recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Жан Пол Гетти** (ағыл. Jean Paul Getty, 1892 ж. 15-желтоқсан — 1976 ж. 6-маусым) — американдық кəсіпкер, тарихтағы алғашқы долларлық миллиардерлердің бірі, Гетти мұражайының негізін салушы. Геттидің қол астында *«Getty Oil Company»* компаниясымен қатар, 200-ден астам кəсіп орындары болды.

Өмірбаяны
---------

Миннесотадағы Миннеаполис қаласында ирландық мұнай магнаты Джордж Франклин Гетти мен шотландық эмигрант Сара Кэтрин Макферсон Ришердің отбасында дүниеге келген. Пол Гетти өмірге келгенде, ата-анасы үлкен жасқа келген, өздерінің жалғыз қызы Гертруданы жоғалтқан адамдар болатын. Белгілі бір уақыт кезеңінде Жердегі ең бай адам болған. 1913 жылы Оксфорд университетін аяқтағаннан кейін, Пол Оклахома штатында мұнай сатуды бастады. Ал 1916 жылы ол өзінің алғашқы бір миллион долларын тапты. Осы жылы оның компаниясы Калифорнияға көшті.

1950-жылдары Пол Гетти бірнеше мұнай компаниясын сатып алды, бұл компаниялар кейінірек оның кəсібінің негізі болды. 1949 жылы Сауд Арабиясындағы мұнай концессиясын сатып алады, бұл кəсіпорын 1950-жылдары оған миллиардтаған пайда əкелді. 1957 жылы Пол Гетти жер бетіндегі ең бай адам атанды. Бұл атақты ол өз өліміне дейін сақтады. 1968 жылы Пол Гетти миллиардер атағын иеленді.

Екінші Дүниежүзілік соғыстан кейін Гетти Англияның Суррея аймағындағы Саттон-Плейс елді мекеніне көшеді. Оның үйі тас қабырғамен қоршалып, қауіпсіздік қызметінің үлкен жасағымен қорғалды. Үйдің қауіпсіздігін сақтау үшін адамдарды қорғауға арнайы үйретілген 20 ит те қолданылды.

Немересінің ұрлануы
-------------------

1973 жылы Геттидің немересі, Пол Гетти ІІІ ұрланды. Ұрлануға дейін Пол Гетти ІІІ Римде бай адамның өмірін сүріп жүрді. Бес ай бойы атасы оны қайтару үшін ақша төлеуден бас тартты. Себебін ол былай түсіндірген: «Егер мен берілсем, менің немерелерім бірінен кейін бірі ұрланатын болады». Оны көндіру үшін, ұрлықшылар Геттиге немересінің кесілген құлағын қапшыққа салып жіберген. Осыдан кейін миллиардер төлемге ақша бөлді. Немересі оған хабарласқанда Гетти оған жауап бермей қояды.

Пол Гетти III құлазып, депрессияға түседі. Нəтижесінде, есірткіге құмар болып, ести жəне көре алмай қалады. Көптеген жылдар бойы мүгедектерге арналған арбаға таңылып, 2011 жылдың 5-ақпанында 54 жасында дүниеден өтті. Оның ұлы Бальтазар Гетти Дэвид Линчтың «Ешқайда апармайтын жол» фильмінде басты рөлді сомдаған.

Отбасы
------

Пол Гетти «тек қу кедей ғана əйелмен ұзақ уақыттық қарым-қатынасты жалғастыра алады» деген. Ол бес рет үйленген:

* Жаннет Дюмон (1923—1925);
	+ бір ұлы Джордж Франклин Гетти II (1924—1973)
* Аллен Ашби (1926—1928)
* Адольфина Хелмле (1928—1932);
	+ бір ұлы Жан Рональд Гетти

* Эни Рок (1932—1935);
	+ екі ұлы Джон Пол Гетти (1932—2003)
	+ Гордон Гетти (1934)

* Луиза Дадли (1939—1958);
	+ бір ұлы Тимоти Гетти (12 жасыгда дүниеден өткен).

Пол Геттидің немересі Марк Гетти «Getty Images» компаниясының негізін қалаған.

Дереккөздер
-----------
**Сольресоль** – диатоникалық гамманың жеті ноталарының атауларына негізделген халыкаралық жасанды тіл. Оны 1817 жылы Жан Франсуа Сюдр шығарды. Бұл тілдің ары қарай дамуына сольресольдің стенографиялық әліппесін шығарған Венсан Гаевски және оның ұлы Сизаль Болеслас Гаевски үлкен үлес қосты. Олар Сюдр жобасының әлсіз және мықты жақтарын «Examen critique de la langue universelle de Sudre» кітабында сипаттап, 1902 жылы «Сольресоль грамматикасы» атты еңбегін жарыққа шығарды. Сольресоль тілінде 2660 сөз бар. 
Сольресольдегі кейбір сөздердің аудармасы:
мен – доре,
сен, сіз – доми,
менікі – редо,
тілек – мифаля,
көмек – досидо,
жақсы көру – доре миляси доми,
тіл – сольресоль.
Сөз таптары. 
Сөздегі фонетикалық екпін сөз табын анықтайды. Етістікте екпін қойылмайды, зат есімдерде екпін бірінші буынға түседі, сын есімде соңғысының алдындағы буынға, ал үстеуде – соңғысына. Мысалы:
мидофа – құрметтеу,
мИдофа – құрмет,
мидОфа – құрметті,
мидофА – құрметтегендіктен.

Сольресольда үш «род» бар – мужской, женский және средний. Женский родтағы сөздердің соңғы дауысты буынына екпін түсіріле оқылып, жазған кезде сөздің соңынан горизонталдық сызықша қойылады «¯». Мужской және средний род ешқандай белгілермен ерекшеленбейді.
Көпше түрдегі сөздердің соңғы буынындағы дауыссыз дыбыс ұзартылып оқылады. Жазған кезде сәйкес әріптің үстінен диакритикалық белгі қойылады «´» (акут). Мысалы:
редо – аға,
редо¯ – әпке (апа),
ред́о¯ – әпкелер (апалар).

Біріккен сөздер бірінші буынына қарай мағыналық топтарға жіктеледі. Мысалы, сольден басталатын сөздер ғылым және өнермен байланысты (сольресоль), ал сольсольден басталса медицинамен байланысты болады (сольсольредо – бас ауруы). «Уақыт» тобынан алты мысал:
доредо – сағат,
дореми – күн,
дорефа – апта,
доресоль – ай,
дореля – жыл, 
дореси – ғасыр.

Антонимдер. Антонимдерді құру үшін инверсия қолданылады, яғни сөздерді «төңкеру»:
фаля – жақсы, ляфа – жаман.

Сольресольді жазудың бірнеше қарапайым түрі бар:
1. ноталардың атаулары бойынша
2. ноталық станда
3. бірінші жеті араб цифрларымен
4. латын әліппесіндегі бірінші жеті әріптерімен
5. сольресольдің арнайы стенографиясының белгілерімен
6. кемпірқосақтың жеті түсін салумен

```
    Сольресольдің дыбысталу түрлері: 
```

1. ноталарды оқу
2. мылқаулар ишараты
3. өлең айту арқылы

Сюдрдің жобасы Париж ғылым академиясының бірнеше комиссиясынан мақтаулар естіп, 1851 жылы халықаралық көрмеде 10 мың франк көлемінде сыйақы алды. Ал 1862 жылы Лондон қаласында мадақтама медаль иегері болды. Бірнеше жылдан кейін сольресоль өзінің орнын әйгілі волапюк және эсперанто секілді жасанды тілдермен алмастырды.
Ашылуы
------

```
Қызылорда қаласының оңтүстік  Жібек жолы көшесі мен Мостовая көшесінің қиылысында  жеті күмбезді, сәулетті әсем ғимарат  көпшіліктің назарына еріксіз түсетін жаңа мешіт орналасқан. Бұл жаңа мешіт  2008 жылдың  қыркүйек айының соңында, яғни рамазан айының  Айт мерекесі күні ашылды. 
```

  

Осындай Сыр елінде 2000 адамды қабылдай алатын сәулетті үлгідегі мешіт нысанының тұрғызылуына демеушілік жасаған Өтемұратовтар әулеті және мешіт құрылысын сапалы да әсем болып салынуына Алматылық «Күмбез» ЖШС жоба жасаса, «Глобал Девелопмент» компаниясы тапсырыс беріп, бас мердігер жергілікті Альянс ЖШС мен көркемдік безендіру жұмыстарын «ҚаПРОЛТД» ЖШС-і және жеке кәсіпкер М.Байбосынов қызмет жасады.

Көлемі
------

```
 Мешіттің кең ауласы  көгалдандырылып, жамағаттың дем алып отыруына қолайлы  орындықтар қойылған  және де  ауланың жүретін  аралықтарына  тас плиталар төселген. Мешіттің жалпы жер көлемі 5,257 га құрайды.
```

Толықтай мәлімет
----------------

```
 Мешіт ғимаратының сыртқы келбетіндегі  мұнаралар мен күмбездерін  (орталық күмбезі-25 метр, алдыңғы 2 мұнараларының биіктігі-37 метр, қалған 2 мұнарасы -22 метр) 
```

Қай кезде де сәулетті ғимараттар озық өркениет пен ілім-білімнің бастауын айғақтайтын болған. Жеті күмбезі мен мұндалап, барша жұртты имандылыққа бастап тұратындай. Оның басындағы айшықтары алтыннан құйылыпты. Күмбезін Қоқаннан келген шебер Шәміл Асатбаев жасады. 6 қаусырмалы, 3 сыңар есік Қоқандағы жүз жылдық қара ағаштан қашалған. Мешіттің сыртқы қабырғалары қою жасыл түсті гранит тастармен көмкерілген. Намазжай залына Ираннан алдырған жасыл түсті кілем төселген және де Қытайдан алдырған 360 шамы бар әсем де үлкен хрусталь люстра орнатылған. Имандылық үйінің ішкі қабырғаларындағы өрнектер Құран сүрелері мен аяттары. Мұнарасының биігі-37 метр. Мұнда алты медресе сыныбы, төрт намаз оқитын орын, әйелдер мінажат ететін бөлек бөлме де қарастырылған. Сонымен қоса 60 адамға арналған салт-дәстүр бөлмесі бар. Бұл бөлмеде де 200 шамды үлкен хрусталь люстра орнатылған. Салт-дәстүр залында аты айтып тұрғандай неке қию, баланы сүндетке отырғызу рәсімдері орындалады. Сондай-ақ 23 оқушыға арналған 6 сыныбы бар. Мұнда оқушылар діни білім алады. Сонымен қатар 300 адамға әйелдер намазжайы да бар. Бұл намазжай бөлек орналасқан. Соңғы үлгідегі жаңа технологиямен салынған әрқайсысы 50-ден аса адамға арналған ерлер мен әйелдер дәретханасы бар.

  

```
 Мешіттің тағы бір ерекшелігі 200 адмаға лайықталған  жамағаттың ата-бабаларына  Құран бағыштап ас беруге арналған  асханасы қарастырылған.
```

  

```
 Қорыта айтқанда  жаңа мешітте  барлық жағдай жасалған және де заман талаптарына  сай келеді.
```

Сілтеме
-------
**Телшік** - көбіне Арқа жақтың тұрғындары ертеден бері жасайтын кәделі тағам. Өте семіз соғым сойылғанда, жылқының жүрек қабы - үлпершектің түп жағын айналдыра кесіп, бітеудей сыпырып алады да, ішіне қазының ішекке сыймай қиындысын жұмсақ етке араласытыра турап, айналдырған үлпершекке толтыра салады. Әрине, тұз, бұрыш, пиязын да бірге қосады. Үлпершектің аузын қайтадан бүрмелеп тігіп, соғым етімен бірге аязға немесе тоңазытқышқа қойып сақтайды. Телшік ең сыйлы қонақтарға, не құдаларға асылды. Ет 1,5-2 бүлкілдеп қайнауы керек. Сорпасы тартылып қалса, үстіне қайнаған су құйып, көбейтіп отырады. Жеке табақпен тартылған телшіктен үлкендер ауыз тиген соң, табақты жағалатып, үйде отырғандарға түгел үлестіреді.

Дереккөздер
-----------
Малиндиг
**Малиндиг тауы** Маридюк аралындағы өң ірі тау болып табылады.

Малиндиг тауға шығу мен аралға жорық жасау жағынан альпинистер арасында өте танымал. Ол өзінің табиғи құрылысымен еркешеленеді. Тау аралдың оңтүстік шетінде Сибуян теңізіне жақын орналасқан. Малиндиг тауы жабайы өсімдіктерге бай. Бүл тауда түрлі жабайы жануарлар мекендейді. Бұл сөнген жанартаудың үш шыңы бар. Оған көтерілу оңай.

Филиппин аралдарында америкалықтар билік еткен кезеңде, Малиндиг тауларын олар «Марланга тауы» деп атаған болатын. Бұл атау кейіннен өзінің бастапқы атауы «Малиндиг тауы» деп өзгертілді.

Малиндигтің солтүстік жағының көрінісі
Малиндиг жанартау ормандары Мариндюктің оңтүстік шетінде орналасқан. Малиндиг бұрынеы кезде Марланга деген атпен танымал болған. Малиндиг Тагалог ауданының дәл орталығында орналасқан. Ол жерден Миндороны, Верде аралын және Оңтүстік Лусонды тамашалауға болады. Малиндиг тауында күкірт пөн Буэна-Вистадағы Малбог ыстық булақтарының болуына байланысты тау белсенді жанартау болып саналады. Ол бұрын-соңды атқыламаған. Осыған қарамастан ол белсенді жанартау болып табылады.

Малиндигтауы солтүстікте 13,2694 0 және 121,9922 0 шығыс бойлық координаталары бойынша орналасқан. Малиндиг — аралдағы альпинистер мен саяхатшылар көп келетін ірі тау.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Пол Макгиллион** (ағылш. *Paul McGillion*; 5 қаңтар 1969) — канадалық актер,«Звёздные врата: Атлантида» сериалында Карсон Беккет рөлін сомдау арқылы танымал.

Балалық шағы
------------

Пол Макгиллион Шотландиядағы Пейслиде дүниеге келген.Кейін отбасы Пол 2 жаста болғанда Канадаға қоныс аударады.Пол 11 жаста болғанда,отбасы қайта Штландияға үш жылға қоныс аударады,сол уақфтарда оның әкесі Шотландияның мұнай платформаларында жұмыс істеген болатын.Пол отбасындағы 6 бала және атақты ойға қаамастан,ол шотландық акцентпен сөйлемейді.

Өнер жолы
---------

ол Ванкувердің актерлік мектебінде 1998—1999 жылдар аралығыда оқыған.2004 жылы Макгиллион «Звёздные врата: Атлантида» телесериалында рөл алды.Алғашында ол екінші деңгейлі рөлде алынған,кейін оның персонажы танымал болып,екінші,үшінші сезондарда,сонымен қоса төртнші және бесінші сезонның аяғына дейін бюасты рөлдерге шықты,ол қаза табатын Беккет рөлін сомдаған.Макгилон сонымен қоса жас Эрнест Литтлфилдтың рөлін «Муки Тантала» сериалында сомдады.
Ол "Звёздный путьтың" он бірінші фильміде Монтгомери Скот рөліне де қызығушылық танытқан.Алайда чсоңында онымен қатар танымал бола бастаған Саймон Пег түсті,оны басқа рөлге алды.

Дереккөздер
-----------
**Владимир Александрович Шубарин** (23 желтоқсан 1934 — 16 сәуір 2002) — совет эстрада биші және әнші 1960-1980-ші жылдардағы еңбек Сіңірген әртісі, РСФСР (1960).

Өмірбаяны
---------

Қаласында дүниеге келген Сталинск (қазіргі Новокузнецк). Бала кезінен айналысқан, көркемөнерпаздар, оқыған домбыра, степ.

Қазақстан 1951 жылы қабылданған солистпен "би тобын атындағы Хоры Пятницкий. Оқыған би сыныпта Мәскеу хореографиялық училищесінің. С 1954 жылы әскери қызметтен өткен армия ансамбілі. Краснознамен ансамбльде Болды солист. Ізденіп, классикалық биі, қазіргі заман биі және джаз биі.

Құрып, өз түпнұсқа би стилі. Бірге 1962 жылы жұмыс істеді "Москонцертте".

В 1967—1969 жылдары құрды, өз сольную би бағдарламасын Биі "қазіргі ритмах".

"1977 жылы ұйымдастырды меншікті би ұжымы, қолданыста болды. "1984 жылы құрды екінші ұжым — "Би машинасы" бастап қызмет атқарған дейін 1989 жылғы. Осы ұжымдарда Шубарин Владимир өзі солист болған.

Шубарин Владимир сонымен қатар талантты әнші. Дейін 60-шы жылдардың ретінде өнер көрсетті әнші, аккомпанируя өзі гитарада, орындаған әндерін өздері шығарған. Записывал музыкалық альбомдар. "Кино фильмдерде ойнаған бастап Владимир Высоцкий, Алла Пугачеваның және басқа да.

Жазған мемуарлары Би "кедергімен", кейін оның кенеттен қайтыс болған петропавлдағы шыққанға дейін оның әйелі Галина Шубарина.

Қайтыс болды 2002 жылы мамырдағы ауқымды инфаркт "Мәскеу. Жерленген Востряковском зираты Мәскеуде.

Дискографиясы
-------------

* 1987 - Күтпеген бұрылу
* 1988 - Отырықшы өмір салты
* 1989 - Алтын күз
* 1989 - Окурочек
* 1989 - Күлгін түн
* 1990 - Менің ашу Италия немесе спагетти на ушах
* 1991 - Наливай
* 2008 - Балаган

Актерлік фильмография
---------------------

* 1969 - Ескі таныс
* 1969 — Опасные гастроли
* 1976 — Аспан қарлығаштары
* 1978 — Женщина, которая поет
* 1986 — Крик дельфина

Сілтемелер
----------

* Моланың өмірден өткен ақындар
* Қайтыс Шубарин Владимир, сұхбат жұбайы Галина Шубариной
*Басқа мағыналар үшін Қызылсай деген бетті қараңыз.*
**Қызылсай** – Сорбұлақ көлінің солтүстік-батысындағы шоқы.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Жамбыл ауданы, Қопа ауылының солтүстік-шығысында 38 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 813 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км-ге созылған, енді жері 1 км. Беткейі көлбеу. Солтүстігінде Дауластышоқы шоқысы, шығысында Күрті бөгені, оңтүстік-шығысында Ұзынсайбас, Баулық төбелері, оңтүстік-батысында Қалыптас тауы жатыр.

Өсімдігі
--------

Қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, боз, жусан, изен, ебелек аралас астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Владимир Александрович Фок** - совет физигі, КСРО Ғалымдар Академиясының академигі, Соцалистік Еңбек Ері.

Қызмет жолы
-----------

Петроград университетін бітірген. 1919-1923 және 1928-1941 ж. Мемлекеттік оптика институтында, 1924-1936 ж. Ленинград физика-техникалық институтында, 1934-1941 және 1944-1953 жылдары КСРО Ғалымдар Академиясының Физика институтында қызмет істеді. 1932 жылдан Ленинград университетінің профессоры. 1954-1964 ж. КСРО Ғалымдар Академиясының физикалық мәселелері институтында қызмет етті. Фоктың негәзгә ғылыми еңбектері кванттық механикаға, кванттық электродимикаға, жарық дифракциясы теориясына, радиотолқындардың таралуына, жалпы салыстырмалық теориясына, математикаға, математикалық физикаға, ал оның алғашқы еңбектері тұтас орта механикасы мен теориялық оптикаға арналған.

Лениндік және КСРО мемлекет сыйлығының лауреаты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
**Федерико Фернандес** (исп. *Federico Fernández*; 1989, Трес-Альгарробос, Буэнос-Айрес өлкесінде, Аргентинада туылды) — аргентиналық футболшы, «Суонси Сити» футбол клубының және Аргентина ұлттық құрамасының қорғаушысы.

Биография
---------

### Эстудиантес

Жалпы «Эстудиантес» клубының тәрбиеленушісі. Алғаш рет 2008 жылы 14 қыркүйекте «Велес Сарсилд» клубына қарсы алаңға шықты. Осы матчтан кейін Феранандес клубтың негізгі ойыншыларының бірі атанды. 

2009 жылы Аргентинаның 20 жасқа дейінгі құрамына шақырылыр, Оңтүстік Америка чемпионатына қатысты. 

Алғашқы клубы үшін 2009 жылы 2 мамырда Хуан Себастьянның доп беруінен алғашқы голын «Лаунс» клубының қапасына бағытады. Кейінірек, Фернандес клубымен бірге Либертадорес Кубогін жеңіп алды. Турнирде Фернандес алаңға екі рет ауысып кірді, оның бірі 1/4 финалда «Дефенсор Спортигқа» қарсы шығуы. 

### Наполи

2010 жылы 22 желтоқсанда Фернандес итальянлдық «Наполи» клубына 3 млн.евроға көшіп кетті. Алайда итальяндық командаға тек 2011 жылы ғана қосыла алды. 

2011 жылы 2 қарашада Фернандес Суонси үшін алғашқы екі голын Чемпиондар Лигасында мюнхендік Баварияның қақпасына соқты. Бірақ командасы бірінші таймда үш гол жіберіп алғандықтан, командасы 2:3 есебімен жеңіліп қалды. 

### Суонси Сити

2014 жылы 20 тамызда Фернандес Премьер-Лиганың «Суонси Сити» клубына көшіп, 4 жылдық контракқа қол қойды.

Жетістіктері
------------

* Оңтүстік Америка кубогінің финалисті: 2008

* Либертадорес Кубогінің иегері: 2009

* Аргентина чемпионы: 2010(Апература)

* Италия Кубогінің иегері: 2012, 2014

Сілтемелер
----------

* ESPN сайтында профилі Мұрағатталған 25 желтоқсанның 2009 жылы.
**Потёмкин Фёдор Васильевич** [11 (23). 2. 1895 ж. Ачкасово дер. Ярослав губ.—20. 7. 1973, Мәскеу] — кеңес тарихшысы, профессор (1938), КСРО ҒА корр. мүшесі (1953). 1922 жылдан Ленинград пен Мәскеудің жоғары оқу орындарында сабақ берді. Фёдор КСРО ҒА тарих ғылымы бөлімшесі академик-хатшысының орынбасары (1953—57), КСРО ҒА Тарих институты жаңа тарих секторының меңгерушісі (1943—56), КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебі жалпы тарих кафедрасының меңгерушісі болды. Жаңа Францияның әлеуметтік қозғалысы және экономикасы жөніндегі көптеген еңбектердің авторы. 1937 ж. «1831— 1834 жылдардағы Лион көтерілісі» (докторлық диссертация) еңбегін жазды. Фёдор тарихшы-марксистердің Бүкіл одақтық 10-конференциясына (1928), тарихшылардың Халықаралық 10-конгресіне (Рим, 1955) қатысты. Ленин орденімен т. б. ордендермен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
Ф. А. Бредихин
**Федор Александрович Бредихин** - орыс астрономы. Петербург ғылым академиясының акадимигі (1890, 1877 жфлдан корр мүшесі). Мәскеу университетінің профессоры. Мәскеу университетінің жанындағы обсерваторияның және Пулков обсерваториясының директоры.

Еңбек жолы
----------

*Федор Александрович Бредихин орыстың астрофизика мектебін құрған, комета формулаларының теориясын жасаған.* Ол каметалардың физикалық теориясын құрып, кометалардың құйрықтары газ молекулаларынан құралған және метеорлар ағыны кометалардан пайда болды деген қорытынды жасаған. *Комета формаларының механикалық теориясы жайында жүргізген зерттеулері арқасында Федор жер жүзіне танылған.* Комета ядросынан ұшып шығатын заттардың қозғалысын зерттеп, комета құйрықтарын үш топқа бөліп, олардың классификациясын жасаған. Ф*едор Күн, комета және тұмандықтардың спектрлерін зерттеген*..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том
**Авуар** (франц. avoir — күрделі қаржы салымы, мүлік, игілік) — 1) төлемақы төлеуге, міндеттемелерді өтеуге болатын түрлі активтер (ақшалай қаражат, чек, вексель, аударым, аккредитив); 2) банкінің шетел валютасы, бағалы қағаздар, алтын түрінде шетелдік банкілерде сақтауда тұрған қаражаты; 3) қайсы бір мемлекетке тиесілі, шетел валютасы түрінде сыртта орналастырған ақшалай қаражаты мен бағалы қағаздары. Шектеусіз пайдаланылатын еркін авуар, мемлекеттің немесе банкілердің өкіміндегі оқшауландырылма Авуар, белгілі бір тәртіптеме бойынша пайдаланылатын тәртіптемелі Авуар түрлеріне бөлінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2
**Қызылсай** — Сағыз және Топырақшашты өзендерінің аралығындағы қыстау. 

Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Былқылдақты ауылының оңтүстігінде 5 км жерде орналасқан. Солтүстігінде Ақсуат, солтүстік-батысында Жаңақора, Қияқты, шығысында Қоңырсай, оңтүстігінде Көлдіқұдық, Ақжар, Көпбұлақ, оңтүстік-батысында Көндігу, Кемірші қыстаулары жатыр. Қызылсай бойындағы Топырақшашты бөгенінен мал суарылады. Құмды, сортаң топырақ жамылғысында жусан, еркек шөп, шағыр, бұйырғын, жүзгін, теріскен, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚСТАН ТАБИҒАТЫ: «Қазақ энциклопедиясы» Алматы, 2011. 3-том ISBN 9965-893-64-0
**Қызылмия** (лат. *Glycyrrhіza glabra*) – бұршақ тұқымдасы, мия туысына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

* Биіктігі 30 – 80 см.
* Жапырақтарының көбі қауырсын пішінді.
* Гүлі ақшыл күлгін түсті. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады.
* Жемісі бұршақ.

Өсетін жері
-----------

Қызылмия Қазақстанның далалы және шөлді аймақтарында, Жайық, Шу, Іле, Сырдария өзендерінің жағаларында өседі.

Құрамы
------

Тамырында глюкоза (0,6 – 15,2%); фруктоза (0,3 – 4,1%); сахароза (0,3 – 20,3%); мальтоза (0,1 – 0,6%); крахмал (34%) бар, сонымен қатар органикалық қышқылдар, эфир майлары, глицирризин қышқылы, фенолкарбон қышқылдары және олардың туындылары (кумарин, флавоноид, тері илегіш заттар, жоғарғы алифатты көмірсутектер және спирттер) болады.

Емдік қасиеті және қолданысы
----------------------------

Қызылмия дүниежүзілік және отандық фармакологияға енген. 
  

Медицинада қызылмия препараттарын эликсир, сығынды, ұнтақ және қою шырын түрінде қақырық түсіретін және іш өткізетін дәрі ретінде пайдаланады. Тибет медицинасында қызылмия препараттарын өкпе туберкулезін емдеуге, артериосклерозға, т.б. қарсы, ал Батыс Еуропа медицинасында семіздіктен арылу үшін қосынды жасап қолданады.

Таралу аймағы
-------------

Қызыл мия Іле өзендерінің аңғары, Түркістан облысының далалы аймақтарында көп кездеседі.

Экологиясы
----------

Далалық аймақта, шөл және шөлейтте , тоғайда жақсы өсіп-өнеді. Тұқымынан және тамыр сабақ арқылы көбейеді.

Қоры
----

Республикамыздағы ең ірі өзендерінің бойындағы Орал, Қызылорда, Түркістан облысында қызыл мияның қоры зерттелген.

Халық шаруашылығындағы маңызы
-----------------------------

Мия ертеден қолданылатын дәрілік өсімдік. Мия тамыры дәмінің ерекше тәтті болуына байланысты ерекше ат беріп, дәрі ретінде қолданған. Грецияда –«Тәтті тамыр», Қытайда "ганьцао" - «тәтті шөп», Моңғолияда хунчир – «тәтті тамыр» деп аталған. Мияның тамыры, тамырсабағы біздің дәуірімізге дейін 2800 жыл бұрын Қытай, Тибет, Индия, Жапония медицинасында пайдаланылған.

Ертеде Грек дәрігері Гиппократтың еңбектерінде мияның тамырының емдік қасиеттерін жазылған.

Гректің атақты дәрігері Диоскорид өзінің еңбектерінде мияның сөлі өкпе, бауыр ауруларына және шөлді басатын дәрі екенін сипаттап жазған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы III том 12 тарау
**«Ақ босаға»** - хабарында «Салтыңды сақтай біл», «Анаға кеңес», «Ұлттық тәрбие - ұлы үрдіс» деген тақырыптарда кеңінен әңгіме-сұхбат, бейнетүсірілім (Атырау) түрінде дайындалды. 

Негізінен танымдық мақсатта, халықтық салт-дәстүрлерді сақтау, шаңырақ шаттығы, ұлттық үрдісімізді бейнелей отырып, көрерменін ізгілік пен инабаттылыққа, көрегенділікке, парасаттылыққа тәрбиелеу. 

Бұл бағдарламада қазақ әйелінің қоғамдағы орнын айқындау, жас отбасыларында кездесетін тұрмыстық мәселелердің оң шешілуіне ықпал ету, тұрмысқа байланысты қазақтың ырым-жоралғылары (сәби күткен ана, шілдехана-бесік той, тұсау кесу, сүндетке отырғызу, баланы атқа мінгізу-тоқымқағар, қыз ұзату, келін түсіру барысындағы жоралғылар т.с.с сонымен қатар меймандостық, ерулік, үме-асар, жылу-жәрдем, т.б. қамтылды. 

Редакторы - Дина Құспанова. Ұзақтығы - 15 минут.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Лагерь** (нем. *lager*) — тұрғын жерлерден тыс, белгілі бір міндеттерді орындауға арнайы таңдалған және жабдықталған әскерлердің орналасқан жері. Әскери лагерьлерді бекіністі атыс позициялары ретінде өте ерте заманда-ақ парсылар, гректер, римдіктер және басқалар сала бастаған. Лагерьді салу және оларды бекіту өнері (қорғау) Киев Русінде жоғары дәрежеге жетті.
Мұнда князь дружиналары алыс жорықтарға шыққан әскерлері үшін стандар жабдықтаған. Әскери лагерьлер жорыктық, тұрақты болып бөлінген. Жорықтық лагерьлер әскерлердің бір немесе бірнеше күн болуына есептелінген, ал тұрақты лагерьлер ұзак көлдануға арналған. Сәңғылары жақсылап қоршалып, бекітілген. Олардың айналасына дуалдар, мұнаралы мықты қабырғалар салынған. Қақпалар (шығу есіктері) мен зеңбірек орналасқан жерлер ерекше нығайтылатын. Ұрыс қимылдарын жүргізуде Лагерьлер бекінісі әскерлердің ұрыс позициясы, азық-түлікті, жабдықты сақтау орны болатын. Кейбір тұрақты лагерьлер біртебірте қамалдарға айналып, маңына калалар соғыла бастады. 19 ғасырдың 2жартысында артиллерияның алысқа ату күшінің өсуіне және басқа да жою құралдарының дамуына байланысты әскерлерді ұрыста бытыратып әрналастыру кажеттігі туды. Сондыктан Лагерьлер бекіністі аудан ретінде мәнін жоғалтты. Лагерьлер әскерлерді далалық жағдайда жаттықтыру үшін сақталып қалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жолымбетов Ө.Ш. Құлназаров А.К. Спорт терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақша-орысша, ISBN 9965-822-48-4
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы: «Мектеп» ААҚ , 2001 жыл
Құттықожа Ыдырысов
**Құттықожа Ыдырысов** 

1951 жылы 1 маусымда Қызылорда облысы Жаңақорған ауданында туған.

Алматы халық шаруашылығы институтын бітірген (1974), экономист.

1969 жылдан - Төгіскен кеңшарында жұмысшы (Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы). 1970 жылдан - Алматы халық
шаруашылығы институтының студенті. 1974 жылдан - Қызылорда облыстық ІІБ ЕТМ ЗЭК-169/2 аға нормалаушы 
Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1976 жылдан
«Тегіскен» кеңшарында бухгалтер, 1977 жылдан - экономист. 1984 жылдан - Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы басқармасында тексеруші-бухгалтер. 1985 жылдан - Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы басқармасында ұжымшарды ұйымдастыру бөлімінің бастығы. 1990 жылдан - Қызылорда облыстық қаржы бөлімінде агроөнеркәсіп кешенін қаржыландыру бөлімінің
бастығы. 1992 жылдан - Қызылорда облыстық қаржы басқармасында агроөнеркәсіп кешенін қаржыландыру бөлімі бастығының орынбасары, бастығы, 1993 жылдан - басқарма бастығының бірінші орынбасары. 1994 жылдан - Қызылорда облыстық қазынашылық басқармасының бастығы. 2004 жылдан - Қызылорда облысы әкімінің орынбасары. 2008 жылдан - Қызылорда облыстық қазынашылық қаржы басқармасының бастығы.

2010 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі.
«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл», «Қазақстан Парламентіне 10 жыл», «Ерен еңбегі үшін» (2006)
медальдарымен; «Қазақстан полициясына 15 жыл» белгісімен марапатталған. «Облыстың қайырымды адамы»
номинациясындағы «Бірінші ұлттық ауылшаруашылығы санағы» (2007).

Діни көзқарасы - аздап сенеді.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Біздің еліміздің болашағы - біздің балаларымыз, сондықтан біздің
міндетіміз - оларға жақсы білім, жақсы тәрбие беру әрі ерте бастан патриоттық рух сіңіру, еліміз сонда ғана өркендейді!»

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Абылайхан, Н.Ә. Назарбаев.

Хоббиі - спорт, балық аулау, саяхат жасау.

Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем әдебиет, қазақ поэзиясы.

Үйленген. Жұбайы - Мустафаева Рабат (1952 жылы туған).
Қыздары - Гүлнара (1979 жылы туған), Динара (1987 жылы туған); ұлы -
Бағлан (1983 жылы туған).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Құтансор** — Сарысу алабындағы сор. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы жерінде, Сарысу өзені мен Жетіқоңыр құмды алқабының аралығында Мибұлақ ауылынан солтүстікке қарай 12 км жерде жатыр. Аумағы 75 шаршы километр. Дөңгелек пішінді Құтансордың ұзындығы мен ені шамамен 8 км-дей. Көктем айларында аумағы ұлғайып 85 шаршы километрге дейін жетеді және осы кезде аумақта шалшықты көл пайда болады. Жылдың басқа мезгілінде сор басып жатады. Сор, сортаңды сұр топырақ жамылғысында бұта шоғырлары аралас галофитті-астық тұқымдас шалғындармен бірге сораңды-сарзаңды, көкпекті өсімдік қауымдастығы қалыптасқан.
**Балақаев атындағы көше (Алматы)**

Көшеге қазақ тіл білімін дамытуға үлес қосқан тілші-ғалым, қазақ тілі мәдениеті мәселесін арнайы зерттеген, филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақ КСР Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері, Ұлы Отан соғысының ардагері Мәулен Балақаевтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 № 83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 № 2/139 қаулысы) берілген. Мәулен Балақаев (1907-1996) Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан өлкесінде дүниеге келген. Ол -«Қазақ тілінің грамматикасы», «Қазақ тілінің стилистикасы», «Қазіргі қазақ тілі», т.б. көптеген ғылыми еңбектердің авторы.

Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Перонная көшесінен басталып, Космодемьянск көшесіне дейін созылып жатыр. Земнухов, Мостовая көшелерімен қиылысады. **Көшенің ұзындығы** - 1200 метр.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Тал** (лат. *Salix*) — талдар тұқымдасына көп жылдық өсімдіктер туысы.

Ағаш туралы
-----------

Тал - бұталы және ағаш тектес өсімдік. Табиғатта 170 түрі бар. Биіктігі - 10-15 м, кейбір түрлері 40 м-ге дейін жетеді. Тал түрлерінің көгалдандыруда көбінесе бойы аласа, бұтақтары ирек, жайыла өсетін жалғанбалы сұрыптары қолданылады. Сопақтау келген ұзын жапырақтары бар. Түсі - сұрғылт-жасыл, жас жапырағы ақшыл түсті жаңа жарған гүл секілді көрінеді. Талдың тағы бір түрлерін бұтағының әдемілігіне бола өсіреді. Бұтағы ирек, тік немесе жайылып өсетін – ағаш және бұталы түрлері бар. Бірақ оның барлық түрі ерте бүр жарып, бірінші болып жапырақтарын түсіреді. Табиғатта ылғалды жерлерде, өзен-су маңайларында өседі. Сондықтан да оның аты латын тілінен аударғанда «sal» - жақын, «lis»- су деген мағына береді. Жапырағындағы ақуыздың құрамы 12-18% болғандықтан, талдың жас шыбықтарына мал әуес келеді. Көктемде сырға секілді үлбіреген гүл жарады. Гүлінде аналық пен аталық қатар орналасатындықтан өзара тез будандасып көбейе береді. Сол себепті де ол өзен-су маңайларында тез таралып, тоғайға айналады. Қазақ жерінде бұтақтары жайылып, төмен қарай салбырап өсетін "мәжнүнтал" және бұтақты түрге жататын "ешкітал" деген түрлері бізге жақсы таныс. Ал, бұтақтары жоғары қарай иректеліп өсетін түрі "максудана" деп аталады.

Қолданылуы
----------

Ежелгі египеттіктер талдың діңінің қабығын суық тигенде және ыстықты қайтару үшін қолданған. Аспирин таблеткасындағы салицинді талдың діңінен тапқан. Ешкі талдан, шыбығы жұмсақ болғандықтан иіп, себеттер тоқиды.

Күтімі
------

Кәдімгі тал ерекше күтімді талап етпейді. Ал, сұрыпталған, жалғанбалы түрлерін өсіру қиындау. Жалғанбалы талдың төменгі бөлігінің бұтақтарын қырқып тастап отырмаса, әдемілігін жоғалтады.

Көбейтілуі
----------

Қалемшесі арқылы оңай көбейтіледі. Сұрыпталған жалғанбалы түрлерінің дайын көшетін сатып алған жөн.

Қайың туралы тақпақ
-------------------

Ылғалды сүйер, өседі өзен жағалап,

Қадірін түсін, қасиетін оның бағалап.

Солқылдақ, жұмсақ, иілсе дағы сынбайды,

Әр түрлі заттар жасауға одан ыңғайлы.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Ағаштар: Дидактикалық материал - Алматы, 2010 - 15 б; ISBN 978-601-7237-03-5
**Құттығай Сатыпалдыұлы** (1702 жыл - 1773 жыл) - батыр, қолбасшы.

Өмірбаяны
---------

XVIII ғасырдың I жартысында қазіргі Шыңғырлау ауданының аумағында өмір сүрген. Тегі беріш руының Жайық атасынан. 1728 жылы Бұланты өзенінің бойында, 1729 жылы Балқаш көлінің оңтүстігіндегі Аңырақай жазығында болған шайқастарға Тайлақ батыр басқарған Кіші жүз әскерінің сапында қатысқан, кейін Құттығай батыр елге оралысымен Шұбар, Саржала батырлармен бірге құба қалмақтардан Тайсойған, Нарын өңірлерін азат етеді. Жаудан босаған Ойыл өзенінің орта сағасына ағасы Айбастың ауылын Тұзтөбеден әкеліп қоныстандырады. 1738 жылы 11 айға созылған 20 мың үйлі қалмақты қазақ даласы арқылы Қытай шекарасына қарай тықсыра қуған жорыққа мыңбасы ретінде қатысады. Оның 9 ұлы болған, бәйбішесінен тарайтын Қазанқап, Көрпе, Көбек, Елші, Кешу атты балалары шамамен 1724-31 жылдардағы жорық кезінде дүниеге келген. Ал, екінші әйелінен - Қасболат, Байболат, жорыққта олжалаған қалмақ қызы Марқадан Тасболат, Құлшан туған.

Ұрпақтары
---------

Құттығайдан тараған ұрпақтар қазіргі кезде Атырау облысының Исатай ауданында тұрады. Құттығайдың Сәт деген немересі кезінде сынықшы, көріпкел атанған, Басықара атты немересі Исатай бастаған көтеріліске қатысқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Экциклопедия. Толықтырылған 2-ші басылымы. - Алматы: "Арыс" баспасы, 2010. - 580 бет + 32 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 978-601-291-049-0
**«Гэндзи туралы аңыз»** (жапон. 源氏物語, *Гэндзи-моногатари*) —11 ғасырдың алғашқы жылдарында, Хэйан әулетінің кезеңінде жазылған жапондық классикалық әдебиетінің шедеврі болып табылады. Роман авторлығы императрица Сёсинің сарайындағы нөкер әйелі Мурасаки Сикибу жазған деп есептеледі.

Сол кездегі әлемдегі бірінші психологиялық роман Хэйан әулетінің ішінде жоғары нөкейрлердің хал-жағдайын, тұрмысын бірыңғай бейнесін суреттейді. 

Ағылшын тіліне «Гэндзи туралы аңыз» бірінші рет жартылай аударма болып 1976 жылы Артур Валеймен аударылған. 

* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мурасаки Сикибу
Повесть о Гэндзи (Гэндзи-моногатари). Кн. 1. Пер. с яп. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1991.- 330 с. Стр.1
Аrdеidае
Құтан тұқымдасы (Аrdеidае) - 62 түрден құралған 14 туысты дегелектәрізділер отрядына жататын құстар түқымдасы Қазақстанда 7 туыстан(көкбұқа туыстас, оқпан туыстас, құтан туыстас, сабалаққұтан туыстас, сарықұйрық құтан туыстас және аққұтан туыстас) 9 түрі кездеседі. Олардың дене мөлщері 150 грамнан(оқпан) 2 килоға дейін(көк құтан) болып келеді. Құтандар туысына тұмсығы тік, әрі ұзын болатын біршама ірі құстар жатады.
Тұмсығы екі жағынан қысыңқы және жиегінде ұсақ тісшелері болады. Көпшілігі топталып жүреді. Бұлар ұяларын ірі ағаштарға немесе қалың қамыстарға салады. Қоректері көбінесе балықтар, амфибилер, шаян тәрізділер және
жәндіктер. Оларды судан аулайды.
Кәдімгі көк құтан (Аrdеа cinerea ) біздің фаунамызда орта және оңтүстік облыстарда көбірек кездеседі.
Үлкен ақ құтан (Еgrеttа аІbа) біршама назар аударарлық. Оның түсі жынысына, жасына және жыл маусымына
қарамастан үнемі ақ түсті болады. Күй салтанаты кезінде арқасын қуалай құйрық қанатының үстіне дейін
жалданып ұзын қауырсындар "эгретка" немесе "эспри" пайда болады. Бұрынғы КСРО-ныӊ Европалық бөлімнің оңтүстігінде, Кавказда, оңтүстік-батыс Сібірде, бүкіл Орта Азия мен Қиыр Шығыстың қолайлы жерлерінде ұялайды.
Зиянды жәндіктерді құртып, ауыл шаруашылығына аздап пайдасын тигізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп баспасы, Алматы, 1970
**Құтырған** – Күнгей Алатау жотасының орта бөлігіндегі асу.

Географиялық орны
-----------------

Қазақстан (Алматы облысы Райымбек ауданы) мен Қырғызстан шекарасы аралығында орналасқан.

Жер бедері
----------

Ең биік жері шамамен 3800 м. Мамыр–қазан айларында салт атты адам өте алады. Асудың биік белдеуіндегі мореналық көлден өзімен аттас өзен бастау алады. Жатық беткейлі кең өзен аңғарлары мен жайпақ жоталар жоғары қарай біртіндеп тар аңғар, құлама беткейлі шатқалдарға ұласады. Солтүстігінің биік беткейінде шырша, қарағай өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Такеши Китано** — әлемге әйгiлi жапон режиссерi. Ол соңғы он жылдықтың ең үздiк режиссерi саналады.

Көрермен қауымға «Фейерверк», «Сонатина» фильмдерi арқылы аса танымал.

Такеши Китано Токио қаласында дүниеге келген. Балаң шағында жапон мафиясымен байланысы болған деген де деректер бар. 1971 жылы досы Киеши Канекомен бiрiгiп, «Қос қуақы» сайқымазақ дуэтiн құрады да, екi жыл бойы сенбi сайын қала клубтарында келушiлердiң көңiлiн көтерумен айналысады. Тек бұдан кейiн ғана сайқымазақтықтан телепродюсерлiкке көшiп, 1976 жылы «Ең үздiк дуэт» атағын жеңiп алады.

1983 жылы Нагиса Осиманың «Счастливого рождества, мистер Лоуренс» фильмiне қатысып, үлкен кино әлемiне алғашқы қадамын жасайды. Бұдан кейiн «Крутой коп» фильмiнде тұңғыш рет режиссерлiк қабiлетiн сынға салады. «Қаншалықты жақсы көретiн тағамыңыз болмасын, күнделiктi пайдалансаңыз, түбi бiр тәбетiңiз тартпай қалады. Сол секiлдi бiр-бiрiнен егiздей айнымайтын фильмдер де көрермендердi тез жалықтырады» дейдi даңқты киногер.

Китано Жапониядағы он жылдықтың үздiк фильмi деп танылған «Фейервергiн» 1997 жылы жарыққа шығарды. Кейiн айтылмыш кино Канн және Венеция фестивальдерiнде жоғарғы бағаға ие болды. Фильмнiң басты кейiпкерi — бұрынғы полиция қызметкерi Ниси жапон мафиясының бар құпиясын ашып, жермен-жексен етедi. Режиссер кейiпкерiнiң бойына бар қасиеттi жиып бередi де, нәтижесiнде Вальядолид фестивалiнде «Ең үздiк актер» атағын жеңiп алды.

Бұдан кейiн түсiрген «Кикуджиро» киносы XX ғасырдың соңғы шедеврi саналады.
**Ақ арна** — Ресейдің Астрахан облысында қазақ және орыс тілдерінде шығатын қоғамдық-саяси газет. Газет облыс көлеміндегі қоғамдық-саяси оқиғаларды, сондай-ақ қазақ халқының тарихы мен мәдениеті жайлы материалдар жариялайды. Газеттің құрылтайшылары – облыс әкімшілігі және «Жолдастық» қазақ қауымдастығы..

2003 жылы газеттің тиражы 1 мың дананы құрады.

Газет 1991 жылы құрылды. Бастапқыда облыстық орыстілді «Астраханские известия» газетіне қосымша ретінде шығып жүрді. Газеттің алғашқы редакторы ақын әрі журналист Мәжіліс Мұхамеджанұлы Өтежанов болды. 2009 жылы газет ұжымы Құрманғазы Сағырбайұлы атындағы губернатор сыйлығымен марапатталды. 2020 жылдан бастап газетте akarna.ru Мұрағатталған 18 мамырдың 2021 жылы. сайты жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Федеральное Агентство по печати и массовым коммуникациям / Реестр СМИ (орыс.)
2. ↑  Астраханская область остается субъектом Российской Федерации, наиболее активно сотрудничающим с Казахстаном | Информационный портал ZAKON.KZ Мұрағатталған 8 қарашаның 2013 жылы. (орыс.)
3. ↑  Портал органов государственной власти Астраханской области Мұрағатталған 16 мамырдың 2011 жылы. (орыс.)
**«Ақ автомобиль»** - «Қазақтелефильм» студиясының 3 бөлімді, түрлі түсті фильмі (1975). 

Фильм әлемнің түрлі таңғажайыптарын енді-енді тани бастаған алты жасар бүлдіршін туралы. 

Мазмұны да күрделі емес. Бір сәт қараусыз қалған 4-5 жастағы сәби өз бетімен «қыдырып» кете барады. Адасып жүріп демалыс паркінен бір-ақ шығады. Осы жерде ойыншық мәшинеге отырып бір сәт жүргеннен кейін, қиялы қанаттанып, шын мәшинемен жүйткиді... Баланың еркін қанат қаққан тәтті қиялының негізінде сюжеттік тізбек құрылып, сәбидің бір күнгі «саяхаты» жайлы поэтикалық баяндау жасалады. 

Сценарий авторы - М. Байтенов, режиссері - Т. Ыбыраев.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Құйылыс жер асты су кен орны** - Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы аумағында, Қараша ойысының солтүстік және орталық бөлігін қамтыған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орны сеноман мен альбтің бірінші және екінші сулы кешенінде шоғырланған. Литологиялық тұрғыдан барлық тау жыныстары біртекті және олардың негізгі саздақты келген құмды - сазды қабаттан тұрады.

Сипаты
------

Сеноман қабатындағы ұңғымалардың дебиті 8-17 л/с, альб қабатында 6,9-13 л/с. Жер асты суының минералдылығы 4-5 г/л, температурасы 47°. Бас тоғандағы 48 ұңғыма субмеридиандық бағытта бір қатарда орналасқан. Ұңғымалар арасындағы арақашықтық 1,5-2 км, тереңдігі 300-500 м және 800-1000 м. Шаруашылықты қамтамасыз етуге байланысты арнайы сумен құбыр тартылған. Ауыз суға пайдалану үшін арнайы тазартылған 1:10 пропорция бойынша араластырады. Сутіректегі жер асты суының деңгейі 140-170 м-ге төмендеген. 1975 жылы жер асты суы қайта бағаланған. Қорының жалпы мөлшері тәулігіне 99 мың/м куб болды.

Құрамы
------

Суы сульфатты-хлоридті натрийлі, минералдылығы1,8-9 г/л, температурасы 25-43°. Қазіргі кезде жер асты су қорының 60-65 %-ы сулы қабаттың шығу белдеміндегі грунт суын құрғатудан жиналса, 30 %-ы жер асты суынының серпінді-статистикалық қорынан қалыптасады. Құйылыс депрессиясында Ұланақ су тірегінің іс-әрекеті кері әсер етуде. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Моррис Чарлз** (1901 ж. т.) - американдық философы, прагматизм идеяларын (әсіресе Дж. Мидтің ілімдерін) логикалық эмпиризмнің кейбір қағидаларымен ұштастырушы. Өзінің басты еңбектерінде бихевиоризм қағидаларына сүйене отырып, адамның әлеуметтік және биол. мінез-құлқын қарастыруға тырысты. Пирстың идеяларын дамыта отырып, жаңа ғылыми пән - семиотиканың негізгі ұғымдары мен принциптерін тұңғыш рет дәл тұжырымдады.

Негізгі шығармашылықтары:
-------------------------

* "Белгілер теориясының негіздері" (1938);
* "Белгілер, тіл жіне мінез-құлық" (1964);
* "Адам қасиеттерінің қырлары" (1956);
* "Мән және мағына" (1964);
* "Амер. философиясындағы прагматикалық қозғалыстар" (1970)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"
**Құздықара**, *Көздіқара, Қоңқа* – Ойыл алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Атырау облысы Қызылқоға ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 65 км.

Бастауы
-------

Бастауын Жасқайрат ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км жерде Ойыл өзенінен бөлініп шығып, Байтақ, Қаттыкөл көлдеріне құяды. Жоғары ағысында Орлы көлі орналасқан.

Гидрологиясы
------------

Жоғарғы және орта ағысы сортаңды шалғынды жазық жермен ағады. Қосқұлақ қыстауынан төменде құмтөбелер арқылы өтеді. Арнасында жыл бойы су болады. Сағасына таяу жерде бірнеше шағын тұзды көлдер жатыр. Арна суы Ойыл өзеніне тікелей байланысты. Жағалау бойы, әсіресе төменгі және жоғарғы ағысы шабындыққа пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
A. *Құйын*.
**Құйын**[1], атмосферадағы құйын – диаметрі ондаған метрден (су айдынында) жүздеген, мыңдаған километрге дейін (құрлықта) жететін қандай да бір ось бойынша жүретін ауаның айналмалы қозғалысы; ауаның жер бетінен топырақты, қарды немесе суды дөңгелете көтеріп, екпінді қозғалуы. Ол көтерілген кезде жылжып бара жатқан биік бағанаға ұқсайды. Құйын 10 – 20 м/с жылдамдықпен жылжиды. Ондағы дөңгелене ескен желдің жылдамдығы 50 – 100 м/с-қа жетеді. Құйын қатты қызғандықтан жоғары қарай тез көтерілген ыстық ауаның өз жолындағы салқын қабатпен (көбіне жаңбырлы будақ бұлтпен) кездескен жерінде құралған төмен қысымды аймақтан басталады. Құйын бағанасының орталық бөлігінде ауа қысымының төмендігінен Жер бетінен бұлтқа қарай сорылу процесі жүреді. Бірнеше құйын қосылып аса күшті дауылға айналатын кездер болады. Шағын құйындар Қазақстанның шөлейтті құмды өңірлерінде жиірек байқалады. Құйынның мысалына тромб, торнадо, циклон, қара дауыл, т.б. жатады.

Құйындану
---------

**Құйындану** - 1) циклондық буырқанудың пайда болуы; 2) циклондық буырқанудың толқынды жағдайдан құйынға айналуы, яғни циклонның окклюзиялануы; 3) құйынның, мысалы, бөгеттің ық жағында пайда болуы.[2][3]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6
3. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
**Фанкони анемиясы** — тұқым қуатын және жүре пайда болған себептерден дамитын ауру.

Аурудың белгілері
-----------------

Фанкоми ауруының белгілері 6—8 жаста көрінеді, бірақ кейбіреулерінде кеселдің іштен болғаньн шамалауға болады. Бүл балалардың туылғандағы салмағы аз болып, өсуі қүрдастарынан артта қалады. Біразында гипогенитализм, микроцефалия, страбизм байқалады. Көрнекті белгі (салыстырмалы диагнозда өте маңызды) — тері гипер-пигментациясы өте жиі. Іштен болатьн ақауларға тән сипат, жиі кездесетін сүйек, таңдай, бүйрек, жүрек өзгерістері. Бүл аурудың негізі — отбасылық, берілуі аутосомды-рецессивтік жолмен деп есептеледі.
Қан өндірілудің, әсіресе миелопоэздің, қатты төмендеуімен көрінетін сүйек кемігінің гипоплазиясы мен аплазиясы көрсетілген анемиялардың дамуына әкеледі. Тұқым қуатын аплазиялық анемияны алғаш 1927 жылы Фанкони ашып, жариялады. Бұл анемия Фанкони анемиясы делінеді. Ол ұрпақтан ұрпаққа аутосомдық-бәсеңкі жолмен беріледі және қан өндіретін барлық жасушалардың кемістігі байқалады. Бұл анемиямен ауыратын балалардың бойы өсуі тежеледі, қолының бас бармағы болмайды немесе тым кішкентай болады, жыныс бездерінің жетілмеуі, қаңқа сүйектерінің ауытқулары, ішек-қарын жолдарында, жүрек-қан тамырлар жүйесінде ақаулар дамуы т.б. өзгерістер байқалады.

Дереккөздер
-----------



1. ↑  Стамбеков С.Ж "Генетика" 2002ж
**Балаұйық** – Маңғыстау облысының Маңғыстау ауданындағы құдық секілді терең үңгір.

Географиялық орны
-----------------

Үстірттің оңтүстігіндегі Балаұйық қорымынан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км жерде орналасқан.

Сипаты
------

Үңгір неоген кезеңінің әктасты-карсты шұңқырынан басталады. Ұзындығы 140 м, жалпы тереңдігі 115 – 120 м. Үңгірдің ауыз жағы тар, ол 50 – 55° көлбеу бұрыш жасап төмен қарай кетеді. Жердің астында, 20 – 25 м тереңдікте 1-бөлме, 70 – 75 м тереңдікте 2-бөлме, 100 – 115 м тереңдікте төбесі күмбезделіп келген 3-бөлме бар. Дөңгелене біткен 3-бөлменің еденінде көлденеңі 22 м, тереңдігі 4,5 – 5 м көл жатыр. Оның суы көгілдір, дәмі ашқылтым. Үңгірден палеолит заманының адамдары пайдаланған бұйымдардың сынықтары табылған. Үңгірдің туристік маңызы зор.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
2. ↑  «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
**Фанерофиттер** (грек. phaneros — анық көрінетін, ашық және …фит) — өсімдіктердің тіршілік формасы. Фанерофиттерге ағаштар, бұталар, ағаштанып кеткен шырмауықтар жатады. Мұндай өсімдіктердің ауа райының қолайсыз жағдайларына (суық пен құрғақшылықты) төтеп беруін жерден біршама биік орналасатын бүршіктері атқарады. Сондықтан Фанерофиттердің көпшілік түрлері климаты жылы аймақтарда өседі.  

Ал қоңыржай және суық белдеулерде, сондай-ақ қуаң жерлерде өсетін Фанерофиттердің бүршігінің сырты қабыршақтармен, кейде шайырмен қапталған. Биіктігіне қарай Фанерофиттер: микрофанерофиттер (2 — 8 м), мезофанерофиттер (8 — 30 м) және мегофанерофиттер (30 м-ден жоғары) болып бөлінеді. Өсімдіктердің тіршілігіне қарай Ф-ден басқа формалары да кездеседі. Мысалы, гемикриптофиттер (грек. hemі — жартылай, kryptos — жасырын және …фит) — бүршіктері жылдың қолайсыз вегетац. кезеңінде пайда болатын өсімдіктер. Мұндай бүршіктердің сыртын қабыршақтар қаптап немесе күзде түскен жапырақтардың, кейде қар жамылғысының астында жатады. Бұлардың негізгі өкілдері: сарғалдақтар, бақбақ, иісті шөптер.   

*Криптофиттер* (грек. kryptos — жасырын және …фит) — бүршіктері тамырсабағында, түйнегінде, жуашығында жетіліп, топырақтың астында немесе су бетінде қалқып жүретін өсімдіктер.  

*Терофиттер* (грек. theros — жаз және …фит) — жылдың қолайсыз жағдайларына тұқымы арқылы төтеп беретін өсімдіктер. Бұларға көбінесе шөл, шөлейтті аймақтарда өсетін өсімдіктер (мысалы, орамжапырақ тұқымдасы, көкнәрлер, т.б.) жатады.   

*Хамефиттер* (грек. chamaі — жерде және …фит) — бүршіктері жерден бірнеше м биіктікке дейін көтеріліп өсетін өсімдіктер. Мұндай бүршіктерді қар басып жатады. Бұларға тундрада, биік тау басында өсетін өсімдіктер (мүктер, фригана, томиллярлар, т.б.) жатады. Бұл жіктелімді даниялық ғалым К.Раункиер ұсынған (1905, 1907).
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Экология (оқулық) - Алматы, 2008 - ISBN 9965-32-223-6
**Деркөл**, *Деркүл* – Жайық алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысының Бәйтерек ауданы жерінен ағып өтеді. Ұзындығы 176 км, су жиналатын алабы 2,25 мың км2.

Бастауы
-------

Жалпы Сырт жотасының Ешкітауынан басталады да, Жайық өзенінің сол саласы Шағанға оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Арнасы кең, жағасы жайпақ. Көктемгі су тасу кезінде Деркөлдің жайылмасын су басады. Өзеннің бірнеше кішігірім салалары бар. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Сағасындағы жылдық орташа су ағымы 2,4 м3/с. Тұздылығы 0,5 – 1,5 г/л, суы егін суғаруға, жайылмасы шабындыққа пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы