recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ақбас құмай** (лат. *Gyps fulvus*) – сұңқартәрізділер отряды, қырғилар тұқымдасына жататын жыртқыш құс. 

  

Қазақстанда негізінен Іле, Күнгей, Теріскей және Жетісуларында (Жоңғар) кездеседі. Бірақ ұясы Шолақ тауларынан ғана табылған. Денесінің ұзындығы *1,12* м, қанатының ұзындығы 68 см, қанатын жайғанда ұзындығы *2,56 м*, құйрығының ұзындығы *30 см*. Түсі ақшыл сары, қоңыр. Отырықшы құс. Жұп құрып (*2 – 5 кейде 20*) тіршілік етеді. Ұясын тік жарлардың қуысына бір-бірінен *30 – 50 м* жерде салады. Көбеюі жөнінде деректер шамалы. Жұмыртқасын ұябасары мен шәулісі кезектесіп басады. Өлекселермен қоректенеді. Ақбас құмайдың таралу аймағы өте аз, саны жылдан-жылға азаюына байланысты Алматы облысының «Қызыл кітабына» енгізілген.

Суреттер
--------

* PortraitPortrait
* Subadult or young adult, landingSubadult or young adult, landing
* In flightIn flight
* A Griffon vulture at Colchester ZooA Griffon vulture at Colchester Zoo
* Museum specimenMuseum specimen

Дереккөздер
-----------

1. ↑  IUCN redlist
2. ↑  *Қазақ ұлттық энциклопедиясы*
**Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы** — Тентек сағасының табиғатын және Алакөл аралдарындағы сирек кездесетін жануарларды сақтап қалу мақсатында ұйымдастырылған. Жетісу облысының Алакөл және Абай облысының Үржар аудандарында орналасқан. Аумағы 65672 га. Қорықтың аумағы 12 телімге бөлінген. Қорықта өте сирек кездесетін реликті шағаланың ұя салып, балапан өрбітетінін қазақ орнитологы Е.Әуезов 1968 – 69 жылдары жүргізген ғылыми жұмыстары кезінде анықтады. Қорық аумағындағы аралдар құстардың топталып ұя салуына өте қолайлы. Сондықтан да қорықты нағыз «құс базары» деп атауға болады. Қорық жануарлар дүниесіне өте бай. Мұнда балықтардың 17, қосмекенділердің 2, бауырымен жорғалаушылардың 14, құстардың 324 және сүтқоректілердің 33 түрі кездеседі. Омыртқасыздардан инеліктердің 34 түрі бар. Құстардың 16 түрі (бұйра бірқазан, қалбағай, қара дегелек, безгелдек, дуадақ, үкі, т.б.) және балқаш алабұғасы Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Өсімдік жамылғысына да бай (өсімдіктің 286 түрі өседі). Қорықта жеті тақырыптық жоба бойынша ғылыми - зерттеулер жұмыстары жүйелі түрде жүргізіліп келеді. Сондай-ақ «Табиғат жылнамасы» жазылады. «Табиғат мұражайы» жұмыс істейді, шағын дендрарий ұйымдастырылған. Қорық шекарасында ұзындығыы 2 км болатын қорғаныш белдем салынған. 2004 жылдан Қазақстан Республиканың Үкіметі мен БҰҰ-ның Қазақстандағы өкілдігінің біріккен ұзақ мерзімге арналған жобасы қолға алынды. Алакөл қорығының туризмді дамытудағы маңызы зор.

Алакөл көлі
-----------

Алакөл Қазақстанның көз жауын алатын көлдерінің бірі. Жетісу Алатауының солтүстік шығысында жатқан тұзды көл минералды тұздар мен күкіртті батпаққа бай. Сонымен қатар, Сіз көл бойында 35 км созылып жатқан Құстар Аралынана Фламинго құстары мен басқа да 40 түрлі құстарды көре аласыз.

|  |  |
| --- | --- |
| Қазақстан байрағы | 
к • т • өҚазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтары |
| Қорықтар (тізім) | Ақсу-Жабағылы |
Алакөл |
Алматы |
Барсакелмес |
Батыс Алтай |
Қаратау |
Қорғалжын |
Марқакөл |
Наурызым |
Үстірт |
| Ұлттық парктер (тізім) | Алтынемел |
Баянауыл |
Бурабай |
Бұйратау |
Жоңғар Алатауы |
Катонқарағай |
Көкшетау |
Көлсай көлдері |
Қарқаралы |
Сайрам-Өгем |
Тарбағатай |
Шарын |
Іле Алатауы |
| Резерваттар (тізім) | Ақжайық |
Алтын Дала |
Ертіс орманы |
Семей орманы |
Ырғыз-Торғай |
Іле-Балқаш |
| Қорық аймақтары | Арыс және Қарақтау |
Жусандала |
Кендірлі-Қаясан |
Оңтүстік Қазақстан |
Солтүстік Каспий |
| Қорықшалар | **Қазақстан қаумалдары** |
| Табиғат ескерткіштері | **Қазақстан табиғат ескерткіштері** |
**"Әрбір үйде мереке"** (деректі фильм) -"Қазақтелефильм" студиясының 7 бөлімді, түрлі түсті көркемсуретті фильмі (1987).. 
Фильм қырғыз драматургі **М.Байджиевтің** пьесасының желісі негізінде жасалынған. Махаббат тақырыбына құрылған бұл телетуындының оқиғасы кезекті бір жаңа жылдың қарсаңындағы қызықты да қарбалас тірліктер, мерекелік дастарқан басындағы салтанатты отырыстар турасындағы сюжеттерге құрылған. Түсірілімдер негізінен түнде жасалған. Алуан түсті самала шамдардың шаттық ұсынып тұрғанына қарама-қайшы махаббат сәтсіздігі турасындағы оқиға желісі баяндалады. Пәктік пен зұлымдықтын, сүйіспеншілік пен опасыздықтың арпалысы көркем кинотілмен шебер баяндалады. Режиссері - Р.Әлпиев.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Әпитөк** – қазақ халқының әні. Тарихта ол Әсет Найманбайұлының, Дос-Мұқасанның және басқа нұсқаларда орындалды. Бұл ән композитор және музыка қайраткері А.В.Затаевичтің «Қазақтың 500 ән-күйі» деген музыкалық-этнографиялық еңбекке кірді.

Сөздері
-------

Қамысы әупілдектің мүше-мүше  

Сарғайдым осынау көлдің суын іше, әпитөк  

Қос қанат құсқа біткен маған бітсе  

Бармас пе ем сәулетайға әлденеше, әпитөк  

*Қайырмасы:*  

Сөйлесуге тіл-хат жоқ  

Өздеріңдей бір зат жоқ  

Келсе қалқам көп кешікпей алыстан  

Туған екен сол перизат асыл тек  

Басында әупілдектің мұнары бар  

Мойнында көк бестінің тұмары бар, әпитөк  

Құрбылар бұл қалай деп сөге көрме  

Ғашықтың тарқалмаған құмары бар, әпитөк  

*Қайырмасы*  

Басынан әупілдектің мұнар кетпес  

Кей адам уәде берген сертке жетпес, әпитөк  

Кебістің жалаң аяқ басын киіп  

Ей қалқа, қош дегенің естен кетпес, әпитөк  

*Қайырмасы*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әпитөк әнінің тарихы Мұрағатталған 15 шілденің 2019 жылы.
**Пьер Санитариб Исса** (ағылш. *Pierre Sanitarib Issa*; 11 қыркүйек 1977, Джермистон) — оңтүстік африкалық футболшы, қорғаушы. ОАР Ұлттық құрамасының экс-ойыншысы.

Карьерасы
---------

Карьерасында "Дюнкерк" (Франция), "Олимпик (Марсель)" (Франция), "Челси" (Англия), "Уотфорд" (Англия), "Олимпик Бейрут" (Ливан), "Ионикос" (Грекия), "ОФИ" (Грекия) клубтарында ойнап, 2009 жылы футбол ойнауды доғарды.

1998, 2002 жылдары әлем чемпионатына қатысқан. Бірақ әлем чемпионатындағы ең жолы ауыр футболшылардың бірі атанды. 1998 жылғы турнирдің бірінші турындағы Франциямен ойында өз қақпасына гол соғып алды (бұл ӘЧ тарихындағы 1600-ші гол еді). Осы ойынның соңғы минутында Тьерри Анридің соққысын бір аяғымен қайтарып еді, екінші аяғына тиіп қақпаға еніп кетті. 

Үшінші турда Сауд Арабиясымен ойында Иссаның кесірінен ОАР қақпасына пенальти белгіленіп, құрама 2:1 есебімен ұтып тұрған жерінен жеңісті уыстан шығарып алды. 

2002 жылғы әлем чемпионатының алғашқы ойынында-ақ жарақат алып алаңнан кетуге мәжбүр болды.

Жетістіктері
------------

### Командалық

* Ливан чемпионы: 2003
* Ливан кубогы: 2003

Қатысқан турнирлері
-------------------

* Африка Ұлттары кубогы: 2000, 2002, 2006
* Әлем чемпионаты: 1998, 2002
**Ақбаев Бердіқожа Тұрғанбайұлы** (1936, Форт-Шевченко қаласы – 2005) – педагог. Гурьев (қазіргі Атырау) педагогикалық училищесін бітірген (1958) және Атырау педагогикалық институтын сырттай бітірген (1971). 1959 – 71 жылдары Куйбышев, Шахта және Шетпе кентіндегі 52-орта мектепте мұғалім, 1971 – 79 жылдары аудандық спорт мектебінің директоры, 1979 – 88 жылдары 51-орта мектебінің директоры, 1988 – 90 жылдары аудандық білім бөлімінің әдіскері. 1990 – 2000 жылдары білім беру және ғылым қызметкерлері кәсіподағы аудандық комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. Қазақстан Республикасының «Құрметті спорт қайраткері» атағымен марапатталған (2005).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997;
**Пьер Симон Лаплас** (1749 жыл 23 наурыз, Бомон-ан-Ож, Нормандия - 1827 жыл 5 наурыз, Париж) - француз астрономы, математигі және физигі, *Париж ғылым академиясының мүшесі* (1785), *Француз академиясының мүшесі* (1816).

Ғылымдағы орны
--------------

1790 жылдан *өлшеуіштер мен таразылар жөніндегі палатаның* төрағасы. Ол аспан механикасы саласында Күн жүйесіндегі барлық белгілі денелер қозғалысының ерекшеліктерін *Ньютонның бүкіл әлемдік тартылыс заңы* негізінде жеткілікті дәлдікпен түсіндірді. 1780 жылы аспан денелерінің орбитасын есептеудің жаңа әдісін ұсынды. Лаплас тасудың динамикалық теориясын жетілдірді. Дифференциалдық теңдеулер жөнінде, атап айтқанда, дербес туындылы теңдеулерді *«каскад» тәсілі бойынша* интегралдау туралы түбегейлі еңбек жазды. Алгебрада анықтауыштарды *қосымша минорлар қосындысының көбейтіндісі* түрінде көрсететін маңызды теорема Лапластың есіміне байланысты айтылады. Лаплас құрған ықтималдықтардың математикалық теориясы кез келген *статисткалық заңдылықтарды* зерттеуге негіз болды. 1779-1784 жылдары *А. Лавуазьемен* бірге физикамен айналысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
**Әруақтар мерекесі** – 15 шілде күні аталып өтілетін қытай мерекесі. 

Бұл күні қайтыс болған үлкендерді еске түсіріп, әруақтарды отбасының жылылығын қайта көруге шақырады. Жазық өңірлерде сол күні ымырт түсе жұрт есігін айқара ашып далаға шығады да, айқайлап әруақтарды үйге шақырады. Шақырған дауыстар түнгі желмен ұзаққа таралып жатады. Бұл көріністі өз басынан өткізгендер мәңгі ұмытпайды. Сулы өңірлерде өзен мен көлдерге балауыз шырақ қояды. Ай туып, жұлдыздар шыққан шақта, шырақтар су бетінде жүзіп, туыс-туғандардың сағынышын жыраққа жалғайды. 

*(Қытай тілінен аударылған)*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  www.baidu.com
**Пьер Рене Делинь** (фр. ;3 қазанда 1944 жылы Брюссель туылды) — бельгиялық математик. 1973 жылы толық дәлелденген Вейль гипотезасы бойынша жасаған жұмыстарымен белгілі.

Өмірбаяны
---------

Пьер Рене Делинь Брюссельде туылып, Брюссельдік еркін университетті тәмәмдады.

Александр Гротендик қоластында докторлық диссертацияны қорғаған Пьер Делинь, Париждегі Жоғарғы ғылым зерттеулер институтында жетекшісімен жұмыс атқарды.1968 жылы Жан-Пьер Серрмен жұмыс істеді. Оған қоса, Пьер қисықтардың модульдерінің кеңістігін сипаттауда Дэвид Мамфордпен қызметтесті. Математиктің Вейльдің үшінші гипотезасының(соңғы дәлелденбеген) дәлелдеуі - ең танымал жұмысы.

Пьер Делинь Француздық ғылым академиясының (1978), АҚШ-тың мемлекеттік ғылым академиясының (2007), Шведтік патшалық ғылым академиясының (2009), Ресейлік ғылым академияларының (2016) шетелдік мүшесі атанған.

Делинь сыйлығы
--------------

2004 жылы, сыйақы жартысы жас ғалымдарды қолдауға жұмсалу керек Бальцан сыйын алған Пьер, Ресей, Украина және Белоруссияның жас математиктеріне конкурс ұйымдастырды. Конкурс жеңімпаздарына үш жылдық стипендия ұсынылды. Делинь осы конкурс үшін арнайы жиналған Ресейлік математиктерден тұратын қазылар алқасының мүшесі. Соңғы рет конкурс Делиньнің жеке қаражатына 2009 жылы өткізілді.

2006 жылдан бастап жас математиктер үшін өткізілетін "Династия" қорының конкурсының ережелері Пьердікіне ұқсас. Қазылар алқасының тізімі Делиньнің конкурсыныкіне ұқсас, ал Пьер оның төрағасы болып табылады (В.А. Васильевпен бірге).

Марапаттары
-----------

* 1978 жыл — Филдсов сыйлығы
* 1988 жыл — Швеция патшалық ғылым академиясының Крафорд сыйлығы
* 2004 жыл — Бальцан сыйлығы
* 2008 жыл — Вольфтың сыйлығы
* 2013 жыл — Абелев сыйлығы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Конкурс Пьера Делиня
Тасжелін, тасемшек - сиыр желінін астау, тегене, дөңгелек, шошақ (ешкі желін) деп төрт түрге бөледі. Астау тәрізді-сиырдың бауырымен алға созылады, жалпақ және терең. Тегене тәріздесі - ұзындығы орташа және жалпақ, барынша терең. Дөңгелек төңкерілген тегене тәріздес, тереңдігі мен көлденеңі жақсы дамыған. Ешкі желіні тәріздес - алдыңгы бөлшектері өспей семіп қалған, артқысы - салбыраңқы. Бөліктер бір-бірімен терең сызықпен бөлінген, дамымаған үрген қуықтай, домалақ. Емшектері бір-біріне жақын орналасқан. Мұндай желін уақытында дұрыс өсірілмеген сиырда болады да, тасжелін, тас емшекті келеді, қиын сауылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
Организмнің қалыпты өмір сүруі ішкі орта құрамының салыстырмалы қалыпта болуына байланысты. Организм үздіксіз қоректік заттардың, судың, минералды заттардан артық, кемін реттеп отырады. Бір нәрсеге мұқтаждық, яғни қалыпты өмір сүру және даму қажеттілігі организмнің ерекше жағдайын туғызады.
*Қажеттілік немесе мұқтаждық* - қандай да болмасын іс-әрекеттің басты қозғаушы күші. Қажеттіліктің физиологиялық және әлеуметтік түрлері болады.

Физиологиялық қажеттілік
------------------------

Организмнің тіршілік әрекетімен қамтамасыз етілуімен байланысты. Бірінші кезекте организмнің оттегіге, қоректік затқа, суға, жылуға т.с.с. қажеттілігі. Бұл қажеттілік барлық жануарларға тән. Бірақ адамда әлеуметтік қажеттілік (оқуға, жұмыс істеуге, шығармашылыққа) оның қоғамдағы әрекетіне әсер етеді.
Организмнің бір мұқтаждығының қанағаттанып, оның орнына басқа мұқтаждықтың пайда болуы - өмір сүруіне, әрекет етуіне өте керекті шарт болып табылады. Әрбір уақытта қандай болмасын бір қажеттілік басым болады, ал қалғандары оған бағынып, соған байланысты болады. Ол қанағаттандыру әрекеті деп аталады. Бірақ нақты адамның әрекетіне психика - адамның ішкі әлемі (сезімі, есі, ойлауы, түйсігі, санасы, зердесі, ықыласы) әсер етеді.
Яғни адамның әрекеті психиологиялық және физиологиялық процестердің біріккен құймасы. Ол тұқым қуалаушылық реакциясы мен әдет, дағдының өмір тәжірибесінің жинақталуынан қалыптасады.

Дереккөздер
-----------


1. ↑   Оқушы анықтамасы: 5-11 сыныптар. 2-кітап - Астана: «Арман-ПВ» баспасы, 2008 ж. - 536 бет. ISBN 9965-861-72-2
Пьер Андже́ли (итал. Pier Angeli, туған кезінде Анна Мария Пьеранджели (итал. Anna Maria Pierangeli), 19 маусым, 1932 – 10 қыркүйек, 1971) – итальяндық актриса, Мариса Паван атты актрисаның егізі.

Өмірбаяны
---------

Ең бірі рет экраннын 1950 жылы итальяндық фильмдердің бірінен көрінеді. Бір жылдан кейін Род Стайгермен Голливудтың «Тереза» фильмінде түседі. Осы рөлі үшін «Золотой глобус» жүлдесінің номинанты атанған. Сыншылардың көзіне түсіп, көпшілік оны Грета Гарбомен салыстырады. Кейін «Три истории любви» (1953), «Сомбреро» (1953), «Мадемуазель Нитуш» (1954), «Серебряная чаша» (1954) и «Порт Африка» (1956) және тағы басқа фильмдерде рөлге ие болады. 
1950 жылдары Кирк Дуглас атты актермен романы болады. Кейін Джеймс Динмен кездеседі. Алайда, анасы оларды құптамағандықтан, екеуінің жұбы ажырайды. 1954 анасының қалауымен Вик Дамон атты актер және әншінің әйелі атанады. Олардың Перри атты ұлдары дүниеге келеді. Бірақ, төрт жыл өткен соң, жас актерлер ажырасу жайлы шешім қабылдайды. 1960 жылдары Пьер Анджели Еуропаға қайтып келеді де, Ұлыбританияда ұзақ уақыт тұрады. 1962-1969 жылдары Армандо Травайолимен некеде болып, Эндрю атты ұлдары дүние есігін ашады. 1971 жылдың 10 қыркүйегінде 39 жастағы Пьер Анджелидің өлі денесі табылады. Оны Франциядағы Рюэй-Мальмезон қаласында жерлейді.

Дереккөздер
-----------

Пьер Анджели
Pier Angeli
Пьезоэлектриктер - белгілі бағытта қысым түсіргенде не созғанда электр өрісі болмаса да электрлік поляризациялану пайда болатын кристалл заттар. Бұл құбылыс тура пьезоэлектрлік эффект (пьезоэффект) деп аталады. Керісінше, электр өрісі әсер еткенде мех. Деформация пайда болу құбылысы – кері пьезоэффект деп аталады. Пьезоэффектті алғаш рет 1880 ж француз физиктері, ағайынды Ж. және П.Кюри кварц кристалы арқылы зерттеген. Пьезоэффект 1500 – дене аса заттарда анықталды. Олардың ішінде сегнет тұзы, барий титаны, т.б. практикада кеңінен қолданылады. Кристалдардағы пьезоэлектрлік қасиет олардың құрылымына байланысты болады. Мұндай қасиет – барлық пироэлектриктерге тән. Пьезоэлектриктер пьезоконстанталармен – эл. Және мех. Шамалар арасындағы пропорционалдық коэффтермен сипатталады. Пьезоэлектриктер медицинада, техникада, лабораториялық тәжірибелерде, т.б. пьезоэлектрлер Түрлендіргіш ретінде кеңінен қолданылады.

Дереккөздер
-----------


Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 7 том.(Н-С) Алматы, 2005 жыл
**Пьезокварц** немесе **пьезо-оптикалық кварц** — кварцтың пьезоэлектрлік қасиеті бар түрі.

Қасиеттері
----------

Ең маңызды физикалық қасиеті тура және кері пьезоэлектрлік құбылыстар тудыруы. Кварц кристалын немесе одан кесіп алынған кішкене тақташаларды қысқанда басқа жақтарынан электр зарядтары пайда болады. Ал оған керісінше электр тоғымен әсер етсе, кристалл немесе тақташа мөлшеріне байланысты әр түрлі жылдамдықта тербеледі. Пьезокварц спектрдің көрінетін (инфрақызыл) және көрінбейтін (ультракүлгін сәулесі) сәулелерінде мөлдір болады.

Пайдалануы
----------

Радиотехникада, радиоэлектроникада, гидроакустикада, ақаукөрсеткіштерінде, күш және тербеліс үдеулерінің қарқынын, қысым мөлшерін өлшеуде, радионавигацияда, т.б. қолданылады. Одан стабилизатор, телефон, телеграф сүзгілері, дыбыс алғыш, дыбыс күшейткіштер, т.б. жасалады. Пьезокварц гидротермалдық процестерден қалыптасады. Түрді желілер құрамында және олардың үгілуінен жаралған қорымдарда жинақталады. Қазақстанда Сібір платформасы мен Сарыарқаның кейбір пегматит желілерінде табылды. Пьезокварцты жасанды жолмен алу игерілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 7 том.(н-с) Алматы, 2005 жыл
**Пьер Бангура** ( фр.  Пьер Бангура ; 1938, Конакри, Гвинея ) - Гвинея футболшысы, және қорғаушысы. 1968 жылғы жазғы Олимпиада мен 1970 жылғы Африка халықтар кубогына қатысқан. Ол Гвинея құрамасының бас жаттықтырушысы болып табылады.

Өмірбаяны
---------

1968 жылы Гвинея ұлттық құрамасының бас жаттықтырушысы Наби Камара Пьерді Мехикода өтетін жазғы Олимпиада ойындарына шақырған еді. Гвинея Колумбия, Мексика және Франциядан жеңіліп, өз тобында соңғы төртінші орынды иеленді. турнирде Пьер Bangoura үш матч ойнады  және команда капитаны болды . 1970 жылы Суданда өткенАфрика ұлттары кубогына қатысты. Гвинея құрамасы Конгодан озып, Гана мен Біріккен Араб Республикасынан ұтылып, өз тобында соңғы үшінші орынды иеленді. Бангура турнирдің бір ойынында ойнады 

1988 жылы ол Гвинея құрамасының бас жаттықтырушысы болды, Пьер Бангураның басшылығымен команда 1990 жылғы Әлем чемпионатына іріктеудің бірінші кезеңінде екі кездесу өткізді. Екі матчтық қарсыластың нәтижесі бойынша Гвинея Туниске жалпы есеппен (0: 8) ұтылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  XIX. Olympiad Mexico 1968 Football Tournament / rsssf.com
2. ↑  OLYMPIC FOOTBALL TOURNAMENT 1968 — NATIONAL SQUADS / linguasport.com
**Қозыбасы** – Жетіжол жотасының солтүстік-шығысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Жамбыл ауданы Дегерес ауылының шығысында 14 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1149 м. Ендік бағытта 12 км-ге созылған, енді жері 2,5 км.

Жер бедері
----------

Беткейлері керпештеліп, адыр түзген. Олар сай-жыралармен тілімделген. Батысымен Сасық қайнараның жылғасы өтеді. Шығыс Соқырбұлақ өзенінің жылғалары бастау алады. Тауалды қоңыр топырағында таудың далалық өсімдіктері өседі. Етегі мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Желдіқара деген бетті қараңыз.*
**Желдіқара** – Тарбағатай жотасының солтүстігінде орналасқан оқшау тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Ақсуат ауданында орын тепкен. Бұғаз және Базар өзендерінің аралығында жатыр. Тарбағатай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде. Үштөбе елді мекеніне жақын орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1804 м. Ұзындығы 12 км, енді жері 7 км. Солтүстік беткейі көлбеу келген. Оңтүстік және оңтүстік-шығыс беткейлері жарқабақты, құзды. Солтүстік-батысынан Базар өзенінің саласы бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төменгі кембрийдің гранитоидтарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Тауалды бозғылт топырағында бұта аралас сұр жусанды өсімдіктер өседі. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Пьер де** **Ферма** (фр. *Pierre de Fermat*; 17 тамыз 1601 жыл, Бомен-де Ломань – 12 қантар 1665 жыл, Кастр) — француз математик, физик. Мамандығы бойынша заңгер. *Сандар теориясының* негізін қалаушылардың бірі. Осы теорияның бір теоремасы Ферманың есімінен аталады (қ. *Ферма теоремасы*). Ферма геометриядағы координаттар тәсілін Рене Декарттан бұрынырақ жүйелі түрде дамытқан. Ғалым шексіз аз шамаларды есептеуде дифференциялаудың жалпы заңын ашты. 

Ол максимум мен минимумды *(экстремумдарды)* табатын есептермен, қисықтарға жанама жүргізу тәсілімен, дененің ауырлық центрін анықтаумен, қисық *(шеңбер)* доғасының ұзындыған есептеумен, ықтималдық теориясының есептерін шешумен, т.б. шұғылданды. Ферма физикада Ферма принципі деп аталатын геом. оптиканың негізгі принципін тұжырымдады. Бұл принцип Мопертюи- Эйлердің ең аз әсер принципіне негіз болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан. Ұлттық энциклопедия/Басредакторы.Б.Аяған. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясының" Бас редакциясы, 2007. - 173 бет/ ISBN 9965-893-10-1
"Бір қозы туса, бір түп бетеге артық шығады" дегендегі айтпақ пәлсапасы дүниеге келер әр перзентің өз ырзығы, өз нәпақасы бар дегенді білдіру. Сондықтан мейлі жас келін болсын, кез келген жас келіншек болсын, оның бойынан жаңа өмірдің белгісі байқалса, соны ағайын-туыс қана емес, ауыл-руластары да қуанышты хабар қылып қабылдаған. Ең алдымен абысын-ажын жерік астын бөгенайын білсе, алдымен соны тауып, арнайы мал сойдырып, жерік ас табағын әзірлеп апаратын болған. Әрине, бастан басқа кәделі мүшелерін - асықты жілік, төсті салып, тағы да міндетті түрде ұлтабарды қосқан. Табақтын үстіне болат кездік қойып апаратын болған. Бұл тағы да болат кездіктей өткір, ел қорғаны болатын ұл болсын дегені. "Тоқ болсан да, толарсақтың сіңірін тастама, аш болсан да асықты жілікті мүжіме" дейтін жұртымыз асықты жылтырата тазалап, онымен ойнайтын болашақ иесіне арнап, тығып қоятын болған. Сол сияқты "жолымыз ашық болсын" деп жауырынын "жолын ашып" - ортасындағы жылтыр сүйекті міндетті түрде жарып қаятын ырым бар.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақы дастарқан
**Уәйіс әл-Қарани** (араб.: أويس القاراني‎, 
594 жыл, Йемен – 658 жыл, қазіргі Сирия) — Йемендік мұсылман, шәхид және табиғин. Мұхаммед пайғамбар заманында өмір сүрді, бірақ оны көру нәсіп болмады. Ибн Баттута кітабында Қарани Сиффин шайқасында Әли жанында соғысып жүріп қайтты деп жазды. Уәйістің мазары Сирияның Раққа қаласында орналасқан. 23.06.2014 күні оның мазары ИШИМ тырапынан қиратылды.

Өмірбаяны
---------

Әкесінің аты Әмир болғандықтан, оның толық аты **Уәйіс бин Әмир аль-Қарани**. Балалық шағында әкесінен айрылған. Хазреті Әлимен танысқаннан кейін Куфаға қоныс аударған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* [Мұрағатталған 14 шілденің 2014 жылы. Уәйіс Қарани]

Дереккөздер
-----------
**Жетен батыр**,**Жетісудың Жетені**(туылған жылы1817, Матай тауы. - 1910, Райымбек ауданы, Жалаулы ауылы) — жоңғар басқыншыларына қарсы күрескен батырлардың бірі,қолбасшы.

  

Шыққан тегі Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Матай руынан.

Ердің құнын, елдің дауын екі ауыз сөзбен шеше білген шешендігімен Жетеннің даңқы өзі өмір сүрген тұста бүкіл ұлы жүзге жайылып, "Жетісудың Жетені" деген атқа ие болған. Ел аузындагы өңтімелерге қарағанда Жетен Баяс асуы, Текенің сазында қалмақтармен болған ұрыстарда жасақтардың қимылын ұйымдастырып, басқаруда тапқырлық танытқан. Қапал, Үшқоңыр, Аламан, Матай маңындағы шайқастарда ерекше ерлік көрсеткен. Жетен ата қонысы жаудан тазартылған соң ауылаймагымен көшіп келіп, Райымбек ауданындағы Қулық тауын мекен еткен. 93 жасында дүниеден өткен Жетен Кеген өзенінің бойындағы Жалаулы ауылы жерленген. Соңғы жылдары Жетен басына еңселі күмбез орнатынып, Жалаулы ауылындағы ен үлкен көшеге есімі берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
**Жерқұлақ** - (лат. *Tuber melanosporum*)  - жейтін саңырауқұлақтардың ең қымбаты, 1 кг жерқұлақ Еуропа базарында 1000 еуро тұрады. Өте биік бағаланатын деликатес. 
"Дастарқаның қара бриллианты" деген атауға еге болған.

### Биологиялық сипаттама

Жерқұлақтың вегетативтік денесі жердің астында ораласады, қисық дөңгелекке ұқсас 3-9 см диаметрінде, 4-6 тегіс емес қыры болады.  

Сыртының түсі қызыл-қоңырдан қараға дейін.  

Іші қатты, ақшыл-сүр немесе ақшыл-қызыл мәрмәр суретті. Өскен сайын қарайып қара-қоңыр болады.   

Өзіне сай қатты хош иісі болады. Дәмі өте жағымды, қышқылдау болады.  

Споралары 35-25 мкм ұршық тәрізді сопақша келген, қисық.  

Көбіне еменнің немесе басқа ірі ағзалардың өміріне байланыста болып ол қашан иесі тіршілігін жойып, қурап біткенге дейін онымен бірге тіршілік ете береді. Жер астыда 2-3 см-дан жарты метрге дейін тереңдікте өседі.  

Жабайы шошқалардың ауес асы. Саңырауқұлақтың хош иісі жабайы шошқаларды тартып, солардың арқасында споралар таралады.  

Адамдар асқа пайдалау үшін саңырауқұлақтарды қарашадаң наурызға дейін тереді.

### Таралуы

Ең кең таралған жері - Францияда, орталық Италияда және Испанияда. Әсіресе Фрацияның оңтүстік-батыс Дордонь, Ло, Жиронда департаменттерінде және Воклюз оңтүстік-шығыс департаментінде.

### Дереккөздер

* "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Сокровища Перигора — статья в журнале «Вокруг света»
* Таксономия на сайте www.mycobank.org
**Жәмила Мамырәлі** -1973 жылы Түркістан облысы, Сайрам ауданында дүниеге келген. Алғаш еңбек жолын 1990 жылы Сайрам аудандық « Еңбектуы» газетінде тілші, аудармашы болып бастаған. Кейін осы газет негізінде жеке отау тігіп шыққан «Мәртебе» газетінің бөлім меңгерушісі болады. 1993—1998 жылдары Шымкент қалалық «Шымкент келбеті» газетінде қызмет атқарды. 1998 жылдан бері облыстық «Оңтүстік Қазақстан» газетінің қызметкері.

Бірнеше әңгімелері жергілікті баспасөз беттерінде жарияланған. Ж.Жабаевтың 150 жылдығына арналған облыстық жыр мүшәйрасында 3-орынды иемденген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Данди университеті** (ағыл. *University of Dundee*) — Шотландиядағы британдық университет. Тоғыз мектепті қамтиды: әлеуметтік ғылымдар; ғылым мен инженерия; медицина; гуманитарлық; өнер мен дизайн; және т.б.

Университеттің негізгі корпусы Данди қаласында орналасқан. Онда (негізгі корпуста) Өнер мен Дизайн Колледжінің Джорданстондық Дункан филиалы орналасқан. Университетте Найнвелс ауруханасында және Керколди қалашығында университеттік акушер мектебінің бір бөлігі болып табылатын кампустар бар. Университеттің беделі мынандай салаларда оқитын студенттердің арқасында айтарлықтай жоғары: құқық, медицина, жаратылыстану ғылымдары мен өнер. Бұл қант диабеті, онкологиялық аурулар мен неврологияны зерттеудің көрнекті ғылыми орталығы болып келеді.

Мұнда шамамен 100 елден келген студенттер оқиды.

1881 жылы Сент-Эндрюс университетінің колледжі ретінде негізі қаланды. 1897 жылы Университеттік колледж Сент-Эндрюс университетінің құрамына кірді. 1954 жылы ол Квинс-колледж деп атауы өзгертілді (ағыл. *Queen's College*). 1967 жылдың 1 тамызында тәуелсіз университеттің статусын алды. 1994 жылы университеттің құрамына факультеті ретінде өнер колледжі кірді. 2001 жылы Солтүстік колледжінің (педагогикалық) Данди кампусы университеттің факультеті болды.

Рейтингтер
----------

* Жылдың шотландиялық университеті Times & Sunday Times Good University Guide 2016
* Times Higher Education 16-орында '150 under 50 2016'
**Қозған** — Есіл алабындағы тұзды көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Ақкөл ауданы Қараөзек ауылының батысында 8 км жерде орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 342 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 8,6 км2, ұзындығы 5 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 14,4 км. Шарасында жыл бойы су болады. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады.

Жағалау сипаты
--------------

Өзімен аттас қазаншұңқырда жатыр. Жағалауы жайпақ, онда қамыс, құрақ шоғырлары кездеседі. Көлдің шығысында қарағай, қайың шоқтары өскен. Алабы мал жайылымына және шабындыққа пайдаланылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Мятаджи** (лақан аты шын аты – Аннакалыч; 1822 ашхабат маңы, Кеши аулы, – 1884) – түркімен ақыны. Мятаджи өлеңдері фольклорға жақын, көпшілігі халық әндерімен айтылады. Мятаджи кедей болған, диқаншылықпен күн көрген. Ол шығармаларында адам бойындағы сұлулық пен сүйіпеншілікті («Қолдан кетер», «Айпері»), туған өлкенің бай да сұлу табиғатын («Осында бар»), ерлік, батырлықты («Керекті»), әлеуметтік теңсіздік пен әділетсіздікті («Ол кедей болғанда»), шаруалардың ауыр түрмысын («Бидай») суреттеді. Әнші Халли-Бахшы (1857–1940) Мятаджимен жақын дос болды, оның өлеңдерін таратушылардың бірі болды. Мятаджидың таңдамалы шығармалары 1962 ж. түркімен тілінде жеке кітап болып жарияланды.

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
Ертедегі қазақтарда жұмыстары өте ауыр, таңның атысынан күннің батысына дейін иен далада жүргендіктен қойшы, сиыршы, жылқышы, түйешілер жыл маусымдарына байланысты киінген. Үскірік аяз бен ызғырық желден, жауын-шашыннан қорғаныш киім ретінде үстеріне тон, бастарына малақай, қолдарына жылы қолғап, аяқтарына тағалы етік, киіз байпақ киді. Жылы болуы үшін матаға қой мен түйе жүні, мақта қосып күсіп, бидайылап тыстаған, қой терісінен жүні ішіне қаратылып тігілген шалбарлар да малшыларды суықтан қорғады.

Сонымен қатар қысқы киімнің сыртынан кебенек, аба сияқты су да, жел де өткізбейтін сулық киімдерді киді. Бақташылардың киімдерінің бірі қазіргі кезде кездесе өоймайтын жадбағай, башлық, далбай, күләпара деген су өтпес үшін, қатты боранда жел мен қардан қорғайтын, тымақтың сыртынан киетін баскиімдер болған. Мұндай баскиімдер жаз айларында күннің аптабы мен шаңнан қорғаған. Бұл жаздық баскиімге тек мата астар салынып тігілген. Ол әрі жеңіл, әрі қолайлы болған. Қыста киетін жалбағайға түйе жүні немесе мақта салып сырып, бір түсті матамен астарлаған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақтың ұлттық киімдері" энциклопедиясы
**Уланьфу** – Қытайдың саяси қайраткері, Ішкі Моңғолия автономиялық ауданының басшысы[1].

1906 жылы Ішкі Моңғолия жерінде дүниеге келген. Ұлты – моңғол. 1925 жылы Қытай Коммунистік партиясына кіреді. Мәскеудегі *СуньЯт-сен атындағы институт*ты тәмамдаған. 

Жапон-қытай соғысы кезінде жапондарға қарсы күрескен. 1947-1949 жылдары елдің солтүстік-шығыс және солтүстік аудандарын азат етуде көп үлес қосқан. 

ҚХР құрылғаннан кейін Ішкі Моңғолия автономиялық ауданының негізін салған. Партия хатшысы және төраға қызметтерін атқарған. 

1951 жылы құрылған аз санды ұлттардың Бейжіңдегі Орталық институтының бірінші директоры болады. 
1966 жылы «Ұлттық партияны» құруға қатысты деген айыппен тұтқындалады. 1973 жылы ақталып шығады. 

1988 жылы Бейжіңде қайтыс болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Бибіқадиша Сансызбайқызы Жорабекова** – Желтоқсан көтерілісіне қатысқан қазақ жастарының бірі.

[1]

1968 жылы 10 мамырда Түркістан облысы, Созақ ауданы, Шу ауылында дүниеге келген. Орта мектепті бітіргеннен кейін Қазақ педагогикалық институтына оқуға түседі. 1986 жылы аталған институттың физика-математика факультетінің 2 курсында оқыған. Желтоқсан көтерілісіне қатысқаны үшін оқудан шығарылған.

Қазір Ордабасы ауданына қарасты «Бөген» ауылындағы Б.Кенжебаев атындағы орта мектептің математика және информатика пәнінің мұғалімі қызметін атқарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Желтоқсан қарлығаштары» кітабы, ISBN 788-548-4258-64-5
**Науэль Игнасио Гусман** (ис. *Nahuel Ignacio Guzmán*; 10 ақпан 1986 жыл, Росарио) — аргентиналық футболшы, "УАНЛ Тигрес" клубының қақпашысы. Аргентина жастар құрамасында ойнаған. Аргентина және Мексика чемпионы. 

2015, 2016 жылдары Америка кубогына барғанымен, бір кездесуде де алаңға шықпады.

Ұлттық құрамадағы мансап
------------------------

Науэль Аргентинаның атынан жасөспірімдер мен жастар деңгейінде өнер көрсетті, 2003 жылғы жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатына қатысты. 2018 жылдың мамыр айының соңында Нахуэль Гузманның 2018 жылғы әлем чемпионатына баратыны белгілі болды, ол Испаниямен жолдастық кездесуде оң тізе жарақатының қайталануына байланысты турнирді өткізіп жіберетін Серхио Ромероны алмастырады

Жетістіктері
------------

### Командалық

Ньюэллс Олд Бойз

* Аргентина чемпионы (1): 2013 (Финаль)

УАНЛ Тигрес

* Мексика чемпионы (1): Апертура 2015

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тransfermarkt.com

Сілтемелер
----------

* Профилі

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Әлеуметтік желілерде | 
Twitter |
|  |
| Тематикалық сайттар | 
FootballDatabase.eu · National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt |

 |
**Евгения Николаевна Свиридова** (**Э'Жени**) (1 ақпан 1986, Волгоград, КСРО') — ресей театр және кино актрисасы.

Биография
---------

Евгения Свиридова 1 ақпанда 1986 жылда Волгоград қаласында туды. Кіші кезінде әнмен айналасқан. 12 жасында *«Маленькие звёздочки»* жас әншілер жарысында Волгоградте қатысты.Сол жылы бардов өлеңдерінің фестивалінде қатысқан. Вадим Егоров *«Панамки»* әнімен ол екінші орынды алды. 2003 жылда Евгения мектепті бітіріп, Щукинск уилищесіне Мәскеуге түсті. Оның киноның дебюті Николай Лебедевтің *«Волкодав из рода Серых Псов»* фильмінде *Ниилит* рөлі болды.

* 2007 жылы Б.В.Щукин атындағы ВТУны бітірді.

Қазіргі жұмыс орны
------------------

Қазір сатира театрында қызмет етіп жатыр.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 18 мамырдың 2015 жылы.
* Мұрағатталған 10 ақпанның 2015 жылы.
**Науқасты күзету** — қазақтың әдеп-ғұрыпындағы қалыптасқан салт, адамның соңғы сәттерінде жасалатын құрмет, беті әріге бұрылған ауру кісіні күзетіп отыра, аялау және оны күтіп-бағу. 

Күзетке науқас адамның жақыны, жанашыры сияқты жасы егде тартқан кісілер немесе молда отырады. Олар ауруды күтумен бірге, оның айтқанын, өсиетін естіп қалуға міндетті. Шөлдесе аузына су тамызып, күтімін қадағалайды. Күзете отырғандар неме күн, ай болса да тапжылмай кезектесе отырып күтеді. Науқас әлсіреген кезінде деп салады, жақсы сөздерімен жұбатып отырады, ренжітпейді. Ауру үзілер сәтте иманын айтады, бетін ақпен жабады, оң жаққа ән салады. 

Егер ауру жалғыз қалып өмірден өтер болса - халық арасында бұл ағайындары мен ұрпақтары үшін де, дін жолында да ауыр күнә болып саналады. Сондықтан ауыр науқасты қай кезде де жалғыз қалдырмаған. 

Мысалы, атақты Шорманның Мұсасы қайтыс болғанда оның басында Уәлиханның Шыңғысы отырып иманын айтып, бетіп жапқан[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары /С. Кенжеахметұлы. - Алматы : Атамұра, 2010. - 384 б. ISBN 978-601-282-004-1
**Евграф Степанович Федоров** *(10 желтоқсан 1853 жыл, Орынбор - 21 мамыр 1919 жыл, Петроград)* - көрнекті кристаллограф, құрылымдық кристаллография мен минерологияның негізін салушылардың бірі, көрнекті петрограф, минералог, геолог.

Қызмет жолы
-----------

Петербург тау-кен институтын бітірді. 1885 жылдан Геологиялық комитетте жұмыс істеді, Солтүстік Оралда зерттеулер жүргізді. Бавария, Ресей Ғалымдар Акдемияларының академигі, Петербірг тау-кен институтының директоры. Теориялық кристаллогрфиялық мәселелерін шеше отырып, кристалдар симметриясының теориясын жасады, кристалло-химияның негізін қалады. КСРО Ғалымдар Академиясы 1944 ж. кристаллографиялық саласындағы таңдаулы еңбектерге үш жылда бір берілетін Федоров атындағы сыйлық тағайындалды. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
**Евдокия Николаевна Дроздецкая**  (16 наурыз, 1936 жыл) — КСРО спорт шебері (1959). Шаңғы спортынан өндіріс ұжымдарының арасында өткен Қазақ КСР біріншілігінде және КСРО біріншілігінде 2- жүлделі орынды иемденді. 1957 жылдан бастап, велосипед спортымен айналысқан. Қазақстан біріншілігінде , Целинный өлкесінің біріншілігінде, Орта Азиядағы ірі өнеркәсіп орындары спартакиадасында бірінші орындарды жеңіп алған. Қазақ КСР құрама командасының құрамында КСРО халықтарының ІІ-Спартакиадасына қатысқан. КСРО біріншілігіне, Әлем біріншілігінің іріктеу ойындарына, Австрия-КСРО халықаралық жарысына қатысып, еліміздің абыройын қорғаған. Омбы жаттықтырушылар мектебін бітірген. Жаттықтырушылық жұмыспен айналысқан кезінде КСРО спорт шеберлері Н.Лиханов , А.Назаров, З.Русаковты тәрбиеледі. Қазіргі уақытта құрметті демалыста[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Солтүстік Қазақстан облысы энциклопедиясы, "Арыс" баспасы, Алматы, 2006
**ІI Теңіз маңы уезі** (*ІI Теңіз маңы округі*) — 1919-1922 жылдары өмір сүрген Бөкей губерниясының (1920 бастап - Қырғыз АКСР құрамында) әкімшілік-аумақтық бірлік.

Әкімшілік орталығы болмаған І Теңіз маңы уезі 1919 жылы құрылды. 1920 жылы оның құрамына атаулардың орнына сандар (1-ден 13-ға дейін) болған 13 көшпелі болыстар кірді.

1921 жылдың қаңтарында 13 болыстың орнына 7 құрылды (барлығы көшпелі):

* Ақтөбе
* Жиделі
* Когарнинск
* Құрқұба
* Майлы
* Сасықтау
* Үшеркетау

1921 жылы шілдеде жойылған Еділ-Теңіз қазақтар жерінің аумағы II Теңіз маңы уезіне қосылды. Бұл аумақта 4 көшпелі болыс: Ганюшкино, Николаевск, Сафоновск және Синеморск құрылды.

1922 жылы 6 мамырда І Теңіз маңы уезі жойылды. Оның аумағы Теңіз уезіне өтті.

Сілтеме
-------

* Қазақстан ӘАБ анықтамалығы (1920 ж. тамыз - 1936 ж. желтоқсан). Алматы, 1959
**Набла-оператор** - (V-oneратор немесе Гамильтон операторы) - төмендегі дифференциалдық оператор: 

{\displaystyle \nabla ={\partial \over \partial x}{\vec {i}}+{\partial \over \partial y}{\vec {j}}+{\partial \over \partial z}{\vec {k}}}
мұндағы {\displaystyle {\vec {i}},{\vec {j}},{\vec {k}}} - ортогонал бірлік векторлар. Егер f(x,y,z) скаляр функция болса, онда

{\displaystyle \nabla f={\partial f \over \partial x}{\vec {i}}+{\partial f \over \partial y}{\vec {j}}+{\partial f \over \partial z}{\vec {k}}=gradf}
Егер 

{\displaystyle F(x,y,z)=u(x,y,z){\vec {i}}+v(x,y,z){\vec {j}}+\omega (x,y,z){\vec {k}}}
- векторлық болса, онда

{\displaystyle \nabla F={\partial u \over \partial x}{\vec {i}}+{\partial u \over \partial y}{\vec {j}}+{\partial u \over \partial z}{\vec {k}}=divF}
{\displaystyle \nabla } және {\displaystyle F} векторларының скаляр көбейтісіне ұқсас. Егер осы векторлардың векторлық көбейтіндісін құрсақ

{\displaystyle [\nabla ,F]=({\partial \omega \over \partial y}-{\partial u \over \partial z}){\vec {i}}+({\partial u \over \partial z}-{\partial \omega \over \partial x}){\vec {j}}+({\partial v \over \partial x}-{\partial u \over \partial y}){\vec {k}}=rotF}
теңдігіне келеміз.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
Евксиноград
**Евксиноград** — Болгария мемлекетіндегі президент резиденциясы. Евксиноград 1890 жылдары Қара теңіз жағалауында бой көтерді. Болгария патшасы І Фердинандтың ойынша, бұл сарай пруссия әскерімен болған соғыста қиратылған Париждегі Орлеан сарайының көшірмесі болу керек еді. Патша тапсырысымен, құрылыс орнына француздық үй-жайдың қалдықтары әкелінеді. 1946 жылы Евксиноград Болгар Халық Республикасы әкімшілігінің резиденциясы атанса, 1989 жылы президент пен үкіметтің ресми резиденциясына айналады.

80 гектарды құрайтын үш қабатты кешеннің құрамында саябақ, жылыжайлар, жүзім алқабы, бассейн, боулинг, маяк және шағын қонақ үйлер бар. Ал сарай жертөресінде 130 жылдық тарихы бар шарап топтамасы сақталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,7 том
**Ідіріс Үргенішбаев** (22.09.1912 −1944) – Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, жаяу әскер, Кеңес Одағының Батыры (1944).

#### Өмірбаяны

1912 жылы Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы Талдықұм ауылында туған. 1942 жылғы қаңтар айында қызыл әскер қатарына шақырылып, қысқа мерзімдік әзірлік оқуынан кейін Орталық майданда ұрысқа қатынасты. Фашистердің батальонға 22 рет қарсы шабуыл жасаған кезінде Үргенішбаев жаудың 90-нан астам солдаты мен офицерін жойды. Парторг бастаған кеңес сарбаздарының бір шағын тобы жаумен найзаласып, әрі мылтық дүмімен де қимыл жасап, дивизияның негізгі күштері келгенше плацдармды қолдан шығармады.

#### Марапаты

1944 жылғы 15 қаңтарда бөлімше командирі, сержант Ідіріс Үргенішбаевқа қаза тапқаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.
**Жәлел Иманғалиев** (1919 Манаш ауылы, Новобогат ауданы Гурьев облысы – 1995 Атырау) – еңбек және соғыс ардагері. Қазақ КСР Халық ағарту ісінің үздігі.

Өмірбаян
--------

Жәлел Иманғалиев 1919 жылы Манаш аулында Новобогат ауданы Гурьев облысы дүниеге келді. Руы Беріш, бөлімі Есенғұл, Кіші жүз. 

1946–1954. Еңбек жолын Тұщықұдық ауылдық кеңесіндегі Каганович мектебінде мұғалім болып бастап, кейіннен К.Маркс, Фрунзе, Сарытөбе мектептерінде мұғалім. 

1955–1956. "Ақарал" бастуыш мектебінде меңгеруші.

1956 жылы Гурьев мұғалімдер институтың бітірген.

1966 жылы Гурьев мемлекеттік педагогикалық институтың қазақ тілі және әдебиеті факультетін бітірген.

1957–1987. Балықшы аудандық Дамбы ауылындағы "Октябрьдің 40 жылдығы" атындағы мектепте мұғалім.

Марапаттары
-----------

II-дәрежелі Отан соғысы орденімен және 10-нан аса медальмен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұщыкұдык ауылы шежіресі, Алматы 2014, 97 бет. ISBN 978-601-7174-37-8
2. ↑   Мұрағатталған 21 қазанның 2020 жылы.
II Густав Адольф
----------------

II Густав Адольф **1594 - 1632** жылдар аралығында өмір сүрген.
Васа әулетінен шыққан Швецияның патшасы - '''IX Карл''' мен оның екінші әйелі - **Кристина Гольштейн**- Готторнскаяның үлкен ұлы. Ол Стокгольмде дүниеге келді.
Ол 1611 жылы, бар болғаны 16 жасында
таққа отырды.
Густав Адольф
соғыс алаңында генерал ретінде зеңбірікте оңтайлы қалдана алуымен және басқыншылық тәсіл жүргізгендігімен әйгілі.

Густав өз заманының білімді билеушілерінің бірі болған. Ол неміс, голланд, француз, итальян және латын тілдерінде
еркін сөйлеген. Сондай-ақ орыс және поляк тілінен де хабары болды. Ғылым саласында математика мен тарихқа ынтамен ден қойды. Семсерлесу және атпен шабу әдіс- тәсілдерімен де әуестенді.
**1618-1648** жылдар аралығында болған отыз жылдық
Бүкілеуропалық соғыста Густав Адольф ерлік көрсетіп, жеңіске жетті. Осы соғыстан кейін оны бәрі **«Солтүстік арыстаны», «Қарлы патша»** деп атап кетті.

  

Густав Адольфтың жаяу әскер, атты әскер, зеңбіректі жасақтардағы жаңашыл тәртібі оған **«заманауи соғыстың әкесі»** деген атақ әкелді.
**Густав Адольф Люцен** деген жердегі қанды шайқаста, өз әскерінен дараланып кеткен кезде, шведтердің қолынан қаза тапты.
**Густав Адольф** абырой-ынсапқа, жұмысқа, парыз бен тағдырға өте қатты сенді. Сонымен бірге ол дін іліміне қызығушылық танытып, барлық өнер мен ғылымды сүюші адамға айналды.

Дереккөздер
-----------

Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: "Aруна" баспасы. – 208 бет. – Сер.: "1100 қызықты деректер".
ISBN 978-9965-26-591-4
**Нұғыманова Жәмила Сәкенқызы** – иммунологы, медицина ғылымдарының докторы. 1976 жылдан КОКП мүшесі. Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген. 1972-75 ж. Өлкелік патология ғыл.-зерт. Ин-тында аспирант, 1975-89 ж. жұқпалы аурулар ин-тында ғыл. қызметкер, ғалым-секретарь. 1989 жылдан Аймақтық тағам проблемалары ин-тында бөлім басқарады. Негізгі ғыл. еңбектері эксперементтік аллергия кезінде иммуноциттерден туындаған клеткалардың құрылысы мен қызметіндегі ерекшеліктерді зерттеуге арнаған. 2 авт. куәлік алған.

Дереккөздер
-----------

↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Нұрманбетова Жәмилә Нүсіпжанқызы (22.02.1964 ж.) - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің бірінші проректоры, философия ғылымдарының докторы, профессор.

Білімі, ғылыми атағы
--------------------

1981-1986 – С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті, «Философия» мамандығы.

1986-1989 – КСРО ҒА философия институтының аспирантурасы (Мәскеу), философия ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертация.

1999 – 09.00.11 – ҚР БҒМ ҒК Философия және саясаттану институтында «Әлеуметтік философия» мамандығы бойынша докторлық диссертация қорғауы.

2004 – профессор атағын иемденді

Еңбек жолы
----------

1989-1999 жж. – ҚР БҒМ ҒК Философия және саясаттану институты Алматы қ.. Атқарған қызметі: әлеуметтік философия және этика бөлімінің аға лаборанты (1989 ж.), әлеуметтік философия және этика бөлімінің ғылыми қызметкері (1990 ж.), мәдениет философиясы және саясат бөлімінің ғылыми қызметкері (1992 ж.), мәдениет философиясы және саясат бөлімінің аға ғылыми қызметкері (1993 ж.), ғылым философиясы және техника бөлімінің аға ғылыми қызметкері (1996 ж.).

2001-2002 жж. – Еуразия ұлттық университетінің философия кафедрасының меңгерушісі.

2003-2004 – Еуразия ұлттық университетінің оқу-әдістемелік жұмыстар жөніндегі проректор.

2004 жылдан қазіргі уақытқа дейін Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің бірінші проректоры.

Қоғамдық-саяси және білім беру қызметі
--------------------------------------

«Нұр Отан» ХДП «Нұр» Астана қалалық филиалының төрағасы. 

ШЫҰ университетi мен ТМД елдерінің қатысушы-елдер желілік университетін қалыптастыру мен құру бойынша үйлестiру.

Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар саласы бойынша ғылыми, ғылыми-педагогикалық, ғылыми-әдістемелік және ғылыми жұмыс. 

Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ академиялық және оқу-әдiстемелiк қызметтi басқаруды дамыту және жетілдіру. 

Бакалавриат, магистратура және (PhD) докторантурада білім алу үшін инновациялық технологияны енгізу арқылы процесті басқару.

Ғылыми жобаларға қатысу
-----------------------

2009-2011 жж. – "Жастар және Қазақстандағыдәстүрлi емес конфессиялар» атты жобаның жетекшісі (ҚР БҒМ іргелі зерттеу бағдарламасы аясында)

2011-2014 жж.– «Бiлiм беру бағдарламаларының сапасын қамтамасыз ету бойынша құжаттау» ТЕМПУС жобасының үйлестірушісі. 

2012-2014 жж. – Болон декларациясының негiзгi идеяларын iске асыру контекстiндегi кадрларды кәсiби даярлауда ғылыми-әдiстемелiк қамтамасыз ету бойынша жоба жетекшiсi (бакалавриат, магистратура, докторантура мамандықтарының гуманитарлық бағыты мысалында)

Марапаттар
----------

* ҚР білім берудің құрметті қызметкері (2001 ж.)
* Ы.Алтынсариннің төсбелгі медалі (2008 ж.)
* «Астанаға 10 жыл» мерейтойлық медалі (2008 ж.)
* «Құрмет» ордені (2008 ж.)
* «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерейтойлық медалі ( 2011 ж.)
* Қазақстан әйелдерінің жетістіктері «Ажар» ұлттық қоғамдық дәріптеу сыйлығымен байқау лауреаты (2012 ж.)
**ОФК Кубок иелері кубогы** (ағыл. *Oceania Cup Winners' Cup*) — 1987 жылы бір рет қана өткізілген турнир. Аустралия футбол лигасының жеңімпазы "Сидней Сити" мен Чатем кубогының иегері "Норт Шор Юнайтед" (Жаңа Зеландия) командалары өзара кездесті. Кездесу Окленд қаласындағы "Фуджи фильм" стадионында өтті.

Матч
----

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 8 наурыз 1987 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Аустралия Сидней Сити** | 2:0 | **Норт Шор Юнайтед Жаңа Зеландия** |
| Саад  29'Макаллох  39' | **Голдар** |  |

 | Фуджи фильм, Окленд **Көрермендер саны:** 1000 |
|  |

Командалар құрамы
-----------------

### Норт Шор Юнайтед

Гилгрист, Лодер, Иронсайд, Симпсон, Дарлингтон (Хардинг), Коул, Бот, Хоббс, Макай, Харрисон (Уорсли), Хаган

### Сидней Сити

Гослинг, Родригес, Робертсон, O’Коннор, Хукер, Ли, Сунесс (Паррич), Макаллох, де Маридни, Барнс, Саад (Паттерсон)
**Күзеуадыр** – Түнқатар тауының шығыс сілеміндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км, Жарлы ауылынан батысқа қарай 5 км жерде орналасқан. Ұзындығы солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Абсолюттiк биіктігі 920 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тас көмір кезеңі мен пермьнің гранитоидтарынан түзілген. Беткейлері көлбеу, аз тілімденген.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырағында жусан, боз, селеу, сұлыбас, көде және тобылғы өседі.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5