recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Атырау облыстық** Шаймардан Сариев атындағы көркемсурет және қолданбалы сәндік өнер мұражай ата-баба мұрасын бағалай білетін, Отанымыздың тарихы мен мәдениеті туралы азаматтарды тәрбиелеуде маңызды орын алады.[1]

Өнер музейінің тарихы 1977 жылдан басталады. Сол жылдары Атырау суретшілерінің туындыларын сақтайтын, кішігірім мекеме болып ашылған.[2]
Мұражай Облыс әкімдігінің 1992 жылғы шешіміне сәйкес ашылды. 1999 жылы музейге дербес ғимарат беру туралы шешім қабылданды. Ал 2005 жылы музейге Атыраулық суретші, Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі Ш. Сариевтың есімі берілді.[3] Сонымен қатар, 2000 жылдардың басынан бастап мұражайда көркемсурет студиясы ашылды. Студияда ересектер де, балалар да оқиды.

Көрмедегі жәдігерлер арасында көзге ерекше түскен суретші С. Кәрібайдың 1996 жылы салынған «Атырау қаласының көрінісі» туындысы. Жалпы бұл туынды авангардтық стильде орындалған. Құстың қанаттары қызыл балықтардың құйрықтарымен бірлесе көрсетіліп, тіршіліктің бір-бірімен тығыз байланыстылығын байқатады. 

Мұражайда Қазақстанның түкпір-түкпірінен келген суретшілер: А. Қастеев, В. Антощенко-Оленев, С. Мамбеев, А. Сыдыханов, А. Жантасов және басқа да көптеген талантты авторлардың қолөнер, графика және картиналары қойылған. Халықаралық «Шабыт» фестивалінің жеңімпаздары - Р. Слекенов пен Е. Жұмабаеваның суреттерін ерекше атап өткен жөн.[4]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   ӨНЕР – ЕЛДІҢ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ МӘРТЕБЕСІНІҢ ӨЛШЕМІ
2. ↑   Нұрбейбіт Нұғыманов
3. ↑   «Ақжайық жағалауы сыр шертеді» көрмесі шақырады.
4. ↑   Шаймерден Сариев атындағы облыстық өнер мұражайы
**Мүше алу** немесе **мүше алып қашу** — той-томалақта, мерекелік жиында 5-6 салт атты жігіт көпшілік отырған жерге келіп, жеңгелерінен «Мүше беріңіз» деп сұрайтын болған. Мүше сұраған бір жігітке жүзік, айна секілді бағалы нәрселер салынған түйіншек берген. Жігіт оны алып, қаша жөнеледі, өзге жігіттер ізінен тұра қуады. Бұл көкпар ойынына ұқсайды. Жігіттер қашқан жігітті қуып, түйіншекке таласады. Мүше алып қашқан жігіттің мақсаты – қолындағы түйіншегін ешкімге алдырмай, сүйген қызына апару. Ал айырылып қалса, түйіншекке ие болған жігіт оны өз сүйіктісіне апарады. Бұл салттың мақсаты, тәлімдік мәні – жігіттерді ептілікке, қырағылыққа баулу. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Атырау көпірі** — Астана қаласындағы Есіл өзені арқылы өтетін жаяу жүргіншілер көпірі.

Жалпы ақпарат
-------------

2018 жылдың 1 шілдесінде Астанада жаңа жүргінші "Атырау көпірі" ашылды. Жаңа көпір – бұл Атырау облысының әкімдігінің елорданың 20 жылдық мерейтойына арналған сыйлық.

Инженерлер мен сәулетшілердің жоспары бойынша бұл көпір жаяу жүргіншілерге саябақ аймағының мен Есіл өзенінің оң жағалауы арасындағы байланысты қамтамасыз етеді.

Көпір Самал шағын ауданын Орталық саябақ және Амфитеатрмен қосты. Онда алты метрлік жаяу жүргіншілер жолағы, үш метрлік веложол және жарты метрлік қауіпсіздік жолы бар.

Көпірдің сырты Атырау облысының символы – балықтың қабыршақтарына ұқсас, көпірдің сыртқы құрылымы 2450 алюминий жапырақтардан жасалған. Ішке кіргенде, үлкен балықтың ішіндегідей сезінесіз.

Әзірлеушілердің өкілдері айтып кеткендей, көпірдің сыртқы қабығы үшбұрышты пішіндегі алюминий кассеталардан тұрады, олар жауын-шашын мен қауіпсіздіктен қорғауды қамтамасыз етеді. Көпірдің орталық бөлігінде гауһар пішінді фигуралардағы шатыр тәріздес нысанда жасалған қоғамдық кеңістіктің орналасады.

Көпір биотехника стилінде жасалған – бұл органикалық табиғи нысандар сәулетте қолдану. Көпірдің қабығында «өмірдің гүлі» үлгісі Фибоначчи заңына немесе «алтын қима» деп аталатын заңға сәйкес келеді.

Көпірдің парк пен амфитеатр жағалауында Атырауды бейнелейтін Каспий бекіресінің ескерткіші орналасқан.

Жаяу көпірдің жалпы ұзындығы – 313,5 метр, ені – 10,5 метр. Құрылысқа алты метрлік жаяу жүргіншілер жолағы, үш метрлік велосипед жолы, ені 0,5 метрлік қауіпсіздік жолағы және әр жағынан 0,5 метр жол көпір таянышы орнату үшін кіреді. Металлдың салмағы – 1 920 тонна. Көпір литакрилмен жабылған. Көпірдің екі жағында, өзеннің әр жағалауында «Атырау көпірі» деген жазу бар стелалар орнатылды.

Фотосуреттер
------------

* 
* 
*

Қызықты деректер
----------------

1. BI Group компаниясының қызметкерлері көпірді 181 күнде салды.
2. Объект архитектурасына органикалық табиғи сәулет нысандары қолданылған. Көпір жабындысы үшін литакрил пайдаланылған.
3. Нысанның жалпы ұзындығы – 313,5 метр, ені – 10,5 метр.
4. Есіл өзеніне дамба салу үшін 30 мың текше қиыршық тас әкелінген.
5. Көпірге өрнек ретінде «Фибоначчи» заңдылығындағы «өмір гүлі» қолданылған. Ол «алтын тоғыс» деп те аталады.
6. Су кедергісіз өту үшін бөгеттің ортасына 7 құбыр орнатылған.
7. Құрылысқа 300 жұмысшы және 100 көлік жұмылдырылды.
8. Өткел Самал шағын ауданын Орталық саябақ пен Амфитеатрды байланыстырады. Онда ені алты метрлік жүргіншілер жолағы, үш метрлік веложол және жарты метрлік қауіпсіздік жолы бар.
9. Нысан құрылысына цифрлық жобалаудың заманауи әдістері пайдаланылды.
10. Көпірде Атырау облысының символы саналатын «Каспий бекіресі» орнатылды. Композиция қоладан жасалған.
11. Көпірді ресми түрде ашуға 4 күн қалғанда елордада жаңбыр толассыз жауды. Құрылысшылар веложолдың төсенішін аяқтау үшін көпірді 6000 метрлік полиэтилен үлдірмен жауап үлгерді.
12. Көпір құны 6 миллиард теңге.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Атырау көпірі» қалай салынды?. *atr.kz*
2. ↑  Атырау көпірі. *astana.citypass.kz*
3. ↑  Атырау көпірі туралы 12 дерек. *qazradio.fm*
**Мұз дәуірі** – бұдан 10 мың жыл бұрын Еуропаны, Солтүстік Америка мен Азияның солтүстігін мұз басқан кезең. Осыдан бірнеше миллион жыл бұрын солтүстік өңірлерде мәңгі жасыл жапырақты қалың жыныс, ну орман өсіп тұрған. Орман ішінде сан алуан жан-жануарлар үйір-үйірімен жайылып жүретін, өзен-көлдердің жағасында сан алуан құстардың шуылы бір сәт те толастамайтын. Ол кездің ауа райы қашанда жылы, бір қалыпты жұмсақ келетін, қыстың үскірік соққан аязы да, жаздың аптап ыстығы да болмайтын. Келе-келе ауа райы біртіндеп салқындай бастады. Қыстыгүні жаңбырдың орнына қиыршықтанып қар түсетін болды. Жылылықты сүйетін көптеген жануарлар мен өсімдіктер суыққа шыдамай, жойылып кетті. Содан кейін күн суытып, көпке дейін жылымай тұрып алатынды шығарды. Солтүстік аймақтарда қыста түскен қар көктем мен жазда еріп те үлгермеді. Сөйтіп, ол жылдан жылға жиналып, ғасырлар бойы қалыңдай берді. Жатып қалған қар нығыздалып, бара-бара қалың қабатты мұзға айналды. Жер бетін тұтас қаптаған мұз тауларының қалыңдығы бірнеше километрге дейін жетті. Көп заманнан бері сіресіп жатқан мұз таулар жан-жағына баяу жайылып, оңтүстікке қарай жылжи берді. Мұз таулардан суық жел соғып тұрды. Мұз таулардың етегіндегі құрып кеткен ормандардың орнына пайда болған тундра-далада мамонттар, жүндес мүйізтұмсықтар, солтүстік бұғылары, жабайы жылқылар, бизон, ақ түлкі, поляр құрлары, бұдан басқа да тундра және дала жануарлары мекендеді. Мұз дәуірінде оңтүстікке қарай ығысқан жайра, жабайы шошқа, марал, қалбағай, аққұтан сияқты жануарлар өздерінің таралу аймағын кеңейтті. Осылайша бұдан 10 мың жыл бұрын Еуропада, Солтүстік Америка мен Азияның солтүстігінде мұз дәуірі орнады. Бірнеше мың жылдан кейін ауа райы біртіндеп жылына бастады. Мұз таулар жіпсіп еріді, терістікке қарай ығысқан мұз таулардың орнында үйілген тастар мен төбе-төбе құм қалды. Жылжыған мұз таулары мен тастар жаныштап, ұшар басын жапырайтып, доғалдандырып кеткен төбелер мен тас шоқыларды Балтық жағалауынан Солтүстік Орал тауларына дейінгі көптеген аймақтардан көруге болады.

Пайдаланылған cілтемелер
------------------------

1. ↑  Балалар Энциклопедиясы, 6 том.
**Атырау көшесі** — бұрынғы атауы Ы2З6-З көше. «Қараөткел» шағын ауданы. Атырау көшесі Сұлутөр, Машат орамы, Жылыой көшесімен қиылысып, Аягөз көшесінде аяқталады. Ұзындығы — 508 м.

Атырау — қала, облыс орталығы. Каспий теңізінен солтүстікке қарай 30 шақырым жерде, Жайықтың екі жағасын бойлай орналасқан. Қала өнеркәсібінің басты саласы — мұнай мен химия өндірісі. Мұнай өндіру, полиэтилен, машина жасау, металл өңдеу, кеме жөндеу, балық аулау, басқа да тамақ, жеңіл өнеркәсіп орындары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері // Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Мұз генераторы** - мұз қатыру үшін қолданылатын жылу алмастырғыш аппарат. Мұнымен техникада және тамақ өндірісінде пайдалыналатын мұз өндеріледі. Мұз генератор тоңазытқыш машинаға жалғастырылады да, мұз қатырғыш құрылғыға айналады. Оның тікелей салқындататын (мұз буландырғыштың бетіне қатады) және тұздықты түрлері бар. Тұздықты Мұз генераторына тоңазытқыш қондырғының буландырғыш секциялары мен мұз қалыбы орналасқан бак болады. Қалып бактағы тұздықпен (температурасы -10 - 12 С) суытылады. Буландырғыштағы суытқыш агенттің қайнау температурасы тұздықтікінен 5С төмен. Мұз генераторы тәулігіне 100 т мұз өндірсе, заводтардағы мұзды тақталап дайындайтын Мұз генераторы тәулігіне 200 т өнім береді. Түтікше, қабыршық және ұнтақ түрдегі мұз қатыратын генераторда қалым болмайтындықтан жұмыс өнімділігі жоғары болады. Мұндай Мұз генераторы тәулігіне 40 т мұз қатыра алады.

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Мен өзімдегіні бәрін мақұлдаймын** жаттығуы
---------------------------------------------

Мен бұл жаттығуды жүздеген адамға ұсынамын,ал нәтижесі адам сенбестей.Келесі ай бойына:"Мен өзімді мақұлдаймын"деп жиі айтыңыз.Бұны күніне 300-400 рет қайталаңыз.Қаншама көп айтсаңыз,соншалықты жақсы.Бұл сөз қашан да сізбен бірге жүрсін,сіздің дұңағыз секілді болсын.Бұл сөз сіздің санаңызға қарсы тұрғанадардың бәрін анықтап береді."Осынша семіз бола тұрып,мен өзімді қалай көре аламын?"деген теріс пікір келгенде,немесе"Осы маған жәрдем береді"деп ойлаудың қзі ақымақтық деп ойлағаныңызда барып,сіз үшін өз ойларыңызды бақылауға алатын уақыт келді дей беріңіз.Бұндай ойларға назар аудармаңыз.Ол ойларды сол күйінде қабылдаңыз да ,жөніне жіберіңіз.Бұндай ойларға : "Мен сізді бос жібердім және өзімді мақұл көрдім" деңіз.

Кейбіреулер бұл жаттығу ақымақтың ісі және мұнда ешқанадай мағына жоқ деп ойлайды.Мейлі,бұндай ойлар да сіздің санаңыздан өтіп кетсін,егер сіз өзіңізге оларды таңдамасаңыз,олар сізге ешқашан билік ете алмайды.

Ештеңеге қарамастан жалғастыру керек.Өзгелер сізге не десе де көңіл бөлмеңіз.Егер сіз,біреулер өзіңіз мақұлдамаған нәрсені жасап жатқанда,осы сөздерді қайталай алған болсаңыз,онда сіз рухани өрлеу үстінде екеніңізді сезесіз.

Біз өз ойларымызды өзімізге бағындырғанымызша,олар бізге билік ете алмайды.Өз ойларымыз ешқанадай маңынаңа ие бола алмайды.Біз оларңа маңына береміз,сондықтан қандай маңына беретінімізді біз,тек қана біз таңдауымыз керек.Қзімізді қзіміз сезінуіміздің бір бөлігі өзгелердің пікірінен арылу болып табылады.Егер мен сізге ұдайы "ақшыл көк шошқа"десем,сіз маған күлер едіңіз немесе мені ақымақ санар едіңіз.Сіз оған ешуақытта сенбеген болар едіңіз.Біздің өзімізге айтатындарымыздың да көбісі осы секілді шындыққа жанасымсыз.Егер біз өзіміздің бағамыз бойымыздың ұзындығына байланысты дегенге сенер болсақ,онда біз бос далбасаға сенген боламыз.Біз өз кемшілігіміз деп жиі ойлайтын нәрсеміз,мүмкін біздің жеке қабілетіміздің көрінісі шығар.Біздің ерекше қасиетіміздің өзі осы болар.Жаратыылс өзін ешуақытта қайталамайды.Табиғат жаратылғалы бері бір біріне ұқсаған қар ұшқыны немесе жаңбыр тамшысы болған емес.Әрбір түймедақ бір-біріне ұқсамайды.Біздің саусақатарымыздың ізі де біз секілді әр түрлі.Табиғат солай жаратқан.Егер сіз осы ойды қабылдай алсаңыз,онда сіз өзіңізді өзгелермен ұдайы салыстыра бермейтінболарсыз.Біреуге ұқсас болуға тырысу-өз жаныңызды бағаламау.Біз бұл планетаға келгенде өзімізді көрсете білу үшін келгенбіз.Мен де өзімнің рухани ізденістерімді бастамағанымша өзімнің кім екенімді білмегенмін.

Дереккөздер
-----------

* "Ақыл қалта" кітабі
Қазақ халқында мүшел жас ұғымы адамның жас санау үлгісі.Негізінен адамның алғашқы мүшелі 13 жасынан басталады, яғни, жыл сайын 12 жастан қосылып отырады .Яғни, бұл жастың касиетті екенін білген ата-бабамыз осындай жасқа толған адамның туған күнінде мал сойып, ауыл ақсақалын шақырып, құран оқытып, ырымын жасайды.
Мүшел жасты анықтағанда бір ерекшелікті есте ұстаған жөн.Олар төмендегідей жіктеледі:

1-мүшел – 13 жас (ержете бастау). 

2-мүшел – 25 жас (жiгiттiк шақ). 

3-мүшел – 37 жас (ақыл тоқтату). 

4-мүшел – 49 жас (орта жас). 

5-мүшел – 61 жас (орта жас). 

6-мүшел – 73 жас (қарттық). 

7-мүшел – 85 жас (кәрiлiк). 

8-мүшел – 97 жас (қалжырау

9-мүшел – 109 жас (шөпшек сүю). 

10-мүшел – 121 жас (немене сүю)

**Дереккөздер**

 Мұрағатталған 2 қазанның 2013 жылы.
**Пхукет** (тай. ภูเก็ต) - Тайландтағы ең үлкен арал болып табылады, сондықтан ол жеке провинция деп есептеледі. Пхукет Бангкоктен 892 километр қашықтықта орналасқан. Бангкоктен Пхукетке дейін ұшақпен ұшқандағы уақыт 50 минутқа созылады. Тура әуе қатынастары Гонгкокпен, Сингапурмен және Малайзиямен байланысқан. Пхукет материкпен автотрасса өтетін дамба арқылы байланысқан.

Патонг жағажайы, 2004 желтоқсанында, цунамиден кейін
Аралдың батыс жағалауы ақ кораллды құммен жабылған жағалаулардан тұрады және Андаман теңізі өтеді. өзінің инфрақұрылымымен ерекшеленетін Патонг жағажайы түнгі өмірді ұнататын туристтердің нағыз демалыс орны. Ал тыныш жағдайда демалуды ұнататын адамдар үшін Панва жағажайы ең дұрысы. Мұнда теңіз аралдарының толық көрінісін көруге болады. Жағажай аэропорттан 42 километр, ал қаладан не бары 10 километр қашықтықта орналасқан.

Пхукетте қарауға болатын нәрсе көп. Арал өзінің көне архитектурасымен қызықтырады. Жергілікті табиғаттың әдемілігі Кхао Пхра Тхаю халық паркінің джунглиінен көрініс табады. Сонымен қатар, мұнда көптеген таңғажайып бұрыштар бар. Олардың ішінде, аралдың оңтүстік шеті Лаем Пхрам Тхен. Мұнда теңіз бетінен күннің батуын тамашалауға болады. Теңіз Зерттеушілерінің Биологиялық Орталығындағы аквариум ұмытылмас әсер қалдырады. Мұнда маржан плантациясы бар. Маржанды өсіру әдістері көрсетіледі. «Тайлық ауылдарда» халық мәдениетімен жақын танысуға мүмкіндік беретін фольклорлы көріністер күніне екі мәрте қойылады.

Аралдағы ең әйгілі спорт түрі болып – аквалангпен сүңгу болып табылады. Тамаша теңіз және суасты пейзаждары, кораллды өсімдіктері мен үңгірлері бар Андаман теңізі суастымен жүзуді ұнататындар үшін баға жетпес орын. Пхукет – қайық орталығы, мұнда кез келген уақытта яхталарды экипажбен немесе экипажсыз жалға алуға болады. Балық аулауға әзірленген қайықтар сіздің қол астыңызда. Теңіз каноелерінде арал үнгірлері бойынша саяхаттану мүмкіндігі тағы да бар. Спорттық ойындардың сан алуан түрі: гольф ойнау, атпен серуендеу, машинамен жарысу және басқа да қызықты ойындар түрі қалауыңызға байланысты.
*Басқа мағыналар үшін Алматы (айрық) деген бетті қараңыз.*

**Алматы** – Іле Алатауындағы шың.

Жер бедері
----------

Абсолюттiк биіктігі 3681 м. Шың Үлкен Алматы көлінің батысында, Проходная (Өтпелі) өзенінің шығысын ала орналасқан. Жалаңаш жартасты, тік құлама беткейлі. 3000 м-лік биіктігінде жылдың 9-10 айында қар жатады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Алматы шыңы плиоцен және төрттік кезеңнің басындағы тау түзілу процесінде пайда болған. Гранит, конгломерат, әктас, тақтатастан түзілген.

Өсімдігі
--------

Төменгі бөлігін шыршалы орман, альпілік шалғын көмкерген. Батысындағы Проходная өзені бойымен Алматы асуына туристік жол барады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе университетінің қазақ тілі кафедрасы**, 1990 жылы жеке кафедра болып қайта құрылды. Қазіргі уақытта кафедрада филология ғылымының докторы, Ақтөбе университетінің профессоры Е.Қ.Жұбанов, педагогика кандидаты, доцент Ж.Н.Нұржанова, филология ғылымының кандидаты Ж.О.Тектіғұлова, Н.М.Алдашев, бірнеше аға оқытушылар қызмет істейді. Кафедра оқытушылар жоғары кәсіби шеберлігін жетілдіру мақсатында А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты, Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың, Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің қазақ тілі кафедраларымен тығыз байланыс жасап отырады. 1991 жылы кафедра жанынан профессор Е.Жұбановтың басшылығымен "Жұбановтану" зертханасы ұйымдастырылды. Бұл кафедраның ғылыми-зерттеу жұмысын 2 сапада дамытуға мүмкіндік берді. Біріншіден, "Жұбановтану" зертханасымен бірлесе отырып, профессор Қ.Жұбановтың қалдырған мол мұраларын жинап, зерттеп, жарыққа шығару, ғылыми еңбектерінің түйіндерін, лингводидактикалық концепцияларын іс жүзінде сынақтан өткізе отырып, оларды теориялық тұрғыдан әрі қарай дамыту. Ғалымның туғанына 100 жыл толуына орай оның ғылыми еңбектерін қайта бастыру. Екіншіден, қазіргі қазақ тілі, әдеби тіл, стилистикамен байланысты студенттерді тіл білімінің негізгі ерекшеліктерімен, заңдылықтарымен, принциптерімен таныстыру, олардың теориялық білімдерін қазіргі қазақ тілінің құрылымдық элементтерімен практикалық тұрғыдан салыстыра меңгерту.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Жыланды** – көне зират орны. Қарағанды облысы Абай ауданы Нұра өзенінің сол жағасында, Самар елді мекенінен оңтүстікке қарай 7 км жерде орналасқан. 1972 ж. М.Қадырбаев зерттеген. 

Зират екі топтан тұрады. Негізгі топта қола дәуірінің 11 қоршауы бар. Оның 8-і қазылған. Айнала тігінен қойылған қақпа тастармен қоршалған жалпақ топырақ үйінділердің диам. 2,8 – 12 м, пішіні дөңгелек және сопақ, биікт. 0,2 – 0,4 м. Бұдан тек биікт. 0,75 м 3-ші қоршау ғана оқшауланады. Ұзынша, тік бұрышты шұңқыр қабірлер батыстан шығысқа бағытталған және үлкен қақпа тастармен жабылған. 2-, 3-қоршаулардың қабірлерінде тас жәшік қаланып шығарылған. Әр қоршауға, негізінен, бірнеше қабір тән. Мүрделер аяқтары бүгілген қалпы бастары батысқа қаратыла бүйіріне жатқызылған. Мүрдені өртеп жерлеу тәсілі де байқалады. Қабірлерден біршама қыш ыдыстар, қола әшекей бұйымдары, қанжар, сүйек құралдар табылды. Қыш ыдыстар пішіні мен ою-өрнегі бойынша 2 түрге бөлінеді. Қыш ыдыстардың 2 түрінің бір зираттан шығуы – зерттелмеген құбылыс. Бұл жағдай Ж. зиратының маңызын арттыра түседі. Негізгі топтық ескерткіштері орта қола кезеңде, яғни б.з.б. 2-мыңжылдықтың ортасында тұрғызылған. Ал екінші топтағы зираттар қола дәуірі қоршауларынан оңт.-шығысқа қарай 500 м қашықтықта орналасқан. Ерте темір дәуіріне жататын, тас пен топырақтан үйілген 2 оба тасмола мәдениетінің ерте сатысына жататыны анықталды. Екеуіне де әйелдер жерленген. 1-оба сопақ пішінді, диам. солт-тен оңт-ке қарай 14 м, батыстан шығысқа қарай 17 м, биікт. 0,8 м. 2-оба дөңгелек пішіндес, диам. 9 м, биікт. 0,65 м. Шұңқыр қабірлер солт-тен оңт-ке қарай бағытталған, тереңд. 1 м-ден астам. Мүрделер басы солт-ке қаратыла, шалқасынан жатқызылған. Обалардан табылған алтын сырғалар, қола айна мен асыл тастардан тізілген моншақтар сирек кездесетіндігімен ерекшеленеді. 

Бұл обалар б.з.б. 7 – 6 ғ-ларға жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Vipera berus*
**Жылан уы** – улы жыланның сілекей безінен шығатын улы зат. 

Оның құрамы ферменттердің (ең негізгісі – гидролиз), улы полипептидтердің, бейорганикалық қосылыстардың (фосфолипаза, гиалуронидаза, амин қышқылдарының, т.б.) және басқа да биологиялық белсенді заттардың кешенді қосылыстарынан тұрады. Жылан уының қасиеті жылан түріне байланысты. Мысалы, аспидтер мен теңіз жыландары уының құрамында жүйке-бұлшық ет қызметін бұзатын, қаңқа және тыныс алу бұлшық етін жансыздандыратын нейротоксиндер бар. Улы сұр жыландардың уында протеолитикалық ферменттер болады. Бұл қанның ұюының бұзылуына әкеліп, соның нәтижесінде геморрагиялық ісіктер пайда болады. Соңғы жылдары Жылан уының геморрагиялық әсерін әлсірететін ақуызды факторлар кеміргіштерден табылды. Жылан шаққанда адамға әр түрлі әсер етеді. Ең алдымен Жылан уы бауыр мен бүйрекке қауіпті. Жыланның уы денеге тез жайылады. Сондықтан жылан шаққан адамға дереу алғашқы дәрігерлік көмек көрсету керек. Ол үшін уланған адамды көлеңкеге жатқызып, қан айналысының бұзылуын азайту үшін басын дене деңгейінен төмен ұстау керек. Содан соң уақыт оздырмай жарақаттанған жерден уды сорып алып, (кем дегенде 5 – 7 мин бойы) түкіріп тастау керек. Содан кейін ауызды пергамент ерітіндісімен не сумен шаяды. Егер ауыз қуысында жара не кариесі бар тістер болса, онда ауызбен у соруға болмайды. Ал ісіктің алғашқы белгілері байқалысымен соруды тоқтатып, шаққан жерді антисептиктермен өңдеп, стерилді таңғышпен орайды. Удың лимфатикалық жүйемен өтуін азайту үшін жарақаттанған мүшенің қозғалыссыз болуы керек. Жылан шаққан жердің екі жағын қатты таңып, бұғаулауға үзілді-кесілді болмайды. Ең бастысы уланған адамды тезірек мед. мекемеге жеткізу шарт. Жылан шаққан адамға сұйықты көп ішкізу керек. Жылан шаққан жерді кесуге, күйдіруге, оған марганец қышқылды калий жіберуге, ішімдік беруге болмайды. 

*Agkistrodon contortrix* уы
Жылан уынан медицинада түрлі препараттар:

* Випратокс (Vіpratox), Випросал (Vіprosalum), т.б. майлары,
* Випералгин (Vіperalgіn), Випраксин (Vіpraxіnum pro іnjectіonіbus), Наяксин (Najaxіnum) - инъекцияға арналған сұйық дәрілер] жасайды.

Жылан уынан дайындалған препараттар невралгия ауруларын, ауруды басатын және қабынуға қарсы зат ретінде, артралгия, миалгия, радикулит, артрит, миозит және периартрит ауруларын емдеу үшін қолданылады. Жылан уын туберкулез, бүйрек, бауыр аурулары, диабет, т.б. аурулары бар адамдарға қолдануға болмайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Индолил-3-сірке қышқылы (гетероауксин)
4-Хлориндолил-3-сірке қышқылы
Индолил-3-май қышқылы
**Ауксиндер**  (көне грекше: αὔξω  – "өсемін") – өсімдік жасушаларында түзілетін физиологиялық маңызы зор, өсу процестеріне демеу болатын өсімдіктер гормондары, индол туындылары. А. жасанды және табиғи жолмен түзіледі. Ауксин өркендердің ұштарында, жапырақтарда және тұқым жарнақтарында, өсіп келе жатқан ұрықта түзіледі. Өсімдік тозағында да ауксин кездеседі. Жасанды А. – өсімдік өсіру тәжірибесінде қолданылатын кристалды заттардан (мыс. индолил май қышқылы, нафтил-сірке қышқылы, т.б.) алынады. Табиғи А. барлық жоғ. және төм. сатыдағы өсімдіктердің көпшілігінде, сондай-ақ бактерияларда түзіледі. Олар өсіп келе жатқан өркендердің ұштарында, тұқымда, тұқымжарнақта пайда болып, жасушалардың созылуын, сабақтың, жапырақтардың, тамыр кесінділерінің өсуін, олардың иілгіштік қасиеттерінің пайда болуын тудырады, қалемшелердің тамырлану қарқынын тездетеді. А. әсерінен қышқылданған клетка қабығы жұмсарып, оның құрамындағы целлюлоза және пектиндік полимерлері үзіліп, қасиеті өзгереді. Бұл ішкі (тургорлық) қысымның әсерінен өсіп келе жатқан жасушаның созылуын жеңілдетеді. А. қоректік ортада өскен өсімдік ұлпасында (каллус) және қалемшелерде қосалқы тамырлардың пайда болуына ықпал ететіндіктен көбеюі жеделдейді. А. мен өсімдік гормондары (цитокининдердің) біріккен үйлесімді әсері жасанды ортада өскен жасуша ұлпаларының жіктелуін және тамыр түзілуін қамтамасыз етеді. А. ш-нда А. қалемшелерді тамырландыру, түйіндер мен жемістердің ерте үзіліп түспеуі үшін және гербицид ретінде қолданылады.

Ауксин ашылу тарихы
-------------------

Фототропизм жұмысын басқаратын және реттейтін заттың болуы туралы алғашқы болжамды Чарльз Дарвин «Өсімдіктердің қозғалу қабілеті туралы» (1880) еңбегінде ұсынды. Дарвин сабақтың әр түрлі бөліктерін көлеңкелеу тәжірибелері арқылы өсімдіктің гипотетикалық өсуін реттейтін затты анықтап, оны ауксин деп атаған. Ч.Дарвин ауксиннің өсімдіктің апексінде синтезделіп, жер үсті бөлігінде полярлы (жоғарыдан төмен) бағыты бойынша қозғалатыны туралы қорытынды жасады. 1931 жылы адам зәрінен, өсімдіктерде сабақтың майысуын тудыратын зат бөлініп алынды; бұл зат индолацетикалық қышқыл (IAA) болып шықты; ИЛҚ көп ұзамай өсімдік және саңырауқұлақ ұлпаларынан да шығарылған болатын. ИЛҚ өзінің табиғаты бойынша триптофан аминқышқылының туындысы болып табылады. ИЛҚ әр түрлі өсімдік түрлерінің тіндеріндегі барлық ауксиндердің 80-95% құрайтын негізгі табиғи ауксин болып табылады. Басқа табиғи ауксиндердің барлығы (индолбутир қышқылы, хлориндолилацет қышқылы) химиялық формуласы бойынша ИЛҚ-ға жақын және оның шығу тегімен байланысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
*Басқа мағыналар үшін Пхёнчхан деген бетті қараңыз.*
**Пхенчхан** (кор. 평창읍, Pyeongchang-eup) — Оңтүстік Кореяның Конвондо провинциясында орналасқан уезді қала. Аттас Пхенчхан уезінің әкімшілік орталығы.

Спорт
-----

Қала уезд орталығы болып табылып, онда қысқы Олимпиада ойындары мен 2018 жылғы қысқы Паралимпиадалық ойындар өткізілгенімен, өзге іс-шаралар жүргізу жоспарланып отырған жоқ.

Туризм
------

Буддалық монастырь Вольчонса
Пхенчхан - "Альпензия" тау шаңғы курорты, биатлон кешені, "Йонпхён" тау шаңғы орталығы және "Чунбон" стадионы, трамплиннен секіру орталығы, сноуборд пен фристайлға арналған "Пугван Феникс Парк" саябағы орналасқан көпфункционалды курорт. Сонымен қатар, жақын арада шана-бобслейндік трасса ашылмақ. Ең басты мәдени орталықтары - Вольджонса мен Санвонса буддалық монастырьлары.

География
---------

Қала Пхенчханган өзенінің оңтүстік бөлігінде Канвондо провинциясында орналасқан . Чхунчхон провинциясының орталығынан оңтүстік-шығысқа 115 км қашықтықта орналасқан. Сонымен қарай, қаладан 180 км шығысқа қарай Сеул орналасқан.
**Пхумипон Адульядет** (тай. ภูมิพลอดุลยเดช [pʰūːmípʰōn àdūnjādèːt]; 5 желтоқсан 1927 - 13 қазан 2016 жылы ) — 1946 жылдан бастап 2016 жылға дейін Таиланд патшасы.

Халық арасында «Ұлы» деген атаққа ие, сондай-ақ **IX Рама** ретінде әйгілі. Тақта 1946 жылдың 9 маусымынан бері отыр. 1950 жылдың 5 мамырында тәж кигізу жорасы жүргізілген. Билік басындағы монархтардың да, тіпті мемлекет басшыларының да ішіндегі ең ұзақ билік құрған монарх.Патшаның тәж кигізудегі есімі: «Phrabat Somdet Phra Paramindara Maha Bhumibol Adulyadet Mahitaladhibet Ramadhibodi Chakrinarubodind Sayamindaradhirat Boromanatbophit».

Өмірбаяны
---------

Пхумипон Адульядет АҚШ-тың Массачусетс штатындағы Кембридж қаласында Жоғары Мәртебелі Ханзада Махидон Адульядет пен Мом Сангвалдың (кейін Сомдет Пхра Синакариндра Боромаратчачоннани) отбасында 1927 жылдың 5 желтоқсаны дүниеге келген.

Қызықты мәліметтер
------------------

Пхумипон Адульядет алғаш рет жасанды бұлтты жасаап, оған патент иеленген. Ол көпірлер мен бөгеттердің жобаларын дайындаған, сондай-ақ кәсіби саксофоншы. 1000 баттық банкнотада патшаның Canon фотоаппаратымен түскен суреті бейнеленген. Фотоаппараттың объективін жасап шығарушы

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
NNDB · Discogs · MusicBrainz · Rodovid · Find a Grave |
|  |
| Сөздіктер және энциклопедиялар | 
Большая каталонская · Большая российская · Кирилла и Мефодия · Лентапедия · Britannica (онлайн) |
|  |
| Нормативті бақылау | 
BAV: ADV12643951 · BNC: a11157495 · BNE: XX1185330 · BNF: 122122183 · CiNii: DA04072251 · CONOR: 136974179 · GND: 119158639 · ISNI: 0000 0001 2137 3031 · LCCN: n82166286 · LNB: 000200297 · NDL: 00743980 · NKC: jn20010525310 · NLA: 35621539 · NLG: 104020 · NSK: 000562057 · NTA: 096507489 · NUKAT: n2002044674 · SUDOC: 085908037 · VIAF: 66516080 |

 |
**Әмір Тұрлыбайұлы Алданазаров** (1.5.1915, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы — 22.1.1975, Алматы) — гематолог, медицина ғылымдарының докторы (1972), профессор (1973), Ұлы Отан соғысының ардагері.

Ташкент медицина институтын бітірген (1941). 1948 — 56 жылдары Қазақстан ғылым академиясыныңӨлкелік патология (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы) институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы, 1956 жылдан бөлім меңгерушісі болды.

Алданазаровтың негізгі ғылыми еңбектері: Қазақстанда қорғасыннан уланудан болатын қан жүйесіндегі өзгерістердің белгілері мен дамуын (патогенезін), сақтандыру шараларын және емдеу әдістерін зерттеуге арналған. 2 дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдарменмарапатталған.

Сілтемелер
----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы.
**Әміре Айдын** (түр. *Emre Aydın*; 2 ақпан 1981(19810202), Ыспарта) — түрік рок-әншісі, MTV Europe Music Awards (ағыл.)қаз. 2008 жылғы «Еуропалық Фаворит» марапатының иегері.

Әміре 1981 жылы Ыспарта қаласында дүниеге келген, кейін ата-анасымен Анталияға көшкен. Қазіргі таңда Айдын Измир қаласындағы Тоғызыншы қыркүйек университетінде (түр. *Dokuz Eylül Üniversitesi*) оқуда.

2002 жылы «6. Cadde» тобымен («Алтыншы көше») Siemens Mobile (ағыл.)қаз. ұйымдастырған «Sing Your Song» музыкалық байқауына қатысты. Олардың «Dönersen» әні бірінші орынға иеленді. 2003 жылы «6. Cadde» альбомдарын шығара бастаған, бірақ содан кейін топ бөлініп кетті. Әміре 2006 жылы өзінің «Afili Yalnızlık» альбомын жазды. Әнші гастрольдік сапарға шыққан түрік әншілерінің бірі болды: 2007 жылы Айдын 130 жеке концерті орындады.

Альбомдары
----------

* 6. Cadde (2003)
* Afili Yalnızlık (2006)
* Kağıt Evler (2010)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  MTV ödülü Emre Aydin’in oldu(қолжетпейтін сілтеме) — CNN Türk (түрік.)
2. 1 2  6. Cadde — Hürriyet.(қолжетпейтін сілтеме)
3. ↑  tumgazeteler.  web.archive.org (13 тамыз 2009). Тексерілді, 8 қыркүйек 2019.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресми сайты  (түрік.)
**Қалмақ уезі** — 1919-1922 жылдары болған Қырғыз АСКР (1925 жылдан бастап — Қазақ) Бөкей губерниясының әкімшілік-аумақтық бірлігі.

Орталығы Орда болған Қалмақ уезі 1919 жылы құрылды. 1920 жылы оған 9 көшпелі болыс кірді, олардың атауларының орнына сандар (1-ден бастап 9-ға дейін) болды.

1921 жылы қаңтарда 9 болыстың орнына 5 құрылды:

* Батырбек көшпелі
* Сайқын көшпелі
* Сарыбас көшпелі
* Шапшаш көшпелі
* Шұңғай көшпелі

1921 жылы 28 маусымда уез орталығы Орда қаласынан Қалқанды мекеніне көшірілді.

1922 жылы 31 мамырда Қалмақ уезі таратылды. Оның аумағы Орда уезіне өтті.

Сілтеме
-------

* Қазақстан ӘАБ анықтамалығы (1920 ж. тамыз - 1936 ж. желтоқсан) — Алматы, 1959
Әмір Темірдің жорығы кезіндегі шайқас
**Әмір Темір жорықтары** - Әмір Темірдің Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулап алу үшін үш жылдық (1386 - 1389), бес жылдық (1392 - 1397), және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары. 

Ол алдымен Иранды бағындырудан бастады. 1381 жылы күрттердің орталығы Гератты оңай басып алып, одан әрі Иранның солтүстік - шығысындағы Хорасан аймағына аттанады. Бұл жерде өзара билікке таласып жатқан Әли Бек, Әли Муайад, Әмір Уәли айтарлықтай қарсылық көрсете алмайды. Әли Бек пен Әли Муайад өз еріктерімен Темірге жеңілгендіктерін мойындайды. 1385 жылы Әмір Темір Шығысқа - Эльбурза және Гилтана таулы аймағына қарай кенеттен бұрылып, жолында кездескен барлық қалаларды бағындырады. Осылайша ол Мазендеранға жетіп, оның барлық қалалары мен астанасы Астарабатты күйретеді. Әмір Уәли Әзірбайжан жеріне қашады. Бұл жорықтан соң Әмір Темір Самарқанға оралады. Парсылар елін бағындыруға Әмір Темір 1392 жылы тағы да келеді. Мазандеран жері арқылы өтіп, ол әлі де бағындырылмаған қалаларды алады. 1393 жылы Күрдістан мен Луристанды бағындырады. Темір барлық қалаларды бағындыра отырып Иранның солтүстігіндегі Түркия мен Сирияға қақпа қызметін атқаратын Диярбақырға жетеді. Осы жерде Эдессе қаласын жаулап алу арқылы Сирия мен Египетке қарсы соғыс жариялайды. Бірақ Әмір Темір осы жерден Самарқанға қайтып кетеді. Алдыңғы Азияны жаулауды аяқтауға Темір 1399 жылы қайта оралады. Мұнда ол кезде екі мықты мемлекет: мәмлүктер және Осман империясы үстемдік құрған болатын. Әмір Темір жорықты алдымен Сирияға жасауды ұйғарады. 1400 жылы қазан айында Сирияға еніп, қалаларды бірінен соң бірін бағындырады. 1400 жылы желтоқсанда Сирия астанасы Дамаск қаласын қоршайды. Бірнеше күнгі шайқастан кейін қала әмірі Фараж әскерімен қаланы тастап, Египетке қашып кетеді. 43 күндік қоршаудан кейін Дамаск қаласы берілуге мәжбүр болады. Әмір Темір қала халқын тонауға ұшыратып, отқа орайды. Бұдан кейін Темір Сирияның бағынбаған басқа қалаларын бағындырып, одан әрі Месопотамияға кетеді.

Дереккөздер
-----------

* Алтын Орда: Қазақ хандығы (I бөлім). Қазақстан балалар энциклопедиясы / Т. Жұмаханов, Б. Жұматаев, Т. Шаңбай. - Алматы: "Аруна" баспасы, 2007. - 224 бет, илл. ISBN 9965-26-042-7
**Жылан қайыс** — қазақтың әдеп-ғұрыпындағы қалыптасқан ескі ырым, жас адамның сана-сезімін, сенімін, болашаққа деген үмітін, талап-мақсатын шыңдайтын салт.

Ырым баланын 4 жасқа толған, яғни қоян мүшел жасына келген кезінде жасалады. Баланың әкесі мен сол ауылдың дарханы (темірші ұста) өздері бір күнді белгілейді. Бұл әдетте күздің мазаң желді күні болады. Айтылған күні түске қарай ата-ана, баласын ертіп дарханның үйіне баратын болған. Қонақтарын төрге отырғызған дархан дүрілдертіп көрік басады, темір соғып ырым жасайды. Содаң соң үйдің іргесіне, болса шын, болмаса бутафориялық жасанды сауыт-сайман мен қару-жарақты үйіп қояды. Дарханның өзі үстіне жылан түстес сұр торқадан тоқылған шекпен киеді. Ырым былайша жасалынатын болған: дархан сауыт-сайман мен қару-жараққа арқасын, балаға бетін беріп, екі аяғын алшақ қойып тұрады. Содан баланы аяғының арасынан ары бір, бері бір екі рет өткізеді. Бірнеше еңбектеп өткенде бала сауыт-сайманды киеді. Екінші өткенде бойына қару-жарақ тағынады. Содан соң дархан екі алақанын отқа қақтап алады да, баланың бетін сипайды. Ырым осымен аяқталады. Кейде ырымның соңында балаға басқа ат қойылуы мүмкін. 


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Бұл ескі ырым, заманында бүкіл қазақ сахарасына тән болса керек. Уақыт өте, Алаш жұртының көне әскери демократиясының бөлініп-алынбас бөлшегі болып саналатын бұл ғұрып, көшпелі тұрмыстың өзгеру, құбылу қалпына орай, кей жерлерде ұмытылса, кей жерлерде бұрынғы мағынасынан айырылып, тек қана мифологиялық рудимент (қалдық белгі) кейпінде сақталыпты. Таласбек Әсемқұлов* |  |

[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары /С. Кенжеахметұлы. - Алматы : Атамұра, 2010. - 384 б. ISBN 978-601-282-004-1
**Жыланбалық тәрізді амфиума** (лат. *Amphiuma means*) - Солтүстік Америкада тараған құйрықты қосмекенділер отрядына жататын жануар.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Дене пішіні құрт тәрізді. Түсі - қара-қоңырдан қараға дейін. Ұзындағы - 35 см-ден 76 см-ге дейін жетеді. 1 м 16 см-лік уәкілі де кездескен. Аяқтары өте кішкене, 2-3 саусағы бар, көзі шала дамыған әрі тері қабықпен жабылған.

Балаңқұрттарының желбезегі болады, ересектерінде желбезек болмайды, бірақ бұларда жұп желбезек саңлаулары өмір бойы сақталады. 

Жыланбалық тәрізді амфиума судағы ұсақ омыртқасыздар, құрт, шаян тәрізділер және ұсақ моллюскілермен, балықтармен қоректенеді.

Таралуы
-------

Жыланбалық тәрізді амфиума АҚШ-тың оңтүстік-шығысында батпақты шалшық суларда Виргиния жағалауында, оңтүстік Миссисипида тіршілік етеді. Бірақ сусыз жерде де ұзақ уақыт бола алады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Жыланбалық тәрізді амфиума**

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
* Roger Conant, Joseph T. Collins: A Field Guide to Reptiles & Amphibians. Eastern and Central North America. The Peterson Field Guide Series, Houghton Mifflin Company, Boston und New York 1998.
**Чалчик Анчинович Чуниженков**(10.11.1898 жылы туған, Куюм мекені, қазіргі Таулы Алтай,-1973, Таулы Алтай) - алтай кеңес жазушысы. Шаруа отбасысында туған. 1926 жылы Таулы Алтайдағы кеңес - партия мектебінің даярлау бөлімін бітірді. Селолық Кеңесте хатшы болды, кейіннен "Қызыл Ойрот" газетінде қызмет істеді. 1925 жылдан жаза бастады.

Еңбектері
---------

Чуниженковтың "Туды" (1947), "Менің сөзім"(1953),"Таңдамалы шығармалары"(1959), "Очерктер" (1960) т.б. кітаптары шықты. Чуниженковтың ең елеулі туындысы - "Мундузак" (1962, орыс тілінде 1964) атты өмірбаяндық повестінде Таулы Алтай өңірінде орнаған Кеңес өкіметінңі алғашқы жылдарындағы оқиғалар бейнеленді.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 155 бет
*Басқа мағыналар үшін Жыланды деген бетті қараңыз.*
**Жыланды** – Ақмола облысы Жақсы ауданының оңтүстік-батысындағы тау. Есіл өзенінің оң аңғарынан 8 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттiк биіктігі 358 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созыла орналасқан. Ұзындығы 8 км-ге жуық, енді жері 3 км-дей. Салыстырмалы биіктігі 33 м. Беткейлері тіктеу келген сай-жыралармен тілімденген. Шығысында тас қиыршықтары кездеседі. Оңтүстігі мен шығысында шағын тоғандар салынған. Таудың оңтүстік-шығысын бойлай автомобиль жолы өтеді.‎

Өсімдігі
--------

Өсімдік жамылғысы негізінен бетеге, көкпек, баялыш, ши, селеуден тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**INSEAD** — француз бизнес-мектебі және зерттеу институты.

Сипаттамасы
-----------

Мектептің кампустары Еуропада (Франция), Азияда (Сингапур) және Таяу Шығыста (Абу-Даби) орналасқан; зерттеу орталығы Израильда орналасқан .

Мектеп  стационарлық MBA  (ағылш. *Full-time MBA*) бағдарламасын, PhD оқу дәрежесі бар менеджментті және басқаларды (қоса алғанда Executive MBA) ұсынады.

Рейтингтері
-----------

Мектептің негізгі өнімі - МВА бағдарламасы - Қазіргі уақытта Forbes, BusinessWeek және QS Global 200 Business Schools Report сияқты жарияланымдарда Еуропадағы ең үздік деп танылады. 

Қатарынан үш жыл бойы Financial Times газеті  мектепті әлемдегі бизнес-білім беру көшбасшыларының үштігіне кіргізеді, және 2016 жылы оның МВА бағдарламасың әлемдегі ең үздік деп таныды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  INSEAD | Top MBA Мұрағатталған 27 қыркүйектің 2010 жылы. (ағылш.)
2. ↑  Top Global Business Schools — BusinessWeek
3. ↑  MBA rankings in Europe | Top MBA Мұрағатталған 20 қаңтардың 2011 жылы.
4. ↑  Asia Pacific | Top MBA Мұрағатталған 4 қаңтардың 2011 жылы.
5. ↑  *Della Bradshaw and Laurent Ortmans*. Insead’s 1-year MBA tops FT rankings, *Financial Times*.
**II Аршак** немесе **Арсук** (груз. არშაკ/არსუკ, б. з. 1), латын дереккөздерінде Артаксиас аталатын — б. з. д. 20 жыл — 1 жыл аралығындағы (кейбір деректермен б. з. д. 23—3 жыддар аралығы) Иберия патшасы. Әкесі II Мирван, ал анасы — армяндық (кейбір деректер бойынша парфяндық, Ибериядан болуы да ғажап емес) ханшайым.

II Аршак немесе Арсук, грузин жылнамаларындағы ортағасырлық тарихи жазбаларға сүйінсек, Вавилондық мұнараны аспан биіктігіндей етіп құрастыруға тырысқан вавилондық патша Нимрод пен Иберия патшалығының негізін қалаған I Фарнаваздың тұқымы, анасы бойынша Аршакидтерден қалыптасқан.

Біздің дәуірдің басталуымен Аршак жігіт болған князь Адеркидің Армениядан қайтып оралуына тап болды. Адерки шайқаста жеңіп, Парсман немесе I Фарсман патша атанды.
**Изра́иль Моисе́евич Ге́льфанд** (Тамыздың 20 (қыркүйектің 2) 1913 жыл - қазанның 5, 2009 жыл) - бүгінгі заман атақты математигі (1989 жылға дейін КСРОда, одан кейін АҚШ-та еңбек еткен).
Ол өз заманының математикасының дамуына аса зор ықпал еткен адам. 800- ден астам мақала мен 30-дан аса кітаптың авторы 1913 жылы 2 қыркүйекте Украйнада дүниеге келген. (Okny, Odessa, Ukraine). 1935 жылы кандидаттық диссертациясын Мәскеу мемлекеттік университетінде А.Колмогоровтың жетекшілігімен қорғаған ол бес жылдан кейін докторлық диссертациясын қорғаған. ММУ-дың профессоры.

Ғұмырында көптеген сыйлықтардың иегері болған. Олардың ішінде КСРО (1953) мемлекеттік сыйлығы, Ленин сыйлығы (1956), математиктерге берілетін Волф сыйлығы (1978), Киотто сыйлығы(1989), т.б.
Оның математикадағы зерттеген салалары өте көп. Әсіресе оның дифференциялдық теңдеулер саласындағы жасаған еңбектері Қазақ математиктеріне кеңінен танымал.

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Жыланды деген бетті қараңыз.*
**Жыланды** – Тоқырау алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында. Ұзындығы 45 км.

Бастауы
-------

Жаман Қызыларай тауының оңтүстік беткейіндегі бұлақтардың қосылуынан түзіліп, Ұзынбұлақ қыстауынан шығыста 10 км жерде тартылып қалады.

Гидрологиясы
------------

Жағасы жоғарғы ағысында тік, жарлауытты, орта және төменгі белігінде жайдақтау келеді. Көктемгі еріген қар және жер асты суымен толысады. Сәуірде тасиды, жаздың ыстық айларында жекеленген қара суларға бөлініп қалады. Суы мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Израильдің Ашық Университетінің корпустарының бірі
Израильде қазіргі уақытта академиялық дәрежені беретін және ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізетін 9 жоғары оқу орны жұмыс істейді .

Университеттерден басқа Израильде 50-ге жуық академиялық дәрежені беретін академиялық коледждер жұмыс істейді. Алайда бұл оқу орындары ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізбейді. Университеттер жоғары оқу орындары Кеңесінің қол астында жұмыс істейді. 2006 жылы Израильдің университеттерінде 153 мың студент білім алып тұрған.

Университеттер
--------------

| Оқу орны | Қала | Ашылған жылы |  2006 ж. студенттер | 2013  ж. студенттер |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Технион | Хайфа | 1924 | 12 490 | 13 703 |
| Еврей 
университеті  | Иерусалим | 1925 | 21 640 | 20 624 |
| Вейцман
Институты | Реховот | 1949 | 980 | 1 080 |
| Бар-Илан
Университеті  | Рамат-Ган | 1955 | 17 910 | 18 569 |
| Тель-Авив университеті | Тель-Авив | 1956 | 26 490 | 27 191 |
| Хайф университет | Хайфа | 1963 | 16 780 | 18 028 |
| Бен-Гурион Университеті  | Беер-Шева | 1969 | 17 910 | 18 569 |
| Ариэль университеті | Ариэль | 2005 | 10 600 |  |
| Ашық Университеті | 1976 | 39 000 | 44 706 |  |

2005 жылы Израиль үкіметімен  Галилеядағы университеттің ашылуы туралы және Ариэльдегі колледжге унимерситет статусын беру туралы шешім қабылданды. Сонымен қатар бұл жылы Бар-Илан атындағы университет Цфатта медициналық мектеп ашты.

Израильдегі студенттердің жалпы саны (тек университеттер емес)
--------------------------------------------------------------

| Жыл | Студенттер саны |
| --- | --- |
| 1948 | ~1 600 |
| 1958 | ~9 000 |
| 1970 | ~35 000 |
| 1980 | ~56 000 |
| 1990 | ~76 000 |
| 2000 | ~166 000 |
| 2006 | ~245 000 |

2003 жылға 25-64 жас аралығындағы адамдардың 29 пайызы академиялық дәрежеге ие болған. Бұл көрсеткіш әлемде екінші орында тұрады(Норвегиядан кейін) және АҚШ-тағы көрсеткішке тең.

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Education in Israel in 2003 — an International Comparison(қолжетпейтін сілтеме)
* Рейтинг университетов.  Сайт Глобс и Dun’s 100 (2013). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 тамыз 2013. Тексерілді, 25 шілде 2013.
*Басқа мағыналар үшін Жыланды деген бетті қараңыз.*
**Жыланды** – Есіл алабында орналасқан тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Димитровка ауылынан батысқа қарай 9 км жерде, Балықты көлінің оңтүстік-батысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 134 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 8 км2, ұзындығы 3,8 км, енді жері 3,3 км, жағалау бойының ұзындығы 12,3 км. Көлге Басқарасу жылғасы келіп құяды. Жағалауы тегіс, аз тілімденген. Қарашаның басында суы қатып, сәуірдің аяғында ериді. Суы тұщы. Мал және егін шаруашылығына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Израиль мұражайы** - елдің ең ірі және маңызды мәдениет институты болып саналады.

Жалпы Израильда 200-ден астам мұражай бар. Мұражайлар санын адам басына шаққанда - Израильде ең көп саны болады. Онда 500 мыңнан астам тарихи жәдігерлер қойылған. Оның ішінде ешбір мұражайда кездеспейтін бірегей ежелгі орама қағаздар, әлемдегі ең ежелгі діни қолжазбалар бар. Мұражай құрамында мүсіндер бағы мен Өлі теңізден табылған құнды жәдігерлер қойылған. Ең ірі мұражайлар Иерусалимда, Тель-Авивте және Хайфада орналасқан. Мемлекеттік мұражайлармен қатар жеке тұлғалар және қоғамдар жасаған мұражайлары да бар.

Ең ірі мұражайлар
-----------------

Яд ва-Шем
Иерусалимдағы Израиль мұражайы - Израильдің мәдениетінің ең ірі мекемесі болады.. Бұл жерде Өлі теңіздің Құрман бұрама қағаздары сақталған және тағы басқа еврейлер мәдениетінің, тарихының жәдігерлер қойылған.

Холокост мұражайы «Яд ва-Шем» — ақпаратқа арналған әлемдегі ең ірі мұражай

Кітап мұражайы 
**Кітап мұражайы**, израильдіктердің бүкіл тарихын көз алдыңа әкелетін ежелгі шеберлердің туындылары, тіпті, балаларға арналған бөлімі де бар.

**Адам және тірі табиғат мұражайы** - адам мен бүгінгі табиғаттың өзара қарым-қатынасына арналған.Табиғатты қорғау мақсатында ойлап табылған заманауи техникалық құралдарға қойылған,Табиғат пен адам әлеміндегі жаңалықтар жәдігерлері ұдайы жаңаланып тұрады.

Израильдегі **Автобус мұражайы** - тақырыптық жағынан әлемдегі ең ірі мұражай.Онда жүздеген автобус түрлерін тамашалай аласың.Мұражайдан әрбір автобустың тарихы мен Израиль мен Палестина тарихында болған көлік түрлерімен де танысуға болады.Ең алғашқы жолаушыларды тасымалдау көлігінен бастап бүгінгі сапасы ең жоғары автобусқа дейінгі аралыққа саяхат жасауға жағдай жасалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Музеи.  Министерство иностранных дел Израиля (2013). Тексерілді, 4 қаңтар 2014.
2. ↑  Арсенал ВВС Израиля самый большой в мире, после США Мұрағатталған 20 желтоқсанның 2010 жылы. MIGnews
3. 1 2 3  About the Museum.  The Israel Museum, Jerusalem. Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 тамыз 2011. Тексерілді, 13 тамыз 2007.
4. ↑  Minting in the Land of Israel  (ағыл.).  The Israel Museum, Jerusalem. Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 тамыз 2011. Тексерілді, 7 шілде 2008.
5. ↑  [ Национальный 
Мемориал Катастрофы (**Шоа**) и Героизма].  Яд ва-Шем. Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 тамыз 2011. Тексерілді, 7 шілде 2008.
**Закириянов Қалит** *(1932-2004)*, ұстаз, қоғам қайраткері, тарих ғылым кандидаты.

Қазақ мемлекеттік университетін бітірген(1955). 1955-1992 жылы жауапты комсомол, партия қызметкері, Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің инспекторы, Жезқазған облыстық партия комитетінің хатшысы, ҚазКСР-нін Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі Мемлекеттік Комитетінің төрағасы болып істеді. 2 мәрте «*Құрмет Белгісі»* орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Алтынбаев Қалихан Қалиасқарұлы** (1927-2002) – айтыс ақыны. Республикалық айтыстардың жеңімпазы. 1927 жылы 27 қарашада бұрынғы Семей облысының Жарма ауданындағы Малай ауылында дүниеге келген. Бала жасынан ақындық өнерге ден қойған. Ол көпке алдымен айтыс ақыны ретінде танылды. Алғаш рет 1947 жылы Көсембек Байқұтановпен сөз сайысына түседі. 1957 жылы Заманбек Оразаевпен айтысады. Бұл айтыс сол жылы ақын В.Копытиннің аударуымен республикалық «Ленинская смена» газетінде жарияланды. 1959 жылы республикалық айтыста Тәңірберген Әміреновпен жыр сайысына түсіп, екінші орынды иеленді. Қ.Алтынбаев өз өмірінде отызға тарта айтысқа түседі. Оның айтыс өлеңдері «Ақындар жыры» (1961), «Айтыс» (3 том, 1966), «Ақындар шықты айтысқа» (1969), «Қазақтың қазіргі поэзиясы» (1975) жинақтарында жарияланған. «Дала бесік», «Қиял қанатында» жыр жинақтарының, «Қалбатау», «Ақсуат», «Көкпекті» танымдық зерттеу кітаптарының авторы. 

Қойбағар, Тепек, Мамай батыр, Барақ шыққан бауырында, Ақырғы айқас, т.б. тарихи дастандары бар.

Оның ұлттық мәдениет тарихы, Абай мен Мұхтар, белгілі ақындар мен жыраулар туралы, қазақтың атбегілік, балуандық өнері туралы ғылыми-көпшілік, этногра-фиялық мақалалары, ру-тайпалар туралы шежірелері облыстық, республикалық баспасөз бетінде жарияланған. Қ.Алтынбаевтың суырып-салма ақындық өнеріне С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Е.Ысмайылов, М.Қаратаевтар жоғары баға берген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**"Қалит саһаба, қырық уәзір"** - жыр. Әбубәкір Керімбайұлы деген жыршыдан ақмолалық ауыз әдебиетін жинаушы Қ. Байғұттыұлы жазып алып, Әдебиет және өнер институты қорына тапсырған. Бұл жыр ел арасына кең тараған шығыстық сарындағы "Қырық уәзір" кітабының бір үзіндісі. Шығармада бір патшаның өлген әйелінен қалған ұлының өзіне біреудің айтқан ақылымен қырық күнге дейін үндемеуінің салдарынан көрген қорлықтары жайлы хикая түрінде баяндалады. Оқиға желісі аяқталмаған. Шығарма мәтіні толық емес. 11 буынды қара өлеңмен жазылған. Бұрын еш жерде жарияланбаған. Жыр қолжазбасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*