Қазақстан және шекаралас мемлекеттер
**Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы** — Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы дегеніміз Қазақстан Республикасы аумагының шегін — Құрлық, су, жер қойнауы және әуе кеңістігінің шегін — айқындайтын сызық және осы сызық бойынша өтетін беткі қабат.
Мемлекеттік шекара Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарымен және Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс және Сенат палаталары Кеңесінің шешімдерімен белгіленеді.

Қазақстан (1936 жылғы 5 желтоқсаннан 1991 жылғы 10 желтоқсанға дейін — Қазақ КСР) Ресей, ҚХР, Қырғызстан, Өзбекстан және Түрікменстанмен шектеседі. Қазақстанның құрлықтағы мемлекеттік шекарасының жалпы ұзындығы 13 398 км, су шекарасы 1730 км құрайды. 

Қазақстанның мемлекеттік шекара туралы заңнамасы Конституцияға негізделеді және "Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы" 2013 жылғы 16 қаңтардағы Қазақстан Заңынан және республиканың өзге де нормативтік құқықтық актілерінен тұрады, бұл ретте халықаралық құқықтың мемлекеттен басымдығы қағидаты қолданылады. Шекараны күзетуді Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі Министрліктердің, өзге де орталық және жергілікті атқарушы органдардың және басқа да ұйымдардың күштерімен және құралдарымен өзара іс-қимыл жасай отырып, республика азаматтарын шекараны күзетуге ерікті негізде тарта отырып жүзеге асырады.

Шекараны делимитациялау және демаркациялау
------------------------------------------

Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын онымен шектесетін барлық мемлекеттермен халықаралық-құқықтық ресімдеу соңғы кезеңде тұр. Қазақстан онымен шектесетін барлық мемлекеттермен тиісті шарттар жасасты, онда бірлескен шекарадан өту сызығы дәл айқындалған және сипатталған, Қазақстан Парламенті шекараларды делимитациялауды жүргізген және мақұлдаған. Республика шекарасын демаркациялау жалғасуда. 



Қытай мен Қазақстанның шекаралық белгілері

### Қазақ-қытай шекарасы

*Толық мақаласы: Қазақстан-Қытай шекарасы*
Қазіргі уақытта демаркацияланған қазақ-қытай мемлекеттік шекарасының жалпы ұзындығы шамамен 1783 км құрайды, оның ішінде құрлық шекарасы — 1 215,86 км, су шекарасы — 566,89 км. жергілікті жердегі шекара сызығы 688 шекаралық белгілермен белгіленген.



Қазақстан мен Өзбекстанның шекаралық белгілері

#### Шекараны белгілеу тарихы

Қазақ-қытай шекарасының аражігін ажырату даулы аумақтардың болуымен күрделене түсті. Бұл учаскелердегі шекаралар бастапқыда Ресей империясы кезінде 1864 жылғы Чугучак хаттамасымен белгіленді және 1870 жылы Хабарасу хаттамасымен бекітілді. Алайда, қытай тарапы шекараның заңсыз белгіленгенін мәлімдеді және 1969 жылы КСРО Министрлер Кеңесінің төрағасы Алексей Косыгиннің Қытай Премьер-Министрі Чжоу Эньлаймен кездесуі кезінде кеңестік және қытайлық карталарды салыстыру кезінде мемлекеттік шекарадан өту сызығы бойынша сәйкессіздіктер анықталды.

Қазақстан мен Қытай арасындағы делимитация жөніндегі келіссөздер 1992 жылдан 1998 жылға дейін алты жыл бойы жүргізілді, демаркация 2002 жылы толығымен аяқталды. Келіссөздер процесінің негізі ретінде Чугучак және Хабарасу хаттамалары және XIX ғасырда Ресей империясы мен Қытай арасында жасалған тағы алты шарт пен хаттама алынды. Қазақстан мен ҚХР арасындағы келіссөздердің қорытындысы бойынша халықаралық шарттар жасалды, олар қазақ-қытай мемлекеттік шекарасы сызығының өтуін және оның жергілікті жерде шекаралық белгілермен белгіленуін дәл айқындап, егжей-тегжейлі сипаттады:

* Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы 1994 жылғы 26 сәуірдегі қазақ-қытай мемлекеттік шекарасы туралы келісім;
* Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы 1997 жылғы 24 қыркүйектегі қазақ-қытай мемлекеттік шекарасы туралы қосымша келісім;
* Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы 1998 жылғы 4 шілдедегі қазақ-қытай мемлекеттік шекарасы туралы қосымша келісім.




Қазақстан мен Қырғызстанның шекаралық белгілері

Қытаймен мемлекеттік шекараны демаркациялау 1996 жылғы шілде мен 2001 жылғы желтоқсан аралығында жүзеге асырылды және 2002 жылғы 10 мамырда Бейжіңде Қазақстан және Қытай Сыртқы істер министрлері Қасым-Жомарт Тоқаев пен Тан Цзясюань тиісінше қазақ-қытай мемлекеттік шекара сызығын демаркациялау туралы үкіметаралық Хаттамаға қол қоюмен аяқталды.



Қазақстан мен Түркіменстанның шекаралық белгілері

### Қазақ-қырғыз шекарасы

*Толық мақаласы: Қазақстан-Қырғызстан шекарасы*
Демаркацияланған қазақ - қырғыз мемлекеттік шекарасының жалпы ұзындығы шамамен 1257 км құрады.

#### Шекараны белгілеу тарихы

Қазақстан мен Қырғызстан арасындағы мемлекеттік шекараны делимитациялау жөніндегі келіссөздер 1999 жылғы қарашадан бастап жүргізіліп, 2001 жылғы 15 желтоқсанда Астанада 2008 жылғы 5 тамызда күшіне енген қазақ-қырғыз мемлекеттік шекарасы туралы мемлекетаралық шартқа қол қоюмен аяқталды. Қазіргі уақытта қазақ-қырғыз мемлекеттік шекарасында шекаралық белгілерді орнату жұмыстары аяқталды.

2017 жылғы 25 желтоқсанда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев пен Қырғызстан президенті Сооронбай Жээнбеков қазақ-қырғыз мемлекеттік шекарасын демаркациялау туралы шартқа қол қойды.

### Қазақ-өзбек шекарасы

*Толық мақаласы: Қазақстан-Өзбекстан шекарасы*
Қазақстанның Өзбекстан Республикасымен құрлық шекарасының жалпы ұзындығы шамамен 2351 км құрайды.

#### Шекараны белгілеу тарихы

Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы мемлекеттік шекараны делимитациялау процесі 2000-2002 жылдар аралығында өтті.

Қазақ - өзбек мемлекеттік шекарасын реттеудің қиындығы Өзбекстанмен 200 км шекараның халық тығыз орналасқан жері — Оңтүстік Қазақстан облысындағы Сарыағаш және Мақтаарал аудандары және Өзбекстанның Ташкент және Жизақ облыстары арқылы өтуі болды. Осыған байланысты 2001 жылғы 16 қарашада Астанада екі мемлекет басшылары Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы арасында қазақ-өзбек мемлекеттік шекарасы туралы шартқа қол қойды, ол шекара сызығының жалпы ұзындығынан 96% өтуін айқындады. Содан кейін 2002 жылғы 9 қыркүйекте Астанада президенттер Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы арасындағы қазақ-өзбек мемлекеттік шекарасының жекелеген учаскелері туралы шартқа қол қойды, ол бірлескен шекара сызығын айқындауды толығымен аяқтады. Екі құжат 2003 жылдың 5 қыркүйегінде күшіне енді.

Қазіргі уақытта қазақстандық тарап шекаралық бағаналарды орнату бойынша далалық демаркациялық жұмыстарды іс жүзінде аяқтады, тараптар мемлекеттік шекараны демаркациялау туралы қорытынды құжаттарды дайындау бойынша жұмыс жүргізуде.

### Қазақ-түрікмен шекарасы

*Толық мақаласы: Қазақстан-Түрікменстан шекарасы*
Демаркацияланған қазақ-түрікмен мемлекеттік шекарасының жалпы ұзындығы шамамен 458,3 км құрайды.

#### Шекараны белгілеу тарихы




Қазақстан және Ресей шекара белгілері

Түрікменстанмен мемлекеттік шекараны делимитациялау қиындықсыз өтті, өйткені Шекара Үстірттің оңтүстік шетімен шөл арқылы өтеді. Шекараны делимитациялауға дайындық үшін КСРО ОСК Президиумының 1932 жылғы 27 желтоқсандағы қаулылары және екі тарап келіскен 1972 жылғы шекара сызығымен топографиялық карталар алынды.

Қазақстан Республикасы мен Түрікменстан арасындағы қазақ-түрікмен мемлекеттік шекарасын делимитациялау және демаркациялау процесі туралы шартқа Мемлекет басшылары 2001 жылғы 5 шілдеде Астанада қол қойды. Шарт 2003 жылғы 2 шілдедегі Заңмен ратификацияланып, 2006 жылғы 31 тамызда күшіне енді.

Бүгінгі таңда бірлескен шекараны белгілеу бойынша іс-шаралар аяқталды. 2017 жылғы 18 сәуірде Астанада екі мемлекет басшылары қазақ-түрікмен мемлекеттік шекарасын демаркациялау туралы мемлекетаралық келісімге қол қойды. Алайда, осы мәселе бойынша жұмыс мемлекеттік шекара режимі туралы келісім қабылданғаннан кейін ғана аяқталады.

### Қазақ-Ресей шекарасы

*Толық мақаласы: Қазақстан-Ресей шекарасы*
Қазақстан мен Ресей шекарасы әлемдегі ең ұзын құрлық шекарасы болып табылады және шамамен 7 548 км құрайды.

#### Шекараны белгілеу тарихы

Қазақ-ресей шекарасын белгілеу негізі ретінде КСРО ыдыраған кезде қалыптасқан Қазақ КСР мен РСФСР арасындағы әкімшілік-аумақтық шекаралар алынды. 2005 жылғы 18 қаңтарда Мәскеуде Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев пен Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путин Қазақстан мен Ресей арасындағы мемлекеттік шекара туралы шартқа қол қойды. Осы Шартқа қол қою Қазақстанның бүкіл периметрі бойынша құрлық шекарасын заңды ресімдеуді аяқтады. Шарт 2006 жылдың 12 қаңтарында күшіне енді.

Қазақ-Ресей мемлекеттік шекарасын демаркациялау жөніндегі бірлескен комиссия өз жұмысын 2007 жылдың шілдесінде бастады. 2009 жылдың мамырында шекарада далалық демаркация жұмыстары басталды. Демаркация процесі әлі аяқталған жоқ.

Қазақстан-Қырғызстан-Қытай шекраларының түйісуі

Шекараның іргелес мемлекеттермен түйісу нүктелері
-------------------------------------------------

Қазақстанның мемлекеттік шекарасында көрші мемлекеттердің шекарасымен түйісетін төрт нүкте бар. Осы түйісу нүктелерін құқықтық анықтау мақсатында мынадай үшжақты халықаралық шарттарға қол қойылды: 

| Келісім | Уақаты |
| --- | --- |
| Қазақстан, Қытай және Ресей арасындағы үш мемлекеттің мемлекеттік шекараларының түйісу нүктесін айқындау туралы келісім | 5 мамыр 1999 |
| Қазақстан, Қытай және Қырғызстан арасындағы үш мемлекеттің мемлекеттік шекараларының түйісу нүктесі туралы келісім | 25 тамыз1999 |
| Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан арасындағы үш мемлекеттің мемлекеттік шекараларының түйісу нүктесі туралы келісім | 15 маусым 2001 |
| Қазақстан, Түрікменстан және Өзбекстан арасындағы үш мемлекеттің мемлекеттік шекараларының түйісу нүктесінің ауданы туралы шарт | 10 қараша 2017 |

Шекара арқылы өткізу пункттері
------------------------------

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу пункті — теміржол, автомобиль вокзалы немесе станциясы, теңіз немесе өзен порты, халықаралық әуежай немесе әуеайлақ шегіндегі аумақ (акватория), сондай-ақ адамдарды, көлік құралдарын, жүктер мен тауарларды өткізу жүзеге асырылатын тиісті инфрақұрылымы бар жергілікті жердің мемлекеттік шекараға тікелей жақын жерде арнайы бөлінген өзге де учаскесі. 

### Халықаралық өткізу пункттері

Төменде Қазақстанның мемлекеттік шекарасы арқылы өтетін халықаралық өткізу пункттері берілген. 

#### Қытай Қытай Халық Республикасымен шекарада

| № | Қазақстан Республикасының өткізу пункттерінің атауы | Қазақстан Республикасында орналасқан жері | ҚХР-дағы өткізу пункттерінің атауы | ҚХР-да орналасқан жері | Жұмыс режимі |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Қорғас— автожол | Жетісу облысы | Хоргос — автожол | Хохэн Іле-Қазақ автономиялық округі | Күндіз |
| 2 | Достық — автожол | Жетісу облысы | Алашанькоу — автожол | Боро-Тала-Моңғол автономиялық округі

Шыңжаң - Ұйғыр автономиялық ауданы | Күндіз |
| 3 | Кольжат — автожол | Алматы облысы | Дулата — автожол | Чабучар-Іле ауданы Іле-Қазақ автономиялық округі | Күндіз |
| 4 | Бахты- автожол | Абай облысы | Бахты — автожол | Тацин ауданының Чугучак (Тачэн) қаласы | Күндіз |

#### Қырғызстан Қырғызстан Республикасымен шекарада

| № | Қазақстан Республикасының өткізу пункттерінің атауы | Қазақстан Республикасында орналасқан жері | Қырғыз Республикасының өткізу пункттерінің атауы | Қырғызстан Республикасында орналасқан жері | Жұмыс режимі |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Айша Бибі — автожол | Жамбыл облысы | Чалдыбар — автожол | Шу облысы | Тәулік бойы |
| 2 | Сыпатай Батыр — автожол | Жамбыл облысы | Мерке — автожол | Шу облысы | Күндіз |
| 3 | Қордай — автожол | Жамбыл облысы | Ак Жол — автожол | Шу облысы | Күндіз |
| 4 | Кеген — автожол | Алматы облысы | Каркыра — автожол | Ыстықкөл облысы | Күндіз |
| 5 | Қарасу- автожол | Алматы облысы | Ак-Тилек | Шу облысы | Күндіз |

#### Өзбекстан Өзбекстанмен шекарада

| № | Қазақстан Республикасының өткізу пункттерінің атауы | Қазақстан Республикасында орналасқан жері | Өзбекстан Республикасының өткізу пункттерінің атауы | Өзбекстан Республикасында орналасқан жері | Жұмыс уақыты |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Тажен — автожол | Маңғыстау облысы | Каракалпакия — автожол | Қарақалпақия | Тәулік бойы |
| 2 | Жыбек-Жолы — автожол | Түркістан облысы | Гишт-Куприк — пешеходный | Ташкент облысы | Күндіз |
| 3 | Б. Консыбаева — автожол | Түркістан облысы | Яллама — автожол | Ташкент облысы | Күндіз |

#### Түрікменстан Түрікменстанмен шекарада

| № | Қазақстан Республикасының өткізу пункттерінің атауы | Қазақстан Республикасында орналасқан жері | Түрікменстанның өткізу пункттерінің атауы | Түрікменстанда орналасқан жері | Жұмыс уақыты |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Темир-баба — автожол | Маңғыстау облысы | Темир-баба — автожол | Қарақия ауданы | Тәулік бойы |

#### Ресей Ресей Федерациясымен шекарада

| № | Қазақстан Республикасының өткізу пункттерінің атауы | Қазақстан Республикасында орналасқан жері | Ресей Федерациясындағы өткізу пункттерінің атауы | Ресей Федерациясындағы орналасқан жері | Жұмыс уақыты |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Құрманғазы — автожол | Атырау облысы | Караозек — автожол | Астрахан облысы | Күндіз |
| 2 | Тасқала — автожол | Батыс Қазақстан облысы | Озинки — автожол | Сарытау облысы | Күндіз |
| 3 | Ақсай — автожол | Батыс Қазақстан облысы | Илек — автожол | Сарытау облысы | Күндіз |
| 4 | Әлімбет- автожол | Ақтөбе облысы | Орск — автожол | Орынбор облысы | Тәулік бойы |
| 5 | Жайсан- автожол | Ақтөбе облысы | Сагарчин — автожол | Орынбор облысы | Күндіз |
| 6 | Қайрақ - автожол | Қостанай облысы | Бугристое — автожол | Челябі облысы | Күндіз |
| 7 | Ақбалшық- автожол | Қостанай облысы | Воскресенское — автожол | Қорған облысы | Күндіз |
| 8 | Жаңа жол | Солтүстік Қазақстан облысы | Петухово — автожол | Қорған облысы | Күндіз |
| 9 | Қарақоға | Солтүстік Қазақстан облысы | Исилькуль — автожол | Омбы облысы | Күндіз |
| 10 | Өрлітөбе | Павлодар облысы | Черлакский — автожол | Омбы облысы | Күндіз |
| 11 | Сұлу Ағаш | Павлодар облысы | Карасукский — автожол | Жаңасібір облысы | Күндіз |
| 12 | Шарбақты | Павлодар облысы | Кулунда — автожол | Алтай өлкесі | Күндіз |
| 13 | Ауыл | Шығыс Қазақстан облысы | Веселоярск — автожол | Алтай өлкесі | Күндіз |
| 14 | Үбі | Шығыс Қазақстан облысы | Михайловка — автожол | Алтай өлкесі | Күндіз |
| 15 | Жезкент | Шығыс Қазақстан облысы | Горняк — автожол | Алтай өлкесі | Күндіз |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Қазақстан шекаралары |
| --- |
|  |
| Құрлық | 
* Қырғызстан Қырғызстан
* Қытай Қытай
* Өзбекстан Өзбекстан
* Ресей Ресей
* Түрікменстан Түрікменстан
 |
|  |
| Теңіз | 
* Әзірбайжан Әзірбайжан
 |
|  |
| Орган | 
* Океанияның орналасуы ҚР ҰҚК Шекара қызметі
 |

 |