recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Құрақтұмсық тұқымдасы** (лат. *Stercorariidae*) — 5 түрді біріктіретін 2 туысы бар татреңдестер отрядына жататын құстар тұқымдасы. Ірі денелі (0,4-2 кг, қанатының алымы – 1,5 м шамасында), негізінде қошқыл реңді құстар. Қысқарақ қуатты тұмсығының ұшында ілмегі бар. Аяғы қысқа. Құйрығы дөңгелектене біткен, құйрық орталығындағы қауырсындары көбінесе ұзындау болып, құйрық қиындысынан шығыңқы тұрады. Екі жарты шардың жоғары ендіктерінде орын тепкен, дегенмен жылыстау кезінде тіпті экватор ауданына ұшып өтеді. Теңіз жағалауын бойлай ұялайды. Ұя жасамайды, 2 жұмыртқаны өсімдіктер аралығындағы жерге тікелей салады. Ата-енесі 4 аптаға жуық басады, бұдан соң балапандары қанаттанып ұшқанда 2 айға жуық қоректендіреді. Өзге құстардың олжасын олжалауға бейімділігі өте дамыған. Қазақстанда құрақтұмсықтардың бір туысынан екі түрі байқалған.

Дереккөз
--------

```
Қазақстан құстар әлемі
```
**Құраншылар** (құраниттер) — Сүннетті мойындамай, тек қана Құранға еретін Исламдағы ағым (топ). Бұл ағымның негізін салушы - тегі арабтан шыққан америкалық Рашад Халифа деген кісі.Олар Сүннетте қателер бар, кей жерде Құранға «қайшы келеді» деп, Сүннетке еруді парыз санамайды, оны ойдан шығарылған санайды. Мұсылман ғалымдары бұл пікірлерді адасу санап, Сүннетсіз намаз, ораза, зекет секілді құлшылықтар мен басқа да үкімдерді реттеу мүмкін еместігін айтады. Аллаһ Құранда айтқан:

> Адамдарға түсірілген затты баяндау үшін саған (яғни Мұхаммед ﷺ пайғамбарға) зікірді түсірдік, мүмкін олар ойланатын шығар
> 
> —Нәхл сүресі, 44-ші аят
> 
>

Сілтемелер
----------

1. "Осы құраншылар деген кімдер? Олардың көздегені не?" - Қазақстан мұсылмандар діни басқармасының ресми сайты Мұрағатталған 22 шілденің 2013 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  الرد على بعض الشبهات التي يثيرها القرآنيو — islamweb.com (ар.)
**Кәрғұл Аманбекұлы Тұрсынов**(1946 жылы туған),
құрылыс саласының маманы, техника ғылыми докторы (РФ,
1994), техника ғылым докторы (КР, 1996), профессор (1997). С. М. Киров атындағы КазМУ-ді бітірген (1968). 1968-1996 жылдары ҚарМТУ-да окытушыдан кафедра меңгерушісіне дейін қызмет аткарды. 1997 жылдан Е. А. Бөкетов атындағы КарМУ-де механика кафедрасының меңгерушісі. 85 ғылыми еңбек оның ішінде 4 оку құралының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Мухажир халықтары** (Урду: مہاجر) - [[Пакистан] тәуелсіздік алғаннан кейін Пәкістан әртүрлі аймақтарынан Пәкістан әртүрлі аймақтардан қоныс аударған мульти этникалық шыққан мұсылман иммигранттар және олардың ұрпақтары.

Этимология
----------

Урду терминологы (Урду: مہاجر) араб мағджирінен шыққан (араб: مهاجر), яғни «иммигрант» деген мағынаны білдіреді және бұл термин мұсылмандардың көші-қонына дейінгі ислам тарихымен байланысты. Пәкістан тәуелсіздік алғаннан кейін, мұсылмандардың басым бөлігі Үндістан қалдырған аумақтан қоныс аударып немесе қоныс аударған. Бөліну салдарынан екі жаңадан қалыптасқан мемлекеттер арасында халық арасында үлкен айырмашылық орын алды. Пенджаб аймағындағы бөліктерге дейін болған тәртіпсіздіктерде генералдаушы 200 000-нан 2 000 000-ға дейін адам өлтірілді. БҰҰ БЖКБ бағалауы бойынша 14 миллион индустар, сикхтер мен мұсылмандар бөлімдерде ауыстырылды; бұл адамзат тарихындағы ең үлкен жаппай көші-қон болды.
**Кәсіпорын экономикасы** - өндірістік және өндірістен тыс қатынастардың жиынтығы: айналыс қоры, дайын өнім, кәсіпорынның банктегі есеп-шоттары, ақша қаражаты, бағалы қағаздары, меншіктің материалдық емес қорлары (патенттер, лизенция т.б), өнімді өткізуден және әр түрлі көрсетілген қызметтерден түскен табыстар мен пайда. Олардың құндық бағасы - кэсіпорынның экономикалық даму деңгейі мен көлеміне байланысты болады.

Соңғысының әр түрлі себептері бар, атап айтқанда 

-өндірісті қорлар мен қамтамасыз етуде ең оңтайлы үйлесімділікті табу; ;

- өндірілген өнімнің саны мен сапасы;

- өткізу көлемі;

-өткізуден түскен кіріспен пайда. Осы факторлар негізінде қол жеткізілетін тиімділіктің деңгейі мен сипатын кәсіпорынды дамытуға ықпал ететін ішкі және сыртқы жағдайлар айқындайды.

  

**Ішкі жағдайлар үш топқа бөлінед**і:

1. *Өндірісті цорлармен цамтамасыз ету. Оған өндірістік факторлар*:

- ғимарат, құрылыс,

- құрал-жабдық, аспаптар,

- жер,

- шикізат-материалдар,

- отын,

- жұмыс күші,

- ақпарат және т.б. жатады.

2.*Кәсіпорынның экономикалық және техникалық дамуының қажетті деңгейін қамтамасыз ету:*

- ғылыми-техникалық прогресс;

- өндіріс пен еңбекті ұйымдастыру;

- кадрлардың біліктілігін жетілдіру;

- инновация мен инвестиция.

  

3.*Кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық қызметтерінің коммерциялыц сапасын қалыптастыру факторлары*: тиімді коммерциялық және жабдықтау қызметтері.
Иірмелі тербеліс – серпінді жүйеде (мысалы, конструкциялар мен машиналарда) пайда болатын тербелістердің бір түрі; тербеліс процесі кезінде серпінді жүйенің кейбір бөліктері бұралу деформациясына ұшырайды. Бір жақ ұшы басқа бір шомбал дискіге бекітілген серпінді стержень түріндегі иірілмелі маятниктің тербелісі де иірмелі тербеліске жатады. Конструкцияларда иірмелі тербеліс қажетсіз құбылыстарды (мысалы, двигатель бөліктернің резонанс салдарынан қирауы) да туғызады. Бұл әсіресе іштен жанатын поршеньді двигательердің (авиациядағы, кемедегі т.б.) иінді білігінде көбірек кездеседі. Сондықтан да күрделі жүйе (авиациялық конструкцияларда т.б.) бөліктерінің меншікті тербеліс жиілігі құраушы моменттердегі негізгі жиіліктердің бірімен сәйкес келмеу жағдайы алдын ала ескеріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы ,5 том.
Бакелиттен жасалған радио.
**Термореактивті полимерлер** немесе **Реактопластар** — қыздырғанда балқымайтын, ерімейтін түрге көшетін, синтездік шайырларға жататын пластмассалар.

Түрлері
-------

Фенолальдегид, глифтал (глицерин мен фталангидриді), карбамид-формальдегид, кремний-органикалық полимерлер, полистирол, поливинил-хлорид, полиметакрил термореактивті полимерлері көбірек таралған.

Қолданылуы
----------

Бұлардың көбі жеңіл, өте берік, жылу мен дыбысты аз өткізетін болғандықтан электротехникада, мұнай өнеркəсібінде, авиацияда, тұрмыста кең қолданылады. Термореактивті полимерлер қышқылдар мен негіздер ерітіндісіне берік болғандықтан, оларды химия жəне мұнай өнеркəсібінде құбырларды коррозиядан қорғау үшін де пайдалынады.
**Термоиондық эмиссия** – қыздырылған денелердің зарядталған бөлшектер шығару құбылысы. Термоиондық эмиссия құбылысы химиялық құрамы күрделі денелер эмиссиясы және металдар эмиссиясы болып ажыратылады. Металдардағы ьтермоиондық эмиссия құбылысы металдардың өзінің иондарды шығаруы немесе оның құрамындағы қоспа заттардың, сондай- ақ оның бетіне сырттан келіп түскен заттардың иондарды шығаруы нәтижесінде жүреді. Оңғы термоиондық эмиссия құбылысында қыздырылған металл бетіне түскен атомдар мен молекулалардың белгілі бір бөлігі бейтарап бөлшек түрінде, ал қалғандары оң не теріс иондар түрінде металл бетінен ұшып шығады.
Дереккөздер
Қазақстан. Ұлттық энциклопедия сегізінші том.
«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» бұл тұрақты тіркеске екі түрлі анықтама берілген:

* көлемін тарылту, азайту: *«... асфальт жолдың апшысын қуырып, зырлап келеді»* (3. Шашкин, Сенім);
* асып-састыру, тездеттіру: *«...үй ішінің атиысын, сол қуырып әкетеді де, бар байлам асығыс, amy үстінде болады»* (Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов, Оянған өлке).

Тілімізде *«апшы»* сөзінің жеке қалыпта, басқа сөзбен де тіркесуі жиі, бірақ біз оған тоқталмаймыз. Әңгіме болып отырған тіркестегі *«апшы»* сөзінің төркінін іздестіруде мынадай тіл деректерін көлденең тартайық: қырғыз тілінде: *апчы* — шап беріп ұстау, бас салу; моңғолша: *авчих* — жиырылу, бүрісу; тунгус-маньчжур тілдерінің бірінде: *аапчаа* — қақталған (күн көзінде); екіншісінде: *апча* — жинау.

Енді осыларды ой елегінен өткізіп, сұрыптап, саралай қарап, *«қуыру»* етістігімен тіркеске түсуге қайсысының ыңғайы бар десек, біз ең алдымен *«қақталған»* мағынасындағы *«аапчаа»* тұлғасын атар едік. Бұл пікірімізге тірек боларлық қағида тілдегі плеоназм заңдылығы (тілдегі мағыналас сөздердің тіркес құруы — жас бала, кәрі шал, аса таяқ т. б.). Дұрысында, *«қақтау»* мен
*«қуыру»* мағыналарының ара қашықтығы кереғар еместігі де белгілі. Олай болса, моңғол тіліндегі *«авчих»* тұлғасы — *«қақтау, қуыру»* сияқты әрекеттен пайда болатын нәтиже — жиырылу, бүрісу мағыналарын меншіктенген. Демек, жиырылу мен бүрісуден әр нәрсенің көлемі тарылады, азаяды. Осыдан тіліміздегі «апшысын қуыру» тіркесінің, жоғарыда көрсетілген, бірінші мағынасы келіп шыққан. Ал екінші — асып-састыру, тездеттіру мағынасының пайда болуына қырғыз тіліндегі *«апчының»* әсері тиюі ықтимал. Өйткені *«шап беру»*, «бас салу» шапшаңдық пен тездіктің сыбайласы. Мұны былай қойғанда, қақтағанды қайнатып, шикіні қуырып жатпай, тек қақтағанды қуырудың өзі де тездету, шапшаңдатудың тәсілі демеске болмайды.

Қорыта айтқанда, өте ертеде қалыптасқан *«апшысын қуырудың»* қазіргі мағынасы, сөзбе-сөз аударсақ, «қақтағанын қуыру» болмақ деп ойлаймыз. Мына бір тілдік деректі де еске салған лазым. Парсы тілінде:

***афшар*** — 

1. сығылған, қысылған;
2. сығушы, қысушы.

Шындап келгенде, мұныңда біз көрсетіп отырған тіркестегі *«апшы»* сөзіне арқау боларлық себебі мол. Өйткені мағына жағынан алшақтық сезілмейді. Бірақ парсы тіліне бүл сөз жоғарыда көрсетілген тілдердің біреуінен ауысуы ықтимал.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Балғаным Балғынбайқызы Құлмағамбетова** (1929 ж. 21 қарашада Астрахань облысы, Қарабайлы ауданы, Қарабайлы ауылында дүниеге келген) — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1959).

Өмірбаяны
---------

Қазақтың мемлекеттік Қыздар институтын бітірген (1951). Қаз КСР ҒА Тіл білімі институтының аспирантурасында оқыған. 1957 жылдан осы кезге дейін ҚР Білім және мәдениет министрлігі жанындағы Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың білім проблемалары институтында қазақ және орыс мектептерінде қазақ тілін оқыту лабораториясының меңгерушісі болып қызмет атқарып келеді. "Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің аффикстік түрленуі" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

Марапаттары
-----------

"Қаз КСР халық ағарту ісінің озаты", "КСРО халық ағарту ісінің озаты", "Еңбек ардагері", "Ы.Алтынсарин" медальдарымен, Білім министрінің грамоталарымөн марапатталған. 200-ден астам оқу-әдістемелік құралдар, сөздіктер мен тілашар, дидактикалық материалдар, түсіндірмелі сөздіктердің авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**"Балғын шақ"** фильмі – "Қазақтелефильм" студиясының түрлі түсті, 4 бөлімді, қазақ тіліндегі фильм-концерті (1990).

Бұл Бүкілодақтық және мақсат конкурстардың иегері А.Жұбанов атындағы музыкалық мектеп-интернат оқушыларының өнерін көрсетуге арналған телетуынды. А.Жұбановтың, Құрманғазының, Баккаринидің, Шуберттің, Вивальдидің шығармалары орындалады. 

Концертке Е.Қабылбаев, Е.Мыңтаев , Р. Оразбаева, Ә.Ахмадиев, қолданында А.Ибраева, *Х.Оңалбаева*, *Д.Балақұмаров*, *Е.Қабылбаев*, *Е.Мыңтаев*, *А.Дүйсембаев* бар камералық ансамбль катысады. Оларды камералық оркестр мен қобызшылар тобы сүйемелдейді. Кадрларда: М.Шаханов, А.Жұбанов, О.Сүлейменов, В.Рознер көрінеді. Режиссері - Ж.Қыстаубаев, операторлары - М.Жантуаров, С.Тәжімұратов.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы". Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. - 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
Киву Стойка
**Киву Стойка** (рум. *Chivu Stoica*; 1908 жыл 8 тамыз - 1975 жыл 18 ақпан) - румын саяси және мемлекет қайраткері.

Өмірбаяны
---------

Шаруа отбасында туды. 1929 жылы *Румыния коммунистік жастар одағына*, 1931 жылы *Румыния Коммунистік партиясына (РКП)* кірді. 1933 жылы *жұмысшылардың ақпан ереуілін* ұйымдастырушылардың және оған белсене қатысушылардың бірі болды. Ереуіл жеңілгеннен кейін 12 жылға каторга жұмысына кесілді. 1945-1949 жылдары Румынияның жалпыға бірдей *еңбек конфедерациясының вице-президенті*. 1949-1952 жылдары металлургия және химия өнеркәсібі *министрі*, 1950-1955 жылдары *Румын Халық Республикасы (РХР) Министрлік Кеңесі* төрағасының орынбасары, 1955-1961 жылдары төрағасы, 1965-1967 жылдары *РХР Мемлекеттік Кеңесінің* өкілі. 1945-1948 жылдары *РКП ОК Саяси бюросының* мүшесі, 1948-1952 жылдары *Румын жұмысшы партиясы (РЖП) ОК Саяси бюросының мүшелігіне* кандидат, 1952 жылдан *Саяси бюро* мүшесі, 1961-1965 жылдары *РЖП ОК* хатшысы, 1965 жылдан *РКП ОК Атқару комитеті* мен *Тұрақты президиумының* мүшесі. 1967 жылдан *РКП ОК* хатшысы. 1970 жылдарда барлық қызметтерінен айырылып, 1975 жылы өз-өзін атып өлтірген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Субантарктикалық белдеу**, субантарктика – оңтүстік жарты шардағы антарктикалық және қоңыржай белдеулері (58 – 600 және 65 – 670 о. е.) аралығындағы аймақ.

Субантарктикалық белдеуге мұхит айдыны мен Антарктиданың солтүстігіндегі бірнеше аралдар енеді. Климаты ылғалды, теңіздік. Теңіз дауылы жиі тұрып, бұрқасын соғып, тұман басады. Жылдық жауын-шашын мөлш. 500 мм (қар күйінде түседі). Қыстағы ауаның орташа температурасы –5 – 150С; жазда ауаның және судың орташа температурасы 00С-қа жақын. Мұхиттың көпшілік бөлігінде қалқыма мұздар, мұзтаулар көптеп кездеседі. Мұхит суы планктондар мен балықтарға бай, кит тәрізділер кездеседі. Аралдарда белдемнің мұхиттық шалғындар ландшафтысы таралған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Адам құны** - принциптік және нормалық мәнді әдеттік құқық санат болып табылады. 

  

Дәстүрлі ғұрыптық құқықта адамның жазым болған, мертіккен дене мүшелері немесе өлімге душар еткені үшін айып-кер тарапынан төленетін айып мөлшері. Оның мәні мен құқықтық механизмі әдет-ғұрып заңдар жинақтары - Жарғыларда негізделген. Академик Әлкей Хақанұлы Марғұланның пайымдауы бойынша, Қасым ханның қасқа жолында қылмыс пен әскери іске қатысты жақтарында құн мәселесі арнайы қарастырылған. Ол Есім хан заманында да шариғат қағидаларынан алшақ, билер дәстүрінде сақталған. Жоңғар шапқыншылығы заманында құн дауына қатысты баптар қосылған. Есім хан заманында ердің құны бай-кедей, жас-кәрісіне қарамастан жүз жылқы, алты жақсы деп белгіленген. Адам құнын төлеу кезінде алдымен күн төлетушінің жағынан бірнеше туысқандарын шақырып, оларды төленетін күнмен таныстырып, оны бір немесе бірнеше жылда алуға болатындығы айтылады, мұны *сүйек құн* деп атаған. Қайтыс болған адамның сүйегі туған-туысқандарының қолына тимесе, сүйек құны талап етілген. Ал, төбелес кезінде аты өлтірілсе, оның белгісі ретінде құн төлеушінің атының құйрығы кесіліп, шолақ ат мінгізілген. Көшпелі ортада, *Қара қанды шолақ ат* деп аталатын бұл жазаның түрінің құқықтық әсерінен көрі этикалық әсері салмақтырақ болды.

  

Сондай-ақ, ертеде адам өліміне байланысты қара нар, қара кілем төлемі құнға қосымша берілді. Оның атқарылу жосыны - қара кілем жабылған түйеге өлген адамның мәйіті артылып, жерлеуге апарылды, ал, қазаға жиылған туысқандары жыл бойы қара тон немесе қара киімдер киіп, қаза болған адамның әйелі сары жаулық тақты. Бұл рәсімнің де айыпкер мен оның ортасы үшін моральдық-этикалық ауыртпалығы үлкен болды. 
Орыс деректері бойынша 1865 жылы кіші жүзде ер адам құны - 1000 қой немесе 100 жылқы немесе 50 түйеге бағаланды. Бұл құнның түрі алтыжақсы деп аталды. Яғни бұл құнға кез келген мал емес, тек тандаулы мал ғана алынды. Ал, қара құн деп аталатын құнның өтеуіне мал арнайы таңдалмаған. Кейбір деректерде, қазақ қауымындағы айырықша беделді адамдардың құны өте жоғары бағаланды. Мысалы, бір фольклорлық дерек бойынша, Жәңгір ханның құны бір миллион мал басына теңестірілген (алайда, төленуге тиісті малдың түрі нақтыланбаған).
Әйел құнын ежелгі қазақтар ер құнының жартысына бағалады. Яғни әйелдің құны 500 қой, 50 жылқы, 25 түйеге тең болды. Сонымен бірге, айып пен құнның мөлшері қарсы жақтың тиісті адамдарының шеккен зардабының сипатына және мөлшеріне байланысты болды. Егер айыпкердің қандай да болсын құн немесе айып төлеуге шамасы келмесе, оны бүкіл ру-қауым болып көтеруге тиіс болды. Мұны ағайыншылық институтына негізделген «У ішсең руыңмен» деп келетін мәтел-принциптің құқықтық қатынас саласындағы көрінісі деуге болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
*Басқа мағыналар үшін Ақтау (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Ақтау** — Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы ауыл, Ақтау ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Атасу өзенінің бойында, Ақтау тауының етегінде, аудан орталығы Жаңаарқа кентінен оңтүстік-батысқа қарай 103 км-дей жерде орналасқан.

Халқы
-----

Жергілікті тұрғындар саны 1999 жылы 1033 адам (528 ер адам және 505 әйел адам) болса, 2009 жылы 638 адамды (323 ер адам және 315 әйел адам) құрады.

Тарихы, шаруашылығы
-------------------

Іргесі 1938 жылы қаланған. Округ аумағында 20 ғ-дың 40-жылдарында Түгіскен, Атасу, Жаңаталап, Киров, Алғабас ұжымшарлары ұйымдастырылған. Кеңшар негізінде 32 шаруа қожалығы құрылған. 1964 жылдан «Ақтау» кеңшарының және ауылдық кеңестің орталығы. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыттары — қой шаруашылығы болды. Жерінің жалпы ауданы — 479,78 мың га.

Инфрақұрылымы
-------------

Округ елді мекендерінде (Айшырақ, Райыс, Қарашоқы, Қылыш) 1 орта мектеп, 2 бастауыш мектеп, дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана, АТС және телехабар тарату мұнарасы т.б. мәдени-тұрмыстык мекемелері бар. Басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын Қаражал теміржол бекеті 70 км жерде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Айнабұлақ •
 Айшырақ •
 Ақбастау •
 Ақтайлақ •
 Ақтасты •
 Ақтау •
 Ақтүбек •
 Алғабас •
 *Аралтөбе* •
 Атасу (Ақтүбек а.о.) •
 Атасу (Байдалы би а.о.) •
 Байғұл •
 Бидайық (Бидайық а.о.) •
 Бидайық (Орынбай а.о.) •
 Ералиев •
 Жаңаарқа •
 Жомарт •
 Кезең •
 Кенжебайсамай •
 Кирово •
 Қараағаш •
 Қарамола •
 Қылыш •
 Қызылжар •
 Мұқажан Жұмажанов •
 Мыңадыр •
 Орынбай •
 Өркендеу •
 Талдыбұлақ •
 Түгіскен •
 Ынталы •
 Ынтымақ •
 №69-темір жол айрығы •
 №117-темір жол айрығы •
 №189-темір жол айрығы 
 |

 |
*Басқа мағыналар үшін Ақтасты деген бетті қараңыз.*
**Ақтасты** – Есілдің сол саласы.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Аршалы ауданы жерінен ағады. Ұзындығы 31 км.

Гидрологиясы
------------

Бастауын ұсақ шоқылардағы бұлақтардан алып, оңтүстік-батыстан солтстік-шығысқа қарай делювийлі-пролювийлі аккумулиятты жазықпен ағады, Аршалы кентінен төменде (4 км) Есіл өзеніне құяды. Аңғары аз тілімденген. Қар және жер асты суларымен толысады. Сәуір айының алғашқы онкүндігінде тасиды. Жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады.

Топырағы, өсімдігі
------------------

Жоғарғы ағысындағы топырағы күңгірт қоңыр, төменгі ағысында оңтүстіктің карбонатты қара топырағы қалыптасқан. Бетегелі-сұлыбасты өсімдіктер басым. Суын мал суғаруға пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
доктор Франк Дрейк
**Дрейк теңдеуі** (ағылш. *Drake equation*) — құс жолы галактикасындағы белсенді, коммуникативті бөгдеғаламдық өркениеттердің санын есептеу үшін қолданылатын ықтималды аргумент.

Бұл теңдеуді 1961 жылы Франк Дрейк өркениеттердің санын есептеу мақсатында емес, алғашқы Бөгдеғаламдық интеллектті барлау (БИБ) ғылыми жиналысында ғылыми диалогты ынталандыру әдісі ретінде ұсынған болатын. Дрейк теңдеуі басқа радио-коммуникативті тіршілік туралы мәселе қарастырған кезде ғалымдар ескеруі керек негізгі тұжырымдамаларды жинақтайды. Ол дәл санды анықтауға арналған емес, қайта жуық шама ретіндегі қарастырылған.

Дрейк теңдеуіне қатысты сынаулар теңдеудің өзіне емес, оның бірнеше факторлардың есептік мәні бойынша жоғары деңгейде болжағанына көбірек назар аударады. Яғни бөгдеғаламдық тіршіліктің санының анықсыздығы зор болғандықтан, теңдеуге сүйеніп қатаң қорытынды шығару қиын.

Теңдеу
------

Дрейк теңдеуі:

{\displaystyle N=R\_{\*}\cdot f\_{\mathrm {p} }\cdot n\_{\mathrm {e} }\cdot f\_{\mathrm {l} }\cdot f\_{\mathrm {i} }\cdot f\_{\mathrm {c} }\cdot L}
Мұнда:

*N* = біздің галактикамызда байланысу мүмкіндігі бар өркениеттер саны;
және

*R*∗ = Құс жолы галактикасындағы жұлдыздар қалыптасуының орташа шамасы
*f*p = планетасы бар жұлдыздар үлесі
*n*e = тіршілік туғызу әлеуеті бар планеталардың орташа саны
*f*l = шынымен тіршілік қалыптасқан планеталар үлесі
*f*i = тіршілік интеллектуалды өркениетке дамыған планеталар үлесін
*f*c = технологиясы дамып, ғарышқа [[белгі]лер (signs) жібере алатын өркениеттер үлесі
*L* = өркениеттер ғарышқа ақпарлар (signals) жіберуге кететін уақыт ұзақтығы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Glade, N.; Ballet, P.; Bastien, O. (2012). "A stochastic process approach of the drake equation parameters". *International Journal of Astrobiology* **11** (2): 103–108. arXiv:1112.1506. Bibcode 2012IJAsB..11..103G. doi:10.1017/S1473550411000413.
2. 1 2  Chapter 3 – Philosophy: "Solving the Drake Equation. *Ask Dr. SETI*.  SETI League (December 2002). Тексерілді, 10 сәуір 2013.
3. ↑  *Drake, N.* How my Dad's Equation Sparked the Search for Extraterrestrial Intelligence. *National Geographic* (30 June 2014). Тексерілді, 2 қазан 2016.
4. ↑  
Aguirre L. 1 шілде, 2008. Дрейк теңдеуі  Nova ScienceNow, PBS, 2010-03-07
**Идентификация** (ағылш. *Identification*), — "*сәйкестендіру*" деп те аталуы мүмкін.

* Идентификация (психология):

(А) басқа адамға ұқсау. Осы үрдіс суперэго (Жоғарғы мен) болуына итермелейді;  

(В) индивидтің өзін басқа адаммен, топпен, идеалмен эмоционалды және т.б. теңестіруі үрдісін және нәтижесін бейнелейтін категория.

* Идентификация (информатика), тұлғаны растау (identify) үшін дербес, не өзге мәліметтермен бірге пайдаланылатын өзіне тән есімді, немесе нөмірді білдіреді. Олар бастылары:

(A) есімі (өз есімі, әкесінің есімі және тегі), әлеуметтік сақтандыру нөмірі, туғанкүні, мемлекеттік, немесе үкіметтік жүргізуші куәлігі, немесе сәйкестендіру нөмірі, шетелдік тіркеу нөмірі, мемлекеттік төлқұжат нөмірі, жұмыс берушінің немесе салық төлеушінің сәйкестендіру нөмірі;  

(B) бірегей биометриялық мәлімет, мысалы саусақ ізі, дауыс жазбасы, көзторы кескіні немесе ирис кескіні, немесе басқа бірегей физикалық көріністері;  

(C) бірегей электрондық сәйкестендіру нөмірі, мекенжайы, немесе маршрут коды;  

(D) телекоммуникациялық сәйкестендіру мәліметтері, немесе құрылғылық қабылдау (access device).

* Идентификация (биология)
* Идентификация (риторика)
* Идентити (айрық)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9

Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |
Нунчаки – Шығыс халықтары ойлап тапқан суық қару. Ұрып құлатуға немесе қылғындыруға арналған, екі қысқа таяқ бір-біріне шынжыр арқылы немесе бау арқылы жалғанады. Таяқтардың басын тесіп, саңылау жасап, бауды сол жерге байлайды. Ал шынжырды металл тіреуіш арқылы бекітеді. Бау арқылы біріктірілген нунчакиді қаруды пайдаланушылар жоғары бағалайды, себебі шынжыр мен бекіткен тетік төтенше жағыдайларда жұлынып кетуі мүмкін. Нунчакидің екі таяқшасы бірдей болуы да немесе бірі екіншісінен ұзындау болуы да мүмкін. Оны қарудың кожайыны өз қалауы бойынша дайындайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1100 қызықты деректер
*Басқа мағыналар үшін Қарауылтөбе деген бетті қараңыз.*
**Қарауылтөбе** – Сасықкөл көлінің солтүстік-батысындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Үржар ауданы Таскескен ауылының оңтүстік-батысында 41 км жерде орналасқан. Солтүстігінде Қаражырық, Қарашаш, Құттыбике бұлақтары, батысында Орталық төбесі мен Қызылқайнар, Қошқар көлдері, оңтүстігінде Сасықбастау, Бастөбе төбелері, шығысында Қырыққұдықдала қонысы жатыр.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 470 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км.

Өсімдігі
--------

Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бұйырғын, көкпек, баялыш жүзгін, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қырғыз-қайсақ**— Қазан төңкерісіне дейінгі кезеңде қазақ халқының бұрмаланған аты. Қазақстанның Ресейге қосылған кезінен бастап қазан төңкерісіне дейінгі патша өкіметінің ресми құжаттарында қазақ халқының шын аты бұрмаланып, оған көршілес қырғыз халқының аты беріле салған. Осыған сәйкес, қазақтар туралы орыс тілінде басылып шыққан бұрынғы тарихи-этнографиялық шығармалардың біразында қазақ халқының тарихи шын аты жол-жөнекей көрсетілгенімен, қазан төңкерісіне дейінгі жалпы әдебиетте, тарихи жазбаларда, құжаттарда «Қырғыз-қайсақ» немесе «қырғыз» деген атау қалыптасқан. Тек 1925 жылдың 15-19 сәуір аралығында өткен ҚАССР Советтерінің 5-съезі қазақ халқының шын атын «қазақтар» деген атауды қалпына келтірді. Съезд шешімдерінің орысша мәтінінде «казаки», «Казакстан» деп жазылғандықтан кейінірек ҚАССР Орталық Атқару Комитеті Президиумының 1936 ж. 9 ақпанындағы қаулусы бойынша орыс тілі үшін неғұрлым дәлірек «казахи», «Казахстан» деген атау қабылданды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Қырықбуынды қылша** немесе **Тау қылшасы** (лат. *Ephеdra equisetіna*) - қылша тұқымдасына жататын бұталы, көп жылдық өсімдік.

Таралуы
-------

Кавказ, Батыс Сібір, Қазақстанда таудың таспақты беткейлерінде өседі.

Сипаты
------

Биіктігі 2,5 метрге жуық. Жоғары қараған жуан бұтақтарына қарама-қарсы ұзындығы 20-30 см-дей жас бұтақтар өсіп шығады. Жапырақтары жетілмеген, қабыршақ сықылды, бір-біріне қарама-қарсы орналасқан.

Гүлдері майда, бір жынысты, бірнеше масақша жасап шоғырланып тұрады. Мамыр-шілде айларында гүлдейді. Тамыз айында қызыл түсті, етті, бір тұқымды жеміс береді. Тұқымы - домалақ, қара қоңыр түсті дәнек. Таулы жердегі ормандарда, тастақты беткейлерде өседі.

Емдік қасиеті
-------------

Құрамында эфедрин, псевдоэфедрин, метилэфедрин, илік заттар, аскорбин қышқылы бар. Өсімдіктің құрамындағы эфедриннің қан қысымын көтеретін, бронхтарды кеңейтетін қасиеті бар. Осыған байланысты қырықбуынды қылшаны қан қысымының кенет төмендеуін, бронх демікпесін, көкжөтелді емдеуге пайдаланады. Дәрі жасау үшін өсімдіктің жас бұтақшаларын бір жылда екі рет - сәуір-мамыр айларында және шілде-қыркүйек айларында жинап алып пайдаланады. 

Өсімдік - улы, одан жасалынған дәрі- дәрмектермен емделу барысы дәрігердің қатаң бақылауымен жүргізілуі қажет.

Тағы қараңыз
------------

* Дәрілік өсімдіктер

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.
Сурет:FFKR.gifҚырғыз Футбол Федерациясы
**Қырғызстан Футбол федерациясы**, қысқаша **ФФКР** (қыр. *Кыргыз Республикасынын футбол федерациясы*) — Қырғызстан футболын (футбол турнирлерін, футбол клубтарын ұлттық құраманы), футзалын басқаратын, қадағалайтын футбол ұйымы. ФФКР сонымен бірге елдегі екінші ұйым саналатын Қырғызстан Футбол Лигасымен бірге ұлттық біріншіліктерді өткізеді.

Тарихы
------

1992 жылы құрылды. 1994 жылы ФИФА мен АФК-ға мүше болды. 1997-2014 жылы ФФЦЮА (Орталық және Оңтүстік Азия футбол федерациясы) ұйымына, 2015 жылы ФАЦА (Орта Азия Футбол қауымдастығы) ұйымына мүше болды. 

Қазір бұл федерацияның қарамағына елдегі Қырғызстан ерлер және әйелдер құрамасы, Қырғызстан жастар құрамасы, Олимпиада құрамасы, Футбол Лигалары, Кубоктық турнирлер кіреді.

Президенттері
-------------

* 1992-2008 — Аманкелды Муралиев
* 2009-2012 — Айбек Алыбаев
* 2012 — Семетей Султанов

Дереккөздер
-----------

1. ↑  AFC membership reaches 44.  New Straits Times (Google News Archive) (30 April 1993).

Сілтемелер
----------

* Ұйымның ресми сайты
**Матьё Фламини** (фр. ; 7 наурыз 1984, Марсель) — франциялық футболшы, орталық жартылай қорғаушы.

Карьерасы
---------

"Олимпик Марсель" клубының түлегі, бес жасында футбол мектебіне қабылданды. Карьерасын да 2003 жылы "Олимпик Марсельде" бастады. 2003/04 жылғы маусым соңында УЕФА кубогының финалисі атанды. 

2004 жылы "Арсенал" клубына ауысты. Бұл жақта да еурокубоктерде жолы болмады, 2006 жылы "Арсенал" Чемпиондар лигасының финалында "Барселонадан" сүрінді. 

2008-13 жылдары "Миланда" ойнады. 

2013 жылы "Арсеналға" қайта оралды. 

2016 жылы "Кристал Пэласқа" ауысты. 

2018 жылы "Хетафеге" ауысты.

Ұлттық құрамада
---------------

2007 жылы 7 ақпанда Аргентинаға қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет Франция Ұлттық құрамасы сапында алаңға шықты. Соңғы ойынын 2008 жылы 10 қыркүйекте Сербияға қарсы ӘЧ-2010 іріктеуінде өткізді. Жалпы барлығы үш матчқа ғана қатысты.

Жетістіктері
------------

«Арсенал»
* Чемпиондар лигасының финалисі: 2005/06
* Англия кубогы: 2004/05, 2013/14, 2014/15
* Англия суперкубогы: 2014, 2015

«Милан»
* Италия чемпионы: 2010/11
* Италия суперкубогы: 2011

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
* Профилі
**Маужыраған терең сай** — Вашингтон Ирвингтің классикалық әңгімесі.

Ол алғаш рет Нобайлар кітабында жарияланды және бұл жинақтың ең ұзақ новелласы болып келеді.

Шығарма желісі
--------------

Джон Куидор суреті (1858)
Оқиға 1790 жылдың шамасында Слипи-Холлоу атты голландиялық қоныста орын алады. Бай фермердің қызы 18 жасар Катринаның жүрегі үшін Коннектикуттан келген ұзын бойлы ырымшыл мұғалім Икабод Крейн және жергілікті бұзақы Авраам «Бром Бонс» Ван Брант таласады. Бір күні фермердің үйінде өткізілген қонағасынан кейін Икабод үйіне қайтар жолда оны басы жоқ салт атты қуа бастайды. Жергілікті аңыздар бойынша, бұның басын Тәуелсіздік үшін соғыста зеңбіректің оғы шауып түсірген, енді ол суық түндері басын іздеуге шығып барады екен.

Сөйтіп, Икабод қаладан қашады. Бұның сырын ешкім түсінбей жүреді. Катрина Бром Бонсқа үйленеді.

Экрандалуы
----------

Бұл әңгіменің негізінде бірнеше фильм және телехикая түсірілді. Олардың арасында:

* Икабод пен мистер Тоадтың басынан кешкендері — Walt Disney мультфильмі (1949)
* Маужыраған терең сай — Тим Бёртон түсірген фильм (1999)
* Маужыраған терең сай — телехикая (2013-2017)

Сілтемелер
----------

* The Legend of Sleepy Hollow

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Вашингтон Ирвингтің шығармалары |
| --- |
|  |
| Әңгіме жинақтары | 
Нобайлар кітабы (Маужыраған терең сай, Рип Ван Уинкл) • Брейсбридж Холл • Саяхатшының әңгімелері • Альгамбра әңгімелері |
|  |
| Басқа шығармалар | 
Джонатан Олдстайлдың хаттары • Сальмагунди • Нью-Йорктің тарихы • Христофор Колумбтың өмір тарихы мен саяхаттары • Астория • Мұхаммед және оның мұрагерлері • Джордж Вашингтонның өмірі |

 |
**Матье Дебюши** (фр. ; 1985 жылы 28 шілдеде Фретен қаласында Францияда туған) — француздық футболшы, "Сент-Этьенн" футбол клубы мен Франция құрама командасының қорғаушысы.

Клубтағы мансабы
----------------

### Лилль

Матьё́ жастайыннан бері «Лилль» футбол клубында ойнады. Ол жақта 10 шақты жыл болды. Кейін 2003/04 маусымда негізгі құрамға шықырылып, 33 нөмерді алды. Алғаш рет 2004 жылы 31 қаңтарда Франция чемпионатында «ФК Мецке» қарсы ойнады. Маусым біткенге дейін тағы да 5 рет алаңнан көріліп, оның ішінде 2 рет негізгі құраммен шықты.

Келесі маусымда 33 нөмерін 2-ші нөмерге ауыстырды. 2004/05 маусымда футболшы 19 рет алаңға шығып, 3 рет гол соқты. Алғашқы голын Матьё́ 21 турда «Бордо» клубына қарсы соққан еді. Ойыншының жақсы ойынының арқасында клуб чемпионатта 2 - ші орын алып, Чемпиондар Лигасына жолдама алды.

Матьё жақсы ойынның 2006 жылы 26 наурызға дейін көрсетті, алайда одан кейін «Страсбурга» қарсы ойында қатты жарақаттанып, жастар арасындағы Еуропа чемпионатын жіберіп алды. Бірақ сол кездігі «Лилльдің» бапкері Клод Пюэль ойыншымен контракты жарақатқа қарамастан 2010 жылға дейін созды. Дебюши тез арада жазылып, қайтадан тамаша ойының көрсете бастады.

### Ньюкасл

2013 жылы 4 қаңтарда француз ағылшын Премьер-лигасына көшіп, «Ньюкаслмен» 5 жылдық контракка қол қойды.

2013 жылы 30 шілдеде жаңа клубы үшін алғаш голын жолдсатық «Сент-Миррен» клубына қарсы матчта соқты. Ньюкаслда Дебюши 26 нөмерді алды. АПЛ- дағы алғашқы голын 2013 жылы 27 қазанда «Сандерленд» қақпасына соқты, бірақ командасы 2:1 есебімен жеңіліп қалды.

### Арсенал

2014 жылы 17 шілдеде Дебюши лондондық «Арсеналға» көшіп кетті.

Ұлттық құрамадағы мансабы
-------------------------

2010 жылы 5 тамызда Францияның негізгі құрамына шақырылып, алайда Норвегия құрамасына қарсы шыққан жоқ. 2011 жылы 2 қазанда кезекті шақырылымын алып, алғаш рет Альбания құрамасына қарсы Стад де Франсте алаңға шықты, француздар 3:0 есебімен сенімді жеңіске жетті.

Жетістіктері
------------

### Лилль

* Франция чемпионы: 2010/11
* Франция Кубогінің иегері: 2010/11
* Интертото кубогінің иегері: 2004

### Арсенал

* Англия Суперкубогінің иегері: 2014

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* «Ньюкаслдың» ресми сайтындағы профилі Мұрағатталған 31 шілденің 2014 жылы. (ағыл.)
* *lequipe.fr* парақшасында
Болгария қоғам қайраткері Захарий Стоянов
**Захарий Стоянов** (1850 жыл - 1889 жыл 2 қыркүйек, Париж) - болгар жазушысы, қоғам қайраткері. Фракиядағы *болгар ұлт-азаттық қозғалысының* қатысушысы.

Өмірі
-----

Ұлт-азаттық қозғалысына қатысушы, *Старозагорск (1875), Сәуір (1876) көтерілістерін* ұйымдастырушылардың бірі. 1886 жылы *Халық жиналысының* депутаты, 1887 жылы спикер орынбасары және 1888-1889 жылдары спикер болады. Өмірінің соңында либералды демократияны басқарды. *«Болгар көтерілістері туралы жазбалары»* (1884-1892) т.б. шығармалардың авторы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974 ж. 5 том
«Ертiс» пен «Арыстан» хоккей командалары арасындағы ойын
**«Арыстан»** — Теміртау қаласында негізделетін Қазақстан мұзды хоккей чемпионатында 2010 жылдан бері қатысып келе жатқан хоккей клубы.
Бас бапкері - Вячеслав Белан. Президенті — Қарабалин Болат Алибаевич - президент

2011-2012 жыл маусымдық кұрамы
------------------------------

2010 жылғы жақсы ойыншылар — Григорий Федченко мен Артём Столетов (қақпашылар), қорғашылар Андрей Ершов, Евгений Емельяненко, шабуылшылар Денис Заблудовский, Алексей Обухов, Павел Глотов, Тадас пен Донатас Кумеляускасов. Кетіп қалған Михаил Абдулқадіровтың орнына канадалық Курт Максвейн, сонымен бірге отандасы Тайлер Меткалф. Қорғаныста жаңа ойыншы — Лукаш Мартинка (Словакия), жас қорғаушы-шабуылшы Сергей Машинец.

Жетістіктері
------------

* 2011 жылы Қазақстан кубогын жеңіп алды

Тағы қараңыз
------------

* Мұз айдыны (спорт сарайы)

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Орысша:Екінші екпін
* Ресми торбеті Мұрағатталған 17 қыркүйектің 2011 жылы.
**Экстремалдық психология** - өзгертілген жағдайдағы (ғарышқа және әуеге ұшу, суда жүзу, жер шарының қиыр шеттеріндегі — Арктикадағы, Антарктидадағы, шөлейттегі, биік таудағы, жер астындағы және т.б. жерлердегі) адам өмірі мен іс-әрекетінің жалпы психологиялық заңдылықтарын зерттейтін психология ғылымының саласы. Экстремалдық психология авиациялық, ғарыштық, теңіздік және полярлық психологияның нақты зерттеулерін жинақтап XX ғ. аяғында пайда болды. Өзгертілген ақпараттық құрылыммен, афферентацияның өзгеруімен, әлеуметтік психологиялық шектеулермен және адам өміріне қауіпті факторлармен сипатталатын төтенше жағдайға адамға негізгі жеті психологиялық фактор әсер етеді: монотония, өзгертілген кеңістік пен уақыттық құрылымдар, жеке маңыздық ақпараттың шектелуі, жалғыздық, топтық оқшаулану (бір-бірінің көз алдында болуы, ақпараттың сарқылу, қарым-қатынастағы жұтаңдық) және өмір сүруге қауіп.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Экстерорецепторлар** (лат. *exter* - сыртқы және receptor — қабылдайтын) — сыртқы дүние заттар мен құбылыстардың жеке қасиеттерінің бейнесі болып табылатын түйсіктер. Экстерорецепторларға көру, есту, иіс сезу, дәм сезу, тері түйсіктерінің рецепторлары жатады. Көру түйсіктері көзге электромагнит толқындарының әсер етуінің нәтижесінде пайда болады. Көз бір мезгілде ұзындығы 380-нен 780 миллимикронға дейін (миллимикрон мм-дің 1/1000000 бөлігі) электромагнит толқындар әсер етсе, жарықты сезеді. Есту мүшесін тітіркендіретін ауа бөлшектерінің тербелістері — дыбыс толқындары. Ауа бөлшектерінің тербелістері тербелудің жиілігіне, амплитудасына және түріне қарай ажыратылады. Осыған сәйкес, есту түйсіктерінің үш жағы болады. Олар: дыбыстың жоғарылығы — бұл тербелу жиілігінің сәулеленуі; дыбыстың қаттылығы — бұл тербелу жиілігінің сәулеленуі; тембрі — тербеліс түрінің сәулеленуі. Иіс түйсіктері мұрын кеңсірігіңдегі сілемейлі қабықтың жасушаларына түрлі химиялық заттар әсер еткенде пайда болады. Сілемейлі қабықтың таяқша тәрізді сезгіш жасушалары бар. Ауамен бірге мұрынға кіретін иісті заттар иіс мүшесінің сезгіш жасушаларын тітіркендіріп отырады. Иіс түйсіктерінің түрлері көп (хош иіс, өткір иіс, сасық иіс, т.б.). түрлі иістердің табиғатын зерттейтін ғылым саласы олтфактроника деп аталады. Дәмді тіліміздегі дәм бүршіктері айырады. Дәм бүршіетерін белгілі бір дәмі бар, суда ерігіш түрлі химиялық заттар тітіркендіреді. Дәмді *тәтті, ащы, тұзды, қышқыл* деп төртке бөледі. Дәм сезу және иіс түйсіктері бірімен-бірі араласып жататындықтан оларды тез айыру қиын. Тәтті дәмді — тілдің ұшы, ащыны — тілдің түбі, қышқылды — тілдің екі жақ шеті, тұзды тілдің ұшы мен екі шеті жақсы сезеді. Егер дәмі бар затты тілдің ортасына салса, адам оның дәмін көпке дейін ажырата алмайды. Тері түйсігінің рецепторы — денедегі терінің өн бойына орналасқан. Тері түйсігі, сондай-ақ тілдің, мұрынның сілемейлі қабықтарында да көп.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Тавр,Торос** - Түркияның Оңтүстігінде тау жотасы.Жерорта теңізінің жағалауын бойлай 1000 километрге созылып жатыр.Ол кіші Азия Және Армян таулы қыратының біршама бөлігін қамтиды.Ең биік жері - **Демирказык** тауы (3726 метр).Тау жотасы әктас және кристалды тақтатастардан түзілген.Таудың ортаңғы бөлігінің жер бедері альпілік сипатта.Батысында қарсты ландшафт,солтүстік беткейлері шөлді және далалы, оңтүстік беткейлерін Жерорта теңіздік ормандар мен бұта шоғырлары жапқан.Тау жоталары терең каньондар,аңғарлармен тілімделген.Батыс бөлігінде бірнеше көлдер тобы (Эгридир,Бейшехир,т.б.) жайғасқан.Жерорта теңізіне жақын өңіріндегі қаңтар айынының орташа температурасы 5 - 12 Цельсий градус,орташа және шығыс бөлігінің температурасы -5 - 7 Цельсий градус,тау бастарында -30 - 35 Цельсий градусқа деійн төмендейді.Шілденің орташа температурасы 15 - 32 Цельсий градус.Жауын-шашынның орташа мөлшері 300 - 500 мм.батысында 1000 мм-ге жетеді.Таудан Ендже,Сейхан,Джейхан,Гексу,т.б. өзендер бастау алады.Жерорта теңізіне қарасты жағалауы дүниежүзілік туристік маңызы бар аймақ болып саналады.Тауға Анталы (Анталия) шығанағы еніп жатыр.Тау жотасында бірнеше ұлттық саябақтар орналасқан.
*Басқа мағыналар үшін Талас деген бетті қараңыз.*
**Талас өзені** – Қырғызстан мен Қазақстан жеріндегі өзен, ұзындығы 661 км, су жиналатын алабы 52700 км². Қазақстандағы бөлігі 453 км. Негізінен, Жамбыл облысының Байзақ, Талас, Сарысу аудандары жерімен ағады.

Бастауы
-------

Қырғыз Алатауы мен Талас Алатауы мұздықтарынан шығатын Қарақол және Үшқоша өзендері қосылған жерден басталып, Мойынқұмдағы Айдын көліне жетпей құмға сіңіп, тартылып қалады.

Гидрологиясы
------------

Аңғары жоғарғы бөлігінде тар шатқалды, ені 1 – 2 км, жазыққа шыққан төменгі бөлігінде кең, 25 – 30 км. Көп жылдық мұз, жауын-шашын суынан толысады. Маусым – тамыз айларында тасиды.

Тараз қаласынан төменгі ағысында Таластан бірнеше тармақ (Шалқы, Көделі, Тасарық, т.б.) таралады. Суы көктемде, күзде тұщы, сәл кермек, ауыз суға жарамды. Жылдық орташа су ағымы Тараз қаласы тұсында секундына 27,4 м³. Өзен бойында, Тараз қаласынан 10 км жерде Киров бөгені, сағасынан 197 км жерде Юбилейный, 275 км-де Жінәлі, 280 км-де Қазақбай бөгендері және Талас – Аса каналы салынған. Егін суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз энциклопедиясы
**Талақ** (*тастау*, *ажырасу*) — некеден айырудың ең көп тараған түрі. 

Егер ері ешқандай себебі түсіндірмей-ақ ажырасудың айрықша түрін (Талақ) айтса, зайыбы барлық некелік міндеттен босатылады. Бұл жағдайда ерінен алған барлық мүлік зайыбына қалады, ері шартты уақыт біткенге дейін ері әйелді асырауға міндетті, тек осыдан кейін ғана әйел тағы да ерте шығуға ерікті. Егер осы мерзім ішінде ерлі-зайыптылар қатынас жасап қойса, неке айыру заңсыз деп табылады. Ал идданың мерзімі бітіп, неке қайта жалғасқан жағдайда, некеғе отырудың бұрынғы тәртіптері сақталады. Егер айрылысудың шарты үш рет қайталама, бұрынғы ерлі-зайыптылар қайта қосылуы үшін әйел басқа біреуге ерге шығып, одан айрылысуы немесе жесір қалуы шарт. Ал ажырасу шарты он рет қайталама, онда олардың қайта некелесуіне болмайды.

Ұл балалар ананың күтімін қажет ететін шаққа дейін (7 - 8), қыздар тұрмыс құрғанша (ІЗ - 15 жас) анасының тәрбиесінде болады. Осы мерзім ішінде әкесі балаларын асырауға міндетті.

Исламда талақтан басқа да ажырасу түрлері бар:

* **фасх** - егер ері неке алдындағы келісім уәделерінің бірін орындамаса, әйелдің талабы бойынша ажырасады, бірақ қайтадан татуласса неке бұзу заңсыз деп саналады;
* **хул** - бұл да әйелдің талабы бойынша ажырасу, бұл жағдайда некені қайтадан жалғастыруға болмайды, сонымен қатар әйел күйеуінен алған барлық мүліктен айрылумен бірге күйеуіне біршама ақы төлеуге міндетті, оның мөлшерін өзара келіседі, не болмаса қазы белгілейді;
* **лиан** - екі жақтан бірдей кінә тағу, ері әйелінің опасыздығын кінәлайды, бірақ бұған дәлелі жетпейді, ал әйелі ерінің өтірігі мен жала жапқыштығын кінәлайды. Мұндайда неке біржола бұзылып, әйел мүліктің бәрінен айрылады, ері ажырасудан кейін туған баланы мойындамауына құқылы.

Ажырасудың осы секілді тәртібі қазіргі Ислам Республикаларының бірқатар елдерінде толық сақталып отыр.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
**Цуккини** (Латын атауы: Cucurbita pepo) — Асқабақтың бір түрі, жемістердің жасыл түсті ұзынша пішіні бар. Батыс Еуропа елдерінде және Жерорта теңізі жағалауында тараған.

Құрамы
------

Цуккинидің 100 г – 16 ккал Цуккини калийдің, жасұнықтың, фосфордың және кальцийдің бай көзі болып табылады. Цуккини дәрумендерге, атап айтқанда С дәруменіне және В дәрумендер тобына деген ағзаның қажеттілігін едәуір деңгейде қанағаттандырады.

Пайдасы
-------

Жас цуккинилердің ең жақсы дәмдік сапалары бар және олар ерекше оңай сіңіріледі. Цуккиниді балалар мәзіріне, беті бері қараған аурулардың, сонымен қатар ас қорыту қиындықтарынан азап шегетін адамдардың да тағам үлесіне қосуға болады. Оңай сіңімділігінің және төмен нәрлілігінің арқасында цуккини арықтауға арналған ем-дәмдерде ең әйгілі көкөністердің бірі болып табылады.

Цуккини шопақтары жетекші косметикалық фирмалармен май бездерінің жұмысын реттейтін кремдерге арналған құрамдас бөліктер ретінде қолданылады.

Тарихы
------

Цуккини алғашқыда асқа тек оның шопақтарын қолданған Америкадан шыққан. Еуропаға ол XVI ғасырда Жаңа Әлемнен әкелінген басқа да "қызық заттармен" бірге жетті. Бастапқыда цуккини, көптеген таңғажайыптар сияқты, ботаникалық бақшаларда өсірілді. Қазіргі таңда осы көкөніссіз жерорта теңізі тағамын елестету мүмкін емес. Біз қазіргі таңда дәл осылай әрекет ететіндей, нақ итальяндықтар XVIII ғасырда шала піскен цуккинилерді қолдана бастады деп есептелінеді.

Галерея
-------

* 'Delicata' squash
* Pattypan squash

* Spaghetti squash
* var. *styriaca*

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Цуккини Мұрағатталған 4 тамыздың 2011 жылы.

1. ↑  Үлгі:Cite doi
**Арынды (артезиан) гидрогеологиялық жүйелер** сіңбелік (инфильтрациялық) және элизиолық түрлерге бөлінеді.

Сіңбелік жүйелер
----------------

Ауқымында атмосфера суы су сіңіретін тау жынысытар жер бетінде ашылымданған ауданда, яғни қоректену алқабында жауғанда, өтімді қабатқа сіңеді. Атмосфералық ылғал біртіндеп тереңге еніп, қабатты толық қаныктырады. Қабат бойынша жылыстаған су оның жер бетіне шығатын бөлікшелеріне жетіп,
жерасты суының қайнар көздерін жасайды. Бұл жерлер қабат суыныц арылу немесе сорғу (дренаж) алқабы деп аталады. Бедер мен қоректену және арылу алқаптарының биіктік жағдайына байланысты, алаптың ең төмен ойысқан орталық бөлігінде арын жаралуға, яғни қысымның ықпалымен судың өз бетінше ағып шығуына жағдай туындауы мүмкін.Сонымен, алаптың орталық бөлігінде арын алқабы пайда болып, су оның ауқымында ұңғымадан бұрқақ түрінде атқып шығуға қабілетті болады. Судың атқылау биіктігі ұңғыманың қоректену мен дренаж алқаптарына қатысты және гидростатикалық деңгейіне байланысты.

Элизиолық жүйелер
-----------------

Қабатаралық су басқаша жолмен де жаралуы мүмкін. Алап ұзақ уақыт бойы ойысқан кезде, оны қүрайтын шөгінді тау жынысытарбіртіндеп жоғары қысым алқабына түседі. Мұнда артық су сығылып шығады да тау жынысытардың кеуектері мен жарықшақтарын толтырады және тіпті арын туындайды. Қысымның ықпалынан едәуір су мөлшерін беруге қабілетті тау жынысытардың ең өзіндік типіне сазды шөгінділер жатады, олардың ылғалсыйымдылығы үлкен болады. Артық су астындағы (және үстіндегі) тау жынысы-коллекторларға түсіп, олар арқылы жоғары, яғни қысымы төмен алқаптарға жылыстап көтеріледі. Сонымен, егер сіңбелік (инфильтрадиялық) жүйеде қабатаралық судың қозғалысын (қоректену алқабынан арылу алқабына қарай) ауырлық күші анықтаса, ал элизиолық жүйелерде су төменнен жоғары қарай - алаптың ең көп ойысқан бөлігінен оньгң шеттеріне қарай жылыстайды.Осы екі жағдайда да қабатаралық су өте баяу жылыстайды. Оны
өзендер мен ашық сушаралардағы судың ағысымен салыстыруға келмейді. Қабатаралық судың ағу жылдамдығы әдетте жылына бірнеше м-ден аспауы мүмкін. Оның жылыстауы қабат-коллектордың сүзілу қасиеттерімен анықталады.

Гидростатикальқ (пьезометрлік) арын
-----------------------------------

Арын алқабының басқа сипаттамасына гидростатикалық (пьезометрлік) арын жатады. Ол сулы горизонт жабынынан пьезометрлік деңгейге дейінгі су бағанасының биіктігін айтады. Пьезометрлік деңгей м-мен өрнектеледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Байбатша Ә.Б.Жалпы геология (Жер динамикасы): Оқулық.Алматы: ҚазҰТУ. -364 б. Сурет- 132. Кесте-30. Әдебиеттер тізімі 15 атay. ISBN 987-601-228-001-2

География
**Әнуарбек Жүнісәлі** (13 қаңтар 1933 ж.т. Шу ауданы Абай ауылы.) - қоғам қайраткері, облыстың құрметті азаматы. Қазақ ұлттық аргралық университетін бітірген. 

1954-59 ж. Шу ауданы Ленин атындағы ұжымшарда бас инженер, 

1959-65 ж. ауданның атқару комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерішісі, төрағаның орынбасары, 

1965-74 ж. Шу ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, 

1980-95 ж. облыстық кәсіподақ ұйымы кеңесінің төрағасы, 

1995-97 ж. тұрғындарыд әлеуметтік қорғау жөніндегі облыстық басқармасының бас маманы.

Марапаттары
-----------

Екі рет Еңбек Қызыл Ту ордені,

"Құрмет белгісі" ордені.

Дереккөздер
-----------



1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы, Алматы 2003
**Ғалиакберов Нажиб Закирұлы** (29.11.1909, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы – 11.9.1985, Алматы қаласы) – ауыл шаруашылық ғылым кандидаты (1944). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1932, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 1934–51 ж. Қазақ мал өсіру ғылыми-зерттеу институтында аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1951–64 ж. Бүкілодақтық ауыл шаруашылық академиясының Қазақ бөлімшесінде сектор меңгерушісі, 1964 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ КСР-і А. ш. мин-лігінде бөлім бастығы қызметтерін атқарды. Қазақтың сиыры мен қалмақтың герефордтық бұқасын будандастыру арқылы ет алуға бағытталған «Қазақтың ақбас сиырын» шығарғаны (1930–50) үшін бір топ ғалымдармен бірге КСРО Мемлекеттік сыйлығымен иеленді (1955). Ғалиакберов 3 рет «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы