recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Восход 1 және 2
**Восход** — Жер орбитасында ұшуға арналған көп кісілік ғарыштық кемелер сериясының атауы. 1964 – 65 ж. екі В. кемесі 5 ғарышкермен ұшырылды. Алғаш рет адамның (А.А. Леонов, 1965) ашық ғарышқа шығуы жүзеге асырылды.

Восход-1
--------

«Восход-1» ғарыш кемесі 1964 жылдың 6 қазанында «Космос-47» ретінде екі рет ұшты. Бұл ұшу кезінде ғарыш кемесінде адам болған жоқ. Алты күн өткен соң 1964 жылдың 12 қазанында бортында үш космонавты бар ұшу орындалды. Бұл әлемдегі үш адамы бар тұңғыш ғарыш кемесі болды. Кеме бортында космонавт, физик және ғалым болды. Олар 336 км биіктікке көтерілді.

Восход-2
--------

«Восход-2» 1965 жылдың 18 наурызында ұшырылды. Оның бортындағы екі космонавт-Павел Беляев (командир) мен Алексей Леонов тарихта бірінші болып кеме сыртына, ашық ғарышқа шықты. Леонов өзінің ғарыш кемесінен Жерді екінші рет айналуы барысында сыртқа шықты. Өзінің тарихи ерлігі барысында ол бақылаулар жасап, қимылды суреттер түсірді. Ол «Восход-2»-ге кіргенге дейін 12 минут бойы сыртта болды. Леонов өзінің ғарышта жүруін Сербияның үстінде орындады. «Восход-2» ғарышта 26 сағат болып,жер атмосферасына қайта оралды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Жыланбас асатаяқ. ҚР ҰМ қорынан. Ұзындығы 50,5 см. Ол біртұтас имек ағаштан өңделіп, қоңыр түске боялған. Асатаяқтың қолға ұстайтын тұсынан ары қарай әртүрлі көлемде жеті қола қоңыраулар орнатылған. Бір жақ жанына түрлі өрнектер ойымышталып салынған. Қоңырауларынан дыбыс шығару үшін соғуға арналған мыстан жасалған балғасы бар.
**Жыланбас асатаяқ** – соқпалы-сілкімелі музыкалық халық аспабы.

Жасалуы
-------

Саз аспабы ұзындығы жарты құлаш көлеміндегі сәл иіңкі келген ағашты өңдеп, оған әртүрлі көлемдегі алдын-ала құйылған жезқола қоңырауды үлкенінен бастап кішісіне қарай ретімен тағып жасаған. Сонымен қатар, бұл аспаптың қосымша соғуға арналған нәзік етіп жасалған арнайы балғасы болады. Осы балғаның көмегімен қоңырауды соққанда, әр қоңыраудың өзінше шығаратын үні болады. Мәселен, үлкен қоңыраудың үні жуан болса, кішірегінен жіңішке үн шығады. Ертеде мұндай саз аспабын халық арасында музыкалық аспап ретінде қолданбай тұрған уақытта діни-бақсылық ғұрыпта, емшілікте жын-перілерді шақыруда пайдаланған. Себебі, халық түсінігінде қоңырау үнінің ерекше қасиеті бар деген сенім болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Сарыбаев Б. Қазақтың музыкалық аспаптары. Алматы: Жазушы, 1978;
* Жәкішева З.С. Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары. Алматы: Алматыкітап, 2009;
* ҚР МОМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақтың саз аспаптары |
| --- |
|  |
| Ішекті | 
Домбыра • Қобыз (қылқобыз • нарқобыз) • Бозаншы • Егек • Шертер • Адырна • Жетіген |
|  |
| Үрмелі | 
Бұғышақ • Керней • Сыбызғы • Сырнай (сазсырнай • қамыс сырнай • мүйіз сырнай • қос сырнай) • Тастауық • Ұран • Үскірік |
|  |
| Соқпалы | 
Дабыл • Даңғыра • Дауылпаз • Дүңкілдек • Кепшік • Тоқылдақ • Тұяқтас • Шың • Шыңдауыл |
|  |
| Сілкімелі | 
Асатаяқ • Дудыға • Жыланбас асатаяқ • Қоңырау • Сақпан • Сылдырмақ • Шартылдауық |
|  |
| Тілшекті | 
Шаңқобыз |

 |
**Айя София** (түр. *Ayasofya*; көне грекше: Ἁγία Σοφία) немесе ресми түрде **Айя-София Үлкен мешіті** (түр. *Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi*) — Ыстанбұлдағы мұражай ғимараты. Көне сәулет өнерінің үлгісі. Іргетасы император Ұлы Константиннің бұйрығы бойынша 325 жылы қаланған. Оны 10 мың жұмыскер 5 жылда салып бітірген. Содан бері түрлі жағдайларда талай рет қирап, талай рет қалпына келтірілген. Ғимарат 2020 жылы мешіт мәртебесіне қайтарылды.

Серафим мозаикасы
Шығыс Рим императоры I Юстиниан 532-537 жылдар аралығында Рим империясының мемлекеттік шіркеуі үшін Константинопольдің христиан соборы ретінде салған шіркеу сол кездегі әлемдегі ең үлкен ішкі кеңістік болды және толығымен ілулі күмбезді алғашқылардың бірі болды. Бұл Византия сәулет өнерінің көрінісі болып саналады және «сәулет тарихын өзгертті» делінген. Қазіргі Юстиниан ғимараты дәл осы жерде орналасқан үшінші шіркеу болды, алайда кезінде Ника көтерілісі (*Византияда 532 жылы болған көтеріліс*) тәртіпсіздіктер кезінде жойылды. Кейінгі Византия сәулетінен бастап, Айя София православие шіркеуінің парадигматикалық формасына айналды және оның сәулеттік стилі мың жылдан кейін Осман мешіттеріне еліктеді. Ол «христиан әлемінде ерекше орынға ие» деп сипатталды.

Құрылысы
--------

Айя София
Iшінде

Қазіргі түрі негізінен 532-37 жылдары (император Юстинианның заманында) Анфимий және Исидор атты екі сәулетшінің қолынан шыққан үлгі-нұсқадағы қалпын сақтаған. Олардың ерекше зәулім етіп салған күмбезі 20 жыл өткен соң құлап қалып 563 жылы Родос аралы топырағынан жасалған жеңіл кірпіштен жаңа күмбез орнатылыпты. 

Оның биіктігі – 55,6 м, диаметрі – 31,5 м. Күмбездіктің 40 терезесі бар. Негізгі күмбезге жанамалай жалғасқан жартылай күмбездер жүйесі ғимарат бейнесіне көкпен таласқан зәулімдік сипат береді. 1317 жылы император Андроник Палеолог ғимарат ұстындарын нығайту үшін күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізген. Айя Софья кезінде әлемнің ең үлкен ғибадатханасы болды.

Түріктерге дейін Византия империясының, кейін 500 жыл бойы (1935 жылға дейін) түріктердің діни орталығы қызметін атқарды. Ол 1453 жылы мешітке айналдырылған соң, ғимараттың ішкі көрінісі қайта көркемделді. 16-18 ғасырларда мешіт мұнаралары, қосымша құрылыстар салынды. 1935 жылы Ататүрік Айя Софияны мұражайға айналдырды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Фацио, Майкл; Моффетт, Мариан; Вудхаус, Лоуренс (2009). Уақыт өте келе ғимараттар (3-ші басылым.). Макгроу-Хиллдегі жоғары білім. ISBN 978-0-07-305304-2
2. ↑  Симонс, Марлиз (22 тамыз 1993 жыл). «Османлы билігінің орталығы». «Нью-Йорк таймс». 2009 жылғы 4 маусымда алынды. Ағылшын тілінде
3. ↑  Heinle & Schlaich 1996
4. ↑  Heinle & Schlaich 1996
**Халықаралық ауыл шаруашылығын дамыту қоры** (ХАШДҚ) (Қnternatіonal Fund for Agrocultural Development, ҚFAD) — үкіметаралық ұйым, БҰҰ-ның мамандандырылған мекемесі. Дүниежүз. азық-түлік конференциясының шешімімен (Рим, 1974) құрылған. ХАШДҚ-н құру туралы келісім 1977 ж. күшіне енді. Кеңес Одағы бұл келісімге қатысқан жоқ. Орналасқан жері — Рим. Мүше елдер үш санатқа бөлінген: бірінші санат — 22 ел — экон. ынтымақтас және даму ұйымының мүшелері; екінші санат — 42 ел — ОПЕК (Мұнайды сыртқа шығарушы елдер ұйымының) мүшелері; үшінші санат — 123 ел — дамушы елдер. Қордың ресми мақсаты — а. ш-н дамыту, азық-түлік өндіру көлемін ұлғайту, дамушы елдерге тамақтануды жақсарту жобаларын іске асыруға жәрдемдесу, тех. көмек көрсету. Қаржылай көмек жеңілдікті несие түрінде басымдықтар жүйесіне сәйкес: 50 жылға іс жүзінде пайызсыз беріледі, өтеу мерзімі 10 жылдан кейін басталады, 20 жылға 4% өсіммен өтеу мерзімі 5 жылдан кейін басталады; 15 — 18 жылға 8%-дық өсіммен өтеу мерзімі 3 жылдан кейін басталады. Көмек көрсету нысандары, негізінен халықтың кедейлігі табиғи ортаның азып-тозуымен ұштасып жатқан экон. қолайсыз аумақтар. Қызмет аясы: а. ш-н дамыту, мелиорация, мал ш. балық аулау, сауда, қор сақтау, өнім өңдеу, кадрлар даярлау, несие беру. Қор қаражаты мүше елдердің жарнасынан және жекелеген елдердің көмек қаржысынан құралады. 1-, 2-санаттағы мүше елдер жарнаны айырбасталымды валютамен, 3-санаттағы елдер ұлттық валютамен төлейді. АҚШ, Жапония, Германия, Иран, Сауд Аравиясы және басқа мемлекеттер бұл қорға айтарлықтай қаржы көмегін көрсетіп тұрады. Қор БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылық ұйымымен, Халықар. жаңғыру және даму банкімен, Азия, Африка, Ислам және Америка аралық даму банкілерімен ынтымақтасады. Қор-дың есептесу өлшемі — арнаулы өзара қарыз құқығы. Қордың басқарушы органдары — басқарушылар кеңесі, атқарушы кеңес, президент, хатшылық.

Сілтемелер:
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Орыс әліпбиі** - ұлттық орыс тілінің жазба және баспа тұлғасы жасалатын графикалық белгілері - әріптері жиынтығының белгіленген ретпен орналасуы. **33 әріп бар**. Жазбаша тұлғадағы әріптердің көпшілігі графикалық жағынан баспалық тұлғадан өзгеше.

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |
| Н н | О о | П п | Р р | С с | Т т | У у |
| Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ |
| Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |  |  |

**Орыс әліпбиі**, *орыс алфавиті* — орыс тілінің әліпбиі. Орыс әліпбиі *болгар, серб* әліпбилері сияқты кириллица негізінде қалыптасты. Тарихи даму барысында оған бірнеше рет реформа жасалды. 1708 ж. Петр I орыс жазуын жеңілдету мақсатымен орыс әліпбиінен 8 әріпті ("пси", "кси", "оме- га", "ижица", "юс", "ферт", "земля", "иле") және екпін белгілерін ("титлы", "силы") шығарып, әріптердің түрін өзгертті. 1918 ж 10 октябрьдегі халық Комиссалары Кеңесінің Декреті бойынша сөз аяғында қатаң дауыссыздан кейін келетін "ять", "ита", "десричное" таңбалары алынып тасталады. Бұл реформалардың аралығында орыс әліпбиіне "й" және "е" әріптері қосылды. Қазіргі орыс әліпбиі орыс сөздерінің фонематикалық, морфологиялық жүйесін толық сақтай отырып, хатқа түсіруге жеткілікті 33 әріптен тұрады. Жуандық (ъ) және жіңішке (ь) белгілері ешбір фонеманы таңбаламайды, тек өзінен кейінгі дауыстының алдында "й" дыбысы естілетінін не өзінің алдындағы дауыссыздың жуан я жіңішке екенін білдіреді. Бұрынғы КСРО халықтарының көпшілігі өз ана тілінің фонетикалық, морфологиялық ерекшеліктерін белгілейтін қосымша әріптер ала отырып, орыс әліпбиін (*армян, грузин, эстон, фин* халықарынан басқалары) қабылдады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Лингвистика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007.
 ISBN 9965-08-235-9
2. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Tіpкeciм**, валенттілік - тілдік бірліктің (фонема, морфема, лексема) ең кіші фон - текст құрайтын конструктивтік қасиеті. Тілдік ең кіші фон - текст кем дегенде екі элементтен тұрады және тілдің әр қабатында әр түрлі болады: фонологламма қабат үшін - морфема (фонемалардың қосылысы), морфология қабат үшін - лексема (морфемалардың қосылысы), синтаксистік қабат үшін - синтаксема (лексемалардың қосылысы). Кеңестік тіл білімінде сөз Tіpкeciмін синтаксистік және лексикалық Tіpкeciм деп екіге бәлді. Синтаксистік Tіpкeciм - сөздің тума қасиеті, бастапқы атрибуты, лексикалық тіpкeciм - сөздің қолданыс үстінде жүре пайда болған қасиеті. Тілдегі лексемапарды сөз тап- тарына ажыратуда және сөз тіркестерін топтастыруда синтаксистік Tіpкeciм негізгі таяныш болды. Ал тілдің Tіpкeciм сөздігін жасауда және белгілі бір тілді үйренуде лексикалық Tіpкeciмнің қызметі ерекше екені байқалады. Тіл мамандары лексикалық Tіpкeciмнің аясы кең және тар түрлері болатынын және мұны тілдің жиілік сөздігін жасауда басшылыққа алу қажет екенін ескертеді. Тіл зерттеушілер Tіpкeciмді, яғни тілдік бірлік бойындағы тіркесімдік қасиетті кәпке дейін тек сезге ғана тән қасиетдеп келді. Сондықтан да орыс лингвистикасында "валентность слов" (профессор С. Д. Кацнельсон), "сочетаемость слов" (академик В. В. Виноградов), қазақ тіл білімінде "сөздің өзара тіркесу қабілеті" (профессор М. Б. Балақаев), "сөздердің лексикалық тіркесімділігі" (профессор К. А. Аханов) т. б. мағынапас термин қабаттаса қолданылып жүр. Ал "сез тіркесімі" дейтін термин әр түрлі лингвистикалық ұғымдарды білдіреді. Демек, Tіpкeciм - жалпы тіл білімі қарастыратын мәселелердің бірі. Қазақ тіл білімінде Tіpкeciм мәселелерін С. Нұрханов зерттеп жүр.
У — еріндік дауысты дыбысты таңбапайтын әріп. Қазақ тілінде "У" әрпімен бірнеше дыбыс белгіленеді: а) жуан, қысаң, еріндік у дыбысы мен еріндік у-дың тіркесі (ұ-у). 

* Мысалы, жазылуы — оқу, айтылуы — оқұу; ә) жіңішке, қысаң еріндік удыбысы мен еріндік, үнді у-дың тіркесі.
* Мысалы, жазылуы — беру, айтылуы — берүу; б) еріндік, үнді у (Мысалы, ауа, дәу); в) орыс тілінен енген тіл арты қысаң у (туризм, турнир, "ТУ-104" т. б).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
*Басқа мағыналар үшін Торпедо (мағына) деген бетті қараңыз.*

**«Торпедо»** — ресейлік кәсіпқой футбол клубы, 1924 жылы құрылған. Қазір Ресейдің екінші лигасында ойнайды. КСРО чемпионатының үш дүркін чемпионы.

Тарихы
------

КСРО дәуірінде үш рет ел чемпионы атанды. Жеті рет КСРО кубогында топ жарды. 

2006 жылы тұңғыш рет Ресей жоғары дивизионынан төменге түсіп кетті. Мықты футболшыларының көбі басқа клубтарға кетті де, команда біраз қиындықты бастан кешіп, тарап кетудің аз-ақ алдында қалды. Содан бері төменгі лигаларда ойнап келеді.

Жетістіктері
------------

### Ұлттық

**КСРО / Ресей чемпионаты**

* **Чемпион (3):** 1960, 1965, 1976 (күз)
* **2-орын (3):** 1957, 1961, 1964
* **3-орын (7):** 1945, 1953, 1968, 1977, 1988, 1991 / 2000

**КСРО / Ресей кубогы**

* **Жеңімпаз (7):** 1949, 1952, 1960, 1968, 1972, 1986 / 1993
* **Финалист (9):** 1947, 1958, 1961, 1966, 1977, 1982, 1987/88, 1988/89, 1990/91

**ВЦСПС кубогы**

* **Жеңімпаз (2):** 1932, 1944
* **Финалист (1):** 1945

**РСФСР суперкубогы**

* **Финалист (1):** 1987

**КСРО 1 лигасы**

* **2-орын (1):** 1936 (көктем)
* **3-орын (1):** 2013/14

**Ресей 2-лигасы**

* **Чемпион (1):** 2010
* **3-орын (1):** 2016/2017

**Ресей 3-лигасы**

* **Чемпион (1):** 2009 ("Мәскеу аймағы")

### Халықаралық

**Интертото**

* **1/2 финал (1):** 1997

### Аймақтық

**Мәскеу чемпионаты**

* **Чемпион (1):** 1944
* **2-орын (5):** 1931, 1933 ,1934 (күз), 1935 (күз), 1941 (күз)
* **3-орын (2):** 1930, 1934 (көктем).

**Мәскеу кубогы**

* **жеңімпаз (2):** 1943, 1944

Сілтемелер
----------

Ресми сайты Мұрағатталған 30 қарашаның 2018 жылы.
**Лисаковск қалалық әкімдігі** – Қостанай облысындағы әкімшілік бірлік.

Географиялық орны
-----------------

Әкімдік аумағы Бейімбет Майлин ауданымен және батысында Жоғарғы Тобыл бөгені арқылы Денисов ауданымен шектеседі.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Лисаковск қаласы және Октябрь кенттік әкімдігі кіреді. Орталығы - Лисаковск қаласы. Красногор ауылдық әкімдігі (орталығы - Красногорское) Қамысты ауданына берілген.

| Кент | Халқы (2009) | Елді мекендері |
| --- | --- | --- |
| Октябрь кенттік әкімдігі | 3737 | Октябрьский кенті |

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 40359 адамды құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том Мұрағатталған 14 мамырдың 2019 жылы.
**Жұмағали Оразалыұлы** (1860-сыншы жылдары дүниеге келген, Доңызтау өңірі, Байғанин ауданы, Ақтөбе облысы - 1910 жылы, Тасқабақ ауылы, Байғанин ауданы, Ақтөбе облысы) - діни қайраткер, ахун, ағартушы.

Өмірбаяны
---------

Жұмағали Оразалыұлы 1860-сыншы жылдары Ақтөбе облысынының бұрынғы Табын ауданында атақты Оразалы ишанның отбасында дүниеге келген. Жұмағали ахуннің арғы атасы Ербатыр ишан да белгілі ғұлама, би болған кісі. Жұмағали ахун Мысырдың әйгілі оқу орны әл-Азһар университетінде білім алған. Жұмағали ахун Әл-Азһар университетінде оқып жүрген кезде әкесі Оразалы ишан қайтыс болады. Оқуын жалғастыруға қаржысы болмаған Жұмағали жергілікті араб азаматымен келісімшарт жасасады. Келісімшартқа сәйкес, Жұмағали оқуын бітіргеннен кейін араб азаматының медресесінде сабақ беруі керек болады. 1874 жылдардың орта шенінде меккеге қажылық сапармен Досжан Қашақұлы барады және медресені енді бітіргелі жатқан Жұмағалидің жағдайын естіп, онымен кездеседі. Келісімшарт жасасқан араб азаматымен де сөйлесіп, Жұмағалидің оқуына кеткен қаражатын өтеп береді. Осылайша Досжан хазірет жас ғұлама жігітті елге алып қайтады. Досжан хазірет Шұбарқұдықта өзі салдырған мешітке Жұмағалиді имам етіп тағайындайды.
Жұмағали ахун араб, парсы, түрік, орыс, француз тілдерін білген.

Петербургқа хат жазу
--------------------

1905 жылы Орал және Торғай облысынан Петербургқа депутат болып сайланған дін қайраткерлері мен билері түрлі министрлерге хат жазған. Олар хатта қазақ даласындағы дін мен жер жағдайын айтып, бірнеше ұсыныс айтқан. Хатқа қол қойғандардың ішінде Жұмағали ахун да бар.

Жеке өмірі
----------

Жұмағали ахун Досжан хазіреттің жалғыз қызы Үммагүлсім үйленген. Үммагүлсімнен Жиенғали атты ұлы бар. Жиенғали де әкесінің жолып қуып, жақсы діни білім алған. Жиенғали де ахун дәрежесін алып, Ақтөбе өңіріне белгілі діни қайраткер болған.

Жұмағали ахун мешіті
--------------------

Жұмағали ахун 1892 жылға дейін Досжан хазіреттің мешітінде имам болады. Доңызтаудағы Жұмағали ахунның туыстары Досжан хазіретке келіп: "Көрсай" деген жерде мешіт салдырған едік. Сол мешіктке өзіміздің елден шыққан Жұмағалиді имам еткіміз келеді, соған рұқсат беріңіз" деп өтініш айтады. Досжан хазіреттің рұқсатын алып, Жұмағали ахун ата қонысы Доңызтауға оралады. Алайда Көрсайдағы мешіт Жұмағали ахунның көңілінен шықпайды. Ахун Тасқабақ деген жерден жаңадан мешіп салып, сол жерде қайтыс болғанға дейін имам болып, бала оқытады. Кеңес үкіметі жылдары Тасқабақтағы мешіті мектеп болған. Кейінрек мешіт қойма, мал ұстайтын қора ретінде де пайдаланылған. Бүгінде мешіттің тек бір қабырғасы ғана сақталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Досжан хазірет Мұрағатталған 18 қазанның 2017 жылы.
2. ↑  ДІН ҮШІН. ЖЕР ҮШІН (тарихи құжат)
3. ↑  Киелі мекен
Ақтамақ бұлбұл
*Irania gutturalis* 
**Ақтамақ бұлбұл** (лат. *Irania gutturalis*) - нағыз бұлбұлдардан айтарлықтай ірірек және өте көз тартарлық тұрғыда түрлене боялған құс.

Сипаттама
---------

Ересек аталықтың жоны-- қошқыл сұр, басының екі жағы және құйрығы - қapa; бауыры — құйрығының астына таман ашық түсті болатын қанық-қызғылт; тамағында ақ түсті үшбұрыш таңдағы болады. Аналығы - бозғылттау реңді, аталығынан гөрі күңгірттеу болып келеді.

Мекені
------

Бұл құс Кіші, Алдыңғы және Орта Азияда таралған. Қазақстанда ақтамақ бұлбұл Батыс Тәңіртау жоталарын бойлай Қиыр оңтүстікте ғана байқалады. Африкада және Арабияда қыстайды. Қазақстанға сәуірдің соңында ұшып келіп, тамызда ұшып кетеді. Бұталар өскен теңіз деңгейінен 2000 метрге дейін биіктіктегі тасты тау беткейлерінде ұялауды ұнатады. Ақтамақ бұлбұл күшті және әдемі сайрайды. Сайраған үнінде бұлбұлдың, сандуғаш және қызылтамақ бұлбұлдың әуезіне ұқсастық бар. Аталықтар нағыз сайрау мезгілі қызған кезде құйрық қауырсындарын тарқатады да қанатын кең жайып, өзіне тән құсойнақ жасайды.

Ұялауы
------

Бұталарда және жерде тұрақтайды, барлық қылығы алабұлбұлға ұқсас. Беті ашық, тостағанша тәрізді ұясын бұта бұтақтарына салады. Салындыда 3-5 былғаныштау қоңырқай-жасылдау жұмыртқа болады, оны аналығы басады. Ақтамақ бұлбұлдың тұқымтоптық өмірі егжей-текжейлі зерттелмеген. Ересегі де , балапандары да бунақденелілермен қоректенеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
```
**Егембердиев Жұмақадыр** (1929 ж. т. ), қырғыз жазушысы, аудармашы. Қырғызстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. 50 - ге жуық радиоқойылым жасады, оның ішінде Әуезовтің "Абай жолы" негізінде түзілген радиопьеса бар(1 - кітап бойынша, 1954). Әуезовпен 1952 жылы "Манас" эпосына арналған ғылыми конференцияда танысқан. Мәскеуде аспирант кезінде Әуезовтың КСРО халықтарының әдебиетә туралы лекциясын тындаған, "Қазақ - қырғыз халықтарының әдеби байланыстары" деген тақырыпта аспиранттық курс жұмысын жазған. 1997 жылы 10 - 15 шілдеде Қырғызстанда Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына байланысты өткізілген халықаралық ғылыми - практикалық конференцияға қырғыз делегациясының құрамында қатысып, "Әуезовтің қырғыз әдебиетін дамытудағы рөлі" деген баяндама жасады.
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов Энциклопедиясы
**Тамшалы сайы** – Маңғыстау облысы,Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласынан 35 км шығыс бағытта, Тамшалы жерінде орналасқан табиғи нысан.

Ескерткіштің сипаттамасы
------------------------

Еділ-Орал археологиялық экспедициясымен 1982 жылы анықталып, қосымша зерттеулер 2009 жылы жүргізілген.Алғаш рет 07.05.1993 жылы облыс әкімінің №487 шешімімен мемлекеттік қорғауға алынған. Қазіргі таңда Маңғыстау облысы әкімдігінің 2018 жылғы 5 қаңтар №3 қаулысы бойынша Жергілікті маңызы бар Тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген. «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» жобасы бойынша өңірлік маңызы бар қасиетті нысандар тізіміне енді.

Бекіністік қамал екі нысаннан құралады. №1- нысан, қамал қабырғасы, 200 м ұзындықтағы мүйістің шетін жағалай орналасқан. Жоспарда қабырға сызығы сәл қисайған. Қабырғалардың қалыңдығы 1,2-1,5 м. Қабырғалар биік емес, 1,5 м, өте биік нүктелері 2-2,3 м. Құрылысы 2 қабатты табиғи таспен және Маңғыстау облысының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы топырақпен толтыра қалау әдісімен тұрғызылған. Кей жерлерде төменгі қаландылардың деңгейінде тік қойылып жалпақ тастар орнатылған. Қабырғалар алаңдық жағынан жартылай дөңгелектенген, диаметрі 3,5-4 м, 3-5 м қабырға сызығынан шығыңқы келген 5 мұнарамен нығайтылған. Мұнараның ішкі бөлме қуысы бар. Кей жерлерде мұнаралар мен қабырғаларда биіктігі 40-50 см жақтаулар байқалады. Қабырғаның СБ бөлігінде шамамен ені 2 м болатын өткел бар. Қабырға мен мұнаралардың алдында алаңдық жағында жүзіп барған ені 2 м, тереңдігі 50 см болатын есік қуысын жағалай ор жатыр. Ені 3 м, биіктігі 30-50 см ордың алдында қатты сырғыған топырақ жал болып үйілген үйінді және мұнаралар мен есік қуысына қарсы доғаланған тас қаландылар бар. Бұл мүмкін маңдай үстінің құлаған қалдықтары болуы мүмкін. Мүйістің С жағында арнайы төмен түсетін соқпақ анықталды. Қамалдың аймағында жалғыздан кремний сынықтары кездеседі. Қамал қабырғаларының құрылысы мен сақталуы кейінгі орта ғасырларға меңзейді. 2- нысан - мүйістелген шошақтың бітер жеріндегі үйілген көлемді үйінді сипатында. Үйіндінің ұзындығы 48 м, ені 10-12 м, орташа биіктігі шамамен 2 м. Жоспарда қиғаш (зигзаг) пішінде келген. Мүйіс аумағындағы біршама жер үйіндімен қалқаланған. Осы маңда қолдан жасалған қыш ыдыс сынығы, мыс рудасының және сирек кездесетін пышақ тәрізді кремний тасының сынықтары кездеседі. Бұл материалдар қола дәуірімен мерзімделеді. Ескерткіш (1986 ж.) құжатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары –Астана: Фолиант, 2017 ж. 338 бет;
**Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов** (28 тамыз 1964, Мәртөк ауылы, Ақтөбе облысы, Қазақ КСР) — педагогика ғылымдарының докторы (1999), профессор (1997).

Өмірбаяны
---------

Қазмағамбетов Алтай Ғабдрахманұлы 1964 жылдың 28 тамыз айында Ақтөбе облысының Мәртөк ауылында дүниеге келген.

Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының жаратылыстану-география факультетінің «География-биология» мамандығы бойынша бітірген. Сондай-ақ педагогика кафедрасының аспирантурасын (1991-1993 жылдары), докторантурасын (1995-1998 жылдары) бітірген.

1989–1990 жылдары еңбек жолын Алматы қаласындағы №65 орта мектепте география пəнi мұғалiмi ретiнде бастаған.

1990-1991 жылдары Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық институтында педагогика кафедрасы оқытушысы. Доцент (1999-2002 жылдары), профессор (2002-2006 жылдары) жұмыстарын атқарған.

2001-2004 жылдары Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің Д 14.05.01 ғылым докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғау кеңесінің ғалым хатшысы, төрағасы болды.

2004-2006 жылдары Қ.А.Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде ғылым және халықаралық байланыстар жөніндегі вице-президент қызметін атқарды.

2006-2007 жылдары Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті президенті өкілінің Түрік Республикасындағы (Анкара қаласы) вице-президенті.

2007 - 2008 жылдары ҚР Білім және ғылым министрлігінің білім және ғылым саласындағы қадағалау комитеті төрағасының орынбасары.

2008 - 2011 жылдары Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ректоры қызметтерін атқарды.

Еңбектері
---------

Педагогика ғылымдарының кандидаты (1993), докторы (1999). «Научно педагогические основы формирования системы оценочных притяжений старшеклассников в учебном процессе» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

Көптеген халықаралық, одақтық және республикалық ғылыми конференцияларға қатысып, ғылыми баяндамалар жасаған. 100-ден астам мақалалар, 4 монография мен оқу құралдарының авторы.

Атыраудағы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетіне педагогика саласынан ашылған докторлық, кандидаттық диссертация қорғау Кеңесінің 2008-2011 жылдары төрағасы болды. Осы саладан бірнеше докторлық, кандидат шәкірттерін дайындады.

Атырау облыстық мәслихат депутаты болды.

Марапаттары
-----------

Ол алдындағы еңбегі ескеріліп бірнеше наградалармен, соның ішінде 2010 жылы «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды.

Сілтемелер
----------



1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  ҚАЗМАҒАМБЕТОВ АЛТАЙ ҒАБДРАХМАНҰЛЫ
3. ↑  Тәуелсіздік күні атыраулықтарға мемлекеттік наградалар табыс етілді
**Жұмақан Жатқанбайұлы Жатқанбаев** – биология ғылымдарының докторы (1966), професор

Қысқаша өмірбаяны
-----------------

  

  

1958 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ);  

1961 Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) университетін бітірген.;  

Ұлы Отан соғысына қатысқан.  

1945–51 Соғыстан кейін әр түрлі округтерде әскери қызметте болған.  

1951 жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Қазақ жеріндегі радиациялардың тірі ағзаларға тигізетін әсері» деген тақырыпта ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Жұмақан Жатқанбайұлы Жатқанбаев 600-ге жуық ғылыми-зерттеу мақаланың, 20 монографияның, оқулық және әдістемелік құралдардың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Жұмбақ өлең** - қазақтың жұмбақтары көбінесе өлең түрінде айтылады. Тақпаққа тән ерекшеліктер ұлғая, ұштаса түседі. Коркемдік суреттеу құралы ретінде жұмбақ өлеңде теңеулер, метафоралар, каламбур тәрізді сойлемшелер елеулі орын алады. Жұмбақталған объект өзіне сәйкес басқа нәрсемен теңеліп, салыстыру арқылы қалыптасқанбей не болып шығады. Мысалы, "Біреудің бір ұлы бар және қызы. Біледі ол екеуін дүние жүзі. Ұйықтайды ұлы түнде, қызы күндіз. Жүргенде білінбейді басқан ізі". (Күн мен Ай). "Кілемнің түрлеріндей жүндері бар, Айбатты, жан шыдамас үндері бар, Шаршы бой, сұлу құйрық, қысқа құлақ, Кететін зиян қылып бір жері бар". (Жолбарыс).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Юрий Форман** (5 тамыз 1980, Гомель, КСРО) — израильдық және америкалық боксшы. Екінші жартылай орта салмақтағы (70 кг) WBA нұсқасы бойынша әлем чемпионы (2009).

Биографиясы
-----------

Гомель қаласында дүниеге келген. 7 жасынан бастап спортпен шұғылдана бастаған. 9 жасында оның отбасы Израильге қоныс аударған. Үш ұлттық чемпионаттың жүлдегері. Кейіннен спортшы Бруклинге көшіп келген (Нью-Йорк, АҚШ), содан кейін 2000 және 2001 жылы «Алтын Қолғап» турнирының қола жүлдегері атанған, ал 2003 жылы алғашқы кәсіпқой айқасын өткізген. Боксшы орта салмақта 30 айқас өткізіп, 28 жеңіс, 2 жеңіліс нәтижесіне қол жеткізген. Форманның ең соңғы қол жеткізген үлкен табысы екінші жартылай орта салмақтағы WBA тұжырымының чемпионы Даниэл Сантосты жеңуі болатын. Бұрынғы КСРО-дан қоныс аударған боксшылардың ішіндегі ең табыстылардың бірі болып есептелінеді, онымен қоса Д. Салита (29 жеңіс, 1 жеңіліс) және Р. Гринберг (27 жеңіс, 1 теңбе-тең) сияқты боксшылар да бар. Бапкері — Томи Брукс (Эвандер Холифилд, Майк Тайсонның бапкері)
**Рақымова Жұмағаным** (19.3.1954 ж.т. Ресей, Саратов обл. Дергачев с.) – әнші, Қазақстанның еңб. сің. артисі (1998). 1979 ж. Алматы консерваториясын ( қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген. Сол жылы Қазақ ұлт аспаптар оркестрінің, "Отырар сазы" фолькл.-этногр. оркестрінің әнші-солисі болды. Қазір Бат. Қазақстан филармониясында әнші әрі Бат. Қазақстан ун-тінде доцент. Рақымованың репертуарында 300-ден астас қазақ, орыс және шет ел композиторларының әндері, ариялары, романстары, вальстарі, т.б. бар. Рақымованың орындауындағы бірнеше ән, респ. теле-радионың "Алтын қорына" жазылған. 1981 ж. Бүкілодақтық М. Глинка атынд. вокалистер байқауының дипломанты атанды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-095-8
Тілімізде бірде *«абдыра»*, кейде *«әбдіре»* қалпында айтыла беретіндігі «Түсіндірме сөздіктен» белгілі. *«Орфографиялық сөздікке»* (1978) сүйеніп, біз бұл жерде *«әбдіре»* дыбыстық вариантын алдық. Ал мағынасына үлкен сандық деген түсінік берілген: *«Олар да жігіттерден қалыспай түйеге әбдірені, кебежені теңдеп артып жатыр»*. (С. Талжанов, Сейфулланың Сәкені). Сөздің төркінін іздестірген Э. Севортян «абдыра» тұлғасының түркі тілдеріне моңғолдардан ауысқандығынан басқа еш нәрсе қоспайды. Әрине, моңғол тобындағы тілдерде мұндай тұлғалы сөз тек «сандық» қана емес, «кебеже» мағынасын да қоса қамтиды. моңғолша: *авдар* — кебеже, сандық; қалмақша: *авдр* — сандық. Біршама түркі тілдерін былай қойғанда *«әбдіре»* сөзі парсы тіліне де жайылған. Әрине, мұнда сәл-кем мағына өзгерісіне душар болған: *абдари* — қол сандықша (орыс. *саквояж*). Егер біз моңғол тіліндегі *«авдар»* сөзінің алғашқы түбірін бір буынды деп шамаласақ (*ав*), онда осыдан пайда болған әрі мағынасы жағынан *«авдарға»* жақын, жуық келетін *«авс»* сөзіне тап боламыз. Мұның мағынасы — табыт. Көрсетілген екі зат атқаратын қызметі жағынан онша алшақ кетпейтіндіктен де, түбірі бір болу керек деген ойдамыз. Түбірлері бір-ақ болсын, бірақ осы екі сөздің, олардың түбірлерінің шығуына нендей нәрсе себеп болған, төркінін қандай сөзге апарып тіреуге болады деген сияқты мәселе әлі де тұйық қалып отыр. Жорамал жетегіне еріп, мына бір болжамды ұсын-бақиыз. Маньчжур тілінде: *«абдари моо»* тіркесі *«ағаштың бір түрінің атауы»*, дәлірек айтқанда *«емен тектес ағаш»*. *«Моо»* бұл тілде *«ағаш»* деген ұғым берсе, *«абдари моо»* — абдари ағашы деген түсінік береді. Демек, алғаш сандық, кебеже, табыт атаулы ыдыстар осы (*абдари*) аттас ағаштың мықты, берік түрінен жасалып, кейін келе ағаш атауы өзінен жасалған зат атауына өтуі ғажап емес. моңғол тіліндегі *«авдар», «авс»*— сол тілдегі қосымшалар арқылы мағына ажырату үшін пайда болған тұлғалар болуы ықтимал.

Тағы қараңыз
------------

* Сандық

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
2. ↑  Бес жүз бес сөз. — Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Қозыжауырын жебелер. 1. Түркі заманындағы қозыжауырын жебе. ҚР ҰМ қорынан. 2. Түркі заманындағы қозыжауырын жебелердің түрлері. Орыс зерттеушісі А.И. Соловьевтің еңбегінен. 3. Қазақтың қозыжауырын жебесі. Ш. Уәлихановтың суреті.
**Қозыжауырын жебе** – жақтың оғының сауытсыз қарсыласқа қолданылатын жебесі.

Сипаты
------

Қозыжауырын жебе темірден соғылып, жалпақ, жетелі болып жасалды. Оқтың сабына жетесінен кіргізіліп, желімделіп орнатылды. Қозының жауырынына ұқсас пішініне байланысты қазақтар жебенің бұл түрін «қозы жауырын» деп атаған. Жақтың оғының жебесінің бұл түрі көне түркі заманында пайда болды. Көшпелілер обаларынан, молаларынан табылған археологиялық материалдарда жебенің бұл түрі жиі кездеседі. Қозыжауырын жебенің ұштары түрліше – үшбұрышты, тегіс, доғалана келген немесе ішіне қарай ойыс болып жасалған бірнеше нұсқалары болды. Ұшы ойыс болып жасалған кескiр қозыжауырын жебелерді адамның, аңның дене мүшесiн кесiп түсу үшiн қолданды.

Тарихи дерек
------------

Қозыжауырын жебенің әр түрлері қазақтарда ХIХ ғасырға дейін қолданылып келді. Қазақтың қозыжауырын жебенің бір нұсқасының суреті қазақтың алғашқы ғалымы Ш.Ш. Уәлихановтың қазақ қару-жарағы туралы жазған еңбегінде кездеседі. Қозыжауырын жебелі оқ қазақ батырларының қаруы ретінде халық ауыз әдебиетінде де айтылады. Тілдегі метонимиялық құбылысқа байланысты «қозыжауырын жебе» сөзін ауыз әдебиетінде осындай жебелі садақ оғының эвфемистік атауы ретінде де қолданылуы кездеседі: "Саржаға оғын кередi, қозы жауырын көктеме оқ, ұзындығы кез едi ...немесе "Қозы жауырын оқ алды, атып еді өтпеді ...  

Демек, ауыз әдебиетінде «қозыжауырын жебе» атауы жебе түрін де және осындай жебелі оқты да білдіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Валиханов Ч.Ч. Вооружение киргиз в древние времена и их военные доспехи. Собрание сочинений. В 5-ти томах. Алма-Ата: Издательство Академии наук Каз ССР, 1961. Т.1;
* Ақсауыт. Екi томдық. Алматы: Жазушы, 1977;
* Ахметжанов Қ.С. Жараған темір кигендер (батырлардың қару-жарағы, әскери өнері, салт-дәстүрлері). Алматы: Дәуір, 1996;
* Соловьев А.И. Оружие и доспехи: Сибирское вооружение: от каменного века до средневековья. Новосибирск: ИНФОЛИО-Пресс, 2003.
**Састроамиджойо**
------------------

### Биографиясы

Састроамиджойо ( Sastroamidjojo) Али (21. 5. 1903, Орт. Ява,- 13. 3. 1975, Джакарта )- Индонезияның саяси және мемлекет қайраткері. 1927 ж. Лейден университетін бітірді, құқық докторы. Голланд отаршыларына қарсы ұлт-азаттық соғысына белсене қатысушы. Алдымен Ұлттық партияға, кейінірек Партиндо және Гериндо партияларына кірді. 1945 ж. информация министрінің орынбасары, 1947-49 ж. оқу және мәдениет министрі. 1950-53 ж. Састроамиджойо Индонезияның АҚШ- тағы елшісі. 1953-55ж. және 1956-57 ж. Инжонезия Республикасының үкіметін басқарды. Састроамиджойо үкіметі тұсында Индонезия мен КСРО-да елшіліктер (1954) алмасылды. Састроамиджойо Азия мен Африка елдерінің Бандунг конференциясын (1955) ұйымдастырушылардың және оның председательдерінің бірі болды. 1957-60 ж. Индонезияның БҰҰ- дағы тұрақты өкілі. 1961- 66 ж. Уақытша халықтық консультативтік конгресс председателінің орынбасары. 1960-66 ж. Ұлттық партия председателі. Индонезиядағы 1965 жылғы 30 қыркүйек оқиғасынан кейін барлық қызмет орнынан алынды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 427-бет
*Chlidonias hybrida hybrida*
**Ақжағал қырқылдақ** (лат. *Chlidonias hybrida*) - Sternidae тұқымдасының қара қырқылдаққа ұқсас құс. 

  

Одан айырмашылығы ақжағал қырқылдақтың тамағы және жағы ақ болғандықтан, жақсы байқалады. Бұдан басқа қара түс оның басында ғана басымырақ, ал бүкіл қалған денесі сұр түсті. Туыстық басқа өкілдерінен айырмашылығы тұмсығы және аяғы қызыл.

Мекені
------

Негізінде бұл құс тропиктер мен субтропиктер құсы, қоңыржай белдеуге енуіне алыс емес. Қазақстанда Жайық, Торғай және Сырдария өзендерін бойлай ұялайды. Сирек кездеседі. Өмір сүру дағдысы туыстын басқа өкілдерінлегідей. Қазақстанда мамырдың алғашқы жартысында болып, қыркүйек басталғанға дейін ұшып кетеді .

Галерея
-------

* 
* 
* 
* First-winter plumageFirst-winter plumage
* Ересек құстарыЕресек құстары
* Ересек құстары және шөжелеріЕресек құстары және шөжелері

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Chlidonias hybrida*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
3. ↑
4. ↑   Мұрағатталған 6 қазанның 2014 жылы.
**Азық-түлік арендасы** – революцияға дейінгі Ресейде кедейлер мен орта шаруалардың едәуір бөлігі жердің тапшылығынан, помещиктерден ең ауыр кіріптарлық шартпен жер арендалауға мәжбүр болды. Осындай кәрәптарлықтың бір түрі азық-түлік арендасы деп аталады. В. И. Ленин аштық арендасы деп сиппатаған осы аренданың мәні сол – мұнда қанаудың капиталдық формасы феодалдық-крепостниктік сарқыншақтармен ұштасып жатты. Аренда ақысы еңбекпен өтеу және өнім рентасы түрінде болды. Шаруа жерді жарты пайдаға арендаға алып, помещиктің жерін өңдеуге міндеттенді және помещик пайдасына тағы да басқа жұмыстар атқаруға, не егін түсімінің едәуір бөлігін беруге тиісті болды. Крепостниктік бұл сарқыншақтардың сақталуы Ресейдіның ауыл шаруашылығында өндіргіш күштердің дамуына бөгет жасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
Биіктігі 5 - 15 см, пиязшығы ұзынша жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1 - 1,5 см, жұқа қабықты, қара қоңыр, жалаңаш, сабақтың түбі қабықпен қоршалған, ұшы созылыңқы.

Сабағы жалаңаш; жапырақ саны екеу, едәуір қайырылған, қарама - қарсы орналасқан, сызықты таспа тәрізді, тегіс, гүлден аспайды.

Гүлі біреу, әдетте бір шетіне шамалы иілген; гүл серігі сары, сырты жасыл, ұзындығы 15 - 30 мм, доғал, кері сопақша таспа тәрізді, тең; аталықтары гүл серігінен 1,5 есе қысқа, олардың жіпшелері сары, жалаңаш, тозаңдықтары сопақша эллипс тәрізді, ұзындығы 2,5 мм, сары, түйіні аталықтарына тең, бағаны ұзын; қорапшасы жіңішке цилиндірлі, ені 0,5 мм, ұзындығы 2 - 3,5 см, ұзын тұмсықты.

Маусым - шілде айларында гүлдейді.

Дереккөздер
-----------

Қазақстан қызғалдақтары
Кузнецов Алексей Александрович
**Кузнецов Алексей Александрович** (20. 02. 1905 — 01. 10. 1950) — совет мемл. және партия қайраткерi. 1925 жылдан КОКП мүшесi. 1924—1932 жылы Hовгород губ. мен Ленинград облысындағы басшы Комсомол жұмысында болды, кейiн партия жұмысында (инспектор, ауд. партия комитетінің секретарі) iстедi. 1937—1938 жылдары Ленинград о6л. комитетінiң, ал 1938—1945 ж. қалалық партия комитетінің екiншi секретарі. 1939—1946 жылдары Балтық флоты Әскери советінің мүшесi. 1 – және 2—сайланған КСРО Жоғарғы Советінің депутаты. Л. Берияның арандатушылығымен жасалған «Ленинград ici» бойынша жазықсыз айьпқа тартылып, кейін марқұм ақталды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Апат медицинасының даярлығы**, апат медицинасының басқару органы, құрылымдары мен мекемелерінің қызмет ету режимдеріне және берілген жағдайға сәйкес белгіленген көлемде іс-шаралар жүргізу қабілеті. Қызметтің төтенше жағдай медициналық санитарлық салдарын жоюға даярлығы төмендегімен қамтамасыз етіледі: ықтимал төтенше жағдай кезіндегі медициналық тактикалық болжау; жағдайды үнемі біліп отыру, оны бағалауды жүргізе білу, төтенше жағдай болған кезде тұрғын халықты медиц-санитарлық жоспарлаумен және қарастырылған іс-шараларды орындау нақтылығымен қамтамасыз ету.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық / Б.Ө. Жақып — Қазақ энциклопедиясы. —  Алматы, 2011. — P. 640 б. — ISBN 9965-893-69-1.
**Түрікмен автономиялы облысы** — 1924 жылы сәуір — қазанда болған Хорезм ХКР әкімшілік-аумақтық бірлігі.

Түрікмен автономды облысын құру туралы шешім 1924 жылы 12 сәуірде 1-Бүкілтүрікмен құрылтайында қабылданды:

> Автономды Түрікмен облысын келесі бастамалар бойынша басқармалармен құру.
> 
> 
> 1. Түрікмен автономды облысы 4 ауданға бөлінеді: Ташауыз, Ілиялы, Персин және Тақты.
> 2. Ташауыз Түрікмен автономиялы облысының басты қаласы болып жарияланды.
> 3. Облыстың басында Ревком / 15 адамнан / аудандардың басында облыстық ревкомдар / 3 адамнан / тұрды.
> 
> 
> 4. Облыстық революциялық комитетке Ташауыз ауданын басқару жүктелген, оның шеңберінде Қаларевкомды / Монакпен Ташауызды / айналасында өзбек халқы бар / тікелей Облыстық революциялық комитетке бағынды.
> 
> 

Хорезм түрікмендерінің ықшам қонысы аумағында Түрікмен АО құрылды. АО 5 аудандық шураларға бөлінді:

* Ілиялы
* Көнеүргеніш (Қарақалпақ АО-нан берілді)
* Персин
* Тақты
* Ташауыз

1924 жылы 27 қазанда Хорезм ХКР Түркімен автономиялы облысы жойылып, оның аумағы жаңадан құрылған Түркімен КСР берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1924 жылы 12 сәуірде өткен 1-Бүкілтүрікмен құрылтайының хаттамасы
**Ассоцианизм** - психикалық үрдістердің динамикасын ассоциация принципімен түсіндіретін әлемдік психологиялық бағыттарының негізгі түрлерінің бірі.Сырттай көрінбейтін себептердің негізінде пайда болатын кейіптер(бейнелер) ассоциацияның жемісі деп алғаш рет Аристотель ассоцианизм постулатын ұсынған.Субъекттің санасындағы феномендер байланысын ассоциация принциптерімен қарастырғандар Дж.Беркли және Д.Юм, ал материалистік ассоциация жүйесін жасаған Д.Гартли.Нейрофизиология мен биологияның жетістіктерін А. түсіндіруде пайдаланғандар Г.Гельмоц, эмоцияны түсіндіруде - Ч.Дарвин, бас миының рефлексінің оқытуда - И.М.Сеченов.XVIII-XIX ғасырларда психикалық құбылыстарды түсіндіруде жетекші орында болды.XIX ғасырда ассоциацияның маңыздылығын және қалыптастыру жағдайларын зерттеген Г.Эббингауз, Г.Мюллер т.б.Қазіргі заман психологиясында әртүрлі психикалық үрдістердің ерекшеліктерін көрсету мақсатымен ассоциацияларды зерттейді(әсіресе мағыналық ассоциацияның оқытудағы рөлі)

Дереккөздер
-----------

Психология: Энциклопедиялық сөздік.Қ.Б.Жарықбаев, О.С.Саңғылбаев
*Басқа мағыналар үшін Атбасар (мағына) деген бетті қараңыз.*
**Атбасар сыртқы округі** – Ресей үкіметінің «Сібір қазақтары туралы Ережесі» (22.7.1822) негізінде қазақ даласында құрылған (1859) әкімшілік-территориялық бөлік.

Батыс Сібір губернаторлығы территориясында ашылған ең соңғы (8) округ. Қазақ даласын отарлауды одан әрі тереңдете түсу үшін Аманқарағай округінің дуаны Құсмұрын көлінің жағасына көшіріліп, ол Құсмұрын округі деп аталған болатын. Құсмұрын дуаны Омбыдан 900, өзінің шеткі болыстары мен басқа округ дуандарынан 600 – 800 км қашықтықта жатты. Мұндай жағдайда даланы басқару қолайсыз болғандықтан он жылдан астам уақыттан кейін Омбы облыстық басқармасы округ дуанын Атбасарға көшіруге шешім қабылдады. Атбасар сыртқы округі 1859 жылы ашылды.

Құрамына Қызылтас, Қоқан, Жырық, Бекназар (болысы СандыбайұлыБайолла), Қарабала, Төрт-қара, Сарғалдақ (Қылшықұлы Айранбай),Ақтас, Бадана, Сейіт (Шығырұлы Құбайдолла), Қызылтас, Теміршін (Қуандықұлы Қосбол), ƏлекеБайдолы (Сайдалыұлы Бекен), Төртұлы Қозған (Ұрынбайұлы Жанайдар), Тарақты-Ноғай (Уəлиханұлы Жантөре) болыстары енді.

Ресей императоры қол қойған «Далалық облыстарды басқару туралы Ереже» (21.10.1868) бойынша округтер таратылғанда бұл болыстар жаңадан құрылған Ақмола облысының құрамына қосылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Аумақты қорғау**, экономика объектілерінде және азаматтардың жеке мүліктерінің шығыны мен қирауын, сондай-ақ қоршаған ортаға келетін зиянды азайту мақсатымен ТЖ көздерінің пайда болуын ескертуге, олармен болатын қауіп-қатерді жою дайындығына және олардың зардаптарын жоюға бағытталған ұйымдастыру, экологиялық, инженерлік-техникалық, табиғат қорғау, арнайы және өзге де шаралар кешені.

Дереккөздер
-----------

Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
**Электр машинасы** – мех. энергияны электр энергиясына және керісінше немесе параметрлері белгілі электр энергиясын басқа параметрлі электр энергиясына түрлендіретін машина. Ол токтың тегіне қарай тұрақты ток машинасы (мыс. тұрақты ток генераторы, тұрақты ток қозғалтқышы) және айнымалы ток машинасы (асинхронды генератор, асинхронды қозғалтқыш, синхронды генератор, синхронды электр қозғалтқышы, коллекторлы генератор, коллекторлы қозғалтқыш) болып, ал пайдалану мақсатына қарай генератор, қозғалтқыш, электр машиналық түрлендіргіш (мыс. қозғалтқыш генератор, бір зәкірлі түрлендіргіш, фаза түрлендіргіш, т.б.) электр машиналық күшейткіш болып ажыратылады. Э. м-на электрстатик.
Лагичтен мыс афтафа (Әзірбайжан)
**Абдаса, афтафа** (парсы: آفتابه‎) — конус тәріздес ұзын шүмегі және мұсылмандар дәрет алу үшін пайдаланатын тұтқасы бар су құйылатын құмыра.

Құмыраны араб тілінде көбірек атаған: *афтафа*. Тәжіктерде *афтоба*, Өзбекстанда абдаса деп аталады.

Мұндай ыдыстарды керамикадан жасау (көбінесе құмыра дөңгелегін пайдаланбай) дәстүрлі халық қолөнері болып табылады, оны әдетте әйелдер жасайды. Әзірбайжан мен Орта Азияда ол мыстан жасалған. XVIII-XIX ғасырларда мыстан жасалған афтафа сәндік-қолданбалы өнер туындыларына айналды. Дөңгелек денелі ыдыстар сақина тәрізді табаны, ұзын, иілген, әдетте қырлы шүмегі, топсалы қақпақпен аяқталатын тар биік мойыны және жылан немесе айдаһар пішініндегі сабы болды. Ыдыс бетін әшекейлеп қуумен, нақыштаумен қаралаумен, эмальмен немесе алтын жалатумен безендірді.

Галерея
-------

* Пластикалық абдасаПластикалық абдаса
* Әзірбайжан тарихы мұражайында Эриван хандығынан абдаса шыққанӘзірбайжан тарихы мұражайында Эриван хандығынан абдаса шыққан
* Эрақтан Қаджар дәуіріндегі абдасаЭрақтан Қаджар дәуіріндегі абдаса

Әдебиет
-------

* Афтафа // Брокгауз мен Эфронның энциклопедиялық сөздігі: 86 т. (82 т. мен 4 қос.). — СПб. 1890—1907.
Қызыл алаңның үстіндегі қос кемпірқосақ
Гродно қаласының үстіндегі кемпірқосақ, Беларусь
**Кемпірқосақ** — аспан күмбезінде түрлі түсті доға түрінде көрінетін атмосферадағы оптикалық құбылыс. Ол аспанның бір жағында торлаған бұлттан жаңбыр жауып, қарсы жағында жарқырап күн шығып тұрған кезде көрінеді. Кемпірқосақ тікелей түскен күн сәулесінің жаңбыр тамшыларынан өткенде сынып, құрамдас бөліктерге (қызыл, сарғылт, сары, жасыл, көгілдір, көк, күлгін) бөлінуінің және тамшы бетінен шағылған толқын ұзындығы әр түрлі сәулелердің дифракциялануы мен интерференциялануы нәтижесінде пайда болады. Кемпірқосақтың айқындығы жаңбыр тамшыларының үлкен-кішілігіне байланысты өзгеріп отырады. Тамшы үлкен болса кемпірқосақ айқын, жарық болып көрінеді. Кейде алғашқы кемпірқосақпен бірге екінші кемпірқосақ қабаттаса көрінеді, оны қос кемпірқосақ деп атайды. Қос кемпірқосақ күн сәулесінің су тамшысына белгілі бұрыш жасай, екі рет шағылысуынан түзіледі. Сонымен бірге ай сәулесінен пайда болатын кемпірқосақты ай кемпірқосағы деп атайды.

«Кемпірқосақ» сөзі «Кем бір қосақ» сөз тіркесінен шыққан. Жеті түсті доғадан құралғандықтан, доғаларды үш қосқа және бір дара (қосақсыз) доғаға бөлуге болады. Соңғы қостың бір қосағы кем болғандықтан «кем бір қосақ» сөзі тұрақты сөз тіресіне айналып кеткен.

Қазақ тіліндегі ілгерінді ықпалдың нәтижесінде «б» ұяң дыбысы «м» үнді дыбысының ықпалынан «п» қатаң дыбысына айналып, «кемпірқосақ» атауы шыққан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Металдан жасалған торсық, кесе және тақсы сауғалық бұйымдары
**Торсық** – Орталық Азиядағы түркі халықтарының қымыз, шұбат, іркіт құюға арналған ежелгі ыдысы. Әсіресе, 

* қырғыз,
* қазақ,
* түрікмен,
* қарақалпақ халықтары пайдаланған.

Торсық түйенің, бұғының, өгіздің мойын терісінен жасалады. Жүні жидітілген теріні қалыпқа салып пішеді де таспамен тігеді. Торсықты саба сияқты қарағайдың бүрімен немесе арша, тобылғымен ыстайды. Торсықтың түрлері: 

* шимайторсық,
* өркешторсық,
* жанторсық,
* мүйізторсық, және т.б.

Торсықтың бүйірі дөңгелек, мойны жіңішке әрі ұзын болып келеді. Аузына ағаштан тығын тығылады. Ол жоғалып қалмау үшін қайыстан бау өткізіп, бір ұшын торсықтың мойнына бекітіп қояды. Кейбір торсықтарға арнаулы мүйізшапқымен (ысқышпен) әр түрлі өрнек салынады.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.