
-----------------

**Құрғақшолақ**, *Майжеген*, *Ақтасты* – Жамбыл облысының Шу, Алматы облысының Балқаш аудандарындағы өзен. Ұзындығы 83 км, су жиналатын алабы 457 км².

Бастауы
-------

Құрғақшолақ Шу-Іле жотасындағы Айтау бұлақтарынан басталып, Серәлі бейітінен солтүстікке қарай 7 км жерде тартылып қалады.

Гидрологиясы
------------

Қар, жаңбыр, жер асты суымен толығады. Арнасында көктемде ғана ағын болады. Алабы мал жайылымы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, I том
**Жаман Сарысу** – Сарысу алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет және Ұлытау облысы Жаңаарқа аудандары жерімен ағып өтеді.

Бастауы
-------

Сарыарқаның батыс бөлігіндегі Жақсытағылы, Шетшоқы және Байназар тауларының етегінен бастау алып, Көктіңкөлі көлін жарып ағады да Атасу кенті тұсында Сарысу өзеніне сол жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 155 км, су жиналатын алабы 9200 км2. Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Арнасы жоғары жағында тік жарлы, енсіз келеді, бірте-бірте кеңейіп 100 – 120 м-ге жетеді. Салалары – Құрманақа, Жаманөзек, Қарағанды, Қайрақты, Сұлуайса, т.б. Жылдық орташа су ағымы 0,6 м3/с. Тамыз айынан бастап деңгейі күрт төмендейді. Жайылым суландырылады.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Құрғақ сүт** — ұзақ мерзім сақталуы үшін кептірілген сүт ұнтағы. Құрғақ сүтті тез арада жоғары температурада кептіру қондырғыларында дайындап, төл азығы мен адам тағамына қосыңды ретінде пайдаланады.

Сүтті құрғату тәсілі
--------------------

Көшпелі дәуірде қазақтар да сүтті түгінен айырылған тері арқылы құрғатқаны туралы Ақселеу Сейдімбек айтады: Теріні түгінен айырудың мұндайда екі-үш түрлі тәсілі қолданылады. Бірі – и салу тәсілі. Тек иі өтіп кетпейтіндей, идің быршыған дәмі мен өткір иісі теріге сіңбейтіндей болуы керек. Екіншісі – теріні жібітіп отырып, өткір ұстарамен түгін қырып тастайды. Үшіншісі – сойылған малдың жас терісін ағын суға салып қойса, төрт-бес күнде түгі сыдырылып түсіп қалады. Осындай тәсілдердің бірін қолдану арқылы дайын болған түксіз теріні суға салып, шуашы мен шайырынан айырылғанша әбден сапсып жуады. Ақжемденіп, май-сөлінен арылған тері шүберектей болып тазарған кезде сөреге жая салады.
Келесі күні қой-ешкіні қосақтап жібереді де мол етіп сүт сауады. Ол сүтті мүмкіндігінше үлкен қазанға құйып, әлгі теріні соған салады да, астына маздатып от жағады. Біраздан соң тері салған сүт шымырлап қайнай бастайды. Қайнаған сайын қойыла береді. Қойылған сайын сүттің бар маңызын тақыр тері бойына тарта береді. Бір мезгілдер болған кезде сүт қойыртпақтанады. Тері болса, ағара бөртіп, әбден ісінеді. Содан, қойылған сүт сарқыла таусылып, енді сарғайып күйеді-ау дегенде от үзіледі де, тері қазаннан алынады. Сол бетінде теріні сөреге жайып тастайды. Тері түнімен жел қағып тобарсып, сол күні түске дейін кеуіп-ақ қалады. Түс қайта тағы да қой-ешкі қосақталып, тағы да қазан сүтке толады. Тағы да қазан астына жайнатып от жағып, әлгі сүтсіңді болған теріні тағы да қазанға салып қайната бастайды. Осы жағдай үшінші рет қайталанады. Сол кезде сүт сіңген терінің қалыңдығы бармақ елі болып, өн бо йына уыз сүттің маңызы тұтылады. Мұнан соң, үшінші рет жайылған тері тобарсып кебе бастаған кезде шиыршықтап орайды да, маңызы ұшып кетпес үшін қарынға немесе бүйенге салып, ауызын буып тастайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
2. ↑  Ақселеу Сейдімбек, «Шығармалары. Алты томдық», 4-том Астана –2010

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуСүт |
| --- |
|  |
| Төрт түлік сүті | 
Сиыр сүті • Бие сүті • Түйе сүті • Ешкі мен Қой сүті |  |
|  |
| Сүт түрлері | 
Жай сүт • Пастерленген сүт • Қайнатылған сүт • Піскен сүт • Қойытылған сүт • Құрғақ сүт • Ұйыған сүт • Майсыздандырылған сүт |
|  |
| Сүт өнімдері | 
Айран • Қаймақ • Кілегей • Сары май • Ірімшік • Балқытылған сыр • Сүзбе • Саумал • Қымыз • Шұбат • Қойыртпақ • Қатық • Құрт • Сарысу • Шалап • Іркіт • Ақлақ • Балмұздақ • Сүт коктейлі • Йогурт • Варенец • Ряженка • Ацидофилин • Қазақтың ұлттық сүт тағамдары |
|  |
| Қосымша | 
Сауу • Сауыншы • Сауын алу • Уыз • Емшек сүті • Лактация • Лактоза |

 |
**Ақадыр** – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Балқаш қаласының солтүстік-шығысында 40 км жерде, Тоқырау өзені жағасында, батыстан шығысқа қарай 17 км-ге созылып жатыр, ені 5 км. Ең биік жері — 583 м.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Беткейлері жайдақ, түпкі жыныстары жалаңаштанып жер бетіне шығып жатыр. Ерте ортаңғы тас көмір дәуірі гранитоид жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Сортаңды сүр қоңыр топырақта жусан, бұйырған, баялыш өседі. Оңтүстік беткейінде бұлақтар және тұщы сулы құдықтар (Манас құдығы) бар. Күзгі, көктемгі жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Ордағы қасқыр**- қазақтың ұлттық ойындарының бірі.

Алаң ортасында ұзындығы 10 м және иені 1 м бейнеленген қасқыр шұңқырын сызады. Ойынға қатысушылардың үштен бір бөлігі шұңқырда тығылып қасқырларды бейнелейді. Қалғандары алаңның бір жағында жиналады. Бұлар "қозылар" мен "лақтар". Жүргізушінің белгісі бойынша олар қасқыр шұңқырын секіріп, алаңның басқа жағына өтеді. Осы уақытта "қасқырлар", "қозылар" мен "лақтарды" ұстап алуға тырысады. Ойын шарты бойынша "қасқырларға" шұңқыр сызығынан шығуға болмайды. Ал "қозылар" мен "лақтар" бұл сызықты баспау керек, сонымен қатар шұңқырды әрине басуға болмайды. Егер басып кетсе, ұсталынған болып саналады. "Қасқырлар" мен "қозылар, лақтар" саны теңелсе, ойын тоқтатылады және шұңқырға, ойнаушылардың басқа үштен бір бөлігі тығылады, сосың "қасқыр" рөлін ақырғы той ойнатады.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 2 ақпанның 2014 жылы.
Ассалаумалейкум бір сұрағым бар еді

**Жамандат**  (Anthrax), Сібір жарасы — жануарлардың аса қауіпті жұқпалы ауруы. Ж-тың қоздырғышы — спора түзетін таяқша тәрізді бацилла (Bacіllus anthracіs). Ол сыртқы ортаның әсеріне өте төзімді, топырақта өзінің уыттылығын жоймай бірнеше ондаған жылдар бойы сақталып жата береді. Бұл бацилла қоздыратын аурудың қойдағысын — топалаң, сиырдағысын — қараталақ, түйедегісін — ақшелек, қарабез, адамдағысын — күйдіргі, түйнеме деп атайды. Адамға ауру малды күткенде, сойғанда, еті мен сүтін пайдаланғанда жұғады. Ж-ты 18 ғ-дың аяғында Орал және Бат. Сібір өңірінде болған үлкен эпидемияға байланысты сібір жарасы деп атап кеткен. Ауру малдың дене темп-расы 41 — 42С-қа дейін көтеріледі, тыныс алуы қиындап, жүрек соғуы жиілейді, тез қалжырайды. Жемшөпке тәбеті болмайды, іші өтіп, нәжісі мен зәріне қан араласып шығады, аузы-мұрнынан қанды көбік ағады, көзі қанталайды. Денесінің әр жерінде ісік пайда болып, тесіліп жараға айналады да қанды ірің ағады. Ауру бірнеше минуттан (өте жедел түрінде) бірнеше күнге созылады. Ж. сау малға қоздырғыштармен ластанған жемшөптен, ауру малдың нәжісімен, сілекейімен, сүтімен бірге сыртқы ортаға таралған бацилладан жұғады. Ауру, көбінесе, жазда кездеседі. Емі: ауру малды оқшаулап, басқа қораға қамайды, ауруға қарсы сарысу, гамма-глобулин, антибиотиктер егіледі. Аурудың алдын алу үшін жыл сайын барлық малға Ж-қа қарсы вакцина егеді. Ауру шыққан шаруашылыққа карантин салып, қораны залалсыздандырады. Өлген малды өртеп, көміп тастайды.
**Парабиоз** (гр. *para* — маңында, төңірегінде, bios — өмір) — 1) екі немесе бірнеше организмнің қан, лимфа тамырларындағы, организмдегі сұйық заттарды жасанды іркілдету арқылы оларда жалпы қан айналымын қалыптастыру тәсілі; 
  
2) Тірі организмнің тітіркендіргіш әсеріне (тітіркенудің күші мен ұзақтығына қарай) қайтаратын сатылы жауаптың әлсіреуі. Парабиоз кезінде организмнің негізгі қасиеттері — қозғыштық, өткізгіштік жалпы қозу процесі қайтымды өзгеріске ұшырайды. Парабиоз ұғымы мен теориясын Н.Е.Введенский (1901 ж.) ашты. Парабиоз туралы ілім организмдегі қозу, тежелу процестерінің генетикалық бірлігін, қозғыштық пен өткізу арасындағы байланысты анықтады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Перовскит** — оксидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы: CaTiO3. Сингониясы — текшелік, кристалдары текше, агрегаттары бүйрек тәрізді. Түсі — сарыдан қараға дейін, сызығы ақ, сұрғылт сары, жылтырлығы — алмастай, қаттылығы — 5,5—6, жіктілігі жетілген, меншікті салмағы — 3,97—4,04. Перовскит ультранегізді, негізді таужыныстарда, метасоматиттерде кездеседі.[1]

**Кристалдық құрылысы** жалпы алғанда корунд-ильменит тобына ұқсас, бірақ мұндағы кальций металының көлемі темірден үлкен болғандықтан, оның құрылысы басқаша болып шыққан. Кубтың ортасында Са, бұрыштарында Ті, қабырға қырларында О орналасқан.

**Сингониясы** сырт белгісі бойынша куб, бірақ оптикалық анизотроп екеніне қарағанда перовскиттің төмен температуралы ромбылық модификация түрлері де болу керек.

**Кристалдық бейнесі** көбінесе едәуір ірі куб кристалл түрінде кездеседі. Кубтың жақтарында оның қырларына параллель сызаттары болады. Ол сызаттар тегінде ромбылық түрге айналу кезіндегі қоспақтану іздері болса керек.

**Жаратылысы** көбінесе магмалық , метаморфтық , контактылық. Жалпы алғанда ол магнетит, хромит минералдарымен бірге кездеседі (сілтілі базальт арасында, скарнда тағы басқа.

Перовскит ірі кен құрамайды, сондықтан оның практикалық маңызы да шамалы. Оның жеке кристалдары Уралда (Златоуст
ауданы), тағы басқа жерлерде кездеседі. Бұл минералдың тобына жататын кейбір минералдар өте сирек кездесетін элементтерге бай келеді; сондықтан олардың маңызы да зор. Соның бірі — мысалы, лопарит.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2003 жыл. ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
2. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
**Ордабасы** - жер аты. Қошқарата өңірінде "Үлкен Орадаған", "Кіші Ордаған" деген жерлер бар. Анығына келгенде, олар "Үлкен Орда қонған", "Кіші Орда қонған" болып шығады.

"Орда қонған" деген жер Жамбыл облысы мен Түркістан облысының шектесер жерінде Арқарлы атты тауға жақын, Қошқарата мен Боралдай өзендерінің жоғарғы сағасында орналасқан. "Үлкен Орда қонған" мен "Кіші Орда қонған"ның да ара қашықтығы не бәрі 3-4 шақырым ғана.

Жасақтарды аңғарларға жасыру және барлық уақытта бір-бірімен байланыста болу үшін сол кездегі соғыс тактикасына байланысты осылай орналасқан. Бірінші орда - Ордабасында, екінші орда - Қошқарата жерінде, үшіншісі - Ақыртөбе стансасының жанында. Әр орда тұсында қазақ жасақтары топтастырылған. Жуалы ауданының Қошқарата өңіріндегі Орда қонған, Боралдай, Жолбарысқамал, Үлкен тұра, Кіші тұра, Садыр қамал, Тарақты қамал, т.б. көптеген жер-су атаулары 17-18 ғасырларда туған еліміздің жоңғар қалмақтарынан азат ету кезіндегі қойылған атаулар болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жамбыл облысының топономикалық атауларынның анықтамалығы
*Басқа мағыналар үшін Жамантау деген бетті қараңыз.*
**Жамантау** – Кент тауының солтүстігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Кент ауылынан шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1400 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Қатпарлы тау массивінен құралған. Жартасты баурайлары көптеген шатқалдармен тілімденген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Пермь және тас көмір гранитоидтарынан, делювийлі-пролювийлі шөгінділерден түзілген.

Өсімдігі
--------

Күрең қызғылт қоңыр топырағында қарағай және қарағайлы-қайың ормандары өседі. Тау етегі мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Оспанова Гүлжан Шаяздарқызы- Қазақ Ұлттық Техникалық университетінің доценті, химия ғылымдарының кандидаты. 1950 жылы Алматы қаласында дүниеге келіп, Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (Қазіргі Әл Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті) физикалық химия мамандығы бойынша бітірді. Қазіргі таңда Қазақ жоғарғы білім беру саласында әлемге аты шыққан беделді ғалым-оқытушылардың бірі болып табылады.

Бейорганикалық заттардың химиялық технологиясы кафедрасының доценті Оспанова Г.Ш.-ның негізгі ғылыми бағыты – бұл экологияға зиянсыз жаңа кен өндіру технологиясын, түсті, асыл металдарды, және уранды алуды жер туралы жаңа жетістіктерді ескере отырып зерттеу. Лиссабондағы (Португалия) техникалық университетте осы бағытта туындаған сұрақтарды қарастырған. Қ.И.Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ-нің магистранттарына ағылшын тілінде дәрістер (лекциялар) оқыған. Кендер мен қалдықтардан алтынды цианидсыз комплекстермен алу, ерітінділерден алтын, уран және т.б. металдарды алуда гельдік тұндырғыштар ман сорбенттерді қолдануды, уранқұрамды ерітінділерді тазалау мен уранды алу үшін бірнеше бейорганикалық қосылыстарды, ерітінділердегі металдардың электрохимиялық тотығу-тотықсыздану процецестерін ұсынды.

#### Мемлекетаралық ғылыми-конференцияларда талқыланған маңызды мәселелері.

- Technical conference "Uranium production". International Atomic Energy Agency. Austria. 2010.
- International Conference "Environmental nanotechnology conference". USA, 2008.
- International conference "UMH". Germany. 2008. - International Copper-Cobre conference. Canada. 2007.
- International Conference "From nanostructure design to sustainable technologies. Turkey, 2006.
- International Congress "Valorisation and recycling of industrial waste". Italy. 2007.
- International Conference "Fluid transport in nanoporous materials". France. 2003.
- International Conference "Molecular, nano-, micro- and macro-systems in complex environments". Italy. 2002.
- 27th International Conference on Solution Chemistry. Vaals – Netherlands, тамыз 2001.
- IUPAC 38th Scientific congress and 9th Asian Chemical congress (WCC), Australia, 2001.

#### Оқытатын пәндер:

1. • Ядерлі химиялық технологиясының негізі;
2. • Жерасты шаймалау технологиясы;
3. • Уран өндірісінің өнімді ерітінділерін қайта өңдеу;
4. • Шет елдегі уранды өндеудің заманауи технологиясы
5. • Таза уранды бөліп алу технологиясы;
6. • Уран және СЖЭ электрохимиялық және электротермиялық үрдістері;
7. • Химиялық технологиядағы электротермиялық және электрохимиялық процестер;
8. • Уран шікі затын өндеуде қолданылатын реагенттер технологиясы;
9. • Отын элементтерін өндеу үшін қоспалар технологиясы
10. • Электрохимиялық және электротермиялық өндірістердің технологиясы
11. • Таза СЖЭ алу технологиясы;
12. • СЖЭ химиялық технологиясы;
13. • Химиялық электротехнология;
14. • Аммиак өндірісі;
15. • Азот қышқылы өндірісі;
16. • Химиялық өндіріс қалдықтарын қайта өңдеу негізі;
17. • Ғылым-техникалық информацияның негізі;
18. • Стандарттау, метрология, сертификаттау;
19. • Композициялык материалдар технологиясы;
20. • Жарылғыш заттар өндірісіне арналған машиналар мен жабдықтар.
**Ордатау** – Сарыарқаның шығысында, Шыңғыстаудың солтүстігіндегі шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Абай ауданының орталығы – Қарауылдан солтүстікке қарай 20 км жерде орналасқан. Ең биік жері – Ордатас тауы (1064 м). Солтүстіктен оңтүстікке қарай 25 – 30 км-ге созылып жатыр.

Геологиялық құрылымы, жер бедері
--------------------------------

Ордатау карбонның граниті мен гранодиоритінен түзілген. Беткейі көлбеуленіп, қырқалы жазыққа ұласады.

Климаты
-------

Климаты тым континенттік. Жылына 250 – 300 мм жауын-шашын түседі.

Өсімдігі
--------

Жусан, бетеге, тобылғы, қараған өседі. Баурайы мен беткейі – мал жайылымы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
**Жаманесіл** – Есілдің оң саласы.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Астрахан ауданы жерінде. Таволжанка ауылынан батысқа қарай 4 км жерде Есілдің негізгі арнасынан бөлініп шығып, Баршын көлінің шығыс тұсында 1 км жерде қайта қосылады.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 29 км тарамдардан, ескі арналардан тұратын жайылмасы су тасқыны кезінде су астында қалады. Оның кейбір телімдерінде шағын көлдер пайда болады. Арнасы ирелеңдеген, жағалаулары жайпақ келеді. Суы қарашада қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ериді. Қар, жер асты суларымен толығады. Жайылманың құнарлы шалғын топырағында әртүрлі астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Оларды ауданы ауыл шаруашылығы бірлестіктері пайдаланады. Суы мал суаруға жарамды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Жамансай** – Талдысай өзені алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Егіндікөл ауданының солтүстік-шығыс бөлігімен ағады. Ұзындығы 35 км.

Бастауы
-------

Бастауын Бесбидайық темір жол стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жердегі Бауман ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жерден алады. Төмендігі ағысында Ащылысай өзеніне оң жағынан құяды. Одан басқа Жамансайдың жалпы ұзындығы 28 километр болатын ұсақ 6 саласы бар.

Өсімдігі
--------

Аңғарында бұта аралас сұлыбасты бетегелі өсімдіктермен қатар бұта шоғырлары да кездеседі.

Гидрологиясы
------------

Суы қараша айында қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде мұзы түседі. Қыста мұз түбіне дейін қатады. Қар, жер асты суларымен толығады. Шілде айының ортасында Жамансайды, қамыс шоғырлары басып қарасуларға бөлініп қалады. Жайылмасында шабындығы мол. Суын жайылымдарды суландыруға пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Мэйдзи дәуірі** (жапон. 明治時代 *мэйдзи дзидай*) (1868—1912) — жапон тарихында Мэйдзидің таққа отырған кезеңінен қайтыс болған кезеңіне дейінгі аралық..

Бұл жылдам даму және батыстану дәуірі болды. Феодалдық иелік жойылды, орнына префектура орнады, Даймё мен Самурайлар ерекше құқықтарынан айрылды. Самурайлардың көбі бұндай өзгерістерге наразы болып, бірнеше рет бүлік шығарды, соның ішіндегі ең ірісі Сайго Такамори көтерілісі болды. Орталық билікті нығайту үшін жалпыға бірдей әскери борыш негізінде ұлттық әскер құрылды. 

Ауыл шаруашылығына салық салудың жаңа жүйесі мен ондық ақша жүйесі енгізілді. Экономиканы дамыту үшін тоқыма өнеркәсібі көмек көрсетті, теміржол және құрыш құятан зауыт салынды, кеме қатынасы дамыды. Мектеп реформасы жүргізілді және міндетті бастауыш білім енгізілді. 1912 жылы Мэйдзи жаңғыртуы деп аталған реформа қозғалысы кеңейтілді: батыс державаларымен жасалған тең құқылы емес шарттар қайта қарастырылды, мемлекеттің экономикасы дамыды, ал оның әскери қуатын Батыс мойындады.

Тағы қараңыз
------------

* Император серті
* Мэйдзи конституциясы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT), ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Қорғанқұм** – Тауқұм құмды алқабының оңтүстігіндегі құм.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Балқаш ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Енсіз келен Қорғанқұмның ұзындығы шамамен 65-70 км. Теңіз деңгейінен абсолюттік биіктігі 394 м (Жуан төбесі), аумағы 140 км2 шамасында. Құм төбелер арасында суы тұщы (Келімбай) және тұзды (Қосащы) құдықтар кездеседі. Алқаптың солтүстік бөлігінде артезиан құдығы орналасқан. Жусандала даласына ұласатын оңтүстік шетінде тереңдігі 13 м, су шығымы сағатына 200 л болатын тұщы құдық бар. Құм арасында шағын тұзды көлдер кездеседі. Көктем айларында Қорғанқұмның батысында сор батпақты алқап пайда болады.

Өсімдігі
--------

Беткейлері мен құмаралық ойпауыттарда ебелек, жүзгін, қаңбақ, баялыш, теріскен, т.б. шөлге тән өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Кәмшат Тасболат** – қазақ журналистикасындағы жаңа буын өкілдерінің бірі, журналистік зерттеу жанрында қалам тербеп жүрген жас журналист. 1983 жылы дүниеге келген. Алматыдағы № 88 орта мектепте оқып, 2004 жылы Халықаралық Мамандықтар институтының халықаралық журналистика факультетін қызыл дипломмен бітіреді. Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің заң факультетіне түсіп, екінші мамандықты игереді. Ол «Қазақ үні», «Түркістан», сондай-ақ басқа да түрлі газет, интернет басылымдар мен телеарналарда өз шығармашылығын шыңдай түскен. Әлемнің көптеген елдеріне іссапармен барып, журналистік зерттеулер жүргізген Кәмшат бүгінде «Айқын» қоғамдық-саяси газетінің тілшісі.
**Фукса саусақтамыры** (лат. *Dactylorhiza fuchsii*) — сүйсіндер тұқымдасына жататын, Қазақстанда сирек кездесетін түр. 

Алтайда (оңтүстігінен батысына дейін) және Қазақстанның солтүстік облыстарында оқшауланған популяциялары кездеседі. Қазақ шоқыларындағы Қарқаралы тау сілемінде және Азутау тауында (таралу аймағының қиыр оңтүстік нүктелері) таралған. 

Жалпы таралу аймағы Батыс Еуропадан Оңтүстік Сібір мен Солтүстік Моңғолияға дейін жіңішке жолақ болып созылып жатыр. Тал, қайың, көктерек және аралас ормандарда, алаңқайлары мен шетінде, өзен мен жылға жағалауларында өседі. Қарашірікке бай, ылғалды топырақты ұнатады. 

Табиғатта көшеттері 8-10 жылда гүлдейді, 20-25 жыл тіршілік етеді. Тіршілік ортасының құрғауынан және дем алушылардың гүл шоғырына жинауынан зардап шегеді. Қарқаралы тау сілемінде 6 жыл (1976-1982 жылдары) оның ішінде популяция тығыздығы 1 шаршы метрде 6-24-тен 0-2 дараға дейін төмендеді. Мәдени түрде Ю.А.Котухов Алтай ботаника бағында өсірді. Тұқымымен көбейеді, қалың мүк жапқан ылғал шалғында өздігінен тұқым шашып көбейеді. Батыс Алтай және Марқакөл қорықтарында, Қатонқарағай, Қарқаралы, Көкшетау ұлттық парктерінде қорғалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Алматы: «Алматыкітап» ЖШС, 2006. – 74 бет.
Фудзивара но Окикадзэ
**Фудзивара-но Окикадзэ** (жап. *藤原 興風*, өмір сүрген жылдары белгісіз, дегенмен деректер оны шамамен 900 – ші жылдарда өмір сүргендігін айтады) — Хэйан дәуірінде вака жанрында кеңінен танымал болған Жапония ақыны және сазгер, сондай-ақ, Фудзивара-но Окикадзэнің Фудзивара әулетінен шыққан ақсүйек екендігі айтылады. Ол ақсүйек Фудзивара но Митинаридің баласы еді дейді деректер.

Фудзивара но Окикадзэнің императордың антологиялық «Кокинавакасю» жинағына он жеті өлеңі енген. Олар: №№101, 102, 131, 178, 301, 310, 326, 351, 567-569, 745, 814, 909, 1031, 1053, 1064 -ші реттік сандарымен белгіленген.
Фудзивара-но Окикадзэнің сондай-ақ, бір өлеңі «Хякунин иссю» жинағына №34 реттік белгісімен енген.

Фудзивара но Окикадзэнің өзінің «Окикадзэ сю»-атты жинағы да заманында кеңінен танымал болған. Ол өлең иірімін терең меңгерген ақын болатын, дегенмен оқырман қауым оның өлеңдерінің астарына үңіле алмай қиналатын. Ақынның шығармашылық жемісті жылдары Энги дәуіріне тұспа-тұс келді де 901-922 жылдар аралығын қамтыған...
Ол жапонның әйгілі «Отыз алты мәңгілік сарын» ақындарының қатарына енген ақындардың бірі.

Өлеңі
-----

```
小倉百人一首
```

```
番 誰をかも
知る人にせむ
高砂の
松も昔の
友ならなくに
```

```
Огура Хякунин Ишшу
```

```
Тарэ о ка мо
Сиру хито ни сен
Такасаго но
Мацу мо мукаси но
Томо нара наку ни
```

```
***
```

‎ Таңдаймын қалай,

```
Досым деп кімді айта алам?
Тіршілік мынау,
Такасаго қарағайы да,
Дос емес маған!...
```

```
***
```

Бірде патшайым Фудзивара-но Такайконың елу жасқа толу мерей тойына патшазада Садаясу сыйлық алып келеді. Сыйлық «Қалықтаған гүлдері шие ағаштың, Адамдар қарап оған тамсанатын...» деп жазылған пердемен көмкерілген екен...

```
Мен соған қарамаппын,
Ай мен Күн өткен екен,
Сандалып тым.
Десек те мен гүлзардан көз алмадым,
Көктеменің өткенін байқамаппын...
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Өлеңді аударған: Ermahan Kalmurzaev.
**Мэйдзи Исин** (жапонша – Мэйдзидің жаңаруы, Мэдзидің жаңғыруы) – кең мағынада 19 ғ-дың ортасы мен 2-жартысында Жапонияда феодалдық құрылысты жойып, бір орталыққа бағынған буржуазиялық-помещиктік мемлекет орнатқан саяси оқиға және әлеуметтік-экономик. өзгеріс; тар мағынада (көбірек Жапонияны іс жүзінде қуатты феодал Токугава үйінен шыққан сегун биледі. 19 ғ-дың орта шенінде феод. Құрылыстың экономикалық және әлеуметтік ыдырауы күшейе түсті. Оңтүстік-батыс Коалициясының басшылары 1868 ж. 3 қаӊтарда имп. Муцухитоның атынан сегун үкіметі құлап, император басқарған жаңа үкімет орнады деп жарияланды. Князьдықтар жойылып, префектура тәртібі орнады (1871), мемл. аппаратқа реформа жасалды, жалпыға бірдей міндетті әскери тәртіп енгізілді (1872). Мұның өзі феод. Бытыраңқылықты жойып, монархиялық бурж.-помещиктік мемл. құруға мүмкіндік әперді.

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Әлмүқан Оспанұлы Сембинов көшесі (Астана)** - Ә.Сембинов көшесі А.Иманов көшесінен басталып, Ш.Жиенқұлова көшесінде аяқталады. Абай даңғылын және Баянауыл, М.Дулати, Кенесары, Сәкен Сейфуллин көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1640 м. Әлмүқан Оспанұлы Сембинов (1924-1972) - Ұлы Отан соғысының ардагері, Даңқ орденінің иегері. 1942 жылы әскер қатарына, 1943 жылы майданға алынады. 362-атқыштар полкының 121-барлау бөлімінің командирі. 1,3-Белорус майданына қатысқан. Польшада, Берлинде болып, әскери жауапты тапсырмаларды атқарған. Соғыстан кейінгі жылдарда Ақмолада партиялық жауапты қызметтерде болған. Бұл көшеде «Сұңқар», «Жұлдыз» қонақұйлері орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Ай-ай лемуры** немесе **Мадагаскар лемуры** – тек Мадагаскар аралдарында кездесетін, Малагаси туристеріне күлкілі көрінгенімен, жергілікті тұрғындардың шырқын бұзатын жануар. Мадагаскар аралының көне тұрғындары аталған жануарды "адам өлімін болжаушы" деп білген. Оның бір саусағы басқаларына қарағанда біршама ұзындау келеді. Ай-ай ұзын саусағының көмегімен ағаштың бос қуыстарынан азығын тауып жейді.

Тарихы
------

Маймыл тектес жануарларды зерттеумен айналысқан француз зерттеушісі Пьер Соннер аталған лемурдың түрін 1780 жылы Мадагаскардың батыс бөлігінде анықтаған болатын. Бір қызығы ғалымдар орынсыз орналасқан тістеріне қарап атын «Ай-ай» деп қойыпты. Пьер Соннер басында ай-айды көміргіштер тобына жатқызады. Кейіннен толық зерттеу нәтижесі оны лемурдың бір түрі деп тапты.

Жалпы анықтама
--------------

Оның бойы тік, ұзындығы 44 см-ге дейін болады. Кеміргіштер секілді терімен қапталған, ұзын құйрығы 60 см-ден асады.

Сілтемелер
----------

* Страница на www.arkive.org (фото, видео) Мұрағатталған 22 сәуірдің 2006 жылы.
* youtube.com сайтында видео
* Ай-ай
* Мадагаскарская руконожка Ай-ай

* Ай-ай или руконожка мадагаскарская. — ақпараттар, фото- және видеоматериалдар. Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 ақпан 2012.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 7 том
**Дино Пол Крочетти** - американдық эстрада- джаз әншісі, итальяндық тектен шыққан актер. Дин Мартин ретінде танымал. 

Дин Мартиннің жас кезі

Балалық шағы
------------

1917 жылы 7- маусымда АҚШ-тың Стьюбенвилл жерінде итальяндық иммигранттар Гаэтано мен Анджела Крочетти отбасында дүниеге келген. Дин бала кезінен еңбексүйгіш болған. Ата-анасына көмектескен. 1920 жылдардың басында Стьбенвиллде қылмыс жасау дәрежесі күрт өскендіктен қаланы «Кішкентай Чикаго» деп атаған. Мартин осыған төтеп бере алмады. Жас кезінде Мартин Джимми Грекпен, Сэмми Дэвиспен көрші тұрған. Мартин отбасында екінші әрі кенже бала болған. Ол тек итальян тілінде сөйлеген. Сондықтан 5 жасында мектепке бармады. Болашақ актер әрі әнші болатын Мартин әрқашан ағылшын тілін білмейтінін мойындап, ұялатын.

Жас кезі
--------

Жасөспірім шағында музыкаға қызығып, ұрмалы аспаптарда ойнай бастаған. Сыныптастарының оның ағылшын тілін білмеуінен кемсітіп, Дин мектепте толық бітірмеген. Алайда, кейбір деректерде ол орташа білім алған деп жазылған.

Жас кезінде бокспен айналысқан. 16 жасында екінші орта салмақтағы боксер болған.

20 жасына таман Мартин спортты тастап, музыкалық топтарда өнерін көрсете бастайды. Алғаш рет Кливлендте Эрни Маккейдің басқаруымен оркестрде өнер көрсетеді. Гарри Миллзаның көмегімен ән айтады. 1940 жылдарға қарай Сэмми Уоткинстың оркестрімен өнер көрсетеді.

Отбасы
------

1941 жылы Мартин Элизабет Энн Макдональдқа үйленеді. Осы неке 1949 жылы ажырасумен аяқталады. Элизабет Энн алкоголизммен азап шеккен. Алайда, олардың 4 баласы болған. 1943 жылы Мартин Нью-Йоркке көшіп келеді. «Riobamba» клубында ән айтып жүріп, Фрэнк Синатрамен танысады. 1944 жылдары Екінші Дүниежүзілік соғыс кезінде Дин «Дин Мартиннің әндері» бағдарламасының радиожүргізушісі болып жүреді.

1955 жылы 25- желтоқсанда Калифорния штатындағы Беверли-Хиллз жерінде қайтыс болған.

Актерлік шеберлігі
------------------

Дин Мартиннің алғашқы басты рөлдері- «Жас арыстандар» атты әскери драмада болған. Фрэнк Синатрамен «И подбежали они» атты шығармада басты рөл ойнайды.

Телесериалдары
--------------

•«Белый воротничок»

•«Друзья»

•«Доктор Хаус»

•«Американский папаша!»

•«Западное крыло»

•«Клан Сопрано»

Марапаттаулары
--------------

Алтын глобус

Ең үздік комедия немесе мюзиклдағы ер рөлі(1968 жыл)

Комедиялық шоудағы ең үздік актер (1968,1969,1970 жылдары)

Дереккөздер
-----------

Орысша Уикипедиядан аударылған.