recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Рамазан Саттарұлы Салықжанов** (1969 ж.) - социология ғылымдарының кандидаты, Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің аақпараттық-аналитикалық орталығының диреқторы. 1994 жылы Шәкәрім атындағы Семей
мемлекеттік университетінің тарих-педагогика факультетін бітіріп, тарих, қоғамтану пәнінің мұғалімі және тәрбие Жұмысы
бойынша методист мамандығын меңгерді.1996 - 1999 жылдары
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің социология кафедрасы жанындағы аспирантурасын бітіріп, әлеуметтану мамандығы бойынша "Студенттердің саяси мәдениетіне әлеуметтанулық талдау"
атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 2004 жылдан әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің социология кафедрасы жанындағы докторантурада окуда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Необихевиоризм** - XX ғасырдың 30-жылдарында американ психологиясында пайда болған бағыт. Бихевиоризм психологиясының пәні ағзаның сыртқы орта стимулдарына объективті түрде бақыланатын реакциялары болып табылады
дейтін басты алғышартын ұстанған необихевиоризм оны стимулдардың әсерімеи жауап, бұлшық ет қозғалыстары арасындағы аралық буын қызметін атқаратын факторлар ретіндегі *"аралық айнымалылар"* туралы ұғыммен толықтырды. Необихсвиоризм мінез-құлықтың тұтастығы мен мақсатқа үйлесімдігін, оның қоршаған әлем туралы ақпаратпен реттелетіндігін және ағзаның қажетсінулеріне тәуелдігін түсіндіре алмаған *"класскалық"* бихевиоризмнің дағдарысын көрсетті.[1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Заманауи өнер мұражайы** (Museum of Modern Art, MOMA)- Нью-Йорктегі мұражай, 19 ғасырдың аяғынан қазірге дейінгі америка және еуропа өнерінің ең үлкен топтамасы. [1].1929 жылы жеке топтамашылардың тобы негізін қалаған болатын. 

53-ші көшедегі қазіргі ғимараты 1939 жылы ашылған; кейінгі жалғап салынған құрылыс пен мүсін бақшасы Ф.Джонсооның (1953) жобасымен жасалған болатын. Көрме кеңістігін екі есе ұлғайтқан мұнара мен батыс қанаты 1984 жылы аяқталған. Кубист, сюрреалист және абстрактілі экспрессионистердің топтамасы көп; басқа қорларда мүсін, графика, өндірістік дизайн, архитектура, фотосуреттер мен фильмдер бар. 

Тұрақты экспозиция, көрме және көптеген басылымдардың арқасында мұражай қоғамдық талғамға және көркем өнімге күшті әсерін тигізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Ерзен хан** (Ибисан) — Ақ Орданың ханы. Сасы Бұқа ханның ұлы, Алтын Ордалық Құзыр ханның інісі.

Басқаруы
--------

Стэнли Лэн-Пульдің дерегі бойынша, Ерзен хан 1315—1320 жылдары хандық құрған, Натанзидің мәліметтеріне сүйенген Гаффари, Хайдар Разилер оны 1320 — 1344 жылдары 25 жыл билік еткен деп көрсетеді. Ерзен хан Жошының үлкен ұлы Орда Еженнің ұрпағы. Орда Ежен — Сартақтай— Қоныша — Баян — Сасы Бұқа — Ерзен хан. Сасы Бұқа қайтыс болғаннан кейін Алтын Орда ханы Өзбектің жарлығымен Ерзен хан әкесінің орнына отырады. Натанзи Ерзен хан жөнінде былай деп жазады: "Ақылды, турашыл, діншіл және білімге құштар болды. Азғана жылда беделі Өзбек ханның дәрежесіне дейін жетті, бірақ оған бағыныштылығын сақтады. Отырар, Сауран, Жент, Баршынкенттегі көптеген медреселерді, ханакаларды, мешіттерді, т.б. қайырымдылық үйлерін салдырды. Әділдігі мен мейірімділігі арқасында ол бүкіл Түркістан өңірін гүлдендірді. Әлділер әлсіздерге қысымшылық жасамады, жастар жасы ұлғайғандарға сый-құрмет көрсетуден ауытқымады. Ерзен хан билік еткен тұстағы ұлт қауіпсіздігі мен гүлденуін ешкім түсінде де көрмеді". Ерзен хан бір деректер бойынша, 1320 жылы, ал басқа бір мәліметтерде 1345 жылы қайтыс болған деп көрсетіледі. Ол Сығанақ қаласында жерленген. Хайдар Рази Ерзен ханның Мүбәрак қожа мен Шымтай атты екі ұлы болғанын айтады. Ерзен ханнан соң таққа Мүбәрак қожа отырды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАқ Орданың хандары |
| --- |
|  |
| 
Орда Ежен хан • Күнқыран хан • Қоныша хан • Баян хан • Сасы Бұқа хан • Ерзен хан • Мүбәрәк Қожа хан • Шымтай хан • Ұрыс хан • Тоқтақия хан • Темірмәлік хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Барақ хан • |

 |
Көшеге Қазақстанның халық артисі, актер, композитор, әнші (тенор) Манарбек Ержановтың есімі (Алматы қаласы мәслихаты мен Алматы қаласы әкімінің 04.07.2000 № 1/53 қаулысы) берілген. Ержанов
Манарбек (1901-1966) Қарағанды облысында дүниеге келген. Ол - Қазақ филармониясының еншісі,
опералық шығармаларды шебер орындаушы, бірнеше күйлердің авторы.

Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Түркісіб темір жолынан басталып, Жансүгіров көшесіне дейін
созылып жатыр. Тынышбаев, Шолохов көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Федеративная көшесі.
Кешенін ұзындығы - 900 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Әсірелеу** , гипербола (грек, hyperbole - күшейту) - әдебиеттегі көркемдеу тәсілдерінің бірі, әр түрлі құбылыстарды немесе белгілі бір нәрсені шамадан тыс асыра суреттеу тәсілі. 

  

Әсірелеу - әдеби тілдің көркемдігін ғана емес, бейнелілігін, әсерлілігін арттырын, құбылтудың бір түрі. Көне эпостык жырларда, фольклорлық туындыларда жиі кездеседі. Мысалы: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *"Қара арғымақ арыса, қарға адым жер мұң болар"* | » |

 (мақал), 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *"Астындағы бурылдың, Жоғарғы ерні көк тіреп, Төменгі ерні жер тіреп..."* | » |

 ("Қобыланды батыр"). Әсірелеу ақын-жыршылар шығармаларында да жиі қолданылған. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *"Аққан жасы сел болған, Етегі толып, көл болған...* | » |

" (Дулат) сынды айшықты шумақтар осының айғағы. Әсірелеу жазба ақындар шығармашылығында да қолданылады, бірақ оның сапасы, жаса- лу түрлері басқаша болып келеді және ауыз әдебиетіндегідей жиі кездесе бермейді. Мысалы: С.Торайғыров: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *"Қараңғы қазақ көгіне, Өрмелеп шығын күн болам!"* | » |

 - десе Т.Жароков: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *"Қарыңды қағып - су қылдым, Суыңды сілкіп - бу қылдым. Түтініңмен таң атқыздым. Жеріме жұлдыз жаққыздым..."* | » |

, - деп жырлайды. Осының екеуінде де әсірелеу бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

Тағы қараңыз
------------

* Литота

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**ӘСӘДИ ТУСИ**, Әбу Насыр Әли ибн-Ахмет Туси – 11 ғ-да өмір сүрген парсы ақыны. Хорасанда дүниеге келген. Соғыс өрті өршіп, салжұқтардың жеңіске жетіп, Ғазнауи әулеті биліктен кетуге мәжбүр болған шақта туған жерін тастап, Иранның бат-ндағы Әзербайжанға қоныс аударған. Ол жерде Нәғжәвән (Нахичеван) патшасы әмір Әбу Долф Кәркәри сарайына жол тауып, оның уәзірі Мұхамедтің қолдауымен 1064 – 66 ж. аралығында Фирдоусиға еліктеп төрт мың бәйіттен тұратын «Гәршасб наме» шығармасын жазады. Оның бұл шығармасында Тараз қ. да жырланған. «Қаланың барлық жері жібекпен безендіріліп, әнге бөленген. Қарасаң Тараздың шеберханаларындай сәнделген» деп Тараз қ-ның сол дәуірде зергерлік бұйымдар шығару жағынан кеңінен танымал болғанын білдіреді. Ә. Т. патша сарайында ұсталған екі жүзге тарта Тараз аруларының әсем өрілген шаштарымен жұрт назарын өзіне тартатындығын да өлеңнің көркем тілімен жеткізген.
**Отто Рехагель** (нем. *Otto Rehhagel*; 9 тамыз 1938, Эссен, Германия) — неміс футболшысы, футбол бапкері.

Карьерасы
---------

### Бапкерлік

Бапкерлік карьерасын 1974 жылы "Киккерс" клуьбын жаттықтырудан бастады. Бапкерлк жолындағы алғашқы жетістігіне 1980 жылы қол жеткізді: "Фортуна" клубымен бірге Германия кубогын ұтып алды. Кеін 1981 жылы "Вердердің" тізгінін ұстады да, 14 жыл бойы осы қызметті атқарды. Осы аралықта екі рет Германия чемпионы, екі рет Германия кубогы иегері атанды. Ал 1992 жылы Кубок иелерінің кубогын ұтып алды.

1995 жылы "Баварияны" жаттықтырды, бірақ ешқандай нәтижеге қол жеткізе алмай, 1996 жылы ол қызметтен кетіп, "Кайзерслаутернге" барды. 1996/97 жылғы маусымда клубты Бундеслигаға алып шықты, ал 1997/98 жылы Германия чемпионы атанды.

Дегенмен бапкерлік ғұмырындағы ең ірі табысына Грекияны жаттықтырып қол жеткізді, 2001 жылы құраманың тізгінін ұстап, 2004 жылғы Еуропа чемпионы атанды.

2010 жылы Грекия құрамасы әлем чемпионатына қатысып, топтан шыға алмады, есесіне әлем чемпионатындағы алғашқы жеңісін тойлады: Нигерияны 2:1 есебімен ұтты. Осы турнирден соң ол қызметінен босады.

Жетістіктері
------------

### Бапкер ретінде

**Фортуна (Дюссельдороф)**

* Германия кубогы: 1979/80

**Вердер**

* Германия чемпионы: 1987/88, 1992/93
* кубок иелерінің кубогы: 1991/92
* Германия кубогы: 1990/91, 1993/94

**Кайзерслаутерн**

* Германия чемпоны: 1997/98
* Екінші Бундеслиганың жеңімпазы: 1996/97

**Грекия**

* Еуропа чемпионы: 2004

Сілтемелер
----------

* Короля Отто. «Кайзерслаутерн», 1997/98
* Профилі Мұрағатталған 5 ақпанның 2016 жылы.
* Профилі (нем.)
**Аушы құстардың сыны** - Бүркіт - ердің серігі. Ол ерлік, өжеттілік, қайраттылықтың символы. Бүркітке байланысты наным-сенімдер, әдет-ғұрыптар, ырымдар оны қолға түсіріп, ұстап әкелгеннен кейін-ақ басталады. Бүркіттің басы, көзі, қанаты, көзқарасы мен мінезі, дене бітімі, езуі, жемсауы, айыр сүйегі және дене буындарына қарай оның сыны айтылады. Буркіттің мусіні, дене бітіміне, сыртцы турпатына щараймынадай сын айтылады: ұзын құс, кербез құс, жапырақ құс, төртбас құс, домалақ құс, қайық төс құс, жатаған құс, шомбал құс т.б. толып жатқан теңеулер. бұл аталған бүркіт сынына байланысты атаулардың өзіндік мәні, теңеуіне қарай құстың алғырлық қасиеттерін аңғарып білуге болады. "құс қанатымен үшып, құйрығымен қонады" деген қазақ құстың қанат бітісіне ерекше назар аударады. Әсіресе, «он екі кұйрык,, бес шалгысына», яғни он екі дана құйырық қауырсыны мен қанатының ең қарулы бес шалғысына ерекше мән береді. құстың үшуын тежеп, кенеттен тоқтатуын құйрық шалғы атқарады. Қаршыға, түйғын тәрізді құстардың құйрығы ұзынырақ келетіні сондықтан. Аң алатын құстардың құйрық шалғысы 12-ден кем болса (13 болса жақсы делінеді) үшуға олақ, қимылы орашолақ, өзі қорғалақ, ебедейсіз қимылдайтын
болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3
**Ауыз уылуы** (стоматит) — ауыздың кілегей қабығының қабынуы.

Оның бірнеше түрі болады. Олар: ауыз кілегей қабығының жай ғана қызаруы; екіншісі — жас балаларда кездесетін — ауыз кілегей қабығының күлбіреуі; үшіншісі — ауыз ойылуы.

Ауыздың кілегей қабығы қатты қабынғанда адамның қызыл иегі қатты ісініп, қанай береді, ұрттың кілегей қабығы қабынғанда тістің батқан ізі көрініп тұрады, сілекей ағады, кейде мүңкіген сасық иіс шығады.

Уылудың екінші түрін ауыздың кілегей қабығына стрептококк немесе стафилококк микробы еніп қоздырады. Мұнда кілегей қабықша мен қызыл иектің әр жері күлдіреп ағарады. Адам тағам шайнаудан қалады, көңілі делсалданып, ашуланшақ келеді, аузынан сілекей ағады, дене қызуы 37,2—37,5 ℃ дейін көтеріледі. Ал аузы ойылған, уылған адамның тістерінің түбі ісініп, сұрғылттанады, қызыл иектері жара болады, жақ астындағы бездер шошиды, тамақ ішуі қиындайды.

### Емі

Дәрігерге көрініп, күніне 5-6 рет риванол немесе марганец қышқылды ерітіндісімен шайып отыру. Бұлар болмаған күнде сода (көмір қышқылды натрий), бура (бор қышқылды натрий) және фурациллин ерітінділерімен де шаюға болады. Ауызды шайғаннан кейін оның кілегей қабығына метилен көгінің 3 % ерітіндісін жағу қажет.

Науқас адамның ішетін асы сұйық не қоймалжың, әрі жылы күйінде, витаминге мол болғаны дұрыс. Кейде пенициллин, стрептомицин сияқты антибиотикті ұзақ ішкенде де ауыз уылуы мүмкін. Бұл жағдайда осы дәрілерді ішуді тоқтатса, аурудың өзінен-өзі қайтуы ғажап емес.

### Халықтық емі

Ошағанның (тікенді осімдік) гүлін күйдіріп, күлін уылған жерге басады.
**Адырай немесе адыраю.** Тіліміздің екі томдық түсіндірме сөздігінде оның мағынасы — *«ажыраю, көзін шарасынан шығара ашулы пішінмен қарау, бадыраю»* дей келе, мысалға *«Рахым інісіне көз астымен адырая бір қарап қойды»* дегенді келтірсе, 10 томдық түсіндірме сөздікте:

**Адырай** - *көздің әдеттен тыс ашылуы, ажыраю, бадыраю*. Мысалы: *«...екпесі қысылып, екі көзі адырайып шарасынан шыға жаздады»*.

Жеңіл-желпі, сырт қараған жанға «адырай» сөзін түсіндірме сөздіктердегі «адыр» түбірімен тектес қарап, төркінін содан шығара салу қиынға соқпайды. Алайда *«адыр»* сөзінің екінші — ожар, ұрт, ұр да жық мағынасын естен шығаруға да болмайды. Шындап келгенде, соңғы сөздердің мағынасы *«жынды»* дегеннен тіпті де алшақ кетпейді. Олай болса, дәл осындай магына берерлік сөз түркі тобына жататын тілдердің басқа біреуінен табылуға тиіс.

Якут тілінде: адырай — жын, шайтан деген мағынаны ұғындырады.

Егер біз жоғарыда көркем әдебиеттен келтірген мысалдардағы сөйлем ішіне *«адырай»* орнына *«жын»* сөзін қойсақ, жалпы мағынаға нұқсан келмей, қайта қабыса түседі («жындана бір қарап қойды» немесе «көзі жынданып, шарасынан шыға жаздады»), «Адырай» сөзінің мағынасын түсіндіруде көмегін тигізіп тұрған «ажырай» тұлғасы «адырайдың» дыбыстық өзгеріске түскен түрі. Түркі тілдерінде дыбыс сәйкестіктерінің жиі құбылыс екендігі жоғарыда көрсетілді. Түркі тілдерін былай қойғанда, тунгус-маньчжур тобындағы тілдердің кейбіреуінде біздегі «ажырай» тұлғасының *«адзарай»* болып дыбысталып, мағынасы — сотқар, тентек дегенге келеді. (Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков, т. I, Л. 1975, 16). Мұның өзі алғашқы мағынадан (жын, шайтан), сәл ғана ауытқушылықты көрсетеді. Оны бурят тіліндегі «ажарай» (мағынасы — шайтан, пері) сөзі анықтай түседі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Эдуард Иванович Гаврилов** (8.10.1933 ж.т. Ресей, Воронеж қ.— 15.09.2011) – биол. ғылым доктыры (1980ж.), профессор (1983ж.). Воронеж мемлекеттік университетін бітірген (1956ж.). 1956–1959 ж. Батыс Қазақстан облысы (Чапаев қ.) обаға қарсы күрес ст-нда зоолог, 1959–1969 ж. Қазақ өсімдік қорғау ғылым-зерттеу институтының кіші, аға ғылым қызметкері, 1964–1967ж. және 1986 жылдан Қазақстан ҒА Зоол. институтының аға ғылым қызметкері, лаборатория меңгерушісі (1967–1980), институт директорының ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары (1980–1987ж.) болды. 1990 жылдан осы институтта бас ғылым қызметкер. Негізгі ғылыми еңбектері орнитология мәселелеріне арналған. Г. құстардың тіршілігін, қоныс аударуын зерттеген. Құстардың көп түрлілігін сақтау, оларды қорғау және пайдалану мәселелерінің ғыл. негізін жасады. Г. – бес томдық «Қазақстан құстары» (орыс тілінде) жинағы авторларының бірі. [[Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1978ж.).

Шығырмалар
----------

Очерки в сводке «Птицы Казахстана» (тт.3, 4, 5; 1970, 1972, 1974); Сезонные миграции птиц на территории Казахстана. Алма-Ата, 1979. 252 с.; Методика сбора и обработки материалов по количественной характеристике видимых миграций птиц//Методы изучения миграций птиц. М. 1976. С. 107-139; Миграции сизой чайки в Казахстане (по материалам кольцевания)//Миграции птиц в Азии, вып. 7. Фрунзе, 1984. С. 158-177.; Изменчивость и эволюция формы крыла деревенской ласточки: действие правила Сибома//Русский орнитологический журнал. 1992. Т. 1, вып. 1. С. 67-76; Сезонные перелеты птиц в предгорьях Западного Тянь-Шаня. Алма-Ата, 1985. 224 с. (соавт. А.П. Гисцов); Фауна и распространение птиц Казахстана. Алматы, 1999. 198 с. А.К

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Орнитологи Казахстана
Отто Струве
**Отто Струве** (1897 жыл 12 тамыз, Харьков - 1963 жыл 6 сәуір, Беркли, Калифорния) - американ астрономы.

Өмірі
-----

1919 жылы *Харковь университетін* бітірген. 1920 жылы АҚШ-қа эмиграцияға кетті. Ол 1932 жылдан *Чикаго университетінің* профессоры, 1932-1947 жылдары *Йерк (Висконсин) және Мак-Дональд (Техас) обсерваторияларының* директоры, ал 1952-1955 жылдары Халықаралық астрономиялық одақтың президенті болды. 1952 жылы *Лондон корольдық қоғамының* мүшесі болып сайланды. Оның ғылыми-зерттеу жұмыстары негізінен *жұлдыздық спектроскопияның теориялық және практикалық мәселелеріне* арналған. Струве *жұлдыздар эволюциясының* жаңа гипотезасын ұсынды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 428 бет
*Басқа мағыналар үшін Жоржиньо деген бетті қараңыз.*

**Жорже Луиз Фрелло Фильо** (порт. *Jorge Luiz Frello Filho*; 20 желтоқсан 1991, Имбитуба, Бразилия) **Жоржиньо** ретінде танымал — италиялық футболшы, тегі бразилиялық, Италия Ұлттық футбол құрамасы мен "Челси" клубының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Бразилияның Имбитуба қаласында дүниеге келіп, 15 жасында Италияға келді де, Италия азаматтығын алды. "Верона" клубының академиясына қабылданып, 2010 жылы "Эллас Верона" клубында кәсіпқой карьерасын бастады. 2010 жылы Төртінші дивизионда ойнайтын "Самбонифацезе" клубына арендаға берілді. 
2011 жылы "Веронаға" қайта оралды. 

2014 жылы қаңтар айында "Наполимен" төрт жылдық келісім шарт жасасты.

2018 жылы шілдеде "Челсиге" ауысты.

### Ұлттық құрама

Италия құрамасындағы тұңғыш ойынын 2016 жылы наурыз айында Испанияға қарсы жолдастық кездесуде өткізді. 2018 жылы УЕФА Ұлттар Лигасына, 2021 жылы Еуропа чемпионатына қатысты.

Жетістіктері
------------

* Италия кубогы: 2014
* Италия суперкубогы: 2014
* УЕФА Еуропа Лигасы: 2019
* Еуропа чемпионы: 2021

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* "Челси" клубының ресми сайтындағы профилі (ағыл.)
* Профилі ("Верона" клубының ресми сайтында) (итал.)
**Эль-Фаллуджа** қаласы (Ирак) – Ирактағы Анбар провинциясында орналасқан қала 
[1].

Евфрат өзенінің жағалауында орналасқан. Қала маңындағы ауылдарда 200-ге жуық мешіт салынғандықтан, қаланы кейде «мешіттер қаласы» деп те атайды. Қаланың тарихы көне заманнан бастау алғанмен, бүкіл әлемге 1991 жылы «Шөлдегі дауыл» операциясы кезінде және 2003-2004 жылдардағы Ирак соғысы кезінде кең танылды. Халық саны 350 000 адам шамасында (2003 жылғы халық санағы бойынша). Қаладан шыққан көптеген тұлғалар Баас партиясының мүшелігінде болып, жоғары қызметтер атқарған. 1991 жылы *«Шөлдегі дауыл»* операциясы кезінде жергілікті тұрғындардың арасында адам өлімі көп болған. Бірінші жағдайда Британ авиациясы қателікпен қала базарына екі бомба тастап жібереді, ал екінші жағдайда АҚШ авиациясы көпірді жарады, бірақ бір бомба қаланың басқа базарында жарылады. Жалпы жарылыс нәтижесінде 200-ге жуық адам көз жұмып, 500 қала тұрғыны жарланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Бөкенбай Қараұлы** (туған жылы белгісіз — 1741) — батыр, қолбасы. Кіші жүздің табын руынан.

Жастайынан өзінің ағаларымен бірге жоңғар шапқыншылығына қарсы күреске шығып, ерлігімен көзге түсті. 18 ғасырдың бас кезінде табын руына рубасы болып сайланды. 1710 жылы Қарақұмдағы халық құрылтайына қатысып, онда жауға тегеурінді соққы беру үшін бытыраңқы қазақ жасақтарын біріктіру жөнінде ұсыныс білдірді. Жоңғарлармен күресте Әбілқайыр ханмен бірге болып, қазақ жасақтарының үлкен бір тобына қолбасылық жасады. 1726 жылы Әбілқайырдың Еділ қалмақтарына жасаған жорығына қатысты.

Кіші жүз қазақтарының Ресей империясы қол астына өтуін қолдады. 1731 жылы қазанда Ресей бодандығын мойындайтындығы жөнінде ант берді. Ол мұндай антты 1740 ж. тамызда Ор бекінісінде екінші рет қайталады. Ресей патшайымы Анна Иоанновна Бөкенбайға күміспен өрнектелген қылышты арнайы сый ретінде жіберген. Бөкенбай 1741 жылы 500 адамнан тұратын жасақпен түрікмендерге жорық ұйымдастырды. Ол осы жорық кезінде түрікмендермен болған шайқаста қаза тапқан.

Қазіргі Ақтөбе облысының Ырғыз ауданындағы қыраттың бірін халық Бөкенбайдың құрметіне "Бөкенбай шоқысы" деп атап кеткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Чарлз Томсон Риз Вильсон** (ағылш. *Charles Thomson Rees Wilson*; 14 ақпан 1869(18690214), Гленкорс — 15 қараша 1959, Карлопс) - шотландық физиг, 1927 жылғы нобель премиясынң лауреаты. 1892 ж. Кембридж университетін бiтiредi. 1900-1934 ж.ж. Кембридж университетiнде жұмыс iстейдi. Оның жұмыстары молекулалық, атомдық және ядролық физикаға арналған. 1897 ж. белгiлi бiр шарттарда әрбiр зарядталған ион су буының конденсация центрi болатынын көрсетiп, будың конденсациялану әдiсiн ашты. 1912 ж. зарядталған бөлшектердiң iздерiн (тіректерiн) суретке түсiру және бақылау үшiнқұрылғы – Вильсон камерасын құрастырды. Осы зерттеуi үшiн Нобель сыйлығын алды.

Өмірбаяны
---------

Вильсон Чарлз Томсон Риз - 1869 жылы, Гленскорс өңірінде , Мидлотиан гафствосында, крестиандар отбасында туған. 1873 ж. әкесі өлгеннен кейін отбасы Манчестер қаласына көшеді. Мектепті бітіріп , Вильсон өзінің оқуын Оуен колледжінде жалғастырады (қазіргі Манчестердегі университет). 1882 ж. Кембридж қаласындағы Синди Сассекса колледжіне ауысады. Бұл колледжде оның химия мен физикаға деген қызығушылығы арта түседі, бұған Оуен колледжінің профессоры Балфурт Стюарт себепкер болатын.

Оқуды бітірген Вильсон Кавендиш лабораториясында біраз уақыт жұмыс істеп, 1900 ж. Синди Сассекса колледжінің мүшесі болады, ол жерде ол түрлі эксперименттер жүргізіп студенттерге лекция оқыған. 1908 ж. абыздың қызына Джесси Фразерге үйленеді. Екі қызы және екі ұлы болған. 1959 ж. Шотландиядағы , Эдинбург қаласына жақын өңірде қайтыс болады.

Дереккөздер
-----------



|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1926—1950 жылдардағы Физика саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері |
| --- |
|  |
| 

Перрен (1926) •
Комптон / Вильсон (1927) •
Ричардсон (1928) •
де Бройль (1929) •
Раман (1930) •
Гейзенберг (1932) •
Шредингер / Дирак (1933) •
Чедвик (1935) •
Гесс / К. Андерсон (1936) •
Дэвиссон / Томсон (1937) •
Ферми (1938) •
Лоуренс (1939) •
Штерн (1943) •
Раби (1944) •
Паули (1945) •
Бриджмен (1946) •
Эплтон (1947) •
Блэкетт (1948) •
Юкава (1949) •
Пауэлл (1950) 
 |
|  |
| 
Толық тізім | 
1901—1925 |
**1926—1950** |
1951—1975 | 
1976—2000 | 
2001—ден бері

 |

 |
**Бөке Жырғалаңұлы** (1844, Қытай, Алтай аймағы, Шіңгіл өзені бойы — 1899, Тибет тауы) — Шығыс Түркістан қазақтарының ұлт-азаттық күресіне қатысқан батыр. 

Моңғол-торғауыт сұлтаны Сары Уаңның қазақ ауылдарына жасаған зорлық әрекеттеріне қарсы жас кезінде-ақ қол бастаған. 1883 жылы Бөке Шонжы қаласына әкім (шаңя) болып тағайындалады. 1886 жылы Еренқабырғаға, Боғдаға барып керей, Найман руларына қорған болады. Қытай-манжұр, моңғол билеушілерінен зәбір көріп ығысқан қалың ел Боғдаға қарай көшіп, Бөке батырды паналайды. Бұл жағдай Үрімжі ұлықтарының оның үстінен іс қозғауына себепші болып, 4 ай абақтыда отырады. 1887 жылы Бөке батыр қазақтарға жаңа мекен іздеп, оңтүстікке ауа көшеді. 1890 жылы Шақылық-Шаршенде Бөке батыр жасағы Үрімжі әкімшілігінің қуғынға жіберген 500 шерігіне тойтарыс береді. Соңынан қалмаған өкімет әскерлері Тибетке жетіп, ауырып қайтыс болған Бөкенің қабірін қазып, басын Үрімжі ұлығы ген. Люге әкеледі. Кейін батырдың басы Алтайдағы Шіңгіл өзені бойындағы Аралтөбе ауылының зиратына жерленеді де, денесі Тибетте қалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
**Леонид Яковлевич Гуревич** (1950 ж.т. Алматы қ.) – тарих ғыл. докт. (1995), профессор (1997). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қарағанды политех. институтының (қазіргі Қарағанды мемл. тех. университеті) Жезқазған бөлімшесінің оқытушысы (1975–1979), Қазақ КСР-і Жоғары және орта арнаулы білім беру мин-лігінің Қоғамдық ғылымдарды оқыту басқармасының инспекторы (1979–1983), Алматы халық ш. институтының доценті (1983–88), кафедра меңгерушісі (1988–1990), ҚР ғылым академиясының Тарих, археология және этнология институтының докторанты (1990–1993), Қазақ мемл. басқару академиясының доценті (1994–1995), 1996 жылдан проф. қызметтерін атқарады. 50-ден астам ғыл. еңбектің авторы.

Дереккөздер
-----------

<references>


1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Ваккумды инфильтрация** - өсімдіктер физиологиясында бір заттың метаболиттік процеске əсерін анықтау үшін ең алдымен клеткааралық, ұлпааралық қуыстардағы ауаны немесе ерітіндіні вакуум көмегімен сорып алып, орнына əсерін зерттеуге арналған заттың ерітіндісін жіберу тәсілі. Осы əдіспен кейбір ферменттердің субстраттары немесе оның тежегіш ингибиторлары анықталады. Жануарлар физиологиясында, медицинада дəрі-дəрмекті, биологиялық белсенді заттарды тез сіңіру мақсатында жиі қолданылады. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі.
**Леопольд Антонович Сулержицкий** (1872 жыл 27 қыркүйек, Житомир - 1916 жыл 30 желтоқсан, Мәскеу) - орыс әдебиетшісі, суретші, режиссер, театр қайраткері.

Өмірі
-----

Кітап түптеуші отбасында туған. 1889-1894 жылдары *Мәскеудің кескіндеме, мүсін және сәулет өнері училищесінде* оқыды. Суретші *Виктор Михайлович Васнецовпен*, жазушылар Лев Николаевич Толстой, Максим Горький және Антон Павлович Чеховпен жақын болды. Саяси көзқарасы үшін бірнеше рет ұсталып, жер аударылды. Режиссерлік қызметін 1905 жылы *Мәскеудің Көркем театрынан* бастады. *Кнут Гамсунтың «Өмір драмасы»,* Леонид Николаевич Андреевтің *«Адам өмірі», Морис Метерлинктің «Көк құс», Уильям Шекспирдің «Гамлет» спектакльдерін* қоюға қатысты. Ол Станиславский Константин Сергеевич дің ең жақын көмекшісі болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 443 бет
**Алай жалаңкөзі** (лат. *Asymblepharus alaicus*) – сцинктер (жылтыр) класы кесірткелер тұқымына жататын жалаңкөздің бір түрі.

Сипаты
------

Алдыңғы аяқтары
Артқы аяқтары мен құйрығы
Дене бітімі (*үстіңгі жағынан көрініс*)
Алай жалаңкөзінің жалаңкөздің басқа түрлерінен ерекшеліктері: 

* ұзындығы: аталығы - 5,3 см, аналығы - 6,5 см;
* денесі мен басы жалпақ;
* аяқтары жуан;
* құйрығы қысқа;
* көздері қиыршық қабыршақтармен қоршалған, көздің үстінгі жағында 2 (кейде 3 немесе 1) ірі қабыршақ орналасқан;
* құлақ тесігі танауынан 3 еседей үлкен;
* шеке қабыршақтарының бірінші қатары 2 қалқаннан тұрады;
* арқа қабыршақтары бүйір қабыршақтарынан ірі;
* арқа жонында шеттері ақшыл және қара сызықшалы 3 қатар қоңыр түсті жолағы бар;
* жыныс мүшелері жетілген аталықтарының бауырлары көктемнен күзге дейін қызғылт реңді болады;
* арық, кішігірім ағындардан жүзіп өте алады.

Географиялық тіршілік аймағы
----------------------------

Алай жалаңкөзі Тянь-Шань тауында және оған іргелес жатқан Тәжікстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Қазақстан аумағындағы 3000-3500 м биіктіктегі тау беткейі жазықтарында тіршілік етеді. Қазақстанда Жетісу мен Іле Алатауларының солтүстік беткейлерінде кеңінен таралған.

Көбеюі
------

Алай жалаңкөзі жетілген ұрықтарын тірідей туатын кесірткелер тұқымы ішіндегі бірден бір түр (кесіртке жұмыртқалаған бойда баласының жұмыртқаны жарып шығуы "*жұмыртқадан тірі туу*" деп аталады). Қысқы ұйқыдан наурыз айының аяғында, сәуірдің басында шығады. Шағылысу мерзімі - мамыр-шілде айлары. Әр жұмыртқа жолында 1-3 ұрық жетіліп, ұзындығы 40 мм-дей болып, шілде айының екінші жартысында тірідей туылады (Қазақстанда маусым айының ортасы). Орталық Тянь-Шань аймағындағы жалаңкөздер өмірінің екінші жылында, аталығының денесінің ұзындығы 43 мм, аналағының ұзындығы 40 мм болғанда, ал Памир тауы мен Алай аңғарында (3000-3500 м биіктікте) - 2 жылдан кейін, дене ұзындығы 55 мм-ге жеткенде шағылысады.

Қорегі
------

Негізгі қорегі жәндіктер: қоңыздар (42-82% аралығы), құмысқалар (37-54% аралығы), қосқанаттылар (22%-ға дейін), қандалалар (25%-ға дейін), турақанаттылар (9-15% аралығы), көбелектер (20%-ға дейін), жартылай қатты қанаттылар (12-15% аралығы), жұлдызқұрттар (7-9% аралығы), аз мөлшерде өрмекшілер (6-20% аралығы), арагідік - ұсақ жұмсақденелілер.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Определитель земноводных и пресмыкающихся фауны СССР. Москва, 'Просвещение', 1977
**Көшербай Ысқақов** (25.5. 1923, қазіргі Бірінші Мамыр ауылдық округіне қарасты Қызыл әскер аулы – 24.7.2002) – еңбек және соғыс ардагері. 

Еңбек жолын 1942 ж. Қаратас ауданындағы Тұрбат МТС-інде саяси бөлім бастығының комсомол жұмысы жөніндегі көмекшісі болып бастады. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Намангандағы әскери училищені бітірген. Волхов майданында 1102-атқыштар полкінің құрамында болды. 1943 ж. Ленгір ауданындағы Жаңажол жеті жылдық мектебінің мұғалімі, осы аудандағы Қазығұрт МТС-інің учаскелік агрономы, ал 1946 жылға дейін осы МТС-тің аға агрономы болып қызмет атқарды. 1946 – 1953 ж. Георгиев аудандық техникалық дақылдар бөлімінің меңгерушісі, агрономы, аудандық партия комитетінің ауыл шаруашылық бөлімінің меңгерушісі, облыстық комитеттің ауыл шаруашылығы бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып қызмет атқарды. 1953 – 63 Келес аудандық партия комитетінің екінші хатшысы, Киров аудандық комитетінің төрағасы, 1963 – 1983 ж. Киров, Мақтаарал, Сарыағаш аудандары партия комитетінің бірінші хатшысы болып қызмет етті. 

Үш мәрте Еңбек Қызыл Ту, Октябрь Революциясы, 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Төле би, Киров, Мақтаарал және Сарыағаш аудандарының құрметті азаматы.

Cілтемелер
----------

"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
**Леопольдо Романьяч** (ис. *Leopoldo Romañach Guillén*; 7 қазан 1862 ж. Сиерра Морена, Вилли Клара - 10 қыркүйек 1951 ж. Гавана) — Куба кескіндемешісі, реалист суретші әрі педагог. 1885-1886 ж. Гаванадағы Сан-Алехандро Көркемсурет академиясында, 1890-1895 ж. Римде оқыды. Сан-Алехандро Көркемсурет академиясының профкссоры, 1934-1935 ж. директоры. "Апельсин ұстаған қария", "Флягты адам", "Жазылып келеді", "Қыз бейнесі, "Балгер" атты жанрлық картиналардың, пейзаждардың және Гаванадағы президент сарайы плвондпрының авторы.

Атақты шәкірттері: 

* Виктор Мануэль
* Амелия Пелаэс
* Мариано Родригес

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1973ж. 518-бет 9 том

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
*
**Алаеддин Құсшы** (т.ж.б. - 1474 жыл) - Орта Азияның көрнекті астрономы әрі математигі.

Еңбек жолы
----------

Ұлықбек негізін қалаған астрономиялық мектептің өкілі. Құсшы Самарқан қаласында туған. Ол Ұлықбек обсерваториясының жұмысына белсене қатысып, *«Гурган астрономиялық кестелерін»* жасасқан, Ұлықбек өлтірілгеннен кейін, Ыстамбұлға кетіп, Ұлықбек мектебінің ғылыми еңбектерін аман сақтап қалған. Құсшының негізгі еңбектері: *«Ұлықбек кестелеріне түсініктеме», «Астрономия туралы трактат», «Мұхаммедия»* арифметика, алгебра және геометрия ғылымдарына қатысты мәселелер қарастырылады. Бұл еңбек математика жөніндегі *медресе оқулығы* ретінде Орта Азияда кеңінен тараған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Алаверди** - Грузиядағы ғибдатхана, көне грузин архитектурасының аса бағалы ескерткіші (қазір мұражай).

11 ғасырдың 1-ші жартысында салынған, Телави қаласынан 15 шақырым жерде.

Архитекттуралық құрылысы 10-шы ғасырдың 2-ші жартысы мен 11-ші ғасырдың бас кезіндегі Грузияның монументтік соборлар түріне сәйкес. Шығыстан батысқа қарай созылып жатқан бұл ғибдатхананың қоңыраулы биік басы крест-күмбезденіп келетін құрылыстар сәулетін еске салады.

Алаверди 15 ғасырда қайта өнделген. Грузин архитектурасындағы Кахети үлгісінің көне дәстүріне тән оюлармен әшекейленбеген.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Alaverdi Cathedral — UNESCO World Heritage Centre
**Алаверди** (арм. Ալավերդի) ― Арменияның солтүстік-шығысында Ереваннан 167 км қашықтықта орналасқан қала. 2010 жылдың мәліметімен халық саны — 16 400. Қала маңайында архитектіра ескерткіші — Санаин монастырі орналасқан. Қаладан Ванадзор-Тбилиси тас жолы және Алаверди станциясы бар темір жолы өтеді. Дебед өзенінің (Кура алабында) сол жағында орналасқан. Армениядағы мыс өнеркәсібінің байырғы орталығы.

### Тарихы

Б.з.д. III—II ғасырдың жазбаларында Алаверди алғашқы рет «Маниц Гом», «Манес» бекіністі қорғау деп аталады. ХІІІ г-дан бастап қала мыс өндіру орыны ретінде белгілі болады.

XVII ғасырдан бастап қала қазіргі Алаверди атын ежелгі көшпелі борчалу елінің атынан алады.

1930 жылға дейін қаланың аты "Аллаверды" деп аталатын. Баскаков 1979 ж. айтуы бойынша "Алла берді" деген түрік-араб сөздерінен құралған.

1770 жылы грек кешілер Алаверди және Шамлуга қалаларында мыс қорыту зауытын салады. 1795 жілі Аға Мохаммед-ханмен талқандалынған.

1801 ж. Алаверди Ресей империясының құрамына кіреді. 1887 жылы кен қазып шығару құқығы француздарға сатылған.

Мыс өнекәсібінің өркендеуіне Гюмри-Тбилиси темір жолы (1899) және Дебед гидроэлектро стансасының құруы (1909) қозғау салды.

1921 ж, Алавердиде кенес өкіметі орнатылды. 1938 ж. қала статусын алжы. 1957 ж. қалада ірі мыс -химиялық комбинаты салынды.

Халықы
------

Кестеде халық санының өзгеру динамикасы көрсетілген.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| жыл
  | 1831
  | 1873
  | 1926
  | 1959
  | 1970 
  | 1979
  | 2001
  | 2004
  | 2005
  | 2006
  | 2007
  | 2008
  |
| халық
саны | 24
  | 748
  | 4500
  | 16 805
  | 23 311
  | 23 182
  | 14 835
  | 17 000
  | 17 000
  | 16 800
  | 16 700
  | 16 600
  |

Жергілікті халықының көбісі - армяндар.

Алавердида туып-өскен атақты адамдар
------------------------------------

* Александр Ерицян (1842—1902) - әйгілі тарихшы
* Аршак Газарян - еңбек қайраткері
* И. Хаджиев - Кенес одағы каһарманы
* Альберт Аслян - атақты суретші
* Анастас Иванович Микоян - 30-60 ж. кеңес одағы қайраткері
* Артём Иванович Микоян - атақты авиаконструктор т.б.

Туыстас қалалар
---------------

* Айос Иоаннис Рентис (Грекия) — 28.05.2007
* Кобулети (Грузия) — 01.10.2007

Фотогалерея
-----------

* Қаланың жалпы көрінісіҚаланың жалпы көрінісі
* Өзен жағасыӨзен жағасы
* Қала панорамасыҚала панорамасы
* Дебед өзеніДебед өзені
* Санаин көпіріСанаин көпірі
* Мыс -химиялық комбинатМыс -химиялық комбинат
* Темір жол вокзалы.Темір жол вокзалы.
* Киелі Григорий шіркеуіКиелі Григорий шіркеуі

Сыртқы сілтемелер
-----------------

*

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Алазея** - Саха Республикасының солтүстік-шығысындағы өзен. Ұзындығы - 1590 км, алабы - 64700кm².

Алазея таулы үстіртінде, Нелькан мен Кадырчан өзендерінің құйылысуынан пайда болған. Шығыс Сібір теңізіне құйылады. Арнасы ирек-ирек. Сағасында бірнеше тармаққа бөлінеді (ірілері - Логашкина, Тынялькут). 

Алабында көлдер көп (24 мыңнан асады). Жаңбыр, қар суымен көректенеді. Сағасындағы орташа жылдық су шығыны - 320 m³/сек. 

Қазан айының басында қатады, мамырдың аяғында мұзы түседі.

Басты саласы - Россоха өзені сол жағынан құяды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Шиқылдауық жармасқы** (лат. *Alsophylax pipiens*) – жармасқылар тұқымдасына жататын кесіртке.

Таралуы
-------

Шиқылдауық геккон Арал өңірінің барлық аумақтарында кездеседі. Барсакелмес қорығының екі учаскелерінде тіркелген. Денесінің ұзындығы 15 мм болса, құйрығының ұзындығы 13 мм. Олардың бұл аймақта кездесу жиілігі басқа дарақтарға қарағанда азырақ. Себебі, олардың адаптациялық белгілері басқа түрлермен салыстырғанда ерекшеленеді.

Экологиясы
----------

Көктемгі алғаш кездесуі сәуір айының үшінші декадасында тіркелген. топырақ температурасы 10-120С шамасында кездесе бастайды. Шиқылдауық геккондар негізінен түнде жүретіндіктен толық бақыланбаған түр. Олардың түнде белсенді әрекет етуі- олардың қараңғы түске бейім екенін анық түрде дәлелдейді.

Дереккөздер
-----------
**Бортау**, *Ақтау* – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданы жерінде орналасқан таулы қырат, Шыңғырлау және Елек өзендері аралығында.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі – 262 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 22 км-ге созылып жатыр, енді жері 12 км. Жер бедері тегіс, батысы мен шығысының сай-жыраларынан Ақсу, Шилі, т.б. кішігірім өзендер бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Бор, юра кезеңдерінің әктас, кварцит, құмтасты шөгінділерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Жазық жерлерінде бетеге, боз, еркек шөп, т.б. астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002, ISBN 9965-607-02-8
Карбон тарағы

Карбон тарағы
-------------

Карбоннан жасалған тарақ жеңіл, қолдануға ыңғайлы, мүлдем кір жинамайды. **Карбон** – графит пен резеңкенің қосынды нәтижесінде алынған материал. Шашты тез тарап, қалаған шаш сәніңізді жасауға көмектеседі. Шашты бояуға мінсіз келеді. Мамандар арасында көбінесе осы мақсатта қолданады.

 Силикон тарағы

Силикон тарағы
--------------

Мұндай тарақтың басты артықшылығы – ол шашты мүлдем электрлемейді. Оған қоса мұндай тарақты жуу оңай, себебі тараққа шаштың майы, кірі жұқпайды. Сондықтан бұл тарақ жиі жағдайда шаштараздар шаш бояу және қырқу үшін қолдады. Әсіресе шашы бұйра қыздарға мінсіз келеді.

Нейлон тарағы

Нейлон тарағы
-------------

**Нейлон** – заманауи жұмсақ материал. Соның арқасында бұл тарақ өте жұмсақ болып шығады. Нейлоннан жасалынған тарақ шашты зақымдамай тарайды. Мұндай тарақ шашы жұқа, зақымданған аруларға мінсіз нұсқа болады. Сондай-ақ нейлоннан сәбилерге арналған да тарақ жасайды.

Эбонит тарағы

Эбонит тарағы
-------------

**Эбонит** – құрамында күкірт көп каучук түрі немесе резеңкенің бір түрі. Мұндай тарақпен шаш тарағанда шашыңыз түзуленіп, жұмсақ бола қалады. Тарақ дымқыл шашты тарауға жақсы.

Ионизациялайтын тарақ

Ионизациялайтын тарақ
---------------------

Мұндай тарақ шашты ионизациялап, электрленудің, шаштың ұштануын алдын алады. Тұрақты қолдану шаштың жағдайын әлдеқайда жақсарта алады дейді өндірушілер.

Электр тарағы

Электр тарағы
-------------

Электр желісіне қосылатын немесе батареяда жұмыс істейтін мұндай тарақтың бірнеше түрлері кездеседі. Фен негізінде жасалған тарақ шашты бір уақытта кептіріп, пішінін келтіреді. Ал массажды тарақ шашты тарау барысында басыңызға массаж жасайды.

Дереккөздер
-----------
***Заманбек Бәкенов*** (1935-1993), шопан, Еңбек Даңкы орденінің толық иегері (1975, 1976, 1984). 1957 жылы Саран қаласы 12 механика училищесін бітірді. 1957-1963 жылдары Абай атыңдағы кеңшарда механизатор, шопан көмекшісі. 1963 жылы «Қаратау» кеншарында ағашопан. 10-шы бесжылдықта (1976-1980) Б. әрбір 100 саулықтан орта есеппен 132-ден қозы алып, мемлекетке 1150ц ет және 110 ц жүн тапсырды, сөйтіп бесжылдық жоспарын екі есе асырып орындады. 1983 жылы әрбір 100 саулықтан 131-ден қозы алды. 11-ші бесжылдықтың тапсырмасын мерзімінен бұрын орыңдады. Қазақстан Компартиясы 15-ші съезінің делегаты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**«Боруссия» Менхенгладбах** — Германия футбол клубы, Менхенгладбах қаласынан. Германияның бес дүркін чемпионы. Атауы әйгілі "Пруссия" сөзінен шыққан.

Тарихы
------

Команданың құрылғанына бір ғасырдан асты. Алғашқы табысына 1912 жылы қол жеткізді. А класында жеңіске жетіп, елдегі ең жоғары дивизионда ойнауға жолдама алды. Ол кезде жоғары дивизион Нидеррайн Фербандслигасы деп аталатын. 

Команда 1919 жылы "Германия-1889" клубымен біріктірілді. Атауы сол себепті "ВФТуР 1889 М Гладбах" боп өзгерді. Көп ұзамай "Боруссия" М қайтадан бөлінді. 

Команда өзінің алтын дәуірін 1970 жылдары бастан өткерді. 1964-75 жж аралығында клубты Хеннес Вайсслер жаттықтырып, елдегі белді клуб - "Баварияға" басты бәсекелес бола алды. 1969/70, 1970/71, 1974/75 жылдары Германияның чемпионы атана алғаны осыған дәлел. Вайсслерден соң команданың тізгінін Удо Латтек ұстап, 1975/75, 1976/77 жылдары "Боруссия" қатарынан екі маусым Германия чемпионатында топ жарды. 1977 жылы Чемпиондар Кубогының финалына шығып, Англияның "Ливерпуль" клубынан 1:3 есебімен ұтылып қалды. Ал, 1975, 1979 жылдары УЕФА кубогын жеңіп алды.

Содан кейін команда бұлай дәуірлей алмады. Тек 1995 жылы Германия кубогын жеңіп алды. Ал, 2016/17 маусымында Германия чемпионатында тоғызыншы орында қалды.

Жетістіктері
------------

* Германия чемпионы - 1969/70, 1970/71, 1974/75, 1975/76, 1976/77
* Күміс жүлдегер - 1973/74, 1977/78
* Германия кубогы - 1960, 1973, 1995
* Германия Суперкубогы - 1977
* УЕФА кубогы - 1975, 1979

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Клубтың ресми сайты
**Малды азықтаңдыру, емізу, жемдеу** - малдың мөлшерлеп қоректенуін ұйымдастыру. Малды азықтаңдыру шаруашылықтағы мал басының көбеюіне, өсіп-жетілуіне және жоғары өнімділігіне ең күшті ықпал ететін сыртқы ортаның факторы болып табылады. Және де бұл фактордың әсері жаңа туған төлді емізуден ерте - жатырдағы эмбрионалдық даму кезеңінен басталады. Сондықтан жетілген, ірі, өміршең төл алу үшін шағылыстырылатын малдың қоңды да күйлі болып, буаздық кезінде жеткілікті деңгейде азықтандырылуына жете көңіл бөледі. Өйткені буаздық кезеңінде эмбрионалдық дамуына ақау келген төлде сол ақау салдары эмбрионализм түрінде кейінде сақталып, өнімділігін кемітеді. Өз ретінде туғаннан кейінгі кезендегі де азықтандырудағы кемшіліктер малдың өсіп-жетілуі мен өнімділігін кемітетін инфантилизм түріндегі ақау қалдырады. Демек, малды ұрық боп байланғанынан бастап тіршілігіндегі бүкіл даму барысында (онтогенезде) дұрыс, жеткілікті азықтандырудың маңызы зор. Жаңа туған төлді азықтандыруды ене сүтін емізіп уызына қаңдырудан бастайды. Уызда жаңа туған төлдің қорытуына жеңіл альбумин мен глобулиндер жеткізілуімен қатар гамма-глобулиндарымен оларға енесінен иммундық, яғни ауруға қарсы тұрушылық қасиеттер беріледі. Жас төлдің бірден-бір құнарлы қорегі енесінің сүті болғандықтан, ене сүтін еміп өскен төл өміршең болып, тез арада өсіп-жетіледі. Өсіп-жетілуі мен салмақ қосымын жеделдетіп, қоңдылығын көтеру үшін бордақылаудағы малды үстемелеп жемдейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
АлагүлікАлагүлік
**Алагүлік** (лат. *Lytta vesicatoria*) – қатты қанаттылар сабының зауза қоңыздар тұқымдасына жататын зиянкес қоңыз.

  

Қазақстанда Шығыс Қазақстан облысында кездеседі. Дене тұрқы 11 – 21 мм, түсі сарғыш жасыл келеді, жағымсыз иісі болады. Алагүліктің даму мерзімі 1 жыл. Топыраққа бірнеше мыңдаған жұмыртқа салады. Дернәсілдері жабайы араның ұясында тіршілік етеді. Жалған қуыршақ сатысында қыстап, ересек қоңыз келесі мамыр – маусым айларында шығады. Оның қанында кантаридин уы болғандықтан дәрілік май (пластыр) алынады. Кептірілген қоңыз медицинада пайдаланылады. Шетен, ұшқат және жеміс ағаштарының жапырақтарын, қара бидайдың масағын кеміріп, оны зақымдайды. Күрес шаралары мамыр – маусымда түрлі инсектицидтер себу.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
2. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедия, V- том
**Жанболат Матайұлы Мұхаметқалиев** -1961 жылы 2 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы ¥лан ауданы Асубұлақ ауылында туған. Қазақ.
Әкесі - Мұхаметқалиев Матай (1931-1998). Анасы - Мұхаметқалиева Бадәрия (1936 ж. т.), зейнеткер.
КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебін бітірген (1985),
заңгер-құқықтанушы.
Заң ғылымдары кандидатының дәрежесіндегі ізденуші.
Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі.
1978 жылдан- ШҚО ¥лан ауданы «Передовой» кеңшары
«Комсомольская» фабрикасының жұмысшысы. 1979 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1981 жылдан - КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебініңтыңдаушысы.
1985 жылдан - №61329 ә/б Орталық аппаратының лейтенанты, полковнигі, департамент бастығының орынбасары. 2009 жылдан - «Нұр Отан» ХДП төрағасының бірінші
орынбасарының кеңесшісі.
2010 жылдың сәуірінен бері - ҚР Медениет министрлігінің
Дін істері комитеті терағасының орынбасары.
1-ші дәрежелі «Қызметте озат болғаны үшін», «Қазақстан
Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл», «Қазақстан
Конституциясына 10 жыл», «Астананың 10 жылдығы» медальдарымен марапатталған.
Әскери атағы - запастағы полковник.
Үйленген. Жұбайы - Ықыласова Сайрангүл Омарханқызы
(1964 ж. т.). Қызы - Бекзат (1989 ж. т.), ұлы - Досжан
(1998 ж. т.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
гельминтоздар
**Малдың инвазиялық аурулары** — эволюциялық даму барысында жануар денесінде паразиттік тіршілік етуге бейімделген бір клеткалы организмдер мен құрттар тудыратын аурулар. Бұл аурулардың 2 тобы бар: Бірінші тобы — гельминтоздар. Оларды трематода (сорғыш құрт), цестода (таспа құрт), нематода (жұмыр құрт) кластарына жататын құрттар тудырады. Мал арасында фасциолез, дикроцелиоз, ішек цестоздары, таспа құрт дернәсілдері тудыратын аурулар жиі кездеседі. Сиырдың, қой-ешкінің, түйенің жіті және созылмалы ауруы — фасциолез республиканың барлық өңірінде таралған. Аурудан арылу үшін ит пен малды алдын ала құрттан арылтады (дегельминтизация), батпақтарды құрғатып, жайылымдарды, суаттарды, олардың маңын тазартады. Дикроцелиоз— малдың бауыры мен өт жолдарын зақымдайтын созылмалы ауру. Республиканың барлық өңірінде, әсіресе оңтүстік мен оңтүстік-шығысында жиі кездеседі. Оны тудыратын дикроцелия құрты. Малға гексихол, гексохлор-параксилол, гетолин беріп (дегельминтизация жасап), құрттан арылтуға болады. Таспа құрт дернәсілдері тудыратын аурулар — эхинококкоз, ценуроз, цистицеркоз кезінде малдың бауыры, миы, өкпесі, сірі қабықтары зақымданады. Бұл аурулардан арылу жұмысы арнайы жоспар бойынша жүргізіледі. 

цестода
Ішек цестодоздарын (мониезиоз, тизаниезиоз, т.б.) тудыратын құрттар да аралық (кейбір кенелер) және тұрақты иелердің қой, сиыр) арқылы өсіп, дамиды. Қоздырғыш малдың аш ішегін зақымдап, ішін өткізеді, ауру асқынса мал өледі. Емдеу, және аурудан сақтану үшін малға тотияйын мен ас тұзының қоспасы, фенасал, т.б. дәрілер ішкізіледі. Малдың инвазиялық ауруларының екінші тобы — тейлерия, пироплазма, қан паразиттері (бабезия), кокцидия (ішек қабырғасында тіршілік ететін бір клеткалы жануарлар), саркоциста (бұлшық етте болатын паразиттер), безноития (теріні зақымдайтын паразиттер) сияқты бір клеткалы паразиттер тудыратын протозойлық аурулар. Бұлардың көпшілігі ауру малдан сау малға кене, түрлі жәндіктер арқылы жұғады. Ауру жедел түрде өтеді, негізгі белгілері — малдың дене қызуы қатты көтеріліп, лимфа бездері үлкейеді, терінің сарғаюы, жүрек пен қан тамыры, ішек-қарын қызметінің нашарлауы байқалады. Протозойлық ауруларды емдеу үшін азидин, беренил, диамидин, т.б. препараттарын егеді. Мал токсоплазмозынан, саркоспоридиоз, безноитиоз, қотыр ауруларының эпизоотологиясы мен патогенезін зерттеп, анықтау әдістерін табу ісі республикада жүйелі жолға қойылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
**Есенғос Сағынайұлы Мәмбеталин** (1940 жылы 27 қаңтар, Шалқар ауданы) — медицина ғылымдарының докторы (1992), профессор (1993). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының емдеу факультетін бітірген. 1963-1970 жылдары Шалқар, Октябрь аудандарында хирург, уролог, Қандығаш стансасы теміржол ауруханасының бас дәоігері, 1970-1973 жылы Мәскеудің орталық дәрігерлер білімін жетілдіру институтының аспиранты. 1973-1994 жылдары Ақтөбе инстутында ассистент, урология курсының меңгерушісі, урология кафедрасының меңгерушісі, 20 жыл бойы облыстық денсаулық сақтау бөлімінің бас урологы. 1994 жылы Алматы қаласында академик Б.Жарбосынов атындағы орталық урология ғылыми-зерттеу институты директорының ғылыми-клиника жұмыстары орынбасары. 

Кандидаттық, докторлық зерттеулерінің тақырыбы:

* "Изучение функционально-морфологического состояние почек методом динамической сцинтиграфии при урологических заболеваниях, осложненных хронической почечной недостаточностью",
* "Действие хрома и других нефротоксических веществ на мочеполовой системы человека",
* 90 ғылыми еңбегі,
* 4 монографиясы,
* 1 оқу құралы,
* 1 жаңалығы,
* 3 әдістемелік ұсыныстары жарияланған. Ню Мю басшылығымен 4 кандидаттық диссертация қорғаған. "КСРО медицина ісінің үздігі" белгісімен, "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ақтөбе энциклопедиясы