**Александр Иванович Тургенев** (1784 жылдың 27 наурызында [7 сәуірінде] , Симбирск қаласында дүниеге келген —1846 жылдың 3 [15] желтоқсанында Мәскеуде қайтыс болған)— ресей мемлекет қайраткері, тарихшы, Николай Иванович Тургеневтің ағасы.

Өмірбаяны
=========

Александр Тургенев 1784 жылы Симбирскіде дүниеге келген. Оның әкесі, Иван Петрович Тургенев (1752—1807), өз кезінің ағартушы тұлғаларының бірі болған.

Мәскеу университеттік пансионында В. А. Жуковскиймен бірге тәрбиеленген, Тургенев олмен өмірінің соңына дейін дос болған.

1817 жылы Рухани істер және халық ағартушылығы министрлігі құрылғанда, Тургенев оның екі департаменттерінің бірін басқарды – рухани істер департаменті.

1824 жылы князь А. Н. Голицын Рухани істер және халық ағартушылығы министрлігінің министр лауазымынан босатылып, министрліктің өзі қайта құрылды. Рухани істер департаменті жаңа түрге ие болды. Тургенев басшылықтан босатылып, тек заң құрастырушы комиссия мүшелігінде қалды. Сол кезден бастап ол шет елдерде жиі болды, сол жердің мұрағаттарын және кітапханаларын қарастырып, Ресейдің ежелгі және жаңа тарихы туралы деректер іздестірді. Бұл ақпараттар император Николай І жарлығымен жинастырылып, археографиялық комиссияның қолынан 1841 және 1842 жылдары «Historiae Russiae Monumenta ex antiquis exterarum gentium archivis et bibliothecis deprompta ab A. I. Turgenevio» атауымен басылып шықты:

• Бірінші томы —XI ғасырдағы ватикан мұрағаттарынан алынған жазбалар;

• Екінші томы — паплардың хаттары мен Ресейге папалардың 1584 жылдан 1718 жылдар аралығында жіберген хаттары. Олар Англия мен Францияның мұрағаттары мен кітапханаларынан 1557 жылдан 1671 жылдар аралығында алынған. Оларды Я. Б. Альбертранди польша тарихшысы А. С. Нарушевич үшін арнап жинастырды.

Сонымен қатар, Тургенев париж мұрағаттарынан Ұлы Петр кезеңінің құжаттарын тапты (қара. «Халық ағартушылығы министрлігінің журналы», т. 37 және 41-шы).

Тургенев ғылым мен әдебиет өкілдеріне орыс тілінде болсын, шет тілінде болсын жақын болды. Н. М. Карамзин, И. И. Дмитриев, князь П. А. Вяземский оның достары болған. Ол К. Н. Батюшков, А. С. Пушкин, И. И. Козлов, Е. А. Баратынский еңбектері мен тағдырларында маңызды рөл атқарды. Александр Тургенев Пушкиннің денесін Петербургтен Святогорск шіркеуіне дейін апарған. Пушкинист Вадим Старк бұны былай сипаттады:

«Сол адам Пушкинді Петербургте алғашқы болып қарсы алған Александр Иванович Тургенев болды, ол Пушкинге қай лицейге оқуға түсуін анықтауға көмектесті. Ол Пушкиннің өлімінің салтанатты шеруін ұйымдастырды, Наталья Николаевна өтінішімен, дәлірек айтсақ Николай Біріншінің бұйрығымен оның денесін тасыды. Осылайша Пушкинді Петербургте алғаш қарсы алған адам оны соңғы солына шығарып салады».

Ол өмір бойы оқуын тоқтатпаған. Оның хаттары И. И. Срезневскийдің айтуы бойынша: «Біздің әдебиетіміздің бағалы заттарының бірі, және әр түрлілігі жағынан, байлығы жағынан олар тірі, дәл, шын, құрылымы, ойы және сезімі жағынан әдеби еңбекке лайықты».

Дереккөздер
===========

• некролог Тургенева, «Журнал Министерства народного просвещения», 1846 г. т. XLIX;

• перечень его трудов там же, т. XXXIV, XXXVII и XLI;

• Воспоминания П. А. Вяземского, в «Русском Архиве», 1875 г.;

• Срезневский И. И. Александр Иванович Тургенев. Несколько о нём припоминаний.

• 1785—1845. // Русская старина, 1875. — Т. 12. — № 3. — С. 555—564; № 4. — С. 739—749.