recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Қызылсораң** – Сарыарқаның шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан. Кешубай жотасынан Қалақтас аңғарымен бөлінген. Солтүстіктен онтүстікке қарай 10 км-ге созылған, енді жері 7-8 км. Оңтүстікке қарай біртіндеп аласаратын аласа тау жұрнағынан тұрады. Абсолюттік биігтігі 1320 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төменгі тас көмір, орта және жоғарғы девон жыныстарынан, аллювийлік-делювийлік шөгінділерден түзілген.

Сипаты мен өсімдігі
-------------------

Қызыл қоңыр топырағында мысыққұйрық, селеу т. б. шөптер, қараған, тобылғы сияқты бұталар өседі, ойпаң жерлерінде тал аралас кайың кездеседі. Данабұлақ, Ақтайлақ өзендерінің салалары бастау алады. Қызылсораң шөбі шүйгін мал жайылымы, атырабында кыстаулар (Қарамола, Қалақтас) бар. Шығыс етегінде Сарыобалы ауылы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ВАЛЮТА-НЕСИЕ ҰЙЫМДАРЫ** — мемлекеттер арасындағы валюталық, қаржы-несие қатынастарын реттеу, мемлекеттердің экономикалық дамуына жәрдемдесу, несие көмегін беру мақсатымен мемлекетаралық келісімдер негізінде құрылған халықаралық қаржы ұйымдары. Мұндай ұйымдардың қатарына Халықаралық есеп айырысу банкі, Халықаралық валюта қоры, Халықаралық даму қауымдастығы, Халықаралық жаңғыру және даму банкі, Халықаралық қаржы корпорациясы, Еуропа инвестиц. банкі, аймақтық халықар. даму банкілері жатады.

Сілтемелер:
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Жапалақ** – Торайғыр тауының батыс сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы жерінде орналасқан. Сөгеті және Жалаңаш аңғарларының аралығында жатыр.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2413 м. Батыстан шығысқа қарай 6 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. Батысынан Шілік, шығысынан Шарын өзендері ағып өтеді. Маңайында Алабайтал, Қырықжігіт таулары орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Палеозойдың дислокацияға ұшыраған гранит, құмтас, тақтатас шөгінділерінен тұрады.

Өсімдігі
--------

Таудың бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, бетеге, жусан, бұталы ағаштар мен солтүстік беткейіндегі шатқалында шыршалы-қарағайлы орман кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып.
– Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Жапаров Байзақ Рақымбайұлы**— белгілі суретші, баспагер Б.Р.Жапаров 1936 жылы Көкшетау облысындағы Степняк қаласында туған. Алматыдағы Н. В. Гоголь атындағы көркем-сурет училищесін бітірген. Негізгі мамандығы бойынша безендіруші-суретші.

Алпысыншы жылдардан бастап "Ара", "Простор" журналдарында қызмет істейді. Ал "Қайнар" баспасына 1969 жылы жарнама саласындағы редактор жұмысына шақырылады да, кейініректе біржола кітап безендіру ісімен шұғылданады. 

1979—1996 жылдар аралығында Б.Р.Жапаров "Қайнар" баспасының бас суретшісі. Осы уакыттар ішінде ол ізденімпаз, білімдар суретші ретінде "Қайнар" баспасы шығарған кітаптардың оқырмандар арасына кең тарап кетуіне ықпал етті. Көптеген одақты көрмелерге қатысты, жас суретшілерді тәрбиелеуі ісіне де белсене араласты.
Қазіргі кезде де Байзақ Рақымбайұлы кітап безендіру ісіне қызу араласып, өзіні шығармашылық кемел шағында екенін дәлелдеп жүр.

Б.Жапаров әлденеше медальдармен, құрмет грамоталарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
*Басқа мағыналар үшін Қызылсу (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Қызылсу** – Ертіс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма және Шығыс Қазақстан облысы Ұлан аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 185 км, су жиналатын алабы 3280 км2, жалпы ұзындығы 172 км болатын 51 саласы бар. Өзен алабында аумағы 1,1 км2 болатын 2 көл жатыр. Ірі салалары: Ақтасты, Жантас, Шилі, Алаайғыр, Қарабұға, Жаңғызағаш, Күйелі, т.б.

Бастауы
-------

Бастауын Бесшоқы тауының батыс бөктеріндегі бұлақтардан алып, Қызылқорған қирандысының батысында Ертіс өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Қызылсу ауылынан Шалабай ауылына дейінгі жоғарғы ағысы және орта ағысының жағалауы жартасты, жарқабақты және жарлауытты келген. Төменгі ағысында арнасы кеңейіп, алабы сайлы-жыралы келеді. Сағасында ені 10-15 км болатын жайылма құрайды. Өзен бойында елді мекендер көп, алабы жақсы игерілген. Негізінен жер асты және жауын-шашын суларымен толығады. Арнасында жыл бойы ағын болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Автопортрет
**Пер Хильстрем** (*Pehr Hilleström*; 18 қараша 1732 - 13 тамыз 1816) — швед кескіндемешісі. 

Стокгольмде оқыды.1757 - 58 жылдары Парижде тұрды. Стокгольм Көркемсурет академиясының мүшесі (1773), профессор (1794).1810 жылдан осы академияның директоры. Жан-Батист Грез, Жан Батист Симеон Шарден өнерінің ықпалында болды. Шығармаларында негізінен буржуазиялық тұрмысты, халық өмірін, ұстаханалар мен кен орындарындағы еңбекті бейнеледі. Хиллестрем - "Жараланған саусақ", "Сынық тегеш" (екеуі де Эрмитажда, Санкт-Петербург) атты картиналар мен натюрморттардың авторы.

Галерея
-------

* People from Mora in Dalecarlia
* *A maid taking soup from a pot*
* *Portrait of Carl Michael Bellman*
* *Egg testing*
* *Convivial Scene in a Peasant's Cottage*
* *The enchanted forest*, tournament at Drottningholm
* Two Maid-Servants at a Brook
* The Morning Toilet
* Still Life

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 23 бет
**Тевкелев комиссиясы** (1755 – 1756) – Ресей өкіметінің 1755 жылғы башқұрт көтерілісін басу кезінде қазақ даласына қашқан башқұрттарды қайтару мақсатымен жіберген елшілігі. Оны А.И. Тевкелев басқарды. Башқұрт көтерілісін басу кезінде 50 мыңға жуық башқұрт Кіші жүз аймағын паналауға мәжбүр болды. Тевкелев комиссиясы 1755 жылы қазан – желтоқсан аралығында және 1756 жылдың тамызында Кіші жүз ханы Нұралымен, т.б. ақсүйектермен келіссөз жүргізді. Оның барысын Сенат ұдайы бақылап отырды. Келіссөз нәтижесінде қазақ билеушілері көтеріліске қатысқан башқұрттарды кері қайтаруға көмек көрсететіні жөнінде ант берді. Тевкелев комиссиясы ның бұл мақсатын орындауға патша үкіметі 10 мың сомнан астам қаржы бөлді. Тевкелев комиссиясы қызметінің нәтижесінде қазақ даласынан кері қайтқан башқұрттар саны жылдан-жылға арта түсті.
[1]

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**«Нёман»** — Белорус жазушылар одағының айына бір рет жарық көретін көркем-әдеби, қоғамдық-саяси журналы.

**«Літаратура і мастацтва»** («Әдебиет және қоғам»). Минскі қаласында басылады. 1960 жылдары альманах (атауы – «Отчизна», алғашқы саны 1945 жылы жарық көреді, «Советская Отчизна» -1947 жылдан) ретінде айына екі рет шығып тұрған. Кеңес үкіметі кезеңінде таралым саны **100 000** данаға жеткен. 

Бас редакторлары жазушылар: *Иван Шамякин* (1952-53), *Михась Калачинский* (1953-54), *Пимен Панченко* (1954-58), *Евген Василенок* (1958-66), *Андрей Макаёнок* (1966-77), *Анатоль Кудравец* (1978-97), *Алесь Жук* (1997-2002), *Нина Чайка* (2002-2009) болған. Қазіргі таңда ақын Алесь Бадак басшылық етеді.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресми сайты Мұрағатталған 11 мамырдың 2015 жылы.
**Карнуттар** (лат. *carnuti, carnutes*) — Орталық Галлияны мекендеген кельт тайпасы. Луара жағалауын, Шер (өзен) мен Эра өзендері аралығын мекендеген. 

Басты қалалары Аутрикум (*Autricum*) болған, ол V ғасырда Карнутум (*Carnutum* деп аталса, қазір Шартр). Басқа маңызды қалаларынан Кенабум (Ценабум, *Cenabum*, немесе *Genabum*, Орлеан) белгілі. 

Карнуттарда басқа галль тайпаларына қарағанда друидтер жиналып, құрбандықтар шалатын киелі ормандар ұзақ сақталған. Б.з.д. 57 жылы Цезарь өзінің легиондарын карнуттардың жеріне қыстатып, оларға бір кельт патшасының ұрпағы Тасгецийді патша етіп сайлайды. Өзінің ер рухтарымен, еркіндікке ұмтылыстарымен ерекшеленетін карнуттар оны үш жылдан соң тағынан тайдырып, өлтіріп тастайды. 

Цезарь екі жыл бойы өздерінің тәуелсіздіктері үшін күрескен карнуттардың көтерілістерін басып тастайды. 12 мың карнут Верцингеторикстің көтерілісіне қатысып, ,Алезия алынған соң қаруларын тастамағандары үшін бір бөлігі талқандалып, бір бөлігі бағындырылады. Август кезінде карнуттар облысына өзін-өзі басқару құқығы («*civitas socia sive foederata*») беріледі. 275 жылы император Аврелиан Ценабум қаласын жаңадан қайта салып және үлкейтіп, Аврелианум (*Aurelianum*) атын береді.

  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Кельт тайпалары |
| --- |
|  |
| 

Аллоброгтар | Аревактар | Арверндер | Астурлар | Аутригондар | Белгтер | Беллдар | Белловакилер | Битуригтер | Бойлер | Бриттер | Венеттер | Веттондар | Вотадиндер | Галлектер | Галаттар | Гелветтер | Декеанглиялар | Деметтер | Инсубрлар | Ицендер | Карнуттар | Карпетандар | Катувеллаундар | Келтиктер | Кимврлар\* | Лингондар | Лобетандар | Лузитандар | Лузондар | Олкадтар | Ордовиктер | Пелендондар | Рутендер | Седетандар | Секвандар | Сенондар | Силурлар | Скоттар | Суессетандар | Тарбеллдер | Титтилер | Треверлер | Урактар | Эдуилер
 |

 |
**Қызылсиыр** – Қойтас тауларының солтүстік-шығысындағы шоқы.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Теміртау қалалық әкімдігіне қарасты аумақта орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 651 м. Солтүстіктен-оңтүстікке қарай бойлық бағытта 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Беткейлері көлбеу келген. Етегіндегі бұлақтан Өзексұңқар өзенінің саласы бастау алады.

Өсімдігі
--------

Делювийлі-пролювийлі беткейінің бозғылт, қоңыр сортаңды топырағында қараған аралас қызғылт селеу, сұлыбас, бұталар өседі.

Атауы
-----

*Қызыл*, *сиыр* сөздерінің бірігуінен жасалған тау аты. Атаудың екінші сыңары түркі тілдерінде түрлі фонетикалық тұрғыда айтылады. Алтай тілінде *сурури* - "істік, үшкір, конус тәріздес", тува тілінде *суур* - "шоқы, төбе, үшкір. конус тәріздес", орыс тіліндегі *сугор* - "шоқы" сөздерінің мағынасы да, тұлғасы да ұқсас. Бұған қарағанда топоним құрамындағы *сиыр* осы көрсетілген сөздермен мағыналыс деп қараймыз. Атаудың мағынасы Қызылұш, қызыл шоқы, қызыл төбе болар деп жобалаймыз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
2. ↑  Қазақ онтономиясы
**Қызылсерік** – Тарбағатай жотасының солтүстік-батыс бөлігіндегі тау сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Үржар ауданы Қазымбет ауылының солтүстік-шығысында 24 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2033 м, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қаарай 13 км-ге созылған, енді жері 4 км. Беткейлері тіктеу. Батысы, солтүстігі және шығысымен Базар, оңтүстігінде Қусақ өзендерінің салалары тау бөктеріндегі бұлақтардан бастау алады. Батысында Базар, Үржар, оңтүстігінде Тікжолдың асуы орналасқан.

Өсімдігі
--------

Тау шатқалында көк терек, қайыңнан тұратын орман, қара және қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында бұта аралас астық тұқымдас шөптесіндер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Хасенұлы Иген** (1942 ж.т. Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы, Түгіскен ауылы) – баспагер, жазушы, аудармашы, қазақ энциклопедиясының іргетасын қалаушылардың бірі. .

1965 ж. Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. 1965—70 жж. Республика халық шығармашылығы үйінде драматургия бөлімінің редакторы, 1971-97 жж. Қазақ энциклопедиясы бас редакциясында аға ғылыми редактор, редакция меңгерушісі, бас редактордың 1-орынбасары қызметтерін атқарды. Қазақ энциклопедиясының қазақ тілінде жатық сөйлеуіне, ғылыми терминдердің қалыптасуына мол қызмет жасады. Балаларға арналған "Ол кім? Бұл не?", "Негеш", "Алматы", "Атырау" энциклопедияларын шығаруға тікелей жетекшілік етті.

1998 жылдан "Атамұра" баспасында жетекші маман. Тарих саласындағы оқулықтар мен энциклопедиялық басылымдарды баспаға әзірлеу ісіне көп еңбек сіңірді.

Бірнеше шағын пьесалардың, "Тобылғылы дала толғауы" (2002, әңгімелер, повестер) мен "Төрт ана" (басқа авторлармен бірге) жинақтарының авторы. Шетел тілінен бірқатар кітаптарды (В.Белов "Үйреншікті шаруа", И.Дубинский, Мухадезе "Орджоникидзе", Дж.Родари "Джельсомино суайттар елінде") аударған. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен (1980), Мәдениет қайраткері құрмет белгісімен (2002) марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім баспасы". 2005 ж. - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**Пеш «Чудо»** — КСРО-да 80-90-шы жылдары өндірісте болған алюминийден жасалған электр пеші, Кеңес одағы кезінде кең қолданылған асхана техникасы. 

Мұндай пештермен кез келген қыздырғыш және электр аспаптарында астың бәрін пісіруге болады. Алюминий ыдыстың бүйірлері мен қақпағында кішкене саңылаулар бар, олар қызуды ретке келтіріп отыруға және будың шығуына арналған. Ас пісіргенде алдымен қыздыру күшіне байланысты (10-30 минут шамасында) саңылаулар жабық тұрады, сосын үстін пісіру үшін оларды ашып қою керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Халықаралық валюталық өтімділік** - халықаралық сауда-экономикалық және несие-қаржы қатыныстарының әріптес елдер үшін өзара тиімді төлем қаражатымен қамтамасыз етілуі; ол валюта жүйесінің елдер арасындағы есеп айырысуды халықаралық төлем қаражатының көмегімен жүзеге асыру қабілетін сипаттайды. Кең мағынада халықаралық валюталық өтімділік дегеніміз - дүние жүзілік төлем айналымын қаржыландыру мен несиелеудің мүмкін болатын көздерінің жиынтығы; жекелеген елдер немесе бір топ елдер жөнінде халықаралық валюталық өтімділік ол ардың ағымдағы төлем қабілетінің синонимы ретінде айтылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9
**ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДӘСТҮР** — халықаралық қатынастарда ұзақ уақыт қолдануына байланысты бекіген ереже. Дипломат. және теңізде жүзу тәжірибесінде, халықар. арбитраждар мен соттардың іс-тәжірибесінде қалыптасқан Х. д. мемл. актілер мен конвенцияларда баянды етілген. Мыс. ежелден белгілі дипломат. өкілдің құқығына қол сұқпаушылық дәстүрі халықар. келісімдерде және 1928 ж. көпжақты Гаванна конвенциясында бекітілді. Кейбір Х. д. қазіргі күні де маңызын жоғалтқан жоқ. БҰҰ-ның халықар. соты мемлекетаралық дауларды шешуде Х. д-лерге сүйенуге құқылы. Х. д. сыртқы сауда қатынастарында үнемі қолданылады.

Сілтемелер:
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**ГЕРМЕТИЗМ** - көне діни-философиялық ілім. Әдетте оны Гермес Трисмегистің (яғни "Үш мәрте данышпанның") есімімен байланыстрады. Қазіргі ғылым тұрғысынан алғанда *Герметизм* - эллинизм мен кейінгі заманның перзенті. Ұзақ уақыт бойы ол құпия ("саңлаусыз") сипатта болып, хабардар адамдардың шағын тобы ғана уағыздады. *Герметизмнің* негізгі ілімі "Бітеу корпустың" екі кітабында және басқа да кейбір текстерде (мәс. "Асыл тасты тақтада") баяндалған. *Герметизм* доктрина формасында ғана емес, сондай-ақ "герметизм өнерлері" дейтіндер - алхимия, астрология, сиқыр өнері формасында да орын алды. Ресми католик діні *Герметизмді* қудалады, алайда Қайта өркендеу тұсында ол кеңінен тарап, тіпті Жаңа заман ғылымын қалыптастыруға ықпал етті.

*Дереккөздер*
-------------

[1]

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік
Бұлардың алдыңғы қанаттары денесінде қомдалатын, қатқылдау келген, денеге тура орналасқан, енсіздеу болады. Қанаттың жалпақтау келген екінші жұбы - жарғақ қанат, тура қанаттың астына орналасады. Ауыз мүшелері кеміруге бейімделеді. Артқы аяқтары ұзын болғандықтан, турақанатты бунақденелілер ұзаққа секіре алады. Шегіртке, шекшек, саяқ, шілделік, бұзаубас тәрізді бунақденелілер турақанаттылар отрядына жатады. Бұлардың кейбірлері кейбір дене мүшелерін біріне-бірін үйкелеу арқылы шырылдаған дыбыс шығарады; шекшек пен шілделік қанатын қанатына үйкейді; шегіртке мен саяқшы артқы аяғының санымен қанаттың жиегін үйкейді. Шегіртке, саяқ, шекшек, бұзаубас ауыл шаруашылығына зиян келтіреді.

Шегіртке
--------

Қазақстанда Сырдария, Іле, Алакөл, Зайсан көлі, Каспий теңізінің қамысты жағалауын жайлайтын көкқасқа шегіртке - ауылшаруашылық дақылдарының аса қауіпті зиянкесі. Бұл басқа шегіртке түрлерінен денесінің ірілігі және мұртының қысқалығымен ерекшеленеді. Көкқасқа шегіртке оңтүстік аймақтағы өзен сағасында көбейеді. Көбею маусымы тамыз айының соңында байқалады. Аналық шегіртке құрсағының ұшындағы қысқа жұмыртқасалғышпен топырақты шұңқырлап, ерекше безден бөлініп шыққан көбікті затпен бірге сол жерге жұмыртқа салады. Бөлінген зат жұмыртқаларды біріне-бірін жабыстырып, шұжық пішінді қоймақалта түзеді. Жұмыртқалар қоймақалтада қыстап шығып, одан көктемде дернәсілдер дүниеге келеді. Дернәсіл қанатсыз болады, сондықтан оны **жаяу шегіртке** деп атайды.

Дернәсілдер бірнеше рет түлейді, топтасып тіршілік ете бастайды; дернәсілдер тобы жаушоғыл деп аталады. Жаяу шегірткелерден құралған жаушоғыл жолында кездескен өсімдік атаулыны жайпап, бір жерден екінші жерге көшеді. Дернәсіл бесінші рет түлеген соң шегірткеге айналады. Ересек шегірткелер аспанды қаптап, егістегі жаяу шегірткелерден аластайды.

Саяқ
----

Бұл -шегірткеге өте ұқсас, бірақ шағын денелі бунақдене. Қазақстанда саяқтың әсіресе шұбар саяқ және көгілдірқанат саяқ деген түрлері кездеседі. Саяқтардың кейбір түрі ауыл шаруашылық дақылдарын, шабындықты және жайылымды бүлдіреді.

Шекшек
------

Қазақстанда қысқақанаты шекшекті кездестіруге болады. Бұлар жіңішке, ұзын мұрты арқылы оңай ажыратылады. Ол зиянды бунақденелілерді жеп, көбірек пайда келтіеді. Шекшектің жалпы дене бітімі шегірткеге ұқсас.

Шілделік
--------

Шілделіктер - шегірткеге ұқсас ұзын мұртты бунақденелі жәндіктер, құрсағының ұшында бунақталған екі ұзын өскін болады.

Бұзаубас
--------

Шілделік тұқымдастарға жататын бунақденелі жәндіктің бірі - бұзаубас. Ол қысқалау келген қуатты жалпақ алдыңғы аяғы арқылы жерден ін қазып, сонда тіршілік етеді. Бау дақылдарына келтіретін зияны көп: өсімдіктердің тамырын қырқып, тамыржемістерін бүлдіреді.

Дереккөздер
-----------

* Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 109 б. ISBN 5-625-03599-7
21 қыркүйек - Халықаралық бейбітшілік күні.

Басты мақсаты - соғыс отын тоқтату мен зорлық-зомбылықтан бас тартуға жаппай шақыру. 

Халықаралық бейбітшілік күнін Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 1981 жылы бекіткен. Ол 2002 жылдың 21 қыркүйегінен атап өтіледі. Халықаралық бейбітшілік күнін дәл осы күні мерекелеу туралы шешім БҰҰ Бас Ассамблеясының 55-ші сессиясында (2001 жылғы 28 қыркүйегіндегі №A/RES/55/282 арнайы қарары) қабылданды.

Барлық елдерге осы күні әскери әрекеттер өткізбеу ұсынылады.

Жыл сайын 21 қыркүйекте БҰҰ-да Бейбітшілік қоңырауы жанында салтанатпен басталатын, түрлі іс-шаралар өткізіледі. Салтанатты рәсім БҰҰ Бас хатшысының арнау сөзімен басталып, кейін ол қоңырауға ұрады. Сонан соң бір минуттық үнсіздік жарияланады. Кейінгі сөз кезегі БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің төрағасына беріледі.

Тағы қараңыз
------------

Біріккен Ұлттар Ұйымының атаулы күндері

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Дереккөздер
-----------
Көшеге Жетісу жерінде Кеңес өкіметін кұрушылардың бірі Тәшен Өтеповтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 21.08.1974 № 332 шешімі) берілген. Өтепов Тәшен (1870-1925) Алматы облысының Лепсі ауданында дүниеге келген. Ол 1918 жылы Жетісу атқару комитетінің мүшесі міндетін атқарған, Түркістан Республикалық кеңестері X съезінің делегаты болған.

Көше Бостандық ауданында орналасқан. Жароков көшесінен басталып, Каблукова көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Көшенін ұзындығы - 1540 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
*Басқа мағыналар үшін Аранда деген бетті қараңыз.*

*Аранда'* — Орталық Аустралия аборигендердің Алис-Спрингс қаланың маңында мекендейтін этникалық тобы. Халықтың жалпы саны - 2 мыңға жуық. Аустралия тілдерінің Пама-ньюнга тобының аранда тілінде сөйлеседі.

Негізгі дәстүрлі кәсібі - аңшылық. Топтың әлеуметтік құрылысы үшін айтылатындай жыныс теңсіздігі (еркектердің доминантасы), және жас ерекшелігіне байланысты теңсіздік тән. Қазіргі таңда басқа этникалық аустралиялық аборигендер топтарымен бірге өз құқықтары үшін қозғалысқа бесенді қатысуда.

Аты шыққан арандалықтар
-----------------------

* Альберт Наматьира (1902—1959) — суретші.
* Стив Додд (р. 1928) — киноактёр.

Дереккөздер
-----------

* Артёмова О. Ю. Австралийцы // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999. С.23-25.
* Коротаев А. В. Сведения о народах, данные по которым использованы в монографии // Мёрдок Дж. П. Социальная структура. М.: ОГИ, 2003. С. 440.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Аранда на сайте Aboriginal Art Culture and Tourism Australia (ағыл.)
**Аппақ Байжанов** (Апақ; 1824-1887 жж.), Қарағанды көмір бассейнін алғаш ашушы, кен білгірі. Нұра ө-нің оңтүстігінен 25 км жердегі Қарағанды мекенінде туып-өскен. Арғын тайпасының Қуандық руының Сармантай бөлімінен шыққан.

Аппақ жастайынан жергілікті болыстың қойын бақты. 1833 ж. ол жер бетіне шығып жаткан тас көмір қабатын тапты (қазіргі «Северная» шахтасының жері). Көмірдің жанатын қасиетін білетін Аппақ оны өндіріп, жақын маңайдағы ауылдарды отынмен қамтамасыз ете бастады. Аппақ жаңалығы ол кездері іскер топтардың назарына шалынбады, оның үстіне жергілікті бай-шонжарлар шаруашылықтың дәстүрлі үрдісін бұзғысы келмеді. Қарағандыда тек 23 жыл өткен соң ғана көмір өндіру басталды. Қарағандыда көмір бассейнін алғаш ашушыға ескерткіш орнатылды (1999 ж.). Аппақ есімімен Қарағандыда көше аталған.

Аппақ Байжанов туралы аңыз Қарағанды көмір кенішін алғаш ашушы Аппақ Байжанов, ол 1833 жылы Нұра өзенінен оңтүстікке қарай Қарағандыбасы деген жерде тас көмір кесектерін табады. Ел ауызындағы аңызға қарағанда, Қазіргі Қарағандыдағы Ескі қаланың орнында қалы қараған өседі екен. Сол қарағанның ішінде соңында екі тазысы бар Аппақ деген бір байдың қойшысы қой жайып жүреді. Бір кезде қойдың бір шеті дүр ете қалады. Жалт қараса бір суыр қашып бара жатыр екен. Тазылар тұра бастыртады, бірақ, суырдың іні таяу екен, ініне қояды да кетеді. Ол күнү–күн кешкіріп қалғандықтан Аппақ суырдың інінің аузын таспен бекітіп кетеді. Келесі күні ерте келіп, суырды інінен қазып алады.

Сол күні ін түбінен көмір шыққан екен дейді. Әуелде Аппақ оның не екенін білмейді… Қара бояу ма деп ойлайды. Бірсыпырасын үйіне алып келіп жүн бояп көреді. Жүнді тек кірлеткені болмаса жүнге бояу болып қаппайды. Содан ауыл ақсақалдарына көрсетеді. Олар да шеше алмайды. Бір күні кешкілікте тезектің маздап жанған отын айнала қоршап отырғандар тағы да сарапқа салады. – Бірақ бұл алтын да емес, күміс те емес, жез де емес, ал жәй тас та емес. Не екенін "бір Алла" өзі білсін, - деп отырғанда, бір тас отқа түсіп кетеді. Ол жана бастайды. Отырғандар: – Тас жанып жатыр, тас жанып жатыр!- деп шу ете қалысады. Басқалар қолындағы тастарын отқа салады, әлгі тас онан сайын қыза жанады. Сол жерде "бұл жәй тас емес", "Жанатын тас" болды деседі. Ертеңінде-ақ сол "Жанатын тас" туралы хабар жоғарғы жерге жеткен екен. Сол тасты тапқан Аппақты бір төре іздеп келген дейді. Аппақ әлгі төреге тасты тапқан жерін көрсетеді. Ол үшін Аппаққа ат тұяғындай алтын, қой тұяғындай күміс берген екен. Карағандыдағы тұңғыш рет ашылған "Қаразабой" деген шахта сол Аппақтың көмірін тапқан жерінен ашылған дейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Карл Майбах** (нем. *Karl Maybach*) — неміс инженері және кәсіпкер. Дирижабельдер үшін қозғалтқыштар жобалаған, автокөлік дизайнымен айналысқан. Maybach компаниясының негізін қалаушылардың бірі және директоры.

Өмірбаяны
---------

Карл Майбах 6 шілдеде 1879 жылы ДойцеДойце (ағыл.)қаз. дүниеге келген. Балалық шағында әкесінің жұмысына қызыққан, алғашқы автомобиль өндірушілердің бірі. 1896 жылы *Daimler-Motoren-Gesellschaft компаниясынан тәжірибеден өтті*. Бұл 1901 жылы механик мамандығын алған, келесі жылы Лозаннада және Оксфордат болды. 1900-шы Карл көптеген автокөліктік кәсіпорында, оның ішінде *Daimler-Motoren-Gesellschaft*  Штутгардте (1903) де жұмыс істеді.

Бірінші алтыцилиндрлі қозғалтқышын Майбах 1906 жылы Парижде әзірледі. 1907 жылы граф Цеппелинмен ынтымақтастықты бастады, оған әкесі жіберген. Кейін Вильгельм Майбах Daimler-ден кеткен соң, олар үшеуі авиациялық қозғалтқыштардың өндірісіне арналған *Luftfahrzeug-Motorenbau GmbH* компаниясын Биссингенде құрды. Карл өзі дирижабельдерге арналған қозғалтқыштарды әзірлеуге қатысқан, ал әкесі оның техникалық консультанты болған.

1918 жылы компания қызмет аясын өзгертті. Карл Майбах автомобильдер өндірісіне кірісті және марканың сериялық моделін 1921 жылы шығарды. Maybach автомобилі сән-салтанатымен, техникалық енгізілген жаңалықтарымен және массивтілімен ерекшеленді. 1929 жылы компания өзінің алғашқы , қозғалтқыш V12 автомобилін шығарды, бұл осындай қозғалтқышы бар автомобильдерді алғашқыларының бірі болды. Келесі жылы Maybach Zeppelin пайда болды, бұл соғысқа дейін марканың ең сәтті автокөліктерінің бірі еді.

Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары компания Үшінші рейхтың танктері үшін бензин қозғалтқыштарын жүргізді, автомобиль өндірісі тоқтатылды. Соғыс аяқталғаннан кейін зауыт Фридрихсхафенде автомобильді жөндеу үшін қалпына келтірілді. 1947 жылы Майбах Вернонге көшті. Автокөлік өндірісін қайтадан бастау жоспарланған, бірақ жеткілікті қаражат болмады. Майбах компаниядан 1952 жылы кетті.

1959 жылы Майбах Штутгартқа политехникалық институтының құрметті профессоры атағы берілді. 6 ақпанда 1960 жылы Фридрихсхафенде қайтыс болды.

Әдебиет
-------

* *Wilhelm Treue, Stefan Zima, Gustav Burr* Hochleistungsmotoren: Karl Maybach und sein Werk — 1992. — ISBN 9783184009052.
* *Tracy Powell* Automobile Quarterly: Vol 43, #1 — 2003. — Б. 13-25. — ISBN 9781596130371.
* *Rudolf Wolf* Maybach-Motoren und -Automobile im Rhein-Neckar-Dreieck und der Pfalz: incl. Chronologie der Luftschiffahrt — 2008. — ISBN 9783833489389.
* *Dennis Adler, Stirling Moss* Mercedes - Benz: Silver Star Century — 2001. — Б. 76-77. — ISBN 9780760309490.
* *Peter W. Brooks* Zeppelin: rigid airships 1893-1940 — 1992. — ISBN 9781560982289.

Сілтемелер
----------

* *Alex Oagana* Like Father, Like Son: Karl Maybach.  autoevolution.com. Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 қаңтар 2013. Тексерілді, 8 қаңтар 2013.
* Karl Maybach (1879-1960)  (нем.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 шілде 2013. Тексерілді, 8 қаңтар 2013.
**Маннгейм** Карл (Mannheim, Karl) (27 наурыз 1893 жыл, Будапешт, Австро-Венгрия — 9 қаңтар 1947 жыл, Лондон, Англия), венгер әлеуметтанушысы. [1].

Маннгейм билік басына Адольф Гитлер келгенге дейін Германияда (Гейдельбергте, 1926-30, Франкфурте-на-Майнеде, 1930-33) сабақ берген. Саясаттанушы Г.ЛАСКИДІҢ шақыруымен Англияға кетіп қалған, өмірінің қалған бөлігінде сол жерде сабақ (Лондон экономика мектебі, 1933-43; Лондон университеті, 1943—47) берген. 

Әлеуметтанудың ғылым ретінде қалыптасуына, қоғамда ғылымның қалай пайда болатындығын және қалай сақталатындығын зерттеуге ықпал етті. Ол, әсіресе, білімнің қалыптасуындағы идеологияның рөлін жете зерттеді, осы пәнге деген пікірін «Идеология и утопия» (1929) еңбегінде айтады.

Дереккөздер
-----------

<references>



1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Карл Реннер**- Австрияның мемлекеттік және саяси қайраткері; Австрия социал-демократиясы мен 2-Интернационал басшыларының және австромарксизм идеологтарының бірі. 

1907 жылдан ауыл-аудандық партияның парламент депутаты. 1918-1920 ж. (маусым) - Автрия республикасының мемлекеттік канцлері, 1931-1933 ж. - парламент председателі. 1945 ж. Уақытша үкімет басшысы, 1945 (желтоқсан) - 1950 (желтоқсан) - 2-Австрия республикасының президенті. Ол ауыл-аудандық партияның оңшыл реформашыл қанатын басқарды. 1938 ж. ұлтшылдық Германияның басқыншылық саясатын ашық жақтады. 1946 жылдан *"қырғи қабақ соғыс"* саясатының шиеленісуіне орай батыс державаларының Автрияны оккупациялауын қолдап, Потсдам келісімдерінде негізделген Совет Одағының заңды құқықтарын қанағатандыруға қарсы шықты. Жұмысшы қозғалысында буржуазия мүддесі үшін тап күресінің *"Жұмсартылуын"* қолдады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
**Таңсық.** Түсіндірме сездіктегі мағынасы: 

1. жеңсік,құмар, әуес;
2. қат, зәру.

«Қысы-жазы дастарқанымызда таңсық дәм тұрса жараспай ма» (Т. Иманбеков,
Тұт.).Аталған мағыналардың қайсысы болмасын тілімізде
кейін пайда болған. Кейбір түркі тілдеріндегі мағынасы
қазақ тіліндегіден ерекшелеу. Қазан татарларында
«тансық» тұлғасы «сирек кездесетін» мағынасында, якут тілінде «тоцсук» сөзі
«жаңалық», «сиректік» ұғымдарында қолданылады. «Таңсық» сөзінің өте ертеден түркі тілдерінің меншігі екендігін жазба ескерткіштер еске салады. Алғашқы тұлғасы да ықшамдау болған. Көне ескерткіштерімізде «таң» сөзінің екі мағынасын оқимыз: бірінші — ғажап,
керемет; екіншісі — таңданарлық, дағдыдан тыс. Қазіргі біз қолданып жүрген «таңсық» сөзінің өзі «таң» түбірінен туындағанын осында кездесетін «таң-таңсуқ» қос сөзі-ақ нұсқап тұр,. Әрине, «таңдану» кейінгі мағына екені айтпаса да түсінікті. Өйткені бұл етістіктің тууына себепші — нәрсенің не құбылыстың ғажаптығы мен кереметтігі десек, теріс болмас.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Коста Хетагуров** - осетин ақыны, қоғам қайраткері, революционер-демократ. Осетин әдебиетінің негізін салушы. Әскери отбасыда туған.

Қызмет жолы
-----------

1881-1885 ж. Петербург Көркем сурет академиясында оқыды. 1885-1891 ж. Владикавказда тұрып, ағарту ісімен шұғылданды. Алғашқы өлеңдері осы кезде *"Северный Кавказ"* газетінде жариялана бастады. 1893 жылдың ақпанынан сол газеттің қызметкері, кейннен редакторы қызметін атқарды. Коста шығармаларын осетин және орыс тілдерінде жазды. Осетин тілінде шығатын мерзімді баспасөз орны болмағандықтан, Коста орысша жазуға мәжбүр болды. Коста орыстың тілінде жазған өлеңдері мен поэмалары 1895 ж. Ставропольде "Өлеңдер "деген атпен жеке кітап болып шықты. Ақын дарыны *"Осетин лирикасы" кітабында жарқырай көрінді. "*Фатима" , "Сот алдында" , "Жылған жартас" *т.б.* поэмаларында осетин халқының аянышты тағдырын асқан шеберлікпен суреттеді. Оған 1955 ж. Орджоникидзе қаласында ескеркіш орнатылды. Коста шығармалары қазақ тілінде екі мәрте жеке кітап болып шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 11 том
**Карл Шефер** (нем. *Karl Schäfer*; 17 мамыр 1909, Вена — 23 сәуір 1976, Вена) — Аустриялық мәнерлеп сырғанаушы, Қысқы Олимпиада ойындарының екі мәрте чемпионы.

Өмірбаяны
---------

Карл Шефер Венада дүниеге келді. Ол 11 жаста болғанда жаттықтырушы Рудольф Куцер оның дарынын байқады. Шефер жан-жақты дамыған адам болды: ол скрипкада жақсы ойнады, брасспен жүзу бойынша Австрия чемпионы болды, тіпті 1928 жылғы жазғы Ойындарға қатысты. 

Спорттық мансабы аяқталғасын, 1936 жылы Карл АҚШ-қа көшіп, жаттықтырушы ретінде жұмыс жасайды. 1938 жылы Венада спорт тауарлары қоймасын ашады. 1940 жылы Карл мен Нерта Вотчер (мәнерлеп сырғанау жаттықтырушысы) «Ревю льда Карла Шефера» (Karl-Schäfer-Eisrevue) шоуының негізін қалады. 1943 жылы ол актер ретінде «Der weiße Traum» фильмінде түсті. Екінші Дүниежүзілік соғысынан кейін Энгельманн мұз айдынын қалпына келтіруге ат салысып, жас фигуристтерді жаттықтырды.

1956 мен 1962 жылдар арасында ол мәнерлеп сырғанау бойынша жаттықтырушы жұмысын жасау үшін Америка құрама Штаттарына барды. 1962 жылы ол Венаға оралып, өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды. Кіші Эдуард Энгельманның қызына үйленген. 

1974 пен 2008 жылдар аралығында Венада жыл сайын Карл Шефер атындағы "Карл Шефер мемориалдары" (нем. *Karl Schäfer Memorial*) турнирі өткізілді.

Спорттық нәтижелері
-------------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Жарыстары/Жыл** | **1927** | **1928** | **1929** | **1930** | **1931** | **1932** | **1933** | **1934** | **1935** | **1936** |
| Олимпиадалар |  | 4 |  |  |  | 1 |  |  |  | 1 |
| Әлем чемпионаттары | 3 | 2 | 2 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 |
| Еуропа чемпионаты | 3 | 2 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 |
| Аустрия чемпионаттары | 2 | 2 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 |  | 1 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Karl Schäfer Biography and Olympic Results  (ағыл.).  Sports-Reference.com. Басты дереккөзінен мұрағатталған 20 сәуір 2011.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 7 шілде 2010.
Карл Филипп Готтлиб фон Клаузевиц
**Карл Филипп Готтлиб фон Клаузевиц** (нем. *Carl Philipp Gottlieb von Clausewitz*; 1 шілде 1780 жыл, Бург — 16 қаңтар 1831 жыл, Бреслау) – неміс әскери теорияшысы, тарихшы, Пруссия генералы. Берлинде жалпы училищені бітірген (1803). 1803-1808 жылдары Пруссия Август принципінің адьютанты болды. 1806-1807 жылдары Франция мемлекетімен болған соғысқа қатысты. 1808-1809 Шарнхорстың әскери қайта құру комитетінің председателі болды. 1813-1814 жылдары Блюхер басқарған Пруссия армиясында байланыс офицері болып жұмыс атқарды. Кейіннен сол жылы Вальмоден штабының бастығы болды. Ал 1818 жылы сәуірде Пруссия армиясына қайта оралып, корпус штабының бастығы болды. 1818-1830 жылы Берлинде жалпы әскери училищенің директоры. 1830-1830 жылы Польша шекарасындағы Пруссия армиясы штабының бастығы болды. Ол сонымен қатар тарихшы ретінде 1556-1815 жылдар аралығын қамтитын 130-дан астам жорықтарды мұқият зерттеп шығып, бірнеше әскери-тарихи еңбектер жазып қалдырды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том
**Таңғажайып вельвичия** немесе **Ерекше вельвичия** (лат. *Welwitschia mirabilis*) бұрынғы заманнан келе жатқан өсімдік, қазіргі кезде ол тек ғана Атлант мұхитының жағасында, Намибияда, Анголаның оңтүстігінде шектелген аумақтың шөлінде өседі. Вельвичия өсімдігі 1860 жылы Португалиялық ғалым Фридрих Вельвич тәрепінен Африка тропик шөлдерінен табылған. Оның жапырақтары жайылғанда диаметрі 1 метрге жетеді. Вельвичия шамамен 400-1500 жыл өмір сүреді.Ол бір қарағанда ағашқа тіпті ұқсамайды да. Өсімдік бір домалақ дің-тамырдан және үзілмей өсетін 2 жапырақтан тұрады. Жапырақтары ұзындығы 2–4 метр, 2 шалыс лентаға ұқсас, сондықтан вельвичия қоқсық үйме секілді. Былайша айтқанда, жапырақтары көктей береді, үзілмей өсіп аяғы жағында бобарап құрып жатады.

Галерея
-------

* The largest known Welwitschia, nicknamed "The Big Welwitschia", stands 1.4 m tall and is over 4 m in diameterThe largest known *Welwitschia*, nicknamed "The Big *Welwitschia*", stands 1.4 m tall and is over 4 m in diameter
* Female plantFemale plant
* Detail photograph of male plant and conesDetail photograph of male plant and cones
* Detail photograph of female plant and conesDetail photograph of female plant and cones
* Welwitschia mirabilis - Museum specimenWelwitschia mirabilis - Museum specimen

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Таңғажайып вельчивия (Welwitschia mirabilis) – тірі қазбаны өсіріндер
**Есенбай**  – Ханшыңғыс тауының (1001 м) шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Абай ауданы Ащысу өзені аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 655 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 12 км-ге созылған, енді жері 4 – 5 км.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Беткейлеріндегі тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Сай-жыралармен тілімденген. Орта және төменгі тас көмір гранитоидтарынан түзілген. Баурайынан бұлақтар бастау алады.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, селеу, астық тұқымдас шөптесіндермен қатар бұталы ағаштар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Есенбай Сасанұлы**  (1843 жыл, Ақмола облысы Қима ауданы Терісаққан бойы — 1925 жыл, Ақмола облысы Қима ауданы Терісаққан бойы) — ақын. 

Орта жүз құрамындағы арғын тайпасының қарауыл руынан шыққан.

19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басында бүкіл Ақмола, Көкшетау, Торғай өңіріне есімі мәлім болған. Орынбай, Ақан серілермен бірге жүріп, өнер үйренген, тарбағатайлық Мыстанай ақынмен айтысқан. Суырып-салма ақындығымен қатар әншілік, күйшілік өнерімен де танылған. Ақынның, әсіресе, "Балазар" деген топтама жырларының көркемдік шоқтығы биік. Есенбайдың адам өмірінің кезеңдері, ел ынтымағы, қайырымдылық, баршылық пен жоқшылық, билік туралы өлең-жырлары Ақмола, Солтүстік Қазақстан облыстарындағы ұрпақтарының қолында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**«Монпелье»** (фр. ) — Францияның Монпелье қаласындағы футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын "Стад де ля Моссон" стадионында өткізеді.

Тарихы
------

1919 жылы құрылған. Бірақ 1974 жылы *Montpellier-Littoral FC* (1919) и *AS Paillade* клубтарының бірігуімен жаңа тарихы басталды. Жаңа клуб *Montpellier La Paillade Sport Club* деп аталды. Қазіргі атауын 1989 жылы иеленді*.* Қазіргі күнде Францияның бірінші лигасында ойнайды. 

2011/12 жылы тұңғыш рет Франция чемпионы атанды. 

Клубта әр жылдары Лоран Блан (клуб тарихындағы үздік мерген, 84 гол соққан), Оливье Жиру, Ласло Кишш, Роже Милла, Эрик Кантона, Алеша Асанович, Николя Валлар, Бруно Беллон секілді атақты футболшылар ойнады.

Жетістіктері
------------

### Ұлттық

* Франция чемпионы: 2011/12
* Франция кубогы: 1929, 1990
* Екінші лига чемпионы: 1945/46, 1960/61, 1986/87

### Халықаралық

* Интертото кубогының жеңімпазы: 1999

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт (фран.)
Ықтималдықтың классикалық анықтамасы
------------------------------------

А оқиғасының ықтималдығы деп сынақтың осы оқиғаға қолайлы нәтижелер санының барлық жалғыз мүмкіндікті және тең мүмкіндікті қарапайым нәтижелердің жалпы санына қатынасын айтады.
А оқиғасының ықтималдығы

```
P=m/n
```

формуласымен анықталады, m-осы А оқиғасына қолайлы қарапайым нәтижелер саны; n-сынақтың барлық мүмкін болатын қарапайым нәтижелердің саны. 
Шынайы оқиғаның ықтималдығы 1 тең. Егер оқиға шынайы, онда сынақтың қарапайым нәтижесі оқиғаға қолайлы. Осы жағдайда m=n, демек

```
P=m/n=n/m=1 
```

Мүмкін емес оқиғаның ықтималдығы нольге тең. Егер оқиға мүмкін емес болса, онда сынақтың қарапайым нәтижесі оқиғаға қолайлы емес.
Осы жағдайда m=0, демек,

```
P=m/n=0/n=0 
```

Кездейсоқ оқиғаның ықтималдығы ноль мен бірдің арасындағы сан. Демек, кездейсоқ оқиғаға сынақтың қарапайым нәтижесінің санынан тек қана бір бөлігі қолайлы. 

```
0<=P<=1
```
**Есенжанов атындағы көше**. Көшеге қазақтың көрнекті жазушысы Хамза Есенжановтың (1908-1975) есімі (Алматы қаласы
атқару комитетінің 28.01. 1976 №ЗЗ шешімі) берілген. Есенжанов Хамза (1908-1975) Орал
облысының (Қазіргі Батыс Қазақстан облысы) Чапаев ауданында дүниеге келген. Оның «Ақ
Жайық», «Жүнісовтер трагедиясы» т.б. шығармалары халық арасына кең танылған.

Көше Әуезов ауданында орналасқан. Аносов көшесінен басталып Варламов көшесіне дейін
созылып жатыр. Тұрғыт Озал, Түркебаев, Айвазовский, Тілендиев көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы
атаулары: 

1. Бассейнная көше
2. Некрасов көше

Кешенін ұзындығы - 1100 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Есенсары Құнанбайұлы** (1890 жыл, Семей облысы Аягөз ауданы Таңсық ауылы - 1961 жыл, Семей облысы Аягөз ауданы Таңсық ауылы) — ақын. 

Сәдір ақыннан тәлім-тәрбие алып, он үш жасынан өлең шығарады, халық ауыз әдебиеті үлгілері мен Абай, Әріп, Әсет ақындардың шығармаларын жаттап алып, ел ішіне таратады. Бірнеше жыл Әсет Найманбаевтың қасына еріп, оның ақындық, әншілік мектебінен өтеді. Есенсары айтыс ақыны ретінде де танымал болған. 1939 жылы халық ақындарының республикалық слетіне қатысып, жыр алыбы Жамбылмен сөз қағыстырады. 1945 жылы белгілі халық ақыны Сапарғали Әлімбетовпен айтысқа түседі. 

Есенсары — көптеген өлеңдер мен толғаулардың, дастандардың авторы. Оның: 

* "Гүлбаhрам — Сәбит"
* "Қазақ қызы"
* "Тобағұл батыр"
* "Бөдес батыр"
* "Уаббасұлы Сабыржан"
* "Мәлік батыр" (Кеңес Одағының Батыры М.Ғабдуллинге арналған) дастандары
* "Жеке дара ана" атты хикаясы жұртшылыққа танымал.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Хоббит: Бес әскердің шайқасы** (ағылш. *The Hobbit: The Battle of the Five Armies*) — «Хоббит» атты кинотрилогияның соңғы бөлігі. Фильмді 2014 жылы режиссер Питер Джексон түсірген. Басты рөлдерін орындаған: Хьюго Уивинг, Кристофер Ли, Мартин Фриман, Иэн МакКеллен, Ричард Армитедж, Джеймс Несбитт, Кен Стотт, Кейт Бланшетт, Иэн Холм, Бенедикт Камбербэтч, Орландо Блум, Люк Эванс, Грэм МакТавиш, Дин О’Горман, Эйдан Тернер, Джед Брофи, Стивен Фрай, Уильям Кирчер, Стивен Хантер, Джон Коллен, Питер Хэмблтон, Эванджелин Лилли, Билли Коннолли, Ли Пейс. Сценарийді жазған: Питер Джексон, Фрэнсис Уолш, Филиппа Бойенс. 
Продюсерлер: Питер Джексон, Фрэнсис Уолш, Филиппа Бойенс, Кэролинн Каннингэм. Жанры: Фэнтези, Қызық оқиғалы.

Қысқаша суреттеме
-----------------

Он үш гноммен бірге Жалғыз тауға аттанған Бильбо Бэгинстің негізгі міндеті - қазынаны табу ғана еді. Бірақ гномдардың патшалығын айдаһар Смаугтан тартып алу оңайға түспейді. Оның үстіне гномдардың патшасы Торинге дер кезінде көмек қолын созған адамдар мен эльфтар өз үлестерін талап етті. Ол аздай - жер астынан зұлымдықтың елшілеріндей орктар пайда болады. Ары қарай бес түрлі халықтардың (адам, орк, эльф, гном, гоблин) соғысы басталады.

Филмнің трейлері
----------------

*

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* thehobbit.com  Хоббит: Бес әскердің шайқасы — ресми сайты
**Азықтық жасымық** (лат. *Lens culinaris*) – Азиядан шыққан өсімдік, қазіргі таңда әлемнің барлық елдерінде, сондай-ақ Польшада да өсіріледі.

Құрамы
------

100 г жасымықта – 347 ккал бар

Жасымықтың құрамында каротин, ақуыздар, протеиндер, крахмал, кальций, фосфор, темір, фолий қышқылы және A, B1, B2, B6, C және PP дәрумендеру бар.

Денсаулыққа пайдасы
-------------------

Құрамындағы темір мен фолий қышқылының көп мөлшерінің арқасында, жасымық қызыл қан түйіршіктерінің өндірілуіне себепші болады және жүйке жүйесінің жұмысын реттейді. Оның төмен гликемиялық индексінің арқасында, ол емдәмдердің, соның ішінде қант диабетімен ауыратын адамдарға арналған емдәмдердің де құрамдас бөлігі болып табылады. Крахмалдың арқасында асқорыту жолына тазарту әсерін береді және холестерин мен глюкозаның деңгейін төмендетеді.

Нәрлі дән және дәмді өсінділер
------------------------------

Жасымықтың дәмді әрі өте нәрлі тұқымдарын дайындағаннан кейін, олар қолдануға жарамды. Оларды салаттарға қосуға болады, сонымен қатар, жасымықтан дайындалған сорпа да танымал, және сондай-ақ оның өсінділері де өте бағалы болып табылады, оларды бутербродтарға, салаттарға және де сорпалар мен ыстық тағамдарға ақжелкен мен аскөктің орнына қоса отырып, шикі түрінде жеуге болады.

Тәураттағы жасымық
------------------

Тағы да біз жасымықтың жылдар бойы қалай бағаланғанын тәураттан білеміз. Бір тәрелке жасымық үшін Исаактың тұңғыш ұлы тұңғыш туған атағынан бас тартқан деп аңызда айтылған.

Вегетариандық татым
-------------------

Таңқаларлық нәрлі жасымық вегетариандықтардың үлкен ризашылығына ие болды. Оны салаттарға қосуға болады, ол сорпалар үшін негіз болып табылады, сонымен қатар ол ет алмастырғыш ретінде қолданылады – одан басқа көкөністерді қосу арқылы дәмді коттлеттер, паштеттер немесе лечо дайындауға болады.

Дереккөздер
-----------
**Алекпер Тагиев** (әз. *Ələkbər Tağıyev*Ələkbər Tağıyev; 1924, Гянджа — 1981, Баку) — әзербайжан  композиторы, атақты әзербайжан әндерінің авторы.

Өмірбаяны
---------

1924 жылы Гянджеде көпбалалы, азқамтылған отбасыда дүниеге келген. 14 жасының өзінде жағдайының өте төмен болуына байланысты оған сот істерінде хатышылық қызмет атқаруға тура келген. осы жастайынан атқарған еңбектерінің нәтижесінде Ортакеңестік заңгерлік сырттай оқыту универстиетіне түсті. Гейчайда тергеуші болып қызмет атқарды. баку қаласындағы тергеу істері бойынша басқарушы болғанға дейін, прокуратура істерінде 30 жыл бойы қызмет атқарды.

Шығармашылығы
-------------

Алекперді жастайынан айналасындағы жандар оның бойындағы музыкалық қасиетінің ерекше екендігін байқаған. Бірақ жас бала тағдырынң жазуымен заңгерлік істерге жастайынан кірісіп кетті. Бірақ, кәсіби түрде музыкалық білім алмауы, оның 1958 жылы өзінің алғашқы «Гоншу гызы» әнін жазуына және оның Зейнаб Ханларованың орындауында әзербайжан мемлекеттік телеарнасына шығуына кедергі келтірмеді.Акиф Бакиханов деген музыкант Алекпер Тагиевтің композитырлық шеберлігімен белгілі болуына үлкен көмек қолын созған болатын. Алекпер Тагиев шамамен 2000 өлең жазған, олардың көп бөлігі оларды тыңдауға тыйым салған ұлының қолында. Ал 200- ден астамы жарыққа шығып, халықтың құлағында жүр. Оның туындыларының ішінде атақты болып кеткендері мыналар:  «Арзу гызым» , «Сене гурбан», «Истейирем герям сяни», «Сян Мушвигин йанында», «Сян гялмяз олдун». Оның әндері әзербайжандағы атақты әншілердің орындауында болды. Ол әншілер:  Рашид Бейбутов, Шовкет Алекперова, Сара Гадимова, Рубаба Мурадова, Зейнаб Ханларова, Ислам Рзаев, Флора Керимова, Ниса Гасымова, Мамедбагир Багирзаде, Фаик Агаев.  Музыкалық білімінің болмауына байланысты, қанша жерден атақты болса да, Алекпер Тагиев Әзербайжан композиторлары Союзының қатарына ілікпеді.
**Азық өлшемі** (кормовая единица) - мал азығының жалпы, яғни энергетикалық қоректілігінің өлшем бірлігі. Біздің елде а.ө. ретінде бордақылаудағы сақа өгіз тіршілігін қамтамасыз етуден тыс жегізген 1 кг сұлы дәнінің 150 г май байлайтын қуаттылығы алынған. Кез келген жемшөптің қоректілігін с.а.ө.- мен бағалау үшін, оның құрамындағы қоректік заттарынын мөлшерін өзіндік май байлау коэффициенттеріне көбейтіп, жалпы май байлау қуаттылығын граммен есептейді де, 1 кг сұлының май байлау қуаттылығына, яғни 150 граммға бөледі.
Осылай есептелінген клетчаткалы жемшөптің май байлау мөлшері малға жегізгендегі нақтылы май байланымынан кем түсетіндіктен, көк және ірі азықтың май байлауын белгілі көлемде "клетчаткаға шығару" арқылы кемітіп, ал басқа азықтардың есептеулі және нақтылы май байланымындағы алшақтықты - арнайы "құнарлылық" коэффициенттерін қолдану арқылы жояды. Азық қоректілігін бағалаудағы с.а.ө. бұл ақауларынан айырылу үшін өлшем бірлігі 2500 ккал немесе 10 Мдж алмасу энергиясына тең энергетикалық азық өлшемін қолдану мал азықтандыру практикасында онша өріс алмады, бүгінде тек құс азығының жалпы қоректілігін алмасу энергиясымен бағалайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6