**Веймар Республикасы** (нем. *Weimarer Republik*, *Deutsches Reich* Weimarer Republik (ақп.)) — 1919-1933 жылдардағы Германияның тарихи атауы, атау Веймарда құрылған Ұлттық Құрылтай жиналысында қабылданған және сол 1919 жылы 31 шілдеде жаңа демократиялық конституцияда бекітілген басқару федералдық республикалық жүйесі. Ресми түрде мемлекет Герман империясы күндері кезіндегідей («Рейх» (Reich) сөзінің аудармаларында «мемлекет» және «империя» деген сөздер бар) «Герман мемлекеті» деп аталуын жалғастырды (нем. *Deutsches Reich*).

Тарихы
------

Веймар республикасы Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Германияны шарпыған қараша төңкерісінің нәтижелерінің бірі болды. Мемлекеттік құрылымның республикалық формасы кайзерлік Германияның саяси және әскери жеңілісінен кейін Германияның ішкі саяси өміріне серпін берді. Соғыстың басында жарияланған" азаматтық бейбітшілік", оған оппозицияда болған социал-демократтар" айрықша Заңнан "бастап қосылды, Германияның тәуелсіз социал-демократиялық партиясының пайда болуымен барған сайын сынға ұшырады. Жеңіске деген сенімділік пен азық — түлікпен қамтамасыз етудегі үзілістердің пайда болуымен монархия қоғамның қолдауын жоғалтты, ал Кайзер империясының әскери бұйрықтары оның беделін жоғалтты.

"Қазан реформасын" жүзеге асыра отырып, Баден князі Макс бастаған Кайзерлік Германияның соңғы Үкіметі жеңімпаз державалармен Бейбітшілік келісімінің жақсы шарттарына қол жеткізу үшін империялық Конституцияны парламентаризм бағытында өзгертуге тырысты. Парламенттік демократияны орнатуға бағытталған реформаларды жүзеге асыру одақтастардың, атап айтқанда АҚШ президенті Вудро Вильсонның бейбіт келіссөздер жүргізу шарты болды. 1918 жылы қазанда Германияның атысты тоқтату туралы мәлімдемесіне жауап ретінде ол егер Германия оларға бұрынғы басшылық ұсынса, бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу мүмкіндігін жоққа шығарды.

10 қарашада Берлин жұмысшылары мен сарбаздар кеңесінің жалпы жиналысы (Vollversammlung der Berliner Arbeiter - und Soldatenräte), уақытша мемлекеттік органдарды — үлкен Берлиннің жұмысшылар мен сарбаздар кеңесінің атқарушы кеңесін және Эберт бастаған Халық Комиссарлары Кеңесін сайлады.

### Веймар конституциясы

Конституцияның жобасын жасау үшін Конрад Хаусманның төрағалығымен Конституциялық комитет құрылды. Конституция жобасының екінші оқылымы 1919 жылы 2 шілдеде басталды. Веймар Конституциясының қабылдануымен Германия империясы алғаш рет парламенттік демократияға ие болды. Заң шығарушы билікті жер үкіметтері тағайындаған рейхсрат және пропорционалды жүйе бойынша халық сайлаған рейхстаг жүзеге асырды.

### Версаль конституциясы

Бейбітшілік келісіміне 1919 жылы 28 маусымда Версальда қол қойылып, 1920 жылы 10 қаңтарда Рейхстаг ратификацияланды. Ол арқылы Германия Францияға Эльзас-Лотарингияны қайтарып берді (1870 ж. дейінгі шекарасына); Бельгияға Мальмеди және Эйпен округтерін, сондай-ақ моренаның бейтарап және пруссиялық бөліктерін берді; Польша-Позен провинциясының көп бөлігі және Батыс Пруссия провинциясының жартысына жуығы, Силезия провинциясының Глючин округі-Чехословакияға (осы аумақтардың барлығында дерлік немістер жоқ олардың көпшілігі болды Данциг (Гданьск) және оның округі "еркін қала" деп жарияланды; Мемель (Клайпед) облысы (Мемелланд) жеңімпаз державалардың басқаруына берілді (1923 жылы ақпанда Литваға қосылды).

### Веймар Республикасының ыдырау себептері

Веймар Республикасының жеңілісін қандай да бір жағдаймен түсіндіруге болмайды: Веймар Конституциясының институционалдық кемшіліктері, 20-шы жылдардың аяғы мен 30-шы жылдардың басындағы әлемдік экономикалық дағдарыс, ұлттық социалистердің сайлау базасының кеңеюіне ықпал еткен кедейлік пен жаппай жұмыссыздық немесе әділет, басқару органдарында және армияда демократиялық қайта құрулардың болмауы. Германиядағы алғашқы демократияны жеңгені үшін кінәні тек қажетті жеке қасиеттері жоқ жеке саясаткерлерге жүктеуге болмайды. Фюрер бейнесінің харизматикалық тартымдылығы да шешуші себеп бола алмайды: 1932 жылдың аяғы мен 1933 жылдың басында Гитлер мен ұлттық социалистер сайлаушылардың сүйіспеншілігінің шыңынан өтті. Веймар Республикасының күйреуі-себептердің бүкіл кешенінің сәйкес келуінің нәтижесі.

Соңғы сәтке дейін Германияның диктатураға көшуі сөзсіз болған жоқ. Веймар Республикасының соңғы кезеңіне қатысқан негізгі актерлердің көпшілігіне тарихшылар негізінен жағымсыз сипаттамалар береді. Олардың кейбіреулері амбициясы мен менмендігінен соқыр болды, ал басқалары саяси миопиясының арқасында Гитлерге жол ашты. Бірақ республиканың жақтастары да лайықты балама ұсынған жоқ.

Гитлер Рейх канцлері қызметіне тағайындалғаннан кейін демократиялық партиялар жалпы шешуші іс-қимыл бағдарламасын құра алмады, тіпті Орталық партиялар NSDAP-пен коалиция туралы ойлады. Курт фон Шлейхер Рейх Президентіне Конституцияны бұза отырып кейінге қалдырылған рейхстаг сайлауына лайықты балама ұсына алмады. Осылайша оның үкіметі сенімсіздік білдіргеніне қарамастан жұмысын жалғастыруға мүмкіндік алды. Бұл сенімсіздік дауысын елемеуге болады, бұл оны шығарған Парламенттің үкіметтік коалиция құра алмайтындығын және осылайша Веймар республикасы оны көздемегенімен, сенімсіздіктің сындарлы дауысымен үкіметті өзгерту мүмкіндігін анықтайды. Сенімсіздік туралы сындарлы дауыс беру тұжырымдамасы 1927 жылы әзірленді және Гинденбург Рейх президенті үшін тиісті дәлелді Шлейхерге оның кеңесшілері дайындады.

Гитлер Рейх канцлері болып тағайындалған кезде, оның партиясы сәтсіздікпен аяқталған билікке қол жеткізуге бірнеше рет тырысқаннан кейін терең ішкі дағдарысқа ұшырады. Ұлттық социалистер үгіт-насихат арқылы "билікті басып алу" деп атаған нәрсе оны белгілі бір жағдайлардың нәтижесінде соңғы сәтте беру болды.

Халық саны
----------

1919 жылы Жас Веймар Республикасында 60 миллионға жуық адам тұрды. Кейінгі жылдары халық саны өсті және 1933 жылы Ұлттық социалистер билікке келгеннен кейін жүргізілген санақ бойынша шамамен 66,2 миллион тұрғын болды

Мемлекеттік жүйе
----------------

Конституцияны 1919 жылы Веймардағы Германия Ұлттық Ассамблеясы қабылдады. Заң шығарушы органдар — жер үкіметтері тағайындаған рейхсрат және 4 жыл мерзімге автоматты әдіс бойынша ашық тізім бойынша көп мандатты округтер бойынша пропорционалды жүйе бойынша халық сайлаған рейхстаг, Мемлекет басшысы —7 жыл мерзімге халық сайлаған, өкілдік функцияларды жүзеге асырған, сыртқы саясатты анықтаған және армияны басқарған президент (Reichspräsident), атқарушы орган - үкімет (Рейхсрегьерунг), оның құрамына канцлер (Рейхсканцлер) және Министрлер (Рейхсминистер) кірді, оны император тағайындады және Рейхстагтың алдында жауап берді, конституциялық қадағалау органы-мемлекеттік сот (Staatsgerichthof), оның отырушыларын Рейхстаг пен рейхсрат сайлады

### Ең ықпалды саяси партиялар

Германияның Социал-демократиялық партиясы (*Sozialdemokratische Partei Deutschlands*)

Германия ұлттық халық партиясы (*Deutschnationale Volkspartei*)

Германияның центристтік партиясы (*Deutsche Zentrumspartei*)

Германия коммунистік партиясы (*Kommunistische Partei Deutschlands*)

Германия халық партиясы(*Deutsche Volkspartei*)

Германия Демократиялық партиясы (*Deutsche Demokratische Partei*)

Бавария халық партиясы (*Bayerische Volkspartei*)

Ұлттық социалистік неміс жұмысшы партиясы (*Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei*, NSDAP).

Қарулы күштері
--------------

Қарулы Күштері — рейхсвер

Құрлық әскері — рейхсхеер (*Reichsheer*)

Әскери-теңіз күштері-рейхсмарин(*Reichsmarine*

Экономикасы
-----------

Барлық жұмысшылардың 51% - ы тау-кен, металл өңдеу, металл өндіру және құрылыс өнеркәсібінде болды

Сыртқы саясат
-------------

Веймар кезеңінде Германия елшіліктері Франция, Ұлыбритания, Бельгия, Нидерланд, Австрия, Швейцария, КСРО, Испания, Чехословакия, Югославия, Түркия, Қытай, Жапония, Америка Құрама Штаттары, Австралия, Германия өкілдіктері - Дания, Швеция, Греция, Польша, Финляндия, Мажарстан, Румыния, Болгария, Албания, Люксембург, Иран, Аргентина, Чили, Боливия, 1926-1933 жылдары Германия Ұлттар Лигасының мүшесі және оның Кеңесінің тұрақты мүшесі болды. Веймар кезеңінде Германиядан келген саясаткерлер екі рет Нобель сыйлығының лауреаты болды.

Дереккөздер
-----------

Geschichte: Zahl der Einwohner in der Weimarer Republik 1925 | Statista

1. ↑