Еуропалық отаршыл державалар бақылайтын Африканың аймақтары (Бельгия, Британия, Француз, Германия, Италия, Португалия және Испания империялары)
**Африканың бөлінуі**, сондай-ақ **Африка үшін жарыс** немесе **Африка үшін күрес** (ағыл. Scramble for Africa, фр. Partage de l'Afrique, порт. Partilha de África) — Африканың бөлінуі, сонымен қатар Африка үшін жарыс немесе Африка үшін күрес - бұл XIX ғасырдың ортасынан бастап бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына дейін Еуропадағы империалистік державалардың Африкада зерттеу және әскери операциялар жүргізу үшін қарқынды бәсекелестік кезеңі, сайып келгенде, отаршылдық аумақтарды басып алуға бағытталған. Еуропалық отарлаушылардың көптеген себептері болды, соның ішінде бүкіл континентте қол жетімді құнды ресурстарға ұмтылу, ұлттық билікті нығайту, еуропалық державалар арасындағы шиеленіс, діни миссионерлік құлшыныс және Африка елдерінің ішкі саясаты. ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде Африканы бөлу кезінде еуропалық империялар арасындағы саяси және экономикалық бәсекелестік еуропалықтарға оған байланысты тікелей соғыстардан аулақ болуға мүмкіндік берді. XIX ғасырдың кейінгі жылдарында әскери ықпал мен экономикалық үстемдік арқылы" бейресми империализмнен "отаршылдық империализмге алып келген тікелей басқаруға көшу болды.

Тарихы
------

1840 жылға қарай еуропалық державалар Африка жағалауында шағын сауда бекеттерін құрды, бірақ олар теңіз жағасында болуды жөн көріп, құрлықты саудаға сирек пайдаланды. XIX ғасырдың ортасында еуропалық зерттеушілер Шығыс және Орталық Африканың аудандарын картаға түсірді.

1870 жылдары Батыс Еуропа мемлекеттері Африка континентінің он пайызын ғана бақылап отырды және олардың барлық территориялары жағалауға жақын орналасқан. Ең маңызды иеліктер Португалияға тиесілі Ангола мен Мозамбик болды; Ұлыбританияға тиесілі Кап колониясы; Франция ұстаған Алжир.

Технологиялық жетістіктер еуропалықтардың сыртқы экспансиясына ықпал етті. Индустрияландыру көлік және байланыс саласында, әсіресе пароходтар, теміржолдар және телеграфтар түрінде қарқынды прогреске әкелді. Медициналық жетістіктер, әсіресе тропикалық ауруларға қарсы дәрі-дәрмектер де маңызды рөл атқарды. Хининнің дамуы — безгектің тиімді емі — еуропалықтар үшін тропиктің кең кеңістігін қол жетімді етті.

1872 жылы Ұлыбритания Португалияға тиесілі Делагоа шығанағының оңтүстік жартысына және 1823 жылы британдық капитан Оуэн мен кафр басшыларының бірі арасында жасалған келісімге сүйене отырып, іргелес аралдарға наразылық білдірді. Бірақ арбитраж судьяларға сайланған Мак-Магон 1875 жылы делагоаны португалдықтар үшін мойындады. Ұлыбритания Португалия үкіметін 1880 жылы Лоренс-Маркиштегі келісім бойынша Делагоадан бас тартуға көндіре алды; бірақ Португалиядағы осы келісімнен туындаған тәртіпсіздіктер үкіметті одан бас тартуға мәжбүр етті.

1884 жылы Германия Африканы бөлу үшін күреске кірісті. Ол Оранж өзенінен Португалия Анголасымен (Германияның Оңтүстік-Батыс Африка) шекарасына дейінгі территорияны протекторат деп жариялады. 1884 жылдың шілдесінде Германия Испания Гвинеясының солтүстік шекарасынан Калабарға дейінгі жағалауға протекторат жариялады және өзінің иеліктерін кеңейте бастады, неміс Камерунын құрды, сонымен қатар Тогоға протекторат құрды. 1884-1885 жылдары Германияның Шығыс Африка компаниясы жергілікті тайпалармен келісім жасасып, Тана өзенінің сағасынан Гвардафуй мүйісіне дейінгі 1800 шақырымдық жағалаудың үстінен, оның ішінде Тананың төменгі ағысындағы Виту Сұлтанатының үстінен протекторатын жариялады. Ұлыбританияның бастамасымен осы территорияларды талап еткен тәуелді Занзибар сұлтаны наразылық білдірді, бірақ ол қабылданбады. Осыдан кейін Шығыс Африканың жағалауларының бөліктерін асығыс басып ала бастаған Императорлық британдық шығыс Африка компаниясы құрылды.

Африканы отарлау ертерек болғанына қарамастан, ең күшті бәсекелестік жаңа империализм кезеңінде, әсіресе 1885 жылы Берлин конференциясының Бас заңы қабылданғаннан кейін дамыды.

Оңтүстік Африкада 1880 жылдардың аяғынан бастап 
С.Родстың Британдық Оңтүстік Африка компаниясы Кападан Каирге теміржол салу идеясын алға тартқан кеңейтуді жүзеге асырды. 1888-1893 жылдары бұл рота Оңтүстік Родезия колониясын құра отырып, машона мен матабеле жерлерін жаулап алды; 1889 жылы Замбези өзенінің солтүстігі жаулап алынды, ол Солтүстік Родезия деп аталды. Португалияда Ангола мен Мозамбикті біртұтас отарлық империяға біріктіру үшін Африка континентінің континентальды аймақтары арқылы үздіксіз отарлық иеліктердің «көпірін» құру жоспары болған, бірақ 1890 жылғы Британдық ультиматум Португалияны осы жобаны жүзеге асырудың келесі жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті.

1890 жылы Германия мен Ұлыбритания арасында осы екі державаның Африкадағы отарлық мүдделерін реттейтін Занзибар шарты жасалды.

Британия-Бельгия келісімшартына сәйкес 1894 жылы 12 мамырда «Конго еркін мемлекеті» Нілдің сол жағалауын Альберт көлінен Фашодаға дейін алды, бірақ Франция мен Германияның қысымымен Франциямен 14 тамызда келісімге отырып, 1894 ж. оған солтүстікке қарай Убанги-Мбому сызығымен шектелуге тура келді.

1890 жылы 5 тамызда Батыс Африкада британдық-француздық келісімнен айыру туралы келісім жасалды, бұл британдықтардың Нигериядан солтүстікке қарай кеңеюіне шек қойды. Того шекарасы 1886 жылы 28 шілдеде және 1899 жылы 14 қарашада ағылшын-герман келісімдері және 1898 жылы 27 шілдеде француз-герман келісімімен белгіленді.

Германияның Камеруннан шығысқа қарай ілгерілеуі 1893 жылы 15 қарашада ағылшын-неміс шартымен және 1894 жылы 4 ақпанда француз-герман келісімімен тоқтатылды.

«Африка үшін күрестің» шарықтау шегі болып 1898 жылы Ұлыбритания мен Францияны соғыс қарсаңына алып келген Фашода оқиғасы саналады.

ХІХ ғасырдың аяғында «қара құрлықты» ресурстар көзі деп санайтын жас Италия мемлекеті Африканың бөлінуіне қосылды. Ол әсіресе әлсіреп жатқан Осман империясының африкалық иеліктері мен әлсіз мұсылман сұлтандықтары орналасқан Африка Мүйізінің территориясын қызықтырды (қараңыз: Итальяндық Сомали мен Италияндық Ливия).

1902 жылға қарай еуропалық державалар Африканың 90% бақылауында болды. Сахараның оңтүстігінде Африкадан тәуелсіздігін итальяндықтардан қорғаған Либерия (АҚШ қамқорлығымен) және Эфиопия ғана тәуелсіздігін сақтап қалды.

1910 жылы Бельгия королі Леопольд II 1908 жылы Конго еркін мемлекетін Бельгия мемлекетіне сатқаннан кейін, Ладо анклавы Англия-Египет Суданына өтті.

Африканың отарлық бөлінуі Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған жылы Англия Египетті ресми түрде қосып алған кезде аяқталды. Екі жыл бұрын Марокко Фес келісімі бойынша бөлініп, ал Италия Италия-Түрк соғысы нәтижесінде Ливияны бақылауға алды. 1914 жылға қарай бүкіл континентте Эфиопия мен Либерия ғана еуропалықтардың бақылауынан тәуелсіз болды.

Карталар
--------

Африка 1800 ж.
Африка 1870 ж.
Африка 1900 ж.
Африка 1914 ж.
Африка 1923 ж.
1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру

Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша)
-------------------------------------------------------------

**Бельгия**

```
 Еркін Конго мемлекеті (1908 жылдан бастап Бельгиялық Конго, қазіргі Конго Демократиялық Республикасы)
```

**Франция**

```
 Алжир
 Тунис
 Марокко
 **Француздық Батыс Африка**
   Мавритания
   Сенегал
   Француз Суданы (қазіргі Мали)
   Гвинея
   Кот-д'Ивуар
   Нигер
   Жоғарғы Вольта (қазіргі Буркина-Фасо)
   Дагомея (қазіргі Бенин)
 **Француз Экваторлық Африка**
   Габон
   Орта Конго (қазіргі Конго Республикасы)
   Убанги-Шари (қазіргі Орталық Африка Республикасы)
   Чад
 Француз Сомалиі (қазіргі Джибути)
 Мадагаскар
 Комор аралдары
```

**Германия (1919 жылға дейін)**

```
 **Германдық Шығыс Африка**
    Руанда-Урунди (1919 жылдан бастап Бельгия мандаты, қазіргі Бурунди және Руанда)
    Танганьика (1919 жылдан бастап Британия мандаты, қазір Танзания бөлігі)
 **Германияның Оңтүстік-Батыс Африка** (1919 жылдан бастап Оңтүстік Африка Одағының мандаты, қазіргі Намибия)
 **Германияның Батыс Африка**
    Неміс Камеруны (1919 жылдан бастап Франция мандаты, қазіргі Камерун)
    Тоголенд (1919 ж. Франция мен Ұлыбритания арасындағы бөліну, қазіргі Того)
```

**Италия**

```
 **Итальяндық Солтүстік Африка** (1934 жылдан бастап Ливия)
    Триполитания
    Киренаика
    Феццан
 Эритрея
 Итальяндық Сомали (қазір ресми түрде Сомалиге кіреді)
```

**Португалия**

```
 Ангола
 Португалиялық Конго (Кабинда) - қазір Анголаның эксклавы
 Португалдық Шығыс Африка (қазіргі Мозамбик)
 Португал Гвинеясы (қазіргі Гвинея-Бисау)
 Кабо-Верде аралдары (қазіргі Кабо-Верде)
 Сан-Томе және Принсипи
```

**Испания**

```
 Испан Сахарасы (қазіргі Батыс Сахара - БҰҰ шешімдеріне қайшы, Марокконың бөлігі)
   Рио-де-Оро
   Сегиет эль-Хамра
 Испандық Марокко
   Сеута
   Мелилла
   Испандық Оңтүстік Марокко (Тарфая секторы)
   Ифни
 Рио-Муни (қазіргі Экваторлық Гвинея материгі)
 Фернандо-По (қазіргі Биоко, Экваторлық Гвинеяның оқшауланған бөлігі)
```

**Ұлыбритания**

```
 Англо-Египет Суданы
 **Британдық Шығыс Африка**
   Кения
   Уганда
 Занзибар (қазір Танзанияның бөлігі)
 Британдық Сомали (қазір ресми түрде Сомалиге кіреді)
 Оңтүстік Родезия (қазіргі Зимбабве)
 Солтүстік Родезия (қазіргі Замбия)
 Ньясаленд (қазіргі Малави)
 **Британдық Оңтүстік Африка**
   Кейп колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі)
   Наталь колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі)
   Қызғылт Сары Еркін Мемлекет (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі)
   Трансвааль колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі)
   Бечуаналенд (қазіргі Ботсвана)
   Басутоленд (қазіргі Лесото)
   Свазиленд
 Гамбия
 Сейшел аралдары
 Сьерра-Леоне
 Маврикий
 Нигерия
 Алтын жағалау (қазіргі Гана)
 Египет
```

**Тәуелсіз мемлекеттер**

```
 Либерия
 Абиссиния (Эфиопия)
```

**Халықаралық аймақ (1923-1956)**

Танжер, Ұлыбритания, Франция, Германия және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  R. Robinson, J. Gallagher and A. Denny, Africa and the Victorians, London, 1965, p. 175.
2. ↑  Kevin Shillington, History of Africa. Revised second edition (New York: Macmillan Publishers Limited, 2005), 301.
3. ↑  Thomas Pakenham, The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912 (1991) ch 1
4. ↑   //  Энциклопедический\_словарь\_Брокгауза\_и\_Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.