recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ежи Хенрик Дудек** (пол. *Jerzy Henryk Dudek*, 23 наурыз 1973 жыл, Рыбник) — польшалық футболшы, қақпашы. 2002 жылғы әлем чемпионатына қатысқан.

Карьерасы
---------

Карьерасының жарқыраған жылдары "Ливерпульде" өтті. 2001 жылы жазда "Фейеноордтан" "Ливерпульге" ауысты. Трансфер құны 5 млн еуроны құрады.

2005 жылғы Чемпиондар лигасының финалында "Миланмен" ойында Дудек керемет ерлік жасады: матч барысында Шевченконың екі метрден екі қайтара тепкен добын адам сенбес реакциямен қақпаға дарытпады, матчтан кейінгі пенальтилер сериясында екі соққыға тосқауыл болды.

Сол жылы жазда "Ливерпульге" Пепе Рейна келді де, Дудек ақырындап негізгі құрамнан шеттей берді. Ақыры 2007 жылы жазда клубтан кетті. Бірнеше клубтан ұсыныс түскенімен, "Реал Мадридті" таңдады, ол жақта Икер Касильястан негізгі құрам босамады. "Реалда" өткізген төрт жылда екі рет қана Испания чемпионатында алаңға шықты.

Карьеасындағы соңғы ойынын 2011 жылы 21 мамырда "Алмерияға" қарсы өткізді. Бастапқы құрамда алаңға шыққан оны футболшылар дәлізбен шығарып салды, көрермендер тік тұрып қол соқты. "Бүгінгі күн тамаша өтті. Мен Моуриньодан матчтың соңғы минуттарында мені алмастыруын өтініп ем, қарсы болмады. Көрермендерден мұндай жылы ықыласты мүлде күтпеп ем" деді Дудек.

Жетістіктері
------------

* Нидерланд кубогы: 1998/99
* Нидерланд суперкубогы: 1999
* Польшадағы жыл футболшысы: 2000
* Лига кубогы: 2002/03
* УЕФА чемпиондар лигасы: 2004/05
* Англия кубогы: 2005/06
* Испания чемпионы: 2007/08
* Испания кубогы: 2010/11

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі мен статистикасы
**Мейіз Қанышқызы Сәтбаева** (1931 ж. т.), геолог, геология-минералогия ғылым докторы (1987). Ұлытаудың түлегі. Қазақ кен-металлургия институтын бітірген (1954). 1954-1957 ж. ҚазКСР Түсті металлургия министірлігінің Түлкібас экспедициясында инженер-геолог. 1957-1988 ж. ҚазКСР Геология министірлігінің Оңтүстік Қазақстан экспедициясында инженер-геолог. ҚазКСР ҒА - ның Геология ғылымдар институтында кіші ғылыми қызметкер, ағалық қызметкер 1988 жылдан жетекші ғылыми қызметкер. «Өндірістік мысты құмтас кен орындарының түзілу жағдайлары және минералдық қасиеттері» тақырыбына докторлық диссертация қорғаған. Ғылыми еңбектері мысты құмтасты кендерді зерттеуге арналған. 70- тен астам ғылыми еңбектің, 2 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Еркебұлан Мұратұлы Тұңғышбаев** (14 қаңтар 1995, Шымкент, Қазақстан) — қазақстандық футболшы, Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының жартылай қорғаушысы. «Ордабасы» клубында өнер көрсетеді.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Шымкент футболының түлегі саналады. 2013 жылғы маусымды "Қыран" сапында арендада өткізді.

2014 жылдан "Ордабасының" негізгі құрамында ойнай бастады. 2015 жылы УЕФА Еуропа лигасының іріктеуінде ойнады.

Содан кейін де бірнеше жыл бойы "Ордабасыда" негізгі құрамда ойнады. 2018 жылы Ұлттық құрамада сәтті ойнап, "Қайрат" басшыларының көзіне түсті де, маусымаралық ауысымда алматылық клуб сапына өтті.

### Ұлттық құрама

Ұлттық құрамада 2016 жылдан бері ойнап келеді. Алғашқы ойынын ӘЧ-2018 іріктеу турнирі аясында 2016 жылы 11 қараша күні Данияға қарсы өткізді (1:4). Алғашқы голын 2018 жылы 26 наурыз күні Болгарияға қарсы ойында енгізді. Бұл кездесуде Қазақстан футболшылары 1:2 есебімен ұтылып қалды.

Жетістіктері
------------

### Командалық

* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2017,
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2019

### Жекелей

* "Жылдың жаңа есімі": ҚПЛ-2014
* Үздік жас ойыншы: КПЛ-2016

Сілтемелер
----------

* Ұлттық құрамалар сайтында
Қамқа тон. ҚР ҰМ қорынан.
**Қамқа тон** – зерлі жібек матамен тысталған тон. Ол үшін ең алдымен иленген теріден тон даярлап, сыртын зерлі қамқамен тыстаған. Әдемілігін арттыру үшін түрлі бағалы аң терілерінен қайырма жаға салып, етек-жеңін жұрындаған. Қамқа тонды ерлер де, әйелдер де киген. Әйелдердің тоны қапсырмаланса, ерлер белдік арқылы буынған.

Сипаты
------

ҚР ҰМ қорындағы ақ түлкінің терісінен тігілген қамқа тонның иық тігісі қиғаш түскен, қондырма жеңді. Жеңін қиықтан құрап, ұзын бойынан екі жерден қусырған.  

Артқы бойын үш бой матаның енімен алған, жақтау қусырмалары, белінде танап тігілген қиық қатпарлары бар. Су күзеннің терісінен қайырма жаға салынған. Етек-жеңіндегі жұрынға жалғастыра жылтыр оқа басқан. Жалпы ұзындығы 114 см, екі иіннің аралығы 38 см, жеңі 61 см, етегінің шалғайы 186 см, өңірінің ені (етегінде) 39 см.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1969;
* Қазақтың дәстүрлі киім-кешегі. Ғылыми каталог (қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде). Ғылыми редактор және жоба жетекшісі Нұрсан Әлімбай. Алматы: Өнер, 2009;
* ҚӘТС. 9-том. Алматы: Арыс, 2008.
*Oenanthe oenanthe oenanthe*
Кәдімгі ТАСШЫБЖЫҚ (Oenanthe oenanthe) - тасшыбжық туыстылардың ең танымал өкілі.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Орташа денелі (20-30 г), жоны - ақшыл сұр, бауыры - ақ, қанаты - қара және құйрығы қара-ақ түсті. Тұмсығынан көзі арқылы бастың екі жағына «ноқта» деп аталатын жалпақ қара жолақ созылады. Аяғы - сымбатты, жіңішке қара реңді және тұмсығы да - қара. Ересек аталықтың кейпі осындай. Аналығының реңі осыған ұқсастау, алайда тым қарама- қарсы түсті емес, ноқтасындағы қара түс қошқылдау қоңыр түске алмасқан. Жерде жақсы жүгіреді, бір орында тұрып алып, мезгіл-мезгіл «иіліп», қүйрығын шыбжыңдатады. Бұл қасиет - тасшыбжықтардың барлығына тән әрекет. Сонымен бірге қатты шиқылдаған «и-чекчек» деген үнді бірнеше рет қайталайды. Әуені - жай ғана шиқылдау. Ұшып жүргенде құйрықастының ақ түсі айқын көрінеді. Шөбі аласа (құрғақ дала, шөлейт үлескісінде жиі-жиі), сондай-ақ биік таулардың тасты үлескілерінде де тіпті елді мекеннің шетінде де (әсіресе - қираған орын, молалар) ашық кеңістікте қоныстанады. 
Кәдімгі тасшыбжықтар ұяларын кемірушілердің қалдырып кеткен індеріне және тастардың астына салады, топырағы жұмсақ болса, өздері де ін қазып алады. Қомақты ұяны жүннің қалың қабатын астарлап, жылылайды. Салындыдағы 4-6 бозғылт-көгілдір жұмыртқаларды аналығы 11 - 14 күн басады. Балапандарды ата-енелері бірлесіп ұяда - 15 күндей және олар ұядан ұшып кеткеннен кейін шамамен бір аптадай қоректендіреді (қауіп төнген жағдайда балапандар ұяға оралады). Ұялас балапандар тарқап кеткен кезде кәдімгі тасшыбжықтар жеке-дара өмір сүреді.

Таралуы
-------

Бүкіл Еуропада кең таралған десе де болады. Қазақстанда ең сусыз құмды шөлден басқа барлық жерде ұялайды. Көктемде - наурызда, нағыз сібірлік өңірлерде наурыздың басына қарай ұшып келеді.
Қазақстаннан қыркүйек-қарашада қыстауға ұшып кетеді.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Oenanthe oenanthe*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
**Жиенбек Жұманбайұлы Рсалдин** (1925-1997) — муз. зерттеуші. КСРО Композиторлар одағының мүшесі (1968). Қазақстанның еңбек сіңiрген өнер қайраткері (1989).

Ұлы Отан соғысына қатысқан. Қарағанды мұғалімдер институтын (1951), Алматы консерваториясын (проф. Б.Жылысбаевтың класы бойынша ) бітірген (1959). 1959-1984 ж. Қазақ телевизиясының муз. редакторы, бас редакторы әрі көркемдік жетекшісі. Қаз КСРҒА-ның М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері , Қазақ энциклопедиясында өнер және архитектура редакциясының меңгерушісі ,Қазақстан КП ОК мәдениет бөлімінің нұсқаушысы , Алматы муз. училишесінің директоры.1984 жылдан ҚазКСР Орт мемл. мұражайы муз.мәдениеті бөлімінің меңгерушісі болды. Қазақ комозиторларының , орыс және шетел классикалық музыкасына арналған көптеген мақалалардың , радиотелехабарлардың , муз. пьесалар , ғылыми зерттеулер мен рецензиялардың авторы. КСРО Композиторлары 5-7-съездерінін делегаты. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан: Ұлттық энцклопедия - Алматы, 1998 жыл, VII том
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Мәженова Райхан** (7 мамыр 1956 жылы туған) - жазушы, баспагер, ғалым-педагог, Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері

### Өмірі

Мәженова Райхан 1956 жылы 7 мамыр айында Алматы облысы, Райымбек ауданында дүниеге келген. Абай атындағы Қазақ педагогикалық университетін 1978 жылы бітірді. Еңбек жолын Сарыжаз орта мектебінде мұғалім болудан бастады. 1979 - 94 ж. "Мектеп" Баспасында редактор болып, 50-ден астам оқулықты басып шығарған. 1994 жылдан ҚР Медениет және ақпарат министірлігінде баспа бағдарламаларын қалыптастыру және кітап өнімінің сапасын бақылау бөлімінің бастығы болып істейді. Мәженова Райхан кәсіби баспагер ретінде республикамызда баспа ісін қалыптастыру және мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге асыру жолында көп еңбек сіңірді.

### Кітаптары

Әдіскер-ғалым "Санауды үйренйік" (1995),   

"Гүлге тұнған шық" (1997),   
"Ер тағдыры - ел тағдыры"  
 (1997), "Балдырғандарға арналған математика"  
 (2000), "Оралхан" (2000),   
"Мектеп жасына дейінгі балалардың математикаға қызығушылығын халықтық педагогика негізінде қалыптастыру" (монография, 2001),   
"Арман қанатында" (2004, жинақ),  
 "Қазақтың баспагерлері" (2005),   
"Бәрін, бәрін білгім келеді..." (2006) және т.б кітаптардың авторы.

### Еңбегі мен марапаттары

Мәженова Райхан Балаларға арналған әдебиет пен физика, математика, астрономия, т.б. оқулықтар мен оқу құралдарын қазақ тіліне аударған. Мәженова Райхан Баспа және полиграфия ісінің қайраткері (5005), Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері (2006).

### Дереккөздер

* Қазақстан ұлттық энциклопедиясы.
**Қояба** – құс бөтегесінде, малдың ішек-қарнында жеген жемінен, шөбінен қорытылмай қалып қоятын жүн-жұрқа, қыл-қыбыр т.б. қалдық заттар.

Құс қоябасы
-----------

Құс қоябасын түсіруге арнайы дайындалған қоя деп аталатын зат салынады. 

*Толық мақаласы: Қоя*

Мал қоябасы
-----------

Малдың ішек-қарнында құм, тас түйіршектері, қыл-қыбыр, жүн-жұрқа сияқтылар байланып қорытылмай мал ішінің ауруына алып келеді. Оны да емшілер қояба деп атайды және оны байлануына байланысты қи қояба, жын қояба, жүн қояба, қыл қояба, тас қояба деп бөліп қарайды. Қояба негізінен қойдың ұлтабары мен ішігіне, сиырдың таз қарнына, жылқының бүйені жалбыршақ қарны, ішегінде байланады. Ол күн өткен сайын көлемі ұлғайып, қатқылдау, тіптен тастай қатты болып байлана береді. Мұны малдың ауырғанына қарай сырт көзбен байқағанмен, қай жерінде тұрғанын тап басып айту қиын, тек сойып қарағанда ғана көруге болады. Ішінде қоябасы бар мал жайылымнан қалып, мазасы қашып, аза бастайды. Мұның ақыры малдың өлуіне алып келеді, сондықтан оны сойып алуға тура келеді. Дегенмен кейбір емшілер оны жүргізудің жолдарын қарастырады. Ол үшін аузынан сұйық май береді, көтен ішегінен сұйық май, жылы су жібереді. Бұның барлығы түйіліп тұрған мал ішін жүргізу шаралары болып табылады. Кей кездері бұндай шаралар оңынан болып малдың сауығуына әсер етеді. Бірақ емнің бұл түрі қоя салуға жатпайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Бабалықұлы Ж. Тұрдыбаев А. Қырандар. Алматы: Қайнар, 1983;
* Бабалықұлы Ж. Мал ауруларының қазақша атаулары. Алматы: Қайнар, 1986;
* Мұқанов С. Қазақ қауымы. Алматы: Ана тілі, 1995;
* Кәмәлашұлы Б. Қазақтың дәстүрлі құсбегілігі және атбегілігі. Алматы: Өнер, 2006;
* ҚӘТС. Алматы; Арыс, 2009;
* ҚР МОМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.
*Басқа мағыналар үшін Қаражал деген бетті қараңыз.*
**Қаражал** – Қосмұрын тауларының шығысындағы шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Ақадыр кентінің оңтүстік-батысында 3 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 827 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 14 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км шамасында.

Жер бедері
----------

Шығыс беткейі тіктеу, солтүстік-батысқа қарай тізбектелген шоқылар аласарып, жазыққа ұласады. Салыстырмалы биіктігі 75 – 80 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девон жүйесінің ортаңғы және төменгі бөлімінің жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Сортаңдау қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, боз, сұлыбас, бұталар өседі. Етегіндегі бұлақтардың маңы мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Көкшетау қаласының тарихы мұражайы
"Кадиллак" маркалы автокөлік және жүгенді көлік
Мұражай ескерткіші
**Көкшетау қаласының тарихы мұражайы** — республикалық маңызы бар мұражай. Ғимараты қаланың ескі бөлігі Қанай би көшесі, 32 үйде орналасқан. Құрылысына келсек, бір қабатты, қаусырмалы терезелерден тұратын, қоңыр үй.

Мұражай қорында 15 мың экспонат сақталуда. Олар 1824 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейінгі Көкшетаудың тарихын бейнелейді.

Тарихы
------

XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында бұл жерде Кеңес дәуірінің 1889-1905 жылдарғы қоғам қайраткері В.В. Куйбышевтың жанұясы тұрған. Ұлы Отан соғысы кезінде Кеңес әскерінің жараланған жауынгерлеріне арналған госпиталь орналасқан бұл жерде кейін бұл үйде В.В. Куйбышевтің мұражайы ретінде ашады. Ал 2000 жылы ол қаланың тарихи мұражайы болып қайта құрылды.

Мұражай құрылымы
----------------

Бірінші залы Абылай хан, Кенесары, Қанай би секілді тарихи тұлғалар туралы құнды жәдігерлерге толы. Олардың өмірі мен қызметі XVIII ғасырдағы Көкшетау қаласымен тығыз байланысты болған. Залдың шағын көлемді экспозициясы белгілі қазақ тарихшысы Шоқан Уәлиханов жайлы құнды мағлұматтар береді. 

Екінші залда В.В. Куйбышев атындағы мемориалды музей мұрағаттары қорының кейбір экспонаттары қойылды. Сонымен бірге Кеңес өкіметінің қалыптасу жылдарын бейнелейтін құжаттар мен фотоматериалдардың үлгілері, ХХ ғасырдың басындағы Көкшетау көріністерін бейнелейтін фотосуреттердің жиынтығы да бар. Науан Хазірет атындағы мешіттің суреттері де экспозицияның қатарына кіреді.

Үшінші залдың экспозициясы Көкшетау қаласындағы темір жолдың пайда болуына арналады. 1922 жылдан бері алғашқы пойыздар қатынай бастады. Осы залдағы өзге жәдігерлер болса, Ұлы Отан соғысы және тың игеру жылдарындағы Көкшетауды бейнелейді. 

Төртінші залда келушілердің назарына өнеркәсіптік кәсіпорындардың дамуы мен қазіргі қаланың тарихы туралы мәліметтер ұсынылады. Бұл жерде қойылған стендттер денсаулық сақтау, білім беру салаларының тарихын сипаттайды. Тәуелсіз Қазақстанның жемісті кезеңдерін де сипаттайтын тарихи жәдігерлерді орналастырылған.

Бесінші залда қала мәдениетінің дамуы туралы мәліметтер жинақталған. Экспозиция музейдің ауласында экскурсия аяқталады. Ондағы жабық алаңда «Кадиллак» маркалы автокөлік, жүгенді көліктер — қысқы шана мен арба қойылған.

Дереккөздер
-----------

* Мұрағатталған 9 қарашаның 2017 жылы.
* Ақмола облысы әкімінің ақпараттық порталы

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстан Ақмола облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері |
| --- |
|  |
| Көкшетауда | 
Көкшетау қаласының тарихы мұражайы • Уәлиханов ескерткіші |
|  |
| Степнякта | 
Біржан сал ескерткіші |
|  |
| Қорғалжын ауданында | 
Ботағай кесенесі |
|  |
| Бурабай ауданында | 
Абылай хан алаңқайындағы сәулеттік-мемориалдық монумент |

 |
**Қалдыбай Жайлауұлы Пірәлиев** (29.6.1941 жылы туған) – химия ғылымының докторы (1991), профессор (1992), ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі (1994). КСРО өнертапқышы (1990).

* 1965 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында инженер, кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория жетекшісі.
* 1994 жылдан ҚР Білім және ғылым министрлігінің Химия ғылымдары институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметін атқарады. Пірәлиев Қазақстанда алғаш рет депрессия ауруына қарсы қолданылатын синтетикалық зат – **цефедрин'** өндіруді және оны медицинада қолдануын іске асырған.

Ғылыми еңбектер
---------------

600-ден астам ғыл. жарияланымның авторы. 119 КСРО авторлық куәлігі мен ҚР патентінің, 8 шет ел патенттерінің иегері.

Соңғы жылдары Америка азаматтық зерттеулер және даму қорының (CRDF) 3 гранты, АҚШ-тың Оклахома және Нью-Йорк университеті , ІNTAS гранты бойынша Бельгияның Гент университетінің ғалымдарымен тығыз байланыста жұмыстар жүргізуде. Жаңа дәуірлік заттарды іздестіру және өндіріске енгізу жолындағы жетістіктері үшін Америка фармацевтика ғалымдарының Ассоциациясына мүшелікке қабылданған.

Марапаттар
----------

ҚР Мемлекеттік (2003), Қ.И.Сәтбаев атындағы сыйлықтардың (2000) лауреаты. Халықаралық ғылыми-техникалық орталық грантының жеңімпазы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
2. ↑  Оңтүстік Қазақстан энциклопедиясы
**Сейітқұл Қойдағұлов** (т.-ө.ж.б.) – батыр, елші. Кіші жүз ханы Әбілқайырдың 1730 ж. Ресей императоры Анна Иоанновнаға Құлымбет Көштайұлы бимен бірге жіберген елшілік басшысының бірі.

1730 ж. қыркүйекте Уфа арқылы Санкт-Петербургке келген қазақ елшілері Анна Иоанновнаға Кіші жүз ұлыстарын қорғауға алып, Ресей бодандығына қабылдауын сұраған Әбілқайыр ханның өтінішін жеткізген. Бұл хатта Әбілқайыр: «Аса құрметті падиша, Мен, Кіші жүз қазақтарылың ханы Әбілқайыр, өзімнің қол астымдағы бүкіл жұртыммен Сіздің императорлық ұлы мәртебеңіздің қол астында болғым келеді. Ресей мемлекетіне әрдайым адал боламыз...»—деп жазған.

Қойдағұлов бастаған елшілік Кіші жүздің Ресейге өз еркімен қосылу процесі барысында, сонымен қатар қазақ-орыс қарым-қатынастарының нығаюында айтарлықтап роль атқарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ кеңес энциклопедиясы
**Солтүстік аралы** (ағыл. *North Island*, маори *Te Ika-a-Māui*, сондай-ақ 1840 жылы **Жаңа Олстер**) — Жаңа Зеландияның екі негізгі аралдарының бірі. Тұрғындар саны 3 760 900 адам (2019 жыл маусым) құрайды. Жаңа Зеландияның шамамен 76 % халқы Солтүстік аралда тұрады.

Атауы
-----

Арал ұзақ жылдар бойы Солтүстік арал деп аталса да, Жаңа Зеландияның Географиялық Кеңесі 2009 жылы Оңтүстік арал сияқты, Солтүстік аралдың да ресми атауы жоқ екенін анықтады. 2013 жылдың қазан айындағы қоғамдық кеңестен кейін Кеңес Басқармасы бұл аралды ресми түрде «Солтүстік арал» немесе *Те Ика-а-Мауи* деп атады. XIX ғасырдың кейбір карталарында Солтүстік арал Жаңа Олстер деп аталады.

Географиясы
-----------

Аралдың ауданы 113 729 км², Жаңа Зеландияда екінші (Оңтүстіктен кейін) және әлемде 14-ең үлкен арал.

Солтүстік аралда - тау оңтүстікке қарағанда әлдеқайда аз. Оның ең биік нүктесі - белсенді Руапеху жанартауы (2797 м). Алайда, Солтүстік аралда жоғары жанартаулық белсенділік бар, нәтижесінде алты жанартаулық аймақтың бесеуі осында орналасқан.

Солтүстік аралдың орталығында Жаңа Зеландияның ең үлкен көлі Таупо орналасқан. Осы жерде Жаңа Зеландиядағы ең ұзын Уаикато өзені (425 км) ағады.

Орташа жылдық температура +19 °C құрайды.

Аралдың батысында Эгмонт ұлттық паркі орналасқан.

Тұрғындар
---------

Аралда елдің басты қалалары, оның ішінде Жаңа Зеландиядағы ең үлкені - Окленд және ел астанасы - Веллингтон бар. 2011 жылғы санақ бойынша, аралдың тұрғындарының саны 3 366 100 адамды құрайды. Солтүстік аралда Жаңа Зеландияның шамамен 76% тұрғыны тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   «Subnational Population Estimates: At 30 June 2019». Statistics New Zealand. 22 October 2019. Retrieved 11 January 2020.
2. ↑  The New Zealand Geographic Board Considers North and South Island Names.  Land Information New Zealand (21 April 2009). Тексерілді, 28 қараша 2012.
3. ↑  Two official options for NZ island names, *The New Zealand Herald* (10 October 2013). Тексерілді 10 қазанның 2013.
**Етрек атырабы** (түрікм. *Etrek etraby*) — Түрікменстанның Балқан уәлаятындағы атырап.

Тарихы
------

1925 жылы мамырда орталығы Баят Қажы ауылында болған Түрікмен КСР Полторацк округінде Етрек ауданы болып құрылған.

1926 жылы тамызда Полторацкий округі жойылып, Етрек ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1933 жылы наурызда аудан Қызылетрек ауданы болып өзгертілді.

1939 жылы қарашада Қызылетрек ауданы жаңадан құрылған Ашхабад облысына берілді.

1943 жылы ақпанда Қызылетрек ауданы Красноводск облысына берілді.

1947 жылы қаңтарда Красноводск облысы жойылып, аудан Ашхабад облысына берілді.

1952 жылы сәуірде Красноводск облысы қалпына келтіріліп, Қызылетрек ауданы қайтадан оның құрамына енді.

1955 жылы желтоқсанда Красноводск облысы қайтадан жойылып, аудан қайтадан Ашхабад облысының құрамына енді.

1959 жылы мамырда Ашхабад облысы таратылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1973 жылы желтоқсанда аудан қалпына келтірілген Красноводск облысына берілді.

1988 жылы Красноводск облысы қайтадан жойылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1992 жылы Қызылетрек ауданы Балқан уәлаятының құрамына еніп, алдымен Қызылетрек атырабы, содан кейін Етрек атырабы болып өзгертілді.

Сілтеме
-------

* Дүниежүзілік тарихи жоба
**Тамды** – Торғай алабындағы өзен.

Tamdy (Қазақстан)TamdyТамды өзенінің Қазақстандағы орны

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 122 км, су жинау алабы 1540 км2 .

Бастауы
-------

Құркөл көлінен (Арғанаты тауының оңтүстік - шығыс беткейінде ) солтүстік -батыста 6 км жердегі бұлақтан басталып, Түсіп қыстағы тұсында Сарыторғай өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Қар, жер асты суымен толысады, сәуірде тасып, жазда тартылады. Жылдық орташа су шығыны 1,80 текше м/сек. Алабы шабындық, мал жайылымы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Шоқай мазары- 19 ғасырдың орта кезінде қабір басына портал-күмбезді үлгімен тұрғызылған архит. ескерткіш. Жамбыл облысы, Сарысу ауданындағы Байқадам с-нда. 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (Ә.Х.Марғұлан) зерттеу жұмыстарын жүргізді. Мазар текше жобамен қызыл кірпіштен тұрғызылған. Шеңберленіп келген барабан дулыға іспетті күмбезге ұласады. Барабанды айналдыра жылтыр плитадан фриз тартылған. Еңселі порталының қос босағасында мұнараға ұқсас минареттері бар. Жоғарылаған сайын сүйірлене түскен қос минареттің басында азаншыға арнап күмбезшелі қондырғы ортақтан. Порталындағы жебеге ұқсас тайыз қуыс ортасынан есік шығады. Шоқай мазарының интеръері жебеге ұқсас тайыз қуыстармен, ішкі еңсенің қабырғамен ұласар жердегі дөдегесі геометриялық өрнекті фризбен әсемделген.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
**Джордж Сантаяна** (ағылш. *George Santayana*, ис. *Jorge Agustín Nicolás Ruiz de Santayana* испан аты *Хорхе Агустин Николас Руис де Сантаяна*; (16.12.1863,Мадрид — 26.09.1952,Рим) — шығу тегі испандық американ философы, жазушы, сыншыл реализм өкілі. Испандық азаматтығын өмір бойы сақтағанмен Сантаяна ағылшыншы жазып, АҚШ-та өсіп сол жерде білім алған, сол себепті американдық болып саналады.

### Философиясы

Өмір философиясында иррационалдық бағытты ұстаған. Материалдық дүниенің объективті өмір сүруін мойындамай отырып, адам тек "мәнді" ғана, яғни танымдағы объектілердің белгісі болып көрінетін заттардың бар немесе туынды сапаларын тани алады дейді. "Мәнді" түсіну жағынан С.Платон мен Э. Гуссерльге жақындас. Сантаяна сананы эпифеномен деп: таным шындықты бейнелемейді, тек "азды-көпті мәні бар поэзия" деп қарайды. Эстетикада әсемдікке "объективтелінген ляззат" деген анықтама береді. Эстетикада "искейпизмді" (ағылышынша - бойын аулақ салу) жақтайды: бақытты рухтың тәннен, дүниеден, танымнан босануынан іздеу керек деп санайды. Социологияда ("Үстемдік пен өкімет", 1951) Сантаяна жаңа теория ұсынады, оның теориясы бойынша қоғамның дамуын өзін-өзі қорғап қалу, материалдық игілікке ұмытылу инстинктісі арқылы түсіндіріледі.

Саяси ілімде Сантаяна антидемократиялық "элиталық" өкіметін қолдайды. Діни дүмшелікті теріске шығара отырып, Сантаяна дінді "қоғамдық тәртіптің поэзиясы" деп мойындайды.

### Шығармалары

* «The life of reason», 1905—1906
* «Scepticism and animal faith», 1923
* «The last puritan», 1935

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Джордж Сантаяна**

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Джордж Эдвардс** (ағылш. *George Edwards*; 3 сәуір 1694 — 23 шілде 1773) — британ табиғат зерттеушісі мен орнитологі, «британ орнитологиясының атасы».

Өмірбаяны
---------

Эдвардс Эссекстегі Страдфорд (Лондон) қаласында дүниеге келген. Лондонда көпесте жеті жылдық оқуынан кейін (1716 жылға дейін), ол барлық Еуропа континентін айналып, табиғаттануды зерттеген, және өзінің жануарлар иллюстрацияларымен (әсіресе құстардың) танымал болды. Ол ғалым-табиғат зерттеуші Марк Кейтсбиден өңделу техникасын үйренді. 

1743 жылы ол өзінің «A Natural History of Birds» еңбегінің бірінші томын шығарады, ал 1751 жылы төртінші томын жазды. «Gleanings of Natural History» (қосымшалармен бірге) еңбегінің үш томы 1758 және 1764 жылдар аралығанда жарық көрді. Екі шығармалары бірге 600-ден жуық гравюралар мен табиғаттану ғылымының субъектілер сипаттаулардан құрылған.

Еңбектері
---------

* «Essays of Natural History» (1770)
* «Elements of Fossilogy» (1776)
|  |
| --- |
| Ленин ордені — 10 қаңтар 1974 |

**Мары облысы** — Түрікмен КСР аумағында 1939-1963 және 1970-1992 жылдары болған әкімшілік бірлік. 1992 жылы облыс аумағында Мары уәлаяты құрылды.

Жер аумағы — 86,8 мың км². Халқы — 771 мың адам (1987 ж.), оның ішінде қала тұрғындары – 31%. Әкімшілік жағынан 10 ауданнан тұрды, оған 4 қала, 16 кент кірді (1987).

Әкімшілік орталығы – Мары қаласы.

Тұран ойпатының оңтүстік-шығысында, Қарақұмның шегінде орналасқан.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

Облыс КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1939 жылғы 21 қарашадағы Жарлығымен құрылды.

1939 жылы Мары облысы 9 ауданға: Байрамәлі, Уәкілбазар, Йолөтен, Куйбышев, Мары, Сақаршаға, Сталин, Тақтабазар және Түрікменқала бөлінді.

1955 жылы Куйбышев ауданы, екі жылдан кейін Уәкілбазар ауданы таратылды. 1959 жылы жойылған Ашхабад облысынан Киров, Серахс және Тежен аудандары Мары облысына ауыстырылды. 1961 жылы Сталин ауданы Мұрғаб ауданы болып өзгертілді.

1963 жылы 10 қаңтарда облыс таратылды. Сонымен бірге Киров, Сақаршаға, Серахс және Түрікменқала аудандары таратылды. Қалған аудандар республикалық бағыныстылыққа өтті.

1970 жылы 14 желтоқсанда облыс қалпына келтірілгенде Байрамәлі, Йолөтен, Каахка, Мары, Мұрғаб, Сақаршаға, Серахс, Тақтабазар, Тежен және Түрікменқала аудандарына бөлінді. 1973 жылы Каахка, Серахс және Тежен аудандары Ашхабад облысына берілді. 1975 жылы Уәкілбазар ауданы, 1977 жылы Құшқы, 1978 жылы Қарақұм аудандары құрылды. 1988 жылы Парахат ауданы құрылып, Байрамәлі және Құшқы аудандары таратылды.

Табиғаты
--------

Климаты күрт құбылмалы. Негізгі өзені – Мұрғап. Су қоймалары желісі. Облыс аумағында Бадхыз қорығы бар.

Тұрғындары
----------

1939 жылы облыста 290,3 мың адам тұрды. Соның ішінде түрікмендер – 69,1%; орыстар – 17,1%; қазақтар – 2,7%; белудждер – 1,7%; украиндар – 1,6%; татарлар – 1,6%; армяндар – 1,4%. 1987 жылға қарай халық саны 771 мың адамға дейін өсті.

Экономикасы
-----------

* Табиғи газ өндірілді (кен орындары: Шатлық, Советабат, Дәулетабат және т.б.), газ құбырлары салынды: Майское — Ашхабад — Безмейін, Шатлық — Хиуа және т.б.
* Мары СЭС
* Азот тыңайтқыштарын өндіру, машина жасау және металл өңдеу. Жеңіл өнеркәсіп (мақта тазалау, мақта, тігін, былғары өнеркәсібі, жүнді бастапқы өңдеуі, кілем тоқу), тамақ өнеркәсібі (оның ішінде ет-сүт, май айыру және май шығару) және басқа да салалар дамыған.
* Негізгі өнеркәсіп орталықтары: Мары, Байрамәлі, Йолөтен.
* Суармалы егіншілік (Қарақұм каналы). Ірі мақта егетін аудан. Сондай-ақ бидай, арпа, жүгері, сондай-ақ көкөніс-бақша және мал азығы дақылдарын өсіреді. Жеміс шаруашылығы. Жүзім шаруашылығы. Мал шаруашылығында қаракөл шаруашылығы басым. Жібек шаруашылығы.
* Шипажай — Байрамәлі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ленин орденімен марапатталған облыстар.(қолжетпейтін сілтеме)
**Cтронцианит**
---------------

### Мағынасы

Cтронцианит (Шотландиядағы Строициа елді мекені жанында табылуға байланысты осылай аталған) – карбонаттар класының минералы. Химиялық формуласы Sr[CO3]. CaCo3, BaO, HbO, Ромбылық синогонияда кристалданады, жеке кристалдары призма, ине, миниралдық агрегаттары тұтас, түйірлі, талшықты,таяақша тәрізді масса құрайды. Түссіз немесе сұрғылт, қызғылт, шыныдай жылтыр, Қатт Моос шкаласы бойынша 3,5-4. мортты; тығыздғы. 3600-3800 кг/м3 Әк тас, мерегель, тау жыныстарында, тұз күмбездерінің бет жағында, кейде вулкан процестерінен пайда болған жыныстардың, эффузиялардыңжелілері мен қуыстарында целестип, барит, кальцит, күкірт, сульфидтермен бірге кездеседі. С. кендері Қайкада, Волга бойында,Украинада табылды. Стронций өндіруге қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 433-бет
**Мерв округі** — Түрікмен КСР-нің 1924 жылдың желтоқсанынан 1926 жылдың тамызына дейін болған әкімшілік бөлініс бірлігі. Әкімшілік орталығы — Мерв қаласы.

Округ 1924 жылы Мерв және Тежен уездерін біріктіру арқылы құрылған.

Бастапқыда: Мерв және Теджен деген 2 уезге бөлінді.

1925 жылы қаңтарда уездердің орнына 5 аудан: Байрамәлі, Мерв, Пенде, Серахс, Тежен құрылды. Көп ұзамай Пенде ауданы Тақтабазар ауданы болып өзгертілді. 1926 жылы қаңтарда Йолөтен ауданы құрылды.

1926 жылы тамызда округ таратылып, оның аудандары Түрікмен КСР-нің тікелей бағыныстылығына берілді.

1926 жылғы халық санағы бойынша 265,4 мың адам болды. Соның ішінде түрікмендер – 79,9%; орыстар – 7,5%; белудждер - 3,8%; армяндар – 1,8%; ауғандықтар – 1,5%.

Әдебиет
-------

* *Кулиев О.* Түрікменстанның әкімшілік-аумақтық құрылымы: (XIX ғ. басы - 1980 ж.) —  Ашхабад: Ылым, 1980. — 319 б.
**Джордж Полк атындағы журналистер жүлдесі** – журналистерге үздік туындысы үшін берілетін халықаралық деңгейдегі жүлде.. 

Жүлде 1948 жылы Грекиядағы Азамат соғысы кезеңінде беймәлім себептермен қайтыс болған Си-Би-Эс телекомпаниясының тілшісі Джордж Полкті еске алу мақсатында тағайындалған. 

Ол репортаж, мәтіндік хабарлама, редакциялау, фотожурналистика және телеөнім саласындағы үздік еңбегі үшін журналистерге беріледі. 
Белгі қоладан жасалады. Жыл сайын сынға әлемнің көптеген елдерінен журналистер қатысып, өз еңбектерін ұсынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001
**Әбу Махмұд Хамид ибн әл-Хизр әл- Ходжанди** (тәж. Абу Махмуд Хамид ибни ал-Хизр ал-Хучанди) – Ходжент қаласында туып өскен және Рейде еңбек еткен парсылық математик және астроном.

Оның жақсы танысы Аль-Бирунидің айтуынша, ал-Ходжанди ’’өз кезеңінде астролябтар мен басқа құралдарды құрастырудың өте ерекше көрінісі болды’’. Ол Рей жерінде әлемге танымал ‘’Фахтиев секстантын’’ құрды, бұл Ал-Бируни трактаттарында сипатталған.

Ал-Ходжанди бірқатар астрономия ғылымының еңбектерін жазған: ’’Астролябпен әрекеттер туралы кітап «Заркала»’’, ’’Әмбебап құрал туралы кітап’’, ’’Көкжиектің тимпаны туралы кітап’’, ’’Эклиптиктің көлбеулігін анықтау туралы кітап ’’, ’’Аймақтың көлбеулігі мен кеңдігін анықтау туралы кітап’’, ’’Құбыла азимуты туралы кітап’’.

‘’Өткен түннің сағаттары туралы кітапта’’ ал- Ходжанди (Абуль-Уафа мен Ибн Иракпен бір кезде) сфералық үшбұрыштың синустар теоремасын дәлелдеп, сфералық астрономия есептерін шығарылуын жеңілдетті, одан бұрын олар толық төртжақ үшін арналған Менелая теоремасы арқылы шығарылды.

Анықталмаған анализде ал-Ходжанди кубтық сандардың сомасы кубтық сан бола алмайтынын дәлелдеуге тырысты – бұл ұлы Ферма теоремасының жеке оқиғасы. Бұл дәлелдеу сақталмаған; ол туралы Ибн ал-Хусайн өз шығармасында айтып кетті.

Әдебиеттер
----------

* Абдулла-заде Х. Ф. Негматов Н. Н. Абу Махмуд Худжанди. Душанбе: Дониш, 1986.
* Булгаков П. Г. Ранний трактат Бируни о секстанте Фахри. Историко-астрономические исследования, 11, 1972, с. 211—219.
* Матвиевская Г. П. Учение о числе на средневековом Ближнем и Среднем Востоке. Ташкент: Фан, 1967.
* Матвиевская Г. П. Очерки истории тригонометрии. Ташкент: Фан, 1990.
* Таги-заде А. К. Вахабов С. А. Астролябии средневекового Востока. Историко-астрономические исследования, 12, 1975, с. 169—225.
* Таги-заде А. К. Квадранты средневекового Востока. Историко-астрономические исследования, 13, 1977, с. 183—200.

Сілтемелер
----------

* Джон Дж. О’Коннор и Эдмунд Ф. Робертсон. Абу Махмуд аль-Ходжанди
*Басқа мағыналар үшін Ергенек деген бетті қараңыз.*
Киіз үйдің есігіне қойылған ергенек (иткірмес). Суретін салған Ж. Шәйкен.
**Ергенек** – ертеде қазақ арасында қолданылған ағаштың ұзын сырық, жіңішке сырғауылдан арасын алшақ етіп жасаған төртбұрыш пішінді шарбақ атауы.

Қолданысы
---------

Ергенек қос, жолым үй, қора-қопсының кіреберісін бекітуге, жабуға пайдаланылған. Ергенектің бір жағы жіп немесе қайыспен бірнеше жерінен шалып байлап есік тәрізді ашылып-жабылуын қамтамасыз еткен. Мұндай ергенекті ағаш сырықтардың арасын бір-бір жарым қарыстай етіп тігінен немесе көлденеңінен қатарластыра орналастырған соң, қозғалмастай етіп бекітеді. Әдетте, ағашты қашап немесе сырықтарды шандып байлау тәсілімен жасаған. Мұндай ергенекті тек есік орнына ғана емес саты ретінде де пайдаланған. Мысалы, балықшылар арасында шаңға түсіп шығатын сатыны да ергенек деп атау үрдісі сақталған.  

Киіз үйге арналған ергенек шарбақтан аса биік емес, есіктің орта тұсынан келетіндей етіп жасалғанға ұқсайды. Ені әлбетте ұзын болады. Киіз үйдің ши мен киізден жасалған есіктерді жылы маусымда жоғары қарай түріп қайырып қояды да, есіктің көзіне осындай ергенек шарбақтарды қояды. Ондай ергенектің бір жағы босағаға байланады, осылайша ашылып-жабылады. Оның киіз үйде қолданылған қарапайым бір түрін иткірмес деп атаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* ҚӘТС. 5-том. Алматы: Арыс, 2007;
* Диалектологиялық сөздік. Алматы: Арыс, 2007;
* ҚР ҰМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.
**Антропологиялық принцип** - адамды табиғаттың бір бөлігі, тарихтан тыс, өзгермейтін материалдық және рухани маңызды табиғи нәрсе деп қарайтын философиялық принцип.

Антропологиялық принцип - өзінің классикалық түрінде дуализмге қарсы бағытталған материялықты руханилыққа бағындыра қарайтын идеализмге де қарсы Маркске дейінгі материализмнің бір түрі. Антропологиялық принциптің негізгі кемшілігі - адам санасының қалыптасуында қоғамдық тарихи практиканы ескермеуінде. Антропологиялық принцип Фейербах пен Чернышевскийдің философияларында өзінің ең биік шыңына жетті. Чернышывскийдің пікірінше, Антропологиялық принцип - материализмді қорғаудың нақты түрі, адамның табиғатына лайықты қоғам құрудың бірден-бір дұрыс жолы.

Антропологиялық принцип негізі - "адам мәнәнің бірлігінде". Ол антропологияны "әр жақты ғылымға" айналдырып, сол арқылы адам қоғамының құбылыстарын түсіндірмекші болды да, идеализмге барып ұрынды.

Диалектикалық материализм Антропологиялық принципті сынай отырып, адамның мәні тек жеке адамға тән абстракт емес, өзініңшын мағынасында ол - барлық қоғамдық қатынастың жиынтығы ғана дейді.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Дыбыстан ұшқыр ұшақ** — дыбыс жылдамдығынан тез ұша алатын ұшақ түрі.

F-100 — бірінші сериялы дыбстан ұшқыр ұшақ
Дыбыстан ұшқыр жойғыш ұшақ Су-27
Дыбыстан ұшқыр бомбалаушыТу-22М3
Америкалық стратегиялық барлаушы SR-71

Тарихы
------

1940 жылдары реактивті жойғыш ұшақтардың пайда болғанынан кейін әуе жобалаушылардың алдына ұшақтардың жылдамдығын арттыру мәселесі туды. Осыдан бұрын жоқ болған жылдамдықтарды арттыру мүмкіндіктері, жойғыш-ұшақтарда және бомбылаушы-ұшақтарда пайда болды.

### Дамуы

20 ғасырдың 60—70-ші жылдары дыбыстан ұшқыр ұшақтардың аса қарқынды даму уақыты болды. Жылдамдықтар артып ұшу биіктігі де артты, 20 км-ден астам, бомбылау және барлау ұшақтарына актуалды болды. Осы жылдары көп түрлі сириялы дыбыстан ұшқыр ұшақтар жасалынды, олардың ішінде — жойғыштар, бомбылаушылар, тосқауылшы және барлау ұшақтары болды.

Бірінші дыбыстан ұшқыр ұшақ— Convair B-58 Hustler.

Түрлері
-------

1. Ту-144
2. Ту-22
3. Ту-160
4. Bell X-1
5. Convair B-58 Hustler
6. Convair F-102 Delta Dagger
7. Су-27

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Топ-10 Самые быстрые самолеты в мире Мұрағатталған 6 мамырдың 2014 жылы.
**Ұлы Рифт аңғары**, немесе **Үлкен Африка сынығы** (ағылш. *Great Rift Valley*) — мыңдаған жылдар бұрын Шығыс Африкада үлкен жарық (рифт) пайда болды: қатты ыстықтан жер қыртысы терең болып жарылды және біртіндеп екіге бөлінді. Бұл шұңқырдың ұзындығы, үлкен құлама жолдарымен 6,400 шақырым, ал ені 100 шақырым болды. Ақырында ол Ұлы Рифт аңғары (немесе Үлкен Африка сынығы) деп атала бастады. Аңғар өзінің әрекеттегі жанартауларымен, ыстық минералды бұлақтарымен және терең көлдерімен ерекшеленіп, көптеген жануар түрлері мекендейтін кең шалғындарымен әйгілі.

Рифт аңғарының суаттары
-----------------------

Рифт аңғарында суаттардың тіршілік үшін маңызы зор. Кейбір жануарлар өзіне қажетті су мөлщерін қорегімен бірге алады, бірақ көптеген сүтқоректілер мен құстарға күн сайын су ішу керек. Жыртқыштар мұны өте жақсы біледі, сондықтан өз жемтіктерін суат маңында күтеді.

Рифт аңғарында жайылып жүретін жануарлар. Рифт аңғарының көп бөлігін шалғындар алып жатыр. Мұндай жер көптеген жануарларды қорекпен қамтамасыз етеді. Шалғындағы шөпті жабайы сүтқоректілер, олардың ішінде киіктер, жолақ жылқылар, енекелер(буйвол), сонымен қатар жергілікті малшылардың сиырлары мен ешкілері жейді.

Коппи
-----

Шығыс Африканың көптеген жерлерінен, Рифт аңғарын қоса, төбешіктер тәрізді бұзылған жартастар қалдықтарын көруге болады, оларды коппи деп атайды. Арыстандар үшін олар бақылау орыны қызметін атқарады, ал ұсақ жануарлар олардың қуыстарына тығылады.

Жанартаулар
-----------

Рифт аңғары ыстық жанартау магмалары әсерінен пайда болған, бұл жерде күні бүгінге дейін көптеген жанартаулар әлі де атқылайды. Ең ірі жанартаудың бірі Танзаниядағы Оль Дойне Ленгаи жанартауы. Оның биіктігі 3 мың метр, ең соңғы рет 2006 жылы атқылады.

Жаппай қоныс аудару
-------------------

Жоғарыдан көрініс: жолақ аттар мен гну киіктер су мен қорек үшін Кенияның Масаи Мара Ұлттық бағының қалың шөптері арқылы Рифт аңғарына қоныс аударады. Масаи Мара мен Танзияның Серенгети Ұлттық бағы - әлемдегі жайылатын жануарлардың ең үлкен тобының мекені.

Масаи тайпасы
-------------

Рифт аңғары аймағында масаи тайпасы - ең көп санды тайпалардың бірі. Олардың дәстүрлі кәсіптері - ірі қара мал мен ешкі өсіру. Олар бір жерде ұзақ отырмайды, үнемі жайылымы жақсы жерге көшіп жүреді. Масаилар би өнерімен және ашық қызыл түсті киімдерімен әйгілі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Алматы" кітап баспасы
2. ↑  ISBN 978-601-01-0754-0
3. ↑  "Табиғат ғажайыптары" кітабы
4. ↑  32-33-інші беттер
**Париж келісімі** (1954) (Батыс Европалық Одақ)- Батыс Еуропа жеті мемлекеттің саяси соғыс одағы. 1954 жылы 23 қазанда Парижде, АҚШ, Ұлыбритания,Франция,Италия,Канада,Бельгия,Нидерланды,Люксембург елдері Герман Федеративтік Республикасымен әскери одақ құру туралы келісті. Потсдам Конференциясының (1945) шешімдеріне қарама-қарсы болған Париж келісімі Батыс Германияның әскери-өндіріс потенциалын дамытуға жол ашты, оған 12 жаяу әскери дивизиясын, әуе мен теңіз флотын құруға рұқсат берілген. Батыс Германия атом, химия және бактереологиялық қаруды өндірмеуге уәде бергенімен, осы қаруларды сырттан алуына немесе басқа елдерге өндіруіне тыйым салынбады. Париж келісімі күшіне енді. Париж келісімі герман мәселесін бебіт және демократиялық негізде қайта қосылуына қарсы бағытталып, Батыс Гермен милитаризмнің қайта бас көтеруіне себепші болды. Париж келісімі Европада халықаралық қатынастарды шиеленістірді, жаңа соғыс қаупін төндірді. Англия мен Францияның Париж келісіміне қосылуы совет-ағылшын (1942), совет-француз (1944) шарттарына қайшы келгендіктен, Кеңес Одағы аталған шарттардың күшін жойды.

Дереккөздер
-----------



[1]


1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том, 144 бет
Париж коммунасы (1871) – тұңғыш пролетариялық революция және жұмысшы табының Парижде 71 күн (18 наурыздан- 28 маусымға дейін) өмір сүрген алғашқы өкіметі. Франция- Пруссия соғысы( 1870-71) Францияда таптық қайшылықтарды шиеленістіре түсті. 1870 жылы 4 қыркүйек айында парижде революция басталып, империя құлады. Франция қайтадан республика (қ.Үшінші республика) болып жарияланды. Бірақ жаңа үкімет наполеон 3-нің халыққа қарсы саясатын жалғастыра берді. Үкімет халық бұқарасының демократиялық және патриоттық талаптарын орындаудан бас тартты және неміс әскерлері қоршаған Париж қорғанысын бұзу жолына түсті. Бұл саясат париж еңбекшілерінің наразылығын туғызды. 1870 жылы 28 қаңтар айында Пруссия мен Франция арсында уақытша бітім жасалды. Ақпанда құрылған А. Тьер үкіметі Франция үшін ауыр шартқа қол қойды. Парижде және кейбір ірі провинциялық қалаларда (Леон, Бордо, Марсель) революциялық жағдай қалыптасты. Астананың пролетарлық аудындарын қарусыдандыру және үуіметтің реакцияшыл саясатына қарсы күресу үшін коммуналар құрған Ұлттық гвардия ОК мүшелерін тұтқынға алу үшін Тьер үкіметінің жасаған әрекеті ( 18 наурызға қараған түні) сәтсіздікке ұшырады.

Дереккөздер
-----------

Қазақ совет энцклопедиясы
**Мори Тэрумото** (22 қаңтар 1533 жыл – 27 сәуір 1625 жыл) - ірі жапондық дайме, Тесю-хан атты жердің алғашқы басшысы.

Өмірбаяны
---------

Аки ауданының басшысы болып табылатын Мори Такамото атты адамның баласы, Мори Мотонари атты қолбасшының немересі және ізбасары.

1571 жылы Мори Тэрумото атты атасы қайтыс болғаннан кейін Ішкі Жапон теңізінің жағалауында орналасқан Тюгоку атты ауданды өз иелігіне алған.

Мори Тэрумото жағалаудан өтіп бара жатқан Ода Нобунага атты адамның соққысын қабылдаған. Ол Икко атты діңи қауымның мүшелерін жақтаған. Ода Нобунага қайтыс болғаннан кейін Мори Тэрумото ең алғашында соғысып, кейін оның Тоетоми Хидэеси атты ізбасарымен жақсы қарым-қатынас орнатқан, уақыт өте келе оны вассал ретінде қабылдаған. 1587 жылы Тоетоми Хидэеси атты вассалының Кюсю аралына қарсы жорығына қатысқан. 1591 жылы Мори Тэрумото өз жерлерінде Хиросима сарайын тұрғызған.

1598 жылы Мори Тэрумото Тетоми Хидэери атты ізбасарды тәрбиелеу үшін құрылған ұйым болып табылатын бес ақсақалдан тұратын кеңестің құрамына кірген. 16 ғасырдың ол иеліктерге ие болды барлық жерлері 1200000 коку күрішке бағаланған, яғни Мори Тэрумото 120 мың әскерге ие бола алған.

1600 жылы Мори Тэрумото Токугава Иэясу атты адамға қарсы шыққан, бірақ Сэкигахара шайқасына қатыспаған. Шайқас кезінде ол жас Тоетоми Хидэери атты ізбасарды қорғау үшін Осака атты жерде болған, осылайша ол Секигахара шайқасында Токугава Иэясу атты жауына жеңілген. Токугава Иэясу жеңісінен кейін оның иеліктерін азайтып, өнімі 369000 коку күріш болатын Нагато және Суо аудандарын ғана қалдырған.

1623 жылы Мори Тэрумото баласы үшін өз қалауынша биліктен бас тартқан. Баласы Мори Хидэнари (1595—1651) Тесю-хан атты жердің екінші басшысы атанған.

Дереккөздер
-----------

Тернбулл С. «Самураи», Мәскеу, «АСТ», 2008 г. ISBN 978-5-17-040815-3
**Ақтепе атырабы** (түрікм. *Akdepe etraby*) — Түрікменстанның Дашоғыз уәлаятындағы атырап.

Әкімшілік орталығы — Ақтепе қаласы.

Тарихы
------

1937 жылы мамырда орталығы Ақтепе ауылында болған Түрікмен КСР Ташауыз округінің **Ленин ауданы** болып құрылды. 1939 жылы қарашада Ташауыз округі таратылып, Ленин ауданы жаңадан құрылған Ташауыз облысына қосылды.

1963 жылы қаңтарда Ташауыз облысы таратылып, Ленин ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1970 жылы желтоқсанда аудан қалпына келтірілген Ташауыз облысына берілді. 1992 жылы Ленин ауданы Ақтепе атырабы болып өзгертіліп, Дашоғыз уәлаятының құрамына енді.

2022 жылдың 9 қарашасында Ақтепе атырабына Құрбансұлтан әже атындағы атырап берілді.

Белгілі тумалары
----------------

* Нұрмұхаммед Андалып — XVIII ғасырдағы түрікмен поэзиясының классигі.

Сілтеме
-------

* Дүниежүзілік тарихи жоба

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Түрікменстан Ұлттық Кеңес Мәжілісінің қаулысы  (орыс.) (10 ноября 2022).(қолжетпейтін сілтеме)
**Егор Валерьевич Баринов** (1975 жылы 9 қыркүйекте Мәскеуде дүниеге келген) – орыс театр- және киноактері.. Атақты орыс актері Валерий Бариновтың ұлы. 

Егор Баринов киноға бес жасынан бастап түсе бастайды. 1996 жылы М.С. Щепкин атындағы Жоғарғы театр училищесін тәмамдағаннан кейін Мәскеудегі А.С. Пушкин атындағы театрда жұмыс істейді. 

1998-1999 жылдары Армен Джигарханян театрында актерлік қызмет атқарады. 

2000-2004 жылдар аралығында Кіші театрда жұмыс істейді. 

Соңғы кездері тәуелсіз жобаларда жұмыс істеп, киноға түсуде. Егор Баринов өз әкесімен бірге «Кадетство» телехикаясына түскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 9 қарашаның 2011 жылы.
**Андреев ауданы** — Түрікмен КСР-нің 1938 жылдың желтоқсанынан 1955 жылдың желтоқсанына дейін болған әкімшілік бөлініс бірлігі.

Тарихы
------

Андреев ауданы 1938 жылы желтоқсанда Ташауыз округінің құрамында құрылды.

1939 жылы қарашада Түрікмен КСР-де облыстық бөлінудің енгізілуіне байланысты Андреев ауданы Ташауыз облысының құрамына енді.

1949 жылы аудан: І Алтмыш, ІІ Алтмыш, Майлыжеңгел, І Розумюой, ІІ Розумбой, Тазабазар, І Хамзашық, ІІ Хамзашық деген 8 ауылдық кеңеске бөлінді.

1955 жылы желтоқсанда Андреев ауданы таратылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Дүниежүзілік тарихи жоба Мұрағатталған 27 желтоқсанның 2010 жылы.
|  |
| --- |
| Ленин ордені — 10 қаңтар 1974 |

**Ташауыз облысы** — Түрікмен КСР аумағында 1939-1963 және 1970-1992 жылдары болған әкімшілік бірлік. 1992 жылы 14 желтоқсанда облыс аумағында Дашхауыз уәлаяты құрылды, кейін атауы Дашоғыз уәлаяты болып өзгертілді.

Жер аумағы — 73,6 мың км². Халқы – 665 мың адам (1987), оның ішінде қала тұрғыны – 31%. Әкімшілік жағынан 8 ауданнан, оған 2 қала, 7 кент кірді (1987).

Әкімшілік орталығы — Ташауыз қаласы.

Тұран ойпатының оңтүстігінде, Қарақұмның шегінде орналасқан.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

Облыс КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1939 жылғы 21 қарашадағы Жарлығымен құрылды.

1939 жылы облыс 9 аудан: Андреев, Дарғаната, Ілиялы, Калинин, Көнеүргеніш, Ленин, Тахта, Ташауыз және Телманға бөлінді. 1944 жылы Дарғаната ауданы Шаржоу облысына берілді. 1955 жылы Андреев ауданы таратылды. 1963 жылы 10 қаңтарда облыс таратылды. Сонымен бірге Ілиялы және Телман аудандары да таратылды. Қалған аудандар республикалық бағыныстылыққа берілді.

1970 жылы 14 желтоқсанда облыс қалпына келтірілгенде Ілиялы, Калинин, Көнеүргеніш, Ленин, Тақты және Ташауыз аудандарына бөлінді. 1975 жылы Октябрь және Телман (1988 ж. таратылған) аудандары құрылды.

Табиғаты
--------

Климаты күрт құбылмалы. Негізгі өзені – Әмудария.

Тұрғындары
----------

1939 жылы облыста 255,2 мың адам тұрды. Соның ішінде түрікмендер – 56,0%; өзбектер – 26,3%; қазақтар – 10,3%; орыстар – 3,8%; қарақалпақтар – 1,3%. 1987 жылға қарай облыс халқының саны 665 мың адамға дейін өсті.

Экономикасы
-----------

* Өнеркәсіптің жетекші салалары — жеңіл (соның ішінде мақта тазарту) және тамақ (май айырғыш-май шығаратын, ет-сүт, консервілеу) өнеркәсіп салалары болып келеді. Металл өңдеу, құрылыс материалдарын өндіру дамыған.
* Өнеркәсіптік кәсіпорындардың көпшілігі — Ташауыз қаласында орналасқан.
* Ауыл шаруашылығы мақта өсіруге, етті-сүтті мал шаруашылығына және қаракөл қой шаруашылығына маманданған. Суармалы егіншілік. Суару жүйелері:
	+ Қылышбай
	+ Шабат
	+ Совет-Яб
	+ Ғазауат
	+ Қыпшақ-Бөзеу
* Егіс алқабының 60 пайыздан астамы мақта. Олар сондай-ақ дәнді дақылдар (Түркімен КСР-нің негізгі күріш егетін аудандары), көкөніс-бақша, мал азықтық дақылдарды өсіреді. Ірі қара, қой, ешкі, жылқы, түйе өсіріледі. Жібек шаруашылығы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ленин орденімен марапатталған облыстар
**Алматы байланыс колледжі** - радиотехника, электрлі байланыс технигі мамандарын даярлайтын арнаулы орта оқу орны. 1930 жылы. Алматы байланыс политехникумы болып ашылған. 1940 жылы Алматы электрлі байланыс техникумы болып қайта құрылды. 1997 жылы А.б.к. болып аталып келеді. Күндізгі бөлімінде экон. бухгалтерлік есеп және кадағалау, көпканалды электрлі байланыс, радиобайланыс, радиохабарламасы және теледидар, пошта байланысы, метеорол. радиотехн. жүйелерді іске қосу салалары бойынша мамандар даярлайды. 
Сырттай оқытатын бөлімі бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Телевизиясы. Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат" 2009, 1-т: - 640 бет, ISBN №978-601-03-0070-5