recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Саяси идеология** - саяси сананың құрамдас бөлігі және өзегі. 

Кейбір идеологиялардың жалаулары
"Идеология" деген ұғым гректің идея - бейне және логос - білім деген сөздерінен шыққан. Ғылыми айналымға француз ғалымы А.Дестют де Траси (1754-1836) енгізген. Ол идеологияны идеялар, олардың қалай пайда болатындығы және әрекет ететіндігі жөнінде ғылым деп түсіндірді. Қазір идеология деп адамдардың үлкен әлеуметтік топтарының іс-әрекетіне бағдар беріп, олардың мақсат-мүдделерін білдіретін және қорғайтын идеялар мен көзқарастар жүйесін айтады.

Саяси идеология деңгейлері
--------------------------

Саяси идеология деңгейлері - қызмет істеу деңгейлері: теориялық-тұжырымдық, бағдарламалық-саяси және өзектілік. 

Теориялық-тұжырымдық деңгейде нақты тап (ұлт, мемлекет) идеалы мен құндылықтарын немесе саяси даму мақсаттарын ашатын негізгі қағидалар қалыптасады.
Бағдарламалық-саяси деңгейде әлеуметтік-философиялық принциптер мен идеалдар бағдарламаларға, саяси элитаның нақты ұрандары мен талаптарына айналады. Яғни, басқару шешімдерін қабылдаудың нормативтік негіздерін қалыптастырады.
Өзектілік деңгей идеология мақсаттары мен принциптерінің азаматтармен игерілуін, оларды өз істерін- де қолдану деңгейін сипаттайды.

Саяси идеология қызметі
-----------------------

Саяси идеология қызметі - қоғам өмірінде идеология маңызды рөл атқарады. *Ол ең алдымен оның төмендегідей қызметтерінен білінеді:*

1) идеологияның танымдық рөлі. Ол саяси жүйені, саяси өмірді суреттеп, түсіндіреді;
2) бағдарламалық қызметі. Ол қоғам, әлеуметтік прогресс, тұлға және билік және т.с.с негізгі түсініктер туралы мағлұматтар беріп, адамның іс- әрекетіне бағыт-бағдар көрсетеді;
3) жұмылдыру, іске тарту. Қоғамның жоғары, құнды идеяларын алға тартып, мақсат-мүдделерді айқындап, саяси идеология саяси іс-әрекетке тікелей түрткі болып, қоғамды, әлеуметтік топтарды оларды іске асыруға жұмылдырады, рухтандырады, шабыттандырады;
4) амортизациялық қызметі. Саяси іс-әрекетті түсіндіру тәсілі болып, идеология әлеуметтік шиеленістерді бәсеңдетеді. Ұсынылған мұраттар сәтсіздіктен кейін күш жинап қайта серпілуге шақырады;
5) бағалау қызметі. Идеология халық санасына қоғамның қазіргі және болашақтағы дамуына өлшемдік баға берерлік жағдай жасайды, үстемдік етіп отырған қоғамдық тәртіпке белгілі бір көзқарас тудырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
**Кішкене Аралтөбе** – Алакөл көлінің орташа бөлігіндегі арал.

Географиялық орны
-----------------

Абай (Үржар ауданы) және Жетісу (Алакөл ауданы) облыстарының шекарасында орналасқан.

Жер бедері
----------

Теңіз деңгейінен 501 м биіктікте. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,1 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Оңтүстік беткейі тіктеу, пішіні үшбұрыш тәрізді келген. Арал көлге 4 – 6 м-лік террасалар арқылы ұласады. Палеозойдың орта девон және жоғары тас көмірдің түпкі жыныстарының бетін борпылдақ делювийлі шөгінділер жапқан. Топырағында жусан, т.б. сортаңды өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ақтал** — Алтай Республикасының Қосағаш ауданындағы ауыл. Қазақ ауылдық қоныстың құрамына кіреді. Тұрғындары 3 адам (2016), олардың 100% -ы қазақтар.

Тарихы
------

1914 жылы құрылған. 1928 жылы Ақтал мекені 46 шаруа қожалығынан тұрды, негізгі халқы - қазақтар болды. Сібір өлкесінің Ойрот облысындағы Қосағаш ауданының Қазақ ауылдық қонысының орталығы.

Географиясы
-----------

Республиканың оңтүстік бөлігінде, Жүзтыт өзенінің жанында орналасқан.

Климаты
Ақтал бүкіл аймақ сияқты Қиыр Солтүстік аймақтарына теңестірілген.

Халқы саны
----------

| 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 12 | → 12 | ↘ 10 | ↘ 8 | ↘ 7 | → 7 | ↘ 3 |

Ұлттық құрамы
2002 жылғы халық санағының қорытындысы бойынша халықтың ұлттық құрылымында қазақтар 7 тұрғынның жалпы халқының 100% құрады.

Инфрақұрылым
------------

Мал өсіру шаруашылығы.

Шекаралық аймақ
---------------

РФ ФҚҚ 2006 жылғы 16 маусымдағы № 282 «Алтай Республикасы аумағындағы шекара аймағының межелері туралы» бұйрығына сәйкес, Қазақ ауылдық қоныстың аймағында шекара бекеті белгіленді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Коряков Ю. Б.* «Ресейдегі елді мекендердің этно-тілдік құрамы» мәліметтер базасы.
2. ↑  Алтай Республикасындағы шекара аймағы — Antiviza. Басты дереккөзінен мұрағатталған 31 наурыз 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 26 маусым 2019.
**Беркалиев Жанай** (5 қаңтар 1939, Тұщықұдық ауылы, Новобогат ауданы Гурьев облысы – 14 қыркүйек 2017, Атырау) — биология ғылымдарының кандидаты (1983), КСРО аул шаруашылығы саласының үздігі, Исатай, Индер, Махамбет, Құрманғазы аудандарының Құрметті азаматы, Атырау облысының Құрметті азаматы

Өмірбаяны
---------

Беркалиев Жанай 5 қаңтар 1939 жылы Тұщықұдық ауылында дүниеге келген Новобогат ауданы Гурьев облысы. Руы Беріш, бөлімі Бегіс Кіші жүз.

1956. Еңбек жолын Новобогат ауданындағы "Чапаев" атындағы кеңшарда механизатор болып бастаған

1967. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген

1967-1969. Құрманғазы ауданында "Калинин" атындағы кеңшарда зоотехник, ферма меңгерушісі 

1969-1972. "Құрманғазы" атындағы кеңшарда бас зоотехник

1972. Құрманғазы ауданында ауыл шаруашылығы басқармасы бастығының орынбасары

1972-1979. Индер ауданында "Амангелді" атындағы кеңшардың директоры

1979-1982. Қазақ қаракөл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының Гурьев облыстық филиалының директоры

1982-1987. Новобогат ауданындағы "Чапаев" атындағы кеңшардың директоры 

1987-1990. Махамбет ауданынданың Облыстық ғылыми зерттеу ауыл шаруашылығы "Тәжірибе стансасының" директоры 

1990. Новобогат ауданындағы "Забурын" атындағы кеңшардың директоры

1990-1991. Новобогат ауданындағы атқару комитетінің төрағасы

1991-1993. Новобогат ауданындағы "Чапаев" атындағы кеңшардың директоры 

1993-1994. Атырау облыстық әкімінің орынбасары - облыстық Ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы

1994. Махамбет ауданының әкімі 

1994-1999. Исатай ауданының әкімі

Қоғамдық қызметі
----------------

Облыстық Мәслихат Депутаты (1987)

Отбасы
------

Ата-анасы: Беркали Еришев мен Жумахан Еришева. Жұбайы: Клара Токумбаева, мұғалім. Отбасында үш қыз, үш ұл дүниеге келген:: Беркалиев Жасулан, Жанаев Руслан, Жанаев Данабек, Беркалиева Гүлжан, Беркалиева Толқын, Беркалиева Қарлығаш

Ғылыми еңбектері
----------------

Батыс Қазақстанның шөлді және жартылай шөлейтті аймағы жағдайында түйелер мен қаракөл қойларының құнарлылығын арттыру/ Ғылыми дәрежесін алуға арналған Диссертация кандидаты /, Мәскеу, 1983 ВИЖ УДК 636.295.062.454.33

Жарияланымдар
-------------

Беркалиев Ж. "Жылдар жаңғырығы"/ Атырау, 1999 ISBN 9965-01-0169-9

Беркалиев Ж, Сматулин Б. "Түндігі Ашылған Тұнбалар"/ "Үш Қиян" баспасы, 2002 ISBN 9965-565-10-4

Марапаттары
-----------

* КСРО аул шаруашылығы саласының үздігі (1975)

* «Құрмет» ордені (2015)

* Исатай, Индер, Махамбет, Құрманғазы аудандарының Құрметті азаматы

* Атырау облысының Құрметті азаматы (2016)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ISBN 978-601-7174-37-8, Тұщыкұдык ауылы шежіресі, Алматы 2014, 169 бет
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
Ұлтабар
-------

**Ұлтабар** - ұзындығы ересек адамдарда **20-30** ге дейін жететін ащы (аш) ішектің бір бөлімі, ұлтабар ұшы.
Ұлтабар - асқазан мен ащы ішекті жалғастырады.
**«Ұлтабар»** атауы латын тілінің **«duodenum digitorum»**, яғни **«он екі саусақ ені»** деген сөзінен шыққан.
Ұлтабар ішкі
қабырғасы адамның бет терісі сияқты жылтыр, тегіс болады.
Ұлтабар бұлшық етінің жиырылуы нәтижесінде
тамақ ішектің ішімен алға қарай жылжиды.
Емізікше ампуласы он екі елі ішектің қабырғасында орналасқан.
Ұлтабар төрт бөлікке бөлінген.
Ұлтабар ащы ішектегі астың қорытылуына жауапты. Ұлтабар ащы ішектің бөлігі болғанымен ол тамақтың қорытылуына белсенді қатысады. Ұлтабарда ұлтабар ұшы бездері бар. Ол пайдалы заттардың сіңірілуі кезінде ішек  ферменттерін сақтап тұруға қажетті сілтілі шырыш бөледі.

Дереккөздер
-----------

А 24 Адам анатомиясы. – Алматы: "Aруна" баспасы. – 208 бет. – Сер.: "1100 қызықты деректер".
ISBN 978-9965-26-610-2
жылқы
* + -

**Орыстың желісті жылқысы** 19 ғасырдың аяғында Рессейде желісті жылқылар жарысы кең өріс алған. Бас пайдасын көздеп, қулығын асырған епті пайда күнемдер ел ішінде желісті жылқыдар тұқымын көбейтуді жақтағасын, ат жарыстарын ұйымдастырған. Оған бәйге тігіп, ұтысқа көп ақша бөлген. Олар ипподромдар мен жылқыларды үйретіп,сынайтын алаңдарды нағыз табыс көзіне айналдырған. Сол кездегі ат жарыстарда бәйгені американдық желгіш аттар алып кетіп жүрген. Шынында американ желісті жылқысы орлов желісті жылқысынан кейінірек шыққан.Оның ешуақытта асыл тұқымдық маңызы да болмаған. Орыстың желісті жылқысы деп аталған жылқының бұл жаңа тұқымы қазір өзінің дене өлшемдері жағынан орлов жылқысына жетіп қалды деуге болады. Орыстың желісті жылқысы тым ұшқыр. Бірқатар желістерде ол орлов жылқысынан да жүйрік екенін көрсетіп, бірнеше рекорд жасады. Мәселен, орыстың желісті жылқысынан шыққан Гибрид (1953 жылы) деген айғыр 1600 метр қашықтықты 2 минутта өтті. Ал Жест деген айғыр бұл рекордты 1 минут 59,6 секундқа жеткізді. Қазіргі кезде 1600 метрге 2 минут 10 секунд көрсеткен 1300-ден астам орыстың желісті жылқысы бар.Осының ішінде 2 минут 0,5 секунд көрсеткен жылқы 50-ге тартады.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
*Тағы қараңыз: Русская песня*
Орыс халық әнін орындаушы әнші.
**Орыс халық әні** — ауыздан ауызға берілген,халық жадында сақталған орыс ауыз әдебиетіндегі фольклорлық шығарма.

Көбінесе халық әндерінің авторы белгісіз немесе мүлдем жоқ. Бірақ,әдеби бастау алған орыс халық әндері де кездеседі.Орыс халық әндерінің маңызды ерекшелігі —халықтың қарапайым өмірі мен еңбегімен байланысы(мысалы,еңбектік әндер,еңбек етудің көптеген түрлерімен бірге жүретін—бурлактық әндер,шөп шабындық әндер және т.б.салттық әндер,отбасылық және шаруашылық салттармен бірге жүретін—колядкалар,масленицалық,веснянкалар,үйлену,ойындық және т.б.).

Ескертпелер
-----------

Ішкі-сыртқы сілтемелер
----------------------

* Орыс халық әндерінің орыс тіліндегі мәтіндері
**I Людовик** - Венрияның патшасы- Карл Роберттің үшінші ұлы. 1342 жылы Венгрияның патшасы ретінде әкесінің орнын алмастырды. Людовик Секешфехервар қаласында 16 жасында таққа отырды. Ол- ортағасырлардың аяқ шеніндегі Венгрияның ең жігерлі де тәжірибелі монархтарының бірі. Людовик басқарған уақытының көп бөлігін Венеция республикасының соғысумен және Неаполь тағына бәсекелесумен өткізді. Сондай-ақ ол Болгариямен, Валахиямен және Алтын Ордаға қарсы соғысып, бірінде үлкен жетістіктермен оралса, енді бірінен жеңіліс тапты. Алғашқы Осман-Венгер қақтығысы осы Людовиктің билігі тұсында орын алған болатын. 1351 жылы ол 1222 жылы жазылған "Алтын булланы" өзгертіп, ақсүйектердің құқығын қамтамасыз ету мақсатында қайта басып шығарды. Людовик өзінің ағасы (анасының ағасы) Ұлы Польша империясының патшасы- Казимирге материалдық көмек көрсетіп, онымен өмірлік одақ құрды. Казимирдің соңынан ерген мұрагері болмаған. Сондықтан ол Людовикті өзінің тақ мұрагері етіп тағайындады. Казимир қайтыс болған соң 1370 жылдың 17 қарашасында Людовик Краков қаласында салтанатты түрде Польшаның патшасы болып тағайындалды. 1382 жылы Людовик қайтыс болған соң, Венгрияның мұрагерлігін оның қызы Мария иеленді.

Дереккөздер
-----------


[1]

1. ↑  Ұлы Императорлар. – Алматы: «Аруна» баспасы. -108-109 беттер. «11000 қызықты деректер».
**Орыс гүлкекіресі** (лат. *Centaurea ruthenica*) – астралылар тұқымдасына жататын, Қазақстанда кездесетін 26 түрдің ішіндегі ең кең тарағаны. Далаларда және қайыңның төңірегінде, орманды дала және дала аймақтарындағы, барлық тастақты беткейлерде және Алтай тауынан бастап Батыс Тянь-Шаньға дейін өседі. Биіктігі (140 см-ге дейін) көп жылдық, кіндік тамырлы, тік сабақтарының ұш жағы бұтақтанып кетеді, қатты. Жапырақтары жіңішке таспа тәрізді бірнеше бөліктерге бөлінген, жиектері үшкір тісті төменгі жапырақтар ұзын сағақты, жоғарыларының сағағы болар-болмас. Гүл себеттері үлкен, сабақтағы бұтақтардың үш жағында бір-бірден орналасқан, сондықтан ішкілері сырқыларынан бірнеше есе қысқа. Жаңа шыққан кезінде гүлкекіре мал азығы қызметін атқарады, әсіресе қойлар үшін. Мамырдан тамызға дейін гүлдейді, маусымда, қыркүйекте жемісі пісіп жетіледі. Жемістері-үлкен ақ айдарлы тұқымша. Жер асты, жер үсті органдарының құрамында шайыр және каучук бар. Тұқымынан 16 %-ке дейін тамаққа жарамды және техникалық мақсатта қолдану үшін қою май алынады.
**Орыс ханның Темірге қарсы соғыстары** (14 ғ.). Орыс ханның (1361-80 ж. билік құрды) сыртқы саясаты негізінен әмір Темірдің басқыншылық жорығына тойтарыс беруге бағытталды. Өйткені Темір өз мемлекетімен көрші екі ел – Ақ Орда мен Моғолстанның шаруашылық және әскери-саяси тәуелсіздік жағынан нығайуына бөгет жасамақ болды. Темірдің 14 ғ-дың соңғы ширегінде Шығ. Дешті Қыпшақ пен Жетісу жерлеріне басып кіріп, талап-тонау әрекетіне жергілікті халық, Ақ Орда билеушісі Орыс хан, феод. билеушілер: Тоқтамыс (1381-95 ж. билік етті), Дулат әмірі Қамараддин (Қамар ад-Дин) және Моғолстан ханы Қызыр Қожа (1389-99 ж. биледі) қарсы шықты. Ақ Орданың күшеюіне сескенген Темір Орыс ханға Ақ Ордадағы өз қолшоқпары Тоқтамысты айдап салды. Темірдің әскери көмегіне сүйенген Тоқтамыс 1374-75 ж. Орыс ханға қарсы жорыққа аттанды. Соғыста Орыс ханның баласы Құтлұғ-Бұқа өлді, бірақ Тоқтамыс әскері талқандалды. Темірден жаңа әскер алған Тоқтамыстың екінші жорығы да Орыс ханныңұлы Тоқтақия басқарған Ақ Орда әскерінен жеңілді. 1375-76 ж. қыста Орыс хан темір мен оның қолшоқпарының арандатушылық қимылдарына қарсы өзі жорыққа шықты. Екі жақ Сығанақ түбінде кездескенімен, күннің тым суып кетуіне байланысты ұрыс болмады. Келесі жылы Орыс хан тағы да Темірге қарсы аттанды. Бірақ бұл соғыстың нәтижесі беймәлім. өйткені Темір әулетінің шежірешілері Низам ад-Дин Шами мен Шараф ад-Дин Әли Йезди Орыс хан осы жорық кезінде өліпті-міс (1376-77) деп жазады, ал басқа деректер бойынша 1380-81 ж. қайтыс болған. Аса қауіпті дұшпанынан құтылған Тоқтамыс Ақ Ордаға қысымын күшейтіп, 1377 жылдың ақырында Ақ Орданың Сығанақ, Сауран қалаларын басып алды (Низам ад-Дин Шамидің мәліметіне қарағанда Сығанақ 1378-79 ж. алынды). 1377-78 ж. Тоқтамыс Сарай-Берке мен Еділ маңындағы басқа да қалаларды бағындырды. Ақ Орда мен Алтын Орданы билігіне алған Тоқтамыс бұрынғы жебеушісі Темірдің енді өз қарамағындағы Ақ Орданы әлсіретпек болған әрекеттеріне қарсы шықты.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энцеклопедиясы
**Орынкүл Орманқызы Тәжиева**
(3.6.1943 жылы туған, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Абай ауылы) - жазушы.

Шанышқылы тайпасының Тініке руынан шыққан. 

Шымкент қаласындағы медициналық училищені,
ҚазҰУ-ды бітірген (1969). Аудандық ауруханада дәрігер болып қызмет атқарған. Республикалық "Лениншіл жас"
(қазіргі "Жас Алаш") газетінде, одан
соң "Қазақстан" баспасында кіші редактор болып істеген. 1972 жылы Келес
ауданында "Мақташы" газетінде алдымен
бөлім меңгерушісі, онан соң жауапты хатшы, 1985 жылы Келес ауданында партия
комитетінде үгіт және насихат бөлімінің
нұсқаушысы, аудан орталығындағы
№3 балабақша меңгерушісі болып
жұмыс істеген.

Шығармашылығы:
--------------

Жеті Қыз. Повесть. А. 1968;
Қара қолғап. Әңгімелер. А. 1970;
Менің ауылымның адамдары. Очерктер. А.1972; 
Алтын жазулы алқа. Әңгімелер.А. 1981;
Шоқ жұлдызды Домалақ ана.Роман. А. 1991;
Сырғалылар әулетінің құпия қазынасы. Роман. 1993.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Мекембай Омарұлы*  = Шаңышқылы шежіресі / А.Ирисбаев —  Ташкент: Езувчи, 2000. — 232 б. — 1000 таралым. — ISBN 5-8255-0662-4.
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Ли Сан**. Корей әдебиеті 30 жылдары шындықтан қаншалықты алшақтағанын Ли Сан шығармасынан байқауға болады. Жазушы бірінші шығармасын 30 жылдары басып шығарған. Ал 1934 жылы « Тоғыз одақ » ұйымының мүшесі болды. Жазушы корей халқы үшін үйреншіксіз тақырыптарды қозғайды. Мысалы, адамдар арасындағы адал болмау, сатқындық, рухани жалғыздық және т.б. Ақын шығармалары компазиция құрылымы мен ғана көзге түспейді, сонымен қатар жазу тілімен де ерекшеленеді.   

Ли Сан өзінің керемет шығармаларының бірі « Қанат » оқырмандарға басты кейіпкердің қарым-қатынасына солардың біреуінің көз-қарасы арқылы көруді, сезінуді ұсынған. 
Бұл шығармада ер адамның санасы бұлдыр, әр түрлі болмыс жасайды. Ол тіпті әйелі нанын қалай табатынын білмейді. Әйелі күйеуіне мезгіл-мезгілмен мардымсыз тамақ әкеліп отырған. Бірақ күйеуімен ешқашан әңгіме қозғамайтын. Басты кейіпкер уайым-қайғыруды ұмытпаған, бірақ басынан кешкен оқиғадан шығар есік жоғын байқап, басына түскен тағдырға көнуден басқа амалы жоқ. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   М. В. Солдатова, К. А. Пак. Современная литература Корей. Учебная пособия. – Владивосток, 2003. – 92-98 стр.
**Мускат жаңғағы** (Nutmeg) — тропикалық мускат ағашының (лат. *Myrislica fragrans*) дәндерінен дайындалған татымды зат, дәмдеуіш. 

Отаны - Индонезиядағы Молукк аралдары.. Күшті хош иісі бар, аспазханада, сондай-ақ сашеде және рақым ету ретінде қолданылады. 

Ағаш көктегеннен кейін сегіз жыл өткен соң ғана жеміс береді, 25 жылдан кейін гүлденеді, 60 және одан да көп уақыттан астам жеміс береді. Әртүрлі мемлекеттерде кейде мускат криптокариін (Cryptocarya moschata), хош иісті лаурелиді (Laitrelia aromatica) және калифорниялық торреиді (Torreya californica) «Мускат жаңғағы» (nutmeg) деп атайды.

* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЖаңғақтар |
| --- |
|  |
| 

Арахис • Бадам жаңғағы • Грек жаңғағы • Емен жаңғақ • Жатаған самырсын жаңғағы • Кешью жаңғағы • Маньчжур жаңғағы • Мускат жаңғағы • Орман жаңғағы (Фундук) • Пісте • Самырсын жаңғақтары • Су жаңғағы • Талшын жаңғағы • Шамшат жаңғағы
 |

 |
**Ли Чжаоцзи** – Қытай кәсіпкері. [1].

1928 жылы 29 қаңтарда Қытай Республикасының Гуандун провинциясындағы Шуньдэ қаласында дүниеге келген. 

«Henderson Land Development Company Limited» компаниясының негізін салушы, төрағасы және қаржы директоры. 

«Henderson Land Development Company Limited» жекеменшік компания, «Hang Seng Index» компаниясының құрамдас бөлігі болып табылады. Компания инвестициялық бақылауды, құрылысты, қонақүйлерді, әмбебаптарды және басқа да инфрақұрылымды қамтиды. Оған компанияның 61,88 % акционерлік капиталы тиесілі. 

Гонконг және Қытай газы компаниясының төрағасы, «Miramar» қонақ үй желісінің иегері. 2007 жылғы есеп бойынша әлемдегі бай адамдарының қатарында 22 орын иеленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Мускат шалфейі** (лат. *Salvia sclarea*) – ерінгүлділер тұқымдасының сәлбен тегінің көпжылдық аралас тал-шілік.

Таралуы
-------

Қазақстандық сегіз түрдің ішіндегі тиімді және көріктісі. Батыс Тянь–Шаньның , Шу Іле тыуларының және Іле Алатауының оңтүстік батыс бөлігіндегі барлық жоталарда (Жамбыл және оңтүстік Қазақстан облыстары) кездеседі. Кеуіп қалған арналардағы малта тастарда, аласа таулардың ірі қиыршықтасты және ұсақ топырақты беткейлерінде, кейде бақшаларда, арық жағасында,егістіктерде өседі.

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Мускат шалфейі
Бұл биік (120 см) көпжылдық, түзу төртұырлы шатысқан қалың түкті сабақты. 

Ал гүлшоғыры безді түкті. Сабақтағы жапырақтары ірі (ұзындығы 10 см, ені 6 см) жұмыртқа пішінді, қатпарлы, түкті. Гүлшоғыры сыпыртқы тәрізіді бұтақталған, гүлдері қысқа гүлтабанында, гүлмаңындағы жапырақтардың қолтығына орналасқан. Гүлдері ірі ұзындығы 3 см-ге дейін, екі ерінді, қоңыраулы тостағаншасымен және ақ немесе ашық күлгін түсті күлтелі. Күлте түтігі қысқа. Қап тәрізді кеңейген, үстіңгі ерні астыңғысынан ұзындау, жарты телпекктің пішініндей, астыңғысы үш қалақты. Аталығы төртеу, оның екеуі жеміс береді, түйін бағанасы аталықтардан үзын және күлтеден қылтиып шығып тұрады.
Гүлдеу мерзімінде (маусым-шілде) шалфей айтарлықтай көрнекті, бұл мезгілде ғана емес, ашық түсті (ақ, ашық күлгін немесе көкшіл) үлкен гүл маңайындағы жапырақтары көз тұндырады.

Жемістері ( жалаңаш, қоңыр жаңғақшалар) шілде-тамызда піседі.

Пайдалануы
----------

Шалфейдің жер асты бөлігі иісі жағымды эфир майын бөледі. Бұл тағам өнімдерін өндіруде және косметикалық заттаржасауда пайдаланады.майлы бояулар және олиф өндіруде қолданады. Жапырағы, гүлшоғыры, гүлдері және тұқымы халықтық медицинада бүйрек, жүтқыншақ, тіс, асқазан жарасын емдеуге, суық тигенде (тұмау), іріңді жараны және сыздауықты емдеуге қолданылады. Жапырағы көкөніс консервілегенде, тамаққа дәм беретін қоспа ретінде, ірімшікпен шайды хош иістендіруге пайдаланылады. Мускат шалфейі Қарамда, Краснодар өлкесінде және Қырғызстанда ертеден мәдени жағдайда өсіріліп келеді. Мәдени түрде өсірілетін өсімдік 1 га-дан 20 кг эфир майын береді. Табиғатта бағалы омарталық өсімдік (шірнелік өнімділігі 1га-дан 170 кг дейін).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко "Қазақстанның өсімдіктер әлемі"
**Мандель Жорж** (шын есімі Луи-Жорж Ротшильд) (Georges Mandol; Louis-Georges Rothschild) (5 маусым 1885 жыл, Шату, Франция — 7 шілде 1944 жыл, Фонтенбло), француз саяси қызметкері.. 

Табыскер еврей отбасының мүшесі, Ж.КЛЕМАНСОНЫҢ жеке көмекшісі (1906-09, 1917-20), Ұлттық жиынның депутаты (1919-24, 1928—40) болып қызмет еткен, билік лауазымдарын (1934—40) атқарған. Болашақ ішкі істер министрі (1940) П.РЕЙНОНЫҢ Германиямен бейбітшілікке келейік деген пікірінен бас тартуды қолдады. 

1940 жылы қамауға алынады, Францияда және Германияда қамауда болған. 1944 жылы Парижге алып келеді, коллаборационистік полиция бастығының бұйрығымен атып тасталынады.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Сэй-Сёнагон** (жапон. 清少納言, шамамен 966–1017 жылдар) – жапондық жазушы, Хэйан (794–1192) дәуіріндегі император Итидзёнің әйелі, Тэйсидің (Садако) сарайындағы сарай ханымы. Жапон әдебиетіндегі дзуйхицуәдеби жанрына бастау болған «Бас жақтағы жазбалар» кітабының авторы. Кітапта новеллалар, өлеңдер, анекдоттар, табиғаттың әдемі суреттері, сарай маңында болатын салт-дәстүрлер және поэтикалық толғаныстар қамтылған. Меркурий ғаламшарында Сэй-Сёнагоннің құрметіне аталған кратер бар.

Әдебиеттер:
-----------

* Сэй-Сёнагон Бас жақтағы жазбалар. – СПб.: Кристалл, 1999. 576 б. ISBN 5-8191-0079-4
* Сэй-Сёнагон Бас жақтағы жазбалар. Алғысөзін жазған Вера Маркова. – М.: ЭКСМО, 2007. 528 б.
**Ли Чжи** немесе **Ли Чжо-у** (*李 贽|李 贽*) (23 қараша, 1527 жыл, Цзиньцзян уезді, Фуцзянь провинциясы — 1602, Бейжің) - қытайлық философ, тарихшы, жазушы, Мин династиясы кезеңінің әдеби сыншысы.

Өмірбаяны
---------

Ли Чжи Цзиньцзян уездінде, Фуцзянь ауылында дүниеге келді. Чжидің бірінші аты Линь Цзайчжи болған, бірақ, 1552 жылға таман тегін Ли деп ауыстырды. Ал төре атанған соң, атын Чжи деп ауыстырады. 1555 жылы Ли Гунчэн уездіндегі Хэнань ауылының білім инспектроы атанады. 1560 жылы Қытайдың оңтүстіктің астанасы – Нанкинда мемлекеттік академия докторы болып жұмысқа орналасады. Ал 1566 жылы Солтүстік астананың- Пекинің министістрлігінде кеңсе меңгерушісі болады. 1580 жылы Ли Чжи отбасымен, қоғаммен және мемлекетпен қызметтік мансаптардан және дәстүрлі міндеттерден бас тарқан. Бұдан кейін, Чжи абақтыда отырып, өз өзіне қол салады. Оның шығармаларына XX ғасырға дейін тыйым салынды.

Дереккөздер
-----------
**Мандевиль Джон** (Жак) (Mandeville, Sir John) (14 ғасырда өмір сүрген), сэр, саяхатшының Орта ғасырлық Англияға сапары кезінде ағылшын тілінде жазылған әңгімелер жинағының авторы болуы мүмкін.. 

```
Нақты саяхатшылардың басынан кешкен оқиғаларынан іріктеліп, автордың өзіндік бояуы қосылып, өзінің басынан кешкен қызық оқиғалары ретінде жазылған әңгімелер. «Путешествия и приключения сэра Джона Мандевиля», «Рыцаря» 1356—57 жылдары француз тілінде шықты; ағылшын нұсқасы 1375 жылы пайда болды.
```

Әңгімеші өзінің саяхаты туралы 1322—56 жылдары жаздым деп сендіреді. Материалдардың көбі сол кездегі саяхаттар туралы энциклопедиялар мен кітаптарда жазылғандықтан, жалпы автор саяхатқа шықты ма, шықпады ма, ол жағы белгісіз, бірақ оның әдеби шеберліктері мен қиялы кітаптың атағын сақтап қалды. 

Әңгімелердің нақты авторы беймәлім болып қала береді, тіпті, ағылшын серісі сэр Джон Мандевиль расында да өмірде болды ма, жоқ па, ол жағы да белгісіз. 

```
 ==Дереккөздер==
```

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Мандельброт жиыны** - Zt+1 =Zt2+ W теңдеуімен берілетін жиын.
Егер айнымалыларды нақты және жорамал бөліктерге жіктесе, бұл теңдеу нақты айнымалылы теңдеуге келтіріледі:

Мандельброт фракталы
XtҺ1= Xt2-Yt2+ P  

Yt+1 = 2Xt Y t+ Q.  

Фрактал келесі түрде салынады. Комплекс кеңістігінде координаталары p мен q болатын нүкте бекітіледі, алғашқы x пен y нөлге тең деп есептеледі, содан кейін
түрлендірулер тізбегі есептелінеді.

Осы түрлендірулер нәтижесінде комплекс сан өсе бастайды және осы жағдайда ертеме, кеш пе оның модулі небір күдікті мән L-ден асып кетеді. Бұл жағдайда нүкте, санақ басынан жүргізілген, түрлендірулер циклі санына сәйкес түрге боялады. Бірақ барлық нүктелердің осындай қасиеттері бола бермейді. Олардың кейбіреулеріне комплекс санның модулі L-ден ешуақытта аспайды. Егер модуль белгілі уақытта L-ден аспаса, онда түрлендірулер тоқтатылады және нүкте қара түске боялады.
Мұндай қарапайым алгоритм ғажайып фрактал құруға әкеледі. Оны шексіз өсіре отырып, біз жаңа санқилы таң қаларлық көріністер аламыз.
Мандельброт жиынын құру алгоритмі Таңдалған тіктөртбұрыштың әр нүктесі үшін төмендегілерді орындау керек:
1. Нүкте координаталарын p мен q-ға жазып, x пен y-ті нөлге айналдырып, санағышты нөлге айналдыру керек. 2-пунктке ауысу керек.
2. Санағышты өсіріп, x пен y-тің түрлендіруін іске асыру керек. 3-ке ауысу керек.
3. Егер сан модулі L-ден асса немесе санағыш белгілі уақыт Time-ден асып кетсе, онда түрлендірулерді тоқтатып, 4-ке ауысу керек, әйтпесе 2-ге ауысу керек.
4. Егер санағыш Time-ден асса, нүктені қара түске бояу керек, немесе (модуль L-ден асты) нүктені санағыш шығатын кезден де қоңырырақ түске бояу керек. Келесі нүктеге ауысу керек. 2-ші пункттегі түрлендірудің түрі:
XtҺ1= Xt2-Yt2+ P  

Yt+1 = 2Xt Y t+ Q.  

z = x + iy комплекс санының модулі: |z|2 = x2 + y2 формуласымен есептеледі.
**Манде тілдері** (Mande languages), НИГЕР-КОНГОЛЕЗ тілдер тобындағы топ. [1]. 

Топқа Батыс Африкада таралған 40 тіл енеді, Сенегал, Гамбияның оңтүстік-батысын, Мавританияның оңтүстігін, Малидің оңтүстік-батысын, Гвинеяның шығысын, Сьерра-Леоненің солтүстік-шығысын, Либерияның солтүстігін және Кот-д'Ивуардың батысын қамтитын аумақта 20 млн. астам адамдар осы тілде сөйлейді; анағұрлым ұсақ анклавтар аймақтың басқа да бөліктерінде кездеседі. 

Сенегал, Гамбия және Гвинеядан Мали арқылы шығыстағы Буркина-Фасоға дейін созылған аумақта сөйлейтін манден кешені, диалектілер мен тілдер кешені (БАМБАРА немесе бамана, МАЛИНКЕ, манинка және диула) негізгі болып табылады. Сьерра-Леондегі манде тілінде 1 млн. астам адам сөйлейді. 

Манде тілдерінде бір-біріне тәуелсіз бірнеше жазу жүйесі қолданылады; олардың бәрі – буындық. Вая жазуы анағұрлым танымал болып табылады; менде, лоома және кпелле халықтарының өзіндік жазу жүйелері бар.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Мандер Карел ван** (Mander, Karel van) (мамыр 1548 жыл, Мёлебеке, Фландрия, Испандық Нидерланд — 2 қыркүйек 1606 жыл, Амстердам), голландтық суретші, ақын әрі жазушы.. 

Ақсүйектер отбасында дүниеге келді, ұзақ уақыт бойы саяхат жасағаннан кейін, 1583 жылы Харлемге қоныстанып, X.Гольциуспен және Корнелис ван Харлеммен (1562—1638) бірігіп, табыскер сурет академиясының негізін қалайды. 

15-16 ғасырларда 175-ке жуық голландтық, фламандтық және неміс суретшілерінің өмірбаянынан тұратын «Книга о художниках» (1604) атты еңбегімен танымал, ДЖ. ВАЗАРИДІҢ «Жизнеописания» еңбегі Италия үшін қандай дәрежеде болса, бұл еңбек Солтүстік Еуропа мемлекеттері үшін сондай дәрежеде болды.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
Буынға шамадан тыс созу күші түскенде оның айналасындағы сіңірлер созылады.
Қол-аяқ бұлшық еттерінің соғылғандығы мен созылуын тек рентгеноскопия арқылы ғана анықтауға болады.
Шытынап сынған жер мен буынның созылуына бірдей ем қолданылады. Буынды қозғалыссыз ұстау керек, оны бұл үшін қимылдатпайтындай етіп байлап тастаңыз. Қатты созылған жер 3—4 аптадай уақыт өткесін барып жазыла бастайды. Ал сынған сүйектің жазылып, бітуіне бұдан да көбірек уақытты қажет етеді.
Ауруды жеңілдетіп, ісікті басу үшін созылған жерді жоғары көтеріп ұстаңыз. Алғашқы бірінші, екінші күндері іскен буынға әр сағат сайын 20—30 минуттен шүберекке не пластикке оралған мұз, әйтпесе салқын сумен ылғалдалған шүберекті басып отырыңыз. Бұл ісіктің бетін қайтарып, ауырған жердің сыздағанын қойдырады. Ісіктің азайып беті қайта бастаған кезден 24—48 сағат өткесін сол жерді ыстық сумен сүртіп, сылап қойыңыз.

Тез жазылып кетуі үшін созылған буынға қолдан жасалған жақтау қалақша немесе эластикалық бандаж салып бекітіп қойыңыз.
Аяқ пен табанды эластикалық бандажбен таңып байлау ісікті болдырмайды немесе оның азаюына септігін тигізеді. Байлауды аяқтың башпайларынан бастап жоғары қарай суретте орап таңу керек Бандажды өте қатты қысып байламаңыз және 1—2 сағат сайын аз уақытқа босатып тұрыңыз. Аспирин ішіңіз.
Егер ісік 48 сағат өткеннен кейін қайтпаса, дәрігерге барып көріңіз.
Алдын-ала сақтандыру: созылған буынға немесе сынған сүйекке ешуақытта үйкелеп массаж жасаушы болмаңыз. Бұдан зиян келмесе, пайда болмайды

Егер аяқ "бұлғалақтап" немесе "салбырап" қалса, әйтпесе аяғыңыздың саусағын жыбырлатқанда қолайсыз да жайсыз ауырсынуды сезінсеңіз, дәрігерге керініңіз. Бәлкім, хирургиялық көмек қажет болып қалар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  **Вернер, Дэвид**. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет.
ISBN 5-615-01453-9
**Әйелдер консультациясы** — әйелдерге жүкті кезінде, босанғаннан кейін және әйел ауруларымен ауырған кезде медициналық ақыл-кеңес және көмек беретін диспансер типтес мекеме. Әйелдер консультациясының міндеті-қыз-келіншектерге гигиеналық тәрбие беру; олардың келешекте ана болуына дұрыс жол сілтеп, осы жолда денсаулығына зиян келмеуін бақылау; ана мен бала денсаулығын сақтау мақсатымен жүкті әйелдерді ұдайы бақылауға алып, олардың аман-сау босануына жағдай туғызу; жүкті әйелдерді дер кезінде декретті демалысқа шығару; әйелдерге қажет болған жағдайда дәрігерлік көмек беру т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1976 ж. 3-том, 28-бет
Сүбе, қақталған - қақталған сүбені-корейканы терісімен және терісіз дайындайды. Сүбені шошқа ұшасының арқа жотасынан кесіп алып, омыртқа сүйектерінен босатып, етек жақтарын түзейді. Сүбенің қалпы төрт бұрыштылау болу керек. Төс өнімін шошқа ұшасының төс-құрсақ бөлшегінен дайындайды. Ішпердені желіндерімен қоса кесіп тастайды, етек жақтарын түзейді, қалпын төрт бұрышты қалыпқа келтіреді. Суытылған сүбеге және төске мұқтаждап тұздық қоспасын жағады. Қоспаның құрамы: 100 кг өнімге, 2,5 кг тұз, 100 г қант. Тұздық жағылған сүбені және төсті бөшкеге, ия болмаса чанға тығыздап салады, әрбір қабатына тұз себелеп отырады, осы күйінде үш тәулік сақтайды да, престейді. Өнімге кұрамында 0,5 % қант, тығыздығы 1,085, температурасы 4°С тұздық ерітінді (40-50% шикізаттың салмағынан) кұяды. Тұздау ұзақтығы 15-20 тәулік. Тұздалып болғаннан соң, тұз ерітіндісі толық ағу үшін сүбе мен төсті сөреге жайғастырып, бір тәулік шамасында (қоршаған ортаның температурасы 3-4,5°С) ұстайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Сіріспе**
-----------

### Себептері

Сіріспе - адам мен жануарладың жүйке жүйесінің зақымдануынан болатын инфекциялы жедел ауру. Сіріспе қоздырғышы- споралы анаэробты микроб Clostridium tetani. Сіріспе қоздырғышы табиғатта кең таралғанмен, ауру сирек кездеседі. Бұның себебі бұл микроб адам мен жануарлардың тірі жасушасында көбейе алмайтындығында. Оның дамуына жасушаның ауыр жарақаттан өліеттенген жерлері қолайлы. Жараға түскен микроб нерв жүйесіне әсер ететін және көлденең талшықты етті жиыратын уытты токсин-тетаноспазмин және қандағы эрритроциттерді ыдырататын тетаногемолизин түзеді. 

### Алғашқы белгілері

Сіріспе басталар алдында адамның басы ауырады, шаршағыш, ашуланшақ келеді, терлейді, жарақат айналасының еті қатаяды, ауы-ауық тартылады, сыздап ауырады. Сіріспе жедел басталады, алдымен ауыз, жақ еттері, кейін мойын, арқа, құрсақ, қол-аяқ еттері жиырылып қарыса бастайды, дене қызуы 42ºС-қа дейін көтеріледі. Токсин уыты Сіріспеге қарсы дайындалған қан сарысуымен бейтарапталынады, мұнан басқа дәрі-дәрмектер қолданылады. Адам аурудан 20-30 күнде айығады. Сіріспенің созылмалы түрі де болады, аса жедел түрінде адам 4-5 күнде өліп кетуі де мүмкін. Сіріспе қоздырғышы физикалық- химиялық әсерлерге төзімді келеді, топырақта, нәжісте, т.б. әр-түрлі заттарда көптеген жыл бойы тіршілік ету қабілетін сақтайды. Сіріспеден сақтану үшін жарақаттанған жерді бірден тазартып, дәрігерге көрсету керек, қажет жағдайда Сіріспенің алдын алу үшін арнайы қан сарысуы егіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 502-бет
**Айналма қалақты турбина** (орыс. *поворотно-лопастная турбина*) — реактивті турбина класының: радиальды — осьті, пропеллерлі және айналма қалақты болып, үш жүйеге бөлінуі. Айналма қалақты турбина 3—80 м арын кезінде пайдаланылады. Оның негізгі ерекшелігі — жұмыс доңғалағы қалақтарының бұрыштық орналасуы автоматты түрде бағыттаушы аппараттың қалақшасымен айналу кезінде бірге өзгеруінде. Бұл автоматты реттеудің жалпы жүйесі арқылы іске асырылады. Турбинаның білігі және жұмыс доңғалағының қорабы қуыс етіп жасалынады: біліктің ішіне қысыммен жіберілген май қорап ішінде орналасқан сервомоторды жұмысқа қосып, оның айналмалы жұмыс доңғалағының шетмойыны қалақшасын айналдырады. Турбинаның реттелуі кезінде бағыттаушы аппараттың қалақшасын айналдыру есебінен А және С жылдамдық векторы өзгереді, осыған байланысты реттеу кезінде су соққысыз қалақшаға құйылып С1{ жылдамдығы сақталады. Әрбір арынға берілетін ең жоғары п.о.к болады, оның комбинаторлық байланысы бойынша анықталады, мұндағы р — жұмыс доңғалағы қалақшаларының белгілі бір жағдайда орналасуы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы.
– Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
**Кютахьядағы жерсілкініс** – 2011 жылы 19 мамыр Ушактан солтүстік-батысқа қарай Батыс Түркияда 23 сағат 15 минутта болған табиғи апат. 

Сілкініс магнитудасы 5,8-ге жеткен. 
Симав қаласындағы кейбір ғимараттары: 5 қабатты ғимарат және мешіт (жерсілкінісінің кіндігінен солтүстік-шығысқа қарай 13 км) қираған. Қаланың көп бөлігінде электр қуаты мен телефон байланысы үзіледі. 2,208 үй тұруға жарамсыз болып табылады, 3,373 үй қиратылған, бірақ тұруға жарамды болып есептелінеді. 

Премьер-министр Кютахья облысының губернаторына 2 миллион лира қаражат бөлген. 

Стамбул, Измир, Бурса, Афона қалаларынан Симавқа 286 іздеу, көмектесу командалары мен медициналық көмек жібереді. Түрік Қызыл Жартыай және «AKUT» көмек Ассоциациясы да өз командасын Симавқа жібереді. 

Симав және Инегол қалаларында жерсілкінісі салдарынан 1 адам қаза тапты, 2 адамның жүрегі тоқтап қайтыс болды, 120-дан астам адам ауыр жарақат алған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Тұқымдаста 900 түр бар (8-9 туыс). Мәңгі жасыл немесе жапырақтары қысқа қарай түсіп отыратын ағаштар мен бұталар.

Олар жер бетінің, негізінен қоңыржай климатты және субтропикалық елдерінде, кеңінен таралған. Жапырақтарының түсіп отыртын, қосалқы жапырақшалары болады. Жапырақтары тұтас немесе қауырсынды қалақты және кезектесіп орналасады. Гүлдері ұсақ, көріксіз, дара жынысты немесе қос жынысты, актиноморфты, дихазиялы, жиналып сырға, масақ немесе шоқпарбастар түзеді. Кейде дихазиялары бір гүл қалғанға дейін редукцияға үшырайды. Аналық гүлді плюска қоршап тұрады. Гүлсерігі 6-мүшелі, бос орналасқан, аналығы 3-6 ұялы, соған сәйкес аналықтың мойныда (столбик) сонша болады, гүлтүйіні төменгі.
Атальпс, гүддің гүлсерігінің түп жағы біріккен болып келеді және әртүрлі түске- сарыға, қоңыр-қызылға, жасылға боялған. Гүлсерігінің саны не 3+3, не болмаса 5—7, аталықтарьшың саны гүлсеріктерінің санымен бірдей (кейде көптеу) болады.

Емен туысы
----------

Емен туысы (дуб). Дүние жүзі бойынша 300 түрі бар; БОР-дың флорасында 19 түрі, ал Қазақстанда 1 ғана түрі кездеседі. Табиғи жағдайда солтүстік ендіктің қоңыржай климатты елдерінде, сиректеу субтропикада кеңінен таралған. Ағашы әртүрлі ағаш бұйымдарын жасауға және құрлыс материалдары ретінде аса құнды болып табылады. Жалпақ жапырақты орманның (дубрав) негізгі компоненті. Діні жуан болып келетін, биіктігі 40 м. дейін баратын, әдетте бөрікбасы жан-жаққа тармақталып тұратын үлкен ағаш.

Жемісі жаңғақ
-------------

Жемісі жаңғақ (желудь — шошқа жаңғақ). Кәдімгі емен (дуб черешчатый, или обыкновенный) Еуропада кеңінен таралған. БОР-дың Еуропалық бөлігіндегі, жалпақ жапырақты ормандардың, ең қүңды, орман түзетін ағашы болып саналады, ареалы-ның оңтүстік-батыс бөлігіңде, қыстык, және жаздық формалары болады. Жартас емені (дуб скальный — О.реггаеа) негізінен Кавказда және батыс Украинада Карпат тауының етегіңде өседі. Түкті емен (дуб пушистый — О.риЬезсепз) Қырымда өседі. Емен ағашының көпшілікке танымал түрінің бірі тығын емені (дуб пробковый), ол Жерорта теңізінің батысыңда кең таралған. Еменнің бұл түрін өзінің табиғи ареалынан тыс жерде де, тығын алу мақсатыңца мәдени жағдайда өсіреді.

Шамшат туысы
------------

Шамшат туысы (бук). Барлығы 10 түр; БОР-дың флорасыңца 3 түрі бар. Олар солтүстік ендіктің қоңыржай климатты зоналарыңда өседі. Ылғалдығы жеткілікті, қүнарлы топырақта, буктер өнімділігі жоғары орман алқабы түзеді. Құнды ағашынан басқа, жаңғақ төрізді жемісі малға жем болады. Гүлдерінің формуласы.
БОР-дың территориясында, Карпат тауыңда және оның Украинаға қарайтын етегінде еуропа бугі (бук европейский) (213-сурет). Кавказда, Қырымда шығыс бугі (бук восточный) өседі.
**Педру Проэнса Оливейра Авеш Гарсия** (порт. *Pedro Proença Oliveira Alves Garcia*; 3 қараша 1970 жыл, Лиссабон, Португалия) — 2003-15 жылдары қызмет жасаған португал футбол төрешісі. 2003 жылдан бері ФИФА төрешісі, төрешіліктен бос уақытында қаржылық консультент ретінде жұмыс жасайды.

Карьерасы
---------

Төрешілік карьерасын 18 жасында бастады. Португалияның жоғары дивизионындағы матчтарды 2003 жылдан басқара бастады. Халықаралық дебютін сол жылы Интертото кубогы матчтарына төрелік етуден бастаған. 

2004 жылы желтоқсанда бірінші рет УЕФА кубогындағы матчтарға төрелік жасады (АЕК-Горица-1:0).

2012 жылғы Чемпиондар лигасының финалын ("Бавария"—"Челси"—1:1, пенальти-3:4) басқарды.

2012 жылғы Еуропа чемпионатының финалын басқарды. 2014 жылғы әлем чемпионатына барған төрешілердің бірі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 16 қаңтардың 2014 жылы.

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Шамс әл-Дин әл-Ансари ад-Димашки** (араб.: شمس الدين محمد بن أبي طالب الدمشقي‎; 1256, Дамаск — 1327) — арабский географ.

Қала маңындағы Рабве деген шағын мекенде имам болған. Шамс ад-Диннен қалған мұра көп. Әсіресе 1300 ж.ш. жазылып біткен «Нухбату-д-дахр фи аджаиби-ль-барр ва-ль-бахр» құрлық пен теңіздің таңғажайып құбылыстарын суреттейтін тарихи географиялық еңбегі ғылыми әлtмге әйгіленді. Кітап тоғыз тараудан тұрады. 

1. Бірінші тарауда Жердің түрі мен көне дәуірден қалған кейбір ескерткіштер сөз болады.
2. Екінші тарауда минералдар мен асыл тастар,
3. үшіншіде өзендер мен бастаулар туралы айтылады.
4. Төртінші тарау адамдар мінездемесіне арналған.
5. Бесінші тарау адамдар мінездемесіне арналған
6. Жетінші тарауда Қиыр Шығыстан Батысқа қарай «Шығыс» мемлекеттері сөз етіледі.
7. Сегізінші тараулары мұсылман елдеріне арналған болатын.
8. Tоғызыншы тараулары мұсылман елдеріне арналған болатын.

Қазақстанның орта ғасырдағы тарихы үшiн авторды оңтүстік-батыс аудандар жөнінде келтірілген тарихи, географиялық мәліметтері аса құнды. Кітапта сол замандағы қалалар, түрік халықтары мен тайпалары, қыпшақтардың тайпалық құрамы аталады. Түріктер туралы этнографиялық материалдар бар, татар-монғол басқыншыларының Шығыстан ьатысқа қарай шеруі, Хорезмшаһ тарихы баяндалады. Ад-Димашки шығармалары 1866 және 1923 жылдары басылып шыққан. Дания арабтану ғалымы Аугуст Фердинанд Микаэль ван Мереннің француз тіліне аударған толық нұсқасы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 8 том
**Шамшат Аужанұлы Әлібеков**  (12.2.1928 жылы туған, Қармақшы кенті) – әдебиеттанушы ғалым, педагог, филология ғылымының докторы (1993), профессор Қызылорда педагогикалық институтының (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) филология факультетін бітірген (1949). 1949 – 56 жылы Жалағаш ауданы Мақпалкөл (қазіргі Темірбек Жүргенов) орта мектебінде мұғалім, мектеп директоры болған. Шымкент педагогикалық институтында, кейін Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының (ҚазҰПУ) философия кафедрасында қызметтер атқарған. 
Ғылыми еңбектерді поэма жанрын, Абай шығармашылығын, қазақ фольклорының эстетикалық мәселелерін зерттеуге арнаған. Әлібеков «Қазақ фольклорының эстетикасы» кітабының, 100-ден аса әдеби, ғылыми-зертуған мақалаларының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Мэри Хили** (ағылш. *Mary Healy*, 14 сәуір 1918 жылы туған — 3 ақпан 2015 жылы қайтыс болған) — америкалық әнші жіне актриса. Оның кинодебюты 1938 жылы басталды, арада бір жыл өткеннен соң ол өзінің келесі жылдары қатысты болған болашақ күйеуімен кездесті - конферансье Питер Линд Хэйс. Ол киноэкранды бар жоғы он бір картинада қана ойнады. Оның ішінде:«Екінші скрипка» (1939) және «Жұлдызды қанат» (1940).

1942 жылдан кейін Мэри Хили, ол өзінің карьерасын толтыруды Бродвейде жалғастырды, негізінен үлкен сахналарға шықпады, сосын радио мен телевидениелерге де шыққанды қойды. Мэри Хили пенсияға шыққаннан кейін өзінің жұбайымен Лос-Анджелесте өмір сүрді және сол жерде 96 жасында 2015 жылы қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Stage and Screen Actress Mary Healy Dies at 96. *broadwayworld.com* (ақпан 4, 2015). Тексерілді, ақпан 4, 2015.
Шамшырақ
Кронштадтта
Осиновец шамшырағы 
**Шамшырақ**, маяк — кеменің жағалауды бағдарлауына әрі өз орнын анықтауын және оны әр түрлі навигациялық қауіптерден сақтандыруға арналған мұнаралық құрылыс. Шамшырақ жарықтауыш оптикалық жүйелермен және әр түрлі сигнал беруге арналған техникалық құралдармен: акустикалық (наутофон, диафон, сирена, су асты қоңырауы, осциллятор), радиотехникалық (радиошамшырақ) және радиоакустикалық аппараттармен жабдықталады.

Шамшырақ мұнарасы теңізге сұғынып жатқан жағалауға, портқа кіре беріске, өзендердің сағаларына не шығанақтарға, кейде жағалаулық жартастарға, құм қайраңдар мен су асты жартастарына орнатылады. Кемені теңіздегі қауіптерден сақтандыру үшін жүзбе Шамшырақтартар пайдаланылады. Шамшырақтарды бір-бірінен оңай ажырату үшін олардың әрқайсысына өзіне тән сигнал беретін құрал-жабдықтар орнатылады. Жарқырауық Шамшырақтардың алыстан көріну қашықтығы 20 — 50 км, ал радиошамшырақтардың сигналы 30 — 500 км және одан да қашықтықтан, акустикалық сигналдар 5 — 15 км-ден, гидроакустикалық Шамшырақтыңтың сигналдары 25 км-ге дейінгі қашықтан ажыратылады.

Шамшырақ ежелгі заманнан белгілі. Мысалы, б.з.б. 283 жылы ақ мәрмәрдан салынған "Әлемнің жеті кереметінің" бірі атанған Александрия шамшырағы (биікт. 143 м) 1500 жыл қызмет атқарған. Шамшырақтың жарықтауыш оптик. жүйесі жарық көзінен, оптик. аппарат пен фонарлық құрылыстан (атмосфераның зиянды әсерінен қорғау үшін) тұрады. Жарық көзі ретінде электрлік қыздыру және импульстік, т.б. шамдар, кейде ацетиленді, керосинді-калийлі шамдар қолданылады. Оптикалық аппараттарда жарық сәуле шағылыстырғыш, т.б. линзалар болады. Шамшырақтартар туралы нақтылы деректер навигациялық теңіз карталарында, су жолы туралы анықтамаларда, т.б. беріледі. 1974 жылы Балтық теңізінде радиоизотопты термоэлектрлі генератормен жабдықталған атомдық Шамшырақ іске қосылды.

Cілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Риу-Гранди-ду-Сул** (порт. *Rio Grande do Sul*) — Бразилияның оңтүстік штаты.. Әкімшілік орталығы – Порту-Алегри қаласы. Солтүстігінде Санта-Катарина штатымен, оңтүстігінде – Уругваймен, шығысында Уругвай өзені арқылы – Аргентинамен шектесіп жатыр.
Риу-Гранди-ду-Сул Бразилия тарихында маңызды рөл атқарды. Дәл осы штат ел тарихындағы ұзаққа созылған Фарропиль революциясы азамат соғысының негізгі алаңы болады. Штат тұрғындарының басым бөлігін Португалия және Италиядан келген қоныстанушылар, ал қалған бөлігін – Испания, Франция, Германия және тағы да басқа ел халықтары құрайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
*Басқа мағыналар үшін Майтөбе деген бетті қараңыз.*
**Майтөбе**, *Қолқамыс* – Көксу алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Кербұлақ ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 55 км, су жиналатын алабы 863 км2, жалпы ұзындығы 37 км болатын 19 саласы бар. Ірілері: Кәшен, Шанханай, Ерменді, Матай.

Бастауы
-------

Бастауын Матай тауларындағы Көтекасу асуының солтүстік беткейіндегі бұлақтардан алып, Қызылжар ауылынан төменде Қолқамыс өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Шанханай ауылына дейінгі жоғарғы арнасы тау шатқалымен өтеді. Майтөбе ауылына дейінгі орта арнасы біршама жазық, сайлы-жыралы. Одан төменде арна жағалауы жарлауытты, жарқабақты. Негізінен жер асты суларымен толығады. Жоғарғы ағысында Қоянкөз, Шанханай, Майтөбе ауылдары және Сарыой, Секірме қыстаулары орналасқан. Алабы шабындыққа және мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Тұйық оюы** — дәстүрлі талғам-танымымыз бойынша Шексіздіктің белгісін білдіреді. Еуропа жұртында шексіздік белгісі көлденең жатқан 8 саны түрінде берілсе, қазақта шексіздік белгісі тұйық ою түрінде беріледі. Оның бастауы да жоқ, аяқталар шегі де жоқ. Сол арқылы мәңгілік өмір-тіршілікті бейнелейді. Соңғы кезге дейін тұйық оюы баянды бақыт, ұзақ өмір белгісі ретінде ер адам киімінің жауырынына, батырдың қалқанына, ердің қасына, тұс киіздің маңдайына салынатын. Бұл оюды қазақ «тасбақа» деп те атайды. Тасбақаны ұзақ жасайтыны үшін, төзімділігі үшін бабаларымыз кие тұтқан. Көне түркінің тасқашау ескерткіштерінің тұғыры тасбақа болатын.
АҚШ–тағы Азаттық мүсіні — еркіндіктердің және демократияның символы
**Саяси еркіндік** - мемлекет конституңиясы кепілдік беріп, заң бойынша қамтамасыз етілетін азаматтардың, демократиялық түрде еркін саяси үрдістерге қатысу құқықтары. Оларға сайлау және сайлану құқығы, сөз, ақпарат алу бостандығы, еркін, тең, жүйелі өткізілетін сайлау құқығы, саяси ұйымдар құру, азаматтардың өз мақсат-мүдделеріне қарай іс-әрекет жасау және т.б. жатады. Саяси еркіндіктер БҰҰ Бас Ассамблеясының 1948 жылы 10 желтоқсанда қабылданған Адам құқықтарының жалпыға бірдей Деклараңиясында толық қарастырылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3