recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Айқайың** (лат. *Malcolmia*) – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы.

Жалпы мәліметтер
----------------

Еуразияның және Солтүстік Африканың қоңыржай белдеулерінде өсетін 30-дан астам түрі белгілі. Қазақстанның Атырау, Жамбыл, Қарағанды, Қызылорда, Қостанай, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Алматы облыстарындағы тау беткейлерінде, өзен аңғарларында, құмды, сортаң жерлерде өседі.

Қазақстанда тарауы
------------------

Алматы облысының тау беткейлерінде, өзен аңғарларында, құмды, сортаң жерлерде өседі. Сондай-ақ Қазақстанның басқа аймақтарындада кездеседі. Ең көп тараған түрі — Түркістан Айқайыңы, Африка Айқайыңы, тағы басқа Биіктігі 5-40 см, сабақтары түбінен тарамдалған. Жапырағы сопақша, бүтін жиекті, кейде ойық, бедерлі келеді. Гүлдері күлгін қызғылт түсті, қалың гүл шоғырына топтасқан. Наурыз-мамыр айларында гүлдейді. Наурыз-шілдеде жеміс береді. Жемісі — қысқа, жуан сағақты бұршаққын. Тұқымы бір не қос қатарлы орналасады. Айқайың — құнарлы мал азығы. Оны халық медицинасында да пайдаланады.

Елімізде Айқайыңның 9 түрі бар, оның ішінде ең көп тарағандары: Түркістан Айқайыңы, түкті Айқайың, жеміс Айқайыңы, Aфрика Айқайыңы. Олардың биіктігі 5 – 40 см, сабақтары түбінен тарамдалған. Жапырағы сопақша бүтін жиекті, кейде ойық, тісті келеді. Гүлдері күлгін қызғылт түсті, қалың гүлшоғырына топталған. Наурыз – мамыр айларында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Жемісі – қысқа, жуан сағақты бұршаққын. Тұқымы бір не қос қатарлы орналасады. Айқайың – құнарлы мал азығы. Оны халық медицинасында да пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  *Қазақ ұлттық энциклопедиясы*
2. ↑  Жетісу. Энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3
**Манор** *(ағыл. manor, лат. maneo - тұрамын, өмір сүремін)* - орта ғасырлық Англиядағы феодал иелігінің атауы. Бұл атау норманд дәуірінде кең тараған. "Типтік" Манор екі бөлімнен тұрады: лордтың жеке шаруашылығы жүргізілетін жері мен ерікті және басыбайлы шаруаларды ұстаушылардың жері. Манорға көбіне қауым болып пайдаланылатын қауымдық жерлер де кірген. 13 ғасырдың ақырында ұсақ және орта Манорлар басым болды. Товар мен ақша қатынасының дамуына байланысты Манор жүйесінің ыдырауы вилландардың басыбайлықтан арылып, бірте-бірте барощинаны коммутациялауға ұласты. Домендік жерлер ірі жер жалдаушыларға немесе кішігірім бөліктерге бөлініп, ұсақ шаруаларға жалға берілді. 18 ғасырда манорлық жүйе біржолата жойылып, жер иеленудің капиталистік формасына орын берді.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Номогенез** (грек. *nomos* – заң және генез) – тірі табиғаттың тарихи дамуы ішкі заңдылықтар негізінде жүзеге асады деген эволюциялық көзқарас. 

"Номогенез" терминін 1922 ж. Л.С. Берг ұсынған. Осыған дейін органик. дүниенің эвол. дамуы барысында, қолдан сұрыптау арқылы, әр түрлі тіршілік жағдайларына сәйкес бейімді түрлердің пайда болатынын анықтап, өсімдіктер мен жануарлар эволюциясында ең маңызды нәрсе – табиғи сұрыпталу деп келген дарвиншілдік ілімді жоққа шығарып, Берг "тіршілікте бір мақсатқа жету үшін әуелден сәйкестік принцип тән" деп атап көрсетті. Ол Номогенез құбылысы клеткадағы протоплазма белогының стереохимиялық қасиеттері арқылы жүзеге асады және тұқым қуалау өзгергіштігінің бағыты мен заңдылығы көптеген дарабаста қоршаған ортаның әсерінен бір мезгілде байқалады деп есептеді. Чарльз Дарвин әр түрлі органик. түрлер млн-даған жылдарға созылған тарихи даму процесінің нәтижесі десе, Берг түрлердің түзілуі кенеттен болатын бір реттік секірістер – "пароксизмдер" жолымен жүреді деген қарама-қарсы пікір айтты. Ол эволюциялық дамудың негізгі заңдылығын ортогенездік тұрғыдан дәлелдеуге тырысты (қ. Ортогенез). Жалпы Номогенез ілімі дарвиндік теорияға қарсы бағытталған қате көзқарас болды. Номогенез жорамалын түсіндіруге негіз болған конвергенция және параллелизм құбылыстары – шын мәнінде белгілі ортада тіршілік ететін организмдерде өзгергіштік тудыратын табиғи сұрыптаудың бағыттары. Қазіргі кезде биологияда телеологиялық бағыттағы Бергтің тұжырымдары макроэволюцияның кейбір мәселелерін түсіндіргенде дарвиндік теорияға қарсы пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЭволюция |
| --- |
|  |
| Негізгі ұғымдар | 
Абиогенез (Өмірдің пайда болуы) • Адаптация • Микроэволюция • Макроэволюция • Конвергенция • Дивергенция • Байқалған ең ежелгі тіршілік формалары • Панспермия • Гомология • Түр түзілу |
|  |
| Популяциялық генетика | 
Биологиялық әралуандылық • Гендік ағын • Мутация • Оқшаулану • Қырылу • Сұрыптау • Табиғи сұрыптау / Қолдан сұрыптау • Тұқым қуалайтын өзгергіштік / Модификациялық өзгергіштік |
|  |
| Түр түзілу жолдары | 
Аллопатриялық түр түзілу • Анагенез • Гибридтік түр түзілу • Катагенез • Кладогенез • Парапатриялық түр түзілу • Перипатриялық түр түзілу • Симпатриялық түр түзілу • Филогенетикалық түр түзілу |
|  |
| Тарихи ілімдер | 
Дарвинизм • Ламаркизм • Пангенезис • Ортогенез • Номогенез • Сальтационизм • Катастрофизм • Мутациялық теория |
|  |
| Жеке жағдайлар | 
Адам • Жылқы • Иттер • Киттер • Құстар • Өсімдіктер • Саңырауқұлақтар • *т.б.* |
|  |
| Қосымша | 
Биогеография • Жерде тіршіліктің дамуы • Жүйеленім • Полиморфизм • Химиялық эволюция |

 |
Жануарлардың ылғалды сақтауының, үнемдеуінің өзіндік ерекшеліктері бар. Көптеген құстар, бауырымен жорғалаушылар, жәндіктер суды буландыруды азайтатын, су өткізбейтін жамылғылармен қамтамасыз етілген. Тер шығару бездерінің болмауы жануарлардың судың бостан-бос булануына жол
бермейді, олар сумен емес, ауамен салқындату жүйесін пайдаланады. Мысалы, Африкадағы Намиб шөлінде жаңбыр мүлдем жаумайды, ондағы өсімдіктер мен жануарлар шөлге мұхит жақтан келетін тұмандардан жинақталатын ылғалмен тіршіілік етеді. Кішкентай сүтқоректілердің де, мысалы,
тышқандардың да тер шығару бездері болмайды. Олар үшін терлеу суды жөнсіз шығындаумен тең. Жәндіктердің денесі кішкентай болған сайын олардың денесінің қыздырынуы ұлғайып, ыстықта тоңуы кеми түседі. Егер олар ыстықта терлеп өздерін салқындатар болса, кішкентай сүтқоректілер онда өте көп су шығындайтын еді. Кез-келген жануарлар организміне сыртқы ортадан түсетін сүйықтан басқа, өздерінің организмдерінде азық еткен қоректің тотығуы немесе қажетсіз ұлпалардың бұзылуы салдарынан пайда болатын ішкі суларын да қолдануларына тура келеді. Адамның бойында ішкен 2 литр су орта есеппен 7-8 литр ішкі суға айналып отырады. Мысалы, америкалық қосаяқ - кенгуралық сабауқүйрық еш уақытта су ішпейді. Оның зәрі, шөлде тіршілік ететін көптеген жануарлардың зәрі сияқты ете қоюланған, ал нәжісі мүлде сусыз деуге болады. Кесірткенің бүйрегі сұйық несеп зәрдің орнына қатты кристалданған несеп зәрін шығарады. Мүндай жағдай қүстарда да, жануарларда да кездеседі. Мысалы, түйе «жетілдірілген су машинасы» сияқты. 1954-1955 жылдары белгілі ғалым Ж.Л.Мононың экспедициясы туйеге мініп үш аптада Сахара шөлін кесіп өтеді. Керуен осы уақытта 944 км жол жүріп, бірде-бір рет шөлін қандыруға мүмкіндік болмаған. Түйе көп уақыт су ішпей жүре алады. Оның есесіне түйе суға жеткенде бір бөшке суды толығымен іше алады. Бүл түйенің жарты салмағына жуық деген сөз. Мүндай «шөлге шыдамдылықтың» себебі ішілген сумен өлшенбейді. Оның басты себебі суды қалай үнемді пайдалануда жатыр. Біріншіден түйені терлемейді десе де болады. Тығыз, қалың жүні түйені қызып кетуден сақтайды. Түйе қандай ыстық болсын аузын ашпайды. Ауыз ашқанда іштегі су өте тез буга айналып, сыртқа шығады (сондықтан иттер ыстық болғанда аузын ашып, тілін салақтатып демін алады. Бір жағынан бүл итті шөлдетсе, екінщіден, ішіне ауа кіріп оның денесін салқындатады). Организмдегі су балансы оған түсетін ылғал мөлшері мен шығындалатын мөлшердің арасында тепе-теңдік болғанда
бірқалыпты болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Экология (оқулық) - Алматы, 2008 - ISBN 9965-32-223-6
**Серік Ескендірұлы Әжіғалиев** (1952 жыл 17 желтоқсан, Алматы) - ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1997).

Еңбек жолы
----------

1975 жылы ҚазМу-ді бітірген соң республикалық «Казреставрация» ғылыми-өндірістік бірлестігінде, «Казпроектреставрация» институтында (1975-82), республикалық кітап музейінде, «Казхудожпром» мекемесінде (1982-85) қызмет істеген. 1985 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында бөлім меңгерушісі. Әжіғалиевтің ғылыми-зерттеу жұмыстары Арал-Каспий аймағының тарихы мен дәстүрлі мәдениетін, қазақ халқының этнографиясы мен архитектуралық ескерткіштерін зерттеуге арналған. Соңғы кезде БҚО аумағындағы халықтық архитектура және мемориалды эпиграфика ескерткіштерін зерттеу ісінде маңызды нәтижелерге қол жеткізді. Ол 120-дай ғылыми еңбектің авторы.

Шығармалары
-----------

* Ескерткіш - ел тарихы (путеводитель по памятникам), Ақтөбе, 1992;
* Генезис традиционной погребально-культовой архитектуры Западного Казахстана (на основе исследованиямалых форм), А. 1994;
* Архитектура кочевников-феномен истории и культуры Евразии (памятники Арало-Каспийского региона), Алматы, 2001. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Экциклопедия. Толықтырылған 2-ші басылымы. - Алматы: "Арыс" баспасы, 2010. - 580 бет + 32 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 978-601-291-049-0
Қоректік қоспа - мал азықтандыру деңгейі мен құнарлылығын көтеруге қолданылатын азықтар қоспасы. Қоректік қоспа жеңіл қорытылатын, сіңімді азықтар мен олардың жалпы энергетикалық, протеиндік, минералдық және витаминдік құнарлылығын көтеріп, жақсартатын азықтық қосындылардан құрастырылады. Мысалы, төл өсуін жылдамдатып, қаңқасының қатайып, ұлғаюына себептесетін кальций-фосфорлы, макро-микроэлементті, микроэлементті-биовитті, т.с.с. минералды-витаминді қоспалар қолданса, босанып немесе ауырып әлсіреген малға бидай кебегі мен зығыр күнжарасының быламығын ішкізеді, асыл тұқымды малдың ұрықтандырушылық қабілеті мен ұрық сапасын жақсартуға түрлі дән жармасы мен жануар тектес азықтар (сүтке, көксүтке шылап, жұмыртқа қосып) қоспасын береді. Өйткені, қоректік қоспаның биологиялық құнарлылығы оған кірген жеке қосындылардікінен әрдайым толығырық, яғни жоғары болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Қоржынкөл темір кен орны** - Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданында орналасқан. 1948 жылы аэромагниттік түсірім кезінде ашылған. 1948-1956 жылдары Д.Д. Топорков, Д.А. Онтоев, т.б. ғалымдар зерттеген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Торғай қолатындағы Басты темірлі белдеудің ортаңғы бөлігінде, Соколов-Сарыбай антиклиналының солтүстік-батыс қанатында визе-серпухов жанартаутекті-шөгінді жыныстары мен диоритті-порфиритті интрузиялар жапсарында орналасқан.

Жатыс сипаты
------------

Кен сыйыстыру қалыңдығы 600 м. Кен денесі заттық құрамы жағынан бастапқы (тұтас магнетит, кентасты женттастар мен скарндар) және тотыққан (мартит, жартылай мартит) болып бөлінеді. Кен белдемінің созылымы 2000 метр, құламасы 1000 метр шамасында. Қалыңдығы бірнеше метрден 250 метрге дейін.

Минералдары, құрамы
-------------------

Кеннің минералдық құрамы кальцит-тремолит-магнетитті, флагопит-магнетитті диопсид-магнетитті. Кендегі темірдің мөлшері 49,3%, күкірт 2,21%, фосфор 0,02%. Қоржынкөл темір кен орны орта кендер қатарына жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, VI-том
A. *Бессайыс. 2004ж. Олимпиада*.
**Бессайыс**, қазіргі бессайыс — спорттық жарыстың бір түрі. Оның бағдарламасына спорттың бірнеше түрлері енеді: атпен кедергілерден өту (конкур), семсерлесу, пистолетпен ату (25 метрден), еркін жүзу (300 м), жеңіл атлетикалық кросс (4000 м). 

Жарысқа қатысушылардың орны спорттың әр түрінен алған ұпайларының қосындысына байланысты есептеледі. Бессайыс ертедегі Грекияда өткен Олимпия ойындарының бағдарламасына еніп, пентатлон деп аталған. Ол жүгіруден, ұзындыққа секіруден, найза серпуден, диск лақтырудан және күрестен тұрған. Қазіргі Олимпия ойындарының бағдарламасына 1912 ж. енді, дүние жүзі чемпионаттары 1949 жылдан өтіп келеді.

Қазақстанда бессайыс 1955 жылдан дами бастады. 1961 ж. КСРО чемпионатында қазақстандық Б.Сариев пен В. Минеев алғашқы медальдерді жеңіп алды. В. Минеев Токио Олимпиясының чемпионы болды (1964).

КСРО халықтарының 4-спартакиадасында (1967) Қазақстан құрамасы (К.Савитцкий, В.С. Сариев, В. Сватенко) қола, 5-спартакиадада (1971) (В.Сватенко, Ю.Тогобецкий, В.Монахов) күміс, 7-Спартакиадада (Т. Досымбетов, Б.Сычев, Е. Бессонов) қола жүлдегер атанды. 
КСРО құрама командасының сапында 1970 ж. Францияда өткен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатында Ю. Тогобецкий мен В. Монахов, 1994 ж. Жапонияда өткен 12-Азия ойындарында А. Парыгин, Д.Тюрин, О. Ребровтар чемпион атанды. 
1996 ж. А. Парыгин Атланта Олимпиясының (АҚШ) чемпионы болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Геохимиялық аймақтар – бір немесе бірнеше химиялық элемент қалыпты мөлшерден көп, ал қайсыбыр элементтер аз тараған жер бетінің белгілі бір бөліктері (аймақ, облыс, аудан т.б.). геохимиялық аймақтар өте күрделі жолмен қалыптасады; мұның өзі осы аймақтардың геологиялық даму тарихына, құрамы әр түрлі магмалық және шөгінді жыныстардың таралуына және осыған сәйкес келетін петрографиялық аймақтарға, химиялық элементтердің миграциялық қабілетіне байланысты болады. Геохимиялық аймақтардың пайда болуы Жердің даму тарихындағы планета аралық құбылыстарға да тығыз байланысты. Көне дәуірлердің әрбір кезеңінде пайдалы қазбалардың (мыс. докембрий мен палеогенде темір, карбонда тас көмір, жоғарғы карбонперьмде, мыс. девон мен карбонда қорғасын т.б.) белгілі бір генетикалық типтері болғандығы, демек, Жер тарихында бірнеше геохимиялық дәуірлер өткендігі байқалады. Геохимиялық аймақтар жалпы тұрғыдан металлогендік аймақтарға сәйкес, бірақ кен түзілгеннен кейін, алуан түрлі палеогеографиялық, палеоклиматологиялық т.б. жағдайларда өтетін экзогендік процестер нәтижесінде химиялық элементтер қайта топтасады да, геохимиялық аймақтардың өз ерекшеліктерін туғызады. Кез-келген геохимиялық аймақтардың басты сипаты мынада: белгілі бір химиялық элементтердің осы аймақтағы орташа салмақ мөлшері (геохимиялық фон, Сф) солардың жер қыртысындағы орташа мәнінен (кларкінен, Ск) неше есе артық-кемін көрсететін шама (К) – концентрация коэффициентінде (К=Сф:Ск). Оның мәні әр элемент үшін әр аймақтарды әртүрлі, тіпті 0,01-100 арасында ауытқуы да мүмкін. Мысалы, К мәні Pb, Zn, Cu т.б. үшін Кенді алтайда 20-50. сарыарқада 10-30 арасында. Геохимиялық аймақтарды зерттеудің теориялық, практикалық мәні зор. Концентрация коэффициенті жоғары аудандарда сол элементтердің ірі кендері шоғырланады. Аймақтың геохимиялық ерекшеліктері топырақ түзілуіне, өзен, көл, жер асты суларының минералдық құрамының қалыптасуына, өсімдік және жануарлар дүниесіне үлкен әсер етеді. Бұларды білу кен іздеу жұмыстарын нәтижелі жүргізуге мүмкіндік береді.кейбір элементтердің шамадан тыс артық не кем болуы өсімдіктер мен жануарларда қайсыбір кеселдерді туғызады. Мысалы, су құрамында йод өте аз, таулы аудандарда бұғақ ауруы жиі кездеседі.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Эцклопедиясы
**Геоцентризм** - Күн системасының құрылымы жөніндегі жалған ілім, оған сәйкес Жер әлемнің қозғалмайтын орталығы, ал оны айнала Күн, жұлдыздар, планеталар қозғалады деп есептеледі. Дүниенің геоцентрлік бейнесінің негізгі қағидаларын Аристотель мен Птолемей жасады. Геоцентризм бір жарым мың жыл бойы өзінің үстем ілім болуына негізінен дін мен теологияға қарыздар. Ол Таураттық антропоцентризммен сай келеді, креационизммен оңай үйлесті. Өз кезегінде дүниенің геоцентрлік бейнесі Таураттық космологиямен сәйкес келді. Осы себепті Геоцентризмді шіркеу өзгермейтін догма дәрежесіне көтерді және оны қайта қараудың кез келгені ең ауыр қылмыс ретінде жазаланды. Поляктың ұлы ғалымы Николай Коперниктің 1543 жылы жарық көрген "Аспан сфераларының айналуы" деген кітабы Геоцентризмнің шексіз үстемдігінің ақыры болды. Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі әлемнің догмаланған бейнесін жоққа шығарған аса ұлы ғылыми жаңалық еді. Сондықтан да шіркеу "Коперниктік күпірлікке" қарсы батыл күрес жүргізді. 1616 жылы папа тағы Коперниктің ілімін есуастық, философиялық жағынан жалған, "қасиетті жазуға" мүлдем қайшы келетін және нағыз күпірлік ретінде тыйым салды. Оның кітабы өртеліп, "Тыйым салынған кітаптар индексіне" енгізілді. Тек 1835 жылы ғана бұл тыйым салу жойылды.

Дереккөздер
-----------


[1]

[2]

1. ↑  Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
***DART*** (*Double Asteroid Redirection Test*) — астероидтардың қозғалысын зерттеуге арналған ғарыш кемесі.

(65803) Дидимос астероидын айналып ұшатын кішігірім Диморфос астероидына жоспарлы түрде соқтығысу нәтижесінде олардың траекторияларын өзгертуге бағытталған миссия болып келеді.

Яғни ғарыш техникасын Жерге жақын ұшқан аспан денелеріне қарсы пайдалану қаншалықты тиімді болатынын анықтауға көмектесетін тәжірибе ретінде қарастыруға болады.

Аппарат ғарышқа 2021 жылдың қарашасында ұшырылды.

Диморфос астероидымен соқтығысу 2022 жылдың 26 қыркүйегінде орын алды.

Құрылысы
--------

Аппараттың биіктігі 2,6 м, ұзындығы 1,9 м, ені 1,8 м.

Екі жағынан күн батареялары бекітілген. Жазылған жағдайда әрқайсысының ұзындығы 8,5 м құрайды.

Бортында ғылыми құрылғылары жоқ. Навигациялық құрылғыларды санамағанда, негізгі жабдығы DRACO камерасы болды.

Сондай-ақ *DART* аппаратына *LICIACube* (*Light Italian CubeSat for Imaging of Asteroids*) қосалқы шағын серігі бекітілген болатын. Ол соғылардан 15 күн бұрын бөлініп шығып, екі камерасымен соғылу сәтін түсірді.

* DRACO камерасыDRACO камерасы
* LICIACubeLICIACube

Нәтижелері
----------

*DART* Диморфоспен 2022 жылдың 26 қыркүйегінде гринвичтік уақыт бойынша сағат 23:14-те соқтығысты.

Соқтығысу сәтін миссияның камераларынан басқа Хаббл, Уэбб, Люси телескоптары түсірді.

11 қазанда НАСА миссияның сәтті болғанын растады. Соқтығысқаннан кейін Диморфостың Дидимосты айналу периоды 32 минутқа қысқарғаны белгілі болды. Бұл ғарыштағы аспан денесінің қозғалысына адамзаттың әсер еткен алғашқы жағдайы болған екен.

* Екі астероид 920 шақырым қашықтықтанЕкі астероид 920 шақырым қашықтықтан
* Диморфосқа соқтығысу сәтіДиморфосқа соқтығысу сәті

Галерея
-------

* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Илон Масктың бір ғарыш кемесі астероидтың бағытын бұру үшін ұшырылды
2. ↑  Ғарыш кемесі жоспарлы түрде астероидқа соқты
3. ↑  NASA Confirms DART Mission Impact Changed Asteroid’s Motion in Space

Сілтемелер
----------

* DART НАСА сайтында

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАстероидтар мен кометаларға ұшқан ғарыш кемелер |
| --- |
|  |
| Жанынан ұшу | 
Pioneer 7 • ICE • Галлей армадасы (Джотто, Вега-1 мен 2, Суйсэй, Сакигакэ) • Галилео • Улисс • NEAR Shoemaker • Deep Space 1 • Stardust • New Horizons • Розетта • Кассини-Гюйгенс • Чанъэ-2 • Хаябуса-2 • Люси |  |
|  |
| Орбиталық | 
NEAR Shoemaker • Розетта • Хаябуса • Dawn • Хаябуса-2 • OSIRIS-REx • Psyche |
|  |
| Қону / соқтығысу | 
NEAR Shoemaker • Хаябуса • Хаябуса-2 • Deep Impact • Филы зонды (Розетта) • DART |
|  |
| Жоспардағы миссиялар | 
Janus (2023) • DESTINY+ (2024) • Гера (2024) |
|  |
| Қосымша | 
Астероидтар тізімі • Астероидтарды игеру • Күн жүйесіндегі кіші денелер • Жақыннан зерттелген астероидтар мен кометалар тізімі‎ |

 |
Бесстердің өмір сүрген жерлері
**Бесстер** (лат. *Bessi*, гр. *Βησσοί*) — Балкан түбегін мекендеген ежелгі франк-иллирия тайпаларының бірі. Бесстер Ежелгі Македонияның Гемон жотасына жейінгі таулы аймақтарды мекендеген. 

Олар өздерімен туыстас мездер қарым-қатынаста болып, алайда екі тайпа да көшпелі немесе жартылай көшпелі болғандықтан, жайылымдық жерлерге таласып қалып отырған. Сонымен қатар оларға ежелгігрек, кейін ежелгірим өркениеттері де қатты ықпал еткен. Бесстер мемлекет құра алмады, бірақ олар еркін өмір сүріп, өздерінің шырқау шектеріне шамамен б.з.д. III ғасырда жеткен. 

Римдік Луций Лициний Лукулл әскері бесстерді б.з.д. 1 ғасырында бағындырып, олардың көп бөлігі Мезия провинциясының құрамына енген.

Тағы қараңыз
------------

* Кельт тайпаларының тізімі

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Бесстер(қолжетпейтін сілтеме)
**Бессемерлеу** - сұйық шойынды отын жұмсамай-ақ болатқа айналдыру тәсілдерінің бірі. Бессемер (1813—1898) ұсынған әдіс бойынша балқыған шойынның ішімен ауаны үрлеп өткізеді. Металдан жасалған, ішкі қабырғасы отқа төзімді кірпіштен қаланған, 40—50 т. шойын сиятын ретортаны конвертор дейді. Конвертор төңкеруге келетіндей етіп бекітіледі. Конвертордың түбіндегі тар тесіктер арқылы қатты сығылып үрленген ауа шойынның өн бойынан өтіп, ондағы қоспаларды тотықтырады. Алдымен кремний мен марганец, одан кейін көміртек тотығады. Б. 10—12 минутта бітеді, одан кейін конверторды төңкеріп босатып, келесі шойынды бессемерлеу даярлайды. [1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
*Басқа мағыналар үшін Қараоба деген бетті қараңыз.*
**Қараоба** – Сиректау тауларының солтүстік-батысындағы шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Үржар ауданы Таскескен ауылының батысында 35 км жерде, Ай өзенінің аңғарында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 577 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км. Беткейлері жайпақталып, жазыққа ұласады. Солтүстік-батысында Көктөбе тауы, солтүстігінде Кенжебай көлі, шығысында Шұбарқұдық қонысы, Жаман Жартас, Бесқыз, Байсұлтан қыстаулары, оңтүстігінде Қарашаш, Құттыбике бұлақтары, батысында Ақөзек құдығы орналасқан.

Өсімдігі
--------

Сұр қоңыр топырақ жамылғысында еркек шөп, жусан, теріскен, баялыш, бұталар өседі. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**DJ Bobo** (шын аты Петер Рене Бауманн нем. *Peter René Baumann*) – Швейцария музыканты, әнші, продюссер.

1984 жылдан бастап музыкамен айналыса бастайды. DJ Bobo лақап атын осы кезде алады. 1985 жылдан бастап DJ Bobo диджей болып жұмыс істейді. Екі жылдан кейін Швейцарияның диск-жокейлер чемпионатында екінші орынға ие болады. 1992 жылы шыққан «Somebody Dance With Me» деп аталатын хиті Швейцария чарттарының арасында бірінші орынды иеленеді. Өзінің алғашқы «I Love You» синглі 1989 жылы жарыққа шығады. Диджей DJ Bobo соңғы 16 жылда туған елінің чартында бірінші орыннан көрінген тұңғыш швейцариялық әртіс атанады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
*Басқа мағыналар үшін Қараой деген бетті қараңыз.*
**Қараой үстірті** – Іле өзенінің сол жағалауындағы үстіртті тау.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Іле ауданында, Күрті және Қаскелең өзендері аралығында жатыр. Шығысы Қапшағай бөгеніне тіреледі. Оңтүстік-шығысында бойлық бағытқа созылып Мойынқұм құмды алқабы жатыр. Оңтүстігінде Сорбұлақ көлі орналасқан.

Жер бедері
----------

Үстірт бетінде бірнеше жеке таулар (Уәлитөбе, Қостөбе, Тасқара, т.б.) кездеседі. Ең биік жері Қаратөбе шоқысы (764 м).

Геологиялық құрылымы
--------------------

Пермь жүйесінің эффузивтік жыныстарынан, саздақты шөгінділерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Үстірттің сұр топырағында эфемерлі шөптер және жусан өседі. Көп жеріне егін егіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
### Мағынасы

Рухани ғылымның ілімдеріне сәйкес жаратылыстың бәрі өзінің өлшемдерінің бірінде бір нүкте сияқты, жаратылыстағы барлық тіршілік иелері бір нүктеде өмір сүреді. Бұл бейненің кішкентай микропленкада бейнеленгені сияқты құбылыс. Дәл солай барлық тіршілік осы ғарыш нүктесінде бар. Осы ғарыш нүктесі қоғалысқа түскен кезде ол таралып, жаратылыс ретінде танылады.
Бұған тағы бір мысал ретінде ағаштың кішкентай дәнін алуға болады, ол үлкен ағашты өзіне сыйдыру үшін өте кішкентай, солай бола тұрса да ағашты ағаш етіп тұрған нәрсенің бәрі, оның барлық қасиетті осы бір титтей дәнде. Бұл дәне өсе бастайды, басқаша айтқанда, қозғалысқа түседі, діңі, бұтақтары, жапырақтары, гүлдері мен дәндері бар нағыз ағашқа айналады. Ол дәндерден одан әрі да ағаштың тұқымдары өсіп шығады.
Рухани ғылымға сәйкес жаратылыстың бір пішінде бір нүктеде болуы жалғыз «Мен», жүрек, ақыл-ой, ішкі «мен» деп аталады.
Жүректің немесе ішкі «мен»-нің нүктесінің ең тереңіне бойлау үшін, тәлімгер ұстазыңыздың рұқсатымен көзіңізді жауып отырып, көңіліңізді жүрегіңізге аударуыңыз керек. Жүрегіңізге бір қара нүкте бар деп елестетіңіз. Біршама уақыт өткеннен кейін, осы нүктені анық елестете алағаннан кейін, бүкіл ақыл-ойыңыздың осы нүктеге ауғанын елестетуіңіз керек. Ақыл-ойыңыз бірте-бірте осы нүктеге тереңдеп енеді де, сол нүктенің ішкі дүниесі
айқындалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Денсаулықты жақсарту тәсілдерінің жолдары. Қазақстан халық емшілері қауымдастығының «Шалкөде» баспасы. Издательство «Шалкөде» при АНЦК 050060, г. Алматы ул.Радостовца 191
**Кулини** (немесе әл-Кулайни), Мұхаммедб. Жақып Әбу Жағпар (Джафар, 941 ж.ө.) - имамшылар мұхаддисі
(қасиеттісі, әулиесі) және заңгері, имамит құқығын тұңғыш жүйелеуші. Рей түбіндегі Кулини мекенінде дүниеге келген. Кулини өмірінің көпшілігін сол замандағы шиит оқымыстыларының орталығы болған Рей мен Құмда өткізген. Имамдық хадис саласында оның ден қойған беделдері осы имамиттік екі мектеп өкілдері еді. Солардың арасында - өзінің әкесімен бірге туған, ан-Наджаши «Рей имамиттерінің
шейхы» атандырған Алдан әл-Кулини;
Мұхаммед б, Жақия әл-Аттар Әл-Кумми,
Ахмед б. Йдирис әл-Ашари (919 ж.ө.),
т.б. бар. Өмірінің соңғы жылдарын әл- Кулини Бағдатта, Баб әл-Куфа маңында өткізеді
де, сол жерде қайтыс болады.
Имам дәстүрін тұтынушылар Кулиниді әрі
имамшылық жөн-жобаны «жаңғыртушы»,
діни ілім мен құқық саласындағы ірі бедел несі ретінде сипаттайды. Оның мұндай құрметке бөленуіне жиырма жыл өмірін жұмсаған еңбегі «әл-Қафи фи усул әд-Диннің» жоғары бағаланып, кең
тарауы себеп болған. Бұл шиттік аңыздар жинағында 16 мыңға жуық хадис
енгізіліп, жүйеге түсірілген. Шығармасы бізге жетіп, әлденеше рет жарық көрген.
Ол 30 кітаптан тұрады, әрі кітап көптеген тарауларға бөлінген, ондағы хадистер
тақырыптық жағынан топтастырылған.
Нақты бөлімдерғе енбеген хадистер әр
«кітаптың» соңындағы жеке тарауға жинақталған. Бұл зор еңбекті насихаттауда
Кулинидің шәкірттері Әбу Ғзлиб аз-Зурари (979 жылы ), Ғали б. Ахмед әд-Даккак д. Әли б.
Абдаллаһ әл-Уаррақ көп қызмет атқарды.
«Әл-Кафидің» нағыз насихатшысы белгілі
имамшыл, дінгер әрі заңгер Мұхаммед
ат-Туси (1067 ж.ө.) болды, ол өзінің фикһ
жөніндегі «Әл-Истибсар» атты хадистер
жинағында осы еңбекке 
көбірек сүйенген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
**Қатын (Қатон) жотасы** — Алтайдың орталық бөлігіндегі таулы жота. Жота Қатын, Аргун (Арғын) және Берел (Бергіел) өзендерінің су айрығы болып табылады.

Географиялық орны
-----------------

Қатын жотасы (Алтай Республикасы)
Қатын жотасы Ресей (Алтай Республикасы) мен Қазақстан жерінің шектесетін жерінде жатыр. Шығыс Қазақстан облысына Қатын жотасының оңтүстік-батыс бөлігі созыла орналасқан. Алтай тауының ең биік жері (Мұзтау, 4506 м), осы жотаның орталық бөлігінде. Жотаның ұзындығы 150 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Метаморфтанған тақтатас және граниттен тұрады. Тектоникалық құрылымы жағынан герциндік қатпарлықта көтерілген. Кен байлықтарынан полиметалл кентастарына және алтын қорына бай.

Жер бедері
----------

Беткейінде жалпы ауданы 279 км2 болатын 386 мұздық бар. Жотаның батыс етегінде емдік қасиеті бар Рахман қайнары орналасқан.

Климаты
-------

Климаты тым континеттік, қысы суық. Қыс ортасында тау аңғарларында температура -50-52°С-қа дейін төмендейді. Жазы қоңыржай жылы, шілдеде 10-14°С, тау бастарындағы температура -6-8°С болады. Жауын-шашын 500-1000 мм шамасында.

Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
------------------------------

Беткейлерінде таулы орманның сұр топырағы мен таудың күлгінді топырағы қалыптасқан. 2000-2200 м биіктікте қарағай, самырсын, одан жоғары альпілік шалғын мен қорымтас, ал жартасты беткейлерінде қына, мүк өседі. Жануарлар дүниесіне бай. Қоңыр аю, росомаха, бұғы, елік, тиін, ақкіс, түлкі, бұлғын, теңбіл бұғы, ондатр, т.б. кездеседі. Жотаның батыс етегі егіншілікке қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Ашет тобы** (Le groupe Hachette) - Францияның ең ірі газет-баспа монополияларының бірі.. 1826 жылы негізі қаланды. "Грассе-факсель", "Файер", "Сток", "Лe Шен", "Мазорин", т.б. баспаларына бақылау жүргізеді. Топ жалпы саны 15-тен 30%-ға жететін түрлі оқулықтар шығарады. Кітаптарды делдалдық және көтерме бағамен сату монополиясына ие және де 49% акциясына ие "Нувель месажри де ла пресс паризьен" фирмасы арқылы газет-журналдардың сатылуына бақылау жүргізеді. "Ұлы суретшілер", "Әйгілі медицина", "Мұражайлар", т.б. басылымдарды шығарады. 

Жылына 70 млн дана кітап шығарады және 100 млн дана кітап өнімдерін, 20-дай газет-журналдарды, сонымен қатар "Журналь дю димани", "Франс-димани", "Эль", "Телесет жүр", т.б. шығарады. Францияның 15% журнал өнімдерін құрайтын басьлымдарды таратады. "Ашет" кәсіпорнында 200 мың адам қызмет жасайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
Георгина, георгин, далия (Нарғызгүл, Dahlia) – күрделі гүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Сабағының биіктігі 35 – 200 см. іші қуыс. Жапырағы тілімденіп, қарама-қарсы орналасқан. Гүл шоғыры – түтікше және тілше немесе тек тілше гүлдерден құралған, түсі алуан түрлі. Оңтүстік және орталық Америкаға тараған 15-ке жуық жабайы түрі белгілі. Қолдан өсірілген 8000-нан астам сорты бар. Бақта өсірілетін Георгинаны күлтесіз, жартылай күлтелі және күлтелі деп үш топқа бөледі. Георгинаны жеке не топтастырып отырғызады және оны ұластыру үшін де пайдаланылады. Оны қаламшадан, тұқымынан және түйнектерін бөлу арқылы көбейтеді. Мұны тыңайтқыш шашалған, қолдан жарық берілетін жерге отырғызады. Ірі гүл шоғырын алу үшін бір түпте үш сабақтан артық қалдыруға болмайды. Гүл егілген жерді қандыра суарады. Топырағын жиі-жиі қопсытады, арам шөбін дер кезінде құртады. Қыста сақтау үшін күзгі бозқыраудан соң түйнегін қазып алады. Кептірген түйнекті құрғақ, қараңғы қоймаға (температурасы 4 – 50 С) сақтайды.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Энциклопедиясы
**Георгий Иосифович Ломидзе** (1914 жыл 10 тамыз, Тбилиси - 1999 жыл 27 ақпан, Мәскеу) - кеңестік және ресейлік *әдебиет зерттеушісі*. *Филология ғылымдарының докторы* (1960), *КСРО ғылым академиясының корреспондент мүшесі* (1972). 1942 жылдан КОКП мүшесі.

Еңбек жолы
----------

1947 жылы *М.Горький атындағы әдебиет институтын* бітірді. 1955 жылдан *М.Горький атындағы Дүние жүзі әдебиет институтының кеңес әдебиеті тарихы секторының* меңгерушісі. Әдеби қызметі 1935 жылдан басталды. *КОКП ОК-нің* жанындағы *Қоғамдық ғылымдар академиясының* профессоры (1955). *«Әдебиеттегі социалистік реализм жөнінде» (1952), «Бірлік және әр алуандық» (1957), «Жаңаны іздеу жолында» (1963), «Кеңес әдебиетін өркендетудің теориялық мәселелері» (1964)* атты кітаптардың авторы. Оның КСРО халықтары әдебиетін дамыту мәселелерін арналған *«Кеңес әдебиетіндегіинтернационалдық пафос. Толғаулар, бағалар, таластар» (1970)* атты зерттеуі бар.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 7 том
**ЖАНУАРЛАРДЫ ЕСЕПКЕ АЛУ**– жануарлардың көп тараған жерінде жалпы санын анықтау. Көбінесе халық ш-на маңызы бар пайдалы жануарларды тиімді пайдалану және аулау жоспарын белгілеу үшін олардың жалпы саны есепке алынып отырады. Сондай-ақ зиянды жануарлардың тараған жерлері мен мекендерін анықтап санын есепке алу бұларға қарсы шараларды ұйымдастырудың негізі болып табылады. Әр түрлі жануарлар түрін немесе топтарын есепке алудың бірнеше әдістері бар. Мыс. терісі бағалы және кәсіптік маңызы бар тұяқты аңдардың жалпы санын білу үшін, олардың белгілі бір мекендеген аймақтарында есеп жүргізу кезінде белгілі бағытта келе жатқан (жаяу, көлікпен, машинамен, ұшақпен, тікұшақпен) есепшілер кездескен аңдарды есептеп, олардың жалпы санын есеп жүргізген жер көлеміне бөліп, аңдардың орташа санын табады. Қазақстанда тұяқты жабайы жануарлардың ішіндегі кәсіптік маңызы бар аңның бірі ақ бөкен осындай әдіспен есепке алынады.‎
**Жануарлар жүнінің табиғи бояуы** - жүннің табиғи бояуы (жануардың түсі, реңі) оның жүн талшықтарында бояғыш заттардың – табиғи пигментердің, эумеланин мен феомеланиннің болуына байланысты. Бұл пигменттер күн сәулесі спектрінің көк-жасыл бөлігін сары-қызыл бөлігіне қарағанда қарқындырақ сіңіреді. Егер жүн талшықтарында эумаланин мөлшері көп болса, ол қара болып көрінеді. Эумаланин мөлшері азырақ болса, ол қоңыр түстің әр түрлі реңдеріне боялады. Егер жүн талшықтарының негізгі пигменті феомаланин болса, ол жирен-қызыл түсті болып көрінеді, кейде осы түстерді эумаланин құрамды қоңыр түстің кейбір реңдерінен айыру қиынға түседі. Жүннің түсі тек пигменттердің болуымен ғана анықталмайды, сонымен қатар түс пигменттің түріне, мөлшеріне, әр бір жеке жүн талшығының бойында таралуына (пигмент бір жерге ошақтанып жинақталады да, олардың арасында бос түссіз аймақтар қалады немесе ұсақ дәндер түрінде бүкіл талшық бойына бірдей таралады) және жүн жамылғысында таралу ерекшелігіне (қара және ақ талшықтар аралас) тәуелді. Пигмент мөлшері 0,4-0,8 мкм болатын қатты (берік) ұсақ бөлшектер түрінде арнайы маманданған жасушалар- меланоциттерде түзіледі. Меланоциттер шаш (жүн талшығы) фолликулының пиязшықтарында орналасады.
**«Эмполи»** (итал. *Empoli Football Club*) — италиялық кәсіпқой футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын "Карло Кастеллаци" стадионында өткізеді.

Тарихы
------

1920 жылы құрылғанымен, тек 1986/87 жылғы маусымда ғана тұңғыш рет А сериясында өнер көрсетті. Бірақ сол жылы-ақ қайтадан төменгі лигаға түсіп кетті де, 2001 жылы ғана қайта оралды.
2005/6 жылғы маусым қорытындысында А сериясында жетінші орынға табан тіреп, УЕФА кубогына жолдама алды, бірақ сол жылғы жемқорлық жанжалы оларға да әсер етіп, сот қорытындысында сегізші орынға сырғып, еурокубокке тұңғыш рет қатысу құқынан айрылды. 

Бәрібір, 2006/07 жылғы маусым қорытындысында УЕФА кубогына қатысуға мүмкіндік алды. Бірақ іріктеу кезеңінде "Цюрихтен" екі матч қорытындысында (2:4) ұтылып қалды.

Атақты футболшылары
-------------------

*Бәрі де италиялық*

* Никола Асколи
* Давиде Басси
* Марко Боррьелло
* Себастьян Джовинко
* Антонио Ди Натале
* Массимо Маккароне
* Клаудио Маркизио
* Винченцо Монтелла
* Давиде Моро
* Никола Поцци
* Томмазо Рокки
* Лучано Спаллетти
* Франческо Тавано
* Эусебио Ди Франческо
* Лука Тони

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт  (итал.)
*
*Басқа мағыналар үшін Ұлан деген бетті қараңыз.*
**Ұлан** – Ертіс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы жерімен ағады.

Бастауы
-------

Қалба жотасының солтүстік етегінен басталып, Ертіс өзеніне сол жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 87 км, су жиналатын алабы 1220 км2. Жағалауы тіктеу келген, Ертіске құяр сағасында жазық. Негізінен жауын-шашын суымен толығады. Кішігірім 5 саласы бар. Жылдық орташа су ағымы сағасында 1,87 м3/с. Жайылмасы – шабындық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Никсар қаласының орталығы
**Никсар** (түр. *Niksar*) — Түркиядағы Токат иліндегі қала және аудан.

Солтүстік-батысында Эрбаа ауданымен, оңтүстік-батысында Токат илінің орталық ауданымен, оңтүстігінде Алмус, ал шығысында Решадие және Башчифтлик аудандарымен шекаралас. Алғашқы атауы Кабира болған, Понт патшасы Ұлы Митриад осы жерде өзіне сарай тұрғызған.

Б.з.д. І ғасырда Ұлы Помпей Кабираны үлкен қалаға айналдырып, атауын Диосполь деп өзгертеді. Понт патшалығы 64 жылы Рим империясының құрамына қосылғаннан кейін, қала Неокесария атымен белгілі болады.

Қазіргі атауы ескі грек атауынан шыққан. XIV ғасырда Осман түріктері қаланы жаулап алады. XX ғасырдың басында қалада 10 мың адам мекен етіп, олардың үш мыңы грек болған.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаланың христиан дінін ұстанатын тұрғындары қаладан аластатылады.

Дереккөздер
-----------
Фау-2
**Фау-2** (неміс тілінен аударғанда кек алу қаруы дегенді білдіреді) - алыс қашықтыққа әрекет ететін әлемдегі алғашқы баллистикалық зымыран. Оны неміс конструкторы Вернер фон Браун жасап шығарады.

Екінші дүниежүзілік соғыстың Верхмат әскері қаруы қатарына қосылды.

1942 жылдың наурызында алғаш көкке көтерілді. Ал 1944 жылдың 8 қыркүйегінде бірінші рет қарсылыққа қарсы шабул жасады.Зымыран 3225 рет шабуылдаған. Көбіне бейбіт тұрғындарды қорқыту, зақымдау мақсатында пайдаланады. Шамамен 2700 адам осы қарудан қаза тапты. Негізінен, Ұлыбритания аумағында атылады. Лонданға жиі шабуылдайды. Фау-2 зымыранының әскери маңызы айтарлықтай емес. Зымыран бір сатылы болатын. сұйық зымыран қозғалтқышымен жүретін, аспанға тік көтерілетін. Максимумды ұшу жылдамдығы-1700 м/с, ұшу қашықтығы 320 метрге дейін жететін. Траектрория биіктігі 100 шақырымды құрады. Орташа құны рейхсмарка 119600 болды. Соғыстан кейін АҚШ, КСРО және т.б. мемлекеттер алғашқы баллистикалық зымыранын жасау үшін Фау-2 зымыранын үлгіге алды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Аруна баспасы «1100 қызықты деректер» ҚАРУ ЖАРАҚТАР
**Фатхнама**, *"Фатх-и Хани"* ("Жеңіс кітабы немесе жеңіс жыры") – Мұхаммед Шайбани ханның ерлік жолын өлеңмен баяндайтын тарихи шығарма. Еңбектің авторы Шайбанидың замандасы – Шади. Шығарма Шайбани ханның тірі кезінде, оның тікелей тапсырмасымен жазылған. "Фатхнама" жеке тақырыптармен берілген 74 немесе 78 шағын тараудан және қорытындыдан тұрады. Еңбекті тұңғыш рет ғылыми жүйеге қосқан академия В.В. Бартольд. Одан кейін шығарманы көптеген зерттеушілер тарихи дерек ретінде пайдаланды. Еңбектің Қазақстан тарихын қамтитын тараулары Қазақ КСР-і ғылым академиясының шығарған "15 – 18 ғасырлардағы қазақ хандықтарының тарихы туралы материалдар" атты кітапқа енгізілген. Шығарманың қолжазбалары Санкт-Петербургте, Ташкентте және Душанбеде сақтаулы. "Фатхнама" атты бұдан басқа да бірнеше тарихи, әдеби шығармалар бар (белгісіз автордың, "Иран мен Ресейдің соғысы (1804 – 1813) және 1813 жылғы Гүлстан бейбітшілік шарты", Ахмад Әли әл-Харавидің поэмасы, мұнда Қарабағанның билеушісі Амир Баїадүр Хаджи ханның (1832 – 1839) ерлігі жазылған.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
  
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
**Кіші жыныстық ерін** - әйел жыныс мүшесінің бір бөлігі, ол екі жұқа тері қатпарынан тұрады, үлкен жыныстық еріндердің астында ұзынынан созыла орналасқан. Оның қатпарлары жыныс мүшесінің саңылауынан сәл ғана шығып тұрады. Кіші жыныстық ерін қан тамырларына бай, байланыстырғыш ұлпалардан құралған, сондықтан түсі алқызыл болып көрінеді.
Кішкентай жыныстық еріннің екі ұзын, қатпарлы терісі әйел адамның сарпайында (вульвасында) орналасады. Көптеген лимфалық бездер түйiні - фолликулдар кіші жыныстық еріннің сыртқы қабатына қарсы орналасқан. Кіші жыныстық ерінде қуысты денеге ұқсайтын күре тамырлар мен қан тамырлары, жүйке талшықтары бар. Тері қабатында май бездері орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "1100 қызықты дерек адам анатомиясы"
**Норма Алеандро** ( Norma Aleandro) – Аргентина кино және театр актрисасы. 1936 жылы 2 мамырда Буэнос-Айресте әртістер отбасында туған. 

Әпкесі (Мария Ванер) мен ұлы (Оскар Ферриньо) да киноактерлер. 9 жасынан бастап ата-анасымен бірге сахнаға шыға бастаған. Еврипида, Мольер, Лопе де Вега, Сервантес, Тирсо де Молина, О’Ниа пьесаларында ойнаған. Телевизияда, радиода қызмет жасаған. 1952 жылдан бастап 50-ге жуық фильмге түскен. 

1976-1981 жылары Уругвай мен Испанияда тұрып, испан кинорежиссерлерінің фильмдеріне түскен. Кейін Голливудта қызмет атқарған. Ақын, драматург, сценариші ретінде де танымал. **«The City of Your Final Destination»** (Джеймс Айвори) 2007 ж, «Anita» (Маркос Карневале) 2009 ж, «Andrés no quiere dormir la siesta» (Даниэль Бустаманте) 2009 ж, «Cuestión de principios» (Родриго Гранде) 2009 ж, «Familia para armar» (Эдгардо Гонсалес Амер) 2011 ж т.б. 2004 жылы үздік актриса атанған.

Дереккөздер
-----------
Убудиа мешіті
Убудиа мешіті Малайзия мемлекетінің Куала Кангасар қаласында орналасқан. Ол Малайзияның ең көркем мешіті болып саналады. Мешіттің бес күмбезі бар, біреуі - негізгі, оның көлемі үлкендеу, ал қалған төртеуі - кішілеу. Бүдан бөлек мешіттің жиырма төрт минареті бар. 

Мешіттің алтын күмбезі мен минареттер ислам сәулет өнерінің көркемдікке ұмтылысының белгісі. Мешіттің жобасын жасаған сәулетші - Артур Бенисон Хуббак. Мешіттің ұзындығы - 42 метр. Убудиа мешіті Ипох қаласындағы II Сұлтан Ыдырыс шахтың мешіті салынғанға дейін мемлекеттің басты мешіті болды. Ханзаданың пілі шетелден әкелінген итальяндық мәрмәр еденді аяғымен басып сындырғандықтан мешіттің құрылысы біраз кешеуілдеп барып бітті. 

Убудиа мешіті Малайзия еліндегі құрылысы ең әсем мешіттердің және «Мейірімділік жері» деген мағына беретін. Алтын күмбездері мен минареттері мешітке ерекше көрік береді. Мешітті ресми түрде ашық деп жариялаған Сұлтан Ыдырыстың ізбасары Сұлтан Абдул Жалил Карамтуллах шах болатын. Перак штатындағы барша мұсылмандардың мақтанышы болып саналады. Мешіттің құрылысы 1917 жылы аяқталды. Оны салуға барлығы 200 мың Малайзия рингиті (ақшасы) жұмсалды. Ол заманда бұл өте көп қаржы болатын. Минареттердің ішкі көрінісі ислам сәулет өнерінің керемет үлгісі болып табылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Жүрсінбек Байнияз** (9.1. 1956. Қарағанды облысы. Жезді ауданы, Қарсақпай ауылы) – теле-журналист. 1973-74 жылы Қарсақпай поселкесінде электр желілерін жөндеуші монтер, 1976-77 жылдары Қ.Сәтбаев атындағы кен металлургия комбинатында ағаш шебері, 1977 жылы Жезқазған қаласындағы облыстық телерадиохабарларын тарату комитетіне диктор болып қабылданды. 1981 жылы дикторлықтың екінші, ал 1985 жылы бірінші санаты берілді. 1985-90 жылдары Жезказған облысы. Телерадиокомпаниясының коммерциялық бөлімінің аға редакторы, ауылшаруашылық редакциясының комментаторы, 1991-96 жылдары облыстық телерадиокомпания төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. 1996-2007 жылдары Жезказған қаласындағы №8 қазақ гимназиясының директоры, 2007 жылы "Астана" телеарнасының аймақтық дамыту қызметінің бастығы. №8 қазақ гимназиясының 50 жылда жүріп өткен жолы, тарихы жайлы жазылған "Білімнің бәйтерегі" атты кітаптың авторы. "Ерен еңбегі үшін" медалімен (2004) марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009,1-т.–640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Михайлов жер асты су кен орны** - Қарағанды қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан. Қарағанды қаласын шаруашылықтық және ауыз сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орны Михайлов мульдасының солтүстік және орталық бөлігіндегі юра шөгіндісінде шөғырланған. Су сыйыстырғыш тау жыныстарында жарықшақтардағы құмтастар мен конгломераттар жатады.

Сипаты, құрамы
--------------

Жер асты суы арында, арыны 19 м-ден 120 м-ге дейін өзгереді. Тұщы суының минералдылығы 0,5-1 г/л , химиялық құрамы бойынша сульфат-хлоридті натрий-кальцийлі. Жер асты суы Михайлов мульдасының солтүстік және оңтүстік бөлігінде таралған. Кен орны 1933 жылдан пайдаланылуда. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Кіші егеуқұйрық
**Кіші егеуқұйрық** (лат. *Rattus exulans*) — кеміргіштер сабының өкілі, егеуқұйрықтар түрінің ең кішісі — гемерофилдер.

Сипаттамасы
-----------

Басқа егеуқұйрықтар түрлерімен салыстырғанда кіші егеуқұйрықтардың денесі қысқарырақ, сүйір тұмсықты, құлақтары неғұрлым үлкенірек және жүні әрқашанда қоңыр болып келеді. Ересек даралары тұмсық ұшынан құйрық түбіне дейін 11,5 сантиметрден 15 сантиметрге дейін жетеді; құйрығы — жіңішке, оның сыртында көптеген «сақиналар» бар. Құйрық ұзындыға шамамен дененің ұзындығымен бірдей. Кіші егеуқұйрықтың салмағы 40 граммнан 80 граммға дейін жете алады.

Таралу аймағы
-------------

Әлемде таралуы бойынша егеуқұйрықтар арасындағы үшінші түрі.
Болжалды пікір бойынша, кіші егеуқұйрықтар қазіргі Индонезия аумағынан (Хальмахера) Лапита мәдениетімен таралып Микронезияға, Фиджиге, Вануатуға дейін жетті. Жаңа Зеландияда бұл егеуқұйрықтар түрі шамамен 1280 жылы маори қоныс аударушылармен бірге таралды. Қазіргі кезде Оңтүстік-Шығыс Азияның және Океанияның бүкіл аумағында таралған және жергілікті тұрғындар оларды асқа қолдану үшін үй жануары ретінде ұстайды.

Табиғи ортада кіші егеуқұйрықтар далада, жазықты жерлерде және ормандарда мекендейді.

Мінез-құлқы, әдеттері және қоректенуі
-------------------------------------

Кіші егеуқұйрықтар қоректі іздеу мақсатында талдарға оңай шыға алады. Бірақ жүзуге өте нашар бейімделген. Негізінде түнгі уақытта белсенді. 

Негізінде күрішпен және маиспен, сонымен қатар қант құрағымен, кокос жаңғақтарымен, какаомен және ананастармен қоректенеді. 

Әдетте ұрғашылар ұрпақты жылына 4 ретке дейін әкеледі. Еуропалық егеуқұйрықтар кіші егеуқұйрықтармен будандаспайды. 

Полинезияда кіші егеуқұйрықтар *киоре* деп аталады.
**Серафима Васильевна Холина** (туғ. 29 тамызда 1923, Мәскеу) — кеңес киноактриса.

Биография
---------

Серафима Холина 29 тамызда 1923 жылы Мәскеуде туған.Ұлы Отан соғыс уақытында 1942 жылдың ақпанынан 1944 жылына дейін Владимир Ильич атындағы зауыдта токарь болып жұмыс істеді.1944-1949 жылдары ВГИКте актер факультетінде (Юлий Яковлевич Райзманның шебері) оқыған.Сол жерде ол өзінің бір курстағы баламен Олег Голубицкиймен сырттай жүріс жүрді және оған үйленді.Олар бірге барлық өмір бойы бірге тұрды.

ВГИКті бітірген сон Холина "Мосфильм" киностудиясына түсті және киноактер театр-студиясынада түсті.Сол жерде 1983 жылға дейін жұмыс істеді.Кинодағы дебюты 1950 жылы болды.Ең жақсы есте қалған- ол «Бриллиантовой рука» Леонид Гайдайдың фильмінде жүргізуші рөлінде.Ол дубляэжбенде көп айналасты.

Сілтемелер
----------
**Убидайық** (Үйбидайық, Lalium) — астық тұқымдасына жататын көпжылдық не бір жылдық шөп. Гүл шоғыры екі қатар масақ. Убидайықтың жер шарында 15, КСРО-да 9, оның ішінде Қазақстанда 5 түрі кездеседі. Көп жылдық убидайық Кавказда, Батыс Сібір және Орта Азияда шабындық, тау беткейлерінде, бақ және парктерде өседі. Тұяқкесті жайылымда тез өседі. **Көп гүлді убидайық** — малға құнарлы жемшөп. Бір жылдық убидайық Еуропаның солтүстік және орталық аудандарында, Кавказ сыртында, Сібірде, Қиыр Шығыста таралған. Бұл — **жаздық бидайдың** өсуін тежейтін арам шөп. Дәнінде улы саңырауқұлақ болатындықтан ұнға, мал жеміне араласса адам, мал уланады. Уланған мал делсалданады, көзінің қарашағы үлкейеді, бұлшық еттері дірілдейді, жүрек соғуы жиілейді, іш тастайды. Уланған малға іш жүргізетін тұз ерітіндісін ішкізеді. Күрес шаралары: тұқымды тазарту, егін жинағаннан кейін аңызды тазарту және ерте сүдісер жырту.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1977. 11 том.