recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Фуад Ғасанұлы Әбдірахманов** (әз. *Fuad Həsən oğlu Əbdürəhmanov*; 1915 — 1971) — мүсінші, Әзірбайжан КСР-нің халық суретшісі (1955), КСРО Көркемсурет академиясының корреспондент-мүшесі (1949), екі мәрте Сталин премиясының Лауреаты (1947, 1951), 1962 жылдан бастап КОКП мүшесі.

Ленинградтағы Көркемсурет академиясында М.Г.Манизерде оқыған (1935-40). Абдурахманов Фуад Гасан оглыға 1946 ж. Кировабад қаласында орнатылған Низами ескерткішіне КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді (1947); бұл ескерткіш Бакуде де қойылды (1949). 

Мүсінші қолынаң шыққан Чойболса мен Сухэ-батор (мәрмәр, 1954, Ұланбатырдағы зиратта), жазушы С.Виргунның (1961, Баку), ақын Рудакидің (1964 Душанбе) ескерткіштері, 1960ж. Бакуде қойылған "Азаттық" (1950,гипс, КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды) және "Шопан" (қола, 1951 Третьяков галереясы) статуялары Абдурахманов Фуад Гасан оглыдың моументалист ші екенін көрсетеді. Ол бірталай портреттік бюсттер де жасаған.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Григорий Романович Ширма** (21.1.1892 жылы, қазіргі Брест облысы, Пружан ауданы - 23.03.1978, Минск)- белорус совет хор дирижері, фольклорист, қоғам қайраткері, КСРО халық артісі (1955), Соц. Еңбек Ері (1977).

1959 жылдан КОКП мүшесі. 1918 жылы Седлецк мұғалімдер институтын бітірді. 1912 жылдан ұстаздық етті. 1- дүние жүз. соғысқа қатысты. 1940 жылы Белорус КСР-інің Мемлекеттік хор капелласын ұйымдастырды, әрі 1970 жылға дейін оның көркемдік жағын басқарды. Белорус халқының муз. фальклорын зерттеп, 2000-нан аса ән жинады.

"Белорус халық әндері" (1929, Вильнюс), "Белорус халық әндері, жұмбақтары, шағын әңгімелері" (1947, Минск) т.б. еңбектірі жарық көрді.

Ленин орденімен, Болгар Халық Республикасы орденімен және басқа екі орденмен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы
**Озондау** — озон газын (O3) тотықтырғыш ретінде пайдаланылып, ақаба суын мұнай өнімдерінен, фенолдан, күкіртті сутектен, цианидтерден т.б. қоспалардан тазалау. Күшті тотықтырғыш болғандықтан озонның сулы ерітінділердегі органикалық заттектерді т.б. қоспаларды ыдырататын қабілеті өте жоғары. Сонымен бірге суды озондағанда оның жағымсыз иісі, дәмі, бояуы жойылып, залалсызданады. Хлорлау әдісімен салыстырғанда Озондау әдісінің артықшылығы көп. Біріншіден, озонды тікелей су тазалайтын жерде озонаторларды орнатып, ауадағы оттектен электр тоғымен ажырату процесін пайдалану арқылы алуға болады. Екіншіден, хлорлау бірқатар жағдайларда ауыз суда зиянды заттектердің, соның ішінде мутагендер мен концерогендердің (мыс. диоксиннің) түзілуіне апарып соғуы мүмкін, сондықтан оның орнына Озондау әдісін қолданғаны қолайлы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Экология. Алматы, Эверо баспасы, II басылым, 2009 ж.
**Павел Бортник** (22.1.1928. Павлодар облысы Ертіс ауданы Осиповка а.) – тележурналист .
ҚазМУ-ді (1953), Мәскеу Жоғары партия мектебін бітірген (1968). Өскемен телестудиясының алғашқы бас редакторы (1953 67), 1968 жылы Шығыс Қазақстан облыстық телевидение және радиохабарларын тарату комитеті төрағасының орынбасары, төраға қызметтерін атқарды. 

Комитетке басшылық жасаған жылдары студияға талантты әрі талапты журналистерді тандай білгендігімен ерекшеленеді. "Охота на медведя" (авторы –П.Бортник, операторы – В.Москалюк) фильмі Канаданың Монте-Карло қаласында өткен Халықар. фестивальда Гран-приді жеңіп алды. "Озеро студеное и ласковое", "Старик и озеро", "Постижение", "Четвертая охота" (авторы – П.Бортник, операторы – А.Лаптев) фильмдерінің авторы. 

1980 жылы облыс көрермендеріне "Встреча" авторлық бағдарламасыме танымал болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия. "ҚазАқпарат" Алматы, 2009,1-т ISBN 978-601-03-00-70-5
**О́льга Влади́мировна Меды́нич** (16-желтоқсан 1981 ж, Ленинград) — театр және кино өнерінің ресейлік актрисасы.

Биография
---------

Ольга Медынич Санкт-Петербург театр өнері Академиясын «Қуыршақ театрының актрисасы» мамандығымен аяқтады. Гермионаның, Паулинаның, Утратаның рөлін М. Фриштың «Биография», Уильям Шекспирдің «Қысқы ертегі» спектакльдарында ойнаған. 2003 жылы «Ілгіш» күлдіргі ойынында сәтті ойнап шыққаны үшін «Петербург Музасы» дипломына ие болды. Кейін 2004 жылы Москвадағы Брунов атындағы эстрада конкурсында 2-орынды иеленді. «Қысқы ертегіден» кейін Семён Яковлевич Спивак оны Жастар театры тобына шақырды. Сол театрда алғашқы өнерге қадамын «Кая мен Герданың тарихы» спектакльнда жасады. Кинода 20 рөлді сомдап шықты, сондай-ақ, ол «Әйелдер лигасы», «Үлкен айырмашылық» шоуларының көрермендеріне таныс. Қазірде Джемал Тетруашвилимен тұрмыста.

Марапаттамалары
---------------

«Петербург музасы» (2003)

Брунов атындағы эстрада конкурсында 2-орын (2004)

«Алтын нақыштөбе», «Дебют номинациясы» (2005)

«Үздік дуэт» дипломы (2007)

«Үздік дуэт дипломы» (2008)

Шығармашылығы
-------------

### Театрдағы мансабы

2004 – «Кая мен Герданың тарихы» – Қарға 

2005 – «Бес кеш» – Катя 

2005 – «Ескі үйлер» – Тимофей Кузьмич 

2006 – «Бұғы-Патша» – Бұғы 

2006 – «Патша және ханзада немесе Гамлет туралы шындық» – Офелия 

2007 – «Арыстан қыста» – Элис 

2009 – «Қысқы ертегі» – Гермиона, Утрата

2009 – «Метро» – Мюриэль Первис

### Телеарнадағы мансабы

«Әйелдер лигасы»

«Үлкен айырмашылық»

### Фильмография

2003 – Ұрсыспаңдар, қыздар!

2004 – Сынған шамдар көшесі-6

2005 – Тамбовтық ұрғашы қасқыр

2006 – Ескі жұмыстар 

2006 – Құпия тапсырмалар 

2007 – Омут
2007 – Еуропа-Азия

2007 – Жетелеуші 

2007 – Мергеннің эрасы 

2008 – Менің ғажайып күтушім 

2009 – Неке келісімшарты

2009 – Катерина. Махабаттың оралуы

2009 – Менің ойымдағы ер адам

2009 – Орыс дублі

2009 – Синдбадтың оралуы

2010 – Орындаушы бет

2010 – Партизандар

2010 – Вазир-Мухтардың өлімі

2011 – Жаза

2011 – Үй қызметшісі

2011 – Катерина-3. Үй қызметшісі

2011 – 2017 бағдаршам

2012 – Джентельмендер, сәттілік

2012 – Табынушы

2012 – Әкелер де, балалар да

2013 – Сыныптастар

2014 – Баласы бар әйелді іздеймін

2014 – Тальянка

2015 – Ұлы 

2015 – Әлем шатыры 

2016 – Тәтті өмір

2016 – Ер азаматтар

Дереккөздер
-----------

Орыс Уикипедиясынан аударылған.
**Павел Иванович Мельников** (лақап аты – Андрей Печерский; 1818 жыл 6 қараша, Нижний Новгород – 1883 жыл 13 ақпан, Нижний Новгород) – орыс жазушысы.

Еңбек жолы
----------

Дворян отбасында туған. 1837 жылы Қазан университетінің сөз өнері факультетін бітірген. Мельников әдеби қызметін XIX ғасырдың 50 жылдары бастады. «Красильниковтар» (1852), «Поликарп атай» (1857) т.б. алғашқы әңгімелерімен жұрт назарын аударды. Оның көрнекті шығармалары - «Орманда» (1871-1874), «Тауда» (1875-1881) романдары. Бұл шығармаларында сол кездегі қоғам өмірінің сан алуан шындығын суреттеді. Ол тарих, этнография және статистика мәселелері жөнінде де көптеген еңбектер жазды.

Шығармалары
-----------

* Полное собрание сочинений, т. 1-7, П. 1909;
* Собрание сочинений, т. 1-6, М. 1963.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясының бас редакциясы. 1975
**Павел Грудницкий** – журналист. .

1975 Алматыда дүниеге келген. Павелдің кәсіби еңбек жолының қалыптасуы «КТК» телеарнасымен тығыз байланысты деп айтуға болады. 1997-1999 жылдар аралығында «КТК» телеарнасының бас редакторы қызметін атқарған. 

Бірқатар авторлық және тақырыптық бағдарламалар авторы болған. 1999-2002 жылдары «КТК» телеарнасының *«Лаборатория парадоксов»* және *«Nota Bene»* бағдарламаларының авторы. 2002-2004 жылдар аралығында «КТК» телеарнасындағы *«Время покажет»* бағдарламасының «НТК» арнасындағы *«Лунные известия»* бағдарламаларының шеф-редакторы болған.

```
2006 жылы «Хабар» телеарнасындағы *«60-летию победы посвящается»* бағдарламасының авторы болса, 2005 жылы *«Эксперт-Қазақстан»* журналының авторы болған. 2007 жылдан бастап BRCA сараптама қызметінде жетекшілік етіп келеді.
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан журналистерінің тәжірибесінен» Алматы, 2008 жыл. ISBN 9965-9860-7-X
**Андреева Ольга Давыдовна** (21 шілде 1915-2007) - орыс совет әншісі, ҚазССР-інің халық артисті (1985), Ресей халық әртісі (2001), опера әншісі және педагог.

Биографиясы
-----------

Ольга Андреева 1915 жылы 21 шілдеде, Санкт-Петербург қаласында дүниеге келген (кейбір деректер бойынша 1919 жылдың 16 маусымы күні туған). Н.А.Римский-Корсаков атындағы Ленинград мемлекеттік консерваториясының фортепиано (1937 жылы) және вокалдық (1941) факультетін бітірген. 1941-1942 ж. Ленинград кәсіпорындарда, госпитальдарда, Совет Армиясы жауынгерлері мен Балтық теңізшілерлері алдында өнер көрсетті. 

1944-1948 жылдары Ленинград оперетте театрында, 1948-1951 жылдары Саратов мемлекеттік опера және балет театрында және 1951-1962 жылдары филармония мен кіші опера және балет театрында солист болды.

1962 жылы Кеңес мәдениет қызметкерлерін Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игерушілер арасында әуесқойлар коллективтерін ұйымдастырып жандандыру ісіне жәрдем беруге шақырды. 130 адамнан тұратын "Целинник" ән-би ансамблін ұйымдастырып, 1962-1965 ж. оның көркемдік жағын басқарды. 1965-1979 ж. Ленинград радиосы мен телеарна әншісі.

Ольга Андреева 2007 жылы 7 мамырда қайтыс болды. Ол Санкт-Петербургтегі Большеохтинск зиратында жерленген.

Шығарған кітаптары
------------------

* Пока я помню - я живу: [Воспоминания опер. певицы] / О. Д. Андреева; [Послесл. А. В. Кондратьева] 143,[1] с. ил. нот. ил. СПб. Polradis 1993

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
2. ↑  Пискарев А. Как хорошая песня!//Сов. культура. 1959. 10 қараша.
3. ↑  Андреева О. Нас ждут на целине!//Сов. культура. 1962. 15 марта.
4. ↑  Аренин Э. Тысячный концерт//Известия. 1970. 11 қыркүйек.
5. ↑  Макеев В. Мастерство, гражданственность//Сов. культура. 1970. 29 қыркүйек.
6. ↑  Картаузов Л. Наша землячка — целинница!//Сов. культура. 1979. 10 шілде.
7. ↑  Сенецкая И. Жизнь — как песня//Сов. патриот. 1980. 13 шілде.
8. ↑  Там, где нужнее/Беседу вел А. Мясников//Веч. Ленинград. 1982. 8 ақпан.
9. ↑  Царев М. Выбор пути//Сов. культура. 1983. 7 маусым.
10. ↑  Картаузов Л. Народная артистка целины//МЖ. 1984. № 23. С. 6.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* АНДРЕЕВА Ольга Давыдовна
**Поляк патриоттарының одағы** (ППО) – поляктардың КСРО-дағы антифашистік бұқааралық ұйымы (1943ж. наурыз – 1946 ж. тамыз) В.Василевская, Л.Лямпе, А.Завадский т.б. бастаған поляк коммунистері ұйымдастырды.

Негізгі міндеті
---------------

**Негізгі міндеті** – фашист басқыншыларына қарсы, поляк халқының ұлттық және әлеуметтік азаттығы жолынағы, КСРО-мен одаққа және достық қарым-қатынасқа негізделген халық-демократиялық поляк мемлекетін құру жолындағы қарулы күрес болды. ППО-ның белді басшылары 1944 ж. шілдеде Польшадағы тұңғыш халық үкіметі – Поляк ұлт-азаттық комитетінің құрамына енді. Поляк эмигранттарының отанына оралуына байланысты 1946ж. тамызда өз қызметін тоқтатты. 

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы:Алматы,1976. 9 том. 287б.
**Павел Алексеевич Ротмистров** (1901 жылдын 6 шілдесінде Калинин облысында, Селижарово ауданында,Сковорова ауылында дүниеге келіп - 1982 жылдын 6 сәуірінде дүниеден озды) - совет әскери қайраткері, Бронды танк әскерінің бас маршалы, Кеңес одағының батыры, әскери ғылымдарының докторы, профессор.1919 жылдан КПСС мүшесі.

Өмірбаяны
---------

1919 жылдан бастап армия қатарында қызмет істеді.*М.В Фрунзе атындағы әскери академияны* бітірді.Штабтарда түрлі қыметтер істеді,полк командирі болды.1937 жылдан Механикаландыру және моторландыру әскери академиясында сабақ берді.1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысының бас кезінде 3 механикалық корпустың штаб бастығы,Мәскеу түбіндегі ұрыстарда,солтүстік-батыс майданында 8 танк бригадысының командирі,1942 жылда 7 танк корпусының командирі,Сатилинград шайқасына қатысты.

Ротмистров,1 шілде 1944
1943 жылы Курск шайқасында,Днепрден өтерде,Корсунь-Шевченко операциясында,Белоруссия мен Литваны азат етуде ойдағыдай қимыл жасаған 5-ші гвардия танк армиясының қолбасшысы.

Жетістіктері
------------

Ротмистров 5 рет Ленин орденімен,қазан төңкерісі,басқа да 8 орденмен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении генерал-полковнику бронетанковых войск Ротмистрову П. А. военного звания маршала бронетанковых войск» от 21 февраля 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 29 февраля (№ 12 (272)). — С. 1
2. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы
3. ↑  Замулин В. Н. Засекреченная Курская битва. Неизвестные документы свидетельствуют. — М.: Яуза; Эксмо, 2008. — (1943. К 65-летию Курской битвы). — 816 с. — ISBN 978-5-699-28288-3.
**Шток** (немісше *stock – баған, діңгек*) – бұрыс көбінесе цилиндр пішінді, тікшіл құламалы келген шағын интрузивті дене немесе кен денелерін болмаса оның үстінде жатқан тау жыныстарын қиып өтетін тұз қабаты. Кенді Шток әртүрлі бағытта тарамдалып, жер қыртысындағы жарықтардың бір-бірімен қиылысу нүктелеріне тәуелді бола отырып, көлденеңі ондаған м, төмен қарай тік құлайтын тұтас тұлғалы кен денесі. Тұзды Шток өзін көмкерген тау жыныстарына кірігіп орналасқан ас тұзы кристалдарынан тұратын тұз күмбездерінің ядросы рөлін атқаратын діңгек пішінді дене.Шток түріндегі интрузия құрамы әртүрлі тау жыныстарында (жанартаулық, шөгінді, метаморфтық) және көптеген жарықтардың қиылысу аумағында ұшырасып, дамиды. Олар Қазақстанның Ембі мұнай кендері аумағында, Сарыарқа мен Алтайдың интрузиялық кешендерінде жиі кездеседі.

Дереккөздер
-----------

* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Уиттиер** (ағл. Whittier) — АҚШ-тың Аляска штатында орналасқан елді мекен.

Тарихы
------

1964 жылы Ұлы Аляскалық жер сілкінісінің әсерінен пайда болған цунамиден қала зардап шекті,13 метрлік толқындардың кесірінен 13 адам мерт болды.

Географиясы
-----------

Кенай жартылай аралының солтүстік шығысында,Принц Вильгельмнің бұғазының жағасында.

Қызықты ақпарат
---------------

Аляска штатындағы Уиттиер қаласында 220 адам өмір сүріп жатыр. Олардың барлығы бір ғана 14 қабатты үйде тұрады. Алғашында бұл үй әскери адамдарға салынған. Алайда уақыт өте келе кемежайда жұмыс істейтіндер де көшіп келген. Бұл үйде тұратын түгел қала тұрғындарына барлық жағдай жасалған. Өйткені осы 14 қабаттың ішінде дүкен, мектеп, полиция пункті, кафе, аурухана, тіпті фитнес-орталыққа дейін бар.Ғимарат 1956 жылы салынған.

Дереккөздер
-----------



Массагет сайты

Сыртқы сілтемелер
-----------------

↑  Мұрағатталған 11 мамырдың 2013 жылы.

Тағы қараңыз
------------

Аляска
**Уинстенли Джерард** (1609-1652) - XVII ғасырдағы ағылшын утописі, ағылшын бурж. революциясындағы солшыл ағым идеологі, күйзеліске ұшыраған халық бұқарасының мүдделерін қорғағандардың бірі. Өзінің саяси-әлеуметтік идеалында теологиядан алыс кете алмаса да, көбінде рационализм позициясына көшті және жекеменшікті әшкерелеу ниетіндегі табиғи хұқ теориясын уағыздады. Этика мен мораль мәселелерін материалистік тұрғыда түсіндірді. "Азаттық заңдары" атты негізгі шығармасы "теңгермелі коммунизм" идеясына толы. Мұнда ол оны бейбіт түрде іске асыруға қарекет жасайды. Сол тұстағы Англиядағы өндіріс әдістерінің шынайы белгілерін Уинстенли коммунистік принцип бойынша қарастырып, өнімдерді тікелей айырбастау жолымен бөлісу керек деп есептеді. Дәйекті демократиялық республика - Уинстенлидің ең жоғарғы саяси идеалы болды.

### Дереккөздер

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"
**Шабыңдық бетеге** (лат. *Festuca pratensis*) – астық тұқымдасының бетеге туысына көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 50 – 130 см, сабағы тік, жапырағының ұзын 30 – 40 см, ені 3 – 6 мм. Ұзын 15 см, масағы 4 – 10 жасыл не күлгін түсті гүлді. Маусым – шілдеде гүлдейді. Тобыл-Есіл атырабында, Көкшетау, Зайсан, Мойынқұм, Түркістан маңы, Алтай, Жоңғар Алатауы, Қаратау, Батыс Тянь-Шаньда ылғалды шабындықтарда, өзен бойында, қайыңды орманда өседі. Шығыс бойлық – құнды жемшөп. Көктемде ерте көктейді, құрғақшылыққа төзімсіз, су басқанға, суыққа шыдамды. Жеке өзін еккенде гектарынан 50 ц пішен, 160 – 180 ц көк шөп түседі, 100 кг пішенінде 60,2 азық өлшемі, 4,2 кг қорытылатын протеин, көк шөбінде 22,3 азық өлшемі, 2 кг қорытылатын протеин болады. Мал жайылғаннан кейін және шашқаннан кейін тез көктейді.

Cілтемелер
----------

"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
A.Бокоплав
**Планктон** (гр. *plаnktos*— кезбе) — теңіздің, су айдындарының әр түрлі тереңдігінде мекендейтін және суда қалқып тіршілік ететін, су ағынына төтеп бере алмайтын организмдер жиынтығы.

### Планктонның бөлінуі

* фитопланктон
* бактериялық планктон
* зоопланктон

Тұщы су планктоны — көл планктоны (лимнопланктон) және өзен планктоны (потамопланктон) деп ажыратылады. Тұщы су зоопланктонында ескекаяқты және бұтақмұртты шаяндар мен коловреткалар көп болады. Теңіз зоопланктонында негізінен шаянтәрізділер, қарапайымдар, ішекқуыстылар, моллюскалар, т.б. омыртқасыздар басым келеді. Таза түрде салмағы бойынша алғанда, теңіздер мен мұхиттардағы планктон ондағы басқа тірі организмдерін бәрін қосқандағыдан 20 есе көп екен.Фитопланктон фотосинтез процесі жақсы жүретін судың жоғары қабатын, негізінде 50 — 100 м тереңдікті мекендейді. Ал бактериялар және зоопланктондар судың барлық қабатында кездеседі. Теңіз фитопланктоны диатомдық балдырлардан, талшықтылардан; ал тұщы суда диатомдық, көк-жасыл, жасыл балдырлардың кейбір түрлерінен тұрады. Фитопланктон — судағы гетероторфты жануарлар мен бактериялар қоректенетін негізгі продуцентті органикалық зат. Бұлардың су айдындарында көп болуы — су қабаттарындағы биогенді заттарға (фосфат, азотты қосылыстар, т.б.) байланысты. Судағы планктон мөлшері олармен қоректенетін жануарлар, су ағысы, жыл мерзімі, т.б. көптеген жағдайларға байланысты бірнеше км-ден бірнеше м-ге дейін өзгеріп отырады. Планктон шектен тыс көбейіп кетсе, су көк түске боялады, кейде улы заттар да түзіледі. Көптеген планктон жануарлар тұрақты түрде қоныс аударады (миграция), соның нәтижесінде судың беткі қабатындағы қоректік заттар су түбіне ауысады. Кейбір планктонды организмдер су айдындарының ластануының индикаторы болып есептеледі. Араларында кәсіптік маңызы бар түрлері де жеткілікті. Мысалы, креветкалар, мизидтер, крильдер (эвфаузиидті шаян), т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
3. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0

Тағы қараңыз
------------

* Бентос
* Нектон
Тұрар Рысқұлов (1894—1938)
**Тұрар Рысқұлов көшесі** Жеңіс даңғылынан басталып, Әлихан Бөкейхан көшесінде аяқталады. Желтоқсан көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 604,6 м.

Тұрар Рысқүлов (1894-1938) - аса көрнекті мемлекет қайраткері. Меркедегі орыс-түземдік бастауыш мектебінде оқыған. 1910 жылы Т.Рысқүлов Пішпектегі 1-дәрежелі ауыл шаруашылық мектебіне қабылданып, оны 1914 жылы қазан айында бау-бақша өсіруші мамандығы бойынша үздік бітірген. 1918 жылы қыркүйекте АКСР-нің Денсаулық сақтау халық комиссары болып тағайын дала ды. 1920 жылы 21 қаңтарда Т.Рысқұлов Түркістан АКСР-і ОАК-нің төрағасы болып сайланады. Көрнекті қазақ жазушысы Ш.Мұртазаның «Қызыл жебе», «Жұлдыз көпір», «Қыл көпір», «Тамұқ» атты роман-хамсасында Тұрар Рысқұловтың келбеті сомдалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Піштіру**, тарттыру – жануарлардың жыныс бездерін алып тастау немесе аталық жануарлардың жыныстық қызметін тоқтату мақсатында олардың тұқым шашу қабілетін бұзу.

Піштіру көптеген омыртқасыздарда ешқандай өзгеріс туғызбайды, өйткені оларда жыныс бездері ішкі секрецияға байланысты емес. Піштіру сүтқоректілер организмінде үлкен өзгеріс тудырады. Сүйектердің әсіресе қол – аяқ сүйектерінің өсуі өзгереді, екінші жыныстық белгілер жойылады не нашар дамиды, денеге май көп жиналады. Жыныс бездері ауруларында және кейбір басқа органдардың ауруы кезінде ем ретінде піштіру(тарттыру) қолданылады. Малды піштіру көбіне шаруашылық тиімділігі тұрғысынан және емдеу мақсатында хирургтік әдіспен жүргізіледі. Піштірілген малды ақта дейді. Жылқыны ақталайды, бұқаны, бураны кестіреді, қошқар мен текені тарттырады. Ондай малдар жуас болады, жақсы семіреді, етінің сапасы, калориясы жоғары және дәмді, нәрлі болады; қойлардың қырқылатын жүні көбейеді. Піштіру кезінде еркек малдардың жыныстық жұмыртқасы (ені) алынып тасталынады. Айғырды ( 3-4 жасында), бұқаны (1,5-2 жасында), қабанды (5 айлығында), қоянды (3 – 4 айлығында), қозы мен лақты (1-2 айлығында) ашық (ұманың ұшын шорт кесіп, сол тесіктен қос енді шығарып, бауларын байлап екі енді кесіп алады) және жабық (арнаулы металл қысқыш пен ендердің бауын ұманың терісімен қоса 20 – 40 мин. Қатты қысу түрде піштіру жүргізіледі. Айғырды піштірудеде оған піштіруденден 6 – 12 сағат бұрын жемшөп бермейді. Оны жығып, ұмасы мен шабын сабынмен жуып, зарарсыздандырады. Содан кейін ұманың терісін тіліп, жалаңаштап, шығарылған еннің бауларын арнаулы металл қысқышпен қатты қысады, қысқыштың қосалқы пышағы жаншылған ен бауын кеседі, одан кейін ен бауының тұқылына йод жағып, қиманың тілігіне шыбын қонбау үшін йодоформ ұнтағын себеді де пішпені тұрғызып, 30 минуттай жетектеп серуендетеді. Жарасы ластанып, зақымданбаса бір аптада жазылып кетеді. Піштірудің жабық түрі жүргізілгенде жаншылған енбаулары үзіліп, ендер ұманың ішінде бос қалады да, 1-2 айда солып, жойылып кетеді. Буыршын мен үлекшені құнанша, дөненше кезінде ашық әдіспен кестіреді. Түйені көктем мен күзде ақталау қолайлы. Қозы мен лақты жабық әдіспен ақталауға қазақша тарту әдісі қолданылады. Бұл әдіске машық адам, өріске жіберілмеген қозының шабы мен ұмасына таза су шашады да, бітеу ұмады бір еннің бауын саусағымен іліп тартып үзіп, одан кейін екіншісін үзеді. Енінің сыңары тартылмай қалған малдарды шартық дейді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 7 том.(Н-С) Алматы, 2005 жыл
Теория мен тәжірибенің арасындағы қарама-қайшылықтарды шешу жолында неміс физигі Макс Планк мынадай болжам жасады: 

Қызған дененің сәуле шығаруы жеке порция кванттармен жүзеге асады. Кванттың энергиясы сәуле шығару жиілігіне пропорционал:  

{\displaystyle {\mathcal {E}}=h\nu =\hbar \omega }
Мұндағы

E-квант энергиясы,
h-Планк тұрақысы,
v-сәуле шығару жиілігі.
Белгілі бір жиілікке сәйкес сәуле шығару энергиясы бойынша *h* пропорционалдық коэффициенті тәжірибе жүзінде есептелген, ол 6,63•10-ның 34 дәрежесіне тең. Өлшемі - *Дж·c*.

Бір квант энергияға тең бөлшекті фотон деп атайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Физика және Астрономия: Жалпы білім беретін мектептердің 9-сыныбына арналған оқулық - Астана: "Әлнаир" баспасы, 2013.-304 б.ISBN 978-601-7335-21-2
|  |
| --- |
| 
Бисмилләһир Рахманиир Рахим
**Әһл әс-Сунна**
туралы мақалалар тізімдемесінің бөлігі
 **Иман негіздері** |
|  **Аллаға иман**
 **Періштелерге иман**
 **Қасиетті кітаптарға иман**
 **Аллаһ елшілеріне иман**
 **Ақырет күніне иман**
 **Тағдыр мен қазаға иман**

Бұл үлгіні: көру • талқылау • өңдеу |

**Киелі кітаптар** - дін бойынша, адамзат тарихында жаратушының пайғамбарларға түсірген кітаптары. Олар негізінен өзара туыс, және бір өңірде жасайтын еврей және араб халқына түсірілген делінеді. Дінде киелі кітаптар деп негізінен Ибрахимдік дініндердегі пайғамбарларға Құдай түсірген деп сенетін кітаптар айтылады. Олардың арасында негізгі үш кітапты атайды: Құдай Мұсаға - Тауратті (Тора), Исаға Інжілді (Евангелиа), Мұхаммедке - Құранды түсірген - деп сену ибраһим діндеріне ортақ сенім. Тек алдыңғы кітапты алғандар кейінгі кітаптарға сенбейді, ал кейінгі кітаптар алдыңғы кітапқа шекті мөлшерде ғана сенеді, немесе өзгертіп жіберілген деп мойындамайды. 

Ғылыми тұрғыда кітаптардың Құдай жағынан түсірілгені дәлелденген емес, және әрбір кітаптың ішінде оларды адам жазғаны туралы белгілер сайрап тұр. Кітаптардағы мазмұн тек Орта шығыспен ғана шектелгені, онда кейінгі ғасырлардағы оқиғалар мен жаңалықтардың жоқтығы, ғарыш туралы түсінктері де қазіргі физикалық космология зерттеулерімен бірдей еместігі, жер шарындағы басқа өркениеттермен қатысының сиректігі, немесе жоқтығы олардың Құдайдан түскеніне шүбә туғызады. Дегенмен сенуші үшін бұл маңызды емес, олар қашанда ойланбай сенуді дәстүрге айналдырған.

Тәурат
------

*Толық мақаласы: Тәурат*

Інжіл
-----

*Толық мақаласы: Інжіл*

Құран
-----

*Толық мақаласы: Құран*
Ислам дінінің киелі кітабы. Құран адамзаттың соңғы пайғамбары Мұхаммедке С.Ғ.С. түскен.

Тағы қараңыз
------------

* Аһл әл-Китаб - киелі кітап адамдары

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Richard Stockton& Who Wrote The Bible? This Is What The Actual Historical Evidence Says
Ли-Энфилд
**Ли-Энфилд** - Британ империясының тарихындағы ең мықты мылтықтардың бірі. Ли-Энфилд жүйесіндегі .303 Mk VII SAA оғымен 7,7 мм калибрлі мылтық миллиондаған данамен әлемдік сатылымда жүр. 1902 жылы жасалған SMLE мылтығын әлемнің әр түкпірінен табуға болады. Бұл қару XX ғасырдағы екі бірдей дүниежүзілік соғыста және Корей соғысында жауынгерлердің бірегей мылтығына айналған.

| Мысал | No.1 Mk I | No.1 Mk III | No.4 Mk I | No 5 Mk 1 |
| Оқ: | .303 (7,7×56 mm R) | .303 (7,7×56 mm R) | .303 (7,7×56 mm R) | .303 (7,7×56 mm R) |
| Ұзындығы, мм: | 1260 | 1132 | 1129 | 1003 |
| Оқпанының ұзындығы, мм: | 767 | 640 | 640 | 478 |
| Салмағы, кг: | 4,19 | 3,96 | 4,11 | 3,24 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Canadian Rangers Rifle — Replacing the Rangers' .303" Lee Enfield No4 MkI\*
2. ↑  *Лента* Канадалық рейнджерлер.  Лента (03.09.2014).
**Черданцева Людмила Ивановна** – 1952 жылы 1 мамырда Ресейдің Кемеров облысының Ленинск Кузнецкий қаласында туған. 1971 жылы Ленинск Кузнецкий техникумын бітірген..

1975 жылы Алматыға келіп, еңбек жолын Қазақ КСР Мемлекеттік баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі комитеттен бастайды. Алдымен "Жазушы" баспасында бас бухгалтер болады. 1980 жылдан 1994 жылға дейін "Жалын" баспасында бас бухгалтер, одан "Балауса" баспасына бас бухгалтер болып ауысады. Содан бері осы баспада бас бухгалтерлік жұмысын жемісті атқарып келеді.

Бір салада жарты ғасырға жуық мінсіз еңбегі ҚР Мәдениет, акпарат және спорт министрлігінің тарапынан ескеріліп, 2004 жылы "Баспа және полиграфия ісінің қайраткері" атагы берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім баспасы". 2005 ж. - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**Сүлеймен Мәметов** (01.05.1952 жылы туған) - жазушы. ҚазҰУ-ды бітірген. Алматы облысы Ескелді ауданы газетінде тілші, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Нұра ауылындағы орта мектепте мұғалім, 1980 - 1995 жылдары республикалық "Жалын", "Балауса", баспаларында редактор, 1995 жылдан "Егемен Қазақстан" газетінде бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. "Жыр - бесік" атты алғашқы жыр жинағы 1983 жылы жарық көрген. "Ана суреті" (1985), "Перзент парызы" (1995) әңгімелер мен повестер жинағы басылып шыққан. Қазақ ертегілерінің екі томын құрастырушылардың бірі (1 т. 2000).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Ludwig Wittgenstein (1929)
**Людвиг Витгенштейн** (нем. *Ludwig Josef Johann Wittgenstein*, 26 сәуір 1889 — 29 сәуір 1951) - аустриялық философ және логик, аналитикалық философияны құрушының бірі. «Логика-философиялық трактат» (лат. *Tractatus Logico-Philosophicus*, нем. *Logisch-Philosophische Abhandlung*) еңбегінде тіл логикасында ойды айтудың тегін қарастырады.
Ол тілді, әлемді бейнелеу ретінде сипаттады. Дегенмен Витгенштейн тілдің нақты әлеуметтік байланыстар шеңберінде белгілі бір міндеттерге қатысты жұмыс істейтін кұрал ретінде сипаттады. Нақты әлеуметтік байланыстардағы әлеуметтік факторлардың құндылықтары мен түсініктерін түсінудің маңызын көрсетті.

Негізгі еңбегі: "Философские исследования".

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Сүлейменов Сұлтан атындағы көше**.
Көшеге ғалым, техника ғылымының докторы, Қазақ КСР-інің Ғылым академиясының академигі
Сұлтан Тәшірбайұлы Сүлейменовтің (1928-1996) есімі(Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 №5/765 қаулысы) берілген. Оның негізгі
ғылыми еңбектері химия өнеркәсібін дамыту, силикаттардың жаңа түрлерін шығару мәселелеріне
арналған.
Көше Алатау ауданының «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 1300
метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Ли Ги Ён** ((кор. 이기영; лақап аты - Минчхон; 1895 жыл 29 мамыр, Чхонан - 1984 жыл 9 тамыз) — корей жазушысы, мемлекеттік және қоғам қайраткері.

Өмірі
-----

Корея еңбек партиясының мүшесі. Корея пролетар жазушыларының ассоциациясын ұйымдастырушылардың бірі. 

1924 жылдан бастап жазушылықпен айналысты. Ерте жазылған әңгімелерінде трагедиялық сарын басым болды. Ол «Қарапайым халық ауылы» (1925) атты повесінде бірінші болып корей шаруаларының тұрмысын суреттеді. «Туған ел» (1934) романында ағарту идеясын көтерді. Оның антифеодалдық бағытта жазылған «Тың жер» (1939), 1945 жылдан кейін Кореяда жүргізілген жер реформасын суреттеген «Жер» (1-2 бөлім; 1948-1960), жапон отаршылдарына қарсы күресті бейнелеген үш томдық «Тучман өзені» (1954-1964) романдары бар. 

1950 жылдан Бүкіл дүние жүзі Бейбітшілік Кеңесінің мүшесі. 1946 жылдан Корей-кеңес достығы қоғамының өкілі. Ол *КСРО-ның* Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 7 том

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Korean Literature Мұрағатталған 30 қыркүйектің 2011 жылы.
* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978
**Төлешова Людмила Иосифовна** — 1925 жылы Ресейдің Ивановский облысы, Тейково қаласында дуниеге келген.. Мектепті бітірер бітірместен соғыстын ауыр күндері басталып, 1941-1945 жылдарда медсанбатта мейірбике болып жұмыс істейді. Өнерге бейімі бар жас қыз музыка мектебіне барып, тылдағы жаралы солдаттарға концерт беріп журген.

1949 жылы Иванов облыстық педагогика институтын тәмәмдайды. Атақты партизан, кейіннен полиграфия саласының белгілі қайраткері Телешов Сатымбек ОмарҰлына тұрмысқа шығып, Қазақстан жеріне келеді. Мундағы еңбек жолын мектепте мұғалім болудан бастап, 1962 жылы"Мектеп" баспасына корректор болып орналасады. Өзін талапты да қабілетті маман ретінде көрсете білген ол, Көп ұзамай редактор, аға редакторлыққа жоғарылайды. Біраз жыл орыс тілі мен әдебиеті редакциясының меңгерушісі болады.

```
Мол тәжірибелі, білікті баспагер республикамыздын орыс тілді мектептерін сапалы оқулықтармен қамтамасыз ету ісіне айтарлықтай үлес қосты. "Еңбек ардагері" медалімен марапатталған. 1980 жылыосы "Мектеп" баспасынан зейнетке шығады.
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж. ISBN 9965-09-134-Х1981-89
**Кераргирит**, хлораргирит – галогенидтер класының минералы. Химиялық формуласы – AgCl. Құрамында Hg, Br қоспалары болады. Кубтық сингонияда кристалданады. Қаттылығы 2,5; меншікті салмағы 5,6 г/см3; майысқақ, пышақпен кесіледі; түссіз, сұр, қоңырлау, жарықтан түсін өзгертеді. Кераргирит күміс, қорғасын кендерінің тотығу белдемдерінде түзіледі. Кераргириттен күміс алынады.

Қаттылығы 1,5—2, меншікті салмағы 5,55, жымдастығы жоқ .

Түсі: алғашқы сынған жері түссіз мөлдір, аздан соң сарғылт, көгілдір, кейде қоңырқайлау болады, көбірек уақыт тұрса қараяды (бетіне күміс бөлініп шығады). Кристалл формасында алмазша жылтырайды. Ол майда түрінде балауыз сияқты. Суға ерімейді.

Оптикалық изотроп, N = 2,07.

Сингониясы куб; гексаоктаэдр формасында. Кристалдық ішкі
құрылысы галитке ұқсас. Кристалл түрі куб, бірақ ол сирек
кездеседі, көбінесе тұнба іркінді түрінде болады.

* Жаратылысы. Кераргирит күмісі бар кендердің тотығатын бетінде, қ ұрғақ климатта кеп кездеседі. Кераргирит күміс айырып алу үшін қолданылады.

* Кендері КСРО-да Оңтүстік Уралда (Баймак ауданы), Қазақстан мен Алтайда бар.

Шет елдердегі кені Атакамада (Чили), Боливияда, Мексикада, Австралияда бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
2. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
**Дүниежүзілік роботтар олимпиадасы**(ағылш. '**World Robot Olympiad, WRO'**), **Халықаралық Роботтар Жарыстары** — 10-18 жас аралығындағы оқушылар арасындағы бәсекелер. Алғаш рет Сингапур қаласында 2004 жылы өтті, қазіргі уақытта бұл жарысқа 32 елден келген 1000 астам дарынды жеткіншектер қатысады.

Бұл олимпиадада негізгі, шығармашылық және роботтар футболы категорияларына арналып құралған LEGO-роботтар бәсекеге түседі. Негізгі категория тапсырмасының мақсаты белгілі бір роботты құрап және алгоритмін жазып шығу, роботтың өлшемі 25х25х25 см-ден аспауы керек. Шығармашылық категорияда берілген тақырыпқа байланысты жоба құрып шығу керек. Негізгі және шығармашылық категорияларының тапсырмалары жыл сайын өзгеріп, қиындай береді. Футбол сайысына қатысу үшін команда екі роботты дайындау керек. Олар басқа командаға қарсы ойнайтын шабуылшы мен қақпашы болып табылады. Футбол ойыны арнайы футбол алаңы мен инфрақызыл сәулелі доп арқылы жүзеге асады.

Негізгі және шығармашылық категория өз кезегінде 10-11 жастар, 11-15 жастар және 15-18 жастағы оқушыларға деп бөлінеді.

роботтық текхника Қазақстанда
-----------------------------

Қазіргі кезде LEGO MINDSTORMS Мұрағатталған 9 қаңтардың 2006 жылы. роботтары Қазақстанның тек Назарбаев Зияткерлік Мектептерінде және кейбір университеттерде тараған.Бірақ тек Орал қаласындағы Назарбаев Зияткерлік Мектебінде роботтық текхникамен тереңдетілген түрде айналысады.Мектеп оқушылары Мәскеу,Санкт-Петербург Мұрағатталған 11 мамырдың 2013 жылы. қалаларына жиі барып түрлі сайыстардан жүлделі орындар алуда.

WRO 2013
--------

WRO 2013 Индонезия мемлекетінің Джакарта қаласында 15-17 қараша аралығында өтеді. Ережелерді wro2013.org сайтынан білуге болады. Негізгі категорияда Батик (10-11 жас), Боробудур (11-15 жас) және Комодо аралы (15-18 жас) бәсекелері; футбол ережелері өзгермеген

Өткізілген қалалар
------------------

* 2004 — Сингапур
* 2005 — Бангкок
* 2006 — Наньнин
* 2007 — Тайбэй
* 2008 — Иокогама
* 2009 — Поханг
* 2010 — Манила
* 2011 — Абу-Даби
* 2012 — Куала-Лумпур
* 2013 — Джакарта (15-17 қараша)

Дереккөздер
-----------

* wro2013.org  (ағыл.)
* wro2012.org Мұрағатталған 19 шілденің 2019 жылы.  (ағыл.)
* wroboto.org  (ағыл.)
* wroboto.ru
* mindstorms.lego.com Мұрағатталған 9 қаңтардың 2006 жылы. — LEGO роботтары туралы мақала
**Қаражар ұрысы**, 1916 ж. Жезқазған-Ұлытау өңіріндегі жергілікті халықғың патшалық тәртіпке қарсы көтерілісі. Көтерілісті басу үшін 1916 ж. 14 тамыз күні Атбасардан сапында 400-дей әскері бар полковник Иванов Ұлытауға қарай шықғы. Әскер Терісаққанды бойлай жүріп сегіз күннен кейін Қоскөлге, одан әрі Қарсақбайға жетті. 12 қыркүйекте Қарсақбайдан шығыска таман 60 км жерде жазалаушы әскер барлаушылары мен сарбаздар арасында алғашқы қақтығыс болды. Қазақтар 2 адамынан айырылды. Жазалаушы өскердің негізгі күші Жезқазғанға келіп, 6-7 күн тынығуға тоқтады. Қазақ сарбаздары ауылдарын Сарысу, Баятсай, Бетпақдала, Қызылжыңғыл жаққа суыт кешіріп жіберіп, жауды Қаражарда күгіп алмаққа бекінді. Қаражарды тандап алынуында оның стратегиялық маңыздынығы жапы. Осы ұрысқа қатысқан Жандәулет Ахметов *«Қаражарды тандап алуымыздың өзінде мән бар еді. Бүйраттау екі өзенінің қосылған жері, қаулап ескен ну орман, калың камыс, біздің тұтқиылдан айқасқа араласуымызға қолайлы еді»* деп есіне алады. Осы шайқаска 1500-дей қазақ сарбаздары әзірленді. Көтерілісшілердің жоспарынан хабардар болған Иванов әскерімен 19 қыркүйекте Қаражарды бетке алды. 23 қыркүйек күні таң ата екі қол Қаражарда кездесті. Иванов 20 қазақты пулеметпен ортаға калдырып, қалған өскерін екіге бөліп, қазақтарды қос қапталдан қоршауға алмаққа бекінді. Ұрыс бірнеше сағатқа созылды. Әскер саны аз болғанымен қаруы мықты өскердің кардай боратқан оғына төзбей сарбаздар шегініп кетті. Сарысуды бойлай он шақырымдай сарбаздардың ізіне түскенімен ешкімді таба алмай жазалаушылар кейін қайтты. Омбы Әскери округінің штаб бастығы А. Таубе Бас пттаб бастығы П. Аверьенковка 4.10.1916 ж. жөнелткен жеделхатында Қаражар ұрысы туралы айта келіп қазақтар жағынан: 

*«80 адам өліп, 49-ының денесі ұрыс алаңында калған, олар 30 шақғы ауыр жаралынарын өздерімен бірге алып кетті. 14 атөлген, 17-сі қолға түскен. Ал патша әскері жағынан 1 қазақ басынан жараланған, 1-і із-түссіз жоғалып кеткен, 2 ат жараланды»*, — дейді.
Осы ұрысқа катысқан сарбаздар Ш. Далабаев, Ж. Үстабаев, Ж. Ахметовтер естеліктерінде 17 сарбаз ғана ажал құшты деп жазады. Қаражардан оңтүстік-батысқа таман Жариін деп аталатын жерге осы ұрыста қаза тапқан сарбаздар жерленіп, халық ол жерді «Шейіт» атап кеткен. Қаражар ұрысы Жезқазған мұражайындағы диорамада бейнеленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Эдгем Рахимович Тенишев** (тат. *Әдһәм Рәхим улы Тенишев*) (24.4.1921 жылы Пенза қаласында туған) — совет түркологы, филолог ғылми докторы (1969), профессор (1971). Түркологтардың совет комитеті председателінің орынбасары. КСРО ҒА Тіл білімі институтының түркі тілдері секторында (1960-1964 жылдары аға ғылми қызметкер, 1964 жылдан меңгерушісі) қызмет істейді. 1951 жылдан КОКП мүшесі.1949 жылы Ленинград университеті шығыс факультетін түркі тілдері бөлімін бітіріп, С.Е.Маловтың жетекшілігінде аспирантурада оқыды. 1956-1958 жылдары Бейжіңде аз ұлттар институтында түркі тілдерінен сабақ берді. Осы жылдары Шығыс Түркістан, Ганьсу өлкелерін аралап, ұйғыр, салар, сарыұйғыр тілдерін зерттеді.
Координаттар: 49°08′08″ с. е. 73°55′00″ ш. б.﻿ / ﻿49.13556° с. е. 73.91667° ш. б.﻿ / 49.13556; 73.91667 (G) (O) (Я)

**Қаражартас қорымы** — соңғы қола дәуіріндегі Беғазы-Дәндібай мәдениетінің алыптас ескерткіштерінің бірі. Бұл қорым Талды өзенінің оң жағалауында, Жаңажұрт ауылынан 2 км батысқа қарай, Талды ауылынан шығысқа қарай 12 км жерде, Қарағанды облысы, Шет ауданы, Талды ауылдық округі аумағында орналасқан.

Ескерткіш бойынша зерттеу жұмыстарды 2016-2017 жылдары Е.А.Бөкетов атындағы ҚарМУ қарамағындағы «Сарыарқа археологиялық институты» ғылыми-зерттеу институтынан тарих ғылымдарының кандидаты, археолог Игорь Алексеевич Кукушкин жүргізді. Қаражартас қорымында соңғы қола және ерте темір дәуірінің 41 құрылымы бар. 2016-2017 жж ескерткіште Беғазы-Дәндібай қоғамының рулық ақсүйектері жерленген көлемі 14х14,5 м болатын пирамида тәріздес сатылы кесене зерттелді. Мола құрылымында таспен қаланған 5-6 қабырға бар. Қазба жұмыстары элиталық жоспардағы жерлеу кешенінен басқа әлеуметтік жағдайы төмен тағы 12 құрылысты қамтыды.

Белфаст қаласындағы (Солтүстік Ирландия) Патшалық университетінің CHRONO зертханасында жүргізілген радиокөміртектік талдауға сәйкес, қорым б.з.б XV—XIV ғасырларда жұмыс істегені анықталды. Зерттелген кесене Орталық Қазақстандағы соңғы қола дәуірінің ең ірі және құрылымдық жағынан күрделі құрылымы болып табылады.

Қаражартас қорымынан батысқа қарай 4 км жерде Табылды қорымында 2018 жылы екі дөңгелекті күйме арбадаға ұқсатылған көсем жегілген екі жылқы жерленген қорған табылды. Жылқылар бір-біріне арқаларын салып, бүйірлеріне жатты.

Қарағанды облысының әкімі Қошанов туристерге ішкі құрылым мен жағдай жасауды тапсырды. Келешекте бұл аймақты аспан астындағы саябақ етпек жоспарды іске асыруда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қаражартас қорымы
2. ↑  Қаражартас қорымының сипаттамасы
3. ↑  Қаражартас қорымы туристер шаһарына айналмақ
**"Бегіс батыр"**, **"Ер Бегіс"**- *"Қырымның қырық батыры"* топтамасына енетін жыр. Көлемі - 848 жол. 1942 жылы Алматыда Мұрын жыраудан М.Хакімжанова жазып алып, бастырып шығарған. 

Жырда Сүйініш батырдың зарыққанда көрген баласы Бегіс батырдың елін қалмақтардан қорғау жолындағы ерлік істері баяндалады. Жыр нұсқасы толық, құрылысы 7-8 буынды. "Батырлар жырының" 3-томында (1964), "Қазақ халық әдебиеті" көп томдығының 11-томында (1989) жарияланған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Ер Көкше** - тарихи жыр. 

  

Дастанның бірнеше нұсқасы бар. Ертеректе Ертіс бойынан жазылын алынғандары - В.В. Радлов пен Мәшһүр Жүсіп Көпеев нұсқалары. Жырда Ер Көкше мен Ер Қосай сияқты батырлардың елін сыртқы жаудан қорғауға жанын құрбан еткен ерлігі дәріптеледі. "Ер Көкше" жырының нұсқалары Орт. ғыл. кітапхана қорында сақтаулы. Одан басқа Каспий өңірінде Мұрын жырау, Сырдария, Арал бойында Хангелді Асайын, Бейсен Сарманов айтқан нұсқалары бар. Ақын К.Көшкіншіұлы жырлаган нұсқасы Түркістан маңына кеңінен мәлім. Каспий өңірінен Түркістан аймағына дейін тараған нұсқасында Орманбет хан өліп, он сан ноғай жұрты бөлінген кездегі Көкше батыр ерлігі суреттеледі. Бұл жырдың Мұрын жырау жырлаған нұсқасы жарық көрген (1990).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
<
*Gavia arctica*
**Қаражемсаулы маймаққаз** немесе **қаражемсаулы гагара** (*Gavia arctica*) - Қазақстанда ұялайтын жалғыз ғана гагара. Түрдің оңтүстікте таралу шекарасы Қазақстанда өтеді (оңтүстікке таман тек қана Ыстықкөлде кездеседі). Бұл-орташа денелі (2,2-3,7 кило) құс. Қауырсын жабыны аққара түсті, ол қанаты, мойнының екі жағында және төсінде әжептеуір жіңішке сызықты жолақтармен алмасады. Тамағында қара дақ бар, құс сондықтан да қаражемсаулы гагара деп аталған. Тұмсығы және аяғы-қара, көзі-қошқыл қызыл. Дауысы көбірек есте қалады-ұялау кезеңінде оғаш *ыңқылы* жиі естіледі, сондықтан дыбыстар тобы *гагараның көзжасы* деп аталады. Ұяламайтын уақыттарда бұл - үнсіз құс.
Қаражемсаулы гагара теңіз деңгейінен 200-2000 м жоғары алуан түрлі суқоймалар жағасын бойлай өмір сүреді. Қамыс - қоғалы қопалардың болуы - барлық суқоймаларға ортақ. Республиканың солтүстік жартысында таралған. Балқаш - Алакөл қазаншұқырында кездеседі, оны оңтүстікке таман Түркістан қаласының өңірінен табуға болады. Қыста Қызылорданың оңтүстігіне таман Сырдариядан кездесіп қалады. Жылыстау кезінде әр жерден кездесуі мүмкін.
Ұясы құстың сырғуына қолайлы болу үшін су жиегіне немесе жапырылған қамысқа, қалқыма заттар үймесіне орналастырылады. Ұя астаушысының түбі ұдайы суда тұра алады. Салындыда 2 қошқыл қара секпілді жұмыртқа болады, оны ата - енелері 4 аптаға жуық басады. Бұдан соң тағы 2 айға жуық қошқыл сұр балапандарын қоректендіріп қамқорлық жасайды.

* Сурет:Гагара .jpg

Дереккөздер
-----------

Қазақстан жануарлары сериясы кітабы.Құстар мектеп энциклопедиясы.
**Ералхан Әлмаханұлы Әбішев** (24.1.1961 жылы туған, Шардара ауданы, Көксу ауылы) – әнші.

Орта мектепті Келес ауданындағы «Бірлік» кеңшарында бітірген. 1978 жылы Алматы музыка училищесінің, ал 1984–1989 жылдары Құрманғазы атындағы консерваторияның ән бөлімінде оқыды. Одан соң Шымкент мәдениет институтында эстрада оркестрінің дирижері мамандығы бойынша білімін жетілдірді. Осы жылдар аралығында «Дос-Мұқасан», «Алматы Варьетесі», «Гүлдер» және «Алтын дән» ансамбльдерінде әнші болып өнер көрсетті.

1991–1997 жылдары Білім министрлігінің Республикалық мәдениет үйінде бас дирижер, көркемдік жетекшісі әрі директоры болып қызмет етті. 1995–2003 жылдары «Тамаша» ойын-сауық отауында әнші, бұдан кейін «Күлкі керуені» әзіл-сықақ театрының әншісі әрі продюсері болды. 
2003 жылдан бастап Әбішев өзінің жеке бағдарламасын жасап, көптеген байқауларға қатысты.

Республикалық «Жігер» фестивалінің лауреаты (1985), сол жылы *Бүкілодақтық студент-жастар конкурсының* жеңімпазы болды. 1990 жылы Мәскеудегі Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінде өткен студент жастар өнерінің фестивалінде, 1993 жылы Түркияда халық музыкасы мен билерінің фестивалінде лауреат атанды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан обылысының энциклопедиясы
**ЕР АҒЫБАЙ** - 19 ғ-да өмір сүрген Ағыбай батыр туралы жазылған дастан. Ел арасына кең тараган бұл жырда Ағыбайдың сыртқы жауға карсы күресте ерліктері, тапқырлығы, шешендігі жайлы әңгімеленеді. Ылғи жеңіске жетіп, жолы болып жүретіндіктен, халык оны ардактап "Ақжолды", "Ақжолтай", "Ағыбай батыр" деп атаған. Ел арасында Ағыбай туралы аңыз-әңгімелер, өлең-жырлар көп кездеседі. Батыр жөнінде бірнеше жыр нұскалары сакталған. Соның ішінде көркемдігі мен мазмұны жағынан құндысы - халык акыны Ж.Мәдиевтің 1949 ж. Н.Бейсеповтен жазып алған жыры. Бұдан баска Т.Айнатасов, Тәттімбетұлы, М.Жиреншин, Қ. Нұрғалиев, Қ.Қартаңбаевтар жинаған жырлар да бар. Бұл дастандарда ел қорғау жорығына қатысып, ерлік жасаған Ағыбай батырдың бейнесі жырланады. Батыр туралы жырлар Орталық ғылыми кітапхананың колжазба корында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
<
Ер Төстік
**«Ер Төстік»** – қазақ батырлық ертегілерінің ең көне үлгісі. «Ер Төстікте» ерте дәуірдегі халықтың мифтік танымы, ырымдары мен әдет-ғұрыптарының бәрі бар.

Оқиға желісі
------------

Төстік қиял-ғажайып жағдайда дүниеге келіп өседі. Жылан Бапы ханның жұмсауымен Төстіктің Темір хан еліне барып, онда қалыңдықты алу үшін сайысқа түсуі, осы сайыста кейіпкердің өз күшімен емес, керемет достарының арқасында жеңуі – қиял-ғажайып ертегінің заңдылығы. Мысалы, Шалқұйрық – тек жүйрік ат қана емес, алдағыны болжай алатын қабілеті бар, неше түрлі сиқырды білетін, адамша сөйлеп, адамша іс-әрекет қылатын қасиетті жануар. Ал жер астында Төстікке дос болатын Желаяқ, Таусоғар, Көлтауысар сияқты кейіпкерлер – мифтік танымның сипаты. Ертедегі адамдардың мифтік түсінігі бойынша, желдің, таудың, судың "иелері" болған. Кейінгі замандарда олар көркемдік сипат алып, "достар осындай болса екен" деген адам арманын жүзеге асырушы бейнелер ретінде қабылданған.

Кейіпкерлер
-----------

* Ерназар - Төстіктің әкесі
* Төстік
* Кенжекей - Төстіктің жары
* Таусоғар - тау қопаратын күші бар алып күш-қуат иесі
* Желаяқ - айшылық алыс жерлерді бірер сәтте басып өтетін жылдамдық иесі
* Көлтауысар - Көл суын бір сәтте жұтып қоя алатын адам
* Саққұлақ - адам құлағы жетпейтін жерден дыбысты ести алады
* Мыстан
* Бапы хан
* Шойынқұлақ

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

Тағы қараңыз
------------

* Таусоғар
* Ер Төстік және Айдаһар