recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ақынбаба Ақсұңқар** - Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі, Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі, ақын, журналист, педагог, аудармашы, әнші.

І.Жансүгіров атындағы университетті (Талдықорған), филология факультеті, қазақ тілі мен әдебиеті және тарих мамандығы бойынша қызыл дипломмен үздік бітірген.

1997 - 1998 жж. Қазақстан телерадио компаниясында "Шапағат" таңғы бағдарламар редакциясында штаттан тыс корреспондент, "Ақ желкен" журналында уақытша корреспондент қызметтерін атқарған.

1999-2002 жылдары Алматы облыстық "Жетісу" басылымында мәдениет және әдебиет бөлімінде журналист.

2002-2003жж. жаз айларында Н.Тілендиев атындағы "Отырар сазы" Мемлекеттік Академиялық оркестерінде келісімшартпен концерт жүргізушісі.

2004-2011 жылдары "Қазақстан" РТРК-ның "Шалқар" және "Қазақ радиосында" редактор-жүргізуші;

радиохабарлар бойынша сарапшы-редактор,

"Қазақстан" ҰТА-ның "Эксперттік тобында" телерадио бағдарламары бойынша жетекші маман,

"Қазақ радиосы" Дирекциясында бас сарапшы қызметін атқарған. 2013 -2014 жылы Алматы қаласы әкімдігінде Мәдениет басқармасында бас маман,2015-2016 жж.Абай атындағы Республикалық дарынды балаларға арналған мектеп-интернатта қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің мұғалімі,

2016-2018 жж."Достық Үйі" ҚК "Мемлекеттік тілді дамыту" бөлімінде жетекші әдіскер. 2020-2023жж. сценарист, фрилансер, мұғалім, аудармашы.

Шығармалары
-----------

"Мен-Алтайдан ұшқан Ақсұнқар" жыр жинағы (2001 жылы "Елорда" баспасы). 

"Жанартау" жыр жинағы ("Дарын" баспасы). 

Өлеңдері жарық көрген ұжымдық жыр -жинақтар:

"Қазақ ақындарының антологиясы"(2000 ж.), "Қыз ғұмыр- жыр ғұмыр" (2001 ж).

"XXI ғасыр ақындары" антологиясы (Қырғызстанда жарық көрген,2003 ж).

"Жыр Маржан" ( антология, 2013 ж).

"Поэзия" (аудармалар жинағы, 2015 ж).

"Тау мен Өзен жырлары" (2017ж).

Жетістіктері
------------

* "Дарын" Мемлекеттік сыйлығы (2002)
* Ғ. Мүсірепов атындағы Республикалық ақындар мүшайрасының лауреаты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан жазушылары" анықтамалық, Ан Арыс баспасы, Алматы, 2009,ISBN 978-601-7130-43-5
**«Төлеубұлақ петроглифтері»** — Қазақстандағы тас дәуірінен қалған ең көне
археологиялық ескерткіштердің бірі болып табылады.

Орналасқан жері
---------------

Төлеубұлақ петроглифтері Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Бұлақты ауылынан
солтүстік-шығысқа қарай 13 км, Төлеубұлақ қыстағынынан солтүстікке қарай
1,5 км жерде орналасқан.

Зерттелуі
---------

Төлеубұлақ үңгіріндегі петроглифтер Қазақстан-Ресей бірлескен
халықаралық экспедициясының 2000 жылы Мұғалжар ауданы аумағындағы тас
дәуірінің қоныстарын зерттеу кезінде анықталып, ғылыми айналымға енгізілді.
Аталған халықаралық экспедицияның жетекшісі Ресей ғылым академиясының
академигі, археолог А.П. Деревянко профессорлар В.Т. Петрин мен
Ж.К.Таймағамбетов және т.б. археолог ғалымдар болды. Сонымен қатар мұнда
2006 жылы Ә.Марғұлан атындағы археология институтының маманы, археолог,
, З.Самашев одан әрі зерттеу жұмыстарын жүргізді.

Қысқаша анықтамасы
------------------

Төлеубұлақ үңгірінде – бұдан шамамен 10 мың
жыл бұрын үңгірде мекендеген тас дәуірінің адамдарымен суреттер бейнеленген.
Үңгірдің еденіне тереңдігі 5 см, диаметрі 15-25 см көлемінде суреттер ойылып
салынған. Шағын үңгірлердегі петроглифтерден тұяққа немесе саңырауқұлаққа
ұқсас пішіндер, антропоморфтар, сонымен қатар терең ойып жасалған сызықтар
кездеседі. Жоғарыда аталған символдардың ең алғашқылары мезолит, тіпті
палеолит кезеңінде, неолит кезеңінен әрі уақытта пайда болған деген пікірде
отыр ғалымдар. Алайда бірқатар зерттеушілердің
пікірінше, бұл шұңқыр тәріздес символдар жер бетінде жүздеген мың жыл
бұрын пайда болған ең көне символдар болуы мүмкін деген болжам бар.

Аңыз әңгіме
-----------

Осыдан шамамен 250-300 жыл бұрын Солтүстік Арал
маңынан Мұғалжар тауына қоныс аударып, мекен еткен Кіші жүздің Шекті
тайпасы Жақайым руынан шыққан Төлеу деген кісінің атымен Төлеубұлақ
атанған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 1 маусымның 2023 жылы.
**Тон-Тура**, кейде **Вознесенск қалашығы** (орыс. *Тон-Тура, Тонтура, Тонтур, Вознесенское городище, Кузнецова гора*) — Ескер жұртының, Түмен (Сібір) хандығының құрамындағы ортағасырлық қала. Қазіргі Ресей Федерациясы, Новосібір облысының Венгеров ауданында (Ом өзенінің сол жақ жағалауында) орналасқан.

Тарихы
------

Барабы даласында қалашықтың қалдықтары туралы XVIII ғасырдың екінші жартысында швед саяхатшысы, ғалымы, тарихшысы Иоганн Петер Фальк баяндаған. 1925 жылы Е.А. Клодт және А.М. Жихарев Вознесенск қалашығында алдын ала барлау жұмыстарын жүргізген. 1926 жылы П.А. Дмитриев және В.П. Левашова қалашық орнын жүйелі түрде зерттеп, оны 1928 жылы қаза бастады. 1974-1976 жылдары қалашық қалдықтарын В.И. Соболев бастаған археологиялық экспедицияның отряды зерттеген. Археологиялық ескерткіштің қазылған аумағы 800 шаршы метрге дейін жеткен. Тон-Тура мүйіс үстінде орналасып, дуалдардан тұратын үш қорғаныс сызығынан тұрған. Зерттеу кезінде ескерткіштің сақталған бөлігі 500 м құрады. Қалашық үш қорғаныс шебінен тұратын төрт бөлікке бөлінген. Бірінші және екінші 
бөліктердің арасында биіктігі 1,5 м-ге, ені 3 м-ге дейін жететін 2 дуал және тереңдігі 4 м-ге, ал ені 19 м-ге дейін жететін ор орналасқан. Екінші және үшінші бөліктердің арасында екінші қорғаныс сызығынан тұратын биіктігі 0,77 м дуал мен тереңдігі 0,5 м ор табылды. Үшінші қорғаныс сызығы екіншісінен 110 м алшақ орналасқан (дуалдың биіктігі 0,3 м, ордың тереңдігі 0,4 м). Төртінші бөліктің ұзындығы, шамамен, 138 м. Едәуір мөлшерде керамика, сүйектен жасалған бұйымдар, жебенің ұштары табылған. Қазба жұмыстарының барысында табылған материалдар Омбы мемлекеттік тарихи-өлкетану мұражайында, Новосібір мемлекеттік өлкетану мұражайы мен Новосібір мемлекеттік педагогикалық университетінде сақтаулы. 1996 жылы С.В. Колонцов ескерткіштің топографиялық сұлбасын дайындаған. Соболевтің зерттеу жұмыстарының арқасында бүгінгі таңда Тон-Тура Сібір хандығындағы елді-мекендердің арасында жан-жақты зерттелгені болып саналады.

Әдебиет
-------

* *Молодин В.И. Соболев В.И. Соловьёв А.И.* Бараба в эпоху позднего средневековья.// Новосибирск: 1990. 262 c. ISBN 5-02-029366-0
* *Матвеев А.В. Татауров С.Ф.* Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2
**Шарль Балли** (фр. *Charles Bally*, 4 ақпан 1865, Женева — 10 сәуір 1947, Женева) - француз лингвисті, Женева мектебінің өкілі Ф. де Соссюрдің жолын қуушы шәкірті, жалпы және француз лексикологиясы мен стилистикасының маманы.

"Француз тілінің стилистикасы" (1909) атты еңбегінде Шарль Балли стилистиканың басты міндеттерін сөз етеді. Ол А. Сешемен бірігіп "Жалпы тіл білімінің курсын" алғаш рет француз тілінде (1916) жариялады. Шарль Балли тілдің жалпы теориясымен де шұғылданады ("Жалпы тіл білімі және француз тілінің мәселелері", 1932). Шарль Балли еңбектерінде көбіне тілдегі экспрессивтік элементтердің ролі жайында айтылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
**«Жасыл миль»** (ағылш. *The Green Mile*) — 1999 жылғы фэнтези-драма жанрындағы американдық фильм, режиссері Фрэнк Дарабонт сценарийді Стивен Кингтің романына негіздеп жазған. Басты рөлде Том Хэнкс. Фильм Ұлы Депрессия кезінде өлім жазасына кесілгендер мекемесіне жұмбақ тұтқын (Майкл Кларк Дункан) келгеннен кейін табиғаттан тыс оқиғалардың куәгері туралы баяндайды. Қосалқы рөлдерде Дэвид Морс, Бонни Хант, Сэм Рокуэллжәне Джеймс Кромвелл ойнады.

Фильмнің премьерасы 1999 жылы 10 желтоқсанда АҚШ-та өтті. Фильм сыншылардың оң пікірлерін алды, олар Дарабонттың режиссері мен сценарийін, эмоционалдық салмағын және спектакльдерін (әсіресе Хэнкс пен Дункан) жоғары бағалады, бірақ оның ұзақтығы сынға ұшырады. Шығарылғаннан бері фильм барлық уақыттағы ең эмоционалды фильмдердің бірі ретінде беделге ие болды.  Бұл коммерциялық жетістік еді, бюджеті 60 миллион доллар бола тұра, 286 миллион доллар табыс тапты және төрт Оскар сыйлығына ұсынылды: «Үздік фильм», актер Дункан «Екінші пландағы үздік ер адам рөлі», «Үздік дыбыс» және «Үздік бейімделген сценарий».

Рөлдерде
--------

| Актёр | Рөлі
 |
| --- | --- |
| Том Хэнкс | Пол Эджкомб  Пол Эджкомб  |
| Дэвид Морс | Брут «Аң» Хоуэлл  Брут «Аң» Хоуэлл  |
| Майкл Кларк Дункан | Джон Коффи  Джон Коффи  |
| Майкл Джетер | Эдуард Делакруа  Эдуард Делакруа  |
| Грэм Грин | Арлен Биттербак  Арлен Биттербак  |
| Сэм Рокуэлл | Уильям Уортон  Уильям Уортон  |
| Даг Хатчисон | Перси Уэтмор  Перси Уэтмор  |
| Барри Пеппер | Дин Стэнтон  Дин Стэнтон  |
| Джеффри ДеМанн | Гарри Тервиллигер  Гарри Тервиллигер  |
| Джеймс Кромвелл | Хэл Мурс түрме бастығы Хэл Мурс  |
| Бонни Хант | Джейнис Эджкомб  Джейнис Эджкомб  |
| Патриша Кларксон | Мелинда Мурс  Мелинда Мурс  |
| Гарри Дин Стэнтон | Ту-Ту  Ту-Ту (тазалаушы шал) |
| Даббс Грир | Пол Эджкомб  Пол Эджкомб кәрі кезі |
| Ив Брент | Элейн Коннелли  |
| Уильям Сэдлер | Клаус Деттерик  Клаус Деттерик  |
| Пола Малкомсон | Маджори Деттерик  Маджори Деттерик  |
| Брент Бриско | Билл Додж  Билл Додж  |
| Билл МакКинни | Джек Ван Хэй  |
| Гэри Синиз | Бёрт Хаммерсмит адвокат Бёрт Хаммерсмит  |

Өндіріс
-------

Фрэнк Дарабонт *сценарий жазғанда кейде белгілі бір рөлге лайық актердің бейнесі сіздің басыңызда пайда болады, бірақ сол нәрсеге қол жеткізсеңіз жолыңыз болды* деп айтты. Стивен Кинг Пол Эджкомбтың рөлі туралы айтқанда, Дарабонт Том Хэнксті атап өткенде өте риза болды, өйткені ол актердің оған « *ескі аяқ киім сияқты* » өте жақсы сәйкес келетініне сенді. Хэнкс бұл рөлді Фрэнк Дарабонтқа алғыс ретінде қабылдады, ол бұрын 1994 жылы Форрест Гампты түсіру кезінде «Шоушенктен қашу» фильміндегі Энди Дюфресн рөлінен бас тартуға мәжбүр болған[]. Бастапқыда Том Хэнкс Пол Эджкомбты қарт адам ретінде ойнайды деп жоспарланған болатын, бірақ макияж Хэнксті жеткілікті түрде сенімді қарт етпегендіктен, бұл рөлге Дабс Грир шақырылды.

### Кастинг

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Moore, Nolan* Movies That Were Too Sad To Finish. *Looper* (8 қазан 2018). Басты дереккөзінен мұрағатталған 3 ақпан 2023.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 3 қаңтар 2023.
2. 1 2  The Making of The Green Mile  (ағыл.).  Warner Bros. Тексерілді, 11 мамыр 2019.
**Майсор** — Ертіс алабындағы тұзды көл, Ертіс-Қарағанды каналының сол жағалаулық аңғарында, теңіз деңгейінен 216 м биіктікте жатыр.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Екібастұз қаласының оңтүстік-батысында 10 км жерде.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 3,1 км2, ұзындығы 2,2 км, енді жері 1,6 км, жағалау бойының ұзындығы 6,9 км. Жағалауы жазық, қамыс шоғырлары кездеседі. Қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Шарасында жыл бойы су болады. Қараша айының 2-жартысында суы қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Майсорды бірнеше шағын тұзды көлдер қоршап жатыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Жүрімбек Сыдықұлы Сыдықов** (20.09.1922 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Ақсу ауданы Ақсу ауылында — 18.12.2018) – ғалым, гидрогеолог, геология-минералогия ғылымының докторы (1966), профессор (1968). Батыс, Оңтүстік Қазақстан, Қарағанды облыстарында ірі гидрогеологиялық, гидрогеохимиялық зерттеу жұмыстарын ұйымдастырып, гидрогеологиялық жән. Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1989). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1991). Екінші дүниежүзілік соғыстың ардагері.

| Жыл | Оқиға |
| --- | --- |
| 1949 | Қазақ тау-кен институтын (қазіргі Қазақ Ұлттық Техникалық университеті) бітірген |
| 1949 – 1952 жылдарында | Қазақстан Ғылым Академиясының аспирантурасында оқыды |
| 1952 – 1965 жылдарында | Қазақстан Ғылым Академиясының Геологиялық ғылымдары институтында ғылыми қызметтер атқарды |
| 1965 – 1987 жылдарында | Қазақстан Ғылым Академиясында жаңадан құрылған Гидрогеология-гидрофизика институтында директордың орынбасары |
| 1987 – 1994 жылдарында | Қазақстан Ғылым Академиясының Жер жөніндегі бөлімшесінде академик-хатшы болды |

Зерттеулер
----------

Сыдықов көп жылдар бойы Орталық, Батыс, Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс Қазақстан аймақтарында жер асты суларын іздеп, барлау, табиғи және қолданылуға жарамды қорларын анықтау, көп мөлшерлі жер асты тұщы және минералды (шипалы, ыстық, тұзды) сулар қорларын тиімді пайдалану жолдарын зерттеумен айналысты. Сонымен қатар гидрогеологиялық карталарды жасау, тың жерлерді, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық, қатынас жолдары орындарын сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету, әр аймақтың жер асты суларының экономиялық дамуға және халықтың әл-ауқатын жақсартуға тигізетін әсерін, ресурстарын қорғау бағытындағы зерттеу жұмыстарын басқарды. Арал және Каспий теңіздері алаптарындағы жер асты ағынының шаруашылықты игеруге байланысты өзгеруін болжау теориясы мен әдістерін негіздеді.

Марапаттар
----------

Сыдықов "Халықтар достығы", Бірінші дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығын алған (1980), алты жүз жиырмадан астам ғылыми еңбек жазған (оның ішінде қырықтан астам монографиясы бар).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Мелекеок** (пал. *Melekeok*) — Палау Республикасының Бабелтуап аралында орналасқан штат.

Мелекеок штатында Микронезиядағы ең үлкен тұщы сулы көл орналасқан, оның атауы Нгардок. Штат жағалауында сирек кездесетін, үкіметпен қорғалатын акулалардың түрлері бар. Туризмның дамуына жақсы жағдайлар бар.

#### Халқы

Соңғы мәлімет бойынша (2005) халық саны 391 адам, олардың 271 Мелекеок ауылында өмір сүреді. Штатта Ертонг, Нгебурх, Нгеремехелух, Нгермелех, Нгерубесанг, Нгерулинг ауылдыры бар, олардың тұрғындары ауыл шаруашылығымен, балық аулаумен, туристтік бизнеспен айналысады. 

Лазарус Кодеп штат Губернаторында Мелекеок ауылында резеденциясы бар.
Абай өлең жазуды 10 жасында («Кім екен деп келіп ем түйе қуған...») бастаған. Одан басқа ертеректе жазылған өлеңдері — «Йузи-рәушән», екіншісі — «Физули, Шәмси». «Сап, сап, көңілім», «Шәріпке», «Абралыға», «Жақсылыққа», «Кең жайлау» өлеңдері 1870 — 80 жылдар аралығында жазылған. Ақындық қуатын танытқан үлкен шығармасы — «Қансонарда» 1882 ж. жазылған. Алайда жасы қырыққа келгеннен кейін ғана көркем әдебиетке шындап ықылас қойып, көзқарасы қалыптасып, сөз өнерінің халық санасына тигізер ықпалын түсінеді. Шығармалары үш жүйемен өрбиді: бірі — өз жанынан шығарған төл өлеңдері; екіншісі — ғақлия (немесе Абайдың қара сөздері) деп аталатын прозасы; үшіншісі — өзге тілдерден, әсіресе орысшадан аударған өлеңдері.Абай өлеңдері түгел дерлік лирикадан құралады, поэма жанрына көп бой ұрмағаны байқалады. Қысқа өлеңдерінде табиғат бейнесін, адамдар портретін жасауға, ішкі-сыртқы қылық-қасиеттерін, мінез-бітімдерін айқын суреттермен көрсетуге өте шебер. Қай өлеңінен де қазақ жерінің, қазақтың ұлттық сипатының ерекшеліктері көрініп тұрады. Ислам діні тараған Шығыс елдерінің әдебиетімен жақсы танысу арқылы өзінің шеберлік — шалымын одан әрі шыңдайды. Шығыстың екі хикаясын «Масғұт» және «Ескендір» деген атпен өлеңге айналдырады. Ислам дініне өзінше сенген діни таным жайындағы философиялық көзқарастарын да өлеңмен жеткізеді. Абайдың дүниетанудағы көзқарасы XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақ халқының экономикасы мен ой-пікірінің алға ұмтылу бағытта даму ықпалымен қалыптасты. Дүниетану жолында сары-орыстың төңкерісшіл демократтарының шығармаларын оқып, өз дәуірінің алдыңғы қатарлы ой-пікірін қорытып, басқаларға қазақ өміріндегі аса маңызды мәселелерді түсіндіруге қолданады. Дүниетану өңірінде екі қасиеттің — сезім мен қыйсынның , түйсік пен ақылдың қатынасын таразылайды. Сондықтан да: «Ақыл сенбей сенбеңіз, Бір іске кез келсеңіз» деп жазады.
Кез келген халықтың тарих сахнасына шығуы — жүйеге бейімделген біртектес өмір салттың ғана нәтижесі емес, сонымен бірге қасиеттік деп саналатын- арман-аңсардың (идеал) да біртұтастығына айғақ. Олай болса Абай сынының тәлкегіне түскен еріншектік, дарақылық, жалқаулық, күншілдік, өтірікшілік, өсекшілдік, мақтаншақтық, жағымпаздық, жікшілдік сияқты қасиеттер қазақ баласының кейбірінің бойындағы туа біткен кемшілік емес, сол Абай өмір сүрген қоғамдағы саяси әлеуметтік қатынастардың нәтижесі екеніне ден қою қажет. Сонда, Абай бұрынғы бабаларымыздың бойынан көрген «кемшіліктерді» себеп ретінде емес, сол замандағы саяси-әлеуметтік қатынастардың салдары ретінде қарастыруға жол ашқан.
**Программалық музыка** — музыканың негізгі жанры. Программалық музыкаға әдейі көркем әдебиет шығармаларының желісімен жазылған, яғни программасы бар, мазмұнды аспапты музыкалық шығармалар жатады. Оған әдебиет жанрынан әңгіме, поэма белгілі, бір тарихи уақиға немесе үлкен прозалық шығарманың мазмұны арқау болады. Оны композитордың өзі таңдап алады. Сөйтіп, эпикалық, героилық, лирикалық, романтикалық, философиялық әдеби сюжет программалық музыканың жанры мен оның мазмұнын байыта түседі. 

Программалық музыка жанрына фантазия, симфониялық поэмалар, симфониялар, симфониялық картина мен увертюралар жатады. Ерте заманда композиторлар жеке аспаптары мен оркестрге арнап, программалық музыка ретінде "Аңшылық", "Қоштасу", "Атаның ертегісі" деп ат қойып, шағын пьесалар жазған. Бұл программалық музыканың тырнақ алдысы болатын. Ғасырлар бойы программалық музыка жанры өсе берді. Оған батыс еуропа мен орыс классик-композиторлары үлкен үлес қосты. Программалық музыка ХІХ ғасырдың орта кезінен бастап ұлы орыс классик композиторлардың шығармасында кең өріс алды. 

Мысалы: Михаил Глинканың "Камаринская" мен "Испан увертюрасы", Николай Римский-Корсаковтың "Садко", "Антар", "Шехерезада" поэмалары , А.П. Бородиннің "Батырлық" симфониясы, Петр Чайковскийдің симфониялары мен симфониялық поэмалары жатады. Құрманғазының "Кішкентай" күйі Исатай мен Махамбеттің көтерілісіне арнап шығарылса, сондай-ақ Дәулеткерей, Сейтек, Тәттімбет, Диналардың күйлері де программалық музыкаға жатады.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақша музыкалық-терминологиялық сөздік, Алматы 1981 жыл - 100, 101 бет
**Албаниядағы сайлаулар** (алб. Zgjedhjet në Shqipëri) — Албанияда кезекті сайлауды өткізу Конституциямен және парламент қабылдаған заңнамамен бекітілген. Парламентте (Кувенди) төрт жылдық мерзімге сайланатын 140 депутат бар. Сайлау жүйесі ашық тізімдегі пропорционалды өкілдік болып табылады. Елдің 12 әкімшілік аймағына сәйкес келетін 12 көп мандатты сайлау облысы бар. Кез келген сайлау округі шегінде партиялар 3 пайыздық, ал сайлау алдындағы коалициялар 5 пайыздық дауыс шегінен өтуі керек.

Бұл сайлау жүйесі 2008 жылдың қарашасында аралас мандатты жүйені ауыстырды. Ескі жүйе бойынша 100 депутат тікелей сайлаушылардың шамамен тең саны бар бір мандатты сайлау округтерінде сайланды. Олардың 40-ы рейтингі бойынша партиялардың немесе партиялық коалициялардың көп атаулы тізімдерінен сайланды. Партия немесе партиялық коалиция депутаттарының жалпы саны сайлаудың бірінші турында осы партияның немесе коалицияның ұлттық ауқымда жеңіп алған жарамды дауыстарына барынша жақын дәрежеде пропорционалды болуы тиіс. Сайлаудың бірінші турында ұлттық шкала бойынша жарамды дауыстардың 2,5%-дан азын алған партиялар мен 4%-дан аз дауыс алған коалициялар тиісті көп атаулы тізімнен пайда көрмеді.

Бұл өзгерісті кішігірім партиялар сынға алды, бірақ екі негізгі партия қолдады. Бұл Албанияның еуропалық интеграциясына жасалған маңызды қадам деп саналды. Басқа өзгерістер бас прокурордың өкілеттігін бес жылға дейін шектеуді, сенімсіздік білдірген жағдайда мерзімінен бұрын сайлауды мәжбүрлеуді және президентті сайлау үшін қажетті көпшілікті депутаттардың бестен үштен жартысына дейін қысқартуды қамтыды.

Президентті парламент сайлайды.

Албанияда екі немесе үш күшті партия және сайлауда табысты болған бірнеше басқа партиялар бар көппартиялық жүйе бар.

Тағыда қараңыз
--------------

* Сайлау жүйесі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1998 CONSTITUTION OF THE REPUBLIC OF ALBANIA (PDF). — «The Assembly consists of 140 deputies. One hundred deputies are elected directly in single member electoral zones with an approximately equal number of voters. Forty deputies are elected from multi-name lists of parties or party coalitions according to their ranking»
2. ↑  Exit Explains: What the Changes to the Electoral Code Mean for Voters (en-US) (7 қазан 2020).
3. ↑  IFES Election Guide | Country Profile: Albania.
4. ↑  PART XII ALLOCATION OF SEATS // THE ELECTORAL CODE OF THE REPUBLIC OF ALBANIA (English translation by OSCE). — P. 140.
5. ↑  Albanian parliament adopts new electoral law — EUbusiness.com - business, legal and economic news and information from the European Union.
6. ↑  Ex-communist Albania changes voting system in constitutional shake up - International Herald Tribune
**Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылық** (**медициналық сауаттылық**; ағылш. *health literacy*) — адамның денсаулыққа қатысты ақпаратты түсіну үшін қажетті дағдылар мен білімді меңгеру деңгейі.

Соңғы он жылдықтарда денсаулық сақтау саласындағы сауаттылық (HL) зерттеушілердің, белсенділердің және денсаулық сақтау саласындағы саясаткерлердің назарын аударды, бұл оның денсаулық сақтауды түсіну мен нәтижелеріндегі маңыздылығын көрсетеді. Соренсен және т.б. денсаулық мәселелеріндегі сауаттылықты жеке дағдылар мен институционалдық құрылымдар ретінде анықтады, қолда бар ресурстармен, жеке тұлғаларға ақпарат пен қызметтерге қол жеткізуге, түсінуге, бағалауға және тиімді қолдануға, олардың әл-ауқатын сақтауға және ілгерілетуге ұжымдық мүмкіндік береді. Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылығы адамның өз денсаулығын басқару және денсаулық сақтау жүйесін шарлау қабілетін сипаттайды. Бұл тұрғыда денсаулық  мәселелеріндегі сауаттылығы тұрақты емес, ол адамның бүкіл өмірінде дамиды (мысалы, мектепте оқыту арқылы), оған жеке, ситуациялық және әлеуметтік факторлар әсер етеді. Нәтижесінде оны жеке деңгейде динамикалық және жағдайға тәуелді ұғым ретінде қарастыруға болады.

Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылық-бұл брошюраларды оқып, дәрігерге жазылуды сәтті жоспарлаудан гөрі көп нәрсе. Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылық халықтың мүмкіндіктерін кеңейту үшін өте маңызды, өйткені бұл адамдардың медициналық ақпаратқа қол жетімділігін және оны тиімді пайдалану қабілетін жақсартады. Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылық ұғымы жеке ресурс идеясынан асып түседі. Денсаулық мәселелеріндегі  сауаттылықтың жоғары деңгейі бүкіл қоғамға пайда әкеледі, мысалы, қауымдастықтарды денсаулыққа әсер ететін әртүрлі факторларға әсер етуге жұмылдыру арқылы. Бұл түсінік денсаулықты жеке тұлғалардың да, мемлекеттік саясаткерлердің де, денсаулық сақтау жүйелерінің де ортақ жауапкершілігі ретінде қабылдауға деген өсіп келе жатқан үндеулерді негіздейді. Осы тұрғыдан алғанда, денсаулық  мәселелеріндегі сауаттылық денсаулыққа әсер ететін экологиялық, саяси және әлеуметтік мәселелерді қамту үшін жеке мінез-құлыққа бағытталған денсаулық сақтау саласындағы білім беру мен коммуникацияның тар тұжырымдамасынан асып түседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ministerial declaration of the 2009 high-level segment of the Economic and Social  Council": "Implementing the internationally agreed goals and commitments in regard to global public health. Ministerial Declaration-2009
2. ↑  Sørensen K, Levin-Zamir D, Duong T V. Okan O, Brasil VV, Nutbeam D. Building health literacy system capacity: a framework for health literate systems. Health Promot Int. 2021;36(Supplement\_1):I13-I23. doi:10.1093/HEAPRO/DAAB153
3. ↑  Sørensen K. Defining health literacy: Exploring differences and commonalities. International Handbook of Health Literacy. Published online May 6, 2022:5-20. doi:10.51952/9781447344520.CH001
4. ↑  Health Promotion. Accessed August 24, 2023.
5. ↑  Rudd RE. The evolving concept of Health literacy: New directions for health literacy studies. http://dx.doi.org/101179/1753806815Z000000000105 2015;8(1):7-9.
**Айкидо** — негізін Морихеи Уешиба қалаған шығыс жекпе-жегінің бір түрі.

Айкидодағы "Шихоунаге" лақтыру техникасы
Айкидо, спорттық және қорғаныс айкидосы болып бөлінеді. Өте ерте заманда Жапонияда пайда болған. Корғаныс айкидосын Томики айкидо деп атайды. "Удың күшін қайтаратын у" деген сияқты Жапония философиясында "күшке төтеп беретін күш" деген қағида бар. Осы қағида бойынша шабуыл жасаушы қаншама шебер, тәжірибелі болса да оның басымдылығын айламен, айлакерлікпен кері қайтаруға тіпті оны жеңуге де болады. Міне, осы айлалардың яғни қарсы әдістердің барлығы айкидода жинақталған. Жарыс көлемі 9х9 м қапталдарында қауіпсіздік аумағы (маталар төселген) бар кілем үстінде өтеді. Спортшылардың киім киісі дзюдо күресіндегі сияқты, бір спортшы, екіншісі ақ белбеумен буынады. Киімде, белбеуде спортшыларды жарақаттайтын бұйымдар болмайды. Төрешілік ету де солай. Кілем үстінде төрешінің беретін бұйрықтары, нұсқаулары мен ескертулер де жапон тілінде. "Хаджиме - бастаңдар", "Ипон - бір ұпай", тағы с.с жекпе-жек кезінде жарысқа қатысушылардың біреуі 2 толық 2 ұпай алса сол адам жеңіске жетеді. Егер бірінші раундта жарысқа қатысушылардың бірі резеңке пышақпен шабуыл жасаса, екінші раунда олар орындарын алмастырады. Бәсеке көзінде таза жеңіске жете алмаған жағдайда жекпе-жектің нәтижесі ұпай санымен анықталады. Ал ұпай саны да тең болған жағдайда тағы да қосымша бір раунд беріледі. Олар мүнда да тең түссе жеңістің кімге берілетінін кілем үстіндегі арбитр шешеді.

Тарихы
------

Айкидоның пайда болуының негізгі сәтін 1920 жыл деп атауға болады, ал орыны — Аябе қаласы. 1920 жыл Уешиба үшін өте драмалық жыл болды, оның әкесі мен екі кішкентай ұлы қайтыс болды. Жүрегі ауырған ол кейіннен айкидо философиясына шешуші әсер еткен оомото-ке діни ілімінен жұбаныш іздеді. Ол үшін бірінші дожо да жұбаныш болды: Уешиба өз үйінде 18 төсеніш (татами) төсеп, Оомото-ке ілімінің ізбасарларын оқыта бастады.

Морихэй Уешиба тәжірибе жинақтады, Уешиба академиясының бағдарламасы кеңейіп, тереңдей түсті. Оның жекпе-жек шебері ретіндегі даңқы тез тарады. Оның шәкірттерінің саны өсті.

1922 жылы Уешиба өзінің мұғалімі Сокаку Такеданы 5 жыл бойы Дайто-рю Айки-дзюцуцумен (1915-1919) бірге оқыған оомото — Нао Дегучидің негізін қалаушы Аябеге көшуге көндіре алды. Сокаку Такеда Жапонияны жиі аралап, шәкірттерін жүйесіз жаттықтырды, бұл Морихей Уешибаның ең жақсы шәкірттерінің бірі болуына кедергі болмады. Аябеде 6 айлық жаттығудан кейін Такеда Уешибаға нұсқау сертификатын береді, ал өзі кетіп қалады.

Дайто-рю мен Ягю-Рюдің жаттығу әдістерінен біртіндеп бас тарта отырып, 1922 жылы Уешиба өзінің будосын құрып, оны Айки-буджуцу (Айкидо) деп атайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жолымбетов Ө.Ш. Құлназаров А.К. Спорт терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақша-орысша, ISBN 9965-822-48-4
Координаттар: 51°05′28″ с. е. 71°24′46″ ш. б.﻿ / ﻿51.091250° с. е. 71.412806° ш. б.﻿ / 51.091250; 71.412806 (G) (O) (Я)

**Астана халықаралық қаржы орталығы (АХҚО)** — Қазақстанның Астана қаласындағы қаржы орталығы. 2018 жылдың 5 шілдесінде ресми түрде іске қосылған.

2015 жылғы 20 Мамырда Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Елдің 2050 жылға қарай дамыған 30 елдің қатарына кіру амбициясына жету үшін қажетті мықты ұлттық платформаны қамтамасыз етуге арналған бес институционалдық реформаны жүзеге асыру жөніндегі "100 Нақты Қадам" Жоспарын жариялады. Ұлт Жоспары АЯСЫНДА "ЭКСПО-2017" Халықаралық Мамандандырылған Көрмесінің инфрақұрылымына негізделетін арнайы құқықтық мәртебесі бар АХҚО құрылды.

2015 жылғы 7 желтоқсанда бекітілген "Астана Халықаралық Қаржы Орталығы туралы" Конституциялық Жарғы АХҚО-ның жұмыс істеуі үшін құқықтық базаны, сондай-ақ оның қатысушылары үшін қолайлы ортаны қамтамасыз етеді.

"Астана" Халықаралық Қаржы Орталығы қаржы ресурстарын тартуда басты рөлдердің бірін атқарады. Ол Орталық Азия, Кавказ, Еуразиялық Экономикалық Одақ (ЕАЭО), Таяу Шығыс, Батыс Қытай, Моңғолия және Еуропа елдері үшін қаржы орталығы ретінде орналасқан.

2022 жылғы жағдай бойынша АХҚО-мен жұмыс істейтін кәсіпорындар саны 35-тен астам елден 1046 компанияға дейін өсті. Бұл компанияларға Қытай Құрылыс Банкі, Қытай Даму Банкі және CICC (Гонконг) және Wood & Co (чехия) сияқты қаржы институттары, ең ірі инвестициялық банктер кіреді. АХҚО Төрағасының айтуынша, 2020 жылдың соңына қарай олардың саны 500-ге дейін артады деп болжануда.

АХҚО-мен жұмыс істейтін компаниялардың саны 2020 жылдың маусым айында 500-ге жетті. Бұл компаниялар әлемнің 35 елінен келеді. 2020 жылдың бірінші жартыжылдығында АХҚО 122 жаңа компанияны тіркеді, олардың 70-І COVID-19 пандемиясынан туындаған құлыптау кезінде тіркелді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  New Governor of AIFC named  (ағыл.).  inform.kz (6 қаңтар 2023). Тексерілді, 21 ақпан 2023.
2. ↑  Central Asian global financial hub AIFC opens in Astana.
3. ↑  Embassy of Kazakhstan in the UK / 100 Concrete Steps  (ағыл.).
4. ↑  Astana International Financial Centre to Cement Capital's Place in Global Finance. Тексерілді, 12 желтоқсан 2016.
5. ↑  Constitutional Law "On the AIFC" dated 7 Dec 2015.[*dead link*]Үлгі:Cbignore
6. ↑  Number of foreign companies in Kazakhstan increases 25 percent in the past year.
7. ↑  AIFC yearly report indicates key achievements, projects.
8. ↑  Nur-Sultan’s financial hub to be at heart of Kazakhstan’s recovery and greening.
9. ↑  AIFC Continues Work Through Lockdown, Simplifies Access to Financing For Companies.
**Бір ғұмыр** — "Қазақтелефильм" студиясының түрлі-түсті, 2 бөлімді, қазақ-орыс тілдеріндегі деректі фильмі (1990).

Фильм жайлы мәлімет
-------------------

Бұл Қызылорда облысының тұңғыш механизаторы, Социалистік Еңбек Ері Қасымтай Ізтелеуов жайлы түсірілген фильм.

Кадрларда: халық ағарту ісінің үздігі Ш. Шоқпаров, аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы А. Әбдіразақовтар ілеспе сөз сөйлеп, еңбекпен өткен есіл өмірдің ұрпақ тәрбиесіне ықпалы қауқарсыз болғанын айтады. Оның себебі, бүкіл саналы ғұмырын трактордың штурвалында өткерген Еңбек Ері өз балаларының ортасында отырып, отбасының мерекесін көруге уақыты жетпеді. Бұл әрине Қасымтайдың кінәсі емес. Ол сол кездегі еңбек пен рухани тәрбиені ұштастырмаған сыңаржақты саясаттың ықпалы. Содан барып, фильм қазақтың ұлттық тәрбиесін жандандыру идеясын көтереді. 

Режиссеры — Қ. Әбжанов, операторы — А. Федулов.
**Құмкент ауылдық округі** – Түркістан облысы Созақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Құмкент, Қызылкөл ауылдары кіреді. Орталығы – Құмкент ауылы. Округ құрамында болған *Қызылқанат* ауылы 2017 жылы таратылған.

Халқының саны (2009, 2021)| Елді мекен | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Құмкент ауылы | 2063 | ▼2038 | 98,8 | 1082 | ▼1059 | 97,9 | 981 | ▼979 | 99,8 |
| Қызылкөл ауылы | 732 | ▼626 | 85,5 | 396 | ▼354 | 89,4 | 336 | ▼272 | 81 |
| *Қызылқанат* ауылы | 538 | ▼498 | 92,6 | 274 | ▼253 | 92,3 | 264 | ▼245 | 92,8 |
| **Жалпы саны** | 3333 | ▼3162 | 94,9 | 1752 | ▼1666 | 95,1 | 1581 | ▼1496 | 94,6 |

Ауыл бөлімшелері
----------------

2 орта мектеп, 1 емхана, 1 ФАП, 1 балабақша, 2 ауылдық клуб, 2 кітапхана, 2 қазпошта бөлімшесі, байланыс бөлімшесі, телестанциясы бар.

Ауыл әкімшілігі колхоздары
--------------------------

Құмкентте 1928 жылы "Құмкент", "Қызылқанат", "Қызылкөл", "Тасарық", "Құрсай" деген колхоз ұйымдастырылған. Колхоздардың шаруашылық жұмыстарын ұйымдастырып, халықтың әл-ауқатының артуына колхоз бастықтары болған Асқанбеков Балабек, Есіркепов Жүсіпбек, Сатиев Рахыш, Жайлаубаев Байтемір, Айқожаев Бұзау, Асқаров Рахыш, Нұрлыбаев Бердібай, Балтабаев Омар, Қалдыбаев Жапан, Ақпанбетов Қуаныш, Иманбердиев Кенбай т.б. өз үлестерін қосты.

1957 жылы бірінші наурызында 5 колхоз бірігіп кеңшар (совхоз) болған. Бұл халықтың 1 жерге топтасып орнығуына, әл-ауқатының артуына көп әсерін тигізді. Кеңшар 70000-ға дейін қой өсіріп, 3000 гектарға дейін арпа, 400 гектарға дейін жүгері дақылын өсіруге қол жеткізді. 1994 жылы кеңшар таратылып, соның негізінде қазіргі уақытта бір өндірістік кооператив, бір ЖШС, 31 шаруа қожалығы жұмыс істейді.

Ауылдық кеңесінің төрағалары
----------------------------

Құмкент ауылдық кеңесінің төрағалары болып Сопиев (1950-1954 жылдары), Салхауов (1954-1956 жылдары), Темірәлиев (1956-1958 жылдары), Ілегенов Сексенбай (1958-1960 жылдары), Бергенов Кенжеғұл (1960-1965 жылдары), Атенов Мелдебек (1965-1974 жылдары), Саметов Досбол (1974-1983 жылдары), Құсмашов Аманкелді (1983-1986жылдары), Айтбаев Жайлау (1986-1994 жылдары) қызмет атқарды. Құмкент ауыл әкімдері болып Айтбаев Жайлау (1994-1995 жылдары), Тілепов Исатай (1995 жылы), Төлбаев Жанәділ (1995-2004 жылдары) қызмет атқарды. 2004 жылдан бері Айдарбеков Болат ауыл әкімі болып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, Х том.
2. ↑  Созақ ауданының кейбір елді мекендерін есепті деректерден шығару туралы
3. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
4. ↑  Шолаққорған-2008 кітабі. "ЖЕБЕ" баспа үйі 2008 жыл.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Түркістан облысы Созақ ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Жартытөбе •
 Жуантөбе •
 Қарақұр •
 Қаратау •
 Құмкент •
 Қыземшек •
 Созақ •
 Сызған •
 Тасты •
 Таукент •
 Шолаққорған •
 Шу 
 |

 |
**Әскер түрлерінің бас маршалы** (орыс. *Главный маршал рода войск*) — КСРО Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар тобы: Артиллерия бас маршалы (әскер түрі), Авиация бас маршалы (күш түрі), Құрышты танк әскерлері бас маршалы (әскер түрі), Инженерлік әскерлер бас маршалы (арнайы жасақтар) және Байланыс әскерлері бас маршалы (арнайы жасақтар).

Олар «әскер (күш) түрлері және арнайы жасақтар маршалы» («армия генералы» жалпыәскери атағы мен «флот адмиралы» әскери-теңіз шеніне тең) атағынан жоғары дәрежеде тұрды.

Бұл әскери атақ бас әріппен жазыла ма, әлде кіші әріппен жазыла ма деген сұрақ ашық күйінде қалды, өйткені сол кездегі әскери заңнама орыс тілінің ережелеріне қайшы келді.

Тарихы
------

1943 жылы 9 қазанда енгізілді.

Бар болған барлық кезеңінде «Бас маршал» атағын 4 артиллерист, 7 ұшқыш және 2 танкист алды. Инженерлік және байланыс әскерлерінде бұл атақтар болды, бірақ ешқашан берілмеді.

Ылғи «Бас маршал» атағы, тек 1983 жылы жалпыәскери «армия генералы» атағынан кейін Артиллерия бас маршалы атағын алған В.Ф. Толубконы қоспағанда, сол әскер түрі (күш түрі) және арнайы жасақтар маршалы атағын алған тұлғаларға берілді.

1984 жылы «Артиллерия бас маршалы» және «Авиация бас маршалы» атақтары ғана сақталды; қалғандары «КСРО Қарулы Күштері офицерлерінің әскери атақтары туралы» КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1984 жылғы 26 сәуірдегі № 89-XI Жарлығымен жеке әскери атақтардың тізімінен алынып тасталды. Бірақ қалған екі атақ 1984 жылдан кейін берілмеді (соңғы рет сол жылдың 31 қазанында А.И. Колдуновқа берілді). Ақырында 1993 жылы әскери атақтардың тізімінен шығарылды. Бұл атақтың соңғы иегері Авиация маршалы Б.П. Бугаев 2007 жылы 13 қаңтарда қайтыс болды.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| кіші әскери шен:Әскер түрлерінің маршалы | ***Әскертүрлерініңбас маршалы*** | қарулы күштердің аға шені:***Кеңес Одағымаршалы*** |

Қызметақы
---------

Бұрын қолданыстағы заңнамаға сәйкес запастағы немесе отставкадағы әскери қызметшілерге тағайындалған «әскер түрлерінің бас маршалы» және «авиация бас маршалы» әскери атағы үшін айлық жалақы 2019 жылы 27 000 рубльді құрады. Осындай жалақы «армия генералы» және «әскер түрлері мен арнайы жасақтар маршалы» әскери атақтары үшін де белгіленді.

Айырым белгілері
----------------

Дереккөздер
-----------
Рамазан Сағымбеков
**Рамазан Сағымбеков** - (1932-1996) журналист, тарих ғылымдарының кандидаты.

Өмірбаяны
---------

Қарқаралының түлегі. ҚазМУ-дің журналистика бөлімшесін бітірген. Республикалық «Социалистік Қазақстан» газетінің әдеби қызметкері, Шығыс Қазақстан облыстық газетінің тілшісі, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, Қазақ радиосының бас редакторы, ҚазМУ-дің оқытушысы қызметтерін атқарды.

1974-1982 жылдары «Орталық Қазақстан» газетінің редакторы. Кейінгі жылдары Қарағанды педагогикалық институтында,ҚарМУ-да ұстаздық етті. «Қарқаралы» қоғамдық саяси журналының негізін калады. «Терең тамырлар», «Алматыдан сөйлеп тұрмыз», «Ақжар-Мәскеу», «Достық нұры» сияқты кітаптардың, көптеген тарихи - публицистиқалық мақалалардың авторы. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1979). Оның есімімен Қарқаралы ауданындағы Аппаз орта мектебі аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Ерлан Қуанышұлы Айтаханов** — Қазақстандық саясаткер.​ 2019 жылдың шілде айынан бастап 2020 жылдың қаңтар айына дейін Шымкент қаласының әкімі болды.

Өмірбаяны
---------

Ерлан Айтаханов 1971 жылы Түркістан облысының қазіргі Отырар ауданында дүниеге келген. 1994 жылы Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде Жоғары экономикалық білім алды. 2001 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясында тағы бір жоғары заң білімін алды.

1994 жылы Ломоносов университетін бітіргеннен кейін Әлем банкінде кәсіби мансабын бастады. Келесі жылы ол Орталық Азия ынтымақтастық және даму банкіне ауысып, онда бірнеше ай ғана жұмыс істеді. 1995 жылдан 1997 жылға дейін ресейлік "Газойл" компаниясының қаржы директоры болды. 1997 жылдан бастап Айтаханов "Қазақстан темір жолы" мемлекеттік теміржол компаниясында жұмыс істеді. Мұнда ол алдымен компанияның маршруттық желісіне жауапты бөлімді басқарды, содан кейін еншілес кәсіпорын директорының орынбасары болды. 1999 жылдан 2002 жылға дейін ол алдымен бастықтың орынбасары, содан кейін Қаржы және есеп басқармасының бастығы, содан кейін "Қазақстан Темір Жолы"экономика, қаржы және есеп басқармасының бастығы болды.

2002 жылдан бастап Айтаханов түрлі билік органдарында жұмыс істеді. 2002 жылдан 2003 жылға дейін ҚР Көлік және коммуникациялар министрлігінде жұмыс істеді, содан кейін Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау агенттігі Төрағасының кеңесшісі болды. 2005 жылдан 2006 жылға дейін осы агенттіктің Алматыдағы өңірлік бөлімшесін басқарды. Бірнеше айдан кейін ол осы қызметтен кетіп, Алматы қаласының әкімдігінде және Қазақстанның Қаржы министрлігінде жұмыс істеді.

2009 жылдың наурыз айында ол алғаш рет Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің (губернаторының) орынбасары болып саяси қызметке кірісті. 2012 жылдың ақпанынан 2014 жылдың қазан айына дейін ол Президент әкімшілігінде жұмыс істеді, содан кейін қайтадан Оңтүстік Қазақстан әкімінің орынбасары болды. 2016 жылдың қаңтарында Оңтүстік Қазақстан облысы Отырар ауданының әкімі болып тағайындалды.

2019 жылдың 30 шілдесінен бастап Айтаханов Шымкент қаласының әкімі болып табылады. 2020 жылдың 21 қаңтарында ол қызметінен босатылды.

Веб сілтемелері
---------------

* Ерлан Айтахановтың өмірбаяны zakon.kz сайтында (орысша)

1. ↑  https://tengrinews.kz/kazakhstan\_news/syin-eks-senatora-aytahanova-stal-akimom-shyimkenta-375224/
2. ↑  https://forbes.kz/process/probing/naznachen\_novyiy\_akim\_shyimkenta/
3. ↑  https://akipress.com/news:622852:New\_mayor\_of\_Shymkent\_appointed/
500-теңгелік тиында
**Шашу** – қуаныш айғағы ретінде жасалатын өте сұлу да салтанатты дәстүр.

Шашу бала туылғанда, тұсау кескенде, сүндетке отырғызылғанда, келін түскенде, күйеу келгенде, отау көтергенде, бүркіт ұстап әкелгенде, жүйрік ат бәйгеден озғанда, алыс сапардан жолаушы оралғанда, жақсылық күндерде, құда келгенде, тағы басқа зор қуанышты күндерде әйелдер құрт,ірімшік, өрік-мейіз, кәмпиттен, күміс теңгеден шашылады. Шашылған шашудан тойға қатысушылар теріп алып, ырым қылып балаларына апарып береді. 

Шашуды, әдетте жасы үлкен әйелдер, әжелер шашады да, оны жастар, балалар теріп алады. Кейде тойдан тәбәрік ретінде үлкендер де алып, үйдегі жас балаларына апарып береді. 

Шашудың екі түрі бар. Бірі шашылады, екіншісі шашылмайды. Тойға көп адам шашу әкелетіндіктен оның бәрін ысырап етіп шаша бермейді. Тек белгілі бір бөлігін ғана шашып, жосын-жоралғыларды жүргізеді. Туыс-туғандар әкелген дастарқан шашу ретіндегі қазақ халқының қуаныш-тілегін білдіретін ниеті болып табылады. 

Оның бастаулары кем дегенде көне түркілік замандарға барады. Түркілер қуаныш кезінде құрт, ірімшік сияқты ақ тағамдарды "ақ жолтай", "ақ тағамдай ақ болыңдар", "ақ ниет тілейміз" деп шашқан. Кейіннен тату-тәтті болсын деген ниетпен шашуға кәмпит қосылған. Дәстүрлі қазақ қоғамында ауқатты адамдар күміс, алтын теңгелер де шашқан. Шашу қазіргі уақытта да кеңінен қолданылуда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.
**Ат** — жылқының (лат. *Equus ferus caballus*) көлік немесе жүк тасымал ретінде пайдалану үшін қолға үйретілген түрі. 

Аттар, сондай-ақ спорт түрлері бойынша пайдаланылады.

Қазақ халқының тұрмысында
-------------------------

«Ат — ердің қанаты» дейді қазақ. Аттар кезінде елдің соғыс күші ретінде де бағаланды. «Аттан!» , «аттану», «атқа қону», «ат артына бөктеру», «ат жалын тартып міну», «ат жарату», «ат жарыс», «аттан аудару», «атқа шабу», «ат құлағында ойнау», «ат мінгізіп, шапан жабу» т.б. тұрақты тіркестер мен терминдер Аттың қазақ халқының тұрмысында, көшпенділер тіршілігінде қандай рөл атқарғандығын анық аңғартады. Қазақтың батырлар жырында жақсы аттар (Байшұбар, Тайбурыл, Тарлан, Қарақасқа) бейнесі батырлардан, арулардан кем сипатталмаған. 

Қазақтар баланы жастайынан атқа баулып, берік болып өсуіне аса көп көңіл бөлген. Жылқы малы қазақтың жеті қазынасының бірі болып табылады. Төрт түліктің біріне айналған бұл жануар көшпелі халық арасында көлік, сусын, тамақ, киім ретінде қолданылған.
**Мәлік Файзоллаұлы Баймұхамедов** (6.3.1945 жылы туған. Алматы қаласы) – техникалық ғылым докторы (1996),Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (1999).

Өмірбаяны
---------

Қарағанды политехникалық институтын (1968, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) және Мәскеу энергет. институтының аспирантурасын (1974) бітірген. Қарағанды политехникалық институтында (1974), Павлодар индустрия институтында доцент (1975), Алжирде (1979–1980), Рудный индустриалдық институтында декан (1981–1987), Қостанай мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1987) және ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры қызметтерін атқарады (1992–2006).

Еңбектері
---------

«Разработка моделей, методов и средств построения адаптивной технологии компьютерного обучения» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты – компьютерлік жүйеге лайықталған модель, әдістеме мен құрал технологиясын жасау мәселесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  қазақ энциклопедиясы
**Қаракөз**, Арал қаракөзі (Abramіs safa aralensіs) – тұқы тұқымдасына жататын балық. Abramіs safa түрінің түр тармағы. Қаракөз Қара, Каспий, Арал теңіздеріннің су алаптарында таралған. Ал Қаракөз түр тармағы – Арал теңізінің су алабында – Сырдария мен оның көлдерінде тіршілік етеді. Бұрын тамыз – қыркүйек айларында жайылымы Арал т. болатын. Ұзындығы 28 см, салм. 420 г-дай. Пішіні тыранға ұқсас, одан айырмашылығы – қабыршағы үлкен, құйрықасты (аналь) қанаты ұзындау болады. 7 – 8 жыл өмір сүреді. Жыныстық жағынан 3 жасында жетіледі, ұзындығы 15 – 17 см-дей болғанда толады. Уылдырығын (көлеміне қарай 2,2 – 33,5 мыңдай) су температурасы 12 – 16°С-қа жеткенде өзен арнасына қатты ағысты құмды-тасты, құмды-сазды, сазды жерлерге шашады. Қорегі – бүйірімен жүзушілер, бақалшақты шаяндар, қос жақтаулы моллюскілер, мизидтер, әр түрлі дернәсілдер, детриттер (өлекселер). Арал Қ-і Арал т-нің экол. жағдайына байланысты саны кеміп келеді. Бұрын еті жақсы бағаланатын, кейінгі кезде ол майдаланып, кәсіптік маңызын жоғалтқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Орал Тұтқабайұлы Әбдірахимов** (1953 жылы туған), механика және қолданбалы математика саласындағы ғалым, техника ғылымының докторы, профессор (1993). Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1976). 1976-1995 жылдары Жамбыл гидромелиорация құрылыс институтында, ҚР ҰҒА Механика және машинатану институтында асситенттен лаборатория жетекшісіне дейін әртүрлі қызмет атқарды. 1995-96 жылдары Жезқазған педогогика институтының ректоры, 1996-2000 жылдары О. А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университетінің ректоры, 1-проректоры. 2000-2001 жылдары Алматы технологиялық университетінде декан болды. 2004 жылдан Рудный индустриалдық институтында (Қостанай облысы) ректор. 80-нен аса ғылыми еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 2 монография, 1 оқулық, 16 патенті бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Йеллоустоун жанартауы** — Америка Құрама Штаттарының солтүстік-батысында орналасқан, Йеллоустон ұлттық саябағының астында орналасқан үлкен жанартау, алып жатқан аумағы 55-72 шақырым. Оның атқылау күші өте жойқын, шамамен 1000 шақырым кубтан артық магма атқылайды. Мұндай жанартаулар қарапайым жанартаулардан жүз есе күшті. Атқылау уақытының периоды шамамен алты жүз жыл, ал жанартау сонғы рет алты ғасыр бұрын атқылаған. Әсер ету аумағы өте жоғары, түгелімен Солтүстік Америка материгін жояды, сонымен қатар жер бетін қара күл жабады. Оның айналасындағы қорық пен радиусы 1 мың 600 шақырымдық аумақтағы тіршілік жер бетінен өшеді. Оның салдарынан осыған дейінгі жанартау атқылауынан қаза тапқандардан әлдеқайда көп адам қырылуы мүмкін. Жанартау орналасқан аймақта жер шарындағы гидротермалдық көздер өте көп шоғырланған. Бұл гидротермалдық көздердің барлығы дерлік саябақтағы жанартаудан бастау алады. Йеллоустоун жанартауының кратері басқа жанартаулар секілді конус тәрізді емес, жер бетінен ерекшеленіп көрінбейді. Жанартаудың бетін жасыл желек басып, Йеллоустоун саябағы орналасқан. Вулканның жер бетінен қашықтығы сегіз шақырымға жүық және оның температурасы сегіз жүз °C. Жанартаудың атқылауыныа себеп болатын жағдай - жердің ядросына жақын мантияның көлемінің ұлғаюы, Бұл жанартаудың атқылауы мүмкін күшіне қарап екі мыңыншы жылы BBC телеарнасы "супервулкан" сөзін қолданған. Жанартау соңғы екі миллион жылда үш рет атқылаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  www.twig-bilim.kz
**Күміс ғибадатхана** (кхмер. វត្តព្រះកែវមរកត) — Пномпеньдегі Камбоджа патшасының ресми будда ғибадатханасы. Патша сарайының оңтүстік жағында орналасқан. Ертеректе *Ват Убозот Ратанарам атауымен белгілі болған*. Ғибадатхананың ресми аты — *Преах Вихеар Преах Кео Моракот*, бірақ әдетте кхмер тілінде *Ват Преах Кео* деп аталады. 1866 жылы салынып, 1962 жылы кеңейтілген. Негізгі құрылыс материалы — ағаш.

Ғибадатханада көптеген ұлттық қазыналар сақталады, мысалы алтын және асыл тастармен жасатылған Будда мүсіндері. Айрықша Baccarat (шыны мануфактура Сент-Анн, Баккара қаласы, Франция) француз хрусталінен жасалған Будданың кішірек мүсіні. Мүсін Сисовата I патшаның тапсырысымен сарай шеберханаларында 1906 жыл мен 1907 жылдар аралығында жасалды. Алтын Будда-ның салмағы 90 кг. Нородом Сианук патша билеген кезде, Күміс ғибадатхананың едені бес мыңнан аса салмағы 6 тонна күміс тақталармен бедерленген еді және оның алдынғы бөлігі италиян мәрмәрін қолданумен қайта салынды. Бірақ бұл тақталардың тек шағын бөлігі ғана туристтерге көруге қолжетімді. Ғибадатхананың ішкі қабырғалары Рамаян үнді дастанының батырлары бейнеленген фрескалармен безендірілген. Ғибадатханаға кірерде аяқ киім мен бас киім міндетті түрде шешілуі тиіс.

Галерея
-------

* Күміс ғибадатханаКүміс ғибадатхана
* Күміс ғибадатхана1904 жылыКүміс ғибадатхана1904 жылы
* Нородом Сурамарит патшаның табаныНородом Сурамарит патшаның табаны
* Вихардың ішіВихардың іші
* Декоративтік киннараДекоративтік киннара
* Кантха Бопханың табаныКантха Бопханың табаны
* Патша сарайыПатша сарайы
* «Зүмірет Будда»«Зүмірет Будда»

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* *Lenzi, Iola* «Museums Of Southeast Asia». Singapore: Archipelago Press, 2004, p. 200. ISBN 981-4068-96-9.  (ағыл.)