2017 жылғы әлемдегі инфляция деңгейі
**Инфляция** (лат. *inflatio* – «қабыну», «ісіну») — бұл бағаның өсуінен, тауарлар тапшылығынан және тауарлар мен қызметтер сапасының төмендеуінен туындайтын ақшаның құнсыздануы, сондай-ақ оның сатып алу қабілетінің төмендеуі.

Инфляция тарихы
---------------

1775-1783 жылдары Солтүстік Америкада тәуелсіздік үшін болған соғыс доллардың құнсыздануына әкеліп соқты.
Францияда 1784-1794 жылдары революция кезінде өндірілген қағаз ассигнаттар бір жылда 883 есе құнсызданды.
Еркін бәсеке кезіндегі капитализм жағдайында инфляцияны соғыс, дағдарыстан, стихиялық апаттар кезінде болатын несие ақшаларының алтынға айрбасталуының тоқтауы кезінде пайда болды.

### Бөлім тақырыбы

Толығырақ
---------

Инфляция — бұл кез келген экономикалық даму үлгісіне тән объективті құбылыс. Инфляцияның себептері айналыс және өндіріс саласында орын алады.

Қазіргі инфляция мынадай факторларға байланысты:

1. *Ақша айналысының факторларына:* бюджет тапшылығын жабуға пайдаланылған, шексіз көп ақшаның эмиссиялануы есебінен айналыс аясының артық ақша массасына толып кетуі; халық шаруашылығының артық несиеге толуы.
2. *Ақшалай емес факторларға:* қоғамдык өндірістегі теңсіздікке, шарушылықтың шығындық тетігіне, мемлекеттің экономикалық саясаты, оның ішінде салық саясаты, баға саясаты, сыртқы экономикалық саясатына байланысты факторлар жатады.

Аталған факторлардың қанат жаюына байланысты инфляцияның екі түрі болады: *сұраныс және шығын (ұсыныс) инфляциясы*.

Сұраныс инфляциясы төмендегідей факторлардың әсерінен туындайды:

* әскери шығыстардың өсуі, яғни әскери техникалардың азаматтық салаларда пайдалану қажеттігінен, нәтижесінде ақша баламасы айналыс үшін артық болып қалады;
* мемлекеттік бюджет тапшылығы және ішкі қарыздардың өсуі, яғни мемлекеттің қысқа және орта мерзімді міндеттемелерін шығару есебінен бюджет тапшылығын жабу нәтижесінде мемлекеттің ішкі қарызы артады;
* несиелік экспанциялау, яғни елдің орталық банкінің коммерциялық банктер мен үкіметке несие беретін несиелер көлемінің ұлғаюын сипаттайды;
* импортталған инфляция, яғни шетел валюталарын сатып алу барысында тауар айналымына қажеттіліктің үстіне ұлттық валютанын, эмиссиялануы;
* ауыр өнеркәсіп саласына өте көп мөлшерде инвестация жұмсау.

***Шығын (ұсыныс) инфляциясы** — бұл баға белгілеу үдерісіне әсер ететін мынадай факторлардың болуымен сипатталады*:

* еңбек өнімділігінің өсуін азайту және өндірістің құлдырауы;
* көрсетілетін қызметтің маңызының артуы;
* бір өнім бірлігіне жұмсалатын шығынның өсуінің жеделдетілуі, әсіресе жалақының өсуі;
* энергетикалық дағдарыс.

Инфляция жағдайында қағаз ақшалар мыналарға қатысты құнсызданады:

* алтынға;
* тауар;
* шетел валютасына.

Бірінші жағдайда қағаз ақшамен берілетін алтынның нарықтық құны артады. Екінші жағдайда тауарлардың бағасы өседі. Үшінші жағдайда шетел валютасына қатысты ұлттық валютаның бағамы төмендейді.

Инфляцияны төмендегідей белгілеріне байланысты жіктеуге болады:

1. *Инфляциялық үдерістің сипатына қарай:*
	* ашық инфляция, яғни, бағаға ешқандай да кедергі болмайды, оның еркін өсуі байқалады;
	* жабық инфляция, яғни тауар тапшылығы жағдайында бағаға мемлекет қатан бақылау жасап отырады;
	* инфляциялық шок, яғни бір мезетте бірден баға өсіп кетеді.
2. *Таралу орнына қарай:*
	* локальдық инфляция, яғни баға бір ғана елдің шекарасында өседі;
	* дуниежузілік инфляция, яғни кейбір елдер топтарын немесе барлық ғаламдық экономиканы түгелдей дерлік қамтиды.
3. *Бағаның өсу қарқынына қарай:*
	* баяу инфляция — баға баяу қарқынмен біртіндеп жылына 10%-ға өседі;
	* орташа инфляция — баға тез қарқында жылына 20-дан 200 %-ға дейін өседі, мұндай баға қарқыны ауыр экономикалық және әлеуметтік зардаптарға шалдықтырады;
	* ұшқыр инфляция — баға жылына 500-ден 1000 %-ға дейін және одан жоғары қарқынмен өседі. Ұшқыр инфляция ақша жүйесінің құлдырауына әкеліп соғады. Мұндай жағдайда ақша өзінің атқаратын қызметтерін жоғалта бастайды.

Өнеркәсібі дамыған елдер үшін бірінші түрі тән болса, ал дамушы елдер үшін екінші және үшінші түрлері тән.

Инфляция қарқыны статистикалық көрсеткіш — тұтыну бағаларының индексі көмегімен анықталады.

Тұтыну бағаларының индексі тауарлар мен қызметтердің түрлерін қамтитын тұтыну қоржыны негізінде анықталады.

*Тұтыну бағаларының индексін* (ТБИ) есептеуде мынадай формула қолданылады:

ТБИ = (Ағымдағы жылдағы тұтыну қоржынының бағасы) / (Базалық жылдағы тұтыну қоржынының бағасы) x 100
Тұтыну бағаларының индексінің үш сандық мәні болуы мүмкін:

* баға индексі 100%-ға тең болады, яғни баға өзгермеген болып табылады;
* баға индексі 100%-дан жоғары, мысалға 140%-ға тең. Демек, ағымдағы жылдағы бағаны базалықпен салыстырғанда 1,4 есе өскен, яғни ақша инфляциялық құнсызданды;
* баға индексі 100%-дан төмен, айталық 80%-ға тең, яғни ағымдағы жылдағы бағаны базалыққа қарағанда 20%-ға төмендеген. Бұл дегеніміз дефляцияның болғанын, яғни баға деңгейінің төмендеуін білдіреді.

Қазақстан Республикасында бағаның өсуіне қарай қазіргі кезде бірінші түрі байқалады. Мысалы, статистикалық мәліметтері бойынша орташа инфляция мөлшері:

| Жыл       | Инфляция мөлшері |
| --- | --- |
| 2000 ж. | 9,8 % |
| 2001 ж. | 8,4 % |
| 2002 ж. | 5,9 % |
| 2003 ж. | 6,4 % |
| 2004 ж. | 6,9 % |
| 2005 ж. | 7,6 % |
| 2006 ж. | 8,64 % |
| 2007 ж. | 10,8 % |
| 2008 ж. | 9,5 % |
| 2009 ж. | 6,2 % |
| 2010 ж. | 7,7 % |

**Инфляцияның жылдық орташа мөлшері, %-бен**

Бұл көрсеткіштер Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің 2003 жылдан бастап алдағы үш жылға арналған ақша-несие саясатының негізгі бағыттарында бекітілген болжамдарға сай болып келеді.

2009 жылғы қараша айындағы азық-түлік емес тауарларға деген бағаның өсуі 2008 жылдың желтоксан айына қатысты алғанда 8,3% және ақылы қызметтер бойынша — 7,2%-ға өскен. Ал азықтүлік тауарларына бағаның есуі 2,6%-ды құрады.

**2009 жылғы қараша айындағы инфляцияның денгейі және ТБИ құрайтындарға бағаның өсуі**

2009 жылғы қаңтар — қараша айындағы инфляцияның орташа жылдық деңгейі 7,4% және 2008 жылдың қаңтар — караша айымен салыстырғанла 10,3 пайызға төмендеген.

Қазақстандағы тұтыну бағасының индексін есептеуде тұтыну қоржынына кіретін 500-ге жуықтауарлар мен қызметтер есепке алынады.

Ұлттық Банкінің ұсынысы бойынша енгізілген тұтыну бағаларының индексіне кіретін ішкі индекстер 4 топқа бөлінеді:

1. Ауылшаруашылық және балық өнімдері;
2. Қазақстанда жасалған өзге де тауарлар;
3. Импортталған тұтыну тауарлары.
4. Өзге қызметтер.

Қазақстанда жалпы инфляция және базалық инфляция деңгейі анықталады. Жалпы инфлядияны Үкімет пайдаланса, ал Ұлттық Банк базалық инфляцияны пайдаланады.

Ұлттық Банк Статистика жөніндегі агенттіктен базалық инфляция құрамынан бес түрлі керсеткішті алып тастауды сұрады. Оларға кекөніс, жеміс-жидек, бензин жөне көмір бағалары және коммуналдық қызметтер бағасы жатады.

Инфляцияның тигізетін әлеуметтік-экономикалық салдарларын мынадан көруге болады:

* халық топтары, өндіріс аясы, аймақтар, шаруашылық құрылымдары, мемлекет, фирмалар арасында, дебиторлар мен кредиторлар арасында табыстардың қайта бөлінуі;

* халықтың, шаруашылық субъектілерінің ақшалай жинақтарының және мемлекеттік бюджет қаражаттарының құнсыздануы;

* бағаның әркелкі өсуі нәтижесінде өнеркәсіп салаларындағы пайда нормасының теңсіздігінің артуы және ұдайы өндіріс үдерісіндегі теңсіздіктің орын алуы;
* жұмыссыздықтың өсуі;
* халық шаруашылығына деген инвестицияның қысқаруы;
* амортизациялық қорлардың құнсыздануы;
* бағадағы, валютадағы және пайыздағы алып-сатарлық ойындардың ұлғаюы;
* көлеңкелі экономиканың белсенді түрде дамуы;
* ұлттық валютаның сатып алу қабілетінің төмендеуі;
* қоғамның әлеуметтік топтарға белінуі.

Инфляция (Р) мен жұмыссыздық (Q) арасындағы байланысты Филипс қисығынан көруге болады.

**Филипс қисығы**

Филипс қисығында инфляция орнына бағаны қарастырып, оның жұмыссыздыкқа ықпалын көрсеткен. Бірақ бұл жерде бағаның орнына жалақыны алған дұрыс сияқты. Себебі, жалақы өссе жұмыссыздық азаяды немесе керісінше. Жалақы да инфляцияның пайда болуына ықпал етуші басты фактор. Қазір біздің елімізде Елбасының Жолдауында бюджет мекемелерінін жалақысын көтеру туралы сөз қозғалса болғаны, базардағы тауар бағасы бірден өседі. Бұл дегеніміз жабайы нарықтың көрініс алуын сипаттайды. Әрине базардағы саудагерлер өзінің өнімін сатып отырғандар емес олар алыпсатарлар, олар бағадағы айырмадан күн көрушілер. Оларға ешқандай бақылау жоқ. Сол себепті Қазақстандағы инфляцияға тежеу қою мүмкін болмай отыр.

Жоғарыда аталған инфляцияға ықпал ететін факторлар мен оның әлеуметтік және экономикалық салдарлары оған қарсы саясаттың болуын талап етеді.

Инфляциялық үдерістің жағдайларына байланысты ақша айналысын тұрақтандыру нысандарына: ақша реформасы мен антиинфляциялық саясат жатады.

***Ақша реформасы** — ұлттық ақша бірлігін тұрақтандыруға, елдің ақша жүйесін қалыпқа келтіруге және нығайтуға бағытталған ақша айналысында мемлекет тарапынан жүзеге асатын түрлендірулер.*

Ақша реформалары төмендегідей әдістер көмегімен жүзеге асырылады:

* *жаңалау*, яғни құнсызданған ақша бірлігін жою туралы және жаңа валюта енгізу туралы хабарлау;

* *қалыпқа келтіру*, яғни ақшаның бұрынғы алтындық құрамын немесе валюталық паритетін қалпына келтіру;

* *деноминация*, яғни «нөлдерді қысқарту» әдісімен ақшаның номиналдық құнын ірілендіру.

Сонымен қатар, инфляцияға әсер ететін факторларға жауап ретінде басты антиинфляциялық саясаттың мынадай әдістері жұмыс жасайды:

***Дефляциялық саясат** — бұл ақша-несие саясаты арқылы ақшаға деген сұранысты шектеуді, салық тетігің қолдану арқылы мемлекеттік шығыстарды азайту, несие үшін пайымт шерін реттеу және ақшамассасын шектеу әдістерінің жиынтығы.*

***Табыс саясаты** — бағаға және жалақыға бақылау жасау шаралары.*

Біздің елімізде бағаға бақылау Қазақстан Республикасының Монополияға қарсы саясат комитетті арқылы жүргізіледі.

Әлеуметтік мотивтерге байланысты антиинфляциялық саясаттың бұл түрі өте сирек қолданылады.

***Индексациялау** - ақшаның құнсыздану нәтижесінде болған зиянның орнын толық немесе жартылай толтыру әдісін білдіреді.*

Бұл әдіс, 1999 жылы 5 сәуірде Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен «еркін өзгермелі ваяюта бағамына» өту барысында, АҚШ долларына қатысты теңге бағамының күрт төмендеуінен туындаған (мысалы, 1 АҚШ долларының бағамы 87,5 теңгеден 132,4 теңгеге және одан жоғары көрсеткішке жетті) халықтың екінші деңгейлі банктердегі теңге салымдары бойынша зиянды мемлекеттің қаражаты есебінен қалпына келтіру мақсатында пайдаланылды.

Сонымен қатар осы әдістің көмегімен, бұрынғы КСРО-ның Жинақ банкінде сақталған және 90 жылдардың басындағы орын алған қарқынды инфляцияның салдарынан құнсызданған халықтың жинақтары, қазіргі Халық банкісі арқылы біршама мөлшерде қайта қалпына келтіріліп, кезеңімен қайтарылу жұмыстары жүргізілді. Оның нақты есебіне келсек, мысалға егер сіздің жинақ кассасында 1992 жылға дейін Кеңес дәуірінде жинақтаған 10000 рублің болса, 1992 жылғы рубльдің АҚШ долларға қатысты бағымы 150 рубльге тең болды делік. Сіздің 10000 рубліңізді 150-ге бөліп, оны теңгені қайтару кезеңінде жүргізген (1999—2000 жылдары) бағамы 155-ке көбейту арқылы сізге кешегі кеңестік жинағыңызды қайтарады. Бұл қате есептеу. Дұрыс қайтару үшін депозитке салған күндегі рубльдің долларға қатысты бағамына байланысты қайтару қажет. Ол кездегі 1 АҚШ доллары 0,98 копеекті құрады. Осы бағаммен қайтарса, сол уақыттағы сіздің жинағыңыздың қайтарылған сомасы 10204 АҚШ долларын құрайтын еді.
. 

### **Инфляция салдары**

Инфляция компанияның барлық кірістері мен түсімдерін құнсыздандырады. Мысалы, дебиторлық төлемдерді сәл кейінге қалдыру ұйымның тиісті кірісінің бір бөлігін ғана алуына әкеледі.
Бухгалтерлік есепте көрсеткіштер ақшалай бағалауда қалыптасады, нәтижесінде ақшаның өзіндік құнының өзгеруі қаржылық есептілікте көрсетілген ақпараттың дұрыс көрсетілмеуіне әкеледі. Аталған жағдай осы ақпаратты пайдаланушыларға қалыптасқан экономикалық немесе экономикалық жағдайға сәйкес шешімдер қабылдауға мүмкіндік бермейді. 
Инфляцияның бухгалтерлік есеп ақпаратының дұрыстығына және қаржылық есептіліктің көрсеткіштеріне әсері мынада:
- инфляциялық фактордың әсерінен негізгі құралдарды бағалау сомасы нақты құнынан едәуір төмен болады. Компанияның экономикалық әлеуеті төмендейді, өйткені материалдарды сатып алынған төмен бағалармен өзіндік құнға есептен шығару және амортизацияға шамалы аударымдарды жасау табыс салығын төлеу бойынша шығыстардың өсуіне әкеп соқтырады.
- инфляция кезінде кәсіпорынның экономикалық негізделген кредиторлық берешегінің дебиторлық берешегінен асып тұруы ұтымды. Бос ақшамен иеленіп отырған компания жанама шығындар түрінде шығынға ұшырайды, өйткені ол ақшаның сатып алу қабілеті төмендейді және кредиторлық берешекті өтеу кезінде жанама кіріс алады, өйткені ол "арзан" ақшамен өтеледі. Мұндай кірістің мөлшері инфляциялық факторды есепке алудың қолданылатын әдістемесіне байланысты.
Инфляцияны елемеу келесі салдарға әкеледі: 
– бағаның өсуінің әсерінен сатылған өнімнің өзіндік құны ресурстарды толтырудың ағымдағы құнына қатысты төмендетіледі, бұл әсіресе өндірістің ұзақ циклі кәсіпорындары үшін өзекті; 
- ағымдағы бағаларға емес, алдын ала алынған бағаларға негізделген өзіндік құнды анықтау кәсіпорынның шаруашылық процесінде тұтынылған материалдар қорын толтыру және негізгі құралдарды қалпына келтіру мүмкіндігін азайтады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
2. ↑  Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулық. — Алматы: Жеті жарғы, 2011. ISBN 978-601-288-026-7