**Жарқайың ауданы** – Ақмола облысының оңтүстік-батысындағы әкімшілік бөлік. 1955 жылы ұйымдастырылған. Орталығы — Державинск қаласы.

Географиялық орны
-----------------

Аудан солтүстігінде Есіл ауданымен, батысы мен оңтүстігінде Қостанай облысының Қарасу, Науырзым, Амангелді аудандарымен және Арқалық қаласымен, шығысында Жақсы, Атбасар және Қарағанды облысының Нұра аудандарымен шектеседі.

Жарқайың ауданы дала белдемінде, Атбасар, Теңіз жазықтарының батысында орналасқан. Жер бедері ұсақ шоқылы, төбелі-белесті көлдік-аллювийлік жазық, абсолютті биіктігі 100 — 500 м.

Тарихы
------

1955 жылы 22 қазанда Есіл ауданының ықшамдалуынан Баранкөл ауданы болып құрылып, құрамына Братолюбов, Ишим, Күркетал, Тауасар, Терісаққан, Үлгілі ауылдық кеңестері енді. Алғашқыда аудан орталығы «Баранкөл» кеңшарының орталығы болып, 1957 жылы Державин ауылына көшірілді. 1963 жылдың 2 қаңтарында Баранкөл ауданы Державин ауданы болып өзгертілді. Сол жылы Державин ауылына жұмысшы кенті мәртебесі беріліп, 1966 жылы қалаға айналды. 1970-1988 және 1990-1997 жылдары Державин ауданы Торғай облысының құрамына кірді. Сонымен бірге 1966-1997 жылдары ауданның оңтүстік-шығыс бөлігінде Жаңадала ауданы болды. 1997 жылы Державин ауданына қазіргі атауы берілді.

Климаты
-------

Климаты тым континенттік. Қысы суық, қары аз (20 см), жазы ыстық, құрғақ. Қаңтар айының орташа температурасы –17 — 18°С, шілдеде 20 — 21°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 — 350 мм, оның басым бөлігі (50 — 60%-і) жылы маусымда жауады. Аудан жері арқылы Есіл, Тастыталды, Қарынсалды өзендерінің салалары ағып өтеді. Қар суымен толысатын ұсақ көлдер мен тоғандар көп.

Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
----------------------------------------

Солтүстігіндегі қыратты жерлерінде карбонатты қара, оңтүстігінде қызыл қоңыр топырақ қалыптасқан. Мұндай жерлер бір-бірімен ұласып жатады. Есіл аңғарының топырағы түгелдей аллювийлік шалғындық. Қарынсалды өзенінің аңғары сортаң топырақты. Тың және тыңайған жерлерді игерген жылдары аудан жерінің басым көпшілігі жыртылған. Өсімдігі, негізінен, далалық белдемге тән: жусанды, бетегелі-селеулі және астық тұқымдас өсімдіктерден тұрады. Шоққарағай, тобылғы, қараған, т.б. бұталар кездеседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, суыр, борсық, сарышұнақ, күзен, қосаяқ, дала тышқандары мекендейді, жазда оңтүстіктен ақ бөкен ауып келеді. Үйрек, қаз, дуадақ, т.б. далалық белдемге тән құстар кездеседі.

Шаруашылығы, кәсіпорындары
--------------------------

Ауданда түрлі кәсіппен шұғылданатын 185 заңды тұлға тіркелген. Державинск қаласында "*Авангард*", "*Симба*", "*Тұрмыс*", т.б. кәсіпорындар, "*Агропромтехника*" акционерлік қоғамы, нан зауыты, наубайхана, макарон, шұжық цехтары, диірмен, баспахана, Достық ауылында макарон, Львовское ауылында май, жарма өндіру, Уәлиханов ауылында диірмен, Пригородное және Фурманов ауылдарында май жасау цехтары жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығымен 24 серіктестік, 668 шаруа қожалықтары, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдеумен 10 кәсіпорын шұғылданады. Ауыл шаруашылығына жарамды жері 1161,4 мың га, оның ішінде егіндік 638 мың га, шабындық 15,1 мың га, жайылым 507,4 мың га (2000). Егін шаруашылығының басты салалары астық, картоп, көкөніс егу. 2001 жылдың басында ауданда 9,3 мың сиыр, 6,3 мың қой мен ешкі, 1,6 мың жылқы, 7,4 мың шошқа, 33,6 мың құс болды.

Инфрақұрылымы
-------------

Жарқайың ауданында 24 орта, 4 бастауыш мектеп, 2 бала-бақша, ауданы аурухана, 21 акушерлік-фельдшерлік пункт, 18 клуб пен мәдениет үйі, 22 кітапхана бар (2000). 1956 жылдан "Целинное знамя" газеті шығарылады. Аудан жері арқылы Есіл — Арқалық темір және автомобиль жолдары өтеді.

Халқы
-----

| 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 1999 | 2009 | 2021 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  20108 | ▲36239 | ▼29599 | ▲30634 | ▼24326 | ▼15423 | ▼13246 |

1999 жылы тұрғындар саны 24326 адам (12246 ер адам және 12080 әйел адам) болса, 2009 жылы 15423 адамды (7510 ер адам және 7913 әйел адам) құрады.

Халықтың орташа тығыздығы 1 км2-ге 2,1 адамнан келеді.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

Аудандағы 23 елді мекен 11 ауылдық, 1 қалалық әкімдік пен 5 ауылдық әкімшілік округке біріктірілген:

Халқының саны (2009, 2021)| Ауылдық округтері | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Бірсуат ауылдық әкімдігі | 632 | ▼306 | 48,4 | 301 | ▼147 | 48,8 | 331 | ▼159 | 48 |
| Гастелло ауылдық әкімдігі | 770 | ▼556 | 72,2 | 385 | ▼292 | 75,8 | 385 | ▼264 | 68,6 |
| Далабай ауылдық әкімдігі | 365 | ▼247 | 67,7 | 193 | ▼134 | 69,4 | 172 | ▼113 | 65,7 |
| Державинск қалалық әкімдігі | 6309 | ▲7097 | 112,5 | 2960 | ▲3457 | 116,8 | 3349 | ▲3640 | 108,7 |
| Жаңадала ауылдық округі | 1162 | ▼728 | 62,7 | 568 | ▼374 | 65,8 | 594 | ▼354 | 59,6 |
| Костычев ауылдық округі | 719 | ▼492 | 68,4 | 364 | ▼244 | 67 | 355 | ▼248 | 69,9 |
| Құмсуат ауылдық әкімдігі | 405 | ▼279 | 68,9 | 211 | ▼148 | 70,1 | 194 | ▼131 | 67,5 |
| Львов ауылдық әкімдігі | 371 | ▼296 | 79,8 | 179 | ▼165 | 92,2 | 192 | ▼131 | 68,2 |
| Нахимов ауылдық округі | 570 | ▼267 | 46,8 | 287 | ▼142 | 49,5 | 283 | ▼125 | 44,2 |
| Отрадный ауылдық округі | 740 | ▼512 | 69,2 | 376 | ▼274 | 72,9 | 364 | ▼238 | 65,4 |
| Пригородный ауылдық әкімдігі | 715 | ▼489 | 68,4 | 353 | ▼241 | 68,3 | 362 | ▼248 | 68,5 |
| Пятигорский ауылдық әкімдігі | 551 | ▼382 | 69,3 | 268 | ▼193 | 72 | 283 | ▼189 | 66,8 |
| Тасөткел ауылдық әкімдігі | 344 | ▼269 | 78,2 | 178 | ▼145 | 81,5 | 166 | ▼124 | 74,7 |
| Тассуат ауылдық әкімдігі | 376 | ▼236 | 62,8 | 189 | ▼120 | 63,5 | 187 | ▼116 | 62 |
| Уәлиханов ауылдық округі | 836 | ▼590 | 70,6 | 405 | ▼296 | 73,1 | 431 | ▼294 | 68,2 |
| Үшқарасу ауылдық әкімдігі | 310 | ▼247 | 79,7 | 160 | ▼128 | 80 | 150 | ▼119 | 79,3 |
| Шойындыкөл ауылдық әкімдігі | 248 | ▲253 | 102 | 133 | ▼129 | 97 | 115 | ▲124 | 107,8 |
| **ЖАЛПЫ САНЫ** | 15423 | ▼13246 | 85,9 | 7510 | ▼6629 | 88,3 | 7913 | ▼6617 | 83,6 |

Ірі елді мекендері
------------------

| Елді мекен | Халқы (2021) |
| --- | --- |
| Державинск | ▲7097 |
| Гастелло | ▼556 |
| Пригородное | ▼482 |
| Уәлиханов | ▼466 |
| Тасты-Талды | ▼408 |
| Пятигорское | ▼382 |
| Бірсуат | ▼306 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ақмола облысында үш ауданға жаңа әкім тағайындалды (17 ақпан 2021).
2. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
3. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)
4. ↑  Почтовые индексы Казахстана
5. ↑  Ресей империясы,  КСРО халық санақтары
6. ↑  ҚР халық санақтары
7. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
8. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАқмола облысы |
| --- |
|  |
| Орталығы: **Көкшетау**  |
|  |
| Аудандары | 
Ақкөл • Аршалы • Астрахан • Атбасар • Бурабай • Бұланды • Біржан сал • Егіндікөл • Ерейментау • Есіл • Жақсы • Жарқайың • Зеренді • Қорғалжын • Сандықтау • Целиноград • Шортанды | Ақмола облысы байрағы |
|  |
| Облыстық бағыныстағы қалалар | 
Көкшетау • Қосшы • Степногорск |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Ақмола облысы Жарқайың ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Баранкөл •
 Бірсуат •
 Гастелло •
 Далабай •
 **Державинск** •
 Донское •
 Достық •
 Жаңадала •
 Зерноградское •
 Кенское •
 Костычево •
 Құмсуат •
 Львовское •
 Нахимовка •
 Отрадное •
 Пригородное •
 Пятигорское •
 Тасөткел •
 Тассуат •
 Тасты-Талды •
 Уәлиханов •
 Үшқарасу •
 Шойындыкөл 
 |

 |