recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Хафиз Жаңабайұлы Мақажанов** (1911-1987), Травматолог-ортопед, медицина ғылымдарының докторы (1968), профессор (1969). ҚазКСР-інің еңбек сің. дәрігері (1956). Алматы Мемлекеттік медицина институтын (1941) бітірген. 1947-48 ж. Қарағанды қалалық ауруханасының хирургия бөлімінің меңгерушісі. 1948-1971 ж. Қарағанды облысы денсаулық сақтау бөлімінің бас хирургі, сонымен бірге 1950-57 ж. Қарағанды Мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент. 120-ға жуық ғылыми еңбектің (оның ішінде 2 монография), 6 өнертапқыштық ұсыныстың авторы. Ғылыми еңбектері негізінен сүйектің туа біжен кисығына және сыныққа операция жасауды жетілдіру проблемаларына арналған. 1-және 2-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Марал шаруашылығы - мал шаруашылығының марал мен теңбіл бұғы өсіретін саласы. М.ш.-ның негізгі өнімі марал мен теңбіл бүғының жас мүйізі -пант. Бұдан Мал шаруашылығы дәрісі жасалады. Ол жүрекке, қан-тамыр жүйесіне, бұлшық етке, тыныс жолына, жыныс куаттылығына жақсы әсер ететін сергіткіш дәрі. Сонымен қатар марал шаруашылығы. ет пен былғары иленетін тері өндіреді. Марал шаруашылығымен Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай, Қатон Қарағай өңіріңде шұғылданады. Бұрынғы жылдары бұл өңірде марал мен теңбіл бұғы саны 10 мыңнан асып, 6-6,5 т шығыс медицинасының аса бағалы шикізаты - пант өңдірілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
Әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. 
1951 жылы 14 наурызда Абай ауданында туған.
16 жасында М.Әуезовтің «Қаракөзінде» Қаракөз рөлін ойнап танымал болды. Келесі жылы одақтық байқауға қатысып, Б.Майлиннің «Жалбыр» пьесасында Қадишаның рөлін сомдады.
Сексенінші жылдар басында «Қазақконцертте» алты жыл еңбек етіп, Өзбекстан, Түрікменстан, Башқұртстан, Удмуртия, Қарақалпақстан елдерінде гастрольдік сапарларда болды.
Қазір Семей қаласындағы М.Төлебаев атындағы саз колледжінде ұстаздық етеді.
Бүкілодақтық жастар сыйлығының иегері. БЛКЖО Орталық Комитетінің, Мәдениет министрлігінің Құрмет Грамоталарымен марапатталған. Есімі Абай ауданының Құрмет тақтасына жазылған. Көптеген ән сайыстарының жеңімпазы және жүлдегері.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2.
29°37′31″ с. е. 52°33′29″ ш. б.﻿ / ﻿29.6254028° с. е. 52.5583194° ш. б.﻿ / 29.6254028; 52.5583194 (G) (O) (Я)Координаттар: 29°37′31″ с. е. 52°33′29″ ш. б.﻿ / ﻿29.6254028° с. е. 52.5583194° ш. б.﻿ / 29.6254028; 52.5583194 (G) (O) (Я)

**Хафиз кесенесі** Шираз қаласындағы Хафезие кешенінің ішінде орналасқан. Бүгінде бұл кесене туристік тартымдылығы зор жерлердің бірі болып табылады. Бұл жер Хафиз өлеңдері мен ойларына қызығушы адамдарды әлемнің түкпір-түкпірінен өзіне тартады. Х.қ.ж.с.б. 856 жылы, яғни Хафиздің қайтыс болғанына 64 жыл өткеннен кейін оның қабірінің үстіне күмбез тұрғызылды және оның алдына үлкен бассейн салынды. Х.қ.ж.с.б. 1189 жылы Кәрімхан Зенд Хафиз зиратының айналасына ғимарат салғызды. Сондай-ақ, біркелкі тастан салынған төрт бағанды зал және оның алдына үлкен бақ салынды. Хафиз қабірінің үстіне мәрмәр тас қойылды. Ол әлі күнге дейін бар.

Шатырындағы мозаикалық безендіру
Түнгі Хафиз кесенесі
Кәрімхан Хафиз қабірінің жанына ғимарат салғаннан кейін, бірнеше мәрте бұл жер қайырымдылық етушілер тарапынан жөндетілді. Соңғы рет 1315 жылы қазіргі кешен марқұм Әли Асқар Хекмат пен франциялық Андре Годардтың талпынысымен Кәрімхан Зенд кезіндегі сәулет өнері мен Хафезие жайлы естеліктерді пайдалануы арқылы жобаланып, салынып шықты. Сегіз тас бағанның үстіне орналастырылған Хафиз кесенесі күмбезінің ішкі жағы түрлі түсті кафельмен көмкерілген. Ал күмбездің сыртқы жағы сызаттың көптігінен, сопылар мен дәруіштердің бас киіміне ұқсап қалған. Күмбездің сыртқы жағы мыс қаңылтырмен қапталынған, уақыт өте келе ол тотығып, әдемі түске енген. Бұл кесене бұрыннан-ақ алыс-жақындағы ғашық жандардың зиярат ететін орнына айналған. Оның айналасында парсының көптеген сопылары мен ақындары жерленген.

Галерея
-------

* Хафиз
* Хафиз
* Хафиз
* Хафиз
* Хафиз
* Хафиз
**Мюлен** (нем. *Mühlen (Steiermark) или Mühlen am Zirbitzkogel*) — Аустриядағы жәрмеңкелік қауым (нем. *Marktgemeinde**Marktgemeinde*), Штирия федералды жерінде орналасқан. 

Мурау округінің құрамына кіреді. Халық саны 885 адамды құрайды (2014 жылдың 31 желтоқсаны). Жерінің аумағы 50,66 км². Идентификациялық коды — *`6 14 10`*.

Суреттері
---------

* 
* 
*

Саяси жағдайы
-------------

**Сайлау — 2005**

Қауымның бургомистр — Херберт Грисер (АСДП) 2005 жылғы сайлау бойынша.

Қауым өкілдерінің кеңесі (нем. *Gemeinderat*) 15 орыннан тұрады.

Орындардың бөлінуі:

* АСДП 9 орын;
* жергілікті  тізім: 5 орын;
* АЕП 1 орын.

**Сайлау — 2010**

Қауымның бургомистрі — Херберт Грисер (АСДП) 2010 жылғы сайлау бойынша.

Қауым өкілдерінің кеңесі 15 орыннан тұрады.

Орындардың бөлінуі:

* АСДП 8 орын;
* АХП 5 орын;
* АЕП 2 орын.

**Сайлау — 2015**

Қауымның бургомистрі — Херберт Грисер (АСДП) 2015 жылғы сайлау бойынша.

Қауым өкілдерінің кеңесі 9 орыннан тұрады.

Орындардың бөлінуі:

* АСДП 6 орын;
* АХП 2 орын;
* АЕП 1 орын.

Әдебиет
-------

* *Үлгі қатесі: қара* {{Кітап}}
* *Allgemeines Landesgesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Steiermark*  (нем.)(нем.)
* Литература об Австрии *GenWiki*  (нем.)(нем.)
* Топонимы Штирии в средние века *TUGraz DIGITAL Library*  (нем.)(нем.)

Сілтемелер
----------

* Ресми беті Мұрағатталған 30 сәуірдің 2016 жылы. (нем.)(нем.)

Лицензия
--------

* Лицензия: *Namensnennung 3.0 Österreich (CC BY 3.0 AT)*  (нем.)(нем.)
* Лицензия (Штирия):  *"Datenquelle: CC-BY-3.0: Land Steiermark - data.steiermark.gv.at"* {{ref-de}
*Басқа мағыналар үшін Қаратөбе деген бетті қараңыз.*
**Қаратөбе** – Үлкен Борсық құмының оңтүстік-шығысындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Байқадам ауылының оңтүстік-шығысында 58 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 245 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Солтүстік-батысында Үлкен Борсық құмы, Жаманшиелі төбесі, оңтүстік-батысында Жақсыбұталы тауы орналасқан.

Өсімдігі
--------

Төбенің жонды белестерінде сексеуіл, т.б. бұталы өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Итжон** – Сексеуілдідала даласының солтүстігіндегі төбе.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Ақбақай ауылының оңтүстігінде 41 км жерде. Жамбыл тауының аңғарында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 336 м. Маңында Қояндыөзекқұдық, Жыңғылдыбұлақ, Шиелібастау бұлақтары, Серікбай құдығы бар. Шөгінді малтатастардан, құм мен саздақтан түзілген.

Өсімдігі
--------

Белесті құмды жалдар мен ойыстардың аралығында шөлді табиғатқа бейімделген сексеуіл, күйреуік, баялыш, сарсазан, теріскен, жүзгін, жыңғылбас, т.б. өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан энциклопедиясы
Астана
**Қаратөбе көшесі** Жиделі, Ақниет, Ақселеу көшелерін қиып өтіп, Үшкөпір көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 719,8 м. Бұрынғы атауы *Н.Некрасов көшесі*. «*Заречное*» тұрғын алабы.

Қаратөбе - Батыс Қазақстан облысындағы аудан, Қырғыз Алатауының қиыр батыс сілемдерінің бірінде, Қазақстан мен Қырғызстан Республикаларының шекарасында (Жамбыл облысында) орналасқан асу. Елімізде осы аттас елді мекендер көп кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері. Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Қандыкөл**, *Қандысор* – Ырғыз алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы Кілемжайған (таратылған) ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 7 км жерде, теңіз деңгейінен 219 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 3,4 км2, ұзындығы 2,3 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 7,8 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толығады. Арнасында жыл бойы су болады. Қарашаның 2-жартысында суы қатып сәуірдің 1-онкүндігінде ериді.

Жағалау сипаты
--------------

Оңтүстік жағалауы жарқабақты (1-1,5 км), қалған бөлігі жайпақ. Оңтүстік, оңтүстік-батысында қамыс өскен. Оңтүстік-шығыс жағалауында өзімен аттас қыстау орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Қандыарал** – Сырдарияның жайылмасындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы, Тақыркөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы, сипаты
----------------------

Аумағы 0,7 км2. Көлдің айналасы тораңғылды-жиделі тоғай, су жиегі қопалы-қамысты, батпақты. Суы тұщы, биологиялық алуан түрлілігі мол. Балықтың сазан, торта, жыланбас балық, алабұға, шабақ, т.б. түрлері кездеседі. Көктемде көл айдыны маусымдық құстарға толады. Құстардан аққұтан, сарықұтан, бірқазан, қасқалдақ, үйрек, т.б. ұшырасады. Көлден балық аулау, өсіру қолға алынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Ақкөл деген бетті қараңыз.*
**Ақкөл** – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы көл.

Гидрографикасы
--------------

Теңіз деңгейінен 374 м биіктікте орналасқан. Көлемі 2,8 км2, ұзындығы 2,2 км. Енді жері 1,6 км, жағалау бойының ұзындығы 6,4 км. Ең терең жері 1,6 м, су көлемі 3,2 млн. м3. Су жиналатын алабы 33,8 км2. Оңтүстік және шығыс жағалаулары көтеріңкі келген. Жағаларында қамыс және құрақ өседі. Түбі тегіс, тұнбалы. 5,5 ай (қараша — сәуір) мұз құрсауында болады. Басқа уақыттарда құрғап қалады. Суы тұщы, мал суаруға, шаруашылыққа пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Ақкөл гранит кен орны** – гранит өнімдерін шығаратын кәсіпорын. Барлау жұмыстары 1960 жылы жүргізілген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орны Бұланды алқабының герциндік қатпарлығына шоғырланған. Граниті лейкократты ақшыл қызыл және сұр түсті келген.

Құрамы
------

Механикалық құрамы орташа түйіршікті, қошқыл түсті минералдардың мөлшері 5-8%. Аршылым жыныстарының қалыңдығы 2 м-ден асады. Кварцты порфирлерінің түсі қошқыл қызыл түсті. Кен денелерінің беріктігі 865-1610 кг/см2; су сіңірімділігі 0,28- 0,38%, тығыздығы 2,57-2,59 г/см3. Кен орнындағы тас 300 маркалы гранитке сәйкес келеді. 1968 жылдан «Казнерудматериалы» өндірістік кәсіпорнына қарасты Ақкөл қиыршықтас зауыты пайдалануда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Бурхан Халдун**, Хэнтэй — қазіргі Моңғолияның солтүстік-шығысында, Хэрлэн, Онон, Тула өзендері бойында орналасқан тау. Қазір "Хэнтэй" деп аталады. 

Ұлы Хэнтэй, кіші Хэнтэй деп екі сілемге бөлінеді. Теңіз деңгейінен 2800 м биіктіктегі ну орманды кіші Хэнтэй тауының ертеде Бурхан Халдун деп аталғаны туралы ғылыми пікірлер бар. 11 ғасырдың соңғы жартысында Бөрте Чино, Коа Марал әулеті Ергенеқоннан шығып, талай жерді аралап жүріп, осы Бурхан Халдун тауының қойнауына келіп қоныстанып қалған екен. "Алтан тобчида" Бурхан Халдун тауы алғашында моңғолдар үшін жат өлке болғаны айтылады. Бурхан Халдунның қойнауында, Онон өз-нің бойында Шыңғыс хан дүниеге келген. 1180 жылы меркіттер Есугей батыр әулетін шауып, Бөртені тұтқынға алады. Сонда Темірші Бурхан Халдунның ну орманын тасалап жан сақтап қалыпты. Теміршінің меркіт Тогтыбекке "Бурхан Халдунның баурайын алам дегенше, қолыңнан келсе менің басымды ал!" деген сөздері осы атамекен турасында болса керек.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", ||-том
*Басқа мағыналар үшін Қаратөбе деген бетті қараңыз.*
**Қаратөбе** – Күрті бөгенінің оңтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Іле ауданы, Қараой ауылының солтүстік-батысында 20 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 764 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 8 км. Беткейі жайпақ келген. Солтүстігінде Қостөбе, Тасқара шоқылары, шығысында Мойынқұм құмы, батысында Сорбұлақ көлі орналасқан.

Өсімдігі
--------

Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында топырағында теріскен, еркек шөп, жусан, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Маятас деген бетті қараңыз.*
**Маятас** (1992 жылға дейін — *Михайловка*) — Түркістан облысы Төле би ауданы, Қазығұрт ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына қосылған. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Еңбекші ауданындағы тұрғын үй массиві.

Халқы
-----

Тұрғыны:

* 2,3 мың адам (2003);
* 2,4 мың адам (2009).

Тарихы
------

1961 жылы құрылған «Қазығұрт» сүт кеңшарының бөлімшесі болып, «Михайловка» аталып келді.
Маятас ауылының атауы жөнінде ел арасында түрлі болжамдар айтылып келеді. **"Мая"** сөзінің өзі бірнеше ұғымды білдіреді. Қазақ үйілген шөпті мая дейді. Бұрын бұл жерде қолмен үйілген тас болуы мүмкін. Ауыл аты сол үйінді тасқа байланысты Маятас аталса керек. Бұл сөздің кездейсоқ айтылмағаны анық. Себебі, Маятас ауылының іргесінен асау Бадам өзені ағады. Бұл өзен ежелден ірі-ірі қой тасқа да, құмға да бай. Ертеректе аталарымыз белгілі бір мақсатты көздеп, Бадамның қой тастарын бір жерге үюі мүмкін. Осындай себеппен Маятас аталған шығар деген болжам бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  О пpисвоении наименований и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан
2. ↑  Жекелеген елдi мекендерді есептi деректерден шығару туралы
**Маятник** — өзіне түсірілген күштердің әсерінен қозғалмайтын нүктенің немесе осьтің төңірегінде тербелетін қатты дене. Әдетте Маятник деп ауырлық күші әсерінен тербеліс жасайтын денені атайды. Осы кезде Маятниктің осі оның ауырлық центрі арқылы өтпеуі тиіс.

  

**Қарапайым Маятник** ретінде ұзындығы l болатын жіпке (немесе жеңіл шыбыққа) ілінген кішігірім С салмағы бар жүкті алуға болады. Егер жіпті созылмайды деп қарастырсақ және жүктің мөлшерін жіптің ұзындығымен салыстырғанда ескермеуге болатын болса, ал жіптің массасы жүктің массасымен салыстырғанда ескерімсіз аз болса, онда жүкті О іліну нүктесінен өзгеріссіз l қашықтықта орналасқан **материалдық нүкте** деп қарастыруға болады. Мұндай Маятник **математикалық Маятник** деп аталады.

Егер тербелістегі денені материалдық нүкте деп қарастыруға болмайтын болса, онда Маятник **физикалық Маятник** деп аталады.

Егер тепе-теңдік қалыптан ауытқыған (С0) Маятникті бастапқы жылдамдықсыз қоя берсе немесе С нүктесіне бастапқы ауытқу жазықтығында жатқан және ОС-ға перпендикуляр бағытталған жылдамдық берілсе, онда М. бір вертикаль жазықтықта тербеліс жасайды, ал С нүктесі шеңбер доғасының бойымен қозғалыс жасайды. Маятниктің бұл жағдайдағы қалпы бір координатпен анықталады. Жалпы жағдайда М. тербелісі гармон. тербеліске жатпайды: олардың Т периоды амплитудаға тәуелді болады. Егер де Маятниктің ауытқуы аз болатын болса, онда ол периоды: болатын гармон. тербеліске жуық тербеліс жасайды, мұндағы g — еркін түсу үдеуі; бұл жағдайда Т периоды тербеліс амплитудасына тәуелсіз болады, яғни тербеліс изохронды.

Физикалық Маятник ауырлық күшінің әсерінен аспаның (подвестің) горизонталь осі маңында тербеліс жасайтын қатты денеден тұрады. Болмашы бұрышына ауытқыған М-тің периоды: болатын гармон. тербеліс жасайды, мұндағы І— Маятниктің іліну (аспа) осіне қатысты анықталған инерция моменті, l — О іліну осінен С ауырлық центріне дейінгі қашықтық —Маятниктің массасы. Демек, физикалық Маятниктің тербеліс периоды ұзындығы l0=І/Ml болатын матем. Маятниктің тербеліс периодымен сәйкес келеді. Бұл ұзындық берілген физикалық Маятниктің келтірілген ұзындығы деп аталады. Маятниктер түрліше приборларда (сағат, т.б.) кеңінен қолданылады.[1]

Серіппелі маятник
-----------------

Серіппелі маятник - серіппенің серпімділік күшінің әсерінен түзу сызықты тербеліс жасайтын дене.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0
Богумир Шмераль
**Богумир Шмерал** (чех. , 1880 жыл 25 қазан, Тршебич — 1941 жыл 8 мамыр, Мәскеу) — чех саясаткері және коммунистік қозғалыс қайраткері, Чехословакия Коммунистік партиясының (ЧКП) негізін қалаушылардың бірі.

Еңбек жолы
----------

Прагадағы Карл университетінің заң факультетін бітіріп, онда 1904 жылы құқық докторы дәрежесін алды. 1897 жылы Чехословян социалистік-демократиялық жұмысшы партиясына (1918 жылы желтоқсаннан Чехословак социалистік-демократиялық жұмысшы партиясы) кірді. 1899 жылдан оның орталық органы, ал 1906 – 18 жылы редакторы. 1909 жылы социалистік-демократиялық партияның Орталық Атқару комитетіне (ОАК) мүше болды. 1911 – 17 жылы ОАК Президиумының құрамына сайланды, 1914 – 17 жылы оның председателі. 1911 – 18 жылы социалистік-демократиялық партиядан Аустрия рейхсратына депутат. Ресейдегі Ұлы Қазан социалистік революциясын қолдады. Шмераль 1918 жылғы 14 қазандағы жалпыға бірдей саяси ереуілді ұйымдастырушылардың бірі. Чехословакия құрылғаннан кейін, социалистік-демократиялық жұмысшы партиясының (1919 жылдың аяғынан марксистік солшыл партия) сол қанатын басқарды.

1920 жылы Ресейге келді, В. И. Ленинмен бірнеше рет кездесті. «Кеңестік Ресей туралы шындық» (чехословак тілінде, 1920) атты кітап жазды.

Чехословакия Коммунистік партиясының Құрылтай съезінде (1921 жылғы мамыр) негізгі баяндама жасады. Шмераль 1921 – 29 және 1936 жылдан ЧКП ОК-нің мүшесі. ЧКП-нан Чехословакия Халық жиналысына депутат (1920 – 29), Ұлттық жиналысқа сенатор (1935 – 38) болды. 1922 – 35 жылы Коммунистік Интернационал Атқару комитетінің және Коммунистік Интернационал Атқару комитеті Президиумының мүшесі. 1935 жылдан Коммунистік Интернационалдың Интернационалдық бақылау комиссиясының мүшесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энцеклопедиясы. 6 том.
**Богута** — Ресейдегі көл, Алтай Республикасының Қосағаш ауданында, Моңғолия шекарасынан 2 км жерде орналасқан. Суайдынының ауданы — 2,5 км², су жинайтын алаптың ауданы — 125 км² құрайды. Сол жақ Богута және Оң жақ Богута өзендері көлге құяды, ал Богута өзені көлден шығады.

Этимологиясы
------------

Богуты, Могута, Мыюта, Мыйту моңғ. *могой* — жылан сөзінен шыққан; қалм. могата — жыланды, жыланы бар деген сөзімен салыстыруға болады.

Сипаттамасы
-----------

Көл биік таулы, батпақты жерде, теңіз деңгейінен 2468 метр биіктікте орналасқан. Аумақ көлік жолдарының мүлдем жоқтығымен сипатталады және рұқсат алу қажет болатын шекаралас аймақ болып табылады.

Су тізімі туралы мәліметтер
---------------------------

Ресейдің мемлекеттік су тізілімінің деректері бойынша ол Жоғарғы Об су алабы аймағына, өзеннің су шаруашылығы бөлімі - Қатынға, өзеннің суббассейні - Бия мен Қатынға жатады. Өзеннің өзендік алабы - (Жоғарғы) Обтан Ертіспен тоғысқанға дейін. Су нысанының коды - 13010100311115100000366.

Әдебиет
-------

* *Молчанова О. Т.* Таулы Алтайдың топонимикалық сөздігі —  Таулы Алтай: Горно-Алтайское отделение Алтайского книжного издательства, 1979. — Б. 263. — 395 б. — 5000 таралым.
**Мұнайгаздылықты болжаудың сенімділігі** - мұнай мен газ ресурстарының шын мәніндегі мөлшерінің олардың қорын алдын-ала бағалау кезінде анықталған мөлшеріне сәйкес келу мүмкіндігі.
Болжау моделінің теория түрғысынан негізделу үстанымдарының дүрыстығына, ягаи мұнай мен газ кенорнының қалыптасу, жылыстау, шоғырлану және сақталу жағдайы жайлы қалыптаскдн түсініктердің дүрыстығына, көмірсутек ресурстары қалыптасуының табиғи жағдайлары мен болжанған жағдайлардың бір-біріне сәйкес келу дәрежесіне, сол сияқты төлнүсқа нысандарды дүрыс таңдай білудің
негізділігіне, қолданылған болжам әдістерінің әдіснамалық түрғыдан
дүрыстығына тәуелді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Мұнайгаздылық белгілер** - Мұнай және газ кіріктіретін геологиялық нысандардың оларды кіріктірмейтін нысандардан барша
айырмашылықтарының жиынтығы; "тікелей белгілер" және "қосалқы белгілер" болып екіге бөлінеді. Мұнай және газ кіріктірудің тікелей белгілері қатарына жататындар: мұнай және газ білінімдерінің жер бетінен көрініс беруі; тау қазындыларынан (ұңғымалардан, шахталардан, тікқазбалардан т.б.) мұнай және газ белгілерінің байқалуы; таужыныстардан таушайырлардың, қойнауқаттық сұмардан сұйық және газ түріндегі көмірсутектердің, ал қойнауқаттық газдардан жоғарғы дәрежелі гомологтары мол ауыр көмірсутектердің ұшырасуы. Мұндай белгліермұнай және газ кенорындарын іздеуде өте маңызды. Солай бола тұрса,
да тікелей белгілер геологиялық нысанның мүнай және газ кіріктіру мүмкіндігін сандық тұрғыдан бағалауға жарамсыз. Косалкы белгілер - геологиялық
нысандардың, салыстырмалы түрғыдан немесе теориялық тұрғыдан негізделген зандылықтарға сәйкес, өз қойнауларында мұнай және газ жатындары болуы тиіс
екендігін көрсететін құрылыс және даму ерекшеліктері. Геологиялық нысандардың масштабы мен типіне 􀀃арай, қосалқы белгілер рөлін аталған
нысандардың құрылысы мен дамуының әр түрлі сипаттары атқаруы ықтимал. Әдетте мұнай мен газ кіріктірудің қосалқы белгілері тектоникалық, 
геохимиялық гидрогеологиялық белгілер болып үш түрге бөлінеді. 
Сонымен, **қосалқы белгліер қатарына жататындар:** нысанның платформалық алқапқа қарастылығы;
шөгінді түзілімдер қалыңдығының айтарлықтай қалың болуы; геологиялық қима құрамында түпмұнайлы (түпгазды) свиталардың болуы; су алмасу процесінің
қиынға соғуы; мұнай және газ түтқыштарын кіріктіруі мүмкін антиклин құрылымдардың және өтімді қабаттардан тұратын сүйірлене тамамдалу белдемдерінің болуы; жинауыштардың қайтадан өзгеруі болымсыз болуы;
аймақтық және жергілікті деңгейдегі жапқыштардың жақсы жетілуі т.б. Аталған белгілер мұнай және газ жатындарының болу мүмкіндігін топшылауға ғана
мүмкіндік береді. Мұнай мен газ жатындарының болу мүмкіндігін көрсететін
қосқалқы белгілер өздері көрініс берген нысанның мұнай және газ кіріктіруге деген
сандық сипатын шамалауға қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Мұнайгаздылықты геологиялық баламалау негізінде болжау әдісі**. Нақтылы өңірдің зерттелмек бөлікшесі мен бұрын жақсы зерттелген төлнұсқа бөлікшені геологиялық тұрғыдан бір-бірімен салыстыра сараптауға негізделе отырып, сол зерттелмек бөлікшенің мұнай мен газға деген мүмкіндіктерін сандық тұрғыдан бағалау әдісі. Сөз болған екі бөлікшенің өздеріне тән ұқсастықтары мен айырмашылықтарын сараптау төлнұсқа бөлікшенің мұнаймен және газбен қанығу дәрежесі зерттелмек бөлікшенің де осы көрсеткішіне ұқсас деп топшылауға мүмкіндік береді. Бұл орайда сараптау немесе математикалық талдау көмегімен анықталған екі бөлікшенің бір-бірінен айырмашьшығы баламалау коэффиценті көмегімен ескеріледі. Әдіс *"кенорын қорының орташа тығыздығы"* немесе *"орташа көрсеткішке келтірілген кұрылым қоры"* деген түсініктерді пайдаланады. Бірінші жағдайда зерттелмек бөлікшенің қоры *Q=ҒgК* немесе *Q=Fg'K* теңдеулері көмегімен анықталады, бұл тендеулердегі: *Q* - зерттелмек бөлікшедегі кенорын қоры; *Ғ* — сол бөлікшенің ауданы; *V* - сол бөлікшеге тиесілі таужыныстардың көлемі; *g* -төлнұсқа бөлікшенің аудан бірлігіне шаққандағы қорының тығыздығы; *g* — төлнұсқа бөлікшенің көлем бірлігіне шаққандағы қорының тығыздығы; *К* — баламалау коэффиценті. Екінші жағдайда зерттелмек бөлекшенің кенорын қоры *Q=gnКуК* теңдеуі көмегімен анықталады, мұндағы: — зерттелмек бөлікшедегі кен қоры; *n* — сол бөлікшедегі құрылымдар саны; *g* — төлнұсқа бөлікшенің бір ғана кұрылымына тиесілі кен қоры; *Ку* — төлнұсқа бөлікшені барлау табыстылығының коэффиценті; *К* — баламалау коэффиценті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Мұнайды ығыстыру** - жинауыш таужыныста
орныққан мұнайды сумен, газбен ығыстырып шығару. Мұнай жатынын өндірістік тұрғыдан игергенде өндіруші ұңғыма түбіндегі қысымды
қойнауқаттық қысымнан төмен деңгейде ұстау,
қойнауқаттағы сүйықты, газды тұрақты түрде
немесе дүркін-дүркін алып тұру нәтижесінде
осы Мұнайды ығыстыру процесі жүзеге асады. Мұнайды ығыстырудың тиімділігін жоғарылату үшін ұңғыманы ығыстырушы
агенттермен тоғыту жолымен қойнауқатқа жа-
санды түрде энергия енгізіледі. Бүкіл өндіріске
енгізілген кенорындарда өнімді қойнауқаттарды
сумен тоғыту арқылы Мұнайды ығыстыру шаралары жүзеге
асырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Мұнайгаздылық мүмкіндігінің картасы** - көмірсутектер жатынын кіріктіруге әр түрлі дәрежеде мүмкіндіктері бар алқаптардың нақтылы жазықтықта түрлі масштабта түсірілген геологиялық құрылыс ерекшелігін айқындайтын сызбалы құжат; сәйкесті масштабтағы геофизикалық негіз бетіңде кескіңделеді. Мұндай карталардың басты параметрлері мұнай және газ кіріктіруді бағалаудың түрлі-түрлі критерийлері болып табылады.

Алқаптарды салыстырмалы түрде саралау мақсатында аталған критерийлердің нақтылы кешенін таңдап алу бағаланбақ нысандардың масштабына, аймақтың зерттелу дәрежесіне, көмірсутектердің шоғырлану сипатына, т.б. факторларға
тәуелді. Мұнайгаздылық мүмкіндігінің картасы аймақты, немесе оның жекелеген бөліктерін бастапқы сапалық бағалау шараларын жүзеге асыруға қажетті ең басты қорытындылау құжаттарының бірі болып табылады. Бұл карта мұнай мен газға деген аймақтық
геологиялық-геофизикалық жұмыстарды бастау қажеттілігін дәлелдеудің негізі рөлін атқарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0

﻿
**Мұнайгаздылықты көлемдік-статикалық тұрғыдан болжау әдісі**. Көмірсутектер жатынының мүмкін деген бастапқы ресурстарын жақсы барланған мұнайлы алаптағы шөгінді қабаттар көлемі мен соларда кіріккен көмірсутектер көлемінің бастапқы қорларымен өзара байланысы негізінде статикалық жолмен анықталған мәліметтер көмегімен есептеу әдісі. Қарапайым түрде *Q = KV* теңдеуімен анықталады, мұндағы: *К* — ресурстардың меншікті тығыздығын көрсететін коэффицент, ол *т/м3* бірлігімен өлшенеді; *V* — зерттелген өңірдегі таужыныстар көлемі. Әдіс әр түрлі тектоникалық типтерге жататын алаптар үшін пайдаланылады, сондықтан *К* коэффиценті, алаптың қандай типке жататындығына және төлнұсқа ретінде алынған мөлшердің көлеміне байланысты, кең аралықта өзгеріп отырады. Есептеу үшін шөгінді тыс көлемін түгелімен пайдаланбай, оның тек қана көмірсутектер қалыптастыратын мөлшерін алғанда ғана (бұл мөлшер әдетте платформалық әдістың қалыңдығы *1,5-2 км*-мен өлшенетін беткі қабатын ғана кұрайды) әдіс жақсы нәтижелер береді. Әдістің дәлдігі онша жоғары емес, нәтиженің жоғарғы және төменгі шектері шындыққа сәйкес мөлшерден 3-4 есе айырма беруі ықтимал. Әдістің ұтымды жақтары — есептеулердің қарапайымдылығы, керекті ақпараттардың аздығы (платформалық тыстың изопахиталар картасы ғана керек), субъектілік түрде таңдалып алынатын көрсеткіштердің жоқтығы. Көлемдік статикалық пішіндердің өкілеттілігі жер шарындағы барланған бүкіл мұнайлы алаптар жайлы ақпараттық базаның кең көлемде қамтылуымен анықталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Мұнайгаздылықты көлемдік-теңдестік тұрғыдан болжау әдісі**. Табиғи жерасты қорқоймасы көлемі мен осы қорқоймаға табиғи жағдайларда жинақталған мұнай және газ массалары көлемінің арасындағы теңдестікті (байланысты) анықтауға негізделген жатындардағы көмірсутектер қорын бағалау әдісі. Негізгі нысандар ретінде әр түрлі мұнайлы-газды жүйелер, яғни алаптан бастап жекелеген жатындарға дейінгі аралықтағы аудан бірліктері алынады. Табиғи қорқоймалардың көлемі өз өңіріне көмірсутектердің жылжып келуі, жинақталуы және сақталуы мүмкін болып табылатын бүкіл жинауыштар жиынтығының көлеміне сәйкес келеді деп есептеледі. Әдіс *Q=103Vpjg* тендеуін пайдаланады, мұндағы: *Q* - аудан бірлігіндегі кенорын қоры; *Vp* — табиғи қорқоймалардың көлемі, *км3*; *j* - көмірсутектердің концентрация коэффиценті; *g* — көмірсутекгер жиынтығының орташа тығыздығы, *г/см3*.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Мұнайгазды нысанның тұйықтығы (дербестігі)** Өзімен көршілес өзге геологиялық нысандармен көмірсутек алмасу процесі жүзеге аспайтын, яғни өз алдына дербес шоғырланған мұнайлы-газды нысан — мұнайгазды провинция, алап, кешен, т.с.с. Термин мұнай мен газды қалыптастыратын немесе оларды шоғырлайтын нысандардың
екеуіне де қатысты қолданылады. Бұл жүйелердегі көмірсутектер жан-жағынан әр түрлі табиғи кедергілермен — аймақтық жапқыштармен — мұқият қалқаланған, соңдықтан олардағы көмірсутектердің екінші өңірге жылыстауы немесе көмірсутектердің қосымша қорлары бұл жүйеге өзге өңірлерден ағып келуі жүзеге аспайды. Мұнайгазды нысандар (провинциялар, алаптар, кешендер, т.с.с.) өздерінің дербестелу дәрежесі тұрғысынан түрліше болып келеді, сондықтан мұнай мен газ қорын бағалау барысында бұл мәселе алдын-ала саралануы тиіс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
**Мұнайгаздылық картасы** - Әуел бастан-ақ әр түрлі геологиялық жағдайлардағы мұнай, немесе газ массаларын кіріктіруге, немесе оларды өзге өңірлерден сіңіріп алуға қабілетті тау жынысытардың барша мүмкіндіктерін саралай отырып, мұнай, немесе газ жатындарының қалыптасу және орналасу заңдылықтарын анықтау мақсатында жасақталатын карта. Бұл карталар әдетте стратиграфиялық шкаланың бір ғана бөлімі көлемінде жасақталады, сирегірек тау жынысы қимасының бөлімінен қомақтырақ немесе кішірек бөліктерін де қамтуы мүмкін. Қалай болғанда да, сөз болып отырған картада қамтылған қима бөлігі мұнай және газ геологиясы тұрғысынан дербес те бірегей литологиялық-стратиграфиялық кешен дәрежесінде оқшаулануы тиіс. Картаның масштабы оны жасақтауға кажетті материалдардың жеткіліктілігімен және толықтығымен анықталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0

﻿
**Никифор Михайлович Ирченко** (1884, Мәскеу губерниясында - 1920) - Атбасар уезінде Азамат соғысына белсене қатысушы. 

Революциялық қозғалысқа қатысқаны үшін әкесі 1889 жылы Атбасар уезінің Мариновка селосына жер аударылды. Ирченко 12 жасында жетім қалып, ағаш ұстасы болып жұмыс істеді. 1914 жылы майданға алынып, онда большевиктер идеясымен танысты. Майданнан қайтып келіп, саяси өмірге белсене араласты. Атбасар уездік аткомының мүшесіне сайланды. Уезде Кеңес өкіметі уақытша құлаған кезде астыртып жұмыс жүргізді. 1919 жылы тамызда колчакшыларға қарсы Мариновка шаруалары көтерілісін басқарушылардың бірі болды. Көтерілісшілер оны селолық Кеңестің және отрядтың бастығына сайлады. Отрядтардан құрылған халықтық армияның командирі болды. Мариновканы ақ гвардияшылар уақытша басып алған кезде Қызыл әскер бөлімшелеріне барып қосылды. Колчак армиясымен ұрыста қаза тапты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том.
**Гренобль** (фр. Grenoble ) — Францияның оңтүстік–шығысындағы қала және коммуна. Изер департаментінің және Дофине тарихи облысының орталығы. Француз Альпілерінің ірі өнеркәсіптік, ғылыми және университеттік орталығы. Тұрғындар саны — 160 215 адам (2013).

Физика–географиялық сипаттамасы
-------------------------------

Гренобль Изер өзенінің бойында, Шартрёз, Бельдон и Веркор үш Альпі тау массиверінің түйіскен жерінде орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігіі — 214 м.

Жаздық максималды температурасы 35 °C болса, қыстық максималды температурасы −10 °C.

Тарихы
------

III ғ. аллоброгтар бұл қаланың орнына Куларо атты мекен тұрғызған. 380 жылы, рим императоры Грицианның кезінде қала Грицианополь деген атты иеленді. Рим империясы құлағаннан кейін, Киелі Рим империясы құрылғанға дейін қала бургунд әмірліктерінің территориясында орналасты.

1349 жылы бұл жерлер Францияға сатылып кетті.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі өзінің озаттылығы үшін қала Азаттық орденімен және Әскери крестпен марапатталды. 1968 жылы Гренобльде X қысқы ойындары өткізілді.

Көрікті жерлері
---------------

* Бастилия
* 
* 
*
Өсімдіктердің хлорофилдері құрамына кіретін қанықпаған С20Н39ОН формулалы фитол спиртінің метилдік топтарының алма-кезек ауысуымен сипатталатын изоалкандары, яғни циклді емес (ашық тізбекті) табиғи изопреноидтарының ылғалданған баламалары. Бұл көмірсутектерге фитан, пристан, С14-С18 тізбектегі 2, 6, 10-триметилалкандар, С9-С13 тізбектегі 2, 6-диметилалкандар кіреді. Көмірсутектердің бұл тобының мұнайлар мен таушайыр тектестері құрамындағы жалпы мөлшері 3-4 %, тіпті одан да көбірек болады; бұл мөлшер оларға изомерлі болып келетін, құрылысы изопреноид емес изоалкандардың мұнайлар мен таушайыр тектестері құрамындағы үйірімділігінен әлдеқайда жоғары. Мұнай мен таушайыр тектестері құрамында әсіресе көбірек кездесетін изопреноидты көмірсутектер - фитан мен пристан (бүкіл изопреноидты көмірсутектердің 30-40 %-ын құрайды).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Изотоптық инварианттылық** (латынша *іnvarіans*, *іnvarіantіs* – өзгермейтін) – симметрияның элементар бөлшектердің күшті өзара әсеріне тән ерекше түрі.

Табиғаттағы күшті өзара әсерлесетін элементар бөлшектерді (адрондарды) "ұқсас" бөлшектер топтарына жіктеуге болады. Олардың әрбір тобының құрамына массасы бір-бірімен шамалас және электр зарядынан басқа, ішкі сипаттамалары (спині, ішкі жұптылығы, бариондық заряды, ғажаптылығы не оғаштығы, "таңырқарлығы", "сұлулығы") бірдей болатын бөлшектер енеді. Мұндай топтар изотоптық мультиплеттер деп аталады. Күшті өзара әсер, бір изотоптық мультиплетке енетін барлық бөлшектер үшін бірдей болады, яғни ол электр зарядына тәуелді болмайды. Күшті өзара әсер симметриясының осы қасиетін изотоптық инварианттылық деп атайды. Бір изотоптық мультиплетке бірігетін бөлшектердің қарапайым мысалына протон (p) мен нейтрон (n) жатады. Бұл жағдайда протон мен нейтрон бір бөлшектің (нуклонның) екі әр түрлі зарядты күйі ретінде қарастырылады. Протон мен нейтрон изотоптық дублетті құрастырса, бейтарап, оң және теріс зарядты пи-мезондар изотоптық триплетті құрастырады, т.б. Изотоптық мультиплеттегі бөлшектер саны мынаған тең: 2І+1, мұндағы І – изотоптық спин. Бөлшектер бір-бірінен изотоптық спинінің проекциясы (І3) мәнімен өзгешеленеді. 

Изотоптық мультиплетке енетін бөлшектердің электр заряды (Q) Гелл-Ман-Нишиджима формуласы арқылы Q=І3+Y өрнектеледі, мұндағы Y=B+S+C–b – адронның гиперзаряды, ал B – бариондық заряд, S – ғажаптылық (оғаштық), C – "таңырқарлық", b – "сұлулық". Изотоптық инварианттылық құрама адрондар үшін, оның ішінде, атом ядросы үшін де орындалады. Изотоптық инварианттылық, одан да гөрі кеңірек, күшті өзара әсердің жуық симметриясы – унитарлық симметрияның [SU(3)] бөлігі болып есептеледі.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Авацератопс
**Авацератопс**. Авацератопстың қаңқасы 1861 жылы АҚШ-тың Мантана штатынан табылады. Атауы «Аваның мүйіз бетті динозавры» деген мағынаны білдіреді. Бұл есім оған денесінің ерекшеліктеріне байланысты берілген. Авацератопстың ұзындығы — 2,5 метр, салмағы шамамен — 181 келі. Мойында қысқа сүйек «жағасы», тұмсығында жалғыз ғана қысқа мүйізі болған. Динозавр төрт аяғымен жүрді.

Қызықты дерек
-------------

* Ол бұдан 80—75 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрді.
* Динозавр папоротник, саго сияқты жатаған өсімдіктер мен қалқанжапырақты ағаштарды қорек қалған.
* Қысқа тұмсықты динозаврдың жақ сүйегі үлкен болған.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
* Салмағы : 181 келі
* Тұқымдас : Цератопсид
* Отряд тармағы : Маргиноцефалия [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Бажа**— туыстықты білдіретін ұғым. Апалы-сіңлілі немесе туысқан қыздарға үйленген жігіттер бір-біріне бажа болады. "Төрт аяқтыда бота тату, екі аяқтыда бажа тату" деген мақал Бажалардың көңіл жақындығын танытады.[1]

Түсіндірме сөздік
-----------------

Бір кісінің (кейде бір ауылдың, бір елдің) қыздарына үйленген адамдар арасындағы жақындық, іліктік осылай аталады. *«Екі аяқтыда бажа тату, төрт аяқтыда бота тату»* (мақал). Осындай дыбыстық тұлғада бүл сөзді кейбір түркі тілдерінде кездестіреміз. Қырғызша — *бажа*; түрікмен тілінде — *бажа*; өзбекше — *божа*; тува тілінде — *бажа*.

моңғол тобына жататын тілдерде де *«бажа»* мағынан сәйкес келіп жатады: моңғол тілінде — *баз*; Қалмақша да дәл осы тұлғада; Бурятша — база.

Тунгус-маньчжур тобындағы кейбір тілде де *«баца»* сөзі біздегі *«бажа»* мағынасын береді. Түркі тілдерінің ішінде якут тілінің дерегі басқаша мәлімет береді. Мұнда *«база»* тұлғасы *«келін»* мағынасын ұғындырады. Осы сөз арқылы *«бажаның»* түпкі төркініне жол табуға болады. Маньчжур тілінің дерегі сөз төркініне бір табан жақындата түседі: *«баша»* бұл тілде біздегі *«балдыз»* мағынасында қолданылады. Ол маньчжур тілінде моңғол тілі әсерінен пайда болғанын байқаймыз. Жазба моңғол тілінде — *бачаган*, қазіргі моңғолша — *бацган*, бурят тілінде — *басага(н)* тұлғалары *«қыз»*, *«қыз бада»* мағыналарында көрінеді. Келтірілген деректерді ой елегінен өткізіп, зер сала қараған адамға *«бажа»* сөзінің тууына себепші болған моңғол тілінде *«қыз»* мағынасын беретін *«бачаган»* сөзі болуы лайықты. Бұл тұлға басқа тілге өткен сайын өзінің мағынасына өзгеріс кіргізіп отырғанын маньчжур тілінің дерегінен көрініп отыр. Біреудің балдызына үйленген адамға *«баша»* сөзі қолма-қол ауысқан деп айтсақ, қоғам дамуына байланысты сөз мағынасының өзгеріп отыратын зандылыққа теріс, кереғар бола да бермейді.
Сөйтіп, *«бажа»* сөзінің төркіні моңғол тілі екен де, тұңғыш мағынасы *«қыз»* дегенді білдіріп, одан кейінгі кездерде *«балдыз»* ұғымын, басқа тілдерге ауысқанда балдызға үйленген ер адамдарға «бажа» аты ауысқан деуге болады.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
2. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
**Алсас** **диалекті, Алсатан** неміс тілінің бүкіл Эльзас аумағында дерлік таралған төменгі алеман диалектінің бір. Неміс тілінің свабиялық және швейцариялық диалектілеріне ең жақын. 

Уақыт өте келе, француз сөздері алеман диалектісіне көбірек ене бастады. Оның төменгі әлеуметтік рөлі (әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін) оның тиісті деңгейде дамуына мүмкіндік бермейді. Қазір эльзас тілі негізінен жұмысшылар, шаруалар, сондай-ақ эльзас мәдениетін берік ұстанушылар сөйлейді. Эльзас тұрғындарының тек 40 пайызы ғана осы диалекті түсініп, сөйлей алады. 

 Эльзас лингвистикалық картасы, эльзас тілі екі реңді қызыл түспен көрсетілген

Франциядағы алсас диалектінің мәртебе
-------------------------------------

Франция конституциясына сәйкес республикадағы жалғыз ресми тіл - француз тілі. Сонымен бірге, ел үкіметі алсас диалектісіне және басқа да аймақтық диалектілерге белгілі бір құқықтарды мойындайды. 1999 жылы Ұлттық статистикалық институттың зерттеулері Францияда диалектінің 548 000 ересек адамның сөйлейтінін көрсетті. Бұл оны Францияның аймақтық тілдерінің арасында (окситан тілінен кейін) екінші орынға қояды.

Салыстырмалы сөздік
-------------------

| Қазақша | **Алсасша** | Жоғары-алеман | Сваб | Неміс | Француз |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| үй | Hüüs [hyˑs] | Huus | Hous | Haus | maison |
| қатты | lüüt [lyˑd̥] | luut | lout | laut | bruyant |
| адамдар | Lit [lɪd̥] | Lüt | Leid | Leute | gens |
| бүгін | hit [hɪd̥] | Hüt | heid | heute | aujourd’hui |
| әдемі | schen [ʃeːn] | schö | sche | schön | beau |
| Жер | Ard [aˑɾd̥] | Ärd | Erd | Erde | terre |
| тұман/түтін | Nabel [naːb̥l̩] | Näbel | Nebl | Nebel | brouillard |
| су | Wàsser [ʋɑsəɾ] | Wasser | Wasser | Wasser | eau |
| еркек | Mànn [mɑˑn] | Maa | Mà | Mann | homme |
| жеу (тамақтану) | assa [asə] | ässe | essa | essen | manger |
| ішу | trenka [d̥ɾənɡ̊ə] | trinkche | trenka | trinken | boire |
| кіші | klai [ɡ̊laɪ̯] | chlei | kloi | klein | petit, petite |
| нәресте | Kind [kɪnd̥] | Chind | Kind | Kind | enfant |
| күн | Däi | Dag | Dàg | Tag | jour |
| әйел | Frài | Frou | Frau | Frau | femme |

Алсатан әдебиеті
----------------

Алсас диалектісінде көптеген белгілі ақындар мен жазушылар, атап айтқанда: Клод Виже, Конрад Винтер, ақындар Эренфрид Стөбер және оның екі ұлы, Август Стебер мен Адольф Стебер, Симон Моргенталер, Натан Катц, Андрей Унгоммер, Томок Унгер сияқты көптеген маңызды ақындар мен жазушылар жасаған. Рене Шикеле, Жан Эген, Роджер Сифер, Жермен Мюллер, Хьюгт Дрейкхаус, Лиселотт Хамм және Жан-Мари Хаммель, Рене Эглз, Изабель Груссенмайер, Сильвия Реф және басқалары.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Как в Европе языки вымирают
2. ↑  *La littérature alsacienne* Мұрағатталған 24 ақпанның 2020 жылы. (фран.)

Википедия Википедия  ***Википедиядағы Алсас тілінде мақалалар***
**Үлкен тамыржегіш қоңыз** (лат. *Dorcadion grande*) – қатты қанаттылар сабының сүген қоңыздар тұқымдасына жататын қоңыз. Саны төмендеп, таралу аймағы қысқарып бара жатқан, сирек кездесетін, таралу аймағы тар түр. Туыстағы ең ірі өкіл, жүйеде жеке түр. Қаскелең-Есік өзен аралығындағы Iле Алатауының орталық бөлігінде таралған.Аздаған жерде ғана сақталған, анда-санда кездеседі. Алматы маңынан толық жоғалып біткен. Тау етегінен теңіз деңгейінен 1500–1800 м биіктікке дейінгі түрлі шөпті далалы жерлерде кездеседі. Астық тұқымдастары басым тек тың жерлерде тіршілік етеді, мұнда ересек қоңыздар қоректенеді. Дернәсілдері көпжылдық астық тұқымдастардың тамырын кеміреді. Дамуы екі жылға созылады. Теңіз деңгейінен қандай биіктікте орналасқанына байланысты, ересектері мамыр-маусымда белсенді. Түрдің санының азаюына тың жерді игеру мен өрттер әсер етті, сондықтан түрдің сақталған
тіршілік орталарында кез келген шаруашылық жұмыстарына тыйым салу керек.

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Podiceps cristatus
**Үлкен сұқсыр** - Қазақстандағы сұқсыр үйрек туысының 5 өкілінің ішіндегі ең ірісі (салмағы 700-1400 г). Бұл дүние жүзінде кең таралған құс, еліміздің барлық су қоймаларында қоныстанған. Оның сыртқы пішіні есте қаларлықтай - көктем мен жазда оның басын сәнді жағасы мен тік тұрған құлақтары әшекелейді. Тек қыркүйек-қазанда қыстауға, наурыз-сәуірде кері ұшқаннан басқа, бүкіл өмірі суда өтеді. Жақсы жүзеді, сүңгиді. Қамыс, қоға сабақтарынан су бетінде жүзуге ыңғайлы ұя салады. Тіршілік ететін ұядан басқа, 3-7 жұмыртқасын салатын қосымша ұя және дем алатын алаңы болады. Көктемде күйлеу кезінде, ересек құстар су бетінде күрделі биін билейді. Бір-біріне сыйлыққа бір уыс балдыр немесе жеуге жарамды нәрсені береді. Бұйығы құс, тек кейде оның ащы "қарқылдауын", ал балапандарын ертіп жүргенде жай "кек-кек" дегенін естуге болады. Осылай ересектері балапандарына өздерінің қайда екендігінен хабар береді. Ұсақ балықтармен, сонымен қатар су омыртқасыздарымен - жүзгіш қоңыздар, cу қандалалары, инеліктер және маса дернәсілдерімен қоректенеді.

Дереккөздер
-----------

Қазақстандағы жануарлар әлемі. Ғылыми көпшілік басылым .А.Ф.Ковшарь, В.А .Ковшарь.
**Плутонизм** (грек.Plutanism — Плутон, жер асты дүниесінің құдайы) —Жердің геологиялық тарихында оның ішкі күштері елеулі орын алатындығы жөнінде 17 ғасырдың ақыры мен 19 ғасырдың басында тараған ілім. Плутонизмге ертедегі грек философтарының жер асты желдері мен оттары жөніндегі көзқарастары негіз болды. Плутонизм көзқарастары жер сілкінуді Жердің терең қойнауыдада күшті қысым мен температураға ие болған сумен ауаның жер бетіне шығуға таянғандағы тәу жыныстарын тербетуі деп санады. Жер бетіне шыққан ауа мен судың орнын жоғарыдағы тау жыныстары толады деп тұжырымдады. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
Аң стилі
Б.з.б 8 ғасырдан бастап Еуразия далалы аймақтар өңірінде аңдарды бейнелеу - аңдық стиль пайда болды. Оның негізгі тақырыбы - аңдарды және аңыздағы ғажайыптарды бейнелеу. "Аң стилі" өнері сәндік сипатта қолданылды. Әр түрлі бейнелермен қола қазандар, құрбандық заттары, қару-жарақтар, ат әбзелдері мен киімдер әшекейленді. 

"Аң стилі" өнері дәстүрмен сақтар Алдыңғы Азия мен Иранға жасаған жорықтарында танысты. Осы жерлерден сақтарға "өммір ағашы" дейтін арыстан бейнесі тарады. Бұл ұғым жергілікті жануарлар мен аң-құстардың, жылқы, қой, түйе, бұғы, ақбөкен, барыс, жолбарыс, бүркіт, қасқыр, қоян бейнелеріне ауысты.

Галерея
-------

*

Дереккөздер
-----------

Ежелгі Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. - Алматы: Атамұра,2011. - 176 бет. ISBN 978-601-282-254-0
**Хафиз Таныш, Хафиз Таныш Мир Мұхаммед Әл-Бухари** (1549/52 – өлген жылы белгісіз) – ақын, жылнамашы-тарихшы. 

Негізгі даңқын шығарған еңбегі «Шарафнаме-йи шахи» («Шах даңқы туралы кітап»). Еңбек ұйқасқа құрылған проза жанрында парсы тілінде жазылған. Автор осы кітапта шайбанид Абдаллах ханның жорықтарын жаза отырып, Келес өңірін көп суреттейді. Қазығұрт тауы туралы да көптеген сөздер айтады. Тек осы кітапта Шарапхана да өзен деп аталады. Сол өзеннің бойында өткен бір қайғылы оқиғаны айтқанда да Шарапхананы өзен деп көрсетеді. Бір жерінде хан Келес өзенінің Рабат-и Чагат маңындағы тұсына келіп, орда тікті деп көрсеткен. Осы Рабат-и Чагат Келестің қай тұсы екені белгісіз. Хан бұдан кейін Сайрамға аттанған. Соған қарағанда бұл қазіргі Рабат аулы да болуы мүмкін.[1]

1583–85 жылдары Абдолла ІІ-нің сарайында тұрып, Абдолланаме атты еңбек жазған. Онда автор көзімен көрген оқиғаларды ресми деректермен толықтыра отырып, талдау жасайды.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Мара** (Mara), будда мифологиясында Будда Гаутамеге үнемі залал келтіруге ұмтылған әруақтардың билеушісі. .
Гаутама Бодхи ДРЕВТІҢ тағына салтанатпен отырған кезде оның көз алдына елші кейпіндегі Мара пайда болып, оның отбасының тағына дұшпанның отырғанын жариялайды. 

Жиналған құдайларды үрейлендіру үшін Буддаға қатты жауын-шашын жібереді, тас жаудырады, күл тәрізді бұлт пен қараңғылық орнатады. Содан кейін ол Гаутаманың ағаш астында отырғанына наразы болды, оны арбау үшін Трена, Рати және Рагу (аңсау, нәпсіқұмарлық және ләззат) атты өзінің үш қызын жібереді. 

Олардың әрекеттері сәтсіз аяқталды. Будда таққа отырған соң, Мара оның уағыз айтуына кедергі келтіргісі келді, алайда құдайлар Гаутамаға көмектеседі.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)