**Арабат белі** (қырымтат. *Арабат бели, Arabat beli*, укр. Арабатська Стрілка) — Қырым түбегінің солтүстік-шығыс бөлігінде негізінен бақалшақ материалынан тұратын және Сываш шығанағын (Шірік теңіз) Азов теңізінен бөлетін қысаң және ұзын жер белдеуі.

Белдің ұзындығы — 113 шақырымнан астам, ені — 270 метрден 8 шақырымға дейін жетеді.

Географиясы
-----------

Арабат белі шығанағы оңтүстікте, Ақманай мойнағынан басталып, солтүстікке қарай (кейбір батыс беткейімен), Арабат белінің соңғы бөлігі Крячина шағын аралынан енсіз Арабат бұғазына созылып, өз кезегінде материктен енсіз Жіңішке бұғазы арқылы бөлінген. Жіңішке бұғазы және Арабат бұғазы арқылы Сываш Азов теңізінің суларына қосылады.

Әкімшілік жағынан (Автономиялық) Қырым Республикасы мен Херсон облысы арасында бөлінген. Бұрын толығымен Қырым облысы мен Қырым АКСР-інің құрамында болды. Шығанақ аумағында елді мекендер - Херсон облысының құрамында Геническая Гирка, Счастливцеве, Шоқрақ ауылдары, Приозерное кенті; Қырым (Автономиялық) Республикасында Арабат ауылы бар.

Бүгінгі таңда Арабат белі — Украинадағы ең танымал теңіз жағалауындағы шипажайлардың бірі. Жазда Азов теңізінің таяз суларында +29 °C-қа дейін жылынатын су бром және йод иондарымен қаныққан ауа шығанақты ең алдымен кішкентай балалары бар демалушылар арасында танымал етеді.

Арабат белінің солтүстік, неғұрлым биік және кең бөлігінде тұзды — Қассыр және Жіңішке көлдері бар. Соңғысында қызғылт (бета-каротинмен боялған) тұзды әлі күнге дейін майдагерлік әдісімен өндіреді.

Арабат белінің түбінде Арабат шығанағы орналасқан.

Тарихы
------

Карло Боссоли. Арабат бекінісі. 1856 жыл
XVI—XVII ғасырдың аяғында оны алдымен Запорожье казактары, содан кейін Дон казактары Қырымға жорық жасау үшін бірнеше рет пайдаланды. 1667, 1675, 1737, 1771 және 1855 жылдары шығанақ соғыс қимылдарының орны болды. Жіңішкеден Кефеге дейін 5 пошта бекеті бар пошта жолы салынды.

Шығанақтың түбінде Арабат бекінісі орналасқан еді.

1920 жылы Орқапы-Жоңғар операциясы аясында Арабат белін Қызыл Әскер басып алған болатын.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

Әкімшілік тұрғыдан алғанда, шығанақ бастапқыда толығымен Қырым АКСР-інің және РКФСР мен Украина КСР-нің Қырым облысының бөлігі болды. 1955 жылы 3 наурызда шығанақтың солтүстік бөлігі Херсон облысына берілді.

Қырым Республикасы Ресейге қосылғаннан кейін Қырым (Автономиялық) Республикасының Херсон облысымен шекарасы іс жүзінде Ресей-Украина шекарасына айналды, ал Арабат белінің солтүстік бөлігі Украинаның құрамында (Херсон облысы) қалды. Арабат белінің Херсон бөлігі 2014 жылдың наурыз-желтоқсанында (ішінара) және 2022 жылдан бастап (толық) Ресейдің бақылауында болды.

Экономикасы
-----------

Шығанақтың солтүстік бөлігінде тұз өндіріледі. Счастливцеве, Геническая Гирка және Шоқрақ ауылдары шипажайлар болып табылады.

Көлік
-----

Арабат қорығындағы Арабат белі жағажайы
Арабат белі Жіңішкеден Қырымның Керіш түбегіне дейін жол жатыр.

Жіңішке және Арабат бұғаздары арқылы көпірлер салынды. Жіңішкеден Шоқрақ ауылына дейінгі жол бетонды (Жіңішке маңында бөлшектелген әуеайлақ тақталарынан жасалған) және асфальт төселген. Бір-екі жыл бұрын, Шоқраққа кірер жолда асфальт төсемі аяқталып, құмды ауыл жолы басталатын, бірақ 2021 жылдың басынан бастап Береговая көшесінің бір бөліктерін қоспағанда, Шоқрақ негізгі жолдарының көпшілігі асфальтпен төселді. Шоқрақтың ар жағында, Арабат шығанағы жолының негізгі бөлігі (дәлірек айтқанда, Азов пен Сываш жағалауында бір-біріне қарама-қарсы орналасқан жолдар желісі) құмды жол болып келеді.

Оңтүстікте (Қырым түбегі жағынан), Арабат ауылынан кейін және Ақманай ауылына дейін шағын «тарақты» шақпатаспен жабылған құмды жол бар.

Жолдың жағдайы өте нашар болғандықтан, оны тек жергілікті тұрғындар мен Арабат белінде демалатын автотуристер пайдаланады. Транзиттік көліктерге айналма жолды – М-18 және М-17 жоларналарын пайдалану ұсынылады.

Жолаушылар тасымалы оның солтүстік бөлігінде ғана Жіңішке, Новоалекеевка және Херсоннан Геническая Гирка, Счастливцево, Стрелковое және Приозерное бағытында сапарлармен ұсынылған. Көптеген демалушылар мен туристер жеке көлікті пайдаланады. Атап айтқанда, Украина бақылау-бекетінің ар жағында орналасқан Валок мекеніне жеке көлікпен ғана жетуге болады.

Бұған дейін Жіңішкеден Арабат беліне дейін ұзындығы 44 шақырым болатын теміржол желісі жүретін. Революцияға дейінгі карталарда қазіргі уақытта Геническая Гирка ауылының шекарасында орналасқан «Сумен қамтамасыз ету» соңғы станциясына дейін көрсетілген; 1950 жылдардың карталарында бұл теміржол Валок қыстағының бұрынғы елді мекенінен біршама оңтүстікке қарай аяқталды (Херсон облысының қазіргі шекарасынан солтүстік-батысқа қарай 1,8 км), қазір теміржол желістері Жіңішкеден Арабат белінің кірер жолында сақталған. Бұл теміржол ХХ ғасырдың 60-жылдарына дейін болды, содан кейін бөлшектелінді.

Арабат белінің бойымен нақты Ресей-Украина шекарасы өткізілгеннен кейін бұл жерде өткізу бекеті орнатылмаған. Ресей ФҚҚ-ның 2014 жылғы 26 қарашадағы № 659 бұйрығымен Арабат ауылының солтүстік шекарасынан Херсон облысы шекарасына дейінгі аумақта ресейлік шекаралық аймақ белгіленді.

2022 жылдың ақпанында Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде белді Жіңішкемен байланыстыратын жол көпірін бұзып тастады. Жарылыс салдарынан Украина Әскери-теңіз күштерінің матросы Виталий Скакун қаза тапты. Кейіннен оған қайтыс болғаннан кейін «Украина Батыры» атағы берілді.

Мәнісі
------

Арабат белінің жасы геологиялық стандарттар бойынша нәресте болып табылады. Географиялық карталарда алғаш рет 1650 жылы ғана пайда болды.

Ғалымдар Сываш пен Азов теңізі деңгейінің төмендеуі олардың арасындағы тар және ұзын тосқауылдың бір мезгілде пайда болуымен 1100-1200 жылдары болғанын анықтады. Дәл осы уақытта булану арқылы тұз өндіру бойынша алып «фабрика» жұмыс істей бастады. 112 шақырымға созылған бел Азов теңізінің суын жауып, солтүстік бөлігінде оларға шағын Жіңішке бұғазын қалдырды. Нәтижесінде, Сывашта табиғи буланудың әсерінен су солтүстіктен оңтүстікке қарай бел бойымен қозғалғанда, тұз концентрациясы шамамен 16 есе артады.

Жыл сайын азов суымен бірге Сывашқа 12 миллион тонна тұздар — бром, натрий, магний және басқа да бағалы минералдардың қосылыстары түседі.

Арабат шұңқырының шығыс бөлігі Үтлік көлтабанына және Азов теңізіне қаралып, құмды жағажай болып табылады. Жайпақ жағалау бақалшақтармен араласқан құмнан тұрады. Су асты бөлігі таяз, 28-30°С-қа дейін қызады, тіпті жүзуді мүлде білмейтіндерге, ең бастысы, балаларға ұзақ теңіз ваннасын қабылдауға мүмкіндік береді. Белдің соңында (Жіңішке қаласының маңында) жердің жиегінен 100 м қашықтықта 2 м немесе одан да көп тереңдік басталады.

Арабат белінде минералды сулар табылды. Украина ғылыми-зерттеу институтының курортология және физиотерапия қорытындысы бойынша бұл сулардың минералдануы және химиялық құрамы жағынан бальнеологиялық құндылығы бар. Сондай-ақ, бұл сулардың термиялы, +40 °C бастап (Геническая Гиркадағы көзі) 70 °C (Стрелковоедегі қайнар көзі) дейінгі температурасы бар ұңғымалардан беріледі. Олар қазірдің өзінде Геническая Гиркада орналасқан «Ыстық бұлақ» ресми сулы шипажай базасында тірек-қимыл аппаратының, перифериялық жүйке жүйесінің және т.б. ауруларын емдеу үшін қолданылады.

Арабат белі емдік термалды сулардан басқа емдік балшықтың сарқылмас қорына бай. Олардың үлкен саны Сальково, Зябловское, Жіңішке көлдерінде және Жіңішке турбазасының жанында орналасқан Крученое гирло бұғазында табылды. Тағы бір күшті емдік фактор - бұл белдің барлық жерінде орналасқан көлдер мен шығанақтардың рапа (тұз ерітіндісі) болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АРАБАТСКАЯ СТРЕЛКА • Большая российская энциклопедия - электронная версия.
2. ↑  Еуропалық Ресей картасы (1909 жыл)  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 17 ақпан 2020.