recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Мисс Қазақстан 2021** (*Miss Qazaqstan 2021*) — 23-ұлттық сұлулық байқауы. Байқаудың финалы 16 қарашада Алматыда өтті. Байқау жеңімпаздары — Анна Глубоковская («Kazakhstan Miss Earth»), Айдана Ахантаева («Kazakhstan Miss Universe») және Назерке Қарманова («Kazakhstan Miss World») атанды. Вице-мисс атағын Данагүл Қарабай мен Қарлығаш Сексенқызы алды.

Байқаудың өткізілуі
-------------------

Қазақстанда COVID-19 таралуына байланысты 2020 жылғы байқау тоқтатылып, 2021 жылға ауыстырылды.

Қараша айының басында «Сұлулық мейірімділікте» номинациясына қатысушы таңдалды, ол байқаудың финалына қатысады, ол көкшетаулық Наргиз Елеусізова болды.

Сондай-ақ айдың басында «Спорт аруы» номинациясына қатысушы іріктеліп, байқаудың финалына қатысады, ол павлодарлық Данагүл Қарабай атанды.

«Қазақстан аруы» байқауының жеңімпазы ақшалай сыйлық пен сәнді брендтермен көптеген жарнамалық келісімшарттарға ие болады.

Қазылар алқасы
--------------

Дереккөздер
-----------
**Рене Клер** (фр. *René Clair*, шын есімі **Рене-Люсьен Шометт** фр. *René-Lucien Chomette*; 11 қараша 1898, Париж — 15 наурыз 1981) — француз кинорежиссері, кинодраматург. Франция академиясының мүшесі (1960). Сюжеті қиял-ғажайыпқа құрылған «Ұйқыдағы Париж» (1923) комедиясы оның тұңғыш қойған фильмі. Бұдан кейінгі фильмдері де («Антаркт») осы тақілеттес. 30-жылдардың ортасында АҚШ пен Ұлыбританияда қызмет етті. 1947 ж. Францияға қайта оралды. Ол буржуазиялық күйкі өмірге қарсы шығып, оның өткір сынға алды. Өткір поэтикалық ой оның режиссерлік творчествосына тән қасиет. 

Фильмдері: «Сабан қалпақша» (1927, Э.Лабиштың шығармасы бойынша), «Екі момын» (1928), «Порт Де Лила» (1957), «Дүниенің бар алтыны» (1961). Қойған фильм сценарийлерінің көбін өзі жазды. «Кино өнері туралы» (1958) атты кітаптың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 469 бет
**Имшенецкий Александр Александрович** (26. 12. 1904, Киев) — совет микробиологы, КСРО FА-ның академигi (1962; 1946 ж. корр. мүше). 1926 ж. Воронеж yниверситетiн бiтiрген. 1929 жылдан КСРО ғылым академиясының Микробиол. институтында iстейдi, 1949 жылдан осы институттың директоры. Негiзгi еңбектері микроорганизмдердің морфологиясын, экологиясын, физиологиясын, олардың табиғаттағы зат алмасу процесiндегi маңызын зерттеуге арналған. Ол бактериялар ядросының жоғары сатыдағы организмдер клеткасының ядросынан айырмашылығы бар екенін ашқан. Сондай-ақ термофильдi бактериялар мезофильдi бактерияларға қарағанда тез дамитынын және 900° С қызуға шыдайтын ферменттерi болатынын анықтаған. 1955 жылы Л. Пастер атынц. медаль берiлген. Ленин орденімен, басқа да 2 орден және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
Кубасов Валерий Николаевич
**Кубасов Валерий Николаевич** ( 07. 01. 1935 жылы туған, Владимир облысы Вязники қаласында) — КСРО-ның ұшқыш-космонавы, техникалық ғылыми кандидаты (1968), Совет Одағының Батыры ( 22. 10. 1969). 1968 жылдан КПСС мүшесі. 1958 жылы Москва авиац. институтының бітірісімен конструкторлық бюрода қызмет етті. 1966 жылы космонавттар отрядына қабылданды. 1969 жылы 11-16 қазанда «Союз-6» корабль-спутнигінің борт инженері ретінде космоса ұшты. «Союз-6» 3 тәулік бойы «Союз-7» және «Союз-8» космос корабльдерімен топтасып ұшты. Ленин орденімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
Аңсар (Désir), Аристид Майольдың мүсіні
Тіркестегі алғашқы сөз, сырт қарағанда, тіліміздегі «сағыну» сөзінің синонимі —*«аңсау»* тұлғасымен түбірлес деуге тұрарлық. Алайда, «Түсіндірме сөздікте» бүл тіркестің мағынасы құштар болу, көңілі ауу дегенді аңғартып, өзге түсінікке сілтейді. *«Аңсар»* сөзінің төркіні жөнінде пікір айтқан авторлар да бар. Бірақ біз ол пікір жөнінде қалыспыз. *«Аңсары ауу»* тіркесіндегі *«аңсар»* төркінін басқа тілден іздестірген жөн. Моңғол тілінде: *анхаарал* — назар деген ұғымды меншіктенсе, енді бірде: *анхаарал* — назар, көңіл, ілтипат, ал *анхаарах* — көңіл бөлу, назар салу, еске алу; қарау мағыналарына мезгейді. Сөздің Моңғол тіліндегі түбірі — *«анхаар»* екендігі анық көрініп тұр. Моңғол тіліндегі «анхаар» тұлғасының біздің тілімізде «аңсар» болып өзгеріске түсуі әбден мүмкін. Осы дерекке сүйенсек, тіліміздегі *«аңсары ауу»* сөз тіркесінің түсініктірек түрі *«назары ауу»* болып шықпақ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Крючков Николай Афанасьевич
**Крючков Николай Афанасьевич** (06. 01. 1911 ж. т. Москва) — орыс совет актері, КСРО халық артисі (1965). 1953 жылдан КОКП мүшесi. Творчествосын көркемөперпаздар үйiрмесiнен бастады. 1928 ж. Москваның Жұмысшы жастар театрының труппасына қабылданып, сахналық өнер бойьнша Н. П. Хмелев, И. Я. Судаков және И. А. Савченкодан сабақ алды. Кинодағы тұңғыш ролi - «Төңірек» фильмiндегi етікші Сенька (1933). 1969 ж. «Сонау батыста» фильмiнде полковник 3ахаровтың ролiн орындады. КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1941). Ленин орденiмен және басқа 3 орденмен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы гандбол - 25 шілдесі мен 11 тамызы аралығында өтеді. Алдын-ала матчтар оңтүстік Париж 6-шы аренасында өтеді, ал финалдық кезең Лилльдегі Пьер Маурой стадионында өтеді. Формат 2000 жылдан бастап ерлер үшін де, әйелдер үшін де 2008 жылдан бері өзгеріссіз қалды, екі топтағы он екі команда бір-бірімен раундтық турнирде шайқасады, содан кейін ширек финалдан бастап үздік сегіздікке нокаут матчтары өтеді. Финалдық және қола матчтарымен аяқталады.

Күнтізбе
--------

Шығыс еуропалық уақыт (UTC+2)

Медальдар
---------

### Жалпы медальдық есеп

| **Жалпы медальдар саны** |
| --- |
| Орын | Ел | Алтын | Күміс | Қола | Барлығы |
| 1 |  |  |  |  |  |
| 2 |  |  |  |  |  |
| 3 |  |  |  |  |  |
| 4 |  |  |  |  |  |
| 5 |  |  |  |  |  |

### Медалистер

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Сайыс** | **Алтын** | **Күміс** | **Қола** |
| Ерлер |  |  |  |
| Әйелдер |  |  |  |

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Алтынбек Саматұлы Сапаров** (26 сәуір 1995 жыл) — қазақ футболшысы, "Елім-ай" клубының жартылай қорғаушысы. Қазақстан кубогының екі дүркін финалисі (2017, 2018).

Карьерасы
---------

### Клубтық

"Атырау" футбол клубының түлегі саналады. 2014 жылы кәсіпқой карьерасын бірінші лигада "Бәйтерек" (Астана) сапында бастады. 2015 жылы "Атырауға" қайта оралғанымен, маусымның екінші жартысында ғана алаңға шыға бастады. 

2016 жылғы маусымда 23 кездесуде алаңға шықты. 15 мамыр күні "Астана" қақпасына маусымдағы (маусымдағы ғана емес, "Атырау" сапындағы) жалғыз голын енгізді. Бұл ойында атыраулықтар 1:0 есебімен жеңіске жетті. 

2019 жылы "Оқжетпеске" ауысты. 9 наурыз күні "Жетісуға" қарсы ойында жаңа клубы сапында тұңғыш рет алаңға шықты да, 46 минут өнер көрсетті. 

### Халықаралық

2016 жылы Қазақстан жастар құрамасы сапында үш кездесу өткізді.

Жетістіктері
------------

* Қазақстан кубогының финалисі: 2017, 2018

Сілтемелер
----------

* Статистикасы
Криштофович Африкан Николаевич
**Криштофович Африкан Николаевич** (08. 11. 1885 — 08. 11. 1953) — совет палеоботанигі, геол. ғылыми докторы (1934), КСРО ғылым академиясының корр. мүшесi (1953). УССР ғылым академиясының толық мүшесі (1945). Одесса университетін бiтiрген (1908). 1914 жылдан Геол. комитетiнде, 1924 жылдан Ленинград Ботан. бағында, кейiн КСРО FА-ның Ботан. институтында жұмыс істеген. КСРО-дiң барлық аймағында дерлiк, оның ішінде Қазақстанда және Солт. Қытай, Корея, Жапонияда көмiрлi палеоген-неоген және мезовой шөгiндiлерiнiң геологиясы мен стратиграфиясына байланысты палеоботан. зерттеулер жүргiзген. Криштофович Мемл. сыйлықтың лауреаты (1946).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
Криспи Франческо
**Криспи (Crispi) Франческо** (04. 10. 1818, Рибера, Сицилия,- 11. 08. 1901, Неаполь) - итальян саяси және мемлекеттік қайраткері, адвокат, 1880 жылдардан либералдық бурж. басшыларының бipi. 1848 жылы Сипилия аралындағы революцияға, 1860 жылы Гарибальди жорығына қатысты. 1877-1878 және 1887 жылдары Италияның ішкі істер министрі, 
1887-1891, 1893-1896 жылдары премьерминистр. Криспи еңбекшілердің бұқаралық қозғалыстарын аяусыз жаншьп отырды. Италияның Үштiк одақпен (1882) байланысын нығайтты, Африка жерiн отарлауды бастаушылардың бiрi болды. Отарлық арандатушылық күйреп, елде демокр. қозғалыс күшейгеннен кейін Криспи отставкаға шығуға мәжбүр болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
Консерв
**Консерв** — сақтаған кезде бұзылып кетпес үшін термикалық, химиялық немесе басқаша өңдеуден өткізілген азық-түлік өнімі.

* томат консервісі
* жеміс-жидек консервілері
* ет консервісі
* балық консервілері
* сүт консервілері
* балаларға арналған көкөніс және көкөніс-ет консервісі

Балаларға арналған көкөніс және көкөніс-ет консервісі
-----------------------------------------------------

Бұл консервілерге қосылған көкөністер мен ет арнаулы машинкадан өткізіліп, ұсақтап ткралғандықтан, олар жеңіл қорытылады. Мұндай консервілерді 6-7 айдан бастап беруге болады. Балалар консервісіне көкөністер мен еттен басқа сары май, сүт, қант, тұз, бидай ұнын қосуға болады. Консервінің құрамы мен оларды пайдалану тәртібі банкалардың сыртындағы этикеткасында көрсетіледі.

Тағы қараңыз
------------

* консервілеу
* консервілерді сақтау
* бұзылған консерві

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
Кентавр астероидтары жасыл түспен,  
алып планеталар қызыл нүктелермен көрсетілген
**Кентавр астероидтары** — Юпитер мен Нептун орбиталары арасындағы аймақта айналып жүрген астероидтар.

Бір не бірнеше алып планеталардың маңынан өтетіндіктен, Кентавр астероидтарының орбиталары тұрақсыз, кейде қатты созылған болып келеді.

Алғашқы кентавр астероиды 1920 жылы табылды — (944) Идальго, бірақ ол кезде жеке топқа кірістірілмеген еді. Тек 1977 жылдан бастап, (2060) Хирон ашылғаннан кейін, бұлар аспан денелерінің жаңа түрі деп қарастырыла бастады.

Бүгіндері мыңға жуық кентавр астероиды белгілі. Ең үлкені — (10199) Харикло, оның диаметрі 260 шақырымға жуықтайды.

Тағы қараңыз
------------

* Негізгі белдеу
* Койпер белдеуі

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Күн жүйесі |
| --- |
|  |
| 

 |
|  |
| Күн және планеталар | 
**Күн (жұлдыз)** • Болпан • Шолпан • Жер • Қызылжұлдыз • Есекқырған • Қоңырқай • Уран • Нептун |
|  |
| Шағын аспан денелері | 
Ергежейлі планеталар (*Церера* • *Плутон* • *Хаумеа* • *Макемаке* • *Эрида* • *Седна*) Астероидтар (Жерге жақын нысандар • Негізгі белдеу • Трояндар • Кентаврлар) • Метеороидтар Транснептундық нысан (КБ / БД) • Құйрықты жұлдыз (Оорт бұлты) |
|  |
| Аспан денелерінің серіктері | 
Жер — Ай • Марс — Деймос пен Фобос • Юпитер серіктері • Сатурн серіктері • Уран серіктері • Нептун серіктері • Плутон серіктері • Хаумеа серіктері • Эрида — Дисномия |
|  |
| Тізімдер | 
Күн жүйесінің радиусы мен массасы бойынша нысандар |

 |
**Владимир Ахмадьянович Рерих** (1.1.1958 ж.т. Талдықорған қ.) – кинорежиссер, кинодраматург. 1983 ж. ҚазҰПУ-ды, 1997 ж. "Әділет" Жоғарғы заң мектебін бітірген. 1985–87 ж. Р. ҚазҰПУ-дың оқу теледидарында реж. 1987–94 ж. "Қазақфильм" киностудиясында реж. көмекші, "Ориент" шығарм.– өндірістік бірлестігінің редакторы, бас редакторы , "Қазақфильм" киностудиясы деректі фильмдер студиясының көркемдік жетекш. деректі фильмдер режиссеры қызметтерін атқарды. 1996 жылдан бастап "Хабар" агенттігінің Бас директорының орынбасары. Ол "Полигон" (О. Рымжановпен бірге, 1990), "Бейтаныс Назарбаев" (С. Әзімовпен бірге, 1998), "Бродвей, Бродвей" (2000), "Старше на десять лет", т.б. деректі фильмдерді түсірді. Сондай-ақ, "Жаманқұм" (1988), "Алтын тері" (1989), "Невада – Қазақстан" (1989), "Ақын өлімі" (1990), "Бақыт іздеушілер" (1991), т.б. деректі фильмдердің сценарий авторы. Қазақстан Мемл. сыйл. иегері (1992).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-095-8
**Тодзио Хидэки** - *жап.* 東條 英機 *То:дзё: Хидэки* — (30.12.1884-23.12.1948) - жапон саясаткер және әскербасы, генерал.   

Хидэки Тодзио 1884 жылы Кодзимати қаласында Жапония Император әскерінің генерал-лейтенанты Хидэнори Тодзё-ның отбасында үшінші ұлы болып туған.   

1937-38 ж. Кватун армиясы штабының бастығы.  

1938-39 ж. әскери министрдің орынбасары.  

1940 ж.шілде -1941 ж.қазан --- әскери министрі.  

1941 ж. қазан - 1944ж. шілде --- премьер-министр әрі әскери министр. Фашисттік Германия КСРО-ға қарсы соғыс ашқан кезде, Германияға барынша көмектесу саясатын жүргізді.  

1941 ж. Тынық мұхитта соғыс ашуда зор роль атқарды. Қиыр Шығысқа арналған Халықаралық соғыс трибуналының үкімімен дарға асылды.

### Дереккөздер

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Куатли Шукри** (1891, Дамаск. — 30. 06. 1967, Бейрут.) — Сириянын мемл. және саяси қайраткері, Стамбул қаласында жоғарғы бiлiм алды. 1908- 1915 ж. Түркия үстемдiгiне қарсы күрескен Араб жастары лигасы басшыларының бiрi. 1915 ж. Түркия өкіметі оны екi рет тұтқынға алды. 1925-1927 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліске қатысып, ол басылғаннан кейін Иракқа қашьп кеттi. Сырттай өлiм жазасына кесiлдi. 1931 ж. кешiрiм жасалғаннан кейiн Сирияға қайтьп оралды. 1955 жылдың сентябрьден 1958 жылдың февралына дейiн - Сирияның президентi 1958 жылдан берi ресми қызмет атқармайды. 1961 ж. сентябрьден бастап Ливанда эмиграцияда болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
1953 жылы туған, 1983 жылы В.Мухин атындағы Ленинград жоғары көркем-өндірістік училищесінбітірген, кескіндеме, монумент өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі Петр Кишкис метафоралық картиналар, метафоралық әшекейлер жасайды. Оларда өмір шындығы жатқан шынайы өмір көзіне жетелеу бар. Cypeтші өз композицияларында сол шынайы шындыққа таяғанымен оны ең соңына дейін аша бермейді. Осы бip жағдай epкіндікті, ой мен сезімнің қанат қаққанын байқатады. Сол сезімдер арқылы әpбip жеке детальдардың жалпы өмip шеңберіндегі құндылығын аңғартасың. Қыл қаламнан туындаған жіңішке, мөлдір түстермен қатар қою, бай түстер кездеседі Оның композицияларындағы кездейсоқ тербелістегі дүниелердің тұрақтылығы - көркем кеңістіктің өрескел оғаштығы ешқандай күдік тудырмайды.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑
**Махараштра** (маратхи महाराष्ट्र, ағылш. *Maharashtra*) — Үндістандағы штат. Үндістан түбегінің солтүстік-батыс бөлігінде. Жері 308 мың квадрат км. Халқы 50,3 млн (1971). Әкімшілік орталығы – Бомбей қаласы. Климаты муссондық, ылғалды (жағалауда), ішкі аудандары қуаң. Махараштра – Үндістанның дамыған өнеркәсіпті штаты. Оның үлесіне фабрика өнеркәсіп өнімінің ¼-і және осы секторда еңбек ететін халықтың 1/5-не жуығы тиеді. Халқының 60 пайызы ауыл шаруашылығында істейді. Басты дақылдары – джовар, бидай, күріш. Өңделген жерінің 6 пайызы суармалы. Мақта жинаудан елде 1 – орында (жалпы Үндістанда жиналған мақтаның 1/5-і). Негізінен қысқа талшықты зығыр, арахис, басқа майлы дақылдар егіледі. Тоқыма, тамақ, машина жасау (станок, электр машиналары, автомобиль жасау), химия, мұнай-химиялық өнеркәсіп орындары дамыған. елде тұңғыш рет (Үлкен Бомбей, Тромбей аудандарында) атом реакторы салынды. 19 ғасырдың басында Махараштра ағылшын отаршыларының қолында болды. 20 ғасырдың басында Махараштра ұлт-азаттық қозғалысы және шаруалар көтерілісі орталықтарының біріне айналды.

Дереккөздер
-----------

* М. Қаратаев. Қазақ энцеклопедиясы. 7 том.
**Нұрсәт Бейсеқожа** (13.4. 1986. Алматы қаласы) — композитор. Алматы қаласындағы Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның соңғы курсында (2009).

2009 жылы қаңтар айынан бастап Қазақстан ұлттық телеарнасында Н.Бейсекожаның *Көпшілік консерваториясы* атты авторлық жобасы бойынша хабарлар циклы түсіріле бастады. 

*Көпшілік консерваториясы* жобасында: Ахмет Жұбанов, Ғазиза Жұбанова, Евгений Брусиловский, Мұқан Төлебаев, Латиф Хамиди, Сыдық Мұхамеджанов, Қапан Мусин, Құдыс Қожамияров, Нұрғиса Тілендиев, Бақытжан Байқадамов, Мансұр Сағатов, Еркеғали Рахмадиев, Базарбай Жұманиязов, Мыңжасар Маңғытаев, Дүңгенбай Ботбаев, Тілес Қажығалиев, Кеңес Дүйсекеев, Төлеген Мұхамеджанов, Бейбіт Дәлденбаев, Серік Еркімбеков, Балнұр Қыдырбекова, Ақтоты Райымқұлова, Артық Токсанбаев тәрізді қазақтың кәсіби композиторларының күрделі музыкалық шығармалары жайлы түсірген қырықтан астам жеке-жеке хабарлары. Жыл бойына апта сайын эфирден беріліп қалың жұртшылықтың алғысына бөленді. 

Құрманғазы атындағы Академиялық ұлт аспаптар оркестрінің орындауында Н.Бейсекожаның **Аңырақай шайқасы**, **Еңселі елім**, **Төле би**, **Абай**, т.б. отыздан астам күйлері **Қазақстан ұлттық арнасы** эфирінен үзбей беріліп, композитор ретінде халқымызға таныла бастады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Үлкен Тораңғыл**, *Үлкен Таранкөл* – Есіл алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы Корнеевка және Советское ауылдары жанында.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 42,2 км2, ұзындығы 10 км, енді жері 4,9 км, жағалауының ұзындығы 29,6 км. Ең терең жері 5-6 м. Су жиналатын алабының аумағы 2000 км2-дей. Көл түбі құмайтты-саз балшықты. Суы тұщы (0,5-1,0 г/л), кермектілігі 4-6 мг/экв.

Сипаты
------

Алабының 80%-ы жыртылған. Жағалау бойы құмдауытты, ені 70-00 м. Мұнда суда гүлдейтін гүлді өсімдіктің 25, балдырдың 5, мүктің бір түрі өседі. Көлде балықтың 21 түрі, олардың ішінде байырғылары мен жерсіндірілгендері (пелядь, рипус, сиг, тұқы, т.б.) бар. Көл ағынды. Батыстан Қамысақты өзен, солтүстіктен Есіл-Үлкен Тораңғыл каналы келіп құяды. Көлдің шығыс жағынан Басқарасу өзені ағып шығады. Көл суы мал, сонымен қатар егістік, шабындыққа, бау-бақшаны суғаруға пайдаланылады. Көл облыстың балық аулайтын маңызды кәсіпшілігінің бірі саналады. Аумағы жағынан Сергеев бөгенінен кейінгі 2-орында. Үлкен Тораңғыл (Иманбұрлық өзені–Питное көлі) суландыру жүйесіне кіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Рабғузи** (лақап аты; шын аты-жөні – Наср әд-Дин Бурһан әд-Диннің баласы (т.-ө.ж.б.) – 13 ғ-дың аяғы мен 14 ғ-дың басында өмір сүрген жазушы, ойшыл. Рабғузидың Қисса-с-ул әнбийя атты еңбегі қазақ әдебиетінің ертедегі нұсқаларының бірі саналады.

Қиссалары
---------

1. Қарлығаштың адамға достығы
2. Лұқман Хакім
3. Миф
4. Қазыңды қумаш

Кітаптары
---------

### Түркіше Гүлстан

Кітапта табиғат жаратылыстың пайда болуы, әулие-әнбиелер ,пайғамбарлар туралы, діни қайраткерлер жайлы баяндалған. Адам Ата мен Хауа Ананың топырақтан жаралуынан бастап Нұх, Ыдырыс , Ибрахим ,Смағұл , Жақып , Жүсіп , Дәуіт, Сүлеймен , Мұхаммед пайғамбарлардың өмірінен алынған ғибратты әңгімелер мол. Бұлар - Шығыста бұрын- соңды көп айтылып ,тараған сюжеттер. Оны Рабғузи түркі тілінде жазып шыққан. Сонымен бірге өз жанынан шығарғын өлеңдері де бар.

Дереккөздер
-----------

* Қазақ әдебиеті 8 сынып
**Бике Айдарханов** (5 желтоқсан 1918 — 28 қазан 1970) — Шығыс Қазақстан облысы, КСР Түсті металлургия министрлігі Лениногор полиметалл комбинаты қорғасын зауытының шихталаушысы. Социалистік еңбек ері (1966).

Өмірбаяны
---------

Лебяжі болысына қарасты Майқарағай ауылдық кеңесіндегі Қарт ауылында (кейін Павлодар облысы, Аққулы ауданы, Қазантай ауылы) Павлодар маңындағы көп балалы кедей отбасында дүниеге келген.

1935 жылы облыстық комсомол комитетінің жолдамасымен Риддер (Лениногор) қорғасын зауытына келеді.

Ұлы Отан соғысы жылдарында қорғаныс өнімдерін өндіру бойынша норманы асыра орындағаны үшін жарыстың бастамашысы «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталды.

Жаңа агломерациялық цехты іске қосуға қатысты. 1958-1965 жылдардағы жетіжылдық жоспар 4 жылда орындалды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1966 жылғы 20 мамырдағы Жарлығымен Шығыс Қазақстан облысындағы Лениногор полиметалл комбинаты қорғасын зауытының жұмысшысы Бике Айдархановқа Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

Б. Айдарханов бірнеше мәрте қалалық партия комитетіне мүше және Еңбекшілер депутаттарының Лениногорск қалалық Кеңесіне депутат болып сайланды.

Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген металлургі. «Ерен еңбегі үшін», «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен, Еңбек Қызыл Ту орденімен (1957) марапатталған.

1970 жылы 28 қазанда қайтыс болды.

Риддер қаласындағы көшелердің біріне Бике Айдархановтың есімі берілді.

Әдебиет
-------

* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008.
* Ежегодник БСЭ, 1967.
* Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. — Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. — Айдарханов Бике: б. 138.
* Лениногорскому полиметаллическому комбинату — 50 лет [Текст] : дела и люди комбината. — М. : Б.и. 1968. — 106 с.
* Герои Социалистического Труда — казахстанцы [Текст]. Т. 1. — Алма-Ата : Казахстан , 1969.
* Город рабочей доблести [Текст] : сборник статей и очерков. — Алма-Ата : Казахстан, 1986. — 328 с.
* Немцев, М. Свинцовый характер [Текст] / М. Немцев // 7 дней. — 2015. — 28 мая.

Сілтеме
-------

* Айдарханов Бике Риддерлік қалалық портал  (орыс.)
* Айдарханов Б. Шығыс Қазақстан: танымал есімдер

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Их именами назовут улицы Риддера.(қолжетпейтін сілтеме)
Куинджи Архип Иванович
**Куинджи Архип Иванович** (1841, Мариуполь, — 24. 07. 1910, Санкт-Петербург) — орыс суретшісі. Алғашында И. К. Айвазовскийден сабақ алған. 1868–1872 жылдары Санкт-Петербург Көркемсурет академиясының ерікті тыңдаушысы. 1892 жылдан профессор. 1893 жылдан Көркемсурет академиясының академигi. 1894 жылдан осы академияның табиғат көріністepi шеберханасының жетекшiсi. Куинджи cypeттepi бояуларының тартымдылығымен, образдарының жандылығьмен ерекшелендi. Куинджи — «Валадме аралында» (1873), «Ұмыт қалған деревня» (1874), «Өткiнішi жауыннан кейін» (1879), (бәрі Третьяков галереясында) атты шығармалардың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Сырым Дүсенғазыұлы Шарипханов** (1 мамыр 1967 жыл, Алматы) — қазақстандық саясаткер, техника ғылымдарының докторы, Қазақстан Төтенше жағдайлар министрі (2023-2024).

Өмірбаян
--------

1991 жылы М.Чистяков атындағы зымыран әскерлерінің қазан жоғары әскери Командалық-инженерлік училищесін бітірді. Техника ғылымдарының докторы, генерал-майор.

Әр уақытта ол азаматтық қорғаныс жүйесінде лауазымдар мен басшылық қызметтер атқарды.

* 1997 жылғы маусымнан 1999 жылғы ақпанға дейін – Жамбыл облыстық төтенше жағдайлар басқармасының дайындық және оқыту орталығының бастығы.
* 2008 жылдың қыркүйегінен 2010 жылдың ақпанына дейін – Алматы қаласы Төтенше жағдайлар департаменті азаматтық қорғаныс басқармасының бастығы.
* 2014 жылғы қазаннан 2020 жылғы қарашаға дейін – Ішкі істер министрлігі Төтенше жағдайлар комитеті Көкшетау техникалық институтының бастығы.
* 2021 жылғы 3 қыркүйектен бастап қазіргі уақытқа дейін – Төтенше жағдайлар министрлігі М. Ғабдуллин атындағы азаматтық қорғау академиясының бастығы.
* 2023 жылдың ақпанында болашақ министр Президентке есеп берді. Ол елдегі құтқарушыларды дайындайтын жалғыз академия туралы айтты.
* 2023 жылғы 10 маусымында Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрі болып тағайындалды

Білімі
------

1991 жылы артиллерия Маршалы М. Н. Чистяков атындағы зымыран әскерлерінің қазан жоғары әскери Командалық-инженерлік училищесін "ұшу аппараттарын басқару жүйелері" мамандығы бойынша бітірген), Ресей ТЖМ азаматтық қорғау академиясы (2002ж.), Ресей ТЖМ Азаматтық Қорғау академиясының Адъюнктурасы (2005ж.).

**Ғылыми дәрежесі:** техника ғылымдарының докторы (2010), техника ғылымдарының кандидаты (2005)

**Кандидаттық диссертацияның тақырыбы:** "графоаналитикалық әдіс негізінде төтенше жағдайларға жедел ден қою жүйелерін талдау және синтездеу әдістемесін әзірлеу".

**Докторлық диссертацияның тақырыбы:** "төтенше жағдайлардың ақпараттық логистикасын әзірлеу".

**Ғылыми атағы:** қауымдастырылған профессор (2019ж.)

Қоғамдық жұмыс
--------------

ҚР БҒМ сараптама кеңесінің мүшесі;

Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы атындағы Ұлттық қорғаныс университетінің философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін диссертацияларды қорғау жөніндегі диссертациялық кеңестің мүшесі.

Ғылыми жарияланым
-----------------

ТЖ азаматтық қорғаныс және қауіпсіздік мәселелері бойынша 7 монография мен оқу құралдарының, 100-ден астам ғылыми мақалалардың, қазақстандық және шетелдік ғылыми-білім беру және ғылыми-теориялық басылымдардағы бөлімдердің авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑

Сілтемелер
----------

1. 
2.
**Фрэнк Ллойд Райт** (ағылш. *Frank Lloyd Wright*; 8 маусым 1869 жыл, Висконсин Ричленд-Сентер қаласы — 9 сәуір 1959 жыл, Аризона Тейлизин-Уэст қаласы) — америкалық архитектор, органикалық архитектураның негізін салушы. 

Арнайы кәсіби білім алмаған. Архитектор Дж.Л. Силсби мен Л.Салливеннің шәкірті. Оның алғашқы туындыларына (Чикагодағы Чарнли және Робидің, *Хайленд-Парктегі Уиллитстің үйлері*) романтикалық серпін аңғарылады. Ол архитектураны пошымды табиғатпен шебер сындастыра отырып қолданды (Буффалодағы "*Ларкин*" фирмасының үйі, 1905; Токиодағы "*Импириал*" қонақ үйі, 1916 — 22). 1910 ж. Берлинде өткізілген Райт жобаларының көрмесі еуропалық архитектураның өркендеуіне игі әсер етті. Архитектор шығармалары көпке дейін АҚШ-та бағаланбай келді. Райт функционализм қағидасына айналған тік бұрыштылыққа доғал немесе спираль іспетті үлгіні (Нью-Йорктегі Гуггенхейм музейінің ғимараты, 1956 — 59) қарсы қойды. Сәулет өнеріндегі рационализмнің негізін салушылардың бірі. Райт гуманизмі әлеум.-филос. бағытта, алдымен жеке адамға қоғам әперген бостандықтан гөрі оның қоғамнан дербес бостандықта болуын уағыздайтын, жеке басылық еркіндікпен үндес болды. Райттың шығармалары 20 ғ-дағы архитектураның қалыптасуы мен дамуына зор ықпал жасады. 

  


|  |  |  |  |  |
| Соломон Р. Гуггенхайм Мұражайы, Нью Йорк (1959) |  | Райттың Прайс Мұнарасы, Бартлесвиль, Оклахома |  | «Империал» қонақ үйі, Токио (1923) |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақша энциклопедия 7 том"
2. ↑  Будущее архитектуры, М. 1960.
3. ↑  Гольдштейн А.Ф. Фрэнк Ллойд Райт, М. 1973
4. ↑  Фрэнк Ллойд Райт – Джорджия О. ’Киф, М. 2004.
**Марк Алан Руффало** (ағылш. *Mark Alan Ruffalo*, 22 қараша 1967, Кеноша, Висконсин, АҚШ) — америкалық киноактер. «Вид сверху лучше» (2003), «Зодиак» (2007), «Остров проклятых» (2010) және «Мстители» (2012) сияқты фильмдердің арқасында танымал болған. «Детки в порядке» (2010) және «Охотник на лис» (2014) жобаларынағы атқарған жұмысы үшін көптеген сыйларды иеленген.

Өмірбаяны
---------

Марктың әкесі-суретші, ал анасы шаштаразда жұмыс істеген. Отбасыларында Марктан басқа тағы үш бала болған. Ол балалық шағын Висконсинде, кешірек — Сан-Диегода өткізген. Мектепті бітірген соң, Марк Лос-Анжелестегі Стелла Адлердің Консерваториясында білім алған. 9 жыл бойы театрда жұмыс жасап, 2000 жылы «Можешь рассчитывать на меня» фильмінде түсіп, танымал атанады. Басында ісігі барына қарамастан, «Соучастник» және «Вечное сияние чистого разума» фильмдерінде түсті. «Детки в порядке» атты жобада түскені үшін 2011 жылы «Оскар» жүлдесінің номинанты атанған. «Охотник на лис» драмасында түскені үшін тағы да «Оскар» сыйлығын алады.

Жеке өмірі
----------

Марк Суффалоның әйелі - Санрайз Койни. Оның үш баласы бар.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Марк Руффало
* Марк Алан Руффало
**Иіс,** иіс сезімі, иіс түйсігі – адамның және жануарлардың иіс органдары арқылы сезу процесі. 

Иіс сезіммен беріліп отырады. Заттың иісі мұрынға, танауға тартылған ауамен бірге, ал ауыздағы тағам иісі көмей алдындағы таңдай тесігінен өтіп, кеңсірік ішіндегі кілегей қабықтың таяқша тәрізді клеткаларындағы сезу рецепторларына әсер етеді. Әдетте, тыныс алу кезінде иіс аз сезіледі де, ауаны күштірек тартқанда (иіскегенде) көбірек білінеді. Адам әр түрлі иісті едәуір ажырата алады және бұл адамның тұрмыс-салтына, кәсібіне қарай ерекше дамиды. Адамның иіс сезу қабілетін жаттықтыруға, күшейтуге болады. Мысалы, тәтті тағам, шарап, темекі, парфюмерия өнеркәсіптеріндегі иіс талдаушы мамандар иісті жақсы ажыратады. Иіс сезімінің адамның сыртқы дүниені тануында, азық-түліктің, дәрі-дәрмектің сапасын анықтауда маңызы зор. Иіс адамның көңіл күйіне, жалпы мінез-құлқына жағымды (қолайлы), не жағымсыз (қолайсыз) әсер етеді. Мысалы, жұпар иісті заттар адамның көңілін сергітсе, шылым түтіні, газ иісі басты ауыртады, көңіл-күйді төмендетіп, адам селқостанады, жүрегі айниды. Иіс сезімі соқыр, мылқау, керең адамдарда ерекше жетілген. Иіс сезімі температура ауытқуына, ауа ылғалдылығына, орт. жүйке жүйесі жағдайына, түрлі ауруларға байланысты өзгереді. Сүтқоректілердің иіс сезімін үш түрге бөледі: макросоматикалылар – иісті күшті сезетіндер (сүтқоректілердің көпшілігі, әсіресе, жыртқыштар, тұяқтылар); микросоматикалылар – иісті нашар сезетіндер (мысалы, ескекаяқтылар, тіссіз киттер, приматтар) және аносоматикалылар – иіс сезбейтіндер (мысалы, тісті киттер, дельфиндер). Иіс сезімі, әсіресе, жәндіктерде жақсы дамыған, себебі, олар тозаңмен қоректенетіндіктен және кейбір гүлдер (мысалы, орхидея, т.б.) жәндіктер арқылы тозаңданатындықтан гүл иісін сезудің маңызы зор. Организмнің иіс газымен улануы – иіс тию деп аталады. Иіс газы өндіріс орындарында, үйде отынның толық жанбауынан, яғни оған (жану процесіне) ауа толық түспегендіктен пайда болады. Газ плитасын дұрыс пайдаланбаса, пештегі отын (көмір, тезек, ағаш, т.б.) әбден жанбай, мұржаны ерте жапса, үй ішінде улы газ жиналып, адамға иіс тиеді. Мұндай жағдай жеңіл автомобиль ішінде де, егер есік, терезе толығынан жабылып, кабина іші жасанды жылытқыштармен жылытылса да (мысалы, қозғалтқыш өшпей, оталып тұрса) байқалады. Бұл – адам өміріне өте қауіпті. Егер иіс тию жеңіл болса адамның басы ауырады, құлағы шыңылдайды, екі шекенің тамырлары қатты соғып, бас айналады. Сондай-ақ, көзі қарауытады, лоқсиды, құсады, ентігіп тыныс алуы нашарлайды. Егер иіс көбірек тисе, жоғарыда айтылған белгілерге қосымша адамның қол-аяғы құрысып, сіңірлері тартылып, есінен айырылады. Адам мас сияқты бейжай күйде жатқандай сезінеді. Бұл жағдайлар адам организмінің толық уланып, тыныс алуы қиындап, жүрек соғысының тоқталуына әкеледі. 

Емі: иіс тиген адамды дереу таза ауаға шығарып, салқын су бүркіп, мүсәтір спиртін иіскетеді. Егер адамның тыныс алуы нашарласа, тез арада сыртқы киімдерін шешіп, қолдан жедел дәрігерлік көмек көрсету керек. Оттекпен де тыныс алдыру пайдалы. Организмнен уды тез шығару үшін көп мөлшерде сұйық ішкізіп, жылы ұстап, терлеткен пайдалы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдер сөздігі I том
**Харун Токак** (түр. *Harun Tokak*, 1955 жыл, Ушак уәлияты, Түркия) — түрік жазушысы, қоғам қайраткері. 

Измир Докуз Эйлүл университетінің Жоғары Ислам институтын тәмамдаған. Түркия Республикасының Ұлттық Білім министрлігінде және Түркия мұсылмандары діни басқармасында қызмет атқарған. Түркия Республикасы Ұлттық Білім министрлігі Діни Білім беру басқармасында және Түркия Республикасының Үкіметінде кеңесші болып қызмет атқарған. 1997-2008 жылдар аралығында Журналистер мен жазушылар қауымдастығының төрағасы болды. Қауымдастықтың аясында халықтар арасындағы татулықты, мәдениеттер арасындағы сұхбатты нығайту мақсатында «Мәдениеттер арасындағы диалог платформасы», «Диалог Еуразия Платформасы», «Абант платформасы» сынды интеллектуалды ұйымдардың дүниеге келуіне мұрындық болды. Бүгінде И.Ортайлы, Ш.Айтматов, Ш.Мұртаза, О.Сүлейменов, Ә.Кекілбаев, Н.Оразалин, М.Шаханов, Р.Рыбаков, Анар, Б.Мариан, Г.Аласания сынды Еуразия аймағының зиялы қауым өкілдері құрған Халықаралық «Диалог Еуразия Платформасының» төрағасы болып қызмет етуде. Түркияның белді басылымының бірі – «Йени Шафак» газетінің тұрақты жазарманы. «Алда шапқан аттылар», «Жолдағылар», «Саңлақ сардарлар», «Қыналы арғымақтар» сынды шығармалардың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Харун ТОКАК
"Хоббит: Смаугтың тақыры(The Hobbit: The Desolation of Smaug / Хоббит: Пустошь Смауга)" фильмі
----------------------------------------------------------------------------------------------

Жыл:2013

Ел: АҚШ , Жаңа Зеландия

```
Слоган:"Beyond darkness... beyond desolation... lies the greatest danger of all"
```

Режиссер: Питер Джексон 

Басты рөлдерде: Хьюго Уивинг , Энди Серкис , Кристофер Ли , Мартин Фриман , Иэн МакКеллен , Ричард Армитедж , Джеймс Несбитт , Кен Стотт , Кейт Бланшетт , Иэн Холм , Бенедикт Камбербэтч , Орландо Блум , Люк Эванс , Грэм МакТавиш , Дин О’Горман , Эйдан Тернер , Джед Брофи , Марк Хэдлоу , Стивен Фрай , Сильвестр МакКой , Уильям Кирчер , Стивен Хантер , Джон Коллен , Питер Хэмблтон , Эванджелин Лилли , Ли Пейс

```
Сценарий: Питер Джексон , Фрэнсис Уолш , Филиппа Бойенс
```

```
Продюсер: Питер Джексон , Фрэнсис Уолш , Кэролинн Каннингэм 
```

Жанр: Драма , Фэнтези , Қызық оқиғалы

Қысқаша суреттеме
-----------------

Тұманды таудан өткеннен кейін, Торин мен оның достары Түнек орманы арқылы жүруі тиіс. Олар осы қауіпті сапарға аттанбас бұрын құдіретті бейтаныс адамнан көмек сұрамақ болады. Саяхат Жалғыз таудан аяқталып, бұл жерде Бэггинс Смаугтың қазынасы сақталған жасырын есікті табуы тиіс...

Сын,рецензия
------------

"Батыл хоббиттің хикаясы жалғасуда
Бұл фильм бір жыл бойы күткен фильмдерімнің бірі болатын. Өзім Джон Толкиннің шығармаларын ұнататындықтан, оның үстіне, режиссер Питер Джексонның бастамасымен түсірілгендіктен болар мүмкін.
Батыл Бильбо Беггинс және Торин бастаған гномдар әскері сапарларын жалғастыруда. Бұл саяхатта, сонау "Сақиналар әміршісі" фильміндегі эльф нәсілді Леголас та, оның әкесі Трандуил де көрініс тапқан. Фильм түсіруге көмектескен гримерлердің арқасында Орландо Блумды, біздің есіміздегі Леголастан да жас етіп шығарыпты. Бұл фильмге қосымша шынайылық беретін секілді. Дегенімен, сол жастықтан болар мүмкін, Леголас баяғы фильмдегідей емес, қызуқандырақ боп көрінді. Фильм түсірушілер заманға сай, аздап романтика қосуды да ұмытпапты. Оған мысал рестінде Тауриель эльф-жауынгер, әрі батыр әйел мен Кили есімді гном арасындағы байланысты ескере кетуге болады.
Бильбо жайлы әңгіме бөлек. Оның рөлін Мартин Фримэн аса шеберлікпен сомдаған десем, қателеспеспін. Оның шусыз жүрісіне сенім артқан сиқыршы Гендальф, меніңше, өте дұрыс шешім шығарған. Ол өз серіктері - гномдарды, осы ерекшелігіне байланысты, бірнеше рет ажал аузынан арашалап қалды. Әрине, оған қолындағы сиқырлы сақинаның да көмегі аз болмағаны анық. Бұл жалғыз хоббит пен бірнеше гномдардар тұратын жауынгерлердің қатысуымен күлкінішті оқиғалар да кездесіп жатты. Осындай сәттердің ішінде маған қатты ұнағаны, олардың Трандуилдің қамауынан қашқан кезіндегі сәті. Есіме түссе әлі де күлкім келеді...
Аркенстонның күзетішісі - Айдаһар Смаугты өте шынайы етіп жасапты. Оның бейнесі әлі де көз алдымда тұр.
Сөзсіз фильм 2013 жылдың үздіктерінің қатарына кіруге әбден лайық. Барлығы да Питер Джексонның стилінде. Оқиғаға байланысты табиғат, фильмге баулап алатын атмосфера, қызықты сюжет.
Менің бағам 9/10."

Дереккөздер
-----------



Киностан порталы
**Анилин**  (араб. ән-ніл — көк), С6H5NH2 — түзсіз, өзіне тән исі бар органик. сұйық зат. Қайнау температурасы 184,40С, қату температурасы – 5,960С. Алғаш рет 1826 ж. алынған. Құрылымын 1843 ж. неміс химигі А.В. Гофман дәлелдеген. А. органик. ерітінділермен кез келген мөлшерде араласады. Көптеген көмірсутектермен, галоген туындылармен азеотропты қоспа түзеді. Сумен түзетін азеотропының (18%) қайнау темп-сы 91,50С. А. — әлсіз негіз. Минералды қышқылдармен әрекеттесіп, тұздар түзеді. А-нің 2000С-та түзілген сульфаты сульфанил қышқылына айналады. А. диазони тұздарын түзеді, оның басқа көптеген реагенттермен әрекеттесуінен азобояулар алынады. А. азот атомы бойынша сутек, альдегид және кетон қатысуымен алкилхлорид олефинге алкинденеді. Өндірісте А-ның спирттермен каталитиктік әрекеттесуі нәтижесінде N-алкиланилин, N, N-диалкиланилин алынады. Оның формальдегидпен конденсаттануынан түзілген n, nо- дииминодифенилметанды фосгенирлеу арқылы полиуретан өндірісіне қажетті шикізат — дифенилметандиизоционат алынады. А-ді никель катализаторымен гидрлеу кезінде капролактан өндіруге қажет аралық өнім – циклогексиламин түзіледі. А-ді өндірістік жолмен алудың негізгі әдісі — нитробензолды сутегімен газ және сұйық күйде тотықсыздандыру. Газ күймен атқарылатын процесс түйіспелі қондырғыда никель немесе мыс катализаторы қатысуымен 250-3500С-та жүргізіледі. Пайда болған сұйықтан А-ді тұндыру және дистильдеу арқылы бөліп алады. Сұйық күйден А. алу процесі сутегінің жоғары қысымында (1,1 мПа) және 160-1700С темп-рада никель немесе паладий катализаторы қатысуымен жүргізіледі. А. сонымен қатар 300-6000С темп-рада 1мПа қысымда қозғалмайтын катализатор қабаты бар (алюминий оксиді, алюмосиликат) адиабатикалық реакторда фенол аммонолизі арқылы да алынады. А-нің сапасы хлорлы әктің сулы ерітіндісі әсерінен күлгін түске боялуымен, азобояулар алынуымен немесе газды хроматография әдісімен анықталады. А. өндірісі басталғаннан бері (1847) бояу, 2-дүн. жүз. соғыстан кейін резина, 1970 жылдан дәрілік заттар өндірістерінде қолданылады. Оның қазіргі әлемдік өндірісі жылына 1 млн. т-ға жетеді. Әдеб.: Николаев Ю.Т. Якубсон А.М. Анилин, М. 1984.
Молдавия және Орхей қаласы

Орхей
-----

**Орхей(Оргеев)**-Молдавия мемлекетіндегі қала.*Реут* өзенінің жағасында орналасқан Оргеев районының орталығы.

Демографиялық жағдай
--------------------

1997 жылғы санақ көрсеткішімен халық саны *37 500*-ге жетіп отыр.Қаланың эникалық құрамы:89,17 % — молдовандар, 3,59 % — украиндар, 5,45 % — орыстар, 0,12 % — гагауздар, 0,18 % — болгарлар, 0,14 % — евреилер, 0,07 % — поляктар, 0,59 % — цыгандер, 0,67 % — басқа да ұлттар.

1876 жылдағы Орхей қаласының таңбасы

Білім
-----

Орхейде 5 мектеп,10 балабақша,1 техникум,1 педагогикалық колледж бар.
В Оргееве есть 5 школ, 10 детских садов, 1 техникум, 1 педагогический колледж и одно медицинское училище.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энциклопедиясы

Сілтемелер
----------

* Официальный Сайт города Оргеев
* Городской портал города Орхей/ Оргеев Мұрағатталған 26 ақпанның 2012 жылы.
**Кретинизм** — Меңіреулік. Бала кемақыл, көбінде саңырау болып туатын жағдай. Бұл әдетте, анасының диетасында йодтың жетіспеуінен болады. 
Балаларда қалқанша бездің қызметі жеткіліксіз болғанда, ойлау процесі баяулайды, дене бітімі мен үлкен ми сыңарлары қыртысының қызметі бұзылады, өсу және жыныстық жетілу тоқтайды. Мұндай ауру кретинизм деп аталады. Егер дер кезінде емдесе, ауру салдарынан арылуға болады.

Негізгі ақпарат
---------------

Қалқанша безінің гормондары тіндердің өсуі мен дифференциациясын, сондай-ақ дененің өсуі мен дамуын ынталандырады, сондықтан олардың ерте жаста (соның ішінде пренатальды кезеңде) жетіспеушілігі физикалық дамуда да, орталық жүйке жүйесінде де ауытқуларды тудыруы мүмкін. Дамудың кешігуімен бірге жүретін гипотиреоздық жағдайлар судағы және тағамдағы йод пен селеннің жетіспеушілігіне негізделген.

Тағыда қараңыз
--------------

* Гипотериоз
* Жемсау (ауру)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Toxic Substances — Selenium. Centers for Disease Control and Prevention.(қолжетпейтін сілтеме)

Әдебиеттер
----------

* *Гиляровский В. А.* Психиатрия. Руководство для врачей и студентов —  М.−Л. 1935.
**БЛОХ Эрнст** (1885-1977) - неміс ұсақ бурж. философы. 1933 жылы Швейцарияға кетіп, 1938 жылдан АҚШ-та тұрды, 1948-61 жылдары ГДР-де жұмыс істеді. **"Құрғақ қиял"** (1918), **"Томас Мюнцер төңкерістік дін ғылымын зерттеуші"** (1921) және т. б. еңбектерінде философияның міндеті адамды алда тұрған мүмкіндіктерге қарай мүдделі ету, өйткені құрғақ қиял шындықты барлық жағынан жоққа шығаратын негізгі фактор деп есептеп, қиялға берілмеудің қажеттілігін атап көрсетті. **"Үміт принциптері"**, атты негізгі шығармасында (1-3 т. 1954-59) үміт, мақсаткерлік, қайырымдылық принциптерін жетілдіру адамды барлық институциялық формалардан құтқарады, ерік әлеміне жеткізеді деген дәлелмен дүниені қиялды елестердің іргетасы мәніндегі үміт философиясы дейтінді ұсынды. *Блох* "үміт" деген ұғымға әлемге деген әмбебап, тарихтан тыс, таптан тыс қатынас деп қарады. Табиғатқа адам бойындағы қасиеттерді, психология мәнді таңа отырып, оны түйсіктің уақыттан тыс, бөгде болмысы деп түсінді. *Блох*тың тұжырымдауынша, ең соңында кез келген даму мен қозғалыс саябырлайды, қоғам қиялшыл мұратқа, абстрактілі түрде жетілуге келеді. Блох марксизмді эсхатологиямен біріктіруге талпынып, оны тұтас қамтитын қиял деп түсіндіруге әрекеттенді. *Блох* бойынша қиялды ойға берілу дегеніміз - дін туралы ойларды Құдайға құлшылық етудің өрісінен босату жолымен жаңғырту және оған диалект. атау сөздер мәнін беру. *Блох* адамгершілік туралы ілім жаңаша тұжырым беруге тырысқанымен, дерексіз адамгершілік ілім мен пацифизм поэзиясында қалып қойды.

Дереккөздер
-----------


1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік
**Купри**
**Куузик Тийт** (**Дийтрих Янович**) (11. 09. 1911 жылы туған, Пярну — 1990) — эстoн совет әншiсi (баритон), КСРО халық артисi (1954). 1938 жылы Таллин консерваториясын (проф. А. Ардердiң қласы бойынша) бiтiрдi. 1940-1941 жылдары Вена Халық операсының, 1944 жылдан «Эстония» опера және балет театрының әншiсi. 1947 жылдан Таллин консерваториясының профессоры. Орындаған басты партиялары: Онегин (Чайковскийдің «Евгений Онегинiнде» ), т. б. 5-сайланған Эст. КСР Жоғ. Советің депутаты. КСРО (1950, 1952) және Эст. КСР (1967) Мем. сыйлықтарының лауреаты. Ленин орденiмен және шетелдік 2 орденмен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
*Басқа мағыналар үшін Қаракемер ауылдық округі деген бетті қараңыз.*
**Қаракемер ауылдық округі** — Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы ауылдық әкімшілік бірлік. Жер көлемі - 21295 га.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Қаракемер, Құмтүйін, Сеңгірбай елді мекендері қарайды. Ауылдық округте Төле би атындағы, Ильич атындағы орта мектептер, ауылдық клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, 2 медициналық пункт бар.

Халқы
-----

Тұрғыны 2404 адам (2009).

Ауыл маңы табиғаты
------------------

**Сұлукөл** - су қоймасы, қолдан жасалған көл, сол кездегі аудан басшылары айналасына сәнді талдар егіп, жұрт демалатын орынға айналдырмақшы болған, кейін қараусыз қалып, келіп құятын суы болмағандықтан көлдің суы тартылып қалған, шағын көлшік.
**Көкіштің көлі** - сол маңның иесі, шаруашылығы ерте домалаған Көкіш деген байдың жайлауы болған деседі. Ол көлге де құятын су көздері болмағандықтан тартылып кеткен, қазіргі кезде шағын көлшік.
Ауылдық округта 2 **Төрткүл төбешігі** бар. Төрткүл кезінде бекініс болған, биіктігі 6 м, ені мен ұзындығы 120 х 30 м қорғандар қалдығы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жаңа ауылдық (селолық) және кенттік округтер құру туралы
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том Мұрағатталған 14 мамырдың 2019 жылы.
3. ↑  Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жамбыл облысы Жамбыл ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Айша бибі •
 Ақбастау •
 Ақбұлым •
 Аса •
 Бесағаш •
 Гродеков •
 Ерназар •
 Жамбыл •
 Көлқайнар •
 Қаракемер •
 Қараой •
 Қарасу •
 Қаратөбе •
 Қызылқайнар •
 Өрнек •
 Полатқосшы •
 Тоғызтарау 
 |

 |
Кузьмин Николай Федорович
**Кузьмин Николай Федорович** (28. 05. 1925 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Шемонайхы с.) — Қазақстан партия қызметкері, Соц. Еңбвк Epi (1971). 1945 жыллан КОКП мүшесі. Ташкент атқыштар-мнометтік училищесін (1944), Алматы жоғары партия мектебiн (1951) бiтiрдi. 1941—1945 жылы Ұлы Отан соғысына қатысты. 1946—1949 жылдары Шемонавхы ауд. шаруашылық комсомол жұмыстарында iстедi. 1951—1962 жылдары Шемонаихы ауд. партия комитетінің бөлім меңгерушiсi. 1965 жылы қарашада Зырян қалалық партия комитетінің 1-секретары. Ленин орденмен, Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Жүсіпбек Қорғасбек** - 1961 жылы 3 ақпанда Алматы облысының Әулиеағаш ауылында туған.

1984 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. Сол жылы журналистік қызметті республикалық *«Жас Алаш»* (бұрынғы *«Лениншіл жас»*) газетінде бастаған ол *«Қазақ әдебиеті»* газетіне ауысым тілші, аға тілші, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары қызметін атқарды. *«Қазақ әдебиеті»*, *«Жас Алаш»* газеттерінің Бас редакторы болды. Қазір Балалар мен жасөспірімдер басылымдарының *«Жас өркен»* ЖШС-нің бас директоры.

1985 жылы *«Жалын»* баспасынан *«Көгілдір керуен»* атты әңгімелер жинағы, 1995 жылы *«Жансебіл»* атты повестер мен әңгімелер топтамасы жарық көрді. *«Жансебіл»* кітабының негізінде түсірілген осы аттас көркемфильм киносценарийінің авторы. "Қасқыр – Адам" повесі бойынша "Қазақфильм" киностудиясы "Талан" (2016-2017) көркемфильмін түсірді. Соңғы жылдары "Жынды қайың", "Үлпілдек", "Көкжалдар" кітабы жарық көрді. 

2001 жылғы *«Тарлан —Үміт»* сыйлығының иегері. Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1998).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Кеңес Нұрпейісұлы Нұрпейіс** (15 наурыз 1935 жыл, Алматы облысы Райымбек ауданы — 10 желтоқсан 2007 жыл) — ғалым, тарих ғылымының докторы (1973), профессор (1980), Қазақстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982), Қазақстан Ұлттық ғылыми академиясының академигі (2003; 1987 жылы — корреспондент мүшесі).

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

1957 жылы ҚазМУ-дің тарих факультетін бітірді. 1958 жылдан Қазақстан Ұлттық ғылыми академиясының Тарих жөне этнология институтында қызмет істейді. Нұрпейісов Қазақстан тарихы, ұлттық-мемлекеттік құрылым проблемалары жөнінде бірнеше монография, кітапша және 400-ге жуық ғылыми- зерттеу мақалаларын жариялады. Қазақстан мен Орта Азиядағы Азамат соғысы туралы 2 томдық құжаттар жинағын (*"Иностранная военная интервенция и гражданская война в Средней Азии и Казахстане". Документы и материалы, том 1,1963; том 2, 1964*), Қазақстандағы Қазан революциясының шежіресін (1967), Қазақстан ҒА-дағы тарих, археология және этнография институтының Ақмола, Шығыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда және Жамбыл облыстарында істеген ғылыми экспедицияларының зерттеу қорытындьларын (кітапта: *"Из истории социального строительства в Казахстане", 1960; "Из истории Октябрьской революция и гражданской войны в Казахстане", 1962; "Из истории борьбы за власть Советов в Казахстане", 1963)* жариялауға қатысты. 1982 жылы Қазақстан тарихының 5 томдық үжымдық жинағын шығаруға қатысқаны үшін Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты атанды. Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым мен технология қайраткері (1998). 3 ғылыми доктор, 25-тен аса ғылым кандидатын даярлады. 300-ден аса ғылыми жарияланымның, соның ішінде 20-дан аса монографияның авторы.

Шығармалары
-----------

1. "*Становление Советов Казахстана*", 1987;
2. "*История Казахстана с древнейших времен до наших дней*", очерк, 1993;
3. "*Алаш һөм Алашорда*", 1995.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Алмабеков Т.* Албан ата энциклопедиялық шежіре. //  —  Алматы, 2003. — 1352 б. — ISBN 9965-00-838-8.
2. ↑  Жетісу, Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.
**Кристиансен (Kristiansen) Генри Вильгельм** (12. 10. 1902 — 28. 02. 1942) — норвег жұмысшы қозғалысының қайраткері. Норвегия Компаргиясы (НКП) құрылған күннен (1923 ж. құрылды) бастап онвң ОК мүшесі, 1929-1931 жылдары КСРО-да тұрды. 1931–1934 ж. НКП- нің председателі, 1934 жылдан нкп ОК-нің секретарі. 1934–1941 жылдары бiрсыпыра басылымдардың редакторы. Кристиансен норвег халқын неміс-фашист басқыншылары (олар 1940 ж. апрельде басып кірді) мен оның жергілікті итаршыларына қарсы күреске жұмылдырушылардың бiрi. 1941 жылы күзде фашистердiң қолына түсiп, тұтқын лагерiнде қаза тапты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6