recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ерікті еңбек ету құқығы
=======================

Қазақстан Респубоикасы Конституциясының 24-бабына сәйкес: "Әркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауына құқығы бар". Бұл Қазақстан Республикасының әрбір азаматы өз қалауынша жұмысқа тұра алады және одан өз еркімен шығып кете алады дегенді білдіреді. Жұмыспен айнылысқысы келетін, қанша жұмыс істегісі келетінін азамат өзі шешеді. Конституцияның келтірілген бабында: "Еріксіз еңбекке соттың үкімі бойынша, не төтенше жағдайда немесе соғыс жағдайында ғана жол беріледі" делінген. Бұл егер адам қылмыс жасаса еріксіз еңбек ету қолданылуы мүмкін дегенді білдіреді. Сондай-ақ жағдай қоғам мен адам қауіпсіздігіне қауіп төндірсе, олар құтқару жұмыстарына еріксіз тартылуы мүмкін.
Қызмет түрін ерікті пайдалану мынаны білдіреді. Азамат қайда жұмыс істегісі келсе, сонда істей алады. Ол мемлекеттік ұйым немесе жекеменшік болуы мүмкін немесе үйінде отырып, үй жұмысымен айналыса алады. Ол кітап жаза алады, сурет сала алады және де басқа еңбекпен айналыса алады. Ол кәсіпкерлікпен, мал өсірумен, бақташылықпен, т.б. айналысуы мүмкін.
Қызмет түрін ерікті таңдауға қойылатын шектеудің мәні мынада, адам сауда жасауға заңды тыйым салынған заттарды сата алдмайды. Мысалы, есірткі заттарын сатумен айналысу және т.б.
*Басқа мағыналар үшін Қанжығалы деген бетті қараңыз.*
**Қанжығалы** – Қызылтас тауларының оңтүстік-батысындағы шоқылы таулар.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Төменгі Қайрақты ауылының оңтүстік-шығысында 46 км жерде орналасқан. Ең биік жері – 835 м (Керегетас тауы). Доға тәрізді тау солтүстік-батыстан оңтүстікке қарай 16 км шамасында созылып жатыр, енді жері 3 – 4 км.

Жер бедері
----------

Беткейлері тіктеу, тізбектелген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстігiнде Қотырселтей, батысында Киікбай, оңтүстігінде Кепкен таулары орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Сортаңдау қоңыр топырақ жамылғысында қараған бұтасы аралас жусан, бетеге, т.б. шөптесіндер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
**Қаншайым Байдәулет** (Түркістан облысы Созақ ауданында дүниеге келген) - журналист.

1993-1998 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген.

2010 жылғы Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты. 2008-2010 жылғы Қазақстан Жастар одағы «Серпер» сыйлығының иегері. 2012 жылы Президенттің алғыс хатымен марапатталған.

2012 жылы қыркүйекте «Тәуелсіздік тудырған таланттар» атты кітабы Мәдениет министрлігі арқылы жарық көрген. 2012 жылы «Танымал әннің тарихы» кітабы Қытай үкіметінің тапсырысымен Шыңжаң халық баспасында басылды. Осы кітап негізінде Шыңжаң, Пекин радиоларында ән тарихына қатысты арнайы бағдарлама ашылды. 2013 жылы ТҮРКСОЙ ұйымының журналистика саласындағы арнайы сыйлығымен марапатталды. Қазіргі таңда «Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газетінде Руханият бөлімінің меңгерушісі.
Priscus (left) with the Roman embassy at the court of Attila the Hun, holding his ΙΣΤΟΡΙΑ (*History*, which the painter has incorrectly spelled ΙΣΤ**Ω**ΡΙΑ). (Detail from Mór Than's *Feast of Attila*.)
**Приск Паний** (көне грекше: Πρίσκος, Πανίτης) - V ғ.-да өмір сүрген Византиялық дипломат, тарихшы және жазушы.

V ғ-дың басында Фракияның Панион (Panium) деген елді мекенінде туған. Сол кездегі дәстүр бойынша, туған жердің атауымен «Паний» лақап атын алған[1]. Панион - Мәрмәр теңізінің жағалауындағы шағын қалашық.

«Византия тарихы және Аттиланың істері» шығармасының авторы. Дипломатиялық тапсырмаларының арасындағы ең маңыздасы - Еділ қағанның империясына іссапары болып есептеледі. Ғұндардың және олардың көсемінің бейнелеуі, сипаттамаларымен тарихшылардың арасында аты шыққан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Суда. — P. 2301.
**Иван Васильевич Самарин**(19.1.1817, Петербург,-25.8.1885, Мәскеу)- орыс актері, педагог. М.С.Щепкиннің шәкірті әрі жолын қуушы.

Өмірі
-----

Басыбайлы семьясында туған 1830 жылдардың басында Мәскеу тетар училищесінің балет бөлімінде оқыды; кейін оны Щепкин өзінің драма класына ауыстырды. Оқуын тамамдаған соң, 1837 ж. Кіші театрдың группасына қабылданды. Ол Чацкий мен Фамусов ролінің (Грибоедовтың «Ақыл азабында» ) үздік орындаушысы ретінде белгілі.Бұдан басқа Берендей, Телятов (А.Островскийдің «Қарлы ханымы» мен «Құтырған ақшасында»), Бенедикт (Шекспирдің «Жоқтан дабырасында» ) т.б. рольдерді орындады. Оның ойны әсем қимыл-қозғалысымен, көрсем пластикасымен ерекшеленеді. Пьесалар жазған. 1862 жылдан педагокилаық қызметпен шұғылданды. Шәкірттері: Н.А.Никулина, Г.Н.Федотова т.б.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 6 бет
**Иван Всеволодович Мещерский** (29.07.(10.08).1859, Архангельск — 07.01.1935, Ленинград) — теориялық және қолданылмалы механика саласындағы совет ғалымы. Петербург университетінің физика–математика факультетін бітіріп (1882), 1890 жылдан сонда қызмет істеді. 1902 жылдан Петербург политехника институтының теориялық механика кафедрасының меңгерушісі болды. Оның ғылми еңбектері реактивтік техника, аспан денелері механикасының өзекті мәселелеріне негіз болған массасы айнымалы дене механикасына арналды. Ол теориялық механика курсын оқыту әдісін түбегейлі өзгертті. Оның «Теориялық механиканың есептер жинағы» (1911) атты кітабы біздің елде және көптеген шетелдерде бірнеше дүркін жарық көрді. Мещерский — аса көрнекті педагог. Ол теориялық және қолданылмалы механиканың өзара тығыз байланыста идеясын үнемі қолдай отырып, оны жүзеге асыруға көп еңбек сіңірді. Массасы айнымалы денелердің дифференциалдық теңдеулері Мещерский есімімен аталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1976. Том 8
**Жанғали** (тат. *Canğali xan*, *Җангали*, *جان علی*) — Қасым билеушісі, ханзада (1519-1532), Қазан ханы (1532-1535). Шейхәулияр сұлтанның ұлы, Қазан ханы Шаһғалидың бауыры. Қазан тағына отырғанға дейін (1532) оны ханзада деп атаған.

1519 жылы Мәскеудің ұлы кінәзі III Василийден Қасым тағын ағасы Шаһғали Қазанға кеткеннен кейін алды. Шаһғали оралғаннан кейін де (1521) ханзада атағын сақтап қалды. 1532 жылы қазандықтардың өтінішімен Қазан тағына отырды, дегенімен шынайы билік қарашыбек Болат Шырын мен ханбике Гауһаршадтың қолында болды.

1533 жылы маусымда Ноғай биі Жүсіптің қызы Сүйімбикеге үйленді. Жанғали ханның қызын Ғабдулла Ақкүбекоғлы әйелдікке алды.

1535 жылы оны Қазан шонжарлары тақтан тайдырып, Ескі Қазанға жер аударды. Қазан кремлінде жерленген.
Рафаэль Георг Кизеветтер
**Рафаэль Георг Кизеветтер** (нем. *Raphael Georg Kiesewetter von Weisenbrunn*; 29.8.1773, Холлешау, — 01.01.1850, Баден) - австрияның музыка жазушысы әрі тарихшысы. 18030 жылы музыка теоритегі, әрі композитор Альберхтсбергерден сабақ алды. Музыка тарихындағы нидерланд мектебінің рөлі туралы зерттеу еңбегі үшін 1826 жылы Нидерланд академиясының сыйлығына ие болды. Рафаэль еуропаның орта ғасыр және араб музыкасының, көне заман музыка теориясын зерттеді. Оның 1842 жылы жазған «Араб музыкасы» атты ғылыми еңбегінде Әбу Наср әл-Фараби жайлы алғашқы деректер кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,5 том
*Басқа мағыналар үшін Рафинья деген бетті қараңыз.*
**Рафаэль Диас Беллоли** (порт. *Raphael Dias Belloli*, **Рафинья** порт. *Raphinha* ретінде белгілі; 1996 жылы 14 желтоқсанда туған, Порту-Алегри, Бразилия) — бразилиялық футболшы, "Барселона" клубы мен Бразилия құрамасының шабуылшысы.

Клубтық мансап
--------------

Рафинья "Аваи" клубының тәрбиеленушісі. 2016 жылдың басында Португалияның "Витория Гимарайнш" клубына ауысты. Ойын тәжірибесін алу үшін Беллоли дублерлер үшін өнер көрсете бастады. 7 ақпанда "Ольяненске" қарсы ойында ол Португалияның екінші лигасында дебют жасады. 13 наурызда "Пасуш де Феррейра" клубына қарсы ойында дебют жасады. 20 тамызда "Маритимуге" қарсы ойында Рафинья "Витория Гимарайнш" үшін алғашқы голын соқты. 2018 жылы ол 15 гол соғып, команданың үздік бомбардирі атанды.

Сол жылдың жазында Рафинья лиссабондық "Спортингіне" ауысты. Трансфер құны 6,5 млн еуроны құрады. 12 тамызда "Морейренске" қарсы ойында ол жаңа клуб үшін дебют жасады. Қыркүйек айында Еуропа Лигасында "Қарабаққа" қарсы кездесуінде Рафинья "Спортинг" сапында алғашқы голын соқты. Маусым қорытындысы бойынша ол клубқа Португалия Кубогын жеңіп алуға көмектесті.

2019 жылдың жазында Рафинья "Ренн" клубына ауысты. Трансфер сомасы 21 млн еуроны құрады, бұл клуб үшін рекордтық баға болды. 14 қыркүйекте "Брестке" қарсы ойында ол 1 Лигада дебют жасады. 10 Қарашада "Амьенге" қарсы ойында шабуылшы "Ренн" үшін алғашқы голын соқты. 

2020 жылы Рафинья ағылшындық "Лидс Юнайтедпен" 4 жылға келісімшартқа қол қойды. Трансфер сомасы 20 млн еуроны құрады. 19 қазан күні "Вулверхэмптон Уондерерске" қарсы ойында Англия Премьер-лигасында дебют жасады. 28 қарашада "Эвертонға" қарсы ойында шабуылшы "Лидс Юнайтед" құрамында алғашқы голын соқты.

2022 жылдың 15 шілдесінде Рафинья "Барселонаның" жаңа ойыншысы ретінде ресми түрде таныстырылды, келісім шарты 2026 жылға дейін жасалды.

Ұлттық құрамада
---------------

2021 жылы 8 қазанда Венесуэла құрамасына қарсы 2022 жылғы әлем чемпионатының іріктеу матчында Рафинья Бразилия құрамасында дебют жасады. 15 қазан күні Уругвай құрамасына қарсы іріктеу сайысында ұлттық құрамаға алғашқы голдарын соғып, "дубль" жасады.

Жетістіктері
------------

Командалық
Португалия **Спортинг Лиссабон**

* Португалия кубогының иегері: 2018/19

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Raphinha no Rennes é a sexta maior transferência de sempre do Sporting  (порт.).  Desporto (2 қыркүйек 2019).
2. ↑  *Rayner, Stuart*. Raphinha completes deadline-day switch to Leeds United  (ағыл.), *The Yorkshire Post* (5 қазан 2020). Тексерілді 5 қазан 2020.
3. ↑  Leeds United sign winger Raphinha from Rennes for £17m  (ағыл.), *The Independent* (6 қазан 2020). Тексерілді 6 қазан 2020.
Елдің құрметті адамдарына, халық ішінде ерекше беделге ие болған белгілі азаматтарға сый-сияпат жасаудың бір жолы - тарту-таралғы ұсыну ежелден қалыптасқан дәстүр. Бұл сол адамның мәртебесін көтеру, еңбегін бағалау. Батырды, ақынды, қасиетті өнегелі шебер, шешендерді халық осылай бағалап сыйлаған. Мұндай тартуға жүйрік пен жорға, қара нар, қалы кілем, күмістелген ер-тоқым, құндыз бөрік, зер шапан, кісе белбеу тағы басқа қымбат бұйымдар жатады. Егер атағы шыққан адамдар келгенде, оларға мұндай құрмет көрсете алмағандарды "жолдан жығылу" дейді. Бұл азаматқа үлкен мін кемшілік әрі ұят іс, қатардан қалу деген сөз. Тарту - елдің елдігін көрсететін тәрбиелік жол.

Дереккөздер
-----------

Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.
**КӨШКІНТАНУ**– қар көшкінінің құрылысын, қалыптасу механизмі мен жүрісін зерттейтін қартану ғылымының саласы. К. беткейдегі қар жамылғысының тұрақсыздығын, көшкін қаупінің факторларын және көшкіннің пайда болу себептерін, қар көшкіндерінің қоршаған ортаға әсерін зерттейді. Қазіргі кезде көшкіндерді зерттеу үшін физ. матем. геофиз. әдістер қолданылады. Көшкін қауіптілігін аудандау және әр түрлі масштабта көшкіндерді картаға түсіру қағидалары әзірленеді. Көшкіндерден қорғау үшін көптеген әдістер, яғни әр түрлі көшкіндерге қарсы инженерлік имараттар мен көшкіндерді қолдан түсіру әдістері ұсынылады. Қазақстанда көшкіндерді Білім және ғылым мин-нің География ин-ты зерттейді.‎
Euglena viridis
**Эвгленалар** — жасыл түсті, бір талшықты, автотрофты және гетеротрофты жолымен қоректенетін талшықтылар. Бұлар көбінесе органикалық заттары мол таза, тұщы және ластанған таяз суларда, ылғалды топырақтарда тіршілік етеді.

Олардың негізгі өкілі жасыл эвглена - Euglena viridis. Денесі ұршық тәрізді, екі ұшы сүйірлеу болып келеді. Денесінің алдыңғы жағында ұзын талшығы орналасқан, осының көмегімен эвглена бұранда тәрізді козғалыс жасайды.

Гетеротрофты тәсілімен қоректенген кезде талшықтың үздіксіз тез қозғалу нәтижесінде ұсақ органикалық заттар (бактериялар, көк-жасыл балдырлар т.б.) ауыз тесігіне жиналып жүтқыншаққа өтеді. Жұтқыншақтың түбінде ас қорыту вакуольдері пайда болып, солардың ішінде ас қорытылады, ал қорытылмаған заттар ауыз тесігі арқылы сыртқа шығарылып тұрады.

Эвгленаның денесінде көптеген жасыл түсті хроматофоралары болады. Осыған байланысты эвглена автотрофты жолымен қоректенеді, ал негізінде жасыл эвглена миксотрофты организмдер қатарына жатады. Үздіксіз қоректену арқасында цитоплазмада көптеген қор заты ретінде парамил түйіршіктері пайда болады, олар крахмалға жақын көмірсу - парамиласы. Денесінің алдыңғы жағында жарық сезгіш көзшесі - стигма орналасқан, қызыл пигмент - гематохромнан құралған. Зәр шығару және осмос қысымын реттеу жұмысын жиырылғыш вакуолі атқарады. Оны бірнеше қосымша ұсақ вакуольдері қоршап жатады. Қосымша вакуольдерінен жиналған сұйық зат және зәр жиырылғыш вакуольден резервуарға құйылады да, жұтқыншақ арқылы сыртқа шығарылады.

Ұзынынан бойлай бөліну арқылы жыныссыз жолмен көбейеді. Қолайсыз жағдайларда эвглена сыртына қалың қабық шығарып, соған қапталып цистаға айналады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  [Дәуітбаева К. Ә.Омыртқасыздар зоологиясы. Оқулық. - Алматы: 2004. ISBN 9965-749-11-6]
**Көшпенділер** — 2005 жылғы қазақ-француз бірлесіп түсірген фильм. Фильмнің желісі Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясының екінші кітабына негізделген.

Жарнама ұраны: *Әрбір жауынгердің, әрбір халықтың, әрбір махаббаттың өз Отаны болуы керек.*

Желісі
------

XVIII ғасыр. Қазақтардың жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық соғысын жүргізуде. Абылай хан атанған — Мансұр талай сынақтан өткен жас жігіт. Ол нағыз халық қолбасшысының қиын жолынан өтуі керек. Ажалмен бетпе-бет келгеніне қарамастан, ол дана, абыройлы адам болып қала береді. Оның басты мақсаты – қазақ халқын осындай қиын-қыстау кезеңде біріктіру, өйткені ортақ күш-жігермен ғана жауды өз жерінен қуып шыға алады. Сонымен қатар, осындай қиын кезеңде Мансұрдың жауынгер қыз Гауһарға деген сезімі бар, бұл да оған ауыр сынаққа айналады...

Рөлдерде
--------

| Актёр | Рөлі
 |
| --- | --- |
| Джей Эрнандес | Ералы  |
| Аянат Есмағамбетова | Гауһар  |
| Куно Бекер | Әбілмансұр  |
| Марк Дакаскос | Шарыш  |
| Арчи Као | Шаңгрек  |
| Джейсон Скотт Ли | Ораз  |
| Ділназ Ахмадиева | Хоша  |
| Тұңғышбай Жаманқұлов | Әбілқайыр  |
| Досқан Жолжақсынов | Қалдан Серен  |
| Ерік Жолжақсынов | Барақ  |

Фильм 2004 жылы аяқталды, бірақ көріністі көрген продюсерлер оған қосымша қаражат салуды ұйғарып, жасаушылардан шайқас сахналарын аяқтауды және романтикалық желіні кеңейтуді талап етті. Сұраныстары құпталмаған соң режиссер Иван Пассер мен оператор Юли Штайгер жобадан шығып, олардың орнына Сергей Бодров пен Дэн Лаустсен келді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақфильм» Голливудтың қатысуымен «Номад» (көшпенділер) фильмінің түсірілімін бастады.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
AllMovie · AlloCiné · Box Office Mojo · ČSFD · FilmAffinity · Internet Movie Database · Metacritic · MusicBrainz · Rotten Tomatoes |

 |
**Анаксимен** - (гиа. Б.д.д. 610- 546) - көне грек философы материалист, Анаксимандрдің шәкірті. Оның ілімі бойынша барлык тіршіліктің түп негізі- ауа. Ауа шексіз, козғалмалы, қоюлана келе бұлтты кұрайды, содан кейін суды, соңынан жерді және тастарды, ал сұйықтала келе - отқа айналады.[1]
Анаксимен жұлдыздар — от, бірақ біз оның жылуын сезінбейміз, өйткені олар өте алыста (Анаксимандр бойынша, жұлдыздар планеталардан жақын) деп түсіндірді. Күн мен Айдың тұтылуына ақиқатқа жақын түсінік берді.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Аң олжасын қанжығаға байлау. Суретін салған Б.Досымов
**Қанжыға** – ерге бөктерген затты байлайтын қайыс жіп, таспа. Қанжыға ердің қапталындағы әдейі тесілген тесіктен қапталдық пен желдікті ұстап тұратын әнжімен құйысқан бекітілген шеттіктің түбіне жақын жерінен тұйықталып өткізіледі немесе қапталға әдейі бекітілген шығыршыққа тұйық бау шалынып байланады. Қанжығаның ұзындығы жұп күйінде екі-үш қарыстан бір метрге дейін де болады.

Қанжығалау
----------

Ердің артына бір затты байлауды «қанжығалау» деп атайды. Қанжығалауға қолайсыз зат, нәрселер байланбаған. Өйткені, аттың шабын соғады, сонымен қатар салмақты нәрселерді қанжыға көтермейді. Дәстүрлі ортада қанжығалау көбінесе саятшы және аңшыларға қатысты қолданылды. «Қанжығасы майлану» деген сөз тіркесі, әдетте, аңшылық пен саятшылықта олжалы қайтқандарға ғана қатысты емес, жалпы адамның жолы болғанын, жеңіске жеткенін, олжалы болғанын да білдіреді.

Қанжығаға байлау
----------------

Қанжығаға байлау – аңшының алған аңын жолай кезіккен адамға беру салты. Қолы ашықтықтың, жомарттықтың және қарым-қатынасты реттеуге бағытталған салттың көрінісі бола тұра, бұл ғұрыптың наным-сенімге де негізделген астары бар. Яғни, дала аңы баршаға ортақ қауым игілігі. Сондықтан, қалыптасқан дәстүр бойынша, кездескен жолаушыға аңды, яғни, олжаны беру керек. Өйткені, жолда ұшырасқан адам қырықтың бірі – Қыдырға баланады. Олжа байламаса құдайдың бергелі тұрған одан да үлкен несібесінен құр қаласың деген сенімге сай атқарылатын ғұрып болып саналады. Қанжығаға өзі алған тұңғыш аңын өзіне байлау да – құсбегілік өнерде атқаралытын ғұрыптардың бірі. Аң аулауға алғаш шыққан адам тұңғыш олжасын басқа біреуге сыйламайды, яғни байламайды. Әйтпесе, қанжыға қурап, құр қалады, қанды болмайды, жол болмайды деп ырымдайды. Яғни, бақ пен несібе басқаға кетпесін деп алған аңын біреуге берместен, ырым қылып өзі алады.  

Аңшылармен кездескен адам қанжыға қанды болсын деген тілек айтады. Яғни, аң алып, оны қанжығаға байлаңыз деген тұспал сөз айтады. Құсбегі қанжығаға аң байлағанда «қанжыға майлансын!» деп айтуы керек. Қанжығасына аң байланған адам құсбегіге алғыс, рахмет айтып, бата беріп жолын жасаған. Ал егер, ұстаған аңды біреудің қанжығасына байлап үлгермесе, оған аңды үйіне әкелген соң да беруіне болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Нұрғалиұлы Н. Еженбекұлы Е. Ат әбзелдерi. Ер. Ата салтыңды аяла (Қазақ салт-дәстүрлерi туралы таным). Құраст. Н.Ақбаев. Алматы: Ана тілі, 1998. 96-113 бб.;
* Тоқтабай А. Қазақтардың аңшылыққа, құсбегілікке, балық аулауға байланысты жора-жосындары. Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет ғұрыптары. 1-том. Біртұтастығы және ерекшелігі. Алматы: Арыс, 2005. 116-126 бб.;
* Мұқанов С. Халық мұрасы. Тарихи-этнографиялық шолу. Таңдамалы. шығармалар. ХV том. Алматы: Жазушы, 1979;
* Бабалықұлы Ж. Тұрдыбаев А. Саят. Алматы: Қайнар, 1989;
* Қазыханқызы Н. Аңшылық хиқаялары. Этнографиялық эссе. Алматы: Атажұрт, 2010.
**Шилтрон** (ағыл. *schiltron, schiltrom* немесе *shiltron* ретінде белгілі; «skil-tron» деп айтылады) — алдыңғы сапта найзалы сарбаздар сақина құрып тығыз орналасқан сап түзу (circles of spearmen). Бастапқыда, Уоллес кезінде сап түзу тек қорғану үшін болды (сол кезде орта ғасырлық Еуропада алғаш рет шотландықтар ұзын «жаяу әскер» найзаларын қолданған). Брюс Бэннокбернде оны қозғалысқа келтірді (ағылшындарды оларға қолайсыз аумақта шайқасуға мәжбүр еткізді). Бұл жетістік шотландықтарды шабыттандырғаны соншалықты, тіпті, олар оны Дапплин-Мур (1332) немесе Халидон-Хилл (1333) түбінде келеңсіз жағдайларда қайталады.

Брайанттың «The Age of Chivalry» және оның жартылай баяндалған Osprey басылымында шилтрон «tight box formations» деп суреттеледі. Бірақ сол Брайант Бэннокберндегі (1314) шилтронды «үш үлкен түксиген шарлар», «баяу қозғалатын болат қабырға» деп сипаттайды. Вальтер де Гизборо Фолкерк шайқасына дейін (1298 ж.) шотландық шилтронды «дөңгелектеу формасында ... найзаларын тура және үстіге шығарып қойған [адамдармен] терең құрылыста иін тіресе және шеңбердің сыртқы сызығына қарап тұрған». Мұнда қарсылық жоқ. Қозғалыс кезінде дөңгелек сапты сақтау мүмкін емес; көп ұзамай, ол ұзартылған - каре немесе «баған» тікбұрыштыға айналуы керек болды. Бұл сап түзуді шотландықтар қолданды:

1. Фолкеркте Уильям Уоллеспен (1298)
2. Бэннокберн шайқасының бірінші күні Томас Рэндольфпен (1314)

Сызықтық сап түзуде:

1. Бэннокберндегі негізгі шайқастың барысында
2. Митонда (1319)
3. Дапплин-Мур (1332)
4. Хэлидон-Хилл (1333)
5. Кулблине (1335)
6. Нэвиллс-Кросс (1346)
7. Оттербурн (1388)

Тағы қараңыз
------------

* Фаланга
* Баталия (сап түзу)
* Батальон
* Каре
* Клин
* Терция
**Анако**  (ANACO, Атырау мұнай акционерлік компаниясы) — мұнай өндіретін мемлекеттік емес компания. Жеке тұлғалардың құрылтайшылығымен құрылып, мұнай барлау жұмыстарына мемл. лицензия алған (1994). Шағын вахталық кенті және электр ст-сы бар. Атырау облысындағы жаңа мұнай кеніштерін бұрғылау жұмысына тендер жарияланған кезде оған Шығыс Еуропаның бірнеше елініңғ АҚШ-тың, Ресейдің компаниялары қатысты. Тендерді жеңіп алған компаниялардың арасында қазақстандық АНАКО да бар. АНАКО-ның бизнес жоспары Еуропа Даму және Қайта құру Банкінің талабына сай жасалған. Жылына 200-250 мың тонна мұнай өндіреді (1997).
**«Ана тілі»** - баспа. 1990 ж. 5 маусымда ұйымдастырылды. 

Баспа еліміздің байырғы баспаларының бірі, мектеп оқулықтарын шығаратын «Мектеп» (қазіргі «Рауан») баспасының құрамындағы үш редакция негізінде отау тікті. 1991 жылдың 1 қаңтарынан бастап өнім шығаруға кірісті. Жаңа баспаның беташар кітабы Әуезовтің *«Әдебиет тарихы»* еңбегі болды. Кезінде әдебиетке берілген теріс бағалардың «салқыны» тиіп, қаламгердің көп томдығынада біраз жері күзеліп енгізілген бұл еңбек қоғамымыздағы оң өзгерістерге орай алғашқы толық нұсқасы бойынша шықты. Баспа Абай мен Әуезов тақырыбына арналған өдебиеттерді үзбей шығарып келеді. Мысалы, 3. Ахметовтің *«Абайдың ақындық әлемі»*, М. Мырзахметовтің *«Абайтану тарихы»*, Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің *«Путь Абая»* ( орыс тілінде) эпопеясы, ғалым Т. Әкімовтің *«Даналық мәйегі»*, ғалым-журналист Б. Жақыптың *«Мүхтар Әуезов - публицист»* кітаптары жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
**Анадолы агенттігі** (Anadolu Ajansi, АА) - Түркия]ның телеграф агенттігі.. 1920 жылы Анкарада ұйымдасқан. Үкімет орнының тікелей бақылауымен орталық және аймақтық газеттерге хабар беріп тұратын акционерлік қоғам. 

Ел ішінде, Еуропада, Таяу Шығыс және Оңтүстік- шығыс Азияда тілшілері бар. Шетел хабарларын негізінен АҚШ, Ұлыбритания, Франция, ТМД т.б. елдердің телеграф агенттіктері мен радиохабарын тарату компанияларынан алады. 

Анкара мен Стамбулда күнделікті бюллетень шығарып тұрады. Hanimeli Sok. 7, Sihhuye, An¬kara; Tel: (312) 231 -70-00; Fax: (312) 2312174.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
Картоннан жасалған анаглифты көзілдірік
**Анаглиф** (от грек. *anáglyphos* — бедерлі) - стереоскоп эффектісін алудың әдісі.

Әр түске боялып кодталған, ортақ экранға проекцияланған стереоскоптық жұптың фотосуреттерін, сол фотосуреттердің түсіне сәйкес түске боялған әйнегі бар көзілдірікпен қарау арқылы стереоскоптық эффект алынады.  

Бір жердің стереомоделін жасау үшін 2 суреттен тұратын стереожұптан(кеңістіктегі 2 нүңтеден түсірілген бір жердің фотосуреті) диапозитивтер дайындалынып, олар толықтырғыш түс беретін жарық фильтрлерінен өткізіледі де, ортақ экранға түсіріледі. Бұл кескінді әйнегінің түсі жарық фильтрлерінің түсіне сәйкес көзілдірікпен қарағанда, әр көз өзіне кигізілген көзілдірік түсіне сәйкес түсті көретіндіктен , суреттің бедерлі кескіні байқалады яғни стереоэффект алынады. Бірін-бірі толықтыратынтүске екі түсті қабаттастырғанда , ақ түс беретін: қызыл және көк жасыл, қызғылт сары және жасылдау көк, сары және көк, сары жасыл және күлгін, жасыл және күрең қызыл т.б. түстер жатады. 

Көзілдіріктің шынылары көбінесе қызыл және көк жасыл түстерге боялады.

Анаглифиялық суреттер (анаглифиялық көзілдірікпен көрі керек)
-------------------------------------------------------------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Virtual&Really.Ru Мұрағатталған 5 желтоқсанның 2018 жылы.
* 

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Анаглифия**

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Мохиэддин Халед** (17. 8. 1922 жылы туған, Каир) - Египеттің саяси және қоғам қайраткері, журналист. Г. А. Насер бастаған «Ерікті офицерлер» ұйымына кірді. 1952 жылы египет ұлт-азаттық революциясына қатысты. 1956 - 1959 жылдары «Әл-Масаа» газетінің бас редакторы болды. 1957 жылдан ұлттық жиналыстың депутаты. 1968 –1971 жылдары Араб соц. одағы (АСО) ОК-нің мүшесі, 1958 жылдан Египеттің Ұлттық бейбітшілік советінің бас секретары. 1958 ж. Бүкіл дүниежүзілік Бейбітшілік Советінің (БДЖБС), 1964 ж. БДЖБС Презтдиумының мүшесі. 1956 ж. Жолио-Кюри атынд. Алтын медальмен наградталды. «Халықтар арасында бейбітшілік нығайтқаны үшін» Халықар. Лениндік сыйлық алды (1970 жылы).  

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Тархандық** - ру -тайпа билеушілері мен ақсүйектерінің жерге ерекше және дербес құқықтығы. 

Яғни, хан (сол дәуірдегі немесе сол мемлекеттегі лауазымы ең жоғары адам) өзінің қолбасшылырына, уәзірлеріне немесе еңбек етіп, пайдасы тиген адамдарға өз атынан бөліп берген жерлері. Ал тархандық сыйлыққа, жерлерге ие болғандар ол жерге ерекшк қарады. Тархандық жер иелері өзіне қызмет еткен құлдарға, жұмысшыларға жерді бөліп бере алмады. Себебі, ол жерлерді хан тікелей өзіне сыйлыққа берген және заң бойынша құлдар мен жұмысшылар тархандық жер иесі бола алмайды. Кейбір деректерде "тархан" сөзі қолданылады. Ал "тархан" сөзі - орта ғасырларда батыс Түрік қағанатында сот қызметін атқарған шенеуніктер және моңғол дәуірінен кейінгі кезеңде билік құрған мемлекеттерде тархандық құқық, яғни сый алған ақсүйек өкілдері.
Канченджанга тауы
Канченджангада бес шың бар. Басты Канченджанганың биіктігі - 8586 м, оңтүстік Канченджанганың биіктігі 8491 м-ді құрайды. Орталық Канченджанга - 8478 м, Ялунг-Кангтың биіктігі 8505 м-ді құрайды. Ал Кангбачен деп аталатын шыңның биіктігі - 7902 м. Канченджангаәа1998 жылы әйелдер арасынан алғаш рет Джиннет Харрисон көтерілді
Канченджанганың басты шыңы биіктігі бойынша әлемде үшінші орынды иемденеді.
Бұл тау тізбегіндегі басқа шындардың биіктіктері 8000 м-ден асады.
Канченджанга Үндістандағы ең биік тау болып саналады. Ол биіктігі бойынша Непалдағы екінші шың болып табылады.
Аталған тауды Дарджлинг бекетінен тамашалауға болады.
Канченджанга атауы жергілікті халықтың тілінен аударғанда «Қардың бөс қазынасы» деген мағынаны білдірөді. Таудың оның бүлай аталуына ондағы бес шың себеп болған.
Канченджанга немесе Кангченджанга Сикким - Непал
шекарасында орналасқан Гималай үстіртінің бір бөлігі.
Канченджанга 1852 жылға дейін әлемдегі ең биік тау болып саналған.
Жергілікті лими тілінде тауды «Суеланма» деп атайды. Бұл «біз әрқашан сәлем беріп отыруға тиіс тау» деген мағынаны білдіреді.
Канченджанга шыңына бірінші болып 1955 жылы 25 мамырда құрамында Джордж Бэнд пен Джо Броун мүше болған британ экспедициясы сәтті көтерілген болатын. Кирати діні бойынша Канченджанга киелі деп саналады.

Шыңдары
-------

| № | Шыңдар | Биіктігі,м |
| --- | --- | --- |
| 1 | Негізгі Канченджанга | 8586 |
| 2 | Оңтүстік Канченджанга | 8491 |
| 3 | Ортаңғы Канченджанга | 8478 |
| 4 | Батыс Канченджанга немесе Ялунг-Канг | 8505 |
| 5 | Кангбачен | 7902 |
|

Дереккөз
--------

1. Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Йоахим Лев** (нем. *Joachim Löw*; 3 ақпан 1960 жыл, Баден-Вюртемберг, ГФР) — неміс футболшысы, жартылай қорғаныста ойнаған. 2006-2021 жылдары Германия Ұлттық футбол құрамасының бас бапкері болды. Оған дейін Юрген Клинсманның көмекшісі болған.

Карьерасы
---------

Жартылай қорғаушы ретінде «Фрайбург», «Штутгарт», «Айнтрахт» (Франкфурт), «Карлсруэ» клубтарында ойнаған. ГФР құрамасы сапында 4 матч өткізген. 1990 жылдардың басында карьерасын аяқтады. 

Бапкерлік ғұмырын Швейцария клубтарының бірін жаттықтырудан бастаған. 2004 жылға дейін "Боруссия Дортмунд" және "Тироль" (Аустрия) клубтарымен бірге біраз жетістіктерге жетті. 2004 жылы Германия құрамасының тізгінін Юрген Клинсманн ұстаған соң, Лев ассисент ретінде қызмет атқарды да, 2006 жылғы әлем чемпионатынан соң оның орнына өзі бапкер болды. 

Құрама бапкері ретінде өзі қатысқан турнирлерінің көбінен жүлдесіз қайтпаған, мәселен, 2008 жылы Еуропаның күміс жүлдегері атанса, ӘЧ-2010, ЕУРО-2012, ЕУРО-2016 турнирлерінде қола жүлдені иемденген. Ал 2014 жылғы әлем чемпионаты мен Конфедерациялар кубогы 2017 турнирлерінде чемпион атанған.

2020 жылғы Еуропа чемпионатынан кейін қызметтен кететінін мәлімдеді.

Жетістіктері
------------

### Командалық

Германия Штутгарт

* Германия кубогы : 1996/97
* Кубок иелері кубогының финалисі : 1997/98

Түркия Фенербахче

* Түркияның қола жүлдегері : 1998/99

Аустрия Тироль

* Аустрия чемпионы : 2001/02

 Германия

* Еуропаның күміс жүлдегері 2008
* Әлемнің қола жүлдегері 2010
* Еуропаның қола жүлдегері 2012
* Әлем чемпионы 2014
* Еуропаның қола жүлдегері 2016
* Конфедерациялар кубогының жеңімпазы 2017

### Жекелей

* Германиядағы "жыл бапкері": 2014
* ФИФА жыл бапкері: 2014

Сілтемелер
----------

* Неміс футбол одағында Йоахим Лев жайлы
*Porzana porzana*
ТАРТАР (Porzana porzana) - қараторғайдан сәл үлкенірек, шағын денелі (80- 130 г) құс.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Бүкіл жабын қауырсыны шұбарланған қошқыл түсті болып келеді.
Биік шөптердің арасымен оңтайлы жүгіреді, алайда зауықсыз ұшады да, жүзуден қашқалақтайды. Түнде өмір сүреді. «Тартар» деген атау «деуге тұрмайтын - кішкене» деген ұғымнан туса керек. Тартардың ұялау кезеңінде дөрекі жағымсыз ысқырығын іңір қараңғылығында жиі естуге болады. Ернеуі биік, ұқыпты жасалған ұясын батпақты шөптің ортасына, ылғалды шалғынға орналастырады. Салындыдағы 5-8 шұбар жұмыртқаларды ата-енелері 3 апта бойы басады. Балапандар кептірініп үлгерместен, денесін қошқыл мамық жауып, ата- енелерінің соңынан ілесуге болады.

Таралуы
-------

Орта және Оңтүстік Еуропа, Алдыңғы Азияда, Сібірде, Солтүстік-Батыс Азияда таралған. Қазақстанда шөптесін батпақта және қорықшасы (батпақтанған көмескі орын) бар жерлерде орын теуіп, республиканың солтүстік жартысында ұялайды, оқта-текте қамыста да өмір сүреді. Тартарлар Қазақстанда наурыздың аяғынан қарашаға дейін кездеседі.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Porzana porzana*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
Енгізу арқылы сұрыптау
**Енгізу арқылы сұрыптау** - бұл массивтің сұрыпталмаған бөлігінен сұрыпталған бөлігіне элементтерді енгізу болып табылады. Енгізілген элемент массив бөлігінің сұрыпталуын бұзбау қажет. Ол үшін енгізілген элемент өз орнын тапқанша, сұрыпталған бөлігінің элементтерімен орын ауыстырып отыруы тиіс. Мысалы **n** элементтен тұратын **А** сандар массиві берілген. Оны енгізу әдісін қолданып элементтерінің өсуі бойынша сұрыптайық.

Енгізу арқылы сұрыптау

Алгоритм
--------

1. Өлшемі n болатын А массивін толтыру және экранға шығару;
2. i:=2;
3. j:=i-1;
4. Егер A[j+1]=A[j] болса, онда олардың орындарын ауыстырамыз және j:=j-1, әйтпесе j:=0;
5. j:=0 болғанға дейін 3 және 4 қадамдарды қайталау;
6. i:=i+1;
7. i:=n болғанға дейін 3,4,5,6 қадамдарды қайталау;

Программалау
------------

```
Program Aikesha\_lay;
Const n=8;
var i, j, k: integer;
A:array [1..n] of integer;      
Begin
Randomize; Writeln('Берілген сандар массиві:');
For i:=1 to n do
Begin A[i]:=Random(30); Write(A[i]:4); end;
For i:=2 to n do
begin
j:=i-1;
Repeat
If A[j+1]<=A[j] then begin k:=A[j]; A[j]:=A[j+1]; A[j+1]:=k; j:=j-1; 
end else j:=0;
until j=0;
end;
writeln;
writeln('Өсуіне қарай сұрыптау нәтижелері:');
For i:=1 to n do
Write(A[i]:4); 
readln;
end.

```

Дереккөздер
-----------

Қолданылған әдебиеттер
----------------------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
* Бурин Е. А. Программирование на языке Турбо Паскаль. А. 2000.
* Вирт Н. Алгоритмы инструктуры данных.
* Досмайлов Т. К. Паскаль программалау тілі. А.1996.
* Кнут Теория алгоритмов.
* Матросов В. Л. Теория Алгоритмов.
* Семашко Г. Л. Салтыков Г. Л. Программирование на языке Паскаль. М.1988.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 7 қарашаның 2014 жылы.
* 
* Мұрағатталған 7 қарашаның 2014 жылы.
* Мұрағатталған 7 қарашаның 2014 жылы.
* Мұрағатталған 7 қарашаның 2014 жылы.

[[Санат:Математика]
**Сібір қандығы** (лат. *Erythronium sibiricum*) – лалагүлдер тұқымдасының қандық туысына жататын ең бір әдемі гүлдейтін көктем флорасының өкілі. Қазақстанда таралуы Алтай тауы мен Шығыс Қазақстан облысымен шектелген. Жапырақты және қылқанжапырақты ормандарда, аласа таулардан орманның жоғарғы шекарасына дейін (теңіз деңгейінен 2400 м). Жер асты бөлігі нәзік, ақ цилиндр формалы, пиязшығы (ұзындығы 5-6 см), сабағы жұқа, биіктігі гүлмен қоса есептегенде 10-30 см шамасында. Жапырағының барлығы екіден, қарама-қарсы орналасқан, кең қандауырша пішінді, күңгірт жасыл, көптеген мрамор тәрізді күрең дақты, гүлдері дара, иілген, жапырақшалары артқа қайырылған. Аталықтары жақсы ерекшеленеді, ашық сары, ұзын тозаңдарымен. Тұманды күндері және салқын түсүден гүлсерігінің жапырақтары иіледі. Осындай жолмен тозаңды суланудан қорғайды. Қандық өсу ортасына байланысты сәуірдің соңынан шілденің басына дейін гүлдейді. Кейде ол 1 минутта 100 гүлдеген түр бір үлкен бір алқап құрады.
Гүлдерінің түсі жылдам ауысып отырады – өте күңгірттен, ашық күлгін кейде таза ақ түске. Гүлдеу мерзімі аяқталған соң сабақ жапырылып қалады, жеміс (дөңгеленген қорапша) қақырайды да бір неше ондаған тұқым жерге шашылады. Тұқымды құмырсқалар таратады. Қандық ерте көктемдегі омарталық өсімдік (1 га 45 кг өнім береді) ретінде және сәндік өсімдік жоғары бағаланады. Пиязшықтары маринадталған және қайнатылған түрде жеуге жарамды. Халықтық медицинада жиі қолданылады қан аздықты, жүйке жүйелерін емдейді.
**Сібірше Уикипедия** (*Сиби́рска Википе́ддя*) — «сібір тілі» деп аталатын тілде жазылған Уикипедияның жабылған және содан кейін өшірілген бөлімі. 2006 жылдың 1 қазанында ашылып, 2007 жылдың 5 қарашасында жабылған.

2007 жылдың қаңтар айында боттар жазған 6924 мақаланың арқасында Уикипедиялар арасында 66-шы орынға шықты. Бұл көрсеткішпен Сібірше Уикипедия көптеген «тірі тілде» жазылған Уикипедияларды озып кетті. Мысалға: африкаанс, өзбек, белорус тіліндегі Уикипедиялар.

«Сібір» Уикипедиясының негізгі тақырыптары дін мен лингвистика болды. Сонымен қатар Сібірше Уикипедияның қатысушылары әртүрлі мәтіндерді «сібір тіліне» аудармен айналысты. 

Бастапқыда бұл Уикипедия тек қана оқу үшін қалдырылып, артынан толығымен өшірілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  СибирскаВольгота Мұрағатталған 2 қарашаның 2010 жылы.  (сіб.)
Тас көмірді өңдеу
=================

Тас көмірді ауа қатыстырмай кокс пештерінде 900 - 1050°C температурада өңдеу әдісін тас көмірді кокстеу деп атайды. Алғашқы түзілетін өнімдер: кокс және ұшұыш заттар.
Шикізаты ретінде 350 - 400°C температурада пластикалық күйге ауысып, берік және кеуекті металлургиялық кокске айналатын тас көмірлер қолданылады. Коокстелінетін көмірді көмірлердің басқа түрімен араластырып, шикіқұрам (шихта) дайындап, кокстеуге жібереді.
Коксхимия өндірісінде кокспен қатар жүздеген химиялық өнімдер, химиялық өндірістің шикізаты, жартылай дайын өнімдер жіне келешекте полимерлеуге пайдаланылатын мономерлер өндіріледі.

Кокc
====

Кокс - кеуекті қатты зат. Оны металлургия зауыттарында, домна пештерінде қолданады. Сондықтан механикалық беріктігі жоғары, ал жану жылуы 31400 кДж/кг-нан кем болмайды.

Тіке кокс газы
==============

Тіке кокс газы - құрамында өте күрделі (конденсацияланбайтын газдар, тас көмір шайырлары, ароматты көмірсутектер және су буынан құралған қоспалар) кокс пешінен шығатын бу мен газ қоспасы. Оның құрамынан шайырларды, ароматты көмірсутектердін және суды конденсациялайды, ал аммиакты адсорбциялайды. Бұлардан кейін қалған газ қоспаларын кері кокс газы деп атайды. Кокс газы - күрделі қоспа (%):H2 54 - 59, CH4 23 - 28, CO 5 - 7, N2 3 - 5, O2 0,3 - 0,8. Жанк жылуы 16700 - 17200 кДж/м3. Кокс газын кокс және домна пештерін жылытуға немесе химиялық шикізат ретінде қолданады.
АҚШ-тың Конкорд (Массачусетс) қаласындағы конгрегационалисттік шіркеуі
**Конгрегационализм** (**Конгрегационалисттік шіркеу**) (ағылш. *Congregational church*; **индепенденттер**, басшысы: Оливер Кромвель) — ағылшын кальвинизмнің радикалды тарамы. Әрбір приходтық қауымдастығының (ағылш. *Congregation*) автономиясын (ағылш. *Independence*) дәлелдеген. Пресвитериандықтармен бөлінуі нәтижесінде шамамен 1580 жылы пайда болды.

Конгрегационалисттер дүние жүзілік ғана емес, бүкіл ұлттық шіркеудің қажеттілігін мойындамаған, өйткені осындай ұйымдар шығынды төрешілдік ретінде ұғынылады. Пуритандықтан шыққан индепендентттер пресвитериандық синодтардың шіркеулік ұйымдастырылуын қабылдамады, өйткені индепенденттер оларды деспотизммен бір қатарда тұрған паписттер мен англикандықтарды деспотизмнің бір түрі ретінде санаған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Савой декларациясының мәтіні (ағыл.)
* Ұлыбританияның конгрегационалистік федерациясы (ағыл.)
**Максим Григорьевич Левин** (1904 жыл 16 қазан, Слоним - 1963 жыл 18 сәуір, Мәскеу) - белорус антропологы, этнограф және археолог. *Тарих ғылымдарының докторы* (1958), профессор (1960). 1944-1963 жылдары *КСРО ҒА Этнография институты директорының орынбасары*.

Еңбегі
------

*Тувада* (1926, 1952), Солтүстік Байқал маңында (1927), Алтайда (1929), *Охот теңізінің жағалауында* (1930-1931), *Амур өзені бойы* мен *Сахалинде* (1947) және 1957 жылдан бастап жыл сайын *Чукоткада* *Уэлен және Эквен обаларында* жүргізген қазба жұмыстары *эскимостар тарихына* байланысты аса бай деректер берді. Ол Қазақстан халықтарының антропологиясын зерттеуде үлкен ғылыми үлес қосты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
**Аустралиялық алып жауынқұрт** (лат. *Megascolides australis*) – Азқылтанды құрттар тұқымдасының биологиялық түрі, Жер шарындағы ең ұзын жауынқұрт болып саналады. Ұзындығы 3 м-ге дейін жетеді. Олар да біздің елдегі жауынқұрттар секілді топырақты асқазанынан өткізу арқылы құнарлы ете түседі. Жыланға ұқсайтын мұндай құрттар Аустралия құрлығында таралған. Дегенмен адамдарға ешқандай зиянын тигізбейді. Жәндіктің тағы бір артықшылығы - ұзақ жасайтындығы. Жәндікке тәжірибе жүргізен ғалымдар оның 8-10 жылға дейін өмір сүретіндігін анықтаған. Аустралиялық алып жауынқұрт жойылып бара жатқан жәндік ретінде Қызыл кітапқа енгізілген.
**Рис ап Грифид** (1132 — 28 сәуір 1197) (валл. Rhys ap Gruffydd) — валлилік Дехейбарт корольдігінің билеушісі. «Лорд Рис» (валл. Yr Arglwydd Rhys, ағылш. Lord Rhys) есімімен танымал, алайда көзі тірісінде бұл атақты қолданбаған екен.

Шыққан тегі мен ертеректегі жылдары
-----------------------------------

Бірінші шайқас (1146—1155)
--------------------------

Первая известная битва, в которой принимал участие Рис, — штурм замка Лланстефан

Биліктің басы
-------------

Жер аймағынан айрылу(1155—1163)
-------------------------------

Валли көтерілісі (1164-1170)
----------------------------

Герб Риса ап Грифида с тремя во́ронами

Кейінгі билік
-------------

Ағылшын королдігімен әлемі (1171—1188)
--------------------------------------

Замок Диневур был столицей Диневурской династии. Самая ранняя из сохранившихся его частей могла быть построена Рисом или его сыном Рисом Григом.[1]

Кейінгі серіктестік
-------------------

Ристің қаза болуы
-----------------

Рис был похоронен в соборе святого Давида, где до сих пор сохранилось приписываемое ему изображение

Рис мінезі және оның іскерлігіне берілген баға
----------------------------------------------

Балалары
--------

Некоторые дети Риса, включая Майлгуна и Грифида, похоронены в аббатстве Страта Флорида.

Сілтемелер
----------

* Статья о последнем походе Риса

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑  Rees pp. 127, 167
**«Аустрия»** (нем. *FK Austria Wien*, және *FK Austria Vienna*) — Аустрияның Вена қаласындағы кәсіби футбол клубы. Аустрияның ең титулды клубтарының бірі, 1911 жылы құрылған.

Тарихы
------

1911 жылы 15 наурызда *Wiener Amateur Sportvereinigung* деген атаумен өз тарихын бастады. 1924 жылы тұңғыш рет Аустрия чемпионы атанды. 1926 жылы кәсіпқой клуб статусын алды да, екінші рет Аустрия чемпионатында топ жарды. 

Клуб 30-жылдары тіпті күшейді. Кейін Германия Аустрияны жаулап алғасын клуб бірнеше белді ойыншыларынан айрылды. Кейін Аустрия футболы тарихындағы ең үздік футболшы атанған Маттиас Синделар 1939 жылы жұмбақ жағдайда қайтыс болды. Германияның қарамағында өткен жылдары клуб ешқандай жүлде ұта алмады, бірақ "Аустрия" атауын сақтап қала алды. 

1949 жылы араға 23 жыл салып үшінші рет чемпион атанды.

Жетістіктері
------------

### Ұлттық

* Аустрия чемпионы (**24**): 1923/24, 1925/26, 1948/49, 1949/50, 1952/53, 1960/61, 1961/62, 1962/63, 1968/69, 1969/70, 1975/76, 1977/78, 1978/79, 1979/80, 1980/81, 1983/84, 1984/85, 1985/86, 1990/91, 1991/92, 1992/93, 2002/03, 2005/06, 2012/13
* Аустрия кубогы (**27**): 1921, 1924, 1925, 1926, 1933, 1935, 1936, 1948, 1949, 1960, 1962, 1963, 1967, 1971, 1974, 1977, 1980, 1982, 1986, 1990, 1992, 1994, 2003, 2005, 2006, 2007, 2009
* Аустрия суперкубогы (**6**): 1990, 1991, 1992, 1993, 2003, 2004

Сілтемелер
----------

* Ресми сайты  (нем.)
РИПСАЛИДОПСИС (RHIPSALIDOPSIS РИПСАЛИДОПСИС) – кірпігүлдер тұқымдасына жатады. Отаны - Бразилия. Рпсалидопсис желтоқсан гүліне өте қатты ұқсас келеді. Бірақ желтоқсан гүлінен айырмашылығы, гүлдеу мерзімі наурыз-мамыр айларының аралығында. Жапырақтары етті, жалпақ, тікенекті, буын-буын болып келген. Жапырағының соңғы буындарының ұшынан гүл жарады. Гүлдерінің күлгін, қызыл, қанық қызыл, ақ түсті түрлері бар. Гүлдерінің хош иісі болады. Гүл түйнегі пайда бола бастағаннан бастап, өсімдікті бір орыннан екінші орынға қозғап, мазалауға болмайды, әйтпесе түйнегін тастап жібереді.

Жарығы:
-------

Алакөлеңкені ұнатады.

Жылуы:
------

Қазан айынан қаңтар айына дейін демалу кезеңінде 15 ºС салқындау жерде ұстаған жөн.

Суғарылуы:
----------

Гүл бүршіктері пайда болғаннан бастап гүлдеп болғанға дейін молынан суғару керек. Гүлдеп болған соң суғаруды азайтады. Демалу мерзімінде салқындау жерде ұстағандықтан суды тек топырағы кеуіп кетпеу үшін ғана суғарып отырады.

Ылғалдылығы:
------------

Құмды, шөлді жерлерде өсетін кірпігүлдерден айырмашылығы, бұл көлеңкелі тропикалық ормандарда өсетіндектен ылғалдылықты ұнататын өсімдік.

Қоректендірілуі:
----------------

Айына бір рет кірпігүлге арналған тыңайтқышпен қоректендіріп отыру қажет.

Аурулары:
---------

Көбінесе саңырауқұлақ ауруларына шалдығып ауырады. Ондай жағдайда фунгицид препаратын қолданыңыздар. Ақ ұнтақ құрты, өсімдік битімен ауырған жағдайда инсектицидтер қолданыңыздар.

Көбейтілуі:
-----------

Қалемше арқылы көбейтеді.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
Үңгір
 Ерігіш жынысты үңгір Гаваи.
Үңгір
**Tрігіш жынысты үңгірлер**. Ерігіш жынысты үңгірлер ерігіш жынысты жартастарда түзіледі. Олардың құрамында әктасты жыныстар басым. Дегенмен араларында бор, долмит, мрамор, гранит, тұз, құмтас, тасқа айналған маржандар мен гипс те кездеседі. Үңгірдің түзілуі барысында орын алатын кең таралған үдеріс – «карстану» деп аталады. Бұл – жартастардың жаңбыр суына еруі. Ең үлкен және ең бай ерігіш жынысты үңгірлер әктасты жарастарда болады. Әктасты жартастар көмір қышқылы және табиғи оргпникалық қышқылдармен араласқан жаңбыр мен жерасты суларында ериді. Көптеген жабайы жануарлар ерiгiш жынысты үңгiрлерде өмір сүредi. Көптеген ipi жыртқыштар ол жерлердi баспана ретiнде әpi демалу үшiн пайдаланады. Құстар мен ағаш егеуқұйрығы сияқты ұcaқ сүтқоректілер көбiне уңгiрлер мен ойпаттарда ұя салады. Үңгiрлер - жарғанат тұқымдастары үшiн таптырмайтын баспана. Олар қонақтау үшiн және сол жерлерде қыстау үшін үңгірлерге тәуелді.

Қызықты деректер
----------------

* Кейбір аймақтарда жерасты суларынан жоғары тұрған үңгірлер мұз басу дәуірінің соңына қарай, теңіздің көтерілуінің салдарынан су астына кеткен болатын. Су асты ерігіш жынысты үңгерлерінің кіреберісі «көк саңылау» деп аталады.
* Бұлан мен бұғы, әдетте, үңгірдің кіреберісінде түнейді
* Гардинер үңгірі Вашингтондағы ең үлкен әктасты үңгір болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ТАУЛАР, ЖАНАРТАУЛАР. ҮҢГІРЛЕР — Алматы: «Аруна» баспасы
**Енгин Гүнайдын** (түр.*Engin Günaydın* 1972 жылы 29 қаңтарда Түркия, Токат қаласында дүниеге келген) – түркиялық актер әрі сценарист.

Мансабы
-------

Енгин Гүнайдын– комедия жанрының белгілі актеры. «Uykusuz» әзіл-сықақтық журналына әзілдер, фильмдерге сценарилер жазады. Жарнамаларда, «Zaga» күлегештік телебағдарламасында, «Еуропа жағасы» телехикаясында ойнайды. 2009 жылы Енгин Гүнайдын «Вавиен» фильміне сценарий жазған. Мұнда ол өзінің құрбысы Бинур Кайамен бірге басты рөлде ойнады. Бұл фильм «Yeşilçam» және «Siyad» марапаттарын үздік сценарий үшін жаулап алған. 2011 жылы Гүнайдын «Ғажайып ғасыр» телехикаясында пайда болды. 2011 жылдың соңында оған «Жалаң дүние» телехикаясында ойнауға ұсыныс келді.

Фильмографиясы
--------------

* «Рок» (2001) — Неджати
* «Соққы» (2004) — SencerСенджер
* «Ғарыштық бөлік: X-шы бөлім» (2004)
* «Еуропа жағасы» (2004—2009) — Бурхан Алтынтоп
* «Жақсылық» (2006) — Ерол
* «Вавиен» (2009) — сценарист
* «Ғажайып ғасыр» (2011—2012) — Гүл аға
* «Ішінде» (2012)

Сілтемелер
----------

Үлгі:Енгин Гүнайдын Internet Movie Database сайтында
**Аустрия Федералдық президенті** (нем. *Österreichischer Bundespräsident*) — Аустрия мемлекетінің федералды басшысы. Теориялық тұрғыдан алғанда, ол үлкен конституциялық өкілеттіктерге ие болса да, іс жүзінде ол көп жағдайда тек салтанатты өкіл ретінде әрекет етеді. Аустрия президенті алты жылда бір рет жалпы сайлауда тікелей сайланады. Президенттің кеңсесі Венадағы Хофбург императорлық сарайының Леопольд қанатында орналасқан.

Көптеген бұрынғы президенттер қызметте үлкен танымалдылыққа ие болды және президенттердің ешқайсысы екінші мерзімге сайлаудан ешқашан ұтылмады, алайда 1986 жылы президент болған Курт Вальдхайм 1992 жылы екінші мерзімге сайлаудан бас тартты. Бес Президент қызметте қайтыс болды және бүгінгі күнге дейін Хайнц Фишерден басқа барлық бұрынғы президенттер қайтыс болды. 2016 жылғы 22 мамырда өткен президенттік сайлауда шамалы басымдықпен (50.3 %) жасыл партияның бұрынғы жетекшісі, экономика профессоры Александр Ван дер Беллен жеңіске жетті. Алайда, Бостандық партиясы (FPÖ) нәтижелерге шағымданып, 1 шілдеде Аустрияның Конституциялық соты қайта сайлау өткізуге шешім қабылдады. Жаңа президент сайланғанға дейін Дорис Бурес басқаратын Ұлттық кеңестің Президиумы президенттің міндетін уақытша атқарды. Қайта сайлау 2016 жылдың 4 желтоқсанында өтті, онда Ван дер Беллен 53,3% дауыс жинады. Ол 2017 жылдың 26 қаңтарында қызметке кірісті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Wayback Machine.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Official website of the Presidential Chancellery
* Austria: Heads of State: 1918–1938