recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ирина Чащина
**Ирина Викторовна Чащина** – (24 сәуір 1982 жыл, Омбы қаласы) – ресейлік спортшы, көркем гимнастиканың шоқ жұлдызы. Әлем чемпионы, 2004 жылғы *Олимпиада ойындарының* күміс жүлдегері, көркем гимнастикадан спорт шебері.

Спорттағы өмірі
---------------

Алты жасынан бастап, көркем гимнастикамен шұғылданады. Алғашқы жаттықтырушысы – Арайс Елена Николаевна. 4 жылдан кейін, ол Ресейдің еңбек сіңірген жаттықтырушысы – Штельбаумс Вера Ефремовнаның қол астында жаттығады. 12 жасынан бастап Ресей құрама командасының мүшесі болып, Мәскеу қаласында көптеген жиындардың қатысушысы атанған. Ең алғашқы жеңісі, ТМД Спартакиадасында алтын медальдің иегері атануы. 

1999 жылдың маусымынан бастап, Ирина Чащина, Вингер Иринаның қол астында жаттығады. Сол кездерден бастап, оның Ресей құрама командасында өнер көрсетуі бастау тапты. 

2004 жылы Афинада өткен XXVIII жаздық Олимпиада ойындарында Ирина күміс медальдін иегері атанды.

Халық қызметінде
----------------

26 жасынан бастап, Ирина Москва қаласындағы спорт және туризм орталығының басшысы болды. Ал 2011 жылдың 28 ақпанында, Ирина өз қалауымен жұмыстан шықты.

Спорттағы жетістіктері
----------------------

* 1999 жылы Испанияда өткен, бүкіл Еуропа чемпионатының бас жүлдегері.
* 1999 жылы, Жапонияда өткен бүкіләлемдік жарыста Ресей құрама командасымен өнер көрсетуінде, алтын медаль иегері.
* Афинада өткен XXVIII жаздық Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері.
* 2001 жылы Австралияда өткен жарыстың 1 орын жүлдегері.
* 2001 жылы, Сан – Францискода, « Invitational» атты халқаралық жарыстың 1 орын иегері.
* 2002 жылы Нидерландыда өткен халқаралық жарыста, скакалкамен өнер көрсетуде алтын медаль жүлдегері.
* 2002 жылы Берлинде өткен халқаралық жарыста, шеңбер және булавамен өнер көрсетуде алтын медаль иегері.

Жеке өмірі
----------

2001 жылдың аяғында, Ирина бизнесмен Евгений Архиповқа тұрмысқа шықты. Евгений Архипов Дмитрий Медведевтің жан досы. Ирина мен Евгенийдің үйлену тойында, бас қонақ атағына Д.Медведев пен оның жары ие болды.
*Басқа мағыналар үшін Ақсай ауылдық округі деген бетті қараңыз.*
**Ақсай ауылдық округі** — Атырау қалалық әкімдігі аумағында болған әкімшілік бірлік. Бұрын *Ленинград ауылдық округі* деп аталған. Округ Атырау қаласынан 11 шақырым қашықтықта орналасқан. 2022 жылы таратылып, Қайыршақты ауылдық округіне қосылды.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Ақсай, Ақжар, *Ближний подхоз* (2007 жылы Атырау қаласының құрамына енгізілген) ауылдары кірді. Орталығы – Ақсай ауылы болды.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 5008 адамды құрайды. Тұрғын халықтың басым көпшілігі - мұнайшылар мен құс өсіру саласында еңбек еткендер.

Тарихы
------

1983 жылдың 15 наурызында Халық депутаттары Гурьев облыстық атқару комитеті, өзінің № 103 шешімімен жаңадан Ленинград селолық кеңесін құрып, оны халық депутаттары Гурьев қалалық атқару комитеті әкімшілік құрамына берді. Қазақстан Республикасының егемендік алуына орай әкімшілік атауы Ақсай селолық кеңесі, кейін округі болып өзгертілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атырау облысы Атырау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы
2. ↑  Атырау қаласының әкімшілік-аумақтық бірлігіне өзгеріс енгізу туралы
3. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
4. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
5. ↑  Атырау облысының топономикалық атауларының анықтамалығы Атырау, 2007 ж.
*Басқа мағыналар үшін Құрманғазы (айрық) деген бетті қараңыз.*
Көшеге қазақтың XIX ғасырда өмір сүрген дәулескер күйшісі, халық композиторы, «Күй атасы» атанған Құрманғазы Сағырбайұлының есімі (1957(қолжетпейтін сілтеме) жылы) беріл ген. Құрманғазы Сағырбайұлы (1806-1878) Орал облысында дүниеге келген. Ол - «Сарыарқа», «Балбырауын», «Адай» т.б. музыкалық шығармалардың авторы. Көше Медеу, Алмалы аудандарын қиып өтеді. Алматы өзенінен басталып, Розыбакиев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Көше екі бағытты жол болып есептеледі. Бұрынғы атауы - Артиллерийская. Көшенін ұзындығы - 4650 метр. Көше бойында «Ұлар» галереясы, Қалалық медицина колледжі, Д.А.Қонаев атындағы гуманитарлық университеті, Қазақстанның Ғылым академиясы. Ғалымдар Үйі (1950 жылы салынған. Сәулетшілер: В.Экк. М.Павлов, М.Зонцов, Н.Белоусова), Достық Үйі (ғимарат 1972 жылы салынған. Сәулетшілер: Р.СейдаЙйн, Л.Тимоченко) орналасқан. Сонымен қатар көшеде А.С.Пушкиннің ескерткіші (мүсінші: А.Бичугов. 1999 жылы) ақынның 200 жылдық мерейтойына орай орнатылған. Бюстің биіктігі - 4,5 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Сұр келес** (лат. *Varanus griseus*) – Қазақстандағы ең ірі кесіртке (денесінің ұзындығы 60 см, құйрығы 100 см, салмағы 3,5 кг-ға дейін). Ашық және қара-сары көлденең жолақтары бар және піспегі сияқты ұзын айыр тілін жиі көрсетеді. Көзінің қарашығы дөңгелек, қабағы қозғалмалы, жақсы дамыған. Қазақстанда тек Қызылқұм шөлі мен Түркістан облысындағы Сырдария өзенінің сол жағалауында мекендейді. Негізінен құмды шөл немесе сазды шөлмен шекаралас жерде қоныстайды. Жер шарында тропиктік, субтропиктік, сирек қоңыржай белдеулерде кездесетін 24 түрі бар. Кесел жылан сияқты ирелеңдеп қозғалады, бұталарға, аласа ағаштарға өрмелеп шығып, 1,5 м-ге дейінгі биіктіктен секіріп түсе алады, суда жақсы жүзеді. Олар қорегін аулағанда немесе жауынан қорғанғанда денесін жоғары көтеріп, құйрығын көлбеу бағытта жер бетіне ұстап, минутына 100 – 120 м шапшаңдықпен жүгіреді.

Дереккөздер
-----------

Қазақстандағы жануарлар әлемі Алматыкітап баспасы Jump up ↑ «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы,«Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2
**Рустави футбол клубы** — Грузияның Рустави қаласындағы футбол клубы.

Тарихы
------

1947 жылы құрылған. 

Кеңес дәуірінде "Металлург Рустави" деген атаумен ойнады. 2006 жылы "Металлург" біраз қаржы тапшылығына ұшырады. Осы кезде Тбилисидің "Олимпи" клубымен бірікті де, Руставидегі базаны сақтап қалды. Атауы "Олимпи" деп өзгерді. 2006/07 жылғы маусымда тұңғыш рет Грузия чемпионы атанды. 

2007/08 жылғы маусымда УЕФА Чемпиондар Лигасына қатысып, бірінші кезеңде Қазақстанның "Астана-1964" клубынан ұтылып қалды (0:0, 0:3).

2010 жылы екінші рет Грузия чемпионы атанды.

2011 жылы "Рустави" деп өзгертілді.

Жетістіктері
------------

### Ұлттық

* Грузия чемпионы: 2006/07, 2009/10.
* Грузия чемпионатының қола жүлдегері: 2008/09, 2010/11.
* Грузия кубогының финалисі: 2008/09
* Грузия суперкубогының иегері: 2010

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

*
*Басқа мағыналар үшін Төле би (айрық) деген бетті қараңыз.*
ҚБТУ ғимараты (Бұрынғы Қазақ ССР-ның үкімет үйі)
Төле Әлібекұлы
Көшеге аса көрнекті қоғам қайраткері, ұлы жүздің биі, «Жеті жарғы» заңдар жинағы авторларының бірі, шешен және ақын, қара қылды қақ жарған әділ би Төле би Әлібекұлының есімі (Алматы қаласы әкімінің 17.07.1992 № 294 шешімі) берілген. Төле Әлібекұлы (1663-1756) Жамбыл облысының Жайсаң шатқалында дүниеге келген. Ұлы жүздің ханы Жолбарыс қайтыс болғаннан кейін Ташкентті алты жыл (1743-1749) бойы басқарған. Ол Тәуке хан өсиеттерінің негізгі ережелерін қайталай отырып, оларды, атап айтқанда, жер даулары, барымта мен ұрлық, құн (кінәсі үшін төлем төлеу, айыбын тарту, орнын толтыру) жөніндегі мәселелерді, балаларды тәрбиелеу, Отанды қорғау, жер жөніндегі дауларды шешуді ісжүзіне асыруды қолға алған.

Көше Әуезов, Медеу, Алмалы аудандарында орналасқан. Кіші Алматы өзенінен басталып, «Ақсай» шағын ауданына дейін созылып жатыр. Онда алғашқы трамвай жолы 1937 жылы салынған. Бұрынғы атаулары: 

* а) Гимназия;
* ә) Комсомол көшелері.

Көшенің ұзындығы - **12000 метр**.

Көше бойында Жамбыл атындағы Қазақ Мемлекетік филармониясы, «Алатау» кинотеатры, Қазақстан-Британ техникалық университеті, Қазақ Мемлекеттік медицина университеті, Қазақ орфольмотология ғылыми-зерттеу институты, Алматы технологиялық университеті, Алматы кілем фабрикасы, Алматы қалалық мәдениет басқармасы, «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы, Сайран көлі орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: «ИП Волошин» баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Иван ІV
**Иван ІV**, *Иван Грозный* (25.8.1530 – 18.3.1584) – бүкіл Русьтің ұлы князі (1533 жылдан), алғашқы Ресей патшасы (1547–84), Мәскеудің ұлы князі ІІІ Василийдің баласы.

Сыртқы саясат
-------------

Өзі құрған Таңдаулылар радасы (1549) көмегімен мемлекетте орталық билікті нығайту үшін 1549 – 60 жылдары реформалар жүргізді. Земство жиынын шақыруды жолға қойды, Жаңа сот жүргізу құжаты қабылданды (Судебник, 1550), Мәскеуде алғашқы типография ашылды, Англиямен дипломатиялық қарым-қатынас орнатылды (1553). Алтын Орда мемлекеті ыдырағаннан кейін пайда болған Қазан, Қажы Тархан, Қырым, Сібір, Ақ Oрда, т. б. хандықтар арасындағы өзара тартысты пайдаланып, оларды жеке-жеке талқандауға кірісті. 1547–52 жылдары Қазан хандығын, 1556 жылы Астрахань (Қажы Тархан) хандығын жаулап алды, Үлкен Ноғай ордасы (1557) мен Сібір ханы Едігерді (1555) өзіне қаратты. Мемлекеттің шығыс шекарасын кеңейткеннен кейін, батыста Балтық теңізі бойын жаулап алуға тырысты. Бірақ Ливон соғысы ұзаққа созылып, Ресейге Литва, Польша, Дания, Швециямен соғысуға тура келді. Нәтижесінде Ресей мемлекеті өзінің батыстағы бұрын жаулап алған жерінің бәрінен айрылды.

Ішкі саясат
-----------

Ішкі саясатта Иван ІV Ресейді бөлшектеуге тырысушылармен қатал күрес жүргізді. Осы мақсатта 1565 жылы опричнина (өзінің жер иелігі, әскері, басқару аппараты бар арнаулы жазалау жүйесі) құрды. Жеке дара биліктің ресми идеологиясы жасалынып, Ресей бір орталыққа бағынған қуатты мемлекетке айналды. Иван ІV өз билігіне қарсы шыққан саяси қарсыластарын, сондай-ақ, үкіметке бағынбаған шаруалар мен қала тұрғындарын мыңдап қырды. Адамдарды азаптап, жазалап өлтіруге тікелей өзі қатысты. Өмірінің соңына қарай мінезіндегі ешкімге сенбеушілік асқынып, жұрттың бәріне өзіне қастандық жасайтындай күдікпен қарады. Тіпті, өзінің Иван есімді ұлын өлтіруге дейін барды (1582). Алайда Иван ІV өз заманының сауатты адамы болған. Ежелгі дәуір әдебиеті мен философиясын жақсы білген. Ол мемлекет басқарған тұста Ресейде көптеген сәулет ескерткіштері салынды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том
**Жартас көктеке** (лат. *Sitta tephronota*) - Sittidae тұқымдасының орман көктекеден екі есе ірі денелі (30-40 г) және әлдеқайда ақшыл құс.

Мекені
------

Ол басқа көктекелер секілді орманда емес, Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында - батысында Қызылқұм шөлі мен Сырдария өзендерінен, шығысында Іле өзенінің аңғары және Жоңғар Алатауының оңтүстік-батыс тау етектеріне дейін жартасты құрғақ аласа тауларында қоныстанады.

Ұялауы
------

Отырықшы құс. Қылығы және тіпті дауысы орман көктекесін еске түсіреді, алайда айғайы, соған сәйкес жалпы құстардың шуылы әлдеқайда қаттырақ, оның үстіне жартасты жерлерді мекендейтіндіктен, оның дауысын жаңғырық күшейтіп жібереді. Көбеюге ерте кіріседі - наурызда көктеке ұяларында балапандар басып үлгіреді.

Жартас көктекенің түбін жартасқа бекіткен жіңішке мойынды ыдыс тәрізді саздан жасаған ұясы басқаларға мүлде ұқсамайды. Көбінесе тостағанша тәрізді ұя жартастың табиғи үңгіленген қуысында болады. Құс содан біртіндеп тарылатын түтіктің қабырғасын жасап шығарады. Ол ұяға енетін ауыз болып саналады. Сазды қабырға қомақты да ауыр (қалыңдығы 4-7 см), салмағы 18 килоға жуық болғанына қарамастан, ұя өте берік және көптеген жылдар бойы қызмет етеді. Оның үстіне ұя ересек адамның салмағын көтере алады. Ал оны жартастан бөліп алу үшін (мысалы, мұражайға алу үшін) арнаулы құрал-сайман қажет, өйткені кәдімгі пышақпен ұя қабырғасын босатып алу мүмкін емес. Көктеке құрылыс жасау үдерісінде, саз әлі кеппей тұрғанда, оған қола коңыздың жылтыр үстіңгі қанатын, ұлудың бақалшағын, шыны сынықтарын, фарфор және басқа безендіретін заттар жапсырады. Ұя айналасындағы жартасты да құстардың әсем қауырсындарымен, кеуіп қалған жыланның терісімен безендіреді. Ұя бөлімінің ішіне кемірушілердің жүнінен қалың төсеніш жасайды. Көктеке оны жыртқыш құстардың былықпасынан алады, сондықтан ұя төсенішінде былықпаның жартысындай көлем алатын шаң үнемі болады.

Салындыдағы 4-9, көбінесе 5-7 ақ түсті жұмыртқаларды аналық басады, аталық аналықты қоректендіреді. Ұяның өзін анықтап қарауға мүмкіндік болмағандықтан, балапандардың даму ұзақтығын анықтау өте қиын. Балапандарды аталық пен аналық күніне 197-ге дейін жем үлесін әкеліп, қоректендіреді. Балапандардың ұяда болу үзақтығы туралы нақтылы дерек жоқ. Бір жазда екі рет балапан өргізуі де мүмкін. Балапандар тарап кеткен соң көктекелерді қайтадан жалғыз-жалғыздан көктемге дейін кездестіруге болады ..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Sitta tephronota*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
3. ↑
4. ↑   Мұрағатталған 6 қазанның 2014 жылы.
**Жасымыққұс** немесе **Қызылқанат құралай** (лат. *Rhodopechys sanguineus*) - Таушымшықтар тұқымдасына жататын өте жуан тұмсықты, ұзын қанатты және қысқа айыр құйрықты ірі денелі (30-45 г) қунақ.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Жонының жалпы реңі - сары қоңыр, бауыры - қызғылт реңкті ақ, қанаты - қара, қызылдау қызғылт «көзтартары» бар. Аналықтан аталықтың айырмашылығы - басында қара «телпек» болмайды, қанатында қызғылт түстің азырақ болуы және баяу жүретіндей болып көрінеді, ал ұшқанда - шапшаң әрекет етеді. Ұшып жүріп «ти-лиу» деген таза, қанық ызылдаған дыбыс шығарады, әуені де дәл осындай таза дыбыстардан құралады. Мұндай дыбысты әсіресе бірнеше рет жаңғыртатын жартастар маңынан естіп, ләззаттануға болады.

Мекені
------

Солтүстік Африка, Алдыңғы және Орта Азияның таулы аудандарында таралған. Қазақстанда Батыс Тәңіртаудың биік тауларында ұялайды, Жоңғар Алатауының аласа таулы жоталарында ұялайды, Жоңғар Алатауының аласа таулы жоталарынан және Зайсан қазаншұңқырындағы Маңырақ жотасынан кездестіруге болады.

Ұялауы
------

Ұясын тас астына немесе биік тауға өсетін жастықтәріздес тікенекті балбұршақтың (эспарцет) арасына салады. Салындыдағы 4-6 ұсақ секпілді бозғылт көгілдір жұмыртқаларды аналығы басады. Балапандарын ұяда алғашқы күндері жылытатын да аналығы, ал аталығы жем тасиды. Балапандар ұяны 16-күні тастайды, ал ата- енелері тағы біраз уақыт оларға қамқорлық жасайды және оларды қоректендіреді. Жасымыққұстар балапандары ұшқан соң топқа жиналып, жылдың көп бөлігін топтасып өткізеді. Ол қазан-қарашада ұшып кетеді .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Rhodopechys sanguineus*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2012.1*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 16 шілде 2012.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
3. ↑
4. ↑   Мұрағатталған 6 қазанның 2014 жылы.
Алматы арбаты
**Жібек жолы көшесі**. Көшеге ел тарихында аса маңызды кезең болып саналатын көне замандағы, яғни
б.з.б. ІІІ ғасырда пайда болып, XVI ғасырға дейін жалғасқан сауда жолының атауы (Алматы қаласы әкімінің 17.07.1990 №17/442Б шешімі) берілген. Керуен жолдары Еуропа мен
Азияны Жерорта теңізінен Қытайға дейін кесіп өтіп, ежелгі заман мен орта ғасырларда
Батыс пен Шығыс мәдениеттері арасындағы қатынас пен сауда байланыстарының
маңызды құралы қызметін атқарған. Жібек жолының неғұрлым ұзақ бөлігі Орталық
Азия, оның ішінде Қазақстан арқылы өткен.

Көше - бұрыннан қалыптасқан дәстүрі бар қаланың ірі магистральдарының бірі.
Көше бойында тарихи және жаңа ғимараттар көптеп саналады. Онда әртүрлі дүкендер,
тұрмыс қажетін өтеу кәсіпорындары бар. Көшеде әр түрлі жәрмеңкелер өткізілу жататын аса ірі «Алматы» сауда орталығы орналасқан. Оның құрамына Орталық базар,
«Алма» сауда үйі, «Әсем» сауда үйі кіреді. Көше бойында «Заңғар» Орталық әмбебап
дүкені, Универсам, «Маталар Үйі» (сәулетшісі: А.П.Зенков. қазір бұл үй мемлекеттік
қорғауға алынған), «Сұлу», «Объектив» секілді аса ірі кәсіпорындар бар. Сонымен қатар «Полиграф» мәдениет үйі, әлеуметтік
қамсыздандыру бөлімі, Орман жобалау бірлестігі, қалалық санитария-эпидемиология станциясы, Аэровокзал ғимараты орналасқан.
Сондай-ақ, М.Горкий атындағы Орталық мәдениет және демалыс саябағы бар. Оның іргетасы 1856 жылы 100 га астам аумаққа
жеміс және сәндік ағаштар, жібек құртын, бал омартасын өсіруге арналған «Қазына бағы» ретінде қаланды. Саябақта өсімдіктің
2000-нан астам түрлері өседі, жасанды тоғандар, қайық станциялары, ірі аттракциондар, Кіші Түркісіб балалар темір жолы, аквопарк, кинотеатр, стадион, хайуанаттар бағы бар. Хайуанаттар бағы: 1937 жылы ашылған. Бүгінде Алматы хайуанаттар бағында жер
шарының барлық континентерінен өкелінген 3000-нан астам жануарлар бар. Олардың 77-сі Халықаралық табиғатты қорғау қоғамы,
ТМД және Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

Көше шығыстан батысқа қарай Орталық демалыс паркінен басталып, Масанчи көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Жасыл желекпен көмкерілген көше Жетісу, Медеу аудандарын қиып өтеді. Бұрынғы атаулары: 

1. Торговая көшесі;
2. Горький көшесі.

Көшенің ұзындығы - 4200 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Максим Горький көшесі (Астана)**-*Максим Горький* көшесі Шығанақ көшесінен бастапып, Н.Ирченко,
Ә.Жанбосынов, И.Грязнов, Кенесары көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 638,8 метр.
Максим Горький (1868-1936) - орыс жазушысы. Оның қаламынан
туған «Ана», «*Артамоновтар ісі*», «*Клим Самгиннің өмірі*», «Менің
университеттерім» повестері, пьесалары дүние жүзіне кең тараған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
Матхурадағы Кришна шіркеуі
Үндістанның Уттар-Прадеш штатында орналасқан қасиетті қала.
Қала шамамен Аградан солтүстікке қарай 50 шақырым және Делиден оңтүстікке қарай 150 шақырым жерде орналасқан. Ежелгі заманда Матхура қаласы маңызды керуен жолдарының торабында болып, Үндістан экономикасында ерекше орын алды. Матхура қасиетті қала болып саналады, өйткені аңыз-әңгімелерге қарағанда бұл жерде Кришна құдайы дүниеге келген. Матхураның кез келген жері Кришна жайлы айтылатын аңыздармен байланысты. 

Үнді аңыздарында Кришна бала кезін гопи қыздарымен және Радхамен бірге өткізгендігі туралы айтылады. Матхура Сурасена патшалығының астанасы болған. Ол патшалықты Кришнаның нағашы ағасы Камса басқарған. Матхурада алғашқы ғибадатхананы 5000 жыл бұрын Кришнаның шөбересі Ваджранабха патша салдырған деген дерек бар. Кейін ғибадатхананы Чандрагупта Маурия патша қайта салып шыққан.

Бүгінде Матхурадагы басты ғибадатхана - Дваркадиши. Ол 1815 жылы салынған. Қала орталығында орналасқан бұл ғибадатханаға адам көп келеді. Бүгінде бұл жерде Кешава Дев ғибадатханасы бар. Ғибадатханада Радха- Кешаваның мүсіні орын тепкен. Осы мүсіннің сол жағында Джаганнатха құдайының, Баладеваның және Субхадраның мүсіні орналасқан. 1100 жылдар шамасында ғибадатхананы мұсылман билеушісі Махмуд Ғазнауи қиратты.

Дегенмен 1150 жылы ғибадатхана қайта қалпына келтірілді. 1669 жылы Аурангзеб ғибадатхананы бұзып, орнына осы ғибадатхананың материалдарынан мешіт салдырды. Ал қазіргі ғибадатхана 1956 жылы қалпына келтірілген болатын. Бүгінде Матхура қаласы - бүкіл кришнаидтердің мінәжат ететін орны. Матхура көптеген ғасырлардан бері қасиетті мінәжат ету орны болып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Бажов Павел Петрович**, жазушы (1879-1950).

Еңбекжолы
---------

Павел Петрович Бажов 15(27) қаңтар 1879 жылы жұмысшы отбасында дүниеге келді. Балалық шағы Сысерт қаласында өтті. Алдыңғы қатарлы оқушы ретінде зауыт мектебінде, 10-14 жасында Екатеринбург қаласындағы діни училищеде білім алды, содан соң 1899 жылы Пермь діни семинариясын бітірді. Екатеринбургтегі діни училищеде орыс тілі пәнінің мұғалімі қызметін атқарды. Жазғы демалыс кезінде Оралға саяхат жасады. Үнемі фольклордың жақсы нұсқаларын жинаумен шұғылданды. Өзінің оқушысы Валентина Александровнаға үйленді. Отбасында төрт баласы болды. 1918 жылдың майдың басында Семей губерниясына, ал 1918 жылы маусымда Өскемен губерниясына келді. 10 маусым 1918 жылы казактардың ұйымдастырған «Щит и престол» атты жасырын ұйымында жұмыс атқарды. Осы қызметі үшін Өскемендегі төңкерістен кейін қызметін тоқтатты. 
Павел Петрович Бажов Өскемен уезінде тұрған кезінде халықтық білім бөлімінің меңгерушісі, «Советская власть» газетінің редакторы болған. Оның бастамасымен және өзінің тікелей қатысуымен Халықтық Үйінде (қазір Жамбыл атындағы облдрамтеатр) уездегі тұңғыш қазақ ұлттық тобы құрылды, селолық кітапханалар мен оқу үйлері ашылды, халық сауатсыздығын жою жөнінде жұмыс жүргізілді.

1921 жылы қатты науқастанып ауыруына байланысыты, Камышлев атқару комитетінің шақыруымен Оралға аттанады. Осы жерде журналистік және әдебиетке байланысты қызметін жалғастырады. Орал тарихы туралы кітаптар шығарып, фольклор нұсқаларын жинай бастайды. 1923-1931 жылдары облыстық газетте тілші қызметін атқарады. 1924 жылы алғашқы очерктер жинағы «Уральские были» атты кітабы жарыққа көрді. 1936 жылы «Девка Азовка» атты алғашқы ертегісі, 1939 жылы «Малахитовая шкатулка» атты алғашқы Орал ертегісі жарыққа шықты. 1940 жылдан бастап Свердловскіде жазушылар Одағын басқарды. КСРО Жоғарғы Советінің 2-3 шақырылымының депутаты. 3 желтоқсан 1950 жылы Москва қаласында қайтыс болды. Свердловск қаласында жерленді.

Бажов Павел Петрович туралы :

Сағымбеков , Р.

Алғашқы адымдар [Мәтін] : [Алтай өңірінде Совет өкіметін орнатушылар туралы] / Р. Сағымбеков // Қазақ әдебиеті. - 1983. - 22 шілде.

Қаңтарбаев, Ә Қаламгерлер мүсіні ашылды [Мәтін] / Қаңтарбаев Ә // Дидар. - 2005. - 25 маусым. - Б. 2.

Дереккөздер
-----------



1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Неміс тілінің қазіргі күнде Европада таралуы
XX ғасырдың басындағы неміс тілінің таралуы
**"Дранг нах Остен"** - *(нем. Drang nach Osten - Шығысқа қысым жасау)* - неміс феодалдардың, кейін империалисттердің Шығыс Европаны жаулап алу саясаты.   

Осы саясатты қолдайтын реакцияшыл ұран, тарихи, саяси тұжырым. Немістер 10-13 ғасырда Эльба, Висла, Неман, Батыс Двина өзендерінің арғы бетіне дейін жаулап алды. Жергілікті халықтар жартылай құртылды немістендірілді. Полаб славяндары, латыштар, эстондар т.б. халықтар "Дранг нах Остен" құрбаны болды. Польша, Чехия, Литва және Русь зардап шекті. Фашисттік Германия да "Дранг нах Остен" саясатын жүргізді. "Дранг нах Остен" герман нәсілінің дүние жүзіне үстемдік етіп правосын, нәсілшілдікті дәріптеді.

### Дереккөздер

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Тентек**, шахта. 1996 жылдан «Миталл-Стил
Теміртау» АҚ көмір департаменті қарамағында.
Шахтинск қаласында орналасқан. 1964 жылдан бастап құрлысы жүргізілді, 1979 жылдан пайдалануға берідді.
Жобалық қуаты—жылына 4 млн т көмір. Шахта
алаңының ұзыны—8000-6500м,құлама бойынша
2100-1300м, Тентек ойпаңыньң солтүстік-шығыс қанатында орналасқан.Өнім 3 қабаттан өндіріледі,
олардың жартысы жарылып бұзылғандықтан,күрделенген. Шахта алаңы—терендігі 356-1372 м,
қимасы 28,3м2,диаметрі 6-4,5 м,4 оқпанмен(бас
көлбеу оқпан көмірді қырға шығару үшін,үш тік
оқпан қосалқы)ашылған. Шахта көмір мен газдың кенеттен атылуынан қауіпті. Проходка забойлары
қопарылыс қауіпсіздігінің ағымдағы болжамын
жасай отырып қопарылысқа қарсы шараларды
орындау арқылы жүргізіледі.Д қабатын ұқсатуда
дегазация жасалады. Шахта-лава» жүйесі қолданылады. Лава 2 ОКП 7 ОК механикалық кешенімен, SL-300(Германия)комбайнымен жарақтанған.Кен қазбаларын дайындауда ГПКС,КСП-
32 комбайндары пайдаланылады. Көмір тасымалдау толық конвейерленген. Жыл сайын 1 млн тонна
және одан артық көмір өндіріледі. 2002 жылдан қазан
айында №2 учаске үжымы Костенко,Күзембаев
және «Саран» шахталарының өкілдерімен бірге
31 жұмыс күні ішінде бір лавадан 412030 тонна
көмір өндіріп, рекордты нәтижеге кол жеткізді.Д.
қабатындағы лаваның алынатын қалындығы 3,9м, лава ұзыңдығы 195 м бодды. ОКП механикалық кешені
«Қаркенмаш»АҚ жасалған. 2ЛКР1000 ленталы
конвейерлері(шығарған РГТО зауыты)пайдаланылады. Барлығы№ 2 учаске 2002жылдан 1137 мың
тонна көмір өндірді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Қаракөл** – Бұғылы тауларының солтүстік-батысындағы шоқы.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Мұхтар аулының солтүстік-батысында 52 км жерде орналасқан. Сатық-Қараөзек және Қосбақ өзендерінің аралығында. Абсолюттік биіктігі 572 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 7 км шамасында созылған, енді жері 4 км.

Жер бедері
----------

Ұсақ шоқылардың беткейлері еңістеніп жазыққа ұласады. Шоқының түпкі жыныстары жалаңаштанған.

Өсімдігі
--------

Делювийлі-пролювийлі жазықтарындағы бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, боз, селеу, сұлыбас, бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Жалпы**
Стефан Цвейг (нем. Stefan Zweig — Штефан Цвайг; 28 қараша 1881 — 22 ақпан 1942) - австриялық жазушы, критик, драматург, қоғам қайраткері. Әлем әдебиетінде ерекше орын алатын жазушы.

**Жас кезі**
Стефан Венадағы атақты әрі бай саудагер - Мориц Цвейг-тің отбасында дүниеге келді. 1900 жылы Цвейг гимназияда білім алып, Вена универитетінде оқуын жалғастырады. Оқу барысында жас қаламгер алғаш рет "Күміс қыл" атты өлең жинағын шығарады. Университетті үздік көрсеткішпен бітіре сала, ол дүние жүзін аралауға аттанады 1905-1912. Бірінші Дүниежүзілік соғыс жылдарын Цвейг Щвейцарияда өткізеді. Сонымен қатар, оның Ромен Роллан туралы очеркі "Еуропа Инабаты" атымен дүниежүзіне әйгілі болады.

**Новеллалары**

```
Стефан Цвейгтің «Амок» (Amok, 1922), «Сезім дүрбелеңі» (Verwirrung der Gefühle, 1927), «Мендель-букинист» (1929), «Шахматтық новелла» (Schachnovelle,1941) және "Адамзатт тарихының асқақ кезеңдері" атты новелла жинақтары оның жазушы-новелист ретінде атын шығарды. 
```

Бұл шығармалар оқырманды көркем сюжетпен, драматизммен, адам табиғатын дәл суреттеумен таңқалдыруда.

"Кешегі Әлем"
Өмірінің соңғы жылдары, Цвейг 20 ғасырдың ортасындағы саяси өзгерістерге куә болады. Еуропада болып жатқан саяси жағдайды жақтырмай, Стефан Цвейг алдымен Лондонға, ондан кейін Америкаға көшуге мәжбүр болады. Атақты жазушының заман өзгерісі туралы ойлары "Кешегі Әлем" атты мемуар-кітабында жарық көреді. Жазушы уақыт өте келе, Цвейг өзін жат заманның, жат елдің адамы ретнде сезіне бастайды. Қайғы-мұңға толған жазушы 22 ақпанда көз жұмады.

**Мұра**
2006 жылы Бразилияда оның атына Casa Stefan Zweig деген қайырымдылық қоры ашылады. Әрине, Стефан Цвейг-тің ең басты жетістігі - болашаққа арналған, баға жетпейтін алтын қазына - оның шығармалары.

**Драмалары**

```
   *«Теңіз жанындағы үй» (трагедия, 1912)*
   «Иеремия» (Jeremias, 1918, драматикалық хроника)
```

**Циклдары**
*"Үш шебер: Диккенс, Бальзак, Достоевский» (Drei Meister: Dickens, Balzac, Dostoyevsky, 1919)*
«Күрес: Гёльдерлин, Клейст, Ницше» (Der Kampf mit dem Dämon: Hölderlin, Kleist, Nietzsche, 1925)
«Өз өмірінің ақыны: Казанова, Стендаль, Толстой» (Drei Dichter ihres Lebens, 1928)
«Психика мен емдеу: Месмер, Бекер-Эдди, Фрейд» (1931)

**Романдары**

```
 *Ungeduld des Herzens немісше (1938)*
Rausch der Verwandlung немісше(1982)
```

**Биография**

```
*Мария-Антуанетта» Marie Antoinette, (1932)*
```

«Мария Стюарт» (Maria Stuart, 1935)
«Ар-ұят пен қастандық: Кастеллио мен Кальвина» (1936)
«Магеланның жетістігі» (1938)
«Бальзак» Balzac (1946)
«Америго. Бір тарихи қателік»
«Жозеф Фуше. »

**Дереккөздер:**
*Нетерпение Сердца: роман, перевод с нем.2007 400с ISBN 978-5-486-01441-3*
**Абдулхашим Муталович Муталов** (өзб. *Abdulhoshim Mutalovich Mutalov*; 27 сәуір 1947 жыл, Ташкент облысы, Өзбекстан КСР, КСРО, Телау, Ахангаран ауданы) — кеңестік және өзбек саяси және мемлекеттік қайраткері, республиканың тұңғыш премьер-министрі ретінде белгілі. Өзбекстан 1992 жылғы 13 қаңтардан 1995 жылғы 21 желтоқсанға дейін.

Өмірбаяны
---------

### Алғашқы жылдар және еңбек өмірі

1947 жылы 14 ақпанда Ташкент облысы Ахангаран ауданы Телау (немесе Телов) ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын 1965 жылы Ташкенттегі 2-нан комбинатында наубайшы болып бастады, кейін Кеңес әскері қатарына шақырылды. Әскерден кейін Бүкілодақтық сырттай тамақ өнеркәсібі институтына (қазіргі Мәскеу мемлекеттік технология және менеджмент университеті) оқуға түсіп, 1976 жылы инженер-технолог мамандығы бойынша диплом алды. Институтты бітіргеннен кейін оны Ташкентке нан зауыттарына жұмысқа жібереді. 1979-1986 жылдары Ақанғаран ауданындағы нан-тоқаш комбинатының директоры қызметін атқарды.

### Саяси карьерасы

1986-1991 жылдары Өзбек КСР министрінің орынбасары, кейін астық өнімдері министрі болды. Өзбекстан Компартиясы Орталық Комитетінің мүшесі болып сайланды. 1991 жылы Өзбекстан Республикасы Президенті жанындағы Өзбекстан Республикасы Министрлер кабинеті төрағасының орынбасары болды. Ол жойылған және тыйым салынған Өзбекстан Коммунистік партиясын ауыстырған биліктегі президентті қолдайтын Өзбекстан Халық Демократиялық партиясына қосылды. Өзбекстанның вице-президенті лауазымы жойылып, оның орнына Өзбекстанның Премьер-министрі лауазымы тағайындалғаннан кейін 1992 жылы 13 қаңтарда Өзбекстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің сессиясында ол сайланды. республиканың Министрлер кабинетін басқаратын тәуелсіз Өзбекстанның тұңғыш премьер-министрі.

Ол Өзбекстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында елде әлеуметтік-экономикалық жағдай қиын болған кезде премьер-министр және іс жүзінде мемлекеттің екінші басшысы болды. Ол 1992 жылы қаңтарда Ташкент қалашығында орын алған студенттік тәртіпсіздіктерді тергеу жөніндегі комиссияның төрағасы болды. Сарапшылардың пікірінше, «саяси тұрғыдан ол тәуелсіз тұлға болған жоқ, ол Министрлер кабинеті тікелей бағынатын республика президентіне толығымен адал болды». 1995 жылы 21 желтоқсанда премьер-министр қызметінен босатылып, «Уздонмахсулот» мемлекеттік корпорациясының басқарма төрағасы болды. Оның орнына Өткір Сұлтанов жаңа премьер-министр болды. Қазір зейнеткер.

Жеке өмірі
----------

Үйленген, балалары, немерелері мен шөберелері бар, өзбек тіліне қоса орыс тілін де жетік меңгерген.

Марапаттары
-----------

* Дустлик ордены
* Еңбек Қызыл Туы ордені
* «Ерен еңбегі үшін» медалі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Вед. ОМ 1995 г. N 12 ст.300
2. ↑  Газета «Халқ сўзи» / 10-й номер, от 14 января 1992 года, стр. 1.
3. ↑  МУТАЛОВ Абдулхашим Муталович.  CentrAsia.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 22 наурыз 2020.
**Намаз Ізімбергенов** (25 желтоқсан 1937 жылы туған, Маңғыстау облысы Түпқараған ауданы, Ащымұрын-Сарытас ауылы - 3 желтоқсан 2019 жылы қайтыс болған, Ақтөбе қаласы) – ғалым, медицина ғыл. докт. (1978), профессор (1982), Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының академигі (2004), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1998).

Өмірбаяны
---------

1956 жылы Форт-Шевченко қаласындағы С.М. Киров атындағы орта мектепті бітірген.

Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1964). 

Сол институттағы госпитальдық хирургия кафедрасының клиникалық ординатурасында оқиды (1964-66).

КСРО Денсаулық сақтау министрлігі Орталық дәрігерлердің білімін жетілдіру институтының аспиранты (1966 – 69). 

1966 жылдан қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясында ассистент, доцент және кафедра меңгерушісі (1979 жылдан).

Еңбектері
---------

Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары бауыр-өт жолдарының ауруларын емдеу, жедел хирург. ауруларды емдеу тәжірибесінде соңғы эндовидеоскопиялық әдістерді тиімді пайдалану жолдарына арналған. 

Ізімбергенов іш қуысының жедел ауруларының іріңді асқынуларының алдын алу, тиімді емдеу әдістерін жетілдірді. Бауыр-өт жолдарына жасаған операциядан кейін бауыр жетіспеушілігінің жаңа жүйесін, алдын алу және тиімді емдеу әдістерін (ішек-қарынға оттек, озон ерітінділерін жіберу, әсерлі дәрілерді кіндік тамыр арқылы тікелей бауырға құю, т.б.) ұсынды. 

Іш қуысының іріңді қабынумен (перитонит) асқынған ауруларын емдеудің ашық әдістерін, іш қуысын операциядан кейінгі кезде жуып-тазалаудың лапароскоп. әдістерін тәжірибеге енгізді. Ізімбергенов Қазақстанда тұңғыш рет озон ерітінділерін ішек бойына, көктамырға құю әдісін тәжірибеге енгізді. Бала жолдасының (плацента) емдік әсерін зерттеп, оны пайдалануға негізделген бірнеше жаңа ем әдістерін ашты. 

Қазір медицинаның этикалық-деонт. мәселелерімен айналысады. 17 патент пен куәліктің иегері, 200-ден астам ғылыми еңбектері және 5 монографиясы, қазақ тілінде студенттерге арналған оқу құралдары, хирургиялық терминдердің орысша-қазақша сөздігі, дәрігерлерге арналған хирургиялық нұсқаулары жарық көрді. Оның жетекшілігімен 5 докторлық және 27 кандидаттық диссертация қорғалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шығ.: Открытый метод перитонита, А. 1994; Хирургиялық деонтология, А.. 1994; Послеоперационный перитонит, А. 1997, (соавт.); Гемоплацентоперфузия в хирургической клинике, Актобе, 2003 (соавт.); Іш қуысының жедел хирургиясы, Ақтөбе, 2006 (телавт.). А. Рақышев
Құдатартар. ҚР ҰМ материалдары бойынша суретті салған Б. Досымов
**Құдатартар**, **Құда тартыс** – құда түсу, құдаға есік-төр көрсету кезінде жасалатын күлдіргі жоралғылардың бірі. Құдалар бірер күн тыныққан соң, ертеңіне қыз әкесі оларды үйіне шақырады. Осы аралықта құдатартар жоралғысы жасалады.

Барысы мен түрлері
------------------

Құдатартар құдалық мәселесі шешіліп, құдаларға құйрық-бауыр тартылып, құдалық әбден қызған сәтте, бір топ әйелдер құдаларға шашу шашып, құдатартар кәдесін бастайды. Құдаларға жеке-жеке талап қойып, біріне ән салдырса, екіншісіне күй тартқызып, үшіншісіне жұмбақ шештіріп, жаңылтпаш айтқызады. Талапты орындай алмағандар "құдатартарыңды" ал деп, ақшалай не заттай кәдесін береді. Егер құдалардың тарту-таралғысына көңілі толмаса, құдағилар: "суға сүйрейміз, басына құрым қалпақ кигіземіз, құдалардың бетіне ұн, күйе, батпақ жағамыз" деп қорқытып, қалжыңдаған. Құдатартар ырымын жасағанда қандай қиын талап қойылса да құдалар мойынсұнып, артын әзіл-қалжыңға бұрып, реніш білдірмеген. Құдатартар кәдесі кей жерлерде ойын-сауық кеші ретінде өткізіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Алтынсарин И. Очерк обычаев при сватовстве и свадьбе у киргизов Оренбургского ведомства. ЗООИРГО. Вып.1. Казань, 1870. С.104-110;
* Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы семья мен неке (тарихи-этнографиялық шолу). Алматы: Ғылым, 1973;
* ҚӘТС. 10-том. Алматы: Арыс, 2009;
* Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениеті. Алматы: Алматыкітап, 2010;
* ҚР МОМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.
**Есік көрсету** – жаңа түскен келінді күйеудің ағайын-туыстарының арнайы шақырып, сый көрсету рәсімі.

Жоралғылары
-----------

Келін түскеннен кейін оны күйеуінің туған-туысқандары үйлеріне «есік көрсетіп», дәм татуға шақырады. Жас келін арнайы кәде, тарту алып барады. Ол кәдені «отқа салар» деп атайды.  

Той өткен соң келінді есік көрсетуге шақыру келін үшін де үлкен сын болып табылады. Абысындары келінмен жақынырақ танысып, сый-сияпат жасайды. Келіннің табағына асықты жілік, төс, ұлтабар және т.б. кәделі мүшелер салынады. Бас табақтан еті қалдырылған жамбас ұсынылады. Келін оны тәжім етіп, иіліп сәлем салып алады. Бұл келін үшін күйеу жақтың туыстарымен жете танысуға, қарым-қатынасты үйлестіруге жасаған қадам болып табылады.

Дереккөздер
-----------

Әдебиеттер
----------

* Диваев А. Несколько слов о свадебном ритуале киргизов Сыр-Дарьинской области. Казань, 1900;
* Жүнісұлы А. Пәниден бақиға дейін. Алматы: Қайнар, 1994;
* Қатран Д. Қазақтың үйлену салты. Туған тіл. 2006. No1. 83-91-бб.;
* Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениеті. Алматы: Алматыкітап, 2010;
* ҚР МОМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.
**Тұрғыт Өзал** (13 қазан 1927, Малатия қаласы, Түркия – 17 сәуір 1993, Ыстамбұл) – Түркияның саяси қайраткері.

Биография
---------

1950 жылы Ыстамбұл техникалық университетін бітірген. 1952 жылы АҚШ-қа оқуға жіберіліп, онда экономика саласы бойынша білім алды. 1953 жылы Түркияға оралған соң Электр жүйелері басқармасы төрағасының орынбасары болып қызмет атқарды. 1961 – 1962 жылы әскери борышын Ұлттық қорғаныс министрлігінің ғылым анықтама кеңесінің мүшесі ретінде өтеді.

Саяси қызметінің басталуы
-------------------------

1962 – 1982 жылы премьер-министр кеңсесіндегі техника мамандар құрылымының мүшесі, премьер-министрдің кеңесшісі, Мемлекеттік жоспарлау мекемесінде кеңесші, Экономика үйлестіру мекемесінің төрағасы, Дүниежүзілік банкте кеңесші, премьер-министрдің экономикалық істерге жауапты көмекшісі болды. 1982 жылы "Анаватан" атты саяси партия құрып, сол жылы өткен парламент сайлауында осы партияның жеңіске ие болуына қол жеткізді. Соның нәтижесінде Түркияның 19-премьер-министрі болып сайланып, ел экономикасына шетел инвестициясын тарту және туризм саласын дамыту бағытындағы іс-шараларды жүзеге асыра бастады. Ол өз кезегінде ел экономикасының артуына игі ықпалын тигізді. 1987 жылғы сайлауда "Анаватан" партиясы тағы да жеңіске жетіп, Тұрғыт Өзал премьер-министр болып қайта сайланды.

Президенттік
------------

1989 жылы Түркия парламенті Тұрғыт Өзалды президент етіп сайлады. Осылайша ол Түркияның 8-президенті болды. Тұрғыт Өзал Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін жаңа құрылған тәуелсіз түркі мемлекеттерінің әлемдік қауымдастықта танылуына өзіндік үлес қосты.

Қазақстанмен қатынастары
------------------------

Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялағанда Тұрғыт Өзал оны алғаш таныған қайраткер болды. Ол 1993 жылы Қазақстанға арнайы сапармен келіп, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне зиярат етті. Түркістан қаласындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің ашылуына қолдау жасады. Алматы қаласындағы көшелердің біріне оның есімі берілген.

Өзалдың нақыл сөздері
---------------------

***Менiң шенеулiгiм өз iсiн бiледi.***

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Күйеу жігіттің отқа май құю сәті. Суретші Е.Оспанұлы.
**Есік ашар**, **Есік көру**, **Үйге кірер** – әулетке жаңа мүше ретінде қосылып отырған күйеуге қатысты атқарылатын қазақтың дәстүрлі неке-отбасылық қатынасындағы жосын. Яғни күйеудің қайын жұртына алғаш баруына орай атқарылатын ғұрып.

Ғұрып барысы
------------

Қалыңмалдың едәуір бөлігі берілген соң қыз жақтың күйеу балаға есік көруге, яғни келіп-кетіп тұруына рұқсат беріледі. Байырғы ортада қалыптасқан салт бойынша есік көруге шақырылғанша күйеудің күн жарықта келуі әдепсіздікке саналған. Сондықтан күйеу қас қарая, «күйеу келетін уақытта» келеді. Есік ашар жосыны атқарылған соң ғана күйеу жігітке қыз ауылына келіп тұруына рұқсат етіледі. Алайда, бұл күйеудің ата-енесінің үйіне кіруі дегенді білдірмейді. Кейбір өңірдің салты бойынша қалыңдық пен күйеу жігіт ерлі-зайыпты атанғаннан кейін (неке қиылған соң) күйеу қайынатасының үйіне барып жүздесіп, кәде-сый жасайды. Есік ашар кәдесіне бір жақсы ат немесе түйе тарту еткен.  

Күйеу жігіт босағадан оң аяғымен кіріп, үш рет иіліп тағзым етіп сәлем береді. Сәлемдесіп болған соң күйеуге қалыңдықтың анасы сүт ұсынады. Сүтті ішіп болған соң енесіне арналған сыйын тарту етеді. Енесі күйеу жігітке алдын ала қыздырылып май құйылған ожауды ұсынады. Күйеу жігіт ожаудағы майды отқа құяды.  

Ұзатылған қыздың тұңғыш баласын босанып немесе күйеуге шыққанына бір жыл толғаннан кейін төркіндеп келу салтын да жергілікті жерлерде "есік ашу" деп атайды. Арал, Қазалы өңірінде сақталған бұл салт құдалардың келісіміне қарай шешіледі. Есік ашар – жат жұрттық болған қыздың күйеуге шыққаннан кейін төркін жағына алғаш келіп, кәдесін жасап, туыстарымен араласудың бастапқы жолы. Тұрмыс жағдайы жақсы адамдар үш тоғызымен, сойыс малымен және т.б. жосын-жоралғыларымен қайтарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Ибрагимов И.И. Этнографические очерки киргизскаго народа. РТ. Сборник, изданный по поводу политехнической выставки. Вып.II. Статьи по этнографии, технике, сельскому хозяйству и естественной исто-рии. М. 1872. С.120-152;
* Кустанаев Х. Этнографические очерки киргиз Перовского и Казалинского уездов. Ташкент, 1894;
* Диваев А.А. О свадебном ритуале киргизов Сырь-Даринской области. ТС. 1916. Т.568. С.51-65;
* Жүнісұлы А. Пәниден бақиға дейін. Алматы: Ана тілі, 1992;
* Зиманов С. З.Қазақ халқының әдет-ғұрыптары және дәстүрлері туралы деректер (академик С.З. Зимановтың қолжазба қорынан алынды). Қазақтың Ата заңдары. Құжаттар, деректер және зерттеулер. Он томдық. IX том. Алматы: Жеті жарғы, 2008. 169-194-бб.;
* Оспанұлы Е. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. Алматы, 2009;
* ҚР МОМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.
**Ньютонның механика заңдары** – И.Ньютон тұжырымдаған (1687) классикалық механиканың негізгі үш заңы. 

«Бастамалар» еңбегіндегі Ньютонның механикалық аксиомалары сипатталған беті

**Ньютонның бірінші заңы**
--------------------------

"Егер денеге сырттан күш әсер етпесе, онда ол тыныштық күйін немесе бірқалыпты түзу сызықты қозғалыстағы күйін сақтайды". Біздің дәуірімізге дейінгі 4-ғасырдан бастап, жиырма ғасырға созылған уақыт бойы гректің ұлы ойшылы Аристотельдің және оның жолын қуушылардың идеясы үстемдік етті. Олардың көзқарасы бойынша дене тұрақты жылдамдықпен қозғалу үшін, оған үнемі басқа дене әрекет ету керек деп есептелінді: дененің табиғи күйі тыныштық деп саналды. Алғаш рет итальян ғалымы Галилео Галилей (1564-1642) ғасырлар бойы қалыптасқан бұл қағидадан бас тартты. Ол өзінің жүргізген тәжірбиелері негізінде Аристотель мен оның жолын қуушылар ілімінің жалған екендігін дәлелдей білді. Егер денеге басқа денелер әрекет етпесе немесе олардың әрекеті теңгерілген болса, онда дене не тыныштықтағы күйін сақтайды, немесе түзу сызықты және бір қалыпты қозғалысын жалғастырады деген қорытындыға келген болатын. Бұл өздеріне таныс инерция заңы. И.Ньютон инерция заңын механика негізіне енгізді, сондықтан бұл заңды Ньютонның бірінші заңы деп атайды.

**Ньютонның екінші заңы**
-------------------------

"Дененің қозғалыс мөлшерінің өзгеруі түсірілген күшке пропорционал және ол күшпен бағыттас болады". Қарапайым бақылаулар, егер әр түрлі денелерге бірдей күшпен әрекет жасаса, олардың түрліше үдеу алатының көрсетеді. 
Ньютонның екінші заңы төмендегіше тұжырымдалады:
Денеде туындайтын үдеу оған әрекет етуші күшке тура пропорционал, ал оның массасына кері пропорциянал:
 a=F/m
Ньютонның екінші заңының формуласы

 F=ma

**Ньютонның үшінші заңы**
-------------------------

"Әрбір әсерге оған тең, бірақ кері бағытталған қарсы әсер болады, басқаша айтқанда, екі дене бір-біріне шама жағынан тең, бағыты жағынан қарама-қарсы күштермен әсер етеді".

Ньютонның механика заңдары Г.Галилей, Х.Гюйгенс, И.Ньютон және басқа ғалымдардың бақылаулары мен зерттеулерінің нәтижелерін қорытындалу арқылы тұжырымдалды. Қазіргі көзқарас және терминология бойынша бірінші және екінші заңдардағы денені материалдық нүкте деп, қозғалысты инерциалдық санақ жүйесіне қатысты қозғалыс деп түсіну керек. Классик. механикада екінші заңның математикалық түрі:
немесе mα=F,
мұндағы m – нүктенің массасы, ν – оның жылдамдығы, α – үдеу, t – уақыт, F – әсер етуші күш. Ньютонның механика заңдары микроәлем нысандары (атом, молекула, элементар бөлшектер) үшін және жарық жылдамдығына жуық жылдамдықпен қозғалған денелерге қолдануға келмейді.

Инерция заңы орындалмайтын санақ жүйелері болады екен. Мұндай санақ жүйелерінде дененің қозғалыс жылдамдығы өзара әрекеттесуден ғана емес, сол жүйенің үдемелі қозғалысынан да туындай алады. Ондай санақ жүйелері инерциялық емес санақ жүйелері деп аталады.
**Ньютонның үшінші заңы**
Әрекет етуші күшке әрқашан тең қарсы әрекет етуші күш бар болады. Басқаша айтқанда, денелердің бір – біріне әрекет етушә күштері модулі бойынша өзара тең және бағыттары қарама қарсы:
F=-F

Дереккөздер
-----------

* Физика және Астрономия 9 - сынып
**Леонид Александрович Пахомов** (17 қыркүйек 1943 жыл, Баку) — КСРО және Ресей футболшысы, қорғаушы, бапкер. 2003-04 жылдары Қазақстан Ұлттық құрамасын баптаған.

Қазақстандағы карьеасы
----------------------

Қазақстан футбол құрамасын баптаған тұңғыш шет елдік жаттықтырушы.

2003 жылы Қазақстан құрамасына бапкер боп тағайындалды да, ақпан айында Мальта құрамасымен 2:2 есебімен тең ойнады, сәуір ойында Фарер аралдарынан екі кездесуде де ұтылып қалды. Кейін Польша және Португалия құрамаларынан да жеңілді. 2003 жылы тамыз айында Қазақстан футболшылары Португалиядан сырт алаңда не-бары бір доп айырмашылығымен ғана ұтылды да, бұл ойынға көпшілік жоғары баға беріп, Пахомов қызметін одан әрі жалғастыратын болды.

2004 жылы құрама Латвия, Армения, Кипр, Әзірбайжан құрамаларымен жолдастық кездесулер өткізіп, Армениямен ғана тең ойнады (3:3), қалған кездесулердің бәрінде ұтылды да, сәуір айында Пахомов қызметтен босады. 2003 жылдың желтоқсанынан бастап "Қайратты" жаттықтырды, бірақ ұлттық құрамадан кеткен соң клубтан да кетті.

Қазақстаннан еліне қайтқан соң бапкерлік карьерасын да біржола ақтады.

Жетістіктері
------------

* КСРО кубогы 1968, 1972.
* КСРО-ның қола жүлдегері 1968

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Профилә Мұрағатталған 18 тамыздың 2018 жылы.
Категория:Персоналии по алфавиту
Категория:Википедия:Статьи о государственных деятелях без иллюстраций на Викискладе
человекТургар
человекТургар

**Тұрғар** немесе **Түрхар** — ата-бабаларының соғуы негізінде теңгелер шығарған Соғдының соңғы ихшиді; Соғдыда күміс теңге шығарған жалғыз билеуші.

Тұрғар арабтар жаулап алғаннан кейін әкесінің орнын басып, билігін номиналды түрде сақтап қалды және өзінің ата-бабалары — Соғды патшаларының ежелгі дәстүрін жалғастырды.

Тарих
-----

Соғды нумизматикасының мәліметі бойынша Гуректен кейін Самарқандта соғдының Тұрғар немесе Түрхар деген патшасы тиындар шығарған, ол қытай деректеріндегі Ду-ге (немесе Ду-хэ) деп аталады. Тұрғар монеталарының екі түрі бар: бірінші түрі Гурек монетасының үлгісі бойынша шығарылған, ал екінші түрі 740 жылдардың қытай монеталарының бір түріне тән ай түріндегі қосымша белгінің болуымен ерекшеленеді.

Зерттеушілердің пайымдауынша, Тұрғар өз теңгелерінің бірінші түрін әкесі қайтыс болғаннан кейін, 738 жылға дейін, яғни Іштіханның әкімі болғанға дейін шығарған. Араб жаулап алулары дәуірінде билеушілері Соғды және Орталық Азияның басқа да иеліктері Қытаймен тығыз байланыста болды және арабтарға қарсы әскери көмек алу үмітімен оған бірнеше рет жүгінді. Тұрғар да Қытай сотына елшіліктерін жіберді. Дәл осылар 740-772 жылдар аралығында Қытай сарайына Самарқандтан сыйлықтармен келген елшіліктерді жіберді.

Тұрғар өмірінің соңында Оңтүстік Соғдыдағы Нахшабқа қоныстанды. Мұнда ол өзінің монеталарының екінші түрін де шығара алады. Тұрғардың қашан қайтыс болғаны белгісіз. Оның да мұсылмандық есімі Язид және оның ұлы (әл-Хасан) болған және немерелері араб-мұсылман есімдерін алған деген пікір бар.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3  Камолиддин, 2003, p. 63—68

Әдебиеттер
----------

* Камолиддин Ш. С. Соғды патшасы Гурақ ұрпақтары туралы жаңа деректер // Өзбекстандағы әлеуметтік ғылымдар. — 2003. — № 3.