recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Айғыр қияқ**, еркек қияқ (лат. *Léymus racemósus*) - Қияқ туысына жататын өсімдік.

**Айғырқияқ**, *еркекқияқ* , *құмқияқ* (*Elymus gіganteus*) — астық тұқымдасына жататын көп жылдық тамыр сабақты шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық жазық аймақтарында, құмды, құмайт далаларында, сортаң жерлерінде, шабындықтарында өседі. Биіктігі 50-100 см, сабағы тік, қырлы, тықыр, тамыры ұзын, төселмелі келеді. Жапырағы таспа тәрізді, үстіңгі беті бұдырлы, сұрғылт жасыл түсті болады. Масақгүлі қалың, жасыл күлгін түсті, 3-6 гүлден тұрады. Өсімді (вегетативті) жолмен және тұқымынан көбейеді. Жемісі бір тұқымды. Тұқымында 11% белок, 12-18% протеин бар. Айғырқияқ — құнарлы мал азығы, сондықтан гүлдемес бұрын сүрлем, пішендеме даярлау үшін шабылады. Биологиялық бағалы қасиеттеріне байланысты будандастырып, өнімді өсімдіктер алу үшін де пайдаланылады. Айғырқияқ құмды бекіту үшін және жайылым өсімдігі ретінде кейбір аймақтарда қолдан өсіріледі.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Көпжылдық биіктігі 50-100 см шөптес өсімдік.

Жапырағы сұрғылт жасыл, қатты.

Тамыры ұзын да көлбеу.

Гүл шоғыры масақ тәрізді.

Таралуы
-------

Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Кавказда, Батыс және шығыс Сібірде, Орта Азияда өседі.

Пайдалауы
---------

Масақ шығарғанға дейін және дәні сүттенген кезде мал жақсы жейді, пішенге, сүрлемге арнап гулдемес бұрын шабады.
Тұқымында 10,9% қорытылатын ақуыз бар. Биологиялық құнды қасиеттеріне байланысты ол жаңа, өнімді будандар алу үші де пайдаланады .

Айғыр қияқ құмды бекіту үшін және жайылым өсімдігі ретіде бірталай жерлерде қолдан егіп өсіріледі.

Синонимдар
----------

"The Plant List" мәліметі (2010 ж.) бойынша, синонимдары:

* Elymus arenarius|S.G.Gmel.
* Elymus arenarius|var=giganteus|(Vahl) Schmalh.
* Elymus arenarius|subsp=sabulosus|(M.Bieb.) Beldie
* Elymus arenarius|var=sabulosus|(M.Bieb.) Schmalh.
* Elymus attenuatus|(Griseb.) K.Richt.
* Elymus giganteus|Vahl
* Elymus giganteus|var=attenuatus|Griseb.
* Elymus giganteus|f=attenuatus|Griseb.
* Elymus giganteus|var=crassinervius|Kar. & Kir.
* Elymus giganteus|f=crassinervius|Kar. & Kir.
* Elymus giganteus|var=cylindraceus|Roshev.
* Elymus giganteus|var=sabulosus|(M.Bieb.) Hack.
* Elymus macrostachys|Spreng.
* Elymus mexicanus|Cav.
* Elymus racemosus|Lam.
* Elymus racemosus|var=sabulosus|(M.Bieb.) Bowden
* Elymus sabulosus|M.Bieb.
* Elymus sabulosus|var=depauperatus|Bornm.
* Hordeum giganteum|(Vahl) Raspail
* Leymus giganteus|(Vahl) Pilg.
* Leymus racemosus|subsp=crassinervius|(Kar. & Kir.) Tzvelev
* Leymus racemosus|subsp=depauperatus|(Bornm.) Soják
* Leymus racemosus|subsp=klokovii|Tzvelev
* Leymus racemosus|subsp=sabulosus|(M.Bieb.) Tzvelev
* Leymus sabulosus|(M.Bieb.) Tzvelev
* Triticum sabulosum|(M.Bieb.) F.Herm.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998

1. ↑  *Қазақ ұлттық энциклопедиясы*
420420
**Еңбек статистикасы** - еңбек ресурстарының саны мен пайдаланудың және жұмыс күшін ұдайы өндірудін шартын зерттейтін статистика саласы. Еңбек статистикасы жұмыс күшінің қозғалысын, яғни қызметкерлерінқабылдануы мен босануының және кәсіп орнының тізімділік құрамындағы басқа да өзгерістерді зерттейді. Жұмыс уақытын пайдалану статистикасы іс жүзінде істеген уақытты, өндірісте пайдаланылмаған уақытты көрсетеді.Жұмыс уақыты, *адам-күн* мне *адам-сағат* мөлшерімен есепке алынады.Еңбек статистикасы кәсіптік-техникалық білім беру оқу орындары мен тікелей өндіріс жанында ұйымдастырылған мектептер арқылы жұмысшы және қызметші кадрларын даярлау саласында болып жатқан процесстерді зерттейді. Еңбек статистикасында еңбек өнімділігінің өсуін зерттеу басты орын алады.

Еңбек статистикасы халық шаруашылығының әр саласында еңбек өнімділігінің өсуінің индекстері мен абсолют деңгейін зерттейді, еңбек өнімділігін арттырудағы жекелеген факторлардың рөлі мен маңызын көрсетеді. Еңбек статистикасы жұмысшылар мен қызметкерлердің орташа жалақысының, жалақы қорының мөлшері мен құрамын, жалақы қорының жұмсау жөніндегі жоспардың орындалуын зерттейді, жұмысшылар мен қызметкерлердің нақты жалақысын, мемлекеттік бюджет, әлеуметті қауіпсіздендіру қоры арқылы берілетін қосымша төлемдерді есептеп шығарады .

Дереккөздер
-----------

Алматыкітап, 1997ж. 4-том
**Авиациялық астрономия** - астрономиялық навигацияны тікұшақтың ұшуына пайдалану тәсілдерін қарастыратын *практикалық астрономияның* саласы.  

Оның негізгі міндеті - авиасекстант жәрдемімен аспан шырағының биіктігін өлшеу арқылы ұшып бара жатқан тікұшақтың орнын анықтау. Аспан шырағының орнын, биіктігін дүркін-дүркін өлшеу карта бетінде астрономиялық сызық жүргізуге мүмкіндік береді. Тікұшақтың орны сол сызықтың бойындағы нүктелердің бірінде болады. Мысалы, жер центрі мен кез келген аспан шырағын қосатын түзу сызық жердің бетін бір нүктеде қиып өтеді. Ол нүкте әлгі шырақтың географиялық орнында тұрған бақылаушы үшін оның зениттегі биіктігі 90° болады, ал бақылаушы қанша жүрсе, аспан шырағы да зенитте сонша қашықтайды. Осылайша, аспан шырағының географиялық орнына байланысты жер бетінде сызылған шеңбер бақылаушының позициялық сызығы болады. Оның радиусы аспан шырағының зениттен қашықтығына тең. Аспан шырағының географиялық орны "Астрономиялық ежегодниктен", ал шеңбердің радиусы аспан шырағының биіктігінен өлшеу арқылы табылады. Екі аспан шырағының биіктігі өлшеніп, олар бойынша картаға екі позициялық сызық түсірілсе, оның қиылысқан нүктесі тікұшақтың орнын 5-10 км дәлдікпен көрсетеді. Авиациялық астрономия тәсілдерінің дәлдігі тікұшақтың ұшу биіктігі мен қашықтығына байланысты. Бұл тәсілдер КСРО-да 1937 ж. Мәскеуден Америкаға ұшып барғанда, Отан соғысы кезінде және Арктиканы зерттеу сапарларында кең қолданылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
DR концерт залының түнгі көрінісі.
**DR концерт залы** (дат. Koncerthuset) Данияның астанасы Копенгаген қаласында орналасқан жаңа концерт залы. Француз сәулетшісі Жан Нувельдің жобасы бойынша құрастырылған кешен төрт залдан тұрады (ең үлкен залдың сыйымдылығы 1800 адам және тағы екі зал 600 көрерменге арналған). Кешеннің ашылу салтанаты 2009 жылдың 17 қаңтарында өткізілді. Лондондық *The Telegraph* ғазетінің мәліметі бойынша кешеннің жалпы құны 360 миллион долларды құрады. Әзірше бұл әлемдегі ең қымбат концерт залы болып табылады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Кешеннің ресми сайты Мұрағатталған 1 қарашаның 2011 жылы.
* arcspace.com feature on the Koncerthuset Мұрағатталған 22 қаңтардың 2009 жылы.

Координаттар: 55°39′29″ с. е. 12°35′20″ ш. б.﻿ / ﻿55.6581583° с. е. 12.5890972° ш. б.﻿ / 55.6581583; 12.5890972 (G) (O) (Я)
**Виндсерфинг** — діңгек, желкен қайық арқылы басқарылатын спорттың түрі.

Виндсерфингте қолданылатын спорттық құрал-жабдық «желкенді борт» немесе «виндсерф» деп аталады және ұзындығы 2,0–4,7 м, қалқымалы материалдан жасалған және оған діңгектің желкенмен икемді байланысында бекітілген жеңіл тегістелген тақтадан тұрады. 

Желкенді борт – рульі жоқ желкенді кеменің жеңілдетілген үлгісі. Басқару діңгекті желкенмен еңкейту арқылы, ал сүргілеу режимінде қозғалғанда, сонымен қатар борттың өзін бүйірден екінші жаққа еңкейту арқылы жүзеге асырылады. Қозғалыс жылдамдығы мен бағыты желге қатысты желкеннің жағдайына байланысты. Желкеннің жағдайын спортшы («виндсерферлік») бақылайды, оны штанга деп аталатын тірекке қолдарымен ұстайды.

Желкенді борттағы қозғалыс желдің кез келген күшімен мүмкін. Тәжірибелі спортшылар әр түрлі қиындық дәрежесіндегі секірулерді орындаумен қатар толқында қозғалу техникасын меңгереді.

Қазіргі уақытта виндсерфинг - бұл керемет спорт түрі ғана емес, сонымен қатар белсенді демалысты таңдайтын адамдардың кең ауқымы үшін танымал су ойын-сауық.

Желкенді борттағы қозғалыс екі негізгі жолмен жүзеге асырылуы мүмкін:

ауыстыру режимі. Тақта Архимедтің күшімен суда сақталады, нәтижесінде ол ішінара суға батырылады. Бұл режимдегі қозғалыс жылдамдығы судың жоғары қарсылығына байланысты салыстырмалы түрде төмен.

жоспарлау режимі. Тақта келе жатқан ағынның көтеру күшіне байланысты судың бетінде ұсталады. Желдің жоғары жылдамдығын (шамамен 6-7 м/с) және желкенді бортты басқаруда үлкен тәжірибені қажет ететін белгілі бір жылдамдыққа жеткенде сырғанау мүмкін болады. Үлкен желкені бар ең кең жарыс тақталары («Windsurf Formula») 3-4 м / желді жоспарлай алады.

Кез келген ашық су айдыны желкенді бортты басқаруға жарамды, алайда қолайлы климатқа байланысты Краснодар өлкесінің Ейск аймағы, оның ішінде Долгая шұңқыры, Анапа және Сочи облыстарындағы жағалаулар, Қырым көлінің Донузлав жағажайлары, ресейлік спортшылар мен виндсерферлер арасында ең танымал болды.

Ашық судағы тұрақсыз желдің қолайсыздығын жою үшін жабық виндсерфинг ойлап табылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жолымбетов Ө.Ш. Құлназаров А.К. Спорт терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақша-орысша, ISBN 9965-822-48-4
Еңбек сiңiрген энергетик
**"Еңбек сіңірген энергетик"** төсбелгісі – 2011 жылғы 15 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы № 1539 қаулысымен бекітілген

Толығырақ
---------

"Еңбек сiңiрген энергетик" төсбелгiсiмен электр энергетикасы саласында кемiнде 15 жыл мiнсiз жұмыс iстеген және халықты, мемлекеттiк және өнеркәсiп объектiлерiн электр және жылу энергиясымен сенiмдi қамтамасыз ету, өндiрiстi ұйымдастыру мен еңбек жағдайын жасау, техника мен технологияларды енгiзу, ғылыми-зерттеу қызметiн дамыту жөнінде жоғары нәтижелерге қол жеткiзген, сондай-ақ ерекше сiңiрген еңбегi мен электр энергетикасы саласын дамытуға қосқан жеке үлесi үшін ұйымдардың үздік мамандары, қызметшiлері, басшылары марапатталады.

Құрметті белгінің сипаттамасы
-----------------------------

"Еңбек сiңiрген энергетик" төсбелгісі диаметрі 40 мм сегіз бұрышты жұлдыз нысанында жезден жасалады.
Төсбелгінің беткі жағында сегіз бұрышты жұлдыздың ортасында көк эмаль жағылған шеңбер орналасқан. Шеңбердiң ортасында электр беру желілері және электр станциясының бедерлі бейнесі орналасқан.
Шеңбердiң шеттерін бойлай шығыңқы жылтыр әрiптермен "ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ", "ЕҢБЕК СІҢІРГЕН ЭНЕРГЕТИК" деген жазу орындалған.

Төсбелгі құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм және биіктігі 15 мм тікбұрышты тағанмен жалғанады.
Төсбелгі киімге визорлы бекіткіші бар түйреуіш арқылы бекітіледі.
**«Der Sturm»** («Штурм») – Герварт Вальденнің басшылығымен 1910-1932 жылдар аралығында жарық көрген әдеби неміс журналы.[1]. 

*«Die Aktion»* басылымымен бірге неміс және австриялық экспресстер арасында кеңінен танымал болды. 1910 жылы 3 наурызда *«мәдениет пен өнердің күнделігі»* деген тақырыпшамен алғашқы саны жарық көрген. Басылым беттерінде өнер саласындағы мақалалар, пьесалар, монографиялар, суреттер және эстамптар репродукциясы жарияланған. 

Бастапқы кітапша түріндегі нұсқасы *«Sturm-Bücher»* деп аталған. Басылым кітаптармен қатар мұқабасына жас әрі танылмаған суретшілердің суреттері бейнеленген ашық хаттарды жариялайды. Кейін келе *«Der Sturm»* тек қана журналдың ғана емес, өнердің де жаңа *«сауда маркасына»* айналды. 
Бас редакторы: Герварт Вальденл болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   www.der Sturm.com
**Нил Федорович Филатов** - орыс дәрігері, Ресейде педиатрия негізін салушылардың бірі.

Қызмет жолы
-----------

1869 ж. Мәскеу университетінің медицина факультетін бітірген. *Г.А.Захарьин мен Н.А.Тольскийдің* шәкірті. Мәскеуде София балалар ауруханасында т.б. ауруханаларда қызмет істеді. 1891 жылдан Мәскеу университенің балалар ауруы 1-дербес кафедрасының профессоры және меңгерушісі. Нил педиатрияда клиникалық - физиологиялық бағытты дамытты.

Еңбектері
---------

Ұшпа шешек жеке ауру екенін дәлелдеді, қызылша ауруының алғашқы белгісін, қызамық ауруының салдарынан жүрек зақымдануын сипаттады. Ресейде алғаш рет күл ауруына қарсы серотерапия қолданды. *"Семиотика и диагностика детских болезней"* деген кітабында баланы тексерудің ерекше әдісін ұсынды. Нилдің көптеген еңбегі балалар нервопатологиясына арналған. Дәрігерлердің Халықаралық 12-конгресі педиатрия секциясының жетекшісі. Балалар дәрігерлер қоғамын құрған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
**Халықтың ұдайы өсіп-өну коэфициенті** — ұрпақтардың өсіп-өну қарқындылығының жалпылама сандық бағасын беретін көрсеткіштер. Әдетте әйелдер үшін және ерлер үшін бөлек-бөлек есептеледі, бірақ практикада ерлердің жасына қарай туылуы туралы деректердің жоқтығы себепті ерлер үшін есептеулер қолданылмайды. Халықтың ұдайы өсіп-өну коэффициентін қолданудың мақсаты — түрлі факторлардың ықпалымен өзгеріп тұратын халықтың өмір жасының құрылымына қарай халықтың өсуі туралы түсінік беру. Халықтың ұдайы өсіп-өну коэффициенті болжалды ұрпақ үшін неғұрлым кең ауқымда дамыған. Есептеу үшін бірнеше күнтізбелік жылдағы статист. ақпараттың болуы жеткілікті. Өміршеңдік индексі, тұрақты халықтың үлгілері мен жалпы туу коэффициентіне негізделетін орнын толтыру көрсеткіштері ең қарапайым Халықтың ұдайы өсіп-өну коэффициенті болып табылады.
**Анубис** (гр. *Ἄνουβις*) , **Инпу** (мысырша) — қорқау қасқырдың басымен және адам денелі Ежелгі Мысырлық тәңір. Қайтыс болғандардың о дүниеге жолбасшысы. Ежелгі патшалықтағы некропольдер мен зираттардың саруары , өліктер патшалығындағы билердің бірі, дәрі-дәрмектер мен улардың сақтаушысы. Ежелгі Мысырдың мифиологиясында – Осиристің ұлы. Қасиетті жануарлары – қорқау қасқыр мен ит. 

Анубис

Тарих
-----

Анинизм периодында Анубис қорқау қасқырдың түрінде бейнеленген. XVII ғасырдағы Мысырлық ном астанасы Кинополь, Ежелгі Мысырдың бүкіл тарихи уақытында Анубистің ғұрып пен ғибадат орталығы болатын. Ежелгі патшалық мезетінде Анубис о дүниенің билеушісі болып, Хентиаменти эпитетіне ие болытын. Сонымен қатар, Осиристік ғибадат пайда болуына дейін Анубис Батыстың ең басты тәңірі болатын.

Осирис Цикліндегі Анубис
------------------------

Осиристің Циклінде Анубис, Осирис пен Нефтиданың ұлы екен. Сеттің әйелі Нефтида, Осириске ғашық болғандықтан Исиданның келбетімен Осиристі азғырады. Осының арқасында Анубис туылады. Сеттен қорыққан Нефтида, бөбекті тастап кетеді, оны Исида тауып алады. Нәтижесінде, Анубис Исидаға Осиристің бөліктерін іздеуге көмектесіп, жаңғыртылғын Осиристің денесін бальзамдауында қатысады .

Ежелгі әдебиетіндегі Анубис
---------------------------

Плутархтың "Исида мен Осирис" жұмысындағы берілген түсініктеме бойынша, Сет мен Нефтиданың Анубис атты ұлы болады. Ол Исидамен туылып, тәрбиеленеді. Страбонның атап өтуіне сүйіне отырып, бұл – XVII ғасырдың жоғарғы мысыр номанда қадірленген, мысырдың тәңірі. Вергилий бойынша, Анубис Эней қалқанында бейнеленген. Тәңірдің Римде қадірлі болғандығын Ювенал атап өтеді. 

Ит түріндегі Анубис бейнесі .

Байланысқан тәңірліктер
-----------------------

* Инпут – мыcырлық мифилогия бойынша, Дулаттың тәңірі. Анубистің әйелі деп саналатын .
* Упуаут – мысырлық мифологиядағы қасқыр бейнесіндегі тәңір. Қайтыс болғандардың Дуатқа дейін жолбасшысы.
* Исоуес – о дүниенің саруарларының бірі. Үлкен қара ит түрінде бейнеленген.

Дереккөздер
-----------
**Гептнер ергежейлі қосаяғы** (лат. *Salpingotus heptneri*) – кеміргіштер отрядының қосаяқтар тұқымдасына жататын кішкентай аң. 

  

Арал өңірінің оңтүстік-шығысының эндемигі. Олар тек Қызылқұмның шөлдерінде ғана мекендейді. Құм басқан тақырлар мен шағыл құмды төбелерде тіршілік етеді. Дене тұрқы 4,0 – 5,5 см, салмағы 10 – 17 г. Құйрығының ұзына бойын жапқан қысқа қылшықтарының ұшындағы шашағы қара түсті әрі үлпілдек болады. Арқасының түсі сұр, басы үлкен. Алдыңғы аяқтары қысқа, жемін ұстауға, ін қазуға бейімделген, артқы аяқтары ұзын, үшбармақты, оның көмегімен секіріп, тез қозғалады. Гептнер ергежейлі қосаяғы өсімдіктердің тұқымдарымен, жемістерімен және ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Азығын аулауға түнде шығады. Тамыздың аяғы мен қыркүйектің басында қысқы ұйқыға кетіп, наурыз айында оянады. Жылына 2 рет көбейіп, сәуір – маусым айларында 2 – 4 қосаяқ табады. Гептнер ергежейлі қосаяғы өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Tsytsulina, K. (2008). *Salpingotus heptneri*. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 15 наурыз 2009. Database entry includes a brief justification of why this species is of data deficient
**Геохимиялық циклдер** – химиялық элементтердің бірнеше рет көшкеннен соң бастапқы күйіне келуіне себепші болатын, бір-біріне жалғаса өтетін геохимиялық процестердің жиынтығы. Геохимиялық циклдардың барлық химиялық элементтердің жер қыртысында үздіксіз болып жататын айналымын бейнелейді. Жер қыртысының басты геохимиялық цикліне мыналар жатады: 1) түрлі құрамды магмалық жыныстардың түзілуіне себепші болатынмагманың кристалдану кезіндегі жіктелуі; 2)эндогендік процестермен байланысты постмагматикалық түрленулер; 3) түп жыныстардың үгілуінен жаралған борпылдақ шөгінділердің суымен шайылып, химиялық құрамына қарай жіктелуі және олардың теңізге түскеннен кейін шөгінді жыныстар жаралуының әуелгі және кейінгі диагенезі кезінде түрлі фацияларға бөлінуі; 4) элементтердің шашырауы мен топталуына ықпал ететін эпигенетикалық өзгерістер мен метаморфизм; 5) гранитке айналдырушы газ бен сұйықтардың әсерінен (кәдімгі магмалық жыныстардан жаралған граниттерден ажырату өте қиын) пайда болатын гранит-гнейстер мен граниттер т.б. Табиғатта жеке элементтің, элементтер тобының геохимиялық циклдерін байқауға болады. Геохимиялық циклге органикалық дүниенің тіршілігімен байланысты биогендік цикл біраз әсер етеді. Мысалы, өсімдіктер мен жануарлар су, ауа, топырақ және түрлі шөгінді жыныстардан көптеген химиялық элементтерді бойына сіңіреді. Жануарлар мен өсімдіктер өлгенде, олардағы химиялық элементтер шөгінді жыныстарға қайта оралады да өздерінің геохимиялық циклін одан әрі жалғастыра береді. «геохимиялық цикл» атауын 1922 жылы А.Е. Ферсман ұсынған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Эцклопедиясы
**ЖАНУАРЛАРДЫҢ КӨНЕ АТАУЛАРЫ**– жануарлардың сирек қолданылатын не ұмытылған атаулары. Қазақ халқының көшпелі өмір салты сан ғасырлар бойы табиғатпен етене танысуына мүмкіндік берді. Осының нәтижесінде жабайы жануарлардың тіршілік тынысын, олардың бір-бірінен айырмашылығын, мекен орнын, пайдасы мен зиянын ажырата білді. «Түз тағысы табиғатпен тілдес» екендігін айқын аңғарып, олардың аталық, аналық және ұрпақтарын жеке атаумен атап, әрқайсысына ерекше мән берген. Кейбір жануарларды киелі, қасиетті деп санаған немесе кесірі тиеді, не киесі ұрады деп есептеген. Мыс. жыланды – қыбыр, ұзынқұрт, түймебас, т.б. деп, ал қасқырды – итқұс, бөрі, ұлыма, т.б. деп атаған. Ежелден қазақ аңшылары мен саяткерлері арасында аңдар төлдеген кезде, құстар жұмыртқалап жатқанда, балықтар уылдырық шашқанда оларды ауламайтын салт-дәстүр қалыптасқан. Мұның өзі түз тағыларына деген үлкен қамқорлықты көрсетеді. Жабайы жануарларды кең байтақ еліміздің әрбір облыстарында жергілікті атаумен атай беру де кездеседі. Мыс. аққуды – ақ шандоз, жираф – керік, мысықтың баласы – шаған, т.б. Бұдан 5 ғ. бұрын жазылған Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баян» атты шығармасында кездесетін жануар атаулары да қазіргіден өзгеше. Мыс. тышқан – сумақы, сиыр – маңғаз, барыс – айбар, жылқы – тұлпар, т.б. Қазіргі кезде жануарлардың көне атаулары мүлде ұмытыла бастаған (мыс. жұпар жылан, таутайлақ, маңқұс, құртқа, мәлике, т.б.). Мұндай ұмытылған атауларды пайдалану – тіл байлығымызды молайта түспек.‎
*Басқа мағыналар үшін Қараой деген бетті қараңыз.*
**Қараой** – Қаратал алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысының Ескелді ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 69 км, су жиналатын алабы 484 км2.

Бастауы
-------

Бастауын Жетісу (Жоңғар) Алатауының батыс бөлігіндегі мұздықтардан алып, Текелі қаласы тұсында Қаратал өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Аңғары шатқалды, ағыны қатты. Жылдық орташа су ағымы Текелі қаласы тұсында 12 м3/с. Суы шаруашылыққа пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
By the mid 20th century, humans had achieved a mastery of technology sufficient to leave the atmosphere of the Earth for the first time and explore space.
**Хайтек** - [ағылш. high-tech, high- technology - жоғары технологиялар] - ғылым, ақпарат және онымен байланысты жоғары технологиялар, оларға сәйкес білімнің қоғамның өркениеттік дамуы дәрежесін және оның ғаламдық қатынастарға қаншалықты қатыстылығын анықтайтын қазіргі технологиялардың және ғылыми әндірістердің қарқынды дамуы. Миниатюрлендіру, автоматтандыру, компьютерлендіру, мик- роэлектрониканы роботтандыру және жаңаша технологиялар әлемді түбегейлі өзгертуде, күрделі мәселелердің шешімін табуға мүмкіндік беруде. Нәтижесінде индустриалды өндіріс орнына арнайы есептеуіш машиналардың көмегіне сүйенген қызмет көрсету, басқару, білім беру салалары жетекші орындарға шығуда. Хайтек технологияларға жалпы қандай да бір жаңалықтардың (өнертапқыш) және оның іс жүзіне асырылуы арасындағы уақыт мерзімін барынша қысқарту тән.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3
*Басқа мағыналар үшін Қараоба деген бетті қараңыз.*
**Қараоба** – Құмсағыз құмының солтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Қосарал ауылының шығысында 15 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 279 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 8-9 км-ге созылып жатыр, енді жері 3,5-4 км шамасында.

Жер бедері
----------

Беткейлері жайпақталып, жазыққа ұласады. Шығысында Төрткүл төбесі мен Құмсай қыстаулары, оңтүстігінде Жайылма, Дауыл, батысында Көкбұлақ қыстаулары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, жантақ, ши, өлеңшөп, т.б. бұталар өседі. Беткейі мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қараой қорықшасы** – мемлекеттік зоологиялық қорықша. Қорықша сирек кездесетін әрі жойылып бара жатқан жануарларды қорғау мақсатында Алматы облысының Балқаш ауданында 1979 жылы құрылған. 2006 жылы Қазақстан Республикасының Үкіметінің қаулысы бойынша Қараой мемлекеттік табиғи кешенді қорықшасы болып өзгертілді. Жер аумағы 5,1 мың км².

Жер бедері
----------

Іле өзенінің атырауындағы қамысты, шалғынды, сортаң, құмайтты топырақты алқаптарды қамтиды.

Өсімдігі мен жануарлары
-----------------------

Сексеуіл
Қорықша Бақанас және Күрті орман және жануарлар әлемін қорғайтын мемлекеттік кәсіпорындармен жапсарлас орналасқандықтан бұл аумақта сексеуіл дайындалады. Сексеуілдерді бей-берекет кесуге шек қойылып, оларды қорғау жолға қойылған. 
  

Қорықша аумағында жануарлардан елік, доңыз, т.б мекендесе, қазір сирек кездесетін Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген аң-құстар қарақұйрық, сұңқылдақ аққу, қоқиқаз, бұйра бірқазан, ақ тырна, сұр тырна, тағы басқалар қорғалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**«Хайауанаттар бағындағы жаз»** — толық метражды көркем фильм. 1976 ж. Қазақфильм студиясы шығарған.

Сюжеті
------

Айгүл жас зоологтар үйірмесіне қатысып, жануарларға бақылау жүргізеді. Ол "Намысқой" лақап атты соқыр ламаға жан-тәнімен бауыр басып қалады. Жануардың соқырлығы айналадағы адамдардың өміріне қауіп төндіреді, сонда хайуанаттар бағы басшылығы жануарды шығарып тастау туралы шешім қабылдайды. Алайда Айгүл жылы қарым-қатынас кезінде лама қауіпсіз екенін көрсетіп, басшылықты оны қалдыруға көндіреді. Осылайша оның арқасында "Намысқой" хайуанаттар бағында өмір сүруге қалады.

Рөлдерде
--------

* Айгүл — Алма Аманжолова
* Кеңшардан келген бала — Сергей Кенжебеков
* Айгүлдің досы — Олег Черепнин
* Үйірме жетекшісі — Гүлнара Рақымбаева
* Хайуанаттар бағы директоры — Шахан Мусин

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Ластанған суларды механикалық, химиялық, биологиялық жолмен тазартады.**

Механикалық жолмен тазарту әдісі
--------------------------------

Механикалық жолмен тазарту әдісі - ластанған сулардан әдейі арналған құралдардың көмегімен ерімейтін зиянды қосындыларды бөлуге бағытталған. Ол үшін сүзгі, мұнай, май ұстайтын құралдар т.б. пайдаланылады. Бұл әдіспен ластанған судың 60%, өндірістік қалдық сулардың - 95%-ке дейін ерімейтін қосындылардан айыруға болады.

Химиялық жолмен тазарту әдісі
-----------------------------

Ластанған суларды химиялық жолмен тазарту әдісі - әр түрлі реагенттерді қосу арқылы құрамын жақсартуға бағытталған. Химиялық әдіспен ластанған сулардағы ерімейтін зиянды заттарды 95%-ке дейін азайтуға болады.

Биологиялық әдіс
----------------

Ластанған суларды тазартудың биологиялық әдісі биохимиялық процесстің көмегімен жүргізіледі. Биологиялық тазарту табиғи жағдайда бөлініп берілген жер учаскелерінде жүргізіледі. Бұлар - жер суару кесімдері. Биологиялық тазарту әдісін пайдалану үшін биологиялық тоғандар пайдаланылады.

Қазақстандағы су тазарту
------------------------

Қазақстанда жоғарыда аталған су тазарту әдістерінің ішінен тек қана механикалық әдіс пайдаланылады. Республикада жүздеген су тазарту қондырғылары тұрғызылған. Бұлардың жұмысын үнемі қадағалап отырмаса - олардың тиімділік көрсеткіштері төмен болып қала береді. Ал, химиялық және биологиялық тазарту әдістері әлі тәжірибеге енген жоқ.
**Жануарларды сұрыптау** (лат. *selectіo* – таңдау, сұрыптау) – малдың жаңа тұқымдарын шығару және оларды жақсарту тәсілдері туралы ғылым; зоотехния саласы. 

  

Бұның мақсаты: малдың өнімділігін және түрлі ауруға төзімділігін арттыру, тіршілік мерзімін ұзартып, қазіргі өндіріс технологиясына бейімдеу. Қазақстанда өнімді аз беретін жергілікті мал тұқымдарын сұрыптау, іріктеу, оларды мол өнімді тұқымдармен будандастыру арқылы малдың жаңа тұқымдарын шығару іске асырылды. Республика селекционерлері тұқым таңдау, жұптастыру, аса бағалы генотиптерді іріктеп, селекцияда пайдалану, алынған тұқымдардың қоршаған ортаға бейімделуі, алыстекті будандастыру мәселелерімен айналысты. 

Қазақтың ақбас сиыры, әулиеата, алатау сиырлары, қазақтың биязы жүнді қойы, оңтүстік қазақ мериносы, солтүстік қазақ мериносы, биязылау жүнді дегерес қойы қазақ арқар-мериносы, кеңес жүндес ешкісі, қостанай, көшім жылқылары, жабы тәріздес қазақ жылқысы, жетісу шошқасы, сонымен қатар үйректің «Медеу» (1983), тауықтың «Алатау» (1985) кростары шығарылды. Сондай-ақ қырдың қызыл, галловей, санта-гертруда сиырларының тұқымын жақсарту әдістері ұсынылды. Айршир, қалмақ сиырларының таңдаулы табындары мен кроссбред қойының отарлары құрылды, биязылау жүнді және құйрықты қой типтері шығарылды. Ж. с. саласындағы жұмыстарға асыл тұқымды мал з-ттары, мемл. тұқым жақсарту ст-лары, т.б. мекемелер қатысады. Ұлттық академиялық агр. зерттеулер орталығына қатысты ғыл.-зерт. ин-ттары бағалы генотиптер табу, оларды пайдалану әдістерін өндіріске енгізу, асылтұқымды айғыр, қошқар, бұқа, теке, қораз тұқымдарын алу үшін жыныстық жұптастыру тәсілін жетілдіру, генотипті мал ш-н интенсивтендіру талаптарына сай келетін жағдайлар іздестіру бағыттарында жүргізіледі.‎

Дереккөздер
-----------
**Жүректік ұстама** - Жүректік ұстама күтпеген кезде алдын ала ешқандай белгілерсіз дамиды. кеуделік тордағы ауыру сезімі стенокардиядағыдай, бірақ күштірек болады. Оның физикалық жүктеменмен байланысты болмауы мүмкін. Әдетте ұзаққа созылады. Жүректік ұстама кезінде тершеңдік, әлсіздік, тіпті естен тану көрініс табады. Егер жүретік ұстаманың нәтижесінде жүрек тоқтап қалса(жүректің жарылуы), науқас өлімге душар болуы мүмкін.

* **Қанмен қамтамасыз етудің тежелуі**

Тәждік артерия бітелгенде жүректік бұлшық еттің өліеттенуі дамиды. Жүректік ұстаманың ауырлығы зақымдалған бұлшық еттің аумағының көлеміне және басқа тәждік артериялардың жағдайына байланысты болады.

* **Энзимдердің белсенділігін бағалау**

Энзимдер деп аталатын протеиндерорганизмдегі химиялық реакцияларды қадағалайды. Жүректік бұлшық еттің зақымдалуы қанға энзимдердің белгілі бір түрінің бөлуіне алып келеді. Энзимдердің белсенділігін анықтау жүректік бұлшық еттің зақымдалу дәрежесін анықтауға мүмкіндік береді.

* **Энзимдердің бөлінуі**

Жүректік бұлшық еттен шыққан энзимдер қылтамырлар және тәждік веналар арқылы қан айналымға түседі.

* **Дәрілік терапия**

Дәрігерлер қанмен қамтамасыз етілуді жақсартатын түрлі дәрілер тағайындайды. Тромболитикалық заттектер түзілген қан ұйындыларын ерітеді, ал антикоагулянттар мен тромбоциттерге қарсы дәрі-дәрмектер қанмен қамтамасыз етілуді жақсартып, қан ұйындыларының түзілуіне кедергі жасайды.

Дереккөздер
-----------

* Қазақ энциклопедиясы
**ЖАНУАРЛАРДЫҢ ҚОРҒАНЫШ БЕЙІМДІЛІГІ**– жеке организмнің тіршілік үшін күресте сақталуына, ұрпақ қалдыруына әсер тигізетін морфол. физиол. және этиол. ерекшеліктері. Морфол. қорғаныш бейімділігі – бүркеніш реңнің барлық түрі, жануарлардың пішіні, жауынан қорғану органдары, т.б. Кейбір организмдердің лимфасы, қаны, терісі улы болуы, жағымсыз иіс (қандала, көптеген қоңыздар, құндыз, т.б.), улы зат шығаруы, денесіне қоректік зат жинап, қысқы-жазғы ұйқыға кетуі – физиол. бейімділігін көрсетеді. Жануарлардың жауынан қашуы, жасырынуы, балаларын қорғауы жауына ұсталып қалған кезде құйрығын, аяғын үзіп кетуі, сондай-ақ қорқытатын дауыс, ысылдау не пішінін өзгертіп айбат шегуі – этиол. бейімділігін көрсетеді.‎
**Толық жану**
--------------

Реагенттер оттегінің әсерінен жанатын және жану өнімдері аз мөлшерде қалатын жанудың түрі. Жанудың нәтижесінде қарапайым тотықтар пайда болады. Мысалы, көміртегі көмірқышқыл газын, ал азот тотығын және т.б. түзеді.

**Толық жанбау**
----------------

Оттегінің мөлшері жеткіліксіз болған кезде жанудың осы түрі болады. Оттегінің жетіспеушілігі көмірқышқыл газы мен судың түзілуіне кедергі болады.

**Бықсу**
---------

Төмен температурада баяу және жалынсыз жанатын толық жанбаудың түрі. Мұндай жану кезінде зат конденсацияланған фазадағы отынның бетіне оттегінің тікелей әсер етуінен жалынсыз жанады.

**Жылдам жану**
---------------

Жанудың бұл түрі көп мөлшерде жылу энергиясы мен жарық бөліп бөліп, жалындап жанатын от ретінде белгілі. Осы жағдайда кей кезде көп мөлшерде газ бөлінеді, соның нәтижесінде, күшті шу шығаратындай қысым түсіріледі. Жанудың мұндай түрін жарылыс деп атайды. Іштен жану қозғалтқыштары және термобаралық қарулар сияқты механизмдерде жылдам жану қолданылады.

**Турбулентті жану**
--------------------

Нәтижесінде турбуленттік (құйынды) жалын туғызатын жану түрі турбуленттік деп аталады. Бұл жану түрі жануды күшейту үшін отынды тотықтандырғыштармен араластыру процесінде қажет, ол өнеркәсіптік мақсатта, мысалы, газ турбиналарында және т.б. қолданылады.

**Баяу жану**
-------------

Төмен температура кезінде болатын жанудың түрін баяу жану деп атайды. Бұл - ішкі жану, ол жылудың көмегімен материалдың белгілі массасын жағу арқылы затты тотықтандырады.

***Жану процесін қолдану***
---------------------------

1. ) Газтурбина: газ турбинасында жылу ағынының энергиясын пайдаланып, айналмалы қозғалыс жасайтын қозғалтқыштарды қолданады.
2. ) Іштен жану қозғалтқышы: қозғалтқыштың ішінде іштен жану процесі жүреді. Мысалы, автомобильдің бензин поршеньді қозғалтқышында толық жану бу қозғалтқыштарындағыдай сыртында емес, қозғалтқыштың ішінде жүреді.
‘’’Халықтық этимология’’’ — сөздердің дыбыстық ұқсастығына қарай шығу тегін анықтауға байланысты пайда болған атау. "Халықтық этимология" терминін 1952 ж. неміс лингвисі Ферстеманн енгізген. Ал Н.В. Крушевский "лексикалық ассимиляция" деген терминді ұсынды. Халықтық этимология - да халықтың дамуындағы тарихи факторлар, тілдің фонетикалық, морфологиялық және морфонологиялық заңдылықтары ескеріле бермейді. Сол себепті көп жағдайда Халықтық этимология болжамдары ғылыми этимологияға қайшы келіп жатады. Ғылыми этимология сияқты Халықтық этимология да атаулардың уәжділігін анықтауды мақсат етеді. Алайда онда сөздердің дыбыстық ұқсастықтары, сыртқы сәйкестік негізге ғана алынып, олардың мағыналық байланысын табуға тырысады. Мәселен, "поликлиника" сөзін гректің poly ("много") сөзімен байланыстыра отырып, жартылай клиника (полуклиника) деп түсіндірушілер бар. Сонымен қатар орыс тіліндегі "малиновый звон" тіркесін Халықтық этимология - да таңқурай (малина) дыбысы ретінде түсіндіреді. Ал бұл тіркес Бельгияның Малин қ-ндағы арнайы музыка мектебінің әуендеріне байланысты пайда болған. Сондай-ақ қазақ тілінде "бухгалтер" сөзін "бұқ", "ал", "тұр" сөздерінің бірігуінен жасалған деп түсіндіру де Халықтық этимологияға жатады. Яғни, сөздердің шығу төркіні, этимологиялық сипаттамасы тарихи шындықпен, ақиқат болмыспен сәйкес келмейді. Мұнда тілдің даму заңдылықтары ескерілмей, сөздердің дыбыстық жағынан кездейсоқ сәйкес келуі ғана негізге алынады. Халықтық этимология құбылысы осы кезге дейін негізінен субъективті психол. лингвистика тұрғысынан сөз болып келді. Сөздердің шығу төркінін дұрыс түсіндіре алмағанмен, мәдениет зерттеушілер үшін, лингвомәдениеттанымдық зерттеулер үшін Халықтық этимологияның берері мол. Халықтық этимология халықтың дүниетанымын, менталитетін (ділін) түсінуге мүмкіндік береді.
**Қазіргі кездің заман ауруы. Ұялы телефонды жоғалтып алудан қорқу, кенеттен тұра салып өз қалта телефонын іздеу, өмірлік мәні бар заттардан айырылып қалғандай күй кешу оның симптомдары болып табылады. Яғни адамның телефонын жоғалтып алса, туған-туысқандарыммен сөйлесе алмай қаламын ба деп қорқуы.**

«OnePoll» мен «SecurEnvoy» компанияларының анықтауынша, номофобиядан азап шегушілердің қатары күн санап өсіп келеді екен. Әрбір үш адамның екеуі ұялы телефонын жоғалтып аламын ба деген қорқынышы бар екендігін мойындаған. Әсіресе 18 бен 24 жас аралығындағы жастар.

«SecurEnvoy» басшыларының бірі Энди Кемпшелл барлығы да адам баласының күнделікті тұрмыста телефонға деген тәуелділігімен байланысты екендігін айтады. «Телефон біздер үшін сәнді әшекейге айналып кеткендей, кез келген заттан да бағалы. Бұл – әлеммен байланыс орнатудың құралы. Оны жоғалтып алған кезде ақшаға толы әмияныңыздан немесе үйіңіздің кілтінен айырылып қалғандай күй кешесіз», - дейді.

Мұнымен қатар мамандар күйзеліс пен номофобияның байланысы жоқ екендігін айтады. Психологиялық ауытқуларды зерттейтін орталықтың басшысы Рэнди Маккейб «Телефонды жоғалтып алудан қорқу бар болғаны уақытша құбылыс» деп жорамалдайды.

Осыған байланысты SecurEnvoy компаниясы жүргізген зерттеуге 1000 адам қатысқан. Нәтижесінде қатысушылардың 66%-ының осы фобияға шалдыққаны анықталған. Бұдан өзге 41%-ы байланыс болмай қалмасын деп екі телефон сатып алған.

Ер адамдарға (61%) қарағанда әйел адамдар (70%) көбірек қорқады. Бірақ қосымша телефонды әйел адамдарға (36%) қарағанда ер адамдар (47%) көбірек ұстайды.

Қызықты деректер
----------------

Әр адам күніне кем дегенде телефонын 34 рет тексереді екен.
**ХАЛЫҚТЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫ** — халықтың белгілі бір мекенде тұруының ұзақтығы бойынша құрылымының шартты атауы. Тұрақты халық (жергілікті жерде туып-өскендер) және басқа аудандардан (қалалардан, ауылдардан) көшіп келген кірме халық түрлеріне бөлінеді. Соңғылары бұрыннан тұратындарға және жаңадан қо-ныстанғандарға ажыратылады. Халық генетикалық құрылымы туралы мәліметтерді санақ материалдарынан және арнаулы зерттеу материалдарынан алуға болады. Халық генетикалық құрылымын білу жаңадан қоныстанушылардың сіңісіп кетуі қиын аудандарда көші-қон саясатын әзірлеу үшін ерекше маңызды.
***Анттасу***

Анттасу – екі адамның бір-біріне уәде беруі, серттесуі, сөз байласуы. Сөзге тоқтаған, сөзді, уәдені бағалап, намысты қадірлеген қазақтар үшін анттасудың, ант берудің жөні бөлек. Оны тілдегі басқа да осы мағынадан өрбіген сөз тіркестерінен көреміз. Мыс. ант етті [айтты, берді], ант атты, ант бұзды, анттан тайды, ант ұрды т.б.[1].
  

*Анттасудың түрлері:*  
 Ала жіпті аттамауға анттасу – өзінің сыйлас адамдарының, туыс жақын тумаларының арасында тіпті жолда жатқан асыл затты да алмаймын деп анттасуы.
 Қолына Құран ұстап анттасу – қазақ арасында ешкімге қиянат қылмауға немесе бұрынғы істеген арамдықтарын қайталамауға, жауласпауға, ұрлық жасамауға Құдай алдында ант етіп, қолдарына Құран ұстап ант беру дәстүрі болған[2]. Осыған орай нан ұстап ант беру салты да кездеседі. Кейде «нан ұрсын», «тұз ұрсын», «анамның ақ сүті ұрсын» деп, ант-су ішіп жатады. Мысалы: Бұдан соң бұл жаппаға қалай келгенін кім білсін, ақ орамалмен мұқият түйіншектелген қалың Құранды алып, жігіттер жаппай кеудесіне басысты. Бұл – «Құран ұстайын» дейтін анттың белгісі еді (С. Жүнісов «Ақан сері»). 

Төбеге тас қойып анттасу – ертеректегі дәстүр бойынша ұрлықты бірлесіп істеген топ ол жайында жан адамға тіс жармауға серттескенде анттасушылар уағдаласып, төбелеріне тас қойып тұрып сол сертті айтуға тиісті болған. Осылайша ант берген адамдардың біреулері ұсталып қалып, ұрлығын мойындатып, ұрлық қылғандарды айтқызу үшін оны қалай қинаса да (мәс. қыстың күні жалаңаштап, жалаң денесіне мұздай суық су құйып қинаса да) ләм-мим деп тіс жармайтын болған[3]. Сондағы бір себеп – құдіретті күш оны «төбесінен таспен ұрады» деп қорқуы. «Тас төбеңнен ұрғыр!» деген қарғыс осыдан қалса керек.

Сілтемелер
----------

1. ↑  Қазақтар ана тілі әлемінде (этнолингвистикалық сөздік). 1-т. Адам. – Алматы: Дайк-Пресс, 2009.– 788 б.
2. ↑  Момынова Б. Бейсембаева С. Қазақ тіліндегі ым мен ишараттың қазақша-орысша сөздігі. – Алматы, 2003. – 135 б.
3. ↑  Тойшанұлы А. Ант // Егемен Қазақстан.
**Антуан-Венсан Арно** (фр. , 1 қаңтар 1766 жыл, Париж – 16 қыркүйек 1834 жыл, Годервиль, Төменгі Сена) – француз драматургі, ақын, мысалшы, қоғам қайраткері және атақты «Парақша» атты өлеңнің авторы .

Франция төңкерісі мен Бірінші империяның тұсында ең атақты драматургтардың бірі болады. 1791 жылы жазған «Мария Минтурнде» атты тұңғыш пьесасы драматургқа мол табыс алып келеді. 1798 жылы «Бьянка мен Монкассино немесе Венециандықтар» атты атақты трагедиясын шығарады. 1815 жылы шыққан «Парақша» атты өлеңі әлемнің көптеген тілдеріне аударылады. 1816 жылы «Германик» атты трагедиясы шыққаннан кейін Франциядан қуылады. 1803 жылы Француз Академиясының мүшелігіне сайланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Номад** — Астанада құрылған қазақстандық шайбалы хоккей командасы. 2016/2017 жылғы Қазақстан чемпионы. Команда 2007 жылы құрылған және континенталды хоккей лигасында (ҚХЛ) ойнайтын «Барыс» хоккей клубының үлестес клубы болып табылады. 2013 жылдың мамырына дейін команда «2-Барыс» аталды. 2020 жылдан бастап клуб қазақстандық Pro Hokei Ligasy өнер көрсетіп келеді.

Жетістіктері
------------

**Қазақстан чемпионаты**

* 1 !1

**ШХҚЧ чемпионы (1): 2016/2017**

* + 1 !1

**Тұрақты (1): 2017/2018**

* 1 !1

**ШХҚЧ финалисті (3): 2010/2011, 2017/2018, 2018/2019**
**Қазақстан кубогы**

* 1 !1

**Қола** (2): 2014, 2018
**Құрлық кубогы**

* Құрлық кубогы **финалисті** (1): 2017/2018

Сілтеме
-------

* Ресми сайты
**Геофизикалық өріс**. Жердің түрлі-түрлі физикалық
өрістері, мәселен, Жердің магнит өрісі. Жердің жекелеген алқаптары мен аймақтарында табиғи немесе жасанды түрде қалыптасқан әр түрлі физикалық шамаларының жиынтығы Геофизикалық өріс терминімен аталып жүр. Барлау геофизикасында әдетте Геофизикалық өрістің төрт түрі дараланады, олар: бақыланған, қалыпты, қалыпсыз
және жүйеленген өрістер; бақыланған Геофизикалық өріс. — нақтылы өлшенген өріс; қалыпты Геофизикалық өріс — өлшенген өрістер жиынтығының орташа мөлшерімен сипатталатын өріс;
қалыпсыз Геофизикалық өріс — нақты өлшемдері қалыпты өріс көрсеткіштерінен айтарлықтай
айырма беретін өріс; жүйеленген Геофизикалық өріс— өлшенген өрістерді белгілі бір жүйеге сәйкес саралау нәтижесінде алынатын өріс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
Тайбағар Тұрланұлы (1827, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қазыбек бек темір жол станциясы – 1881, сонда) – би, Ұлы жүз шапырашты руының әжіке тармағынан шыққан. Ақын, әншілердің қамқоршысы болған. Ол өзінің сыралғы досы, атақты әнші Дәурен сал Құдабайұлына араша түсіп, бар малын құн өтеміне төлеу арқылы өлім жазасынан аман алып қалғаны ұшін ел ішінде "мырза" атанған. Тайбағардың шешендігі мен әділеттілігін Сүйінбай жоғары бағалаған. Ол Тезек төремен айтысында: "…менің бауырым – Тұрланның жалғыз ұлы, Мықты болсаң жеңіп көр Тайбағарды" деуі Тайбағардың шешен адам болғанын білдіреді. Аягөзде өткен құн дауында Қанай батырды өлім жазасынан алып қалған.

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 8 том
Кисимул қамалы
**Кисимул қамалы** (ағылш. *Kisimul*, шотл. *Chiosmuil*) — Шотландияның батыс жағалауында Барра аралындағы (Сыртқы Гебридтер), Каслбей қаласының айлағының қішкентай аралында орналасқан шотландық қамал. Шотландық тілден аударғанда Кисимул салық төлейтін орын деген мағына береді. Белгиялық суретші Эржені «Қара арал» комиксін жасауға шабыттандырған арал барлық жағынан сумен қоршалған. Қамалдың ішінде тұщы су құдығы бар.

Тарихы
------

Қамал туралы алғашқы деректер XVI ғасыры пайда бола бастады. Қашан салынғаны жайлы әлі нақты белгісіз. Жергілікті тұрғындардың болжауы бойынша XI ғасырда Макнил кланына тиесілі болды. 1838 жылы қамал тасталынды. Жергілікті тұрғындар оны балық аулау кемелерінің балласты ретінде қолдану үшін тастарға бөлшектей бастады. 1937 жылы Макнил кланының басшысы ата-баба тұрағына қайта келді. Қайта қалпына келтіру жұмыстарынан кейін кланның басшысы 2001 жылы 1 жылдық фунт стерлинг пен бір бөтелке виски үшін сарайды 1000 жыл мерзімге «Тарихи Шотландия» қорына жалға берді.

Қайықтан түсірген видео, 2011 ж.

Тағы қараңыз
------------

* Шотландия қамалдарының тізімі
* Барра аралы
* Қара арал

Сілтеме
-------

* Barra, Kiessimul Castle | Canmore
* BBC NEWS | UK | Scotland | Islands gifted to residents
* Undiscoveredscotland.co.uk сарай туралы мақала
ТАЙЫР ЖОМАРТБАЙҰЛЫ БОҚАЕВ (1884-1937)

 Байырғы Семей облысына қарасты Абай ауданының Мұқыр деген жерінде өмірге келген, сүйегі Тобықты ішіндегі Көкше руынан.

 Жомартбай Боқайдың алтыншы ұрпағы. Жомартбайдан Хасен мен Тайыр туған.
Тайырдан – Масғұт, Өзбек, Моряк, Сағида, Халима;
Хасеннен – Садуақас, Ербосын

 Тайырдың үлкенұлы Масғұт (1913-1979) Мәскеудің «Түсті металдар және алтын» институтында Дінмұхамед Қонаевпен (1912-1993) бірге үздік оқып, институтты 1936 жылы қызыл дипломмен бітірген. Ортаншы ұлы Өзбек жоғары білімді педагог-химик, кенже ұлы Моряк физика-математика ғылымдарының кандидаты дәрежесі бар, ғылыми-зерттемгер болған. Қыздары Сағида мен Халима жоғары білімді педагогтар боп қызмет еткен.

 Тайыр 12 жасқа дейін көкбай медресесінде, сонан соң Архат бекетіндегі орыс мектебінде оқиды. Кейін атасы Хасен оны Семейдегі медресеге оқуға әкеледі. Сонан соң Уфадағы «Медресе-Ғалияда» оқиды. Мұнда: дінтану, шығыстану пәндері, логика, математика, тарих, географиямен қатар орыс тілі және әдебиеті де оқытылған(ҚСЭ, 5-том,564-бет)

 1911 жылы «Медресе-Ғалиядағы» қазақтар (Б.Майлин, Т.Жомартбаев, т.б.) өз қаражаттарына «Әліппе және төте оқу» атты қазақша оқу кітабын баспадан шығарады.

 1911 ж, «Медресе-Ғалияны» аяқтаған соң Семейге оралып, онда Ертістің сол жағалауындағы «Заречная слободкада» (қазіргі Жаңа-Семей) 1910 ж. ашылған мұсылман мектебінде жаңаша сабақ береді. 1912 ж. Семейде «Балаларға жеміс» деген педагогикалық кітабын баспадан шығарады. 1916-1927 жж. Зайсан қаласында мектеп мүдірі боп ұстаздық, әдеби-шығармашылдық жұмыстармен шұғылданады.

 1927-1937 жж. Семейдегі орта мектептер мен педтехникумда математикадан, әдебиеттен сабақ бeрeді. Ақын ұстаздың «Бөлшек сандар ережелері» дейтін өлең шығармасы шәкірттері жадында жатталып, ел арасында кеңінен тараған.

 Тайыр Жомартбайұлы математиканы өлең жолдарымен оқытқан алашшыл ағартушы-ақын.
**Убайдулла Мырзағалиұлы Стамқұлов** 1951 жылы 8 наурызда Түркістан облысы Ленгер ауданының Первомаевка ауылында туған. Қазақ.
Әкесі - Стамқлұов Мырзағали, марқум, Шымкент облысы
Леңгір нан комбинатында цех бастығы болып еңбек еткен.
Анасы - Стамқұлова Бибімәрия, марқум.
С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің
заң факультетін бітірген (1974), қуқықтанушы; С.М. Киров
атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітірген (1982).
Заң ғылымдарының кандидаты (1982), доцент. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Күрделі құрылысты
жобалық-сметалық құжатнамамен қамтамасыз етудің азаматтық-құқықтық мәселелері».
«Заңды тұлғалар: тарихы және қазіргі тұжырымдамалары»
кітабының (2000), «Қазақстан Республикасының бейкоммерциялық ұйымдары» оқу құралының (2002), 50-ге жуық
ғылыми мақаланың, оқу құралдарының авторы.
Қазақ, орыс және неміс (сөздіктің көмегімен) тілдерін біледі.
1968 жылдан - Шымкент облысы Леңгір аудандық сотының
сот мәжілісінің хатшысы. 1969 жылдан - С.М. Киров
атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің студенті.
1974 жылдан- КСРО ІІМ Қарағанды Жоғары мектебінің
оқытушысы, аға оқытушысы, азаматтық құқық және процесс
кафедрасының бастығы. 1990 жылдан - ҚР ІІМ Қарағанды
Жоғары мектебі бастығының оқу жұмысы жөніндегі орынбасары, бірінші орынбасары. 1996 жылдан - ҚР МТК
Қарағанды жоғары мектебінің бастығы. 1997 жылдан ҚР ҰҚК Қарағанды жоғары мектебінің бастығы. 1999 жылдан
Б. Бейсенов атындағы ҚР ІІМ Қарағанды заң институтының
бастығы. 2002 жылдан - ҚР Премьер-министрі Кеңсесінде қорғаныс және құқықтық тәртіп бөлімінің консультанты құқық қорғау органдары секторының меңгерушісі. 2003 жылдан - ҚР Премьер-министрі Кеңсесі қорғаныс жөніндегі құқықтық тәртіп бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 2004 жылдан - ҚР әділет вице-министрі.
2005 жылдан бері - ҚР Конституциялық Кеңесінің мүшесі 
«Ерен еңбегі үшін» (1972), «Астана», «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл», «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» медальдармен марапатталған. ҚазКСР ІІМ еңбек сіңірген қызметкері (1983). Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері (2005).

* Полиция полковнигі.
* Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Л. Эрхард, У. Черчилль, Н.Ә. Назарбаев.
* Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Тұрақты қарқынды, дамыған мемлекет».
* Хоббиі - спорт, кітап оқу.
* Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем, тарихи әдебиет.
* Үйленген. Жұбайы - Стамқұлова Ираида Эрвиновна (1957 жылы туған), заңгер. Қыздары - Лаура (1982 жылы туған), Дина (1984 жылы туған).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Нил Мопе
Нил Мопе́(фр. Neal Maupay; 14 тамызда 1996 жыл, Версаль, Франция) — Франция елінің футболшысы, «Ницца» клубы мен Францияның ұлттық құрамасының шабуылшысы.

Мансабы
-------

### Клубтардағы мансабы

Нил Мопе — «Ницца» клубының тәрбиеленушісі. 2012 жылдың 15 қыркүйегінде «Лига 1»-де «Брестке» қарсы ойнады. Келесі матчте Нил Мопе 67 минутта, Ллой Палюнаның орнына шықты. Қосымша уақытта командасына пенальти ұтып берді. Мопе өзінің бірінші голын 2012 жылдың 15 желтоқсанында, «Эвианаға» қарсы ойнағанды соқты. Мопе 2012/2013 жылдарындағы ойыны «Милан» клубымен байқалып калды.

### Ұлттық құрамадағы мансабы

2011 жылдан бастап 2012 жылға дейін Нил Мопе Францияның 16 жасқа дейінгі ұлттық құрамасында ойнаған. 2012 жылы 17 жастарға дейінгі ұлттық құрамада ойнаған.

Дереккөздер
-----------


1. ↑
2. ↑
3. ↑
**Жүрек** – Тарбағатай жотасының шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Шағаноба қыстауының оңтүстік-шығысында 7,5 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2541 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған. Солтүстік-шығысында Сауыр жотасы жатыр. Таудан Керегетас, Шағаноба өзендерінің салалары бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Геологиялық құрылысы герцин тау жасалу кезеңінде пайда болған. Негізінен палеозойлық тақтатас, құмтас, әктас пен базальт құрамды тау жыныстарынан түзілген. Оңтүстік беткейінде сеңгірлі жақпартастар жиі кездеседі.

Өсімдігі
--------

Солтүстік беткейінің 1100 м-ге дейінгі бөлігінде далалық, 1900 м биіктікке дейін орман ландшафты және альпі шалғыны басым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы