recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Юрий Людвигович Рутковский** (21.11.1891, Варшава қаласы,- 30.6.1970, Алматы) - режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1954). 

1913 жылы Варшава көркем театрының студиясын бітірген. 1933 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы қаласында тұрып, қазіргі Мемлекеттік академиялық орыс драма театрын ұйымдастыруға қатысты; 1939 жылға дейін осы театрдың көркемдік жағын басқарумен қатар актері де болды. 

Ол актер ретінде орыс және шет ел драматургиясы бойынша қойылған сиектакльдерге қатысып, бірқатар сахналық бейнелер жасады. Қойған негізгі спектакльдері: М.Әуезовтің "Түнгі сарыны" (Қазақ академиялық драма театры, 1934; Орыс академиялық театры, 1937; Шымкент облыстық драма театры, 1938), Н.Ф. Погодиннің "Аксүйектері" (1937) мен "Мылтықты адамы" (1947, Ш.Аймановпен бірге), Н.В. Гогольдің "Ревизоры" (1946, бөрі Қазақ академиялық драма театрында), Әуезов пен Ә.Тәжібаевтың "Ақ қайыңы" (1939, Шымкент облыстық драма театры) т.б. 

1941-65 жылы Қазақ академиялық опера және балет театрында режиссер болып, Т.Хренниковтың "Дауылдасын" (1941), П.И. Чайковскийдің "Евгений Онегинін" (1943) т.б. опералық спектакльдерді қойды. 

1937-39 жылы Алматы театр училищесінде педагогикалық қызметпен шұғылданды. 

2 рет "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Мәжит Сабаншиев (15.01.1944 жылы туған Панфилов ауданы, Ынталы ауылы)-ғалым, биология ғылымының докторы(1993), профессор (1997). 1967 жылы Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын, 1973 жылы Мәскеудегі Эпидемиологиялық және вирус институтының аспирантурасын бітірген.1967-68 жылы Панфилов ауданындағы "Красный восток" шаруашылығында бас малдәрігері, 1973-96 жылы Қазақ вирусол, ғылыми зерттеу университеті аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. 1996 жылдан Қазақ мемлекеттік аграрлық университетінде 60-тан аса ғылыми еңбегі жарияланған.

Дереккөздер
-----------

Жетісу энциклопедия "Арыс" баспасы Алматы 2004
**Каспер Дольберг** (дат. *Kasper Dolberg*; 6 қазан 1997 жыл, Силькеборг, Дания) — даниялық футболшы, "Аякс" клубы мен Дания Ұлттық футбол құрамасының шабуылшысы.

Карьерасы
---------

"Силькеборг" клубының түлегі. 2015 жылы қаңтарда "Аякспен" келісім шарт жасасты. Бұл кезде "Силькеборг" құрамында бір де ресми ойын өткізбеген-ді. Дегенмен, "Аяксқа" 2014-15 жылғы маусым біткен соң ғана ауысатындықтан, маусым біткенше "Силькеборг" сапында үш ойын өткізіп үлгерді. 

Ал Ниерланды чемпионатындағы тұңғыш ойынын 2016 жылы тамызда ғана өткізді.

2016 жылдан бері Ұлттық құрама сапында ойнап келеді. 2018 жылғы әлем чемпионатына қатысты.

Данияның бірнеше жастағы құрамасында ойнаған.

Жетістіктері
------------

### Командалық

«Аякс»
* Нидерланд кубогы: 2018/19
* УЕФА Еуропа лигасының финалисі: 2017

### Индивидуалды

* Нидерландыдағы футбол таланты: 2017

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі (*ajax.nl*) (нид.)
**Боб Кейн** (ағылш. *Bob Kane*; 24 қазан 1915 — 3 қараша 1998) — америкалық комикс жазушысы, Бэтмен суперқаһарманы жайлы комикстердің соавторы ретінде танымал. Ұзақ уақыт бойы Кейн Бэтменнің және оған қатысты кейіпкерлердің жалғыз авторы деп саналып келді. Алайда Бэтменнің нағыз авторы - Билл Фингер. Ол бәрімізге белгілі Бэтменнің бейнесін ойлап шығарған. Кейн өз кезегінде Билл Фингердің жұмыстарын өзіне меншіктеп алып, Фингер салған беттерді өз атынан ұсынып отырған. Осының нәтижесінде барлық құрмет-қошемет лайықсыз Боб Кейнге бұйырды, ал Фингер «елес авторға» айналды.

Биографиясы
-----------

### Жастық шағы

Роберт Кан De Witt Clinton High School мектебін бітірген. 18 жасында аты-жөнін ресми түрде Боб Кейн деп өзгертеді. Ол болашақ «Спирит» комиксінің авторы Уилл Айзнермен дос болған. Боб Cooper Union-де оқып, кейіннен Макс Фляйшердің студиясында 1934 жылы стажёр-аниматор ретінде жұмыс істейді
.

### Ересек кезі және қарттығы

1989 жылы Кейн «Бэтмен және мен» атты автобиографияны жазады. 1996 жылы «Бэтмен және мен, Сага жалғасады» (ағылш. *Batman and Me, The Saga Continues*) атты екінші томды жарыққа шығарды.

Кейн 1998 жылы 3 қарашада дүниеден озды. Артында Элизабет Сандерс Кейн («Бэтмен қайтып оралады», «Бэтмен мәңгілік», «Бэтмен және Робин» фильмдерінде Гертидің рөлін сомдаған) есімді жесірі, қызы және немересі қалды. Кейн Калифорния, Лос Анжелестегі Голливуд белестерінің Голливуд-Хиллс зиратында жерленген. Жерлеу рәсімі Нью-Йоркте өтті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Kane Bob* Batman & Me —  Forestville, CA: Eclipse Books, 1989. — P. 44. — ISBN 1-56060-017-9.
2. ↑  *Weinstein Simcha* Up, Up, and Oy Vey! — 1st. —  Leviathan Press, 2006. — ISBN 978-1-881927-32-7.
3. ↑  Bob Kane Biography (1914—1998) Мұрағатталған 2 ақпанның 2009 жылы.. Accessed May 8, 2008

Сілтемелер
----------

* *Comic Book Artist* #3 (Winter 1999): «The Bob KHis film about Batman, he became famousane Letter» (September 14, 1965 open letter by Bob Kane)
* *The New York Times* November 7, 1998: «OBITUARY: Bob Kane, 83, the Cartoonist Who Created 'Batman,' Is Dead», by Sarah Boxer
**Кристалдардың өсу жағдайы**. Қристалдардың өсуі дегеніміз — оны кұрайтын бөлшектердің реттеліп, белгілі бір тәртіп бойынша тізіліп құралуы, кеңістік решетка құруы.

Осы бөлшектердің реттесіп кристалл решеткасын құруы үшін
сол бөлшектердің шығатын көзі болуы керек. Кристалл заттың
өсуіне белгілі бір жағдай керек. Егер сыртқы ортадан кристалдың өзіне алатын бөлшегінен оған беретін бөлшегі кеп болса,
онда кристалл ериді. Қерісінше, кристалдың сыртқы ортадан
алатын бөлшектері өзінің беретін бөлшегінен кеп болса, онда
кристалл өседі.

Кристалдың өсетін ортасы көбінесе ерітінділер. Ал ерітінділер ыстық та, салқын да (су ерітіндісі түрінде) болуы мүмкін.

Балқыған заттардан да көп кристалдар пайда болады. Кристалдар газдардан да құралады. Ал кейбір жағдайларда кристалдар қатты заттардан құралады, оны *қайта кристалдану* деп атайды.

Сонымен, кристалдардың барлық жағдайларда түзіле алатынын көреміз. Бұл жағдайлар табиғи түрде де, өндірісте де
кездеседі.

Мысал келтірейік. Кристалдар кебінесе табиғи су ерітінділерінен түзіледі. Қай жерде қанық немесе ете қанық ерітінді болса, сол жерде кристалл пайда болады. Минерал заттардың көп
түрлері: тұздар және басқалар сол су ертіндісінен кұралады. Әр
түрлі тұздардың, канттың кристалдары өндірістік жағдайда
колдан жасалады. Техникаға керекті кристалдарды кебінесе су
ерітіндісінен өсіреді.

Балқыған заттардың қатаюынан кристалдың пайда болу мысалы ретінде вулкандардан атылатын балкыған ыстық тас тасқынын, яғни лаваны алуға болады. Жер бетіне шығып қатайғанда лавадан кристалдар түзіледі. Металл қорытатын пештерден шыққан шлактар қатайғанда да сол сияқты кристалдар
пайда болады.

Вулкандардың атқылауынан сыртқа ұшып шыққан газдар
қысымнан да, қызудан да кенет құтылып, тез салқындап қатаяды. Демек, газ бірден кристалл түріне айналады. Металл қорыту пештерінен ұшып шығатын газдардан да сол сияқты кристалдар түзіледі.

Кристалдардың қатты заттардан өсу мысалына шыныны
алуға болады. Шыны вулканның атқылауынан шыққан лавадан
да пайда болады, қолдан да жасалады. Сол шынылар қысымға
немесе кызуға ұшыраса, олардың ішінде кристалдар пайда болады. Мысалы, күн көзінде кәп жатқан шынылардың кристалға
айналып күңгірт тартатыны осыдан.

Кристалдану әдісі бір заттан екінші затты айыруда, химиялық таза зат алуда жиі қолданылады. Мысалы, ащы судан таза
су бұрын катады! Ащы көлдердің қыстыгүні қатқан беті таза
судың кристалдарына (мұзына) айналады. Сол мұзды базға
көміп, жаздай пайдаланады. Осы әдісті Балқаш сияқты суы
ащы көлдердің жағасындағы ел ерте заманнан бері қолданып
келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
Саңғыл би кесенесі
**Саңғыл би** — (т.-ө. жылдары б.) – 12 – 13 ғасырларда өмір сүрген би, әулие, қоғам қайраткері, әйгілі би. 

Қоңырат тайпасынан шыққан. Түрік-моңғол шежірелерінде саңғыл руының ұраны "Мүлкаман" болуына қарап, кейбір зерттеушілер Саңғыл биді Мүлкаман батырдың шөбересі деп тұжырымдайды. Тарихи деректер, орыс және қазақ тіліндегі зерттеулер, шежірелер, сондай-ақ халық арасында ауызша айтылатын аңыздарға қарағанда, ол 1206 жылғы құрылтайда Шыңғысты ақкиізге көтеріп хан сайлаған қоғам қайраткерлерінің бірі болып саналады. Саңғыл би Шыңғыс ханның Хорезмге жорығына қатысқан. Жорықтан кейін өзінің қол астындағы қоңыраттармен Сыр бойында, яғни Жошы ұлысында қалған.

Түркітанушы Н.А. Аристовтың монографиясында Саңғыл би турасында маңызды мәліметтер берілген. Ш.Құдайбердіұлының шежіресінде бидің аты Сенгеле деп айтылады. Би есімі профессор А.Машановтың, жазушы Қ.Салғариннің еңбектерінде Саңғыл би, Саңғылұлы деп көрсетіліп, ғұмыры мен қоғамдық қызметі нақты да молырақ қамтылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
2. ↑  "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
3. ↑  Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности, СПб. 1897
4. ↑  Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі, А. 1991
5. ↑  Тарихи тұғыр, А. 1998; Көне де жаңа Созақ, А. 2004.
**Кен қабаты** – жер қойнауындағы кен байлықтарының орналасу қалпы, оның қалыңдығы мен ұзындығы және тереңге бойлау өлшемдері. Қазақстан аумағындағы кен қабатының пішіндері – қалыңдығы біркелкі қабат, линза және ұя тәрізді, штокверк, тарамдалған тамыр тәрізді болып кездеседі. Мыс. көне тау жыныстарының шөгуі нәтижесінде пайда болған Қарағанды көмірі, Жезқазған мыс кен орны біркелкі қабат (қалыңдығы 2 м-ден 30 м-ге дейін) түрінде; қалыңдығы 200 м-ге дейін жететін Екібастұз көмір кен орны ұя пішіндес; Қоңырат мыс кен орны тереңдігі 400 м штокверк секілді; Ақшатау полиметалл кен орны, Степняк алтын кен орны жер қойнауында тарамдалған тамыр тәрізді болып орналасқан. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Кристал Рид** (ағылш: *Crystal Reed*; 6 ақпан 1985 жыл) — американдық актриса. Әлемге көбінесе Эллисон Арджент "Волчонок" сериалындағы ойнаған рөлімен әйгілі.

Өмірбаяны
---------

Рид Мичиган штатындағы Детройт қаласында туған. Жастайынан бастап биге барып жүріп мектепте капитан болған. Мектептегі қойылымдарға белсене қатысып театрда "*Энни*" мен "*Скрипкашы төбеде*" мюзиклдарда ойнаған. Wayne State University оқыған. Кейін Чикагоға көшіп сонда ойнауды жалғастырды. 

2008 жылы желтоқсан айында Голливудқа көшіп кетіп,сонда актерлік мансапын жалғастырды. 2010 жылы "CSI: Crime Scene Investigation", "CSI: NY", "Риццоли и Айлс" проекттерде шақырылған актер болып түскен. 2011 жылы"Волчонок" телесериалында Эллисон Арджент - құбылғыштарға аңшы отбасынан шыққан 17 жасар жасөспірімді ойнаған.

Жеке өмірі
----------

"Волчонок" сериалында түсетін актер Дэниэл Шармонмен кездесіп жүрген, бірақ 2013 жылы маусымда жұп айырылысып кетті.

Дереккөздер
-----------

1. Кристал Рид Internet Movie Database сайтында
2. Кристал Рид твиттерда
3. Кристал Рид
**Баймұқанбетов Жанай** (1903-1937), жазушы Мұхтар Әуезовтің кейіпкері. 

  

Азамат соғысы жылдарында бөлімше комиссары болған. 1933 ж. Мәскеуде Қызыл профессура институтын бітіріп, 1933-35 ж. «Аптай- алтын» тресіне қарасты Ақжал кен басқармасыңда партиялық жұмысты үйымдастырушы болып істеген. 1935-37ж. Баймұқанбетов Шығыс Қазақстан облысы партия комитетінде өнеркәсіп белімінің меңгерушісі, облыстық партия комитетінің 2- хатшысы қызметін атқарған. Әуезов 1935 ж. Ақжалда болған кезінде Баймұқанбетовтың ұйымдастыру-тәрбиелік іс-әрекетін көзімен көріп, «Баймұханбетұлы Жолдас» деген мақала жазып, сол жылғы 26 қазанда «Социалистік Қазақстан» газетінде жариялаған. Одан бұрын 1935 ж. 23 қазанда «Правда» газетінде «Товарищ Жанай» деген атпен басылып шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
**Бірінші Бозащы болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

Болыс 7 әкімшілік ауылдан, 1213 үйден тұрады.

Халқы және тұрмысы
------------------

Негізгі рулары: Айтумыс, Шылым, Көшке ауылдары бұрын көшіп жүрген, соңғы кездерде Жемнің бойындағы Бақашыны жайлап, 93 үй көшуді тоқтатып, суармалы егіншілікке ауысқан. Ақбота 360-қа жақын үй, одан 100 үй Бозащы түбегінің Тасорпа суын мекендеген, 190 үй жартылай көшпенді — Жартышеке, Аққұдықты жайлайды. Қалған 20 үй егіншілікпен Ново-Александровскіні мекендейді. Есен ауылы 200 үй, одан 160 үй жартылай көшпенді, жыл бойына Бозащы түбегінің шығыс бөлігінде Ақботалармен бірге жүреді. 40 үй Қарақұмда қысы-жазы отырады. Бірінші Олжашы ауылында 150 үй, одан 40-қа жақын үй Бозащы мен Қаратау арасында көшіп жүреді. Қалғандары жатақтар, Өлі Қолтықта (залив Мертвый культук) отырады. Бөкен ауылында 100 үй, одан 90 үй жартылай көшпенді, жыл бойына Ауызорпа мен Ащыорпа жерлерінің арасын мекендейді. 10 үй жатақ Форт-Александровскіде тұрады.

Өтебайдың барлығы 120 үй, оның 25 үйі Бөкендермен, 110 үйі бірінші Олжашы ауылымен бірге жүреді. 200-дей үй қыста Қарынжарық, Сеңгір-құмдарын, ал көктемде Көгесем, Қарағанбосаға, Қыңыр, Ұзын суларын жайлап, Самға барады. Жазда Қарақұм, Ойыл, Сағызға дейін көшеді. Екінші Олжашы ауылы 120 үй. Қыста Бесоқты, Тоңаша және Қарынжарық құмдарын қыстап, жазда Самға дейін көшеді.

Дереккөздер
-----------

* Маңғыстау энциклопедиясы, 4том
**Сангру II қорымы** - бұл ежелгі андронов мәдениетінің белгілерін сақтаған жалғыз ескеркіш. Ол Қарағанды облысы Шет ауданы Айшырақ ауылынан 5 километр қашықтықта орналасқан.

1958 ж Орталық Қазақстан археология экспедициясының екінші жасағы Сангру II мекенінің обаларын зерттеп шықты. Ол Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Дарат мекенінен 4 км қашықтықта орналасқан және оңтүстіктен солтүстікке қарай гранит соқпақпен шектелген алап. Солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс бөліктері батпақталған. Алапта бес оба орналасқан, оның үшеуі тас тізбектерден орнатылған. Бірінші обадан басқа обалар алаптың солтүстік бөлігінде орналасқан. Обадан солтүстік батысқа қарай 100 м қашықтықта бір жинақы топта қола дәуірінің қорымы орналасқан, оның жекелеген дуалдары обаның салынуына дейін жеткен. Сангру II кешенінде төрт дуал үйіндісі және үш үйіндісіз дуал табылған, олар обаның солтүстік-батысындағы құрылымында орналасқан. Ескерткішті қазу нәтижесінде қола дәуіріндегі андронов дуалының үстінде ерте көпшелі кезеңдегі жерлеу жағдайы анықталды. Обаны дуалдың үстіне орнату былай жүзеге асты. Дуалдың ішіндегі аса биік емес үйіндіде терең емес шұңқыр қазылды. Сонан соң үстінен тас үйінді салынды. Ал, шығыс жағынан шағын оба орналастырылды. Онда ат және оған қойылған сазды ыдыс жерленген. Сол сияқты олжалар осы жерлеуде анықталды. Жерлеу рәсімі, бірге жерленген керек-жарақ мүлкінің сараптамасы Сангру II қорымының жерлеу уақытының қай кезеңге жататынын аңғару қиын екенін көрсетті. Оның хронологиялық амплитудасы көне нұрын және ерте атасу уақытының арасында белгіленген.

Пайдаланылған әдебиеттер
------------------------

1. Марғұлан Ә.Х. и др. «Древняя культура Центрального Казахстана». Алма-Ата, 1966.С.110-134.
2. Марғұлан Ә.Х. – «Бегазы-дандыбаевская культура Центрального Казахстана». Алма-Ата, 1979.С.101-111.

Дереккөздер
-----------

 Мұрағатталған 25 наурыздың 2014 жылы.
**Саңылау іздеуіш**
-------------------

### Жұмыс істеу принципі

Саңылау іздеуіш- вакуум жүйесіндегі тығыз емес және зақымдалған жерлерді анықтауға арналған құрылғы. Вакуум жүйесінің шыныдан жасалған бөлігінде герметикалықтың бұзылғандығын анықтау үшін газ разрядын қоздырып, электр ұшқынын тудыратын Тесла трансформаторы қолданылады. Бұл тәсіл қарапайым тәсіл болып есептелінеді. Герметикалығы бұзылған не ақауы бар жерге сырт жақтан "сынама" газды(көбіне гелий) үрлей отырып та вакуум жүйесінің герметикалығы анықталады. Бұл да сезгіш тәсілдің қатарына жатады.Мұндай сезгіш С.і-ке жылу электрлік монометр,иондық монометр,масса-спектограф жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 1997 ж. 4-том
**Бірінші Адай болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

Болыста 6 әкімшілік ауыл, онда 775 қожалық болды.

Халқы және көшу жолдары
-----------------------

Құрамына Адайдың әртүрлі рулары кіреді. Атап айтқанда: Көрпе — 170 үй, Жанақ — 91 үй, Балықшы — 156 үй, одан басқа Ақпан — 20 үй, Құнанорыс — 100 үй, Бәйбіше — 102 үй, Қожағұл — 156 үй болды. Халқы түгелдей көшпенділер, олар жазда Жем өзенінің оң және сол жақтарын жағалап, Шерқала тауларына дейін көшеді. Қыста Оймауыт, Қайрақты, Молқұдық, Сам, Қарабауырды қыстайды.

Дереккөздер
-----------

* Маңғыстау энциклопедиясы, 4том
**Айса Байтабынов** (1875,Ақтөбе обл.Қобда ауд.-1955,сонда) - қазақ жырауы.  

1922 жылдан КОКП мүшесі. Революциядан бұрын әкесі де өзі де байдың жылқышысы болған.   

30 жасынан ел арасында батырлар жырын айтқан. Жыраулық өнерді Бітеген, Нүрпейіс ақындардан үйренген. Әсіресе "Қобыланды", "Ер Сайын", "Көрұғлы", "Әуез батыр", "Телағыс" жырларын көп орындаған.   

Ақын азамат соғысы жылдары қызыл партизандар қатарыда болып, ақ гвардияшыларға қарсы күреседі.  

Ұлы Отан соғысы кезінде көптеген жырлар шығарып, ауыл еңбеккерлерін жеңіске жігерлендіреді.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Бәйділда Қалтаев** (17 ақпан 1911 жыл, қазіргі Алматы облысы Қарасай ауданы – 7 ақпан 1979 жыл, Алматы қаласы) – актер, Қазақстанның халық артисі, (1969). Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан.

Өмірбаяны
---------

Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

Қазақ драма театрының студиясын (1932 – 1935) бітірген соң 1937 жылға дейін қазақ драма театрында, одан кейін Семей облыстық музыкалық драма театрында (1937 – 1942), Қызылорда облыстық драма театрында (1946 – 1950), ал 1950 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ балалар мен жас өспірімдер театрының құрамында қызмет еткен.

Ойнаған рөлдері
---------------

Амангелді (Ғ.Мүсірепов, "Амангелді"), Ыбырай (М.Ақынжанов, "Ыбырай Алтынсарин"), Сардар (Қ.Мұхамеджанов, "Өзіме де сол керек"), Абыз (М.Әуезов, "Еңлік–Кебек"), Әбутәліп (С.Мұқанов, "Мөлдір махаббат"), Байтемір (Ш. Айтматов, "Арманым, Әселім"), Құнанбай (Ш.Аймановтың "Жас Абайында"), Ораз (Т.Ахтановтың "Әке мен бала"), т.б. сияқты әр алуан күрделі рольдерді ойнаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  *Яһуда Амандықов* = Орта жүздің Ноқта ағасы Тарақты шежіресі —  Алматы: Комплекс, 2009. — 1120 б. — 2000 таралым. — ISBN 965-611-88-2.
3. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Абай керуені** – ұлы ақын, кемеңгер философ, ғұлама ойшыл, тамаша сазгер, гуманист, қазақ халқының 19 ғасыр ренессанстық оянуының ең жарқын жұлдызы Абайға арналған.. 

Абай әлемдік тұлға. Ол өз халқының мұң-мұқтажын, мәдениетін, коғамдық ой-санасын, көркемдік ізденістерін мүлдем жаңа сапаға көтерді. Сонымен Sipre оның арман-аңсары бүкіл адамзаттың ең биік асыл мұраттарымен де үндесіп жатыр. Алайда, тоталитарлық жүйе кезеңінде қазақ ағартушыларының асыл қазынасы мен тағылымының халыққа толық жетпегендігі, жастардың Абайды тек ақын ретінде танып келгендігі аян. Осы орайда жоғары оқу орындары бір-бірінің ісін жалғастырып, Абай көшін жүргізуді ұйымдастырды. 

Негізгі мақсат Абайды жаңа қырынан көрсету, оның түрлі өнер саласына қатысты көзқарасына жастарды қанықтыру.

Дерекөздер
----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциоклопедия. – Алматы: *Қазақпарат*, 2009, 1-T. ISBN 978-601-03-0070-5.
**Абай жерінде** – "қазақтелефильм" студиясының түрлі түсті, 3 бөлімді, қазақ-орыс-ұйғыр тіліндегі фильмі (1986).. 

Қазақтың ұлы ақыны әрі ағартушысы Абай Кұнанбаевтың шығармашылығына нәр берген Семей облысы Абай ауданының тарихы мен бүгіні жайлы фильм. Фильм кейіпкерлері ұлы жерлестерінің өлең-жырларын естерінде сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырған қарапайым еңбекшілер шопандар, жылқышылар, олардың балалары мен немерелері. Режиссеры – Т.Ыбыраев, операторлары – А.Момынбеков, А.Федулов.

Дерекөздер
----------


1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциоклопедия. – Алматы: *Қазақпарат*, 2009, 1-T. ISBN 978-601-03-0070-5.
14-ші басылымның бірнеше томы (1895).
**Брокгауз энциклопедиясы** (нем. *Brockhaus Enzyklopädie*) — XIX ғасырдың басынан бастап басылып шығарыла бастаған немістің көптомды әмбебап энциклопедиясы. Әр жылдары әртүрлі атаулармен шыққанына қарамастан, жалпы ресми емес атауы сол қалпында сақталған — «Брокгауз». Энциклопедия Фридрих Арнольд Брокгауз негізін қалаған «F. A. Brockhaus» (артынан — «Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus AG») баспа үйімен шығарылады.

Бұл энциклопедияның ең басты ерекшеліктерінің бірі — оған көбінесе жалпы шолушы мақалалар емес, анықтама-мақалалар тән. Бұл жәйт стандартты энциклопедия шығарылымына 200—300 мың мақала сыйдыруға мүмкіндік берді.

Брокгауз энциклопедиясы «Майердің Энциклопедиялық Лексиконы» (нем. *Meyers Konversations-Lexikon*) 1984 жылы, «Пирердің әмбебап Лексиконы» (нем. *Universal-Lexikon der Gegenwart und Vergangenheit*) XIX ғасырдың соңында және «Гердердің энциклопедиялық Лексиконы» (нем. *Herders Conversations-Lexikon*) 1960-шы жылдары шығарылуы тоқтатылғаннан кейін, неміс тіліндегі әлемдік деңгейдегі 4 әмбебап энциклопедияның соңғысы болып табылады.

Пайда болу тарихы
-----------------

Энциклопедияның тарихы 1796 жылы Лейпциг қаласында доктор Ренатус Готтхельф Лёбельдің (нем.)қазақ. «Қазіргі заманға керемет көңіл бөлінген энциклопедиялық сөздігі» (нем. *Conversations-Lexikon mit vorzüglicher Rücksicht auf die gegenwärtigen Zeiten*) шыққан кезден басталады. Бұл «Сөздікке» географиялық және тарихи тақырыптар туралы мақлалар, өмірбаяндар, мифология, философия, жаратылыстану және т.б. бойынша мақалалар кірді. 1—4 томдары (A-дан R-ға дейін; «Leipzig: F. A. Leupold» баспасы) 1796—1800 жылдары шықты, 5-ші томы («Leipzig: J. C. Werther» баспасы) 1806 жылы шықты.

1808 жылы Ф.А. Брокгауз банкротқа ұшыраған баспашыдан Лейпциг кітап жәрмеңкесінде (ағыл.)қазақ. 1800 талер бағасына «Сөздікті» басып шығару құқығын сатып алады да, бастапқы жоспарланған 6 томға екі том қосымшаларды кіріктіріп, 1811 жылы оның шығарылуын аяқтайды (бірінші том — «Amsterdam: F. A. Brockhaus» басылымы; екіншісі — «Leipzig: F. A. Brockhaus» басылымы). Соңғы, алтыншы, томның редакторы ретінде Кристиан Вильгельм Франке (нем. *Christian Wilhelm Franke*) шақырылды. Бұл ісінің маңыздылығын түсінген Брокгауз, сәйкес өзгерістер мен қосымшалармен, өзіне энциклопедияның редакторы рөлін алып, 1812 жылы энциклопедияның 10-томдық екінші басылымына кірісті. Бұл екінші басылым жалпақ жұртқа танымал болып, мойындалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Британика энциклопедиясындағы «Encyclopaedia» мақаласы, 11-і басылым.  (ағыл.).
2. ↑  *Брокгауз, Фридрих Арнольд* // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
3. ↑  Британика энциклопедиясындағы «Friedrich Arnold Brockhaus» мақаласы, 11-і басылым.  (ағыл.).

Тағы қараңыз
------------

* Үлкен кеңес энциклопедиясы
* Брокгауз бен Ефрон энциклопедиялық сөздігі
* Британ энциклопедиясы
* Ираника энциклопедиясы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Брокгауз баспа үйінің ресми сайтындағы Брокгауз энциклопедиясының 21-ші басылымы
**Сергей Сергеевич Смирнов**(26.9.1915ж.т. Петроград,-22.3.1976, Мәскеу)- орыс совет жазушысыц.

Өмірі
-----

Инженер отбасысында туған. 1946 жылдан КПСС мүшесі. Мәскеу энергетика институтын (1941), М.Горкький атындағы әдебиет институтын (1941) бітірді. Ұлы Отан соғысына қатысты (1941-1945). Смирнов 1934 жылдан бастап журналист ретінде танылды. 1959-1960 ж. «Литературная газетінің» бас редакторы болды. 1975-1976 жылдары КСРО Жазушылар одағының секретары.

Еңбектері
---------

Ол «Днепр жағасындағы Сталинград «(1954), «Италияда» (1961), «Кубаға сапар» (1962) т.б. очерк кітаптарын жариялады. Смирновтың «Брест қамалы»(1957, толықтырылып басылуы 1964 , Лениндік сыйлық 1965), «Брест қамалының батырлары»(1959), «Белгісіз жайлы әңгімелер»(1963), «Семья»(1967) атты кітаптары және « Бугтағы қамал»(1955) пьесасы, көптеген мақалалары мен телевизия, радио арқылы сөйлеген сөздері Ұлы Отан соғысының белгісіз кеткен қахармандары жайлы деректер жинауға патриоттық қозғау туғызды. Смирнов шығармалары көптеген тілдерге аударылған. Қазақ тіліне «Брест қамалы (1967) атты повесі аударылды.

Сыйлықтары
----------

Ол Ленин орденімен, басқа да 3 орденмен және медальдармен марапатталған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 203 бет
**Сергей Рустамович Тагиев** (18 қыркүйек 1967 жыл, Жамбыл, Қазақ КСР) — қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы.

Карьерасы
---------

### Ойыншы карьерасы

Карьерасында КСРО және Қазақстан, Ресей клубтарында өнер көрсетті. Кеңес дәуірінде тек "Химик" клубында доп тепті де, 1993 жылы Грозныйдың "Эрзу" клубында бір жыл доп тепті.

1994 жылы "Таразға" қайта оралып, 2002 жылы карьерасын аяқтағанша бірнеше рет клуб ауыстырды, "Қайсар", "Мұнайшы" клубтарында ойнады.

### Бапкер карьерасы

2003 жылы туған клубы "Тараздың" бапкерлер штабына кірді. 2003 жылы азырақ уақыт клубтың бас бапкері қызметін атқарды. 2010 жылы "Қаратау" клубының бас бапкері боп тағайындалды.

2013-14 жылдары "Жетісу" командасында физикалық дайындық бойынша менеджер боп жұмыс істеді. 2016 жылы "Тараздың" бапкерлер штабына қайта оралды.

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Ине жасырмақ**- жастардың бас қосуында, көбіне үйде ойналатын ойын. Қажетті бұйымдар: ине және домбыра. Ойын шарты: ойыншылар ең алдымен, бастаушыны сайлайды. Ол, біріншіден, тәртіпті бақылайды, екінші, домбырада, немесе басқа музыкалық аспапты ойнайтын кісіні табады; үшіншіден, ойын ережесін түсіндіріп, екі ойыншыны таңдайды. Ойыншының біреуі бөлмеден шығып кетеді де, үйде қалған екінші инені өз бойындағы киіміне жасырады, немесе басқа біреуге береді. Бастаушының белгісі бойынша үйге қайта оралған іздеуші инені ойынға қатысушылардың жағасынан, бас киімдерінен іздей бастайды. Іздеуді жеңілдету үшін музыкант домбырада ойнап отырады. Егер іздеуші ойыншы нысанаға жақындай түссе, домбыра күмбірлей жөнеледі. Ал, егер нысана тұсынан іздеуші өтіп кетсе, домбыра үні бәсеңси бастайды. Іздеуші инесі бар кісіге жақындаған не алыстаған сайын домбырашы оны әр қилы сарынмен бағыттап, дәлдеп отырады. Нысанға дөп келген іздеуші ине осында-ау деген кісіні әбден тінте тексеріп, инені табуға тырысады. Ине жасыра алмаған, кәде бойынша ән салып, не әзіл айтып айып төлейді. Ал табылмаса іздеушінің өзі айып тартады.

**Дереккөздер**
---------------

  

1. 

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
**Сергей Павлович Бржестовский** – украин суретшісі, актер. 2006 жылы Украинаның еңбек сіңірген өнер қайраткері атағын алады. 1978 жылы Украинаның ұлттық суретшілер одағының мүшесі болады.

Биографиясы
-----------

Сергей Бржестовский 1964 жылы Киев қолданбалы өнер училищесінің көркем өнер факультетін тәмамдайды. 1973 жылдан бастап А. Довженко атындағы Киев киностудиясында суретші ассистенті және көркем-қоюшы болып жұмыс істейді. «Ранетки» сияқты бірнеше танымал телехикаялардың көркем-қоюшысы болады. Актер ретінде бірнеше фильмдерге түседі.
Сергей Павлович «Әр суретші өз қаласын құруы қажет», – деп есептейді. «Тяжёлый песок» телехикая түсіріліміне 20 ауладан тұратын қала құрастырады.

Кинода сомдаған рөлдері
-----------------------

* 1975 — Там вдали, за рекой
* 1977 — Бирюк
* 1977 — Ералашный рейс
* 1977 — Перед экзаменом
* 1979 — Полоска нескошенных диких цветов
* 1980 — Алые погоны
* 2007 — Колье для снежной бабы (Украина)

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті** (фр. ; ағылш. *International Committee of Sports for the Deaf*, *CISS*) халықаралық деңгейде саңырауларға арналған спорт түрлерінен жарыстарды ұйымдастыратын (Мысалы, Дефлимпиада ойындары (бұрын *Саңырауларға арналған дүниежүзілік ойындар* деп аталған)) жоғарғы ұйым болып табылады. 

Алғашқы ойындар Париж қаласында 1924 жылы Эжен Рубенс Алкемен ұйымдастырылды және *Халықаралық үнсіз ойындар* деп аталған. 

Қазіргі кезде ұйымның штаб-пәтері АҚШ-тағы Мэриленд қаласында орналасқан.

Тағы қараңыз
------------

* Халықаралық олимпиада комитеті
* Халықаралық паралимпиада комитеті

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Комитеттің ресми сайты
**Тасболат Тәжиев** (1908, Түркістан облысы, Ленин ауданы Жаңабазар аулы) - ақын. Қазығұрт төңірегіне
белгілі Төлеш акынның шәкірті болған. 1934 - 1941 ж. Шымкенттегі қазақ
драма театрьінда, Ташкент облысы
филармониясында қызмет істеген.
1941 - 1945 ж. Екінші дүниежүзілік соғысқа
қатысқан. Жауынгерлер арасында
"Алпамыс", "Қобыланды", "Ep Тарғын" дастандарын айтқан. "Қызыл
сұңқар", "Адамның жауы Гитлер"
жырларын жазған. "Сәлем хат" өлеңін жерлестері жатқа айтып жүрген.
Соғыстан кейінгі жылдары "Құмсан"
балалар үйінде көркемөнерпаздар
үйірмесіне жетекшілік еткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Сварадж** (санскрипте, сөзбе-сөз - өзін-өзі басқару) - Үндістандағы ұлт-азаттық қозғалысының бағдарламалық саяси ұраны. Ағылшын үстемдігінне қарсы, өзін-өзі басқару жолындағы күреске шақырды. 20 ғасырдың басында пайда болды және бағдарламалық талап ретінде алғаш рет 1906 жылы Үнді ұлттық конгресінің (ҮҰК) Калькуттадағы сессиясында қабылданды. ҮҰК-нің Нагпурдағы сессиясы (1920) Свараджды іске асыру үшін күресу ҮҰК қызметінің негізгі мақсаты деп санады. Ал, бірегей конгресшілдер Британ империясының көлеміне шектеулі өзін-өзін басқару, ал ҮҰК-нің радикалды қанаты Үндістанның тәуелсіздігі жолында күресуге шақырды. ҮҰК-нің Лахордағы сессиясы (1929) толық С-ды (пурна сварадж) жүзеге асыру міндетін алға қойды. Бірақ, мұны ұлт-азаттық қозғалысы оң қанатының өкілдері Үндістанның доминион статусына жету, сол қанатының өкілдері (Дж. Неру, С. Ч. Бос т.б.) Үндістанның толық тәуелсіздігі статусын қамтамасыз ету деп қарады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Тасбекіре (Scaphіrhynchіnae)** – бекіре тұқымдасына жататын балықтар. Құмдауытты және майда тасты қайраңдар мен өзектерді мекендейді. Дене пішіні лайлы ағысты суда тіршілік етуге бейімделген: басы күрек тәрізді жалпақ, көздері кішкентай, оның есесіне сезім мүшесінің қызметін атқаратын ұзын мұрттары жақсы дамыған. Ерекше сауыт құрайтын қырлы сүйектері денесін механикалық жарақаттанудан сақтайды.

Тасбекірелерді 2 туысқа жіктейді: америка Тасбекіресі және ортаазиялық Тасбекірелер. Соңғысының Арал теңізі бассейнінде тіршілік ететін 3 түрі кездеседі. 
Үлкен әмудария Тасбекіресі (Pseudoscaphіrhynchus kaufmannі), денесінің ұзынғы 58 см, салм. 760 г-нан 2,5 кг-ға дейін. 
Кіші әмудария Тасбекіресінің (P. hermannі) ұзындығы 30 см-дей. 
Үшінші түрі – сырдария тасбекіресі. Орта Азия Тасбекірелері 5 – 7 жасында жыныстық жағынан жетіледі.

Уылдырығын (15 мыңға дейін) су темпиратурасы 14 – 16 oС-қа жеткенде, наурыз – сәуірде өзен арнасындағы қиыршық құмды және майда тасты қайраңдарға салады. Су түбіндегі майда омыртқасыздармен (хирономидтердің, жылғалықтардың, біркүндіктердің дернәсілдері) және балықтардың уылдырығымен қоректенеді. Бұл 3 түрде қорғауға алынып, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Құрамы мен пішіні тұрғысынан, немесе өзге де белгілері жағынан (мәселен, қаттылығы, яки беріктігі) қоршаған ортадан анық ерекшелене отырып, сол қоршаған ортаға тән кеибір құрамбөліктердің нақтылы нүктеде жинақтала "өсуі" нәтижесінде қалыптасатын аутигендік (хемогендік, немесе биохемогендік) минералдық құрамбөліктер шемені. Тасберіштердің сырт пішіні, мөлшері және бітім ерекшеліктері әртүрлі болып келеді. Алайда Тасберіштерге көбінесе жұмыр пішіндер (дөңгелек, сопақша, цилиндр пішінді, конус тұрғылас) тән. Тасберіштердің мм-ге де жетпейтін мөлшерден бастап (микротасберіштер), ондаған см-мен, тіпті м-мен өлшенетін мөлшеріне дейінгі аралықтағы түрлері ұшырасады. Синонимі - "сорындылар".[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Лингва франка** (итал. lingua franca — франк тілі[1]) — белгілі бір қызмет аясында этносаралық қатынас құралы ретінде қолданылатын тіл.

Терминнің пайда болуы
---------------------

Тарихта лингва франка термині алғаш рет кезінде жерорта аймағында пайдаланылған аралас тілді айқындау үшін қолданылған болатын. Бұл атау арабтың *lisan al-ifrang* терминінің италияндық аудармасы болып табылады, араб тіліндегі атауы өз кезегінде сонау крест жорықтары кезеңінен қалған. Ол кезде арабтар барлық батыс еуропалықтарды франктар деп атаған; роман тілдерін де олар франк тілдері деп атаған.[1]

Тарихы
------

Алғашқы аймақтық деңгейден жоғары тіл ретінде койне болған болатын. Ол Ескендір Зұлқарнайын әскеріндегі орталық диалект ретінде қолданылды. Койне сондай-ақ қазіргі кезде тек қана этносаралық сауда мен тұрмыстық қатнынаста ғана емес, өзге де сфераларда қолданылатын (кезінде койне діни тіл болғаны сияқты) лингва франка тілін сипаттайтын жалпы атау болып кетті.[2]

Мысалдар
--------

Посткеңестік кеңістікте лингва франка қызметін орыс тілі атқарады. Африкада лингва франка ретінде суахили, хауса және бамана, ал Оңтүстік Америкада — кечуа тілдерін атап өтуге болады.

Көбінесе лингва франка міндетін пиджиндер атқара алады, алайда оны қолданатын этникалық топтардың ешқайсысының ана тілі болып табылмайтын толыққанды тіл де қолданыла алады (мысалы, ағылшын тілі көптеген Британ достастығы елдерінде лингва франка тілі).

Бұдан бөлек, ағылшын тілі қазірдің өзінде еуропалық бизнес, ғылым және авиацияда лингва франка болып табылады. Ол сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін еуро-атлантика интеграциясы себебінен және АҚШ-тың аймақтағы және әлемдегі ықпалының күшеюі себепті француз тілін дипломатия тілі ретінде ығыстырған болатын.

Тағы қараңыз
------------

* Пиджиндер

Әдебиет
-------

Орыс тілінде
* *Вайнрайх У.* Языковые контакты: Состояние и проблемы исследования / Uriel Weinreich / Уриель Вайнрайх; Ағылш. аудару и комментарии Ю. А. Жлуктенко; вступит. ст. В. Н. Ярцевой. — Киев: Вища школа, 1979. — 264 с.

Өзге тілдерде
* *Heine B.* Status and Use of African Lingua Francas. — 1970. ISBN 3-8039-0033-6
* *Kahane H.R.* The Lingua Franca in the Levant. — 1958.
* *Hall R. A. Jr.* Pidgin and Creole Languages. — Cornell University Press, 1966. ISBN 0-8014-0173-9
* *Melatti J.C.* Índios do Brasil. — São Paulo: Hucitec Press, 1983.

Сілтемелер
----------

* Лингва-франка в энциклопедии «Кругосвет».  (орыс.)

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  *Виноградов В. А.* Лингва франка // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 267.
2. ↑  Лингва франка. Энциклопедия "Кругосвет"
**Тасбүлдірген**
----------------

### Кездесетін жерлері және тұрпаты

Тасбүлдірген - (Rubus saxatilis)- қарабүлдірген туысына жататын жидекті, көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 10-30см, гүл сабағы тік, жеміссіз, жапырақты өркендері 40-100 см, жерге сұлап өседі. Жапырақтары үш-үштен орналасқан, ұзындығы- 3-11 см, ені 2-7 см, мамыр- маусымда гүлдейді, гүлдері көбіне сабақ ұшына 3-10 нан шатырша не шашақ тәрізді гүл шоғырына топтанған. Жемісі тәтті, қышқылтым, қызыл, бір-бірімен (2-6) нәзік жалғасқан сүйекті жеміс. Еуразияның орманды жерлерінде, оның ішінде Қазақстанда қайыңды шоқ ормандарда, қылқан жапырақты ормандарда, бұта арасында, таудың тастақты беткейлерінде, батпақты жерлерде өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 571-бет
**Пицунда** — Грузияда Абхазияның, Гагры ауданынан оңтүстігіне қарай 20 километр қашықтықта Қара теңіз жағалауындағы Пицунда мүйісінде орналасқан ұлттық қорық. 1926 жылы негізделген, жалпы алаңы 164,7 га. Б. з. б. 1 ғасырдың аяғынан б. з-ға дейін Рим қорғаны һ. Б. з. 4 ғасырдан бастап Кавказдағы христиан діні орталықтарының бірі. 8 ғасырдың 80 жылдарында Абхаз хандығына, 10 ғасырда Грузия құрамына, 17-18 ғасырларда түріктердің қол астына, 19 ғасырдың басынан Россия құрамына енді.

Флорасы
-------

Ормандар — 123 га, оның ішінде 70 гектарында пицунда қарағайы өседі; одан басқа емен, шаған, жөке т.б. ағаштар өседі. Солтүстік-шығыс жағында самшит өседі.

Фаунасы
-------

Қорықтың фаунасын қабандар, еліктер, қырғауылдар, сусары сияқты жануарлар құрайды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 21 шілденің 2011 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы
**Каспий маңы қарақұмы**. Атырау облысының қиыр оңт.-шығысында орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 150 шақырымға созылып жатыр, ені 65 км. Ауданы 7100 км². Жартысы Маңғыстау облысында жатыр. Теңіз трансгрессиясы нәтижесінде шайылған Үстірт тау жыныстары теңіз суының астынан босағаннан кейін жел әрекетімен өңделіп қырқалы-төбелі құмдар түзген. Жерінің абсолюттік биіктігі солтүстікте 20 м, оңтүстікте 14 м-ге дейін төмендейді. Құмды төбешіктер қырқаларының биіктігі 5—6 м. Араларында сор мен тұзды көлдер барлық жерінің 10%-ын қамтиды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1
**Свабтау (піскектеу)** - сұйықтың деңгейін төмендету арқылы ұңғыманы игеру тәсілдерінің бірі. Су ұңғымаларын, мұнай ұңғымаларын, тоғыту ұңғымаларын игеру үшін пайдаланылады. Кері қақпақ орнатылған сваб (піскек) ауырлатылған штангасы және тығыздаушы манжетімен бірге ұңғыманың сораптық-компрессорлық құбырына түсіріледі. Піскекті (свабты)
түсірерде кері клапан ашық тұрады, бұл піскектің сүйыққа еркін батуына мүмкіндік береді. Піскекті көтергенде қақпақ жабылады да піскек үстіндегі сұйық көтеріле ығысып жоғары шығарылады. Свабтау арқылы ұңғымадағы
судың деңгейі мен ұңғыма оқпаны түбіндегі қысым төмендейді, бұл ұңғымаға жаңа өнімнің құйылуына және оны тиімді игеруге мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Бәйсейіт Төлесұлы** – жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен атақты батырлардың бірі.[1] Ұлы жүз Албан тайпасынан шыққан. 

Жетісу аймағын жоңғарлардан азат етуде әйгілі Райымбек батыр Түкеұлымен, інісі Биеке, Бексейіт (Құсық) батырлармен бірге болып, ержүректілігімен көзге түскен. Жау қолына түсіп, інісі Биекенің және Сәлбен батырдың көмегімен босап шығады. Көпшілік деректерде, ел аузындағы әңгімелерге қарағанда Бәйсейіттің нағашысы – Ұлы жүздегі дулаттың биі Қараби делінеді. Ол әйгілі батыр Жәнібек Шақшақұлына батасын берген аузы дуалы би. Бәйсейіттің батырлығымен бірге емшілік қасиеті бар әулие адам болғандығы айтылады. 

Қазіргі Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданының жерінде қайтыс болған. Ол жер осы уақытқа дейін "Бәйсейіт" деп аталады. 

1998 ж. туған жері Райымбек ауданындағы Жамбыл ауылында батырдың туғанының 300 жылдығы атап өтіліп, ескерткіш орнатылды.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
**Кен бетін ашу коэффициенті** — кен орнын ашық тәсілмен қазып алуда пайдалы қазындының бір өлшеміне келетін ашылған бос жыныс мөлшері. Кен бетін ашу коэффициенті былай анықталады: салмақпен берілсе — т/т, көлеммен — м3/м3. Кейде бір тонна пайдалы қазындыға келетін ашылған жыныстың мөлшері көлеммен берілген жағдайда (м3/т) болады. Әдетте кен бетін ашу коэффициент көлем көрсеткішімен пайдаланады. Кен бетін ашу коэффициенті мынадай негізгі түрлерге бөлінеді: шекті — ашық тәсілмен қазып алудың тиімділігі жағынан ең сарқылған мүмкіндігі. Кен бетін ашу коэффициентінің осы мөлшерімен ашық жұмыстыц тереңдік шекарасы белгіленеді. Әдетте бұл шекара ашық және жер асты тәсілдермен алынған пайдалы қазындыны бір тоннасының өзіндік құндары тең екенін көрсетеді. Орта — карьердің соңғы пішіні аясындағы алынған бос жыныстың жалпы көлемі сол пішіндегі пайдалы қазындының көлеміне қатынасы. Егер бұл қатынас геологиялық барлау жұмыстарының материалдарына негізделген болса, онда мұны геологиялық ашу коэффициенті деп те атайды. Одан басқа: күнделікті, қабатты, эксплуатациялық, бастапқы, жоспарлы ашу коэффициенті болып бөлінеді. Олардың атқаратын қызметтері әр түрлі.
.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
**Кен орындарын қазып алудың тиімді әдістерін таңдау және оларды экономикалық тұрғыдан салыстырып бағалау** - 1969 жылы Алматы қаласындағы Қазақстан Ғылым Академиясының «Ғылым» баспасынан орыс тілінде жарық көрген монография; көлемі 10 баспа табақ. 

Еңбекте 5 сурет, 3 кесте және 94 әдебиеттер тізімі берілген. Авторы - техника ғылым доктары А.Е.Ерғалиев. Кітап кіріспеден, 4 тараудан, әдебиеттер тізімінен тұрады. Алғашқы бетінде көрнекті кеңес ғалымы, академик Қаныш Сәтбаевтың жарқын бейнесіне арналады деп жазылған.

Монографияда кен-геологиялық факторы бойынша тиімді әдістерді таңдап алуға қысқаша шолу және жер асты кен орындарын қазып алудың техника-экономикалық салыстырмалы әдістеріне толық талдау беріледі. Кен орындарын қазып алуды таңдау мен оларды экономикалық тұрғыдан салыстыра бағалаудың ғылым негізі, сондай-ақ автордың жер асты кен орындарын қазып алудың тиімді әдістерін таңдауы мен оларды экономикалық тұрғыдан салыстыра бағалаудың жаңа критерийге негізделген жаңа әдістемесі де көрсетілген. Кітап инженер-техникалық жұмысшыларға, кен ісі мамандарына, жоғары оқу орындарының оқытушылары мен студенттеріне арналған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қаныш Сатпаев. Энциклопедия / Бас редактор Б.Ө.Жақып. — Алматы «Қазақ энциклопедиясы», 2011 жыл. ISBN 9965-893-74-8
Фенотип
**Фенотип** (грек. *phaіno* – көріну және тип) – ағзаның онтогенез барысында қалыптасқан барлық белгілері мен қасиеттерінің жиынтығы. 

Фенотип ағзаның тұқым қуалау негізі болып табылатын генотип пен сол ағзаның дамуы жүріп жатқан қоршаған орта жағдайларының өзара әрекеттесуінен пайда болады. 1909 жылы Фенотип терминін алғаш рет дат ғалымы В. Иогансен (1857 – 1927) ұсынды. Фенотип ешқашан генотиптің жалпы көрінісі бола алмайды, ол тек белгілі бір қолайлы орта жағдайында ғана жүзеге асатын генотип бөлшегінің көрінісі болып табылады. Генотип пен Фенотип арасында нақты түрдегі байланыс болмайды, яғни генотиптің өзгеруі әрқашан Фенотиптің өзгеруімен қатар жүрмейді (немесе керісінше). Сондықтан генотиптері толық түрде бірдей болып келетін бір жұмыртқалы егіздердің өзі әр түрлі тіршілік жағдайларында дамып жетілген болса, олардың арасында айтарлықтай үлкен Фенотиптік айырмашылықтарды байқауға болады. Микроэволюция барысында сұрыпталу дарабастардың фенотип тері бойынша жүріп отырады. Соның нәтижесінде популяцияда генотип арқылы бақыланатын қажетті деген фенотип тері бар даралар сақталып отырады. Популяцияда генотипі әр түрлі дарабастар болған жағдайда фенотип бойынша сұрыпталу генотип бойынша сұрыпталуға алып келеді. Генотиптік өзгергіштік болмаған жағдайда, фенотип бойынша сұрыпталу ешқандай нәтиже бермейді. Мұны Иогансен таза линияларға жүргізген сұрыптау тәжірибелері арқылы көрсетіп берді.

Фенотип — бір ағзаның барлық көрінісі мен қасиеттерінің жинағы. Генотиптің сыртқы ортамен қарым-қатынасынан туады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X
2. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
3. ↑  О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова, Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. "Ғасыр-Ш", 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуГенетика |
| --- |
|  |
| Генетика негіздері • Генетика тарихы • Генетика терминдерінің тізімі |
|  |
| Негізгі ұғымдар | 
Тұқым қуалаушылық • Өзгергіштік • Ген • Генотип • Фенотип • Аллель • Мутация • Хромосомалар • ДНҚ • Нуклеотидтер • РНҚ • Генетикалық код • Геном |
|  |
| Салалары | 
Молекулалық генетика • Цитогенетика • Популяциялық генетика • Өсімдіктер генетикасы • Жануарлар генетикасы • Адам генетикасы • Медициналық генетика • Иммунды генетика • Фармакогенетика • Эпигенетика • Археогенетика |
|  |
| Заңдылықтары | 
Тұқым қуалаушылық • Мендель заңдылықтары • Хромосомалық теория • Гендердің өзара әрекеттесуі • Гендердің тіркесуі • Мутагенез |
|  |
| Тағы қараңыз | 
Геномика • Генофонд • Гендік инженерия • Генетикалық карталар • ДНҚ-тестілеу • Гаплотоптар |

 |
**Софтбол** (ағылш. *softball*) — доппен спорттық, командалық ойын, бейсболдың бір түрі. Софтболға арналған доп өлшемдері бойынша грейпфрутқа ұқсайды, бірақ бейсболға арналған доптан гөрі жұмсағырақ және ұшқан кезде оның жылдамдығы төменірек. Софтболды ерлер мен әйелдер ойнайды. Ойынның бірнеше түрі бар: «Фаст-питч» — «Шапшаң беріс», «Слоу-питч» — «Баяу беріс», «Модифай-питч» — «Орташа беріс». 1996 жылдан 2008 жылға дейін Олимпиада тәртібі ретінде әйелдер командалары арасындағы «фаст-питч» ойыны болған. 

Бейсбол кең тараған көптеген елдерде, софтбол да үлкен сұранысқа ие, өйткені оны кәсіби емес спортшылар және әйелдер таңдайды. Софтболдың бейсболдан басты айырмашылығы — жарақат алу ықтималдығы кем және физикалық мүмкіндікшілігі төменірек спортшылар ойнай алады.

Тарихы
------

Софтбол 1887 жылы пайда болды. Алғашқы кезде ойын «машбол» (mushball) немесе «киттенбол» (kittenball) деп аталған. 1920-ші жылдары өзінің заманауи атауына ие болды. Халықаралық софтбол федерациясы (ISF, ИСФ) 1965 жылы негізделді және 2001 жылға қарай 122 ұлттық федерацияны біріктірді. Әлем чемпионаттары әйелдер арасынан 1965 жылдан бастап өткізіледі, ал ерлер арасынан 1966 жылдан. В программу Жазғы Олимпиада ойындарының бағдарламасына софтбол 1996 жылдан (Атланта) 2008 жылға дейін (Бейжің) кірген.

Галерея
-------

* Софтболға арналған допСофтболға арналған доп
* Софтбол ойыныСофтбол ойыны
* Софтбол командасының алғашқы фотосуреті, Чикаго, 1897Софтбол командасының алғашқы фотосуреті, Чикаго, 1897

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу Олимпиадалық спорт түрлері  |
| --- |
|  |
| Жазғы | 
Академиялық есу • Бадминтон • Баскетбол • Бейсбол • Бокс • Күрес • Велоспорт • Судағы поло • Волейбол • Гандбол • Гольф • Байдаркаларда және каноэде есу • Дзюдо (ОО) • Карате • Ат спорты • Жеңіл атлетика (ОО) • Үстел теннисі • Желкенді спорт • Жүзу • Суға секіру • Батутта секіру • Регби-7 • Сёрфинг • Синхронды жүзу • Құзға шығу • Скейтбординг • Қазіргі бессайыс • Софтбол • Спорттық гимнастика • Ату спорты • Садақ ату  • Теннис (ОО) • Триатлон • Тхэквондо • Ауыр атлетика (ОО) • Семсерлесу • Футбол (ОО) • Шөп үстіндегі хоккей • Көркем гимнастика |
|  |
| Қысқы | 
Биатлон (ОО) • Бобслей • Тау шаңғы спорты • Кёрлинг • Конькимен жүгіру спорты • Шаңғы жарысы • Шаңғы қоссайысы • Шаңғымен тұғырдан секіру • Шана спорты • Скелетон • Сноуборд • Мәнерлеп сырғанау • Фристайл • Шайбалы хоккей (ОО) • Шорт-трек |
|  |
| Бұрынғы | 
Баск пелотасы • Су-моторлық спорт • Жё-де-пом • Крикет • Крокет • Лакросс • Арқан тартыс • Поло • Регби • Роке • Рэкетс |
|  |
| Көрсетілімді | 
Американдық футбол • Су шаңғысы • Француз боксы • Планер спорты • Допты хоккей |

 |
Фенолфталейн
**Фенолфталейн**, лаксатол, 4,4-диоксифталофенон, *С20Н14О4* – үш фенил метан тобына жататын қосылыс. Суда нашар, спирт пен эфирде біршама жақсы еритін түссіз, иіссіз, кристалды ұнтақ зат. Балқу t 259 – 263°С, қышқыл мен негізді анықтауда (рН 8,2 – 10 болғанда таңқурай реңді қызыл түске боялады) және дәрі жасауда қолданылады. Фенолфталейнді *NaOH* қосып балқытқанда 4,4-диоксибензофенон, концентрлі күкірт қышқылын қосып қыздырғанда фенол және оксиантрахинон түзіледі. Фенолфталейнді фенол мен фталь ангидридін *ZnCl2* қатысуында 105 – 110°С-та балқыту арқылы алады.

Дереккөздер
-----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том