recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Оймаша мұнай кен орны** — Ақтау қаласынан (Маңғыстау облысы) оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде. Іздестіру жұмыстары 1965 жылы басталып, 1980 жылы кен орны ашылды.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Ол субкеңдіктік созылымның брахиантиклиналдық қатпарына жатады. Кен орнының ашық қимасында палеозой, мезозой, кайнозой жыныстары бар. Ортаңғы палеозойдың (морулы гранитоидтар) мұнайлылығы 9, 10, 12-ұңғымаларда анықталған. 12-ұңғымада 3752-3720 м аралығын сынақтан өткізуде мұнай атқыны алынды. Бастапқы қабат қысымы 47,6 МПа, температурасы 163°С, тығыздығы 0,834 г/см3.

Құрамы, қанығуы
---------------

Мұнай құрамы аз күкіртті, парафинді (13,3%), аз мөлшерде асфальтені бар шайырлы (2,6%). Мұнайға қаныққан қалыңдығы 96,1 м. Резервуар типі бойынша шоғыр массивті. Триасты түзілімдердің өнеркәсіптік мұнайлылығы туф және туфит қабатты карбонатты қалыңдықта анықталған. Өнімді қабаттардың тиімді қалыңдығы 28,4 м, мұнайға қаныққан қалыңдығы 18,2 м. Шоғыр биіктігі 70 м, типі қабатты, дөңесті. Бастапқы қабат қысымы 44,1 МПа, температурасы 144ӘС, тығыздығы 0,837 г/см3. Мұнайы аз күкіртті, парафинді (11,7%), аз мөлшерде шайыр (3,6%) және асфальтен (1,4%) бар. Төменгі юра түзілімдерінің мұнай газдылығы литолиз құмтасты, алевролиттер және саз қабаттармен алмасатын Ю-XІІІ горизонт табанына жатқызылатын резервуарға байланысты. Өнімді қабат 3142-3146 м аралығында. Триас және ортаңғы палеозой гранитінің мұнайындағы еріген газ ауыр, этанды метан (61 – 65,4%), ауыр көмірсутектер (28,1 – 32,3%), азот (3,5 – 4,5%), көмір қышқыл газ (2 – 3%).

Дереккөздер
-----------

1. ↑   АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Координаттар: 5°27′ с. е. 0°58′ б. б.﻿ / ﻿5.450° с. е. 0.967° б. б.﻿ / 5.450; -0.967 (G) (O) (Я)

 
**Ашанти** немесе **Ашанти Федерациясы** немесе **Эджису** - ертеде феодалды тұрпаттағы мемлекет. 17 ғ-дың аяғы мен 19 ғ-да Алтын Жағалау (қазіргі Гана) жерінде болған.

1697-1701 ж. құрылған. Ашанти экономикасында егіншілік мен ұсақ кәсіпшілік (көзе жасау, ағаш ою, тоқымашылық, металл өндеу т.б.) едәуір орын алған. Құл және алтын саудасы өрістеді. Мемлекетке жоғары көсем (ашантихене) басшылық етті, оның басқару орталығы Кумаси қаласында болды. Жеке облыстарда жергілікті көсемдер (оманхене) билік жүргізді. 1896 жылғы 7 соғыста Англия Ашантиді жаулап жаулап алып, жеке тайпалармен протекторат туралы келісім жасасты. Ашанти дербес мемлекет болудан қалды. 1900 ж. ашантиліктер британ отаршыларына қарсы көтеріліс жасады. Көтерілісті басөаннан кейін Англия Ашанти жерін Алтын Жағалаудағы отарына қосты. 1935 ж. ағылшындар сөз жүзінде Ашанти Федерациясын қайта құрғанмен, іс жүзінде елді Алтын Жағалаудағы ағылшын губернаторы басқарды. Тәуелсіз Гана мемлекеті құрылғаннан кейін 1957 жылғы конституция бойынша Ашанти жері облыс статусын алды.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Obeng, J. Pashington: "Asante Catholicism: Religious and Cultural Reproduction Among the Akan of Ghana", page 20. BRILL, 1996
2. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Тоқтаров Болат Сұлтанұлы** - 1953 жылы 1 шілдеде Алматы қаласында туған. 

Орта мектепті бітіргеннен кейін, Алматы үй құрылыс комбинатында істейді. Кеңес әскері қатарында азаматтық міндетін өтеп келгеннен кейін, Ленинград азаматтық әуеқатынастары академиясына оқуға түседі. Оқу бітіргеннен кейін, 1979 жылы Алматы аэропортында қызмет істейді. 

1984 жылдан бастап полиграфия саласында механик, инженер болып қызмет етеді.

1999 жылы, басында «Франклин", кейін ЖШС «Азия-Пресс» деп аталған кәсіпорында қызметке алынып, күні бүгінге дейін сонда бас механик болып қызмет атқарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, «Білім» баспасы. 2005 ж. – 576 бет. ISBN 9965-09-134-Х
Тоқта баяу-бұл күйді Сагсай сұмындық БТарлаубайдан жазып алған. Нотаға түсірген А.Хабыкей. Кейбір сыбызғы тартатын қариялар бұл күйді "жетімнің зары "-деп тартады екен. Шын мәнісінде , күйдің өне бойы зар, қайғы-мұң , еңіреген , егілген көз жасы сияқты.

Күй туралы аңыз
---------------

Әке мен шешеден жастай айырылған екі бала байдың қозысын жайып, тезегін теріп, қалған құтқанын жеп, ескісін киіп күн көреді екен. Халық аузындағы қай дастан , қай әңгіме -аңызда болсын байлар қатыгез болады. Олар үшін бір баланың қарны ашып, киімі жыртылып , көз жасының сел боп ағуы бір тоқтының маңырағанындай әсер етпейді. Керісінше , тоқты-серкеш маыраса жүрегіне шаншу боп қадалып, қолына қамшы ұстатқан. Екі жетім де байдың осы қатігездігін көріп , жігері құм боп өседі. Өлі таяқ өршіл жүректі өкпедей езіп, жас өмірді жасық өмірге айналдырады. Шілденің аптап ыстығында байдың ауылы көшеді. Баяғы әдетімен бай екі жетімге қозыны тағы да жаяу айдатады. Көш жеткен күндік жолда қозы айдаған екі бала әбден шаршайды. Ересегі буыны құрып, табаны таусылғанын білдірмесе де, інісі шаршағанын жасыра алмайды. Шөлден діңкесі құрыған кішісі қозы айдаған ағасына ілесе алмай жылайды, жылап келе жатып "тоқта баяу" , "тоқта баяу" ,-деп жалынады. баланың сол жалынышпен сыбызғышы сыбызғыда осылай тартқан екен.

Дереккөздер
-----------

Қазақ музыкасы кітабы, 2005 жыл алматы , 462 бет
Ми сыңырлары- ми қабығы (екі бөліктен оң жақ және сол жақ сыңар деп аталатын) тұрады. Ми сыңарларының салмағы мидің жалпы салмағының 80 пайызына тең. Оның ішінде ақ зат, сыртында сұр зат бар. Сұр зат ми қабығы деп аталады. Ол қалыңдығы 3-4 мм-лік бірнеше қабаттардан тұрады. Бұл қабаттардың клеткалары типі мен қызметіне қарай бір-бірінен өзгеше болып келеді. Осы клеткалардан тарайтын жүйке талшықтардың оларды сезім мүшелерімен, бүкіл денемен, сондағы барлық клекалармен байланыстырады. Ми қабындағы осындай жүйке клеткаларының саны 16 миллиардқа жуық деп есептелінеді. Ми қабығы төртке бөлінеді. Олар: маңдай, төбе, желке және самай деп аталынады. Ми қабығы бірыңғай тұтас мүше, ол бейне қабылдағыш аспап тәрізді көптеген анализаторлардың (талғыштардың) ядросынан тұрады. Мұнда көру, есту, иіс, дәм, тері, қозғалыс тағы басқа жүйке орталықтары бар. Мәселен, мидың желке бөлігінде көру зонасы, самай бөлігінде қазғалыс орталықтары орналасқан. Осындай орталықтардың жалпы саны – 200-ге жуық. Бұлардың ми қабындағы орны бір жерге шектелмеген, нақты ми орталықтары мидың басқа бөліктеріне де таралып кетіп жатады. Ми сыңарларының (оң,сол) бірлесіп жұмыс атқарулармен қатар өз алдына дербес қызметтері бар екендігі анықталған. Мәселен, сол сыңары – логикалық ойлау мен санаудың, ал оң жарты шар кеңістікті бағдарлау мен нақты бейнелеудің (ән, музыка тағы басқа), эмоциялық әсерлердің дағды, әдет, бейсана құбылыстардың жұмысын айқын реттестіріп отыратындағы дәлелденген.

Дереккөздер
-----------

Психология энциклопедиялық сөздік
**"Ойлану экономиясы" принципі** - қандайда болмасын танымның шындық өлшемі, ең шағын таным құралдарының көмегімен терең білімге жеткізу жөніндегі субъективті-идеалистік қағида.

Мах ("Жұмысты сақтау принципі", 1872) және Авенариус ("Филос. барынша аз күш жұмсау принципіне сәйкес дүние туралы ойлау жүйесі ретінде", 1876) еңгізген; қазіргі батыстық философияда таралған. "Ойлану экономиясы" принципін қате принцип ретінде сынау керек, өйткені ғылыми ережелердің шынайылығы олардың қаншалықты ой "үнемдейтінімен" емес, олардың объективті дүниеге сәйкес келуімен анықталады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"
**Мунир Эль-Хаддади Мохамед** (араб. منير الحدادي‎;‎‎; 1 қыркүйек 1995, Сан-Лоренсо-де-Эль-Эскориаль) — испаниялық футболшы, "Севилья" клубының шабуылшысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық мансабы

Мунир өзінің мансабын испандық "Гахапагар" клубында бастады. "Гахапагар" футбол клубынан соң "Райо Махадаонда" футбол клубына ауысты, ал Барселона сапына Мунир 2011 жылы келеді. 2013/2014 маусымының екінші жартысында Барселонаның екінші құрамасына кіреді, ол құрамада 11 ойында 4 гол соғып көзге түседі. 24 тамыз күні 2014 жылы Мунир ең алғаш "Барселона" футбол клубының бірінші сапымен өз өнерін "Эльче" фубол командасына қарсы көрсетеді және сол ойында Мунир 46 минутта гол соғады.

### Ұлттық құрама мансабы

2014 жылдың 8 қыркүйек күнінде "Еуро-2016" Чемпионатына іріктеу айналымында 18 жасар Мунир ең алғаш Испания құрама сапында Македония құрама сапына қарсы өнер көрсетеді. 

### Жеке өмірі

Мунирдың әкесі Марокканың азаматы, ал анасы Марокка текті испан.

Жетістіктері
------------

«Барселона»
* Испания чемпионы (2): 2014/15, 2015/16
* Испания кубогы (2): 2014/15, 2015/16
* Испания суперкубогы: 2016
* Чемпиондар лигасы: 2014/15
* УЕФА суперкубогы: 2015
* Клубтар әлем чемпионаты: 2015

«Севилья»
* УЕФА Еуропа лигасы: 2019/20

Жеке
* Жастар арасындағы Еуропа лигасының үздік мергені: 2013/14 (11 гол)

Дереккөздер
-----------



1. ↑
2. ↑
**Михаил Андреевич Осоргин** (шын тегі − Ильин) – орыс жазушы, журналист,эссеист.

Өмірбаяны
---------

1878 жылы 7 қазанда Перм қаласында дүниеге келген. Мәскеу университетінің заң факультетін бітірген. Оқып жүрген кезінде-ақ уральск газеттерінде шығармалары жариялана бастап, «Пермский губернские ведомости» басылымының тұрақты қызметкері болады.

Шығармашылығы
-------------

1913 жылы «Очерки современной Италии» шығармасы жарық көреді. Осоргин орыс басылымдарының коллекциясын жинаумен айналысып, кейінірек ол еңбегі «Записки старого книговеда» шығармасына арқау болады. Табиғатпен етене жақын болған Осоргиннің шығармашылығына табиғат, қоршаған орта арқау болған.

Шығармалары
-----------

* «Очерки современной Италии»
* «Охранное отделение и его секреты»
* «Призраки »
* «Сказки и несказки»
* «Вещи человека»
* «Свидетель истории»
* «Вольны каменщик»
* «Повесть о сестре»
* «Книга о концах»
* «Из маленкого домика»
* «В тихом местечке Франции».

Дереккөздер
-----------
**Казгеокосмос** - мұнай-газ жобаларының тиімділігін арттыру үшін бүгінгі таңдағы зерттеудің әуе-ғарыштық әдістері мен ақпараттық технологияларын енгізу мақсатында 2003 жылы "ҚазМұнайГаз" АҚ құрылтайшылығымен құрылған акционерлік қоғам (АҚ).

  

Бүгінгі күнге тиесілі материалдық-техникалық базаға, ақпараттық және мамандық ресурстарға
иелік ететін бұл акционерлік қоғам бір топ маңызды мәселелерді шешуге маманданған, олар: 

* мұнай-газ инфрақұрылымдары нысандары жағдайының, көмірсутек шикізатын барлау, жасақтау, тасымалдау және өңдеу шараларының әуе-ғарыштық мониторингі;

* мұнай операцияларының қоршаған ортаға тигізер әсерінің экологиялық мониторингі;

* төтенше жағдайларды болжау, анықтау және олардың мониторингі;

* Жерді қашықтан зондылау мәліметтері мен геологиялық-геофизикалық мәліметтерді талдау негізінде мұнайлы-газды аумақтарды анықтау;
* мұнай және газ кенорындарын 3-өлшемдік моделдеу т.с.с.

Акционерлік қоғамның Атырау қаласында орналасқан жер серігі ақпараттарын қабылдау орталығы бар. Бұл орталық Унискан-24 радиоқабылдау антендік кешенмен, Terra, Aqua, Radarsat, IRS-1C,
IRS-1D, Метеор-ЗМ жер серіктерінен деректер алуға және оларды өңдеуге қажетті аппаратурамен және бағдарламамен жабдықталған. Бұкіл қабылданған ақпарат Алматы қаласында орналасқан орталық
кеңсеге келіп түседі, осында ол арнаулы бағдарламалық жарақтар көмегімен өңдеуден өтеді.

Дереккөздер
-----------
**Михаил Богданович Барклай-де-Толли** (туған кезіндегі аты - **Михаэль Андреас Барклай де Толли**, нем. *Michael Andreas Barclay de Tolly*, 27.12.1761(16 желтоқсан) - 26.05.1818(14 мамыр)) - орыстың әскери қайраткері, әскери министрі, генерал-фельдмаршалы (1814 жылдан), князь (1815 жылдан), 1812 жылғы Отан соғысының батыры.

Ригаға көшіп келген шотландтық әскери қызметкер отбасында туған. Барклай-де-Толли орыс-түрік соғысына (1787-91), орыс-швед соғысына (1788-90), наполеондық Францияға қарсы одақтық соғысқа қатысып, өзін дарында әскери басшы ретінде көрсетті. 1809-10 ж. Финляндия генерал-губернаторы. 1810-12 ж. әскери министрі, орыс армиясын күшейту жөнінде көп еңбек сіңірді. 1812 жылғы Отан соғысының бас кезінде 1-ші Батальондық армиясының командашысы. Француз әскерлерінің күші басым жағдайында кейін шегінудің дұрыс жоспарын ойдағыдай жүзеге асырып, орыстың екі армиясын бір жерге шоғырландырды. Алайда 1812 ж. армия мен дворян арасында кейін шегінуге наразылық туды. Сондықтан ол армияны басқаруды М.И.Кутузовқа тапсыруға мәжбүр болды. Бородино шайқасында орыс әскерлерінің оң қанатына басшылық етіп, қорғаныста зор шеберлік, табандылық пен батылдықтың үлгісін көрсетті. 1812 ж. қыркүйекте науқатығына байланысты армиядан кетті. 1813 ж. ақпанда 3-ші армияның, соңынан орыс-пруссия армиясының қолбасшысы болып тағайындалды. Барклай-де-Толли басқарған орыс әскерлері Кульм түбінде жеңіске жетіп, Наполеонның Лейпциг түбінде жеңіліске ұшырауына ықпал етті. 1814 ж. Парижді алуға қатысқаны үшін фельдмаршал дәрежесіне жоғарылатылды. Ол Инстербургте (Шығыс Пруссияда) қайтыс болды. үрдес өзінің Лифляндиядағы Беклор имениесіне әкелініп жерленді. Зиратының басына ескерткіш-мавзолей (1823 ж. мүсінші В.И.Демут-Малиновский), Санкт-Петербургте Қазан соборының алдында (1837 ж. мүсінші Б.И.Орловский) және Тартуда (1849 ж. мүсінші В.И.Демут-Малиновский) Михаил Богданович Барклай-де-Толлиға ескерткіштер орнатылған .

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Лифляндиядағы Беклор имениесіндегі ескерткіш-мавзолей | Санкт-Петербург, Қазан соборының алдындағы ескерткіш | Великий Новгородтағы ескерткіш | Бородино әскери-тарихи мұражайының алдындағы ескерткіш |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Historic Barclays (by John G.Whittier) Мұрағатталған 29 мамырдың 2014 жылы.
2. ↑  См.: Familie Barclay de Tolly. — in: Frobeen J.G.: Rigasche Biographieen nebst einigen Familien-Nachrichten. Hannover-Döhren, 1881.- S.146 ff. Мұрағатталған 12 шілденің 2019 жылы.
3. ↑  The Official Site of Clan Barclay
4. ↑  М. А. Волкова — В. И. Ланской. 3 қыркүйек. Из сборника: Отечественная война 1812 г.: Рабочая тетрадь. - Тамбов: Изд-во Тамб. гос. техн. ун-та, 2005.
5. ↑  Балязин В. Н. Герои 1812 года: Михаил Богданович Барклай де Толли.
6. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
**Михаил Ходорковский** (маусымның 26, 1963, Мәскеу)— белгілі ресейлік кәсіпкер, қоғам қайраткері, Ресейлік ЮКОС компаниясының бұрынғы басшыларының бірі (1997—2004 жж). 2003 жылы ұсталып, Ходорковский мен Лебедев мұнай ұрлаған және арам жолмен келген ақшаны заңдастырған деген айыппен сотталған. Екеуіне сот үкімі бойынша 13,5 жылға сотталды, тағайындалған жаза мерзімі 2016 жылы бітуі тиіс. АҚШ пен Еуропа үкіметтері Ходорковскийге шығарылған сот үкімінің саяси астары бар болуы мүмкін деп қауіптенетіндерін айтты. Михаил Ходорковский – Кремльді кекетіп, мұқатып отыратын сыншы. Жақтастары оның түрмеге отыруының саяси сипаты бар деп есептейді.

Ходорковский сол кездегі Ресей президенті Владимир Путинмен бірге, желтоқсанның 20, 2002
Қазіргі уақытта жабылып қалған аса ірі ЮКОС мұнай компаниясының бұрынғы президенті, Карелия түрмесінде жазасын өтеп жатқан Михаил Ходорковский очерктерін жариялай бастады. Бірақ бұл жазбалар оның саяси көзқарасы немесе басынан өткен қиындықтар жайында емес, «темір тордың арғы жағындағы» өмір, бірнеше тұтқынның тағдырлары жайында.
Дегенмен, 2011 жылы қыркүйекте Адам құқықтары бойынша Еуропа сотының шешіміне сәйкес, Ресей үкіметі "Юкос" мұнай компаниясына қарсы сот процесінде бірнеше заңбұзушылық жасаған. Алайда сот "үкімет "Юкосты" әдейі жоймақшы болды" деген айыпты жоққа шығарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс елдері Ходорковскийге қатысты сот үкімін айыптады .
2. ↑  Михаил Ходорковский мен Юлия Тимошенконың түрме очерктері.
3. ↑  Еуропа соты: Ресей "Юкосты" әдейі жоюды көздемеген .
МиГ-29M Берлиндегі әуешоуда, 2006 жыл
**Миг-29 әскери ұшағының** (**Fulcrum** НАТО таптауы бойынша) техникалық сипаттамасы: Ресейде жасалған Миг-29 ұшағының қолданысқа енгізілгеніне 2007 жылы табаны 30 жыл болды. Бұл ұшақ негізінен стратегиялық маңызы бар нысандар мен әскери бөлімдерді әуе шабуылынан қорғау мақсатында қолданылады. Әскери ұшақ ауторлары Миг-29 ұшағын үнемі жетілдіріп келеді. Бұл ұшақ шұғыл қимыл жасап, жылдам әрекет етуге өте қолайлы. Миг-29 ұшағы Н-029 үлгісіндегі «Топаз» локаторымен жабдықталған. Бұл құрылғы аспанда және жердегі кеңістікті жіті қадағалап, жедел шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Ұшақтың тағы бір ерекшелігі, ұшақ сағатына 75-1500 шақырым жылдамдықпен ұшып келе жатқанда, мұнда орнатылған К-36 орындығы ұшқыштың тез арада катапультация жасауына мүмкіндік береді.
**Мундино де Люцци**(лат. Мундинус) (Mondino de Luzzi, Mundinus)-(1270 жыл, Болонья, Италия - 1326 жыл, сол жерде), итальяндық дәрігер және анатом.. Бірнеше жүз жылдар бойы медициналық оқу жоспарларында қараусыз қалған анатомиядан жүйелі сабақ беруді қалпына келтірді, көпшілікке арналған дәрістерде өлікті сойған. 

Оның Anathomia Mundini (1316, 1478 жылы басып шығарылған), тіпті, Андрей Везалияға дейін прозекторларға арналған кітап болды. Бұл кітап Гален ілімінің ізімен жазылса да, кейде ішкі органдарды нақты сипаттамайды, анатомиялық білім беретін жаңа дәуірді ашқан осы кітап болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Мунк** (Munk) Анджей (16. 10. 1921, Краков, - 20. 9. 1961, Освенцим маңы) – поляк кинорежиссеры. 1951 жылы Лодзьдын Мемлекеттік жоғары кинематография және театр өнері мектебін бітірді. 1949 жылдан кинохроника саласы бойынша оператор әрі режиссер болды. 1955 ж. көркем фильмдер қоюға көшті. «Рельс үстіндегі адам» (1957) мен «Каһармандық» (1958) фтльмі режиссердің есімін копшілікке кеңінен танытты. З. Посмыштың повесі бойынша қойған «Пассажир әйел» фильмі. (1963 ж. реж. В. Лесевич аяқтады) оның соңғы еңбегі болды. Осы фильмді қою кезінде автомобиль апатынан қаза тапты.[1]

1. ↑   Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Михаил Андреевич Шателен**(01.01.1886, Петербург, - 31.01.1957, Ленинград) - кеңес электротехнигі, КСРО ҒА-ның корреспондент мүшесі (1931 жылдан). Социалды Еңбек Ері (1956). РСФСР-дің (1934) және Өзбекстан КСР- інің еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері (1943).

Өмірбаяны
---------

Петербург университетін бітірген (1888). 1891 жылдан осы университетте және Петербург тау - кен институтында педагогикалық жұмыспен айналысты. 1893 жылдан Петербург электротехника институтының профессоры. Ол 1901 жылы Петербург политехнология институтын құруға қатынасып, өмірінің соңғы күніне дейін сол институттың профессоры болды. ГОЭЛРО жоспарын жасауға қатынасты. 1929 жылдан КСРО Өлшеуіштер мен таразылар жөніндегі Бас палатасының президенті. 1929-49 жылдары Өлшеуіштер мен таразылар жөніндегі халықаралық комитетінің мүшесі (1948 жылдан оның құрметті мүшесі) болды.

Еңбектері
---------

Негізгі еңбектері электротехника, жарық техникасы метрология және технология тарихының мәселелеріне арналған. Шателен шетелдегі көптеген ғылыми қоғамдардың мүшесі болды.

Сыйлықтары
----------

КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1949). 4 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 186 бет
**Михаи́л Анто́нович У́сов** (8 (ақпанның 20-сы) 1883, Каинск — шілденің 26-сы 1939, Белокуриха, Алтай өлкесі) — орыс геологы, КСРО Ғылымдар академиясының академигі (1939, сібірліктердің арасынан шыққан ең алғашқы академик).

Михаил Усов — Владимира Обручевтың шәкірті, оның 1906 және 1909 жылдары өткізген Жоңғария экспедициясына қатысқан. Усов Франца Левинсона-Лессинтен де тәлім алған. 1908 жылы Томск технологииялық институтын бітірген, 1913 жылы диссертация қорғап, ТТИ профессоры, 1920 жылы геология кафедрасының меңгерушісі болды. Сонымен бірге ол 1921 — 1930 жылдары Геология комитетінің Сібір бөлімін басқарды. 1938-1939 жылдары Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу геологиялық институтын (ВСЕГЕИ) басқарды. Осы кездері қазақтың болашақ көрнекті ғалымы Қаныш Сатпаев оның қолынан тәлім алды.

Усов Сібірдің және Қытай мен Моңғолияның онымен жапсарлас жатқан аудандарының геологиялық құрылысын зерттеді, Кузнецк Алатауы мен Забайкальенің алтынды аймақтарының экспертизасын өткізді. Усов эндогенді кен түзілудің жер қыртысындағы плутондық және вулкандық үрдістермен байланыстарын анықтады.

Михаил Усовтың Кузбасстың көмірлі аймақтарының геологиялық құрылымы туралы еңбектерінің Ресей үшін маңызы өте зор. Солардың арқасында Кузбасстағы көмір қорларының көлемі және оны өнеркәсіптік өндірумен болатындығы анықталды.

Усовтың атымен Томскіде көше аталған, ТПУ-дың геологиялық корпусының алдында оның бюсті орнатылған.

Еңбектері
---------

* «Фазы эффузивов», 1924
* «Фации и фазы интрузивов», 1925
* «Фазы и циклы тектогенеза Западно-Сибирского края», 1936

1960 жылы Алматыдағы «Ғылым» баспасынан «Основные идеи М.А. Усова в геологии» атты жинақ жарыққа шықты.

Сыртқы сілтемелер
-----------------
Кукушкин M
**Михаил Александрович Кукушкин** - (26 желтоқсан 1987 жылы, Волгоград қаласында, КСРО-да дүниеге келді) – кәсіби қазақстандық теннисші, 2008 жылдың жазынан бастап Қазақстанның намысын қорғайды.

Жалпы ақпарат
-------------

Әкесі Александр ұлы Мишаны ол 17 жасқа толғанға дейін өзі тенниске бағыттап үйреткен, анасы Татьяна, және де үлкен апасы Екатерина. Хардта өнер керсеткенді ұнатады. Турда ең ұнамды турниры – Кремль Кубогі. Және де Миша, теннисшінің өз айтуынша, кино көріп, орыс тілінде кітап оқығанды жақсы көреді.

Спорт карьерасы
---------------

Алты жастан теннис ойнауды бастаған. 2007 жылдан бастап кәсіби теннисші. 2006 жылы алғаш рет ITF Futures сериясындағы турнирда финалға дейін жетті. 2007 жылы қатарынан екі рет Саранск және де Самарқан қалаларында өтетін АТР челенджер сериясындағы турнирда жеңіске жетті. Сол жылы алғаш рет Санкт-Петербургте өтетін АТР турнирінде іріктелген сеткада өнер көрсетті. 2008 жылы италиядағы Барлеттеде, АТР челенджер сериясындағы турнирда жеңіске жетті, және де Ресейде өтетін ITF Futures сериясындағы турнирда. Сол жылы іріктелген сеткада бірнеше рет АТР турнирда өнер көрсетті: Барселонада үшінші раунд), Умагада (бірінші раунд), Москвада (бірінші раунд) және де Санкт-Петербургте (екінші раунд).  

2009 жылдың наурыз айында алғаш рет Майамида өтетін Мастерс сериясындағы турнирда іріктелген сеткада өнер көрсетті, Михаил екінші раундқа дейін жетті. Сәуірде Барселонада дәл сол жетістікке қол жеткізеді. Мамырда Эшторильде өтетін турнирде іріктелген сеткада өнер көрсетті. Шілдеде Пенза қалаласында өтетін АТР челенджер сериясындағы турнирда жеңіске жетті. Қыркүйек айының соңында Куала-Лумпурда өтетін турнирде іріктелген сеткада өнер көрсетті. 2009 жылдың қазан айында Кремль Кубоні АТР турнирінде алғаш рет жартылай финалға дейін жетті, соның ішінде Фабио Фоньини, Уэйн Одесникті, және де Пабло Куэвасты жеңді. Жартылай финалда ресейлік Михаил Южныйға 2-6, 1-6 есебімен жеңілді.  

2010 жылдың жаз мезгілінде Брауншвейгте және де Пензада өткізілетін Челенжерлерді жеңіп алған соң, алғаш рет кәсіби теннисшілер рейтингінде бірінші жүздікке кірді.  

2010 жылы тамыз айында Үлкен Шлем турнирі АҚШ Ашық Чемпионатында алғаш рет іріктелген сеткада өнер көрсетіп, бірінші айналымда швейцариялық Станислас Вавринкаға 3-6, 2-6, 2-6 есебімен жеңілді. Қыркүйек айының соңында Бангкокте 1/4 финалға дейін жетіп, әлемнің бірінші ракеткасы Рафаэль Надальға 2-6, 3-6 есебімен жеңілді. 2010 жылы қыркүйек айында Санкт-Петербургте өтетін АТР турнирінде финалда ресейлік Михаил Южныйды 6-3, 7-6(2) есебімен жеңіп, соның ішінде Жереми Шарди, Теймураз Габашвили, Янко Типсаревич, және де Илья Марченколарды ұтып, алғаш рет АТР турнирында жеңіске қолын жеткізді. 2013 жылы қазан айында Мәскеуде өтетін Кремль Кубогі АТР турнирде финалда француз теннисшісі Ришар Гаскеға 6-4, 4-6, 4-6 есебімен жеңілді.

Турнирларда өнер көрсетуі
-------------------------

##### Үлкен Шлем турнирінің жеке сындағы финалдары(0)

##### Жеке сында ATP Турнирінің финалы (2)

###### Жеңісі (1)

###### Жеңілісі (1)

Сілтемелер
----------

* ATP сайтындағы профилі.
**Сепарация** - қатты материапдардың ер текті түйірлі қоспаларын, тығыздығы әр түрлі
сұйықтарды, эмульсияларды, газдардағы,
булардағы, екі фазалы орталардағы қатты
түйіршіктердің қалқымаларын немесе тамшыларын бөлу. Сепарациядағы түрбөлшектер өздерінің
фазалық немесе химиялық құрамын өзгертпейді.
Сепарация процесіне пайдалы қазбаларды байытудың
барлық әдістері, сондай-ақ суспензияларды,
тозаңды-газды қоспаларды (тозаңсыздандыру
және тозаңды ұстау), эмульсияларды (су-мұнай,
су-органикалық экстрагент) бөлу т.б. жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Михаил Афанасьевич Стельмах**(24.05.] 1912 жыл, Винницк облысы, Дьяковцы селосы) - украин кеңес жазушысы, Социалистік Еңбек Ері (1972).

Өмірі
-----

Кедей шаруа отбасысында туған. Винницк педагогикалық институтын бітірген (1933). 1945 - 53 жылдары УССР ҒА Өнер тану, фольклор, этнография институтында жұмыс істеді. 

1936 жылдан шығармалары жариялана бастады. Оның 

* "Өсіп - өнген туыс" (1949 - 50, КСРО Мемлекет сыйлығы, 1951),

* "Адам қаны - су емес" (1957),

* "Нан және тұз" трилогиясы (1959, Лениндік сыйлық,1961),

* "Шындық пен өтірік" (1961),

* "Өзің туралы ой" (1969) романдары бар.

7-ші шақырылған КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты.

Сыйлықтары
----------

3 рет Ленин ордені және басқа 4 орденмен, медальдармен марапатталған. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 415 бет
**Сепир** (Sapir) Эдуард (26.01.1884, Лауэнбург қаласы, Германия, - 04.02.1939, Нью-Хейвен Коннектикут) – американ тіл маманы, этнолог, үндістер тілін зерттеуші. Чикаго (1927-1931), Иель (1931 жылдан) университеттің профессоры. Колумбия университетін бітірген болатын (1904). Сепир тілдің жалпы теориялық мәселелерімен де шұғылданды, этнография және этнопсихология мәселелері жөнінде де зерттеулері бар. Басты еңбегі – «Тіл» 1921 жылы, ал орыс тілінде 1934 жылы шығарылды. Бұл еңбегінде ол тілдің құрылысын зерттеуге назар аударып, тілдерге жаңа типологиялық талдау жасады.

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
Даралық топтан бөлек те бола алады, топ ішінде топпен байланысты да бола алады.
**Даралық** (лат. *individuum* – бөлінбейтін, ағылш. *Individual*, кейде **Индивидуум**) — тұлғаның өзіне тән, қайталанбайтын ерекшелігі, соған ғана тән өзгеше сана-мінез-қасиет ерекшеліктері жиынтығы. Жеке мінездің, темпераменттің, мүдделердің, интелектінің, қабілеттер мен қажеттіліктердің ерекшеліктерінен көрінеді. Адамзаттың жеке калыптасуына, оның тәрбие процесінде толық ашылатын анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктері ықпал етеді.

Жалпы айтқанда, даралық тек жоғары саналы жануарларға, адамға да байланысты айтылады, мысалы, кейбір өсімдіктерді бөліктерге бөліп атауға болады, әр бөлігі өз алдына жеке дами береді. Индивидуум түсінігіне анықтама беру қиындығы, индивидуум өз ерекшелігі мен даралығына байланысты, жалпы белгілер аркылы сипаттауға келмейді, оның нәтижесінде ортағасырлық философтар төмендегі тұжырымға келді: individuum est innefale (лат. индивидуум бұл сипаттауға жатпайды). Орта ғасырдың соңынан бастап, осы ұгымды адаммен байланыстыра өзінің тағдырын өзі жасайтын, парасатты дара жан ретінде қолдана бастады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
Сөздер құрамы жағынан **дара** және **күрделі** болып екіге бөлінеді. 

Бір ғана түбірден тұратын негізгі және туынды түбір сөзді **дара сөз** дейді. Мысалы: әке, жолдас, ауыл, аялдама сияқты сөздер дара болып есептеледі. Себебі, бұл сөздер бір ғана негізгі (әке, ауыл) немесе туынды түбірден (жол-дас:түбірі -жол, -дас - жұрнақ; аялда-ма: түбірі - аялда, -ма - жұрнақ) тұрады.   

Екі немесе одан да көп түбірден құралған сөзді **күрделі сөз** дейді. Мысалы, әке - шеше, ауыл -аймақ, ашудас, Қостұра, боз торғай, қара торы, он үш сияқты сөздер күрделі болып табылады. Себебі бұлар кемінде екі түбірден құралған: әке-шеше (әке және шеше), ауыл - аймақ (ауыл және аймақ), ашудас (ашу немесе ащы және тас), бозторғай (боз және торғай), қара торы (қара және торы), он үш (он және үш), Қостұра (қос-екі, тұра-тау).

Күрделі сөз құрамындағы сыңарлар мүшеленбей, бөлшектенбей тұтас күйінде бір бүтін лексикалық мағынаны білдіреді, тұтас күйінде белгілі бір сөз табына қатысты болып, сол күйде тұлғаланады және сөйлемнің бір ғана мүшесі болады.

Күрделі сөздер жасалу жолына қарай төрт түрлі болады: біріккен сөздер (бүгін, жаздыгүні), қос сөздер(үлкен - кіші, аяқ-табақ), қысқарған сөздер (АҚШ,БҰҰ), тіркесті сөздер (шұбар ат, қара көк, жүз бес). 
Сөйтіп күрделі сөздер, бір жағынан, сөз тудырудың (сөзжасамның) белгілі жолдары (біріктіру, қосарлау, тіркестіру) арқылы жасалған жаңа сөздер болса, екінші жағынан, күрделі түбір, яғни түбірдің өзінше бір түрі болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы 6 том 173 бет, Бас редактор М.Қ.Қаратаев, Алматы 1975
Қазақстан Республикасының мемлекеттік туы
**Мемлекеттік ту** - мемлекеттік рәміз болып табылады. Сол мемлекеттің өкіметінің белгісі. Шетелде *ұлттық байрақ* деген термин көп қолданады, оның себебі - ол елдерде ұлт деген түсінік этникалық қатыстықты емес, азаматтықты белгілейді.

Байрақ - ағаш сапқа, аттың басына, қару-жараққа, тағы басқа заттарға тағылатын арнайы айыру белгі.

Қазақстан Республикасының мемлекеттiк туы
-----------------------------------------

*Толық мақаласы: Қазақстан Республикасының мемлекеттiк туы*
Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туының авторы - суретшi Шәкен Ниязбеков. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туы — ортасында шұғылалы күн, оның астында қалықтап ұшқан қыран бейнеленген тік бұрышты көгілдір түсті мата. Тудың сабының тұсында ұлттық өрнек тік жолақ түрінде нақышталған. Күн оның шұғыласы, қыран және ұлттық өрнек бейнесі алтын түстес. Тудың көгілдір біртүстілігі, аспанның бұлтсыз таза күмбезін еске түсіріп, Қазақстан халқының бірігудің
жоғары және игілікті идеясына бейімділігін бейнелейді. Мемлекеттік жалаудың көгілдір аясы, Қазақстан халқының жаңа мемлекет құруға ұмтылу ниетінің тазалығы мен көтеріңкілігін көрсетуге шақырады. Өз сәулесіне шомылған алтын Күн, тыныштық пен байлықты білдіреді. Күннен тарайтын шапақтардың саны - 32. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туындағы дала бүркіті қазақтардың жомарттығы мен қырағылығын, пейілінің биіктігін танытады Тудың енi ұзындығының жартысына тең: 1:2.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік туын дайындау ҚР СТ 988-2007 мемлекеттік стандарты бойынша орындалады. Мемлекеттік туды жасап шығару арнайы қызмет болғандықтан, лицензияның болуын талап етеді.
Мемлекеттік туды пайдалану тәртібі және Мемлекетті тудың бейнесін пайдалану ережелер "Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері туралы" заңында бегітілген..

Кейбір елдердің мемлекеттік тулары
----------------------------------

* АндорраАндорра
* АргентинаАргентина
* АустрияАустрия
* БельгияБельгия
* БоливияБоливия
* Коста-РикаКоста-Рика
* ДанияДания
* ЭквадорЭквадор
* СальвадорСальвадор
* ФинляндияФинляндия
* ГерманияГермания
* ГватемалаГватемала
* ГаитиГаити
* ВенгрияВенгрия
* ИсландияИсландия
* ЛитваЛитва
* МонакоМонако
* НорвегияНорвегия
* ПеруПеру
* ПольшаПольша
* СербияСербия
* ИспанияИспания
* ТувалуТувалу
* УругвайУругвай
* ВенесуэлаВенесуэла

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6
2. ↑  "Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері туралы" Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 4 маусымдағы N 258 Конституциялық заңы(қолжетпейтін сілтеме)
**Үпілмәлік, Кенедән** (*Rіcіnus*) – сүттіген тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік.

Таралу аймағы
-------------

Үндістан, Бразилия, Аргентина, Қытай, Иран және Африка елдерінде көп таралған. Египетте 4 мың жылдай уақыттан бері өсіріліп келеді.  

Қазақстанда Алматы, Оңтүстік Қазақстан облыстарында дақылдық түрі – кәдімгі үпілмәлік(*rіcіnus communіs*) қолдан егіледі.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Оның биіктігі 60 – 200 см. сабағы тықыр, көп бұтақты. Саусақ салалы жапырағы ірі, кезектесіп орналасады, шеттері иректелген, жапырағының сағақтары ұзын болады. Гүлдері – дара жынысты, бір үйлі, олар жиналып, масақша гүлшоғырына топталған. Күлте жапырақшалары болмайды. Аталығы өте көп, бір-бірімен шоғырланып байланысқан. Тозаңдық жіпшелерінің саны 1000-нан асады. Түйіні – домалақ, жұмыртқа тәрізді, үш ұялы, әрбір ұясында 1 тұқым бүршігі болады. Жел арқылы тозаңданады. Шілде айында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте дән салады. Жемісі – қауашақ. Жемісі піскенде қауашағы жарылып, дәні шашылады. Дәнегі дөңгелекше келген.

Қолданылуы
----------

Кәдімгі үпілмәлік – майлылығы өте жоғары өсімдік. Оның тұқымынан өте бағалы, техникалық және медициналық мақсатта пайдаланылатын майсана майы алынады. Өте әдемі өсімдік болғандықтан бақтар мен үй жанындағы көгалдарды әсемдеу үшін де өсіріледі. Кенедәннің тұқымы улы болады, оның тағамға пайдаланған 10 – 12 түйір дәнінің өзі ауыр улануға әкеледі, кейде адам өліп те кетуі мүмкін.

Суреттер
--------

* 
* 
* 
*

Майсана майы
------------

Майсана майын өндіруден Үндістан көшбасшы болып саналады. Одан кейін Қытай мен Бразилия.

| Елдер | Өндіріс көлемі(тонна) |
| --- | --- |
| Үндістан | 830 000 |
| Қытай | 210 000 |
| Бразилия | 91 510 |
| Эфиопия | 15 000 |
| Парагвай | 12 000 |
| Тайланд | 11 052 |
| Вьетнам | 5 000 |
| Оңтүстік Африка Республикасы | 4 900 |
| Филиппин | 4 500 |
| Ангола | 3 500 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Муравьёва Д. А.* Тропические и субтропические лекарственные растения: — М.; Медицина, 1983, с. 56
2. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы, 4-том
3. ↑  , en.wikipedia.org.
4. ↑  Қазақ Энциклопедиясы


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|   Майлы дақылдар |
| --- |
|  |
| 

Арахис • Арыш • Жүгері • Зәйтүн • Зығыр • Кокос пальмасы • Күнбағыс • Күнжіт • Қытайбұршақ • Қыша • Мақсыр • Мақта • Перилла • Рапс • Үпілмәлік
 |

 |
**Плацебо** (лат. *placebo* — сауығамын) — қандай да бір дәрі деп тағайындалатын анық емдік қасиеті жоқ препарат. Плацебоны ішкізгенде науқастың сол дәрі-дәрмекке деген сенімінің арқасында физиологиялық не психологиялық оң өзгерістер пайда болады.

Плацебо-эффект дәрі қабылдау фактісінің өзінің психотерапевтік әсер-әрекетін көрсетеді және жаңа препараттың емдік әсеріне иландырудың қатыстылығы дәрежесін анықтау қажет болғанда қолданылады. Бұл орайда сыналушылар тобына жаңа құралмен емдейміз деп хабарланады да, бұдан соң топтың жартысына плацебо беріледі. Екі кіші топ бойынша нәтижелерді салыстыру дәрінің шын мәніндегі нәтижелілігі туралы пайымдауға мүмкіндік береді. Плацебо-эффект, сондай-ақ психотерапияда психологиялық міндеттерде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Ақсай шошқасы** — етті майлы тұқымдық топ. 1952 жылдан Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығыс аймақтарында өсіріледі, онымен Алматы зоотехникалық мал шаруашылығы технологиясы ғылыми зерттеу институты шұғылдануда. Тұқымдық топ шығаруде жергілікті шошқаның мегежіңі мен ірі ақ шошқа қабаны, одан кейін беркшир шошқасының қабаны пайдаланылады. Генеалдық құрылымы жағынан 6 линиясы, 7 тұқымдасы бар. 

Қабанының салмағы 300-350, мегежіні 230-250 кг. Әр жылы 11-12 ден торай табады, екі айлық торай 15-18 кг тартады. Асыл тұқымды шошқа өсіретін шаруашылықтарда 10,8 мыңы бар. Қазіргі таңда таңдаулы шошқа топтары Алматы облысының Ақсай оқу шаруашылығы мен Қаскелең ауданында, Шымкент облысының ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясында өсіріледі. Тұқым жақсарту жұмысымен Алматы зоотехникалық малдәрігерлік институты шұғылданады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Породные группы свиней.
2. ↑  Қазақ ССРқысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-
3. ↑  АКСАЙСКАЯ ЧЕРНО-ПЕСТРАЯ.
**Ақтөбе** (орыс. *Ахтубинск*) — Ресейдің Астрахан облысындағы қала (1959 жылдан), Ахтубинск ауданының орталығы, темір жол стансасы.

Қаланың негізгі бөлігі Ахтуба өзенінің оң жағасында орналасқан. Халқы - 39 386 (санақ жылы 2013). 

Ет комбинаты, консервілеу зауыты, кеме жөндеу және кірпіш зауыттары бар. Басқұншақ көлінде өндірілген ас тұзы басқа аудандарға Ахтубинск арқылы жөнелтіледі.

Физикалық-географиялық сипаттамалары
------------------------------------

### Сағат белдеуі

Ақтөбе қаласы халықаралық стандарт бойынша Samara Time Zone (STZ) ретінде белгіленген уақыт белдеуінде орналасқан. UTC-ке қатысты жылжу +4:00 құрайды, Мәскеу уақытымен салыстырғанда +1 сағат құрайды. Ақтөбедегі уақыт географиялық уақыт белдеуіне сәйкес келеді.

### Географиялық орны

Ақтөбе қаласы Астрахан облысының солтүстік-шығыс бөлігіндегі жартылай шөлді аймақта орналасқан Ақтөбе ауданының құрамына кіреді және Еділ өзенінің сол жағалауында созылып жатыр. Оның аумағы 781 мың га құрайды. Ақтөбе - Ақтөбе ауданының аудан орталығы және Астраханнан 292 км қашықтықта орналасқан. Облыс орталығымен байланыс автомобиль, су, темір жол және әуе көлігімен жүзеге асырылады. Аудан солтүстігінде Волгоград облысымен, шығысында Қазақстанмен, батысында Черноярскпен, оңтүстік-батысында Жантаумен, оңтүстігінде Қарабайлы аудандарымен шектеседі. Аумағы біркелкі, табақша тәрізді ойпаң-шұңқырлы жазық. Еділ және Ақтөбе өзендерінің аңғарларында терең, бірақ қысқа жыралар бар. Жалпы жайылма арналы-көлдері бар үлкен жоталы бедермен сипатталады.

### Климаты

Ұлттық құрамы
-------------

* орыстар — 35 937 (86,5 %);
* қазақтар — 2 496 (6 %);
* украиндар — 935 (2,2 %);
* басқалар — 5,3 %

Фотогалерея
-----------

* Орталық қалалық саябағыОрталық қалалық саябағы
* Мемориалдық комплексМемориалдық комплекс
* АллеяАллея
* "Владимирской Иконы Божьей Матери" ғибдатханасы"Владимирской Иконы Божьей Матери" ғибдатханасы
* 
* СУ-17 ескерткіш СУ-17 ескерткіш
* Қалалық көпірҚалалық көпір
* Мемориалды комплексМемориалды комплекс
* ГүлзарГүлзар

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
2. ↑  Итоги::Астраханьстат. Басты дереккөзінен мұрағатталған 15 наурыз 2013. Тексерілді, 15 наурыз 2013.
**Сиа́н (Сиа́нь)** (қыт.西安, пінин : Xī'ān) - Қытайдағы қала , қысқаша аталуы Хау (镐 [Hào], Чжоу патшалығының алғашқы кезеңінде осылай аталған), Қытай Республикасы кезеңінде Ан (安 [Ān], ал ескі атауы Чаң-ан (长安 [Cháng ān], Батыс Хан (Хань) , Суй , 
Таң патшалықтардың астанасы кезінде), Джиң чжау (京兆 [Jīngzhào], ауызекі тілде "елорда", "елорда округі" деп аталған. Қытайдың ішкі құрлықтық өңіріндегі Шэньси провинциясының басқару орталығы. 

Сиан қаласы Қытай тарихында ықпалы зор. Қала тарихы 6000 жылдан астам. 1200 жылдан астам мерзімде 
Қытайдың 13 патшалығының (династиясының), Чжоу, Чин (Цинь), Хан (Хань), Суй және Таң дәуірінде де орталығы саналған. Әдетте патшалықтардың орталықтары казірігі Сиан орталығынан алшақта, әр жерлерде орналасқан.
Сиан қаласы Жібек жолының Қытайға тармақталған бөлігінде керуендердің тұрағы болған. Қала төңірегінде патшалық қорғандар, 
Чин шыхуаң (秦始皇 [Qín shǐ huáng] - "Чиннің бірінші императоры") кесенесі (мавзолейі), терракота (күлгін түсті саздан жасалған) жауынгерлер армиясы (兵马俑 [bīngmǎyǒng] - биңмайоң) мүсіндері де осы жерден табылған.

Сиан - Қытайдың әйгілі тарихи және мәдени орталықтарының бірі. Қытай рухани өркениетінің мекені, Қытай халқының бесігі, Қытай мәдениетінің көрнекті өкілі.

Қазіргі таңда Сиан қаласы - Қытайдың жеті үлкен өңірлік орталықтарының бірі. 2009 жылы ҚХР мемлекеттік кеңесінде экономикалық даму жоспарына сәйкес мемлекеттік маңызды ғылыми-технологиялық зерттеу және дамыту орталығы, аймақтық сауда, мәслихат орталығы, аймақтық қаржы орталығы, халықаралық туризм орны, тұтас мемлекеттік маңызы бар жоғары технология өндірісі және озық өңдеуші өндіріс базасы, каланы жаһанданудағы талпынысы ерекше аталды. ҚХР-дың орталық және солтүстік өңірлерінде Сиан маңызды мәдени-ағарту, өндіріс орталығына айналды.
*Басқа мағыналар үшін Мадонна (әнші) деген бетті қараңыз.*
**Мадонна** (Madonna), христиандық өнерде Бибі Марияның бейнеленуі; итальян тілінен аударғанда «менің ханымым» дегенді білдіреді. .

Мадонна көбінесе қолына кішкентай сәби Исаны ұстап отырғаны, сонымен қатар жалғыз өзі бейнеленеді. Мадоннаның ең алғашқы сурет үлгілері Византияда салынды: тақта отырған Мадонна мен сәби, тізерлеп тұрған Мадонна, сәбиді көтеріп тұрған Мадонна және т.б. Орта ғасырларда батыс Еуропалық өнер бұл бейнелерді бейімдендіріп, нәзіктік пен дінге сұлулықты оятатын Бибі Марияның бейнесін жасады. 

Қайта ояну мен барокко дәуірінде керіп тастау азабын күні бұрын білген Мадоннаның бейнесі кең танымал болды. Мадонна көңілді балаға емес, басқа жаққа ойлана қарап тұр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Қызылжон қызылқұйрық** (лат. *Phoenicurus erythronotus*) — Muscicapidae тұқымдасының (орыс. *Мухоловковые*) Қызылқұйрықтар тегіне жататын құс.

Сипаттамасы
-----------

Кәдімгі қызылқұйрықтан едәуір ірі денелі (17-22 г) құс. Аталығы – қызғылт қызылсары жоны және күлгін сұр «телпегімен», көзді басып өтетін қара жолағы және қанатындағы ақ түсті «көзтартарымен» жақсы ерекшеленеді: аналығында тек қана ақ «көзтатар» болады. Әуені өте баяу, айтарлықтай уезді емес, сондай-ақ бұл түрге жататын аталықтар сирек және қысқа сайрайды. Әуезі-бас-аяғы жоқ ызылдаған бәсең шиқыл: бір жолы екінші жолына өтіп, іркіліссіз бір әуез екінші әуезге айналаы. Қызылжон қызылқұйрық қызылқұйрық тек қана Азия материгінің орталығына таулы аумақта таралған.

Ұяларын жердегі қалтарыстарға - тастардың астына немесе ағаш түбірлерінің түбіне және бұталарға, кейде тастардың аралығындағы жіктерге салады. Салындыдағы 4-6 көмескі тат түстес секпілді ақшыл көгілдір жұмыртқаларды аналығы екі аптаға жуық басады. Сонша уақыт ата-енелері балапандарды ұяда қоректендіріп күніне 200 рет бунақденелілер тасиды. Аталық ұядан ұшқан балапандарды қоректендірген кезде аналық жұмыртқалап, екінші реткі жұмыртқаларды басады. Ал екінші ұялас балапандар ұядан ұшқанда (шілде-тамыз) ерексектері және жас балапандар түлейді де, осы кезде жидектермен, әсіресе ұшқаттың жидегімен қоректенуге көшеді.
Қызылжон қызылқұйрық тауларға қар жауған соң, шамамен қазанның басында, тау етегіне және шөл зонадағы өзендер аңғарына түседі. Олардың бір бөлігі батыс Тәңіртауға дейін беткейді бойлай жылыстайды. Бұл қызылқұйрық әдеттегідей осы таудың солтүстік беткейіндегі аршалы ормандарда қысты өткізеді. Қызылжон қызылқұйрықтар наурызда ұялау орындарына қайта оралады.

Таралуы=
--------

Қазақстанда ол Солтүстік және орталық Тәңіртау, Жоңғар Алатауы және Оңтүстік Алайдың қылқанды орман белдемінің жоғарға бөлігінде және субольпілік бұталы белдемде мекендейді

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Phoenicurus erythronotus*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамура
**WebKit** — KDE жұмыс үстелінің ортасында пайдаланылатын код KHTML және KJS кітапханалар негізінде әзірленген веб-беттерді көрсету мақсатында шыққан тегін қозғалтқыш.

Бастапқы коды өзгеріссіз немесе өзгертілген түрінде, бір шарты (коммерциялық қоса алғанда) кез келген мақсатта жобаларға пайдаланылуы мүмкін бірден компоненттерін немесе барлық компоненттерін яғни кез келген, LGPL жағдайлары үшін ашық болып табылады: кітапхана немесе олардың туынды ашық көзі бар жариялануға тиіс LGPL лицензиясының шарттарына сәйкес. WebKit «қоғамдық» шеңберінде (динамикалық сілтеме кітапханалар арнайы құрылымы) бір бөлігі болып табылады, 2003 жылғы маусым айынан Mac OS X әрбір көшірмесімен келеді.
**Ақтұйғын**[1] - қаршыға тұқымдастарына жататын жыртқыш құстардың ішіндегі ең қыран құс. Негізігі аты - тұйғын, қазақ құсбегілері түсінің аппақ болып бітуіне орай көбінесе - "ақтұйғын" деп атайды. Оның жоны ақ, дене бітімі жұп-жұмыр болып келеді. Қазақстанның шөлейт өлкелерінен басқа өңірлерде сирек те болса кездеседі.[2]

Сипаты
------

Тұйғынның қаршығадан түр-түсінің өзгешелігі болмаса, қанат құйрығының жаратылысы мен сүйек бітімінде айырмашылық шамалы. Алайда, қазақ құсбегілерінің арасында қаршығадан гөрі тұйғын көбірек қадірленеді. Ол қаршығаға қарағанда шалымды келеді. Егер қаршыға мен тұйғынды құсқа қатар жіберсе, қаршыға жер ортаға жеткенше тұйғын нысана еткен құсын бір түйіп үлгереді. Тағы бір ерекшелігі сырт тұлғасы дөңгелектеу және қаршығадан кішілеу, сүйкімділеу болды.
Ұясын биік жарқабақтарға, жақпар тас кемерлеріне, ағаш басына салады. Кейде әлі жететін құстардың ұясын да пайдаланады. Көп ретте үш жұмыртқа салып, 28-30 күн дегенде басып шығарады. Салмағы 500-1090 грамм шамасында.
  

Жақсы бап көрген тұйғын үйрек, қаз сияқты құстардан бастап, қарсақ, түлкі, қоян сияқты аңдарды да алады.

Түрлері
-------

Құсбегілер тұйғынды сырт бітіміне орай, түр-түсіне қарай өз ішінде саралап, үш түрге бөліп атайды:

* тұйғынның сырт жүні мұнтаздай таза, күмістей ақ болса, оны "ақтұнжыр" деп атайды;
* тұйғынның жоны болмашы қоңырайып, сұрғылт тартып тұратын болады. Оны сонысы үшін "кір тұйғын" дейді;
* жонынан бастап бой жүніне дейін сұрғылт түс дендеген жоны қоңыр көкшіл тартқан тұйғынды "құл тұйғын" дейді.

Осылайша үш түрге бөліп атағанымен, бұл үшеуінің де сыртқы түсінің айырмашылығы болмаса, қырандық қарымында, сүйек бітімінде де, мінезінде де айырмашылық болмайды. Тұйғын қазақ даласында сирек кездескендікте бұл үш түрінің қайсысы қолға түссе қадірі қаршығадан кем түсепеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ. Алматы - 1991. ISBN 5-89800-035-6 (1-й з-д)
2. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
**Шыбжың** ТАСЖЫБЖЫҚ (Oenanthe isabellina)- ірі денелі 22-35г, жабын қауырсындарында қарама-қарсы түстер мүлде болмайтын тасшыбжық. Аталығы мен аналығының сырт көрінісінде айырмашылық жоқ, жонының біркелкі құм түстес қоңырқай реңі бауырында жайлап құм типтес сары түске ауысады. Олар кәдімгі немесе шөл тасшыбжықтарының аналықтарына өте ұқсас, алайда олардан едәуір ірірек, ең бастысы - тұмсығы үлкенірек. Одан басқа олар басқа тасжарғылардан гөрі жиірек денесін тіктеу ұстайды. Шыбжың тасшыбжық Қазақстандық шөл, шөлейт және құрғақ далаларда көптеп кездеседі. Ол тек қана сусымалы, бекімеген құмнан, сондай-ақ қалың өскен шөптесін биік өсімдіктері бар орманды және шалғынды үлестерден қашқалақтайды.Оның есесіне мал таптаған ауыл жақтарына және тіпт қалаларға орнығуға өте әуес, ал таулрда субальпілік белдеудің орныққан және шөптесін аласа үлескілерге дейін көтеріледі.

Шөлді аймақтарда
----------------

Шөлде шыбжың тасшыбжық -құстардың көрнекті түрлерінің бірі. Аталықтар көктемде және күзде көп сайрайды және сайрап жүріп күйттік ұшу жасайды.Олар бөгде әуендерді оңай қабылдап, өз әуеніне қосып алады. Жеке аталықтардың осындай бірнеше кірме әуендері бар, олардың арасында шалшықшының, лашынның, сан алуан бозторғайлардың, бұлдырықтың тырдудың, бөдененің және т.б. дауысы естіледі. Шыбжың тасшыбжықтардың сан алуан әуеніне көрщілестердің ещқайсысы тең келмейді.Ұяларды кемірушілердің індеріне , көптеген жұқпалы ауруларды тарататын бүргелердің қоректендірушісіне айналған суырлардың және құмдауықтардың тұрған індеріне жиі-жиі орналастырады. 

Ұя інге 1-ден 3 метрге дейін өте терең. кірер ауыз бен жер бетінен 40-тан 120 сантиметрге дейін қашықтықта орналасады.Тереңдетілген шұңқырдағы ұяның кернеуі ін жолының деңгейіне сәйкес келеді. Ұяны негізінде аналық салады, аталық кейде ғана аналыққа жәрдемдеседі. Салындыдағы 4-6 теңбілсіз ашық көгілдір жұмыртқаларды да аналық 12-15 кун басады, ал балапандарды ата-енелері сонша мерзім қоректендіреді. Балапандар әлі ұша алмаса да, ұядан шығып кетіп, алғашқы қауіп төнген кезде інге жасырынады да алғашқы аптада іннің маңайынан ұзап кетпейді. Шыбжың тасшыбжық жазда- 2 рет , тауларда тек қана 1 рет балапан өргізеді.Қазақстан аумағында наурыздың қазанның соңына дейін кездеседі.

Дереккөздер
-----------

Мектеп энциклопедиясы. А. Ф. Ковшарь, В.А. Ковшарь. Құстар кітабы. Алматы 2010