Координаттар: 32°52′51″ с. е. 117°14′16″ б. б.﻿ / ﻿32.881000° с. е. 117.238000° б. б.﻿ / 32.881000; -117.238000 (G) (O) (Я)

**Калифорния университеті, Сан-Диего** (ағылш. *University of California, San Diego*) — көпшілік зерттеу университеті, Сан-Диегоның Ла-Хойя ауданында орналасқан, (Калифорния штаты, АҚШ), Калифорния университеті он кампустарының бірі. Негізі 1960 жылғы Скриппс океанографиясының Институтына жақын жерде қалаған. Университет: 125 мамандық бойынша бакалавр, 52 мамандықтар бойынша магистрлер дайындайды.

Университеттің ағылшынша атауы жиі **UCSD** дейін, қазақша атауы **КУСД** — Калифорния Университеті Сан-Диегоға дейін қысқарады

2009 жылғы әлем университеттері академиялық рейтингінде, КУСД 14-орынға ие болды.

2010 жылы "U. S. News & World Report" басылым елде үздік университеттердің арасындағы рейтингісінде университке 35 орын бьерді. Университет жыл сайынғы "Washington Monthly" басылымының ұлттық рейтингісінде көшбасшы орындарға ие, 2010 жылы — 1-ші орын алды.

Университет Сан-Диего Медициналық орталығымен бірлесіп жұмыс істейді және бірқатар өңірлік ғылыми орталықтармен ынтымақтастықта, солардың ішінде Солк институты (ағыл.)қаз. (Salk Institute), Бернема медициналық зерттеулер институты (ағыл.)қаз. (Sanford-Burnham Medical Research Institute), Скриппс Ғылыми-зерттеу институты (The Scripps Research Institute) бар. Университетте сегіз Нобель сыйлығының лауреаты, Ұлттық ғылыми медаль АҚШ-тың және бір иегері және Пулитцеров жүлдесінің үш иегері жұмыс істейді.

Университет америкалық университеттер Қауымдастығына 1982 жылы қабылданды.

Тарихы
------

Скриппс институты жанында Star III суасты аппараты
1956 жылы Калифорния университетінің регентттерімен жаңа кампус ашылуы жоспарланған. Скриппс институтының ректоры, Роджер Ревелл, салыстырмалы сапасы бойынша Калифорния технологиялық институтына тең келетін білім беру ғылыми-техникалық мектебін құру туралы идеяны ұсынды. Оның идеясын, Сан-Диего тұрғындары дауыс беруі бойынша қолдап, осы жылы болашақ университетке мұхит жағалауынан 59 гектар (240 000 м2) жер берілді, Скриппс институтына жақын орналасқан. Регенттер, алайда қолданылмай тұрған жер институтының солтүстік-шығысындағы, 550 гектар (220 га), сондай-ақ бұрынғы Мэтьюз (ағыл.) әскери базасы орналасқан жерде 500 гектар (200 га) жер сұрады. Бірақ Ревелл, Ла-Хойя жылжымайтын мүлігіне айрықша құқықтарды көрсетіп, нәсілдік азшылық және діни топтармен қарама-қайшылықтарға шақыра отырып, жергілікті консерваторлардың, соның ішінде Калифорния университетінің регент Эдвина Полидың ашуын туғыза келіп, учаскені таңдауға қауіп төндірді. Калифорния университетінің Президенті, Кларк Керр Сан-Диего "донорларының" ұсынған атауының бірі - *Калифорния университеті, Ла-Хойяны*, *Калифорния университеті, Сан-Диегоға* өзгеруін қанағаттандырды, ал қала тұрғындары атаудың ауысуын қолдап, дауыс берді. Полимен келіспеушіліктерінен салдарынан, Ревелл канцлер болып тағайындалды, оның орнына Герберт Йорк болды, ол Ливермор ұлттық зертханасының бірінші директоры болатын. Йорк Оксфорд және Кембридж университеттерімен ұқсас негізгі кампусының жоспарларын әзірледі, бұл ретте, Ревеллдің көптеген идеяларына сүйене отырып жасады.

1957 жылы General Dynamics корпорацияның президенті Джон Хопкинс университетке 1 миллион доллар қайырымдылық жасады, ол жоғары білікті қызметкерлер тарту үшін жұмсалды. Гарольд Юри химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты атанып, 1958 жылғы соның ішінде алғашқы оқытушылардың бірі болды. Мария Гепперт-Майер 1960 жылы физика профессоры болып тағайындалды, 1963-ші және ол физика бойынша нобель сыйлығын алды. Университет 1960 жылы ашылды, бастапқыда топ Скриппс институтында кездесті.

Гейзель кітапханасы, америкалық жазушы Сьюз Гейзельдің есімімен аталған, (2008)
- 1963 жылы техникалық ғылымдар факультеттері үшін жаңа ғимараттар салу аяқталды, сонымен қатар әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар үшін жаңа ғимараттары салынды. Сол жылы Г.Йорк канцлері қызметінен отставкаға кетті және 1964 жылы Джон Семпл Гэлбрейт тағайындалды. Сол жылы кампустағы бірінші түлектер 181 студент түлеп ұшты. 1966 жылы университет өзінің Медициналық мектебі бірінші курс студенттері қабылдады.

1965 жылы университетте неміс және америкалық философ және әлеуметтанушы Герберт Маркузе сабақ бере бастады. Ол "жаңа солшылдар" қозғалысының өкілі болды, ол әкімшілік ғимаратты алған, оның студенті Анджела Дэвис ұйымдастырған бірінші наразылық танытушы болды.

КУСД канцлері 1980-1995 жылдары Ричард Аткинсон айтарлықтай үлес қосты нығайту қаламен жолымен технологиялар трансферті дамушы компаниялармен жасап, Сан-Диего көшбасшы технологиялық салаларда. Көлемі жеке қайырмалдықтар өсті $15 млн долларға дейін 50 млн. доллар жылына, шамамен 50 % - ға өсті алаңда университетінің, ал студенттер саны-ден 18 000. 1995 жылы Ұлттық зерттеу кеңесі АҚШ конгрессі 10-шы орын университетке бойынша дайындау деңгейі мен сапасына аспиранттар.

2009 жылы университет өз бюджетін мемлекет $84,2 млн.-ға дейін азайтуы салдарын жеңілдету үшін $40 млн доллар сомаға кредит алды.

Университет құрылымы
--------------------

Сан-Диего Суперкомпьютерлік орталығы
Калифорния университеті мен оның 10 кампустары, олардың бірі Сан-Диего, мемлекет және президенттің қарамағында және, штаб-пәтері Оклендте, Калифорнияда орналасқан регенттер Кеңесімен басқарылады. 2013 жылдан университеттің 20-ші президенті Джанет Наполитано. Әрбір жеке кампустағы қамқоршылық кеңесімен басты лауазымға канцлері тағайындалады. 2004 жылы жетінші КУСД канцлері болып Марай Энн Фокс сайланды, ол өз кезегінде Калифорния университеті (2003—2007) президенті болған Роберт Динаны ауыстырды. Канцлердің 8 орынбасарлары: оқу ісі жөніндегі проректор, зерттеулер, студенттер ісі, теңіз ғылымдары, медицина ғылымдары, жоспарлау, сыртқы байланыс, бизнес әріптестікке — вице-канцлерлер бар.

Бакалаврлар кампусы үшін студенттік кеңестер жұмыс істейді, олар әр колледжде бар. Кампус аспиранттары аспиранттар қауымдастығына қарайды.

Университет құрамына, сондай-ақ:

* Қоғамдық аквариум, 380 түрлерін 5000 жануарлар
* Қоғамдық мұражай
* Сан-Диего Суперкомпьютерлік орталығы (ағыл.)
* Ғылыми-зерттеу кемелері, олардың кейбіреулері ашық мұхитта
* Теңіз порты

бар.

### Кампус

Университет кампусы орманды Тынық мұхит жағалауындағы аумағы 490 га (1200 гектар) жерде, Сан-Диего қаласы іргесінде орналасқан.

Джон Мьюир колледжі (2006)
Университет Оксфорд және Кембридж университеттері моделі бойынша бөлінуі арқылы 6 колледжді қамтиды:

1. **Ревелл колледжі** — 1964 жыл құрылған, *Білім беру "ренессансын* гуманитарлық ғылымдар: тарихқа, әдебиетке және философия арқылы көрсетеді.
2. **Джон Мьюир колледжі** — 1967 жылы құрылған, *"рух дербестігін және жеке таңдауды"* білдіреді.
3. **Тэргуд Маршалл колледжі** — 1970 жылы құрылған, *"стипендия, әлеуметтік жауапкершілік пен сенім, бұл гуманитарлық білім өзіңнің қоғамдағы рөлінді түсінуді қамтуы тиіс"*.
4. **Эрл Уоррен колледжі** — 1974 жылы құрылды студенттерден байланысты емес әр түрлі пәндерді саналы түрде таңдауды талап етеді, бұл жан-жақты дамуы және *"өмір" тепе-теңдігі"* үшін.
5. **Элеонора Рузвельт колледжі** — 1988 жылы құрылған, *"қазіргі заманғы әлем құру"* деп аталатын мәдениентаралық байланыс бойынша білім беру бағдарламасына шоғырланған.
6. **Алтыншы колледж** — 2002 жылы құрылған, *"мәдениет, өнер және технологиялар арасындағы тарихи және философиялық байланысқа"* аса мән беріледі.

Әрбір колледж білімге, қызметкерлерді жалдау, бірегей стипендияларды ұсынуға және жекелеген рәсім түрлерін жүргізуге қатысты өз қойылатын талаптарын орнатқан.

### Қоғамдық өнері

Университет кампусы ондаған қоғамдық көркемөнер жобаларымен безендірілген, басым бөлігі Стюарт топтамасынан. Ең танымал жобалардың бірі, Күн Құдайы, үлкен қанатты жәндіктер кейпіндегі мүсін. Басқа жұмыстарға Стоунхендж аналогы, үлкен жылан жолы, бұзық және ізгі жарқын неон жазулармен атаулары бар ғимарат, сондай-ақ үш металл эвкалипт ағашы және т. б. Жаңа жобаларының бірі — алты қойтастары бар алып мақпал аюдың баласы. Маңызды экспозициялардың бірі граффити, оларды соңғы онжылдықта көптеген студенттер буыны қалдырды.

Ғылым және зерттеулер
---------------------

КУСД зерттеу жүргізу үшін жалпы шығыстары 2007—2008 жылдары 798 миллион АҚШ долларын құрады. Зерттеулер шығыстар мәліметтері бойынша Ұлттық ғылыми қор университетке Калифорния университеттер жүйесінде 1-ші орын және елде 6-шы орын берді. Сан-Диегода жұмыс істейтін, 200-ге жуық компаниялар, оқытушылар мен студенттер құрған, ал биотехнология саласындағы еңбек ететіндердің 40% - дан астамы КУСД-мен байланысты. *Science Watch* молекулалық биология және генетика саласында 1995 жылдан 2005 жылғ дейін кезеңде ең дәйектеме келтірілген мекемелердің тізімінде университетке 8-ші орын берді.

КУСД бірқатар ғылыми-зерттеу орталықтары тиесілі: Скриппс океанография институты, Сан-Диего Суперкомпьютерлік орталығы, Калифорния телекоммуникация және ақпараттық технологиялар институты, Америка-мексика зерттеулер орталығы.

Университетінің профессоры Филипп Борн SciVee (ғылыми және ғылыми-көпшілік бейнеконтенттерді қарауға, сондай-ақ мәтіндік зерттеу нәтижелерін оған қосымша ретінде басылатын сервис) негізін қалады. Сервис университетпен тығыз байланысты.

Студенттік өмір
---------------

Сауда орталығы (2006)
Студент бос уақытын өткізетін негізгі орын ретінде кампусында, Гейзель кітапханасынан оңтүстікке қарай орналасқан сауда орталығы қызмет етеді. Мұнда мейрамханалар, бас кітап дүкені, кинотеатр, сондай-ақ әр түрлі студенттік ұйымдар бар. 2003 жылғы Көктемде референдумде оның ауданы шамамен 2 есе арттыру туралы шешім қабылданды. Орталықтың Шығыс бөлігінің ашылуы 2008 жылғы 19 мамырда өтті.

Студенттер, оқытушылар мен қызметкерлер үшін қоғамға бейімделу мен жақындасу мақсатында 3 әлеуметтік орталығы жұмыс істейді: халықаралық-үй, әйел орталығы. КУСД — Калифорния университетіндегі мұндай жалғыз кампус, мұндай орталықтар жоқ, көзі жойылып кеткен, ал мұнда жұмыстарын жалғастыруда; 1990-жылдардың ортасында студенттік қозғалыстар арқылы негізделген, университет әкімшілігінің қарсы тарапынан іс-қимыл қарамастан.

Ché Café маңдайшасы
Кампуста музыкалық ұжымдардың және меломандардың, *Ché Café* деп аталатын кездесу орны бар. Сондай-ақ, мұнда "азық-түлік орнына бомба" қозғалыс белсенділері және кейбір басқалар. Сан-Диего жергілікті топтары да бар, олардың арасында The Locust және Pinback, сондай-ақ мұндай топ ретінде Mates of State және The Dillinger Escape Plan *Ché Café*-де осы жерде орындау арқылы кейбір танымадылық берді, енді мұнда үнемі түрлі қозғалыстар мен ұйымдастырушылары, музыкалық ұжымдар, клубтың шағын мөлшері және әлсіз техникалық жабдықталуына қарамастан белсенділері жиналады. Сонымен аталған топтардың өнер көрсетті: Green Day, Билли Корган, Blonde Redhead, Jimmy Eat World, Lightning Bolt.

### Халықаралық үйі

Халықаралық үйінде, отыздан артық елден келген шамамен 240 студент тұрады. Ол қолдайлы әлеуметтік атмосфераға ұсына отырып, америкалық және шетелдік студенттермен арасындағы мәдени алмасуға мүмкіндік береді. Үй Элеонора Рузвельт колледжі аумағында орналасқан, бірақ, ол барлық 6 колледж үшін жұмыс істейді және сондай-ақ, аспиранттарға, оқытушыларға, қызметкерлерге қол жетімді. Тұруға сұраныс өте жоғары, сондықтан қабылдау жекелеген ережелеріге сәйкес реттеледі, ал әр тоқсан сайын күту парағы бар.

### Студенттер дәстүрлері

Қарбыз ағызу дәстүрі, Ревелла колледжі (2007)
Студенттер қауымдастығы көптеген концерттер мен іс-шараларды, жыл бойы барлық би оқиғалар, кездесулер хор және Күн құдайы фестивалін қоса алғанда ұйымдастырады, осылай суретші Ники де Сен-Фалль жасаған университеттік мүсіннің құрметіне аталған. Ең ауқымды КУСД фестивальдерінің бірі: күн бойы бірқатар іс-шаралар өткізіліп, концерттер мен спектакльдер, тегін тәтті тағамдар беріледі, ал мереке аяқтайтын кешке концертке дейін созылады.

Екі басқа да танымал оқиғалар, кампус асқабақ тастау және қарбыз ағызу, Хэллоуин уақыты кезеңінде және тиісінше көктемнің соңында өтеді. Қарбыз тастау — салт-дәстүрлердің бірі, 1965 жылғы желтоқсандағы бастап физика емтиханындағы еркін құлаудың үдеуі мәселе бойынша шыққан. Студенттер тобы бұл тәжірибеден қарбыз әр түрлі қабаттардан құлатып мен құлаған іздері мөлшерін салыстыру арқылы тексеру туралы шешті. Асқабақты тастау — ұқсас дәстүр, асқабақ толтырылған кәмпиттермен 11-қабатты ғимараттың Тайога Холл — Мьюир колледж ең биік тұрғын үй ғимаратынан тастайды.

### Студенттік БАҚ

*UCSD Guardian* — "университеттік газет, студенттік ұйымдар басқарады; дегенмен ол ресми кампус бөлімі, барлығы хабарландыру есебінен ғана қаржыландыратын бөлімі. Бастапқыда *Triton Times* аталды, аптасына екі рет жыл бойы шығарылады, әдетте, дүйсенбі және бейсенбі күндері.

Газеттен басқа, бұл жерде шағын радиостанция бар, радиожиіліктер бойынша хабар тарату жүргізілмейді, бірақ Интернетте жұмыс істеуді жалғастырып жатыр.

КУСД студенттік өмірінен ең бір даулы аспектілері — *Коала*студенттік комедиялық газеті, қауымдастықпен қаржыландырылады. Бұл сатиралық газеті жиі оның арандатушы мақалалар мен суреттері үшін сыналады.

### Спорт

Университет спорт командасының талисманы — Король Тритон.

КУСД студенттерге, жүзу, су добы, футбол, волейбол, жеңіл атлетика, семсерлесу, баскетбол, гольф, софтбол, бейсбол, теннис және т. б. қоса алғанда әр-түрлі спорт түрлерімен айналысу мүмкіндігін ұсынады, 

КУСД кейбір спорттық командалар жоғары көрсеткіштерге ие, серфингистер ұлттық атағын 6 рет ұтып, ал әр түрлі рейтингтер бойынша серфингистерді оқыту бағдарламасы елдегі үздіктердің бірі. Триатлон командасы үнемі жүлделі орындарды иеленеді. 2008 жылы әйелдер командасы АҚШ ұлттық университеттік чемпионаты жеңіп алды, ал спортшы Аманда Фелдер ел чемпионы атанды.

Түлектер мен оқытушылар
-----------------------

Джеф Раскин
Ефим Зельманов
Роджер Тсиен
Калифорния университеті, Сан-Диегода көптеген танымал ғалымдар, жазушылар, музыканттар, әртістер оқыды және жұмыс істеді, олардың ішінде:

* Чед Мэтью Батлер — барабаншы және Switchfoot альтернативті рок-топтың перкуссионисті.
* Элинор Маргерит Бербидж — астрофизик
* Сидней Бреннер — оңтүстікафрикалық биолог, физиология және медицина бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (2002).
* Дэвид Брин — белгілі америкалық жазушы-фантаст.
* Крейг Вентер — америкалық генетик, биолог және ғылыми бизнесмен-ұйымдастырушы.
* Вернор (Стеффан) Виндж — америкалық математик және писатель-фантаст.
* Клайв Уильям Джон Грэнджер — ағылшын экономист, экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (2003).
* Майк Джадж — америкалық продюсер, актёр, режиссёр, сценарист, композитор және аниматор.
* Габриэль Джексон — құрметті профессор истории.
* Чалмерс Джонсон — америкалық жазушы.
* Ренато Дульбекко — италяндық вирусолог, физиология және медицина бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1975).
* Анджела Ивонна Дэвис — америкалық құқық қорғаушы, коммунистік белсенді, социолог, педагог және жазушы.
* Ефим Исаакович Зельманов — математик, Филд сыйлығының лауреаты(1994).
* Роберт Энгл — америкалық экономист, экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (2003).
* Герберт Йорк — америкалық физик-ядерщик, Манхеттен жобасының мүшесі. Сан Диего қаласындағы Калифорния университетінің негізін қалаушы (1961—1964 және 1970—1972 жылдардағы ректор).
* Вальтер Кон — америкалық физик-теоретик. Химия саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1998).
* Фрэнсис Крик — британдық молекулалық биолог, дәрігер және нейробиолог. Физиология және медицина бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1962).
* Пауль Джозеф Крутцен — голландтық химик, атмосфералық химия саласындағы маман, химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1995).
* Рональд Лангакер — америкалық лингвист.
* Гарри Марковиц — көрнекті америкалық экономист. Экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1990).
* Марио Молина — мексикандық химик, озон саңылауларының ең танымал зерттеушілерінің бірі, химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1995).
* Полина Оливерос — америкалық аккордеоншы және композитор.
* Павел Певзнер — биоинформатика, есептеу биологиясы, жүйелік биология бойынша маман.
* Салли Кристен Райд — америкалық астронавт, ғарышта болған америкалық алғашқы әйел (1983).
* Джеф Раскин — компьютерлік интерфейстердегі маман, қол жетімділік туралы мақалалардың және «The Human Interface» кітабының авторы, Apple Computer № 31 фирмасының қызметкері, 70-жылдардың соңында Macintosh жобаның бастамашысы ретінде ең танымал.
* Ким Стенли Робинсон — америкалық жазушы-фантаст.
* Филипп Росдэйл — Linden Lab құрылтайшысы және бас директор.
* Судзуми Тонэгава — жапондық молекулярлық биолог, физиология және медицина бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1987).
* Бенисио дель Торо — Пуэрто-Рикодан шыққан белгілі голливудтық кинорежиссер.
* Роджер Тсиен — қытайдан шыққан америкалық химик.
* Тим Форман — басист және бэк-вокалист, Switchfoot альтернативті рок-тобы.
* Раймонд Элиас Фэйст — америкалық жазушы-фантаст.
* Халед Хоссейни — ауғаннан шыққан америкалық жазушы.
* Рикардо Антонио Чавира — америкалық актёр.
* Хая Черновин — израильдік композитор және педагог.
* Гарольд Клейтон Юри — америкалық физик және физикохимик.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Getting to Know San Diego (ағыл.)
2. ↑  San Diego: Historical Overview Мұрағатталған 12 наурыздың 2011 жылы. University of California History Digital Archives (ағыл.)
3. ↑  University of California, San Diego Triton Stats Мұрағатталған 26 наурыздың 2009 жылы. University of California, San Diego (ағыл.)
4. ↑  Academic Ranking of World Universities — 2009 (ағыл.)
5. ↑  Best Colleges 2011 Мұрағатталған 24 қарашаның 2010 жылы. (ағыл.)
6. ↑  Washington Monthly: 2010 National University Rankings Мұрағатталған 1 мамырдың 2011 жылы. (ағыл.)

  



|  |
| --- |
| **Калифорния университеті**: Беркли | Дэвис | Ирвайн | Лос-Анжелес | Мерсед | Риверсайд | Сан-Диего | Сан-Франциско | Санта-Барбара | Санта-Круз |