recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
‎

**Киікбай** – Сілеті өзенінің сол саласы.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Ерейментау және Ақкөл аудандары жерімен ағады.

Бастауы
-------

Бастауын Сазды бұлақ ауылының шығысынан (Ақкөл ауданында) алып, Сілеті бөгеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 44 км. Ұзындығы 4 км болатын 2 саласы бар. Суайрығының жер бедері таулы-денудациялық қыратты жазықтағы төбелі-жонды келген. Аңғары жіңішке, айқын байқалады. Жайылмасы бүкіл өзен бойында бар. Негізінен қар, кейде грунт суларымен толығады. Жазда бірнеше ұсақ қарасуларға бөлініп қалады.

Өсімідігі
---------

Алабының қызғылт қоңыр сортаңды топырағында (шалғынды-қоңыр және шалғынды-далалық сортаң топырағы қалыптасқан) жайылмасында бетегелі-сұлыбасты-қызыл қаулы өсімдіктер өскен. Суын жақын жатқан елді мекендер пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Көпшілікке қатысты (салыстырмалы) мажоритарлық жүйе** (plurality system), сайлау кезінде берілген дауыстардың нәтижелерін анықтайтын жүйе. .

Мұнда көп дауыс жинаған кандидат сайланады. Көпшілікке қатысты мажоритарлық жүйенің ерекшелігі үміткер сайлаушылардың көпшілік даусын алуы қажет. Бұл жүйе бойынша кандидаттар қоғамдық орындарда жұмыс жасайды. Бұл жүйеде жеңімпазды анықтау үшін сайлау қайта өткізілмейді. 
Екі партиялық жүйеде үшінші партияға берілген дауыстар сайлаушылардың нәтижелерін анықтауға әсері күшті болмайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Көпшілік**— стихиялық топтың тағы да бір нысанын білдіреді, бұл жерде стихиялық тобырға қарағанда нашар көрсетілген. Көпшілік — адамдардың стадионда, үлкен көрермен залында, өте маңызды хабар тындау кезінде алаңдағы қандай да болмасын көрініске байланысты бірлесіп уақыт өткізу үшін қысқа уақыттағы жиналыс. Лекция залдары сияқты неғұрлым тұйық үй-жайда көпшілікті жиі аудитория деп атайды. Көпшілік әрқашан жалпы және белгілі бір мақсат үшін жиналады, сондықтан ол неғұрлым басқарылымды, атап айтқанда көріністі ұйымдастырудың талдаған түрінде қабылданған нормаларды үлкен дәрежеде сақгайды. Бірақ көпшілікте адамдардың бұқаралық жиналысы болып қалады және онда бұкараның заңдары қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Кристофер Паолини** (ағылш. *Christopher Paolini*; 17 қараша 1983 жыл) — американдық жазушы, «Эрагон» фэнтези тетралогияның авторы. 1983 жылдың 17 қарашасында туылған.

Биография
---------

Кристофер Паолини Оңтүстік Калифорнияда мұғалімнің отбасында дүниеге келген. Кейіннен отбасылар Монтанадағы Парадайз Веллиға көшеді. Кристофер үйде ата-анасынан білім алған. Балалық шағында ол кітапханаға жиі баратын және әңгімелер мен өлеңдер жазған.

2011 жылдың 27 мамырында Кристофер Паолини әлемдегі ең көп сатылатын кітаптарды - Эрагон 25 миллионнан астам көшірмелерін сатқан ең жас автор ретінде Гиннесс рекордтар кітабына ие болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑   Мұрағатталған 23 қазанның 2007 жылы.
Үлкен ми қызылмен белгіленген
**Соңғы ми** (лат. *telencephalon* немесе лат. *cerebrum*) — сүйелді, күсті дене арқылы байланысқан екі жартышардан немесе үлкен ми сыңарларынан тұратын үлкен ми бөлігі. Әрбір үлкен ми бөлігі өз кезегінде: ми жабынынан, иіс миынан және олардың арасындағы жолақты денеден, ішіндегі бүйірлік ми қарыншасынан тұрады.

Ми жабыны жоғарғы сатыдағы сүтқоректі жануарларда, әсіресе адамда өте жақсы жетілген. Онда организмнің барлық тіршілік әрекетін реттейтін жоғарғы дәрежелі жүйке орталықтары орналасады. Ми жабыны милық сұрзаттан және ақзаттан тұрады. Сүрзат ми жабынының сыртында орналасып, үлкен ми қыртысын, ал ақзат оның ішкі жағында орын теуіп, өткізгіш 
жолдарды түзеді. Ми қыртысы сыртынан ішіне қарай алты қабаттан:

* молекулалы
* сыртқы дәнше
* пирами- далы
* ішкі дәнше
* ганглионды
* полиморфты нейроциггер қабаттарынан тұрады.

Ми қыртысының ақзаты миелинді жүйке талшықтарынан және олардың аралықтарындағы нейроглиядан құралған. Олар қызметі әр түрлі өткізгіш жолдарды (ассоциативтік, комиссуральды) түзеді. Жолақты денеде жоғарғы қыртысасты орта- лықтар орналасқан, бүйірлік ми қарыншалары қуыстарында ми сұйығы болады. Соңғы мидын иіс миы бөлігіне мүрын қуысынан иіс жүйкесі енеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ - Алматы: "Сөздік-Словарь", 2009. ISBN 9965-822-54-9

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЖүйке жүйесі |
| --- |
|  |
| Орталық жүйке жүйесі | 
Ми қабықтары • Жұлын • **Ми** (Артқы ми (Сопақша ми • Ми көпірі • Мишық) • Ортаңғы ми • Алдыңғы ми (Аралық ми (Торлы қабық • Көру жүйкесі) • Соңғы ми) • Лимбика жүйесі) |
|  |
| Шеткі жүйке жүйесі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Соматикалық | 
Сезу жүйкелері • Қозғалу жүйкелері • Ми жүйкелері • Жұлын жүйкелері |
|  |
| Автономдық | 
Симпатикалық жүйке жүйесі • Парасимпатикалық жүйке жүйесі • Энтерикалық жүйке жүйесі |

 |

 |
**Ежелгі Қазақстан** — қазіргі Қазақстан жерін ежелгі адамзат баласы бұдан 1 миллиондай жыл бұрын мекен еткен. 

Қола дәуірінде Сібірдің, Жайық өңірінің, Қазақстан мен Орта Азияның ұлан-ғайыр далаларын тегі және тарихи тағдырларының ортақтығы жағынан туыс тайпалар мекендеді. Бұл тайпалар өзінше бір үлгідегі жарқын мәдениет қалдырды. Мұны ғылымда Андрон мәдениеті деп атайды. Ерте темір ғасыры дәуірінде (біздің заманымыздан бұрынғы I мыңжылдық ортасы) Қазақстанда тайпалық одақтар қалыптасты. Қазақстанның оңтүстік, шығыс және орталық аудандарын мекендеген тайпалар сақ тайпалар одағына, ал батыс, солтүстік аудандарындағы тайпалар савроматтар тайпалық бірлестігіне бірікті. Біздің заманымыздан бұрынғы 3-ғасырда Қазақстан жерінде кейбір тайпалар өз мемлекетін құрып, алыс-жақын елдермен саяси қарым-қатынастарға түсті. Олардың алғашқылары сюнну (ғұндар) болатын. Зерттеушілер ғұндарды түріктердің арғы ата-бабалары деп есептейді. Бұл бірлестікті Мөде басқарған кезде ғұндар бүкіл әлемге танылды. Ғұндардың батысқа жорығы "Халықтардың ұлы қоныс аударуына" түрткі болды. Жетісуда ежелгі тиграхауда сақтарының жерін мұра етіп алған усундер (үйсіндер) біздің заманымыздан бұрынғы 160 ж. шамасында Іле алқабында өз мемлекетін құрды. Олар Қаңлы мемлекетімен шектесті. Бұл тайпалар құрған мемлекеттер Қытай, Парфия, Рим және Кушан империясы сияқты елдермен саяси, экономикалық және мәдени байланыс орнатқан.

Ежелгі Қазақстанның мəдениеті
-----------------------------

### Рухани мəдениет

Табиғатпен етене жақын көшпелілердің өзіндік *рухани мəдениеті* қалыптасты. Көшпелілердің салт-дəстүріндегі табиғаттың үйлесімдігін сақтау, аруаққа бас ию, сөз қадірін түсіну, ата салты, ұлағатты қағидалары рухани мəдениеттің ерекше үлгілері болып табылады.
Көшпелілердің бай фальклоры, аңыз əңгімелері болды. Оларда əлем, оның құрылымы туралы күрделі түсініктер сипатталған.

### Дəстүрлі əлем бейнесі

Сақтардың əлемнің құрылымы туралы айқын түсінігі қалыптасты. Олар үш əлем:**жер асты, орта - жер əлемі, жоғары - көк немесе аспанəлемі** бар деп есептеді. Əлемнің төрт бұрышы - *оң, сол, алдыңғы,артқы жағы* болды.
Сақтардың ғарыш туралы түсінігі Есіктен табылған сақ патшасының баскиімінде бейнеленген. Мұндағы ою-өрнектер үш бөлікке бөлінген. Қалпақтың етегін жиектей алтын таулар мен ағаштар бейнелеген. Тау баурайында жолбарыс, ешкі, басында - құстар, қанатты жолбарыстар бар. Баскиімнің алдыңғы жағына бщкіл аспан əлемінің бейнесі болып табылатын күн белгісі: қанатты аттар мен төрт алтын жебе салынған. Бұл Құдайдың үш əлемге билігін жүргізуінің ерекше белгісі болып саналады. 

### Мəңгілік өмір сүру идеясы, өлім мен өмір арасындағы күрес

Ежелгі көшпелілердің дүние туралы алғашқы қарапайым түсінігі, олардың дүниетанымы *анимизм* түрінде болды. Жанның денеден бөлінетіні, рух, жан туралы алғашқы түсінік - анимизм еді. Адамның жер бетіндегі өмірі "бұл дүние" (фəни) деп аталынды. Ал адам өлгеннен кейінгі жер астындағы өмірі "о дүние" (бақи) делінді. Бақи дүние "мəңгілік" деп білінді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ежелгі Қазақстан тарихы. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы : "Атамұра "2015
**«Қарағандырезинатехника»** ЖШС («Қарағанды резина-техника» ӨБ; Саран қ.), зауыт жобасын 1962-63 ж. *«Резинажобалау»* институтының Свердловск бөлімшесі жасады. Бірінші кезегі (калып құю және калыпсыз өндіріс цехтары) 1974 ж. 30 желтоқсанда пайдалануға берілді. Резина техникалық бұйымдар з-тында ерекше берік резинатрос лентасын, от пен ыстықкэ төзімді транспорт ленталарын шығару, Қағаз жасайтын машиналар үшін үлкен валдарды кабаттап орау елімізде тұңғыш рет игерілді. 3-т өнеркөсіп пен а. шның әр түрлі салалары үшін 880 түрлі өнім шығарды (күш беріп айналдыратын қайыс-белдіктер, тығыздағыш және сорғыш құбыр-жендер, транспорт ленталары, калыпты және калыпсыз бұйымдар т. б.), халық тұтынатын тауарлар өндіреді (шай- балар, шелек, резина түтіктер т. б.), қалыпсыз бұйымдар Кубаға, Ливияға, Лаосқа, Никарагуаға, желдеткіш белдіктер Венгрияға, МХР-ге, Эфиопияға, Гвинеяға жөнелтіліп тұрды. Асбест-цемент құбырлардың муфталы дәнекеріне керекті шығыршыктар, резина-тех. пластиналар, I, II, IX класты металл серіппелері бар орама құрылымды резинатоқымалы жендер, 1 типті полиизобутилен пластинка, 2 пленкалы жұмсақ пластика, IП, IV- класты тоқыма каркасты тығыздағыш, резина жең, 88Н желімі Мемлекеттік сапа белгісі бойынша шығарылды. Зауыт жанынан жұмысшы кенттері салынды. 3-ттың негізінен жастар күшімен салынуына байланысты 1981 ж. Қазақстан Ленин комсомолы аты берілді. 1978 жылдан *«Заводская жизнь»* атты көп таралымды газет шығып тұрды. Өндірістік байланыстардың үзілуіне байланысты зауыт жұмысын доғарды, бұрынғы ӨБ негізінде *«Қарағандырезинатехника», «Саранрезинатехника»* ЖШС және т. б. құрылымдар (2000) пайда болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**«Қарағанды ісі»**, «Қарқаралы ісі» - Кеңес өкіметінің 1937-38 ж. жаппай саяси қуғын-сүргін тұсында ұйымдастырған ашық сот процесі. 

  

Қазақстан К(б)П ОК бюросының 1937 ж. 10 қыркүйектегі каулысы негізінде қараша айында Қарағанды қаласында өткізілді. Сот ісінжүргізу Қазақ КСР Жоғарғы Сотының төрағасы Ш. Бектұрғановқа тапсырылды. Алайда Бектұрғанов тұтқынға алынып, істі Жоғ.арғы Соттың арнаулы алқасы жүргізді. 12 қарашада газеттерде жарияланған *«Айыптау қорытындысында»* Абдолла Асылбековке (Қарағанды облаткомының бұрынғы төрағасы), Нұрғали Нұрсейітовке (Қазақстан К(б)П Қарағанды обкомының бұрынғы екінші хатшысы) және Мансұр Ғатаулинге (Қаз К(б)П Қарқаралы округкомының бұрынғы екінші хатшысы) 1934 ж. жаңадан ұйымдастырылған Қарқаралы округіндезиянкестік әрекет істеген қонтррев. ұлтшыл ұйым құрды деген айып тағылды. Ұйымды Мәскеуде Т. Рысқұлов, Н. Нұрмақов, С. Қожанов, Алматыда С. Сейфуллин, Ұ. Құлымбетов, Ж. Сәдуақасов жетекшілік еткен кеңеске карсы орталықтар басқарды делінді. Айыптаушылардың тұжырымдауынша ұйымның негізгі мақсаты — Қазақстанда Кеңес өкіметін құлату, КСРО құрамынан шығарып, буржуазиялық мемлекет құру болған. Осы мақсатқа сәйкес ұйым Қарқаралы округі мен Қарағанды облысында жасырын және ашық түрде компартияның ұлт саясатына карсы күресті, партияның кадр саясатын бұзып, жауапты қызмет орындарына өз адамдарын қойып, ұжымшар, кеңшар, МТС-тарды бүлдіруге бағытталған жұмыс жүргізді, егін және мал ш-тарында зиянкестік жасады, серіктестерді ауыл шаруашылығы артельдеріне көшіру шараларын нәтижесіз жүргізді, қаржы, салық, құрылыс т. б. салалардағы жоспарлардың орындалуына кедергі жасады, саяси-экономикалық, әлеуметтік науқандар аяғына дейін жеткізілмеді, табы жат идеологиялық ықпал жүргізді деп қараланды. Ұйымдағылар өздерінің кеңеске қарсы күресіне оңшыл-солшыл оппортунистік топтар троцкистер мен бухариншілер, жер ауып келген *«халық жауларымен»* бірлесе кимыл жасаған болып шықты. Тергеу үстінде айыпталушылардың Ж. Сұлтанбеков, 3. Төреғожин, Ә. Мақатов, Н. Байсалықов (Қоңырат аупорткомының хатшысы), Тоқтаров (Шет аупарткомының хатшысы), Мұхаметшин, Бірмұхамбетов т. б. қайраткерлермен байланыс жасағандығы «анықталып», есімдері аталғандар қамауға алынды. 

Жасанды айыптар бойынша КСРО Қылмыстық Қодексінің 58-бабының 2, 7, 10 және 11-тармақтары негізінде А. Асылбеков, Н. Нұрсейітов, М. Ғатаулин және ұйым мүшелері делініп, жауапқа тартылған партия-кеңес қызметкерлері Ә. Ізбасаров, М. Ордабаев, П. Шамсудинов ату жазасына кесілді, Ж. Баймолдин (кеңес-партия мектебінің директоры) 15 жылға бас бостандығынан айрылды. 1957 ж. Қарағанды ісі бойынша сотталғандар ресми ақталды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Қарағандының әкімшілік-аумақтық аудандастырылуы**, Соғыс қарсаңындағы жылдары Қарағанды көмір бассейнін игеру кезінде шахта төңірегіндегі көптеген ауындарда тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар салылған, кейіннен Ескі қаланы құрды. 30-жылдардың 2-жартысында жаңа қаланың іргесі қаланып, көп қабатты ондаған үй бой көтерді. Алайда Жаңа қаланың құрылысы баяу жүргізілді, көзделген ірі шахталардың орнына аудан жерінде шашыраңқы орналасқан ұсақ шахталар көбейіп кетті. Өндіріс орындарының қызметіне кеңес және партия басшылығын жақсарту, қала ішіндегі көптеген ауылдарда тұратын еңбекшілердің тұрмыс және еңбек жағдайдарын түзеу үшін ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1938 ж. 29 маусымдағы Жарлығымен Қарағандыда 3 аудан: Киров (орталығы С. М. Киров атындағы шахта пос.), Ленин (орталығы Жаңа қала), Октябрь (бұрынғы Сталин, орталығы Ескі қала) аудандары құрылды. Ұлы Отан соғысы жылдарында бассейнде көмір өндіру күрт артты, елдің батыс аудандарынан көшірілген зауыттар іске қосылды. Өздігінен, жүйесіз салылған поселкелер есебінен қала аумағы кеңейді. 1945 ж. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Теміржол және Шахта (1963 жылға дейін) аудандары құрылды. 1950-1960 жылдары қалада отын-энергетика, машина жасау өнеркәсібінің, құрылыс индустриясының, жеңіл және тамақ өнеркәсібінің, транспорт пен байланыстың, халыққа коммуналдық және тұрмыстық қызмет көрсетудің жаңа кәсіпорындары қатарға қосылды. Халық саны өсті, тарихи түрде қалыптасқан, қайта құрылып және салынып жатқан өнеркәсіпті және қалалық аймақтарды біріктіретін бас жоспар негізінде осы заманғы қала құрылысы шапшаң жүргізілді. Әсіресе материалдық өндіріс және қызмет көрсету салаларының кәсіпорындары, мекемелері мен ұйымдары көбейе түскен. Жаңа қала халқының саны жедел өсті. Ленин ауданына енетін Ужен Михайловка, Федоровка поселкелері жаңадан дамып, ірі Оңтүстік-шығыс тұрғын аймағының құрылысы басталды, Степной тұрғын аймағын салу жоспарланды. Шаруашылығының кеңейіп, күрделенуіне байланысты 1969 ж. мамырда ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Ленин ауданының күрамынан бөлінген Совет ауд. құрылды, 1988 ж. Теміржол ауд. таратылды. 1997 ж. 23 мамырда жергілікті өкімшілік-аумақтық бөліністі ретке келтіру мақсатында Қарағанды қаласының Ленин және Киров аудандары таратылды. 2001 ж. Совет ауданына Қазыбек би есімі берілді. Қазір (2006) Қарағандыда 2 қалалық аудан: Қазыбек би және Октябрь аудандары бар. Қалалық аудандардағы Мемлекеттік өкімет органдары - аудан әкімі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Ежелгі адамдар мыңдаған жылдар бұрын өмір сүрді. Олар аңшылықпен айналысып, аңдардың етімен азықтанды және үнемі өздерін жабайы жыртқыштардан қорғаумен болды. Олар от жағуға болатынын білген соң, оны шығаратын құралды іздеді. Бірте-бірте, шақпақ тастарды бір-біріне үйкесе от ұшқыны шығатынын білді. Олар осы тастарды қырнап, өздеріне қажетті пішінге келтірді. Мысалы, балта сияқты тастарды жерді қазуға, ағаштарды шабуға және аңдарды өлтіруге пайдаланды. Шамамен 8000 жыл бұрын адамдар жар тастың құрамында мыс сияқты металдардың бар екенін білді. Олар сол металдардан қару жасап, еңбекке пайдаланды. Осыдан 2000 жыл өткен соң Месопотамия тұрғындары металдарды араластыру арқылы мықты, берік құралдар жасап шығарды. Темірден жасалған құралдар мыстан жасалған заттарға қараған да берік болатыны анықталды. Уақыт өте келе, басқа да көптеген жаңа өнертабыстар ашылды. Солардың арасынан, мысалы: катапульта, компас, астролобия және тұт қышарды атауға болады. Адамдар от жағуды әбден меңгерген соң, майшамдарды ойлап тапты. Бұл шамдардың сырт пішіні қабыршаққа ұқсайтын. Адамдар оған семіз аңдардың қуырылған майын құйып, жанар май ретінде пайдаланатын. Өнер тапқыштар дөңгелекті жасап шығарғанда, адамдар көліктің жаңа түрлері пайда болады деп үміттенді.

Дереккөздер
-----------

ҰЛЫ ӨНЕРТАБЫСТАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-447-3
*Басқа мағыналар үшін Мортық деген бетті қараңыз.*

**Мортық** (лат. *Eremopyrum*) – астық тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. 
Қазақстанда далалы, шөлді, сортаңдау, қиыршық тасты, құм топырақты жерлерде өсетін 4 түрі бар.

Ботаникалық сипаты
------------------

Биіктігі 5–30 см. Жапырағы таспа тәрізді, жалпақ. Гүлшоғыры – масақ. Сәуір – мамыр айларында гүлдейді. Жемісі – тұқымша. Мортықтың түрлерінің бәрі – эфемерлер (өніп-өсу кезеңі өте қысқа, құрғақшылыққа төзімді өсімдіктер). Жемісі піскенше жайылымда өсетін құнарлы мал азығы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том 27 бет.
**«Қарағанды қаласы құрметті азаматтарының кітабы»** - Еңбекшілер депутаттары Қарағанды қалалық Кеңесінің 1967 жылғы 12 қазандағы шешімімен *«Қарағанды қаласының құрметті азаматы»* атағын беру туралы ереже бекітілді.

Бұл атақ ғылым, мәдениет, қала шаруашылығы, халыққа білім беру, денсаулық сақтау саласында қалаға сіңірген ерекше еңбегі үшін жұмысшыларға, инженер-техник қызметкерлерге, қызметшілерге, зейнеткерлерге; қаланың қоғамдық өміріне белсене араласқаны үшін өндіріс озаттарына; сондай-ақ облыс аймағына қонған ғарышкерлеріне берілді. Құрметті атақ қоғамдық ұйымдардың, кәсіпорындардың, мекемелердің ұсынуы бойынша қалалық мәслихат депутаттары сессиясының шешімімен беріледі. Кітапқа енгізілген азаматтарға дипломдар мен ленталар табыс етіледі. 

2005 жылдың қарсаңында кітапка 100-ге жуық адам енгізілді, олардың арасында қаланың тұңғыш дәрігерлерінің бірі Ядвига Фридриховна Алалыкина(1967), КСРО-ның Құрметті шахтері Мағауия Рақышев (1967), ғарышкерлер Георгий Степанович Шонин, Валерий Николаевич Кубасов, Анатолий Васильевич Филипченко, В. И. Волков, В. В. Горбатко, В. А. Шаталов, А. С. Елисеев (барлығы да 1969), В. И. Севастьянов, А. Г. Николаев (1970), Кеңес Одағының Батыры М. Мамраев (1971), Социалистік Еңбек Ері Ж. Рүстемов (1971), ғарышкер Н. Н. Рукавишников (1971), партия ардагері X. Әміров (1971), жазушы Г. Мұстафин (1972), ғарышкерлер В. Г. Лазарев, О. Г. Мақаров (1973), облыста денсаулық сақтау ісін ұйымдастырушылардың бірі П. М. Поспелов (1973), «Қарағанды тұрғын үй құрылысы» тресінің сылақшылар бригадирі А. В. Катаржнов (1974), Социалистік Еңбек Ерлері С. П. Рудометкин, Б. Нұрмағамбетов (1977). Даңқ орденінің толық иегері И. А. Қарабанов (1979), Социалистік Еңбек Ері В. И. Язев (1979), ҚазКСР-інің халық артисі Ж. Н. Шашкина (1985), қазақтың тұңғыш ғарышкері Т.Әубәкіров (1991), Даңқ орденінің толық иегерлері Н. Покатилов, М. Сүлейменов (1994), мүсінші А. Билық (1999), ғалымдар Ғ. Құлқыбаев, 3. Молдахметов (2001) т. б.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Қоздырғышы-сорғыш гермафродит көлемі ланцет тәрізді (5,4-13,2)х(0,8-1,9) мм. Описторхоздың иесі-жабайы және үй жыртқыштарымен мысық 

Жұмыртқасы*Opisthorchis viverrini*.
тұқымдастар жатады, сонымен қатар виверралар иттер және адамдар. Инвазирленген жануарлардың немесе адамның нәжісімен мирацидии сыртқы ортаға шығып, суға түседі, су арқылы аралық иесіне жұғады. Мирацидии моллюскада өсеп жетіліп церкариге айналды да қосымша балықтарға немесе басқа су жәндіктеріне белсенді түрде енеді. Балықтың бұлшық етінде өсіп, келесі түріне айналады, ол түрі метацеркарии. Адам ағзасына түскеннен кейін ішекті ұрықтар қабыршақтарынан ажыратылып, билиарлы жүйеге және ұйқы безіне енеді де сол жерде жұмыртқа туатын гельминттерге айналады. Ағзада бірнеше жылдарға дейін болуы мүмкін.

Эпидемиологиясы.
----------------

Описторхоз-зооонозды пероральді биогельминттер, инвазиясы табиғи-ошақтық. Көбінесе қоздырғыш көзі болып ақырғы иелері табылады (жабайы және үй мысықтары). Жұғу жолдары шикі тағамдардан және балықтың толық пысырылмаған метацеридің тірі күйінде болған жағдайда, жұғу жағдайы жалпыға қауіпті.

Патогенезі.
-----------

Негізгі патогенетикалық механизмі адам ағзасындағы гельминттерге және жұмыртқаларына аллергиялық және токсикалық әсер етеді, сонымен қатар өт жолдарының мехникалық зақымданылары және де бауыр тініне, ұйқы безіне әсері.

Клиникалық көрінісі:
--------------------

Жедел фазасында ауру симптомдары аллергиямен және енжарлықпен көрінеді. Кейін симптомокомплекс дамиды, бұл жағдайда бауыр, өт, өт жолдары, ұйқы безі зақымдалады.

Диагностикасы:
--------------

Эндемиялық аймақта туратын және холецистит, ангиохомет, гепатит, панкреатитпен ауыратын науқастарға капрологиялық тексеру және дуоденальді сұйықтыққа овоскопия жасалынады. Гельминт жұмыртқалары табылса, ол нақты дәлел болып табылады.

Емі.
----

Негізгі терапия болып дегельминтизация саналады (бильтрицид) 75 мг/кг дозасын тамақтан кейін, 15-20 минуттан соң 3 рет тәулігіне. Көп елдерде хлоксилонмен емдеу қалыптасып кеткен. Препараттың тәуліктік дозасы тамақтан кейін 15-20 минут өткен соң 60 мг/кг тағайындалады. 5 күнге немесе 150 мг/кг 2 күнге тағайындалады.. Хлоксинді сүтпен бірге ішуге нұсқау берілген. Патогенетикалық және симптоматикалық терапиялар жүргізіледі.

Профилактика.
-------------

Негізгі профилактикалық мероприятия су құбырларын ластанудан сақтау, моллюскаларды жою және аралық иелерімен күресу жүргізіледі. Балық сатылатын жерлерді қатаң түрде санитарлық бақылау өткізу және шикі шала тағайындалған тағамдардың алдын алу.

Пaйдаланған әдебиеттер
----------------------

* 
* Мұрағатталған 2 мамырдың 2014 жылы.
*
**Мортильё** (Mortillet) Габриель де -Француз археологы. Франциядағы 1848 ж. революцияға қатысқан. 1868-85 ж. Сен-Жермен музейінің тарихқа дейінгі көне ескерткіштер бөлімінің қызметкер және меңгерушісі болды. Еңбек қаруларының формасына және оларды өңдеу әдістерінің айырмашылықтарына негізделген пелеолиттік мәдениеттің даму кезеңдерінің хронологиялық схемасын дайындады. Мортильё эволюционист болды, Ч.Дарвинді жақтады. Дегенмен ол жануарлар мен өсімдік дүниесінің даму заңдарын алғашқы қауымдық адамзат қоғамы мен материалдық мәдениет заттары формасының дамуына да қолдануға болады деген қате пікірді болды.
**Риман геометриясы**, Риманның эллипстік геометриясы — Евклидтік емес геометриялардың бірі.

Риман геометриясының негізгі нысандары нүкте, түзу және жазықтық; негізгі ұғымдары — **тиістілік** (нүктенің түзуге, нүктенің жазықтыққа), **реттілік** (түзудегі нүктенің, жазықтықтағы берілген нүкте арқылы өтетін түзулердің, т.б.), **конгруэнттілік** (фигуралардың). 

Риман геометриясының тиістілік және реттілік аксиомалары толығымен проективтік геометрия аксиомаларымен бірдей, сондықтан Риман геометриясы бойынша: кез келген екі нүкте арқылы бір ғана түзу өтеді; екі жазықтық бір түзу бойымен қиылысады; бір жазықтықта жатқан екі түзу бір нүктеде қиылысады; түзудегі кез келген нүктелер жұбы екі кесіндіні анықтайды; жазықтықта жатқан түзу жазықтықты екіге бөлмейді (демек, егер а түзуі жазықтығына тиісті болса, онда жазықтығының а түзуінде жатпайтын кез келген екі нүктесін а түзуін қимайтындай кесіндімен қосуға болады); жазықтық кеңістікті екі жарты кеңістікке бөлмейді. Риман геометриясының проективтік геометриядан айырмашылығы: мұнда фигуралардың конгруэнттілігі мен геом. шамаларды өлшеу (ұзындық, бұрыштың шамасы, аудан, көлем) ұғымдары қарастырылады. Сондықтан Риман геометриясы метрикалық кеңістік. Риман геометриясы мен Евклидтік геометрияның конгруэнттілік аксиомалары мәндес. Риман жазықтығының моделін сферадағы диаметралды қарама-қарсы нүктелерді "беттестіріп" алуға болады. Алынған нысанды "нүкте" деп, ал сферадағы үлкен шеңберді "түзу" деп қарастырады. Осы "нүктелер" мен "түзулерден" алынған фигуралар Риман геометриясының тиістілік, реттілік, конгруэнттілік аксиомаларын қанағаттандырады. Риман геометриясын алғаш Бернхард Риман (1826 — 1866) өзінің лекцияларында риман жазықтығы теориясының дербес жағдайы ретінде қарастырған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Үлгі:Stub:Математика
Шумер және Вавилонның әдебиетін әлемнің ең көне әдебиеті деп айтуға болады. Ғалымдардың зерттеуіне орай, ең алғашқы қолжазбалар іскери құжаттар болған. Дегенмен, одан өзге ежелгі поэзия мен көне аңыз-әңгімелер легі бізге дейін сақталған. Солардың ішіндегі толық нұсқасымен жеткені «Гильгамеш туралы аңыз» эпосы болып табылады.

### Алғашқы ескерткіштер

Ең ежелгі шумерлік және вавилондық мәтіндер б.з.б. IV-III мыңжылдықтарды қамтиды. Бұл тіркеу тізімдері, әнұран жазбалары, мақалдар, жаңылтпаштар мен аңыз-әңгімелерден тұратын қарапайым нұсқалар. Б.з.б. III-II мыңжылдықтан «Ниппур ережелері» деп аталатын 87 әдеби мәтіннен тұратын аңыздар жинағы сақталып қалған. Тура сол кезеңде «Гильгамеш туралы аңыздың» көне вавилондық нұсқасы жазылды. Б.з.б. II мыңжылдыққа орай әдеби ескерткіштер аккад тілінде жазыла бастады. Сол кезеңде аккад тілі негізгі тілдердің біріне айналды. Ал б.з.б. I мыңжылдыққа келіп Гильгамештің негізгі бізге жеткен нұсқасы жазып қалдырылды. Түпнұсқа б.з.б. VII ғасырда Ассирия патшасы Ашурбанипалдың айтуымен салынған кітапханада сақталған (1849 жылы табылды).

### Гильгамеш туралы аңыз

  

Екі өзен аралығының мәдениетіне жататын көне ескерткіш болып табылады. Поэманың соңғы нұсқасы Синликиуннинни деген адамның авторлығына жазылады. Бірақ басқа әдебиет тарихын зерттеушілер аңыздың жылдар бойы жинақталып жазылғанын мақұлдайды.

Гильгамеш – шумерліктердің Урук деген қаласының аты аңызға айналған билеушісі. Аңыздың желісі бойынша қаланың өркениетіне енді үйрене бастаған Энкиду есімді жігіт биліктен әбден масайраған Гильгамешке жолығады. Энкидудің мінезі тік, бағыты нақты болғандықтан Гильгамешті күшпен де, оймен де жеңеді. Сосын тұғырсыз патша адамдықтың негізін ұғу мақсатында тау-тасты аралап, қаңғып кетеді. Энкидумен достасып алып, ерліктер жасайды. Дегенмен, өзін басып озған досы Энкиду өмірден озғаннан кейін, мәңгілік өмірдің сусынын іздеуге бел буады. Бұл идея келесі мыңжылдықта алхимиктердің миссиясына айналғанын бәріміз білсек керек.

Гильгамеш пен Энкиду туралы жеке өлеңдер де біздің дәуірге аман жеткен. Екі достың бір жауы бар, ол – Хумбаба (Хувава). Олардың соғыстары мен ерліктерін көне аккад мифіндегі құдайлар бақылап отыратын болған. Бірақ осы жеке өлеңдерде бір-бірін жалғайтын еш ұқсастық жоқ. Тек батырлардың есімдері ғана бір аңыз екеніне дәйек болып отыр. Гильгамеш туралы аңыз – бұл нағыз достықтың бейнесін көрсететін ежелгі аңыз. Достардың тек бір-біріне деген қолдауы ғана емес, сонымен қатар, іштей адамгершілігін түзеуге бағытталғаны айдан анық.
**Биче Ванцетта** (итал. *Bice Vanzetta*; 1961 жылы 7 наурызда туған, Кавалесе) — итальяндық шаңғышы, Олимпиада ойындары мен әлем чемпионаттарының бірнеше дүркін жеңімпазы. Әйгілі шаңғышы Джорджио Ванцеттаның қарындасы.

Әлем кубогында Ванцетта 1986 жылы дебют жасады, ал 1992 жылдың желтоқсанында ол әлем кубогының кезеңінде алғашқы ондыққа кірді. Жалпы алғанда, ол Әлем кубогының кезеңдеріндегі алғашқы ондықтың 2 хитіне ие. Ванцеттаның жалпы әлем чемпионатындағы ең жақсы жетістігі - 1992/93 маусымдағы 24-ші.

1988 жылы Калгаридегі Олимпиадада ол 10 шақырымдық классикалық жарыста 17-ші орынға ие болды.

1992 жылы Альбертвиллдегі Олимпиадада эстафетада қола медаль жеңіп алды, сонымен қатар ол тағы үш жарысқа қатысты: 5 км классика - 28 орын, ізбасарлық жарыс - 20 орын, 15 км классика - мәреге жеткен жоқ.

1994 жылы Лилехаммердегі Олимпиадада ол эстафеталық жарыста тағы да қола медальді жеңіп алды, сонымен қатар 5 шақырымдық жарыста классикалық жарыста 19-шы және іздеуде 34-ші болды.

Мансаптық кезеңінде ол үш әлем чемпионатына қатысып, екі эстафетада да күміс медаль жеңіп алды, жеке жарыстарда ол 12-орыннан көтерілмеді.

Сілтемелер
----------

* Мұрағатталған 27 қаңтардың 2010 жылы.
**Ағзамова Римма** (11.4.1945 ж.т. Ақтөбе облысы Темір ауданы Кеңқияқ а.) – медицина ғылымдарының докторы (1997). 

Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1968) және Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қ-ндағы медицина институттың аспирантурасын (1974) бітірген. Дәрігерлік еңбек жолын телімдік дәрігер-фтизиатр болып бастаған А. кейін Ақтөбе облысы туберкулез диспансерінде лаборатория меңгерушісі, бас дәрігердің орынбасары (1974–77), Көкшетау туберкулез бөлімшесінде және Қазақ ғылыми-зерт. институтында аға ғылыми қызметкер (1978–97). 1997 жылдан ҚР Туберкулез ауруларын емдеу мәселелері жөніндегі ұлттық орт-тағы эпидемиол. және микробиология бөлімінің жетекшісі болып қызмет атқарады. 

А. 65 ғылыми еңбектің авторы.
**Мари Маргерит Сесиль Алиса Луиза Давлюи** (фр.  *Marie Marguerite Cécile Alice Louise Daveluy**;* 20 наурыз 1936, Викториавилл, Квебек дүниеге келген) — канадалық әнші (сопрано) және музыканың педагогі.  Раймона Давлюи есімді органистің әпкесі.

Б1956-1959 жж. Вена қаласында Фердинанд Гроссман мен Виктор Грефта оқыған. 

1959 жылы алғашқы рет сахнаға Зальцбургтік операсындағы Рихард Штраустың «Ариадна на Наксосе» атты операсындағы Цербинеттаның партиясын орындаумен шыққан.

Зальцбургтегі екі маусымнан кейін 1961-1966 жж. 30 партияға жуық орындаған Гейдельберг операсында ән шырқаған. Кейін Мари Канадаға қайтып келіп, өзінің мансабын жалғастырып, жүре-жүре камералық репертуарға ауысқан және канадалық композиторлардың камерно-вокалдық әндерінің бірнешеуін дискке жазған. 

1971-1984 жж. Труа-Ривьерде Квебек университетінде вокал сыныбын жүргізген.

1984 жылдан бастап Квебек консерваториясында сабақ жүргізеді. Маридың оқушыларының арасында  Карина Говен және Мари Николь Лемьё бар.
**Сафранболу** (түр. *Safranbolu*) – Түркияның Карабүк иліндегі ең үлкен қала..

 Safranbolu 
Анкараның солтүстігінен 220 км қашықтықта, Қара теңізнің оңтүстігінен 90 км қашықтықта орналасқан қала.Оңтүстігінде Карабүк орталық ауданмен шекаралас.

1994 жылы 17 желтоқсанда Түркияның тоғыз объектісімен бірге ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралары тізіміне ілінеді. Бұл мәртебені қалада орналасқан классикалық Осман архитектурасы туындыларының арқасында иеленеді. Географиялық жағынан тиімді жерде орналасқандығынан, Сафранболу Түркияның әкімшілік және сауда орталығы ретінде үлкен маңызға ие.

Халық саны 51 088 адам (2008 жылғы халық санағының нәтижесі). Қалада Карабүк университетінің филиалдары саналатын Сафранболу кәсіптік училищесі мен Фетхи Токер Гюзәл атындағы көркемөнер мен дизайн факультеті орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Проекция** (лат. *projectio* - алға тастау ) — адамның өз бойындағы саналанбаған көбіне жағымсыз қасиеттері мен қылықтарын басқаларға телитін қорғаныс тетігі. Проекция — индивидке бейжай елесті сыртқы дүниеге бржақты телитін психикалық процестің көрінісі. Психикалық проекция — адам мүддесі мен ынтасын біреудікіндей салқын, ықылас білдірмей көңіл қобалжуын басатын қабылдаудың қорғанарлық тетігі. Бейқам көңілдің мән-жайын әр түрлі талқылаушылардың бірі австриялық ғалым 3. Фрейд болды. Фрейдтің ұйғарымы бойынша, балаларға жұрттың дүниені сезінуі өздерінікіндей көрінеді де, сыртқы ұқсастықпен өздерін ойланбай-ақ жұбатады. Оң түсінікті теріс күйге ұқсататын төзімсіз күйді 3. Фрейд паранойлық ауруға жатқызады. Көңілде қабылдауды жалғастыратын симбиоздық түрлі күйлердің бірлесе селбесуін ғалымдар психикалық ерекше көрініс деп тапты. Селбестіру, телу процесінің әр түрлі сау да, ауру да күйі адамдарда кезігетіні анықталды. Бірақ адамның елесті шындықпен салыстырып тексере алатын қабілетінде немесе теліте елестету ақиқаттығына деген наным-сенім бір-біріне үйлесе бермейтін сияқты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Герой
1925 жылдың 20 ақпанында Қарауылда туған ол соғыстың соңғы нүктесі - Берлинге дейін барып қайтқан оның өзгеше тағдыры бар. Ауылдағы ұсақ-түйек малға бас-көз болып, барып кел, шауып келде жүріп ер жеткен шақта Үбіқожаұлы Отан соғысы басталғанда он алты жаста еді. Артынша 1942 жылы майданға шақырылып, Өзбекстанның Катта қорған қаласында әскери дайындықтан өтеді.

Жаумен алғаш рет бетпе-бет
--------------------------

1943 жылдың көктемінде Үбіқожа Әйкебайұлы 1 Украина майданына жіберіледі. 410-полктің 39-батальонның командирі бойы аласа Үбіқожаны бірден ұрыс даласына кіргізуге дәті бармай аяйды. Асынған винтовкасы жерге тіреліп сүйретілген оны байланысшылыққа қояды. Одан командир "тіл" әкелуге барады. Жау блиндажы түбіне жақын келіп, баспағып жатып, немістің екі солдатын штикпен шаншып, ішке кіріп, таудай офицерді мас болып ұйықтап жатқан жерінен байлап-матап әрең сүйретіп жеткізеді, ,6 жауынгердің екеуі осы операция үстінде қаза болады. 1943 жылдың жазында алдыңғы майдан шебінде жаумен аңдасып жатқан кезде Үбіқожаны штабқа құпия пакетті апарып келуге жұмсайды. Аса сақтықпен орман арасымен барып, қайтып келе жатып, үлкен тоғайдың тасасына келгенде алдынан екі солдаты мен неміс офицері бұған қарсы келіп қолғанын көреді. Ойлауға уақыт жоқ, оларды босатуға тағы болмайды. Алдағы екі солдатты автоматпен сұлатып салып, офицерге тап бергенде, ол қолындағы пистолетін тастай салып қолын көтереді, сол бетте алға нұсқап таяу тұрған қзіміздің бекініске әкеліп тапсырады. Штабқа шақырып Үбіқожадан офицерді қалай қолға түсіргендігін сұрайды. -Орысша білмегендіктен бар жағдайды жеткізіп айта алмадым. Шұғыл шешім қабылдауым өмір мен өлімнің арасындағы кас-қағым сәттегі шапшаңдықта болған көзсіздік батылдықтың нәтижесі екенін өз тілімдегідей баяндай алмағаныма күні бүгінге дейін өкініштімін,- дейді ол. Бірақ, "тіл" әкелу операциясындағы менің әрекетімді бағалаған болар және неміс офицері өте үлкен құпияны айтқан болуы керек, маған 12 күн демалыс берді. Осы Висла маңызындағы ісім үшін 1943 жылы "Жауынгерлік Қызыл Ту" ордені берілді. Оны 30 жыл өткен соң 1973 жылы Семей облыстық әскери соғыс комиссары табыс етті. 
Осындай хикаялардың неше атасын бастан өткерген жауынгер Сандомир, Дрозден, Краковты, Чехословакия мен Польшаның біраз жерлерін азат етуге қатысып, Днепр, Висла, Одер өзендерінен өтіп, Берлинде соғысты жеңіспен аяқтайды. Майдандағы ерліктері үшін Ү. Әйкебаев "Кызыл Жұлдыз" , I, II дәрежелі Ұлы Отан соғысы ордендерімен, "Германияны жеңгені үшін", "Украинаны азат еткені үшін" және тағы басқа медальдармен мараптталған.

Дереккөздер
-----------
**Бунге хориспасы(крестгүлділер тұқымасы)**

Биік тауларға тән мекендеуші тек Алтайды ғана емес,Алтайдан оңтүстікке қарай барлық таулы жүйелерге орналасқан.Бұл түр Қазақстанда кездесетін алты түрдің ішіндегі ең көріктісі.Ірі қиыршық тасты ылғалды жерде және тастақты беткейлерде,альпі көгалдарында кездеседі.Кейде өзен малтатастарымен төмен орман белдеуіне дейін түседі.Бұл жатаған көп жылдық сабағының жоқтығымен(10 см)ерекшеленеді. Сопақ,ірі тісті жапырақтардың розеткасынан бірнеше гүлсидам шығады,олардың бас жақтарында бір-бірден болады.Осылайша барлығы бір қарағанда,жапырақтары әдемі пішінделген гүл шоғына ұқсайды.Гүлдерінің құрылысы кәдімгі крестгүлділерге тән:тостаған жапырақтары және жапырақтары төрттен,аталықтары алтау,екеуі қысқа,аналығы біреу,қысқа.

**Дереккөздер**:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
**Флавий Виктор** (лат. *Flavius Victor*) — 384-388 жылдары Рим императоры болды. Виктор империяның батыс бөлігінің әміршісі Магн Максимның ұлы болатын, ол 383 жылы ұлы Августты тағайындады.

Императордың шығыс бөлігіндегі император Валентин II және Феодосий I уақыт өте келе Максимді және оның ұлын заңды император деп таныды, бірақ кейін олардың арасындағы қарым-қатынастар нашарлады. Максим шығысқа, Италияға, император Валентиниан II-ге қарсы шыққанда, ұлын Галада қалдырды.

Максим алдымен Апеннин түбегін басып алды, бірақ кейін император Теодосиус оны Аквиледе тұтқындады және өлтірді. Әкесінің жеңіліске ұшырағаннан кейін, Триерде тұратын Флавий Викторұлы император Иодосдисадың бұйрығы бойынша Арбогастты қолға түсірді.

Биографиясы
-----------

Виктор туған кезде Сармат болды, бірақ ол шомылдыру рәсімінен өтіп, христиан болды. Император Констанции II кезінде ол Шығыс елдерінде қызмет етті. Юлианның (Джулиан) тағына кіргеннен кейін, Виктор кітабына тағайындалды және парсы науқанына қатысты болды. 26 маусымда 363 жылы Джулиан қайтыс болды. Командирлер Флавий Аринфай, Дагалифа және Виктор Император Джовиан(Иовиана) сайлады. Көп ұзамай ол қайтыс болды. Рим императоры Валент болған кезде, Виктор атқыштар посты лауазымына тағайындалып, парсылармен шайқасты. 369 жылы Виктор билеуші ​​елшіліктің мүшесі болды. Сол жылы ол Галатпен консулға ауысты. Виктор Адрианопльдегі шайқасқа қатысып, Рим әскері жеңіліске ұшырады. Виктор Император Валентті құтқаруға тырысты, бірақ ол қайтыс болды, және ол Грацианаға шығындар туралы хабарлады. Содан кейін командир өзінің отбасымен бірге Антақияға көшті.
**Шардара** – бекіністі мекен. Шардара қаласының оңтүстік-батысынан 2 км жерде. Зерттеу жұмыстарын 1950 ж. А.Н. Бернштам басқарған Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы жүргізген. Ол – аумағы солтүстіктен оңтүстікке қарай 240 м, батыстан шығысқа қарай 310 м, биікт. 1 – 3 м тік бұрышты алаң. Батыс жағында ауданы 140×120 м, биіктігі 15 м қорғанның қалдығы сақталған. Қорған іргесінен 15 м жерде ені 8 м, тереңд. 1 м ор қазылған. Оның екі жағы дуалмен қоршалған. Қазбадан табылған заттарға қарағанда Шардара 1 – 12 ғасырлардағы мекен орны болған.

Cілтемелер
----------

"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
**Джордж Стефенсон** — ағылшын өнертапқышы, инженер-механик.1781 жылы 9 мусымда Уилэмде дүниеге келген. Паровозды ойлап табу арқылы күллі әлемге аты шыққан. Ол темір жолдың "атасы" саналады. Ол таңдаған темір жолдың ені 1435 мм, әлі күнге дейін көптеген еуропалық елдерде стандарт болып табылады. Джордж барлық балалық шағын 1748 жылы Уилэм мен Тайн өзен байланыстырып салынған темір жол бойында өткізді. 18 жасында өздігімен жазу мен оқуды үйреніп,паровоз механигі мамандығының иесі атанды. 1802 жылы көмір өндіру шахтасында машинист болып жұмысқа алынды. 1802 жылы әйелі Фенни Роберт атты алғашқы ұл баланы дүниеге әкелді. Келесі он жылды ол бу қозғалтқышын зерттеуге жұмсады. 1812 жылы паровоздармен қызмет көрсетуді тоқтатып,өздігінен жасауға кірісті. 1815 жылы Хемфри Дэвимен бір үақытта "Лампа Джорди" деп аталып кеткен кенді шам ойлап тапты. Әлі күнге дейін қай шамның алғаш шығарылғандығы белгісіз. Көмірдің жер бетіне шығарылуын жеңілдету үшін алғашқы бумен жұмыс жасайтын көлік ойлап тапты. Ал 1814 жылы өзінің алғаш локомотивін дүниеге әкелді. Ол жалпы 30 тонна көтере алатын еді. Көлігін Ватерлоо кезіндегі Наполеонмен шайқасында ерлік танытқан Пруссия генералы Гебхард Леберехта фон Блюхердің атына "Блюхер" деп қойды. 1821 жылы Стоктон мен Дарлингтон арасын байланыстыратын темір жолын салуға кірісті. Дегенмен, Стефенсон 1848 жылы 12 тамызда Честерфилде дүниеден өтті. 1825 жылы жасалған"Локомоушн" паровозы әлі күнге дейін Дарлинг мұражайында сақтаулы тұр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Plaque unveiled for 'Father of Railways' George Stephenson.  BBC (9 желтоқсан 2015). — «Engineer and inventor George Stephenson, regarded as the Father of Railways»  Тексерілді, 2 қаңтар 2016.
Джордж Натаниел Керзон
**Джордж Натаниел Керзон** ((ағылш. *George Nathaniel Curzon*; толық титулы **Джордж Натаниэл Керзон, бірінші маркиз Керзон Кедлстон**, ағылш. *George Nathaniel Curzon, 1st Marquess Curzon of Kedleston*; 1859 жыл 11 қаңтар, Дербишир - 1925 жыл 20 наурыз, Лондон) - ағылшын саяси қайраткері, әрі дипломаты, консерватор.

Өмірбаяны
---------

1891-1892 жылдары *Үндістан істері жөніндегі министрдің орынбасары*, 1899-1905 жылдары Үндістанның вице-королі болды. ]]Үнді халқы]]ның ұлт-азаттық қозғалысын аяусыз басты. 1916 жылы *Ллойд Джордждың коалициялық үкіметінің* құрамына енді. 1919-1924 жылдары - *Сыртқы істер министрі.* *Кеңестік Ресейге қарсы* интервенцияны ұйымдастырушылардың бірі. Керзон - Англияның саясаты жайлы бірсыпыра кітаптың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — бетіне нұр ойнап, өңі ажарлану дегенге мезгейді. *«Ажарлы реңі бал-бұл жанып, ... басын изеді...»* (К. Оразалин, Көктем).

*«Бал-бұл»* қос сөзінің бізге алғашқы — *«бал»* сыңарының түпкі мағынасына іздеу салу қажет. Екінші сыңары біріншісінің қайталауы (аз-кем дыбыс өзгерісімен) деп қана қараймыз.

Зер сала байқаған адамға «бал-бұл» қос сөзінің тек *«жану»* етістігімен ғана тіркеске түсетін қасиетін аңғару киын емес. Мұны жоғарыда келтірілген мысал да анықтай түседі. Осыған қарағанда оның (*бал-бұлдың*) *«жанумен»* тектестігі болар деген жорамал ойға оралады. Жорамалымызды кейбір түркі тілдерінің, әсіресе, қырғыз тілінің дерегі қуаттай алады: *бал* — айқын қалыпта, лапылдай, жалындап жану мағынасын береді. Сөйтіп, *«балдың»* алғашқы мағынасы «жанумен» тектестігі ашылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
**Шарипа Шынғұлқызы Таева** (1913-1984) , халык шаруашылығын ұйымдастыру саласындағы жетекші қызметкер. Ұлыт аудың түлегі .

БК( б ) ПОК-нің жанындағы үгітші - насихатшылардың жоғары мектебін бітірген (1939).

1939-1949 жылдарында Жамбыл обкомының идеология жөніндегі хатшысы, 1-хатшысы , Павлодар облыстық партия комитетінің хатшысы , Қазақстан К(б) ПОК- нің үгіт-насихат
бөлімінің нұсқаушысы , ҚазКСР Орман министрінің орынбасары, 1949-1961 жылдарында Қызылорда облыстық партия комитетінің хатшысы , БК( б )ПОК жанындағы Жоғары партия мектебінің тындаушысы , Гурьев облыстық партия комитетінің әйелдер бөлімінің меңгерушісі , Мемлекетт к мекемелер қызметкерлері кәсіподағы республикалық
комитетінің хатшысы. 1961-1971 ж. Мемлекеттік
сауда және тұтыну кооперациясы қызметкерлері
көсіподағы Республикалық комитетінің төрайымы .

2 мәрте «Құрмет Белгісі » өрденімен марапатталған .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Бал басы** (ғұрып). Бұрын ел ішінде болашақты, адам өмірін болжайтын көріпкелдер, әулие-әмбие, балшы, емші, құмалақшылар, жауырыншылар көп болған. Әр адам оалрға келіп бал аштырады. Олар жоғалған малды, затты, алыстан келетін жолаушыларды, реніш-қуаныштарды болжап айтатын болған және олардың көпшілігі шындыққа айналған. Бал аштырушы кітап ашып, құмалақ салушыларға өтінішпен келгендер көріпкелдерге еңбегі үшін төлем беруі қажет. Оны сыпайылап «бал басы» деп атайды. «Бал басының» нақты бағасы, немесе өлшемі болмайды. Әркім қолда барын береді. Кедей, нашар адамдарға көріпкелдер «құдай үшін», яғни тегін бал аша берген. Бұл үшін олар батаға да риза болған. Кейбір адамдар тіпті ештеңе де алмаған.
Егер бал ашушы белгілі мөлшерде ақша, мал сұраса, халық ондай кісілерге бармаған, құрмет көрсетпеген және сенбеген.
**«Сөз»** (ағыл. *The Words*) — 2012 жылы түсірілген режиссерлер Брайан Клагман мен Ли Стернталдың драма-фильмі. Бұл фильм олардың алғашқы туындысы. Тұсаукесері 2012 жылы 27 қаңтар күні Сандэнс кинофестивалінде өтті.

Сюжеті
------

Фильмде жолы болмаған жазушы Роридің тағдыры жайлы баяндалады. Жазғандарын еш баспа қабылдамай, тауы шағылып жүрген жас жазушы бір күні портфель тауып алады. Ішінен біреудің қолжазба күйінде қалған дайын романы шығады. Оқып көрсе, американ солдаты мен француз даяшысының баянсыз махаббаты жайлы жазылған екен.

Қолжазба ұнайды да, дереу өз атынан кітап қылып бастырады. Кітап жарыққа шыққаннан мұның атағы жер жарып, бірден танымал қаламгерге айналады. Солай атақ пен абыройдан басы айналып жүрген кезде баяғы портфельдің иесі, романның шын авторы келеді. Ол қарт кісі екен. Ол мұнымен біраз әңгімелеседі. Рори оның романның шын авторы екенін біліп есеңгіреп қалады.

Осы жәйттің себебімен әйелімен кикілжіңге келіп, өмірі күл-талқан бола бастайды. Ар азабынан құтыла алмай, баспаға барып, кітаптан өз есімін алып тастауды өтінеді, онысынан ештеңе шықпайды. Қартты өзі іздеп барады да, табысымен бөлісуді ұйғарады, алайда ашулы қарт "сен менің өміріме айналған сөзді ұрладың" деп мұны қуып шығады. Кетерінде бұл қартқа "сіздің кітабыңыз маған өте қатты ұнайды" деп айтады.

Бір ай өткен соң қарт қайтыс болады.

Басқа да фактілер
-----------------

Түсірілім 2011 жылы 7 маусымда Монреальда басталды.

Фильмге сын айтушылар дерлік болған жоқ, көрермендер аса жоғары ықыласпен тамашалады.

Рөлдерде
--------

* Брэдли Купер — *Рори Джэнсен*
* Оливия Уайлд — *Даниэлла*
* Зои Салдана — *Дора Дженсен*
* Джереми Айронс — *қарт*
* Бен Барнс — *романдағы жас жігіт*
* Нора Арнезедер — *Селия*
* Деннис Куэйд — *Клэй Хаммонд*
* Дж. К. Симмонс — *мистер Дженсен*
* Джон Ханна — *Ричард Форд*
* Желько Иванек — *Джозеф Катлер*
* Рон Рифкин — *Тимоти Эпштейн*

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑

Сілтемелер
----------

* Фильмді *Internet Movie Database* сайтынан тамашалау
**Сөгетi** – Іле Алатауының шығыс сілеміндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Шілік, Шарын өзендері аралығында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 80 – 90 км-ге созылып жатыр. Ені 15 – 20 км. Ең биік жері 1889 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Сөгетi тауы тас көмір, пермь дәуірлерінің шөгінділері мен жанартаулық (гранитті интрузиялар мен туф-лавалы эффузиялар) жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Беткейлері мен сайларында тас қорымдар мен жартастар жиі кездеседі. Таулы, шөлді, шөлейтті дала ландшафттары дамыған. Көктемгі және күзгі мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
**Тәшенов Жұмабай** (1925-1994) — жазушы, Ұлы Отан соғысы қатысушысы.

Өмірбаяны
---------

Қарақалпақ АКСР-і, Нүкіс ауданына карасты Жданов атындағы кеңшарда туған. .

Өзбекстан Орталық Комитеті жанындағы Жоғары партия мектебінің журналистика бөлімін, Низами атындағы Ташкент мемлекеттік журналистика институтының тарих факультетін және Қарақалпақ кеңес әдебиеті мамандығы бойынша аспирантураны бітірген. 

Қарақалпақ АССР Жазушылар одағында драматургия секциясының меңгерушісі, "Қызыл Қарақалпақстан" газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редакторы, Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші, "Жазушы" баспасында редакция меңгерушісі қызметтерін атқарған.

Шығармашылығы
-------------

Алғашқы өлеңдері баспасөз бетінде 40-шы жылдың басынан жариялана бастаған. Содан бергі уақыт ішінде оның қарақалпақ, қазақ, өзбек, орыс тілдерінде ондаған өлең, әңгіме, повестер жинағы, бірнеше драмалық шығармалары, көркем фильм сценарийлері дүниеге келді. 

Ж.Тәшеновтің сценарийі бойынша "Қазақфильм" киностудиясы "Ана туралы аңыз" көркем фильмін (А.Сацкиймен бірігіп жазған), "Тәжікфильм" киностудиясы "Қашқын" телевизиялық фильмін түсірген.

  

Пушкин мен Лермонтовтың кейбір өлеңдерін, Некрасовтың "Русьте кімдер жақсы тұрады?" поэмасын (Т.Сейтжановпен бірігіп), А.Фадеевтің "Жас гвардия" романын, В.Катаевтың "Полк баласы" повесін, т.б. шығармаларды қарақалпақ тіліне, К.Рахмановтың "Келін" атты комедиясын қазақ тіліне аударған. 

Жауынгерлік Қызыл Ту, Қызыл Жүлдыз ордендерімен, "Ерлігі үшін", "Әскери ерлігі үшін", "1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін" медальдарымен, Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет Грамотасымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж. ISBN 9965-09-134-Х1981-89
**Жұмабайұлы Әкуан** (1912-1990жж).

Жұмабайұлы Әкуан 1912 жылы Жұмайбайдың тұғыш баласы болып дүниеге келген.
Балалық шағы әке-шешесінің қасында өтеді. 1930 жылы әскери борышын өтеуге аттанады. Барған жерінде әскери білімін жетілдіріп қатардағы жауынгерден офицер шеніне дейін көтеріліп, Хобда горнизонында командир болып қызмет атқарған. 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысына Жапондармен болған соғысқа қатысып "Жеңіс" орденімен марапатталады.

Соғыс аяқталған соң Дорноговь аймағындағы Зүүнбаян қаласындағы мұнай өндіру кенішіне жұмысқа орналасып, қызметін аброймен атқарып, 1954-1955 жылдары осы өлкеден Моңғолияның Ұлы Құрылтайына (парламент) депутат болып сайланған. Бұл Баян-Өлгий аймағынан тысқары жерден Ұлы құрылтайға депутат болған тұңғыш қазақ азаматы. 
1956 жылы денсаулығына байланысты жұмыстан шығып, туған жеріне оралады. Онда 5-6 жыл болып, Хобда аймағына қоныс аударып, өмірінің соңына дейін мекен етті.
1985 жылы Моңғолия Жоғары әскери қолбасшысының бұйрығымен "Соғыс ардагері" атағы берілді.