*Басқа мағыналар үшін Ван-дер-Ваальс деген бетті қараңыз.*

**Йоханнес Дидерик ван дер Ваальс** (нидер. -{*Johannes Diderik van der Waals*}-; 23 қараша 1837 жыл, Лейден — 8 наурыз 1923 жыл, Амстердам) — голланд физигі. Ол ең алдымен нақты газдың әрекетін жақсы дәлдікпен сипаттайтын Ван-дер-ваальс теңдеуінің авторы ретінде белгілі.

Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының мүшесі (1875), 1896 жылдан 1912 жылға дейін — осы академияның хатшысы. Париж Ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1910; 1900 жылдан корреспондент), 1910 жылы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.

Өмірбаяны
---------

Йоханнес Дидерик ван дер Ваальс 1837 жылы 23 қарашада Лейденде дүниеге келген. Ол ағаш ұстасы Якобус ван дер Ваальс пен Элизабет ван дер Ваальс отбасындағы он баланың үлкені болатын.

Ван дер Ваальс орта мектепке бармады, бірақ «озық бастауыш білім» деп аталатын білім алды және 15 жасында мектепті тастап кетті. Оқуды бітіргеннен кейін бастауыш мектепте көмекші мұғалім болып жұмыс істеді. 1856 жылдан 1861 жылға дейін оқу курстарына қатысып, содан кейін өзі мұғалім болды .

Ван дер Ваальс термодинамикаға ерекше қызығушылық танытты. Оған 1857 жылы Рудольф Клаузийдің «Uber die Art der Bewegung, welche wir Wärme nennen» («Біз жылу деп атайтын қозғалыс түрі туралы») атты трактаты әсер етті. Кейінірек оған Джеймс Клерк Максвелл, Людвиг Больцман және Виллард Гиббс жазбалары қатты әсер етті.

1862 жылдан бастап Ван дер Ваальс Лейден университетінде ерікті тыңдаушы ретінде лекциялар мен семинарларға қатысты: ол толыққанды студент емес еді, өйткені ол классикалық тілдерді жеткілікті білмеген. 1865 жылы біраз дайындықтан кейін ол Девентерде, ал 1866 жылы Гаагада мұғалімдік қызметке орналасып, кейін мектеп директоры болды .

Сондай-ақ 1865 жылы Ван дер Ваальс 18 жасар Анне Магдалина Смитке үйленді. Олардың үш қызы болған, олардың бірі ақын қызы және ұлы Иоганнес Дидерик ван дер Ваальс кіші болды, ол да физик болды. Анна Магдалина Смит өте ерте қайтыс болды, ал ван дер Ваальс басқа ешкімге үйленбеді.

Ван дер Ваальсқа 1873 жылы Лейден университеті философия докторы дәрежесін берді, қазір классика ретінде танылған диссертация: «Over de continuïteit van den gas-en vloeistoftoestand» (неміс тіліндегі аудармасы 1881 жылы Лейпцигте пайда болды). Джеймс Клерк Максвелл, ван дер Ваальстың жұмысы туралы: «Ол бірден оның атын ғылымдағы ең көрнекті есімдермен теңестірді» деді.

1877 жылы Амстердам университетінің ашылуымен Ван дер Ваальс сол жерде физика бойынша профессорлық дәрежесін алды және 1908 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін сонда жұмыс істеді. 1910 жылы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты атанды.

Кембридж университетінің құрметті докторы атағы берілді; Мәскеу табиғат зерттеушілер қоғамының, Корольдік Ирландия академиясының және Америка философиялық қоғамының құрметті мүшесі болды. Пруссия Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1900); Бельгия Корольдік ғылым академиясының қауымдастырылған мүшесі; Химия қоғамының (Лондон), АҚШ Ұлттық ғылым академиясының (1913) және деи Линсей ұлттық академиясының (Рим) шетелдік мүшесі. Сонымен қатар, ол 1912 жылы Нидерланд корольдік химия қоғамының (ағыл.) құрметті мүшесі болып сайланды .

Ван дер Ваальс 1923 жылы 85 жасында қайтыс болды.

Жұмыстары мен жетістіктері
--------------------------

Ван дер Ваальс жұмысының көп бөлігі теориялық молекулалық физика саласына жатады. Ол молекулалардың әрекетін зерттеп, материяның күйлерін сипаттайтын теориялармен айналысты. 1869 жылы ол молекулалар арасындағы өзара әрекеттесу күштерін ашты, олар кейінірек оның атымен аталды — Ван дер Ваальс күштері. 1873 жылы ол өзінің диссертациясында заттың газ және сұйық фазаларын біркелкі сипаттайтын модель жасады. Осы модельге сүйене отырып, ол күй теңдеуін шығарды, ол белгілі бір температурада тепе-теңдікте тұрған сұйық пен оның буының физикалық қасиеттерінің айырмашылықтары жойылатынын көрсетті. Критикалық деп аталатын мұндай температурада сұйықтық пен оның қаныққан буының тығыздығы бірдей болады және олардың арасындағы көрінетін шекара жоғалады. Осы жетістігі үшін Ван дер Ваальс 1910 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын «газдар мен сұйықтықтардың күй теңдеуіндегі жұмысы үшін» алды.

Оның басқа еңбектеріне, мысалы, термодинамикалық ойлардан капиллярлықты түсіндіру жатады. Мұндай түсініктемені ғылыми қауым бірден қабылдамаса да, механика тұрғысынан Лапластың түсіндірмесіне қарағанда дұрыс болып шықты.

Естелік
-------

Ван дер Ваальс құрметіне 1970 ж Айдағы кратер аталды. Ван-дер-Ваальс теңдеуі және соған байланысты ұғымдар, ван-дер-Ваальс күштері және ван-дер-Ваальс радиусы да оның атымен алады.

Еңбектері
---------

* *Die Kontinuität des flussigen und gasförmigen Zustands* (1873)
* *Lehrbuch der Thermodynamik* (Zwei Bande, 1908-1912)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Johannes Diderik van der Waals Senior (1837 - 1923)  (ағыл.).  Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences. Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 мамыр 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 16 тамыз 2020.
2. 1 2  Scientists of the Dutch School  (ағыл.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 27 қыркүйек 2006.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 7 мамыр 2020.
3. ↑  {{{тақырыбы}}}. — doi:10.1002/andp.18571760302 — Bibcode: 1857AnP...176..353C
4. ↑  Johannes Diderik van der Waals Biographical  (ағыл.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 маусым 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 7 мамыр 2020.
5. ↑  Johannes Diderik van der Waals (нем.)
6. ↑  {{{тақырыбы}}}. — doi:10.1098/rstl.1869.0021

Сілтемелер
----------

* Нобель комитетінің сайтынан алынған ақпарат (ағыл.) )

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
1901—1925 жылдардағы Физика саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері |
| --- |
|  |
| 

Рентген (1901) •
Лоренц / Зееман (1902) •
Беккерель / П. Кюри / М. Кюри (1903) •
Рэлей (1904) •
Ленард (1905) •
Томсон (1906) •
Майкельсон (1907) •
Липпман (1908) •
Маркони / Браун (1909) •
Ван-Дер-Ваальс (1910) •
Вин (1911) •
Дален (1912) •
Камерлинг-Оннес (1913) •
фон Лауэ (1914) •
У. Г. Брэгг / У. Л. Брэгг (1915) •
Баркла (1917) •
Планк (1918) •
Штарк (1919) •
Гийом (1920) •
Эйнштейн (1921) •
Н. Бор (1922) •
Милликен (1923) •
М. Сигбан (1924) •
Франк / Герц (1925) 
 |
|  |
| 
Толық тізім | 
**1901—1925** |
1926—1950 | 
1951—1975 | 
1976—2000 | 
2001—ден бері

 |

 |