recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Тахикардия** (көне грекше: ταχύς — жылдам және καρδία — жүрек) — жүрек соғу жиілігінің минутына 90 соққыдан жоғарылауы. Тахикардияны патологиялық құбылыс ретінде де қарастырылады, яғни жүрек соғу жиілігінің патологиялық тұрғыдан жоғарылауы және тахикардия қалыпты физиологиялық құбылыс ретінде де қарастыруға болады, яғни физикалық күштеме кезінде дене белсенділігі жоғарлағанда жүрек соғу жиілігінің жоғарылауы байқалады.

Тахикардия ауру емес, симптом болып табылады, өйткені ол көптеген аурулардың көрінісі ретінде пайда болуы мүмкін. Тахикардияның ең көп тараған себептері: вегетативті жүйке жүйесінің бұзылуы, эндокриндік жүйенің бұзылуы, гемодинамикалық бұзылулар және аритмияның әртүрлі формаларында, яғни жүректің қозу және автоматизм функцияларының бұзылыстарында кездеседі.

Патологиялық тахикардия әртүрлі асқынуларға әкеледі. Біріншіден, жиі жүрек соғуы аясында жүректің оттегіге деген қажеттілігі де артады және жүрек жұмысының тиімділігі төмендейді, өйткені қарыншалар қанға толық толып үлгермейді, нәтижесінде қан қысымы төмендейді және дене мүшелеріне қан ағымы азаяды. Екіншіден, жүректің қанмен қамтамасыз етілуі нашарлайды, өйткені ол бір уақытта көп жұмыс істейді және көп оттегін қажет етеді, ал жүректің қанмен қамтамасыз етілуінің нашар жағдайлары ишемиялық ауру мен миокард инфарктісінің даму қаупін арттырады.
**Брихандишвара Мандир ғибадатханасы** - 1002 – 1010 жылдар аралығында Раджараджа Чола императоры салғызған. Ғибадатхана Танджавурде бой көтерген. Брихандишвара ғибадатханасы сәулеті жағынан ең көрнекті, үлкен және оюлармен бай безендіріліп, жақсы сақталған ғибадатхана болып табылады. Ол екі қалың дуалмен қоршалған квадратты еске салады. Барлығы гранит блоктар және ішінара кірпіштен салынған және талғамды мүсіндер безендірілген. Брихандишвара Мандир ғибадатханасының бірегей ерекшелігі , оның биік қақпасы емес, киелі мүсіндер орналасқан ғимараты. 13 қабаттан тұратын вимана ғимаратының биіктігі 66 метр , 80 тоннадан астам салмағы бар тас монолитті блоктан тұратын мұнарасы сән беріп тұр. Бұл ғибадатхананың бұлай тұрғызылуы әлі күнге дейін құпия болып келеді. Брихандишвара ғибадатханасы - Үндістандағы ең биік ғимарат болғанына қарамастан вимана қай жыл мезгілінде болсын, түс кезінде ешқандай көлеңке түспейтіндей етіп салынған. Брихандишвара ғибадатханасының ауласында, шамамен салмағы 20 тонна , Нандидің, Шиваның бұқасының ірі мүсіні бар. Кейбір аңызға сүйенсек, бір уақыттарда бұрынғы қасиеттілігін жоғалтыпты деседі. Өйткені бір мүсәпір кісінің ғибадатханаға кіруіне тиым салынғаннан туған өкпесі себеп болған. Ғибадатхана мүсіндермен безендірілген. Осыдан біраз жыл бұрын, Үндістанда археологиялық зерттеулер қоғамы осы қабырғадағы картиналар, Чола дәуірінің бастапқы кезеңін бейнелеген деген. Мұқият қалпына келтіру барысында , оның серіктері мен бишілерінің тамаша суреттерімен картиналарын ашқан. Брихандишвара ғибадатханасы толық аяқталғанда , тамаша рәсім өткізген. Ғибадатхана қызметкерлері үшін сыйлықтар және қаражат көзделген. Раджараджа Чола 26 жылы билік құрған кезінде, осы күнге дейін ғибадатхананың ең жоғарғы жағында орналасқан алтын садақты берген. Бүкіл ғимараттың айналасы ежелгі жазумен бейнеленген. Бұл жазуларға шамамен мың жыл болған.

Дереккөздер
-----------



1. ↑  Ұлы Императорлар. – Алматы: «Аруна» баспасы. -140-141 беттер. «11000 қызықты деректер».
**Коневский осередок** – Каспий теңізі жағалауындағы ең ірі арал.

Орналасуы
---------

Атырау облысы Құрманғазы ауданы аумағында орналасқан.

Сипаттамасы
-----------

Аралдың ұзындығы 36 км, енді жері оңтүстігінде 10 км-дей, аумағы шамамен 28 км²-ге жуық. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатқан аралдың жер бедері тегіс келген. Оның бетін төрттік кезеңнің саздақты-құмайтты аллювийлі шөгінділері жапқан. Онда қамыс, құрақ өседі.
Елді мекендер, қоныс, қыстаулар жоқ. Соңғы 20 жыл ішінде теңіз деңгейінің біршама көтерілуіне байланысты аралдың біраз бөлігі су астында қалған. 
Арал жағалаудан 1,5 км алшақ жатыр. Батысында Синее Морцо шығанағы және Үтері (Өтер) теңіз каналы, шығысында балықшылар кемесіне арналған теңіз каналы өтеді. 
Аралдың орталығын бөлігін (2,5 км-дей) жиі-жиі су басып, арал екіге бөлініп отырады. Қайраң арал болғандықтан теңіз суы таяз (1,5-2 м.), жаз ортасында шалшық суға айналады. Суында балық көп.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құрманғазы ауданы. Шежіре «Арыс» баспасы. Алматы 2008 ISBN 9965-17-535-7
**Ұзынқайыр** – Арал теңізінің қазақстандық бөлігіндегі бұрынғы арал.

Географиялық орны, сипаты
-------------------------

Арал ауданының жерінде екі Ұзынқайыр аралы болған. Оның біріншісі – Қасқақұлан аралының батыс шетінен 15 км-ге созылып жататын, ені 1,5 — 2,0 км құмқайыр. Оның қиыр солтүстік мүйісінде 400-ге тарта тұрғыны бар ауыл болды. Мұнда балық қабылдайтын пункт, балық тұздайтын, ыстайтын, тоңазыту цехы, жүк кемелері тоқтайтын порт, орта мектеп, кітапхана, клуб, монша, байланыс торабы, пошта, сауда орны, наубайхана, фельш.-акушерлік пункт, аэродром жұмыс істеді. Екіншісі – Ұялы аралының шығысында 4,0 км жерде теңіз ішінде орналасқан, ұзындығы 16 км, ені 0,7 — 1,2 км. Солтүстік-шығысынан оңтүстік-батысқа қарай созылып жатқан жалаңаш қайыр. Мұнда елді мекен болған жоқ. Тек Ұялы, Көзжетпес және Қасқақұлан балық ұжымшарларының балықшылары көктемгі лайсаңда (мамыр айы) осында қос құрып жатып, балық аулаған. Негізгі ауланатын балық — қаяз. Қазіргі кезде Ұзынқайыр аралы теңіз суының тартылуына байланысты жағалаумен тұтасып кеткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Остеоартроз** (лат. *osteoarthrosis*, көне грекше: ὀστέον немесе **Деформациялайтын остеоартроз** — сүйек, көне грекше: ἄρθρον — буын) — остеоартроз. Қабыну үдерісі білінбей буын тіндерінің азғындап, босаңсып бүлінуінен болатын өзгеріс, қол-аяқ, омыртқа бағанасы буындарының дегенерациялы-дистрофиялық ауруы. Бұл ауруда буындардың шеміршегі ыдырап жойылады, осыдан сүйектердің беттері жалаңаштанады да, шеттік остеофиттер және екіншілік синовит дамиды. Негізінде, буын шеміршегінің дегенерациясы ағзаның табиғи қартаюынан дамитын физиологиялық үдерістің бірі. Остеартроз жасы 60-тан асқан адамдардың барлығында болады. Остеартрозда дамитын буын шеміршегінің өзгерістері кәрілікте дамитын өзгерістермен бірдей, бірақ оған қарағанда ертелеу басталады және буын маныңдағы тіндердің зақымдануына әкеледі.

Этиологиясы
-----------

Даму тегіне қарай остеартроздың

* біріншілік және
* екіншілік түрлерін айырады.

*Біріншілік түрі* — бұрын зақымданбаған сау буын шеміршектерінің уақытынан ерте тозуы. Остеоартроздың біріншілік түріне жас адамдардың идиопатиялық остеоартрозы және егде жастағылардын инволюциялық оетеоартрозы мен остеохоңдрозы жатқығзылған. Біріншілік остсеартрозда буын шеміршектерінің уақытынан бұрын тозып "кәріленуінің" себептерін нақты анықталмаған.

*Екіншілік түрі* — Бұрын болған зақымдардың салдарынан буын шеміршегінің жүре бара дамитын дегенерациялық бұзылысы. Екіншілік остеартроз сүйек эпифиздерінің бақа бір себептерден үйлесімділігінің жойылуынан болады, мәселен дисплазиядан, жарақаттан, туа кемістіктерден немесе шеміршек метаболизмінің бұзылысынан (эндокринопатияларда), кәсіпке байланысты буынға асыра күш тусуінен.

Этиологиясы
-----------

Остеартроздың этиологиясында ішкі және сыртқы факторларды айырады;
*Ішкі факторлар*: 

* дене бітімінің немесе қимыл-тірек жүйесінің кемістігінен буын беттерінің үйлесімділігінің жойылуы (қазтабан, qenu varum, qenu valgum омыртқа бағанасының сколиозы, буын өсінің ауытқуы, жалғамалардың осалдығы, сіңірдің созылуы т.б.) мұндай жағдайларда буынға

түсетін күш және шеміршектің басылуы 2-3 есе артады;

* буынға салмақ түсіретін семіздік;
* эндокриндік бұзылыстар (қантты диабет, акромегалия, гипотиреоз, климакс);
* байламдардың осалдығынан буыңдардың гипермобильділігі (Марфан сивдромы т.б.);
* метаболизмдік бұзылыстар (гемохроматоз, охроноз, подагра), буындардың өзге аурулары (РА, сүйектің асептикалық некрозы т.б.);
* буын шеміршегінің гендер кемістігінен осалдығы (остеартрозбен ауыратын науқастардың туысқандарында бұл ауру екі есе жиі кездеседі).

*Сыртқы факторлар*:

* жарақаттар, микрожарақаттар, мысалы, парашютистердің тізе буындарының ерте зақымдануы;
* стереотипті қимылдарға байланыста күш түсуі, мысалы, бишілердің тілерсек буыны, кеншілер мен тас қалаушылардың шынтақ және тізе буындарының басым зақымдануы;
* турлі заттармен улану (гербицидтер, ауыр металдар, нитраттармен, ішкілікке салыну т.б.);
* физикалық ықпалдар (суықтау, ылғалдық, сәулелену, вибрация).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақстан, 1991. ISBN 5-615-00789-3
**Адам өтпес шалбар** – Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданындағы түбек. Қаракешудің Қайдақ сорымен жалғасқан тұсының солтүстігінде 5 км жерде орналасқан.

Сипаты
------

Теңіз тартылғаннан кейін Бозащы түбегімен бірігіп кеткен. Соңғы 10 – 15 жыл ішінде Каспий теңізі суының көтерілуіне байланысты түбек жартылай су астында қалған. Шетіндегі биіктеу жерде 1830 жылдың орта кезінде үйілген топографиялық белгі орны сақталған. Бедері тегіс.

Өсімдігі
--------

Өсімдігі негізінен сораң шөптерден тұрады. Біраз жерінде сексеуіл өскен. Топырағы сор борпылдақ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Халықаралық Астрономиялық Одақ** (ХАО)— Ғылыми одақтардың халықаралық кеңесінің құрамына енетін халықаралық қоғамдық ұйым. 1919 ж. құрылған, оған 85 мемлекет мүше. КСРО 1935 жылдан Халықаралық Астрономиялық Одақ-тың мүшесі болды Халықаралық Астрономиялық Одақ-тың атқаратын негізгі міндеттері:

1. астрон. зерттеулер мен астрономияның барлық бағыттарының (салаларының) дамуына көмектесу;
2. астрономия саласында халықар. ғыл. кооперация ұйымдастыру;
3. басқа халықаралық Ғылыми Ұйымдарда астрономия ғылымының мүдделерін қорғау.

Халықаралық Астрономиялық Одақтың жұмысшы органдары: ХАО-ның атқару комитеті және астрономияның жеке мәселелері бойынша құрылған комиссиялары (2004 ж. 40 комиссия). ХАО комиссиялары өзінің негізгі үйлестіру жұмыстарын конференциялар мен симпозиумдарды ұйымдастыру, т.б. арқылы жүргізеді. ХАО-ға басшылық ету жұмысын Халықаралық Астрономиялық Одақтың Бас ассамблеясы атқарады. Ол 3 жылда 1 рет Xалықаралық Одаққа мүше елдердің бірінде өткізіледі.

Сілтемелер:
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том


1. ↑
**Төменгі Нормандия** (фр. *Basse-Normandie*Басс-Нормандия, норманд. Басс-Нормандия) — Францияның солтүстік-батысында орналасқан бұрынғы аймақ. 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап ол Нормандия облысының құрамына кіреді. Бас қаласы - Каен. Халқы - 1 475,684 адам (аймақтар арасында 17 орын).

Географиясы
-----------

Ауданы - 17 589 км², жағалау сызығы - 470 км. Аумақтың орман алқабы 192 000 га құрады, мұнда 3 облыстық ұлттық саябақ орналасқан. Ең биік жері - Синал д'Экоуев (413 м). Аумақтан Орне, Мейнне және Сейн өзендері ағып өтеді.

Тарихы
------

Рим дәуірінде аймақ көптеген қалалардың арасында бөлінді. 

V ғасырдың (бөлігінде орналасқан жер Suasonskoy облыс ) франктер басып алды және Нейстрия патшалығының құрамына енгізілді 

IX ғасырда нормандықтардың тұрақты рейдтері аймақты күйретіп жіберді. 911 жылы Чарльз III мен Роллон арасында Сент-Клер-сюр-Ап қаласында Руанның сол уезі - Норманды ауыстыру туралы келісім жасалды. Оның ұрпақтары біртіндеп оңтүстікке қарай жылжып, иеліктерінің шекарасын кеңейтті. 

1066 жылы Уилям жеңімпаз Англияны басып алды. 1087 жылы Англо-Норман мемлекеті бөлінді. 1106 жылы Тинчербейдегі жеңістен кейін Нормандия Плантагенет әулетінің иелігіне өтті. 1204 жылы Филипп Август Нормандияны басып алды, бірақ жүз жылдық соғыс кезінде Англия бұл ауданды тағы да жаулап алды. 

1436-1450 жылдары Францияның Нормандия үшін күресі жалғасты. Тек 1468 жылы провинция патша доменіне кірді.

Әкімшілік бөліну
----------------

Бұл аймаққа Кальвадос, Ағылшын арнасы және Орне бөлімдері кірді.

Пайдаланылған әдебиеттер
------------------------

* Бас-нормандия сюр викивояж
* Регионалды сайт
* Басе-норманди метео Мұрағатталған 21 мамырдың 2020 жылы.
**Baq.kz** – «Qazcontent» акционерлік қоғамына тиесілі қазақтілді ақпараттық портал. Порталдың басты мақсаты – интернеттегі қазақ тілді басылымдардың басын қосу. Порталда қазақ тілді басылымдар өз өнімдерін жариялауға мүмкіндіктері бар. Бүгінде онда 29 газет, 6 журнал тіркелген. Газеттер: *Айқын*, *Ақтөбе*, *Алаш айнасы*, *Алматы ақшамы*, *Алтын Орда*, *Жас Алаш*, *Жас қазақ*, *Жас қазақ үні*, *Жетісу*, *Замана*, *Қазақстан-Заман* т.б. газеттер. Журналдар: *Ақиқат*, *Алаш*, *Жалын*, *Мөлдір бұлақ*, *Мұқағали*, *Үркер*.

Тарихы
------

Мемлекеттік тілдің өрісін кеңейту және Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру мақсатында 2010 жылдың қараша айында құрылған.

Порталдың ерекшелігі
--------------------

Порталдағы 30 айдарда күн сайын әлемде және Қазақстанда болып жатқан жаңалықтар топтамасы оқырманға дер кезінде ұсынылады. BAQ.KZ-те еліміздің қазақ тіліндегі 104 газеті мен 34 журналының сайттары және 175 электронды БАҚ топтастырылған. Портал қолданушылары 11 радио мен 17 телеарнаны онлайн жүйесінде пайдалана алады. Яғни, бір сілтеме арқылы қазақ тілді барлық БАҚ-қа қол жеткізу мүмкіндігі бар. «Аймақтық БАҚ» бөлімінде өңірлерде шығатын 217 газеттің жеке парақшалары ашылып, жұмыс істеуде. «Блогтар» бөлімінде 245 блогшы интернет-күнделіктерін ашқан. Қазіргі таңда BAQ.KZ ақпараттық агенттігінде 40 000-ға жуық жаңалықтар және Аймақтық БАҚ-ның 36 000-нан аса материалдар қоры бар. Сонымен қатар, Порталда шетелдегі қазақ диаспораларының тыныс-тіршілігін қамтитын «Жаһан қазақтары», еліміздегі тарихи тұлғаларға қатысты дүниелерді ұсынатын «Алтын қор» бөлімі және мұрағаттардағы құнды деректерді жарыққа шығаратын «Асыл қазына» бөлімдері жұмыс істеп, оқырмандарға сирек кездесетін бірегей ақпараттар таратады. BAQ.KZ ақпараттық агенттігі күніне 10 000-12 000 оқырманы бар қазақтілді бірегей портал.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  www.baq.kz
**Түпқараған түбегі** – Маңғыстау облысының солтүстік-батысында орналасқан түбек. Каспий теңізіне сұғына кіріп жатыр.

Сипаттамасы
-----------

Ұзындығы 65 км, ені 35 км. Ауданы 2,5 мың км2. Жер бедері үстірт тәріздес толқынды-жонды болып келеді. Абс. биіктігі солтүстіктен оңтүстікке қарай 203 м-ден 30 м-ге дейін төмендейді. Жер бедері қатты тілімделген. Түбектің жағалаулары тік жарлы, құламалы. Солтүстік жағаларында теңіз бетіне шығып жатқан тастар кеңінен таралған. Ал батыс, оңтүстік жағаларында теңіз астындағы, кей жерлерде теңіз бетіндегі тастар айқын байқалады. Түбектің көтеріңкі орталық бөліктері юра және бор кезеңдерінің құмтас, әктастарынан түзілген. Кей жерлерде олардың бетін неоген кезеңінің конгломерат қабаттары жапқан. Сармат тайпасынің бақалшақтасты әктастары жиі кездеседі. Олар құрылыс материалдары ретінде кеңінен пайдаланылады.

Климаты
-------

Түбекті теңіз үш жағынан қоршап тұрғанымен климаты шөлді-континенттік. Теңіздің ықпалы жағалау бойында ғана байқалады. Ішкі құрлыққа қарағанда жағалау қыста жылырақ, жазда ыстығы сәл төмендейді. Орташа жылдық температура 11,1°С. Қаңтар айының орташа температурасы –3,2°С, шілдеде 25,6°С. Бірақ қыс кезінде абсолюттік минимум –26°С-қа, ал жазда абсолюттік максимум 43°С-қа дейін көтеріледі. Орташа жылдық температураның 10°С-тан жоғары жиынтығы 3854°С. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлш. 214 мм. Қар жамылғысы жұқа, 10 см-ден аспайды. Тұрақты қар жамылғысы 18 күн ғана сақталады. Теңіз жағалауында жел 7 ай бойы соғады, кейде теңіз дауылдарына айналады. Жазда солтүстік, солтүстік-батыс желдері басым, ол циклондармен байланысты, ал қыста шығыстан соғады. Желдің орташа жылдық жылдамдығы 8 м/с. Бұл – Қазақстандағы ең жоғарғы көрсеткіш.

Гидрографиясы
-------------

Түбекте өзен торы мүлдем жоқаласы Оның әктас және құмтастарының өте кеуекті қуыстарында жер асты грунт сулары қалыптасады, олардың тереңдігі 10 – 30 м шамасындауылы Сай-жыралар мен ойпаң жерлердің етектерінде жаңбыр мен қар суларынан жиналған бұлақтар мен атан құдықтар бар. Құдықтар шыңырау тереңдігімен ерекшеленеді. Дені таспен өріліп, ауыз жағы шегенделген. Ғасырлар бойы сақталып келе жатқан бұл құдықтардың өз аттары бар: Борлы, Қыштық, Тұщықұдық, Шыңырау, т.б. Тереңдігі 50 – 60 м-ге жетіп, олардың мал шаруашылығы үшін маңызы зор болған. Қазіргі кезде техниканың күшімен құдық суын пайдалануға мүмкіндік туды.

Топырағы мен өсімдіктері
------------------------

Түбектің топырақ құраушы тау жыныстарын 1 – 1,5 м тереңдіктегі әктастарды жапқан саздақтар құрайды. Әктас жер бедерінің көтеріңкі бөліктерінде (әсіресе теңіз жағалауларында) жер бетіне шығып жатыр. Жазық жерлердің солтүстігіндегі шөлдің сор-сортаңды шақпақтасты қоңыр топырағында астық дақылды-бозжусанды (сарпент бозы, мортық, таспашөп), бұталы-бозжусанды және бидайықты-бозжусанды өсімдік топтары өседі; ал ойлы-қырлы жерлерінде олар бозжусанды - бұйырғын, тасбұйырғын және бұталы-бозжусан топтарымен алмасады. Түбек жері жайылым ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
**Аспалы жол**  — жүк және жолаушылар тасымалдауға арналған көлік түрі. Оның вагондары мен вагоншалары бағаналар арқылы тартылған болат арқан бойымен қозғалады. Алғаш рет 15 ғ-дың ақырында Батыс Еуропада салынды. А. ж-дың жүк тасымалдауға, жолаушыларға арналған, септестірілген, көтерме, релісті және сүйретпе түрлері бар. Жүк тасымалдауға арналған А. ж. қос болат арқанмен шеңбер бойымен жүргізіледі. Дербес секциялармен ұзартылған мұндай А. ж-дардың ұзындықтары 200 км-ге дейін (Швейцария) жетеді. 1,5-3,3 м/сек жылдамдықпен қозғалатын жүк вагоншалары сағатына 500-1000 т, ал аз қашықтыққа қарама-қарсы бағытта 10 м/сек жылдамдықпен қозалатын 1 немесе 2 вагонша сағ-на 150 т-ға дейін жүк тасымалдай алады. Септестірілген А. ж-дар вагондарымен жүк те, адам да тасылады. Көтерме А.ж-дардың көмегімен құлама жар жерден жүк артылған автомобильдер, плотинадан кемелер өткізіледі. Рельсті А.ж. сыңар релісті (монорелісті) және қос релісті болып келеді. Ол цех ішінде және цех аралығында жүк тасуға, қоймада жүк тиеу, түсіру жұмысында, сондай-ақ жолаушылар тасуға пайдаланылады. Жолаушы тасымалдауға арналған А. ж-да вагон немесе вагноша қос болат арқанмен жүргізіледі. Көбінесе, қарама-қарсы бағытта қозғалатын етіп салынады. Олардың әр вагонына 12-100 жолаушы отырады. Ал шеңбер А. ж-мен қозғалатын вагондар 4 адамдық болып келеді. Жолаушы тасымалдайтын А. ж-дың ұзындығы 12 км-ге, таулы аймақтарда биіктігі 3 км-ге дейін жетеді. Вагондары секундына 1,5-11 м жылдамдықпен жылжиды. Мұндай А. ж-дар Австрия, Швейцария, Италия, Франция, Жапония т.б. елдерде бар. 1967 ж. 4 қарашада Алматы мен Көктөбені жалғастыратын ұзындығы 1627 м жолаушылар тасымалдауға арналған А. ж. іске қосылған. А. ж-да әрқайсысына 25 адамнан сиятын 2 вагон қарама-қарсы бағытпен 6 м/сек жылдамдықпен ерсілі-қарсылы жүріп тұрады. Бір бағыттағы жолға 5 минут кетеді, сағатына 8 рейс жасалады. Таулы аймақтарда шаңғышыларды ілмегі бар болат арқанмен жылжыта жоғары тартып шығаратын сүйретпе А.ж-дар қолданылады. Мұндай А. ж. Қазақстанда 1954 ж. Алматы қ. маңындағы Шымбұлақ шатқалындағы тау-шаңғы кешенінде салынған. Ұзындығы 3100 м 2 аспалы жол (бір кісілік орындықты және сүйретпелі) демалушылар мен спортшыларды 800 м биіктікке көтереді.
*Басқа мағыналар үшін Шарбақты ауылдық округі деген бетті қараңыз.*
**Шарбақты ауылдық округі** – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Шарбақты, Богодаровка, Малиновка, Назаровка, Татьяновка, Сынтас ауылдары кіреді. Орталығы – Шарбақты ауылы

Тарихы
------

2013 жылы Қарабидай ауылдық округі (Сахновка (орталығы), Марьяновка) Татьянов ауылдық округімен (Татьяновка (орталығы), Малиновка) біріктіріліп, Малиновка ауылы округ орталығы болып белгіленді, сонымен бірге Ильичёвка ауылдық округі (Богодаровка (орталығы), Аникино) Сынтас ауылдық округімен (Сынтас ауылы) біріктірілді. 2017 жылы Шарбақты ауылы Шарбақты ауылдық округі болып қайта құрылды. Сынтас ауылдық округі таратылып, Сынтас, Богодаровка ауылдары Шарбақты ауылдық округіне қосылып, *Аникино* ауылы таратылды. Сонымен бірге Татьянов ауылдық округі таратылып, құрамында болған Татьяновка (орталығы), Малиновка ауылдары Шарбақты ауылдық округіне қосылды. 2019 жылы округ құрамына таратылған Алексеев ауылдық округінің Назаровка ауылы қосылды.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 9182 адамды құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Павлодар облысының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы
2. ↑  Павлодар облысы Шарбақты ауданының кейбір ауылдық округтерінің әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы
3. ↑  Павлодар облысының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы
4. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Павлодар облысы Шарбақты ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Александров •
 Галкин •
 Жылыбұлақ •
 Орлов •
 Соснов •
 Шалдай •
 Шарбақты 
 |

 |
**Қайранбай Жұмабай Қожақынұлы** (1948 ж. т.) — педагог, баспагер, ақын-жазушы. 1967 жылы Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Үлкен-Дихан ауылында "Октябрь" атындағы орта мектепті бітірген. 1967—69 жылдары Кеңес Әскері қатарында қызмет еткен. 1975 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген .

1975—76 жылдары Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Рахат ауылындагы сегіз жылдық мектепте мүғалім, 1976—94 жж. "Мектеп" баспасында кіші редактор, редактор, аға редактор, қазақ тілі мен әдебиеті редакциясының меңгерушісі, 1994—98 жылдары "Білім" баспасында шығармашылық топтың жетекшісі болып қызмет еткен.

1998 - 2020 жылдары "Атамұра" баспасында жетекші редактор болып қызмет еткен және республикамыздағы жаңа буын төл оқулықтарды дайындау мен басып шығару ісіне еңбек сіңірген. Сонымен бірге мемлекеттік тіл — қазақ тілін үйренушілерге арналған оқу кұралдарын шығаруга ғылыми, мәдени, көркем әдеби басылымдардың сапалы шығуына да зор үлес қосып келеді. Өмірінің 43 жылын баспа қызметіне арнаған. Жүздеген кітаптардың редакторы. 

Баспагер Жұмабай Қайранбай "Араб тілін оқыту методикасы", "Арабша-қазақша сөздік", "Арабша-қазақша филологиялық терминдер сөздігі", "Мұқағали Мақатаев. Өлендер" (көлемді алғы сөз жазылған хрестоматиялық жинақ), "Абай. шығармалар" (хрестоматиялық жинақ) атты анықтамалық, әдістемелік және оқу құралы сипатындағы кітаптары басылып шыққан. Поэзия жанрында "Өлеңім балам, көзіңді аш", проза жанрында "Әке" (ғұмырнамалық повесть), "Қайдасың, Хантәңірі" (хикаяттар мен әңгімелер), "Бәтима" (повесть және әңгіме), "Күреңжорға" (повестер мен әңгімелер), "Біз студент едік" (повестер мен әңгімелер), "Өмір-керуен" (хикаят), "Тұлпарлар дүбірі" (повестер мен әңгімелер), "Өнермен өрілген өмір" (хикаят), "Ақбөрте" (хикаяттар мен әңгімелер), "Хантағы Қаратаудың құшағында" (ғүмырнамалық хикаят), "Жұлдызжирен" (хикаяттар мен әңгімелер) деп аталатын кітаптары жарық көрген. Көркем шығармаларында негізінен адам жанының ішкі иірімдерін тереңнен толғап жазуымен ерекшеленеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық", Алматы,"Білім" баспасы, 2005 жыл - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**Mercedes-Benz** (*Мерседе́с-Бенц*) - Германияның автомобиль жасайтын компаниясы. Негізгі өнімдері - жоғарғы классты автомобильдер, жүк автомобильдері, автобустар және т.б. көліктер. «Daimler AG» автомобильдер концернінің бөлігі.

2013 жылы **Mercedes-Benz** брендінің бағасы 61,9 млрд доллар болған. Автомобильдер өндірушілерден "Toyota" компаниясынан кейін 2-ші орын алып, әлемдегі бүкіл брендтер арасында 11-ші орынды иеленді.

Компания 1926 жылы Германиядағы сол кездері екі автоөндіруші - «Даймлер-Моторен-Гезелльшафт» және «Бенц» компанияларының бірігуі нәтижесінде пайда болды.

Модельдері
----------

* W191 (1949—1955)W191 (1949—1955)
* Купе W188 «300S»Купе W188 «300S»
* 220SE W128 (1958—1961)220SE W128 (1958—1961)
* 300SL W198 (1954—1957)300SL W198 (1954—1957)
* W113 (1963—1971)W113 (1963—1971)
* V114 (1968—1975)V114 (1968—1975)
* W126 (1979—1991)W126 (1979—1991)
* S124 (1984—1996)S124 (1984—1996)
* W168 A-класс (1997—2004)W168 A-класс (1997—2004)
* W220 (1998—2005)W220 (1998—2005)
* W164 (2005-2011)W164 (2005-2011)
* W251 R-класс (2005-2017)W251 R-класс (2005-2017)
* R230 (2001-2011)R230 (2001-2011)
* A207 E-кабриолет (2010-2017)A207 E-кабриолет (2010-2017)
* W221 (2005-2013)W221 (2005-2013)
* Mercedes-Benz CitaroMercedes-Benz Citaro
* Mercedes-Benz SprinterMercedes-Benz Sprinter

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Все модели Mercedes - Мерседес :
Аббас-Мирза Шарифзаде
**Аббас-Мирза Шарифзаде** (әз. *Abbas Mirzə Şərifzadə*; 9 (22) наурыз 1893, Шемахы — 16 қараша 1938, Баку) - Әзірбайжанның кино және театр әртісі, режиссер, әзірбайжан халқының ең алғашқы әртістерінің бірі.

30 жыл ішінде Шарифзаде Әзірбайжан халқы мен әлемдік драматургия шығармашылығында он шақты рөлде ойнады. Шарифзаде бірінші рет әртіс-трагик ретінде танылды. Оның ең атақты шығармашылығы – Уильям Шекспирдің трагедиясында болды. Шарифзаде әзірбайжан халқының драма театрының тарихында үлкен рөлі бар. 1926 жылдан бастап, Шарифзаде әзірбайжан халқының опера театрында режиссер қызметін атқарды.

Сталиннің репрессиясында айыпты болып, 1937 жылдың желтоқсан айында тұтқындалды және жарты жылдан кейін өлім жазасына кесілді.

Өмірбаяны
---------

Аббас-Мирза Шарифзаде 1893 жылы 9 қаңтарда Шемахе жерінде Мирза Абдул-Расула мен Мелек-Нисаның отбасында дүниеге келді.Анасынан ерте айырылған Шарифзаде екінші рет Фаррухбегимге үйленеді.
1907-1908 оқу жылдарында Шарифзаде еркектер гимназиясына түседі.Бірақ ол аурып,оқуы аяқталмай қалады.
Шарифзаденің ағасы Мирза Мамед Таги театр әлеміне жақын болды. Шарифзаденің де театрға қызығушылығын ағасы арттырды. Баку қаласында Шарифзаде 9 жасында алғаш рет спектакль сахнасына шығады.Шарифзаде мұны өзінің шығармашылығының бірінші басқышы деп есептейді.

Жеке өмірі
----------

1919 жылы 22 маусымда Аббас-Мирза Шарифзаде Ханифа-ханым Акчуринаға үйленеді. Олардың Ертоғрыл, Қаратай деген ұлдары болған. Екі ұлының аты Шарифзаденің спектакль сахнасында ойнаған рөлдері бойынша қойылды.
Шарифзаденің үлкен ұлы Ертоғрыл заңгер болып,көп жылдар бойы Баку районында прокуратура болып жұмыс істейді.1951 жылы 20 қазанда кіші ұлы Каратай үлкен сержант болып тағайындалған.

Шарифзаде 30 жыл бойы ұлттық және әлемдік драматургияда көптеген еңбек сіңірді. Әзірбайжан драматургиясында Шарифзаде Балаш,Айдын,Эйваз рөлдерін сомдаған.

Галерея
-------

* Шарифзаде өзінің әйелі Ханифа-ханум Акчуринмен және баласы Эртогрулмен біргеШарифзаде өзінің әйелі Ханифа-ханум Акчуринмен және баласы Эртогрулмен бірге
* Шарифзаденің балалары — Эртогрул және КаратайШарифзаденің балалары — Эртогрул және Каратай
* Аббас-Мирза Шарифзаде және Марзия ДавудоваАббас-Мирза Шарифзаде және Марзия Давудова
* Марзия Давудова қызымен біргеМарзия Давудова қызымен бірге

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Aydin Kazimzade*. Celebrating 100 Years in Film, not 80  (ағыл.), *Azerbaijan International* (Autumn 1997).
**Торғай көтерілісі** — Торғай қазақтарының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі. Оған Амангелді Иманов пен Әбдіғапар Жанбосынұлы басшылық жасады. Көтеріліске 1916 жылғы Ресей патшасының отарлау саясатына байланысты шыққан жарлығы себеп болды. 1916 жылы 22 қазанда Амангелді басшылығымен 15 мың көтерілісші Торғай қаласын қоршады. Оған генерал А.Лаврентьевтің 9 мың адамдық жазалаушы тобы жіберілді. Көтерілісшілердің негізгі бөлігі Амангелдінің штабы орналасқан Батпаққара жазығы мен Аққұм құмының маңына шоғырланып, партизандық күрес әдісіне көшті. 1916 жылы қарашасы – 1917 жылғы ақпаны аралығында, Аманкелдінің серігі, атақты мерген Кейкі батыр жасағы ерекше ерлік көрсетті.

Дереккөздер
-----------
**Зая Пандита** (қалм. Зая Пандит Оһтрһун Дала; моңғ. *Зая Бандида Огторгуйн Далай (Намхайжамц)*; шамамен 1599 — 1662 жылдың қыркүйегі) - ойрат (қалмақ) аудармашысы, ақыны, ұстазы, "тодо бичиг" жазуының құрастырушы. XVII ғасырдағы Орталық Азияның көрнекті саяси қайраткері, буддизмнің гелугпа мектебінің өкілі.

Өмірбаяны
---------

Зая Пандита хошоуыт тайпасының билеушісі Байбағастың асыранды баласы болды. 17 жасында банди рухани антын қабылдап (жаңа есімі Намхайжамц болды), Кукунор арқылы Тибетке жетті. Келесі 22 жыл ішінде буддизмнің теориясы және практикасымен танысты.

"Тодо бичигті" құрастыруы мен аудармашылық қызметі
--------------------------------------------------

Зая Пандитаның Элиста қаласында орнатылған ескерткіші
1648 жылы Абылай тайшы мен Эрдени батурдың ынтасымен ескі моңғол жазуының негізінде ойрат жазуын (тодо бичиг) құрастырды. Тибет тілінен ойрат тіліне, шамамен, 170 туындыны аударған (буддалық каноникалық кітаптар, философиялық және медициналық трактаттар, аңыздар жинақтары). Ерекше жетістіктері үшін "пандита" лауазымына ие болды. 

1639 жылы Панчен-ламаның, Далай-ламаның және Ганденнің нұсқауымен Жоңғарияға оралды. Ел аралап, буддизмнің таралуына өз үлесін қосты. Нойондардың иеліктерінде туындаған дау-дамайларда төреші ретінде қызмет атқарды. 

1640 жылы Эрдени батур ұйымдастырған ойрат тайпаларының съезіне қатысты. Съезд барысында Дала заңдарының жинағы қабылданды. 

1646 жылы Эрдэни батур, Очирт тайшы, Хундлэн убаши арасындағы дау-дамайларда төреші болды. 

1647 жылы Еділдің төменгі ағысы мен мен Жайықтың арасындағы Шукур-Дайчиннің торғауыт ұлыстарына барып қайтты. 1650 жылы Тибетке оралды.

1656 жылы Лувсан, Огжодов, Тугал, Мэргэн тайшыларының арсындағы алауыздықтарды тоқтатып, соғыстың алдын алды.

1655 жылы Еділдің бойына екінші рет барып қайтты.

1662 жылы Тибетке қайтар жолда сал ауруынан қайтыс болды.

Естелік
-------

* Элиста қаласындағы ҚалмМУ оқу корпусының қасында Зая Пандитаның ескерткіші орнатылған.

* Зая Пандита есімімен Улан-Хол орталық мектеп және қалмақ этномәдени гимназия аталған.

Әдебиет
-------

* *Раднабхадра*. Лунный свет: История рабджам Зая-пандиты. Серия: Памятники культуры Востока. Издательство: Санкт-Петербург, 1999 г. 176 стр. ISBN 5-85803-095-5. Тираж: 500 экз.
* *Бадмаев А. В.* Зая-Пандита. — Элиста, 1968.
* *Голстунский К. Ф.* [Биография Зая-Пандиты] // Монголо-ойратские законы 1640 г. — СПб, 1880. С. 121—130.
* *Ринчэн.* Ойратские переводы с кит[айского] // Rocznik Orientalistyczny. — Warszawa, 1966. V. 30. Z. I. P. 59—73.
* *Ш. Норбо*. Зая-Пандита. Элиста 1999 г.
**Ахмед Мидхат** (түрікше - Ahmed Midhat Efendi) (1844, Стамбул - 30.12.1913, сонда) - түрік жазушысы, ағартушы. Түрік әдебиетінде қысқа әңгіме мен роман жанрының негізін салушы. 

Кедей отбасында туған. Алғашқы әңгімелер жинағы - "Әңгіме түйіні" 1870 ж. шықты. Ахмед Мидхат - 80-нен аса әңгіме, роман, пьесаның, тарих, дін, философия, география т.б. тіралы еңбектердің авторы. Ахмед Мидхат шығармаларында әр түрлі әдеби бағыттардың (романтизм, реализм, натурализм) сарыны байқалады.

Белгілі шығармалары
-------------------

Оның данқын шығарған:

* "Янычарлар" - 1871 ж.
* "Екінші рет дүниеге келу" - 1874 ж.
* "Хасан Меллях" - 1874 ж.
* "Хұсейн Феллах" - 1875 ж.
* "Парижде бір түрік" - 1876 ж.
* "Биші қыз" - 1877 ж.
* "Адмирал Бинг" - 1881 ж.
* "Дурдане ханым" - 1882 ж.
* "Дипломды қыз" - 1889 ж.
* "Жас түрік" - 1908 ж. романдар сериясы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Желбіреген Андорра туы
**Андорра туы** (кат. Bandera d'Andorra) — Андорраның мемлекеттік туы. 1866 жылы қабылдандаған көк, сары және қызыл түсті тігінен орналасқан үш жолақтан құралады. Бір қарағанда барлық үш жолақтың ені бірдей секілді, алайда Андорра елтаң өз басы орналасқан ортанғы жолақ азғана кеңірек орналасқан. Жолақтардың пропорциясы 8:9:8 болса, ал жалпы тудың пропорциясы 7:10.

Тудың дизайны кішкентай мемлекеттің тәуелсіздігін қорғаған Франция және Испания туларымен байланысты. Тудың үш жолағын Франция туынан, ал ортаңғы жолақтың кеңірек болуын Испания туынан байқауға болады. Андорра туындағы қызыл және сары түс Франция туының, ал қызыл және сары түс Испания туының негізгі түстері. 1806 және 1866 жылдар арасында Андорраның туы сары және қызыл екі жолақтан құралған. Ортаңғы жолақтағы әнұранның ұраны *Vitus Unit Fortior*, *Күш бірлікте* мағынасын білдіреді.

Тудың дизайны Румыния, Молдова және Чад елдерінің туларына ұқсас келеді. Аталған елдердің Андорра туынан айырмашылығы - барлығының тулары көк, сары және қызыл түсті бірдей жолақтардан құралады.

Басқа тулар
-----------

* Азаматтық ту. Азаматтық ту.
* Скосырев басқарған уақыттағы ту 1866-1939. Скосырев басқарған уақыттағы ту 1866-1939.
* Андорра туы (1806-1866) Андорра туы (1806-1866)
* Андорра-ла-Велья туы Андорра-ла-Велья туы

Ұқсас тулар
-----------

* Румыния туы Румыния туы
* Молдова туы Молдова туы
* Чад туы Чад туы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Historical Flags (Andorra)*.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Андорра "Flags of the World"та (ағыл.)
*
**Маңғыстау оязы** – әкімшілік-аумақтық бөлік. Маңғыстау оязының аумағы 190 200 км², халқы 63 468 адам (негізінен Адай руы, 1897 жылы) болды.

Тарихы
------

Бұрынғы Маңғыстау приставтығы 1881-ші жылы Маңғыстау оязы болып аталды. Алғашқы кезде Кавказ соғыс округіне, 1899-шы жылдан Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты Каспий сырты облысына бағынды. Оның құрамында Маңғыстаудан басқа Красноводск, Ашғабад ояздары болды.

Географиясы
-----------

Маңғыстау оязының оңтүстік шекарасы Қарабұғазды қақ жарып, Арал теңізіне дейін, солтүстік шекарасы қазіргі Комсомол шығанағынан Үстірт жонының солтүстігі мен Арал теңізінің батысына дейінгі жерді алып жатты.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

Ояз 10 болыс, 74 әкімшілік ауылдан құралды. Болыстар тізімі:

* 1-ші Бозащы;
* 2-ші Бозащы;
* 3-ші Бозащы;
* Жеменей;
* 1-ші Маңғыстау;
* 2-ші Маңғыстау;
* Райымберді;
* Түрікменадай;
* Түрікмен;
* Түпқараған.

Халқы
-----

Халқы 1897-ші жылғы санақ бойынша - 68 555 адам. Оның ішінде: ерлер - 35 105; әйелдер - 35 150 адам. Ұлттық құрамы бойынша: қазақтар 93,1%, түрікмендер 4,0%, орыстар 2,6%, басқа этностар 0,3%. 

Оязда орналасқан жалғыз қалада - Форт-Александровскіде 895 адам тұрған. Оның ішінде: ерлер - 588; әйелдер - 307 адам.

Экономикасы
-----------

Ояз тұрғындарының негізгі кәсібі – көшпелі мал шаруашылығы және егін шаруашылығы болды. 19-шы ғасырдың 50–60-шы жылдарынан бастап балық аулау, тұз өндіру, көмір қазу, тас қашаумен айналыса бастады. 1920-шы жылы таратылды.

Тағы қараңыз
------------

* Маңғыстау приставтығы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
2. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997
Метафаза
**Метафаза** (грек. *meta* – аралық, кейін және фаза)  – жасуша және оның ядросының бөлінуінің екінші фазасы.

Митоз процесінде көптеген организмдердің жасушалары ядросының бөлінуі кезеңінде хромосомалар және ядро мембранасы жойылады және ұршық жіпшелеріне центромералары арқылы қосылған хромосомалар цитоплазмада қалады. Бұл фазада (стадияда) хромосомалар жасушаның бөліну ұршығының екі полюсы арасында орналасқан жазықтыққа жиналады. Түзілген метафазалық негізгі пластинка метафазаның ерекшелігі болып табылады. Бірінен соң бірі жүретін гаметаның түзілуі кезінде екі мейоздық бөлінудің (*мейоз І* және *мейоз ІІ*) әрқайсысының Метафаза стадияларын бөлуге болады.

Мейоздың *Метафаза І* бөліну кезінде биваленттер ұршық жіпшелеріне центромераларымен бекініп Метафазалық пластинка құрады, мұнда гомологтық хромосомалардың центромералары пластинканың қарама-қарсы жағына орналасады. Гомологтық хромосомалар бір-бірімен хромосомалар ұшына жылжыған хиазмалар арқылы байланысады. Метафаза І-де аталық және аналық хромосомалардың Метафазалық пластинканың екі жағына теңдей бөлінуі мүмкін. Нәтижесінде, әрбір гаметада аталық немесе аналық хромосомалар болуы мүмкін. *Метафаза ІІ*-де хромосома центромералары ұршық жіпшелерге бекініп Метафаза пластинкасында орналасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сартаев А. Гильманов М. С22 Жалпы биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965-33-634-2
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЖасушаның тіршілік циклі |
| --- |
|  |
| Интерфаза | 
G1-фаза • S-фаза • G2-фаза |
|  |
| М-фаза | 
Митоз (Препрофаза • Профаза • Прометафаза • Метафаза • Анафаза • Телофаза) • Цитокинез |
|  |
| Басқа фазалар | 
G0-фаза • Апоптоз • Мейоз |
|  |
| Межелік нүктелер | 
Рестрикция нүктесі • Ұршық нүктесі • Пострепликациялық нүкте |
|  |
| Реттегіштер | 
Циклиндер • Циклинге тәуелді киназалар • ЦТК ингибиторлары • Убиквитинлигазалар • *т.б.* |

 |
### Өкіметтегі өзгерістер

Баку коммунасы – 1918 жылдың көктемі мен жазында Азербайжанның бірқатар ауданында және Бакуде орнаған Советтік өкіметі. 1918 жылы 25 сәуірде Баку советінің мәжілісінде Баку ХКС құрылды. Ол РКФСР ХКС басшылығымен жұмыс істеді. Баку ХКС председательдігіне С. Шаумян тағайындалды. Үкіметке большевиктермен қатар солшылэсерлер де кірді. Үкімет мұнай өнеркәсіптерді, банктерді, сауда флотын мемлекеттік қарамағына алу, сот мекемелерін қайта құру, бектер мен хандардың жерін шаруаларға беру туралы декреттер шығарды. Жұмысшылардың еңбек ақысы өсірілді, 8 сағаттық жұмыс күні енгізілді. Мәдениет саласында революциялық өзгерістер жасалды.

### Қайта орнауы

Ішкі контрреволюциялық күштер, ағылшын, түрік интервенттері Баку коммунасына қарсы күресті. Бірақ үкімет осы кезде Баку коммунасына жеткілікті соғыс жәрдемін көрсете алмады. Бүкіл еліміз сияқты, Азербайжан азық-түлік тапшылығына ұшырады. Көп ұлтты Баку пролетариаты мен шаруалар бұқарасының арасында берік одақ болмады. Азербайжанның көптеген уезінде өкімет буржуазиялық ұлтшыл мусаватистердің қолында болды. Қиын жағдайда Баку ХКС Азербайжан советтік автономиясын құру міндетін орындай алмады. 1918 жылы шілденің аяғында Бакуге түрік әскерлері басып кірді. Ағылшын әскерлері оңтүстіктен (Ираннан) Бакуге қарай жылжыды. 31 шілдеде Бакуде Совет өкіметі құлады. 1918 жылы 4 тамызда Бакуді ағылшын әскері басып алды. 20 қыркүйекте Баку комиссарлары атылды. Бүкіл Закавказье интервенттер мен ішкі контрреволюциялық күштердің қолына көшті. Соған қарамастан Азербайжанда Совет өкіметі үшін күрес толастаған жоқ. 1920 жылы 20 сәуірде Азербайжанда Совет өкіметі қайта орнады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1973 ж. 2-том, 109-бет
**Шлыгина Вероника Федоровна** (12.2.1927 жылы туған, Алматы) – геология-минералогия ғылымдарының кандидаты (1964). Қазақ КСР-і Геология министрі.

Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1950, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық унивeрситеті) бітірген. Тақырыптық партиясында инжинер, гидрогеологиялық партиялар тобының техникалық жетекшісі (1950–1964), Қазақстан ғылым академиясының Гидрогеология және гидрофизика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі қызметтерін (1964–1998) атқарған.

Шлыгинаның қатысуымен Қазақстандағы аса ірі Алматы, Талғар, Покровское жер асты суының кен орындары барланып, бекітілді.
160-тан астам ғылыми жарияланым мен 12 монографияның авторы. 

Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1980).

Дереккөздер:
------------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
**Кольпит** (грек тілінен κόλπος- қынап) немесе вагинит (латын тіліненен *vagina –*қынап) — қынаптың шырышты қабатының қабынуы. Ауруды тудыртадын қоздырғыштар хламидии, стрептококк, стафилакокк, микоплазма, трихомонада және тағы басқа да қоздырғыштар, сондай-ақ микроағзалардың бірікпелері. Бұл репродуктивті жастағы әйелдерде ең жиі кездесетін қабыну ауруларының бірі. 

Қалыпты жағдайда әйел ағзасында қынаптық флора Додерлейн таяқшалары негізінен құралған. Олар бөгде микробтарға қарсы сүт қышқылын бөлумен тазартып отырады. Егер де уақытылы қынаптың шырышты қабатының қабынуын дер кезінде емдемеген жағдайда жатыр өзегі, жатыр, жатыр қосалқыларының қабыну ауруларымен асқынуына және ауру аясы әйел бедеулігіне әкеледі.

### Клиникалық көрінісі:

Аурудың жедел сатысында науқас қынаптағы қышу, ашыту, жыныс жолдарынан іріңді-серозды бөліністердің бөлінуіне, сонымен қатар жыныстық қатынас кезінде қынаптағы ауырсыну сезіміне (диспареуния) шағымданады. Гинекологиялық зерттеуде, қынапты айнамен қарағанда қынаптың шырышты қабатының қызаруын, бір затты тигізгенде зақымдануын, серозды немесе іріңді бөліністерімен жабылуын көрінеді. Уақытылы емделмеген жағдайда шырышты қабаттың эрозиясы және жарасы (язва) дамиды.

Ауру созылмалы түріне өткенде қышу және ашу сезімдері аса мазаламай, науқасты тек периодты түрде қынаптан бөлінетін іріңді -серозды бөліністер ғана мазалайды. Кольпитті диагностикалау үшін алдымен қынап және жатыр мойна өзегінен жұғындыны микроскопиялық тексеруге аламыз, жұғынды ПТР-вагиналды биценозды анықтаймыз, қарапайым және кеңейтілген кольпоскопия түрімен қынапты, жатыр мойны сыртқы аңқасын тексереміз.

### Емі

Кольпиттің емі кешенді түрде өту керек. Бір жағынан ем инфекцияға қарсы бағытталған болса, екінші жағынан қосымша аурулармен күресу болу керек. Жалпы және жергілікті емдер қолданады:

* Антибактериалды ем (фторхинолон немесе біріктірілген  препараттар)
* Жалпы әсерді күшейтетін препараттар
* Теңдестірілген диетаны сақтау (белоктардың, майлардың және көмірсулардың қалыпты мөлшері)

Жергілікті ем тағайындалады: 

* микробқа қарсы қынаптық таблеткалар
* жақпалар, балауыздар, майлар
* жергілікті гормон құрамды препараттар (көрсеткіш бойынша).

Дереккөздер
-----------
**Жанарбек Әшімжан** - қазақтың ақыны, журналист, публицист.

Өмірбаяны
---------

1976 жылы 1 сәуірде Алматы облысы, Кеген ауданы, Жалаңаш ауылында туған.

1999 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген.

Алғашқы туындылары аудандық «Хантәңірі», облыстық «Жетісу» басылымдарында жарық көрген.

1996—1999 жылдары қалалық «Алматы ақшамы» газетінде тілші,

2000 жылы «Қазақстан» журналында бөлім редакторы қызметтерін атқарған.

2000 — 2005 жылдары республикалық «Жас Алаш» газетінде бөлім меңгерушісі,

2005 — 2008 жылдары республикалық «Жас қазақ» ұлттық апталығында бас редактордың орынбасары болып қызмет еткен.

2008 жылдан бастап Қазақстан Жазушылар одағына қарасты «Жұлдыз», «Простор», «Сын» журналдары мен «Қазақ әдебиеті» газеттерін біріктірген «Қаламгер-Медиа» орталығының директоры қызметін атқаруда'.

Жетістіктері
------------

2002 жылғы Халықаралық «Шабыт» фестивалінің бас жүлдегері.

Түркістан қаласында өткен Өмірбай Сәуірбаевқа арналған республикалық жыр мүшәйрасының I жүлдегері,

«ТұранӘлемБанкі» ұйымдастырған республикалық жыр бәйгесінің, **«Бір өлең — бір әлем»** атты халықаралық жыр мүшәйрасының бас жүлдегері.

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ректорының **«Журналистикаға сіңірген еңбегі үшін»** арнайы медалімен марапатталған.

Өлеңдері 2004 жылы «Өлке» *баспасынан жарық көрген **«Жас ақындар антологиясына»** енген.*

Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы республикалық жас қаламгерлер кеңесінің төрағасы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Эндоцервицит** — жатыр мойынының цервикальді өзегінің қабынуы. Жатыр мойны жатыр мойнының ішкі және сыртқы аңқасы, өзегі болып үшке бөлінеді. Жатыр мойының қабынуы көптеген факторлар: жатыр қуысын қырнаудан, аборт/түсік жасаудан, қынаптың қабыну аурулары салдарынан дамуы мүмкін.

### Клиникалық көрінісі:

Ауру жедел сатысында науқас жыныс жолдарынан шырышты-іріңді, іріңді бөліністерге, кей кездерде іштің төменгі бөлігінің тартып ауруына шағымданады. Жатыр мойынын айнамен қарауда (гинекологиялық зерттеу кезінде) және кольпоскопия кезінде: сыртқы аран маңындағы қызару (гиперемия), кей кездерде эрозия пайда болуы, серозды іріңді бөліністерді байқауға болады.

Созылмалы цервицит кезінде жатыр мойынының қатаюы, шамалы түрде кисталардың пайда болуымен сипатталады.

Цервицитті диагностикалау үшін науқас шағымы, жыныс жолдарын айнамен қарау, бимануалды тексеріс жүргізу, жыныс бөлінділерін бактериологиялық және бактериоскопиялық зерттеу, жалпы қан анализі, жамбас қуысы ультрадыбысты тексеру жүргізіледі.

### Емі

Жедел сатыдағы эндоцервицитті емдеу микроорганизім сезімталдылығына байланысты антибиотик тағайындау болып табылады. Емдеу жалпы жүргізіледі. Бұл кезде жергілікті ем қолдануға болмайды. Себебі жатыр мойынындағы инфекция жатыр ішіне немесе одан жоғары көтеріліп кету қауіпі бар.

Дереккөздер
-----------
**Ки Сон Ён** (кор. 기성용; 24 қаңтар 1989 жыл, Кванджу, Оңтүстік Корея) - кореялық футболшы. «Сеул» клубының және өз елінің құрама командасының ойыншысы. 2008 жылдан бастап Оңтүстік Кореяның атынан ойнап жүр. Оның атынан 66 матчқа қатысып, 5 гол салды. «Азия жолбарыстары» құрамасында болып, Ки 2010 жылғы әлем чемпионатына, 2011 жылда Азия кубогына және 2008-2012 жылдарда олимпиадалық ойындарына қатысты.

Балалық шағы
------------

Ки 1989 жылдың 24 қаңтарында Кванджу қаласында дүниеге келді. Оның әкесі, бұрынғы футболшы, Сон Енды ағылшын тілін жетік менгеріп, футболдың нағыз ойыншысы болсын деген ниетпен Австралияға оқуға жібереді. Ал Ки Брисбенде орналасқан «Джон Пол» атты спорт мектебіне оқуға түседі. Өзінің шеберлігінің арқасында жас футболшы 15 жастағыларға арналған Билл Тернер Кубогын ұту үшін өз командасына үлкен үлесін қосады. 2006 жылы жас ойыншыға футболмен профессионалы түрде айналысуға екі жерден ұсыныс жасалады. Ки өз отанынына қайтып, «Сеул» корейлық клубының ұсынысын қабылдайды.

Карьерасы
---------

Ки Сон Ён Сеул (2007-2009), Селтик(2009-12), Суонси Сити(2012-15), Сандерленд (2013-14) клубтарында ойнайды. Ол 2014 жылы Оңтүстік Кореяның құрама командасына әлем чемпионатына алынды. Үш матчты ойнап, команда ұтылыс алғанға дейін ойнайды.

Жетістікреі
-----------

### Командалық

«Сеул»

* Лига кубогы: 2006

«Селтик»

* Шотландия чемпионы: 2011/12
* Шотландия кубогы: 2010/11

«Суонси Сити»

* Лига кубогы: 2012/13

Оңтүстік Корея

* Азия кубогының финалисі: 2015
* Азия кубогының қола жүлдегері: 2011
* Олимпиада ойындарының қола жүлдегері: 2012

### Жеке

* Оңтүстік Корея чемпионатының символикалық құрамы (2): 2008, 2009
* Азияның үздік жас ойыншысы: 2009

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Ki Sung-Yueng.  *Sunderland AFC*. Тексерілді, 2 қазан 2013.  (ағыл.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
FootballDatabase.eu · National-Football-Teams.com · Soccerway · Sports-Reference.com · Transfermarkt · worldfootball.net |

 |
**Эми Джейд Уайнхаус** (ағылш. *Amy Jade Winehouse*; 14 қыркүйек 1983 ж. , Саутгейт, Лондон — 23 шілде 2011, Камден, Лондон) — ағылшындық әнші және өлендердің авторы. Өзінің конральды ән айтуымен танымал. Осыған қоса ол 2000 жылдардағы сынға ұшыраған танымал британдық әншңлердің бірі. 

Екі мәрте Ivor Novello премиясының жүлдегрі. Оның алғашқы 2003 жылы шыққан Frank альбомы Mercury Prize жүлдесін иеленген. 2007 жылы 14 ақпанда әнші Brit Award жүлдесін «Үздік британдық әнші» («Best British Female Artist») ретінде алды.

Екінші «Back to Black» альбомы оған 6 жүлдделер алды. Оның 5-і «Грэмми» номинациясын алып («Record of the Year» қоса алғанда), әнші Гинестің рекордтар кітабына 5 «Грэмми» жүлдесін алғаны үшін енді. 2011 жылдың тамызында «Back to Black» альбомы Ұлыбританиядағы ХХІ ғасырдағы үздік альбом ретінде танылды.

Уайнхаус британдық және соул-музыкаға үлкен үлестер қосты. Оның есте сақтарлық киім киісі көптеген сәнгерлерге арқау болды. Мысалы: Карл Лагерфельд.

Уайнхаус ішімдік пен нашақорлыққа тәуелді болды. Соның нәтижесінде ол көптеген уақыт бойы сот істерінде және көпшілк арасында талқылауды болды.
Уайнхаус 2001 жылдың 23-ші шілдесінде өзінің Камдендегі үйінде 27 жасында ішімдіктен уланып, дүние салды.

Отбасы және жеке өмірі
----------------------

Эми Уайнхаус еврей отбасысында дүниеге келді.

Ол ағылшындық әнші Дион Бромфилдге кіндік ана. Оның жақын құрбылары Реми Николь, Келли Осборн, Адель және Кэти Мелуа (Уайнхаус соңғысымен BRIT School-да оқыды) атты әншілер болатын.

2011 жылдың 31-інші шілдесінде әнші Эми өлерінің алдында 2009 жылы танысқан 10 жасар Данники Августинді асырап алмақшы болғаны мәлңм болды.

Митч Уайнхаус — әншінің әкесі. Ол «Amy, My Daughter» атты естеліктер жазған. Одан жиналған қаржының барлығы Уайнхаус атындағы фондқа жіберіледі. Ол фонда балалар мен жасөспірімдерге өмірлік қиындықтар туғанда көмектеседі. Әкесі Митч оқырмандарға оның жас кезі,карьереасының өсуі және оның өмірдегі қиындықтары мен ішімдікке тәуелділігі жайлы айтқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Правила жизни Эми Уайнхаус.