Үндістан-Пәкістан қарым-қатынастары
===================================

Үндістан мен Пәкістан арасындағы қарым-қатынастар бірқатар тарихи және саяси оқиғаларға байланысты күрделі және көбінесе өшпенді. Екі мемлекет арасындағы осындай қарым-қатынастар 1947 жылы Британдық Үндістанның күштеп бөлінуімен, Кашмирдағы конфликттен және көптеген әскери қақтығыстардың әсерінен орнады. Демек, олардың ара-қатынастары өшпенділік пен күдіктен зардап шегуде. Солтүстік Үндістан мен Пәкістан кейбір жерлерде бірнеше демографиялық аймақтарды жабады, лингва франкаларды (негізінен пенджаби және индуссани) және Моғол империясынан мұраланған дастарханды ортақ етеді. 
1947 жылы британдық Раджты таратқаннан кейін, екі жаңа егеменді мемлекет - Үндістанның Доминионы және Пәкістанның Доминионы құрылды. Осының әсерінен орнаған 12,5 млн адам қоныс аударып, бірнеше жүз мың адамнан 1 млн адам диапазонында адам өлімдері болды деп бағаланды. Осылайша Индия индуисттық көпшіліктен тұратын зайырлы мемлекет болып қалыптасса, Пәкістан мұсылман халықтың басымдылығынан құралған зайырлы мемлекет болды, алайда біраздан соң ислам республикасына айналды, бірақ конституция дін бостандығына бостандық береді. 
Тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай Үндістан мен Пәкістан дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, бірақ зорлық-зомбылық және көптеген аумақтық шағымдар олардың қарым-қатынасын нашарлатты. Тәуелсіздік алған уақыттан бері екі ел үш ірі соғысқа, бір мәлімделмеген соғысқа және көптеген қарулы және әскери шабуылдарға қатысқан. Кашмир қақтығысы, 1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысы мен Бангладештің Азаттық соғысын ескермегендегі Шығыс Пәкістанның (қазір Бангладеш) шығуына әкеліп соқтырған барлық осы қақтығыстардың басты орталығы болып табылады.
Шимла саммиті, Агры саммиті және Лахор саммиті сияқты қарым-қатынастарды жақсарту үшін көптеген әрекеттер жасалды. 80 жылдардың басынан екі ел арасындағы қарым-қатынастар нашарлап кетті, оған әсіресе Сиачендағы қақтығыстар, 1989 жылғы Кашмир көтерілісінің өршуі, 1998 жылғы көптеген ядролық сынақтар мен 1999 жылғы Каргиладағы соғыс әсер етті. 2003 жылы атысты тоқтату туралы келісім мен Дели-Лахор автобус қызметі сияқты сенімді нығайту шаралары шиеленісті біршама азайтты. Алайда бұл шараларға террористтік шабуылдар кедергі келтіруде. 2001 жылғы Индия парламентіндегі шабуыл екі ел арасындағы ядролық соғысқа әкеле жаздады. Сонымен қатар, 68 азаматтық адамды өлтірген 2007 жылы Самджута Экспресс жарылыстары (олардың көпшілігі Пәкістандық) да үлкен рөл ойнады. Бұдан басқа, 2008 жылы Пәкістанның жақтастары жасаған Мумбайдағы шабуылдар Үндістан мен Пәкістандағы бейбіт келіссөздерге қатты соққы берді.
2017 жылғы BBC World Service сауалнамасына сәйкес, индиялықтардың тек 5% -ы Пәкістанның ықпалын оң деп санайды, 85% -ы теріс көзқарасты білдірсе, Пәкістан халқының 11% -ы Үндістанның ықпалын оң деп санайды, ал 62% -ы теріс көзқарасты білдірді.

Соғыстар, қақтығыстар мен даулар
================================

Үндістан мен Пәкістан тәуелсіздік алғаннан бері көптеген қарулы қақтығыстарда шайқасты. 1947 , 1965 ж. және 1971 жылы Бангладештің азаттық соғысы сияқты екі ірі соғыс бар. Бұған қоса, бейресми Каргиль соғысы және кейбір шекаралық қақтығыстар болды.

1965 жылғы соғыс
----------------

1965 жылы бұл соғыс Пәкістанның Гибралтар операциясының әсерінен басталды. Бес апталық соғыс екі жақтың да мыңдаған құрбандарын тудырды. Көптеген шайқастарда екі тарап та қарулы күштерден және әскери-теңіз жасақтарынан айтарлықтай қолдау ала отырып, броньды қондырғылармен шайқасты. Бұл соғыс Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) тарапынан қақтығысты тоқтатуға және Ташкенттің Декларациясының әсерінен тоқтауға мәжбүр болды.

1971 жылғы соғыс
----------------

Тәуелсіздік алғаннан бері Пәкістан геосаяси екі ірі өңірге бөлінді: Батыс Пәкістан және Шығыс Пәкістан. Шығыстағы Пәкістан негізінен бенгалдың тұрғындары өмір сүрді. 1971 жылғы желтоқсанда Шығыс Пәкістандағы саяси дағдарыстан кейін Шығыс Пәкістанда және Үндістанда бақылаудан шығып кеткен ахуал Бенгалиядағы бүлікшілердің пайдасына араласты. Қақтығыстар, қысқа, бірақ қанды соғыс Шығыс Пәкістанның тәуелсіздігіне әкелді. Соғыс кезінде Үндістан армиясы Шығыстан Пәкістанды үш жағынан басып алды, Үндістан флоты Иорданияның Виктранттағы (R11) әуе кемесінің шлюзін және Шығыс Пәкістанның әскери блокадасын қолданды. Соғыс Үндістан флотының қару-жарақ портына қарсы жүргізген алғашқы операция әрекетін көрді. Қарахи айлағы Trident операциясында (1971) және Python операциясында екі рет шабуылға ұшырады. Бұл шабуылдар Пәкістанның әскери-теңіз күштерінің басым бөлігін жойды, алайда ешқандай үнді кемесі жоғалмады. Дегенмен, Үндістан флоты ИНС Хукри (F149) Пәкістан суасты қайықтарына тап болған кезде бір кемені жоғалтты. Шығыс Пәкістан шапқыншылығынан 13 күн өткеннен кейін, 90 мың Пәкістан әскері Үндістан әскері мен Мукти Бахиниге тапсырылды. Пәкістан әскерлерін тапсырғаннан кейін, Шығыс Пәкістан Бангладештің тәуелсіз елі болды

Каргиль соғысы
--------------

1998-99 жылғы қыс айларында Үндістан армиясы Кашмирдегі Қарқыл секторындағы өте жоғары шыңдарда өз орындарын босатты, өйткені ол олардың жыл сайынғы әдеті еді. Пәкістан әскері осы жайттан кейін бақылаудан өтіп, бекеттерге ие болды. Үнді армиясы 1999 жылдың мамырында қар еріген кезде бұны анықтады. Бұл Қарқыл қақтығысы деп аталатын үнділік және пәкістандық күштер арасындағы қарқынды күреске әкелді. Индия әуе күштерінің қолдауымен, Үндістан армиясы Пәкістанның басып алған кейбір жерлеріне қайта оралды. Кейінірек Пәкістан қалған жердің бөлігін халықаралық қысымның әсерінен босатуға мәжбүр болды .
Басқа аумақтық мәселелер
Бұл мәселелер Siachen Glacier және Kori Creek секілді басқа аумақтық шиеленістерге байланысты.

Су даулары
----------

Үндістанның су келісімшарты Үндістаннан Пәкістанға ағып жатқан өзендерді басқарады. Су екі елдің арасындағы қақтығыстың бір себебі ретінде айтылды, бірақ бүгінгі таңда Nimoo Bazgo жобасы сияқты мәселелер дипломатия арқылы шешілді.

Кашмирдегі бүлік
----------------

Сыртқы қатынастар кеңесі жариялаған кейбір есептерге сәйкес, Пәкістан әскері мен ISI Кашмирде белсенді жұмыс жасайтын террористік топтарға, соның ішінде «Аль-Каиданың» бөлімшесі Джаиш-е-Мохаммедке жасырын қолдау көрсетті. Пәкістан Кашмирде террорлық әрекеттерге араласуды жоққа шығарып, Үндістанның билігінен қашқысы келетін одақтас топтарға саяси және моральдық қолдау көрсеткенін айтты. Көптеген кашмирлік милитаристтік топтар Пәкістан басқаратын Кашмирда штабтарын ұстайды, бұл Үндістан үкіметінің тағы бір дәлелі болды.

Автор Гордон Томас Пәкістанның «Кашмир мемлекетіндегі террористік топтарды қаржыландырып, оларды Үндістанға қарсы соғыста қолдады, қорғады» деп мәлімдеді.
Джамму мен Кашмир штатының ассамблеясына шабуыл жасағандар: 2001-жылдың 1-қазанында Джамму мен Кашмир штатының ассамблеясының жанындағы автокөлік бомбасы жарылып, 27 адам Кашмирдегі сепаратистерге қарсы шабуыл жасаған. Бұл Үндістанға 2001 жылдың желтоқсанында Индия парламентінен басқа, ең танымал шабуылдардың бірі болды. Террористердің өлі денелері және олардан қалпына келтірілген мәліметтер Пәкістанның осы қызметке жауапты екенін анықтады.

Кейбір көтерілісшілердің шабуылдарының тізімі
---------------------------------------------

1997 Sangrampora Massacre: 1997 жылғы 21 наурызда Будгам ауданының Сангрампора ауылында 7 Қашмири пандиты өлтірілді.
Wandhama Massacre: 1998 жылғы қаңтарда Вандама қаласында тұратын 24 Қашмири пандиты ислам террористері тарапынан өлтірілді.
Абдул Гани Лонаның өлтірілуі: Абрахамани Лоне, Хурихаттың барлық көрнекті жетекшілері, Шринагардағы мемориалдық митинг кезінде белгісіз қарулы адамдар өлтірілді. Кісі өлтіру Үндістанның оккупацияланған күштеріне қарсы Лоунның голланд қауіпсіздігін қамтамасыз етпегені үшін кең ауқымды демонстрацияға әкелді.
2016 ж. Uri шабуылы: 2016 жылы 18 қыркүйекте Үндістанның Джамму және Кашмир штатындағы Ури қаласындағы төрт қарулы террорист шабуыл жасап, 18 адам қаза тауып, 20-дан астам адам жарақат алды. Бұл туралы «Кашмирдегі қауіпсіздік күштеріне екі онжылдықтағы ең ірі шабуыл» деп жазылған.

Жаппай қырып-жою қаруы
======================

Үндістанда ядролық қаруды дамытудың ұзақ тарихы бар. Үндістанның ядролық бағдарламасы ядролық бағдарламаның тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай 1944 жылы басталады. 1940-1960 жылдары Үндістанның ядролық бағдарламасы милитаризацияға жақындады және бүкіл ел бойынша ядролық энергетика инфрақұрылымы кеңейді. [58] Ядролық қаруды дамыту туралы шешімді Үндістанның саяси көшбасшылары Қытай біраз жерлерді басып алғаннан кейін және солтүстік Үндістанның аумақтық аннексиясынан кейін жасады. 1967 жылы Үндістанның ядролық бағдарламасы ядролық қаруды дамытуға бағытталған, Индира Ганди қару-жарақтың дамуына мұқият бақылау жасаған. 1971 жылы Үндістанның Пәкістанға қарсы соғыс науқанынан кейін одан да үлкен әскери және саяси серпінге ие болды. 1972 жылы ядролық сынаққа дайындықты бастаған Үндістан ақыры 1974 жылы Пххран сынақ полигонындағы Smiling Будда кодының алғашқы ядролық бомбасын жарып жіберді. 1980-1990 жж. Үндістан ғарыш және ядролық зымырандардың дамытуын бастады, бұл дегеніміз Пәкістанның Үндістанмен ғарыштық жарыстары басталды деген сөз. Пәкістанның өз бағдарламасы ғарышты және ядролық зымырандарды дамытты және 90 ғасырдың ортасында ғарыш аппараттарының ұшқышсыз сынақтарын бастады.

1971 жылы Индия-Пәкістан соғысында жеңіліске ұшырағаннан кейін, Пәкістан 1972 жылы өз ядролық бомба бағдарламасын бастады және Үндістан Пххран сынақ полигонында алғаш рет ядролық бомба жарылыстырғаннан кейін, Smiling Будда кодтамасы шыққаннан кейін 1974 жылы күш-жігерін тездетті. Бұл ауқымды ядролық бомба бағдарламасы Үндістанның ядролық бағдарламасына тікелей жауап болатын. 1983 жылы Пәкістан өзінің күш-жігерін арттырды, ол жасырын түрде «Киран-1» кодты атаусыз сынақтар өткізді. Пәкістан үкіметі мұндай сынақтар туралы ресми мәлімдемелер жасаған жоқ. Таяудағы бірнеше жыл ішінде Пәкістан өзінің электр энергетикалық секторын қамтамасыз ету және ұлттық экономикаға қолдау көрсету үшін бүкіл ел бойынша атом энергетикасы жобаларын кеңейтіп, модернизациялады. 1988 жылы ядролық нысандарды шабуылдамауға уәде берген екі ел арасындағы өзара түсіністікке қол жеткізілді. Сондай-ақ 1988 жылы мәдени алмасулар мен азаматтық авиация туралы келісімдер басталды. 1998 жылы Үндістан өзінің екінші ядролық сынағын (Пакхран-II бетін қараңыз) өткізіп, өз арсеналын жақсартты және осылайша Пәкістанды соңғы қадамдар жасауға шақырды.

Әлеуметтік қатынастар
=====================

Мәдени байланыстар
------------------

Үндістан мен Пәкістан, әсіресе Солтүстік Үндістан және Шығыс Пәкістан, екі ел арасындағы және жалпы солтүстік субконтиненттің ортақ индоариандық мұрасы әсерінен ұқсас мәдениеттер, тағамдар мен тілдер бар, олар екі ел арасындағы тарихи байланыстарды нығайтады. Пакистандық әншілер, музыканттар, комедиялар мен ойыншылар Үндістанда кеңінен танымал , олардың көпшілігі үнді киноиндустриясының Болливудта біртіндеп танымал болды. Сол сияқты, үнді музыкасы мен фильмдері Пәкістанда өте танымал. Оңтүстік Азияның солтүстік бөлігінде орналасқан Пәкістанның мәдениеті Солтүстік Үндістан, әсіресе солтүстік-шығыс Үндістанға ұқсас.

Пенджаб өлкесі 1947 жылы тәуелсіздік пен екі елдің бөлінуінен кейін Пенджаб Пәкістан және Пенжаб Үндістанға бөлінді. Пенджаб халқы бүгінгі күні Пәкістандағы ең ірі этникалық топ, сондай-ақ солтүстік Үндістанның маңызды этникалық тобы. Олар екі елдің бұрында біртұтас болғанын көрсетеді.
Пәкістан мен Үндістан арасындағы қарым-қатынас медиа және коммуникация сияқты платформалар арқылы жаңартылды. Аман А Аша - бұл «Таймс Үндістан» және «Джанг Груп» арасындағы бірлескен кәсіпорын, өзара сауда кешені және олар екі ел арасындағы дипломатиялық және мәдени байланыстарды дамытуға шақырады.
Отбасылық байланыстар
Кейбір Үндістан мен Пәкістан халқы шекарадаға қарамастан үйленуде.

2010 жылдың сәуір айында Пакистандық шахматшы Шоаб Малик үнділік теннис жұлдызы Саниа Мирзаға үйленді. Үйлену тойы бұқаралық ақпарат құралдарының назарына ие болды және Үндістан мен Пәкістанның ара-қатынасын өзгертті деп айтылды.

Спорттық байланыстар
--------------------

Крикет және хоккей матчтары көбінесе саяси сипатта болады. Кеңестер Ауғанстанға басып кірген кезде генерал Зия-ул Хак Үндістанды «крикет дипломатиясы» үшін Үндістанға барып, Үндістанды басқа майдан ашу арқылы Кеңестерді қолдауға шақырды. Первез Мушараф он жылдан кейін де солай істеуге тырысты, бірақ ешқандай пайда көрмеді.

Үндістанның Рохан Бопанна және Пәкістанның «Айсам-ул-Хак Куреши» сәтті дуэті қалыптасты және ол «Индо-Пак Экспресс» деп аталады.

Диаспоралық қатынастар
----------------------

Көптеген елдерде Үнді диаспорасының және Пәкістан диаспорасының үлкен көлемі диаспоралық қарым-қатынастарды күшейте түсті. Біріккен Корольдікте тұратын британдық үндістер мен британдық пәкістандар бір-бірімен достық қарым-қатынаста деп саналады. Оңтүстік Азиядағы этникалық анклавдарда «Кішкентай Үндістан» және «Кішкентай Пәкістан» бір-бірімен тығыз араласады. Британдық үндістер мен британдық пакистандар бір-бірімен бейбітшілік пен келісімде өмір сүретін Бирмингем, Блэкберн және Манчестер сияқты түрлі қалалар бар. Британдықтарда тұратын үндістер мен пәкістандар Британдық Азия санатына жатады. Ұлыбритания сондай-ақ Пәкістан мен Үндістан достық форумына қатысады. Құрама Штаттарда индиялықтар мен пәкістандықтар Оңтүстік Америкалық Азия санатына жатады және көптеген мәдени ерекшеліктерімен бөліседі. Британдық ҚОҚМ Сажжад Кәрім Пәкістаннан шыққан.

Сауда байланыстары
------------------

Тікелей бағдарлар бойынша сауда ресми түрде қысқартылды, сондықтан Үндістан-Пәкістан саудасының негізгі бөлігі Дубай арқылы өтеді.

Дереккөздер
===========

1. Metcalf & Metcalf 2006, pp. 221–222

2. Area, Population, Density and Urban/Rural Proportion by Administrative Units Archived 22 December 2010 at the Wayback Machine.

3. Marshall Cavendish (September 2006). World and Its Peoples. Marshall Cavendish. p. 396. ISBN 978-0-7614-7571-2.

4. "Pakistan acknowledges surviving Mumbai gunman is a Pakistani". latimes.

5. "Sushma Swaraj rules out talks with Pakistan, John Kerry says no good or bad terrorist". Indian Express. New Delhi. ENS. 30 August 2016. Retrieved 30 August 2016.

6. Ankit Panda (19 September 2016), "Gurdaspur, Pathankot, and Now Uri: What Are India's Options?", The Diplomat, retrieved 3 December 2016

7. Geeta Anand, Hari Kumar (29 November 2016), "Militants Attack Indian Army Base in Nagrota, Inflaming Tensions With Pakistan", The New York Times, retrieved 3 December 2016

8. "Non-discriminatory market access: Pakistan, India all but sign trade normalisation deal". The Express Tribune. 15 March 2014.

9. Suhasini Haidar. "3 minutes that changed India-Pak ties". The Hindu.

10. "2017 BBC World Service Global Poll" (PDF). BBC World Service. Retrieved 4 August 2017.

11. Lumby 1954, p. 238

12. "Letter Inviting India to Intervene". Archived from the original on 26 March 2012. Retrieved 16 October 2011.

13. Lumby 1954, pp. 238–239

14. Mehr Chand Mahajan (1963). Looking Back. Bombay: Asia Publishing House (Digitalised by Google at the University of Michigan). p. 162. ISBN 9788124101940.

15. to: a b c Snedden, Christopher (8 May 2007). "What happened to Muslims in Jammu? Local identity, '"the massacre" of 1947' and the roots of the 'Kashmir problem'". South Asia: Journal of South Asian Studies. 
doi:10.1080/00856400108723454. Retrieved 2016-02-09.

16. Haroon, Sana (1 December 2007). Frontier of faith: Islam in the Indo-Afghan borderland. Columbia University Press. pp. 179–180. ISBN 978-0-231-70013-9. Retrieved 26 February 2012.

17. "October 27, 1947: Dakota in my dell ~ FRONTLINE KASHMIR". Frontlinekashmir.org. 27 October 2011. Archived from the original on 25 April 2012. Retrieved 13 April 2012.

18. "Instrument of Accession".

19. Chandigarh, India – Main News. Tribuneindia.com. Retrieved on 14 April 2011.

20. "Unquenchable thirst." The Economist, 19 November 2011.

21. Husain Haqqani Pakistan: Between Mosque and Military pg 174 Carnegie Endowment, 2010 ISBN 0870032852, 9780870032851

22.