recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Васко да Гама көпірі
**Васко да Гама көпірі** (порт. *Ponte Vasco da Gama*) — Лиссабон қаласында Тежу өзенінің бойында орналасқан, Еуропадағы ең ұзын көпір.

Жалпы анықтама
--------------

Васко да Гама көпірінің ұзындығы – 12,3 шақырым. Оның су бетіндегі ұзындығы – 10 шақырым, ал жуандығы – 31 метр, биіктігі – 47 метр.

Тарихы
------

Васко да Гама көпірінің құрылысы 1995 жылы ақпан айында басталды. Бұл сол кезде Лиссабон қаласындағы жалғыз көпірдің көлік кептелісінен құтылу мақсатында салынған. Сонымен қатар екі жақты автомагистральді біріктіру негізінде жүзеге асты. Мұндай көпірдің бой көтеруіне 3300 жұмысшы қатысқан. Оған 1,1 миллиард АҚШ доллары жұмсалған.

Қызықты деректер
----------------

Көпір атақты португалдық зерттеуші Васко да Гама есімімен аталған. Себебі көпір ашылған күні саяхатшы Еуропа мен Үндістан теңіз жолына ашқандығына 500 жыл толған еді. Васко да Гама көпірі 250 шақырымдық желге төтеп бере алатындай етіп жасалған. Және де 4,5 балдық жер сілкінісіне оңай шыдап бере алады.

Көпірдің мұнарадан көрінісі

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Васко да Гама көпірі жайлы қызықты деректер
* www.civilium.net Мұрағатталған 17 наурыздың 2007 жылы. (порт.)
* Portal das Nações Discover the Ponte Vasco da Gama (исп.)
* BBC көпірдіӊ ашылуы жайлы (ағылшынша.)
* Bridge Pros profile
* Flickr photos of bridge
* [ Мұрағатталған 13 наурыздың 2012 жылы. Graphic and tec
**Лицей** - білім берудің баламалы нысаны; негізгі және қосымша жалпы білім беру бағдарламалары мен жоғары басқыштағы оқушылар үшін кәсіби бағдары бар оқытуды жүзеге асыратын орта жалпы білім беретін оқу орны.[1]

Лицей - негізінде және қосымша жалпы білім бағдарламасының іске асатын орта жалпы білім беру мекемесі; жоғары сынып оқушыларының кәсіптікке жуық оқуын жүзеге асыру.[2]

Батыс Еуропада, Латын Америкасын мен Африканың бірқанша мемлекеттерінде, Ресей Федрациясында жалпы білім беретін орта мектептер лицей деп аталады. Қазақстан Республикасында бұл көбінесе жетілдірілген, дамытылған, арнаулы мамандандырылған оқу орынын көрсетеді.

Сөз төркіні
-----------

Ең алғаш б.з.д.335 жылы Афина қаласының Ликей деген жерінде ежелгі грек ойшылы Аристотель өз философиялық ғылыми мектебін ашқан. Бұл кейінгі Лицейдің негізі болды. Ликей (Λύκειος) күн құдайы Аполлонның лақабы болып, "Қасқыр соғушы" (др.-греч. λύκος — қасқыр) мағынасын береді

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Педагогика / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. 2006. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. ISBN 9965-808-78-3
**Аменхотеп әулеті**  — Ежелгі Мысырдағы перғауындар әулеті. Аменхотеп ІІІ. Б.з.б. 1455 — 1419/1405 — 1367 ж.ш. билік жүргізген. Оның патшалығының бастапқы кезеңінде Мысырдың әскери қуаты шырқау шегіне жеткен. Аменхотеп ІІІ тұсында Луксорда сәулетті Амон-Ра ғибадатханасы мен патшаның алып мүсіндері — "Мемнон колосстары" бейнеленген, кейін перғауынның өзі жерленген зәулім Аменхотеп ІІІ ғибадатханасы салынған. Аменхотеп ІІІ билігінің соңғы жылдарында ішкі қайшылықтар мен хеттердің шапқыншылықтары елді әлсіретіп, оның азиялық иеліктерінде толқулар жиіледі.   

Аменхотеп ІV. Б.з.б. 1419 — 1400/1368 — 1351 ж.ш. билік жүргізген. Орта және ұсақ жер иелерінің қолдауына сүйеніп, байырғы ақсүйектер мен олар табынған Амон-Ра құдайының абыздарына қарсы күресті. Мемл. дінде елді Атон құдайына табынатын етті. Өз есімін өзгертіп, Эхнатон](Атонға табынушы) деп аталды. Атонның құрметіне сәулетті ғибадатханалар салынды. Аменхотеп ІV тұсында Мысыр әлсіреп, Сирия мен Палестина оның ықпалынан шыға бастады. Аменхотеп ІV-нің қандай жағдайда өлгені беймәлім.
**Тәуке батыр** - тарихи дастан. Ел билеушілерінің қарапайым
халыққа жасаған зорлық-зомбылықтарына қарсы күрескен Тәуке батыр
жайлы бірнеше ақын жырлаған дастандар топтамасы. Байтума Құсбекұлы деген кісі жырлаған дастаны бас кейіпкердің барымташылықты кәсіп етіп, өз руының
сойылын соққан әрекетінен аса
алмаса, халық ақыны Нұрлыбек Баймұратовтың "Батыр Тәуке" деген
дастанының оқиғасы да осы сипатта
дамиды. Журналист, жазушы Ибадолла Матақов жазған "Тәуке" деген
аңыз-әңгімесінде Тәуке батырдың
озбыр болыс-билер мен патша
әкімдеріне бағынбаған өр мінезі
айқын көрініп, оларға қарсы ерлік
істері баяндалады. Тәуке батырдың
атаман Анненков әскерлерін ойсырата жеңуі жайлы Қасымхан деген
қарияның айтуынан жазып алынған
"Тәуке, Тәшен, Қасымбек" деп аталатын аңыз-әңгіме де бар. Жоғарыда
аталған дастандар мен аңыз-әңпмелер еш жерде жарияланбаған.
қолжазба нұсқалары Opталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Майбұлақ мұнай кен орны** — Қарағанды облысы Ұлытау ауданында, Жезқазған қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 250 км жерде. Құрылымы 1983-1984 жылдары сейсмобарлаудың нәтижелері бойынша анықталған. Барлау бұрғылауы 1989 жылы басталып, 1990 жылы аяқталған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тектоникалық жағынан солтүстік-батыс бағытта созылған жарылымды антиклинді қатпармен ұштасады. Қима бойынша 1090 м-ден 1300 м-ге дейінгі аралықта ортаңғы юра түзілімдерінде төрт мұнай шоғыры анықталған. Литолды құмтас, алевролит, саз және аргиллит қабаттарынан тұрады. Мұнай шоғырлары қабатты, дөңесті болып келеді.

Қанығу сипаты
-------------

Мұнайға қаныққан тиімді қабаттардың қалыңдығы 2,5 м-31,5 м. Коллекторлардың ашық кеуектігі 15,5-19,4%өткізгіштігі 0,015-0,062 мкм2, мұнайға қанығу коэффициенті 0,52-0,63. Бастапқы қабаттық қысым 10,8-12,65 МПа, температурасы 46-53°С. ұңғымадағы мұнай шығымы 9,08-88,5 м3/тәулік аралығында. Мұнайы жеңіл, тығыздығы 0,791 — 0,816 г/см3.

Құрамы
------

* 0,1 — 0,49% күкірт
* 9,81 — 12,89% парафин
* 2,45 — 4,1% шайыр
* 0,11 — 1,05% асфальтен бар.

Қабаттық суы хлоркальцийлі, тығыздығы 1,043-1,065 г/см3, минералдары 57,3- 63,1 г/л. Су құрамында аз мөлшерде йодтың, бромның және бордың микроэлементтері бар.
Фемистокл
**Фемистокл** (еж.-грек Θεμιστοκλῆς; шамамен б.з.б. 524 - б.з.б. 459 ж.)– Афина мемлекет қайраткері және грек-парсы соғыстары (б.з.б. 500 – 499) кезіндегі қолбасшы. Фемистокл сауда-қолөнершілер тобы мен қала кедейлерінің мүддесін қорғайтын "теңіз партиясы" деп аталатын топтың көсемі болып тұрып, Афинаны теңіз державасына айналдыруға тырысты. Парсыларға қарсы жалпы гректік Қарсыласу қозғалысын ұйымдастырды, Афина флотына басшылық етті. Фемистокл Кіші Азиядағы грек қалалары мен бірлесіп 1-Афина теңіз одағын (478) құруға бастама көтерді.

Дереккөздер
-----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Бердіоңғар Тәңірберген Маратұлы** - 1976 жылы Алматы қаласында туған. Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетін бітірген, халықаралық заңгер. 

1994-1995 жж. – «31-канал» ТРК-ның журналисі; 

1995-1997 жж. – «31-канал» ТРК-ның жастар бағдарламалары редакциясының басшысы; 

1997-1999 жж. - «X television» ЖШС-нің бас директоры; 

1999-2000 жж. – «Отан» РСП төрағасының жастар саясаты мәселесі жөніндегі кеңесшісі; 

2000-2004 жж. – «Жас Отан» Жастар қанаты Республикалық кеңес төрағасының бірінші орынбасары, «Жас Отан» Жастар қанаты Республикалық штабының басшысы; 

2004-2007 жж. – үшінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитетінің мүшесі; 

2005-2008 жж. – «Жас Отан» Жастар қанаты Республикалық кеңесінің төрағасы, Қазақстан Республикасы Жастар Парламентінің спикері; 

2007-2011 жж. – төртінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитетінің мүшесі. Қазақстан Республикасының Парламентіндегі «Нұр Отан» ХДП фракциясы Әлеуметтік кеңесінің ғылым, білім, мәдениет және жастар саясаты мәселелері жөніндегі комиссиясының теңтөрағасы; 

2012-2013 жж. – Қазақстан Республикасы Спорт және дене шынықтыру істері агенттігі төрағасының кеңесшісі. 

2013 жылғы қарашадан бастап – бесінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, «Нұр Отан» партиясының мүшесі, партиялық тізім бойынша сайланған. 

«Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005 ж.); «Қазақстан Республикасының Парламентіне 10 жыл» (2006 ж.); «Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігіне 15 жыл» (2007 ж.); «Астананың 10 жылдығы» (2008 ж.); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011 ж.) мерейтойлық медальдарымен марапатталған. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың қолы қойылған «Қазақстан Республикасының президенттігіне кандидатты қолдау жөніндегі қоғамдық штабтағы жұмысы үшін» алғысы. 

Үйленген, ұлы бар.

Дереккөздер
-----------
**Майдантал**, *Шыңғыс*, *Шотаншат* – Сырдария алабындағы биік тау өзені.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Төле би ауданы және Өзбекстандағы Шарбақ ауданы жерінде. Өгем, Майдантал жоталарының аралығымен ағып өтеді. Ұзындығы 50 км, су жиналатын алабы 472 км2, жалпы ұзындығы 140 км болатын 60-тан астам саласы бар. Ірі салалары: Төрасу (Асутөр), Аютөр, т.б.

Бастауы
-------

Бастауын Талас Алатауындағы оңтүстік беткейіндегі мұздықтардан түзілген 2 мореналық көлдерден алып, Өзбекстан жерінде Піскем өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Жоғарғы арнасы тау шатқалымен өтеді. Ақтөр саласы қосылғаннан кейін орта ағысындағы жағалауы биіктігі 10-15 м болатын жартастардан тұрады. Мұздық және қар суларымен толығады. Орташа жылдық су ағымы 14,9 м3/с. Жаз айларында суы молайып, су ағымы 24 м2/с-тан 43,5 м2/с-қа дейін ұлғаяды. Өзен алабы жазғы тау жайлауы саналады. Қараша айында қатып, наурыз айында ериді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
2. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Тәңірберген Қалилаханов** (10. 4.1916 жылы туған, Алматы облысы Сарқан ауданы Кесік құмы) - жазушы, драматург. 

"Ленин жолы" газетінде әдеби қызметкер, Ақсу театрының директоры, Ақсу ауданының газетінде редактор қызметін атқарған. Қалиханов ақын Сара шығармашылығын зерттеушілердің бірі. "Ақын Сара" кітабының авторы. Жазушы қаламынан туған "Абылай аманаты", "Алтын бесік" пьесалары облыстық қазақ драма театрының сахнасында қойылған. "Қазақ қағанаты", "Қара шаш" ертегі драмасының, "Әсет-Мақпал" либреттосының, "Ақын Сара" киносценарийінің авторы. 

Жазушының "Түп төркін", "Хандар шыққан Қазақстан" тарихи хикая әңгімелер циклі, "Қош, қонақжай дүние", "Құда құрмет", "Балаларыма" өлең-поэмалары жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Тәңірберген Әміренов** (15.06.1907, Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Сарыжал ауылы - 11.07.1985, Семей қаласы)- ақын. Ауыл мұғалімінен оқып, хат таныған. Халық ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы. Отан соғысы жылдары Семейдің эстрадалық концерт бюросында қазақ труппасын басқарды. Маясар Жапаковпен, Жолдыкей Нұрмағамбетовпен, Шәкір Әбеновпен, Қалихан Алтынбаевпен айтысқан.

Шығармалары
-----------

"Айтыстың" 3-томында (1996), "Пернедегі термелер" (1965), "Ленин деп халық жырлайды" (1969) жинақтарында басылды. "Жұмбақ тас" (1967), "Қанды қанжар" (1973), "Жол мұраты" (1977), "Өмір өткелдері" (1985) атты өлеңдер жинағы жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Тәушен Әбуова** (1932, Отырар ауданы, Балтакөл ауылы – 15.8. 2004, Шымкент қаласы) – айтыскер ақын. Аудандық мәдениет бөлімінде автоклуб меңгерушісі болып қызмет атқарды. Айтыс өнеріне кештеу араласса да, оны дамытуға, халық арасында насихаттауға сүбелі үлес қосты. Ол айтыстарында өскен жерін, туған елін, қасиетті халқын, оның болашағын жырлады. 1985 – 1990 жылдары Тәушен Әбуова бірнеше айтыстарға қатысты. Халық ақындары қызылордалық Манап Көкеновпен, көкшетаулық Көкен Шәкеевпен, Қырғызстанның халық ақыны Әмірәлі Айтаевпен, тағы басқа суырып салма ақындармен сөз сайысына түсіп, облыстық, республикалық, халықаралық айтыстардың бірнеше дүркін жеңімпазы, жүлдегері болды, республикалық телесайыстың бас жүлдесін жеңіп алды. Ол Мәдениет министірлігінің 1- ші дәрежелі екі дипломымен марапатталған, *«Достық»* орденінің иегері. Айтыскер ақын туралы екі деректі фильм түсірілді, екі кітап шығарылды.

Тәушен Әбуова туралы Фильм
--------------------------

1989 — «Тәушен» режиссері: Қ.Умаров. Жанр: «Деректі фильм» Өндіріс: "Қазақтелефильм"
**Алаайғыр қорғасын кен орны** – Қарағанды облысы Шет ауданы жеріндегі кен орны.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен денесі Успен тектоникалық алқабының шығысында, Қарағайлы-Алаайғыр кенді ауданының құрамында күшті жентектелу, уатылу белдемінде гидротермаль процестер әсерінен түсі ағарған девонның қышқыл эффузивтері арасында біткен. Линза тәрізді кен денелері тектоникалық белдемге бағыттас, салалана орналасады. Кен сеппе, тарам, тұтас күйінде кездеседі.

Минералдары
-----------

галенит
Кен минералдары: күмісті галенит, пирит, сфалерит, халькопирит, церуссит, англезит; кен емес минералдар: серицит, хлорит, кварц, барит. Ежелгі «Чуд қазбалары» көптеп кездеседі. Кенді карьер арқылы өндіруге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедия, V- том
**Кодтау** (кодирование; coding; кодировать; encode) — мәліметтерді олардың алдын ала тағайындалған кодтық комбинацияларымен бейнелеу немесе мәліметтер элементін (символдар жиынын) олардың кодтық комбинацияларымен сәйкес келтіру; программалау процесі; 2) ақпараттың 8 биттік (байттық) кодтауын 7 биттік кодтауға түрлендіру. Мұндай түрлендірудің қажеттілігі кейбір желілік программалардың мәліметтерді тек 7 биттік кодтауда жеткізе алатындығынан туындайды. Байттық мәліметгерді осындай арналармен тікелей жеткізу ақпараттың бұрмалануына жол береді; 3) белгілі бір ереже бойынша дискреттік хабарды дискреттік сигнал түріне түрлендіру (аудармалау), яғни шарттаңбаларды қолдану.

Кодтау бланкі
-------------

Кодтау бланкі (программаны жазуға арналған бланк, стандартты бланк) (бланк кодирования (бланк для записи программы, стандартный бланк); doding (program) sheet) — алғашқы мәліметтер мен алғашқы программаның операторларын (командаларын) компьютерге енгізу мақсатымен оларды тізбектік жазуға арналған бланк. Бланкіге ақпарат жазу берілген тілде қарастырылған ереже бойынша орындалады.

Кодтау жүйесі
-------------

Кодтау жүйесі (система кодирования; system of coding) — 1) объектілерді кодтармен бейнелеу ережелерінің жиыны; 2) кодтау ережесі мен символдар жиынтығы; код.
Кодтаудың дескрипторлық тәсілі (дескрипторный способ кодирования; descriptor way of coding) — алдын ала жасалған тізімнен, топтастырғыштар мен сөздіктерден тандалған белгілерді объектіге қосып жазу (телу)
==Кодты оңтайландыру==.
Кодты оңтайландыру (оптимизация кода) — кодты генерациялау кезеңінде немесе осы кезеңнен кейін программаны транслятормен автоматтық машинаға тәуелді оңтайландыру.

Кодтық парақ
------------

Кодтық парақ (кодовая страница; code page) — пернелікте (клавиатурада), экранда (принтерде де) компьютерге мәліметтер енгізу-шығару үшін пайдаланылатын 256 түрлі символ жиыны; әр түрлі символдың экрандағы бейнесі мен пернелік арасындағы байланысын аңықтайтын кесте түрінде болады. Кодтық парақтың алғашқы 128 символы халықаралық стандартқа сәйкес ascii-кодымен өрнектеледі де, қалған бөлігі нақты бір мемлекеттің стандартына сәйкес өзгеше бола береді.

Кодтық саңылау
--------------

Кодтық саңылау (кодовое отверстие; code hole) — перфокартадағы кодтық тесу.

Кодтық таңба
------------

Кодтық таңба (кодовый знак; code character) — берілген кодта пайдаланылатын алфавит таңбасы.

Кодтың артықтығы
----------------

Кодтың артықтығы (кодтық артықтық) (избыточность кода (кодовая избыточность); code redundancy) — кодтық комбинациялардың кейбір бөлігі пайдаланылмай қалатын кодтың қасиеті.
**Тілеген Ахметов** (20.1.1952.) - актер, режиссер.. Құрманғазы атындындағы консерваторияны (1975), Т.Жүргенов атындындағы Өнер инстиутын бітірген (1989). 

"Қазақтелефильм" студиясында режиссер (1988-98) болып істеді. 1991 жылы қазақтың көрнекті композиторы Шәмші Қалдаяқов өмірінен түсірілген "Қайран Шәмші..." атты деректі фильмінде Шәмші өмірінің соңғы кезеңдерін бейнеледі. Бұл телеэкранға шыққан Шәмшінің тұңғыш бейнесі болып тарихқа енді. Қазақтың біртуар азаматы, таэквандо өнерінің майталман шебері Мұстафа Өзтүрік жайлы "Барып қайт, балам ауылға" атты телефильмнің авторы әрі режиссері, бұлардан басқа "Халимат тағдыры", "Зілзала", "Алаштың арыстары: Әлихан мен Мұстафа", "Ахмет Байтұрсынов", Қобызшы ықылас Дүкенұлы туралы "Ықылас", "Композитор Кенжебек Күмісбеков", ақын Жұмекен Нәжімеденов өмірінен "Жұмекен" телефильмдерінің режиссері. Т.Ахметовтің республика аумағындағы театрларда қойған спектакльдері де бір төбе. Олар: "Қиямет-қайым КИОТО", "Сыған серенедасы", "Күйеу іздеген кемпірлер", "Көгілдір такси", "Нұржауған ғұмыр", соның ішінде У.Сароянның "Жұмақтағы жасын" қойылымы т.б. Орталық Азия мемлекеттерінің II халықаралық театр фестивалінін иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Ала қараторғай** (лат. *Sturnus contra*) – Торғайтәрізділердің Қараторғай тұқымдастарының денесі шағын құсы.

Таралуы
-------

Табиғи ареалы - Оңтүстік Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азия елдері. Көбіне ашық, талдары аз жерлерде, адам тұратын мекендерге жақын ұялайды..

Сипаттамасы
-----------

Дене тұрқы 21-24 см, еркек дарасы мен ұрғашы дарасы өзара қатты ұқсас болады. 

Ала қараторғай шегірткелерді құртушы атағына еге болған. Бұған келесі суреттеме куәгер: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *«Таңертеңгі сағат 10-да шегірткелердің ұшуы басталады.. Көк аспанды қара көлеңке басты, оңтүстік бағытқа ұшып бара жатқан шегіртке біртұтас бейнеге ұқсап кетті. Олардың соңынан ала қараторғайлар ұшты; олар қалың шегірткенің ортасына кіріп, оалрдың қанаттарын кесіп, жұлып, шұқып, көбін жерге лақтырды. Бұл нағыз шайқасты еске түсіреді. Бір жағынан құстар өте маңызды тапсырманы адал ниетпен орындап жатыр деп ойлауға болар еді»(П.А.Мантейфель)* | » |

.

Бұл суреттеме – атақты аңшы-ғалым және жазушы-натуралисттің ала қараторғайдың шегірткені қырып-жоюын өте көрнекі бейнелеп көрсетуі. Ғалымдардың есебі бойынша, бір ересек ала қараторғай күніне 200 г шегірткені құртады, 10 мың жұп (мұндай топ Қазақстанда жиі кездеседі) айына 108 тонна осындай зиянкестерді құртады. Дегенмен, жаз соңында, күзде ала қараторғайлар кәдімгі қараторғайларға жүзім өнімін құртуға қатты көмектеседі. Жүзімдікті қорғау үшін оларды үркітетін дыбысты үн таспаға жазып қояды.

Түрлері
-------

Табиғатта 4 түрі айқындалады:

* *S. c. sordidus*,
* *S. c. superciliaris*,
* *S. c. floweri*
* *S. c. jalla*.

Галерея
-------

* Калькутта, Индия.Калькутта, Индия.
* ҰясыҰясы
* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* Sturnus contra. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 3.1*.  International Union for Conservation of Nature (2009). Тексерілді, 12 шілде 2011.
2. ↑  *Salim Ali* & *S. Dillon Ripley* (1972) Handbook of the Birds of India & Pakistan Vol 5 — Larks to the Grey Hypocolius. Bombay: Oxford University Press
**Ала жіп аттамау.** Қазақ дүниетанымында ала жіп туралы әр түрлі ұғымдар мен түсініктер бар. Мысалы, баланың тұсауын кескенде, адамдар қатты ренжіскенде тағы басқа әдет-ғұрып қағидаларында „ Ала жіп "бейнесі қолданылады. Соның бірі- *Ала жіп аттамау* деп аталады және ол адалдыққа, адамгершілікке сай қолданылатын теңеудің бір саласы десе де болады. Бұл теңеу „ешкімге қиянат жасама, біреудің мал-мүлкін ұрлама" деген терең мағынаны білдіреді. Біреудің „мен ешкімнің ала жібін аттаған жоқпын" деген сөзі оның *ақ-адалдығын* білдіреді.

### Дереккөз

1. ↑  Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары, Атамұра 2010ж
*Басқа мағыналар үшін Тимирязево деген бетті қараңыз.*
**Тимирязево** — Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы ауыл, аудан және Тимирязев ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Облыс орталығы – Петропавл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 240 км, Сулы темір жолы стансасынан батысқа қарай 1,5 км жерде, Шағана көлінің жағасында орналасқан.

Халқы
-----

1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 5592 адам (2751 ер адам және 2841 әйел адам) болса, 2009 жылы 4601 адамды (2224 ер адам және 2377 әйел адам) құрады.

Тарихы
------

Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде астық кеңшарын құруға байланысты қаланған. 1962 жылы Тимирязев ауданының орталығына айналды.

Инфрақұрылымы
-------------

Тимирязевкада әкімшілік мекемелер, телекоммуникациялық торап, аудан байланыс бөлімшесі, жалпы білім беретін орта мектеп-гимназия, 20-кәсіптік-техникалық мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, аудандық аурухана мен емхана жұмыс істейді. Тимирязевка аудандағы автомобиль жолдарының ең ірі торабы. Одан Сулы темір жолы стансасы арқылы бес тарапқа автомобиль жолдары шығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақжан •
 Ақсу •
 Ақсуат •
 Белоградовка •
 Дзержинское •
 Дмитриевка •
 Докучаево •
 Дружба •
 Жаркен •
 Есіл •
 Комсомольское •
 Ленинское •
 Мичурино •
 Москворецкое •
 Нарынгүл •
 Приозёрное •
 Ракитное •
 Рассвет •
 Северное •
 Степное •
 Тимирязево •
 Хмельницкое •
 Целинное •
 Ынтымақ 
 |

 |
Тимофей Осиповский
**Тимофей Федорович Осиповский** (2 ақпан 1766 жыл — 24 маусым 1832 жыл) — орыс математигі, философ-рационалисті. Михаил Васильевич Остроградскийдің ұстазы.

Канттың геометрия ақиқаттарының априорлық тегі туралы пайымдауын сынады. Тұтас алғанда Осиповский көзқарастары метафизикалық механикалық материализм шеңберінен шықпады. Ол Рене Декарттың идеяларының ықпалын басынан кешірді, мұның өзі математиканың методол. ролін әсірелеуден, талғампаздық әдісінің танымдық маңызын асыра бағалаудан көрінді. Осиповский мистикаға қарсы күресті, ағарту мен ғылымның ролін жоғары бағалады, ал дінге көзқарасында ол деизм позициясында қала берді.

Негізгі шығармашылықтары:
-------------------------

* "Кеңістік пен уақыт туралы" (1807);
* "Канттың динамикалық жүйесі туралы пайымдаулар" (1813)[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Философиялық сөздік / Р.Н. Нұрғалиев, Ғ.Ғ.Ақмамбетов, Ж.М.Әбдільдин,т.б.- Алматы:Қазақ энциклопедиясы, 1996.- 526
**Тілдік жағасырдай** қандай да бір тарихи кезеңге қызмет көрсететін тілдер мен тілдік варианттардың иерархиясы (территориялық және әлеуметтік диалектілер, койне, жаргон, тілдердің функционалдық стилдері). Социум (этнос, саяси қоғам) белгілі бір тарихи кезеңде пайдаланатын тілдердің немесе тіл варианттарының иерархиялық бірлестіктердің шеңберінде таралады. Эндоглосты (бір тілден тарайтын жүйелердің жиынтығы) және экзоглосты (әр түрлі тілдер жиынтығы) Тілдік жағасырдай балансты (функциялары жағынан бірдей тілдердің немесе тіл варианттарының жиынтығы өзара бірдей коммуникативтік, функциялық қызметке ие болады) және баланссыз (функциялары бойынша мәртебелі не мәртебесіз тілдердің немесе тіл варианттарының жиынтығы әр түрлі коммуникативтік үстімдікке ие болады) демография бойынша теле-тең (демографиялық ортасы өзара тең тілдердің жиынтығы) және демографиялық жағынан тепе-теңдік сақталмаған (демографиялық орталары әр түрлі тілдердің жиынтығы) Тілдік жағасырдай ажыратылады. Диглосты және диглосты емес Тілдік жағасырдай бар. Мысалы, Венгрияда эндоглосты, баланссыз және диглосты (венгр тілінде тұрғындардың 99,4% сөйлейді, 8 диалект бар және әдеби тіл нормаға түскен); Қазақстанда экзоглосты, баланссыз, диглосты және демографиялық жағынан тепе-теңдік сақталмаған Тілдік жағасырдай орын алған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Тілдердің генеалогиялық топтастырылуы** — тілдердің туыстығына, шығу тегіне, тарихи даму жайларының ортақтылығына қарай таптастыру. Дыбыстық, лексикалық, грамматикалық жүйелерінде жақындық, ұқсастық бар тілдерді туыс тілдер деп атайды. Бұдан тіл мен нәсіл бір нәрсе емес деген түжырымды аңғаруға болады; бір нәсілге жататын халықтар туыстық жақындық байланысы жоқ әр түрлі топтағы тілде сөйлеуі мүмкін. Тілдерді туыстық тұрғыдан топтастыру XIX ғ. басында туып, қалыптасқан (қ. Салыстырмалы-тарихи әдіс). Генеалогиялық топтастыру бойынша тілдер алдымен ірі-ірі семьяларға, семьялар жеке топтарға, топтар жеке-жеке тілдерге бөлінеді. Ірі семья мен топ 60 шақты. Бастылары үндіеуропа, кавказ, семит-хамит, банту, бантоид, орал, алтай, қытай-тибет, мон-кхмер, мунда, дравид семьялары, хаус, сонгаи, манде, гвиней, судан, палеоазия, эксимосалеут, американ үндістері тілдері т. б. (қ. Дүние жүзі тілдері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Ақбақай** (лат. *Petasites*) – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Солтүстік жарты шардың орманды белдемдерінде кездесетін 18 түрі белгілі. Қазақстанда өзен-көлдердің құмды жағалауында өсетін 1 түрі – жалған Ақбақай (*Petasіtes spurіous*) бар. Биіктігі *15 – 50 с*м, тамыр сабағы бұтақты, сабағын қалың түк басқан. Жапырақтары ірі (*ені 60 см болады*). Гүлдері ұсақ, білінбейді, масақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – сүйекше. А-ды халық медицинасында жөтелді, демікпені, жүйке ауруларын емдеуге пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Қазақ ұлттық энциклопедиясы*
**Ақбақай алтын кен орны** — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы Мойынқұм ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 60 км жерде орналасқан. 1968 жылы геолог Д. Дүйсенбеков ашқан.

Жатыс сипаты, геологиялық құрылымы
----------------------------------

Кен орны негізгі 5 тік құлайтын (Басты, Түкен т.б.) және 9 көлбеу жатқан желілерден тұрады. Желілердің ұзындығы 250 м-ден 600 м-ге дейін, қалыңдығы бірнеше см-ден 1,5-2 м-ге жетеді. Олар жан-жағынан березит тау жынысымен қоршалған кварц-желілі өзек түзейді. Кентас 900-1300 м тереңдікке дейін таралған. Кен түзілу процесі габбропорфирит және ашафит дайкалары жыныстарды жарып шыққаннан кейін, алтын-сүрмелі минералданумен аяқталған. Кен Қызылжар интрузивті кешенінің ішінде және девон жанартау тастекті шөгінді жыныстарының бойында қалыптасқан.

Кен орнындағы алтын түрлері
---------------------------

Кен орнында алтынның 4 түрі кездеседі: 

* 1) арсенопирит минералы бойындағы ұнтақдисперсті алтын;
* 2) кварцтағы сеппе, ұя, желі түрінде шоғырланған бос алтын (өлшемдері 0,01-0,1 мм-ден бірнеше мм дейін);
* 3) кварц-карбонатты желілердегі түйіршік және қабыршақ түріндегі алтын;
* 4) гипергендік процеспен байланысты қабыршықты және дендритті алтын.

Алтынның орташа мөлшері жер бетіне жақын аралықта аса жоғары — 60-109 г/т, ал 500-600 м тереңдікте 7-10 г/т-ға дейін төмендейді. Ақбақай алтын кені Қазақстандағы ірі кен орны қатарына жатады, оның негізінде Ақбақай кен-байыту комбинаты салынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Аптекалық жанжабіл** немесе **Апетекалық зімбір** немесе **Кәдімгі жанжабіл** (лат. *Zingiber officinale*) – жанжабілдер тұқымдасының жанжабіл тегінің көпжылдық шөптес өсімдігі.

Таралуы
-------

Аптекалық жанжабіл Оңтүстік Азия елдерінен шыққан. Қазіргі таңда жабайы түрінде кездеспейді. Қытай, Үндістан, Индонезия, Аустралия, Батыс Африкада, Ямайкада және Барбадоста өсіріледі. Зімбір Азия, Австралия, Жапония, Үндістанның тропикалық аймақтарында, Оңтүстік Америка мен Батыс Африкада өседі.

Орта ғасырларда Еуропаға көпестермен бірге келіп, содан бері татымдылық ретінде және дәрі-дәрмек ретінде қолданылады. 

XVI ғ-дың басында Америка елдеріне еніп, ол жақта да кең таралған.

Сипаттамасы
-----------

Сабағы тік, 1 м-ге дейін, тамыр сабағы ет-женді, құрамында эфир майы болғандықтан сүйкімді хош иісті, бірақ гингерол терпенінің әсерінен дәмі ащы. 

Жапырақтары кезек орналасқан, қарапайым, үшкір. Жапырақ табаны жүректәрізді. 

Гүлдері - масақ гүлшоғырына жиналған, 3 жеке сары-қызғылт немесе қоңыр-күлгін жапырақтан құралған. 

Жемісі — үшжармалы қауашақ.

### Химиялық құрамы

Аптекалық жанжабілдің негізгі компоненті - Эфир майлары (құрғақ тамыр сабақтарында 1,5—3 % болады), олардың 70 %-ын цингиберен (зингиберен) — сесквитерпені. Қалғаны 30 %-ы - басқа терпендер (камфен, цинеол, бисаболен, борнеол, цитраль, линалоол). 

Жанжабіл тамырында көптеген витаминдер: С, B1 , B2 және аминқышқылдар бар.

Синонимдері
-----------

* Amomum angustifolium Salisb. nom. illeg.
* Amomum zingiber L.
* Amomum zinziba Hill Spell. var.
* Curcuma longifolia Wall.
* Zingiber aromaticum Noronha nom. inval.
* Zingiber cholmondeleyi (F.M.Bailey) K.Schum.
* Zingiber majus Rumph.
* Zingiber missionis Wall.
* Zingiber sichuanense Z.Y.Zhu, S.L.Zhang & S.X.Chen
* Zingiber zingiber (L.) H.Karst. nom. inval.

Пайдалануы
----------

Аптекалық жанжабілдің тамыр сабағын аспаздықта дәм-татымдылық ретінде кең қолданады.

*Толық мақаласы: Жанжабіл (дәмдеуіш)*
Медицинада жанжабіл тамыр сабағының тұнбасы және тұндырмасы түрлерінде асқазанның ойық жарасы, тұмау, атеросклероз, қан тамырларының ауруларында дәрі-дәрмек ретінде қолданылады. Бас ауруы, ревматизм т.б. кеселдерде сылау, уқалау және компресс түрінде пайдаланады.

* Өсімдіктің табиғатта өсуіӨсімдіктің табиғатта өсуі
* Өсімдіктің жапырақтарыӨсімдіктің жапырақтары
* Өсімдік гүлдеріӨсімдік гүлдері
* Өсімдіктің жас тамыр сабақтарыӨсімдіктің жас тамыр сабақтары
* 
* 
*

Тағы қараңыз
------------

* Гари
* Жанжабіл
**Бура Ахметжанов** (5 мамыр 1937, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Дәрия станциясы), экономист-ғалым, экономика ғылым докторы (1999), профессор (2000). ҚарПТИ (1961, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техника университеті) бітірген. 1961-1971 ж. №86/87 Костенко атындағы шахталарда тау-кен мастері, жер астынан кен қазу учаске бастығының орынбасары, бастығы. 1972-1991 ж. ҚарПТИ-де аспирант, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1992 жылдан кәсіпорындар экономикасы кафедрасының меңгерушісі, профессор 76 ғылым еңбегі, оның ішінде 2 монографиясы бар.

«*Реструктуризация промышленности Казахстана в условиях перехода к рынку: методология, проблемы, пути их решения*» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы

Сілтемелер
----------

* Список докторов и кандидатов наук - Карагандинский ... Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Алан Фред Тичмарш** (1949 жылы 2 мамырда туған) - ағылшын бағбаны, хабар таратушы, тележүргізуші, ақын және жазушы. Кәсіби бағбан және бағбандық журналист ретінде жұмыс істегеннен кейін ол теледидардағы бау-бақша бағдарламаларындағы көріністер арқылы өзін БАҚ тұлғасы ретінде көрсетті. Ол әр түрлі жазушылық және хабар тарату мансабын дамытты.

Жеке өмірі
----------

Алан Фред Титчмарш 1949 жылы 2 мамырда Англияның Йоркширдегі Батыс Ридинг қаласындағы Илклиде дүниеге келген.   Ол тоқыма фабрикасының жұмысшысы Бессидің (қызы Хардисти ) және сантехник Алан Фред Титчмарштың ұлы. 1964 жылы мектепті 15 жасында бітіріп, өнерде бір O-деңгейі бар Титчмарш 1968 жылы 18 жасында Батыс Ридингтегі Шиплидегі Шипли өнер және технология институтына кетер алдында Ilkley Council-те бағбан болып жұмыс істеуге кетті. Йоркшир қала және бау-бақша гильдияларында оқу үшін. Титчмарш бау-бақша саласындағы ұлттық сертификат алу үшін Хертфордшир ауыл шаруашылығы және бау-бақша колледжінде оқуды жалғастырды, соңында Кью Корольдік ботаникалық баққа көшіп, бау-бақша саласындағы дипломға оқуға көшті. Оқуды бітіргеннен кейін ол Кьюде қалды, супервайзер, кейінірек персонал жаттықтырушысы болып жұмыс істеді. Ол 1974 жылы журналистика саласында мансабын жалғастыру үшін кетті. Оның ағылшын әдебиеті мен жазуына деген қызығушылығы оны Hamlyn Publishing -те бау-бақша кітаптарының редакторының көмекшісі ретінде жұмысқа тұруға итермеледі және ол 1976 жылы өзінің алғашқы бағбандық кітаптарын шығара бастады.

Басқа жобалар
-------------

Titchmarsh Bulldog Tools құрал өндірушісімен бірлесіп әзірленген көгалдандыру құралдарының жеке спектрін іске қосты. Ол Digitalis Media компаниясымен бірге оның құралдарын және басқа да танымал бағбандық өнімдерін жеткізетін веб-сайтының онлайн-бөлшек бөлімшесі «Бағбандар аспанын» іске қосу үшін жұмыс істеді. Титчмарш 2019 жылы 29 мамырда BROS Theatre Company қойылымында Корнуоллдағы Минак театрында, Порткурно қаласындағы «Систр акт: The мюзикл » фильмінде Рим Папасын ойнады. Ол шоудың соңғы актісіне түсті.
Аландар
**Аландар**, Яньцай — көшпелі тайпалар бірлестігі. Б.з.б. 1 мыңжылдықтың соңы мен б.з. 1 мыңжылдықтың басында Батыс Қазақстан мен Солтүстік Кавказ даласын мекендеген. 

Аландар этногенезінің алғашқы кезеңі Орта Азия мен Қазақстанның ішкі аудандарымен байланысты. Аландар тайпаларының топтасуы туралы алғашқы дерек қытай ("Ши цзи") жазбаларында көрсетілген. Бұл дерек бойынша б.з.б. 1 ғ. Каспий мен Арал теңіздерінен Орал жоталарына дейінгі кең алқапты көшпелі Яньцай мекендеп, 100000-ға жуық әскер шығара алған. "Кіші Хань династиясы хроникаларында" ("Хоу Хань Шу") б.з. 1 ғ-дың соңы мен 2 ғ. басында Яньцай аты Алания болып өзгертілгені жазылады. 1-мыңжылдықтың басында Аландардың бір бөлігі батысқа қоныс аударады да, басым бөлігі Арал мен Каспий теңіздері аралығындағы байтақ далада өмір сүре береді. Мұны сол өңірдегі этнотопонимдер растай түседі. Мысалы, Маңғыстау мен Үстірттегі қамалдар — Қоңыралан, Сүмбетеміралан, Алаңқала т.б. Аландар мәдениеті ("кейінгі сарматтар") Арал-Каспий теңіздерінің солтүстігіндегі қорған ескерткіштері бойынша зерттелген. Одан Аландардың қой, жылқы өсіргендігін айғақтайтын заттар табылған. Солтүстік Кавказ Аландарының (осетиндердің ата-бабалары) көшпелі мал шаруашылығынан егіншілікке ойысқаны байқалады. Қаласы Алания.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы
**Жанғоразов Ибрагим Дәуітұлы** (қараш.-малқ. ; 19.07.1937 — 15.01.2020) — ауыл шаруашылық өндірісін ұйымдастырушы, Соцалистік Еңбек Ері (1981). Кабардин-Балқар мемлекеттік университетін бітірген (Нальчик, 1979).

Еңбек жолы
----------

Еңбек жолын 1957 ж. Ақмола малдәрігерлік техникумын бітіргеннен кейін , Инжевский кеңшарында бастады. 1957-59 ж. Инжевский кеңшарының негізінде құрылған Вишневский құс өсіру өндірістік бірлестігінің зоотехнигі, 1959-61 ж. бөлімше меңгерушісі, 1961-67 ж. бас зоотехнигі, 1967 ж. бас директоры. Жанғоразовтың басшылығымен шұаруашылықта, өндірістік негізде тұқым өсірудің тиімді тәсілдерін қолдана отырып, балапан-бройлерлер өсірудің алдыңғы қатарлы технологиясы жүзеге асырылды. Өндірістің барлық салаларында жоғары көрсеткіштерге қол жеткізілді. ҚазКСР халық депутаты (1990). «Есіл жағалауындағы бройлер цехы» (1980), «Инжевский ертеңге көз тігеді» (М.1984) кітаптарының авторы. Қазақстан Республикасы орденімен, КСРО ордендері және медальдарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана энциклопедиясы, Алматы, Атамұра 2008
**Ричард Тимоти (Тим) Хант, сэр** (ағылш. *Sir Richard Timothy (Tim) Hunt*; 19 ақпан 1943 ж.т. Нестон, Чешир) — британдық биохимик, Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының 2001 жылғы лауреаты, Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығың лауреаты, эукариоттың циклинмен және циклин-тәуелді киназамдармен жасушалық циклін реттелуін ашқаны үшін марапатталды. Корольдік қоғамның мүшесі.

Сексистік жанжал
----------------

9 маусым 2015 жылы Тим Хант Оңтүстік Корея астанасы Сеулде, ғылым журналистика мәслихатында ресми кешкі аста сөз сөйледі. Хабарланғандай өз сөзінде ол, әйел ғалымдар туралы мынадай сөздер айтты: «Олар зертханада болған кезде, үш нәрсе болады: сен оларға ғашық боласың, олар саған ғашық болады, және сіз оларды сынауға бастағанда олар жылайды». Содан кейін, Нобель сыйлығының лауреаты, бұл зертханада ерлер мен әйелдер жұмысын бөлуді қолдаймын деді. Дегенмен Хант «әйелдердің жолында тұрмақ еместігін» мәлімдеді, оның сөздері сын толқынын тудырды және «сексистік» деп бағаланды. Нәтижесінде, University College London сайты хабарлағандай ғалым, құрметті профессор қызметінен отставкаға кетті. Кейінірек бірқатар ғалымдар мен журналистерді оқиғаға өткір қоғамдық реакцияның қолданылуына, және Хант сөзінің дұрыстығы, елеулі мазмұнға ойнақылық енгізу ұсынысы болуы мүмкін сөздер қарсы сөйлеу ретінде берілуі күмән туғызған болатын.

Тағы қараңыз
------------

* Жасушалық цикл
* Леланд Хартвелл
* Пол Нерс

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Автоөмірбаян Тима Ханта Нобель комитеті сайтындағы
2. ↑  Sir Tim Hunt FRS and UCL, *UCL* (10 маусым 2015).
3. ↑  A very flawed accuser: Investigation into the academic who hounded a Nobel Prize winning scientist out of his job reveals troubling questions about her testimony, *Daily Mail* (26 маусым 2015).

Сілтемелер
----------

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу2001—2025 жылдардағы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары |
| --- |
|  |
| 

Леланд Хартвелл / Тимоти Хант / Пол Нерс (2001) •
Сидней Бреннер / Роберт Хорвиц / Джон Салстон (2002) •
Пол Лотербур / Питер Мэнсфилд (2003) •
Ричард Эксел / Линда Бак (2004) •
Барри Маршалл / Робин Уоррен (2005) •
Эндрю Файер / Крейг Мелло (2006) •
Марио Капекки / Мартин Эванс / Оливер Смитис (2007) •
Харальд цур Хаузен / Люк Монтанье / Франсуаза Барре-Синусси (2008) •
Элизабет Блэкберн / Кэрол Грейдер / Джек Шостак (2009) •
Роберт Эдвардс (2010) •
Брюс Бетлер / Жюль Хоффман / Ральф Стайнман (2011) •
Синъя Яманака / Джон Гердон (2012) •
Джеймс Ротман / Рэнди Шекман / Томас Зюдхоф (2013) •
Джон О’Киф / Мей-Бритт Мозер / Эдвард Мозер (2014) •
Уильям Кэмпбелл / Сатоши Омура / Ту Юю (2015)
Йошинори Осуми (2016)
Холл / Росбаш / Янг (2017)
 |
|  |
| 

---

Толық тізім |
1901—1925 |
1926—1950 |
1951—1975 |
1976—2000 |
**2001-ден бері**

 |

 |
**Фен**, тұрмыстық- шаш кептіруге арналған электрлік құрал. Фтосуреттерді және сызба көшірмелерін т.б кептіруге де пайдаланылады. Ол білікке бекітілген қанатшалы электр двигателі мен спиральды электр қыздырғыш элемент орнатылған пластмасса қораптан тұрады. Желдеткішке сорылған ауа спиралдың маңында 50-70 ° С-қа дейін қызып, жылы ауа ағыны күйінде сыртқа шығады. Шаштың қалыңдығы мен ұзындығына байланысты фен 5-20 минут аралығында кептіреді. Оның жұмыс істеу ұзақтығы 1 сағаттан артпауы тиіс, содан кейін 10 минут суытылады. Фен белгілі температураны автоматты ұстап отыратын термореттеуішпен жабдықталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Кэд Джек көтерілісі** — Англиядағы (Кент. Суссекс, Эссекс, Суррей графиктарындағы) көтеріліс. 1450 жылы майдың аяғында басталды. Ipi феодалдардың қатігездігі, феод. анархияның күшеюі, салықтың ұлғаюы, жүз жылдық соғыста (1337-1453) ағылшылдардың француздардан жеңiлуi салдарынан шықты. Көтерiлiстің негiзгi күші орта және ұcaқ шаруалар болды. Оларға қол өнершiлер, ұсақ саудагерлер, жалдамалы жұмысшылар қосылды. Көтерiлiске Джек (дұрысы Джон) Кэд (Cade; көтерілiстiң аты осыдан шыққан) басшылық етті. Ол 1451 жылдың басында соғыста қаза болды. Бірақ көтерiлісшiлердiң жеке отрядтары күресті 1454 жылға дейiн тоқтатқан жоқ. Дегенмен көтеріліс жаншылды. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Яшкурова Өріс Яшүкірқызы** – 1949 жылы Қызылорда облысы, Сырдария ауданында туған. .

1973 жылы Алматы қаласында С.М.Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік Университетінің журналистика факультетін "журналист" мамандығы бойынша бітірген.

Университетті бітіргеннен кейін 1973-1976 жылдарда Қызылорда облысының аудандық "Сырдария" газетінде бөлім меңгерушісі, 1976-1997 жылдарда Торғай облыстық телерадиокорпорациясында аға қызметкер, комментатор, бөлім меңгерушісі, 1997-2002 жылдарда елордасы – Астана қаласында "Астана ақшамы" газетінде бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған.

2002 жылдың 20 мамырынан ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінде Баспа бағдарламасын қалыптастыру бөлімінде бас маманы болып қызмет етіп келеді.

Мемлекеттік қызмет өтілі жиырма бес жылдан асады.

Ө.Яшүкірқызы республикалық мерзімді баспасөз беттерінде шығармашылығымен танымал журналист. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. "Айна көңіл" (1993 ж.), "Боямасыз өмір" (2003 ж.) атты кітаптардң авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім баспасы". 2005 ж. - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
Сурет:Жұматов Ғаббас Жұматұлы.jpgЖұматов Ғаббас Жұматұлы
**Исабаев Слям Мұхамеджанұлы** 1937 жылдың 18 наурызы күні Шығыс Қазақстан облысындағы Үлкен Нарым ауданының Мало-Красноярка селосында шаруа отбасында дүниеге келген.
1955 жылы Үлкен Нарым орта мектебін бітірген соң, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің заң факультетіне түсіп, оны 1960 жылы аяқтап, заңтанушы заңгер мамандығын алған.

Еңбекжолы
---------

Университетті бітіргеннен кейін екі жыл (1960-1962) Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Қазақ сот сараптама ғылыми-зерттеу институтында сарапшы-криминалист,
1962 жылдың қараша айынан 1994 жылдың қараша айына дейін Ішкі істер органдары жүйесінде еңбек етіп, қатардағы сарапшы-криминалисттен, әрі тергеушіден бастап, ҚР ІІМ Тергеу басқармасы бастығының орынбасары лауазымына дейін жоғарылайды. Осы қызметіне, КСРО ІІМ басшылығымен ұсынылған, әрі Қазақ КСР басшылығымен Талдықорған облысы ІІБ бастығының орынбасары қызметіне тағайындалып, сонда 1985 жылға дейін қызмет атқарған.

1985 - 1990 жылдары Алматы облыстық ІІБ бастығы болып қызмет еткен. 1990 жылдың маусым айында бекіту тәртібімен Алматы қаласының ҚІІБ бастығы болып(әрі ҚР ІІМ министрінің орынбасары болдым) тағайындалады. Милиция генерал-майорының атағын Н.И.Рыжковтың қолы қойылған КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысымен 1988 жылдың қазан айында иеленеді.

1990 жылғы көктемде Қазақ КСР-нің 12 шақырылған Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған. Сонда алғаш рет сайлау баламалы түрде өткізілді. Құқық мәселелері жөніндегі комитетте жұмыс істеген. Қазақстанның алғашқы Конституциясы мен тәуелсіз Қазақстанның алғашқы заңнамалық актілері тап осы 12 шақырылымдағы Жоғарғы Кеңеспен қабылданған.

Марапаттамалары
---------------

ҚР Жоғарғы Кеңесінің 11 медалімен және Құрмет Грамотасымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Сақатов Марат Сәйдешұлы**(1947-2000) - өнер қайраткері. Марат Сақатов Өскемен мәдени -ағарту училищесінің оқытушысы, Семей облыстық драма театрының режиссері ретінде де өзін үлкен ұжымдар арасында таныта білді.

Еңбекжолы
---------

1947 жылы 27 тамызда Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданы (қазір Күршім ауданы) Ақбұлақ ауылында дүниеге келген. 1966 жылы Боран орта мектебін бітіріп, 1970 жылдарға дейін ішкі істер бөлімінде қызмет еткен. Mектеп жасынан -ақ өнерімен көзге түскен, тума талант Мараттың жолы өнер еді. 1970 жылы келіп, өмірінің ақырына дейін сол жолдан таймай қызмет етті. 1976 жылы Москвадағы Щукин атындағы жоғарғы театр училищесін сырттай бітіріп шықты. 1975-1977 ж. аралығында Марқакөл халықтық драма театрында режиссер болып, сол жылдары сахнаға «Қозы Көрпеш Баян сұлу», «Абай», «Ақан сері -Ақтоқты» т.б. кесек туындыларды шығарды.
1980-1982 жылдары Марқакөл аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі бола жүріп, ұйымдастырушылық қырынан да көрінді.
Мараттың Марқаның **«Тамашасын»** қалыптастырып, шыңдалуына да сіңірген еңбегі ерекше. Сатиралық көріністердің сценариін өзі жазып, өзі шебер орындаушы ретінде көрермендерін күлкіге кенелтті.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы.186б

2.
**Қазақтардың Шыңжаңнан босуы** (қыт. 新疆居民外逃事件) — қытайлық қазақтардың Шыңжаңнан Қытайдың басқа аумақтарына, Моңғолия және британдық Үндістанның жерлеріне мәжбүрлі түрде қоныс аударуы. 1947 жылдан кейін Үндістан мен Пәкістан, 1940-1960 жылдарда басқа елдерге аттанды. Бұл үрдіске қытайлықтар қарсы болып, көшкендердің біразының өліміне әкеп соқты.

Тарихи ахуал
------------

1949 жылға дейін Шыңжаң өзінің орталықтан алыстығынан Қытайға толық бағынбады. Осы аймақтың тұрғылықты халықтары (қазақтар, ұйғырлар, дүңгендер) маньчжур билігімен, Қытай республикасымен, коммунистермен тәуелсіздік үшін үнемі күрес жүргізді. Қазақтар 1930-1940 жылдардағы көтерілістерге қатысты. 1944-1949 жылғы Іле көтерілісінде басты күш болды. Қазақтар Шыңжаң аумағындағы үлкен саяси күш болғандықтан, осы аумақты басқарғысы келгендер алдымен қазақтарды өзіне тартты немесе басып ұстауға тырысты.
1930-жылдары Шығыс Түркістанда 800 мыңға жуық қазақ болды, оның 100 мыңы Үндістанға босқанда және 1950 жылдардағы көтеріліс кезінде қаза тапты. Қытайлық деректерге сүйенсек 1937-1943 жылдары Шыңжаңда 4 360 020 адам тұрып, оның 930 мыңы қазақтар болған. Бірақ 1953 жылы қазақтардың саны 421 мың болды (45 %-ға азайған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  the Ili Rebellion: the Moslem Challenge to Chinese Authority in Xinjiang — Armonk..
2. ↑  The Much-Coyrted Kazaks // *The Geographical Magazine*. — 1948.
3. ↑  Мендикулова Г. М. 1997
4. ↑  Lias, Godfrey, 1956, p. 9—10
5. ↑  The Chinese Yearbook 1936—1937 — 2nd issue..
6. ↑  Мендикулова Г. М. 1997
*Басқа мағыналар үшін Қазақтардың атамекенінен ауа көшуі деген бетті қараңыз.*Қытай жеріне, негізінен, онымен шекаралас қазақ аудандарыңдағы озбырлық пен ашаршылыққа төзбеген кожалықтар көшіп кетті. Олар Кеген, Жаркент, Талдықорған, Ақсу, Алакөл, Лепсі, Октябрь, Үржар, Тарбағатай, Жайсан, Қатонқарағай аудандарынан болатын. Осы аудандардан 1929-1931 жылдары 5993 шаруа қожалықтары Қытай жақ бетке өтті. Қазақтардың Қытайға көшуі біз жоғарыда қарастырған Ресей мен Орталық Азия республикалары жерлеріне өтуден әлдеқайда күрделі болды. Өйткені Қытайға көшу бір мемлекеттен екінші мемлекетке шекаралық тәртіпті бұзып көшу еді. Ал шекара бұзу мемлекеттік ауыр қылмыстың бірі саналатыңы белгілі. Голощёкиндік геноцидке шыдамаған қазақтар екі мемлекет шекарашыларының қарсы болғандығыңа қарамастан, шекараны бұзып өтуге ұмтылды. Шекарашылармен қарулы қақтығыстарға дейін барды. Осындай шайқастардың бірінде 734 қазақ каза тауып, 38-і жараланды.

Шекарашылардан да адам шығыны болып, 24-і қайтыс болды. Қызыл шекарашылар шекарадан өткізбей қою міндетімен шектелмей, Қытай жеріне өткендердің соңынан куып барып, қырып салып отырды.
Голощёкин Ресей мен Орталық Азиядағыдай Қытайға да бай-кулактар көшіп жатыр деп айтудан жалықпады. Кеңес үкіметінің жазықсыз айыптаулары мен озбырлықтарыңа шыдамай жеке бастары Қытайға өтіп кетіп, соңынан отбасы мүшелерін, туыстарын көшіріп әкету үшін қаруланып шекарадан қайта өткен қазақтарды «бандылар» деп жариялады. Мұндағы ойы босқын қазақтарды жек көрінішті, қылмыскер ретінде кәрсетіп, катаң да шұғыл жазалау шараларын өрістету еді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдықгуманитарлық бағытыңдағы 11-сыңыбыңа арналған оқулық / М.Қойгелдиев, Ә.Төлеубаев, Ж.Қасымбаев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. — 304 бет,суретті. ISBN 9965-36-106-1