recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Төлеген Мұхамеджанұлы Мұхамеджанов** (27 шілде 1948, Семей обл. Беген а.) — композитор.

Өмірбаяны
---------

1948 жылы 27 шілдеде Семей облысының Бесқарағай ауданындағы Беген ауылында туған.

Семей педагогикалық институтының тарих факультетін (1969) тарих пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша; Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын (1980) сазгер мамандығы бойынша; П.И. Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясының аспирантурасын (1982) бітірген.

1969-1973 жылдары - М. Әуезов атындағы Семей педагогикалық училищесінде оқытушы. 

1983 жылдан - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясында оқытушы, аға оқытушы. 

1987-1988 жылдары - Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының директоры. 

1990 жылдан - «Азия дауысы» халықаралық конкурсының бас директоры. 

1992 жылдан - «Мәдениет арқылы әлем» халықаралық ассоциациясының қазақ бөлімінде президент. 

1995 жылдан - «Рухани келісім конгресі» халықаралық қорының президенті. 

1998 жылдан - Астана қаласы әкімінің орынбасары. 

2004 жылдың қазан айынан - ҚР Парламенті Мәжілісі 3-ші шақырылымының депутаты, Астана қаласы №2 сайлау округі бойынша ұсынылған. 

2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі.

Шығармашылығы
-------------

2 симфонияның, 2 операның, 2 поэзиялық жинақтың, музыкалық комедияның, камералық шығармалардың, кинофильмдер, қойылымдар музыкаларының, романстардың, әндердің авторы.

Жеке өмірі
----------

Әкесі - Нұрсейітов Мұхамеджан. Анасы - Зәбиева Сапура.

Үйленген. Жұбайы - Үсенбаева Нұржамал Пернебекқызы (1958 жылы туған). Қыздары - Мұхамеджанова Жанна (1972 жылы туған), Мұхамеджанова Құралай (1981 жылы туған), Мұхамеджанова Қарлығаш (1992 жылы туған); ұлы - Мұхамеджанов Дәурен (1983 жылы туған).

Марапаттары мен атақтары
------------------------

Музыкалық өнертану академиясында профессор (2000 жылдан).

«Мәдениет арқылы әлем» халықаралық ассоциациясының қазақ бөлімінде президент (1992 жылдан), «Рухани келісім конгресі» халықаралық қорының президенті (1995 жылдан). 

Республикалық «шинкиокушинкай» каратэ федерациясының президенті (2005 жылдан), Республикалық пиротехниктер федерациясының президенті (2007 жылдан).

«Парасат» (1997) орденімен, Жоғары Кеңес Президиумы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1982) марапатталған. 

ҚР Мемлекеттік сыйлығының (1993) лауреаты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Аралға араша** — 1990 жылдың басында ұйымдастырылған телемарафон. .

Қазақ теледидарының бір топ журналистері мен режиссерлері (А. Ғалиева, С. Әзімов, А. Алипов, Қ. Тұрсынов) "Аралға араша" телемарафонын өткізу жайлы идеяның пісіп-жетілгендігін айтып, Қазақстан КПОК-ті мен Орталық теледидардың және Өзбекстан, Түркіменстан, Қырғызстан теледидарларының басшыларының келісімін ала отырып, көлемі 12 сағаттық телемарафон өткізуге кірісті. Сапар барысында Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан аймақтарындағы Арал апатының зардаптары жан-жақты қамтылып, кең көлемдегі мәселелер Одақтық деңгейге дейін көтерілді. Телеэкранда Арал зардабының бүкіләлемдік деңгейге дейін жеткендігі, экологиялық зардаптың болашағы нақтылы фактілермен айқындалды. Көлемі 200 сағаттан астам бейне және киноматериалдар жинақталды. 

Нәтижесінде, 1991 жылы сәуір айында идея жүзеге асып, тікелей эфирден 12 сағаттық телемарафон өткізілді. Телемарафон Орталық телевидение көмегімен Еуровидение және Интервидение арқылы әлем жұртшылығына көрсетілді. Аралға көмек ретінде қорға 40 млн. сом қаржы жиналды.

Дерекөздер
----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.
**Төлеген Шаматұлы Жангелдиев** 1951 жылы 31 тамызда Орал облысы Шыңғырлау ауданы Ағатан ауылында туған. Әкесі - Байғалиев Төлеген Байғалиұлы, зейнеткер, директор болған, аудандық комитетінің екінші хатшысы. Анасы - Байғалиева Ғайни, үй шаруасында. Алматы театр-көркемөнер институтының театр факультетін бітірген (1979), кино және драма актері. Қазақ және орыс тілдерін біледі. 1971 жылдан - Д. Нұрпейісова атындағы Кіші академияда актер-педагог. 1987 жылдан - X. Досмұхамедов атындағы Мемлекеттік университеттің аға оқытушысы. 1989-1990 жылдары - Д. Нұрпейісова атындағы оркестрдің директоры. 1995 жылдан 1996 жылдары - Махамбет атындағы Атырау облыстық Қазақ драма театры директорының орынбасары. 2006 жылдан бері - Махамбет атындағы Атырау облыстық Қазақ драма театрының актері. «С. Сейфуллинге 100 жыл» театр фестивалінің дипломанты (Жезқазған, 1994). Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (2003). Діни көзқарасы - дінге сенеді. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - *«Өркендеуші»*. Үйленген. Жұбайы - Жұмағалиева Қарлығаш, бухгалтер. Ұлдары - Жангелдиев Еділ, Жангелдиев Абдол, Жангел- диев Айдар, Жангелдиев Асқар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық.
Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
**Арам Ильич Хачатурян** (1903 жылдың24 мамырында (6 маусымында) Тифлис (қазіргіТбилиси) қаласының маңындағы Коджоры ауылында дүниеге келіп —1978 жылдың 1 мамырында КСРО-ның Мәскеу қаласында қайтыс болды. Ереванда жерленген) — кеңес армян композиторы, дирижёр, педагог, музыкалық-қоғамдық қайраткер. КСРО-ның халық әртісі (1954). Социалисттік Еңбек ері (1973). Сталин сыйлықтарының лауреаты (1941, 1943, 1946, 1950), Лениндік (1959) және КСРО-ның мемлекеттік сыйлықтарының (1971) иесі. Армян КСР-нің (1944) мемлекеттік әнұранының авторы. АН Армян КСР-нің академигі (1963). Музыканың XX ғасырдағы белгілі қайраткері. 1943 жылдан бастапВКП(б) мүшесі.

Өмірбаяны
=========

Арам Хачатурян Грузия мемлекетіндегі Гардабанс районының Коджоры ауылында дүниеге келген. Илья (Егия) Хачатурян және Кумаш Саркисовна отбасының төртінші баласы болды. Кішкентай кезінен музыканы жақсы көретін, мектеп кпелласында фортепианода, горна мен тубада ойнайды. Бірақ әке шешесі оның қызығушылығын құптамайды. Сол себепті музыкамен қатал түрде тек 19 жасынан бастап шұғылдана алды. 1921 жылы 18-жасар Хачатурян өзінің армян жастары тобымен бірге Мәскеуге келеді, бұл жерде оның туған ағасы, театрлық режиссёр Сурен Хачатурян тұратын, қызмет жасайтын. Ол Мәскеу университетінің дайындық курстарына оқуға түсіп, физика-математика факультетінің биология бөлімінің студенті болады; бірақ бір жыл өткен соң ол университетті тастап Гнесинск музыкалық училищесіне оқуға түседі, мұнда ол виолончель мен фортепианода ойнап, композиция сабақтарын алды. Михаил Гнесин дарынды балаға көңіл аударып, оған көмектесті. Училищені 1929 жылы аяқтады. 
Армения астанасы Еревандағы Комитас атындағы Пантонда жерленген.
А. И. Хачатуряннің шығармалары ол қайтыс болғаннан соң Мәскеуде бірнеше томдық жинақ ретінде басылып шықты.

Естеліктер
==========

• Композитордың аты: Мәскеудің солтүстігіндегі көшеге, Симферополь мен Астана қалаларындағы көшелерге берілді.

• 2006 жылдың 31 қазанында Мәскеуде Арам Хачатурянға арналған ескерткіш қойылды. Скульптор Георгий Франгулян және архитектор Игорь Воскресенский оны музыкалық аспаптарымен бірге, шығармашылыққа бой салған күйінде суреттеді. Ашылу салтанатына Армения мемлекетінің президенті Роберт Кочарян, Мәскеу қаласының мэрі Юрий Лужков және ресей президентінің әйелі Людмила Путина қатысты. Мұндай ескерткіш Ереванның да орталығында, композитордың атымен аталатын Үлкен концерт залына қарама қарсы орнатылған.

Негізгі шығармалары
===================

Балеттері
• «Бақыт» (1939)

• «Гаянэ» (1941, екінші басылым 1952)

• «Спартак» (1956, екінші басылым — 1958, үшінші — 1962, төртінші — 1968)
Оркестрлік шығармалары
• Үш симфония (1934, 1944, 1947)

• Билік сюита (1933)

• «Орыс фантазиясы» (1944)

Дереккөздер
===========

• Тигранов Г. Г. Арам Хачатурян. — Л.: Музыка, 1978.

• Тигранова, И. Г. Лирические образы в творчестве Арама Хачатуряна. — Ер. 1973.

• Хараджанян Р. Фортепианное творчество Арама Хачатуряна. — Ер.: Айастан, 1973.
**Наталья Петровна Бехтерева** (7 шілде 1924, Ленинград – 22 маусым 2008, Гамбург, Германия) – Ресей нейрофизиологі.[1].

КСРО ғылым академиясының тілшісі (1970), КСРО Мғылым академиясының академигі (1975), медицина ғылымдарының докторы, профессор. В.М. Бехтердің немересі.

И.П. Павлов атындағы Ленинград медицина институтында білім алған. КСРО МҒА тәжірибелік медицина институтында ғылыми қызметкер болған.1990 жылы Бехтерева «Мозг» орталығының ғылыми жетекшісі қызметін атқарған. «International Journal of Psychophysiology» (1984-1994) және «Адам физиологиясы» журналдар[ның бас редакторы болған.

22 маусым 2008 жылы Гамбург қаласы Қасиетті Георг ауруханасында 83 жасқа келіп қайтыс болған. Комаров зиратында жерленген. 400-ге жуық ғылыми жұмыстың (оның ішінде 18 монографияның) авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Наталья Бехтерева – какой мы её знали: [сборник эссе, очерков] / под общ. ред. С. В. Медведева. – М.: АСТ; СПб.: Сова, 2009. – 256 с.: ил.; 16 с. ил. ISBN 978-5-17-060803-4
**Ақсай фосфорит кен орны** — Жамбыл облысы Талас ауданында, Қаратау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Қаратау фосфорит алабына енеді.

Жатыс сипаты
------------

Кен орнының ұзындығы 8 км, ені 100 м. Барлау жұмыстары 1951-1956 жылдары жүргізілген. Кен орны 1959-1987 жылдары ашық кеніш әдісімен игерілді. Ал 1987 жылдан бастап кентас жер астындағы кеніштен өндіріледі.

Оны 1938 жылы геологтар П.Л.Безруков пен Б.М. Гиммельфарт ашқан.

Геологиялық құрылымы, құрамы
----------------------------

Ақсай фосфорит кен орны төменгі кембрийге жататын Шолақтау шоғырларынан тұрады. Бұл шоғырдың төменгі кентассыз бөлігі шақпақтасты доломиттер мен доломитті әктастардан (қалыңдығы 3-15 м) және фосфоритті шақпақтастардан (қалыңдығы 3-10 м) құралған. Бұлардан жоғары әрқайсысының қалыңдығы 1,5-12 м, фосфор ангидридінің (Р2О5) орта мөлшері 20- 27% 4 кентас қабаты бар, олардың литологиялық құрамы негізінен фосфатты, шақпақтасты, карбонатты болып келеді. Алынған фосфорит кентасы Қаратау кен-химия комбинатында өңделеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Натали Саррот** фр. ; туғандағы аты-жөні Наталья Ильинқызы Черняк; 18 шілде 1900 жыл, Иваново-Вознесенск, Ресей империясы – 19 қазан 1999 жыл, Париж (Франция)) – адвокат, француз жазушысы, «жаңа романның» негізін салушы. 

Ол көбінесе психологиялық шығармалар жазған. Француз сыншылары Сарроттың шығармаларына *«Ғасырдың әдеби константы»* деген баға береді. 1925 жылы Париж университетінің Заң факультетін бітіріп, 1940 жылға дейін сонда адвокат болып жұмыс жасайды.

Шығармалары
-----------

* «Тропизмдер» *(«Tropismes», 1939)*
* «Белгісіз біреудің портреті» *(«Portrait d’un inconnu», 1948)*
* «Мартеро» *(«Martereau», 1959)*
* «Планетарий» *(«Le Planetarium», 1959)*
* «Алтын жемістер» *(«Les Fruits d’or», 1964)*
* «Өмір мен өлімнің арасында» *(«Entre la vie et la mort», 1968)*
* «Ақымақтар айтады...» *(«Disent les imbeciles», 1976)*
* «Театр» *(«Theatre», 1978) – сценарийлер жинағы*
* «Балалық шақ» *(«Enfance», 1983)*
**"Ақсауыт"** - қазақ батырлар жырларының екі томдык ғылыми жинағы. 2 томнан тұрады. 1977 ж. "Жазушы" баспасынан 100 мың данамен жарық көрген. Кітапты қүрастырушы, алғы сөзі мен түсініктерін жазушы ғалым О.Нұрмахамбетова. Жинаққа "Кобыланды батыр", "Алпамыс батыр", "Ер Тарғын", "Қамбар батыр" (1-том), "Ер Қосай", "Карадөң батыр және үрпақтары", "Қарабеқ батыр", "Ақжонасұлы Ер Кеңес", "Манашыұлы Тұяқбай", "Шынтасұлы Төрехан", "Арқалық батыр" (2-том) жырлары енген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Төлеген Әнуарбекұлы Үмбетбаев**  (8 шілде 1948, Ленинград қаласы - 21 шілде 2006, Алматы қаласы), генерал-майор (1993). КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті Ф.Э.Дзержинский атындағы Алматы жоғары шекара училищесін (КСРО Министрлік кеңесі жанындағы мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің жоғары командалық училищесін (1970ж), М.В.Фрунзе атындағы Әскери академияны (1979 ж) , РФ ҚК Бас штабы Әскери штабын бітірген (1992 ж).

Еңбек жолы
----------

КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті Қызыл Тулы Шығыс шекаралық округының шекара отрядының ақпарат бойынша офицері (1970-72 жылдар); КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті Алматы жоғарғы шекара училищесінің курс офицері (1972-76 жылдар) ; М.В.Фрунзе атындағы Әскери академиясының тыңдаушысы (1976-79 жылдар); Қызыл Тулы Шығыс шекаралық округы барлау бөлімінің офицері, штаб аға офицері, штаб бастығы, 130 шекара отрядының командирі (1979-84 жылдар), округтық бөлім бастығының орынбасары (1984-90 жылдар), РФ ҚК Бас штабы әскери академиясының тыңдаушысы (1990-92 жылдар); Қызыл Тулы Шыңыс шекаралық округы әскерлері қолбасшысының орынбасары - әскерлерді даярлау бөлімінің бастығы (1992 жыл); ҚР Шекара әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары - штаб бастығы (1992-93 жылдар); ҚР республика Ұланның қолбасшысы (1993-95 жылдар); ҚР Мемлекеттік шекараны қорғау бойынша мемлекеттік комитетінің төрағасының бірінші орынбасары - штаб бастығы (1995-96 жылдар); ҚР Шекара әскерлерінің РФ Шұғыл әрекетті тобының бастығы (1996-98 жылдар); ҚР-ның РФ-дағы елшілігінің әскери атташесі (1998-2003 жылдар).

Марапаттары
-----------

* ҚР-ның құрметті шекарашысы,
* Қызыл жұлдыз,
* 3-ші дәрежелі "КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет еткені үшін" ордендері,
* медальдармен марапатталған[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын энциклопедиясы, Алматы, 2011
**Төлеген Тоқтасынұлы Ыбраев**

1949 жылы 3 қарашада Шығыс Қазақстан облысы Большенарым ауданы Көктерек ауылында туған. Қазақ.

Әкесі - Ыбраев Тоқтасын (1927-1956), орта мектептің мұғалімі, директоры болып жұмыс істеген. Анасы - Ыбраева
Қанипа, зейнеткер, үй шаруасымен айналысқан.

Семей зооинженерлік-мал дәрігерлік институтының мал дәрігерлік факультетін (1980) мал дәрігері мамандығы бойынша; Қазақстан-Американдық еркін университетін (2005)
заңгер мамандығы бойынша бітірген.

Қазақ және орыс тілдерін біледі.

КОКП мүшесі (1976-1991).

1980 жылдан - Шығыс Қазақстан кеңшар-техникумы кәсіподақ комитетінің төрағасы. 1982 жылдан - ШҚО Қазақстан Компартиясы Таврия аудандық комитетінің нусқаушысы.
1984 жылдан - ШҚО Таврия аудандық арнайы шаруашылық бірлестіктігі партия комитетінің хатшысы. 1987 жылдан -Қазақстан Компартиясы Таврия аудандық комитетінің ауыл шаруашылық бөлім меңгерушісі, партия комиссиясының төрағасы. 1989 жылдан - Қазақстан Компартиясы Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің ұйымдастыру-партиялық
және кадрлармен жұмыс бөлімінің нұсқаушысы. 1990 жылдан - Шығыс Қазақстан облыстық Халық депутаттар кеңесі төрағасының референті. 1992 жылдан - ШҚО әкімі, аппарат басшысының жетекшісі. 1996 жылдың ақпан айынан «Жалын» АҚ (Өскемен қаласы) президенті. 1996 жылдың маусым айынан - ШҚО Катон-қарағай ауданының әкімі. 1997
жылдан - ШҚО облысы әкімі аппаратының жетекшісі. 2001 жылдан - ШҚО Ауыл шаруашылығы басқармасының, азық-түлік және қайта өндіру өнеркәсібінің бастығы. 2005 жым
дан - ШҚО Ауыл шаруашылығы департаментінің директоры. 2005 жылдың шілде айынан - ҚР Мемлекеттік қызмет істері агенттігі Аумақтық басқармасының бастығы - ҚМ
Мемлекеттік қызмет істері агенттігі ШҚО Тәртіптік кеңесінің
төрағасы. 2006 жылдан - ШҚО Жер қатынастары басқармасының бастығы. 2007 жылдың ақпан айынан - ШҚО әкімінің кеңесшісі - ШҚО әкімі хатшылығының меңгерушісі
2007 жылдың сәуір айынан - «Нұр Отан» ХДП Шыгыі
Қазақстан облыстық филиалының төрағасы.

2010 жылдың қыркүйек айынан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Аргарлық мәслелер комитетінің мүшесі.

«Нұр Отан» ХДП республикалық саяси кеңесінің мүшесі.

«Құрмет» орденімен (2005); «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Тыңға 50 жыл» (2004) медальдарымен марапатталған.

Үйленген. 3 баласы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Ақсарлы**  – Сарыарқаның орталық бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Босаға ауылының солтүстік-шығысында 7 км жерде. Абсолюттік биіктігі 995 м, ені 3 км. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Оқшау тұрған тау массивінің шығыс беткейі жайпақ, батысы тіктеу келеді, оңтүстік беткейінде тас қорымдары мол жиналған. Девон жүйесінің төменгі және ортаңғы бөлімінде түзілген.

Өсімдігі
--------

Тау жамылғысында жусан, сұлыбас, селеу, боз, бұталар өседі. Жазғы жайылым және қыстау ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Қызылжидек** немесе Итбүлдірген (лат. *Vaccinium vitis-idaea*) – тұқымдасы Vaccinасае (Вересковые) Вакциниум (Vaccinium) бөлімшесіне жататын биіктігі 15-20см көпжылдық өсімдік, шала бұта. Латынша аты "vitis-idaea" қазақшаға аударғанда "Ид тауындағы жүзім" деген мағынаны білдіеді (Крит аралы).

Биологиялық сипаттама
---------------------

Тамырсабағы жіп тәрізді, тамырсабағымен тамырларынан жоғарға қарай 15-20см сабағы көтеріледі.  

Жапырақтары кезек оналасқан, қысқа сабақты, жұмыртқа пішінді, тегіс, жылтыр, ұзындығы 2-3 см, ені 1,5 см.   

Гүлдері майда, қос жынысты, ақшылқызыл түсті, 10-20 данадаң өсімдіктің жоғарғы жағында гүлшоғырына жиналған. Көктемнің соңында - жаз басында гүлдейді.   

Жемісі майда, етжең, түсі қызыл, қар астында көктемге дейін сақталады.

Химиялық құрамы
---------------

Қызылжидектін жапырағы (лат. Folium Vitis idaeae) медицинада дәрі етінде пайдаланады. Қызылжидек құғақ жапырағының құрамында арбутин, фенолгликозидтер, урсол қышқылы бар.

Пайдалануы
----------

Бүйрек аурулары, ревматизм, подагра, туберкулез ауруларын қарсы қосымша емі ретінде қолданылады.
  

Жемісінін шырынын гипертонияда, невроз, және жүкті әйелдердің аемиясына қарсы ем болып табылады.
**Қызылжареспе** — Өліқолтық сорының шығысындағы қоныс. Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Бейнеу ауылының батысында 26 км жерде орналасқан. Қоныс теңіз деңгейінен 9-12 м төменде жатыр. Солтүстік батыстан оңтүстік шығысқа қарай 26 км-ге созылған, енді жері 2-3 км шамасында. Басым бөлігін сор алқабы, ойпаңдар алып жатыр. Батысында Сексеуіларал қонысы, оңтүстігінде Күйген төбесі, шығысында Тереңорта құдығы жатыр. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қоян, борсық, сарышұнақ, бұлан; ал құстардан жазда аққу, қаз, үйректің көптеген түрлері, көл және өзен жағалай қызғыш, тауқұдырет, жылқышы, ормандарда бүркіт, қаршыға, үкі, т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан табиғаты энциклопедиясы"
**Досжан Қожбанұлы** (1832, Атырау облысы Исатай ауданы, Кетешағыл ауылы - 1909, Исатай ауданы, Хамит Ерғалиев ауылы) -төкпе ақын. 

Кіші жүз Жетіру тайпасының Тама руынан шыққандықтан *"Тама Досжан"* атанған. Xамит Ерғалиевтің атасы. Арабша сауаты болғанымен өлең, толғауларын көне жыраулар дәстүрімен ауызша шығарып, кейін хатқа түсіріп отырған. Досжанның *"Ей, жақсылар, жақсылар", "Даңғалға", "Мұқашқаұлы Жәмілжанның қазасын естіртуі"* дейтін өлең, толғаулары бар. *"Ал, ием, ақ сұңкар құс қолыңда"* деп басталатын толғауы Қазан қаласындағы ун-ті кітапханасының сирек кездесетін қолжазбалар қорында сақталған. Бірқатар өлең, толғаулары *"ХІХ ғасырдың қазақ поэзиясы"* (Алматы, 1985), жинағында, Ө.Әлімгереевтің "Мақаш әкім" (Ганюшкин, 1992) кітабында жарық көрген. Досжан өлең, толғауларында заман халі, өмір мәні, тіршілік сәні, өтпелі дәурен, кісілік қасиет туралы келелі ойлар айтады. Бейнелі де, әсерлі сөздерден, ақындық арынмен тебіріне толғайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
**Тау жынысының түйісу (ұстасу) беріктігі** — тау жыныстарының басқа затпен түйісуі барысында олардың бет қабатының бүлінуіне төзімділігі. Кескіш және шарошкалы құралдарды қолданғанда тау жынысының бұзыл та төзімділік көрсеткішін негізгі шама ретінде пайдалануға болады. Жазық табанды цилиндрді беті өңделмеген жыныс үлгісіне ол морт сынғанға дейін өндіреді, тау жынысының түйісу беріктігі цилиндрдің сынуы кезінде түскен күштің цилиндр табаны ауданына қатынасымен анықталынады. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
Тау саламандралары (Sаlаmаndrа аtrа) дернәсілінің метаморфозы анасының ішінде аяқталады. Үңгір саламандраларымен (Sреlерrеs fusсus) кейбір аяқсыз қос мекенділердің түрлері толық дамып жетілген тірі бала
туады. 
Амфибилердің жоғарыда көрсетілген көбею тәсілдерінің әдеттегі көбеюден ерекше болуы, олардың әр түрлі тіршілік жағдайларына бейімделіп, өзінен кейінгі тұқымын сақтауға қам ету болып саналады. Амфибилердің өсімталдығы түрліше болады. Мысалы, қара саламандра 2 бала туады, ал теңбіл саламандра мен
терілі құртша бір ғана бала туады. Цейлонның жылан балығы 10—15 жұмыртқа, буылтық құртша 5—10, пипалар
50—100, Дарвин ринодермалары 20—30 жұмыртқа салады. Шөп бақасы 1500— 4000 жұмыртқа, жасыл бақа 3—8 мың, ал құрбақалар 10 мыңға дейін уылдырық салады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп баспасы, Алматы, 1970
**Эб** (фр. *Haybes*) – Франциядағы коммуна. Шампань – Арденны аймағында орналасқан. Департамент – Арденны. Фюме кантонасының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Шарлевиль-Мезьер.
Коммунаның INSEE коды 08222. 
Коммуна Парижден 220 км солтүстік-шығыста, Шалон-ан-Шампаниден 120 км солтүстікте, Шарлевиль-Мезьерадан 27 км солтүстікте орналасқан. 
Эб Бірінші дүниежүзілік соғыста бұзылғкан. 1920 жылы толықтай қайта салынды.

Халқы
-----

2008 жылы коммунаның халқы 2057 адамды қамтыды. 

### Жылдар бойынша халық саны

| Жыл | 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2008 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Халық саны** | 2317 | 2150 | 2081 | 2096 | 2071 | 2092 | 2057 |

Экономика
---------

2007 жылы 1308 адамның арасында еңбекке жарамды жаста (15-64 жас) 942 адам экономикалық белсенді, 366 – белсенді емес (белсенділік көрсеткіші - 72,0 %, 1999 жылы 68,2 %) болды. 942 белсенді адамдардың 811 адамы (472 еркек және 339 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар саны 131 (46 еркек және 85 әйел) болды. 366 белсенді еммес адамнан 127 адам оқушы немесе студент, 100 – зейнеткер, 139 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болды.

Көрікті жерлер
--------------

• Домна пеші (XVII ғасыр). 1991 жылдан бері тарихи ескерткіш.

Дереккөздер
-----------
Түсіндірме сөздікте бұл сөздің екі мағынасы бар. Біздің қарастырып, төркінін іздегелі отырғанымыз — мезгілікен бүрын туған қозы, лақ ұғымы. 1974 жылы шыққаң «Түсіндірме сөздіктің» I томында осы мағынадағы *«арамза»* сөзінің тұсына араб сөзі деген белгі қойылған. Бұл әрине, жаңылыс, қате пікір болар. Өйткені араб сөзі боларлық *«арамза»* — залым, қу, алдамшы мағынасында қолданылатыны болса керек. Сөздікте алғашқы мағынадағы *«арамзаға»* мынадай мысал келтірілген: *«...арамзадан азап көбейеді»* (С. Омаров, Қой бағу.). Жалпы алғанда, мезгілінен бұрын туған қозы, лақтардың азабы көп болатыны шындыққа келеді. Өйткені олар арық, әлсіз әрі нәзік болып туады да, күтімді көп қажет етеді. Осыған орай, дәлірек айтқанда, әлсіз, көзге қораштығына байланысты «арамза» атына ие болған десек, топшылауымыз теріс кете қоймаса керек. Себебі кейбір түркі тілдерінде, дәл айтсақ тува тілінде: *ырымза* — әлсіз, сидаң, көзге қораш мағынасын береді. Осы *«арамза»* сөзі қазақтарда да сақталып, тек соңғы кездерде мағына жағы солғындана бастаған деуге болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Ықылас атындағы Ұлттық музыкалық аспаптар мұражайының ғимараты** (бұрынғы Офицерлер жиналыс үйі), 1908 жылғы, Алматы қаласы, Зенков көшесі, 24.

Алғашқы қолданылу мақсаты – Верный қаласының клубтық ұйымы-әскери жиналысы; 1913 жылында – Романовтар әулетінің 300-жылдығы мерейтойына орай ұйымдастырылған бірінші ауыл-шаруашылығы көрмесінің павильоны, 1918 жылдан бастап – пошта-телеграф кеңсесі.

Жобаға қарағанда төртбұрыш пішінде, ағаштан жасалған және сырттан тақтайларменен қапталған ғимарат болып табылады. Терезелері сырттан ағаштан көркемдеп, ойылып жасалған. Көлемді-жобалама шешімі үш белдікті және бұл фасадтарда ризалиттермен белгіленген. Орталық ризалит үлкен шатырмен, ал шеткілері екі-жақты үшбұрыш шатырмен жабылған. Басты кіреберіс есігі, биік мәтке тәрізді шығып тұрған және ағаштан оймалы тіректерге сүйенген шықпа шатырмен жабылып, безендіріліп айрықша етілген.

Ғимараттың жобасы, бүкіл қолданылған жылдар ішінде маңызды өзгерістерге ұшыраған. 1979 жылы фасадтардың әшекейлі тұрпатына, ұлттық оюлардың мотивтері негізінде ағаштан ойма элементтері қосылған.

Дереккөздер
-----------
**Мибұлақ**, *Майбұлақ* — Шығыс Каспий алабындағы сор алқабы.

Географиялық орны
-----------------

Атырау облысы, Жылыой ауданы, Құлсары қаласынан оңтүстік шығысқа қарай 15-20 км жерде жатыр.

Сипаттамасы
-----------

Аумағы 440 км2. Ұзындығы 25 км, енді жері 20 км-дей. Солтүстік батыстан оңтүстік шығысқа қарай созылған сордың орта тұсы теңіз деңгейінен 10 м төменде болса, жағалау бойы 3-5 м төмендікте. Жер бедерінде қаңбақ, сарсазан, көде, жағалау бойында жусан, бұйырғын, баялыш т.б.шөлге тән өсімдіктер өседі. Батыс жағалауымен Бейнеу - Мақат темір жолы, мұнай-газ құбырлары өтеді. 
Көктем айларында сор айдыны шалшықты сор батпаққа айналады. Оңтүстік шығысының тұз басқан бөлігінде Толтыртұз қонысы жатыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты 4-том. «Қазақстан энциклопедиясы» Алматы, 2012 ISBN 9965-893-84-5
**Қазақстандағы орыс әдебиеті** — жалпы орыс әдебиеті мен Қазақстан әдебиеті бөлшектері боп табылады.

19 ғасырдың 2-жартысынан бастап әр түрлi саяси оқиғаларға байланысты қазақ жерiне аяқ басқан өзге ұлт өкiлдерi тұрақтап қала бастады. Олар 20 ғ-дың алғашқы жартысынан қазақ елiндегi саяси-әлеум. мәдени шараларға белсене араласып, өздерiн этник. топтар ретiнде көрсеттi. Әсiресе, Қазақстанға орыстар көптеп қоныс аударды. Олардың арасында әдебиет пен мәдениет өкiлдерi де болды.

Қазақстан жазушылар одағы құрамында 1933 жылдан орыс әдебиетi секциясы жұмыс iстей бастады. И.Шуховтың «Қасiрет белдеуi» (1931; қазақ тiлiнде 1972; ауд. О.Оспанов), «Өшпендiлiк» (алғашқы ред. 1932; қазақ тiлiнде 1935; ауд. X.Есенжанов) сияқты романдары сол кездегi кеңес әдебиетiнiң роман жанрындағы елеулi шығармалары болып саналды.

2-дүниежүз. соғыс жылдары А.Бектiң «Волоколам тас жолы» повесiнде (1943) Б.Момышұлының, И.Панфиловтың, т.б-дың ерлiк бейнелерi жасалды.

Соғыстан кейiн Шуховтың «Күн келбетi» (1950), В.Ванюшиннiң «Тiрек нүктесi» (1952) повестерi жарияланды. Бұлар Қазақстандағы орыс жазушыларының тақырыптық ауқымын кеңейттi. Н.Анов «Ән қанатында» романында (1959) 20 жылдардағы Қазақстанның әлеум.-тарихи жағдайын суреттедi. Онда ұлттық өнердiң қалыптасуы мен дамуы көрсетiлiп, дарынды адамдардың (И.Байзақов, Ә.Қашаубаев, Қ.Мұңайтпасов, А.В. Затаевич, т.б.). бейнелерi жасалды. И.Щеголихиннiң «Қарлы бұрқасын» романы (1961), Г.Черноголовинаның «Жаңбырсыз маусым» повесi мен «Тәуекел аймағы» романы (1981), т.б. шығармалар жазылды. Г.Свиридовтың «Жанкештi сапар» романында (1976) Ә.Жангелдин басқарған отрядтың шөл дала арқылы өткен ерлiк жорығы баяндалады. Жангелдиннiң бейнесi М.Симашконың «Комиссар Жангелдин» романында айқынырақ әрi жан-жақты жасалды, Дм. Снегин «Таңертең және талтүс» дилогиясында (1976, 1982) тарихи тақырып ауқымын кеңейтiп, тарихи тұлғалардың бейнелерiн сомдады, олардың iшiнде О.Жандосовтың бейнесi ерекше орын алады. Симашконың Ы.Алтынсарин туралы «Қоңырау» (1982), орыс халқының тарихы туралы «Семирамида» (1968) романдарын, Ф.Достоевский туралы П. Косенконың «Өмiр үшiн өлiм» деректi повестер топтамасын (1986) оқушылар жылы қабылдады. Снегиннiң I.Жансүгiров, И.Эренбург, А.Твардовский, Вс.Иванов туралы «Қауышқан құшақ» әдеби естелiктерi (1988) жарияланды. Поэзия саласында В. Антонов, А.Елков, Д.Рябуха, Л.Скалковский, Ф.Моргун, В.Смирнов, М.Чистяков сияқты ақындардың жаңа толқыны келiп қосылды.

Республикада тұратын көптеген орыс жазушылары қазақ қаламгерлерiнiң шығармаларын орыс тiлiне аударды.
**Қазақстандағы корей әдебиеті** — жалпы корей әдебиеті мен Қазақстан әдебиеті бөлшектері боп табылады.
1977 ж. Қазақстан Жазушылар одағында корей әдебиетi секциясы ашылды.

Корей жазушылары өз шығармаларында ежелгi ұлттық әдебиет туындыларын бүгiнгi заман дәстүрiмен шебер ұштастырды. Олардың көрнектi өкiлдерiнiң бiрi — жазушы, ақын Ким Дюн (1900 — 1980) болды. Оның қазақтың батыр қызы Ә.Молдағұловаға арналған «Әлия» атты поэмасы (1969 ж. корей тiлiнде), корей патриоттарының күресiн бейнелеуге арналған «Жүз елу мың вонның iсi» романы жарық көрдi.

1937 жылдан берi республикалық корей театрында корей драматургтерiнiң жүзден астам пьесалары қойылды. Сонымен қатар театр сахнасында қазақ жазушылары М.Әуезовтiң «Қарагөз» және «Қобыланды», Ғ.Мүсiреповтiң «Қозы Көрпеш — Баян сұлу», О.Бодықовтың, Қ.Мұхамеджановтың, т.б. пьесалары корей тiлiнде қойылды.

Қазақстандағы корей жазушыларының шығармалары «Корей өлеңдерi» (1958), «Дала қызғалдағы» (1973), «Сырдария әуендерi» (1975), «Күнбағыстар» (1982) деген атпен ұжымдық жинақ болып шықты. Сондай-ақ, Ким Дюннiң жыр кiтаптары, Ен Сенненнiң шығармалары, корей жазушыларының «Шаттық Отаны» (1988), «Гүлден, дала» (1988), Хан Диннiң пьесалар жинақтары (1988) корей тiлiнде жарық көрдi
**Кәрім Хакимов** - партия совет қызметкері. 

1911 ж. "саяси сенімсіздігі" үшін Канибадам шахтасынан қуылады. 1-дүние жүзілік соғыс кезінде патша әскеріне барудан бас тартып, Орынбор губерниясындағы Қуандық деген жерге жұмысқа орналасады. 1917 ж. мүнде патша өкіметіне қарсы жұмысшылар арасында үгіт жүргізгені үшін қудаланып, Томскіге келеді. Онда большивевиктермен ниеттес болады.

Қызмет жолы
-----------

1917 ж. ақпан революциясынан кейін туған жеріне қайтып оралып, революциялық жұмысқа белсене араласты. Азамат соғысы жылдарында Ақтөбе майданындағы батальон басқарды, Марток, Қараторғай, Жайсаң және Ақбұлақ ауылдарындағы ұрыстарға қатынасты. Орынбор азат етілген соң губерния халық ағарту комиссары, 1-Привольже бригадасы саяси бөлім бастығының орынбасары. 1919 ж. Түркістан компартиясы ОК-нің секретары әрі 1921 ж. Иранның Мешхед қаласында совет елінің бас консулы, 1924 ж. Хиджазда, қазіргі Сауд Арабиясында КСРО-ның толық праволы өкілі, 1932 -1935 ж. Қызыл профессура интитутының тыңдаушысы. Оны бітірген осң қайтадан Суд Арабиясына жұмысқа жіберледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
**Кәрімовтер баспаханасы**  ағайынды Мұхаметжан және Шәріпжан Кәрімовтердің Қазан қаласында ашқан жекеменшік баспаханасы.

Тарихы
------

1880-1917 жылдары негізінен қазақша кітаптар шығарған және оларды тарату ісімен шұғылданған. Баспаханадан қазақ тілінде жалпы таралымы 500-600 мың данадай 115 кітап шыққан.

Баспадан шыққан кітаптардың бірнешеуі
-------------------------------------

"Гүлкәшима" (М. Сералин)
"Қалың мал" (С. Көбеев)
"Манзумат қазақия" (Н. Наушабаев)
"Үлгілі тәржіме" (И. Крылов)
"Көкселдір", "Шаир" (құрастырушы Ғ. Машақ)
"Қазақша әліппе" (М. Нұрбаев)
"Мактубат" (А. Сабалұлы)
"Халық мұңы" (Қ. Сәдуақасұлы)
"Өткен күндер" (С. Сейфуллин)
"Қара қыпшақ Қобыланды" (бастырушы М. Тұяқбаев)
"Абай термесі" (бастырушы С. Әбішұлы)
"Қазақша-орысша үйреткіш" (сөздік)
"Қазақша дұрыс жазу қағидалары" (И. Бейсенұлы)
"Кел, балалар, оқылық" (Қ. Шахмарданұлы)[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ әдебиеті энциклопедиялық анықтамалық. Алматы-2005. ISBN 9965-26-096-6
**Кәрібай Шәменов** (1920, Көкшетау облысы, Біржан сал ауданы, Айсары aуылы - 1970, Алматы) - әдебиеттанушы-ғалым, филологиялық ғылыми кандидаты (1959).

ҚазҰПУ-ды бітірген (1940). 1940 - 46 жылдары 2-дүниежүзі соғысқа қатысқан. 1946 жылы Көкшетау қаласындағы училищеде оқытушы болған. Ғылыми-зерттеулік еңбектері қазақ әдебиеті тарихы мен С.Торайғыров пен С.Дөнентаев шығармаларына арналған.

Шығармалары
-----------

1916 жылғы көтеріліс жайлы жыр. 1958;
Поэтикалық шығармаларды қалай оқытудың жолдары.1959;
С.Торайғыров шығармалары. 1-2 том. 1962, (құрастырып, алғы сөзін жазған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Қазақстан минералдық шикізат ресурстарының барлық түрлеріне мол. Қазақ жер қойнауында Менделеев таблицасындағы *105 элементтің **99** табылып, **70-нің** қоры зерттелініп, өндіріске соның **60** элементі тартылған. Республика жер қойнауында Менделеев таблицасындағы барлық элементтер - бериллий, висмут, кадмий, мыс, алтын, қорғасын және мырыш, магний, вольфрам және молибден, күміс, титан және уран т.б. кездеседі. Сонымен қатар көмір, мұнай және табиғи газдың зор қорына ие болып, барит, фосфорит сияқты өнеркәсіптік минералдар, хромит және асбестке де бай.* 

Қазақстан Республикасы атақты ғалым-экономистердің есептеулері бойынша, дүние жүзінде вольфрамның қорынан **1-ші**, хромит пен уран рудалары және фосфориттен **2-ші** марганец рудасынан - **3-ші**, қорғасын, молибденнен - **4-ші**, темір рудасынан - **8-ші** орында. Уранның қорынан (әлемдік қордың 40-45 пайыз, ал ТМД-ның 56 пайызы) Австралияға жол береді.

Қазір Қазақстанда әлемдегі ең сапалы хромит, ТМД-ғы осындай фосфорит, ТМД-ғы ең арзан мыс және темір рудалары, ең арзан көмір өндіріледі. Қорғасын мен мырыштың қорынан әлемнің көптеген елдерін басып озып және ТМД-дағы республикалар бойынша бірінші орынды алады. Сондай-ақ ТМД-да мыс, күміс, вольфрам, хромит рудасы, висмут, ванадий, бариттің қорынан **1-ші орынды**, ал мұнай, молибден, кадмий, боксит, фосфорит, асбест қорынан **2-ші**, ТМД елдерінің ішіндегі Қазақстан көмір, темір рудасы қорынан, минералдық құрылыс материалдарының көптеген түрлерінен **3-ші орынды** алады. 

Қазақстан пайдалы қазбаларына тән ерекшелік өндірістің белгілі бір саласында пайдалануға қажетті әр түрлі шикізаттар мен кен орындарының ұштасып жақын орналасуы. Сондықтанда Қазақстанды, әсіресе осы заманғы минералдық шикізаттардың көптеген түрлерінен *"жерасты байлықтарының қоймасы"* - деп атайды.

Рудалы қазбалардың кен орындары Кенді Алтай, Жоңғар Алатауы және Тянь-Шань, қазақтың ұсақ шоқысы, Торғай үстіртінің магмалық және метаморфтық жыныстарына сай келеді. Ал рудасыз пайдалы қазбалар Каспий бойы және Тұран ойпаттарының шөгінді жыныстарына сай.

Экономикалық минералдық шикізаттық секторында қазір ішкі көздер және шет елдік компаниялар мен агенттіктердің инвестициясы есебінен қаржыландырудың қайта құру және дамытудың қуатты бағдарламасы жүзеге асуда. Қазіргі уақытта пайдаланып жатқан кен орындарындағы өндірістің дәрежесін минералдық шикізаттардың ірі әлемдік өндірушілерімен салыстыруға болады. Бұл орталықтандырылған - жоспарлы экономикадан нарыққа көшудің өтпелі кезеңдері сатысында тұрған Қазақстанның күрделі қаржыны тарту үшін едәуір әлеуеттік мүмкіндігінің барлығын көрсетіп, республиканың іскерлік өмірінің барлық сфераларына қатысқысы келіп, үнемі өсіп отырған халықаралық инвестицияны қолдайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оқушының қысқаша анықтамалығы. 5-11 сынып. Авторлар мен құрастырушылар П. И. Алтынов, П. А. Андреев, А. Б. Балжи және басқалары. - 1-басылым. М.: Дрофа, Алматыкітап 2004. 752 бет, суретті. ББК 74.-2 А-46 ISBN 9965-24-251-8
Қазақстандағы мұнайгазды сала мұнай өндіруші және өңдеуші кәсіпорындардан тұрады. Мұнай және газ құбырлары Қазақстанда Ресейлік мұнай және газ тасымалдау
құбырларының жалғасуына ие және Ресей территориясы арқылы экспорттарға шығарылады.Кеңестік уақытта Қазақстандық мұнай және газдың көп бөлігі Ресейге 
жеткізілді, ол кезде Реселік шикізаттар Қазақстандық кәсіпорындарға әкелінетін еді. Ондағы алынатын өнімдердің біраз бөлігі Ресейге бағытталды, ал Қазақстан қажеттілігі
Ресейлік жеткізіп берушілермен қамтамасыз етілді.«Қазмұнайгаз» мәліметтеріне сүйенетін болсақ, Қазақстандағы мұнай қорлары жаңа мұнай кен орындарының арқасында «жоғарғы дәрежеге» өсуі мүмкін. Алдын-ала бағалаулар бойынша тек Қашағанның көмірсутек қорлары 7-ден 10 млрд тонна шарпытты отынға дейін жетуі мүмкін. Шамамен қазақстандық мұнайдың 89 пайызы республиканың батысында өндіріледі және шамамен 11 пайызы республиканың оңтүстігінде. Қазақстандағы мұнай және газоконденсатты өндіріп шетелге шығару 35 млн тоннаға жетті, соның ішінде мұнайдың меншікті үлесі 30 млн тонна. 2002 жылы өндіру көлемі өсуін жалғастырд, ал 2003 жылға деген жоспар 50 млн тонна болды.
Қазақстанның мұнайының экспортының шамамен 80 пайызы мұнай құбырлары бойынша жүзеге асырылады, 13 пайызы темір жол көліктерімен тасымалдауға тиесілі және тағы 7 пайызы су көліктерімен тасымалданады. Ресейдегі сияқты Қазақстанда мұнайқұбырлы көлік қызметтерінің монополисті болып «Қазмұнайгаз» мемлекеттік компаниясы саналады, ол үш жеке және практикалы түрдегі өзара бір-бірімен байланысты емес бөліктерден тұрады: Батыс (орталық қаласы Ақтау), Шығыс (Павлодар) және Солтүстік (Ақтөбе).
Орыстар Қазақстан жерінде халық саны бойынша 2-орынды алатын этникалық топ, 2019 жылдың басында елдің халық санының 19,32 % құраған(3 553 232 адам). Басым көпшілігі Шығыс Қазақстан, Қарағанды және Қостанай облыстарында, сонымен қатар Алматы және Астана қалаларында шоғырланған. Оңтүстік және батыс аумақтарда тек облыс орталықтарында кездеседі.

Қазақстандағы орыстар 2019ж

Тарихы
------

Қазақстанда орыстар көбінесе XIX—XX ғасырдағы көшіп-қонушылар мен мигранттардың, жер аударған жұмысшылар мен КСРО кезіндегі тұтқындалғандардың ұрпақтары болып табылады. Қазіргі таңда орыстар - Қазақстан жерінде қазақ емес халықтың ішіндегі ең кең тараған топ. Қазір мекен етіп жатқан орыстардың басым бөлігі Қазақстанға КОКП Орталық комитеті мен КСРО Үкіметінің шешімі бойынша көшіп келгендер болып табылады. Олар шахта жұмыстарына, тың игеруге, құрылыс жұмыстарына арнайы қоныс аударған.

XVI ғасырдан бастап қазіргі Қазақстан жерінде Ресей патшалығымен, кейін Ресей Империясымен жаңа қамалдар мен бекіністер салына бастады. Казактар бастапқыда әскери гарнизоны бар бекіністер салды, кейін отбасылар көшіп, маңында тұрғын орындар пайда бола бастады. 

Ең ескі тұрақталған жер - Жайық. қалашығы (қазіргі Орал) 1520 жылы іргесін қалаған. Кейінірек Гурьев (1645), Семипалат (1718), Өскемен (1720), Павлодар (1720), Петропавловск (1752), Көкшетау (1824), Ақмола (1824), Казалинск (1848), Верный (1854), Ақтөбе (1868), Қостанай (1879) және басқа кішігірім қалалар құрылды.

Қазақстан территориясына жартылай немесе толықтай енген Ресей империясының облыстары
------------------------------------------------------------------------------------

| Облыс | Орыстар саны | Пайызы | Қазақтар саны | Пайызы | Жалпы халық саны |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ақмола | 174292 | 25,5 % | 427389 | 62,6 % | 682608 |
| Семипалат | 65062 | 9,5 % | 604564 | 88,3 % | 684590 |
| Жетісу | 76839 | 7,8 % | 794815 | 80,5 % | 987863 |
| Торғай | 30438 | 6,7 % | 410904 | 90,6 % | 453416 |
| Орал | 160894 | 24,9 % | 460173 | 71,2 % | 645121 |

1897 жылға халық санағы бойынша Қазақстанда 4,3 млн. адам тұрған — 4/5 қазақтар құраған (80 %-ы, яғни 3,44 млн адам). Орыстар мен украиндер 12 %-ды құрады.
Столыпин саясатының салдарынан Қазақстанда орыстар мен украиндердің санының секірмелі өсуі байқалды.

1926 жылы орыстар Қазақ АКСР халық санының 19,7 %-ын құрады.

Қазақстандағы 1920 - 1930 жылдардағы аштық салдарынан халық саны 30 %-ға төмендеді.

1991 жылы тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін орыстардың Ресейге жылжуы басталды, олардың саны едәуір азайып, қазіргі күнге дейін жалғасуда. Бұл тек көшумен емес, Қазақстан орыстарының туу деңгейімен де байланысты.
Қазақстан әлі сыбайласқан жемқорлық деңгейі өте жоғары елдер қатарында. Бұл әлем елдеріндегі сыбайласқан жемқорлық деңгейін анықтайтын Transparency Іnternatіonal ұйымының 2008 жылғы қорытынды есебінде көрсетілген.

Қазақстан 2008 жылғы рейтинг бойынша 151-орыннан 145-орынға шықты (Бұрынғы кеңес елдері арасынан парақорлықтан тазалығы жағынан Грузия (67-орын), Армения (108) мен Украина (134) ғана Қазақстанның алдында тұр). 

Сурет:Tabl-30-09-08.jpg
Қазақстанда зерттеулер 1999 жылдан бастап жүргізіле бастады. Егер сол кездегі елдегі сыбайласқан жемқорлық деңгейін (кестені қараңыз) алсаңыз, 2008 жылғы көрсеткіштен айырмашылығы аз. Қазақстанда сәл ілгерілеу болғанымен, индекс (2,2-2,8 балл) әлі төмен. Сыбайласқан жемқорлықтан арылған мемлекетте индекс 10 балды көрсетеді. Сол себептен, Қазақстан ең құрығанда 5 балл алуға ұмтылуы керек. Ал индексі 3 балға дейінгі кез келген елде сыбайласқан жемқорлық деңгейі өте жоғары болып есептеледі.

Қазақстанда жемқорлық деңгейі өте жоғары салалар
------------------------------------------------

* Білім беру саласы. Бұл бағытта ешкімді жауапқа тартпайды.
* Денсаулық сақтау саласында да заңнама реттелмеген. Сыбайласқан жемқорлық болмаса да, өз қызметін пайдалану фактілері көп.
* Пәтер иелері кооперативтеріне қатысты да шағым жиі түседі.
* Соттардағы және кедендегі сыбайласқан жемқорлық деңгейі де әлі жоғары.
**Шиеленіс**- сюжеттегі тартыстың кезеңі, оқиғаның алғаш шиеленісе бастаған кезеңі. Шығармада қандай да бір оқиға баяндала бастағанда алғашқы эпизод-суреттемеде-ақ тартыстың неден басталатындығы анықталады. Кейіпкерлердің іс-әрекетінен олардың өзара қарым-қатынасы айқын сезіліп қалады. Оқиғаның өрістеуіне негіз болатын осы кезеңнің өзіндік өзгешілігі болады. Оқиғаның барысындағы негізгі түйіндер түйіліп, кейіпкердің ара қатынасындағы қайшылықтар негізгі желі болып келетін тартыстың басталуы - бұл сюжеттің дамуындағы аса бір маңызды кезең. Өйткені шығармада суреттелетін күрес-тартыстың әрі қарай қалай өрістейтіні, адамдардың арасындағы қарым-қайшылықтардың қандайлық шытырман-шайқастарға апаратын жолдары, негізінен, алғанда осы тұстағы жайағдайлардан, кейіпкерлердің бастапқы іс-әрекетінен басталады. Алайда, шиеленіс тартысқақтығыстың басталуы ғана, мұнда оқиғаның жалпы бағыты, оған қатысушылар айқын көрініп, елес бергенімен, әлі алда талас-тартыс қалай шиырлап, кейіпкер не күйге түсетіні, неше бұралаңнан өтетіні әзір толық мәлім емес. Мұның бәрі оқиғаның әрі қарай қалай дамып, өзгеріп, шарықтап өрістеуіне байланысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Джон Кристофер Макгинли** (ағылш. *John Christopher McGinley*; 3 тамыз 1959, Нью-Йорк туғ.) — америкалық актер, сценарий жазушы.

NBC телеарнасының «Клиника» сериалындағы Перри Кокс рөлімен және «Взвод» фильміндегі Рэд О'Нил рөлімен танымал. Ол Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Миллбурн қаласында өскен. Оның әртістік карьерасы Оливер Стоун көмегімен басталды. Оны Оливер Стоун «Данни и глубокое синее море» қойылымында байқап қалды. Ол оған «Взвод» фильмінде кішігірім рөлді ұсынды. Бұл фильмнен кейін Джон Оливермен тағы да төрт рет жұмыс істеді. Оның рөлдеррі басты болмаса да, ол көрермендерді қызықтырады. Ол «Клиника», «Практика», «Фрейзьер» және тағы да басқа фильмдер мен телесериалдарда түсті.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Джон К. Макгинли (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
**Джон Дальтон** — ағылшын химигі және физигі. 1822 жылдан бастап Лондон патшалық қоғамына мүше. Білімін өз бетінше алған. 1781-1793 Кендаль мектебінің математика оқытушысы (1781-1793), 1793 жылдан бастап Манчестрдегі жаңа колледжінің физика математика оқытушысы болған. 1800-1803 жылдарға дейінгі негізгі зерттеулері физикаға, кейінірек химияға жатады. 1787 жылдан метеорогиялық бақылаулар жүргізген, аспанның түсін, жылудың табиғатын, жарықтың жалтару мен сәулеленуін зерттеген. Нәтижесінде газдардың булану және араласу теориясын жасаған. *"Дальтонизм"* деп аталған көз кемістігін сипаттаған.
  
Физикалық атомистиканың және газдар қоспаларының теориясының мазмұнын құраған үш заң ашты: газдардың парциалдық қысымдарының (1802), тұрақты қысымдағы газдардың кеңеюінің температураға тәуелділігін (1802, Ж.Л. Гей-Люссактан тәуелсіз) және газдардың ерігіштігінің парциалдық қысымдардан тәуелділігін (1803).
  
Бұл еңбектері оны заттың құрамы мен құрылысы арасындағы қатынастың химиялық мәселелерін шешуге әкелді. Химиялық атомистиканың негізгі қағидаларын ұсынған, атомдық салмақ жайлы фундаменталдық түсінік енгізген. Еселі қатынас заңын ашқан (1804): екі элемент бірімен-бірі бірнеше қосылыс түзетін болса, ол қосылыстарды, сол элементтердің біреуінің бірдей етіп алынған салмақ бөлігіне екіншісінің сай келетін салмақ бөліктерінің өзара қатынасы, кішкене бүтін сандар қатынасындай болады, сутегінің атом салмағын бірлік ретінде қабылдап сутектің, азоттың, көміртегінің, күкірттің және фосфордың салыстырмалы атомдық салмақтарының бірінші кестесін құрған (1803). *"Жай"* және *"күрделі"* атомдар үшін химиялық таңбалар жүйесін ұсынған (1804). 1808 жылдан бастап атомистикалық теорияның жеке қағидаларын анықтауға және мазмұнын түсіндіруге бағытталған жұмыстарды жүргізген. Әлемге әйгілі *"Химиялық философияның жаңа жүйесі"* еңбегінің авторы (1808-1827). Көптеген ғылым академиялары мен ғылым қоғамдарының мүшесі болған.

Дереккөздер:
============

С.К. Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
**Муньос Ривера Луис** (Munoz Rivera, Luis)- (17 шілде 1859 жыл, Барранкуитас, Пуэрто-Рико - 15 қараша 1916 жыл, Сантурс), пуэрторикандық мемлекет қайраткері, публицист және патриот. .1889 жылы Пуэрто-Риконы өзіндік басқару идеясын қолдайтын Ля Демокрасия газетінің құрылтайшысы болды. 

Ол 1897 жылы өзіндік басқару туралы Испания жарғысының қалыптасуында шешуші рөл атқарды. Автономды аймақтың алғашқы президенті болды, бірақ Испания АҚШ-қа Пуэрто-Риконы бергеннен кейін отставкаға кетеді. Оның ұлы Л.Муньос Марин Пуэрто-Риконың губернаторы болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Қобда**, *Үлкен Қобда* – Елек алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қазақстанның Ақтөбе ( Алға, Қобда аудандары) және Ресейдің Орынбор облыстары жерімен ағады.

Бастауы
-------

Қобда ауданындағы Көксай ауылының солтүстік-шығысында 5 км, Қарақобда мен Сарықобда өзендерінің қосылған жерінен басталады. Орынбор облысының (Ресей) Покровка селосы тұсында Жайық өзенінің саласы Елек өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 225 км, су жиналатын алабы 147000 км2. Алабында жалпы ұзындығы 133 км болатын 37 саласы бар. Ірі салалары: Ащықара, Қарақобда, Сарықобда, Тамды, Терісаққан, Сауқайың, Кіші Қобда, Итқырған (Ешкіқырған), т.б. Орта ағысындағы арнасы 200-250 м, аңғары бас жағында 3-4 км, жайылмасы 1,5-2, кейде 3 км. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Қобда ауылы тұсында 5,5 м3/с. Суы тұщы, жер суғаруға, тоғанда құс, балық өсіруге пайдаланылады. Өзен өңірі жақсы шабындық, мал жайылымы.

Су реестрінің мәліметтері
-------------------------

Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жайық су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Елек. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі).

Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:

* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 12010000912112200008574
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200857
* Су алабының коды — 12.01.00.009
* ГЗ томының нөмірі — 12
* ГЗ бойынша шығарылуы — 2

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
2. 1 2  РФ мемлекеттік су реестрі: Хобда (Үлкен Хобда).


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЕлек су алабының өзендері |
| --- |
|  |
| 
Үлкен Песчанка | Ветлянка | Иккырашан | Карабутак | Кіші Песчанка | Кіші Қобда | Сарак-Салды | Утя | Қобда | Жіңішкесай |

 |
*Басқа мағыналар үшін Қиғаш деген бетті қараңыз.*
**Қиғаш** – Еділ атырауындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Еділдің бір тармағы Ахтуба өзенінен бөлініп шығып, Қазақстан жерінде Атырау облысы Құрманғазы ауданының батыс бөлігімен ағады. Шортанбай ауылы тұсында бірнеше тармақтарға бөлінеді. Ірісі - Шарон тармағы.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 100 км. Арнасында жыл бойы су болады және оның деңгейі Еділ өзенімен тығыз байланысты. Жағалауында шілік талы, қамыс, құрақ өскен. Маңында Д.Нұрпейісова, Жыланды, Шортанбай, Жаңаауыл, Бөкейхан, т.б. елді мекендер орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5