**Мартин Льюис Перл** (24 маусым 1927 – 30 қыркүйек 2014) — американдық инженер-химик және физик, тау лептонды ашқаны үшін 1995 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын алған.

Өмірі және мансабы
------------------

Перл Нью-Йорк штаты, Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы Фей (қыз күнінде Розенталь), хатшы және бухгалтер Оскар Перл, және баспа және жарнама компаниясын құрған кеңсе тауарларын сатушы. Ресейдің поляктар тұратын аймағынан АҚШ-қа келген еврей иммигранттары

Перл 1948 жылы Бруклиндегі Бруклин политехникалық институтының (қазіргі Нью-Тандон деп аталады) химиялық инженерия бойынша түлегі. Оқуды бітіргеннен кейін Перл General Electric компаниясында электронды вакуумдық түтіктерді шығаратын зауытта инженер-химик болып жұмыс істеді. Электрондық түтіктердің қалай жұмыс істейтінін білу үшін Перл Нью-Йорк штаты Шенектади қаласындағы Юнион колледжінде атом физикасы және кеңейтілген есептеу курстарына жазылды, бұл оның физикаға деген қызығушылығының артуына және ақырында 1950 жылы физика бойынша докторантураға түсуіне әкелді.

Ол PhD дәрежесін алды. 1955 жылы Колумбия университетінен, оның диссертациясының кеңесшісі И. А. Раби болды. Перлдің тезисі 1944 жылы Раби физика бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алған атомдық сәулелік резонанстық әдісті қолдана отырып, натрийдің ядролық квадрупольдік моментін өлшеуді сипаттады

Докторлық диссертациядан кейін Перл Мичиган университетінде 8 жыл жұмыс істеді, онда ол пиондардың және кейінірек нейтрондардың протондарға шашырауын зерттеу үшін көпіршікті камералар мен ұшқын камераларын қолданып, күшті өзара әрекеттесу физикасымен жұмыс істеді. Мичиганда болған кезде Перл мен Лоуренс В. Джонс 1976 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын алған Сэмюэл Си Си Тингтің кеңесшілері болды.

Зерттеу үшін қарапайым өзара әрекеттесу механизмін іздей отырып, Перл электронды және мюондық әрекеттесулерді қарастыра бастады. Ол 1963 жылы Калифорнияда салынып жатқан Стэнфорд сызықтық үдеткіш орталығына (SLAC) көшкен кезде осы саладағы тәжірибелік жұмыстарды жоспарлауды бастау мүмкіндігіне ие болды. Ол мюонды түсінуге ерекше қызығушылық танытты: неге ол электрон сияқты дерлік өзара әрекеттесуі керек, бірақ 206,8 есе ауыр болуы керек және неге ол жүретін жолмен ыдырауы керек. Перл жоғары энергиялы зарядталған лептондардағы эксперименттерде осы сұрақтарға жауап іздеуді таңдады. Сонымен қатар, ол электронды-позитрондық соқтығыстар арқылы лептонның үшінші буынын табу мүмкіндігін қарастырды.

Перл 2008 жылдың мамыр айында президент Джордж Буштың атына Энергетика департаментінің ғылым басқармасына, Ұлттық ғылыми қорға және Ұлттық стандарттар мен технологиялар институтына қосымша төтенше қаржыландыруды сұрау арқылы, «2008 қаржы жылында іргелі ғылыми зерттеулерге келтірілген зиянды жоюға» шақырған хатқа қол қойған физика бойынша Нобель сыйлығының 20 американдық иегерінің бірі.

Ол жүрек талмасынан кейін Стэнфорд университетінің ауруханасында 2014 жылы 30 қыркүйекте 87 жасында қайтыс болды  Оның ұлы Джед Перл *«The New Republic»* журналының авторы және өнертанушы.

### Тау бөлшектің ашылуы

Тау лептон (τ, тау бөлшегі, тауон немесе жай ғана тау деп те аталады) - электронға ұқсас, электр заряды теріс және спині бар элементар бөлшектің <span data-cx="[{&quot;adapted&quot;:true,&quot;partial&quot;:false,&quot;targetExists&quot;:true,&quot;mandatoryTargetParams&quot;:[],&quot;optionalTargetParams&quot;:[]}]" data-mw="{&quot;parts&quot;:[{&quot;template&quot;:{&quot;target&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;Fraction&quot;,&quot;href&quot;:&quot;./Үлгі:Fraction&quot;},&quot;params&quot;:{&quot;1&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;1&quot;},&quot;2&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;2&quot;}},&quot;i&quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwVw" typeof="mw:Transclusion">&nbsp;</span>, бірақ массасы 3477 есе көп. Электронмен, мюонмен және үш нейтриномен бірге ол лептонға жатқызылады.

Тау алғаш рет SLAC-LBL тобындағы әріптестерімен бірге 1974 және 1977 жылдар аралығындағы эксперименттер сериясында анықталды. Олардың жабдықтары SLAC-тың сол кездегі жаңа құрылғыларынан тұрды e+ –e− SPEAR деп аталатын соқтығысатын сақина және LBL магниттік детекторы. Олар лептондарды, адрондарды және фотондарды анықтап, ажырата алды. SPEAR электрондар мен позитрондарды бұрын мүмкін болғанға қарағанда жоғары энергияда соқтығыстыра алды, бастапқыда 4,8 ГэВ-қа дейін және соңында 8 ГэВ-те, энергия тау/антитау жұбының пайда болуына әкелетіндей жоғары.  Таудың өмір сүру ұзақтығы бар болғаны 2.9×10−13 с және осылайша бұл бөлшектер соқтығысқаннан кейін бірнеше миллиметр ішінде ыдырайды. Демек, Перл және оның әріптестері тауды тікелей анықтаған жоқ, керісінше олар электрон мен мюонды немесе позитрон мен антимуонды анықтайтын аномальды оқиғаларды ашты:
Біз 

e+ + e− → e± + μ∓ + кем дегенде екі анықталмаған бөлшектер 

түріндегі 64 оқиғаны анықтадық, олар үшін бізде әдеттегі түсініктеме жоқ.

Кем дегенде екі анықталмаған бөлшектердің қажеттілігі энергия мен импульсті тек біреуімен сақтай алмауымен көрсетілді. Алайда басқа мюондар, электрондар, фотондар немесе адрондар анықталмады. Бұл оқиға жаңа бөлшектер жұбының пайда болуы және кейінгі ыдырауы болды деп ұсынылды:

e+ + e− → τ+ + τ− → e± + μ∓ + 4ν
Мұны тексеру қиын болды, өйткені оны өндіруге арналған энергия τ+τ− жұп D мезон өндірісінің табалдырығына ұқсас. DESY-Гамбургте және SPEAR-да тікелей электронды есептегішпен (DELCO) жасалған жұмыс кейіннен бұл жаңалықты растады және тау массасы мен спинін анықтады.

τ таңбасы грек тілінен *τρίτον* (*тритон*, қазақ тіліне аударғанда «үшінші» дегенді білдіреді) сөзінен шыққан, өйткені ол ашылған үшінші зарядталған лептон болды.

### Нобель сыйлығы және кейінгі мансабы

Перл 1995 жылы Фредерик Райнспен бірге Нобель сыйлығын алды. Сыйлық «лептондық физикаға алғашқы тәжірибелік үлестері үшін» берілді. Перл «тау лептонды ашқаны үшін» жартысын алды, ал Райнс «нейтриноны анықтағаны үшін» өз үлесін алды. 1996 жылы ол «түсініктемелерден, ғылыми қайта басып шығарулардан, ой толғаулардан және естеліктерден ...» тұратын *«Эксперименталды ғылым туралы ойлар*» кітабын жариялады.

Ол Ливерпуль университетіне шақырылған профессор ретінде қосылды. Американдық үкіметте дұрыс ғылымды ілгерілетуге бағытталған «Америка үшін ғалымдар мен инженерлер» ұйымының кеңесшілер кеңесінде қызмет етті. 1996 жылы Американдық жетістіктер академиясының «Алтын тақтайша» сыйлығын алды. 2009 жылы Перл Белград университетінің құрметті докторы атағын алды.

*

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3 4  Martin L. Perl - Biographical.  Nobel Media AB (1995). Тексерілді, 28 желтоқсан 2013.
2. 1 2 3 4  Feldman, Gary (12 October 2017). "Martin L. Perl (1927–2014): A Biographical Memoir". *Annual Review of Nuclear and Particle Science* **67**: 1–18. doi:10.1146/annurev-nucl-061317-093426. .
3. 1 2  *Martin L. Perl* Reflections on the Discovery of the Tau Lepton (1995). Тексерілді, 28 желтоқсан 2013.
4. ↑  A Letter from America's Physics Nobel Laureates.
5. 1 2  Martin Perl, 87, Dies; Nobel Laureate Discovered Subatomic Particle (3 October 2014).
6. ↑  Stanford's Martin L. Perl, winner of 1995 Nobel Prize for discovery of tau lepton, dead at 87 (October 2014).
7. ↑  
Perl, M. L. (1975). "Evidence for Anomalous Lepton Production in Үлгі:SubatomicParticleҮлгі:SubatomicParticle Annihilation". *Physical Review Letters* **35** (22). Bibcode 1975PhRvL..35.1489P. doi:10.1103/PhysRevLett.35.1489.
8. ↑  The Nobel Prize in Physics 1995 - Press Release.  Nobel Media AB (1995). Тексерілді, 1 қаңтар 2014.
9. ↑  Halyo, Valerie (December 2014). "Martin L. Perl (1927–2014)" (in en). *Nature* **516** (7531): 330. doi:10.1038/516330a. ISSN 1476-4687. PMID 25519123.. Retrieved 27 March 2023.
10. ↑  Nobel Prize in Physics, 1995 (1995). Тексерілді, 28 желтоқсан 2013.
11. ↑  Professor Martin Perl joins University of Liverpool.  BBC (3 December 2011). Тексерілді, 3 желтоқсан 2011.
12. ↑  Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement. *www.achievement.org*.  American Academy of Achievement.
13. ↑  Promovisani počasni doktori Beogradskog univerziteta - RADIO-TELEVIZIJA VOJVODINE.  Rtv.rs (20 қазан 2009). Тексерілді, 17 ақпан 2011.

Сілтемелер
----------

* 

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Мартин Льюис Перл**

* Martin L. Perl on Nobelprize.org including the Nobel Lecture, December 8, 1995 *Reflections on the Discovery of the Tau Lepton*
* Nobel Prize press release, explaining the significance of Perl's work
* Personal blog: Reflections on Physics
* U.S. Patent 5943075 Universal fluid droplet ejector (Martin Lewis Perl)
* U.S. Patent 5975682 Two-dimensional fluid droplet arrays generated using a single nozzle (Martin Lewis Perl)
* Gary Feldman, John Jaros, and Rafe H. Schindler, "Martin L. Perl", Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences (2016)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| к т Физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары |
| --- |
|  |
| 1901—1925 | 

Рентген (1901) •
Лоренц / Зееман (1902) •
Беккерель / П. Кюри / М. Кюри (1903) •
Рэлей (1904) •
Ленард (1905) •
Томсон (1906) •
Майкельсон (1907) •
Липпман (1908) •
Маркони / Браун (1909) •
Ван-Дер-Ваальс (1910) •
Вин (1911) •
Дален (1912) •
Камерлинг-Оннес (1913) •
фон Лауэ (1914) •
У. Г. Брэгг / У. Л. Брэгг (1915) •
Баркла (1917) •
Планк (1918) •
Штарк (1919) •
Гийом (1920) •
Эйнштейн (1921) •
Н. Бор (1922) •
Милликен (1923) •
М. Сигбан (1924) •
Франк / Герц (1925) 
 |
|  |
| 1926—1950 | 

Перрен (1926) •
Комптон / Вильсон (1927) •
Ричардсон (1928) •
де Бройль (1929) •
Раман (1930) •
Гейзенберг (1932) •
Шредингер / Дирак (1933) •
Чедвик (1935) •
Гесс / К. Андерсон (1936) •
Дэвиссон / Томсон (1937) •
Ферми (1938) •
Лоуренс (1939) •
Штерн (1943) •
Раби (1944) •
Паули (1945) •
Бриджмен (1946) •
Эплтон (1947) •
Блэкетт (1948) •
Юкава (1949) •
Пауэлл (1950) 
 |
|  |
| 1951—1975 | 

Кокрофт / Уолтон (1951) •
Блох / Парселл (1952) •
Цернике (1953) •
Борн / Боте (1954) •
Лэмб / Куш (1955) •
Шокли / Бардин / Браттейн (1956) •
Янг / Ч. Ли (1957) •
Черенков / Франк / Тамм (1958) •
Сегре / Чемберлен (1959) •
Глазер (1960) •
Хофштадтер / Мёссбауэр (1961) •
Ландау (1962) •
Вигнер / Гепперт-Майер / Йенсен (1963) •
Таунс / Басов / Прохоров (1964) •
Томонага / Швингер / Фейнман (1965) •
Кастлер (1966) •
Бете (1967) •
Альварес (1968) •
Гелл-Ман (1969) •
Альфвен / Неель (1970) •
Габор (1971) •
Бардин / Купер / Шриффер (1972) •
Эсаки / Джайевер / Джозефсон (1973) •
Райл / Хьюиш (1974) •
О. Бор / Моттельсон / Рейнуотер (1975) 
 |
|  |
| 1976—2000 | 

Рихтер / Тинг (1976) •
Ф. Андерсон / Мотт / Ван Флек (1977) •
Капица / Пензиас / Р. Вильсон (1978) •
Глэшоу / Салам / Вайнберг (1979) •
Кронин / Фитч (1980) •
Бломберген / Шавлов / К. Сигбан (1981) •
Вильсон (1982) •
Чандрасекар / Фаулер (1983) •
Руббиа / ван дер Мер (1984) •
фон Клитцинг (1985) •
Руска / Бинниг / Рорер (1986) •
Беднорц / Мюллер (1987) •
Ледерман / Шварц / Стейнбергер (1988) •
Рамзей / Демельт / Пауль (1989) •
Фридман / Кендалл / Р. Тейлор (1990) •
де Жен (1991) •
Шарпак (1992) •
Халс / Дж. Тейлор (1993) •
Брокхауз / Шалл (1994) •
Перл / Райнес (1995) •
Д. Ли / Ошеров / Ричардсон (1996) •
Чу / Коэн-Таннуджи / Филлипс (1997) •
Лафлин / Штермер / Цуи (1998) •
’т Хоофт / Велтман (1999) •
Алферов / Кремер / Килби (2000) 
 |
|  |
| 2001-ден бері | 

Корнелл / Кеттерле / Виман (2001) •
Дэвис / Косиба / Джаккони (2002) •
Абрикосов / Гинзбург / Леггетт (2003) •
Гросс / Политцер / Вильчек (2004) •
Глаубер / Холл / Хенш (2005) •
Мазер / Смут (2006) •
Ферт / Грюнберг (2007) •
Намбу / Кобаяси / Маскава (2008) •
Као / Бойл / Смит (2009) •
Гейм / Новоселов (2010) •
Перлмуттер / Шмидт / Рисс (2011) •
Арош / Вайнленд (2012) •
Энглер / Хиггс (2013) •
Акасаки / Амано / Накамура (2014)
Кадзита / Макдональд (2015)
Таулесс / Холдейн / Костерлиц (2016)
Вайсс / Бэриш / Торн (2017)
Эшкин / Муру / Стрикленд (2018)
Пиблс / Майор / Кело (2019)
Пенроуз / Генцель / Гез (2020)
Паризи / Манабэ / Хассельман (2021)
Аспе / Клаузер / Цайлингер (2022)
 |

 |