**Муаммар ибн Мұхаммед Әбу Меньяр Әбдуссаләм ибн Һамид әл-Каддафи** (audio (ақп.) араб.: معمر القذافي‎ [muˈʕamːar alqaðˈðaːfiː], *Muʿammar al-Qaḏḏāfī*, араб.: ‎[muˈʕæmːɑrˤ əlɡædˈdæːfi]; 7 маусым 1940 жыл немесе 1942 жыл, Сирт, Итальяндық Ливия — 20 қазан 2011 жыла, Сирт, Ливия) — ливияның мемлекеттік және әскери қайраткері, Ливияның джамахирии ( 1969 жылдың 1 қыркүйегінен бастап 2011 жылдың 20 қазанына дейін ) басшысы (еншілес), Ливияның революциондық пәрмен беру алқымының төрағасы (1969 – 1977), Ливия қорғаныс премьер-министрі және министрі (1970 – 1979), Жалпы Халықтық Конгресс бас хатшысы (1977 – 1979), полковник (1969 жылдан бастап 2011 жылға дейін). Каддафи барлық лауазымдардан бас тартқаннан кейін, *Ағайын көсем және революция басшысы*.

Монархияны жойғаннан соң, өзінің үш томдық "Жасыл кітап" атты еңбегінде жазған "Үшінші әлемдік теорияны", Джамахирия - жаңа басқару жүйесін құрды. Мұнай өндіруден келген ақшаны, ливия басшылары, әлеуметтік мұқтаждарға жұмсады. Осынын арқасында, 1970 жылдарының ортасында, масштабты мемлекеттік тұрғын үйлер құрылыстар, білім беру және денсаулық сақтау жобаларын дамуына қол жеткізді. 

Каддафидың басқару жылдарында, Ливияны, бірнеше рет, басқа мемлекеттердің жұмысына араласуын айыптады. 1977 жылы Мысыр мемлекетімен шекаралық соғыс болды. 1980 жылдары мемлекет Чадтағы қарулы жанжалға тартылды. Панарабизм қолдаушысы болғандықтан, Каддафи басқа мемлекеттермен бірігуге тырысты. 

2011 жылдың 27 маусымында, азаматтық соғысы кезінде, Халықаралық қылмыстық соты, Кадаффины өлтіру, заңсыз қамауға алу айыптары бойынша, тұтқынға алуға рұқсат береді. 2011 жылдың қараша айында, Сирт қаласын Ұлттық өту алқасының күштерімен алуынан соң қаза табады..

Өмірбаяны
---------

### Жас кезі

Муаммар Мухаммад Абу Миняр Аль-Каддафи Каср Абу Хади маңында, Ливияның батысындағы Триполитания шөлдеріндегі Сирт қаласының маңындағы ауылдық жерде дүниеге келген. Оның отбасы Каддафа деп аталатын кішкентай, салыстырмалы түрде ықпалды емес тайпалық топтан шыққан, ол араб тілінен шыққан. Оның анасы Айша бин Ниран (1978 жылы қайтыс болды), ал оның әкесі Мұхаммед Абдул Салам бин Хамед БИН Мохаммад болды, ол Әбу Мениар ретінде белгілі болды (1985 жылы қайтыс болды); соңғысы ешкі мен түйе шопанының аз өмір сүруін тапты Кейбір дереккөздер оның әжесі исламды қабылдаған еврей деп мәлімдеді.

Басқа заманауи Каддафтар сияқты, көшпелі бедуин тайпалары сияқты, отбасы сауатсыз болды және туу туралы жазбаларды жүргізбеді. Көптеген өмірбаяншылар 7 маусымды Каддафидің туған күні деп санайды; дегенмен, оның туған күні нақты белгісіз және дереккөздер оның 1942 жылы немесе 1943 жылдың көктемінде туылғанын айтады, биографтар Дэвид Бланди мен Эндрю Лайсетт Каддафидің дүниеге келуі 1940 жылға дейін болуы мүмкін деп атап өтті. Каддафидің үш үлкен әпкесі болды және ол ата-анасының жалғыз ұлы болды. Бедуин мәдениетінде Каддафидің тәрбиесі оның жеке талғамына өмір бойы әсер етті; ол шөлді қаладан артық көрді және сол жерде ойлау үшін зейнетке шықты

Каддафи бала кезінен Еуропалық отарлық державалардың Ливияға қатысы бар екенін білді; оның елін Италия басып алды және екінші дүниежүзілік соғыстың Солтүстік африка жорығы кезінде Ливия итальяндық және британдық күштер арасындағы қақтығыстың куәсі болды. Кейінгі мәлімдемелерге сәйкес, Каддафидің атасы Абдессалам Буминярды 1911 жылы Итальяндық шапқыншылық кезінде Италия әскері өлтірген. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Ливияны Британдық және француз әскерлері басып алды. Ұлыбритания мен Франция елді өз империялары арасында бөлуді қарастырды, бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы елге саяси тәуелсіздік берілуі керек деп шешті, 1951 жылы Ливия Біріккен Корольдігін, саяси партияларға тыйым салған және билікті орталықтандырған батысшыл монарх Идристің басшылығымен федералды мемлекетті өз қолыммен құрды

Отбасы Алғашқы жары Фатхиа әл-Нұри Халедпен 1970 жылы ажырасқан. Екінші жары Сафия Фаркаш әл-Барасси (1952 жылы дүниеге келген). Ол Африканың бірінші ханымдар одағында вице-президент қызметін атқарды және *Buraq Air* әуе компаниясының иесі ретінде де танымал .

### Білім және саяси белсенділік: 1950-1963 жылдары

Каддафидің ең алғашқы білімі діни сипатта болды, оны жергілікті ислам мұғалімі берді. Кейіннен бастауыш мектепке бару үшін көрші Сиртке көшіп, төрт жыл ішінде алты сыныпты бітірді. Ливиядағы білім тегін болған жоқ, бірақ әкесі қаржылық қиындықтарға қарамастан ұлына үлкен пайда әкеледі деп ойлады. Бір апта бойы Каддафи мешітте ұйықтап, демалыс күндері ата-аналарына бару үшін 32 шақырым жүрді. Мектепте Каддафиді бедуин деп мазақ етті, бірақ ол өзінің жеке басын мақтан тұтты және басқа бедуиндік балаларда мақтаныш сезімін оятты. Сирттан ол және оның отбасы Ливияның орталық бөлігінің оңтүстігіндегі Фезцандағы Сабха базарына көшіп келді, онда әкесі тайпа көсемінің қамқоршысы болып жұмыс істеді, ал Муаммар орта мектепте оқыды, оны ата-анасы да жасамады. Каддафи осы мектепте танымал болды; онда пайда болған кейбір достар оның соңынан маңызды лауазымдарға ие болды

Сабхадағы көптеген мұғалімдер мысырлықтар болды, ал Каддафи алдымен панараб газеттері мен радио хабарларына, әсіресе Каирдің "арабтардың дауысына "қол жеткізді". Каддафи балалық шағында араб әлемін дүр сілкіндірген маңызды оқиғалардың куәсі болды, оның ішінде 1948 жылғы араб-израиль соғысы, 1952 жылғы Египет төңкерісі, 1956 жылғы Суэц дағдарысы және 1958-1961 жылдар аралығында Біріккен Араб Республикасының қысқа өмір сүруі. Каддафи Египет Араб Республикасында оның кейіпкері, Президент Гамале Абдель Насердің қол астында болған саяси өзгерістерге таң қалды. Нассер Араб ұлтшылдығын жақтады; Батыс отаршылдығынан, неоколониализмнен және сионизмнен бас тарту; капитализмнен социализмге көшу. Каддафиге Насердің "революция философиясы" кітабы әсер етті, онда төңкерісті қалай бастау керектігі сипатталған. Мысырлық Каддафи мұғалімдерінің бірі Махмуд Эфай, дереккөздерге сүйенсек, жас жігіттің саяси идеяларына жанашыр болып, оған не үшін сәтті екенін айтты

Каддафи демонстрациялар ұйымдастырып, монархияны сынға алған плакаттар таратты. 1961 жылдың қазан айында ол Сирияның Біріккен Араб Республикасынан бөлінуіне қарсы наразылық шеруін басқарды және насерге қолдау жеделхаттарын жіберуге қаражат жинады. Тәртіпсіздік салдарынан жиырма студент қамауға алынды. Каддафи мен оның серіктері де жергілікті қонақүйдің терезелерін сындырды, оны алкогольмен қамтамасыз етті деп айыптады. Каддафиді жазалау үшін билік оны және оның отбасын Сабхадан қуып шығарды. Каддафи Мисратаға көшіп, онда Мисрата орта мектебінде оқыды. Араб ұлтшылдық белсенділігіне деген қызығушылығын қолдай отырып, ол қалада жұмыс істейтін тыйым салынған саяси партиялардың кез-келгеніне, соның ішінде араб ұлтшылдық қозғалысына, Баас АРАБ СОЦИАЛИСТІК партиясына және Мұсылман бауырларына қосылудан бас тартып, фракционалдылықты қабылдамайтынын айтты. Ол Насер мен 1789 жылғы Француз төңкерісі, сондай-ақ Сирия политінің жұмысы туралы көп оқыды

### Әскери дайындығы: 1963-1966 жылдары

Каддафи Бенгазидегі Ливия университетінде тарихты ұзақ оқымады, содан кейін әскери қызметке түсу үшін оқуын тастады. Полиция құжатына қарамастан, ол 1963 жылы Бенгазидегі Корольдік Әскери академияда Мисратадағы бірнеше пікірлес достарымен бірге оқуды бастады. Қарулы Күштер ливиялықтар үшін әлеуметтік сатыға көтерілудің жалғыз мүмкіндігі болды, ал Каддафи оларды саяси өзгерістің ықтимал құралы деп санады. Идрис кезінде Ливия қарулы күштері британдық әскери күштермен оқытылды; бұл британдықтарды Империалист деп санайтын Каддафиді ашуландырды және сәйкесінше ағылшын тілін үйренуден бас тартты және британдық офицерлермен дөрекі болды, нәтижесінде емтихандарды сәтсіз аяқтады. Британдық нұсқаушылар оны бағынбағаны және дөрекі әрекеті үшін 1963 жылы әскери академия командирінің өліміне қатысы бар деген күдіктері туралы хабарлады. Бұл хабарламалар еленбеді және Каддафи тез арада курстан өтті

1964 жылы Каддафи бір топ адал кадрлармен бірге еркін офицерлер қозғалысының Орталық комитетін, мысырлық насерит предшественниктің атымен аталған революциялық топты құрды. Каддафи бастаған олар жасырын кездесулер өткізіп, жалақыларын бірыңғай қорға біріктіріп, жасырын ұяшықтар жүйесінде ұйымдастырылды. Каддафи Ливияны аралап, барлау мәліметтерін жинап, жанашырлармен байланыс орнатты, бірақ үкіметтің арнайы қызметтері оны кішкентай қауіп деп санады. 1965 жылы тамызда жоғары білім алған Каддафи армия байланыс корпусында байланыс офицері болды.

1966 жылы сәуірде ол Ұлыбританияға әрі қарай оқуға жіберілді; тоғыз ай бойы ол Беконсфилд, Бакингемшир уезінде ағылшын тілі курсын, Дорсет уезіндегі Бовингтон лагеріндегі әскери авиация корпусының әскери байланыс нұсқаушылары курсын және Кент уезіндегі Хайте жаяу әскер байланысының нұсқаушылары курсын оқыды. Әскери байланысты зерттеу бойынша Бовингтон курстарының директоры Каддафи ағылшын тілін үйрену мәселелерін сәтті жеңіп, сөйлеу бұрылыстарын жақсы меңгергенін айтты. Каддафидің сүйікті хоббиі оқу және футбол ойнау екенін атап өтіп, оны "Көңілді офицер, әрқашан көңілді, еңбекқор және саналы"деп санады. Каддафи Англияны ұнатпады, Британдық Армия офицерлері оны нәсілдік негізде қорлады және елдің мәдениетіне бейімделу қиынға соқты; Лондонда өзінің араб тұлғасын растай отырып, ол дәстүрлі Ливия киімдерінде Пиккадиллиді аралап жүрді.

Ливия Араб Республикасы
-----------------------

> Ливия Азаматтары! Жүрегіңізді толғандырған ішкі ұмтылыстар мен армандарға жауап ретінде, өзгеріс пен рухани жаңарудың үздіксіз талаптарына жауап ретінде, осы идеалдар үшін ұзақ уақытқа созылған күреске жауап ретінде, көтеріліс туралы үндеуіңізді тыңдап, сізге берілген армия күштері бұл тапсырманы өз мойнына алып, реакциялық және жемқор режимді құлатты, оның ашуы жүрек айнуын тудырды және қорқынышты болды. бәріміз. Бір соққымен біздің батыл әскеріміз бұл пұттарды құлатып, олардың бейнелерін жойды. Бір соққымен армия ғасырлар бойғы қараңғылық дәуірін Бостандық нұрымен жарықтандырды, оның барысында біз түрік қамытын, итальяндық отаршылдықты, содан кейін бұл реакциялық және ыдырайтын режимді бастан өткердік, бұл сыбайлас жемқорлық, бөліну, сатқындық пен сатқындықтың ошағынан басқа ештеңе емес еді.
> 
> - Каддафидің билікті басып алғаннан кейінгі радиода сөйлеген сөзі, 1969 жыл
> 
> 

Идрис Үкіметі 1960 жылдардың аяғында танымал бола бастады; ол Ливиядағы дәстүрлі аймақтық және тайпалық келіспеушіліктерді күшейтіп, елдің федералды жүйесін елдің мұнай байлығын пайдалану үшін орталықтандырды. Мұнай өнеркәсібінде сыбайлас жемқорлық пен патронаждың қалыптасқан жүйелері кеңінен таралды. Араб ұлтшылдығы барған сайын танымал бола бастады және 1967 жылы Израильмен алты күндік соғыста Египет жеңіліске ұшырағаннан кейін наразылықтар басталды; Идрис әкімшілігі Батыс державаларымен одақтас болғандықтан Израильді жақтады деп саналды. Триполи мен Бенгазиде Батысқа қарсы тәртіпсіздіктер басталды, ал Ливиялық жұмысшылар Мысырмен ынтымақтасу үшін мұнай терминалдарын жауып тастады. 1969 жылға қарай Америка Құрама Штаттарының Орталық барлау басқармасы Ливия қарулы күштерінің бір бөлігі төңкерісті бастайды деп күтті. 

1969 жылдың ортасында Идрис жазды Түркия мен Грецияда өткізу үшін шетелге кетті. Каддафидің еркін офицерлері бұған "Иерусалим" операциясын бастай отырып, монархияны құлату мүмкіндігін көрді. 1 қыркүйекте олар Триполи мен Бенгазидегі әуежайларды, полиция бекеттерін, радиостанцияларды және мемлекеттік органдарды басып алды. Каддафи Бенгазидегі Берк казармаларын өз бақылауына алды, ал Омар Мехейши Триполи казармаларын басып алды, ал Джаллуд қалалық зениттік батареяларды басып алды. Хвелди Хемейди мұрагер ханзада Сейид Хасан Ар-Рид әл-Махди ас-Сенуссиді тұтқындауға және оны таққа таласудан бас тартуға мәжбүр етуге жіберілді. Олар айтарлықтай қарсылыққа тап болмады және монархистерге қарсы іс жүзінде зорлық-зомбылық жасамады.

Каддафи монархиялық үкіметті құлатқаннан кейін, ол Ливия Араб республикасының құрылғанын жариялады. Радио арқылы халыққа үндеу жасай отырып, ол "реакциялық және жемқор" режимнің аяқталғанын жариялады, "оның иісі жүрек айнуын тудырады және бәрімізді қорқытады". Төңкерістің қансыз сипатына байланысты ол бастапқыда "ақ революция" деп аталды, бірақ кейінірек ол болған күннің құрметіне "бірінші қыркүйек төңкерісі" деп аталды. Каддафи "еркін офицерлер" төңкерісі Ливияның әлеуметтік-экономикалық және саяси сипатындағы кең ауқымды өзгерістердің басталуын білдіретін революция болды деп сендірді. Ол революция "Бостандық, социализм және бірлік" дегенді білдіреді және келесі жылдары осы мақсатқа жету үшін шаралар қабылдады.

### Көшбасшылықты шоғырландыру: 1969-1973 жылдары

12 мүшеден тұратын Еркін офицерлердің Орталық Комитеті өзін революциялық қолбасшылық кеңесі, жаңа Республиканың Үкіметі деп жариялады. Лейтенант Каддафи революциялық қолбасшылық кеңесінің төрағасы болды, сондықтан нақты Мемлекет басшысы болды, сонымен қатар полковник атағын берді және Қарулы Күштердің Бас қолбасшысы болды. Джалуд премьер-министр болды және революциялық қолбасшылық кеңесінің саясатын жүзеге асыру үшін Сүлейман Магриби бастаған азаматтық Министрлер Кеңесі құрылды. Ливияның әкімшілік астанасы Эль Бейдадан Триполиге көшірілді.

Теориялық тұрғыдан революциялық қолбасшылық Кеңесі консенсус негізінде жұмыс істейтін алқалы орган болғанымен, Каддафи оған үстемдік етті. Кейбіреулер Каддафидің шамадан тыс деп санайтындарын тоқтатуға тырысты. Каддафи Үкіметтің қоғамдық тұлғасы болып қала берді, ал революциялық қолбасшылық Кеңесінің басқа мүшелерінің тұлғалары 1970 жылдың 10 қаңтарында ғана жария етілді. Революциялық қолбасшылық кеңесінің мүшелері жұмыс ортасы мен орта таптың жастары болды, олардың ешқайсысында университеттік білім жоқ; олар бұрын елді басқарған бай, жоғары білімді консерваторлардан ерекшеленді.

Төңкерісті аяқтаған соң революциялық қолбасшылық Кеңесі революциялық үкіметті нығайту және елді жаңғырту жөніндегі өз ниетін іске асыруға кірісті. Олар монархистер мен бұрынғы патша Идрис сенуситтік клан мүшелерін саяси әлемнен және Ливия қарулы күштерінен қуып шығарды; Каддафи бұл элита Ливия халқының еркіне қарсы деп санайды және оны қуып шығару керек деп санайды. Әр түрлі монархиялық саясаткерлер мен журналистердің істерін қарау үшін" халық соттары "құрылды, олардың көпшілігі түрмеге жабылды, бірақ ешқайсысы орындалмады. Идрис сырттай өлім жазасына кесілді.

1970 жылы мамырда зиялы қауымды революция идеяларымен таныстыру мақсатында революциялық интеллигенция семинары өткізілді, сол жылы қабылданған заңнаманы қайта қарау және өзгерту зайырлы және діни заң кодекстерін біріктіріп, шариғатты құқықтық жүйеге енгізді. Жарлықтарды басқара отырып, революциялық қолбасшылық кеңесі саяси партияларға монархиялық тыйым салуды сақтап қалды, 1970 жылы мамырда кәсіподақтарға тыйым салды, ал 1972 жылы жұмысшылардың ереуілдерін жариялады және газет шығаруды тоқтатты. 1971 жылдың қыркүйегінде Каддафи реформаның қарқынына көңілі толмайтынын айтып, отставкаға кетті, бірақ бір айдан кейін өз лауазымына оралды. 1973 жылы ақпанда ол қайтадан зейнетке шығып, келесі айда қайтадан оралды

#### Сыртқы қатынастар

Насердің Араб ұлтшылдығының революциялық қолбасшылық Кеңесіне әсері бірден байқалды. Әкімшілікті Египет, Сирия, Ирак және Суданның көршілес араб ұлтшыл режимдері бірден мойындады, оның үстіне Египет революциялық қолбасшылықтың тәжірибесіз Кеңесіне көмектесу үшін сарапшыларды жіберді. Каддафи бүкіл Солтүстік Африка мен Таяу Шығысты қамтитын біртұтас араб мемлекетін құру қажеттілігін жариялау арқылы панарабтық идеяларды насихаттады. 1969 жылы желтоқсанда Ливия Египет пен Суданмен бірге Триполи Жарғысына қол қойды. Нәтижесінде араб революциялық Майданы құрылды, бұл үш ұлттың түпкілікті саяси бірлестігіне алғашқы қадам ретінде ойластырылған ұлттық бірлестік. 1970 жылы Сирия Біріккен Ұлттар ұйымына қосылуға ниет білдірді.

Насер 1970 жылы қыркүйекте кенеттен қайтыс болды, ал Каддафи оның жерлеу рәсімінде көрнекті рөл атқарды. Насердің орнына Анвар Садат келді, ол араб елдеріне біртұтас мемлекет құруды емес, 1971 жылы сәуірде жүзеге асырылған саяси Федерация құруды ұсынды; Египет, Сирия және Судан Ливияның мұнай ақшасынан үлкен субсидиялар алды. 1972 жылы ақпанда Каддафи мен Садат бірігу туралы бейресми Хартияға қол қойды, бірақ ол ешқашан орындалмады, өйткені келесі жылы олардың арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Садат Ливияның радикалды бағытынан қорқып, 1973 жылдың қыркүйегіне белгіленген федерацияны жүзеге асыру мерзімі ешқандай әрекетсіз өтті.

1969 жылғы төңкерістен кейін төрт державаның өкілдері — Франция, Ұлыбритания, Америка Құрама Штаттары және Кеңес Одағы — революциялық қолбасшылық кеңесінің өкілдерімен кездесуге шақырылды. Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттары Ливиядағы әскери базаларының жағдайын қамтамасыз етуге үміттеніп, одан әрі тұрақсыздықтан қорқып, дипломатиялық тануды тез кеңейтті. Каддафидің расположыласына ие боламын деп үміттеніп, 1970 жылы Америка Құрама Штаттары оған кем дегенде бір жоспарланған қарсы төңкеріс туралы хабарлады. Революциялық қолбасшылық Кеңесімен жұмыс қарым-қатынасын орнатудың мұндай әрекеттері сәтсіз аяқталды; Каддафи ұлттық егемендікті қалпына келтіруге және шетелдік отарлық және империалистік Ықпал деп атаған нәрседен арылуға бел буды. Оның әкімшілігі Америка Құрама Штаттары мен Ұлыбританиядан өздерінің әскери базаларын Ливиядан шығаруды талап етті, Каддафи "халық дауысын білдіру үшін көтерілген қарулы күштер" деп мәлімдеді.

Италияның ықпалын азайту үшін 1970 жылдың қазан айында Италияға тиесілі барлық активтер иеліктен шығарылды, ал 12 мың адамнан тұратын итальяндық қауымдастық Ливия еврейлерінің кішігірім қауымдастығымен бірге Ливиядан қуылды. Бұл күн "кек күні" деп аталатын ұлттық мерекеге айналды". Италия бұл 1956 жылғы Италия-Ливия келісіміне қайшы келеді деп шағымданды, дегенмен Біріккен Ұлттар Ұйымының санкциялары орындалмады. Жерорта теңізіндегі Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымының күшін азайту мақсатында 1971 жылы Ливия Мальтадан Солтүстік Атлантикалық Келісім ұйымына өз жерлерін әскери базаға пайдалануға рұқсат беруді тоқтатуды талап етті, өз кезегінде Мальтаға шетелдік көмек ұсынды. Мальаға келгеннен кейін Мальта үкіметі Солтүстік Атлантикалық Келісім ұйымына аралды пайдалануға рұқсат беруді жалғастырды, бірақ Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымы оны ар-ға соққы беру үшін пайдаланбаған.

Каддафи АҚШ-ты Израильдің қолдауы үшін ерекше сынға алды және Израиль-Палестина қақтығысында палестиналықтардың жағына шықты, 1948 жылы Израиль Мемлекетінің құрылуын араб әлеміне енгізілген Батыс отаршылдық оккупациясы ретінде қарастырды. Ол Израиль мен Батыс күштеріне қарсы палестиналық зорлық-зомбылық өз Отанын отарлауға қарсы күресетін езілген халықтың ақталған реакциясы деп санайды. Араб мемлекеттерін Израильге қарсы "үздіксіз соғыс" жүргізуге шақырып, 1970 жылы Израильге қарсы содырларды қаржыландыру үшін жиһад қорын құрды. 1972 жылы маусымда Каддафи Израильге қарсы партизандарды даярлау үшін алғашқы насерит еріктілер орталығын құрды.

Каддафи әлемдегі басқа жауынгерлік топтарға, соның ішінде Қара пантера партиясына, Ислам ұлтына, Тупамаросқа, 19 сәуірдегі қозғалысқа және Никарагуадағы Сандинистік ұлттық азаттық майданына, Африка ұлттық конгресіне және Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы күрестегі басқа азаттық қозғалыстарға қаржылық қолдау көрсетті, уақытша Ирландия Республикалық Армиясы, Баск елі және Бостандық, тікелей әрекет, Еуропадағы қызыл бригадалар мен Қызыл Армия фракциясы, Армян Құпия Армиясы, Жапон Қызыл Армиясы, еркін Ачеха қозғалысы және Филиппиндегі Моро Ұлттық Азаттық майданы. Каддафи өзі қаржыландырған тараптарды таңдауда түсініксіз болды, кейде қақтығыста бір тарапты қолдаудан екінші Тарапқа ауысады, мысалы, Эритреяның тәуелсіздік соғысы. 1970 жылдардың ішінде бұл топтар Ливиядан қаржылық қолдау алды, ол үшінші әлемнің отаршылдық пен неоколониализмге қарсы күресінде көшбасшы ретінде қарастырыла бастады. 

### "Халық төңкерісі": 1973-1977 жылдары

1973 жылы 16 Сәуірде Каддафи Зуварда сөйлеген сөзінде "халық революциясының" басталуын жариялады. Ол революцияны бес тармақтан тұратын жоспардан бастады, біріншісі революциялық қаулылармен алмастырылуы керек барлық қолданыстағы заңдардың таратылуын қарастырды. Екінші абзац революцияның барлық қарсыластарын жою керек деп жариялады, ал үшіншісі Каддафи жариялағандай, бюрократия мен буржуазияның барлық іздерін жоятын әкімшілік революцияны бастады. Төртінші абзац халық комитеттерін құрып, төңкерісті қорғау үшін Қарулы болуы керек деп мәлімдеді, ал бесінші тармақ Ливияны" улы "шетелдік әсерлерден тазарту үшін мәдени революцияның басталуын жариялады. Ол революцияның осы жаңа кезеңі туралы Ливия, Египет және Францияда дәріс оқи бастады. Процесс ретінде ол китте жүзеге асырылған Мәдени төңкеріспен көп байланысты болды.

Халықтық революция аясында Каддафи Ливия халқына саяси сананы арттыру арналары ретінде Жалпыға ортақ халық комитеттерін құруды ұсынды. Каддафи бұл кеңестерді құру бойынша ешқандай ұсыныс жасамаса да, олар партияларға негізделген дәстүрлі өкілдік жүйеден гөрі демократиялық болатын тікелей саяси қатысудың бір түрі болады деп сендірді. Ол Кеңестер халықты революциялық қолбасшылық кеңесін қолдауға жұмылдырады, дәстүрлі көшбасшылар мен бюрократияның билігіне нұқсан келтіреді және халық таңдаған жаңа құқықтық жүйені құруға мүмкіндік береді деп үміттенді. Мұндай комитеттердің көпшілігі мектептер мен колледждерде құрылды, онда олар қызметкерлерді, курстар мен оқулықтарды елдің революциялық идеологиясына сәйкестігін тексеруге жауапты болды.

Халық комитеттері революциялық қолбасшылық Кеңесі рұқсат еткен шектерде шешім қабылдауда халықтың көп қатысуына әкелді , бірақ тайпалық келіспеушіліктер мен шиеленісті күшейтті. Комитеттер сонымен қатар қауіпсіздік қызметтеріне баасистерді, марксистерді және исламистерді тұтқындауға әкелген революциялық қолбасшылық Кеңесіне сыни көзқараспен адамдарды табуға көмектесетін бақылау жүйесі ретінде қызмет етті. Пирамида құрылымында әрекет ете отырып, бұл комитеттердің негізгі формасы жергілікті жұмыс топтары болды, олар сайланған өкілдерді аудандық деңгейге, сол жерден Жалпы Халықтық Конгресс пен Жалпы Халықтық комитет арасында бөлінген ұлттық деңгейге жіберді. Олардың үстінде Каддафи және революциялық қолбасшылық Кеңесі қалды, ол барлық негізгі шешімдерге жауап берді. Аймақтық және рулық сәйкестікті жеңе отырып, комитеттер жүйесі ұлттық интеграция мен орталықтандыруға ықпал етіп, бақылауды күшейтті.

### Үшінші дүниежүзілік теория және "Жасыл кітап"

1973 жылы маусымда Каддафи халықтық революцияның негізі ретінде саяси идеологияны құрды: үшінші дүниежүзілік теория. Бұл тәсілді Америка Құрама Штаттары да, Кеңес Одағы да империалистік елдер ретінде қарастырды және осылайша Батыс капитализмін, сондай-ақ марксистік-лениндік атеизмді қабылдамады. Бұл тұрғыда ол Қытайдың саяси жетекшісі Мао Цзэдун жасаған "үш әлем" теориясына ұқсас болды. Осы теория аясында Каддафи ұлтшылдықты прогрессивті күш ретінде мақтады және империализмге қарсы исламдық және үшінші әлемді басқаратын панараб мемлекетін құруды жақтады. Каддафи Ислам осы идеологияда шешуші рөл атқарады деп санайды, исламдық қайта өрлеу дәуіріне шақырады, ол Құранның шығу тегіне оралады, ғылыми түсіндірулер мен хадистерді қабылдамайды; осылайша ол көптеген Ливиялық дін қызметкерлерін ашуландырды. 1973 және 1974 жылдары оның үкіметі шариғатқа заңды қолдауды тереңдетті, мысалы, қарақшылық үшін сотталған адамдарға жаза ретінде.

Каддафи үшінші дүниежүзілік теорияны 1975-1979 жылдар аралығында жарық көрген және "Жасыл кітап"деген атпен белгілі үш қысқа томмен қорытындылады. Бірінші том демократия мәселесіне арналды, онда тікелей жалпыға ортақ халық конгрестерінің пайдасына өкілдік жүйелердің кемшіліктері сипатталды. Екінші том Каддафидің социализмге деген сенімін қарастырады, ал үшіншісі отбасы мен тайпаға қатысты әлеуметтік мәселелерді зерттейді. Егер алғашқы екі том түбегейлі реформаларды жақтаса, үшіншісі ерлер мен әйелдер тең болғанымен, олар биологиялық тұрғыдан өмірдегі әртүрлі рөлдерге арналған деп жариялап, әлеуметтік консервативті ұстанымға ие болды. Кейінгі жылдары каддафистер "өкілдік — алдау" сияқты "жасыл кітаптан"дәйексөздерді ұран ретінде қабылдады. Сонымен қатар, 1975 жылдың қыркүйегінде Каддафи кеңестер мен Араб Социалистік одағы арасындағы қарым-қатынасты жақсарту міндеттерін қойып, халықты жұмылдыруды арттыру үшін одан әрі шаралар қабылдады.

1975 жылы Каддафи үкіметі сыртқы саудаға мемлекеттік монополия жариялады. Оның барған сайын түбегейлі реформалары, шетелдік мақсаттарға жұмсалған мұнай сатудан түскен табыстың көптігімен бірге, Ливияда, әсіресе елдің сауда класы арасында наразылық тудырды. 1974 жылы Ливияда Каддафи Үкіметіне алғашқы азаматтық шабуыл болды, ол кезде Бенгазидегі армия ғимараты бомбаланды. Оппозицияның көп бөлігі революциялық қолбасшылық Кеңесінің мүшесі Омар Мохейшидің айналасында болды. Революциялық қолбасшылық Кеңесінің мүшесі Башир Сагир әл-Хаваадимен бірге ол Каддафиге қарсы төңкеріс жоспарын жасай бастады. 1975 жылы олардың қастандығы ашылып, олар Садаттың Египетінен пана алып, жер аударылуға қашып кетті. Осыдан кейін революциялық қолбасшылық Кеңесінің бес мүшесі ғана қалды, ал билік Каддафидің қолында одан әрі шоғырланды. Бұл революциялық ком Кеңесінің ресми түрде жойылуына әкелді.

1975 жылдың қыркүйегінде Каддафи әскерді тазалап, 200-ге жуық аға офицерді тұтқындады, ал қазан айында революцияның қауіпсіздігі жөніндегі құпия басқарманы құрды. 1976 жылы сәуірде ол университеттердегі жақтастарын "революциялық студенттік кеңестер" құруға және "реакциялық элементтерді"қуып шығаруға шақырды. Сол жылы Триполи мен Бенгази университеттерінде каддафистік студенттермен де, полициямен де қақтығыстарға әкелетін анти-дафистік студенттік демонстрациялар басталды. Революциялық қолбасшылық кеңесі бұған жаппай қамауға алу арқылы жауап берді және жастар үшін міндетті Ұлттық қызметті енгізді. 1977 жылдың қаңтарында екі келіспейтін студент пен бірнеше Армия офицерлері көпшілік алдында Асылды; Amnesty International мұны каддафистік Ливиядағы алғашқы оқиға ретінде айыптады, онда қарсыластар таза саяси қылмыстар үшін өлім жазасына кесілді. Келіспеушілік сонымен бірге Каддафиді қозғалыс жасады деп айыптаған консервативті дінбасылар мен "Мұсылман бауырлар" тарапынан пайда болды.

### Сыртқы қатынастар

Анвар Садат Египет президенті болғаннан кейін Ливияның Египетпен қарым қатынасы нашарлады. Кейінгі жылдары олардың арасында қырғи қабақ соғыс жағдайы пайда болды. Садат Каддафидің болжамсыздығына ашуланып, Египетке Ливиядағы сияқты мәдени революция қажет деп сендірді. 1973 жылы ақпанда Израиль әскерлері Libyan Arab Airlines авиакомпаниясының 114 рейсін құлатты, ол құмды дауыл кезінде Египеттің әуе кеңістігінен Израиль басқаратын аумаққа шықты. Каддафи Египеттің оқиғаның алдын алу үшін көп жұмыс жасамағанына ашуланды және кек алу үшін Израильдің 25 жылдығына орай американдық еврейлер Хайфаға жүзу үшін жалдаған Британдық кеме Queen Elizabeth 2-ді жоюды жоспарлады. Каддафи мысырлық сүңгуір қайыққа кемені нысанаға алуды бұйырды, бірақ Садат әскери эскалациден қорқып, бұйрықты жойды.

Кейінірек Египет пен Сирия Йом Киппурдың Исраилге қарсы соғысын оның келісімінсіз жоспарлаған кезде, Каддафи ашуланды және Египет соғысты жалғастырудың орнына бейбіт келіссөздерге келіскен кезде ашуланды. Каддафи Египет басшысына ашық түрде дұшпандық танытып, Садатты құлатуға шақырды. Судан Президенті Джафар Нимейри Садатты жақтаған кезде, Каддафи оған қарсы шығып, Судан халық-азаттық армиясының Ниемейриді құлатуға әрекетін қолдады. Сириямен қарым-қатынас Ливандағы азаматтық соғыс оқиғаларына байланысты нашарлады. Бастапқыда Ливия да, Сирия да Араб лигасының бітімгершілік күштеріне әскерлер берді, дегенмен Сирия армиясының Ливан Ұлттық қозғалысына шабуылынан кейін Каддафи Сирия президенті Хафез әл-Асадты "ұлттық опасыздық жасады" деп ашық айыптады; ол Сирияның әрекеттерін сынға алған жалғыз араб жетекшісі болды. 1972 жылдың аяғында — 1973 жылдың басында Ливия аннексиялау үшін Чадқа басып кірді.

Исламды насихаттауды мақсат еткен Каддафи 1973 жылы Исламға шақыру қоғамын құрды, ол он жыл ішінде Африка бойынша 132 орталық ашты. 1973 жылы ол өзінің сеніміне Габон президенті Омар Бонгоны бұрды және ол бұл әрекетті үш жылдан кейін Орталық Африка Республикасының Президенті Жан-бедел Бокассамен қайталады. 1973-1979 жылдар аралығында Ливия Африка елдеріне, атап айтқанда Заир мен Угандаға 500 миллион АҚШ доллары көлемінде көмек көрсетті және сауда мен дамуға ықпал ету үшін осы елдерде бірлескен кәсіпорындар құрды. Каддафи сонымен бірге Африканың сегіз мемлекетін 1973 жылы Израильмен дипломатиялық қатынастарды үзуге сендіру үшін қаржылық ынталандыруды қолдана отырып, Израильдің Африкадағы ықпалын төмендетуге тырысты. Ливия Каддафи мен Пәкістанның премьер-министрі Зульфикар Али Бхутто арасында да тығыз байланыс орнатылды: екі ел ядролық зерттеулер алмасты.

Каддафи Мағребте тығыз байланыстарды дамытуға тырысты; 1974 жылы қаңтарда Ливия мен Тунис саяси одақ — араб Ислам Республикасы құрылғанын жариялады. Каддафи мен Тунис президенті Хабиб Бургиба бұл қадамды жақтағанымен, ол Тунисте терең танымал болмады және көп ұзамай одан бас тартты. Каддафи жауап ретінде 1980 жылдары Тунистегі үкіметке қарсы содырларға демеушілік жасады. Алжирге назар аудара отырып, 1975 жылы Ливия Хасси Месаудта қорғаныс одағына қол қойды, ол "мароккалық экспансионизмге" қарсы тұру үшін, сонымен қатар Мароккоға қарсы тәуелсіздік үшін күресте Батыс Сахараның Сагиа Эль Хамра мен Рио-де-Ороны азат етудің халықтық майданын қаржыландырды. Ливия экономикасын әртараптандыру мақсатында Каддафи Үкіметі Fiat сияқты ірі еуропалық корпорациялардың акцияларын сатып ала бастады, сонымен қатар Мальта мен Италияда мұнай өңдеу кезінде құнды табыс көзіне айналды

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Муамар Каддафи ауыр жаралардан қаза тапты. — РИА Новости, 20 қазан 2011жыл.
2. ↑  African Union officially recognises Libya’s new leadership.
3. ↑  Lederer, Edith (16 September 2011). «UN approves Libya seat for former rebels». San Jose Mercury News. (қолжетпейтін сілтеме) Retrieved 16 September 2011.
4. ↑  «General Assembly Seats NTC of Libya as Country’s Representative for Sixty-Sixth Session». 16 September 2011.. Retrieved 16 September 2011.
5. ↑  Daniel Don Nanjira, *African Foreign Policy and Diplomacy: From Antiquity to the 21st Century*, Greenwood Publishing Group, 2010, p. 279 n. 2
6. ↑  US Department of State’s Background Notes, (қараша 2005) «Libya — History», *United States Department of State*. Тексерілген 14 шілде 2006.
7. ↑
8. ↑  Убит Муаммар Каддафи  (орыс.), *metronews.ru*.
9. ↑  Семья Муамара Каддафи - Риа Новости