recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Александр Васильевич Суворов** (13 (24) қараша 1729, Мәскеу – 6 (18) мамыр 1800, Санкт-Петербург) – әскери қолбасшы, орыс соғыс өнерін дамытушылардың бірі, генералиссимус (1799). 

Әскери қызметті 1748 жылы капрал дәрежесінде бастаған Суворовтың қолбасылық таланты орыс-түрік соғыстары кезінде көрінді. Бұл соғыстар барысында ноғай, қабарда-черкес, шешен, т.б. халықтар көп қырғынға ұшырады. Ноғайлардың бір бөлігі (180 мың отбасы) Түркияға қоныс аударды. 1774 жылы 10 маусымда Козлуджи елді мекенінің түбінде Суворов 18 мың әскермен түрік армиясының 40 мың қолын талқандап, ірі жеңіске жетті. Ресей патшайымы Екатерина ІІ Суворовты Е.Пугачев бастаған шаруалар соғысын (1773 – 75) басуға да пайдаланды. 1774 жылы тамызда көтеріліс ошағы Еділ мен Жайық аймағына келген Суворовқа Пугачевті тұтқындау және көтерілісті жедел басу тапсырылды. Көтерілісті басуға жетекшілік жасаған генерал П.И. Панинге 1775 жылы 22 маусымда жазған хатында Суворов "Сырым бастаған қарулы топтар тосыннан шабуыл жасап, тез арада ғайып болады. Оның артынан қуғанмен ешкім жете алмайды. Бүгіннен бастап бірде-бір қолайлы сәтті жібермей, Сырым батыр бастаған қазақтарды қай жерде кездессе де өлтіріңдер", – деп бұйрық берген. 1778 – 79 ж. Қырым және Кубань корпустарының қолбасшысы Суворов Қырым түбегін Ресей құрамына қосу бағытындағы әскери іс-шараларды жүргізді. Генерал-аншеф Суворовтың әскері 1789 жылы 11 қыркүйекте Рымник түбінде түрік әскерінің 90 мың қолын жеңді. 1790 жылы түріктің Измаил қамалын тіке шабуылмен алуы оның соғыс өнеріндегі үлкен жетістіктерінің бірі болды. 1794 жылы поляк халқының ұлт-азаттық көтерілісін басуға жіберілді. Брест, Крупница, Кобылка түбінде көтерілісшілерді талқандап, 24 қазанда Праганы, содан кейін Варшаваны алған Суворовқа фельдмаршал атағы берілді. Сувовров өзінің әскери және соғыс тәжірибесіне сүйене отырып, әскери оқу-жаттығу мен тәрбие жүйесін, әскери тактика мен стратегия мәселелерін баяндайтын "Жеңіс ғылымы" атты еңбегін жазды. Суворов тактикасы тегеурінді соққы, жылдам қимыл және тұтқиыл әрекетке негізделді. 1796 жылы Павел І таққа отырған соң, орыс әскеріне прусс тәртібі мен жарғысының енгізілуіне Суворов ашық наразылығын білдірді. 1797 жылы ақпанда Суворов отставкаға шығарылып, Кончанскоедегі имениесіне жіберілді. 1798 жылы Ресей Францияға қарсы коалицияға қосылғанда, ол қайта шақырылып, одақтастардың Италиядағы әскеріне қолбасшы болып тағайындалды. 1799 жылы сәуірде Адда өзені алабында француз әскеріне соққы берген Суворов алты аптада бүкіл Солтүстік Италияны басып алды. 1799 ж. 1 қазанда Альпі тауы арқылы Швейцарияғаөткен Суворовқа генералиссимус атағы берілді.

### Суреттер

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедисы 8 том
**Александр Вдовин** – (4.11.1912. Орал қаласы - 15.6.1986. Орал қаласы) тележурналист. 

А. Пушкин атындағы Орал педагогикалық институтын бітірген. 

1937-41 жылдары «Приуральская правда» газетінің әдеби қызметкері, 1942-55 жылдары Каменскі аудандық «За большевистские колхозы» газетінің жауапты редакторы, 1956-77 жылдары Орал облыстық теледидар және радиохабарларын тарату комитетінде аға редактор, төрағаның орынбасары, облыстық радионың бас редакторы қызметтерін атқарды. 

Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5ISBN 978-601-03-0070-5
Жер асты суының қарқынды әрекеті ең алдымен оның орасан зор массасына байланысты. В.И. Вернадскийдің бағамдауы бойынша,жерасты суының массасы 5-1017 т шамасына жетеді. Бұл Әлем мұхитының жалпы массасынан (1,51018т) сәл-ақ аз. Шын мәнінде жер кыртысының қуыстары мен жарықшақтарында зор «жерасты мүхиты» бар десе де болады. Оның массасы, мысалы, Атлант мұхитынан асады. Жерасты суы адам өмірінде үлкен рөл атқарып, көбінесе елді мекендерді сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Жерасты суының құрамында түрлі түздар біршама көп болған жағдайда, оны техникалық немесе емдік мақсаттарда қолданады. Сонымен, жерасты суы ең құнды пайдалы қазбалардың бірі болып табылады, ал оны зерделеу - геология ғылымының маңызды мэселесі. Геологияның тақырыбы жерасты суын зерттеу болып табылатын саласы гидрогеология деп аталады. тау жынысытардың эртүрлі қуыстарын толтыратын су қысым мен температураға байланысты үш түрлі - бу тәрізді, сұйық немесе қатты (мұз түрінде) фазада болуы мүмкін.Бу тәрізді фазаға су буын жаткызады. Ол ауамен бірге тау жынысытардың кеуектерін, каверналары мен жарықшақтарын толтырады. Жер қойнауының температурасы неғүрлым жоғары және қысымы төмен болған сайын, тау жынысы қуыстарын толтыратын «ауадағы су буының мөлшері соғұрлым көп болады.Температура төмендесе немесе қысым жоғарыласа су буы тау жынысы қуыстарының қабырғаларында конденсацияланады да сұйық фазаға өтеді. тау жынысытарда сұйық фазада болатын жерасты суы гигроскоптық, жарғақ, капилляр (қылтүтіктік) және
гравитациялық түрлерге бөлінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Байбатша Ә.Б.Жалпы геология (Жер динамикасы): Оқулық.Алматы: ҚазҰТУ. -364 б. Сурет- 132. Кесте-30. Әдебиеттер тізімі 15 атay. ISBN 987-601-228-001-2

География
**Ильхан Мансыз** (түр. *İlhan Mansız*; 10 тамыз 1975, Кемптен, ГФР) — түркиялық футболшы, шабуылшы. Мәнерлеп сырғанаудан Түркия чемпионы.

Карьерасы
---------

### Футбол

2001 жылы қазан айында Молдова құрамасымен ӘЧ-2002 іріктеу ойынында тұңғыш рет ұлттық құрама сапында алаңға шықты. 2002 жылғы әлем чемпионатына қосалқы құрам ойыншысы ретінде барғанымен, турнирдің шешуші сәттерінде осы Ильхан аренаға шықты, ширек финалда Сенегалмен ойынның 103-минутында "алтын гол" соғып, құраманы жартылай финалға шығарды. Бұл әлем чемпионаттары тарихындағы соңғы алтын гол болатын.

Үшінші орын үшін кездесуде өзіндік хет-трик жасады, Кореямен ойынның 11 секундында Хакан Шүкірге нәтижелі пас берді, бұл турнир тарихындағы ең жылдам гол болатын. Бұдан соң Ильхан екі гол соғып, Түркия 3:2 есебімен жеңіске жетті.

Сондай-ақ жартылай финалда Бразилиямен ойынның 88-минутында Роберто Карлоспен доп таласта керемет финтімен де есте қалды.

### Мәнерлеп сырғанау

33 жасынан бастап мәнерлеп сырғанаумен айналысты. Ол салада да табысқа жете алды, 2015 жылы жұптасып сырғанаудан Түркия чемпионы атанды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Сілтемелер

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt · worldfootball.net · Turkish Football Federation · Internet Movie Database |

 |
Тауарларды сипаттау және кодтаудың үйлесімді жүйесі
---------------------------------------------------

Қазақстан Республикасының кедендiк-сауда ұйымының жұмысына қатысуы Қазақстанның халықаралық кедендiк ынтымақтастығына қатысуына мүмкiндiк беретiн каналдардың бiрi болып табылады. Халықаралық келісімдердің ішінде **тауарларды сипаттау және кодтаудың үйлесімді жүйесі туралы халықаралық конвенцияны** бөле жарып қарастыруға болады. Ол 1983 жылдың маусым айында ДКҰ, яғни Кеден Ынтымақтастығы Кеңесіне кіретін мемлекеттердің қол қоюлары үшін ресми түрде жарияланған болатын. Бірқатар елдердің қол қоюларынан кейін конвенция 1983 жылдың 1 қаңтарынан заңды күшіне енді.   

**Үйлесімді жүйе** дегеніміз тауарлардың материалдар мен қоса алғандағы қызметтерінің классификациялық жүйесі. Үйлесімді жүйе негізінде үйлесімді жүйенің номенклатурасы құрылып сыртқы экономикалық қызметтің ұлттық тауар номенклатурасы жасалған.  

**Үйлесімді жүйенің номенклатурасы** дегеніміз көпмақсатты сыртқы экономикалық қызметтің тауар номенклатурасы; халықаралық сауданың статистикалық талдау мен салыстыру мәліметтерінің, тауарлардың нақты дәлме-дәл классификаторын қамтамассыз етеді.   

**ТМД-ның Сыртқы экономикалық қызметтің тауар номенклатурасы** дегеніміз кодталған тауарлардың жүйелі тізімі. ТМД-ның Сыртқы экономикалық қызметтің тауар номенклатурасы үйлесімді жүйе және Еуропалық Одақтың қиыстыру номенклатурасы негізінде құрастырылған.   

**Институционалды көздер** өз кезегінде мемлекеттік мекемелер және кәсіби ұйымдар болып екіге бөлінеді.   

**Мемлекеттік мекемелерге** заң шығарушы және атқарушы билік, әкімшілік органдар, сот билігі түрлері жатады. Мысалы, бейтарифтік реттеу шаралары негізі бойынша сыртқы экономикалық қызметті реттеудің әкімшілік шаралары болып табылады. Квоталау және лицензиялау, өнімдер мен қызметтерді сертификаттау, тауарларды әкелуге немесе шығаруға тиым салу, валюталық бақылау және т.б. шараларын жүзеге асыруда Қазақстан Республикасының көптеген министрліктері мен ведомстволары қатысады.   

**Кәсіби ұйымдарға** ұлттық сауда-өндірістік палатасы, халықаралық сауда палатасы, кәсіподақтық палалаталар мен бірлестіктер, халықаралық кәсіби бірлестіктер жатады. Бұл ұйымдар сауда жүргізудің жалпы тәртіптері мен жағдайларын жасайды. Мысалы, халықаралық сауда палатасы сату-сатып алу шартының базистук жағдайларын белгілеген. Олар қазіргі таңда "Инкотерм-90" деген атаумен белгілі.  

##### Дерек көзі:

* Таможенное право. М.А.Сарсембаев. Алматы, 1997 г.
* И.Н.Герчикова «Международные экономические организация», М. 2001 г.
* Қазақстан Республикасындағы кеден кодексі. 2003 жыл 1 - мамыр;
* «Основа таможенного дела» В.Г. Драганов Москва, Экономика. 1998 г.
* «Что такое сертификация?» М.Ахметжанов Алматы, 2000 г.
**Зейнолла Ғұмаров** (1912, Бегайдар ауылы, Новобогат ауданы Гурьев облысы – 1977, Гурьев) - басшы, Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1950).

Өмірбаян
--------

Зейнолла Ғұмаров 1912 жылы Гурьев облысы Новобогат ауданы Бегайдар аулында дүниеге келді. Руы Есентемір, Қожамбет бөлімі Кіші жүзден тараған. 

Астрахань балық техникумын (1931), Гурьев педагогикалық техникумын (1939) және Жоғары партия мектебін бітірген.

Доссор, Мақат, Байшонас мұнай кәсіпшіліктерінде партия жетекшісі, Гурьев облыстық кәсіподақтар кеңесінің төрағасы, Гурьев қалалық және Есбол (Индер) аудандық кеңесі атқару комитеттерінің төрағасы, осы ауданның Амангелді кеңшарының директоры, Сарайшық кәсіптік-техникалық училищесіне (бүгінде ол Махамбет аграрлық колледжі) директоры қызметтерін атқарған. 

Бірнеше рет аудандық, облыстық кеңесінің, ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды.

Республикалық дәрежедегі зейнеткер болды.

Атырау қаласының бір көшесі халық қалаулысы Зейнолла Ғұмаров есімімен аталады.

Еңбек жолдары
-------------

Аудан шаруашылықтары дамып жарытпаған болатын. Мал шаруашылығында қол күшімен атқарылатын жұмыстарды санап беру мүмкін емес. Жоққа алақан жаймай, бардың өзін ұқсатуға тура келді. Аудан экономикасы дегенде бар болғаны мал шаруашылығы мен егін болатын. Техникамен жарақтандырудың мардымауына байланысты мал мен егін өнімдері өнжеусіз болды. Экономикалық жағдай осындай болғандықтан халықтың мәдени өмірі, әлеуметтік деңгейі де онша емес еді. Бұл жөнінде айтуға тұрарлық мысал көп. Елді мекендерді былай қойғанда, аудан орталығының өзінде мектептер мен мекемелер, ауруханалар пештен жылытылатын. Себебі, қаржы ауыспайды. Бірақ Зинекең осыған қаржы-қаражат тапты. Бюджеттің есептеулі қаржысынан оны-мұны ығыстырып шығарды. "Бітер істің басына - иесі келер қасына" дегенің осы екен.

1962 жылы болса керек, артта қалған мал шаруашылығын басшы кадрлармен нығайту жайында Орталық Комитеттің қаулысы шықты. Сонда Зинекең осы аудандағы Аманкелді кеңшарына сұранды. Бұл кезде Зинекеңе зейнетке шығу жасы таяп қалған-ды. Соны ескерген ол көп кешікпей осы облыстың Сарайшық қалашығындағы кәсіптік-техникалық оқу орнына директор болып барды. Осы кезде ғой ол кісінің типтік жобамен оқу орнына жаңа үй салып, пайдалануға бергені. Осы оқу орынын бітірген механизаторлар обасың көптеген шаруашылықтарында еңбек етті. Оқу орыны механизатор кадрлардың, жұмысшы ізбасарларының шынайы ұстаханасына айналған кезде Зинекең зейнетке шығады.

Марапаттары мен атақтары
------------------------

"Құрмет белгісі" орденінің, "КСРО кәсіптік-техникалық білім беру ісінің үздігі", бірнеше медальдердің, Жоғарғы Кеңестің Құрмет грамотасының иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кітап - Т.Біләлұлы, Ы.Сүйінұлы. Есентемір Байұлы.
2. ↑  Тұщықұдық ауылы шежіресі/ Алматы-2014, 66 бет. ISBN 978-601-7174-37-8
3. ↑  Т.Біләлұлы, Ы.Сүйінұлы "Есентемір Байұлы" Этнотарихты-толғау/ Алматы-2012, 178 бет. ISBN 5-7667-5953-3
**Ильшат Раисұлы Шабаев —** (8 қаңтар 1978, Комсомол, Орынбор облысы, РКФСР, КСРО) — ресейлік биші, мюзиклдердің хореограф әртісі , өзі орындаушы, өзі тректер. MTV телеарнасындағы "Звезда танцпола" жобаның жеңімпазы.

Өмірбаяны
---------

Ильшат Раисұлы Шабаев Орынбор облысы, Комсомол Александров ауылында дүниеге келген. Мектеп бітіргеннен кейін Ильшат Шабаев Орынбор училищесіне түсіп, оқу кезінде ол түрлі би бағыттарда жұмыс атқарады. 18 жасында Мәскеу мемлекеттік мәдениет университетіне (қазіргі МГИК) оқуға түседі. Оқу бітіргеннен кейін Ильшат жыл бойы аты аңызға айналған Игорь Моисеевтің ансамблінде жұмыс істед. Ильшаттың бірінші мюзиклы - әйгілі "Нотр-Дам де Пари". 

2003 жылы биші ретінде қызмет атқарды хореограф бастап әнші, қатысушысы, "жұлдыздар Фабрикасы-2" Иракли, гастролируя онымен ел бойынша. Сондай-ақ, хореограф ретінде жұмыс істеді мұндай орындаушылары, Алсу, Влад Топалов, Сергей Лазарев және басқа да.
2006 жылы Ильшат жұмыс істеді келісім-шарт бойынша — Израиль би биледі "атты орасан зор шоу "One" белгілі израильдік әнші Риты. Сондай-ақ, ол келісім-шарт бойынша Қытайда.
Осыдан кейін Ильшат жаңадан белсенді жұмыс істейді мюзиклах. 2010-2012 жылдары ол ойнаған екі қойылымдарына, режиссер болатын Егор Дружинин. Әңгіме туралы мюзиклах "Махаббат" және "тыңшылық" (пьесасы бойынша Е. Греминой "Көз") Ларисой Долиной және Дмитрий Харатьяном басты рөлдерде және "Мен — Эдмон Дантес" (романының желісі бойынша. Дюма "Граф Монте-Кристо"), онда басты рөлдерді орындап, Дмитрий Певцов және Наталия Власова.
Келесі 2013 жылы әйгілі мюзикл "Чикаго", бірнеше рет қойылған Бродвее. Айтуынша, хореограф, дәл осы зал толы болған ол ең үлкен тәжірибе. Ол игерді, мұндай жанр ретінде "Фосси".
2014 жылдың жазында Ильшат орындады рөлі Гопчика зал толы болған "Однажды в Одессе ұйымдастыруымен танымал одноименному сериалу.
Сондай-ақ, Ильшат қатысты осындай мюзиклах "Bombay Dreams", "Мысықтар".

2014 жылдың күзінде ТНТ телеарнасында басталды жаңа би шоу — проект "Би", "сыйға тартты мүмкіндік барлық сүйетін жылжыту және билеуге, өз күшін сынап, өздерінің сезімін".
Бұл телевизиялық жобаға 280-нен астам бишілер 77 қалалар Ресей. Кастинг басталды 2014 жылдың сәуір айында. Бас жүлде телешоу — "ең үздік биші ел 3 миллион сом.
Телевизиялық кастинге Мәскеуде Ильшат әділ-қазылар алқасына биі заманауи хореография стилінде астында тректі Lana Del Rey "Young & Beautiful" қарағанда, таң қалдырды судьялар. Тәлімгер Ильшата болды хореограф, режиссер және актер Егор Дружинин.
10 жарыс шығарылымы Ильшат станцевал 10 би дуэтте және бір сольно.

Ескертпелер
-----------
**Баруя** - Папуа — Жаңа Гвинеяның тау бөктерінде тұратын халық. Олар 1967 жылдан бері Maurice Godelier атты ғалым көмегімен зерттеліп келеді.

Баруя еркек пен әйел арасындағы қатаң теңсіздікпен белгілі; олардың қоғамы, және аңыздеры еркек үстемдігін көрсетеді. Оларда кішкентай балалар жас жігіттерге феллатио (минет) жасап ұрықтарын ішеді []

Еркектік ритуалдар
------------------

Еркектік дәрежеге жету үшін жеткіншектер жастардың ұрығын ішуге мәжбүр. Ритуал ұзақ созылған және екі бөліктен тұрады:

### Yivupbwaya

Тоғыз жасында, өз аналарынан *Yivupbwanya* болуы үшін алынады және соңында олардың артқы етегі кесіліп, мұрны тесіледі. Сегіз жасынан бастап олар 12 жастан жоғарыларға минет жасайды.

### Kawetnya

Он екі жасынан, көйлектері түгелдей алынып, орнына көпқабатты артында жіңішке теріден жасалған жіп киіледі, мұрнындағы тесігі үлкейтіледі. Олардың есейгенін білдіретін басқа да белгілер қойылады. Бұл белгілер *Kawetnya* деп аталады.

### Chawanya

Он алтыға толғанда, балалар *Chawanya* шағына жетіп, қара қауырсын мен басқа да белгілерге ие болады. осы шақта олар тайпаның жаңа жауынгерлері болып танылады.

### Kalave

Жиырма жасқа жеткенде берілер атақ. *Kalave* болған адам шын жауынгер. Және ақ қауырсынмен марапатталады.

Библиография
------------

* La production des Grands Hommes. Pouvoir et domination masculine chez les Баруя de Nouvelle Guinée, Ed. Fayard (1982). (The Making of Great Men. Male domination and Power among the New Guinea Баруя, Cambridge University Press, 1986). Prize of the French Academy.
* TOWARDS BARUYA MANHOOD Мұрағатталған 16 шілденің 2011 жылы. A film that describes the stages and rituals of reaching manhood in the Baruya Tribe.

Сілтемелер
----------

* Баруйя тілінде
* Жаңа Гуинеяның ұрық жауынгерлері
**Ба Цзинь** (қыт. 巴金; туған кездегі есімі – *Ли Яотан*; 25 қараша 1904 жыл, Чэнду, Сычуань – 17 қазан 2005 жыл, Шаңхай) — қытай жазушысы, аудармашы. 1985-2005 жылдарда Қытай Жазушылар одағының мүшесі болған. Он миллион не одан да көп иероглифтермен 26 томдық еңбек жазған. Өзге тілдерден 10 томға жуық туындыларды аударған. 1904 жылы 25 қарашада Сычуань провинциясының Чэнду қаласында дүниеге келген. 1920 жылдың тамызында Чэндудағы Шет тілдер мектебіне қабылданады. 

Алғашқы мақаласы 1921 жылы лақап атпен жарияланады. 1923 жылы Нанкин Ұлттық университетіне түседі. 1927-1929 жылдары Францияда оқыған. 1934 жылы Жапонияға оқуға барады. 1957 жылдың шілде айында «Шоухо» әдеби журналының бас редакторы болып тағайындалады. 1979 жылы Қытай Жазушылар одағының вице-төрағасы, ал 1985 жылдан 2005 жылға (қайтыс болған) дейін сол одақтың төрағасы болған. 2003 жылы 25 қарашада Ба Цзиньге «Халық жазушысы» құрметті атағы берілді. Ба Цзинь 2005 жылы 17 қарашада Шанхай ауруханасында 100 жасында (қытай күнтізбесі бойынша 101) қайтыс болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Петров В. Творчество Ба Цзиня и его роман "Семья", в кн.: Ба Цзинь, Семья, пер. с кит. М. 1956
**«Бетпе-бет»** – "Хабар" агенттігінің тікелей эфирінде қоғамды толғандырып отырған өткір мәселелерді әңгіме өзегіне айналдырып, ел көлеміндегі аузы дуалы тұлғалардың ой-пікірлерін шыншыл күйінде халықка жеткізетін бағдарлама .

Халық көкейіндегі үннің эфир арқылы жоғарыдағыларға жетуі хабардың алға қойған басты мақсаттарының бірі болатын. Бетпе-бет хабарын әр жылдардағы көрермендерге танымал тележурналистер Н. Иманталиұлы, С. Жанболат, Б. Омаров, Б. Уэли т. б. аса шеберлікпен жүргізіп, көпшілік ықыласына бөлеңді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Телевизиясы. Энциклопедия. Алматы: "ҚазАқпарат" 2009, 1-т: 640 бет, ISBN №978-601-03-0070-5
**КҮЙІК ҚОПАСЫНДАҒЫ АТЫС** – Торғай көтерілісшілерінің Қостанайдан шыққан жазалаушы отрядқа қарсы 1917 жылғы 14 қаңтардағы ұрысы. Шошқалы шайқасынан кейін подполк. Кисловтың әскері елсіз қопада кідірмей, қалайда елді мекенге жетуге күш салатынын білген көтерілісшілер дұшпанның алдын орау мақсатымен ымырт үйіріле атқа отырып, оппы қарға қарамай төте жолмен екі мың сарбазбен Күйікке келді. Амангеді мен Өмен Мұсабайұлы бастаған ықшамтоп жол соғып қалжыраған қостанайлық 600 солдатты қопа ішінде қапылыста бас салмақ болды. Сардар сарбаздарын Тышқан батыр тамынан әрі асқан соң үлкен қалың қопаны жарып өтетін жолдың екі жағына жасырып, отряд қопа ішіне енген кезде екі қанаттан бір мезгілде шабуыл жасауды жоспарлады. Дұшпанның үш барлашысы қопа ішіне кірген кезде бір мерген оқыстан оқ шығарып, екі барлаушы оққа ұшты да, үшінші қашып барып отрядқа қосыды. Жоспары бұзылған Амангелді сарбаздарды қопа ішіне қайта орналыстырып, өзінен бұйрық болмай шабуылға шығуға тыйым салды да, жанына мергендерді ертіп жаяулап бір шақырмай жердегі Тышқанның тамына барды. Мергендер там тасасынан дұшпанға оқ жаудырды. Жазалаушы отряд мергендер жасырынған қопа ішіне кіре алмай, қоршауда қалдық деген оймен бас сауғалап атыса берді. Анда-санда зеңбіректерінен оқ шашты. Киімдері жұқа солдаттар әбден қалжыраған еді. Бірақ он үш адамы қаза тапқан Науырзым болысының сарбаздары қараңғылық түсе кейін шегііп кетті де, Амангелді айналдырған 300 адаммен шабуылға шыға алмай, атысты тоқтатты. Командирі оққа ұшқан жазалаушылар отрядты Батпаққара бағытынан бас тартып, өлгендер мен жаралы жауынгерлерін шанаға тиеп, таң саз бере Қостанайға шегініп кетті.

1. ↑  **ТОРҒАЙ ЕЛІ. Энциклопедия** / Құраст. Т.Рсаев. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2013. – 456 бет + 16 бет түрлі түсті суретті жапсырма.

ISBN 978-601-291-179-4
**Каскай тайпалары** (ca-as-sa) каскейлер, каскилар, кашкилар, кашкейлер – ежелгі заманда Хет патшалығының солтүстік және солтүстік-шығысына таман Понт тауларын, Кіші Азияны мекендеген тайпалар одағы. Каскай тайпалары көршілес хеттерге үнемі шабуыл жасап тұрды. Шабуылдар мерзімі б.з.б 17 ғасырмен б.з.б. 13 ғасыр аралықтарын қамтыды. Олардың негізгі шаруашылығы - ірі қара мал шаруашылығы және тоқыма кәсіпшілігі. Біздің заманымыздан бұрын 14 ғасырға дейін Каскай тайпаларында «әскери демократия» сақталып келді. Біздің заманымыздан бұрын 12 ғасырдан бастап Каскай тайпалары, ассириялық деректемелер бойынша, Кіші Азияның табал және мушка тайпаларымен көршілес жатқан шығыс шетін мекендейді.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энцеклопедиясы 8 том.
**Күйіну** – адамның бойын қайғы-қасірет жаулап алып уайымдауы. Ызаланып, назаланады. Ауыр қайғыны бастан кешіруде оның бойын ауыр сезім билеп, қайғы-қасірет кешеді.

Шығармалардан үзінді
--------------------

«Есей өзінің би білмегенін үлкен кеміс көріп күйінді (Ә.Нұрпейісов)». 

«Күйініш күйдіргендей жердің жүзін,
қиналып тоқтата алмай әркім өзін,
Ілініп қаралы күн қара тулар,
Әкетті бойды билеп ауыр сезім (Халық өлеңі)».

Нәтижесі
--------

Күйіну адамның ақыл-ойын сезім билеп қайғы-қасіретті басынан кешіруде стрестік күйге ұшырайды. Бұл орайда адам күйіп-пісіп, іс-әрекетінде ретсіз қимыл-қозғалыстар жасап, жан дүниесінде зорлану, қиналу сияқты жағдайларға ұшырайды. Ақылды сезім билеп, қайғырушылық пен өкініштілік күйлерді басынан кешіреді. Уайым-қайғыға беріліп, адам бойын үмітсіздік билейді.

Жеңу жолдары
------------

Адам мұндай ауыр жағдайды жеңу үшін бойындағы күш-қуатын, ерік-жігерін шыңдап ауыр жағдайдан сергудің жолын іздестіруі қажет. Табандылық пен ұстамдылық көрсетіп, өзінің сезімімен еркін билеуге барынша машықтануы пайдалы болмақ. Адам өз күш-жігеріне сенсе ғана барлық қиындықтарды жеңе алады. Сондықтан еш қиындықдардан мойымай, алда тек тек жақсылықтың болатынына сеніп, сол қиындықтарға да басқа көзқараспен қарау керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Психология: Энциклопедиялық сөздік./ Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 624 б.
Тіл мен иектің сәл төмен түсіп, жақтың тар ашылуынан жасалатын қысаң дауысты дыбысты таңбалайтын әріп. "Е" тіл қатысына қарай тіл алды, жіңішке, ерін қатысы жағынан езулік дыбыс. Сөздің барлық буынында кездеседі (мысалы, ел, еле, ереже). Кирил әліппесіндегі болғанымен бұл хәріп қазақ тілінің табиғи айтылу заңдылықтарына сәйкес сөз басында және сөз ортасында дауыссыздан кейін "э"-ге ұқсасестіледі(қазақ тілінің заңдылықтарына сәйкес сөз басында й - дыбысы я хәрпі келмейді, ондай дыбыс ж-ға айналады. Мысалы айтылулары: Йүсүф- Жүсүп, Жүсүф; Йунус- Жүнүс) Сөз ортасында орыс тіліндегі э секілді дыбысталады (мысалы, кереге, шеге). Сөздің бірінші буынында еріндік дауысты дыбыс келгенде, "Е" фонемасы "ө" дыбысына жуықтайды (айтылуы - өлөң, сүзөгөн, көбөлөк; жазылуы - өлең, сүзеген, көбелек)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Дөңгеленген парарофитес** (Pararophitse orbinus F. Mor. 1875) — сирек кездесетін түр. Ерте үштік дәуір қалдығы, төменгі ара-эвцеридтердің қарапайым тармағы және жеке тұрған өкілі. Орта Азия, Иран, Пакистан, Оңтүстік Қазақстанда таралған. Құмды жерлерде, мүмкін, жартылай бекінген құмдарда тіршілік етеді. Ұшу кезеңі мамыр басынан бастап, маусым, шілденің бірінші жартысына дейін созылады. Қоректік өсімдігі Peganum harmala. Құмды топырақта ұялап, түрлі мөлшердегі топ құрайды. Малды шектен тыс бағудың, яғни ұялаған жерлердің бұзылуынан түр саны азайып отыр. Түрді қорғау мақсатында құмды шөлдерде адам әрекеттерінің әсерін тоқтатып, қорықтар мен шағын қорықтар ұйымдастыру керек.

Дереккөздер
-----------

«Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
**Қызыл теңіз** (көне грекше: Ἐρυθρὰ Θάλασσα, *Эритра Таласса*; араб.: البحر الأحمر‎, *Bahr el-Ahmar*; ивр. ים סוף‎,*Yam Suf*; ағылш. *Red Sea*; тигринья ቀይሕ ባሕሪ, *Кэй-Бахри*; сомал. *Badda Cas*) — Үнді мұхитының ішкі теңізі, Араб түбегі мен Африканың арасында тектоникалық алапта орналасқан. Суэц каналы арқылы солтүстік жағындағы Жерорта теңізімен, Баб-әл-Мандеб бұғазынан Аден шығанағына және Араб теңізіне ұласады.

Географиясы
-----------

* **Азия** : Мысыр (Синай түбегі), Израиль, Иордания, Сауд Арабиясы, Йемен
* **Африка** : Мысыр (негізгі аумағы), Судан, Эритрея, Джибути.

Гидрографикасы
--------------

Ұзындығы 1932 км, енді жері 355 км, ауданы 438 000 км2, су көлемі 251 мың км3, ең терең жері 2211 м, жағасы онша тілімделмеген. Ірі аралдары: Дахлак, Фарасан, Суакин. Қызыл теңіз — дүние жүзіндегі ең жылы (32оС) және ең тұзды (41,5%) су айдындарының бірі. Суы негізінен көкшіл-жасыл түсті. 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Қызыл теңізбен шектесетін елдер |
| --- |
|  |
| 

Джибути • Израиль • Иордания • Йемен • Мысыр • Сауд Арабиясы • Сомали • Судан • Эритрея • Эфиопия
 |

 |
**Қызыл кендір** (лат. *Apocynum venetum subsp. lancifolium*) – кендірлер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Биіктігі 120 см, сабағы тік, түксіз, қызыл қоңыр. Бұтақтары қарама-қарсы орналасқан. Жапырағы таспа тәрізді, ұзындығы 2-6 см, ені 5-20 мм. Гүлі сабақ, бұтақ басына шоғырланған. Гүл шоғы сыпыртқыға топтанған. Тостағаншасының ұзындығы 2 мм, көк түсті. Күлтесі алқызыл, ұзындығы 6-8 мм. Тұқымы уақ, сопақша, желайдары бар.

Өсу аймағы мен таралуы
----------------------

Қызыл кендір өзен аңғарында, көл жиегінде, сирек те болса сортаң жерде өседі. Орта Азияда, Батыс Сібір мен Шығыс Сібірде, Моңғолияда, Қытайда таралған. Қазақстанда биік тау бөктерінен басқа барлық аймақта кездеседі.

Қолданылуы
----------

Қызыл кендір талшықтары *тоқыма өндірісінде* қолданылады, жіп, арқан есіледі. Шырынында, жапырақ паренхимасында 2-7% каучук болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Гуманитарлық операция**, мақсаты, орны мен уақыты бойынша келісілген және өзара байланысты халықаралық ұйымдардың өтеусіз (ақысыз) ұжымдық және (немесе) жеке іс-шараларының, түрлі елдердің мемлекеттік және қоғамдық ұйымдары, конфессионалды (діни) және өзге құрылымдары, жеке тұлға және басқа қатысушылар іс-шараларының жиынтығы. Ол ТЖ салдарының жартылай немесе толық жойылуына, бірінші кезекте ТЖ-да зардап шеккен халықтың тіршілігін қамтамасыз етуге немесе оларды қауіпті аймақтан шығаруға, халыққа медициналық, әлеуметтік және т.б. көмек түрлерін көрсетуге бағытталған.

Дереккөздер
-----------

Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Қызыл кеніш сарайы
**Қызыл кеніш сарайы**— архитектуралық ескерткіш. Қарағанды обл. Қарқаралы ауд. Кент тауының шығыс жағьнда, Талды өзеніне қүятын Кызылсу озенінің бойында. 1832 жыл-дан А. Левшиннің хабарылап белгілі. 19 ғ-дыц аягында В. Никитин зерттеген. Бұл — крест тәріздес етіп тас-тзн қаланған екі қабатты қүрылыс. С ның үта жагынан тастан қаланған тік бұрышты шағын қосымша қүрылыс салынған. Олар негізгі бөлмелермен ішкі есіктер арқылы байланысады. Қ. с-ның оңтүстігінде ені 1,5 м, спікт. 2 м орталық есік бар. Есіктің устіңгі жағында алты ағаш бағаналы балкон тәріздес күнқағар (навес) ор-натылған. Қызыл кеніш сарайы 13—15 ғ-ға жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Гумер Баширов** (7.01.1901, Татарстан - 7.05.1999, Қазан), татар жазушысы, қоғам қайраткері.

Соғыс кезіндегі ауыл өмірін суреттеген «Намыс» (1948) романы үшін 1951 ж. Мемлекеттік сыйлық алды. Роман қазақ тіліне (1954) аударылды. Ол Әуезовпен жақсы таныс, кітаптарына қолтаңба жазып сыйлаған, пікір-ой алмасып жүрген. Әуезов өзінің «Кейбір ұлт жазушыларының романдары» (1950) деп аталатын мақаласында «Намыс» романын жоғары бағалайды. «Баширов романының кейіпкері Нафиса образы қаһармаңцық еңбек арқылы барлық жағынан толық берілген. Роман композициясын тартқан сымдай тұтас құру жөнінде Баширов жақсы үлгі көрсетті. Башировтың кейіпкерлері алуан түрлі күреске бірден назар аударып, өздерінің жігер-қайратын жан-жаққа бытыратып жібермейді. Бұл романда жеке адамның өз істері мен қоғамдық істер бірімен-бірі мықтап ұштасып, роман бөлімдерінің ұзына бойына аралас жүріп отырады. Сондықтан да романдағы тартыстар шынайы суреттелген» деп, шығарманы түп нұсқасында оқыған жазушы көп ерекшеліктерін басқа ұлт жазушыларының романдарымен салыстыра отырып ашады. «КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі» деген еңбегінде: «Башировте тіл шеберлігі айқын, жарқын ұғымдылықпен үйлес келеді. Ол өз халқының жазба әдебиетіндегі жақсы дәстүрді татар деревнясындагы колхозшының шешен, шебер тіл байлығымен жақсы үйлестіріп, ке- лістіре пайдаланған», «совет дәуіріндегі тұрмысты шебер суреттейтін жазушы-романист» десе, «Орта Азия мен Қазақстан халықтары әдебиеттерін социализм дәуірінде дамуы туралы» мақаласында (Е. Лизуновамен бірге) татар жазушысын негізгі кейіпкерлермен қатар, қосымша персонаждарды да айқын, терең, бедерлі етіп суреттейтін шебер қаламгер деп бағалаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
**Қызыл еңісу** - көрінетін жарық толқынының ұзындығының нысанның алыстауына (Доплер эффекті ) немесе әлемнің ұлғаюына байланысты артуы. Халықаралық стандартта қызыл еңісу z әрпімен белгіленеді. Аспан нысанының қозғалу бағытын оның жиілігі және оның толқын ұзындығы арқылы қызыл еңісумен анықтауға болады. 

қызыл еңісу

Ашылу тарихы
------------

Қызыл еңісуді 1912-1914 жж. американдық астроном Весто Слайфер ашты. Ол 1912 жылы спиральді тұмандықтарды спектографы бар телескоппен бақылауды бастады. Бір пластинка сурет алу үшін оларға бірнеше түн тоқтаусыз жұмыс істеу керек болды. Сол себепті жұмыс қарқыны төмен болды. Весто 1913 жылдың қыркүйегінен бастап Андромеда тұмандығын бақылауды бастады. Доплер-Физо формуласының көмегімен Андромеда тұмандығы Күнге қарай секундына 300 км жақындап келеді деген тұжырымға келді. 1917 жылы Слайфер 25 тұмандықтың сәулелік жылдамдықтарының кестесін жасады. Жылдамдықтар нәтижесінде тек 4 тұмандық бізге жақындап келетіні анықталды. Ал қалғандары бізден алыстап барады. Кейбіреулерінің жылдамдықтары өте жоғары. Слайфер атаққа қызыққан жоқ. Сондықтан, оның бақылаулар нәтижелері тек қана әйгілі британдық астрофизик Артур Эддингтон қарастырғанда ғана жарияланды. Артур 1924 жылы жариялаған ықтималдық теориясы бойынша монографында Слайфер бақылаған 41 тұмандықтың радикалды жылдамдықтарын да жариялайды. Сол тұмандықтардың бізге жақындап келе жатқан 4 тұмандық көкшіл түсті, қалған алыстап бара жатқан 37 тұмандық қызыл түсті. Яғни, неғұрлым тұмандық түсі қызылға жақын болса, ол бізден алыстап барады. Ал неғұрлым түсі көкке жақын болса, бізге жақындап келеді.

Түрлері
-------

### Космологиялық қызыл еңісу

```
Космологиялық қызыл еңісу - қызыл еңісудің Доплер эффектіне қатысты емес, яғни, тек қана әлем ұлғаюымен есептелетін қызыл еңісу түрі.
```

### Гравитациялық қызыл еңісу

Гравитациялық қызыл еңісу - аспан нысандарының жұлдыз, тұмандық немесе қарақұрдым сияқты үлкен объекілерді тастап алыстауындағы есептелетін қызыл еңісу түрі.

Теория
------

* {\displaystyle z={\lambda -\lambda \_{0} \over \lambda \_{0}}}
* {\displaystyle z\_{D}={\frac {1+v\_{r}/c}{\sqrt {1-(v/c)^{2}}}}-1}

Жоғарыда көрсетілген формулаларды қолдану арқылы төмендегі кестеден жарық түсін анықтауға болады. Жарық түсін анықтау арқылы нысанның қай бағытта қозғалып бара жатқанын табуға болады.

| Түс | Толқын ұзындығы ауқымы, нм | Жиілік ауқымы, ТГц | Энергия диапазоны фотон, эВ |
| --- | --- | --- | --- |
| Қызыл түс | 625—740 | 405—480 | 1,68—1,98 |
| Қызғылт-сары түс | 590—625 | 480—510 | 1,98—2,10 |
| Сары түс | 565—590 | 510—530 | 2,10—2,19 |
| Жасыл түс | 500—565 | 530—600 | 2,19—2,48 |
| Көкшіл түс | 485—500 | 600—620 | 2,48—2,56 |
| Көк түс | 440—485 | 620—680 | 2,56—2,82 |
| Күлгін түс | 380—440 | 680—790 | 2,82—3,26 |

Тағы қараңыз
------------

* Хаббл заңы
* Доплер эффекті
* Мессье каталогы нысандарының тізімі
* Әлемнің ұлғаюы
* Хаббл тізбегі

Дереккөздер
-----------


1. ↑
2. ↑
3. ↑   Мұрағатталған 11 наурыздың 2016 жылы.
**Трубадур**(тапқыр, айтқыш, жүйрік, шешен деген мағынадан шыққан сөз). Францияда ел кезіп жүрген ақындар қазақтың әнші-ақындары секілді өлеңдерін өзі музыкалық аспапта орындаған, аракідік өзі де өлең шығарған, сол шығарған өлеңін өз сазымен сүйемелдеп айтқан. 

Трубадурлар өмір қуанышын, сұлулықты, махаббат сезімін жырлады. Махаббатты шынайы, шыншыл етіп беруге ұмтылады, әсіресе әйел бейнесіне жиі тоқталып өтеді. Сондықтан да католиктер трубадурларды қудалауға салды. 

Трубадурлардың ішінде сарай маңайының адамдары, ірі батырлар, сондай-ақ төменгі топтың қолөнершілері, әйелдер бар. трубадурлар халық әндерінің негізінде әр түрлі өлең түрлерін енгізді: ***Сирвента*** (саяси тақырыпқа негізделген өлең), ***қансона*** (махаббат жыры), ***жылау-сықтау, қоштасу*** (таңсәріде ғашықтардың қоштасар сәтте айтатын әні), ***пасторелла*** (малда жүрген қыз бен жігіттің сөз сайысы), ***тенсона*** (екі ақынның махаббат, поэзия тақырыбындағы диалогы), ***баллада*** (қайырмасы бар би өлең). Провансаль лирикасы сәнді, салтанатты, жырлайды, шумақтар әр түрлі болып келеді. 

XIII ғасырдан бері қарай провансаль лирикасы бәсеңдей бастайды. Трубадурлар Поэзиясының табиғаты қазақтың әнші-ақындарының поэзиясына бір табан жақын тұр. Қас-қағымда өлең шығарып, суырып салып айту машығы, ақындық пен әншілікті қатар ұстау біздің Ақансері, Біржан сал сынды лирик ақындарымызда бар қасиет. Трубадурлар секілді көбінесе той-думанда махаббатты, сұлулықты жырлайтын дәстүр қазақтың сал-серілер поэзиясында да бар.
[1]

1. ↑  Әдебиеттану терминдерінің сөздігі
Кәмила Валерийқызы Арыстанбекова
**Кәмила Валерийқызы Арыстанбекова**

1963 жылы 25 қыркүйекте Алматы қаласында туған. Қазақ.

Анасы - Қаржаубаева Галина Габдуллақызы, зейнеткер. Алматы ауылшаруашылық институтының «Қаржы және несие» факультетін бітірген (1984), экономист.

1984 жылдың қыркүйегінен - ҚазКСР Министрлер кеңесінің жанындағы Басалматықұрылыстың сметалы-келісімді
бөлімінің инженері. 1985 жылдың желтоқсанынан - Алматы ауыл шаруашылығы институтында аға лаборанты, 1990 жылдың қазанынан - банк жұмысын ұйымдастыру
кафедрасының оқытушысы, 1990 жылдың желтоқсанынан - банк жұмысын ұйыдастыру кафедрасының аспиранты. 1991 жылдың қаңтарынан- «Alem Bank Kazakhstan»
ЖАҚ операциялық басқарманың халықаралық сауда есебі бөлімінің экономисі , жетекші экономисі , 1992 жылдың желтоқсанынан - жобалы қаржылау және басқа несиелік
желілерге қызмет көрсету бөлімінің басшысы. 1994 жылдың
мамырынан - «Эксимбанк Қазақстан» ЖАҚ басқарма басшысының орынбасары, 1995 жылдың мамырынан - шетел несиелеріне қызмет көрсету департаментінің директоры. 1995 жылдың қазанынан - «АТФ банк » АҚ коммерциялық басқармасының басшысы, 1996 жылдың қыркүйегінен - басқарма төрағасының орынбасары. 1999 жылдың қыркүйегінен - «Қазақстан ұлттық банкі» ҰЗҚ» АҚ президенті , 1999 жылдың қаңтарынан бері – басқарма төрағасы.

«Қазақстан темір жолына 100 жыл» мерейтойлық медалімен (2004), Қазақстандық сапа ассоциациясының «Қазақстандағы сапаның дамуына қосқан жоғарғы үлесі үшін медалі мен дипломымен (2007); 
ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің құрмет грамотасымен «XXI ғасырға жалпылама сапамен» қазақстандық конкурсының қорытындысы бойынша басқарудың үздік жүйесі үшін Қазақстанның сапа ассоциациясының «Үздік топменеджер» дипломымен (2005) марапатталған. Қызы - Арыстанбекова Малика Ермекқызы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Гуминдік заттар**-биологиялық және биохимиялық процестер нәтижесінде өсімдіктер мен жануарлар қалдықтарынан топыраққа түзілетін органикалық заттардың тұрақты жиынтығы. Гуминдік заттар микроорганизмдер әсерінен көміртек (карбонаттар), азот (нитраттар), фосфор (фосфаттар) қосылыстарына айналады. Бұл заттар суда жақсы ериді, өсімдіктер оларды қоректік заттар ретінде оңай сіңіре алады. Топырақта жиналған өсімдіктер мен жануарлар қалдықтары оның беткі қабатында орналасады және біртіндеп ерігенді топырақпен араласып, оның құнарлылығының жақсаруына көмектеседі. Ыдырау өнімдерін өсімдіктер, микроорганизмдер қоректенеді немесе топырақта шіріп, *гумусқа* айналады. Шіру просецінде қалдықтар ыдырап қана қоймай, сонымен бірге сол жеке заттардың қайтадан өзара қосылуынан жаңа заттар түзіледі. Гуминдік заттардың сапасы өсімдіктер мен жануар қалдықтарының құрамына, бтологиялық және биохимиялық просецер түріне байланысты.

### Дереккөз

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Кәмшат Жолдыбаева**  - Қазақстан әншісі, актриса.
Маңғыстау өңірінің Форт Шевченко қаласында дүниеге келген. 9-сыныпты бітірген соң ағылшын тілі мамандығы бойынша колледжде білім алған. Кейін өнер жолын қумақ ниетпен Алматы қаласына келіп, Қыздар педагогикалық университетінде «Ұйымдастырушы» мамандығын иеленген. 3-курста оқып жүргенде «КешYou» тобының құрамына қабылданған. Кейін Т.Жүргенов атындағы Өнер академиясының "Эстрада" факультетіне ауыады.
2015 жылға дейін "КешYou" тобының құрамында өнер көрсетті. Қазір жеке әнші ретінде белгілі.

Фильмографиясы
--------------

| Жылы | Фильм атауы | Кейіпкер |
| --- | --- | --- |
| 2009 | Біржан Сал |  |
| 2011 | Ғашық жүрек 2 |  |
| 2012 | Парыз |  |
| 2013 | Тракторшының махаббаты | Белла |
| 2016 | Өгей жүрек | Бибігүл |
|

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кәмшат Жолдыбаева биографиясы Мұрағатталған 20 қыркүйектің 2016 жылы.
**Сақтау** (жантану) — психологияда естің негізгі үрдістерінің бірі ретінде қарастырылады. Есте қалдыру дегеніміз — жаңадан қабылданған бейнелер мен материалдарды, олардың мәнін есте бұрынғы сақталғандармен байланыстырып отыру. Есте қалдыру үрдісі талғамалы. Өйткені, біз санамызға бұрын әсер еткен нәрселер мен құбылыстардан, болмыс пен оқиғалардан өмір мен тіршілікке қажетті материалдарды ғана тұрақтандырып, жадымызда қалдыруды мақсат етеміз. Есте қалдыру, арнайы есте қалдыру, еріксіз есте қалдыру болып екіге бөлінеді. Еріксіз есте қалдыруда адам алдына арнайы мақсат қоймайды.

Есте қалдыру шарттары
---------------------

Арнайы есте қалдыру үшін мынадай шарттар қажет: 

* 1) арнайы мақсат қою, оны меңгеруге ұмтылу;
* 2) есте қалдырудың әлеуметтік, тәжірибелік мәнінің адам қажетіне байланысты болуы;
* 3) есте қалдыруды жоспарлап, оқылған материалдардың жемісі мен оның ішінен еске түсерлік түйінді мәселелердің ізін, мәнін білу;
* 4) сол мән-мағыналарды түсіну үшін оларды ойлау үрдісімен тығыз ұштастыру;
* 5) қабылдаған нәрселердің байланыс жүйелерін, тірек боларлық желісін табу;
* 6) қабылдаған нәрселерді өз сөзімен құрастыру, сөйтіп қажетті материалдарды есте қалдыруды жеңілдету;
* 7) өз еңбегін, оқуын дұрыс ұйымдастыра білу;
* 8) сапалы түрде қайталап, пысықтап отыру.

Мұндай талаптарды орындау адамның ақыл-ой кені болып саналатын ес пен жадында сақтауын дамытып отыруға пайдалы ықпал етеді. Есте сақтаудың тиімді тәсілі мен жемісті болуы қажетті материалдарды қайталап (жаттап) алуға байланысты. Бұл тәсілдің де өзіндік амал-әрекеті, жүйесі бар. Кез келген (қайталау) жаттау жемісті бола бермейді. Ғылымда есті дамытуға арналған жаттау тәсілін — мнемоника деп атайды Бұл латын сөзінен шыққан. Мәнісі — қайталап жаттап алу амалы, есте сақтауды дамытудың тиімді жолының бірі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Күпі.** Матамен тысталған тері тон не жабағы киімді
қазақтар осылай атаған. *«Айтжан үстіндегі тер сіңген ескілеу түйе жүнді ауыр қара күпісін шешіп, желпінді»*
(Сәкен Сейфуллин, Шығ.).
Іздене қарағанда «күпі» сөзінің алғашқы мағынасы
басқаша болғандығын анықтайтын тіл деректеріне кез
боламыз. Хакас тілінде «күп», якут тілінде «көп» тұлғалас сөздер «жұмсақ», «үлпілдеген» немесе «түкті, жүндес» мағыналарында қолданылады (Хак.-рус. сл. 1953, 97; Як.-рус. сл. 1972, 180). Осыларды еске алсақ, алғаш
түкті, жүндес мағынасында қолданылған «күп» не «көп»
сөзі, кейін сондай заттардан жасалған киімге атау есебінде ауысқан. Айырмашылық — тек -і жұрнағының
қосылып, қазақ тілінде «күпі» тұлғасына дейін жетуі
ғана.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Қосалыұлы Сатыбалды Дулати** - 1942 жылы 26 қазанда Түркістан облысы, Төле би ауданының Майбұлақ ауылында туған. Орта мектептен соң 1960 — 1980 жылдары Оңтүстік Қазақстан облыстық телерадио комитетінде тілші, бөлім редакторы қызметтерін атқарған. Кәсіби орта мектепте эстетикалық тәрбие пәнін жүргізіп, ұстаздық етеді. 1982 жылдан бері бірыңғай шығармашылық жұмыста.

Тұңғыш өлеңдері 1960 жылы облыстық *«Оңтүстік Қазақстан»* газетінде жарияланып, 1969 жылы *«Жазушы»* баспасынан шыққан *«Жас керуен»*, 1990 жылы *«Жалын»* баспасынан жарық көрген *«Мерейлі мекен»* атты ұжымдық жинақтарға енген. 1993 жылы *«Рауан»* баспасынан *«Дәуір Дастан»*, 2000 жылы *«Жалын»* баспасынан *«Көзімнің қарасы»* атты өлеңдер жинағы шықты.

М.Әуезовтің 100 жылдығына арналған халықаралық поэзия мүшәйрасында үшінші бәйгені жеңіп алған.[1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Сақынама** (*парсы тілі*нен аударғанда *шарап құюшыға арналған жыр*) – орта ғасырлардағы парсы және түркі әдебиеттеріндегі шағын дастандар жанры.

Сақынама арқауы
---------------

Сақынаманың арқауы тіршіліктің жалғандығын, бақтың тұрақсыздығын, келмеске кеткен өткеннің салтанатын, баяғының айбынды патша, батырларын айтатын, сұм өмірдің шырқай шындығын бір сәтке де болса ұмытуға қол ұшын берген сақыны-шарап құюшыны мадақтайтын жырлардан өріледі. Сақынаманың нұсқасы мәснәуи, мутакариб өлшеміндегі өлеңдерден көрінеді. Дербес дастан ретінде сақынама бірінші рет Умид Техранидың (15-16 ғ.) өнернамасында кездеседі. Әбд ән-наби Фахр аз-замани Казвини әр алуан шайырлардың 57 сақынамасын қамтитын "Мәйхана" (шарапхана) атты жинақ құрастырған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану терминдерінің сөздігі
**Құлкен Шаяхметов** (1917 жылы туған), кеңес, шаруашылық қызметкері. Бұқар жырау ауданының түлегі. Педагогика техникумын, Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген. 1942 жылдан партия және кеңес жұмысында. Нұра ауаткомы төрағасының орынбасары, төрағасы, Жаңаарқа ауаткомының төрағасы. 1953-1955 жылдары Жезқазған КМК директорының кадрлар жөніндегі 1-орынбасары, 1955-1958 жылдары облаткомның тың және тыңайған жерлерге жұмысшыларды орналастыру басқармасының бастығы, 1958-1959 жылдары Қарқаралы ауаткомы төрағасының орынбасары болады. Кейінгі жылдары зейнеткерлікке шыққанша Облтұтыну одағы бөлім бастығы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**«Русский вестник»** − Ресейдегі ХІХ ғасыр мен XX ғасырдың басында кезеңдік үзіліспен жарық көрген журнал атауы.[1].

С.Н. Глинканың «Русский вестник» журналы 1808-1820 және 1824 жылдары Мәскеуде Ф.В. Ростопчиннің қаражатымен жарық көріп отырады. Н.И. Греча мен Н.А. Полевойдың «Русский вестник» журналы 1841-1844 жылдары Санкт-Петербург қаласында жарық көріп отырады. М.Н. Каткованың «Русский вестник» әдеби және қоғамдық-саяси орыс журналы 1856-1887 жылдары Мәскеу қаласында, 1887-1906 жылдары Санкт-Петербург қаласында басылып шығады.

Алғашында журнал екі апта сайын, 1961 жылдан бастап ай сайын жарық көріп отырады. 1862 Ф.И. Буслаев журналда «Русский богатырский эпос» зерттеу еңбегі жарияланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Мұсабек Байзақов (1849-1932) - қазіргі Шымкент облысының Түркістан ауданындағы Шоқтас деген жерде, 1849 жылы туған. Әкесі Байзақ сөзге шешен, елге беделді, ауқатты адам болған. Бірақ талапты жас әкім болып ел билеуді немесе кәсіп іздеп мал жинауды қызық етпей, өнерпаздық жолын қалайды. Сөйтіп, замандастары Мәделіқожа, Майлықожа, Құлыншақ сияқты ақындардың үлгісін өзіне өнеге тұтып, ақындық жолын қуған. Жас Мұса Әуелі әкесі ұстаған молдадан хат таниды, кейін өсе келе Қарнақ қыстағындағы молда Қозы деген кісі ашқан дін мектебіне түсіп оқиды. Бірақ ол схоластикалық дін оқуын қанағат тұтпай кетіп қалады да, өз бетінше білім алуға кіріседі. Шағатай, араб, парсы, түркі тілдес туысқан елдердің әдебиетімен танысады, олардан үлгі алады. Мұса өлеңдерінің ішінен махаббат, табиғат лирикаларын, әлеуметтік мәні зор толғауларды, көптеген мысалдармен айтыс жырларын да кездестіруге болады. Молда Мұса Совет тұсында да едәуір өмір сүріп, халықтар достығы, Отан қорғау, социалистік өзгерістер жөнінде біраз шығармалар жазған. Ақын 1932 жылы 83 жасында қайтыс болған.

Өлеңдері: "Сырым қызға", "Сүйгенімді сағындым", "Табиғат тамашалары", "Тышқан мен түйе", "Қайырымды қыз бен қайыршы", "Түзу терек". 
Аудармалары: "Адам мен аюдың достығы" (И.А.Крыловтан)

Дереккөздер: Бес ғасыр жырлайды (Алматы "Жазушы" 1989)
**Рустам Одинаев**

1953 жылы 2 наурызда Тәжік КСР Куляб қаласында туған.Тәжік.

С.М. Киров атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін (1991) журналист мамандығы бойынша; Б. Мансұров шеберханасының Жоғары режиссерлік курстарын бітірген (1996).

1973 жылдан - «Тәжікфильм» киностудиясында суретшінің ассистенті. 1984 жылдан - Ш. Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясының суретші-декораторы. 1989-1992 жылдары - «ІСС» киностудиясының қоюшы суретшісі (Италия).

2005 жылдан бері - «Номадфильм» және «Митрафильм» жеке киностудияларының бас директоры.

24-тен астам фильмнің қоюшы суретшісі: «Минархар аңшысы» («Тәжікфильм»), «Махаббат сағымы» («Қырғызфильм», 1985), «Сұлтан Бейбарыс» («Қазақфильм», 1989), «Шыңғыс хан» (Италия, 1989-1992), «Нәзік жан» (Қазақстан-Ресей, 1996), «Ежелгі бұлғарлардың жылы желі» («Мосфильм», 1997), «Айлы әке» (Тәжікстан-Германия, 1999), «Біржан сал» (2009), «Махамбет» (2007), «Нағыз полковник» (2010) фильмдерінің; «Қазбат» деректі фильмінің (2009); «Әркім Голгофаға көтеріледі» телехикаясының (2003) және тағы басқа.

ҚР Кинематографистер одағының мүшесі.

Діни көзқарасы - мұсылман.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өркендеу».

Хоббиі - музыкалық аспаптар, антиквариат.

Сүйіп оқитын әдебиеті - Н.В. Гоголь, А.С. Пушкин, М. Булгаков, А. Рюноске.

Үйленген. Жұбайы -Жұмағүлова Раиса Кәріпқызы (1948 жылы туған), зейнеткер, экономист болып жұмыс істеген. Ұлдары - Омаров Сұлтан-Темір (1974 жылы туған), Омаров Санжар (1977 жылы туған).
**Идеал** - мұрат. Идеал - адамның өмірден өзіне өнеге іздеуінен, біреуді үлгі, ардақ тұтып, қастерлеуінен туындайды. Идеал (мұрат) - адамның алдына қойған аса ардақты, ең асыл мақсаты. Адам осыған ету үшін қолдан келгеннің бәрін пайдаланады. Мұратқа жету үшін, қолдан келетін әдіс -тәсілдің бәрін сарқа пайдаланып, оған күшті ерік-жігер және қажыр қайратты жолдас етіп өін тәрбиелеуге кірісу керек. Идеал- жақсыға жетуді арман етіп, сол үшіе әрекет жасау. Идеал дүниетаным, айқын сенім, сөз ен істің байланысы бар жерде ғана болады. Балаларды асыл мұраттар рухында тәрбиелеу - ата-аналармен педагогтардың және әлеуметтің міндеттерінің бірі. 

1. ↑  "Психолгия" энциклопедиялық сөздік, Алматы
**Ху Сыхуэй** – Қытайдың Юань дәуіріндегі медицина қызметкері, диетолог.

Оның өмірі жайлы деректер өзі жазған кітаптың кіріспесінде аз ғана берілген. 

Тарихи кітаптарда 1315 жылдан бастап сарайдағы патшайымның анасына жауапты дәрігер ретінде пайда болады. Кейіннен бас дәрігер болып, императордың тамағы мен сусынына жауапты болған. Қытай медицинасы мен асханасында маңызды рөл алатын «Иньшань-чжэньяо» шығармасының авторы. Бұл еңбегінде ғылымда бірінші болып аурулар қатары тамақтану кезінде пайдалы заттардың жетіспеуінен пайда болатындығын және дұрыс тамақтанумен емделуін атап көрсеткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑