recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Басқа мағыналар үшін Жаңаауыл деген бетті қараңыз.*
**Жаңаауыл** — Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданы, Боран ауылдық округі құрамындағы ауыл.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы – Марқакөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 54 км жерде.

Тарихы
------

Алғашында ауылдың орнында "Шегір" атты шағын елді мекен болған. 1970 жылы Мұсахан, Бажанай сияқты жерлердегі шағын бірнеше үйлер Шегір ауылымен бірігіп үлкен ауыл құрылады. Жаңа құрылған ауыл Жаңаауыл аталады. Жаңаауыл Қалжыр өзенінің оң жағалауында, Бөкенбай тауының оңтүстігінде орналасқан. Ежелден Қожамбет руы жайлаған. Кеңес дәуірінде бұл өлкеде Ысқақ атты бай болған. Ол кәмпеске кезінде Қытайға өтіп кеткен. Кедей шаруалардың көпшілігі Ысқақ байдың қол астында жалшылықта болған. ҰОС жылдары Жаңаауыл ауылы оқиғалардан шет қалған жоқ. Ауылдан 110 ға жуық адам соғысқа аттанды. Жаңаауыл ауылы кеңес дәуірінде үлкен ауыл болды. Ең алғаш болып Боран ауылдық округінде мектеп-интернат Жаңаауыл ауылына салынды. Кейіннен ауылдың маңыздылығы төмендей бастады.

Халқы
-----

Саны (1999, 2009, 2021)| 1999 | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 508 | ▼442 | ▼204 | 46,2 | 232 | ▼110 | 47,4 | 210 | ▼94 | 44,8 |

Ауылда халық санының жылдан жылға төмендеуі байқалады. Халық санының төмендеуіне тұрғындардың жаппай қалаға көшуі әсер етті.

Төтенше жағдай
--------------

2011 жылы Жаңаауыл ауылында төтенше жағдай орын алды. Ауылдың дәл маңынан ағатын Қалжыр өзені қатты аяз салдарынан қатып, өзеннің арналарын толтырып тастайды. Соның салдарынан пайда болған қызыл су арнадан асып ауыл маңына жақындайды. Ауылдың өзенге жақын тұсындағы үйлердің қора-жайы, айналасы судың астында қалады. Бірнеше үйлер эвакуацияланады. Шығыс Қазақстан ТЖМ қызметкерлері ауыл тұрғындарымен бірлесіп жергілікті арналарды аршып, бітелген мұздан тазартады. Жұмысқа ондаған ауыр техника жұмылдырылды. Жағдайды Күршім ауданының әкімі Алтайбек Сейітұлы Сейітовтың өзі қадағалады..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
3. ↑  База КАТО.  Жаңаауыл су астында қалды.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақбұлақ •
 Ақжайлау •
 Балықтыбұлақ •
 Боран •
 Бұғымүйіз •
 Былғары-Табыты •
 Жаңаауыл •
 Жиделі •
 Игілік •
 Күнгей-Бөкенбай •
 Қазақстан •
 Қайнарлы •
 Қалжыр •
 Қараой •
 Қарашілік •
 **Марқакөл** •
 Оң жақ Қалжыр •
 Тақыр •
 Теріскей-Бөкенбай •
 Төсқайың •
 Ұрынқай •
 Шағанатты •
 Шеңгелді 
 |

 |
**Щербаков Борис Васильевич** (1939 ж.) жазушы — натуралист.

Өмірбаян
--------

Борис Васильевич Щербаков 1939 жылдың 06 шілденің Өскемен қаласында дүниеге келген. Ата-анасы соғыс уақытында қайтыс болған. Ата-анасынан ерте айырылған Борис апасының қолында тәрбиеленеді. Кішкентайынан өз күнін өзі көрген ол, білім алуға талаптанады. Туған өлке табиғатына деген махаббаты кейін Бористің ғылыми бағытта жұмыс істеуіне жол ашады. Алғашқыда ол қанатты құстарды байқап қадағалап жүреді де, кейін біріңғай орнитологияның ғылыми-зерттеу жұмысымен шұғылданады.1967 жылы Өскемен педагогикалық институтының (қазіргі ШҚМУ) биология факультетін тәмамдаған. Биология ғылымының кандидаты дәрежесін қорғаған. Б.Щербаков жиырма жылға жуық жас натуралистердің облыстық станциясының зоологиялық үйірмесін басқарған. Сол кездері ол жас натуралистермен бірге туған өлкеге саяхат жасап жүреді. Борис жол дәптеріне жорықта көргендері мен кездескен қызықты оқиғаларды жазып отырған. Осы жазбаларынан туған табиғат жайлы суреттемелері мен әңгімелері «Жас натуралист», «Природа», «Охота и охотничье хозяйство», «Казахстанская правда», «Ленинская смена», «Рудный Алтай» газет-журналдары мен «Лик земли» жинағында жарық көріп жүрді. 1976 жылы «Жалын» баспасынан «Житель лунных тугаев» атты тұңғыш кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа табиғаттың таңғажайып көріністерін суреттейтін жиырмаға жуық әңгімесі топтастырылған.«Кулуджунские звезды», «Подруги», «Осень в лесу», «Красное, желтое…», «Зимняя сказка» т.б. суреттемелерінде жазушы-натуралистің бақылау дәлдігімен таныстырса, «Кларка», «Семка», «Житель лунных тугаев» әңгімелерінде автор өсімдік пен жануарлардың ішкі дүниесіне зер салғандай әсер етеді.1980 жылы жарық көрген «У озера звенящих колоколов» кітабы арқылы шөл және шөлейтті жерлерді мекендеушілердің қызғылықты әлемін ашуға тырысады. Шығармада Зайсан өзені өңірі, Қара Ертіс бойы, Маңырақ шатқалдарында мекен етуші жәндіктер мен өсімдік дүниесінің өмірі тартымды баяндалған.1983 жылы қаламгерлеріміздің «Золотыми тропами осени» деген кітабы дүниеге келеді. Бористің жас натуралистермен Батыс және Кенді Алтай алқаптарына жасаған саяхаттары жайлы «Тропа длиною в год» (1985ж) кітабында әңгімеленген. Автор нақты дәлелдер келтіре отырып бұл жерлерде қорық аймағын құру керектігі жайлы ұсынысын білдіреді.Б.Щербаковтың кейінгі творчестволық тақырыбының өзегі — экономикалық мәселелер болды.1996 жылы өлкетанушы Б.Щербаков «Птицы за окном» деген атпен Шығыс Қазақстанда мекендейтін құстар туралы кітабы жарық көрді. Ғалым елді мекендер мен оның маңайын мекендейтін құстардың, олардың түрлері мен санының өзгеруіне тарихи шолу жасайды да, өлкеміздің Батыс және Кенді Алтай аймақтарының қысқаша географиялық жағдайын сипаттайды. Сондай-ақ қоршаған ортаны сақтау, құстардың мекендеуіне жағдай жасау, елді мекендерді көгалдандыруға ерекше маңыз береді.Борис Васильевич Щербаковтың қай шығармасын алсаңыз да, қоршаған ортаны сақтауға, табиғат байлығын қорғап және оны аялай білуге шақырады

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Щербаков Борис Васильевич // Зал Славы Казахстана
**Комиссаржевская Вера Федоровна** – орыс актрисасы. Әнші қыз 1864 жылы 8 қарашада Петербург қаласында дүниеге келген. Әнші Ф.П. Комиссаржевскийдің қызы. В.Н. Довыдовтан сахналық өнер бойынша сабақ алды. 1888-89 жылы Петербургтің әуесқойлар сахнасында, ал 1890-91 ж. Москваның Өнер және әдебиет қоғамы спектакльдерінде (Л.Н. Толстойдың "Ағарту жемісінде" Бетсидіңролін т.б.) ойнады. Новочеркасск және Вильнода Н.Н. Синельников пен К.Н. Незлобиннің труппаларында қызмет етті. Ол кезінде ән аралас водепль мен комедияларда үздік өнер көрсетті. Л.Н. Антроповтың, Г. Зудерманның (Рози - "Көбелектер соғысында"), А.Н Островскийдің (Лариса – "Жасаусыз қалыңдықта"),т.б. пьесаларында актрисаның драм. таланты бар қырынан ашылды. 1896 ж. Петербургтің Александрин театрына арнайы шақыртылады. Ол патшалық театрдың керітартпалық бағытына қарамастан өз заманындағы алдыңғы қатарлы ой-пікірлердің жалынды жаршысы болды. Оның асқақ арманды мұрат тұтқан,отты күреске толы өнері революцияға дейінгі халықтың көңіл-күйін бейнеледі. 1896 ж. А.П. Чеховтың "Шағала" пьесасын Нина Заречнаяның ролін орындады. Бұл Комиссаржевскаяның артистік творчествосының даму жолында ғана емес, бүкіл орыс театрының тарихында кезеңдік мәні бар оқиғаға айналды. Актриса ойыны драм. тереңдігімен, нәзік сезім бояуларымен ерекшеленді. А.П. Чехов кезінде оның өнерінен сахналық көркем тәсілдердің соны түрлерімен қаруланған үлкен суреткерді байқады. Көбіне жеңіл, ой-мазмұнсыз пьесаларда ойнауға мәжбүр болған Комиссаржевская 1902 ж. Александрин театрынан қол үзді. Провинцияда өткізген екі жылдық гастрольдік сапардан кейін, 1904 ж. Петербургте өз театрын ашты. Ол мұнда м. Горький пьесалары (Варвара Михайловна - "Сая-бақшыларда", Лиза – "Күннен туғандарда") мен Г. Ибсеннің драмаларында (Нора - "Қуыршақ үйде") зор шабытпен ойнады; сахналық өнері арқылы озық ойлы адамдарды дәріптеп, пасық бурж. моральды өткірсынға алды. Комиссаржевская демокр. интеллигенцияның сүйіктә актрисасына айналды. Концерттер ұйымдастырып (Горькийдің "Дауылпаз туралы жыры" мен "сұңқар туралы жырын" т.б. өзі тақпақтап оқыды), оған түскен қаржыны студенттер қозғалысы мен рев. үйірмелердің қажетіне жұмсады. К. 1906-07 ж. В.Э.Мейерхольдпен творчестволық бірлікте болып, шартты символистік театр саласында эксперименттік ізденістер жүргізді. Бірақ, екеуінің – актриса мен режиссердің көзқарастары үйлеспеді. В.Э. Мейерхольдтан қол үзген соң К. гастрольдік сапарда болып, алдымен Солт. Американы (1908), одан кейін Ресей қалаларын (1908-10) аралады. Гастролі табысты болса да, оның өмірінде секемшіл, сергелдең кез туды. Өз дәуіріндегі театр жағдайына қанағаттанбады. Актриса сахнадан қол үзуге бел байлап, бұдан былайғы өмірін мектеп-студия арқылы жаңа театр ұйымдастыруға, жас буын актерлерді тәрбиелеу ісіне арнамақшы болды. Бірақ, ойын іске асыра алмады. Гастрольдік сапармен Ташкентте жүрген кезінде шешекпен ауырып қайтыс болды. Актрисаның інісі Федор Федорович Комиссаржевский де режиссер, театр теоретигі, педагог болған. 1959 ж. Ленинградтың драма театрына В.Ф. Комиссаржевскаяның есімі берілді. Ол 1910 жылы 23 ақпанда Ташкент қаласында дүние салды.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энцеклопедиясы
**Рахия Рысбайқызы Қойшыбаева** (15 қазан, 1916, қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы – 26 ақпан, 1963, Алматы) – актриса, әнші, Қазақ КСР-інің халық әртісі (1947).

Өмірбаяны
---------

Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

* Сахнадағы өнер жолын 1932 ж. Қарағандының Жұмысшы жастар театрынан (қазіргі Сәкен Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театры) бастады.
* 1938 ж. Қазақ драма театрының құрамына қабылданды.

Ойнаған рольдері
----------------

Осы театрда ойнаған алғашқы рөлі – А.Тоқмағанбетовтың "Әзірет сұлтан" спектакліндегі күтуші кемпір. Оған Зере (М.Әуезов, "Түнгі сарын", "Шекарада", "Абай") рөлі үшін 1952 ж. ҚазКСР-інің Мемлекеттік сыйлығы берілді. Мақпал, Дәмелі (Ғ.Мүсірепов, "Қозы Көрпеш - Баян Сұлу", "Ақан Сері - Ақтоқты"), Меңсұлу (Ш.Құсайынов, "Алдар Көсе"), Зейнеп (С.Мұқанов, "Шоқан Уәлиханов") cияқты күрделі бейнелерді сахнаға шығарды.

Классикалық драматургиядан Н.В. Гогольдің "Ревизорында" Анна Андреевнаның, А.Н. Островскийдің "Шындық жақсы, ал бақыт одан да артық" және "Таланттылар мен табынушыларында" Мавра Тарасовна мен Долина Пантелеевнаның, Ж.Б. Мольердің "Скапеннің айласы" мен "Сараңында" Зербинетта мен Фрозинаның, т.б. сахналық тұлғасын жасады. 1940 жылдан киноға түсті, Ана ("Райханда", 1940), Зейнеп ("Абай әнінде", 1945), Жамал ("Алтын мүйізде", 1948), Күнікей ("Махаббат дастанында", 1954), Милиционер әйел ("Біздің сүйікті дәрігерде", 1957), Шайшекер ("Егер біздің бәріміз де", 1961) рөлдерінде ойнады. Қ. халық әндерін нақышына келтіре орындаушы ретінде де ерекше көзге түсті.

Фильмографиясы
--------------

* 1940 - *Райхан* - *Райхан*
* 1945 - *Абай әндері* - *Зейнеп*
* 1948 - *Алтын керней* - *Жамал*
* 1954 - *Махаббат туралы аңыз* - *Күнекей*
* 1955 - *Қыз-жігіт* - *секретарь*
* 1956 - *Мазасыз көктемде* - *Хафиза Бейсенова*
* 1957 - *Біздің сүйікті дәрігер* - *аға лейтенант*
* 1961 - *Егер біздің әрқайсымыз...* - *Шайшекер*
* 1962 - *Балам* - *Хадиша Ахметқызы*
* 1962 - *Жол түйісі* - *сұраушы*

Марапаттары
-----------

* Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған
* ҚазКСР-інің Мемлекеттік сыйлығы (1952).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Яһуда Амандықов* = Орта жүздің Ноқта ағасы Тарақты шежіресі —  Алматы: Комплекс, 2009. — 1120 б. — 2000 таралым. — ISBN 965-611-88-2.
2. ↑  Львов Н.И. Казахский театр. Очерк истории, М. 1961
3. ↑  Римова Б. Рахия Қойшыбаева. Өнердегі өнегелі өмірлер, А. 1977
4. ↑  Қазақ театрының тарихы, 1-2 т. А. 1975 – 78.
5. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Жойқынбеков Қанат** (1937 ж. т.), ақын, жазушы. Нұра ауданының түлегі. Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. ҚазМУ-ді бітірген (1961). Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінде аға қызметкер, республикалық «Социалистік Қазақстан» газетінің Целиноград облысындағы меншікті тілшісі, «Жазушы» баспасында редактор болған. «Махаббат әлдиі», «Азамат арманы», «Оралу», «Біздің ауылдың адамдары», «Замаңдасттар», «Өз тағдырыңа қожа бол» атты прозалық кітаптардың, «Төрт боздақ пен бір қыз», «Азамат болсаң» пьесаларының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Бикенов Ж.Б. Жәкенов Ж.М. Исабек Т.К.* Тоқа шежіресі —  Қарағанды: Қарағанды полиграфиясы ААҚ, 2000. — 402 б. — 1000 таралым. — ISBN 5-7667-9037-6.

1. Қазақ данышпандары кітабы , АЛМАТЫКІТАП 2009ж.

2. ↑ Мұрағатталған 4 ақпанның 2014 жылы.
«**Мағжан. Мен жастарға сенемін!**» – Алаш арысы Мағжан Жұмабаевтың өмірі мен шығармашылығы, ұлт үшін басын құрбандыққа шалған қайраткерлігі баяндалған тарихи драма.
Телехикая төрт бөлімнен тұрады. Телехикаяны 2022 жылы «Қазақстан» телерадиокорпорациясы түсірген. 2022 жылдың 24-25 қазаны аралығында «Qazaqstan» телеарнасы эфирінде екі бөлімнен көрсетілді. Телехикаяда Телехикаяда Мағжан Жұмабаев өмірінің 1915-1921 жылдар аралығындағы кезеңі қамтылған. Орынборға келуі, Омбыдағы мұғалімдер семинариясында оқып жүрген шағы, Сәкен Сейфуллинмен достығы, Қызылжар мұғалімдер курсының оқытушысы Гүлсім Камаловаға ғашық болуы суреттеледі. Тарихи драмада ақынның замандастары Міржақып Дулатов пен Сәбит Мұқановтың бейнелері де бар.
***Арқалық станциясы*** — "Қазақстан Темір жолы" АҚ-ның қарауындағы Арқалық қаласында орналасқан Қостанай темір жолының Есіл бағытында орналасқан станция 

Станцияда 10-ға жуық жол, үлкен вокзал ғимараты бар. Оның жанында өндірістік аймақ басталады. Боксит кенін карьерлерден шығаруға арналған ведомстволық теміржол желілерінің кең желісі бар. Локомотивтер арасында әр түрлі типтегі tem тепловоздары басым. 

Теміржол желісі 1950-ші жылдары салынған. Арқалық станциясының және осы учаскенің басқа станцияларының пайдалануға 1961-ші жылы берілген. Жолаушылар қозғалысы жергілікті бағыттағы екі жұп жолаушылар пойызымен ұсынылған: Қостанай — Арқалық және Астана — Арқалық, сондай-ақ Алматы — Арқалық тіркеме вагонымен (екі пойыз да күнделікті 2017-ші жылға дейін). Бұған дейін Арқалық облыс орталығы болған кезде Арқалық — Мәскеу Қазан қатынасында тіркеме вагондар болған. 

2014-ші жылы оңтүстікке қарай ұзындығы 214 шақырым болатын Арқалық — Шұбаркөл жаңа теміржол желісі ашылды (Осы уақытқа дейін станция тұйық болған). Шұбаркөл станциясынан Арқалық арқылы солтүстікке қарай Ресей мен Балтық жағалауына айына 5,5 мыңнан астам көмір вагоны (күніне үш құрам) жөнелтіледі, бұл шамамен төрт миллион тонна жүкті құрайды (2016). 

Жергілікті жүктердің жүк қозғалысы шағын (тәулігіне 3 жұп пойыздан артық емес). Негізгі жүк-Арқалықтан боксит кені. Көптеген станцияларда элеваторлар бар, астық тиеледі. Жолаушылар және жүк қозғалысында негізінен Есіл депосының 2ТЭ10 тепловоздары пайдаланылады. Ведомстволық теміржол желісінің ең ұзын бөлігі Арқалық станциясынан оңтүстік бағытта шамамен 20 шақырымға созылды.
**Аконкагуа тауы** (ис. *Aconcagua*) — Оңтүстік Америкадағы Анд тауларының орталығындағы шың, әлемдегі ең биік батолит.

Географиялық орны
-----------------

Аргентина жерінде. Чили шекарасына таяу. Солтүстігінде және шығыс жағынан Валье-де-лас-Вакас, ал оңтүстігі мен батысында Валье-де-лос-Орконес-Инфериор тау жоталарымен шектелген. Биіктігі - 6960 м (Оңтүстік Америкадағы, Батыс және Оңтүстік жарты шардағы ең биік шың).

Геологиялық құрылымы
--------------------

Шөгінді жыныстарды жауып жатқан андезиттен құралған. Сондықтан алғашқы кезде жанартау деп қате аталып жүрді.

Жер бедері
----------

Аконкагуа тауының беткейлері тік, құзды келеді. Басын көп жылдық қар алып жатыр. Төменгі жағында ұзындығы 6 км 7 мұздық бар, ең үлекені - солтүстік-шығыс (поляк мұздығы) және шығыс мұздығы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
Координаттар: 44°45′02″ с. е. 33°54′39″ ш. б.﻿ / ﻿44.75056° с. е. 33.91083° ш. б.﻿ / 44.75056; 33.91083 (G) (O) (Я)

**Шынжырлы медресесі** (қырымтат. *Zıncırlı medrese*, *Зынджырлы медресе*) — 1500 жылы І Меңлі Герей хан Салашықта салдыртқан медресе (бүгінде Бақшасарайдың маңы). Бұл медресе — Қырымдағы кеңестік кезеңнен қалған жалғыз тарихи медресе. Бұл есімді алдыңғы есіктің үстінде ілулі тұрған шынжырдан алды, соның салдарынан медресеге кіретіндердің бәрі бастарын июге мәжбүр.

Қырымның даулы аумағын бақылайтын Ресей Федерациясында федералдық маңызы бар мәдени мұра нысаны болып табылады, Украинада даулы аумақ орналасқан халықаралық танылған шекаралары шегінде, ұлттық маңызы бар мәдени мұра ескерткіші болып табылады.

Сәулет өнері
------------

Шынжырлы медресесінің ғимараты тастан тұрғызылған, төрт қабатты, бір қабатты, бұрын фонтаны болған ішкі ауласы бар (2007 жылы қалпына келтірілгеннен кейін, ауланың үстінен әйнек шатыр жасалған). Медресе ауласының периметрінде сүйір дарбазалар мен бағаналарға тірелген оншақты жартышарлы күмбездермен жабылған арқалы галереясы орналасқан. Галереяның үш жағында сүйір күмбездері бар тұрмыстық және білім беру бөлмелері орналасқан. Ғимараттың едәуір қатал сырты қамалға ұқсайды. Медресеге кіргендердің бәрі бастарын июі үшін жалғыз есік ойығында темір шынжыр ілініп тұр. Есіктің үстінде келесі жазу орнатылған:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Аса мейірімді Құдайдың көмегімен бұл мектепті Қажы Герей ханның ұлы Меңлі Герей хан салуға бұйрық берді, Құдай оның патшалығын ғасырдың соңына дейін жалғастыра берсін. 906 жыл.* | "|

Тарихы
------

1914 жылы медресе аумағында ұлы қырым татар ағартушысы Ысмайыл Ғаспыралы жерленген.

1918 жылы қырым татар жазушысы, журналист, қоғам қайраткері, мұғалім — Әбіләкім Илмий Шынжырлы медресесінде география мұғалімі болып жұмыс істеді.

2007 жылы Түркия Шынжырлы медресесін және жақын маңындағы бірінші Қырым ханы I Қажы Герейдің дүрбенін қалпына келтіруге $ 2,75 млн бөлді.

2015 жылдың қазан айынан бастап «Шынжырлы медресесі» мектебі федералдық маңызы бар мәдени мұра болды.

Галереясы
---------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қырым татар мәдениетінің қайраткерлері (1921—1944 ж.): Биобиблиографиялық сөздік. — Ақмешіт, 1999. Б. 100.
2. ↑  Түркия Бақшасарайдағы ежелгі мұсылман ескерткіштерін қалпына келтіруге шамамен 3 млн доллар бөлді
3. ↑  РФ Жарлығы
Адорно
**Теодор Адорно** (нем. *Theodor Ludwig Wiesengrund Adorno*) (11.9.1903 Майндағы Франкфуртта туған — 6.8. 1969 Фиспте (Швейцария) қайтыс болған) — неміс философы, әлеуметтанушысы, музыкатанушысы, Франкфурт мектебінің өкілі. 

1934 жылдан бастап Ұлыбританияда, 1938 жылдан бастап АҚШ-та эмиграцияда болған. 1949 жылы Майндағы Франкфуртқа қайтып келді. Адорноның көзқарастары 1960-шы жылдардың солшыл радикал студент қозғалысына зор әсер еткен.
Оның эпистомологиялық жұмыстары, сонымен қатар, жаңашыл қоғам мен көпшілік мәдениетіне жасаған сыни талдаулары үлкен келіспеушілік туғызды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9
Мүгедектік белгі
**Мүгедектік** – науқастану, жарақат, апатқа ұшырау, кемтар болып туу салдарынан адамның мүлдем не уақытша еңбек ету қабілетінен айырылуы. Мүгедектік медицина, әлеуметтік және құқықтық болып ажыратылады. Аурудың жағдайына, органдардың қызметінің бұзылу деңгейіне, клиника болжамға және еңбекке жарамсыздығына байланысты мүгедектік үш топқа бөлінеді.

**І-топқа** мүлде немесе ұзақ уақыт еңбекке жарамсыз, үнемі басқа біреудің күтімін, көмегін немесе бақылауын қажет ететін адамдар жатады;

**ІІ-топқа** басқа адамның көмегін қажет етпейтін, жұмыстың кейбір түрлерін атқара алатын адамдар жатады;

**ІІІ-топқа** еңбек ету қабілеті төмен болғанымен жеңіл-желпі жұмыстарды істей алатын, бірақ денсаулығына байланысты жұмыс жағдайын оңтайлы өзгертуді қажет ететін адамдар жатады.

**Мүгедектік** – өзгеріп тұратын категория. Мысалы, аурудың түріне қарай және оның дұрыс емделуіне байланысты мүгедек адамның денсаулығы жақсарып, еңбек ету қабілеттілігі жоғарылауы, ал кейде, керісінше жағдайдың да көрініс беріп, адам мүлдем кемтар болып қалуы мүмкін. Тұрақты еңбекке жарамсыздықты сараптау және мүгедектік тобын әлеуметтік қорғау мекемелерінің жанынан ұйымдастырылған медициналық-әлеуметтік сараптама комиссиясы белгілейді. Еңбек ету қабілетін жоғалтқан тұлғаларды әлеуметтік қамсыздандыру негізінен 2 бағытта жүргізіледі: *зейнетақымен қамтамасыз ету* және *еңбек ете алатындарды жұмысқа орналастыру*.
Қазақстан Республикасының «мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы» Заңында **Мүгедек** — ол ағза функцияларының бұзылуы салдарынан олардың өмір сүру мүмкіндіктерін шектеуге әкеп тірейтін түрлі жарақаттар, аурулар, кемістіктерінің салдарынан денсаулығы нашар тұлға делінген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақ энциклопедиясы — VI»
**Астрономиялық таңбалар**  — астрономиялық әдебиеттер мен күнтізбесінде (календарьларда) қолданылатын шартты белгілер. А. т-дың көпшілігі ерте заманда-ақ шыққан. А. т. шоқжұлдыздардың, аспан денелерінің аттарын, ай және аптадағы күн аттарын т.б. белгілеуге пайдаланылады.

Әр түрлі
--------

| Аты | Таңба | Юникодтық коды | Суреті
  |
| --- | --- | --- | --- |
| комета | ☄ | U+2604 |  |
| Күн | ☉ | U+2609 |  |
| шығыс түйін  | ☊ | U+260A |  |
| төменгі түйін  | ☋ | U+260B |  |
| Қосылыс  | ☌ | U+260C |  |
| қарсыласу | ☍ | U+260D |  |

Ғаламшарлар таңбасы, Ай мен Плутон
----------------------------------

| Аты | Таңба | Юникодтық коды | Суреті
  |
| --- | --- | --- | --- |
| Ай (І ширек) | ☽ | U+263D | Айдың І ширегі |
| Ай соңғы ширек) | ☾ | U+263E | Айдың соңғы ширегі |
| Меркурий | ☿ | U+263F | Меркурий |
| Шолпан | ♀ | U+2640 | Шолпан |
| Жер | 🜨 | U+1F728 | Жер |
| ♁ | U+2641 | Жер (баламалық таңба) |
| Марс | ♂ | U+2642 | Марс |
| Юпитер | ♃ | U+2643 | Юпитер |
| Сатурн | ♄ | U+2644 | Сатурн |
| Уран | ⛢ | U+26E2 | Уран |
| ♅ | U+2645 | Уран (астрологиялық таңба) |
| Нептун | ♆ | U+2646 | Нептун |
| ⯉ | U+2BC9 | Нептун |
| Плутон | ♇ | U+2647 | Плутон |
| ⯓ | U+2BD3 | Плутон |

Нептун таңбасы — үштісті, ал Плутондыкі Персиваль Ловелл атынан қысқартылып шыққан (PL).
**Көмекші есімдер** — негізгі сөздерге телене жұмсалып, олардың кеңістікке (мекенге), уақытқа (мезгілге) қатысын толықтырып, нақтылап тұратын сөздер. Оған *алд, арт, аст, қас, маң, жан, іш, туп, сырт, бас, бет, шет, түс, бой* сияқты толық лексикалық мағынасы жоқ сөздер жатады. Көмекші есімдер мекенді, заттың жақын-апыстығы (ауылдың шеті, жаны, төңірегі, маңы)\ қыры (көпірдің асты, үсті, бойы); аралығы (екі үйдің ортасы, екі көшенің арасы) тұрғысынан саралап атайды. Кейбір көмекші есімдер *қыс, жаз, түн* тәрізді сөздермен тіркәсіп келіп, оларды мезгілдікжағынан нақтылап, дәлдеп тұрады (қыстың басы, түннің ортасы). Көмекші есімдер өзі тіркескен негізгі сөздермен көбіне изафеттік байланыста қолданылады. Мысалы: өзеннің бойы, ауылдың сырты, қаланың маңы, құдықтың түбі, жолдың үсті, айдың ортасы, жылдың басы, аптаның аяғы т. б. Көмекші есімдер сөйлемнің дербес мүшесі болып жұмсалмайды. Негізгі сөздермен тіркесіп барып, сөйлемнің бір мүшесі болады: Мысалы, Ауылдың жаны — терең сай (Абай). Мұндағы ауылдың жаны — бастауыш қызметінде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Кумран қолжазбалары** немесе **Өлі теңіз қолжазбалары** — Өлі теңіздің батыс жағалауындfғы үңгірлерден 1947 ж. табылған ежелгі еврей, арамей, пабатей, грек, латын, сирия-палестина және араб тіліндегі қолжазбалар. Өлі теңіз қолжазбалары теріге, папирусқа, мысқа, ағашқа т. б. заттарға жазылған.

Кумран қолжазбалары (Вади-Кумран). Кумранның 11 үңгірінен қолжазбалардың 40 мыңға тарта үзінділері — шамамен 600 шығарманың жұрнағы табылды. Бұл қолжазбалардың көпшілігі б. з. б. 2 ғ. — б. з. 68 жылдарына жатады. Әсіресе Кумран қауымының шығармалары: Устав, Дамаск документі, Соғыс бумасы, Гимндер, Інжіл кітаптарына түсінік, Мессиалық, эсхатологиялық текстердің антологиясы т. б. аса маңызды.

Масада
------

Масада [Өлі теңіз жағалауының оңт. бат. жағындағы Масада қамалы. Оның ғажайып сарайлары Ирода I тұсында (б. з. б. 1 ғ.) салынған]. 1963—65 ж. қазба жұмыстарының нәтижесінде бұл жерден ежелгі еврей, арамей, грек және латын тіліндегі қолжазбалар табылды. Кумран қолжазбаларының уақытын анықтауда Масада қолжазбаларының маңызы зор.

Иудей шөлі үңгірлері
--------------------

Иудей шөлі үңгірлері (Вади-Мураббаат, Нахал-Хэвер, Нахал- Мишмар т. б.). 1952 және 1960—61 жылдардағы қазба жұмыстары нәтижесінде: Иудей соғысы (66—73) мен Бар-Кохба көтерілісі (132—135) ара-лығындағы Иудея мен Набатеяның әлеуметтік-экономик. қатынастарын баяндайтын іс архивтері, шаруашылық документтері, Бар-Кохба көтөрілісі кезеңіне жататын документтердің түпнұсқалары табылды.

Хирбет-Мирд
-----------

Хирбет-Мирд (Вади-Кумранның оңт.батысындағы аудан, Кедрон алқабында). 1952—53 ж. бұл жерден сирия-палестина және грек, араб тілдеріндегі қолжазбалар табылды. Бұлар ертедегі Византия мен араб кезеңіне жатады (4—8 ғ.). Сонымен бірге Еврипидтің «Андромахасының» (6 ғ.) үзіндісі табылды. Иудей шөлінің Кумран, Масада, Вади-Мураббаат т. б. аудандарынан табылған қолжазбалар еврей әдебиетінің үш жүз жылдық тарихын (б. з. б. 2 ғ.— б. з. 2 ғ.) то- лықтыра түседі, сонымен бірге христиан ілімінің пайда болу жөне даму кезеңдеріндегі Таяу Шығыстағы әлеуметтік және идеол. жағдайдан елес береді.

Дереккөздер
-----------

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1976, 9 том
**Қазақтың бала туылғаннан кейінгі дәстүрлері** — қазақ мәдениеті саласындағы бала туылғаннан кейінгі салттық мерекелері мен салт-дәстүрлері.

«Балалы үй — базар, баласыз үй — мазар» деген мақал көптеген қазақтарға таныс. Қазақтар үшін баланың дүниеге келуі әрқашан маңызды және қуанышты оқиға болды. Бала тәрбиесінде көптеген дәстүрлер бар. Бұл әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер баланың кейінгі өмірінде маңызды рөл атқарады. Бес-алты жасқа дейін ұлдар мен қыздар бірдей дәстүрлерде тәрбиеленеді, балалық шақта жасалатын барлық рәсімдердің гендерлік ерекшелігі жоқ.

Шілдехана
---------

Шілдехана — бұл баланың туған күнін тойлау, ол туылған күні өткізіледі. Достары мен туыстары ата-анасының үйіне құттықтауға, отбасымен бірге тойлауға келеді. Кешкі ас болады. Баланың әкесі құрбандыққа шалынған қозыны сойып, әр түрлі ет түрлерін ұсынады.

Бесік той
---------

Бесік той — бұл босанғаннан кейін үшінші күні болады. Осы дәстүр бойынша баланың ата-анасына сыйлық ретінде бесік беріледі. Туылған кезде кіндік кескен әйел баланы орап, бесікке бөлейді, бесікті бұрындары аурулардан ғұрыптық қорғаныс ретінде әртүрлі шөптермен сулап қойған. Содан кейін ол баланы үлбіреген қалпақпен және тонмен жабады.

Бала төсегінің үстінде қазақтың рәміздері ілінеді: түйіншек пен қамшы.

Сонымен қатар, қонақтар ән айтып, отбасын құттықтайды, өйткені рәсімнің барлық әрекеттері әндер мен тосттармен сүйемелденіп қойған. Содан кейін дәстүрлі тағамдармен тамақтану болады.

Қырқынан шығару
---------------

Қырқынан шығару — туғаннан қырық күн өткен соң жасалатын рәсім. Бала ресми түрде отбасының достарымен және туыстарымен таныстырылады.

Осы кезеңнің соңына дейін бала әлі де әлсіз және зұлым күштерден қорғалмаған болып саналады. Осы қырық күн ішінде нәрестенің «сүт тырнағын», «қарын шашын» алмайды. Баланы қырқынан шығарарда шомылдыратын ыдыстың түбіне күміс жүзік, күміс білезік, күміс сөлкебай сияқты заттар салып, 40 қасық таза су құяды. Қазақ ұғымында күміс - адалдықтың белгісі, күміс салынған су — ең таза су болып есептелінеді және оған жын-шайтан жоламайды. Қырық шелпек пісіріп, келген қауымға таратады. Баланы қырқынан шығарған әйелдер білезік, сөлкебайларды бөлісіп алады. Баланы шомылдырып болған соң, «қарын шашын» алып, ақ шүберекке түйіп, тұмарша етіп, баланың оң жақ иығына немесе бесігіне қадап қояды, ал «сүт тырнағын» адам баспайтын жерге немесе «ұрпағы көп болсын», - деп жеміс ағашының түбіне көміп тастайды.

Салтанат дастархан жайып, тамақтану мен ән-күймен аяқталады.

Тұсау кесер
-----------

Тұсау кесер рәсімі бала бір жасқа толғанда орындалады. Ол үшін арнайы ала жіп дайындалады. Бұл ала жіп аттамасын деген ұғымнан шыққан. Сол жіппен баланың аяғын тұсап, оны жүріс-тұрысы ширақ адамға қидырады.

Сүріншек, жайбасар адамдарға баланың тұсауын кестірмейді. Тұсауы кесілген баланы қолынан ұстап жүгіртеді, шашу шашылады. Баланың ата-анасы тұсау кесушіге кәдесін береді. Тұсау кесу тойының негізгі жабдықтары 1,5 м ала жіп, өткір қайшы немесе пышақ.

Дереккөздер
-----------


1. ↑
2. ↑   Мұрағатталған 13 сәуірдің 2019 жылы.
3. ↑
4. ↑
5. 1 2
**Ива́н Дми́триұлы Папа́нин** ( 14 ( 26 )қараша 1894 , Севастополь — 30 қаңтар 1986 , Мәскеу) — Арктиканың кеңестік зерттеушісі , география білімдерінің докторы ( 1938 ) , контр-адмирал ( 1943 ) , екі рет Кеңес Одағының батыры атағын алған ( 1937 , 1940 ).
Биография
Иван Дмитриұлы Папанин Севастопольде әскери-теңіз флотында жұмыс істейтін теңізшілер үйінде дүниеге келген .
4 жыл мектепке дейінгі даярлық тобында оқыған ,1908 жылы зауытқа жұмысқа шыққан. 1914 жылы әскерге шақыртылған(әскери-теңіз флотына түскен). 
1918 - 1920 жылдары Қырымда және Украинада болған азамат соғысына қатысқан .
1920 жылдан бастап — Оңт. Батыс майданында әскери - теңіз флотын басқарған .
1920 жылдан бастап Р.Земляконың бұйрығы бойынша Қырым Чк - сының комменданты болып тағайындалады , кейіннен ізгесушінің жұмысын атқарады .1921 жылы Харьковқа Украин ЦИК –не коммендант болып барады, кейіннен 1921 жылдың маусымынан 1922 жылдың наурызына дейін Қызыл теңіз флотының секретарі болып жұмыс атқарады .
1922 жылы Мәскеуге Халық комиссиаратының теңіз істері жөніндегі басшысы болып ауысады .
1923 жылы – Халық комиссиаратының почта және телеграф басқармасын басқарады. 
1923 - 1925 жылдары Жоғарғы курс оқуларын оқып шыққан , кейіннен Якутияға радиостанция салу жөніндегі жер басқарушысының орынбасары болып барады .

```
1932 - 1933 жылдары « Бухта Тихая » полярлық станцияның басшысы болады (Франц-Иосифтің жері ) , 1934 - 1935 жылдары Челюскиндағы станцияны басқарады .
```

1937 - 1938 жылдары «Солтүстік полюс» боранды станциясын әлемде бірінші басқарады. Станцияны басқарып жүріп , географиялық білім докторы деген атақты алады .
1939 - 1946 жылдары негізге Солт. теңіз флотын басқарушы болып жұмыс атқарады. 1946 - 1949 жылдары ауруына байланысты зейнетақы алып отырады ( стенокардия ) .
1949 жылдан 1951 жылға дейін КСРО - ның океонология институтында орынбасар болып жұмы атқарады. 1951 жылдан бастап өмірінің соңына дейін КСРО - ның теңіз зерттеушілер бөлімін басқарады 1956 жылдар бастап - Борок ауылында ішкі биологиялық теңіз институтының басқарады. 
1986 жылдың 30 қаңтарында дүниеден озады. Мәскеуде жерленген.
Мадақтамалары
• Екі рет Кеңес Одағы Батыры атағы ( 1937, 1940 );
• Лениннің тоғыз ордені ( 1937 , 1938 , май 1944, 26.11. 1944, 1945, 1956, 1964, 1974, 1984);
• Қазан революциясының ордені (1971);
• Қызыл армияның екі ордені (1922, 1950);
• І жүлделі Нахимоы ордені (1945);
• І жүлделі Ұлы Отан соғысы ордені (1985);
• Қызыл армияның екі рет Еңбек ордені (1955, 1980);
• Ұлттар достығы ордені (1982);
• Қызыл жұлдыз ордені (1945);
• медаль «әскери еңбегі үшін»;
• Геграфиялық білім жөніндегі кондидат(1938);
• контр-адмирал (1943);

  

**Дереккөздер:**

https://ru.wikipedia.org/wiki/Папанин,\_Иван\_Дмитриевич аудармасы қолданылған(қолжетпейтін сілтеме)
Василий Иванович Чуйков.2018 жыл.Авторы А.Миронов
**Василий Иванович Чуйков**(31.01.1900 жылы туған, Тула губерниясы,қазіргі Мәскеу облысы-18 наурыз,1982,Мәскеу) - кеңес әскери қайраткері. Кеңес Одағының Маршалы (1955). Кеңес Одағының Батыры атағыг екі рет алған (19.03.1944,06.04.1945). 1919 жылдан КПСС мүшесі. 1918 жылдан Кеңес Әскері қатарында. 1918 - 20 жылдары Азамат соғысына қатысты. Әскери нұқаушылар курсын (1918), М.В.Фрунзе атындағы әскери академияны (1925), осы академияның шығыс курсын (1927), механикаландыру және моторландыру академиясы жанындағы академиялық курсты (1936) бітірді. 1939 жылға дейін жауапты командалық қызметтерде болды. Батыс Белоруссияны азат етуге және армия қолбасшысы ретінде кеңес - финн соғысына (1939-40) қатысты. 1940-42 жылдары Қытайдағы әскери атташе. 1942 жылы (мамыр айынан) Ұлы Отан соғысына (1941-45) қатысып, 64-,62 және 8 - гвардиялық әскерлердің қолбасшысы болды. Соғыстан кейін ол Германиядағы Кеңес Әскері тобы Бас қолбасшысының көмекшісі, орынбасары және 1 - орынбасары (1945-49), Бас қолбасшысы (1949-53). 1923-60 жылдары Киев әскери округы әскерлерінің қолбасшысы. 1960-64 жылдары КСРО Қорғаныс министрінің орынбасары және 1960-61 жылдары құрғақтағы әскерлердің Бас қолбасшысы қызметін қоса атқарды. 1964 жылдан КСРО Азаматтық қорғанысының бастығы.1972 жылдан КСРО Қорғаныс министрлігі Бас инспекторлар тобында жұмыс істейді. 1952 жылдан КПСС ОК мүшелігіне кандидат, 1961 жылдан 1976 жылға дейін мүшесі болды. 2-9 сайлау КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты.Мамай қорғанында жерленген.

Сыйлықтары
----------

7 рет Ленин ордені , Қазан Революциясы ордені, 4 рет Қызыл Ту ордені және басқа ордендермен наградталған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 153-154 бет
|  |
| --- |
| **Грамматика**
**Морфология**
* Сөз құрамы
	1. Түбір
	2. Жұрнақ
	3. Жалғау
		+ Көптік жалғау
		+ Тәуелдік жалғау
		+ Септік жалғау
		+ Жіктік жалғау
* Сөз таптары
	1. Зат есім
	2. Сын есім
	3. Сан есім
	4. Есімдік
	5. Етістік
	6. Үстеу
	7. Шылау
	8. Еліктеу сөз
	9. Одағай

**Синтаксис**
* Сөз тіркесі
* Сөйлем мүшелері
	1. Бастауыш
	2. Баяндауыш
	3. Анықтауыш
	4. Пысықтауыш
	5. Толықтауыш
 |

**Тәуелдік жалғау**, әдетте, бір заттың басқа бір затқа тәуелді екенін білдіретін қосымша. Негізінде зат есімге тән қосымша бола тұрса да, зат есім қызметін атқаратын, демек, субстантивтенетін (заттанатын) сөздердің барлығына да жалғана береді. Мысалы: *әкем, дәптерім* деген сөздер зат болса, *Түйенің үлкені өткелде таяқ жейді* (мақал) деген сөйлемдегі *үлкені* сын есімі субстантивтеніп тұр. *Ердің екі сөйлегені - өлгені; еменнің иілгені - сынғаны* (мақал) дегендегі *сөйлегені, өлгені, иілгені, сынғаны* деген сөздер - зат есім орнына қолданылып тұрған есімше формалар.

Қосымшалар
----------

Жақ-жақтың көрсеткіші ретінде қызмет ететін тәуелдік жалғау қосымшалары мыналар:

| Жақ | Соңғы дыбыс |
| --- | --- |
| Дауысты | Дауыссыз |
| Жуанбуын | Жіңішкебуын | Жуанбуын | Жіңішкебуын |
| 1. I жақ | **-м**  | -м | -ым | -ім |
| 2. II жақ | **-ң**  | -ң | -ың | -ің |
| 3. II жақ | **-ңыз**  | -ңіз | -ыңыз | -іңіз |
| 3. III жақ | **-сы**  | -сі | -ы | -і |

Бұл қосымшалар жалғанған сөздер, әдетте, өздерінен бұрын ілік септік жалғауда тұрып тіркесетін жіктеу есімдіктермен тікелей байланысты болады. Сол себептен тәуелдеулі сөздің жақ жалғаулары да жіктеу есімдіктерінің жақтарына сәйкес келіп отырады. Мысалы: *менің қаламым; сенің қаламың; сіздің қаламыңыз, оның қаламы ; менің үйім*

Жекеше түр мен көпше түрдің тәуелденуі
--------------------------------------

Сөз жекеше түрде де, көпше түрде де тәуелденеді. Егер сөз (зат) жекеше түрде тәуелденіп тұрса, бір зат бір адамға (я затқа) тән екендігі білінеді. Ал, сөз (зат) көпше түрде тәуелденіп тұрса, көп зат я бір тектес бірнеше зат бір адамға (я затқа) ғана меншікті екендігі білінеді. Тәуелдіктің бұл түрі оңаша тәуелдеу деп аталады. 

Мысалы: *Бірдің тәжірбиесі - көптің игілігі* (мақал); *Байлықтың атасы - еңбек, анасы - жер* (мақал) деген сөйлемдердегі тәуелдік жалғауының қосымшалары жалғанған сөздерді тәуелдік жалғауларынсыз қолданса, сол сөйлемдердегі сөздердің қиюлары кетіп, олар өз ара үйлеспей, қисындаспай тұрады.
Оңаша тәуелдеудің үлгісі мынадай:

|  | Жекеше | Көпше |
| --- | --- | --- |
| менің |  ***ата-м, қалам-ым***  |  ***ата-лар-ым, қалам-дар-ым***  |
| сенің |  ***ата-ң, қалам-ың***  |  ***ата-лар-ың, қалам-дар-ың***  |

Әдебиет
-------

* А. Ысқақов, Қазіргі қазақ тілі, 1974 ж
**Гротеск** (фр. *grotesgue*- таңғажайып, өзгеше келбетті, итал. grotta - үңгір) - шынайы, нақтылы өмір мен фантастиканың шарпысуынан, әдепкі және таңғажайып оқиғалардың, кейіпкерлердің тоғысуынан тұратын, жақсы мен жаманды, қайғы мен күлкіні, т.б. шендестіруге құрылатын, әжуа, күлкіге ерекше мән берілетін көркемдік бейнелеу тәсілі. Түпкі мағынасы грот (үңгір) деген сөзден шыққан, себебі, ескі заманнан қалған үңгірлерде кездесетін, адамның келбетін, жануарлар мен өсімдіктердің әлпетін батыстырып, бір-бірімен араластыра бейнелеген әшекейлі өрнек-суреттер осылай аталған. Кейін гротеск "комедиялық шығарманың бір түрі" деген мағынаны да беретін болды. Гротеск тәсіл ретінде әр түрлі жанрдағы шығармаларда орын алып, жан-жақты дамып, өрістей түсті. Тура мағынасында ақиқаттан алшақ кету болғанымен, өмірде болатын шындық жағдайды айрықша тапқырлықпен, есте қаларлықтай әсерлі етіп жеткізеді.

**Гротеск** өнер шығармасы (карикатура, достық әзіл). Онда асыра көрсету элементтері болады. Сондай-ақ газет немесе кітап баспа әріпінің аты. Ол бас тақырыптарды, айдарларды, тақырыпшаларды теруге пайдаланады. Гротескалық баспа әріптердің тобына шабылған, журналдық шабылған, байырғы және плакаттық баспа әріптер жатады. Олардың бәрі де баспа әріптік стандарттың бесінші тобына қосылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
3. ↑  Баспа және полиграфия терминдерінің түсіндірме сөздігі / С. Медеубекұлы, Б. Омарова, Р. Әбдиева. - Алматы: «Сөздік-Словарь», 2013. - 232 б.
**Понтрягин Лев Семёнович** (21. 8 (3. 9). 1908 ж. т. Мәскеу) — кеңес математигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1958; 1939 жылдан корр. мүшесі), Соц. Еңбек Ері (1969). 14 жасында кездейсоқ жағдайдан көзінен айрылды. 1929 ж. Мәскеу университетін бітірді. 1935 жылдан осы университеттің профессоры.

1939 жылдан КСРО ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы Математигі институтының бөлім меңгерушісі. Топологияда екі жақтылықтың жалпы заңын ашты және осыған байланысты уздіксіз топтар сипатының теориясын құрды; гомотопия теориясында да бірқатар табыстарға жетті (Понтрягин кластары). Тербелістер теориясындағы еңбектерінің басты қорытындылары релаксациялық тербелістер асимптотикасына жатады. Басқару теориясында оптимальдық процестердің математигі теориясын құрды. Дифференциалдың ойындар бойынша өте маңызды қорытындылар жасады. Понтрягин мектебінің жұмыстары бүкіл дүние жүзінде басқару теориясы мен вариациялық есептеудің дамуына игі ықпал етті. Понтрягин — көптеген шетел академияларының құрметті мүшесі. КСРО Мемлекеттік сыйлығының (1941), Лениндік сыйлықтың (1962) лауреаты. 3 рет Ленин ордені және басқа орден, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,9 том
**Катамара́н** — (тәмілден கட்டு மரம் *каттумарам*, — байланған бөренелер)

1. Үнді мұхитының азиялық бөлігінде тұратын халықтардың қайығы
2. Екі корпусты кемелер. Корпустары төбелерінен *көпір* арқылы байланысады (ферменді немесе палубтық типте).

Тарихы
------

Полинезия катамараны
Кемелердің бұл түрі ежелден белгілі болған, негізінен Океания халықтарында кең тараған. Этнография мен археология ғалымдарының айтуынша Полинезиилік катамаран сол елдің көшіп қонуындағы негізгі көлік түрі болған.

Еуропада катамаранды, мысалы, римдіктер Сиракуздарды алғанда пайдаланған, оларда штурмға арналған баспалдақтарын алып жүрген.

Дегенмен, катамарандар кеме өндірісінде көпірін мықты қылу мәселесі мен құрылысының қиыншылығынан кең тарай алмады. Корпус материалы ретінде металл енгелі және соған сәйкес кеме жасау жаға технологияның дамуы катамаран тиімділігіне және алатын орнына жаңа көзқарас әкелді, сөйтіп катамарандар қайта пайдаланыла бастады.

Бүгінгі күн катамарандары
-------------------------

Құйылған катмаран
Катамарандар ерекшеліктеріне палубаларының кеңдігі, бастапқы үлкен тұрақтылығы, тербелу амплитудасының аздығы, корпустарының ұзындатылу мүмкіндігі, ал ол өз кезегінде қозғалыс жылдамдығын арттырады. 

Заманауи есу катамараны
Сурет:IMG 6283 DCE.JPGКарелиядағы балқытылу
 Заманауи құйытылған желкенді катамаран

1. ↑  The Settlement of Polynesia, Part 1
Тері туберкулезі - терінің туберкулезді қабынуымен жүретін туберкулезді үдеріс. Аурудың қоздырғышы болып қышқылға төзімді туберкулезді микобактериясы болып табылады. Бұл туберкулездің сирек кездесетің түрі. Туберкулездің теріні зақымдауы көбіне өкпемен, лимфа жүйесінің және тағы басқа мүшелердің зақымдалуымен бірге қосарланып келеді. Терінің туберкулезді зақымдануына ошақты түрлері (кәдімгі жегі, скрофулодерма және ойықжара туберкулезі) және шашыранды түрілері жатады.

**Клиникалық көрінісі**
-----------------------

Бет терісін, сирек жағдайда ауыз қуысы мен мұрын қуысының шырышты қабатын және кеуденің, мойынның, аяқ-қолдардың терілерін зақымдайды. Алғашқы клиникалық көріністері ретінде қызғылт сары түстес, көлемі 1-2мм, бір немесе бірнеше ұсақ төмпешіктердің (липомалардың) пайда болуымен жүреді. Төмпешіктер жайлап ұлғаяды да бірігіп бүртік (бляшка) түзеді. Төмпешікті шынымен басып қараған кезде алма балдыры (желесі) («алма балдыры белгісі») түстес дақ, ал зондпен басып қараған кезде тамшы қаны бар ойықша пайда болады («зонд белгісі»). Төмпешік бүртігі беткейлік тыртық қалдырып, кері қайта дамуы мүмкін. Кейде төмпешіктер пайда болуы мүмкін инфильтраттарға біріктіріледі. Ойық жаралардың тыртықтары дефигурацияланатын тыртықтардың жиі пайда болуымен жүреді. 

### **Диагноз**

Тері туберкулезі терінің зақымдалған аймағынан алынған биопсия мен гистологиялық зерттеу арқылы расталады. Ажыратпалы диагностиканы мерез төмпешіктерімен, созылмалы дискоидты қызыл жегімен, эритема түйінімен, лейшманиозбен және т.б. мен жүргізіледі.

#### **Емі**

Тері туберкулезі В дәрумендерінің кешенімен патогенетикалық емдеу фонында стандартты химиотерапияға сәйкес жүргізіледі. 

  

Әдебиеттер: 
1. Фтизиатрия: Учебник/ А.С. Ракишева, Г. Цогт- Алматы, 2014. – 420с.
2. Медициналық терминдер сөздігі. Орысша-қазақша-ағылшынша (40 мыңға жуық термин)/ Ахметов М. – Алматы, 2009.- 800 б.
**Астана декларациясы (2018)**- медициналық-санитариялық көмек (МСАК) бойынша декларация , 2018 жылғы 25 қазанда медициналық-санитариялық алғашқы көмек жөніндегі жаһандық конференция шеңберінде қол қойылған. 1978 жылғы Алматы декларациясының 40 жылдығына орайластырылған Денсаулық сақтау қызметтерімен жалпыға бірдей қамтуға және тұрақты даму мақсаттарына дейінгі алғашқы медициналық-санитарлық көмек (МСАК) туралы декларация. Конференция 2018 жылғы 25-26 қазанда Астана қаласында, Қазақстан Республикасы Үкіметінің және ЮНИСЕФ-тің қолдауымен Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау ұйымының қамқорлығымен өтті.Конференция жұмысына ДДҰ-ға мүше 146 елдің өкілдері қатысты, олардың қатарына денсаулық сақтау, қаржы, білім және әлеуметтік қамсыздандыру министрлері, медицина қызметкерлері, сондай-ақ үкіметтік емес ұйымдар кірді. МСАК тәсілі қазіргі заманғы денсаулық сақтау проблемалары мен денсаулық сақтау жүйелерін тұрақты шешудің ең тиімді тәсілі болып табылады. МСАК тәсілі Денсаулық сақтау қызметтерімен жалпыға бірдей қамту саласындағы біздің ортақ жаһандық мақсаттарымызға және тұрақты даму саласындағы денсаулыққа байланысты мақсаттарға қол жеткізу үшін негіз болып табылады.

Алғышарттар
-----------

Астана декларациясы үш деңгейде әрекет ету үшін негіз белгіледі:
1. 2030 жылға қарай МСАК арқылы тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізу шеңберінде өзінің маңыздылығы арқылы саяси деңгейде;
2. Денсаулық сақтау жүйелерінің жаңартылған көзқарасын құру арқылы стратегиялық деңгейде;
3. Мониторингпен бірге іске асыру жоспарын әзірлеу арқылы операциялық деңгейде.
Жаңа декларация үкіметтердің, үкіметтік емес ұйымдардың, кәсіби ұйымдардың, ғылыми орталардың және жаһандық денсаулық сақтау және даму ұйымдарының МСАК-қа саяси міндеттемесін растады. Ол 2019 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының Денсаулық сақтау қызметтерімен жалпыға бірдей қамту мәселелері жөніндегі жоғары деңгейдегі отырысын хабардар ету үшін пайдаланылатын болады.
Астана декларациясы, сондай-ақ 1978 жылы алғашқы медициналық-санитарлық көмек туралы Алматы декларациясын және 40 жыл ішінде атқарылған жұмысты атап өтуге мүмкіндік берді.

Сипаттама
---------

Астана декларациясы бүкіл әлемде денсаулық сақтауды дамытудың басты құндылығы ретінде насихаттайтын МСАК-тың қазіргі заманғы тұжырымдамасын айқындайды. Тұтастай алғанда, бұл құжат салауатты өмір салтын қамтамасыз ететін және кез келген жастағы кез келген адамның әл-ауқатын арттыратын тәсілді ұсынады.
МСАК тұжырымдамасын жаңарту және денсаулық сақтау қызметтерін көрсетуді жақсарту бойынша шаралар қабылдау үш негізгі себеппен айқындалған:
1) МСАК ерекшеліктері денсаулық сақтау жүйесіне қазіргі әлемде тез бейімделуге мүмкіндік береді;
2) денсаулығының нашарлығы факторларын және болашақ қауіптерді насихаттау мен алдын алуға, жоюға баса назар аударылады;
3) тұрақты даму мақсаттарына МСАК тиімді болған жағдайда ғана қол жеткізуге болады.
**Оңтүстік Қазақстан** — батыстағы Арал теңізінен шығыстағы Жетісу Алатауына дейінгі және солтүстіктегі Балқаш көлі мен Бетпақдала шөлінен Қазақстанның оңтүстіктегі шекарасына дейінгі үлкен алқапты алып жатқан өңір. Құрамына Алматы, Жамбыл, Түркістан, Қызылорда, Жетісу облыстары және Алматы, Шымкент қаласы жатады. Ірі қалалары - Алматы, Шымкент, Тараз, Қызылорда, Талдықорған.

Жер бедері
----------

Іле өзені
Аумағының 80%-ы дерлігін шөлді жазықтар және біраз бөлігін Тянь-Шань мен Жетісу Алатауының батыс және солтүстік сілемдері мен тауалды қырқалары алып жатыр. Бұл таулардан Шу, Іле, Қаратал және т.б.кішігірім өзендер басталады. Мол ылғалды, биік таулы аймақ мал үшін шүйгін жайылымдар болып табылатын субальпілік және альпілік шалғандарға бай. Тауалды қырқаларында құнарлы, қалың қабатты лесс шөгінділері тараған. Дәл осы тауалды қырқалары Оңтүстік Қазақстанның экономикалық маңызды ауданы болып табылады:ол жерлерде халықтың көп бөлігі шоғырланған. Бетпақдаланың, Арал маңы Қарақұмының және Қызылқұмының шөлді жерлері сирек қоныстандырылған. Ауданның едәуір бөлігін суармалы егістік, бау-бақша, құнарлы мал жайылымдары алып атыр.

Көлдері
-------

Мұнда ірі көлдердің қатарына Арал, Балқаш жатады. Арал теңізінің деңгейі 1961 жылдан бастап төмендеуде. Теңіздің солтүстік-шығысы (Кіші Арал) бөлектенді. Негізі авкаториясының ауданы біршама кеміген. Теңіз жағалары 100-120 км-ге қайтқан, құрғап қалған теңіз табаны сортаңға айналып, жағаларын құмдар басқан. Аралды қалпына келтіру үшін көптеген іс-шаралар қаралып, жобалар жасалды. Халықаралық қор құрылды.
Тұрғындарды су басу қаупінен сақтау мақсатында Сырдария өзені бассейнінің сағасындағы өзен суын реттеу үшін Көксарай құрылысын салу көзделініп, 2010 жылы 18 наурызда іске қосылды.

2010-2011 жылдары су тасқыны кезіндегі су қоймасындағы шоғырландаралған ағынның көлемі 2,2 млрд текше метрді құрады. Вегетациялық кезеңнің басталуымен су реттегішті эксплуатациялау ережесіне сәйкес Көксарай су қоймасынан Сырдария өзенінің арнасына құю үшін және Кіші Аралды толтыру үшін су жіберу басталды.

Қатынас жолдары
---------------

Теміржол және автомобиль жолдары Оңтүстік Қазақстанды Орталық Азия республикаларымен, Батыс Сібірмен және Ресейдің еуропалық бөлігі аудандарымен байланыстырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бейсенова Ә.С. Қирабаев Ә.С. Қазақстанның географиялық атласы.- Алматы: "Атамұра", 2013.- 104 бет. ISBN 978-601-282-832-0


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  Қазақстан әкімшілік бірліктері |
| --- |
|  |
|  | 

Қазақстан Республикасы
**Облыстар:** Абай | Ақмола | Ақтөбе | Алматы | Атырау | Батыс Қазақстан | Жамбыл | Жетісу | Қарағанды | Қостанай | Қызылорда | Маңғыстау | Павлодар | Солтүстік Қазақстан | Түркістан | Ұлытау | Шығыс Қазақстан
**Республикалық маңызы бар қалалар:** Астана (елорда) | Алматы | Шымкент

---

Қазақстан қалалары | Қазақстан аудандары | Қазақстан кенттері | Қазақстан ауылдық округтері | Қазақстан елді мекендері

---

**Экономикалық аудандары:** Орталық Қазақстан | Шығыс Қазақстан | Батыс Қазақстан | Солтүстік Қазақстан | Оңтүстік Қазақстан
 |  |

 |