recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Александр Дэвид "Алекс" Тёрнер** (ағылш. *Alexander David "Alex" Turner*; 6 қаңтар 1986, Шеффилд, Ұлыбритания) — британикалық музыкант, жазушы және Arctic Monkeys рок-тобының әншіci, сонымен қатар гитаристi. The Last Shadow Puppets жобаның негізін қалаушылардың бірі.

Алекстің жазған әндері көбісі атақты болатын. Оның Arctic Monkeys тоьымен жасаған 6 альбомы да Ұлы Британияның ең атақты әндер жинағына (UK Albums chart) еңген еді.

Балалық шағы
------------

Алекс Тернер 1986-шы жылдың 6 қаңтары күні дүниеге, музыка мұғалімі Дэвид және неміс тілі мұғалімі Пенни Тернерлердің отбасысында дүниеге келеді. Балалық шағында, анасы көбінесе The Beatles, The Eagles, The Beach Boys, David Bowie секілді атақты әншілер мен топтарды тыңдағандықтан, Алекс жастайынан музыкаға құштарлығы ашыла бастады. "Stocksbridge High School" - мектебінде 1997-2002 жылдары аралығында оқыды.

Дискографиясы
-------------

### Arctic Monkeys

* 2006 — *Whatever People Say I Am, That’s What I’m Not*
* 2007 — *Favourite Worst Nightmare*
* 2009 — *Humbug*
* 2011 — *Suck It and See*
* 2013 — *AM*
* 2018 — *Tranquility Base Hotel & Casino*

### The Last Shadow Puppets

* 2008 — *The Age of the Understatement*
* 2016 -  *Everything You've Come to Expect*

Оның топтағы дискографиясынан бөлек, "Submarine" - фильміне арналған студиялық альбомы да бар.

Arctic Monkeys құрылуы
----------------------

2002-ші жылы, Алекс Тернер 15 жаста болғанда, мектептегі таныстары Мэтт Хэлдерс, Энди Николсон , және, басқа меткептегі танысы Джэйми Кукпен топ ашуды шешеді. Алекс туған күніңе ата-анасы алып берген электрлік гитараны , ал Мэтт барабанды, Энди басс-гитараны және Джэйми электрілк гитараны үйренуді шешеді. Алекс сұхбатта айтқандай, The Strokes тобы оған рок-топ ашуға қатты әсер етті.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Arctic Monkeys ресми сайты
* The Last Shadow Puppets ресми сайты
**Василий Васильевич Бунтовских** (1921, Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Дарственное селосы - 12.2.1945, Венгрия, Будапешт қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, лейтенант, взвод командирі.

1940 жылы Бунтовских Семей педагогикалық училищесін бітіріп, Шығыс Қазақстан облысы Қызыл Партизан ауылында мектеп директоры болды. 1940 жылы Кеңес әскері қатарына алынды. 1941 жылдың тамызында майданға жіберілді. Ол 33-жеке саперлер батальонында (Воронеж майданы, 38-армия, 180-атқыштар дивизиясы) взвод командирі болды. 1943 жылы 28 қыркүйекте Бунтовскихтың саперлер взводы үздіксіз атқылаған оқтың астында Свалирье деревнясы маңында (Киев облысы Вышгород ауданы) қолда бар заттармен Днепр өзенінен өтетін өткел жасап, 2 атқыштар батальоны және 2 артиллериялық дивизионды өзеннен өткізді. Осындай ерліктері үшін Бунтолвскихқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.1.1944).

Будапешт қаласын азат ету барысында болған шайқаста Бунтовских қаза тапты. Будапешт қаласындағы Орталық офицерлер зиратына жерленген. 

Ленин, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталды.

Дарственное және Күршім аудандарындағы көшеге, мектепке Бунтовских есімі берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 10 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 19 января (№ 3 (263)). — С. 1
2. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х
**Кенжебай** – Шошқакөл бұйратының батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Байғанин ауданында орналасқан.

Жер бедері, геологиясы
----------------------

Абсолюттік биіктігі 152 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Солтүстігінде Қазанбай, шығысында Әлітау, оңтүстігінде Түлкіліадыр, батысында Жаңғыбай таулары орналасқан. Көлбеу беткейінің етегі жыралы-сайлы келеді. Бор, палеоген кезеңдерінің бор-мергельді және құмдақты-саздақты шөгінділерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Сортаң келген топырағында тасбұйырғын, боз жусан, баялыш, күйреуік сияқты жусанды-сортаңды өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**«Басты тақырып - халық»** («Главная тема - народ»), Әуезовтің - С. Злобинге (14.6.1959 ж.), С. Злобиннің - Әуезовке (27.6.1959 ж.) жазған хаттарына түсінік.

  

«Дружба народов» журналының 1969 ж. 6-санында жарық көрген. Журнал аталған тақырыптың астына: «Из переписки С. Злобина и М. Ауэзова» деп тақырыпша қойып, В. Злобина жариялаған. Әуезов пен Злобиннің бір-біріне жазған хаттарына түсінік берген Злобин алғашқы хатты Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясына Лениндік сыйлық берілгеннен кейін жазған болу керек деп, ол хаттың табылмағанын ескертеді. Осы себептен журналда берілген алғашқы хат Әуезовтікі, онан кейін Злобиннің жауап хаты берілген. Әуезовтің хаты да, Злобиннің хаты да мағынасы жағынан шағын да болса, құнды зерттеу мақала дәрежесінде. Әуезов хатында «қалың кітаптың» жазылу бейнеті, қиындығы жөнінде өте дәл де бейнелі түрде айтылған. Бұл жолдағы жазушы еңбегін жер астындағы шахтердің ауыр еңбегімен салыстырған. Хатта тағы шығарма жазсам ба деген ойы бар екенін хабарлаған. Бұл жазушының «Өскен орын» жайында айтып отырғаны болуы керек. 

Хат 1959 ж. 14 маусымда жазылған. Злобиннің жауабы осы жылдың 27 шілдесінде жазылған. Хат көлемді және қызықты ойларға толы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
**Сапа Василий Антонович** (*14.1.1922, Қостанай облысы Федоров ауданы Успеновка а. — 1994, Алматы*) — механик, физ.-матем. ғыл. докт. (1964), проф. (1967). Қазақстан ғылым академиясының корр.-мүшесі (1989). Қазақстанның еңб. сің. ғылым қайраткері (1974). ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1948). 1948 — 1993 ж. осы ун-тте пед. түрлі басшылық қызметтер атқарған. Ғыл. еңбектері массасы айнымалы денелер механикасына, күрделі жүйелер динамикасына, аналитик. механикаға, қатты дене және қуыстары сұйықтықпен толтырылған дене динамикасына, т.б. арналған. Біртұтас мех. жүйе қозғалысының тұрақтылығы теориясының дамуына үлкен үлес қосқан. Сапаның басшылығымен жасалынған құрамы өзгермелі механика бойынша жүргізілген зерттеулер нәтижесі шетелдік ғалымдардың назарына ілікті. 200-ден аса ғыл. еңбек жазған. Еңбек Қызыл Ту, 2 рет 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған.

Пайдаланылған cілтемелер
------------------------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 7 том

Шығ.: Движение цилиндра, вращающегося вокруг своей оси, с учетом силы сопротивления, пропорциональной первой степени скорости //Ученые записки КазГУ, т. 14, вып. 3, 1952; Несколько случаев прямолинейного движения точки переменной массы в среде с сопротивлением //Изв. Ясского политехнического института (Румыния), т. 7 (ІІ), вып. 3 — 1, 1961. М. Байленова
**Шулятиков Василий Александрович** (9.12.1917 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы Үлкен Нарын ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, взвод командирі, аға лейтенант. Орыс.

Өмірбаяны
---------

Семей педагогикалық училищесін бітіргеннен кейін Семей қаласында мектеп директоры қызметін атқарған. Кеңес әскері қатарына 1939 жылы шақырылып, 1939 жылы Кеңес-фин соғысына қатысқан. 1941 жылдың маусымынан Воронеж майданы 38-армия №бЗ-атқыштар дивизияеы 863-жеке байланыс ротасы құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылдың қазанында Днепрден екі рет (Киев қаласының оңтүстік мен солтүстік маңындағы Жуковка және Вышгород селолары маңында) өтіп, өзеннің сол және оң жағалауларына байланыс сымын жүргізген. 1950 жылы Әскери-байланыс академиясын бітірді. 1972 жылы запасқа шықты.

Марапаттары
-----------

Днепрден өтуде көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралкасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (29.10.1943). Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Василий Александрович Сухомлинский** (укр. Василь Олександрович Сухомлинський; 28 қыркүйек 1918, Васильевка селосы Александрийский уезі Херсон губерниясы, Украина — 2 қыркүйек 1970, Павлыш поселкасы Онуфриевский ауданы Кировоград облысы, Украина КСР) — әйгілі кеңес педагог-новаторы, жазушы.
КСРО Педагогика ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1957), УКСР мектептеріне еңбек сіңірген мұғалім Социалисттік Еңбек Ері (1968). 1943 жылдан КОКП мүшесі.

Өмірбаяны
---------

Василий Александрович Сухомлинский 1918 жылдың 28 қыркүйегінде Васильевка селосында Херсон жерінде (қазіргі Кировоград облысы) кедей шруалар отбасында туған. Осында оның балалық және жастық шағы өтті. 1938 жылы Полтава мемлекеттік педагогикалық институтының тіл және әдебиет факультетін бітірді. Институтты бітіргеннен кейін, В.А.Сухомлинский өзінің туған жеріне оралып, Онуфриев орта мектебінде украин тілі мен әдебиетінен мұғалім болып қызмет атқарады.

1941 жылы өз еркімен майданға аттанады. 1942 жылы қаңтар айында Мәскеуді ерлікпен қорғау кезінде Сухомлинский ауыр жарақаттанады. Уралда әскери госпитальде ұзақ емделгеннен кейін, сол кезде неміс басқыншыларынан азат етілген туған жеріне қайтадан оралады.

1947 жылдан Кировоград облысы Павлыш орта мектебінің директоры болып тағайындалды және үзбестан оны өмірінің соңына дейін, 22 жыл бойы басқарады.Оған соғыстан кейінгі тұрмыстың барлық қиындығын басынан өткізеді. Сухомлинский коммунисттік тәрбие және оның ішінде еңбек тәрбиесі проблемаларын зерттеді (оқушылардың коммунисттік сенімділігін қалыптастыру, еңбекке коммунисттік қатынасын, коллективизмге тәрбиелеу т.б.), бастауыш мектептің оқу-тәрбие жұмыстарының методикасымен шұғылданды. Сухомлинский - дарынды мұғалім, талантты ғалым әрі публицист. Оның мектепке басшылық етудегі және мұғалімдік жұмысындағы құнды тәжірибиесі «Павлыш орта мектебі» (1969) атты кітабында жан-жақты баяндалды.

В.А.Сухомлинскийдің 1970 жылы 2 қыркүйекте дүниеден озды.

Еңбектері
---------

Сухомлнскийге «Балаға жүрек жылуы» атты кітабы үшін УКСР-інің мемлекеттік сыйлығы берілді (1974), қазақ тіліне аударылған (1976).

Сухомлинский 2 Ленин орденімен, Қызыл Жұлдыз ордені, К.Д.Ушинский, А.С.Макаренко медальдарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 456 бет
**Кенжетай Досмағамбетқызы Көлбаева** – 1986 жылы Желтоқсан көтерілісіне көтерілісіне қатысқан қазақ жастарының бірі.

1963 жылы 30 желтоқсанда Ақмола облысы, Целиноград ауданы, «Еңбекші» ауылында дүниеге келген. 

1984 жылы Қарағанды педагогикалық институтына оқуға түскен. 

1986 жылғы көтеріліске қатысқаны үшін жиналысқа салып, комсомолдан шығарылған. 1987 жылы 13 қаңтарда оқудан шығарылған. 

1992 жылы аудан әкімшілігінде Тіл комитетін басқарған, қазақ тіліндегі аудандық «Атбасар» газетін жарыққа шығаруға атсалысқан. 

2002 жылы облыстық прокуратурадан «Желтоқсан оқиғасының құрбаны» деген ақтау қағазын алған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Желтоқсан қарлығаштары» кітабы, ISBN 788-548-4258-64-5
**Белокуров Василий Антонович** (1923, қазіргі Шортанды ауданы Гуляйполе ауылы – 1945, Чехословакия, Моравска-Острава қаласы) — Даңқ орденінің толық иегері.

1942 — 45 ж. 2-дүниежүзлік соғысқа қатысқан. 1940 жылы Жолымбет кентіндегі ФЗО мектебіне түсіп, бітіргеннен кейін сол жерде бұрғылаушы болып жұмыс істеген. 1942 жылдың тамыз айында армия қатарына алынған. Старшина Белокуров 155-атқыштар дивизиясының 436-атқыштар полкінің 3-атқыштар батальонында комсорг болған. Соғыста қайсарлығымен, ерліктерімен көзге түскен. 1945 жылдың көктемінде Моравска-Острава қаласын азат ету кезінде ауыр жараланып, қаза тапқан. Сонда жерленген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
**Эдмонтон** (ағылш. *Edmonton*) — Канаданың Альберта Провинциясының әкімшілік орталығы.2016 жыл бойынша қалада 932 546 адам тұрады.Маңындағы елді мекендермен 1,16 миллион тұрғыны бар агломерация құрайды.

Норт-Саскачеван өзенінің бойында орналасқан.

Тарихы
------

Қаладағы шеру, 1920 жыл
Қаланың негізін 1795 жылы "Гудзон шығанағының Компаниясы" қалаған.

Қаланың атауы компанияның иесі Джеймс Винтер Лейктің туған қаласымен байланысты.

Форт Эдмонтон аймақта тері сатумен танымал болған.

Үкімет кәсіпкерлерге жерді төмен бағамен сатқандықтан, қала қарқынды түрде дамыған.

Эдмонтон 1892 жылы қала статусына ие болды.Халық саны 700 адам шамасында болған.

1906 жылы Альберта Провинциясы құралған кезде, қала аймақтың әкімшілік орталығына айналды.

1940 жылдардың соңында қала маңында мұнайдың жаңа кен орныдары ашылған кезде, Эдмонтон экономикалық түрде қарқынды дами бастады.1950 жылдары қаланың халқы 150 мыңнан 270 мыңға дейін өсті.

Қазіргі кезде Эдмонтон-Канаданың маңызды экономикалық және мәдени орталығы болып табылады.

Климаты
-------

Қалан климаттың қоңыржай белдеуінде орналасқан, яғни қыста күндер суық, ал жазы ыстық және ылғалды болып келеді.

Халқы
-----

2012 жыл бойынша қаланың халық саны - 817 498 адам.

Қаланың ұлттық құрамы:

* Ақтар (еуропалықтар) — 71,8 %
* Азиаттар — 16,3 %
* Үндістер — 5,3 %
* Қара нәсілді адамдар — 2,6 %.

Адамдардың орташа жасы - 35,3 жас.

Экономикасы
-----------

Қаланың негізгі экономикалық саласы - мұнай және мұнай өнімдерін өндіру.Қала "Канаданың мұнай астанасы" ретінде танымал.

Қалада «Telus», «IBM», «BioWare», «Дженерал Электрик», «Канада Батыс Банкі» сияқты ірі корпорациялардың офистері және штаб-пәтерлері орналасқан.

Галерея
-------

* Қала орталығыҚала орталығы
* Альберта шығармашылық галереясыАльберта шығармашылық галереясы
* West Edmonton Mall-Солтүстік Америкадағы ең үлкен ойын-сауық орталығыWest Edmonton Mall-Солтүстік Америкадағы ең үлкен ойын-сауық орталығы
* ПаркПарк
* Трамвай станциясыТрамвай станциясы

Бауырлас қалалары
-----------------

* Канада Гатино, Канада (1967)

* Қытай Харбин, ҚХР (1985)

* Америка Құрама Штаттары Нашвилл, АҚШ (1990)

* Оңтүстік Корея Вонджу, Корея Республикасы (1998)

Дереккөдер
----------

1. ↑  Эдмонтон | Edmonton | Канада | Город Эдмонтон.
**Хандек** (нем. *Handeck, Handeckfall, Handegfall*) — Швейцариядағы Берн кантонының құрамындағы Аре өзенінде орналасқан Альптың ең әйгілі сарқырамасы.

Сарқырама биіктігі 46 метр. Көктем уақытында сарқырама маңына суретшілер көп келеді, Швейцариядағы суретшілердің басты обьекті. Сарқыраманың табиғаты суреттелген ерекше суретті Александр Калам салған.

Сарқыраманың бастауынан ұзын көпір өтеді, ол арқылы сарқыраманы тұтастай тамашалай алуға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  John Tyndall. Expedition of 1856: the Oberland // The Glaciers of the Alps: Being a Narrative of Excursions and Ascents, an Account of the Origin and Phenomena of Glaciers and an Exposition of the Physical Princples to which They are Related. — 1860. — P. 17-18. — 444 p.
**Эдинбургтық шарт** — Франция мен Англия арасындағы бейбітшілік келісімшарты Эдинбург қаласында 6 шілдеде 1560 жылы жасалды, және Шотландияда ағылшын-француз қарсыластығының аяқталуы. Эдинбург келісімшарты шотланд тарихындағы бұрылыс болды: бұл шарт үщ жүзге созылған ағылшын-шотланд соғысының аяқталуына алып келді, Шотландияның Францияға дәстүрлі бағыты («Ескі одақ») және ағылшын-шотланд жақындасу дәуіріне жол ашты, 1603 жылы екі британдық мемлекеттерді бір монархтың қол астында бейбіт біріктіруге әкелді.

Мария де Гиз (1554-1560 жылдар) кезінде Шотландияда француздық үстемдігі 1559 жылдың басында Перте протестант көтерілісін туғызды, бұл тез арада бүкіл шотландық протестант революциясына айналды. Сол кезде ағылшын әскерлері елге енгізілді. Шотландия Англия мен Франция арасындағы ұрыс алаңына айналды. Жетекші ақсүйектер мен Шотландияның көптеген қалаларының бүлікшілердің жағына өту, сондай-ақ 1560 жылдың маусым айында Мария де Гизе қайтыс болуы революцияның жеңісін қамтамасыз етті. Діни соғыс қатері төнген Франция, Англиямен мәмілеге келуге мәжбүр болды. 

Эдинбургтың маңында 1560 жылдың 6 шілдесінде қол қойылған бейбітшілік шартына сәйкес, ағылшын және француз әскерлері Шотландия жерінен кету керек болды. Шотландия королевасы Мария Стюарт Англияның тағына деген талабынан бас тартып, Елизавета I-ні Англияның патшайымы ретінде мойындауы керек болды. Франция мен Англия Шотландияның ішкі істеріне араласпауға уәде берді. Шарт Шотландиядағы протестантизм жеңісін бекітті және Ұлыбританиямен жақындастыруды нығайтты.

Мария Стюарттың Эдинбург келісімін ратификациялаудан бас тартқандығына қарамастан, 1560 жылы француз әскерлерінің Шотландиядан кетуімен ол іс жүзінде күшіне енді.

Шотландия өкілдерінің қатысуынсыз, шет мемлекеттер арасында көптеген жылдар бойы елдің дамуын дәйектейтін, Шотландия тарихындағы ең маңызды шарттардың бірі болып табылады.
**Гандемиан шарты** (1873)- Рессей мен Хиуа хандығының арасында жасалған шарт. Шартқа 1873 жылы 12 тамыз Гандемианда (Хиуаға таяу) қол қойылды.Гандемиан шарты Хиуа хандығын Рессей империясында тәуелді ету мақсатын көздеді. Гандемиан шарты бойынша Амудария өзенінің оң жағалауындағы Хиуа жерлері Рессейге берілді. Одан Амудария бөлімшесі құрылды, оның бастығы Хиуа өкімет орындарының қызметін бақылап отырды. Рессей Амударияда кеме қатынасы ерекше право алды. Хандық жерінде құлдық пен құл саудасының жойылғанын жариялады. Гандемиан шарты Хиуа хандығын Рессей империясының жартылай отарына айналдыруға жағдай жасады.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Ділмәр сөз**, *қ а н а т т ы сөз*,
афоризм (грек. aphorismos - қысқа нақыл) - ғибрат түрінде айтылатын бейнелі сөз. Афоризмнің
баламасы ретіндегі ділмәр сөз терминін Ахмет Байтұрсынұлы енгізді. Ал, Шәкерім Құдайбердіұлы "мәнді сөздер" деп атаған. Ділмәр сөз ойды жинақтап, тереңдетіп, салмақты,
өрнекті, кестелі айтуға, мейлінше қысқа, түйінді тұжырымға, өткір мәнерлілікке, парасатты пайымға негізделеді. Мұндай үлгілі, дарынды сөздердің "тігісі жатық", мақал-мәтелдерден ерекшелігі - оның авторы белгілі. Әлемдік сөз өнерінде Ділмәр сөздің өзіндік тарихы бар. Ділмәр сөз көне заманның ойшылдары Платон, Аристотель, Гераклиттен бастала тұра, туған халқымыздың әдеби-көркем мұраларында, әдебиет классиктерінің туындыларында да кездеседі.
Мысалы, "Бақпен асқан патшадан, Мимен асқан қара артық, Сақалын сатан кәріден, Еңбегін сатқан бала артық" (Абай). Ділмәр сөздер:

а) отан, халық, дәуірге;

ә) оқу-білім, ғылым-өнерге;

б) ақыл-парасат, арман-мақсат, үміт-тілекке;

в) адамгершілікті асыл қасиеттерге;

г) достық, махаббат, ұрпақ, өмір, уақыт, ата-ана тәрбиесіне, мінез-құлық ерекшеліктеріне қатысты жасалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Омар
Онаяқты шаянтәрізділер көбірек танымал, оларға асшаяндар, шаяндар таңқы шаяндар, тақуа шаяндар жатады. Олардың бес жұп көкірек аяқтары алға жылжуға лайықталған, бірінші жұбы көбінесе жемін ұстауға және қорғануға пайдаланатындықтан, қуатты қысқыштары бар. Басын жауып, көкірек бөлігінің үстінде күлапараға ұқсап тұратын сауыты "карапакс" деп аталады. Қатты сауыт созыла алмайды да, жануардығ өсуіне кедергі жасайды. Сондықтан шаянтәрізділер анда санда ескі жамылғысын тастап отырады. Жаңа сауыты қатайғанға дейін олар мүлдем дәрменсіз күйде. Онаяқты шаянтәрізділердің көбі- бентостық жануарлар, суға жүзуге салмақтары тым ауырлық етеді.

Асшаяндар
---------

Асшаяндар болса,жорғалай да алады, жылдам жүзеді, ал қажет кезінде имек қарнымен серпіле, ыршып секіре алады. Бір қызығы, асшаяндардың көптеген түрлері өз өмірлерін еркек болып бастайды да, 15 жасқа жеткенде кезекті түлеуден кейін ұрғашыға айналып кетеді.Ұрықтанған уылдырықты олар жүзгіш аяқтарымен демеп ұстап, құрсағының астына алып жүреді.

Омарлар, қысқашсыз және тақуа шаяндар
-------------------------------------

Лангуст
Омарлар-теңіздің ірі шаяндары,өзен шаянына сырттай ұқсас,бірақ салмағы 20 келіге жетеді. Қысқашсыз шаяндардың омардан айырмашылығы қысқаштары жоқ, олар тропиктік және субтропиктік теңіздердің таяз суларында кездеседі. Үшкір тікен жапқан ұзын антенна-мұрттары олар,а тек қана сезіну мүшесі ғана емес, қорғаныс құралы да болады. Тақуа шаяндардың құрсағы хитинді сауытпен қапталмаған, сондықтан олар қорғану үшін құрсақаяқты моллюскілердің босаған қабыршақтарына орналасып алады.
Шаяндар қабыршақты өздерімен алып жүреді, ал қауіп төнген сәтте оның ішіне толық жасырынып қалады. Өсе келе ескі қабыршақтың орнына үлкенірек жаңасын алады. Шаян арқалап жүрген қабыршақтарғакөбінесе актиниялар немесе губкалар қоныстанып алады да, шаянға қосымша бүркеме және қорғаныс болады. Тақуа шаян пәтерін ауыстырған кезде өз тұрғындарын да жаңа қабыршаққа ауыстырып алады.

Карапакс және камчат таңқы шаяны
--------------------------------

Карапакс біршама жалпақ, ал құрсағы соның астына қысылған онаяқты шаянтәрзділерді таңқы шаян (краб) деп атайды. Олардың арасында бентостық түрлері де бар, ал кейбір таңқы шаяндар іс жүзінде құрлық жануарына айналып кеткен, тек олардың дернәсілдері ғана теңізде дамиды. Камчат таңқы шаяны - шаянтәрізділердің еі әйгілі кәсіптік түрі, тек оның атауы онша дәл емес, себебі ол тақуа шаяндар тобына жатады да, жалпақ карапакс ғана таңқы шаянға ұқсайды. Камчат таңқы шаянының еркектерінің салмағы 8 келіге жетеді, ал аяқтарын созғанда 1,5 см болады. Бірақ олар баяу өседі, он жасында ғана жыныстық жағынан жетіледі. Бұл шаянтәрізділер Камчатка жағалауынан өте көп мөлшерде ауланады. 

Камчат таңқы шаяны

Қызықты деректер
----------------

Қысқашсыз шаяндар үлкен-үлкен шоғыр болып топтаса тіршілік етеді, олардың кейбір түрлеріне маусымдық өрістеу тән. Бұл кезде олар су ұзын сап түзей жылжып, әрбіреуі алдындағы шаянның құрсағына мұрттарын тигізіп жүреді.

Дерек көздер
------------

* Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,Су астындағы тіршілік
**Суперлига** (ағыл. *The Super League*) — 2021/22 жылғы маусымнан бастап өткізілетін болған Еуропаның топ клубтары сынға түсетін турнир. Бірақ кейін қарсы тараптың тым көптігінен және біраз клубтардың бас тартуы себебінен өткізілмейтін болды.

Әзірше суперлигаға қатысуға ниет білдіргендер 12 болды, бірақ 21 сәуірде тоғыз клуб қайта бас тартты. Алдағы уақытты 20-ға жетуі мүмкін.

Сипаттама
---------

Ресми емес мәліметтер бойынша, 20 команда 10 командадан тұратын екі топқа бөлінеді. Командалар Суперлиганың бір маусымында 18-23 матч өткізеді деп жоспарлануда.

Негізін қалаушылар
------------------

* «Арсенал»
* «Челси»
* «Ливерпуль»
* «Манчестер Сити»
* «Манчестер Юнайтед»
* «Тоттенхэм Хотспур»
* «Интернационале»
* «Ювентус»
* «Милан»
* «Атлетико Мадрид»
* «Барселона»
* «Реал Мадрид»

21 сәуірде "Реал Мадрид", "Барселона", "Ювентус" үшеуінен басқасы лигадан шығып кетті.

Реакция
-------

УЕФА және ФИФА тарапы үздік клубтардың бұл жобасына риза емес. УЕФА да, ФИФА да "Суперлигаға қатысқан клуб ұлттық біріншілік пен құрлықтық турнирлерден шеттетіледі. Сондай-ақ суперлигаға қатысқан әрбір футболшы ұлттық құрамаларда, әлем және Еуропа чемпионаттарында ойнай алмайды" деп мәлімдеді.

Сілтемелер
----------

* Ресми сайты
* "Суперлига футбол сәнін кетіре ме?" Мұрағатталған 20 сәуірдің 2021 жылы.
**Сунь Даолинь** – Қытай киноактері, режиссер.

1921 жылы 18 желтоқсанда [[Бэйпинде (қазіргі Бейжің) дүниеге келген. Әкесі теміржол инженері мамандығы бойынша Бельгияда білім алған. 

Мектепті бітірген соң, Яньцзы университетіне түсіп, философияны оқи бастайды. Жапон-қытай соғысы кезінде оқуын тастауға мәжбүр болады. 

1947 жылы ғана философия бойынша дипломын қорғайды. 1940 жылы киноға түсе бастайды. Алғашқы түскен фильмі «Қарға және торғай» болатын. 

1980 жылдан бастап өзін режиссерлік қырынан таныта бастады. 1992 жылы *«Өгей шеше»* фильмін түсірген. 

2007 жылы 28 желтоқсанда Шанхай қаласында қайтыс болған.

Дереккөздер
-----------
Су шылымы. Қытай**Су шылымы** (лат.Trapa natans) — суда өсетін біржылдық шөптесін өсімдік. Су астындағы сабағы ұзын. Қазақстанда 4 түрі өседі, оның осы түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Қазақстанда сирек кездесетін, саны мен таралу аймағы қысқарып бара жатқан қалдық тұр (Қазақстан, Зайсан, орыс шылымы). Жайық өзенінің атырауында, Солтүстік Каспийдің таяз жерінде және Зайсан көлінде кездеседі.Біржылдық су өсімдігі, суы жақсы жылитын тоқтау немесе баяу ағатын су қоймаларында өседі.Сабағы су түбіндегі өткен жылғы су жаңғағына бекінеді.Жапырағы екі түрлі:су асты жапырақтары, шаш тәрізді бөліктерге тілімденген; су үсті жапырақтары ромб тәрізді, қалемшелерінің ұзындықтарының әр түрлі болуына байланысты өрнек тәрізді орналасқан. Қалемшелерінің жоғарғы жағы үрленген,яғни ауасы бар ұлпамен толтырылған. Оларды кейде жүзгіш көбіктер деп атайды.Бұл өсімдіктің ең ерекшелігі жемісінде,олар мүйізді еске түсіретін 2 немесе 4 өскіндері бар қатты қабықтан тұрады.Осыдан орысша аты-"рогульник" немесе "шайтан жаңғағы" шыққан.Піскен жемістері үзіліп,су түбіне құлайды.Су түбі балшығына 50 жыл бойы өнгіштігін жоғалтпай сақталады. Жаңғақ ядросының құрамында 50%-ға дейін крахмал болады,оны адамның ерте уақыттан бері тағам ретінде пайдаланғаны белгілі.Түр Еуразияның орта бөлігінде голоцен дәуірінен бастап жоғала бастаған (шамамен 7 мың жыл бұрын).

Су астындағы жапырақтары ықшамдалған (кішірейген), жүзіп жүргендері жертаған жапыраққа жиналған, жапырақ сағағы үрленген қап тәрізді, жапырақ алақаны ромб тәрізді. Гүлдері жалғыз, су үстінде өседі. Тұқымынан көбейеді. Шілдеде гүлдеп, тамыз айында жеміс береді. Жемісі — тығыз сүйекжеміс. 

Су шылымы. *«Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz»* кітабынан ботаникалық иллюстрациясы (О.В.Томе, 1885)Ол ағын сумен, жабайы аңдар мен суда жүзетін құстардың көмегімен таралады. Су түбіне түскен жемісі өнгіштігін 50 жылға дейін сақтайды. Жыл сайын суы жаңарып отыратын жайылнама көлдер мен суларда, өзендердің 50—100 сантиметрге дейінгі тереңдіктерінде өседі. Жаңа өскін қалыптастырады немесе басқа су өсімдіктерімен өседі. 

Су шылымы — реликт өсімдік. Өсімдік ядросының бағалы тағамдық қасиеті бар. Халық медицинасында қолданылады. Жасыл шөбі ауыл шаруашылық малдарының азығы. Су шылымы таралу аймағы мен саны азайып бара жатқан сирек кездесетін түр. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.Қазіргі кезде жекелеген оқшау жерлерде сақталған.Жоғалу себебі-ауа-райының өзгеруі,су қоймаларының құрғауы,сол уақыттарда жаппай жинау.Су қоймаларын қорғау,сонымен қатар тіршілік етуіне қолайлы жерлерде мәдени түрде өсіру ұсыналады.

```
   == Дереккөздер ==
```

<"Қазақстан өсімдіктер әлемі"кітабынан/>
**«Тұрақты теңеулер сөздігі»** (кітап) – қазақ тілінде ежелден қалыптасқан, халықтың санасына әбден сіңген, адамдардың сөйлеу тәжірибесінде кеңінен қолданылып жүрген тұрақты теңеулер кірген сөздік .

Сөздікте төрт мыңнан астам тұрақты теңеулер жинақталып, тақырыптық ретпен жүйеленген. Авторы филология ғылымдарының докторы, профессор Т. Қоңыров. Редакция алқасы: Ө. Айтбайұлы, С. Әбдрахманов, Ә. Кекілбаев, Е. Қажыбек, Ә. Қайдар, Б. Қалиұлы, М. Құлкенов, Ш. Сарыбаев, М. Серғалиев, Р. Сыздық, Х. Көбей. Кітап көпшілік қауымға арналған. 2007 жылы Алматы қаласы, «Арыс» баспасынан шыққан. Көлемі 480 бет. Таралымы 50000 дана.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұрақты теңеулер сөздігі. «Арыс» баспасы, 2007. – 480 бет. Алматы: ISBN 9965-17-471-7
Жан Мореас
**Жан Мореас** (фр. ; шын аты-жөні Иоаннес А.Пападиаманто́пулос, гр. *Ιωάννης Α. Παπαδιαμαντόπουλος*; 15 сәуір 1856 жыл, Афина – 30 наурыз 1910 жыл, Сен-Манде, Сена басқармасы) – грек тегінен шыққан француз ақыны .

Тұңғыш шыққан «Сирттар» («Les Syrtes», 1884) және «Кантиленалар» («Les Cantilènes», 1886) атты француз тілінде жазылған жинақтарында ақын-символист ретінде танылады. Символизм терминінің негізін қалаушылардың бірі. Оның жеті томнан тұратын «Станстар» атты шығармалар жинағы мол табыс алып келеді. Шығармаларын Валерий Брюсов, И.Тхоржевский, В.Маккавейский, И.Эренбург, Б.Лившиц, А.Ромм, А.Эфрон, Г.Ратгауз, Р.Дубровкиндер орыс тіліне аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Тұрдықылыш Ізтай** (30.6. 1949 ж. т. Түрікменстан, Тахтабазар ауданы) – композитор. Қазақстан Композиторлар одағы облыстық филиалының директоры. Шымкент музыка училищесін (1968), Құрманғазы атындағы консерваторияны (1973), Ленинградтағы Н.К. Крупская атындағы мәдениет институтының аспиратурасын (1993) бітірген. 1973 – 1994 ж. Әл-Фараби атындағы Шымкент мәдениет институтының халық аспаптар кафедрасының доценті. 1994 ж. Ш.Қалдаяқов атындағы облысы филармонияның көркемдік жетекшісі, халық аспаптары оркестрінің дирижері. Ол 20-дан астам ғылыми және оқу әдістемелік жұмыстардың авторы. Әндері жеке альбом болып «Махаббат – өмір» деген атпен жарық көрді. Халықаралық, республика, облыстық байқаулардың лауреаты. Облыстық мәслихаттың грамотасымен марапатталған, облыс әкімі белгілеген «2000 жылдың ең үздік композиторы» атанған.

Cілтемелер
----------

"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
**Жан Антуан де Баиф** (фр. ; 1532-1589 жылдар) – француздың атақты ақыны, композитор және аудармашы .

«Плеяда» одағының мүшесі. 1570 жылы музыкант Тибо де Курвильмен бірігіп, «Поэзия және музыка академиясының» (фр. Acadèmie de musique et de poésie) негізін қалайды. 1576 жылы жазған «Метеорлар» атты ғылыми поэмасы Вергилийдің «Георгиктері» мен Джованни Понтаноның «Метеорлар туралы» атты шығармаларымен үндесіп жатты. 1551 жылы «Маргарита Валудың қабірі» («Tombeau de Marguerite de Valois») атты тұңғыш өлеңін жазады. 1552 жылы «Мелинаға деген махаббат» (Amours de Mèline) деген атпен өлеңдер жинағын шығарады. 1572-1573 жылдары 4 томдық поэтикалық жинағы жарық көреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Тұрақты магниттер туралы
------------------------

Тұрақты магниттер немесе қарапайым магниттер-магниттелуін ұзақ уақыт сақтайтын денелер.Мысалы,табиғи магниттік теміртас(магнетит). 
Тогы бар шарғының ішіне шыныққан болаттан жасалған өзекше орнатып,осындай магнит алуға болады.Токты ажыратқаннан кейін ол темір өзекше сияқты магниттелуін жоймайды.
Магниттің әр түрлі бөліктері әр түрлі магниттеледі.Ең көп магниттік тартылу күші магниттік полюстер деп аталатын магниттің ұштарында.Оның екі,магниттік қасиеттері бойынша бір-біріне ұқсамайтын полюстері бар:солтүстік (N) және оңтүстік (S).Ал оларды қосатын түзу магнит тілшесінің осьі деп аталады.
Егерде магнитке тағы бір магнитті жақындатсақ,онда олар айналып,бір-біріне қарама-қарсы полюстерімен қарап тұрады.Мысалы,магниттің солтүстік полюсі екінші магниттің солтүстік полюсінен тебіліп,оңтүстік полюсіне тартылады және керісінше.
Магнитке барлық заттар бірдей тартылмайды.

Дереккөздер
-----------

1.Физика , 8 сынып 2007ж Атмұра баспасы.
**Жан Дени**, Deny Jean (24.6.1879, Киев – 5.11.1963, Франция, Жерардмер) – француз түркологы. 

Әкесі француз тілінің мұғалімі болған. 

Жастық шағы Одессада өтті. Париж университетінің заң факультетін және Тірі Шығыс тілдері ұлттық мектебін бітірген. Араб (классикалық және осы заманғы), парсы, түркі және орыс тілдерін толық меңгерген. 

Ол Франция сыртқы істер министрлігінде қызмет атқарып, көп жылдарын Түркияда өткізді. 1908 – 48 жылдары Тірі Шығыс тілдері мектебінде түрік тілінің профессор болды. Оның қаламынан туған 140 ғылыми еңбектің ішіндегі әйгілісі 1921 жылы Парижде жарық көрген "Түрік тілі грамматикасы". Осы шығармасы арқылы Жан Дени түрік тілін зерттеу саласына үлкен үлес қосты, сонымен бірге өзі де түркі әлеміне танылды. Бұл кітап 1941 жылы түрік тіліне аударылды. Ғалымның бұдан басқа "Түрік тілінің құрылымы" атты еңбегі мен қыпшақ тілдеріне арналған зерттеулері бар. 
Жан Дени 1948 – 51 жылдары Джорджтаун (АҚШ) университеті жанындағы Тіл білімі институтында вице-директор және түрік тілінің профессоры және бірнеше шет ел ғылыми қоғамдарының мүшесі болды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
Жан Франсуа Аллар
**Милле (Mіllet) Жан Франсуа Аллар** (4.10.1814, Грюши, Гревиль маңы – 20.1.1875, Барбизон, Париж маңы) – француз кескіндемешісі, график - суретші. 

  

1837 – 38 жылы Парижде П.Делароштан сабақ алды. 1830 – 40 жылы эклектикалық мәнерде портреттер, көріністер, аңыз бен ертегілерге негізделген композициялар салды. 40-жылдардың аяғында барбизон мектебі шеберлерімен пікірлес болып, әлеуметтік өмір көріністеріне қалам тартты. 

"Масақ жинаушылар" (1857 жыл), "Анжелюс" (1859 жыл) атты суреттерінде халықтың ауыр тұрмысын бейнелей отырып, табиғат пен адамның өзара байланысын көрсетті. 1850 – 60 жылдардағы еңбектерінде негізінен әлеуметтік көзқарас басым болды. Өмірінің соңғы жылдарында офорт және пастель техникасы негізінде көптеген шығармалар жазды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 6 том
Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

**Брезент** - кенеп яки мақтадан иіріліп, суға төзімді арнаулы зат сіңірлген дуан жіптен тоқылған қалың мата. 

Оның қалыңығы 1,5-5,5 *мм*- ге ал мөлшері 12-ден 64 *м2*-ге дейін жетеді. Ол жапқы ретінде және арнаулы жұмыс киімдері мен аяқ киім тігу үшін де қолданылады. Брезент өндірісі құрамына жіп иіру, тоқу, тоқылған матаға су өтпейтін химиялық зат сіңдіру процестері кірежі. *Брезент Қазақстанда алғаш рет Шымкент мақта-мата фабрикаыснда Ұлы Отан соғысы кезінде өндіріле бастады.*
.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том
Жан ақым
========

жан ақымның құдығы әдетте өңтүстіктен сөлтүстікке қарай ұзын төрт бұрыш формасында болып ұзыны 2.5 метр, ені 1.8метр, тереңдігі 2 метр тік қазып түсіріледі. Батыс керегесінен адам сиятындай тесік қазып, ішкі жаққа төмендеп қазып ақымды қазуды бастайды. Ақымға бір кісі көсіліп жатса бас-аяғы тимейтін, малдас құрып отырса төбесі тимейтіндей етіп қазып бОлған соң төбесі бесік формасына келтіріледі. Ақыммен құдықтың арасындағы керегесі 0.5метр болуы керек. Кей жерлерде ақым мен құдық арасындағы кереге берік болуы үшін әрі мәйітті алып кіруге қолайлы болуды ойластырып, құдық шығыстан батысқа, ұзын төрт бұрыш формасында қазылып жатқан жәйттерде кездеседі.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтеме
--------------

* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Аймақ(облыс) - нүктелердің бос емес байланысқан ашық жиыны.Бұл жиынның мына шартты қанағаттандыру тиіс: жиын екі бөлікке ажыратылғанда мұның ең болмағанда біреуі екіншісінің шектік нүктесін қамтитын және де нүктелердің әрқайсысы өзінің маңайымен(төңірегімен) қоса қамтылатын болуы қажет.Жазықта жатқан дөңгелектің қамтып жатқан ішкі бөлігі аймақ болады, ал сырттай жанасқан екі дөңгелектің ішкі нүктелерінің жиынтығы ашық жиын болғанына қарамастан аймақ бола алмайды.Кейде кез келген ашық жиын аймақ деп аталады, бұл жағдайда ол байланысқан аймақ делінеді.Түзудің бойында жататын аймақ шектеулі немесе шектеусіз аралық болып табылады.Жазықтықта жататын аймақтар алуан түрлі болады.

Дереккөздер
-----------

Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
**Гектограф**– мәтіндер мен иллюстрацияларды көбейтуге арналған қарапайым баспа аспабы. [1]. Ол біртегіс желатин қабатымен толтырылған жайдақ жәшіктен тұрады. 

Мәтін пен иллюстрация құрамында анилинді бояу, глицерин және спирт бар арнаулы сиямен арнайы қағазға түсіріледі. Түпнұсқаны желатин массаға қысу арқылы із түсіріледі. Оган таза қағаз беттестіргенде бастапқы кескін алынады. Гектограф арқылы 100 шақты таңба алуға болады. 

Гектографты 1869 жылs М.Алисов (Ресейде) ойлап тапқан. Ротатор, ротапринт сияқты жұмыс өнімділігі көп баспа құралдары гектографты ығыстырып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
Көшеге қазақ тіл білімінің негізін қалаушылардың бірі, филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан ғылым академиясының корреспондент-мүшесі **Сәрсен Аманжоловтың** есімі (Алматы қаласы мәслихаты мен әкімшілігінің бірлескен 26.12.2003 № 5/767 шешімі) берілген. Аманжолов Сәрсен Аманжолұлы (1903- 1958) Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Егінсу ауылында дүниеге келген. Оның қазақ тілінің грамматикасына арналған зерттеу еңбектері бүгінгі күн үшін де маңызды болып саналады.

Көше Медеу ауданында орналасқан. Бөгенбай батыр көшесінен басталып, Садовый көшесіне дейін созылып жатыр. Қабанбай батыр, Шевцева, Воронихина, Лазо көшелерімен қиылысады. Көшенің ұзындығы - 750 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Тұрғазы Нұқаев**, ақын (1937 - 2001 ж.ж).

1955 - 1960 жылдары Қазақтың Абай атындағы педагогика институтында оқып, осы оқу орнының тарих-филология факультетін тәмамдайды.
1960-1968 жылдары Ұлан ауданы мектептерінде мұғалім, мектеп директоры болып жұмыс істейді. Бұл жылдары Тұрғазының өлеңдері, балладалары, мақалалары облыстық, республикалық баспасөзде жиі жарияланып тұрды.

**Т.Нұқаевтың шығармалары :**

Анаға тағызым Хикаят.-Өскемен: Полиграфия, 1995.-91б.

Әз ағамыз- Әнекең.- Өскемен: Полиграфия,1994.-52б.

Жарқыраған қос жұлдыз : Ғұмырнама.-Өскемен: Полиграфия,1999.-173б.

Тұңғыш Өлеңдер.-Алматы : Жалын, 1978.-32б.

Ұлы даланың ұлымын: Өлеңдер,балладалар, толғаулар, дастан.-Өскемен,1995.-177б.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**Амансио Ортега Гаона** (ис. *Amancio Ortega Gaona*; 28 наурыз 1936 жылы, Бусдонго қаласы, Леон провинциясы, Испания) — кәсіпкер, испан Inditex компаниясының (бұрынғы әйелі Росалия Мерамен) негізін қалаушы және экс-президенті; компанияның әлемнің 77 елінде 5000 дүкендер желісі бар.
Онымен қоса, Ортега Флоридада, Мадридте, Лондонда және Лиссабонда жылжымайтын мүлікке, газ өнеркәсібіне, туризмге және банктерге инвестиция салған.
Футбол лигасында және конкур алаңдарында үлесі бар.
2009 жылдың Испанияның Сыртқы істер және халықаралық ынтымақтастық Министірлігі Амансио Ортеганы  марапаттады.

Өмірбаяны
---------

Ортега Бусдонгода, Леон провинциясында дүниеге келген және сонда балалық шағы өткізген. 14 жасқа келгенде, Ла-Коруньяға (Галисия) көшіп келеді, себебі әкесінің бизнесі осында көшеді, ал ол теміржолда еңбек етеді. Ол оқушы болса да, Ла-Коруньядағы тоқыма өнеркәсібінде, Галисия киім дүкендерінде, әр түрлі жұмыс істей бастайды. 1972 жылы Confecciones Goa атауымен алғашқы компаниясын құрылды. Қоғамның бірінші аптасында атауы кері атауы тұрды және халат өндіретін болды. Ол 1975 жылы өзінің алғашқы дүкенін ашты. Алғашында Ортега дүкені аталып, кейін, осы атаумен ірі тоқыма тізбегі  Zara шығарды. Қазіргі уақытта, Inditex компаниялары тобының (Industrias де Diseño Textil Сосьедад Anonima) үлесі 59,29%-ды құрайды. Олар Stradivarius, Zara, Massimo Dutti, Oysho, Zara, Kiddy, Tempe компаниялары. Бұл топ Pull and Bear және Bershka бүкіл әлем бойынша түрлі маркалы және 92.000-нан астам қызметкерлері бар

Амансио Ортега аса қарапайым өмір салтын ұстанады. Галстук киюден бас тартып, әдетте, джинсы мен футболка киіп жүруді ұнатады. Компанияның өндірістік және дизайн процесінде өте белсенді рөл атқарады.

Ең қызықты ерекшеліктерінің бірі, Ортега жұмбақ өмір салтын ұстанады. Ол баспасөзге сұхбат алуға, фотосурет түсіруге рұхсат бермейді. Сондықтан, жеке өмірі туралы өте аз белгілі. Жұртшылық алғаш рет жаңалықтар компания туралы 2001 жылы біле бастады, қор биржасында компания құнының артуы 2000 жылы байқалды. 2004 жылы Ортега туралы кітап шығарылды: Амансио Ортеганың жұмбақ өмірі туралы жазылған кітап «DE CERO ZARA»(Zara ссызаттары) деп аталады.

Ортега, 2011 жылы күнделікті сән саласынла жетекші компаниялардың бірі Inditex, Zara брендінің холдингі бас директоры міндетін Inditex вице-президенті Пабло Ислаға табыстап, орнынан кететіні туралы жариялады.

Отбасы
------

Амансионың үш туған қарындасы бар — Хосефа (14.06.2012) (Inditex министрі) жəне ағасы — Антонио (қазір қайтыс болған)(14.06.2012).

Екі рет үйленген: бірінші əйелі — Росалия Мера (1986 жылға дейін), екіншісі — Флора Пéрес Маркотe (2001 жылдан бері).

Үш баласы бар: Сандра, Маркос (аса ауыр мүгедектікпен дүниеге келген), Марта (1984 ж.т. екінші əйелінен).
2012 жылы ақпанда Марта Ортега Перес (ис. *Marta Ortega Pérez*), Inditex компаниямында жұмыс істеп жүрген Марта, испан ат спортының жұлдызы Серхио Áльвареса Мойюге күйеуге шықты.

Қызығушылықтары мен хоббиі
--------------------------

Амансио Ортега атқа мінуге, автомобильдерге және кескіндемелерге қызығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 26 маусымның 2012 жылы. Inditex Group Annual Report 2009
**Тұрысов Еркінбек** (12.10. 1927 жылы туған, 03.01.2020 өлген Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Талдыбұлақ ауылы) – тарихшы, жазушы-драматург. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). "Оңтүстік Қазақстан" облысы газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, меншікті тілші, аудан "Алғабас" газетінің редакторы (1968 – 78) болды. 1991 жылдан өзі негізінен қалаған "Бәйдібек – Сыланды" қоғамдық қайрымдылық қорының президенті. Жазушының "Келіншектау", "Ақбақай", "Қыран тауы", "Құралай жолы", "Түндер сазы", "Тұлпардың ізі", "Нұржаудың нұрлы түндері", "Темірлан" (қазақ, орыс тілдерінде), "Бәйдібек" (тарихи роман) кітаптары жарық көрген. "Көксеңгір", "Қызыл қаршыға", "Тау тәңірісі", "Ақырғы айқас", "Қайран Сәкен", "Кемеңгердің керуені", "Исаның домбырасы", "Таңғы елес", "Досовтың соңғы күндері", "Темірқазық", "Бұлантыдағы ұлы күн", "Талдының тұнық сулары", "Қош көгілдір Керулен", "Сырлы Алтай", "Алаш туы астында", "Қасиеттің қорғаны", т.б. тарихи-көркем повестер, хикаяттар мен эссе-естеліктері баспадан шықты. "Алыста қалған" повесі үшін (орыс тілінде) "Славян мәдениетінің мың жылдығы" халықар. байқауының алғашқы сыйл-ын (1995), "Шығыстың шоң ұлдары" шығармасы үшін халықар. "Алаш" сыйлығын (2005) алған. Оңтүстік Қазақстан облысы Бәйдібек ауданының құрметті азаматы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы II том
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Жанқожа Жұмашев** (1907-1981, Атырау облысы). 1923-1934 жылдары – Мақат мунай кәсіпшілігінде бұрғылау жумысшысы, бұрғышының оқушысы. 1934-1937 жылдары – Байшонас мунай кәсіпшілігінде бұрғышы. 1938-1945 жылдары – Доссор мунай кәсіпшілігінде бұрғышы. 1946-1950 жылдары - Қосшағыл мунай кәсіпшілігінде бұрғылау шебері. 1950-1962 жылдары - «Қазақстанмұнай» бірлестігі Қулсары бұрғылау кеңсесінде бұрғылау шебері. Екі мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. КСРО мунай өнеркәсібінің үздігі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
*Басқа мағыналар үшін Құлаайғыр деген бетті қараңыз.*
**Құлаайғыр** – Салқынкөл көлінің солтүстік-шығысында орналасқан таулы шоқы.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданы Шақпақ ауылының шығысында 17 км-дей жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 341 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2,5 км-ге созылған, енді жері 1 км. Беткейі көлбеу, атырабы жонды-белесті. Шығысында Қалмақкөл көлі, солтүстігінде Тотықұс тауы орналасқан.

Өсімдігі
--------

Қара топырақ жамылғысында бетеге, селеу, сұлыбас, боз, қияқ, терек, т.б. өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Жанқожа батыр көшесі**. Көшеге Сыр бойы қазақтарының Хиуа, Қоқан хандықтарының езгісіне және Ресей отаршыларына қарсы ұлт-азаттық кетерілістерінің басшысы, ел аузында батырлығы аңызға айналған Жанқожа Нұрмұхамедұлының есімі (Алматы қаласы мәслихатының 16.01.2006 №222 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 18.01.2006 №1/ 37 қаулысы) берілген. Жанқожа Нұрмұхамедұлы (1774- 1860)
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Арықбұлақ аулында дүниеге келген.

Көше Алмалы ауданының «Шаңырақ-2» шағынауданында орналасқан. Кешенін ұзындығы - 4200 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Құла түз**. Тіркестегі екінші сөз — «түз» жеке тұрып та қолданыла беретіндігін әрі «дала» сөзінің синонимі екендігін кез келген адам біледі. Оның төркінін іздестіру қажет те бола бермес.
Әрине, «құланың» жеке тұрып та, басқа сөзбен тіркесіп те қолданылуы сирек демейміз. Оның да «құба» сияқты синонимі бар. Дегенмен оның түркі тіліндегі «құла» сөзінен (құла жорға, құла кер т. б.), мағына жағынан ерекшелігі бар деп шамалап, түпкі төркінін іздестіруді жөн көрдік.
Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — елсіз, иен дала. «Бұлар жүр даурығып осы сөзге, Құдайдың құба жоны, қула түзде» (М. Ж. Көпеев, Тірлікте.).
Дәл осы тіркестегі «құла» сөзінің теркінін араб тілінен деп жорамалдаймыз. Онда кулу— 1. бос (кеңістік); 2. бос орын. Осы дерек бойынша, «құла түз»— «бос дала» мағынасында түсіндірілмек. Кейде «құлазыған дала» деп те айтамыз. Бұл да «бос қалған дала» дегенді аңғартады.
«Құла», «хул» тұлғалары түркі, моңғол тобына жататын тілдерде де бар. Бірақ бұлар көбіне жылқының түсін білдіретін мағынада жұмсалады.
Ал «құба жон» тіркесіндегі «құба» сөзі түркі тілдерінің өзіне тән. Қазақ тілін былай қойғанда, кува, хуба тұлғаларында ойрат, хакас тілдерінде бірде «жалаңаш» (дала), кейде «сұрғылт» (дала) мағыналарында кездеседі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Құлаат** – Маңғыстау тауларының батыс бөлігіндегі аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Шайыр ауылының солтүстік-батысында 15 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 277 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылған, енді жері 2 км. Беткейі тіктеу, қатты тілімделген. Солтүстігінде Солтүстік Ақтау, оңтүстігінде Батыс Қаратау жоталары, батысында Емдіқорған, шығысында Қожахмет таулары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Беткейлердің етегінде тасбұйырғын, жусан басым өседі. Баурайы жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Халықова Тұрдыхан Смагұлқызы** – 1954 жылы Қытай Халық Республикасындағы Шағантоғай қонысында туған..

Алматыдағы №2 қалалық кәсіптік училищені терімші мамандығыбойынша бітіріп шыққан *(1974)*. Училищеден кейін кітап фабрикасына 5 дәрежедегі терімші болып орналасады. Кейін теру машиналары цехындағы фототерім бөлімшесіне ауысады.

Т. Халықова 1981 жылы "Қайнар" баспасына жұмысқа келіп, 1985-1992 жылдар арасында осындағы машбюро саласын баскарады. Өте сауатты әрі жауапты қызметкер ретінде ол қолжазбалардың дер кезінде, сапалы дайын далуына айтулы еңбек сіңірді. Осының нәтижесінде ұжымның құрметіне бөленіп, талай мәрте ақшалай сыйлықтармен, туристік жолдамалармен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім баспасы". 2005 ж. - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X