recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Басқа мағыналар үшін Пригородный ауылдық округі деген бетті қараңыз.*
**Пригородный ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Риддер қалалық әкімдігі аумағында болған бірлік, 2013 жылы таратылған. Құрамына Пригородное, Жоғарғы Хайрузовка, Коноваловка, Ливино, Поперечное ауылдары кірді. *Аэродромное*, *Громатуха*, *Ермолаевка*, *Новая Королевка*, *Сегізінші Март*, *Крольчатник*, *Синюшонок* ауылдары 2009 жылы таратылған. Тұрғыны 1851 адам (2009). Орталығы – Пригородное ауылы болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шығыс Қазақстан облысы Өскемен және Риддер қалаларының, Зырян, Бородулиха, Көкпекті және Ұлан аудандарының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы
2. ↑  Шығыс Қазастан облысы Риддер қаласының, Зайсан, Катонқарағай және Көкпекті аудандарының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы
3. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, Х том
**Функциялық жүйені** орыс физиологі П. К. Анохин (1898-1974) зерттеді. Ол адамның мінез-құлқын реттейтін тұжырымдама ұсынады. Тұжырымдамада функциялық жүйенің үлгісі ретінде кең тарады. Тұжырымдама бойынша адам қоршаған әлемнен тыс өмір сүре алмайды, адам үнемі сыртқы фактордың ықпалында болады. Кейбір фактордың әсерін адам сезінбейтін немесе нашар сезінетін болса да, ерекше әсер етеді — адамға жауап қайтаратын реакция туғызады. Бұл жауап қайтаратын реакция бағдарлау реакциясынен сипатталады және адамның белсенділігін арттырады. Функциялық жүйенің нәтижесі оның жүйе құру факторы болып келеді. Функциялық жүйеге құрамды бөлім ретінде рефлекс кіреді. Организмнің функциялық жүйесі — объективтік шындық, сондай-ақ қазіргі кездегі физиологиялық субъективтік категориясы. Функциялық жүйе тірі организмнің жұмысын және оның қоршаған ортамен қатысу қағидаларын зерттеуге мүмкіндік береді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Телі-тентек.** Есер, есуас, содыр-сотқар адам кейде осы қос сөзбен де сипатталады. «Қарсылық күнде қылған *телі-тентек* Жаза тартып ешбірі сұралмай жүр (Абай, Тол. жин.). Екі сөздің де ерте заманда берген мағынасы біздің тілімізде көп өзгере қоймаған. Тек қос сөздің алғашқы сыңары қазір жеке тұрып өз мағынасында қолданылмайды. Ал кейбір түркі тілдерінде «телі» тұлғалас сөз жеке тұрып та тиісті мағынасын береді. Башқұрт тілінде «тиле», қырғыздарда «тели», телеуітше «телі», ноғайларда «дели», хакастарда қолданылысында «теліг» сөздері біздің түсінігіміздегі «ақымақ, есі ауысқан, жынды, топас» тәрізді жағымсыз мағыналарда жұмсалады. Демек, бұл тілдерде ертедегі түркі тілдерінде қолданылған «телу» (мағынасы — жарымес) сөзінің дербестігі сақталған. «Тентек» сөзі алтай тілінің туба-кижи диалектісінде
«тенек», моңғолдарда «тэнэг», бурятша «тэнэг», қалмақ тілінде «тенг» тұлғаларында көрініп, мағынасы біздің тіліміздегідей. Бұл деректерден «тентек» сөзі әуелден түркі, моңғол тобындағы тілдерге ортақтығы байқалады. Сонымен «телі-тентек» қос сөзі «ақымақ-ақымақ» дегенге нұсқайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Маймыл тұқымдастар** - приматтардың құрамына кіреді. Приматтар ақылды және жаңа дағдыға тез машықтанады. Маймыл тұқымдастар екіге бөлінеді: адам тәріздес приматтар және гиббон приматтар. Адам тәріздес маймылдардан басқа гориллалар, шимпанзелер т.б. болады. Ағашта өмір сүретін оңтүстік азиялық маймылдар мен гиббондар – шағын маймыл тұқымдастарына жатады. Маймылдардың шығыңқы ұзын көздері, қарғуға бейім күшті әрі ұзын қолдары бар. Кейбіреуінің затты қысып ұстауға икемді үлкен саусақтары бар. Сондай-ақ, олардың көпшілігінде бұтақтарға ілініп тұруға қолайлы ұзын құйрықтар жетілген. Маймылдар – көп жағдайда бейбіт жануарлар. Бірақ, кейде олар да қатты ашуланады. Олар адамдар арасында да өмір сүре алады. Гориллалар бейқам әрі баяу қозғалады. Кейбір маймылдар оқшау тіршілік етеді.

Дереккөздер
-----------

ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-446-5
**Майлықожа Сұлтанқожаұлы**, **Майлықожа ақын** (Қаратау, 1835-1898) — Қазақ халық ақыны, композитор, айтыскер ақын.

Өмірбаяны
---------

Қазіргі Түркістан облысы, Қызылқұм жерінде туып өскен. Қожа руынан шыққан. Әкесі Сұлтанқожа мұсылманша сауатты, шағын дәулетті, көзі ашық, діндар адам болған. Майлықожа әкесінің үйретуімен сауат ашып, кейін өз бетімен көп ізденіп, заманына сай білімді алған.

Майлықожа әке-шешесінен 14 жасында жетім қалып, жоқшылық, мұқтаждық көп көрген. Ержете келе жаттап өлең айтып, өнер жолына түсу арқылы елге танылады.

Ол 20 жас шамасында өлең өнеріне бет бұрады. Ел ақындарымен кездесіп, кейін өзінің сауатын кеңейтіп, шығыс әдебиетін оқуға, оның кейбір үлгілерін жаттап айтып, таратуға қол жеткізеді. Майлықожа 1860 жылдары Сырдан қазіргі Таразға келіп, Сыпатай батырдың асында Сүйінбаймен кездесіп, онымен сөз қағыстырған. Бұл жыр бірінші рет 1929 жылы «Жаңа әдебиет» журналында басылды. Майлықожаның кейбір толғаулары 1883 жылы Ташкентте шыққан «Қырғыз хрестоматиясы» атты жинақта жарық көрген. Олар - «Райымқұлға», «Қасқыр», «Ноғай мырзаға», «Үш жігіт».

Кейбір деректерде Майлықожа Сұлтанқожаұлының өмір сүрген жылдары 1835-1898 деп берілген және оның Сарыағаш ауданында туғаны туралы мәлімет бар.

Деректі фильм
-------------

* 2015 — "Майлықожа" (фильм) режиссері "Қалила Умаров" Өндіріс: "Қазақфильм" Шәкен Айманов атындағы

Дереккөздер
-----------
**Маймақ үйректер** (лат. *Somateria*) - үйректер тұқымдасы.

Сипаттама
---------

Орташа ұзындығы 57 см. Жыныстық диморфиз болуы шұғыл көрсетілген, еркектерінің ерекшеліктері бастары жасыл түсті.

Таралуы
-------

Поляр шеңберінде 4 түрі таралған, оның бәрі ТМД-да бекітілген: кәдімгі гага, оңтүстіктен Балтық және Солтүстік теңіздеріне дейін жетеді; гага гребенушка, Ескекті гага, көзілдірікті гага, сібірдің солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан Сібірлік немесе стеллерлік гага, Жаңа Жерден Беринг бұғазысына дейін таралған. Теңіз жағалауларында мекен етеді.

Гагаларды қорғауға ТМД-да, Баренц, Ақ және Балтық теңіздерінде қорықтар бар.

Қоректенуі
----------

Жиекте су тасыған кезде олар суға сүңгіп тамақтарын табады, (былқылдақденелілер мен кішкентай шаяндар).

Көбеюі
------

Қыста қатпайтын теңіз аймақтарын қоныстайды. Ұрғашысы жұмыртқаны басып балапандар шығарады. Ұясына молырақ мамық төсейді, себебі ол кәсіптік орын ретінде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
**Функция** (бейнелеу, оператор, түрлендіру) анықтамасы: {\displaystyle X} және {\displaystyle Y} жиындары берiлсiн. Егер {\displaystyle X} және {\displaystyle Y} жиындарының арасындағы {\displaystyle f} сәйкестiгi бойынша {\displaystyle X} жиынының әрбiр элементiне {\displaystyle Y} жиынының бiр ғана элементi сәйкес қойылса, {\displaystyle f} сәйкестiгiн {\displaystyle X} жиынынан {\displaystyle Y} жиынына бейнелеу деп аталады. Белгiлеуi: {\displaystyle f:X\rightarrow Y}.
Егер {\displaystyle y} элементi {\displaystyle f} бейнелеуi бойынша {\displaystyle x} элементiнiң бейнесi болса, оны {\displaystyle f(x)=y} теңдiгi арқылы жазамыз. Мұндағы {\displaystyle x} элементi {\displaystyle y} элементiнiң {\displaystyle f} бейнелеуі бойынша *түпбейнесi*, ал {\displaystyle y} элементi {\displaystyle x} элементiнiң *бейнесi* деп аталады.

Функция графигі  
 {\displaystyle {\begin{aligned}&\scriptstyle \\&\textstyle f(x)={\frac {(4x^{3}-6x^{2}+1){\sqrt {x+1}}}{3-x}}\end{aligned}}}.
Егер {\displaystyle X} мүмкін мәндер жиынтығынан алынған {\displaystyle x}-тің әрбір мәніне айнымалы {\displaystyle Y} жиынының белгілі бір мәні {\displaystyle y} сәйкес келсе, онда {\displaystyle y} айнымалы шамасы {\displaystyle x} *айнымалы шамасының функциясы* деп аталады. Мұндай тәуелділік {\displaystyle y=f(x)} түрінде жазылады. {\displaystyle f} әрпінің орнына басқа әріптер де (мыс. {\displaystyle F}, т.б.) қолданылады. Мұндағы {\displaystyle x}-ті *тәуелсіз айнымалы* (кейде аргумент) деп, ал оның өзгеру облысы (жиыны) {\displaystyle y}-тің *анықталу облысы* деп аталады. {\displaystyle x}-тің өзгеруіне байланысты айнымалы {\displaystyle y}-тің қабылдайтын мәндерінің жиынын {\displaystyle y} функциясының *өзгеру облысы* деп атайды. Функцияның жоғарыда берілген анықтамасында назар аударатын екі жағдай бар: *біріншісі* — аргумент {\displaystyle x}-тің өзгеру облысын көрсету, *екіншісі* — {\displaystyle x} пен {\displaystyle y} мәндерінің арасындағы сәйкестік ережені немесе заңды тағайындау. Егер {\displaystyle x}-тің бір мәніне {\displaystyle y}-тің бір ғана мәні сәйкес келсе, онда {\displaystyle y}-ті {\displaystyle x}-тің *бір мәнді функциясы* деп, ал егер {\displaystyle x}-тің бір мәніне {\displaystyle y}-тің бірнеше мәні сәйкес келсе, онда {\displaystyle y}-ті {\displaystyle x}-тің *көп мәнді функциясы* деп атайды. 

Әр фигураларға түстерді сәйкестендіретін функция мысалы.
Айнымалы шамалар ({\displaystyle x} пен {\displaystyle y}) мәндерінің арасындағы сәйкестік ережені немесе заңды функц. тәуелділік дейді. Функция көбінесе *аналитикалық тәсіл* немесе формула арқылы (мысалы, т.б.), кейде *графиктік* және таблицалық (дәл не жуық формулалармен есептелген) тәсілдерімен де беріледі. Математиканың одан әрі дамуы нәтижесінде Функция табиғаты кез келген айнымалы математикалық объектілер арасындағы сәйкестік ретінде жалпыланды. Математиканың басқа ұғымдары тәрізді функция ұғымы да бірден қалыптасқан жоқ. Ол дамудың ұзақ жолынан өтті. "Функция" термині алғаш рет 1692 ж. Г.Лейбництің еңбектерінде кездесті. Функцияның қазіргі ұғымға жақын алғашқы анықтамасын И.Бернулли (1718) берген, ал бұл ұғымды Д.Бернулли, Л.Эйлер, Ж.Фурье, П.Дирихле, Н.И. Лобачевский, т.б. одан әрі дамытты.
Хельсинки Олимпиялық стадионы мұнарасы, 1934-38)
**Функционализм** (лат. *functіo* — орындау) — 20 ғасырдағы сәулет өнерінде өріс алған бағыт. Ол әуелі Франция (Ш.Э. Ле Корбюзье) мен Германияда (В.Гроппиус, Л.Мис ван дер Роэ, т.б.), Нидерландта өріс алып, кейін Америкада (Л.Салливен) өркен жайды. Функционализм ағымын жақтаушылар салынатын құрылыс пен ғимараттың өндірістік және тұрмыстық тиімділігін қатаң қадағалап, оны қазіргі индустриялы құрылыс техникасы мен өндіріс жетістіктерін кеңінен қолдану арқылы жүзеге асыруға ден қойды. Функционализм. Құрылыс ісіне бірқатар жаңа конструкциясы. идеялар мен жоспарлау тәсілдерін енгізді: стандартты тұрғын үй секциялары мен пәтерлер, қалалар мен поселкелерде қаз-қатар салынған (тұйық жағы көшеге қаратылған үйлер) ғимараттар, т.б. Алайда "түр тиімділікпен бірге жүру керек" деген Ф-нің теор. тезисі көбінесе схематизмге, архит. шешімнің тым қарапайымдануына әрі жергілікті жағдай мен ұлттық дәстүрді бағаламауға әкеп соқтырды. Коэн Дюрқтейм еңбектерінен әр алуан пошымда табуға болатын тұрғыны ұстанады. Ол мынадай пікірде: қоғамды қажеттердің орын алуы тұрғысынан емес (Бұл қажеттер индивидумда болатынын ескеріп, өзі диспозициялық фактілер деп атаған нәрсенің тұрғысынан қарау керек; яғни бұлар нақты қоғамдық институттың өмір сүруіне жәрдемдесетін, бірақ іс жүзінде олардың бой көтеруіне себеп болмайтын айналадағы әлеуметтік ортаға тән сипаттар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7

Сілтемелер:
-----------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Білге Құтлұқ қаған** (骨咄葉護 - Гудоеху, жеке аты 阿史那骨咄葉護 - Ашина Гудо) - 739 жылдан 741 жылға дейін билік еткен Шығыс Түрік қағанатының қағаны. Білге қағанның екінші ұлы.

Басқаруы
--------

Йолығтегін қаған қайтыс болған соң, билік оның інісі Құтлұқтың қолына көшті. Алайда Құтлұқтың билікке іс жүзінде араласуға мүмкіндігі болмағаннан соң, оның анасы билікті өз қолында ұстады. Қытайлық әскербасы Ли Чжи түріктерге грамота алып келді. Онда император Құтлұқты қаған ретінде мойындайтынын мәлімдеді. Жаңа жылда қаған императорға құттықтау жіберді.
741 жылы қаған билігі, дәлірек айтқанда Иньсы Даганның билігі әлсірей бастады. Рулық бірлестіктер оған бағынбайтын болды. Хандар өз әскерлерін жиып, бір-бірімен қырқыса бастады. Қаған батыс аймақтың шадын өлтіріп, әскери билікті өз қолына алды. Шығыс аймақтың шады Пан Күлтегін өзінің қауіпсіздігіне алаңдап, азаматтық соғысты бастап жіберді.

Азаматтық соғыс
---------------

Ал келесі болған оқиғалардың шынайылығына келгенде дереккөздер (Цзычжи Тунцзянь, Тан Шу, және түріктердің руна жазулары) әртүрлі мәліметтерді келтіреді. Тан Шудың нұсқасы бойынша, Пан Күлтегін Білге Құтлұқ қағанды өлтіріп, билікті өз қолына алады.

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуТүрік қағандары |
| --- |
|  |
| Түрік қағанатының билеушілері | 
Бумын қаған • Қара-Еске қаған • Мұқан қаған • Тобо қаған • Амрак қаған • Елтегін Бұйрық қаған • Баға Ышбара қаған • Жағбу Баға қаған • Тұлан қаған • Тардуш қаған • |
|  |
| Батыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Елтегін Бұйрық қаған • Басыл Тегін қаған • Таман қаған • Шегу қаған • Тон қаған • Баһадүр қаған • Сы Жабғу қаған • Нишу Дулу қаған • Ешбар Елтеріс қаған • Ашина Дучжы қаған • Ашина Мише шад • Ашина Юанькин шад • Ашина Хелу қаған • Құшрақ Бури қаған • |
|  |
| Шығыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Жанғар қаған • Шібір қаған • Ілікбек қаған • Бағашұр шад Ілік қаған • |
|  |
| қалпына келтірілген Шығыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Елтеріс қаған • Қапаған қаған • Инел қаған • Білге қаған • Йоллығтегін қаған • Білге Құтлұқ қаған • Озмыш қаған • Құлынбек қаған • |

 |
* **Біздің Сәбит**— "Қазақтелефильм" студиясының (1970) туындысы..

Фильм Леонид Соболевтен Сәбит Мұқанов туралы жақсы лебізімен басталады. Экранда Л. Соболев өзінің С. Мұқановпен 1934 жылы Жазушылар Одағының сьезінде кездескенін, одан әрі Мұқановтың қандай тұрғыдағы жазушы екендігін баяндап береді. Кішкене экранда Мұқановтың алып тұлғасы. Өз кітапханасында әлденені шұқшия оқып, ойлана отырып, әлденені өзінше пайымдайтындай. Бұдан әрі Мұқановтың жастар арасында, Қапшағай ГЭС-індегі кезеңдері кезектесе отырып көрсетілген. Телефильмде "Ботагөз" фильмінен көрініс бар. Бұлай дейтініміз көріністердің көрерменге қажет нәрсені айтып беруінде. Режиссер фильмге Асқар мен Амантай арасындағы келіспеушілік диалогтарды таңдаған. Мұнда режиссер адамдар арасындағы шиеленісті, тартысты алған.

Мұқановтың "Сәкен туралы шығармалары" телефильмде әңгіме болса, екінші жағынан Қазақ драма театрында қойылып жүрген Сәкен Сейфуллин спектаклінен көрініс беріледі. Сәкен рөлінде ойнаушы артист Әнуарбек Молдабеков революция атынан тақпақтатып сөйлеп тұрады. Міне, фильмде Сәбеннің Шоқан туралы "Аққан жұлдыз" атты роман жазғандығы көрсетілсе, онда Шоканның бүгінгі шындығы, ескерткіші көрсетіледі. Енді Мұқановтың бір кезде Жамбылмен, Кенен Әзірбаевпен, Қарақалпақ достарында болуы, Шолохов, Фадеев, Әуезовтермен бір жүруі, туған ел төсінде, малшы қауым арасында бәрі жанды хроника арқылы баяндалады. Бұл фильмді көріп отырып, қазақ кеңес әдебиетінің алыбы С. Мұқановпен қайта бір кездескендей боласыз.

Сценарий авторы - А. Сатаев, режиссері — Ә. Дүйімбаев, операторы -Кривинцов.

* **Біздің Сәбит**— "Қазақтелефильм" студиясының 2 бөлімді, орыс тіліндегі, ақ-қара түсті деректі фильмі (1971)..

Фильм қазақтың талантты жазушысы Сәбит Мұқановтың шығармашылығы, қоғамдағы қызметі турасында. Шығарманың сюжеттік желісін К. Әзірбаев, С. Эйзенштейн, Л. Рошаль, Ж. Жабаев, Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов және екі мәрте Социалистік Еңбек Ерлері Ы. Жақаев, Н. Алдабергеновпен кездесулері құрайды. Жазушы Д. Соболевтің ілеспе сөзі Мұқановтың Одақтық әдебиеттегі орны мен маңызы турасында құнды пікірлер білдіреді. Фильмде "Ботагөз" кинокартинасынан үзінділер және мұрағаттағы хроникалардан да кадрлар көрсетіледі.

Режиссеры — Ә. Дүйімбаев, операторы — Ю. Монашев.

Дерекөздер
----------

1. 1 2  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.
***Геодезиялық пункттерді жергілікті жерде белгілеу және бекіту***. Тірек жүйелері пункттерінің ұзақ мерзім бойында беріктігін,
орнының тұрақтылығын, бұзылмаушылығын қамтамасыз ету үшін
әрбір тірек нүктесі жерде центрді жерге орнату арқылы
бекітіледі.

Жұмыстар жүргізілетін ауданның *физикалық және*
географиялық *орнын, жергілікті жердің ерекшеліктерін, яғни*
центрдің түрі мен конструкциясын, сондай-ақ оның жерге орнату
терендігін анықтайды. Әдетте, құрылыс салынбаған жерде
геодезиялык пункт ретінде темір бетонды пилон алынады, оның
жоғарғы табанының ортасына кресі бар шойын таңба қондырылған.
Креспен қиылысу нүктесі геодезиялык пункттің ңентрі болып
саналады, ал оның координаталары X, У, Н болады.
Геодезиялық биіктік жүйелерінің пункттері грунттық
қабырғалық реперлермен және маркалармен бекітіледі. Қабырғаға
салынған реперлер шойын дөңгелек таңбамен белгіленеді.

Түсіру негіздеудің нүктелері уақытша белгілермен (темір
казыктармен, трубалармен, ағаш бағаналармен немесе кыска
казыктармен) және ішінара ұзақ мерзімдік белгілермен бекітіледі.
Пункттер нүктелерді бекіткенде 1:5000 масштабтағы түсіру
планның әрбір бетінің ішінде ұзақ мерзімдік белгілермен бекітілген
пункттердің саны кем болмауын ескерген жөн (36-сурет).
Бетоннан, ағаш және металл трубалардан жасалған түсіру
пункттерінің центрлері бейнеленген.

Бұрыштық және ұзындық өлшеулер кезінде геодезиялық
көршілес пункттердің арасында өзара көрінушілігін камтамасыз ету
үшін, центрлердің үстіне жер бетіндегі геодезиялық белгілер
орнатылады. Конструкциясына байланысты сыртқы геодезиялық
белгілер турларға, пирамидаларға, қарапайым және күрделі
белгілерге бөлінеді Турлар жартасқа орнатылған белгінің үстіне
тастан, кірпіштен не бетоннан жасалған бағаналар. Олар таулы
жерлердегі жартастың төбесіне орнатылады.
Пирамидалар үш және төрт қырлы штатив түрінде болады
және олардың биіктігі әдетте 5-10 м дейін жетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Нұрпеиісова М.Б. Геодезия - Оқулық. Алматы: «ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. ISBN 9965-769-09-5
**Геодезиядағы проекциялау әдісі және биіктік жүйесі**

Жер бетін планға немесе картаға түсіруде сызба геометриясында
оқып-үйренген проекциялау әдісі кеңінен қолданылады. Жердің
физикалық бетіндегі нүктелердің орны эллипсоидтың бетіне
нормаль болып есептелетін тік сызықтар арқылы проекцияланады.
Осы проекциялау негізінде нүктелердің тік бұрышты
(ортогональды) проекциялары алынады.

Жер бетіндегі А-нүктесін тік сызық арқылы деңгей бетке (6-сурет)
проекцияланғандығы НА арақашықтығы-
нүктенің абсолют биіктігі деп аталады, ал
сол нүктеден бастап шартты бетке дейінгі
қашықтық Н -шартты биіктік болады.
Бір нүктенің екінші бір нүктедегі
деңгейлік бетінен айырмашылығын-
салыстырмалы биіктік-һ, немесе биіктік өсімшесі дейміз.

Мысалы, А нүктесінің В нүктесіне
карағандағы биіктік өсімшесі һА=НА-Нвболады.

Мұхит деңгейін көп жылдар бойы бақылау нәтижесінде
деңгейлік беттің орташа жағдайын аныктайды. Біздің елімізде
абсолют биіктігінің бастапқы саны ретінде Балтық теңізінде
орнатылған [[Кронштадт футштогі|Кронштадт]] футштогінің нөлі қабылданған. Футштог
дегеніміз-бөліктері бар мыстан жасалынған тақта, осы бөлектер
бойынша оқтын-оқтын теңіз деңгейі тексеріліп, есептеліп отырады.
Сөйтіп, деңгей беттен нүктелерге дейінгі вертикаль қашықтықтарды
нүктелердің биіктіктері Н дейміз.

Жер бетінің шағын учаскелерін кескіндегенде қолданылатын
проекция әдісінің мәні мынандай (7-сурет): егер деңгей бетті V деп
белгілеп, жердің бетіндегі А, В, С, D, Е нүктелерін тіктеуіш
сызықтар арқылы (Н) проекцияласақ, жазық беттен сол нүктелердің
(а, Ь, с, d, е) проекцияларын табамыз. Бұл проекция жазықтық
(горизонталь) проекциясы деп аталынады. Осы аймақтың кеңістегі
түрін бейнелеу үшін, сол нүктелерден (А, В, С, D, Е) деңгей бетке
дейінгі арақашықтары (Аа, Bb, Сс, Dd) нүктелер биіктігін (Н)
анықтауға тура келеді. Ол үшін, биіктіктердің айырмашылықтары
(h=Cc-Dd) өлшенеді. Нүкте биіктіктерінің айырмашылығы-һ-өсім
биіктігі деп аталады. Өсім биіктігі нивелир деген аспаппен
өлшенеді. Жер бетіндегі көлбеу сызықтар (АВ, ВС, т.б.) жазық бетке
өздеріне сәйкес проекциялары ab, bс арқылы кескінделеді. Кейде
осы проекцияларды жазықтықтағы горизонталь салындылар деп атайды. Демек, ABCDE көпбұрышының жазыктықтагы проекциясын
планға түсіру үшін, оның горизонталь проекциялары (ab, be, cd, de,
еа) мен горизонталь бұрыштары ß1,ß2,ß3... белгілі болса жеткілікті.

Көпбұрыш қабырғалары жер бетінде әртүрлі өлшеуіш
қүралдары (рулетка, өлшеуіш лента, т.б.), ал бұрыштары бұрыш өлшегіш аспаптар (теодолит т.б.) арқылы анықталады. Рулетка арқылы өлшенген арақашықтықтардың горизонталь проекцияларын
табу үшін, олардың горизонт жазықтығымен жасайтын көлбеу
бұрыштарын (v ) өлшеу қажет. (7-сурет). Тік бүрышты DCC,
үшбұрышынан DC-ның горизонталь проекциясын (dc) мына
формула арқылы табуға болады.

dc=DC\*cos v (4)

мұндағы DC-жер бетіндегі өлшенген көлбеу арақашықтық, м;
v-көлбеу бұрыш, градус

dc-DC арақашықтығының жазық беттегі горизонталь
проекциясы.

Дереккөздер
-----------
**Перси Уиндхем Льюис** (ағылш. *Percy Wyndham Lewis*; 18 қараша 1882 жыл, Амхёрст, Жаңа Шотландия, Канада — 7 наурыз 1957 жыл, Лондон) — ағылшын суретшісі, жазушы және өнер теоретигі.

Өмірі мен шығармашылығы
-----------------------

Ол Жаңа Шотландия жағалауларында, теңізде,әкесінің кемесінің бортында өмірге келген. 1899-1901 жылдары Лондон қаласында көркем сурет өнерін меңгерумен айналысқан. 

1902-1909 жылдар аралығында Еуропаға саяхат жасайды. Осы саяхат барысында ол Парижде ұзақ уақытқа тұрақтайды. 

1911 жылы ол "Кэмден Таун" көркемөнер тобының негізін салып, Лондон көрмесіне қатысады. 

Осыдан кейін көп ұзамай ол "вортицизм" аталатын жаңа көркемөнер теориясын ойлап табады. Ол бұл теорияны "Блэст" журналында насихаттай бастайды.
Вортицикалық туындылардан өзге П. У. Льюис сондай-ақ натуралистік және сюрреалистік бағыттағы суреттер салумен айналысып, «The Enemy» журналында иллюстрациялаушы болып қызмет атқарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
***Геодезиялық жұмыстар жүргізудің негізгі принциптері***. Өлшеулер қаншалықты үқыптылықпен жүргізіліп, қолданылатын аспаптар қаншама жетілдірілген болса да,
өлшеулердің азды-көпті қателері кетіп отырады. Оған кез-келген шаманы бірнеше рет өлшеген кезде, оңай жеткізуге болады. Бастапқы нүктелерден (пункттерден) алыстаған сайын,
өлшеудің дәлдігі азайып, қателіктер көбейе береді. Өлшеудің дәлдігін тек қатенің абсолюттік 
(орташа квадратық) не салыстырмалы шамаларына қарап қана жобалауға болады.
Қателердің ұлғайып-азаюын, дәлдігін арттыра түсу үшін, елімізде өлшеу жұмыстарын сезімтал аспаптар арқылы қажетті дәлдікке сай белгілі әдістермен шебер өлшеуші адамдар
(геодезистер, *маркшейдерлер*) жүргізеді.
Геодезиялық жұмыстарды ғылыми түрде жүргізу төмендегі принциптердің міндетті түрде орындалуын қажет етеді:
1. *Геодезиялық тірек торларын* "жалпыдан жалқыға (нақтылыққа) көшу" деген принциппен әрі қарай дамыту, яғни алдымен геодезиялық бастапқы (тірек) торлары құрылады, олардың координаталары жоғары дәлдікпен табылады да, олар әрі қарай
жиілетеді.
2. *Өлшеу, есептеу және графиктік* жұмыстардың әрбір кезеңдерін міндетті түрде тексере отырып, бастапқы өлшеулер нәтижесінің дәлдігіне көз жетпейінше, кейінгі өлшеулерге кіріспеу.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Нұрпеиісова М.Б. Геодезия - Оқулық. Алматы: «ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. ISBN 9965-769-09-5
Парадокс
**Парадокс** (гр. *рara* – қарсы, *doxа* – пікір) – әдеттен тыс, күтпеген, ойда жоқ ғажайып болып көрінетін оғаш пікір; қарапайым, дәстүрлі пікірмен келіспейтін, күтпеген жағдайдағы, үйреншікті емес талқылау; қабылданған көріністерге сәйкес келмейтін өзгеше құбылыс.

Парадокс термині антикалық философияда ерекше тың жаңа пікірді сипаттау үшін пайдаланылған. Логикалық ой жүйесі дұрыс, бірақ пайымдауда бірін-бірі теріске шығаратын ой қорытындыларын антиномия деп те атайды. Парадокстың бұл түрі логикикалық негізі түпкі заңдылықтары толық айқындалмаған теорияларда кездеседі. Мұндай парадокстердің бірқатарын антикалық ойшылдар ашқан.

Парадокстердің кездесуінің екі жағы бар: біріншіден, парадокстер теория негізінің дұрыстығына күмән келтірсе, екіншіден, антиномиялардың шешімін іздеу теорияны толық жетілдіруге және логика мен математиканың негізін зерттеуде құнды жаңалықтар ашуға бағыттаса. Парадокс адамдардың қарым-қатынастарында, ойлау өмірінде үлкен орын алғанымен, әдетте екіұшты ой деп қабылданады.
Милеттік Эвбулидтің "Өтірікші" деген парадоксы бойынша: *«егер өтірікші өзінің өтірігін мойындаса, онда шындықты айтқаны. Демек, өтірікші өтірікші емес»* деген қорытынды шығады.

Ахиллес және тасбақа
--------------------

Ахиллес және тасбақа
Ежелгі гректерде Элейлік Зенонның парадокстері әйгілі болды. Зенон парадокстері логикалық ақылға негізделіп жасалған. *"Ахиллес және тасбақа"* деген парадоксы бойынша ұшқыр Ахиллдің тасбақаға жетуі мүмкін емес, себебі олар бір мезетте қозғала бастаса, тасбақаның қозғалған жеріне Ахилл жеткенше тасбақа сол қашықтықтың 1/10-ндей жерге жылжиды. Ал 1/10-ді Ахилл өткенше тасбақа 1/100-дей жерге одан әрі жылжиды, т.т. Сөйтіп Ахилл тасбақаны шексіз қуалай береді.

Тағы қараңыз
------------

* Зенон парадокстері

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.ISBN 9965-808-89-9
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
3. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЛогика |
| --- |
|  |
| Логика түрлері | 
Формал логика • Математикалық логика • Бейформал логика • Философиялық логика • Металогика |
|  |
| Негізгі ұғымдар | 
Абдукция • Анализ және синтез • Анықтама • Аргумент • Атау • Дәлелдеу • Дедукция / Индукция / Традукция • Импликация • Қажетті және жеткілікті шарттар • Қарама-қайшылық (Парадокс / Антиномия) • Логикалық ақиқаттылық • Логикалық константа • Логикалық синтаксис • Логикалық формалар • Тұжырымдау • Ойтүйін • Сипаттама • Ықтималдық • Эквиваленттілік • Сыни ойлау |
|  |
| Тізімдер | 
Санат:Логиктер • Логикалық заңдар • Логикалық қателер • Логикалық таңбалар тізімі |

 |
***Геодезиялық жиілендіру және түсіру тораптары***.Геодезиялық жиілету жүйелері мемлекеттік геодезиялық
жүйелер негізінде дамиды, әр қалалар мен ауылдарды, ірі өндіріс
объектілерінің құрылыс аландарында, тау-кен өндірісі
территориясында атқарылатын ірі масштабтағы түсірулерді, сондай-
ақ инженерлік және геодезиялык жұмыстарды негіздеу үшін қызмет
етеді.
Топографиялык түсіруді белгілі бір масштабта жасау үшін
геодезиялык жүйелерді керекті тығыздыққа жиілендіру, түсіру
жүйелерін немесе осылай аталатын геодезиялық түсіру
негіздеулерін дамыту есебінен жасалады, негіздеу *пландық және*
биіктік *болып бөлінеді.*
Ал, түсіріс торлары да пландық және биіктік торлары болып
бөлінеді.
Пландық түсіріс жүйелері *теодолиттік, тахеометриялық*
және мензулалық *жүрістер немесе триангуляция арқылы құрылады.*
Торлардың тығыздығы түсіру масштабына, жердің-рельефіне
тікелей байланысты. Мәселен, 1:500 масштабты түсіруде пункт
саны 4-тен кем болмауы керек. 1:2000 масштабта 10 нан, ал 1:1000
масштабтағы түсіруде 16-дан кем болмауы керек.
Аракашыктықтары өлшеу қиынға түсетін жерлерде түсіру
пункттері үшбұрыштар тізбегін кұру, тура және кері қиылыстыру
әдістері не теодолиттік жүрістер арқылы анықталады.
Түсірудің масштабтары өндіріс жүмыстарының
ерекшеліктеріне байланысты алынады. Мәселен, көлемі үлкен, ірі
кен орындарын барлау және игеру кезінде жер бетін 1:5000
масштабта, ал шагын кен орындары планға 1:2000 және 1:1000
масштабтармен түсіріледі.
Күнделікті жұмысқа қажет сызбалар 1:1000 не 1:500
масштабтарға қима биіктіктері 0,5 м болып жасалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Нұрпеиісова М.Б. Геодезия - Оқулық. Алматы: «ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. ISBN 9965-769-09-5
Асхат Сақибеденұлы Бекенов
**Асхат Сақибеденұлы Бекенов** - 1965 жылы 26 наурызда Гурьев облысының Қызыл-Қога ауданының Миялы ауылында туған.

В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын бітірген (1987), механик.

Қазақ, орыс және ағылшын (сездікпен) тілдерін біледі.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2006 жылдан).

1987 жылдан - Петровский атындағы зауыттың инженертехнологі, құрастыру бөлімінің шебері, комсомол ұйымының хатшысы. 1990 жылдан - Гурьев ауылшаруашылық тәжірибелік стансасының машина-трактор шеберханасының меңгерушісі, өсімдік шаруашылығы цехының жұмысшысы. 1993 жылдан - «Қожа» ШК директоры (Атырау қаласы). 1995 жылдан - Атырау қаласы облыстық ауылшаруашылығы 
басқармасының маркетингтік қызмет және инвестициялық саясат бөлімінің бас маманы. 1996 жылдан - «Дана» ЖШС директоры (Атырау қаласы). 2000 жылдан - «Дана» сауда үйінің директоры (Атырау қаласы). 2006 жылдан - Атырау облысы Жылыой ауданы Сары амыс ауылының әкімі. 2006 жылдан - Атырау қаласы әкімінің орынбасары. 2007 жылдан - Атырау облысы Жылыой ауданының әкімі.

2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Экономикалық реформа және өңірлік 
даму комитетінің мүшесі.

«Ұлттық инновациялық қор» АҚ инновациялық саясат бойынша қоғамдық-кеңес беру кеңесінің мүшесі (2007 жылдан).

2007-2011 жж. – төртінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты.

2012 жылғы қаңтардан бастап - бесінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. «Нұр Отан» Халықтық Демократиялық партиясының мүшесі, партиялық тізім бойынша сайланған.

*Әскери атағы* - запастағы капитан.

*Діни көзқарасы* - ұстамды діндарлық

*Саяси қайраткер ретіндегі идеалы* - Н.Ә. Назарбаев.

*Қазақстанның болашағы туралы болжамы* - «Қазақстан тәуелсіз, гүлденген, саяси тұрақты».

*Хоббиі* - спорт, саяхат.

*Сүйіп оқитын әдебиеті* - детективтер.

Үйленген. Жұбайы - Иманбаева Роза Хибиқызы (1965 жылы туған). Қыздары - Бекенова Ардақ (1987 жылы туған); Хисамеденова 
Айсұлу (1995 жылы туған); ұлы - Бекенов Аслан (1988 жылы туған).

Сілтемелер
----------

Мәжілістің құрамы мен құрылымы, БЕКЕНОВ Асхат Сахибеденұлы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Әсима Нарбекқызы Дәуренбекова** (24 қыркүйекте 1955 жылы туған, Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, Шұбар ауданы) – экономика ғылымдарының докторы (2007), профессор (2008). Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтын (1977) бітірген. Шымкент қаласы «Эластик» бірлестігінде (1977–78), Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтында ассистент (1978–81), Алматы халық шаруашылық институтының аспирантурасында оқыды (1981–84), қазіргі Қазақ экономикалық университетінде доцент (1998–2007), 2007 жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарады. «Қ*азақстан өнеркәсібінің индустриялық деңгейін көтеру: генезис, басымдылықтар және жүзеге асырудың экономикалық механизмі*» деген тақырыпта докторлық диссертацияны қорғаған. Дәуренбекованың 70-тен астам ғылыми еңбегі, 1 монографиясы жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 5-том
**Кабакчиев Христо Стефанов** (02. 01. 1878, Галац, — 06. 10. 1940, Москва) — болгар және халықар. жұмысшы қозғалысының қайраткері, журналист, публицист. 1897 жылдан Болгар.с.-д. жұмысшы партиясының (БСДЖП) мүшесi, кейін «топтасқан социалистер» жағына шықты, 1905—1928 жылдары БСДЖП ОК-нiң, кейін (1919 жылдан)БКП OK-нiң мүшесi. 1910—1923 жылдары партияның орталық органы — «Работнически вествик» газетiнiң редакторы. 2-Интернационалдың Штутгарттағы (1907), Копенгагендегi (1910), Базельдегi (1912) және 2-(1920), 3-( 1921), 4-(1922), 5-(1924), 6-(1928) конгрестеріне қатысты. 1920 жылдары В. И. Ленинмен жүзбе-жүз танысты. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 5
**Мадлен де Скюдери** (фр. , 15 қараша 1607 жыл, Гавр – 2 маусым 1701 жыл,Париж) – француз жазушысы. 
Көптеген атақты романдары ағасының атымен басылып шыққан. Оның мансабы 1641 жылдан басталады. Сол жылы «Ибрагим немесе Ұлы патша» (Ibrahhim ou i’Illustre Bassa) атты тұңғыш романы жарық көреді. «Артамен немесе Ұлы Кир» (Artamene ou le Grand Cyrus,1649-1653) және «Клелия немесе Рим тарихы» (Clelie, histoire Romaine, 1654-60) атты романдары жазушыға мол табыс алып келеді. 1660-63 жылдары «Альмахида немесе күң-патшайым» (Almahide ou l’esclave-reine), ал 1667 жылы «Матильда д’Агилар» (Mathilde d’Aguilar) атты романдары басылып шығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Мадияр Дүйсенбайұлы Қожахмет** 1984 жылы 13 ақпанда Қарағанды қаласында туған. Қазақ.
Әкесі - Қожахметов Дүйсенбай Тұрлыбекұлы, зейнеткер, қаржы полициясында жұмыс істеген, майор. Анасы - Қожахметова Тойбала Қасенқызы, «ҚТЖ» ¥К» АҚ бухгалтері. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық мемлекеттік
университетінің халықаралық құқық факультетін (2005) халықаралық құқық бакалавры мамандығы бойынша;
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетін
(2007) халықаралық құқық магистрі мамандығы бойынша; «Болашақ» бағдарламасы бойынша Чех мемлекеттік
қоғамдық ғылымдар университетін (2008) экономика және
менеджмент магистрі мамандығы бойынша бітірген.
Қазақ, орыс, ағылшын және түрік тілдерін біледі.
«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2009 жылдан).
2003 жылдың наурызынан - «Қазақстанның жастар конгресі» ЗТБ әлеуметтік-экономикалық бағдарламалар басқармасының бастығы, 2005 жылдан - атқарушы директордың м.а. 2006 жылдан - атқарушы директоры. 2006
жылдың қыркүйегінен 2008 жылдың шілдесіне дейін -
«Қазақстанныңжастар конгресі» ЗТБ Чехиядағы екілі. 2008
жылдың қазанынан - ҚР Білім және ғылым министрлігінің
Тәрбие жұмысы және жастар саясат департаменті директорының орынбасары.
2010 жылдың шілдесінен бері - ҚР Білім және ғылым
министрлігі Тәрбие жұмысы және жастар саясат департаментінің директоры.
ҚР Президенті жанындағы Жастар саясат кеңесінің мүшесі,
«Болашақ» стипендиаттар қауымдастығы» АБ мүшесі.
«Қазақстан Парламентіне 10 жыл» медалімен, «Құрмет»
грамотасымен марапатталған.
Әскери атағы - лейтенант.
Діни көзқарасы - ислам.
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
Хоббиі - тау шаңғысы, футбол.
Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи романдар.
Үйленген. Жұбайы - Түсіпбекова Дана Кәрімқызы, «Сәулет» ЖШС менеджері. ¥лы - Қожахмет Мәулен Мадиярұлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
**Хризотил-асбест кенорындары** доломитит арасындағы гранит оид интрузияларының жапсарлық ореолдарында қалыптасады. Кенорындарда көбінесе серпентиниттенген жолақтарда орналасқан қалыңдығы әр түрлі параллель желілер сериялары байқалады. Олардың орналасуын тектоникалық бұзылыстар бақылайды. Кеннің құрамына хризотил-асбест (жоғары сапалы, темірсіз), серпентин, карбонаттар, магнетит, диопсид, оливин, анартас кіреді. Мұндай кенорындар Красноярск өлкесінде (Аспагаш, Бистаг), Қырғызстанда (Укок), АҚШ-та (Аризона), [[ Канада | Канада да ]] , ҚХР-да, Оңтүстік Африкада белгілі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Пайдалы қазбалар. Оқулық. - Астана: Фолиант, 2008. - 440 б. ISBN 9965-35-411-1
**«Гильгамеш жайлы эпос»** немесе **«Барлығын көрген адам туралы»** (*аккад тілінде:* ša nagba imuru) — Ежелгі Шығыс әдебиетініӊ маӊызы аса зор шығармасы, әлемдегі ең көне әдеби жазбаларыныӊ бірі, қазіргі заманға дейін сақталған сына жазуларының еӊ үлкені.

Шумер аӊыздарына негізделген эпос аккад тілінде жазылған. Б.з.б XVIII—XVII ғ. жазыла басталған шығарма бір жарым мыӊжылдық бойы толықтырылған. Алғашқы рет эпостыӊ фрагментері XIX ғ. Нинвияда Ашшурбанипал патшасыныӊ кітапханаларыныӊ археологиялық қазбалары жүргізілген кезде табылған. 12 алтытізбелік қыш тақтада майда сына жазбамен жазылған 3 мыӊдай өлеӊ б.з.б. VII ғ–мен белгіленген. XX ғ–да эпостыӊ тағы басқа нұсқалары табылған, бұл жазбалар хуррит тілінде және хетт тілінде болған.

Эпостыӊ басты кейіпкерлері Гильгамеш және Энкиду, олардыӊ қарсылас жағымсыз кейіпкері – Хумбаба (Хувава). Гильгамеш — шумердегі Урук қаласы билеушісі. 

*Толық мақаласы: Гильгамеш*Хумбаба — киелі самырсындардыӊ қорғаушысы. Бас кейпкерлердіӊ артыс–тартыстарын, жауынгерлік ерліктерін төбедегі құдайлар бақылап отырады.

Гильгамештіӊ қаһармандығы туралы шумер өлеӊдіренде де көп айтылған, бірақ бұл жерде сюжеттік желілігі сақталған. Аккад тілінде жазылған эпоста өлеӊдер өзара байланысып, оқиға байланысы сақталған. Гильгамеш туралы аңыз табиғаттың қаһарлы күштері кейпіндегі зұлым құдайлар жіберген барлық сындардан өтіп, өз мақсатына ұмтылған батырдың ерлігін, өмірге құштарлығын жыр етеді.

«Гильгамеш жайлы эпосты» көбіне бір мыӊжылық кейінірек (б.з.д.IXғ) жазылған Гомердіӊ «Иллиадасы» мен «Одиссеясымен» салыстырылады.

Тағы қараңыз
------------

Гильгамеш
**Маймонид** (Моисей бен-Маймон, 1135-1204, ивр. ‏‏משה בן מימון‏‎‏‎‎, гр. *Μωυσής Μαϊμονίδης* және **Рамбам** (ивр. ‏‏רמב"ם‏‎‎ - акроном ‏רבי משה בן מיימון‏‎ «**Р**абби **М**оше **б**ен **М**аймон немесе **М**аймун»), араб әдебиетінде **Абу Имран Мұса ибн Маймун ибн Абд-Алла әл-Курдуби әл-Яхуди** (араб.:  ابو عمران موسى بن ميمون بن عبد الله القرطبي اليهودي‎‎) / **Абу Имран Мұса бин Маймун бин Абдалла әл-Куртуби әл-Исраили** (30 наурыз 1135, Кордоба – 13 желтоқсан 1204, Мысыр), еврей философы, Аристотельші, иудаизмнің рационалды мектеп жетекшілерінің бірі, дін танушы - талмудист, Тәурат заңдарының кодификаторы, раввин, өз дәуірінің жан-жақты ғалымы, дәрігер. .

Маймондтың үйі, Фес, Морокко
Фанатикті Альмахад ұйымы Кордовты басып алғаннан кейін Маймонид өзінің дінге деген сенімін жасырды. Дінді ұстанушыларға еркіндік беруді жақтап, 1165 жылы Египетке қарай қоныс аударады. Мұнда сұлтан Саладиннің сарай дәрігері ретінде танылады.

Маймонд мазары, Тибериас
Өзінің алғашқы ғылыми діни еңбегін 23 жасында жаза бастады, оны он жылдан кейін барып аяқтады. Бұл араб тілінде жазылған Мишнеге түсіндірме болатын. Басқа да еңбектері: Мишне Тораның еврейлік заңдар жинағы (иврит тілінде), иудаизмде тәубаға келудегі рационалды жол мен Аристотель ілімінің әсерімен жазылған діни философия бойынша классикалық еңбек Сенімсіздердің жалтақтығы (араб тілінде) деп аталды. Бұл еңбек ғылымды, философияны, дінді жинақтауы қажет. Маймонид орта ғасыр иудаизмде мықты интеллектуалды тұлға ретінде танылды. 

Маймонид бойынша, Құдайдың құдіретімен емес, табиғи себептерге байланысты дамиды. Тарих даумының негізіне "материалдық мүдде" мен күш алынған. Маймонид халық бұқарасы мен билеуші таптар мүдделеоінің қарама-қайшылығын атап көрсетіп, феод. өзара қырқыстан ада, халық толқуларын басып-жаншуға қабілеті күшті ұлттың мемл. құруды жақтады. Саяси күресте ұлы мақсаттар үшін мораль заңдарын елемей, қандай да болсын құралдары қолдануға болады деп санады, билеп-төстеушілердің билік үшін күрестегі қатыгездігі мен опасыздығын ақтады. Маймониддің маңызы "мемлекетке алғашқылардың бірі болып адам көзімен қарап, оның заңдарын теологиядан емес, парасат пен тәжірибеден шығара бастағанында".

Негізгі шығармашылығы:
----------------------

* Адасушыға нұсқаулық (The Guide for the Perplexed)
* Мишне Тора
* Тақсыр (1532)

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
2. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік

Үлгі:Authority control
**Маймаққаздар** немесе **Гагаралар** (лат. *Gavia*) — бес түр, бір туысты қамтитын гагаратәрізділер отрядының жалғыз ғана тұқымдасы. Гагара тұқымдастардың барлық түрі негізінде солтүстік жарты шардың тундралық және тайгалық зоналарында өмір сүреді. Маусымдық жылысайтын құстар.

Ерекшеліктері
-------------

Гагаралар 5 түрді:

* қызылжемсаулы,
* қаражемсаулы,
* ақмойын,
* ақтұмсық және қаратұмсық гагараларды қамтитын құстар туысы.

Анықтау кезінде тамағы және мойнындағы түсті дақтар, сондай-ақ нәзік және үшкір тұмсықтың түсі үлкен рөл атқарады. Олардың ең кіші денелесі (қызылжемсаулы) 1 кг-нан, ең ірі денелісі (ақмойын) 6 кг-нан астам салмақ тартады және қанат алымы біржарым метрден асып түседі. Негізінде балықпен қоректенеді, дегенмен қажет болған кезде шаянтәріздестерді, ұлуларды, құрттарды да жейді. Балапандарына бунақденелілердің дернәсілдерін тасиды. 

Гагаралардың барлығында жоғары дәрежелі желпуіш қауырсындары бір мезгілде түлейді. Аталықтары мен аналықтарының түсі бірдей, аталықтары біршама үлкендеу болады. Біркелкі сұр түсті 2 балапандары бар. Саны аз болғандықтан, бұл құстардың шаруашылық маңызы болмайды.

Бор кезеңіндегі тісті құстар — гесперорникстерге жақын туыс деп есептелінеді. Маймаққаздар дене мөлшері орташа, кейде ірі (салмағы 1 кг-нан 5 кг-ға дейін) болатын су құстары. Тек Солтүстік жарты шарда таралған. Қоныс аударып тіршілік етеді. Қазба қалдықтары жоғары палеоценнен белгілі. Қазір 1 тұқымдас, 1 туысқа бірігетін 5 түрі бар. Тұлғасы мен мойны ұзын әрі жіңішке, басы сопақша, тұмсығы үшкір. Аяқтары тұлғасының артына қарай орналасқан, осыған орай жерді жақсы басып жүре алмайды. Алдына қарай бағытталған 3 саусағы жүзу жарғағымен байланысқан. Денесі тығыз әрі қалың қауырсынды. Шапшаң ұшады, бірақ ұшар алдында су бетін сабалап, қасқалдақ тәрізді ауыр көтеріледі. Суда, жақсы жүзіп, сүңгиді.

Маймаққаздар — моногамды құстар. Көл жағалауларында, батпақты жерлерге шұңқырлап ұя салады. Әрбір ұяда әдетте 2 (1 — 3) көкшіл-қоңыр дақтары бар жұмыртқа болады. Оларды қоразы мен мекиені кезектесіп 1 айдай шайқап, кейін балапандары қанаттанғанша (1,5 ай) қоректендіреді. Көбіне балықтарды, сондай-ақ, су омыртқасыздарын, бақалар мен су өсімдіктерін қорек ретінде пайдаланады. Қазақстанда маймаққаздардың 2 түрі бар:

* Қызылжемсаулы маймаққаз (*Gavia stellata*) Жайық өзені мен Каспий теңізінде ұялайды. Кейде Сырдария өзен мен Телікөл көлі маңында да кездеседі.
* Қаражемсаулы, немесе ала маймаққаз (*Gavia arctica*) Торғай өзені мен Алакөл көлдерінде және Марқакөлде ұя салып балапан өрбітеді. Қоныс аудару кезінде Қазақстанның барлық аймағында кездеседі, кей жылдары оңтүстік аудандарда қыстап та қалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Құстар" А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь
**Оралдық мия** (лат. *Glycyrrhiza uralensis*) - бұршақ тұқымдасы, мия туысына жататын көп жылдық шөп тектес өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

* Тамыры қуатты, терең орналасқан. Тамырының ішкі жағы ақ түсті. Одан көптеген қосымша тамырлар тарайды. Қосымша тамырлары 1-2 м қашықтыққа дейін көлбеу өседі, сөйтіп олардан тағы да жаңа сабақтар өсіп шығады.
* Өсімдіктің жер бетіндегі бөлігі биіктігі 60 см-ге жететін бірнеше сабақтан тұрады.
* Жапырақтары кезектесе орналасқан, қауырсынға ұқсас. Бұтағының ең ұшында жалғыз жапырағы болады. Жапырақтарының екі жағында да түкті бездері бар.
* Гүлдері көкшіл түсті, жапырақтарының қуысында шоғырланып тұрады.
* Жемісі - орақ сияқты иілген, бунақталған қауыз. Шілде-тамыз айларында гүлдейді.

Өсетін жері
-----------

Қазақстанда далалы және шөлді аймақтарда, өзен жағасында, арамшөп ретінде егіс арасында өседі.

Құрамы
------

Құрамында глюкоза, пектиндер, флавоноидтар, глицирризин бар. Зерттеулер глицирризиннің ағзадағы тұз және су алмасуын реттейтінін көрсетті. Бұл ғасырлар бойы Шығыс Азия халықтарының мияны дәрілік өсімідік ретінде бекер пайдаланбағанын көрсетеді.

Емдік қасиеті және қолданысы
----------------------------

Бұл өсімдіктің қан тамырларын нығайтып, кеңейтетін, қабынуға қарсы әсер ететін, іш жүргізетін, қақырық түсіретін, несеп айдайтын қасиеттері бар. Қызылмиямен өкпе ауруларын, туберкулезді, асқазанда және ұлтабарда пайда болған жараларды емдейді. Ол есекжем, псориаз, волчанка сияқты тері ауруларына да шипа. Мия геморройға да қарсы қолданылады. Өсімдіктен жасалған дәрілерді дәрігердің бақылауынсыз ұзақ уақыт қабылдауға болмайды, себебі ағзадағы су мен тұз алмасуының бұзылуына байланысты денеде ісік пайда болуы мүмкін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.
**Орал геофизикалық экспедициясы** - 1962 жылы Гурьев геофизикалық экспедициясының Орал облысында жұмыс атқарған сейсмопартиясы негізінде құрылған. Мақсаты Орал облысында геофизикалық жұмыстар жүргізу. Жүргізілген жұмыстар нәтижесінде Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны, Чинарев, Теплово-Токарев, басқа да мұнай мен газ-конденсат кенорындары ашылды. 1972 жылға дейін "Қазақстан-нефтегеофизика" тресінің, 1972 жылдан
"Казнефтегазгеология" басқармасының, 1981 жылдан "Казгеофизика" бірлестігінің, 1992 жылдан "Казмунайгеофизика" тресінің "Толқын" ХК, 1996 жылдан "Геотекс" акционерлік қоғамының құрамында.

Пайдаланылған
-------------
**Алғашқы газет** — әйгілі Иоганн Гутенберг 1450 жылы баспа станогын ойлап тапса, содан кейін-ақ қазіргі баспасөздің негізі қалана бастады деуге болады.

Тұңғыш бір газеттің дүниеге келуі – Англияда шығарылған "Инглиш меркьюри" 1588 жылы жарық көрді. Одан кейінгі бір басылым 1606 жылы шыққаны мәлім. Дегенмен аталған газеттерді толыққанды жарияланым деуге болмайтын. Себебі, өте қарапайым, газетке қойылар талаптан төмен болатын. Бар болғаны кішкене бір парақша түрінде және қысқаша хабар-ошардан әрі аспады. Цезарь патшаның үш жүз құлды жалдап, жазу үйретіп, қолжазба газет шығарғаны да тарихтан мәлім. XVI ғасырдан Еуропада жүзеге асқан баспасөз қарапайым түрден бастау алып, бүгінге жетіп отыр. Бұл-адамзат өркениетін танытар зор жетістік еді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
***"Оралбек батыр"*** - батырлық дастан. Қызылордалық Молдағали Құлмырзаев 1938 жылы жазып жырлаған дастан, қарапайым диқаншының баласы Оралбек батырдың хан қызына ғашық болу жайынан сыр шертіп, сүйген қызына қосылу мақсатына жету жолындағы шым-шытырық оқиғаға толы ерлік істерін әңгіме қылады. Шығарма Оралбектің қапыда өлуімен қайғылы аяқталады. Дастанның 1940 жылы осы ақын жазып, толықтырылған, өз алдына тақырып-тарауларға бөлінген көлемді нұсқасында сюжеттік айырмашылық бар: мұнда Оралбек батыр Бұқар қ-на аттанып, Назым деген қызға үйленгенімен ол қыз жолда бір көлге түскенде суға батып өледі де, одан кейін батырдың қалмақ ханы Өлмесханмен соғысы сөз етіліп, оны жеңгеннен кейін хан қызын алуымен аяқталады. Екі нұсқа да қара өлең және жыр үлгісіне құрылған. Алғашқы нұсқа Орталық ғылыми кітапхана қорында, екіншісі - Әдебиет және өнер институты қолжазба және мәтінтану бөлімінде сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Бозшағыл** (лат. *Bothriochloa*) – астық тұқымдасына жататын жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Солтүстік және Оңтүстік жарты шардың тропиктік, субтропиктік, кейде қоңыржай аймақтарында өсетін 25-ке жуық түрі белгілі. Бұлар – неоген кезеңінде тропиктік саванналарда дамып, осы заманға келіп жеткен реликт өсімдіктер. Оның ішінде ең жиі кездесетін түрі – қантияр бозшағыл (B. іschaеmum). Оны халық арасында тарла, қызылот деп те атайды. Қазақстанда таудың құрғақ беткейлерінде, дөңес төбелерде, тегіс далаларда, көбіне қуаң жерлерде өседі. Биіктігі 30 – 80 см. Тамыр сабағы қысқа. Сабағы жіңішке, жалаңаш, жапырағы таспа тәрізді. Гүлшоғыры күлте жапырақшаларының ұшында саусақтана топталған. Маусымда гүлдеп, шілде айында жемістенеді. Тұқымымен де, вегетативті (өсімді) жолмен де көбейеді. Жемісі – дәнек. Бозшағыл – бағалы мал азықтық өсімдік. Гүлденген кезінде оның құрамында 11,3% протеин, 2,2% май, 35,0% клетчатка болады. Өнімд. 6 – 10 ц/га. Бозшағылды шөбі азайып, тақырланған қуаң жерлерді көгалдандырып, жайылым сапасын арттыру үшін де егеді.

Сілтеме
-------

* Jepson Manual Treatment
* USDA Plants Profile

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"