recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Мартин Фицджеральд Лоуренс** ағылш. *Martin Fitzgerald Lawrence*; 16 сәуір 1965 жыл, Франкфурт-на-Майне, Гессен, Германия) – америка актері, комедиант, режиссер, сценарийші және продюссер.

«Бриллиантовый полицейский», «Плохие парни», «Дом большой мамочки», «Национальная безопасность», «Плохие парни 2», «Дом большой мамочки 2», т.б. фильмдерінде басты рөлдерді сомдап атаққа ие болған. Актерлік талантымен қоса өзінің режиссерлік жұмыстарымен де жақсы танымал: «Тонкая грань между любовью и ненавистью» (1996), «Дом большой мамочки» (2000) и «Дом большой мамочки 2» (2006), «Что может быть хуже?» , «Национальная безопасность» (2003).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Лоуренс на Кинопоиск.ру 
Мартин Лоуренс (ағылш.) на сайте Internet Movie Database 
Мартин Лоуренс на Кино-Театр.ru
**Еркін тербеліс** , меншікті тербеліс — механикалық, электрлік, т.б. жүйелердің сыртқы әсерсіз, алғашқы берілген энергия (потенциалдық не кинетикалық) есебінен болатын тербелісі. Нақты жүйелердің еркін тербелісі, энергия шашырайтындықтан, әрқашан өшетін тербеліске жатады. Ал сызықтық жүйелердің еркін тербелісі қалыпты тербелістердің суперпозициясы болып есептеледі.

**Меншікті Тербеліс**, еркін тербеліс, сыртқы күштің әсерінсіз, кез келген тербелмелі жүйеде өтеді.

Меншікті тербелістің сипаты, негізінен жүйенің меншікті параметрлері (мысалы, масса, индуктивтілік, сыйымдылық, серпімділік) арқылы анықталады. Нақты жүйелерде энергияның шашырауы салдарынан меншікті тербелістер әрқашан өшетін тербелістерге, ал шығын көбірек болған жағдайда олар периодсыз тербелістерге айналады. Сызықтық жүйедегі меншікті тербеліс қалыпты тербелістердің суперпозициясы болып табылады;

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0
**Антитоксин** — уға немесе токсинге қарсы әрекет ететін не оларды бейтараптайтын дәрі. Көбінде жылқы қаны сарысуынан әзірлейді. Инфекциялық аурулардың қоздырғыштарының салдарынан пайда болатын токсиндерді залалсыздандындыруға бағытталған қарсы денелердің әртүрлілігі түсініледі. Олар организмде осы аурулар негізінде немесе анатоксиндермен иммундау нәтижесінде пайда болады. Жылқыдан иммундау нәтижесінде алынған антитоксин сарысу ретінде аурулардың (сіреспе ауруына қарсы, дифтерияға қарсы егілетін сарысу, т.б.) алдын алу және емдеу шараларын жүргізу мақсатында қолданылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Антитоксины // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
Англияның Нормандық жаулап алу
**Нормандық жаулап алу** (ағылш. *Norman conquest of England*) — 1066 жылы Нормандия герцогі І Вильгельм әскерінің Англия жеріне басып кіріп, өзіне бағындыруы.

1051 жылы Англия королі Эдуард дінге табынушы Вильгельмді өзінің асыранды баласы тағайындаған болатын. Герцог Уэссек Гарольд 1066 жылы Англияның королі есебінде тәж кигенде, Вильгельм 5000 атты әскер жинап, Англия жеріне басып кірген. Гастингс түбіндегі 14 қазандағы жеңістен соң, 1066 ж. Вестминистрлер аббатының рождество мейрамында Лондонға барып тәж киген. 1071 жылға дейін жергілікті халық көтерілісі әсіресе Нортумбрияда созылды. Нормандық жаулап алу Англияны әлеуметтік және саяси үлкен өзгерістерге жетеледі, елді Құрлық Еуропасымен жиі байланыстырып, ағылшын-саксон норман аристократиясын ығыстырды. Ағылшын-саксон тілі ұзақ мерзімдер бойы «элитті» ағылшын және француз тілдерінің әсеріне ұшырады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Norman Invasion and Conquest of England (1066—1072)  (ағыл.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 тамыз 2011.
* From Dot to Domesday  (ағыл.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 тамыз 2011.
* Anglo-Saxon Chronicle: A.D. 1052—1069  (ағыл.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 тамыз 2011.
* *Вильям Мальмсберийский.* История английских королей  (орыс.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 тамыз 2011.
* «1066»
**Баба сұлтан,** Баба хан (шамамен 16 ғасырдың 30-жылдары – 1582) – 16 ғасырдың 2-жартысында Орта Азиядағы аласапыран оқиғалардың бел ортасында болған тарихи тұлға, Шайбани әулетінің өкілі. 

  

Ата тегі: Әбілхайыр хан – Сүйініш Қожа хан – Наурыз Ахмед (Барақ) хан – **Баба сұлтан** Самарқанды билеген әкесі қаза тапқан соң Түркістан өңіріне иелік еткен.

  

16 ғасырдың 70-жылдарынан бастап Мауераннахрда ықпалы күшейе бастаған Абдолла (Абдоллаһ ІІ) ханды биліктен тайдыруға әрекеттенді. Самарқанд, Ташкент түбінде болған шайқастарда 1578 жылы Абдолла хан әскерлерінен жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды. Қазақ ханы Ақназардың (Хақназар) қолдауына сүйенген Абдолла хан Ташкентті алып, Түркістан өңіріне жорық жасады. 1579 жылы тамызда Абдолла хан мен **Баба сұлтан**бейбіт келісімге келді. Баба сұлтанға Түркістан өңірі қайтарылды, бірақ оның Бұхар хандығына тәуелділігі сақталды. **Баба сұлтан** 1579 жылдың аяқ кезінде Абдолла ханға жаңа жорықтар ұйымдастырып, Ташкент билеушісі Дербіс сұлтанды өлтірді. Абдолла ханға қарсы күресте Баба сұлтан Ақназар ханның билігіне наразы, бүлікшіл қазақ сұлтандарымен (Сарбан сұлтан мен Бұзақұр сұлтан) одақ құрды. Ол Шарапхана өзені бойында 5 қазақ сұлтанын (оның ішінде Ақназардың 2 ұлын) өлтіріп, Бұзақұр сұлтанға Ақназарды өлтіруді тапсырады. Бірақ **Баба сұлтан** 1580 жылы Шығай хан мен Абдолла ханның қысымына шыдай алмай Ұлытауға қарай қашып, кейін (1582) маңғыттарды паналайды. Баба сұлтанның бұл әрекеттеріне наразы болған Тәуекел хан оның әскерін талқандап, өзін өлтіреді. 

  

Баба сұлтанның Абдолла, Ұбайдолла, Абд ас-Саттар, Абд әл-Ғаффар және Абд әл-Латиф есімді ұлдары болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
2. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
3. ↑  Материалы по истории казахских ханств XV — XVІІІ вв. А.-А. 1969;
4. ↑  Хафиз-и Таныш ибн Мир Мухаммед Бухари, Шараф намаий-шахи, ч. 2, М. 1989;
5. ↑  Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная [Азия] в ХV — ХVІІІ вв.: история, политика, дипломатия, А.-А. 1988.
6. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
**Антисфен** (Афиналық) (көне грекше: Ἀντισθένης; б.з.б. 444/435 жылдардар, Афины — 370/360 жылдар, Афины) — Сократтың шәкірті, Сократ шәкірті, Сократтың ілімін дамытқан және тек жалқылық туралы ілімді ғана ақиқат деп пайымдаған киниктік (Киниктер) мектеп дейтіннің негізін қалаған. Платонның мұраттар туралы ілімін (дербес өмір сүретін жалпы ұғымдар туралы ілім ретінде) сынады және тек жалқы заттардың болмысын пайымдады. Алайда цивилизация мен оның жетістіктерін киникилік тұрғыдан сынаудың, ең зәру қажеттіліктермен ғана шектелуге шақырудың, сословиелік және таптық айырмашылықтарды жек көруінің және осыдан келіп туындайтын сол кездегі қоғамның демократиялық элементтерімен бірігуінің одан да үлкен мәні болды. Сол кездегі өркениеттің әрекеттерін сынап, адамның қажеттілігін шектеуді уағыздайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1
2. ↑  Философиялық сөздік, Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1996, 525 б. ISBN 5-89800-097-6
**Еркін мәдениет** (ағылш. *Free Culture: How Big Media Uses Technology and the Law to Lock Down Culture and Control Creativity*, орыс тіліндегі нұсқасы "Свободная культура" деп аталады) — Лоуренс Лессигтің 2004 жылдың 25 наурызында интернетте Creative Commons Attribution/Non-commercial license (by-nc 1.0) лицензиясы аясында жарық көрген бестселлері.

2012 жылдың 17 қыкүйек күні WikiBilim қоғамдық қоры (Creative Commons ұйымының Қазақстандағы ресми әріптесі) "Еркін мәдениет" кітабының қазақ тіліндегі басылымын қалың жұртшылыққа таныстырды. Кітап Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің қолдауымен "Қазақ энциклопедиясы" баспасынан жарық көрді. Алғысөзді ҚР Премьер-Министрі Кәрім Мәсімов жазған. Лоуренс Лессиг қазақ оқырмандарына арнайы кіріспе берген. Басылымның тиражы - 3000 дана. 

Кітаптың электронды онлайн нұсқасы "Қазақстанның ашық кітапханасы" iKitap.kz жобасына орналастырылған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Free culture ресми сайты
* "Еркін мәдениет" кітабының қазақ тіліндегі онлайн нұсқасы Мұрағатталған 2 ақпанның 2013 жылы.
* "Свободная культура" орыс тіліндегі басылымның онлайн нұсқасы

Дереккөздер
-----------
**Күйе**– органикалық заттар толық жанбағанда немесе термиялық айырылуға ұшырағанда түзілетін ұнтақ тәрізді, негізінен, көміртектен (94,5 – 99,8%) тұратын өнім.

К. өлшемдері 9 – 600 нм сфералы бөлшектерден тұрады. Менш. салм. 1,8 – 1,95 г/см³. К. қара бояу ретінде ерте заманнан белгілі. Одан қара тушь пен қара сия дайындаған. Алыну тәсілдеріне қарай К-нің үш түрі бар: каналды К. арнайы камераларда табиғи газдың толық жанбауынан немесе оның мұнаймен қоспасының жануынан түзіледі; пеш К-сі арнайы пештерде майдың, табиғи газдың немесе олардың қоспасының толық жанбауынан түзіледі; термиялық К. арнайы реакторларда табиғи газды ауаның қатысуынсыз термиялық ыдырату арқылы алынады. Өндірісте К. ацетиленді жағу немесе әр түрлі қысымдарда термиялық ыдырату арқылы алады. К. тех. көміртек күйінде толтырғыш ретінде, резеңке, қара пигмент, лак, бояу өндіруде, баспа ісінде қолданылады.‎
**Күймесгүл** (Dіctamnus) – руталар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Дүние жүзінде Жерорта т. жағалауларынан Қиыр Шығысқа дейінгі аралықта кездесетін 6 түрі белгілі. Қазақстанның далалы шалғындықтарында, бұталардың арасында және тау етектерінің бұталы беткейлерінде өседі. Орманның ашық алаңы мен таудың ортаңғы белдеулерінде көбірек кездеседі. Балқаш – Алакөл қазаншұңқыры, Мойынқұм өңірінде (Жамбыл облысы), Жетісу (Жоңғар), Күнгей Алатауларында, Шу-Іле тауларында шашыранды таралған 1 түрі – таспажапырақ К-і (D. angustіfolіus) бар. Оның биікт. 50 – 100 см. Сабағы бұтақты, қалың, ұзын түкті. Сабағының түп жағындағы жапырақтарының тақтасы салаланбаған бүтін, сабақ ұшына жақындаған сайын тақ қауырсынды жапырақшалардан тұрады. Гүлі қос жынысты, 5 тостағаншасы күлгін қызғылт түсті, 5 күлтесі, 10 аталық, 5 ұялы бір аналығы болады. Мамырдан шілдеге дейін гүлдеп, шілде – тамыз айларында жемістенеді. Жемісі – бес ұялы қауашақ. Әр ұясында 2 – 3-тен қара, жылтыр тұқымы бар. К. – өте улы өсімдік, жағымсыз иісті болғандықтан мал да жемейді. Егер жаңбырлы күндері гүлін бұтағымен жұлып алса, денеге тиген жерін (өсімдіктің ұлпасынан бөлінетін – диктамнотоксин заты) күйдіріп жібереді. Жазылған күнде де орны қара дақ болып көпке дейін сақталады. Өсімдіктің құрамында эфир майы өте көп. Егер өсімдік отқа жағылса жалын өшкеннен кейін өсімдік сабағының өртенбегенін байқауға болады. Себебі, жалын беретін тек қана эфир майы. Осы ерекшелігіне қарай күймесгүл аталған.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Synonym in Anthos.es
**Жаман Ақкөл**, Ақкөл — Ұлы Жыланшық өзенінің сағалық алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысының Жангелді ауданы жерінде, Торғай қолатының оңтүстік-шығысында, теңіз деңгейінен 115 м биіктікте орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 41,2 км2, ұзындығы 12-13 км, ені 6 км. Жауын-шашын және Ұлы жыланшықтың жайылма суымен толығады, жазда тартылып сортаңды батпаққа айналады.

Жағалау сипаты
--------------

Жағасы жайпақ, батпақты, тастақты-құмды, солт.-батысы көтеріңкі, аласа кемерлі келеді. Суы тұзды, қар суы қосылғаннан кейінгі минералдылығы 2,0-3,5 г/л-ге төмендейді, қыс айларында 7 г/л-ге жетеді. Ақбасты өзенінің қосылатын тұсында мал ішуге жарамды. Алабы — көктемгі шабындық, жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Басылым мәліметтері** - оқырмандарды хабардар етуге, кітапханалық библиографиялық өңдеуге баспа және редакциялық қызметті есепке алу, сондай-ақ жоспарлауға арналған негізгі деректер.[1]

Оған (кітап, журнал, газет үшін) басылымды дайындауға қатысушылар (автор, құрастырушы, аудармашы, редактор, суретші-безендіруші, дизайнер, корректор), басылымның аты-жөні, түпнұсқаны теруге берген және басуға қол қойылған күні, қағаз форматы, баспа табақ үлесі, кітап көлемі, журнал, газет нөмірі, жеке, шартты және есепке алынатын баспа табағы, таралымы, шығу мерзімділігі, репродукциялану әдісі, кітапхана каталогтарына арналған әдебиеттерді класқа бөлу индексі, редакцияның, баспаның аты-жөні, мекенжайы, телефоны, баспаханалық тапсырыс нөмірі, баспахана мекенжайы, бір дана кітаптың, журналдың, газеттің бағасы жазылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Күйеу киімі** — қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрі. Қалыңдығын алуға баратын жас күйеу міндетті түрде «күйеу киімін» киюге тиіс. Алдынан шыққан жеңгелер мен жас қыз-келіншектер күйеуді киімінен танып алады. Сондықтан күйеу басқа жігіттерден салт бойынша ерекше киінеді. Бөркіне үкі тағып, қызыл шапан, биік өкше етік киеді. Бөркін көзіне түсіріп төмен қарап, кішілік көрсетіп тұрмаса айып төлейді немесе сөзге, күлкіге үшырайды. Сол бетімен қыз-келіншектердің ортасына түскен күйеу небір азапты әзіл-қалжыңға төзеді. Оның мінген атын «күйеу атымен күл тасы» дегендей ауыл балалары мініп алып қызыққа бөленеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақ халқының салт-дәстүрлері», 2004 ж.
**Жаман Қызыларай** – Қызыларай тау жүйесінің шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 27 км-ге созылып жатыр, ені 8 км. Ең биік жері 1283 м.

Жер бедері
----------

Беткейлері көлбеу, сай-жыра, аңғарлармен бөлінген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Бұлаққа бай, Қаршығалы, Қарасу, Ақсай өзендері бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Пермь жүйесінің жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Аласа таулы қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында боз, сұлыбас, жусан, әр түрлі бұталар, арша өседі. Шөбі шүйгін, тау аңғарларында қыстаулар (Байғазы, Сона, Кеңасу, т.б.) орналасқан.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Күйкентайды** қазақтар сұңқар тектестерге жатқызады. Бүгінгі таңда қазақ жерінде оның екі түрі кездеседі: дала күйкентайы-ҒаІсо паитаппі Fieisch-Степная пустельга-Lesser Kestrel және кәдімгі күйкентай-ҒаІсо tinnunculus L.-Обыкновенная пустельга-Kestrel. Шөлден басқа өңірдің барлығында кездеседі. Тұрқы 29-33 см, қанатының ұзындығы 23-28 см, аталығының салмағы 160-200 гр, ұябасары 190-280 грамға жетеді. Өңі қоңыр, сарғылт теңбілді келеді.
Ұясын жар тас, ағаш басына салады. Көкек айының соңында бурыл, сарғылт дақты 2-6 дана жұмыртқа салып, бір ай шайқап, бір ай жемдейді. Ауада қалықтап жүріп жемін іледі. Тек денесінің өте қораштығынан құсбегілікке жарата бермейді. Ол торғай біткеннің қас жауы. Сондықтан да қазақтар панасыз, әлсіз жағдайдағы жандарды «күйкентайдан қашқан торғайға» теңейді. Егіс алаңын торғай басып кетсе, күйкентайды пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3
**Жаманадыр** – Қаратас тауының оңтүстігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданында. Тереңбұтақ және Құдайменде өзендерінің аралығында орналасқан.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Абсолюттік биіктігі 636 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылған, доға тәріздес. Енді жері 2 км. Оңтүстік-шығыс беткейі тіктеу келген. Оңтүстігінде бірнеше ұсақ шоқылар кездеседі. Девонның ортаңғы және төменгі кезеңінің тау жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қиыршықтасты, қара қоңыр топырағында жусан, бетеге өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан табиғаты энциклопедиясы"
**Күйдіргіш қалақай** (лат. *Urtíca úrens*) — біржылдық шөпті өсімдік. Еуропада, солтүстік Азияда, солтүстік Африкада таралған.

Ботаникалық сипаттама
---------------------

Сабағы тік,тетраэдрлі,ойық,күйдіргіш қатты шаштарымен, биіктігі 15-35 см. Жапырақтары қарама-қарсы, қою жасыл түсті, ұсақ, ұзындығы 2-6 см, сопақша немесе жұмыртқа тәрізді, өткір және де күйдіргіш түтіктермен жабылған. Өсімдік біртекті. Гүлдері кішкентай, жасыл, жалғыз немесе гүлшоғырлы,тұрақты немесе тұрақсыз, стаминатты және пистиллатты, көбіне үш жапырақтан тұратын қарапайым перианттан тұрады. Гүлдер масақ тәрізді гүлшоғырға жиналады, ол ұзындығы бойынша жапырақ сабақтарына қарағанда қысқа немесе тең болады. 6-12 стаменттер. Аналық безі төменгі немесе жартылай төменгі, 4-6 жасушадан тұрады, бір бағаналы, бөлек стигма бар. Мамырдан бастап күздің соңына дейін гүлдейді. Жемісі - құрғақ немесе шырынды полиспермиялық қорапша, кейде жаңғақ. Маусымнан бастап жеміс беруді бастайды.

Химиялық құрамы
---------------

Ол тағамдық құндылығы бойынша қосүйлі қалақайдан гөрі жоғары. Гүлдену кезеңінде оның құрамында 25% ақуыз, 20,7% көмірсу, 2,8% май, 34,1% талшық, 11,4% BEV, 26,7% күл, 2,7% кальций, 4,5% калий, 0,57% фосфор, 0,63% магний, 150-ден 370 мг С дәрумені және 188,1 мг-ға дейін каротин. Оның құрамында құмырсқа қышқылы, таниндер, В және К дәрумендері бар .

Қолданылу аясы
--------------

Күйдіргіш қалақай жапырақтары-қосүйлі қалақай жапырақтары сияқты қолданылады. Жапырақтары сорпа, салат, борщ, маринадталған қияр және дәмдеуіштер ретінде қолданылады.

Емдік мақсатта негізінен жапырақтар мен тамырлар қолданылады. Кейбір ауруларға шалдыққан кезінде жас сабақтар мен жапырақтардан алынған шырын профилактикалық мақсатта да қолданылады. Қалақайдың емдік қасиеттері туралы тіпті грек дәрігері Диоскорид те білген. Ол оны уролитиазды емдеу үшін қолданды. 18 ғасырда орыс дәрігерлері қалақайдың көмегімен терінің әр түрлі зақымдануларын, соның ішінде жараларды емдеді.

Жайылымдағы мал оны нашар жейді. Бірақ сиырға, қойға және шошқаға сабанмен бірге құрғақ және туралған күйінде берудің толық мүмкіндігі бар.
**Қалыпты әлеуметтану** - XIX ғасырдың аяғы - XX ғасырдың басында Германия мен АҚШ-та елеулі ықпалы болған әлеуметтанулық бағыт. 

Негізгі өкілдерін (Ф.Теннис, Г.Зиммель, Л. фон Визе, А.Фиркандт, Г.П. Беккер) қоғам туралы ғылымды талдамалық негізде құруға тырысқан ортақ ұмтылыс біріктірді. Олар әлеуметтанудың міндеті әлеуметтік өзара әрекеттестіктің тұрақты түрлерін талдау деп білді. Әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдардың өзіндік ерекшеліктерін ескеру қажет деп санады. Сол заманда кең таралған тарихи эволюцияшылдық тұжырымдамаларға қарама-қарсы, Қалыпты әлеуметтанудың пәні нақты — тарихи әлеуметтік құбылыстар емес, "әлеуметтіліктің таза түрлері", яғни барлық қоғамдық құбылыстарға тән әлеуметтік өзара әрекеттескен немесе әлеуметтік қатынастар түрлері секілді ортақ белгілер болып табылады. Теннис әлеуметтік өмірдің үш түрін — әлеуметтік қатынастар, топтар мен бірлестікгерді атап көрсетіп, қалыпты әлеуметтанудың негізгі мақсаты әлеуметтік өзара әрекеттестіктің әртүрлі түрлерін жүйелеу және жіктеу деп айқындады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Түпқараған болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

10 әкімшілік ауылда 1858 үйден тұрады.

Халқы және тұрмысы
------------------

Негізгі руы — Бәйімбет, оның ішінде Сабытай. Төлеп ауылы 30 уй, жартылай көшпенді, Қаратаудың Күркіреуік және соның маңындағы бұлақтарда егін салып та күнелтіс жасайды. 30 үй Аралбай Көрпе жатақтары Сеңгірқұмда, 10 үйі Форт-Александровскіде тұрады. Маңғыбай, Күйік Көрпелер — 170 үй. Одан 50 үй Есекжарда қысы-жазы отырады. Айым, Шақа, Матай және алтыншы және екінші Боққара ауылында 190 үй бар, оның 145-і Торты және Қошқарата жерлерін мекендейді. Олармен бірге 25 үй Өтеулі, Жаманқара және бірінші Боққара ауылдары бірге жүреді. Осы 190 үйдің 75 үйі Ақорпа, Алаторпа және осыған көрші жатқан Ақтау бойын жай­лайды. Байбоз ауылында 240 үй бар, олардың жартылай көшпенділері мен жатақтары: 50 үй Бекі, Сәубетте, 50 үй Тортыда, 40 үй Борлы-Торымда, 50 үй Саршада отырады. Сарыболат ауылында 185 үй бар. Одан 10 үй жатақ Форт-Александровскіде. Сүгірәлі — Жәдігер ауылы 215 үй. 15 үй жатақ Форт-Александровскіде, 35 үй жартылай көшпенділер Ақорпа маңындағы жерлерде, 40 үй жатақ Басқұдықта отырады. Сегізбай ауылы — 180 үй, одан 30 үй жартылай көшпенді. Қонысы Таушық, 5 үй жатақ Форт-Александровскіде. Болыстың қалған 1175 үйі қысы-жазы мал шаруашылығының қамымен көшіп-қонып жүреді. Олардан 440 үй қыста Сеңгірқұм, Қарынжарыққа барса, жазда Сағыз өзеніне дейін жайлайды. 700 үй қыста қоныс қуып, Түрікменстан жеріне ауады.

Дереккөздер
-----------

* Маңғыстау энциклопедиясы, 4том
**Күйші** — Ілияс Жансүгіровтың 1934 жылы жазылған романтикалық сарында шалқыған шабытпен, поэзиялық құдіретті қуатпен жазылған, қазақ әдебиетінде теңдесі жоқ үздік поэмасы. Поэма жеті тараудан тұрады. Қара өлең ұйқасына құрылған , 11 буынды , 4 тармақты туынды.

Қысқаша мазмұны
---------------

Бұл поэмада еркіндік пен құлдық , махаббат пен зұлымдық , өлім мен өмір , пәни тіршілік пен мәңгілік өнер арасындағы күрес тақырыбы суреттеледі. Поэма салған жерден буырқанған теңіз толқынындай өз құшағына тартып ала жөнеледі. Өлең нөсері сорғалап тұр. Туындыда Арқа төсінен бастап , Алатауға беттеген Кене ханның ордасы көрініс табады. Қазақтың арыстаны атанған Абылайдың ұрпағын сыйлаған қалың жұрт келуін улап - шулап қарсы алып , той қылып , ерулікке бие сойып , ат сыйлап жатқан көріністер шынайы бейнеленеді. Сонымен қатар ханның ордасына Сарыүйсін руынан шыққан «күйші жігіттің» тоқсан тоғыз зарлы , ащы , тәтті күйлерімен бай мен бек , би мен датқа , хан ордасына қуаныш пен шаттық , рақат пен ләззат силап отырғаны , осындай естіген жанды тылсымдай баурайтын киелі өнер иесі Күйшіге хан Кененің қарындасы Қарашаштың көзі түсуі , Қарашаш пен күйші арасындағы терең психологиялық тартысы , адам сезімдерінің алапат шарпысуы сипатталады.

Шығарма кейіпкерлері
--------------------

* **Кене хан**

* **Күйші жігіт**

* **Қарашаш**

* **Сапақ**

Дереккөздер
-----------

* Қазақ әдебиеті, Алматы «Рауан » 1994

Сілтемелер
----------


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуІлияс Жансүгіров шығармалары |
| --- |
|  |
| Поэмалары | 
Байқал • Рустем қырғыны • Дала • Күйші • Күй • Құлагер • Көк кеспе • Мәйек • Жорық • Жаңа туған |
|  |
| Басқа шығармалары | 
Өлеңдері • Әңгімелері • Жолдастар (роман) • Кек (пьеса) • Түрксіб (пьеса) |

 |
**Басши-Қоңырөлең артезиан алабы** – Жетісу облысы Панфилов ауданы жерінде, Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-батыс сілемдері – Қатутау мен Алтынемел тауларының арасында орналасқан. Аумағы 2 мың км2. 

Су табанының тереңдік деңгейіне байланысты Басши және Қоңырөлең жер асты ағыны болып екіге бөлінеді. Біріншісі Оңтүстік Іле артезиан алабымен жалғасады, ал екіншісі Көктерек өзеніне қосылады. Қалыңдығы 300 – 800 м ойыста 5 – 428 м тереңдікте гидрокарбонатты-кальцийлі, натрийлі тұщы су кездеседі. Ұңғымадан тәулігіне 43 – 870 м3 су шығады. Судың болжамдық қоры 16 млрд. м3. Суы елді мекендерде ауыз су, егістік суғару үшін пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
*Buteo buteo*
**Жамансары**, ақсары (лат. *Buteo buteo*) — сұңқартәрізділер отрядының қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс. 

  

Солтүстік Қазақстанда, Алтай мен Тянь-Шань тауларының орманды алқаптарын мекендейді. 

Мекиені қанатының ұзындығы 42-45 см, салмағы 1 кг-нан асады. Қоразы оған қарағанда кішілеу келеді. Қанатының ұзындығы 33-38 см, салмағы 1 кг-ға жетпейді. Дене түсі қара-қоңыр, ұшы қаралау қанаттарының астында ақшыл шұбар дақ болады. Басқа өзіне тектес жыртқыштардан айырмашылығы — құйрығы қысқа, сұр не қоңыр түсті көлденең жолақты келеді. Ұясын ағаш басына салады. Мекиені мен қоразы 3-5 теңбіл түсті жұмыртқаны 1 айдай кезектесіп басып, балапандарын 40 күнде ұядан ұшырады. 

Ақсары — жыл құсы. Тамыз — қазан айларында жылы жаққа ұшып кетеді. Оңтүстік Азия, Африкада қыстайды. Наурыз — мамыр айларында қайта оралады. Ұсақ кеміргіштермен, құстармен, кесірткелермен, бақалармен т.б. жәндіктермен қоректенеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Buteo buteo*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2011.1*.  International Union for Conservation of Nature (2010). Тексерілді, 14 шілде 2011.
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7- том, ҚР табиғаты
**Күйеу** - бір рудың қызын алған жігіт сол елге "күйеу" болып есептеледі де, сол ел оның қайынжұрты деп аталады. Қайнылары алдында күйеудің жолы кіші болғанмен сыйлы адамдардың бірі. Оны көпшілік "күйеу - жүзден үлкен" деп сыйлайды, сонымен бірге елдің үлкен-кішісі, әйел-еркегі бәрі де қажап, ойнап отырады. "Әзілің жарасса - атаңмен ойна" деп, күйеу де беріспейді. Бірақ бұлар сыпайы әзілдеседі. Күйеу еркелей де алады, ойын арасында "осы елден тағы бір қыз аламын" деп айтуға толық хақы бар. Күйеу әйелінің апалары "қайынбикем" деп, сіңлілері мен інілерін "балдызым" деп, онымен әзілдесіп ойнай береді. Қазақта "балдыз - бүтін қатын, Қайынбике - жарты қатын" деген мәтел де бар. Кейде әлгі күйеудің әйелі қайтыс болса, онда оның қайын жұртынан тағы бір қыз алуға, сұрауға хақы бар. Егер басқа бір елдің қызына үйленсе, әлгі күйеудің бұрынғы қайын жұрты оның жаңа әйелін "біздің қыздың орнына келген" деп, оны да өздеріне жақын тартып, бұрынғы қатынасты үзбейді. "Күйеу - жүз жылдық" деген сөз осындайдан қалса керек. Қонақасы бергенде күйеуге төс тартылады. Күйеу бас ұстамайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың салт дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары
*Басқа мағыналар үшін Жамантау деген бетті қараңыз.*
**Жамантау** – Мұғалжар тауының солтүстік бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Жамбыл ауылының оңтүстік-шығысында 21 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 561 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Солтүстік-шығыс беткейі тік, оңтүстік-батысы көлбеу келген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тау силур, девонның жасыл тасты эффузивті габбро тәрізді интрузивті жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, жусан, көде, қараған және бұталы өсімдіктер өседі. Баурайында көптеген бұлақтар мен өзендер бар. Мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Гүлбаһрам Имамбекқызы Тарабаева** (1908, Ақтоғай ауданы - 1981), кәсіби аурулар саласындағы ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1949), профессор (1975). Арғын тайпасы Тобықты руынан шыққан.

Орта Азия (қазіргі Ташкент) мемлекеттік униветситеттін бітірген (1931).

1932-1966 жылында Қарағанды, Лениногорск, Алматы қалаларының емдеу мекемелерінде дәрігер, ҚазКСРҒА-ның Өлкелік патология ғылыми-зертеу институтында (1963 жылдан ҚазКСР Денсаулық сақтау министрлігінің қарамағында) еңбек гигиенасы
және кәсіби аурулар секторының меңгерушісі, аға ғылыми қызметкері, токсикология зертханасын басқарды.

1966-1981 жылдарында осы академияның Тау-кен институтында аға ғылыми қызметкері, ғылыми консультант болды.

Негізгі ғылыми еңбектері кәсіби ауруларға арналған. Тарабаева эндокриндік бездерде силикоз (қорғасыннан улану) кезінде туатын өзгерістерге сипаттама беріп, бұл аурудан сақтану шараларын, дермене препаратын қолдану тәсілдерін ұсынды.

1 авторлық куәлік қалған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Гатсон Борглем (Джон Гатсон де ла Мот Борглем) Даниялық имигранттар отбасында туған. Парижде оқып жүріп, атақты мүсінші Август Роденмен танысады. Роден Борглемнің жұмысына үлкен ықпалын тигізеді. Гатсон 1924 жылы Робинсонның ұсынысын алғанға дейін, ондай жұмысқа тәжірибесі бар еді. Ол Джорджия штатында Конфедерация батырларына арналған мемориал жасаудың басшысы болған. Оның тарихы өте көп қызықты оқиғалардан тұрады. Стоун Моунтин тауының солтүстік жағында Роберт Э. Лидің үлкен басын жасауды жоспарлаған Борглем одан да үлкен барельеф істеуді ұсынған. Бірақ басшылық келісімін берген жоқ. Сондықтан да Борглемге генерал Лидің барельефіне кірісуге тура келді. Мемориальді құруға Ку-Клук-Кланның қаржылай көмегі тиді және де мүсінші осы құрамның тобына кірді. Борглем мен басшылық арасында жиі келіспеушілік болды. Нәтижесінде мүсінші жұмыстан шықты. Оның орнына О. Люкман келеді. Ашудағы Борглем сегіз жылдық еңбегін жарып, Оңтүстік Дакотаға қашады. Оны тұтқындауға бұйрық шығады. Бірақ мүсінші Джорджия штатының полициясынан қашып құтылады. Ол Блек Хилзге келеді. Ол жерде ол жаңа жұмысын бастайды. Борглем оңтүстік Дакотаға келе салысымен Робинсонның жобасын мүлде өзгертеді. Ол бұл ескерткіште жалпы ұлттық мағына болу керек деп ашық айтты. Осылайша Маунтин Стоун гранитінде Американың төрт атақты президенттердің: Джордж Вашингтонның, Томас Джефферсонның, Теодар Рузвельттің және Авраам Линкольннің бейнесі пайда болды. Бұл монументте Америка Құрама Штаттарының пайда болуы, үлкеюі және дамуы бейнеленуі жоспарланған болатын. Америка Джордж Вашингтон мен Томас Джефферсонның еңбектері арқасында пайда болды. Олар Американың территориясын үлкейтеді. Авраам Линкольн елдің бірлігін сақтап қалды. Ал Теодор Рузвельт Америка Құрама Штаттарын әлемнің көшбасшылардың қатарына қосты. Джордже жұмысынан Борглем көп тәжірибе жинады, және де өзінің жұмысын жақсы атқаратын болды. Динамит көмегімен 400 адам балға мен қашау арқылы 14 жыл ішінде жасағаны қазіргі Америка Құрама Штатының ұлттық мемориалы Маунтин Рашмор. 1930 жылы Джордж Вашингтон бейнесінің жұмысы біткен сон, 1936 жылы Джефферсонның, 1937 жылы- Линкольннің және де ең аяғында 1939 жылы Рузвельттікі. Барлық жұмыс 1941 жылы бітті. Гатсон Борглем өзінің жұмысын аяқтай алмады, ол 1941 жылдың наурызында дүние салды, оның жұмысын ұлы Линкольн жалғастырды. Қазір бұл мүсіндік композиция мыңдаған туристерді өзіне еліктіреді, Америка Құрама Штатының барлық жерлерінен, басқа мемлекеттерден келеді. Бұл жұмысқа көп үлесін қосқан: Гатсон Борглем, Доан Робинсон және Питер Норбек.

1. ↑  Қызықты адамдар биографиясы
Константин Антонович Вернер
**Константин Антонович Вернер** (21,02,1850, Подольск губерниясы - 13.08.1902, Мәскеу) – Батыс-Сібір генерал-губернаторының ерекше тапсырмалар жөніндегі чиновнигі, лауазымды кеңесшісі.

1892 ж. Абаймен кездесіп, ақынмен бірге Семей облысының Бақанас, Балқыбек, Байқошқар жерлерін аралаған (бұл жайында «Степной край» газетінің 1894 жылғы 19 шілдедегі 48-санында жазылған). Вернер әскери губернаторға жолдаған хатында "Семей уезіндегі Ертістің сол жақ жағалауынан, Бұғылы, Шаған, Мұқыр, Шыңғыс болыстарының, сонымен бірге Бақанас, Балқыбек, Байқошқар жерлерінің де ел қоныстандыруға, егін салуға қолайсыз, оларды суландыру көп қиыншылықтар тудыратынын айта келіп, езі келерден біраз бұрын Ибрагим Құнанбаев деген қазақтың Шыңғыс болысының 45 шаңырағына Бақанас, Байқошқар, Жәнібек бойын сұрап, Семей әскери ген,- губернаторына арызданғанын, ел-жұртын отырықшы еткісі келгенін, отырықшыланып болғанға дейін 5 жыл көшпелі шаруашылық қалпында жүре тұруға рұқсат сұрағанын, Семей облысының 2 а. ш. мектебін Бақанас бойына көшіріп әкелуге тілек білдіргенін" хабарлайды.
Қазақтардың Қоянды жәрмеңкесімен Жетісу аймағының дәл ортасында тұрақтап, отырықшылыққа айналсақ дегендегі басты мақсаты сауда-саттыққа да үйрену екенін айтады. Бірақ ақынның ағартушылық-демократтық бұл мақсаттары орындалмай қалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
Динамик
-------

Дыбыс жиілігінде электр тербелістерін дыбыстық толқындарға айналдыру үшін динамик қолданылады. Оның құрылымы электродинамикалық микрофонның құрылымына ұқсас, тек қана катушканың орамы үлкен ток күшіне есптелген жуандау сымнан жасалады және диафрагмасы біраз үлкен болады. 
Динамиктің катушкасынан дыбыс жиілігіндегі айнымалы токты өткізгенде, оған тұрақты магнит өрісі жағынан Ампер ңүші әсер етеді. Бұл күштің әсерінен катушка айнымалы токтың жиілігімен тербеледі және онымен байланысқан диафрагманы тербелтеді. Диафрагманың тербелісі ауаның қысымын периодты өзгертіп, дыбыс толқындарын тудырады.

Телевизиялық қабылдағыш
-----------------------

*Телевизиялық қабылдағыш* телевизордың жұмыс істеуі радиотаратқышқа ұқсас. Алайда бұл жағдайда дыбыс сигналдарымен бірге бейнелер жеткізіледі.
Бейнелерді жеткізудің жалпы принципін түсіну үшін бір мысал қарстырайық. Сізге жедел басқа қалаға жаңадан құрылған пртияның эмблемасын жеткізу керек, ал сізде телефоннан басқа байланыс құралы жоқ.Егер сіз тез ойлап, жедел қимылдасаңыз, мәселе шешіледі. Сіз эмблеманың суретін миллиметрлік қағазға салып, оның бейнесін кішігірім элементтерге жіктелуін анықтайсыз. Есебіңізге сәйкес сіз бір элементтің өлшемін, жіктеідің бір жолындағы элементтер санын және қажетті жолдарын таңдап аласыз. Одан кейін телефон арқылы басқа қаладағы адаммен байланысып, оған суретті жеткізу үшін былай дейсіз: "Бір бет миллиметрлік қағазды алдыңа қой. Үш әр- түрлі фломастер ал: қызыл, жасыл, көк. Енді миллиметрлі қағаздың бірінші жолына нүктелерді мына тәртіппен қоя баста: қызыл, қызыл, көк ... жасыл. Бірінші жол аяқталады. Екінші жол: көк,көк..." т.с.с. Жіктеудің соңғы жолы аяқталды. Мәселе шешілді. Осыған ұқсас телевизиялық бейнелер таратылып тартылады. Объектив бейнені таратушы телевизиялық камераның арнайы экранына беріледі.
Мартин Уолтер
**Уолтер Мартин** ( итал. Walter Martin ; 26 қыркүйек 1936 жыл ) - 1958-1964 жылдары кәсіпқой деңгейде жарысқа шыққан итальяндық шосседегі велошабандоз. Джиро д'Италияда бес рет бастаған өз уақытындағы көптеген ірі тас жол жарыстарында бәсекелес. Милан- Турин жарысының жеңімпазы, топтық жарыста Италия чемпионатының қола жүлдегері.

1956-1957 жылдары көркемөнерпаздар деңгейінде белсенді өнер көрсетті, бірнеше облыстық бәйгенің жеңімпазы және жүлдегері болды.

Ол 1958 жылы итальяндық «Сан Пеллегрино» командасына қосылып, кәсіпқой дебютін жасады. Осы маусымда ол бірінші рет « Джиро д'Италия » жарысына қатысып, кейбір кезеңдерде екінші және алтыншы орындарды иеленсе, соңғы жалпы классификацияда қырқыншы орынға ие болды. Ол сондай-ақ Джиро ди Романьяда алғашқы ондықты жапты, Джиро ди Тоскана және Джиро дель Эмилия сияқты жарыстарда басталды.

1959 жылы ол Карпано командасына көшті, Джиро д'Италияның жалпы классификациясында 74-ші орын алды, Джиро-дель Эмилияда үшінші, Джиро-ди-Ломбардияда оныншы және Париж турында он тоғызыншы болды.

1960 жылы ол «Кермисти Гран-приін» жеңіп алды және Швейцария турының кезеңдерінің бірінде Милан-Сан-Ремо жарысындағы өнерімен көзге түсті.

1961 жылы Милан-Турин жарысында жеңіске жетті, Джиро ди Романьяда үшінші, Милан-Сан-Ремода жетінші болды. Сонымен қатар, ол Джиро- ди-Сардиния, Генуя-Ницца, Фландрия туры, Париж-Рубей, Рим-Неаполь-Рим, Джиро-ди-Тускана, Джиро-дель Эмилия сияқты жарыстарға қатысты. Сонымен бірге ол Джиро д'Италиядағы жарыстан кезеңдердің бірінде қашып кетті.

1962 жылы ол Джиро дель Эмилияда екінші, Алгеро Гран-приінде бесінші, Джиро ди Романьяда он екінші, Стэн Окерс Гран-приінде және Джиро ди Тосканада он бесінші, Джиро ди науқанында «және» Генуяда өнер көрсетті - Жақсы ». Джиро д'Италияда ол тағы да дірілдеп қалды.

1963 жылы ол Джиро-дель-Лацио және Кемаб Гран-приінде екінші болды , Италия чемпионатында топтық жарыста қола медаль жеңіп алды.

Соңғы рет ол кәсіпқой деңгейде 1964 жылғы маусымда Джиро д'Италияның жалпы классификациясында 86-орынға ие болды, Париж-Рубейде сөз сөйледі, циклокрос бойынша Италия чемпионатында қола жүлдеге ие болды.

Ол 2020 жылы 21 қаңтарда Туринде 83 жасында қайтыс болды. 

1. ↑
**Диморфос** — Жер және Марс орбиталарын кесіп өтетін (65803) Дидимос астероидының серігі.

Оны 2003 жылы 20 қарашада Ондржейов обсерваториясында Петр Правец ашты.

Өлшемдері: 177 × 174 × 116 метр.

2020 жылы астероидқа Диморфос деген атау берілді, бұл грек тілінен «екі түрлі пішіні бар» дегенді білдіреді. Ондай атау астероидқа DART миссиясын жіберуімен байланысты.

Зерттелуі
---------

2021 жылдың қарашасында НАСА астероидқа DART (*Double Asteroid Redirection Test*) миссиясын жіберді. Бағдарлама бойынша ғарыш кемесі Диморфосқа жоспарлы түрде соғылып, нәтижесінде траекториясын қалай өзгерткенін анықтауы керек еді. Астероидпен соқтығысу 2022 жылдың қыркүйегінде орын алды.

2024 жылдың соңында Еуропалық ғарыш агенттігі осы соғылыстан кейін астероидтың қандай жағдайда болғанын зерттеу үшін Гера ғарыш кемесін ұшыруға ниетті.

* DART тракеториясы күлгін түспен, Диморфостікі сарымен белгіленгенDART тракеториясы күлгін түспен, Диморфостікі сарымен белгіленген
* Диморфос беті — DART соғылуынан 2 секунд бұрынДиморфос беті — DART соғылуынан 2 секунд бұрын

Дереккөздер
-----------

Тағы қараңыз
------------

* Жақыннан зерттелген астероидтар мен кометалар тізімі
**Шыңғыстау** – Сарыарқаның шығыс бөлігіндегі тау жотасы. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысының Абай, Аягөз аудандары аумағында.

Жер бедері
----------

Шыңғыстау солтүстік-шығыста Алтайдан Шар өзені аңғарымен бөлінеді, оңтүстік-шығыста Тарбағатайға ұласады. Шығысында тауаралық Зайсан қазаншұңқыры, оңтүстігінде Солтүстік Балқаш төбелері жатыр. Абсолюттік биіктігі 1000 – 1100 м, ең биік жері – Ақшатаудағы Қособа тауы (1305 м). Жылына 200 – 250 мм шамасында жауын-шашын түседі. Шыңғыстаудың солтүстік беткейінен Шаған және Ащысу, оңтүстігінен Бақанас, Дағанделі, Құрбақанас, Көксала, т.б. өзендер басталады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төменгі және орта палеогеннің жанартаутекті шөгінділерінен, құмтас, тақтатас, конгломерат, т.б. жыныстардан түзілген.

Өсімдігі мен жануарлары
-----------------------

Беткейінде бұта (тобылғы, қараған), аңғарларында тал, терек, қайың, шалғын шөп өседі. Арқар, киік, қасқыр, түлкі, борсық, суыр, т.б. мекендейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
**Мартин Гаррикс** (Martin Garrix; шын аты — Мартэйнс Гарритзен (нидерл. Martijn Garritsen)), 14 мамыр 1996 жылы туған) — Нидерландтық диджей және музыкалық продюссер.

Музыкалық мансабы
-----------------

Мартин музыкаға 4 жасынан қызыққан, сол кезде ол гитара ойнап үйренген болатын. 8 жасында, ол Tiësto-ның өнер көрсетуін 2004 жылғы Афинадағы Оимпиада ойындарынан көрген болатын. Мартин «Traffic» деген өлеңге ерекше назар аударған болатын, сол сәттен кейін ол арнайы өлең жазуға арналған құрылғыны сатып алып, өлең жаза бастайды. Қазіргі таңда ол «Хэраман Бруд Академиге» барып жүр және бүкіләлемдік фестивальдарға өте белсенді қатысып жүр.

Animals деген трегінің арқасында танымал болды, сол әні әлемдегі ең үздік 10 әннің ішінде болған еді. Бельгия, Ирландия, Ұлыбритания елдерінде бірінші орын алып тұрған. Jay Hardway-мен бірге шығарған "Wizard" әні, 2014 жылы көптеген елдерде танымал ән болған.

2014 жылы Амстердамдағы Sensation деген фестивальда өнер көрсетті.
**Жанат батыр** — жоңғар шапқыншылығы кезінде ерлігімен көзге түсіп, аты жәдік руының ұранына айналған батыр. Керейдің Абақ тармағының жәдік руынан шыққан Жанат батыр Ер Жәнібектің жүзбасы болған. Туған және өлген жылдары белгісіз, бірақ та сол кезден хабар беретін жұпыны мәліметтер мен жазушы Қабдеш Жұмаділовтың "Дарабоз" романындағы қысқаша баяндаудан азаткер батырдың шамамен 1695-1760 жылдары аралығында өмір сүргенін, Ер Жәнібектің тұсындағы әйгілі қаракерей Қабанбай батырдың тапсырмасымен кезекті бір шекара күзетіне 500-дей шағын қолмен шыққанда бұдан алдын ала хабар алып жолын тосқан жоңғардың қалың қолына тап болып шайқаста қаза тапқанын білуге болады. Сонда Жәнібек батыр қасындағы Шерушінің Байтайлақ батыры, Жәнтекейдің Шақабай батырмен бірге Жанатты былай деп жоқтаған екен:

Қайран ағам-ай, есіл ерім-ай!
Жанат өлді дегенше жар құлады десеңші,
Жанағаңнан айырылды дегенше,
Жарты жаның шықты десеңші! -деп қатты қайғырған деседі. Осы жоқтауға және ел ауызындағы аңызға қарағанда Жанат Жәнібек батырдан мүшел жас үлкен, Қабанбай батырмен шамалас болған.
Жанат батыр жоңғар қолымен бетпе бет келгенде көшпенділердің әдеті бойынша қалмақ батыры Эрдэнэ-ні жекпе жекке шақырады. Мұнысы арт жаққа хабарға кеткен жігіттерінен қосымша көмек келгенге дейін уақыт ұту еді. Мұны біліп қойған жау қолы ежелгі салтты бұзып жекпе жек демей тура кескілескен шабуылға көшеді. Тағы да сол аңызға сүйенсек, жаудың екі бірдей оғынан ауыр жараланып әлсіреген батыр басына қылыш тигенде аттан құлайды. Бұл шамамен 1755-1760 жылдары болған оқиға.
**Устинов Иван Макарович** 1917 жылы 15 қыркүйекте Кемеров облысындағы Тайга қаласында туған. Кемеров құрылыс техникумын бітірген. 1938 жылға дейін Петропавл қаласындағы универмагтың директоры болып істеді. Осы жылы Петропавл ҚӘК­-тың шақыруымен Қызыл Армия қатарына алынды. 1941 жылы кіші лейтенанттар курсын, 1944 жылы М.В. Фрунзе атындағы Әскери академияны бітіреді. Ұлы Отан соғысына 1941 жылдың маусымынан қатысты. ІІІ Белорус майданындағы 2­ гвардиялық армияның 21­ гвардиялық атқыштар полкінің командирі гвардия майоры И.М. Устинов Шығыс­-Пруссия операциясын жүзеге асыруда ерекше көзге түсті. Ол Пиллау қаласы (Калининград облысы, қазіргі Балтийск қаласы) үшін 1945 жылы 25 сәуірде болған шайқаста полкті шебер ұйымдастыра алып, ерлік пен батылдық көрсетті.
КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 5 мамырдағы Жарлығымен Иван Макарович Устиновқа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. 1958 жылдан запасқа шықты. Мәскеу қаласында КСРО КМ сауда бас басқармасында аға инженер болып істеді.
Ленин, екі рет Қызыл Ту, 3­дәрежелі Суворов, 1­ дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған.
1985 жылы 7 маусымда қайтыс болып, Мәскеу қаласындағы Кузьминск зиратына жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы.
**Жанат Ескендірұлы Жақиянов** (4 қараша 1983 жыл, Петропавл, Қазақстан) — қазақстандық кәсіпқой боксшы, EBU тұжырымы бойынша Еуропа чемпионы, аса жеңіл салмақта (53,5 кг) өнер көрсетеді. Онымен қоса WBA тұжырымы бойынша уақытша чемпион (2015—қ.у.), Петропавл қаласында тұрады, әрі бірінші жартылай орта салмақтағы IBF, WBO және IBO тұжырымы бойынша бұрынғы чемпион Рикки Хаттонның қарамағында жаттығады.

Кәсіпқой мансабы
----------------

Жанат 2006 жылы Ғалым Жарлығапов атындағы халықаралық турнирдің чемпионы атанып, Серік Қонақбаевтың арнайы сыйлығына ие болады. 2007 жылы әуесқой бокстағы соңғы кездесуін Копейск (Ресей) қаласындағы халықаралық турнирдің финалында өткізді. Содан кейін жаттықтырушысы және Азаматтың қолдауымен кәсіби боксқа көшеді. 

Жанат кәсіпқой рингтегі дебютін 2007 жылы 3 тамызда жасады. Оның алғашқы қарсыласы отандасы Нәби Қадыров болды, айқас Жақияновтың жеңісімен аяқталды. Кәсіпқой рингтегі алғашқы жеңіліс дәмін Жанат 2008 жылы 4 қазанда ресейлік Сахиба Усаровқа қарсы айқаста татты.

2014 жылы 26 сәуірде Жақиянов EBU тұжырымы бойынша Еуропа чемпионы атағын жеңіп алды. Осы жолы ол француз Карим Гуэрфиды 5 раундта нокаутпен жеңді. 2015 жылы 7 қарашада Йонфрез Парехоны жеңіп аса жеңіл салмақтағы WBA тұжырымы бойынша уақытша чемпион атағын жеңіп алды. Кәсіби бокста Жанат 27 кездесу өткізіп, оның 26-сін жеңіспен аяқтады. Соңғы кездесуі Йонфрез Парехомен Монте-Карло қаласында өткізіп, жеңіске жетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Боксрек сайтындағы Жанат Жақиянов жайлы мәлімет
2. ↑  Жанат Жақиянов чемпион атанды
**Блау Питер Микаэл** 7.2.1918 жылы Венада дүниеге келген. Ол америкалық әлеуметтанушы, Колумба университетінің профессоры, тіпті бір уақытта Америка әлеуметтанушынарының Ассоциациясының президенті болған (1973 — 1974). Ол құрылымдық функционалдық мәселелерді зерттеген. Ресми ұйымдардағы құрылымдық өзгерістердін көзін анықтаған. Ол әлеуметтік жанжал, әлеуметтік құрылым теорияларын зерттеп, әлеуметтік структурализм жөнінде үлкен концепция шығарды. *"Әлеуметтік кұрылымға түрліше көзқарастар"* деген негізгі еңбегінде адамдардың қарым-қатынасындағы экономикалық аспектілерге көп көңіл бөлген. Күрделі әлеуметтік ұйымдардың арасындағы байланыстар, ұжымдық құндылықтар мәселелері жөнінде бірталай еңбектер жазған. Бір сөзбен айтқанда, Блау Америкадағы әлеуметтік құрылымды зерттейтін ірі мамандардың бірі 60-шы жылдары Блаудың басшылығымен Америкада әлеуметтік кұрылымның өзгеру динамикасын зерттеу барысында математикалық әдістерді қолданып, жасөспірімдердің әлеуметтік статусының өзгеруіне әсер ететін факторларды көрсеткен. Микроәлеуметтану теориясының ішіндегі маңыздысының бірі Блаудың әлеуметтік алмасу теориясы. Бұл теория құрылымдық функционализммен салыстырғанда жүйені емес, адамды басты орынға қойды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Жұлдыздық қосалқы жүйе
----------------------

**Жұлдыздық қосалқы жүйе**– кеңістіктегі орны мен жылдамдықтарының таралу ерекшеліктеріне қарай белгілі бір спектрлік кластағы немесе типтегі Галактика құрамына енетін жеке сипаттары әр түрлі жұлдыздың жиынтығы. Жұлдыз шоғырлары, жұлдыз аралық газ бен тозаңдар да Галактикалық қосалқы жүйелер түзеді. Әрбір Жұлдыздық қосалқы жүйе: 

* 1. Оның құрамындағы объектілердің түрі.
* 2. Ондағы объектілердің жалпы саны.
* 3. Қосалқы жүйе объектілердің Галактиканың симметрия жазықтығы мен оның орталығындағы орналасу жиілігі бойынша анықталады.

**Галактиканың симметрия жазықтығында *жиі* орналасқан объектілер**- Галактиканың жазық құраушысына жататын жұлдыздық қосалқы жүйе түзеді. Оларға ыстық алып жұлдыздар, О және В спектрлік класындағы асқын алыптар + ұзақ периодты цефеидтер, II типтегі асқын жаңа жұлдыздар, шашыранды шоғырлар, тозаңды және газды заттар жатады. Жазық құраушыдағы объектілердің орналасу жиілігі Галактиканың ортасына қарай күрт азаяды. 

**Галактиканың симметрия жазықтығында *сирек* орналасқан объектілер**-Галактиканың сфералық құраушысына енетін жұлдыздық қосалқы жүйе түзеді. Олар: субергежейлілер, қысқа периодты цефеидтері, жылтырауы 150-ден 200 күнге дейін өзгеретін ұзақ периодты айнымалы жұлдыздар, шар тәрізді жұлдыз шоғырлары. Сфералық құраушыдағы Жұлдыздық қосалқы жүйе объектілерінің орналасу жиілігі Галактика орталығына қарай арта түседі. Жұлдыздық қосалқы жүйенің аралық құраушысы Галактиканың симметрия жазықтығындағы орналасу жиілігі орташа объектілерден тұрады. Оларға қызыл ергежейлі жұлдыздар, ақ ергежейлі жұлдыздар, жаңа жұлдыздар жатады. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энцеклопедиясы.
Готтһольд Ефраим Лессинг
**Готтһольд Ефраим Лессинг** (нем. *Gotthold Ephraim Lessing* 1729 жылғы қаңтардың 22-сі – 1781 жылғы ақпанның 15-і) —неміс жазушысы, пәлсапашысы, драматургі және өнертанушысы, Ағарту дәуірінің ең көрнекті өкілдерінің бірі. Оның пьесалары мен басқа еңбектері неміс әдебиетінің дамуына қомақты ықпал жасады.

Өмірбаяны
---------

Лессинг Саксония аймағындағы Каменц атты кішкене қалашықта дүниеге келді. Оның әкесі діни қызметкер және құдайтанушылық еңбектердің ауторы болған. 1737 жылдан бастап Каменцтегі латын мектебінде, 1741 жылдан бастап Майссендегі «Әулие Афра» мектебінде оқығаннан кейін ол Ляйпциг университетінде құдайтану және дәрігерлікті оқыды (1746-1748).

1748-1760 жылдары ол Ляйпциг пен Берлинде тұрып, Фоссише Цайтунг газетінде және басқа жерлерде шолушы және редактор ретінде қызмет атқарды. 1752жылы ол Виттенберг университетінде магистрлік дәрежесін алды. 1760-1765 жылдары ол генерал фон Тауентциеннің жеке хатшысы болып жұмыс істеді. 1765 жылы ол Берлинге қайтып оралып, екі жылдан кейін, 1767 жылы Һамбургтегі неміс ұлттық театрында драматург және кеңесші болып жұмыс істеу үшін кетіп қалды. Сол жерде ол өзінің болашақ жұбайы Ева Көнигті кездестірді.

Вольфенбүттелдегі үйі
1770 жылы Лессинг Вольфенбүттелдегі герцог Аугустың кітапханасында кітапханашы болып орналасты. Оның сондағы жұмысы көптеген саяхат-сапарлармен үзіліп отырды. Мысалы, ол 1775 жылы Леопольд ханзадамен бірге Италияға сапар шекті.

1776 жылы ол жесір болған Ева Көнигке үйленді. Ол 1778 жылы бір ұл босанып, қайтыс болды. Бала да көп ұзамай көз жұмды.

1781 жылғы ақпанның 15-інде Лессинг 52 жасында Брауншвайг қаласындағы шарап саудагері Анготтың үйіне сапар шеккенде қайтыс болды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Works by Gotthold Ephraim Lessing at Project Gutenberg
* Лессингтің ғаламтордағы еңбектері (немісше)