recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Оңтүстік Жоңғар полиметалл белдеу**і - Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік жоталарындағы қорғасын мен мырыш кендері орналасқан аймақ. Ендік бағытқа созылған, ұзындығы 400 км. ені 35-70 км. Шығысында Қазақстан-Қытай шекарасына, батысында оңтүстік Балқаш маңы жазығына дейін созылады; Тышқантау, *Бұрқансартау*, *Қызылқия,* *Сарышабын*, *Жуантөбе*, Малайсары тауын, Көксу өзені алабын қамтиды. *Оңтүстік Жоңғар полиметалл белдеуі* Жоңғар-Балқаш геосинклиналь жүйесі құрамына кіретін, каледон және герцин тектогенездері нәтижесінде қалыптасқан Текелі құрылымдық-фациялық зона болып саналады. Бұл зона көрші құрылымдардан солтүстікте Текелі-Сайрамнұр, оңтүстікте Оңтүстік Жоңғар терең жарылыстарымен бөлінген. Қатпарлы табанын төменгі палеозойдың кварцты құмтасты сарышабын (Қалыңдығы 2000 м) кремнийлі-карбонатты суықтөбе (160м), кремнийлі-көмірлі - тақта тасты текелі (1700 м), әк тасты жыланды (2000 м) свиталары құрайды. Төменгі карбонның вулкантекті – шөгінді жыныстары полеозой құрылымдарына шалыс немесе брахисинклинальдарда орналасқан. Ортаңғы карбонның гранитоидтары, пермьмезозойдың сілтілі және граниттік интрузиялары әр түрлі массивтер құрайды. Белдеу аумағындағы 140-тай үлкенді-кішілі кендер мен руда белгілерінің 50 пайыздан астамы әр түрлі руда формацияларына жататын қорғасын мырыш кендері. Бұлардың ірілері - Көксу, Текелі маңында. Өсек өзені алабында, Пирит-галенит-сфалерит формациясына жататын өндірістік маңызы бар кендер болған (*Текелі, Батыс Текелі, Алмалық, Александров, желжота, Қорғас, т.б.*) текелі свитасының көмірлі-тақта қабаттары арасында орналасқан. Сом және сеппе түріндегі рудалар линза тәрізді қабатаралық ірі денелер түрінде, ал құрамы жағынан күкіртті-колчеданды, күкіртті-колчеданды-полиметалды, полиметалды болып келеді. Руда минералдарының бастылары: пирит, *мельниковит-пирит*, сфалерит, галенит. Кендер маңында кварцтану, доломиттену сияқты гидротермальдық өзгерістер байқалады. Тремолит-галенит формацияларының ірі кендері (*Орталық Суықтөбе, Көксу, Үсек, Күйелі, Шығыс Суықтөбе, Тельман, Майлысай, Петров, т.б.*) жерлерде кездеседі. Бұлардағы руда минералдарының бастылыры: галенит, сфалерит, пирротин, *пирит.*  Кендер төңірегінде гидротермальдық өзгерістер (*термолиттену*, *пикросендену,* кварцтану, *биотиттену*, хлориттену, *бариттену*) дамыған. Белдеу шегіндегі руда өндірілетін кендер (*Текелі, Суықтөбе, Көксу, т.б.*) – кезіндегі Текелі қорғасын-мырыш комбинатының шикізаты болды.

Пайдаланған әдебиет
-------------------

1. ↑  Жетісу, Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.
**Табиғи электр өрісі әдісі** (орыс. *Метод естественного электрического поля*) — жер қыртысы қойнауларында етек алған физикалық және химиялық процестер салдарынан туындайтын табиғи шоғырлы электр өрістерін зерттеуге негізделген электрбарлау әдісі. Табиғи шоғырлы электр өрістері мен кейбір пайдалы қазба кенорындары, таужыныстардың кейбір түрлері және кейбір гидрогеологиялық процестер арасындағы байланыстар барынша жақсы зерттелген. Табиғи электр өрісі әдісі әсіресе сульфидті кенорындарды және графит кенорындарын зерттеуге, пириттенген және графиттенген таужыныстарды карталау ісінде өте тиімді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Алданазар Бұқарбайұлы** (шамамен 19-ғ-дың 2-жартысы – 20-ғ-дың 1-жартысы) – Табын руынан шыққан белгілі би. Бұқарбай батырдың баласы. 

  

Жасынан топқа түсіп, Жетірудың ішіндегі түйінді мәселелерді, жер дауы, жесір дауын әділдікпен шешкен. Оның өткір тілі, әділдігі, ой-пікірі, би-болыстарға, патша шенеуніктеріне жақпай, оны Жизаққа, кейінірек Жаппас, Алтынға жер аударған. Деректерге қарағанда Алданазар 1916 жылы, Ташкентте маусым жарлығына байланысты шақырылған ортаазиялық жиында патша жарлығының әділетсіздігі туралы өз пікірін губернаторға ашық айтқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Таблеткалар** (лат. *Tabulettae*) — бір немесе бірнеше ұсақталған затардан тұратын, сусымалы қасиетке ие, ішкі және сыртқы қолдануға арналған қатты дәрілік форма.

### Құрамы

Құрамына байланысты таблеткаларды бір ингредиенттен тұратын қарапайым (Pulveres simplises) және бірнеше ингредиенттерден тұратын күрделі (Pulveres composite) түрлерге бөледі. Мөлшерлеу сипатына байланысты ұнтақтарды жекелеген мөлшерлерге бөлінген (Pulveres divisi) және жекелеген мөлшерлерге бөлінбеген (Pulveres indivisi) түрлерге бөледі. Қолдану тәсіліне байланысты ұнтақтар ішкі және сыртқы қолдануға арналған болып бөлінеді. Сонымен қатар, ұнтақтарды електің ұнтақ толығымен өте алатын тесіктерінің мөлшерімен анықталатын ұсақталуы бойынша жіктейді.

### Қолданылуы

Дәрілік форма ретінде ұнтақтар бірқатар оңды қасиеттерге ие: технологиясының қарапайымдылығы; дисперсиялану деңгейін реттеп отыру мүмкіндігі; кейбір жағдайларда заттардың кристалды құрылымының биологиялық қол жетерлікке оң әсерін тигізуі; мөлшерлеу дәлдігі; ауру балалар мен егде тартқан ауралар үшін ерекше маңызды болып табылатын қолдану ыңғайлылығы; құрамының әмбебаптығы; сақтау және тасымалдау ыңғайлылығы – осылардың бәрі дәрілік заттардың терапиялық белсенділігін барынша қолдануға мүмкіндік береді.

### Кемшіліктері

Таблеткаларға кемшіліктер де тән – ұсақ дисперсиялы заттар үлестік бетінің күрт артуының нәтижесінде сәуленің, ылғалдың және ауаның оттегінің қолайсыз әсерлеріне оп-оңай ұшырайды. Гигроскопиялық заттар оп-оңай дымқылданады, ал құрамында кристалданған су немесе ұшпалы құрамдас бөліктері бар заттар жетілдірілмеген орамда оларды оп-оңай жоғалтып алады («ауамен ұшып кетеді»). Ұнтақтар иісті заттардың буларын адсорбциялай отырып, бөгде иіс ала алады. Онымен қоймай, осы дәрілік түрдің кемшіліктеріне мыналарды жатқызады: сұйық дәрілік түрлермен салыстырғанда баяуырақ терапиялық әсер беруі; асқазан-ішек жолының кілегейлі қабығына қоздырғыш әсері.

### Дереккөздер

1. ↑  Медициналық сөздік

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуДәрілік формалар |
| --- |
|  |
|  Қатты дәрілік формалар | 

Таблетка •
Май (дәрілік форма) •
Гранула •
Пилюля •
Ұнтақ (дәрілік форма) •
Дәрілік қалам •
Капсулалар
 |
|  |
|  Жұмсақ дәрілік формалар | 

Май (дәрілік форма) •
Линимент •
Гель •
Крем •
Суппозитория •
Пластырь •
Паста
 |
|  |
|  Сұйық дәрілік формалар | 

Суспензия (дәрілік форма) •
Эмульсия (дәрілік форма) •
Тамшылар •
Тұнба •
Шырын 
 |
|  |
|  Газды дәрілік формалар | 

Аэрозоль •
 |
|  |
| Тағы қараңыз | 

Иньекциялық дәрілік форма •
Дәрілік өсімдік •
 |

 |
```
Анкилоглоссия–тіл астындағы жүгеннің ұзындығы өте қысқа болып, тілдің еркін жылжуына мүмкіндік бермеуімен сипатталатын тіл ауруы.Әдетте,анкилоглоссияға шалдыққан адамдардың кейбір дыбысты айтуға шамалары жетпейді.Ең көп кездесетіні "Р" дыбысын айта алмау (сақаулық).
```

Ауруды емдеу жолдары
--------------------

1. Радикалды тәсіл. Яғни, хирургиялық жолмен емдеу.

2. Консервативті тәсіл. Бұл — арнайы жаттығулардың көмегімен қалпына келтіру деген сөз.

Оташылар өз кезегінде жансыздандыратын дәрі беріп, жүгенді кеседі. Артынша, бірнеше күннен кейін «р» дыбысын еш кедергісіз айта беруіңізге болады.
Екінші тәсілге сәйкес ақауды түрлі жаттығу жасау арқылы ретке келтіру мүмкіндігі бар. Ол үшін тілді иекке жеткізуге тырысу керек. Келесі бір жаттығуда басыңызды шалқайтыңқырап, тіліңізді үстіңгі ерніңізге тигізуге тырысыңыз. Мұнымен қатар, тілді белсенді түрде ары-бері қозғалтудың пайдасы зор. Құрамындағы сөздерде «Р» дыбысы бар жаңылтпаштарды жиі айтыңыз. Қиналып жүрген болсаңыз, "Р" әрпі бар жеке сөздерді таңдауыңызға болады.

Ленинді көзбен көрмесек те, ата-анамыз арқылы естіген болармыз. Ол да бала күнінде "Р" әрпін айта алмаған екен. Аты тарихта қалған көсем аталған әріпті айту үшін көп жаттыққан. "Р" мен "Д" әріптерінің артикуляциялары бірдей болғандықтан, екеуі қатар қолданылған сөздерді жиірек қолданған. Нәтижесінде, еңбегі өз жемісін жегізген.

Әлемде адам баласының қолынан келмейтін еш нәрсе жоқ. Бастысы – өзіңіздің жақсы нәтижеге жете алатыныңызға сеніңіз. Жинақталып, сіз де жаттығулар жасап көріңіз. Драма, дастарқан, достар, дәрі, дүрбі, дүңгіршек сынды сөздерді жиі айтыңыз. Тіл асты жүгенінің ұзармайтынын байқасаңыз, өз жұмысын жақсы білетін оташы маманға жолығыңыз. Ол ақауды бірден қалпына келтіреді. Ал, жарасы небары бірнеше күннің ішінде жазылады.

Тағы қараңыз
------------

Тіл

Ота

Дереккөздер
-----------



Массагет ойын-сауық порталы
**Наби Юсуф** (1642, Уфа қ.–10. 4. 1712, Стамбул) – түрік ақыны. Стамбул. Халеб қалаларында тұрып ғұмыр кешкен. Мемлекеттік билеу орнында ірі қызмет атқарды. Көптеген соғыс жорықтарына қатысып, бастан кешкен оқиғаларын шығармаларында бейнеледі. Негізгі шығармасы – «Хайрийе» (1701, басылуы 1889) дастанында үстем тап өкілдерінің құлқын құмарлығын, озбырлығын, аярлығын шенеп, сол кездегі қоғам өмірінің сан алуан шындығын суреттеді. Халық арасына кең тараған бұл дастаны 19 ғ-да француз тіліне аударылып басылды. Бұдан кейін жазған «Хайрабад» дастаны да іргелі поэзиялық туынды болды. Наби Юсуф шығармаларынан Аттар, Низами, Науаи сияқты ұлы ақындардың ықпалы байқалды. Ол дастандармен бірге көптеген лирикалық өлеңдер, әдеби зерттеу еңбектер мен трактаттар жазды.

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Табиғи тарту** —жер асты қазбаларындағы ауа қысымының әр түрлі болу салдарынан ауа ағысы табиғи түрде пайда болады. Табиғи ауаның тартылысы пайда болу үшін екі немесе одан да көп тіке немесе көлбеу жүргізілген жер асты қазбалары болу керек. Табиғи тарту бағыты мен шамасы жыл мезгіліне (жаз, күз, қыс және жазғытұрым) байланысты сыртқы ауаның температурасына қарай өзгеріп отырады. Әдетте шахталарда, табиғи тарту өлшеу арқылы анықталады. Ол үшін депрессиометр және барометр сияқты аспаптар қолданылады. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
**Анкилостомидоз** - антропоноздық инфекциялық геогельминтозды ауру. Адамның жіңішке ішегіне паразиттік тіршілік етіп, темір жетіспеушілігі анемияның себебі болады. Екі бір-біріне клиникасы және эпидемиологиясы ұқсас гельминтозды біріктіреді: анкилостомоз және некатороз

Этиопатогенезы
--------------

Анкилостомоз қоздырушы — анкилостома (*Ancylostoma duodenale*; Dubini, 1843 г.), некатороз қоздырушы — некатор (*Necator americanus*; Stiles, 1902, 1903 жж.).

Анкилостомиды — ақшыл-қызғылт түсті майда гельминттер, ұрғашысының ұзындығы 10-18 мм, еркек дараларының ұзындығы — 8-11 мм.

Эпидемиологиясы
---------------

Жұқпалы аурудың ордасы - ауру жұқтырған адам. Ол адамнан сыртқа құрттың жетілмеген жұмыртқалары шығады. Жұмыртқалар топырақта, өсімдіктердің сабағында тіршілік етіп жетіледі де, адамға солар арқылы жұғады. Адамның терісін тесіп өткен дернәсіл қанға араласып, әуелі өкпеге, одан соң ішекке барады да, оның кілегей қабығына орнығып алып, адамның қанын сорады. Сосын құрттың жетілмеген жұмыртқалары үлкен дәретпен сыртқа шығады.

Көбіне Анкилостомидоз тропикалық және субтропикалық климатты елдерде тараған. Қоңыржай климатта жер астында, биік температура мен жоғары ылғалдық жерде жұмыс істейтін адамдарда кездеседі.

Клиникасы
---------

Инфекцияланған адамның

* 2-3 күннен кейін құрт кірген жері дуылдап қышу бастайды, орны ісінеді. Бұл белгілер 2 аптаға дейін болып, 2 аптадан кейін кетеді.
* Сосын ауру жұқтырған адамда жөтел, қақырық түсу (кейде қан аралас), 38—40 градусқа дейін қызу болуы мүмкін.
* Тұрақты көрсеткіш - 60 %-ға дейінгі гиперэозинофилия.
* Қосымша әлсіздік, бас айналуы болуы мүмкін.
* Әйелдерде - менструалдық циклының бұзылуы болуы мүмкін.
* еркектерде - импотенция .

Егер де инвазия (интенситілігі) аз болса - бұл көрсеткіштердің бәрі болмауы да мүмкін.

Емдеу
-----

* Анемияға қарсы темір препараттары қолданады.
* Дегельминтизацияны
	+ нафтамонмен (5 г. Х 1 рет тәулігіне, аш қарынға) 3 күн,
	+ комбантринмен (10 мг/кг Х 2 қабылдау тамақтан кейін)
	+ немесе левамизолмен (2,5 мг/кг Х 1 рет тәулігіне) 3 күн

Емделу эффектісі 80 %

Қызықты дерек
-------------

* БДҰ мәліметі бойынша дүние жүзінде 25 % адам анкилостомида жұқтырған.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3  Ж.И. Возианова,Инфекционные и паразитарные болезни,Киев,Здоров'я,2000
2. ↑  Нематодозы. Анкилостомидозы.. Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 мамыр 2012. Тексерілді, 22 шілде 2010.
3. ↑  Информационный медицинский портал - Анкилостомидозы (анкилостомоз и некатороз). Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 мамыр 2012. Тексерілді, 22 шілде 2010.

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Мирсаид Миршакар** — тәжік-совет ақыны, қоғам қайраткері, Тәжікстанның халық ақыны.

1944 жылдан КПСС мүшесі. Кедей шаруа отбасында туған. Өлеңдері 1930 жылдан жарияланып келеді. Тұңғыш поэмасы — «Жеңіс туы» өзі бірге жұмыс істеген «Вахшстрой» құрылысшыларына, ал алғашқы өлеңдер жинағы — «Жастық көктемі» Тәжікстандағы колхоз құрылысына арналған. Миршакар творчествосы тәжік совет әдебиетінде эпикалық жанрдағы сюжетті өлеңдердің дамуына елеулі әсер етті.

«Жеңіс туы», «Алтын қыстақ», «Алынбас Пяндж» поэмалары үшін оған 1950 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді.

Ол екі рет Ленин орденімен, басқа да ордендермен және медальдармен марапатталған.

Сілтемелер
----------

* Миршакар, Мирсаид — Краткая литературная энциклопедия
**Вячеслав Леонидович Левитин** (*1949 жылдың 14 қазанында, Рославль қаласында туған* ) – инженер-физик, бұрынғы Маңғыстау облысының әкімі.

Өмірбаяны
---------

### Білімі

1970 жылы Киров ат. Томск политехникалық институтын (қазіргі ПТУ) инженер-физик мамандығы бойынша бітірді.

### Қызмет жолы

1970—1989 жылдары Маңғышлақ энергокомбинатының БН-350 реактор зауытының бас инженері.

1989 — 1995 жылдары Маңғышлақэнергокомбинатының директоры.

1995 — 1997 жылдары Маңғыстау облысының әкімі.

1997 — 1998 жылдары МАЭК РГПның генералды директоры.

2000 — 2002 жылдары Альта-банкінің конструкторлық блогының басқару председателінің орынбасары.

2002 жылдан бері - «ТУТА» компания тобының президенті.

Марапаттары
-----------

* *Достық* ордені

Дереккөздер
-----------
**Білім қоғамы**— КСРО кезіндегі бұқара халық арасында саяси және ғылыми білім негіздерін насихаттау мақсатында құрылған ұйым. 1947 ж. шілдеде Саяси және ғылыми білімдерді тарату жөніндегі бүкілодақтық қоғам болып құрылды, 1963 жылдан бүкілодақтық "Білім" қоғамы болып аталды. Қоғам өз мақсатына сәйкес КОКП бағдарламасын жүзеге асыру, коммунизмнің материалдық-техникалық базасын жасау, еңбекшілердің коммунистік көзқарасын қалыптастыру, оларды кеңестік патриоттық және интернационалдылық рухында тәрбиелеу, антикоммунизмге, бурж. идеологияға қарсы күрес жүргізу секілді үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. Жоғары органы — 4 жылда бір рет шақырылатын съезд, съездер аралығында басқарушы органы — басқарма болды. "Білім" қоғамы 15 респ. және 20 автономиялық, 131 өлкелік, облыстық, округтік және 706 қалалық, қалалардағы 494 аудандық, 2804 селолық аудандық, 126 374 бастауыш ұйымдарды біріктірді. Оның құрамында 2319 мың мүшесі болды (1970). Қоғам мүшелері, негізінен, ғалымдардан, оқытушылар мен мұғалімдерден, партия, комсомол, кәсіподақ қызметкерлерінен, әр түрлі өнеркәсіп салаларындағы басшы қызметкерлерден тұрды. Олар үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу арқылы ел санасында коммунистік идеяның терең орнығуына ықпал етті. "Білім" қоғам қызметінің ауқымы қоғам өмірінің бар саласын қамтыды. Үгіт-насихат жүргізу тәсілі ретінде: лекциялар циклі, кинолекторийлер, экон. және ғыл.-өндірістік конференциялар, тақырыптық және сұрақ-жауап кештерін, кәсіпорын, колхоз, совхоз, шалғайдағы мал жайылымдарына ғалымдар мен мамандардың ұжымдық сапарларын, еңбек ардагерлерімен, өндіріс жаңашылдарымен кездесулер ұйымдастыру, т.б. кеңінен қолданды. Бүкілодақтық "Білім" қоғамның қарауында Политехникалық музей, Орталық лекторий және көптеген ғылыми-техникалық насихат үйлері, Орталық политехникалық кітапхана, ғыл. атеизм үйлері және 32 планетарий жұмыс істеді. Сонымен бірге қоғам ғылыми-әдістемелік кітаптар, ғыл.-саяси "Международная жизнь" (орыс, ағылшын, француз тілдерінде), ғылыми-көпшілік "Наука и жизнь", жастарға арналған ғылыми-көпшілік және ғылыми-көркем "Знание — сила", ғылыми-атеистік "Наука и религия", ғылыми-әдістемелік "Слова лектора", "Знание — народу", "Трибуна лектора" журналдарын, "Наука и человечество" (КСРО ҒА-мен бірге) және "Будущее науки" халықаралық жылнамаларын шығарып тұрды.

Сондай-ақ, "Білім" қоғамы шет елдердің білім тарату, жұмысшы және коммунистік оқу-ағарту одақтарымен тығыз байланысып отырды. Мәселен, 1970 ж. қоғамның 145 мүшесі 25 елге барып, коммунистік жүйенің ең игі құрылым екендігі жөнінде уағыз айтып қайтты. "Білім" қоғамы біржақты идеологиялық қызмет жүргізіп, білім мен ғылым саласында бір ғана марксшілдік көзқарастың үстемдік етуіне күш салды. Әйтсе де, ел арасында ғылым-білімнің таралуына, көпшіліктің әлемдік ғылымның ірі жетістіктері жайлы хабардар болуына оң ықпалы болды. "Білім" қоғамы КСРО ыдырағаннан кейін өз жұмысын тоқтатты (1991).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
«**Бір ел, екі жүйе**» (қыт. дәст. 一國兩制, жеңіл. 一国两制, пінин: *yī guó liǎng zhì*) — 1980-жылдардың басында Қытай Халық Республикасының жетекшісі Дэн Сяопинмен ұсынылған идея. Осы идеяға сәйкес, Қытайдың саяси жүйесі өзгеріске ұшырауы керек еді. Дэн Сяопин тек бір Қытайдың болуын, бірақ Гонконг, Макао және Тайвань сияқты аймақтар өздерінің капиталистік экономикалық және саяси жүйелеріне ие болып, Қытайдың басқа бөлігінде социалистік жүйенің сақтаулын ұсынды. Ұсынысқа сәйкес, Тайваньның өзінің саяси жүйесін, юрисдикциясын, қарулы күштерін, экономикасы мен қаржылық жүйесін, оның ішінде басқа елдермен жасалған қаржылық және мәдени келісімдерді сақтай алуы мүмкін болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  China.org.cn. *One Country, Two Systems.*  (ағыл.)

Қолданылған әдебиет
-------------------

* *Eds. Jorge Oliveira, Paulo Cardinal* One Country, Two Systems, Three Legal Orders — Perspectives of Evolution: Essays on Macau's Autonomy after the Resumption of Sovereignty China —  Springer Science & Business Media, 2009. — Б. 826.
**Николай Николаевич Брешко-Брешковский** ─ орыс жазушысы, журналист, сыншы. 

1874 жылы Санкт-Петербург қаласында дүниеге келген. 

1896 жылы «Живописное обозрение» журналында алғашқы әңгімесі жарияланады. Әңгімелері, повестері мен спорт және сән, орыс суретшілері туралы мақалалары «Наблюдатель», «Русское слово», «Нива», «Новое слово», «Живописное обозрение» журналдарында жарияланып отырады. 
1900 жылы «"По течению" и другие рассказы» жинағы жарық көреді. Мата д′Ор, Старый петербуржец, Василий Верига, Николай Белый, Фраскуэлло деген бүркеншік есімдерімен шығармаларын жариялап отырады.

Шығармалары
-----------

* «Чемпион мира»
* «Ремеслор Сатаны»
* «В сетях предательств»
* «Записки натурщицы»
* «Чухонский бог»
* «Записки проходимца»
* «Позор династии»
* «Гладиаторы наших дней»

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «
**Николай Михайлович Страхов**(15.4.1900 ж.т. Орел облысы. Болхоа қаласы)- кеңес геологы, КСРО ғылым академиясының академигі (1953, корреспондент Мүшесі 1946), геологиялық- минерология ғылымның докторы (1944), профессор (1944).

Өмірі
-----

М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін бтірген( 1928). 1934 жылдан КСРО ғылым академиясының Геология институтының литология және шөгінді пайдалы қазындылар бөлімінің меңгерушісі. Еңбектері шөгінділердің осы күнгі және өткен геология замандарындағы пайда болу жайларын анықтауға, темір,марганец,алюминий,фосфор,ванадий,никель,кобальт элементтерінің геохимиясы мен шоғырлану заңдарын ашуға арналған. 
--Сыйлықтары==
КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1948), Лениндік сыйлықтың лауреаты (1961), А.Карпинский атындағы алтын медальмен марапатталды. 3 рет Ленин орденімен және басқа 2 орден, медальдармен марпатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 426 бет
**Қостанай жылқысы** – жылқы тұқымы.

Тарихы
------

Қазақстанның Қостанай, Майкөл және Ресейдің Троицк жылқы зауыттарында күрделі будандастыру (қазақ жылқысының биесін қалмақ, дон, стрелец, орлов-растопчин, ағылшын-араб, таза қанды салт мініс жылқыларының айғырларымен зауыттық будандастыру) нәтижесінде шығарылды. Жеке тұқым ретінде 1951 жылы тіркелді. Қостанай жылқысы негізгі, мініс, дала жылқысы деп үш тұқымдық топқа бөлінеді.

Биологиялық сипаты
------------------

* Бітімі дала жылқысына тән, шымыр, сүйегі ірі, бұлшық еттері жақсы дамыған, аяғы сіңірлі, тұяғы берік.
* Айғырларының шоқтығына дейінгі биіктігі 159 – 160 см, тұрқының ұзындығы 161 – 163 см, кеуде орамы 185 – 187 см, жіліншік орамы 20 см; биелерінде тиісінше 155,4; 156,2; 185,2; 19,5 см. Мініске де, жегіске де төзімді.
* Жүйріктігі 1600 м-де 1 мин 40,4 с; 2400 м-де 2 мин 38,4 с.
* Түсі, көбінесе жирен кейде торы, құла, қара болып келеді.

Қазақ жылқысының биесімен Қостанай жылқысының айғырынан туған құлын ірі әрі мініске, жегуге көнбіс. Құлынын енесінен 6 – 7 айлығында бөлектеп, 1,5 жасынан бастап мініске үйретуге, 2 – 4 жасында бәйгеге қосуға болады.

Таралу аймағы
-------------

Қостанай жылқысы Қостанай, Павлодар, Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарында таралған. Қостанай облысында Қазақ тұлпары жылқы зауыты ұйымдастырылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы", VI-том
2. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Алгебралық өрнек** - алгебралық амалдар қолданылған өрнек.

**Алгебралық өрнек** — саны шекті әріптер мен сандардан құралған және бір-бірімен қосу, азайту, көбейту, бөлу, бүтін санға дәрежелеу, сондай-ақ түбір табу амалдарының таңбалары арқылы біріктірілген өрнек. Егер өрнекке енетін әріптер түбір астында болмаса, онда алгебралық өрнек сол әріптерге қарағанда рационал алгебралық өрнек деп аталады. Егер белгілі бір әріптер енетін өрнекте бөлу амалы болмаса, онда алгебралық өрнек сол әріптерге қарағанда бүтін алгебралық өрнек деп аталады. Егер кейбір әріптерді (немесе бәрін) айнымалы деп санасақ, онда алгебралық өрнек алгебралық функция болады.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0
**Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы** — барлық мемлекеттік және қоғамдық мұражай үшін әдістемелік орталық, мәдени және ғылыми-зерттеу мекемесі болып табылады. Қазіргі мұражай қорының жинағында 107 мыңнан астам мұражай заттары бар, оның ішінде шамамен 65 мың негізгі қордың заттары. Жыл сайын 100 мыңға жуық адам (2008 жылы – 141277 адам) Меңдіқара ауданы Боровской кентіндегі және Жітіқара қаласындағы филиалдарға, Жітіқара ауданы Тоқтарово кентіндегі секторға барады.

Мұражай құрылымы
----------------

Мұражайдың барлық жұмысы негізделетін ең маңызды бөлімдердің бірі қорды есепке алу және сақтау бөлімі болып табылады;

* мұражай жиынтығын таныстыру, жаңа экспозициялар мен уақытша көрмелерді құру сияқты негізгі жұмыстар маңызды үш экспозициялық бөлімге: тарихи-экспозициялық, табиғат секторы, кескіндеме және графика бөліміне жүктеледі;
* мұражайдың мәдени-ағарту қызметі қазіргі заманғы жағдайда аса маңызды, сондықтан мұражай құрылымындағы ерекше мәнге ие болатын бөлім ғылыми-ағарту және экскурсиялық-көпшілік жұмыстар бөлімі болып табылады;
* мұражай қайтадан құрылған мұражайларға ерекше көңіл бөле отырып, облыстағы мемлекеттік және қоғамдық мұражайларға кеңестік-ұсыныстар және тәжірибелік көмек көрсетеді. Осы жұмыстың үйлестірушісі ғылыми-әдістемелік жұмыстар бөлімі.

Мұражай құрылымына сонымен бірге Меңдіқара ауданының Боровской ауылындағы және Тоқтаров ауылындағы секторымен Жітіқара қаласындағы бөлімшелері кіреді. 

Мұражай қызметінде фотозертхана ерекше рөл атқарады. Мұражай жиынтығын цифрлық жүйеге ауыстыру, бірегей ескі құжаттарды қалпына келтіру, фотосуреттерді көрмеге қоюға дайындау, табиғат нысандарын, облыс тіршілігіндегі жағдайларды, Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының және мұражайдың іс-шараларын суретке түсіру, мұражай басылымдарының үлгісі – мұның бәрі мұражайдың фотоқор сақтаушысы және фотограф міндетіне кіреді. 

Мұражай жұмысына тарих, өлкетану, жаратылыс тарихы тақырыбындағы және анықтамалық, әдістемелік әдебиеттен тұратын 5 мың дана кітап қоры бар жабық үлгідегі ғылыми кітапхананың көмегі зор.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы.
**Қостанай губерниясы** — 1921-1925 жылдары болған РКФСР, Қазақ Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасы әкімшілік-аумақтық бірлігі. Орталығы — Қостанай қаласы.

Губерния 1921 жылы жойылған Орынбор-Торғай губерниясының бір бөлігінен құрылды. 6 ауданға және 1 уезге бөлінді: Адамовск ауданы, Боровск ауданы, Денисовск ауданы, Қостанай ауданы, Семиозерный ауданы, Федоровск ауданы және Торғай уезі. Көп ұзамай Ақмола губерниясынан Всесвятск ауданы көшірілді.

1922 жылы губернияның барлық ескі әкімшілік бірліктері жойылып, олардың орнына 5 уез құрылды: Боровск, Всесвятск, Денисовск, Қостанай және Федоровск. Бір жылдан кейін Торғай уезі Ақтөбе губерниясына ауыстырылды, ал Всесвятск уезі Урицк болып өзгертілді. Тағы бір жыл өткен соң Боровск уезі таратылды.

1925 жылы Қостанай губерниясының уездері жойылды, ал губернияның өзі губерния құқығымен Қостанай уезіне айналды.
**Иба (психология)** - адамның мінезінің әдеп сақтап, әзет етуін, ұялу сезімін білдіретін ұнамды әрі жағымды қасиетін білдіретін ерекшілігі. Ибалы мінез көрсететін адамды халық үнемі сыйлап, құрмет тұтады. Өзгелерге үлгі-өнеге болатын адамдар. "Алғашқы кезде Роза менен иба қылып жүрді (Иманжанов). Ибалы мінез көрінісі кім-кімнің де болса да ақыл-ойы мен әдептілігін, білімділігі мен парасаттылығын, тәрбиелігі мен өнегелілігін, көрсететін қылығы болып табылады. Көпшілік аарсында әдеп сақтап, ар-ұятын сақтайтынжастрады халқымыз құрмет тұтып, оның әрбір іс-әрекетін, жүріс-тұрысындағы қимыл-қозғалысын, сойлеген сөзін, адамдар мен қарым-қатынас жасауын үлгі тұтып, өзгелерге тағылым етіп отырған. Ізеттілік, әдептілік пен сыпайлылық кімнің болса да жеке басын, адами қасиетін асырып ондайларды өскелең ұрпаққа үлгі берерлік тұлға деп санаған". "Күліп кісі бетінен қарап көрмеген, ибалы, атақты асыл Қамарымыз жоқ жерден жалаға ұшырғанына қайғыра-қайғыра құр шыбын жаны бар еді (Торайғыров)". "Ғайшанынң апасы бір-біріне айта алмай, ибалық қылып отырған сөзі болса, сөйлесін деп, екеуін оңаша тастап, ауыз үйге шығып тұрды (С. Көбеев)". Ибалық көрсету, мінез-құлықтың ұнамсыз қасиетіне қарама-қарсы сипат болып табылады да, адамның өз басына тән қылығын неғұрлым сыйласымды өнегелік пен әдептілік көрсеті қажеттілігін дамытуға баса мән береді.

1. ↑  "Психология" энциклопедиялық сөздік. Алматы 2011
**Жаңа мұздығы** – Күнгей Алатауының солтүстік беткейіндегі қазаншұңқыр тектес мұздық. Шілік өзенінің бастауында орналасқан. Мұздықты С.Е. Дмитриев ашқан (1910). 1965 жылы Қазақстан мұздықтарының каталогіне енгізілген.

Аумағы, жер бедері
------------------

Солтүстікке қарай созылған мұздықтың ұзындығы 6,4 км, көлемі 1,29 км32, орташа қалындығы 100 м-дей, жалпы ауданы 13,2 км2, оның ішінде фирн (мұз-қар) алаңы 7,1 км2, оның ені 7 км-дей. Мұздық тілінің ені орта тұсында 2 км-дей, фирн сызығы 4010 м биіктікте өтеді. Жаңа мұздықтың ауданы мен көлемі жылдан-жылға кеміп барады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
*Басқа мағыналар үшін Қарақуыс деген бетті қараңыз.*

**Қарақуыс**, *Қарақұс* – Қызылтау тауларының солтүстік-батысындағы оқшауланған тау.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Баянауыл ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 764 м. Тау солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км-ге созылаған, енде жері 8-10 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы тас көмір, пермь кезеңдерінің граниттерінен түзілген. Беткейлері мен етегін төрттік кезеңінің делювийлі-пролювийлі шөгінділері жапқан.

Жер бедері
----------

Беткейлері жартасты шағын сай, шатқалдармен тілденген. Батыс бөлігінен Еспе, шығыс етегінен Сарыөлең өзендері ағып өтеді. Бірнеше қыстаулар (Сарыөлең, Большевик, т.б.) орналасқан.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырағында қараған, арша, тобылғы аралас қылқан селеу, бетеге, жусан өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Мәліметтерді цифрлық жеткізу** (цифровая передача данных; digital transmission data) — цифрлық мәліметтерді беру үшін оларды жеткізу кезінде мәндердің шекті жиынын қабылдайтын үздікті сигналдарды пайдалану. Гальваникалық байланысы бар жүйелерде дискрет шамаларды (әдетте, 0 мен 1-ді) ұсыну үшін айырмашылығы бар кернеу (немесе ток) мәндері пайдаланылады. Мәліметтерді цифрлық жеткізуге қателіктер коэффициентінің өте төменгі мәндері мен едәуір жоғарғы жылдамдықтары тән. Қателіктердің қосынды ықтималдығын аса төменгі деңгейде сақтай отырып, әлсіз сигналдарды қайта өндіруге болады. Цифрлық жеткізуде тек логикалық нөлдер мен бірліктер пайдаланылатындықтан, бірнеше сигнал көздерінен алынатын сигналдарды цифрлық әдіспен жеңіл түрде тығыздауға болады. Цифрлық мәліметтерді айнымалы ток желісі бойынша да беруге болады. Мұндай желілер сигналдың тұрақты құраушысын өткізбейді. Сондықтан мұнда мәліметтерді жеткізудің басқа әдістері пайдаланылады. Айнымалы ток желісі бойынша мәліметтер аналогтық сигналдар көмегімен беріледі. Цифрлық сигналдар түрлендіргіш деп аталатын құрылғының көмегі арқылы аналогтық түрге өзгереді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Is it worth adding batteries to solar panels?. *luminsmart.com* (ағыл.)
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
**Оноре Габриэль Рикетти де Мирабо** (фр. ; 9. 3. 1749, Биньон, Немур қаласының маңы,—2, 4. 1791, Париж) — граф, Ұлы француз революциясының қайраткері. 1789 ж. Марсель мен Экстің үшінші сословиесінен Бас штатқа сайланып, шешендік дарынымен ерекше көзге түсті. Оноре феодал-абсолюттік құрылысты аяусыз әшкереледі. Бірақ саяси көзқарасы Англиядағыдай парламенттік монархияны мұрат етумен шектелді. Революцияда халық бұқарасының рөлі күшейген сайын, Оноре бірте-бірте консервативтік бағытқа ойысып, революцияның онан әрі дамуын тежеуге тырысқан ірі буржуазияның басшысына айналды. 1790 ж. сәуірде Король сарайының құпия агенті болуға келісті. Ж. П. Марат пен М. Робеспьер Онорены қатаң сынға алды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том
**Лаура Лафарг (Маркс)** (нем. *Laura Lafargue (Marx)*; 26 қыркүйек 1845 жыл, Брюссель, Бельгия - 25 қараша 1911 жыл, Париж, Франция) — француз социалистік және жұмысшы қозғалысының қайраткері. Карл Маркстың екінші қызы. 

1868 ж. Поль Лафаргке тұрмысқа шықты. Сол жылы Парижге көшіп келіп, Францияда 1-Интернационал идеясын таратуға үлкен көмек көрсетті. 1871 ж. Париж Коммунасы жеңілгеннен кейін Испанияға, 1872 ж. Англияға көшіп барды. Маркс жұмысшы партиясының белсенді қайраткері, марксизімнің насихатшысы. 2-интернационалдың 1-конгресін дайындауға белсене қатысты. Лафаргтер өмірінің соңғы кезеңінде В.И.Ленин және Н.К. Крупскаямен танысты.

Дереккөздер
-----------
**Жинауыштардың таралу картасы** - игерім нысаны немесе көпқабатты нысанның жекелеген қойнауқаты литологиялық
құрылысының жатын ауқымындағы өзгермелілігін сипаттайтын карта. Бұл картада жинауыштардың игерілу шекаралары, игерілу сипаты бір-бірінен ерекше яки өзгеше болып келетін жинауыштардың шекарасы, бір қойнауқаттың қимадағы көршілес қойнауқатпен тоғысу орындары т.б. көрсетіледі. Мұндай
карталар нысан құрылысының әртектілігін және қойнауқаттардың
гидродинамикалық байланысын зерттеу, өнім алынатын және тоғыту ұңғымаларын орналастыруды, игеруді реттеу шараларын негіздеу т.с.с. мақсаттарда қолданылады. Синонимі — *«литологиялық өзгермелілік картасы»*.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0

﻿
**Колоратура** (итал. *coloratura – әшекейлеу*, лат. *coloro – бояймын*) – ән салудағы дауысты шапшаң құбылтатын, техникалық жағынан қиын, аса шебер орындалатын пассаждар (көбінесе, биік сопрано дауыстыларда кездеседі); әнші дауысының вокальдік партияларды әшекейлеп орындау мүмкіндігі.
Бір буында бірнеше дыбысты, кейде қиын пассаждарды құйқылжытып асқан шеберлікпен орындау Колоратуралық дауыстың негізгі ерекшелігі болып табылады. Колоратура орта ғасырлардан бастап вокальдік музыкада қолданыла бастады. Әсіресе, 18 – 19 ғасырларда Италия операларында (әнші-кастраттар, жоғары әйел дауысы, лирикалық тенорлар, бас-буффтар партияларында) кең өріс алды. Көптеген композиторлар (В.А. Моцарт, Дж.Россини, Л.Делиб (1836 – 91), Дж.Верди, Р.Штраус, М.И. Глинка, Н.А. Римский-Корсаков) өз шығармаларында Колоратураны әнші дауысын күшейте түсетін көркемдік тәсіл ретінде пайдаланды. Ең жоғарғы әйел дауысын колоратуралық сопрано деп атайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Нәруыздың үшінші реттік құрылымы**. Полипептидтік тізбек екіге бүктелгенде, шар пішінді форма түзіледі. Бұл кезде құрамында S атомы бар аминқышқылы цистеин радикалдарының арасында байланысқа түседі. Бұл байланыс әлсіз (гидрофобты), бірақ молекулалардың тағы да бүктеліп шумақталуының нәтижесінде беріктігі арта түседі. Мұны нәруыз молекуласының *үшінші реттік құрылымы* немесе S=S байланыс дейді. S=S байланыс сутектің байланыспен салыстырғанда әлсіздеу, бірақ оралым көбейген сайын радикалдар бір-бірімен жабысып, молекуланың белсенділігі арта түседі де, осыдан *төртінші реттік құрылым* пайда болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жалпы биология 10 сынып ISBN 978-601-293-067-2
**Нәйлә Ермұқанқызы Бекмаханова** (20.11.1940 жылы туған, Алматы қаласы) – тарих ғылым докторы (1978), Халықар. славян академиясының корр. мүшесі (1994). Мәскеу мемлекеттік тарих-архив ин-тын (1963) және КСРО тарихы ин-тының Ленинград бөлімшесінің аспирантурасын (1966) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археол. және этнол. ин-тында кіші ғыл. қызметкер (1966–]]1967]]), ҚазМУ-да (1967–1970, қазіргі ҚазҰУ) аға оқытушы, КСРО ғылым академиясының КСРО тарихы ин-тында аға ғыл. қызметкер (1970–1990) болып жұмыс істеді. 1990 жылдан Ресей ғылым академиясының Ресей халықтарының тарихы және ұлтаралық мәселелері ин-ты орт-нда жетекші ғыл. қызметкер. «Формирование многонационального населения Казахстана и Северной Киргизии (последняя четверть ХVІІІ–60-е годы ХІХ в.)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**АЖУА**, **әжуа** - астарлай сөйлеп қалжыңдау, мысқылдау, күлкі ету. 

Ажуалау - бір зат немесе бір кісі туралы шын ойға қарама-қарсы астарлап пікір айту арқылы сөзді кері мағынасында қолданатын стиль-тәсіл. Бірақ, ажуа кекесіннен жеңіл, әзілден өткірлеу болып келеді. Қазақ халқының аңыз, әңгіме, айтыс, шешендік сөздерінде ажуа жиі қолданылады.

Жиренше шешен мен Аяз би туралы әңгімелердегі дана Қарашаш пен Меңдісұлу қатерін тіккен хан мен уәзірді әзіл, оспақ, өткір кекесін мен күлкіге айналдырады,ажуа етеді[1];

### Өлең-жырларда қолданылуы

Біржанмен айтысында, Сара: *Көрінсін Біржан салға Ай секілді, Ақ құйрық көңіл ашар шай секілді*, - деп, Жиенқұлды жорта мақтаған болып бар мінін жұрт алдына жайып салады. Ажуа адам мінезіндегі кейбір оқшау, өрескел жақтар мен ұнамсыз әрекеттерді ашып, тезге салып түзеу мақсатында қолданылады. Демек, ертеде дәстүрлі ортадағы моральдық-этикалық нормалардың сақталуы мен қадағалануына ажуаның атқаратын өзіндік тәрбиелік мәні және реттеуші функциясы болды. Қазіргі көркем әдеби туындыларда ажуа-сықақ ерекше жанр түрінде қалыптасқан. Ажуаны дәстүрлі қоғамдық қатынастардың мәнді элементтердің бірі ретінде қарастыруға болады[2].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Диваев А. Бақсы // Диваев А. Этнографические материалы. Легенды, населения Сырдаринской области. Вып.V Ташкент. 1896
2. ↑  Муродов О. Аджина // Мифы народов мира. Энциклопедия. Т.1. М.: Советская энциклопедия. 1987
**Нәруыздыӊ бірінші реттік құрылымы**. Нәруыздыӊ бірінші реттік құрылымында аминқышқылдары ретпен бір — бірімен берік ұзын тізбек құрап орналасады. Бірінші реттік құрылымындағы аминқышқылдарыныӊ ретпен орналасуы басқа нәруыз молекуласында қайталанбайды. Мұныӊ өзі бір нәруыз екінші нәруыздан аминқышқылдарыныӊ орналасу ретіне байланысты ажыратылатындығын дәлелдейді. Сондықтан жасушада жүздеген нәруыз молекуласы болады. Олар құрылымдары жөнінен бір — бірінен айқын ажыратылады. Бірінші реттік құрылымы толық зерттелген нәруызға мысал ретінде инсулин гормонын қарастырайық. Инсулин гормоны екі полипептидтік тізбектен — А және В-дан тұрады. А тізбегі 21 аминқышқылдарыныӊ қалдығынан, ал В тізбегі 30 аминқышқылдарыныӊ қалдығынан тұрады.Бір назар аударатын жағдай — В тізбегініӊ бірінші реттік құрылымы барлық жануарларда бірдей болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жалпы биология 10 сынып ISBN 978-601-293-067-2
**Нәубет** — Тоқтау жасатылған кино режиссёр  Қалила Умаровтың деректі фильмі, шығарылған жылы 1992 жыл.

Фильм
-----

Деректі фильм

Деректі фильм жайлы
-------------------

Бұл деректі фильм В.Михайловтың "Хроники Великого Джута" кітап желісі бойынша түсірілген, Бұл ашаршылық Жоңғар шапқыншылығынан да асып түсетін қазақ даласына зобалаң болды, қазақтарды кең жартысы қырылды, 
Бұл ашаршылықтан кейін қазақтардың саны 1926 жылы болған санақтағы санға қырық жылдан кейін жеткен.

Ашаршылық жайлы
---------------

"Қазақ тарихындағы ең қаралы, ең қасіретті кезең – 1932-1933 жылдар – халықымыздың тең жарымын, бәлкім, одан да көбірек бөлігін жалмап жатқан ғаламат ашаршылық. Қазір бұл сұмдық заманды баяғы Ақтабан шұбырынды уақиғасымен салғастырып жатады. Онда да қазақ халқы ауыр шығын тартқаны белгілі. Қалған ел қонысынан ауып, жан-жаққа бытыраған, қаншама қиындыққа ұшыраған. Бірақ Ақтабан-Шұбырынды – жаугершілік кезіндегі ауыр жеңіліс нәтижесінде тап болған бақытсыздық еді. Ер-азамат айқасып, арпалысып өлді, бала-шаға, кемпір-шал тура келген ажалға ұшырады. Аман қалған азаматтардың басы бос болды, қолында қауы болды; ел-жұрт қайтадан ұйысып, қатерлі жауға қарсы жаңа күресін бастады. 1932-1933 жылғы ғаламат ашаршылықтың жөні мүлде бөлек. "– дейді Мұхтар Мағауин.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресми торабы Мұрағатталған 1 тамыздың 2015 жылы.

Дереккөздер
-----------
**Нөлдік форма** — сөйлем ішінде сөздердің арнайы грамматикалық формасыз-ақ белгілі грамматикалық мағына білдіруі. Мысалы, *Жартасқа бардым, Күнде айғай салдым. Одан да шықты жаңғырық* (Абай). *Тыңда, дала, Жамбылды* (Жамбыл) деген мысалдардағы етістік баяндауыштың әрқайсысы бірнеше морфемадан тұрып, сөздің әрбір бөлшек тұлғасы жеке-жеке грамматикалық мағына білдіріп тұрады: *бар-ды-м, (айғай) сал— ды-м, шық-ты, тыңда*. Осындағы түбір тұлғалар (*бар, айғай сал, шық, тыңда*) қимылды, іс-әрекетті білдіріп, одан кейінгі -ды, -ты фор- малар сол қимылдың айтып тұрған сәтке бай- ланысты болу мезгілін яғни шақтық мағынаны (өткен шақты) білдіріп тұр. Алғашқы сөздегі *-м* тұлғасы (*барды-м, айғай салды-м*) қимылдың иесін, яғни сол қимылды орындаушы кім (субъект) екенін және ол (қимылдың иесі) бірінші жақ яғни айтушының өзі (мен) екенін көрсетіп тұр. Ал үшінші сөзде (*шықты*) ондай грамматикалық арнайы форма жоқ, бірақ соған қарап бұл сөз (шықты) қимыл иесін (субъектіні) білдірмейді екен деуге болмайды. Бұл жерде шығу қимылының субъектісі (иесі) жаңғырық, 3-жақтағы сөз. Бұндай З-жақтық мағынаны *шықты* сөзінің құрамыңдағы *-ты* білдіріп тұрған жоқ, ол *-ты* өткен шақтық мағынаны ғана білдіріп тұр. Бұл сөздегі 3-жақтық мағына арнайы грамматикалық тұлғасыз форма арқылы берілген, 1-2 жақтарда арнайы тұлға *бар, мен шықты-м, сен шықты-ң, сіз шықты-ңыз, ол шықты* немесе *тыңда* сөзі жалпы іс-әрекетті және қимылдың сабақты мәнін (кімді тыңда?) білдірумен бірге (бұл мағыналар сөздің түбір тұлғасы арқылы берілген) бұйрықтық мағынаны және ол 2-жаққа қаратылып, анайылық және жекешелік мағыналарды білдіріп тұр. Бұл соңғы мағыналар да арнайы грамматикалық тұлғалар (формалар) арқылы берілмеген, сондықтан бұл да тұлғасыз форма. Өйткені осы жүйенің басқаша түрленуінде өзге формалары анық көрінеді: 2-жақ сыпайы *тыңда-ңыз*, 2-жақ көпше *тыңда-ңдар*, яғни бұл жерде бұйрықтық 2-жақ сыпайылық, жекеше мағына *-ыңыз*, бұйрықтық 2-жақ анайылық, көпше мағына *-ңдар* формасы арқылы берілген. Бұндай тұлғасыз форманы тіл білімінде нөлдік форма дейді, өйткені бұлар - сөздің түрлену жүйесіне негіз болатын тұлға емес, түрлену жүйесінің ішіндегі бір түрі (тұлғасыз түрі). Сөйтіп, нөлдік форма — белгілі бір сөз табының түрлену жүйесіндегі арнайы грамматикалық мағынасы бар, бірақ арнайы көрсеткіш тұлғасы жоқ ерекше құбылыс. Нөлдік форма сөз байланыстырушы қосымшалар (*жалға- улар*) жүйесінде болады. Арнайы грамматикалық форма болмаса да, сөздің байланысы арқылы белгілі грамматикалық мағынаның бар екендігі байқалып отыр. Қазақ тіліндегі нөлдік формалар: септік жүйесіндегі атау септік және ілік пен табыс септіктердің жасырын түрі, жіктелу жүйесінде 3-жақ тұлғасы, бұйрық райдың 2-жақ жекеше, анайы түрі болып табылады да, сол түрлену жүйесіндегі (септік, жіктік, бұйрық рай) басқа түрлеріне (басқа септіктер ішінде, 1-2 жақтағы жіктік жалғауға, бұйрық райдың басқа жақ және көпше түрлеріне) қарама-қайшылық мәнде болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
Байназаров Б.
**Бәкен Жұбаназарұлы Байназаров** (1954 жылы туған, Маңғыстау ауданы Оңды ауылы) – дәрігер. ҚР «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (2002).

Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1979). 1979 – 93 ж. ауданы орталық ауруханада дәрігер, бас дәрігердің орынбасары, 1993 жылдан Маңғыстау ауданы аурухананың бас дәрігері. 
ҚР дәрігерлер мен провизорларының 1,2,3 съездерінің делегаты.
1999-2004 ж. аралығында 2-ші сайланған Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты болды.
2009-2012 ж. аралығында Маңғыстау облыстық онкологиялық диспансерінің бас дәрігері, 2012-2014 ж. аралығында Маңғыстау облыстық ЖИТС-ке қарсы күрес орталығы директорының орынбасары, 2014-2017 ж. аралығында Қарақия аудандық орталық ауруханасының бас дәрігері, 2017 жылдан Ақтау қалалық №2 емхананың бөлім меңгерушісі.

Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесіне арналған медальмен, Маңғыстау облысының құрылғанына 35, 40 жылдығына арналған мерекелік төсбелгімен, Қазақ Онкология және Радиология институтының 50 жылдық мерекесінің төсбелгісімен, Қазақстан Республикасы экономика және бизнес орталығының 2014 жылғы шешімімен "Мемлекетке еңбегі сіңген қызметкер" орденімен марапатталған. Жоғарғы категориялы дәрігер-ұйымдастырушы. "Маңғыстау ауданының құрметті азаматы" атағы берілген.

"Өмір ағымында", "Туысы бір тұлғалар" атты деректі кітаптардың авторы.[1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
2. ↑  «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
**Бәйтік Бәймәмбетұлы** (шамамен 1762 - 1841) - батыр. 

Алшын тайпасының Шөмекей руынан. .

Хиуа мен Қоқан хандықтарының жергілікті халыққа жасаған озбырлық әрекеттеріне қарсы тұрған. 

Қазақтардың Жаңадария өзенінің бойына қоныстануына басшылық жасады. Бәйтіктің өмір жолы мен жорықтары туралы Балқы Базар, Тұрмағамбет Ізтілеуов, Шораяқтың Омары шығармаларында айтылады. Батырдың қалмақтар мен Хиуа, Қоқан басқыншыларына қарсы жорықтарында көтерген ақ туы баласы Тоғанас батырға ауысқан.

*Шежіре: Бәйтік-Тойқожа-Өтебай-Әлдеберлі-Келмембет (Сарқасқа)-Келдібай-Бозгул-Шомекей*

Дереккөздер
-----------

1. 1 2   Алшын шежіресi (Адам Атадан өзіме шейін) / Усенбаев Т. – Кызылорда, Тумар, 2003. - 464 бет.
2. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Әбдіжәлел Бәкір** – (23.1.1940. Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Айдарлы ауылы) - журналист, қоғам қайраткері. 

Н.Гоголь атындағы Қызылорда пединститутын бітірген (1963). 

Саяси ғылымдар докторы (2006). Партия, комсомол органдарында әртүрлі жауапты қызметтер атқарған. Облыстық телерадиокомпанияның төрағасы (1991-95). ҚР Парламенті Мәжілісінің екі мәрте депутаты (1995-2004). 

Мәжіліс депутаты ретінде еліміздегі «БАҚ туралы», «Жарнама туралы», «Тіл туралы» Заңдардың дайындалып, қабылдануына айрықша үлес қосқан. 

Облыстық телеарна төрағасы болып тұрған кезінде үлкен ұжымды біліктілікпен басқарып, шығармашылықтың дамуына ерекше мән берген. 

Ә.Бәкірдің жетекшілігімен «Сыр саңлақтары» атты үлкен концерт-кездесу ұйымдастырылып, ол Ұлттық арнаның «Алтын қорына» қабылданды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Сопақсор** – Қарағанды облысы Абай ауданының солтүстік батыс жағында, Есенгелді ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 6 км жерде, теңіз деңгейінен 426,4 м биіктікте орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Көл айдынының ауданы 5,2 км2, ұзындығы 3,6 км, енді жері 1,4 км, терең жері 0,5 м. Көлемі 1,02 млн м3. Жағалауының ұзындығы 10,8 км. Су жиналатын алабы 111 км2. Түбі лайлы. Лайының түсі қара, күкіртті сутек иісін шығарады. Жағалауы жазық, жағалауды бойлап селдір құрақ өседі. Көктемгі қар суынан толысады. Солтүстік батыс жағынан Малай өзені құяды. Суы ашқылтым, кермек, негізінен мал суару үшін пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**«Бәрімізді теңгерген заң»** («Закон, по которому все равны»), жазушы Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1950 ж. «Литературная газетаның» 4 наурыздағы санында шыққан. 

КСРО Жоғарғы Кеңесіне депутаттар сайлауға байланысты жазылған. Әуезов Жамбылмен кездескенде, қарт ақынның бұрынғы елубасы, старшын, болыс сайлағанда билік байлардың қолында болып, халықтың әсері аз болғанын, Абайдың болыс сайлауына қатысты әлеуметтік сыры терең өлеңдері бар екенін айтқан. Болыс сайлаудың өткізілу тәртібі, шар салу жоддары, кара, ақ түстерге боялған жәшік жайында қызықты мәліметтер келтірген. Ресей әкімшілігінің шенеуніктеріне берілетін «сый - сияпат», пара, шар салушылардың көңілін аулау үшін шашылатын мал, мағынасыз ысырап жайын¬да баяндалған. Керісінше, 4 жыл бұрын Ұзынағаш ауылына сайлауға барғанын, сайлаудың халық мерекесі сияқты еткенін, кеңестік сайлаудың нағыз халықтық сипатта екенін әңгіме еткен. Депутаттыққа ұсынылған Қ. Қуанышбаев, Н. Базанова, М. Ғабдуллин т. б. кандидаттардын тегіне, мамандығына, еңбектегі табыстарына қатысты марапат сөздер айтқан. Түркиядағы жағдайды мысалға алып, капиталистік құрылысты, ондағы халық тұрмысын, сайлау жолдарын сынаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
**Бәйімбет Телеуұлы** (1876 – 1931) – белгілі палуан, болыс, ақын, би. Оның есімі кейінгі ұрпаққа «Қамысбай Бәйімбет палуан» деген атпен танымал. Байұлы тайпасының Адай руынан шыққан.

15 жасынан алқалы ортаға шығып, 37 жасына дейін күрескен. Күресті қойғаннан кейін ел басқару ісіне араласып, билік айтқан. Оның өлең-жырларынан екі шежірелік толғау жыры М.Өскенбайұлының орындауында магнитофон таспасына жазылған, сондай-ақ Қ.Ақбасұлының, Ү.Қасжанұлының жеке мұрағатынан көшіріліп алынған. Ақынның ғұмырнамалық деректері, күрескен, билік айтқан өмір кезеңдері жайында құнды естеліктері 1995 ж. Үштаған ауылының құрметті ақсақалы Қамысбай Ыспайдан жазылып алынған. 

«Бәйімбеттің насихат сөзі», «Термесі» мен «Шежіре сөзі», т.б. шығармалары «Тіл таңбалы Адайдың ақындары» жинағына енген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  «Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002