recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ақпаратты қорғау амалдары мен тәсілдері** – ақпаратты ағып кетуден, ұрлаудан, өзгертуден, рұқсатсыз көшіру мен жоюдан қорғау мақсатында жасалатын әрекеттер жиыны.

Мақсаты
-------

Ақпаратты қорғау амалдарының мақсаты – бұл ақпараттық жүйе администраторын (АИС) тексеру ықтималдылығын ойластыру, залалданған жүйенің фактілерін анықтау; ақпараттық инфекцияның нәтижесінің әсерін азайту, вирустардың жайылып кетпеуін қадағалау немесе жою; ақпараттық жүйенің ақпараттарын қалпына келтіру.

Негізгі принциптері
-------------------

Ақпараттық жүйе және ақпараттық технологияларға ақпараттық қорғаныс жүйесін (АҚЖ) құру келесі принциптерге негізделеді:

* *Жүйенің өсуінің үзіліссіз принципі.* Бұл принцип компьютерлік ақпараттық жүйе үшін негізге алатын принциптердің бірі, және де ол АҚЖ үшін актуальді.
* *Бекітілмеген енуге рұқсат беру әрекетін тіркеу және толықтай бақылау*, яғни әрбір қолданушының бірегейлігін толығымен қондыру қажет-тілігі және оның әрекетін хаттамалау.
* *Функцияланған қорғаныс жүйесіне бақылауды қамтамасыз ету*, яғни қорғау механизмінің жұмыс жасау қаблеттілігіне бақылау жасау құралдарын не тәсілдерін құру.
* *Зиянды бағдарламалармен күресудің мүмкін болатын барлық құралдарымен қамтамасыз ету.*
* *Қорғаныс жүйесін экономикалық мақсатқа лайықты қамтамасыз ету.*

Ақпараттық өңдеудің технологикалық циклінің барлық этаптарын қолданудағы отандық және шетелдік қорғаныс жүйесін тәжірибе жүзінде құруды ұстанатын арақатынасы ұйымдастырылған бағдарламалық, аппараттық, физикалық және басқа да құрылғылардың оптимальді қиылысуын білдіретін қорғаныс жүйесін құрудағы *жүйелік жарасу*.

*Тәртіп белгілеу* – қорғалатын ақпаратты сақтау және жіберу кезінде қорғау стандарттары мен нормаларын үлкен дәрежеде орындауды автоматтандыру.

*Еріксіз көндіру* – ақпараттық жүйе қызметкерін немесе қолданушысын қорғалатын ақпаратты сақтау немесе жіберу кезінде еріксіз өңдеу ережелерін сақтауға көндіру арқылы орындалатын қорғаныс тәсілі.

*Аппараттық амалдар* – есептеуіш техникаға қондырылатын құрылғы немесе онымен стандартты интерфейс арқылы байланысатын құрылғы.

*Физикалық амалдар* – қаскүнемнің физикалық енуіне қарсы тұратын әр түрлі инженерлік құралдар және құрлығылар, ол персоналға материалдық, қаржылық және ақпараттық құралдарын заңға қарсы әрекеттен сақтайды. Физикалық амалдардың мысалдары: есіктегі кілттер, терезелердегі тор, электронды қорғаныс сигналдар қою амалдары және т.б.

Тағы қараңыз
------------

* Ақпараттық қауіпсіздік

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Компьютерлік ақпаратты қорғаудың құралдары мен тәсілдері: Әдістемелік нұсқау. – Ақтау қ. КМТжИУ,2010, 46 бет.
'Сайлау Әшенұлы Байболсынов (Байбосын)
**Сайлау Әшенұлы Байболсынов (Байбосын)**

1958 жылы 16 сәуірде Ақмола облысы Ерейментау
ауданының Әже ауылында туған. Қазақ.

Әкесі - Байболсынов Әшен. Анасы - Базарбаева Әдікүлян.

Целиноград кооператив техникумын бітірген (1991), азық-түлікке жатпайтын тауарлар тауартанушысы.
«Дат» (2002), « ...деген екен Ерейменде» (2004) елеңдер жинағының, «Рух» (2007) өлеңдер мен әңгімелер жинағының, «Ерейментау» тарихи-танымдық кітабының (2008) авторы. А. Душковтың «Ұлы ерлердің афоризмдері»
кітабын орыс тілінен қазақ тіліне аударған. Қазіргі уақытта Ерейментау ауданының 80-жылдығына орай «Ерейментау ақындарының антологиясы» кітабын дайындаумен айналысуда.

Қазақ және орыс тілдерін біледі.

1974 жылдан - Целиноград облысы Ерейментау ауданының «Үленті» кеңшарында табыншы. 1978 жылдан -
Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1981 жылдан - Целиноград облысы Ерейментау ауданының «Қойтас»
кеңшарында жүргізуші. 1985 жылдан - Целиноград облысы Ерейментау ауданының Ерейментау аудандық
тұтынушылар одағында сауда саласының қызмоіич" 1990 жылдан - Ерейментау қаласындағы Үмбетей жырау атындағы Мәдениет үйінің жанындағы жас ақындар мектебініңжетекшісі; сонымен қатар, Ақмола облысының «Ерейментау-Ереймен» Ерейментау аудандық газеттерінің журналист, 2003 жылдан - редактор.
2006 жылдан бері - Ақмола облысы Ерейментау ауданының «Ереймен елі», «Инфо-Рейтинг» аймақтық газеттерінің редакторы.

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (2008 жылдан) ҚР Еңбек сіңірген қызметкері (1998). Республикалық және облыстық мүшайралардың (ақындар сайысының лауреаты, «Бір елең - бір әлем» республикалық мүшайрасындағы бас жүлденің иегері.

Діни көзқарасы - мұсылман.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Тұрақтылық».

Хоббиі - кітап оқу, скандинав сөзжұмбақтарын шешу.

Сүйіп оқитын әдебиеті - поэзия, сатира.

Үйленген. Жұбайы - Байболсынова Гүлнәр Сәрсенқызы (1962 жылы туған), «СайРус» ЖШС бухгалтері. 5 баласы бар. ==Дереккөздер==
Суға алғанда берілетін киім
===========================

Суға алушылар мәйіттің басына, ортасына, аяғына түсетіндер деп бөлінеді. Басына түскен кісілерге сырт шапан, бас киім беріледі. Міндеті: басын жуып шаю дәретін алуды көрсетеді. Ортасына түскен кісіге ішкі қазекей, жейде беріледі. Міндеті: кеуде болымын жуып шаю, аяғына түскен кісіге іш киім ретінде ақ кездеме етік, және оның ішіне салатын ақ шұлғау береді. Оның міндеті: аяқ бөлімін жуып шаю, ал су құятын кісімен су таситын кісіге жолдық ретінде кездеме береді. Олар бұл жол жораны алғаннан кейін үйіне қайтып барып, екі әрекет намаз өтеп аят оқыған соң пайдалануына болады.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтеме
--------------

* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
РНҚ полинуклеотидінің химиялық құрылымы
**Ақпарыттық РНҚ** сирек жағдайда **матрицалық РНҚ** (*мРНҚ*) деп те аталады, өйткені информациялық РНҚ-да, матрицадағыдай, полипептид синтезделеді. мРНҚ молекуласы тиісті гені бар ДНҚ-ның белгілі учаскесінде синтезделеді жəне сол геннің көшірмесін дəл түсіріп алады. Осындан кейін мРНҚ ядродан цитоплазмаға шығады да, рибосомалармен қосылады, ақуыз синтезі осылайша басталады. Жануарлар жасушасындағы мРНҚ тіршілігі бірнеше сағатқа, тіпті бірнеше күнге созылуы мүмкін. Осы мезгіл аралығындағы ақуыздың жүздеген, тіпті одан да көп молекулалары синтезделеді. 

Жасуша құрамындағы мРНҚ мөлшері шамалы ғана (5% шамасындай), бірақ ол ерекше əсерлі келеді. мРНҚ алуан текті, ол жағдай жасуша синтездейтін ақуыздардың түріне байланысты, өйткені əр мРНҚ ақуыздың бір түрін ғана синтездеуге жауапты.

Пре-мРНҚ гетерогенді ядролық мРНҚ деп те аталатын, ол аса үлкен гигант молекула болып табылатынын атап айту қажет. Мұның құрамында басқа нуклеотидтермен бірге аденильдік нуклеотидтердің 200 шамасына дейінгі қалдықтардан тұратын ұзын тізбек бар. Пре-мРНҚ процессинг құбылысына ұшырайды. Ферменттердің əсерімен одан РНҚ-ның бір бөлшегі жəне поли-А бөлініп шығады, осылайша активті де дайын мРНҚ босап шығады. Бірақ мұның молекуласында да або белгіленбеген учаскелер үнемі бар, атап айтқанда құрамында аденил қышқылының 50-75 қалдығынан құралған ұзын поли-А бар. Бұл жағдай гемоглабин, миоглабин, инсулин, интерферонның мРНҚ-сы бойынша тəжірибе жүзінде дəлелденген, олар таза күйінде бөліп алынған. Трансляцияға қатысты поли-А қызметі əлі толық анықталған жоқ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биохимия. Медицина университеті баспасы.
**Суық примула** (лат. *Primula algida*) – наурызшешек тұқымдасына жататын, орман алаңқайларында, арша және шырша түбінде, альпі, субальпі белдеулеріндегі шалғынды беткейлерде Батыс Тянь-Шаньның барлық биік тауларында өседі. Түркістан примуласымен салыстырғанда бөлімдері ұсақтау, жапырақ тақталары дөңгелетеу, бозғылт-күлгін гүлді, желбірінің ойықты бөліктерімен ерекшеленеді. Маусым-шілдеде гүлдейді. Шілде-тамызда жеміс салады. Барлық бөлімдері әсер етуші зат бөледі. Бірақ медицинада қолданылмайды.

Дереккөздер
-----------

«Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.
**Қоянжал** – Бетпақдаланың солтүстік-батысындағы құм. Сарысу өзенінің шығысындағы Жетіқоңыр құмының оңтүстігінде.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде.

Жер бедері
----------

Теңіз деңгейінен биіктігі 180-250 м. Ауданы 150 км2. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 30 км-ге созылып жатыр, ені 9 км.

Өсімдігі
--------

Қырқалы төбешікті және жалды құмда қара сексеуіл, теріскен, еркек шөп, ебелек, құмаршық, изен т. б. өседі. Жер астындағы тұщы су 1-2 м терендікте кездеседі. Жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Базарбай Иманов** (01 маусым, 1947 жыл, Қарақалпақстан АССР-і, Хожелі ауданы, 8-ауылдықкеңес) — Өзбекстан және Қарақалпақстан Қазақстан жазушылар одағының мүшесі, ақын.

1983 жылы Нүкіс Мемлекеттік университетін тәмамдаған. 1980-2002 жылдары Шоманай ауданында Халық ағарту бөлімінде бас есепші болып қызмет атқарған.

Ақынның «Жүрегімнің шуағы» (1995), «Тұмар» (1998), «Тау домалап, тас құлап...» (2001), «Алтын сөз» (2002) сияқты жыр жинақтары жарық көрген.

2004 жылдан бері Руханият партиясының Ақтөбе облыстық филиалының төрағасы, 2006 жылдан Ақтөбе облыстық Көші-қон басқармасының оралмандарды уақытша орналастыру орталығының меңгерушісі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: "Анарыс" баспасы, 2009 жыл
**Ақпараттағы басты кемшіліктің бірі** –
республика мен облыстың күнделікті өмірінен шұғыл жаңалықтар аз беріліп, әңгіме-дидактикалық сарындағы хабарлар үстем болуы. .Соған байланысты КСРО Мин. Кеңесі жанындағы Мемл. телерадио к-т 1960 жылы 4 сәуірдегі бұйрығында: "Көптеген радио және телехабарлар ... мақсатсыз, үгітшілік, іске жұмылдырушылық мақсаткқа бағыт ұстанбай, керісінше өмірмен жанды байланыссыз, дәлелі сенімсіз, ұзак сандармен аудиторияны жалықтырады. Хабарлар тақырыптары да кездейсоқ және көпшілігі жалпыламалықтан әрі аспайды"- деп, осы бағыттағы жұмысты шұғыл түрде қолға алуға жергілікті телестудияларға тапсырма берілді. Алғашқы кезекте қоғамдық-саяси хабарларға жаңа пішіндер іздестіріп, оның мазмұнын жақсарту, әрі маңыздылығын арттыру міндеті қойылды. Қоғамдық-саяси хабарлар циклінде партия пленумдарынан туындайтын шешімдердің орындалу барысын аудиторияға түсінікті, қызғылықты жеткізу редакторлар мен режиссерлердің алдындағы басты міндеттердің бірі ретінде атап өтілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақ телевизиясы». Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
Қояноттың елімізде "Ойып түсетін қоянот","Батпақ қоянот", "Күйдіргі қоянот", "Әсем" т.б.түрлері бар. Барлығының түсі сары болғандықтан оны халық арасында "сарғалдақ" деп те атайды. 1000-ға жуық түрін көгалдандыруда қолданады. Маусым-шілде айларында гүл жарады.Табиғи түрлеріне қарағанда сұрыпталған түрлеріөте әдемі. Гүлдерінің пішіні мен орналасуы раушан гүліне ұқсайды. Пиязшық өсімдіктердің ішінде топырақ таңдамайтын өсімдіктің бірі. Ол - әкті,қышқыл құмды, батпақты жерде де өсе береді. Бастыкүтімінің бірі тұрақты суарып тұру. Біржылдықтүрлерін тұқымын себу арқылы, ал көпжылдық түрлерін түбін бөліп көбейтеді
52**Ақпаратты жылдамдық жағынан топқа бөлу** – ақпарат жылдамдық жағынан бірнеше топқа бөлінеді. .Олар: абсолютті жедел ақпарат, яғни оқиға болып жатқан жерден сол сәтте таралатын ақпарат. Ал екіншісі, оқиға болғаннан кейін бір сағат ішінде таралатын ақпарат. Ал кейбір ақпарат келесі күні таратылуы мүмкін. Демек, асығыссыз жеткен ақпаратта оқиғаның қай күні болғаны нақты айтылмайды. Телевизия мамандары сонғы ақпараттарында жаңалықтың абсолютті жылдамдығын көп көрсетпейді. Себебі, олар жаңалықты кадрда айта отырып, оқиғаны толық жеткізуге тырысу үшін жаңалықты бағдарламаның соңына қояды. Егер монтаждап үлгерсе, бейнерепортаж көрсетеді. Немесе "корреспондент телефон арқылы хабарлайды, енді соған құлак түрелік" дейді. Фондағы корреспондент суреті және карта көрсетіліп, телефон көрінісінде ары қарай ақпарат беріледі. Бұл әдісті көпшілігі жасанды жасалған әрекет деуі мүмкін, бірақ бұл телевидение үшін абсолютті жедел ақпарат таратуда маңызды болып табылады.

```
==Дереккөздер==
```

1. ↑  «Қазақ телевизиясы». Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Ақпараттар бөлімі** –күнделікті елімізде және әлемде болып жатқан жаңалықтар мен оқиғаларды көрерменге жеткізу, келелі оқиғаларға сараптама жасап, талдау жұмыстарын атқаруы. .Ішкі құрылымы төмендегідей болуы мүмкін: "Ұйқы ашар" таңертеңгілік ақпараттық, сауық-сазды бағдарламасы; Жаңалықтар редакциясы таңертеңгілік, түскілік, кешкі және сол күннің қорытынды жаңалықтары болып бөлінеді; "Апта айшықтары" бір аптада болған оқиғаларға шолу, сараптау бағдарламасы; "Спорт" жаңалықтары.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақ телевизиясы». Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
*Басқа мағыналар үшін Қоянды деген бетті қараңыз.*
**Қоянды** – Сасықкөл көлінің солтүстік-батысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Абай ауданы Шахтинск қаласының батысында 16 км жерде орналасқан. Шерубайнұра өзенінің аңғарында жатыр.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 725 м. Солтүстік-батыстан оңтүстікке қарай 5 км-ге созылған, енді жері 1,5-2 км. Беткейлері көлбеу бірнеше шоқылардан тұрады. Оңтүстік тау етегінде қорымтастың мол үйінділері шоғырланған. Батысында Арғынбай көлі, оңтүстігінде Желмая тауы бар.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында селеу, бетеге, жусан, қызғылт боз, қараған, тобылғы, т.б. өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Сайлаубай Есжанұлы Тойлыбаев** - 1951 жылдың 8 мамырында Алматы облысы, Ескелді ауданы, Жетісу ауылында дүниеге келген. Осы жердегі орта мектептің он жылдығын 1968 жылы бітіріп, 1969-1971 жылдары әскер қатарында болып, Отан алдындағы борышын абыроймен атқарып келген. 1972 жылы қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетіне оқуға түсіп, оны 1977 жылы бітіріп шыққан. Одан «Қайнар» баспасында бас редактор, «Кітап жыршысы» газетінде аға редактор болып өзінің қаламын ұштай түскен.

1997 жылдан 1996 жылға дейін «Қазақ мұнай өнімдері» концерні Президентінің көмекшісі болып қызмет атқарған. Алғаш өлең жазуды 1962 жылы 5 сыныпта оқып жүріп бастаған. Оның өлеңдері аудандық, облыстық газеттерде, кейіннен республикалық газет-журналдарда жарияланып отырған. Оның «Жыл он екі ай» журналы 1983 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрген «Қарлығаш» жас ақындар жинағына бір топ өлеңдері енген. 1987 жылы «Жалын» баспасынан «Біздің Талғат» деп аталған балаларға арналған кітабы жарық көрген.

Соңғы 5-6 жылдың көлемінде әннің мәтінінне арнап өлеңдер жазып келеді. Сазгерлер Мұратқан Егінбаев, Мақпал Жүнісова, Ағайша Шермұхамбетқызы Исағұлова, Әнуар Бекжанов, Дариға Тіленді келіні, Мақсат Жәутіков, Мүбәрак Салықов, Ғалымжан Тамендеров, Дүйсенхан Сыздықов, әнші-сазгер Гүлнұр Өмірбаевалар «Үркер ауып барады», 2011 жылы «Алатау» баспасынан «Өмірімнің бәрі өлең» деген өлеңдер, поэмаларжинағы жарық көрген.

Жетістіктері
------------

* Қазақстан Жазушылар одағы мен Журналисттер одағының мүшесі.
* Алматы облысы, Ескелді ауданынының «Құрметті азаматы».
* Бүгінде Қазақ радиосында редактор болып қызмет атқарады.
* «Бөбек» қорының балаларға арналған Республикалық конкурсының поэзия номинациясы бойынша жүлдегері.
* «Жаңа ғасырға – жаңа ән!» жабық конкурсында «Қыздар, қыздар» әні жеңімпаз атанған.
* Ұлы Абайдың туған күні мен Қазақстандағы Пушкин жылына арналған дәстүрлі «Абай оқулары» Алматы қалалық мүшеәйрасының арнайы жүлдегері.

Отбасысы
--------

1974 жылы сыныптас Құралай Карибаевамен алғаш тұрмыс құрған. Қазіргі кезде екі қызы бар: Назгүл мен Шынар. Үлкен қызынан екі немере сүйіп отыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сайлаубай Тойлыбаев, "Мөлдір махаббат" өлеңдер жинағы. - 2014 жыл.
*Басқа мағыналар үшін Қоянды деген бетті қараңыз.*

**Қоянды** – Тарбағатай жотасының солтүстігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Ойшілік ауылының оңтүстік-батысында 45 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1676 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 4 км-ге созылған, енді жері 2 км.

Жер бедері
----------

Беткейі тіктеу келген, баурайы сай-жыралармен тілімделген. Батысынан Сарыбұлақ өзенінің салалары бастау алады.

Өсімдігі
--------

Тау баурайындағы қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында көк терек, бұта аралас дала өсімдіктері өседі. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қояндықопа** – Тобыл өзенінің алабындағы көл. Сыпсыңағаш қолатының солтүстік бөлігінде.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Қамысты ауданы Қамысты ауылының шығысында 23 км жерде орналасқан.

Аумағы
------

Теңіз деңгейінен 235 м биіктікте жатыр. Аумағы 6,3 км2, ұзындығы 4,5 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 11,1 км. Қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толысады.

Жер бедері
----------

Жағалауы жазық, оңтүстік бөлігі батпақты, қамыс, құрақ өскен. Суы қараша айының соңында қатып, сәуірдің басында ериді. Батысында Досайқопа, шығысында Соркөл, оңтүстігінде Шұжық көлдері, солтүстігінде Томарлықопа батпағы жатыр. Мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Витория** (порт. *Vitória Sport Clube*) — Гимарайнш қаласындағы португал футбол клубы.

Тарихы
------

1922 жылы клуб **Vitória** атымен құрылды. Алғашқы жылдары клуб Брага Футбол Федерациясының чемпионатында ойнады. 1941 жылы Гимарайнш алғаш рет Португалия Жоғарғы дивизионында өнер көрсетеді. Сол жылы клуб Португалия Кубогының финалына дейін жетеді.

2000-ші жж. басында Витория Суперлигадағы орнын сақтап қалуға тырысты. Бұл кездегі клуб президентін (Пимента Мачадо) қаражатты бос құртумен айыпталды. Бұған қарамастан клуб 2005 жылы чемпионатта 5-ші орын алып, еурокубоктерге жолдама алды. Бұл нәтиже клубқа Суперлигадағы орнын сақтап қалуға көмектескен жоқ. Клуб келесі жыл екінші дивизионға түсіп қалды. 

Клуб екінші дивизионға түскен соң Суперлигаға бір жылдан кейін оралды.
Суперлигадағы алғашқы маусымын клуб 3-ші орынмен бітірді. Келесі жылы клуб алғаш рет УЕФА Чемпиондар Лигасында өнер көрсетті.

В 2012–13 Витория клубында қаржы мәселесі туындап, клуб көптеген үздік ойыншыларын сатуды шешеді. Бұған қарамастан клуб осы жылы Португалия Кубогында жеңіске жетеді (финалда Витория 2:1 есебімен Бенфиканы жеңді).

Дербилер
--------

Клубтың басты қарсыласы ретінде Брага клубы саналады. Клубтар арасындағы ойындар *Миньолық дерби (порт. O Derby do Minho)* атымен аталады.

Жетістіктері
------------

* **Португалия Кубогы**

* Жеңімпаз (1): 2012–13
* *Финалист (5):* 1941–42, 1962–63, 1975–76, 1987–88, 2010–11

* **Португалия Суперкубогы**

* Жеңімпаз (1): 1988
* *Финалист (2):* 2011, 2013
*Басқа мағыналар үшін Қоянды деген бетті қараңыз.*

**Қоянды** – Ақтау тауларының солтүстік-батысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Ақтүбек ауылының оңтүстік-шығысында 36 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 617 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 3 км-ге созылған, енді жері 2 км.

Жер бедері
----------

Беткейі көлбеу, аз тілімделген. Батысында Керегетас (563 м) тауы, шығысында Қосбұлақ бұлағы бар.

Өсімдігі
--------

Етегіндегі бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында бұта аралас жусан, бетеге, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Кальций оксиді** немесе **сөндірілмеген әк** немесе **кирабит** — негіздік оксид, ақ ұнтақ. Құрылымдық формуласы: Ca=O (химиялық формуласы CaO)

Алынуы
------

Әктасты айыру арқылы 

{\displaystyle {\mathsf {CaCO\_{3}\rightarrow CaO+CO\_{2}}}}
Сонымен қатар

{\displaystyle {\mathsf {2Ca+O\_{2}\rightarrow 2CaO}}}
және кальций гидроксиды және кальций тұздарының термальды ыдырағанында: 

{\displaystyle {\mathsf {2Ca(NO\_{3})\_{2}\rightarrow 2CaO+4NO\_{2}+O\_{2}}}}

Химиялық қасиеттері
-------------------

1. Қышқылдық оксидпен

{\displaystyle {\mathsf {CaO+SO\_{2}\rightarrow CaSO\_{3}}}}
1. Қышқылмен

{\displaystyle {\mathsf {CaO+2HCl\rightarrow CaCl\_{2}+H\_{2}O}}}
1. Сумен

{\displaystyle {\mathsf {CaO+H\_{2}O\rightleftarrows Ca(OH)\_{2}}}} + 63.7 кДж/моль.

Қолдануы
--------

Өмірде әк суы немесе кальций карбиді болып, түрленіп адамдардың ісіне жұмсалады. цемент, шыны, кальций карбиді өндірісінде және сөндірілген әк алуға колданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Химия. Н.Нұрахметов, А.Ниязбаева, Р.Рысқалиева, Н.Далабаева. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 336 бет. ISBN 9965-36-416-8
**Қоға өлеңшөп** – қияқ өлеңшөптер тұқымдасы, өлеңшөп туысы. Олеңшөп өзен аңғарларында, суда, батпақты, сулы шалғынды жерлерде өседі. Көпжылдық өсімдік, биіктігі 100-250 см жетеді, тамырсабақтары жайылып өседі, жуан болады. Сабағының жуандығы 2-3 см, цилиндр тәріздес, тегіс келеді; жапырақтарының қынабы жалаңаш, астыңғы жағы қоңырқай, үстіңгі екеуі бізтәріздес немесе ұзынша жалпақ, 1-10 см дейін жетеді. Сабақтарының ауатаратқым қуыстары бар. Гүлшоғыры 5-8 см болады. Дәнді басы қысқалау болады. Ал жанындағы гүлсабақтары ұзын болады. Шоқгүлінің түбі өскін 1-2 гүлсабағы бізтәріздес жапырақты болады, төменгі қынапты түбі желбезекті келеді. Дәнді басы домалақ жұмыртқа тәріздес, ұзындығы 8-10 мм, қызыл-қоңыр болып келеді. Жауып тұрған қабыршағы жұмыртқа тәріздес, шеттері кірпікшеленіп келген, үсті тегіс келіп, жоғарғы жағы ұялы және ортасы қысқа білікті болады. Гүлшоғырының қылшасы 6, артына қайырылған аналық аузы 3. Жидегі жаңғақ тәрізді, ұзындығы 3 мм, жұмыртқа қуысты, сопайған үшқырлы. Маусым, тамыз айларында гүлдейді. Қоға кейде қаптап қау болып өседі. Соның нәтижесінде торфтың пайда болуына ықпал етеді. Қоғаның сабағынан түрлі ыдыстар жасалынады, құрылысқа пайдаланылады, сондай-ақ, ондатр мен су тышқанның қорегі.

Дереккөздер
-----------

"Күншығыс" энциклопедиясынан.
*Басқа мағыналар үшін Қоянды деген бетті қараңыз.*

**Қоянды** – Жетісу Алатауының оңтүстік-батыс бөлігіндегі тау тізбектері.

Географиялық орны
-----------------

Көктал және Көксу өзендерінің суайрығында жатыр. Жетісу облысы Кербұлақ ауданы Көксу ауылының шығысында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 3600 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 32 км-ге созылған, енді жері 19 км.

Жер бедері
----------

Тік жартасты беткейлер мен терең шатқалдар жиі кездеседі. Таудан Көксу мен Көктал өзендерінің салалары бастау алады. Солтүстік баурайындағы жартастардың биіктігі 20 м-ге дейін.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Герцин қатпарларының гранитті, гранодиоритті жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Биік белдеуінде жер бедерінің альпілік пішіндері кең дамыған. Өзен арналары мен аңғарларында сирек қылқан және жалпақ жапырақты шоқ ормандар өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қоянды деген бетті қараңыз.*
**Қоянды** – Нияз тауларының батысындағы шоқы.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Осакаров ауданы Осакаровка кентінің батысында 5 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Асолюттік биіктігі 640 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылған, енді жері 1 км. Беткейлері тілімделген. Солтүстігінде Тоқсумақ бөгені жатыр.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында ақ селеу, бетеге, сұлыбас, жусан, қараған, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Бугер-Вебер заңы** (кейде Вебер заңы) - белгілі бір сенсорлық жүйе соған бейімделген тітіркендіргіштің шамасына I айырым табалдырығының AI тура пропорционалды тәуелділігі: AI / I = K(const). Психофизикалық заң түйсіктің күшін болар-болмас өзгертетін тітіркендіргіштер шамасының алғашқы негізгі шамасына жетілдіретін тұрақты қатынасын білдіреді: I - тітіркендіргіштің алғашқы негізгі шамасы, AI - оның өсімшесі, K - тұрақты. Бір өлшемдес сенсорлық тітіркендіргіштерді саралау жағдайы үшін белгіленеді. Вебер қатынасы деп аталған K коэффициенті әр алуан сенсорлық тітіркендіргіштер үшін әр түрлі: дыбыс жоғарылығы үшін - 0,003; көрінетін жарық үшін - 0,02; дыбыстардың қаттылығы үшін - 0,09 және т.б. Ол түйсінудің болар-болмас өзгерісін алатындай болу үшін тітіркендіргіш ұлғаюы не кемуі тиіс болатын шаманы тіркейді. Бұл тәуелділікті XVIII ғасырда француз ғалымы *П. Бугер* анықтап, кейін оны неміс физиологі *Э. Г. Вебер* егжей-тегжейлі зерттеді. Бугер-Вебер заңының одан әрі дамытылуы және түсіндірілуі Фехнер заңы болып табылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Телегония** – пәктік туралы ғылым.Үйленіп,отбасын құрғандардың өз баласы болғанын қалайтыны белгілі. Бірақ көпшілігі болашақ ұрпағының денсаулығына пәктіктің қаншалықты әсер ететінін біле бермейді. Ал, ата-бабамыз қыдырымпаз қыздан жақсы бала тумайтынын білген. Сондықтан бұзылған қызбен тұрмыс құрмаған.

Пәктік пен денсаулықтың байланысын өткен ғасырда телегония құбылысы туралы жаңалық жасаған генетик мамандар ғана ашып айтып бере алды.

Жаңалықты ойда-жоқта осыдан 150 жыл бұрын жылқы өсірушілер ашқан. Олар жұмысқа шыдамды асыл тұқымды жылқы өсіру үшін жылқы мен зебраны шағылыстырады. Бірақ еркек зебра да, ұрғашы зебра да ұрықтанбай, тәжірибе сәтсіз өтеді. Осыдан кейін мамандар бұл туралы мүлдем ұмытып кетті. Тек арада біраз жыл өткен соң қара-ала құлындар туыла бастағанда тәжірибе еске түседі. Олар нағыз асыл тұқымды жылқылар еді.

**Дереккөздер**
---------------

1.  Мұрағатталған 1 ақпанның 2014 жылы.

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
**Елхан Астанов** (21 мамыр 2000, Шымкент, Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазақстан) — қазақстандық футболшы, Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Астана" клубының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

"Ордабасы" клубының түлегі. 2019 жылға дейін фарм-клубта ойнап, сосын негізгі құрамға қабылданды. 2019 жылы 14 сәуірде "Ақтөбеге" қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты. "Ордабасы" ойыншысы ретінде 2022 жылғы Қазақстан Кубогын жеңді. 13 наурыз 2023 жылы "Астана" клубына ауысып, жаңа клубтағы бірінші ойынды 14 наурызда "Ақтөбеге" қарсы өткізді.

### Халықаралық

2021 жылы 28 наурызда Францияға қарсы ӘЧ-2022 іріктеу ойынында ұлттық құрамада тұңғыш рет алаңға шықты.

2022 жылы 13 маусымда УЕФА Ұлттар лигасында Словакия қақпасына тұңғыш голды соқты.

Жетістіктері
------------

### Клубтық

* Қазақстан Чемпионатының қола жүлдегері: 2019
* Қазақстан Кубогының жеңімпазы: 2022

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тransfermarkt.com

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Сарыбаев Болат Шамғалиұлы** (14.8.1927, Ташкент — 7.10.1984, Алматы) — музыкатанушы, қазақтың ұлттық музыка аспаптарын жинаушы әрі сол аспаптарда орындаушы, педагог, өнертану ғылымдарының кандидаты (1971).

Байұлы тайпасының Байбақты руының Бұғанай бөлімінен шыққан.

1950 жылы қазіргі Алматы мемл. консерваториясын (Ж.Қаламбаев пен Л.Я. Эдельманның класы бойынша) бітірген. Сол жылдан осы консерваторияның ұлт-аспаптар кафедрасында қызмет етті. 1964 жылдан қазақтың көне музыкалық аспаптарын (сыбызғы, сазсырнай, жетіген, үскірік, шертер, шаңқобыз, дабыл, даңғыра, т.б.) зерттеумен шұғылданып, қазақ және орыс тілінде "Қазақтың музыкалық аспаптары" (1981, 1978) атты кітабын жарыққа шығарып, осы тақырыпқа кандидаттық диссертациясын қорғады (1971). Музыка аспабын жасаушы шебер О.Бейсенбаевпен бірге көптеген ұмыт қалған муз. аспаптардың түрлерін жасап, жетілдірді. Сарыбаев екі жүз елуден астам музыка аспаптарын жинап, оларды өзінің үйінде мұражай ретінде сақтады. Ол 1968 жылы ұлттық музыкалық аспаптардан ансамбль ұйымдастырған.
Зерттеушінің дербес жинамасы әртүрлі халықтардың төрт жүзге таман музыкалық аспабын қамтиды, ол сондай-ақ сыбызғы, сырнай, жетіген, шертер, шаңқобыз, дабыл және басқа халықтық қазақ музыкалық аспаптары жинамасының иесі. Ол бұл аспаптарда Ықылас атындағы қазақтың музыкалық аспаптар Музейіне тапсырған. Б. Сарыбаев "Қазақтың халық аспаптары" монографиясында табылған аспаптардың түрін, қатарын, дыбыстық берілімін, ойнау тәсіліне ғылыми сипаттама бере отырып, жіктейді. Бұл зерттеуге бағалы қосымша ретінде Сарыбаевтың көмегімен "Қазақтың музыкалық аспаптары" әдемі альбомы жарық көрді. 
2016 жылдың 5-ші қарашасында Алматы құрылыс және халықтық кәсіпшілік колледжіндегі қазақ халық музыкалық аспап жасау шеберханасына Болат Шамғалиұлы Сарыбаев пен Оразғазы Бейсенбекұлының аты берілді.

Сілтемелер
----------

* Жаппас Қасымбекұлы Қаламбаев
* Сарыбаев Шамғали Харесұлы
* Сарыбаев Шора Шамғалиұлы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *ҚУАНЫШҚЫЗЫ, Гүлмира*. АЛАШҚА АЯН БОЛҒАН БІР АТАНЫҢ БАЛАЛАРЫ, *Орда жұлдызы* (24.09.2020). Тексерілді 1 ақпанның 2021.
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
3. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
4. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 8 том
**Сенсорлық ec** — сезім органдарына түсетін ақпаратты сенсорлық өңдеудің өнімдерін өте қысқа уақыт бойында (әдетте, бір секундтан азырақ) есте ұстауды қамтамасыз ететін гипотезиялық ес жүйесі стимулдардың түрлеріне қарай: көру, есту естері және т.б. сараланады. Сенсорлық есте ақпараттың физикалық белгілері ұсталады деп ұйғарылады; оның тиісінше вербалдық-акустикалық және семантикалық кодтау тән болатын қысқа уақыттық ес пен ұзақ уақыттық естен айырмашылығы осы. Алайда бұл айырмашылықтың шартты сипаты бар, өйткені физикалық (перцептивтік) белгілердің ұзақ уақыт сақталуы мүмкін, семантикалық сипаттамалардың материалды өңдеудің біршама ерте кезеңдерінде-ақ саралануы мүмкін.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
*Елтұтқа*

Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне арнап шығарылған, еліміздің ұлы тұлғалары туралы оқу құралы.

Ел тарихын әйгілі тұлғалар арқылы тану мүмкіндігі – тәуелсіздік жемістерінің бірі. Президент Н. Ә. Назарбаевтың қолдауымен, премьер-министрдің орынбасары И. Н. Тасмағанбетовтың тікелей араласуымен Түркі қағанатының әйгілі батыры Күлтегін құрметіне орнатылған тас ұстынның тұңғыш рет жасалған көшірмесі қазір Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық универсиетінің бас ғимаратында тұр.
"Елтұтқа" кітабы Отан тарихын білгісі келетін көпшілік қауымға, студенттер мен оқушыларға, ата-баба рухын ардақтай білетінәрбір ұлт жанды оқырмандарға арналған оқу құралы яғни кітабы.
1895 жылы итальян ғалымы Маркони ұзақ қашықтықтан радиотолқындар арқылы байланысуға болатынын, яғни сымсыз байланыстың бар екенін дәлелдеді. Осылайша өмірге радио келді. Өзге де ғалымдар мен өнертапқыштардың еңбегінің арқасында радиотолқындар жер шарының барлық бөлігінде пайдаланыла бастады. Әлемнің ең таңдаулы қалаларында радио стансалар орнатылды. Адамдар радиохабарлар дәуірінің басталғанын білді. Жер бетінің түкпір-түкпірінде әр отбасы басқа жақтағы жаңалықтар мен қызықтардан хабардар болып отырды. Уильям Шокли кішкентай электронды құрылғы – транзисторды жасап шығарды. Ол радио және басқа құрылғылардың қақпағын тез ауыстыруға мүмкіндік берді. Шотланд ғалымы Джон Бэйрд 1926 жылы теледидарды жасап шығарды. Енді адамдар экрандағы бейнелерді көрумен қатар, олардың дауысын да еститін болды. Бүгінде теледидар адамдардың пікір алмасатын, әлемдік жаңалықтарды, спорт оқиғаларын тамашалауына мүмкіндік беретін басты құрал болып тұр. Қазіргі күнде жетілген интерактивті және интернет теледидарлар бар. Жасанды жер серіктерінің арнайы тобы теле байланыстарды ұстау үшін қызмет етеді.

Дереккөздер
-----------

ҰЛЫ ӨНЕРТАБЫСТАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-447-3
**Алтын ереже** - этикалық тұрғыда жалпы қабылданған библиялық өсиетте былай тұжырымдалған: «Кім де кім сізбен қандай байланысқа түсіп, қарым-қатынас ретін қалыптастырса, сіз де сол ыңғайда байланысқа түсіңіз». Бұл өте ертеден келе жатқан моральдық ұстаным көп жайдан хабардар етеді - өзіңе қастандық болуын қаламасаң, өзін де біреуге қастандық жасама, - осы орайда Кант бұл тұжырымды былайша кеңейтеді: адам барлық жан үшін дұрыс деп танылатын әрекетте болғаны жөн.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1
**Болат Төлеуханұлы Ермағанбет** (1947 жылы туған) – химия ғылымдарының докторы (1993).
Қарағанды политехникалық институтын (1969, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген соң осы институтта кіші ғылыми қызметкер, аға оқытушы (1974–1979), Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1979–1983), Қазақстан Ғылым Академиясының Органикалық синтез және көмір қышқылы институтында лаборатория меңгерушісі (1983–1994), Алматы қаласы «Монтажинжиниринг» АҚ ғылыми бөлім бастығы (1994–1997), Астана қаласындағы Қазақстан–Ресей университетінің ректоры (1997–2000) болды. 2001 жылдан Ақмола технология және бизнес университетінің ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры қызметін атқарады.

«*Каталитическая конверсия угля и тяжелых нефтяных остатков связанным водородом*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. **Ермағанбет** 150-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998, ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Рудаки атындағы көше (Алматы)** Көшеге парсы әдебиетінің негізін салған, ақын, философ Абу Абдаллах Рудакидің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 27.11.1963 №402 шешімі) берілген. Рудаки Абу Абдаллах (Абуль Хасан) Джафар (860-941) Педжикентте дүниеге келген. Тумасынан зағип Рудаки Бұхар билеушілерінің сарай ақындарын басқарды.
Ол - «Ода о старости», «Мать вина», «Калила и Димна» т.б. шығармаларының авторы. Көше Жетісу ауданында орналасқан. Ыстықкөл көшесінен басталып, Кассин көшесіне дейін созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Киров көшесі. Көшенің ұзындығы - 900 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Пеккала**(Pekkala)Мауно 17.01.1890,Сюсмя,-01.07.1952,Хельсинки ) - финн саяси және мемлекеттік қайраткері. Мамандығы - юрист. 1936-45 жылдары Финляндия С.-д. партиясы (ФСДП) Аткомының мүшесі. 1939-42 жылдары финанс министрі, Финляндияны 2 - дүниежүзілік соғыстан (1939-45) шығару жолындағы "бейбіт оппозицияны" жақтады. 1945 жылы ФСДП-ден шығарылды, сол жылы Финляндия халқының демократиялық одағына (ФХДО) кірді. 1944-45 және 1945-46 жылдары Ю.К.Паасикиви үкіметінің құрамына енді. 1946-48 жылдары бірсыпыра демократиялық өзгерістер енгізген коалициялық демокартиялық ынтымақ үкіметінің (ФСДП,ФХДО және Агр.одақ) басқарды. 1948 жылы КСРО мен Финляндия арасындағы достық, ынтымақ, өзара көмек туралы шартқа қол қойды.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том,180 -181 бет
Көпөзгермді Үлгі Анализі тапсырмасының контрасты (баламалы қолданулар > нысан сипаттамалары) дивергентті ойлаумен байланысты воксель кластерлерінің бөлінген желісін көрсетті. Желі бірнеше фронтальды, уақытша және париетальды аймақтардан, соның ішінде әдепкі желідегі аймақтардан тұрды: сол жақ прекунеус, оң жақ PCC және екі жақты IPL. Желі сонымен қатар дұрыс DLPFC, ECN негізгі аймағы, сондай-ақ дұрыс ACC және екі жақты инсула, салиенс желісінің негізгі аймақтарын қамтиды2. Бұған қоса, желі уақытша лобтардағы бірнеше маңызды кластерлерді (мысалы, екі жақты ортаңғы уақытша гирус; MTG), семантикалық және эпизодтық жадты қалпына келтірумен байланысты аймақтарды қамтыды. Біріктірілген жалпы ми MVPA дивергентті ойлаумен байланысты ми аймақтарының бөлінген желісін, соның ішінде әдепкі, орындаушы және белсенді желілердің бірнеше негізгі аймақтарын анықтады.
**Таным нейроғылымы** (ағылш. *Cognitive neuroscience*) — ментал процесстерге қатысты мидағы нейронды байланыстарға арнайы назар аудара отырып, таным астарында жатқан биологиялық процестер мен аспектілерді зерттейтін ғылым саласы. Ол танымдық белсенділіктер мидағы нейрондық тізбектердің әсеріне қалай ұшырайтыны және басқарылатыны туралы сұрақтарға жауап қарастырады. Таным нейроғылымы – нейроғылымның да, психологияның да тармағы болып, әрекет нейроғылымы, таным психологиясы, физиологиялық психология және сезім нейроғылымы секілді пәндермен қабаттасып, астасып жатады. Таным нейроғылымы таным ғылымындағы теорияларға және нейроғылымдар мен есептік моделдеудің дәлелдемелері мен уәждерін пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Gazzaniga, Ivry and Mangun 2002, cf. title
2. 1 2  Gazzaniga 2002, p. xv
**Алтын жолбарыс**. Бүгінде жануардың бұл түрін тек арнайы табиғи қорықтардан ғана тамашалай аласыздар. Жолбарыстың алтын түстес болу себебі гендік рецессивтілігіне байланысты болған. Мұндай табиғи өзгерістерді адамдар XX ғасырдың бас кезінде байқаған. Ғалымдардың айтуынша, мұның себебі гендік алмасудың әсерінен пайда болған дейді. Тараған аймағы – Бенгал, амур жолбарыстарымен туыстас. Ақ түсті жолбарыстар секілді олар амур жолбарыстарымен қан алмасқан. Тұқым алмасуының әсерінен гендік құрам өзгеріске ұшырап, жаңа гендік тұқым дүниеге келген. Қазіргі таңда, өкінішке орай, алтын жолбарысты тек зоопарктерден ғана көре аласыздар. Соңғы санақ нәтижесі бойынша, әлемде 30-ақ алтын жолбарыс қалған екен. Қазіргі таңда оларды будандастырып, табиғи ерекшелігін сақтап қалу мақсатында ұрпақ көбейту жұмыстарын жалғастырып жатыр.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Сирек кездесетін алтын аң
* Золотой тигр Мұрағатталған 15 наурыздың 2015 жылы.
* Золотой тигр
**Танымал беткей** – тау жыныстары жиынтықтарының арасында өзінің литологиялық өзгешеліктері, түрі, түсі, құрамы, органикалық қалдықтардың нақтылы түрлерін кіріктіру мүмкіндігі т. с. с. өзіне ғана тән бірегей сипаты тұрғысынан анық ерекшелене отырып, алыс-алыс қашықтықтарға сағаланатын, яки аукымды кеңістік өңірінде дәйім ұшырасып қалып отыратын, сондықтан да зерттеуші әрдайым жазбай танитын тау жынысы кабаты.

Т. Б.-лерді даралау геологиялық түсірім жұмыстарында, баска да геологиялық зерттеулер барысында тау жыныстары қималарын сағалау жане салыстыра сәйкестіру шараларын табысты түрде жүзеге асыруға көмектеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н. Сенатов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, ISBN 5-615-01738-4
**"Алтын дән"** - халықтық ән-би ансамблі. 1976 жылы Талдықорған қаласында индустриалды- педагогикалық техникум жанынан құрылған. Мақсаты: ұмыт бола баста­ған халықтың ән-күйлерін жандандырьш, өнер сахнасына шы­ғару. Ансамбльдің құрылуына Г.Баталова ұйытқы болған. Оның репертуарында К.Күмісбековтың "Қорқыт туралы аңыз", Н.Тілендиевтің "Махамбет" поэмалары, Құрманғазы мен Дәулеткерейдің күйлері, И.Чайковскийдің, АХачатурянның сазды әуендері, М.Маңғытаевтың "Ырғақты" күйі, сондай-ақ жергілікті сазгерлердің шығармалары бар. Ансамбль құрамында Қазақстанның еңбек сіңірген артисі, Мемлекеттік сыйлық лауре­аты Н.Нүсіпжанов, Қазақстанның халық артисі Ә.Дінішев, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі М.Қазтүрғанова, т.б. өз өнерлерін көрсетіп, шеберліктерін шьңдады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
2. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
Шикізаттың технологиялық қасиеттерін анықтайтын негізгі руда жасаушы минералына байланысты өнеркәсіптік темір рудалары мынадай типтерге бөлінеді:

* магнетит;
* мартит және жартылай мартит;
* титанмагнетит;
* гематит және гидрогематит;
* қошқыл теміртас;
* сидерит;
* темірлі хлорит рудалар.

Домнада бірден балқытуға жарамды рудалардағы темірдің мөлшері мынадай болу керек (%):

* магнетит;
* титанмагнетит пен гематит рудаларда -46-50;
* қышқыл теміртаста-37-45;
* оңай балқитын сидеритте-30-36.

Құрамындағы темірдің мөлшері төмен рудалар байытуды қажет етеді.

Байытуды қажет етеін магнетит рудаларда темірдің кондициялық мөлшері 14-25 %-ке дейін төмен бола алады.

Рудадағы зиянды қосылыстарға күкірт, фосфорит, күшәла, қалайы, мырыш, қоғасын мен мыс жатады.

Өңдеу технологиясына байланысты бұл компоненттердің рудаға максимал мөлшері мынадай болуы мүмкін (%):

* күкірт-0,15-0,25;
* фосфор-0,01-0,1;
* күшәла-0,08;
* мырыш пен қорғасын-әрқайсысы 0,05;
* мыс-0,2.

Руда құрамында кальций мен магний карбонаттары болса, сапасын арттырады, ал көп мөлшердегі кремийтотық керісінше руданың сапасын нашарлатады.

Бай темір рудалары домна процесін айналып өтіп, бірден болат дайындауға бара алады; олар тікелей конвертер, мартен немесе бессемер өндірісіне түсуі мүмкін. Ең бай темір рудалары шекемтас алу үшін пайдаланып, содан кейін электрмен болат балқыту өндірісіне беріледі.
**Харрикейн-Құмкөл мұнай** - бұрынғы
"Оңтүстікмұнайгаз" мемлекеттік-акционерлік
қоғамының жаңа атауы, Құмкөл кенорнының
оңтүстік бөлігінде мұнай өндіретін, жалпы
Оңтүстік Қазақстанда басқа да мұнай операцияларын іске асыратын канадалық компания. Халықаралық операцияларга компания
1991 жылдан қатысып келеді. 1996 ж. Харрикейн "Оңтустікмұнайгаз" АҚ-ның акцияларын иемденді. Сатып алу - сату шартына
сәйкес "Оңтүстікмунайгаз" АҚ-ның кәдімгі
дауысқа қойылған акцияларының 89,5%-ы
осы канадалық компанияға, қалған 10,5%-
ы акционерлік қоғам қызметкерлеріне тиісті
болды. Харрикейін өндірілмек қоры 14 млн.
т шамасындагы Құмкөл кенорнының оңтүстік
бөлігін, ресейлік компания "Лукойлмен" бірге
кенорынның солтүстік бөлігін (мұнай қоры 13.3
млн. т) игеруде. Компания Оңтүстік Құмкөлді
(мұнайдың өндірілмек қорының шамасы 4.4
млн. т) игеруге толық қуқылы және Қызылқия,
Арысқум, Майбұлақ кенорындарын игеру
үлесінің 75%-ы оган тиеселі. "Казгермұнай" біріккен кәсіпорны арқылы Нұралы, Ақшабулақ,
Ақсай кенорындарындагы үлестік қатысудың
50%-ын осы компания алды. Өндірілген
мұнай негізінен Шымкент мунай өңдеу заводында еңделеді. 2004 жылдан бері "Петро
Казахстан Кумколь Ресорсиз" акционерлік
қоғамы деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Рудалы кешен** – қозғалмалы белдемдер дамуының нақтылы сатысына тәуелді, нақтылы магмалық кешенмен тектік немесе паратектік байланыста қалыптасқан рудалы кендер тобы .

Құрылымдық-формациялық кешен – геологиялық құрылымдардың арнаулы түрлерінің дамуы барысында нақтылы тектоникалық режим мен физикалық-географиялық жағдайларға орай қалыптасуына байланысты тек өзіне тән құрам және құрылым ерекшеліктерімен сипатталатын шөгінді және жанартаутекті жыныстарды біріктіретін, негізінен қатпарлы аймақтар өңірінде ұшырасатын геологиялық формациялар тобы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н. Сейітов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет, ISBN 5-615-01738-4
**Харри Эдмунд Мартинсон** (швед. Harry Edmund Martinson, 6 мамыр 1904 жыл – 11 ақпан 1978 жыл), швед жазушысы, ақын, прозашы және эссеші.Блекинге провинциясы (Швеция), Йемсхёгте туған. 1974 жылы ЭйвиндЮнсонмен бірігіп Нобель сыйлығының иегері атанды. «Аниара» (1956) атты символико-қиял-ғажайыптық поэмасымен үлкен жетістікке жетті. 1940 жылы КСРО-ға қарсы болған 1939-1940 жылдардағы кеңес-фин соғысына өз еркімен қатысады. 1949 жылы Швед Академиясының мүшесі болады.1938-1974 жылдар аралығында 10 сыйлықтың және арнайы стипендияның иегері атанды. Ол ауруханада өз-өзіне қол жұмсап қайтыс болған.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1951—1975 жылдардағы Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері |
| --- |
|  |
| 

Лагерквист (1951) •
Мориак (1952) •
Черчилль (1953) •
Хемингуэй (1954) •
Лакснесс (1955) •
Хименес (1956) •
Камю (1957) •
Пастернак (1958) •
Квазимодо (1959) •
Перс (1960) •
Андрич (1961) •
Стейнбек (1962) •
Сеферис (1963) •
Сартр (1964) •
Шолохов (1965) •
Агнон / Закс (1966) •
Астуриас (1967) •
Кавабата (1968) •
Беккет (1969) •
Солженицын (1970) •
Неруда (1971) •
Бёлль (1972) •
Уайт (1973) •
Юнсон / Мартинсон (1974) •
Монтале (1975) 
 |
|  |
| 
Толық тізім | 
1901—1925 |
1926—1950 |
**1951—1975** |
1976—2000 | 
2001—ден бері

 |

 |
**Рудник** (серб. Рудник) — орталық Сербиядағы тау, Горни-Милановац қаласының маңында орналасған. Өз атауын пайдалы қазбалары мен табиғи байлықтары, ең бастысы кендері үшін алған. Ең биік шыңы Цвиич атауына ие, сербтік биолог және геолог Йован Цвиичқа арнап қойылған, биіктігі 1132 метр. Сонымен қатар бірнеше 1000 метрге жетерлік шыңдары да бар. Қылқанжапырақты ағаштары етегін жабуда. Ең маңыздысы емен ағаштары.

Тарихы
------

Беловодье тауындағы археологиялық қазбалар Рудник тауының ең көне екенін дәлелдейді. Ол жерде алғаш жоғары температурада мысты балқыту технологиялары қолданылған. Ғылыми дәлелденген фактілер бұны б.з.б. 5000 жылдары бастаған. Осы жерге римдіктердің келуіне дейін, облыс иллирийцтар, фракийцтер, кейінірек кельттер қоныстанған. Алғашқы сербтік кириллицамен жазылған динар рудник жартасының арасынан табылған. XIV ғасырда өңірді сакстар жаулап бастайды. Ерекше маңыздылықты Рудник 1441 жылы алады, ол кезде Осман империясы Ново-Брдоны басып алған болатын. Рудникті минералған бай қоры сербтер үшін табыс көзі болып келді. Рудниктегі падалы қазбаларды өңдеуден бөлек етектерінде халық саны өсе бастаған. Сонымен Рудник дамыды.

Қоршаған өзендер
----------------

Рудник өзендерді бассейндерге бөледі, мысалы Моравы, Колубары және т.б. Солтүстік бөлігінде Ясеница қоршаған - ол Моравы оң ағысы, ал батыста деспотовицаның ағыстары, солтүстігі Батыс Моравалар, оңтүстігі Гружа өзенінің бастауы. Сондай - ақ, Златарица және Сребреница, Брезовица, Ясеница өзендері де бастау алған. Сол себепті Рудник алып өзендердің көзі болып табылады.

Туризм
------

Тек қылқанжапырақты қабаттың арқасында жәнеде адам қолы тимегендіктен Рудник тауы отбасының денсаулығы, тынығуы үшін таптырмас жер. Ерекше климат жағдайларына және ешбір қонақ үй және т.б. болмағандықтан 1922 жылы бұл тау ресми түрде жабайы деп аталған. Маңындағы елді мекендер мен тау асфальтті жолмен байланысқан, бөктерінде өсімдік қабаттары көп және қыдырғанға немесе серуенге өте пайдалы. Туристтер Цвиич шыңына, Островица вулканына шыға алады. Ол жерде Джерин Градтың қалдықтары бар, аңыз бойынша сонда Ирина Кантакузина қайтыс болған. Рудник тауында Рим уақытынан қалған неше түрлі шахталар және орындар қалған. Туристтер Опленац ғибадатханасына кіріп шығуына болады. Оңтүстік - Шығыста Ұлы Штурац қорығы орналақан.

Негізгі шыңдары
---------------

Островица шыңы, 758 м
* Цвиича шыңы (бұрын — Ұлы Штурац) — 1132 м;
* Шағын Штурац (бұрын — Орташа Штурац) — 1113 (1115?) м;
* Дұға (Белое поле) — 1096 (1098?) м;
* Банетов шыңы — 1089 м;
* Прлински шыңы (бұрын — Шағын Штурац) — 1058 (1056?) м;
* Пальевине — 1052 (1062?) м;
* Марьанац — 1028 м;
* Увлака — 958 м;
* Явор — 927 м;
* Курьяк — 924 м;
* Суви грмови — 920 м;
* Үлкен лаз — 909 м;
* Градина — 830 м;
* Островица — 758 м.

Ескертпелер
-----------

Үлгі:Примечания
**Өмірбаяндық әдіс** — жазушының творчествосын жеке өмірлік тәжірибесінің көрініс ретінде қарастырып, оны творчестводағы өзекті мәселе етіп қоятын зерттеу тәсілі. 

Бұл әдістің аса көрнекті өкілі Сент-Бева өзінің "Әдеби портреттер", "Дүйсенбідегі әңгімелер", "Пор-Пояль" атты еңбектерінде жазушының тек ішкі әлемін ғана емес, тұрмыстық жағдайларын тереңірек көрсетуге мән береді. Ол «күйкі тірлікпен тек қарапайым адамдар ғана емес, ұлы адамдар тағдыры да байланыста» деп пайымдап, жазушының «жердегі» «ақиқат өміріне» жақындатуға назар аударады. 

Тұрмыстық жағдайларға, кездейсоқ кездесулерге, көңіл-күй сәттеріне, сонымен қатар жазушының мінез-құлық ерекшеліктеріне арналған деректер Сент-Беваның психо-биографиялық портреттік суреттемелерінде көптеп кездеседі. Оны әдеби шығарманың көркемдік-идеялық ерекшеліктерін ашуға септесетін құрал, жазушы творчествосындағы қандайда бір көңіл қоярлық нәрсе деп санаған. Қазіргі кездегі шет ел әдебиеттануындағы монографиялық зерттеулер осы әдіске сүйенеді. Әрине жазушының жеке басындағы жайлардан да оның өмір сүрген дәуірі, сол кезеңнің саяси-әлеуметтік қайшылықтары, қоғамдық өмір өзгешіліктері көрінбей қоймайды. Жазушының жеке өмірлік тәжірибесі оның творчествосын байытумен қатар, оның өмір-салтының, мақсат-армандарының өзгеруіне әсер етіп белгілі әлеуметтік жағдайда қалыптасқан таптық позициясын басқа арнаға бұру, творчестволық пафосты айқындайтын жаңа идеалдар, жаңа көзқарастарды тудыру да мүмкін. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану терминдерінің сөздігі