recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ғалиев Мұхжан Ғалиұлы-** екінші дүниежүзілік соғыстың ардагері, «ІІ дәрежелі Отан соғысы» орденінің иегері.

Өмірбаян
--------

Ғалиев Мұхжан Ғалиұлы 1899 жылы қазіргі Ақжар ауданы, Дәуіт станциясында жақын жерде, Шат өзенінің бойында орналсқан ата жұрттың қыстағында ауқатты отбасында дүниеге келген. Жаз жайлауда, қыс қыстақта әулеттерімен бірге 1929 жылға дейін тұрып келеді. Әкесі Ғали өте еңбеққор адам болған. Кеңес дәуірінде еңбек ете жүріп өзінің жұмысты басқаларға қарағанда артық істейтіні үшін «Стахановец», немесе «Ғали стақан», «стақан шал» аталған. Ауылдастары өмірден озған жерлестерге қойылған ескерткішке осы атағын өзгерпей «Стақан Ғали» деп жазғаны да ол кісінің ерекше еңбеққорлығы тарихта қалсын дегендері болу керек. Сонау 1929-1930 жылдары тұрмыстың ауырлығынан Омбы облысының Москаленка қоныс аударады. Қазақтар өмір сүруге, мал бағуға қолайлы, табиғаты көрікті, жері құнарлы Ебейті деген шипалы тұзды көлдің жағасына, Тұмба деп аталып кеткен, тек қазақстар ғана тұратын ауылға қоныстанады. Соғысқа дейін Мұхжан ата колхозда әртүрлі ауыл шаруашылығы жұмыстарымен шұғылданады. Ауылындағы текті әулеттен шыққан Балкүміс Байқадамқызына үйленіп көпбалалы, өнегелі отбасын құрайды. Бейбіт өмірдің шырқы бұзылған кезде, басқа жерлестері сияқты, Отан қорғауға аттанады.

Ұлы Отан соғысына қатысу
------------------------

Екінші Беларусь майданының ерекше тапсырмалар орындайтын автоматшылардың 72-бөлімшесінде соғысады. Интернетте орналасқан әскери мұрағаттар сайтында ол кісінің Швед қаласы тұсында Одер жеке ерлік көрсетіп, әскери десанттың қонуы кезінде жауға автоматтан оқ жаудырып көмектескені туралы айтылады. Сол шабуылда жеке өзі үш фашистіні жайратқаны, көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін гвардияның катардағы автоматшысы мемлекеттік марапат «Батырлығы үшін» медалін алған екен. Аздаған жарақат алғаны болмаса, қардай борап тұрған оқтың ішінен аман шығыпты. Жеңіс күнің майдангер атай Польша жерінде қарсы алады. Біраз аз Польшада әскери комендатурада қызметін жалғастырады.

Марапаттары
-----------

1945 жылы бірнеше медальдармен, «ІІ дәрәжелі Отан соғысы» орденімен марапатталынды.

Пайдаланған әдебиеттер
----------------------

* Мұрағатталған 9 мамырдың 2019 жылы.
* Солтүстік Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2006. – 704 б.
* Ұлт зиялылардың ұлағаты. Рахимова Қ.Қазақстан тарихы әдістемелік журнал.2012. – 69 – 84 б.
**Мұхаммед әл-Әмин** (араб.: محمد الأمين‎‎; 14 сәуір 787, Бағдат — 27 қыркүйек 813, Бағдат) — Ислам халифатының 24-ші халифасы, мүміндердің әмірі.

Өмірбаяны
---------

Әл-Әмин — әкесі жағынан да, анасы жағынан да Әли мен оның ұлы Хасаннан кейін һашимилерден шыққан үшінші халифа. Әкесі оны 791 жылы тақ мұрагері деп жариялады. Һарун әр-Рашид Тус шаһарында дүние салғаннан кейін әл-Әминге серт берілді.

Бұл дәуір әл-Әмин мен бауыры әл-Мәмунның арасындағы таққа тараспен өтті. Оның себебі Һарун өзінен соң үш ұлын да бірінен кейін бірін тақ мұрагері етіп тағайындауында жатыр.

Фазыл ибн әр-Рәбиғ алдымен әл-Мәмунге серт бергеніне қарамастан кейін Бағдатқа барып Әминге серт беріп, өз болашағын құтқару үшін Әл-Әминге Әл-Мәмунды мұрагерліктен алып, орнына ұлы Мұсаны мұрагер ретінде тағайындауға тырысып, көздегеніне қол жеткізді. Әл-Әмин мен әл-Мәмун өзара бітімге келу үшін хат жазысуларынан да оң нәтиже шықпады. Әл-Мәмун өзінің мұрагерліктен алынып тасталғанын естіген соң әскер дайындатып, Рей шаһарында Тахир ибн Мұсаның қолбасшылығымен әскер аттандырды.

Әл-Әмин жағында Фазыл ибн әр-Рабиғ әскер қолбасшылығына халыққа әділетсіз қарым-қатынас жасауымен танылған Әли ибн Иса ибн Маханды қойды. Бірақ бұл әскерге пайда әкелген жоқ. Өйткені соғыста әл-Әмин әскері жеңіліске ұшырайды. Сонымен қатар екі әскердің арасында әртүрлі аймақтарда қақтығыстар болып тұрды. Мәмунның қолбасшысы Тахир барлық аймақты шетінен қолына өткізгеннен кейін Бағдатты қоршауға алды. Әл-Әмин барлық күшін жұмылдырып қарсылық көрсеткенімен қоршаудың әсерінен қала қиындыққа ұшырады. Ақыры, қала әл-Мәмунның қолына өтіп, Әл-Әмин өлтіріледі.

Тұлғалық қасиеттері
-------------------

Әдебиет пен өлеңнен хабары болғанымен әл-Әминді кемеңгер басшы деп айтуға келмейді. Өйткені ойын-сауық пен ішкілікке құмар болатын. Оның осы құмарлығы тіпті халифат ісіне араласуына бөгет болды.

Оның халифалығы кезінде тұрақтылық болмағандықтан сыртқа жорықтар жасалмағаны секілі, ішкі саясатта да әкімшілікте, ғылым-білім мен сәулет саласында да ешқандай жетістікке қол жеткізген жоқ. Дұрысы, жетістікке жетуге мұршасы болмады. Бала және бөзбала кезінде анасы тым еркелеткендігі және осы жағдай халифа болғаннан кейін де жалғасқаны айтылады. Мемлекет адамы ретінде әкесіне де, ағасына да ұқсай алмай, енжарлық танытты.

Дереккөздері
------------

1. ↑  Ислам тарихы. Алматы: Ернар Есімқұлов, 2018 ISBN 978-601-7929-37-4
**Мұхаммед әл-Мұғтазз** (араб.: محمد المعتز‎‎‎; 845, Самарра — 18 маусым 869, Самарра) — Ислам халифатының 32-ші халифасы, мүміндердің әмірі.

Өмірбаяны
---------

Әл-Мұғтазздың әкесі әл-Мүтәуәккил оны әл-Мұнтасырдан кейінгі тақ мұрагері етіп қалдырған болатын. Бірақ жоғарыда да айтып өткеніміздей, әл-Мұстағин таққа келісімен түркі текті қолбасшылардың талабымен оны және бауыры әл-Мұғтаззды қаматады. Әл-Мұстағин мен әскербасылардың арасында келеңсіздік шыққанда халық әл-Мұғтаззды түрмеден шығарып, оған серт береді. Әл-Мұғтаззға серт берілген уақыттан бастап 18 маусым 869 жылға дейін билік етеді.

Әл-Мұғтазздың билігі кезінде түркі қолбасшылардың арасында да, әскердің басқа да бөліктерінде қарама-қайшылық пен күрес жалғасты. Халифа әл-Мұғтазздың дәуірі түркілердің саяси ықпалының ең күшті болған және қарсы күштердің де бас қосқан уақыт болып табылады. Әл-Мүтәуәккилден басталған түркілерге қарсы әрекет ақырындап күшейіп бар жатты. Бір жағынан, әскердің ішінде басқа да ұлттардан кейбір топтардың құрылуы, екінші жағынан, халықтың нақты түрде күреске кірісуі — түркі текті қолбасшылар үшін қауіптің белгісі еді.

Әл-Мұғтазз халифалықтан алыстатылғаннан кейін жанын аман алып қалатынына сөз бергенімен әл-Мұстағинді өлтірткен болатын. Әл-Мұғтазз әл-Мұстағинге берген сөзін бұзумен қатар, Ибраһим әл-Муаядты да мұрагерліктен алыстатып, оны және бауыры Әбу Ахмедті түрмеге қамайды.

Оның дәуірінде Фаристі алған Жақып ибн Ләйстің ықпалы күшейе түседі.

Әскерлер мемлекет қазынасында түк қалмағандықтан, жалақыларын сұрап әл-Мұғтаззға келеді. Әл-Мұғтазз оларға ештеңе төлей алмайтын болғандықтан, оны тақтан алыстатуға шешім қабылдап, биліктен бас тартуға мәжбүрлейді. Оған халифалықтан бас тартқандығын растайтын сөздерді өз қолымен жаздыртып алғаннан кейін, үш күн бойы ас-сусыз азапталып өлтірілуі сол кездегі халифалық биліктің қаншалықты деңгейде болғанын көрсетуге жеткілікті болса керек.

Дереккөздері
------------

1. ↑  Ислам тарихы. Алматы: Ернар Есімқұлов, 2018 ISBN 978-601-7929-37-4
**II Мұхаммед** (Әбу әл-Уәлид Мұхаммед ибн Хишам әл-Махди биллаһ, араб.: محمد الثاني ، المهدي‎, 976 — 1010) — Кордоба хилафатының халифі (1009 және 1010), III Әбдіррахманның немересі, Умәйя әулетінің мүшесі.

Өмірбаяны
---------

II Мұхаммед 1009 жылы II Хишамның тақтан бас тартуынан кейін билік басына отырды. Таққа отыра салысымен ол сақалибтер мен берберлемен шайқас жүргізді. Көтерілестен бірнеше ай өткенен кейін берберлер III Әбдіррахманның немересі Хишамды халиф деп жариялап көтеріліске шығады, ал Хишам өлтірілгеннен кейін билік оның жиені Сүлейменге беріледі. Сонымен қатар берберлер Кордоба қаласын тонап талқандайды. Сүлеймен халиф атанып, II Мұхаммед Толедоға қашуға мәдүр болады. Алайда көп ұзамай Уәдих басқарған сақалибтер 1010 жылы Кордобаны қайта басып алып, таққа II Мұхаммедті қайтарады. Дегенмен Мұхаммедтің тәкаппарлығына ызаланған сақалибтер оны өлтіреді.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуУмәйя әулетінің халифтері |
| --- |
|  |
| Шежіре · Медиа |
|  |
| Дамаск халифтері(661—750) | 
I Мұғауия · I Йазид · II Мұғауия · I Маруан · Әбд әл-Мәлік ибн Маруан · I Уәлид · Сүлеймен ибн Әбд әл-Мәлік · II Омар · II Йазид · Хишам ибн Әбд әл-Мәлік · II Уәлид · III Йазид · Ибраһим ибн әл-Уәлид · II Маруан |
|  |
| Кордоба халифтері(929—1031) | 
III Әбдіррахман · II Хакам · II Хишам · II Мұхаммед · Сүлеймен · II Хишам · Сүлеймен · IV Әбдіррахман · V Әбдіррахман · III Мұхаммед · III Хишам |

 |
**Соғылу** (соққы тию) тканьдер мен органдардың әлденеге соғылып (ұрылып) теріні жараламай механикалық зақымдануы. Мұндай да көбінесе тек үстінгі ткань ғана зақымданады (тері, тері асты клеткасы, бұлшық ет, сүйек қабығы). Соғылған жер ауырып, ісінеді. Соғылған дердің көгерген ісігі бірден байқалмай, 1-3 күннен кейін білінеді. Ауырғанын басып, қан құйылуын азайту үшін соғылған жерді ағынды суық суға тосады, не мұз басады. Кейін қанның тарауына жылылық жақсы әсер етеді (жылыту компресі). Сондай-ақ соғылған жерді таңып, қол болса мойынға асып қояды, аяқтың астына жастық салып биіктетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
***Су буының энтальпиясы.***

*P*=const кезінде, будың пайда болу процессіне қолданылатын теңдеу *dq=di-vdp. dp=0* және *dq=di* кезіндегі шама:

*q = і2-і1* (7.4)
*P*=const кезінде, жылулықтың меншікті мөлшері болып, есептеледі.

Будың пайда болуы, соңғы және бастапқы жағдайы аралығының энтальпия айырмасына тең. Қайнаушы сүйықтықтың меншікті энтальпиясы *і*, құрғақ қаныққан будың энтальпиясы *і **және қатты қыздырылған будың энтальпиясы*** **і**, қысымға байланысты, әр қайсысына сәйкес, кестеде, құрғақ қаныққаны үшін және қатты қыздырылғаны үшін беріледі.

(7.4) теңдеуге байланысты меншікті жылулық, *P*=const кезіндегі, қайнаған судың құрғақ қаныққан буға айналуына жұмсалуын немесе меншікті жылулықтың булануы деп аталуының, айырмасына тең:
*r = i"-i'* (7.5)
ал қаныққан құрғақ будың меншікті энтальпиясын:
*і" = і'+ r* (7.6)

Жылулықтың меншікті булануының шамасы *r*, құрғақ қаныққан бу үшін, қысымына байланысты (немесе қанығу температурасы tн) кестеде келтірілген. Ылғалды қаныққан будың құрғақтық дәрежесінің *х<1* меншікті энтальпиясын анықтауын мына формуламен:

*iх = (1-x) t + хі"= і'+ rх*, (7.7)
мұндағы *хr* - жылулықтың *P*=const кезіндегі, қайнаған судың ылғалды қаныққан буының, құрғақтық дәрежесіндегі - *х* жұмсалуы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кабашев Р.А. ж. б. Жылу техникасы: Оқулық/ Р.А. Кабашев, А.К. Кадырбаев, A.M. Кекилбаев. -Алматы: «Бастау» баспаханасы, 2008. - 425 б. Суреттері 140 сурет. Библиографиялы тізімі 17. ISBN 9965-814-30-9
Бес қарудың соңғы түрі – **соғу қаруы**. Бұл қару басының пішініне, қызметіне қарай бірнеше түрге бөлінеді. Ертеден пайда болған басы мен сабы тұтас, түбірлі ағаштан жасалған соғу қаруы – шоқпар. Бастары металдан құйылған қарудың ауыр түрі «күрзі» деп аталады. Соғу қаруының үшінші түрі – әскер басының лауазым белгісіне айналған «бұздыған». Ол – басы бірнеше тілімді, темірден жасалған жеңіл шоқпар. Басы сабына қайыспен, не шынжырмен жалғанған шоқпар – «босмойын».
Соғыс кезінде батырлардың жауынгерлік жекпе жегі осы 5 қарумен айқасу (садақпен атысу, найзаласу, қылыштасу, балталасу және шоқпарласу) түрінде өткен. Кәзіргі замандағыдай көшпелі халықтарда әскер құрамы қару түрлеріне қарай бөлінген. 5 қарудың әр түрін жете меңгерген жауынгерлерден арнайы садақшылар, найзагерлер, қылышкерлер, айбалташылар, шоқпаршылар әскери қосындары құрылған. Ал бірнеше қаруды меңгерген, 5 аспап батырлардан ауыр қаруланған гвардиялық бөліктер жасақталған. Бүкіл әскердің ашық майдандағы ұрысы да осы жауынгерлік қару түрлерін қолдануға негізделетін. Шайқас алыс қашықтықтан садақпен атумен басталып, адамдарды, аттары шығынға ұшыраған жау әскермен жақын қашықтықта бетпе-бет айқаста найзаласумен жалғасады. Одан әрі қарай қоян-қолтық шайқаста қылышпен шабысу, айбалта, шоқпар жұмсау арқылы жүргізілген.

Дереккөздер
-----------

«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4
*Басқа мағыналар үшін Сүйіндік деген бетті қараңыз.*
**Сүйіндік Кенжетайұлы Айсақов** (1949 ж.т.)-сәулетші, КСРО Суретшілер одағының мүшесі(1976ж.). Ақмола облысында дүниеге келген. КазПТИ-ді бітірген(1972 ж.). 1972-85 ж. Гипровуз және Гипрогор (Алматы қ.) және Целингорсельпроект (Целиноград қ.) жобалау институттарында сәулетші, аға сәулетші, топ жетекшісі, 1985-89 ж. Алматы облоткомында бас суретші. Қарағанды, Целиноград, Алматы және Астана қалаларында әр жылдары бой көтерген бірқатар объектілердің авторы. Авторлық ұжымдар құрамында ҚарМУ бас корпусы, Ленин және Совет аудандарының әкімшілік үйлері, «Горизонт»(Целиноград қ.) тұрғын үйі, «Номад» (Астана қ.) тұрғын үй кешенін салуға атсалысқан.

Пайдаланылған әдебиет
---------------------

А 37 Астана:Энциклопедия.-Алматы: «Атамұра», 2008.-576 бет.
**Ертедегі Суландыру жүйесі** - археологиялық ескерткіш, олардың қалдық-жұрнақтары — суландыру каналы, бөгет, тоған, құдықтар, су алаптары түрінде кездеседі. Олар шаруашылықтың көктемгі суды жинауға арналған, солар арқылы табиғат байлықтарын игеру салынған құрылыс. Ертедегі Суландыру жүйесіне жататындары — Алтын су және Алтын қазған, қазылған жердің қабырғалары фанит тастармен қималанып қаланған. Кен орындарынан руданы байытудағы соңғы қола кезеңіндегі тау-кен құралдарының сынықтары табылған. Алтынсу бөгеті Нұра өзенінің сол жақ сағасында (Қазіргі Бұқар жырау ауданы). Бөгеттің ұзындығы 30 м, екі қатарлы көмбе төсеніштерінің ені 2 м, үйілген бөгет жұрнағының қалыңдығы 4,5 м шамасында. Түндік бөгеті Үшан тауының солтүстік баурайынан ағып шыққан Түндік өзенінің бастауында, «Бақты» елді мекенінен оңтүстік-шығыста 16 км жерде. Тік қазылған жеріне 2 қатармен тақтатас қаланған, олардың аралығындағы ашық жеріне тас сыныктары, қиыршык тас, өзен малта тасы толтырылып тығыздалып тапталған. Бөгеттің ұзындығы 70 м, төселген тас қабатының ұзындығы 2 м. Керегетас бөгеті ертедегі Керегетас кенішінің орнында, Қарқаралы ауданының Нүркен ауылының жерінде. Бөгеттің техникалық құрылысы Түндік бөгетіне ұқсайды, ұзындығы 300 м шамасында, тас төсендісінің қалыңдығы 3 м-дей.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Мұхаммед әл-Қаһир** (араб.: محمد القاهر‎‎; 900, Бағдат — қазан 950, Бағдат) — Ислам халифатының 38-ші халифасы, мүміндердің әмірі.

Өмірбаяны
---------

Әл-Мұқтадир өлтірілген соң, Мұғнис Әбул-Аббас Ахмедтің баласын халифа ретінде тағайындағысы келді. Бірақ тым жас болғандықтан және көпшіліктің қарсы шығуынан қауіптеніп қатты қаламаса да Мұхаммед әл-Қаһир ибн Әли әл-Мүктәфиге серт берілді.

Әл-Қаһирдің мінезі нашар болатын. Халифалығының алғашқы айларын әл-Мұқтадирдің балаларын іздестіруге жұмсады. Тіпті әл-Мұқтадирдің төсек тартып жатқан анасын да азаптап, оның дүние мүлкіне қол салудан да тартынған жоқ.

Әл-Қаһир Мұғнистің әскерін де оған қарсы қоюға тырысты. Оның осындай сорақылықтарына байланысты мемлекеттің алдыңғы қатарлы тұлғалары әл-Қаһирді тақтан алыстатуға шешім шығарды. Бірақ әл-Қаһир ебіп тауып олардың барлығын өлтіреді.

Әл-Қаһир дұшпандарынан тек қана уәзір Ибн Мүклә мен Хасан ибн Һәрунды ғана орнынан алған жоқ. Бұл екеуі де әскербасыларына хат жазып, оның жамандығы мен қиянатын баяндады. Оның сарайына жасалған шабуылдың нәтижесінде әл-Қаһир қолға түсіп, өлтіріледі. Осылайша оның өлімімен бірге жамандықтары да құрыды.

Дереккөздері
------------

1. ↑  Шабан Өз. Ислам тарихы — Алматы: Ернар Есімқұлов, 2018 ISBN 978-601-7929-37-4
«Соғыс өнері»; қазіргі заманның баспасы
**«Соғыс өнері»** Сунь Цзы (*қытайша*: 孫子兵法|孙子兵法, дәлме-дәл аударма — «Сунь ұстазының соғыс заңдылықтары туралы ілім бұлағы»; басқа атауы: «Сунь ұстаздың соғыс өнері туралы трактаты») — Ежелгі Қытайдың ең белгілі трактаты. Трактат Қытайдың әскери стратегиясына және саясатына арналған. 13 тараудан тұратын еңбек көптеген жылдарға «әскери философиясының мектебі» болып табылды (*бинт-зця*).

Трактатты өз әрекеттерінде ұлы қолбасшылар: Такэда Сингэн, Во Нгуен Зиап қолданған. Трактаттың негізгі баптары АҚШ-тың әскеріндегі жауынгерлерді оқытуында қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Griffith, pp. 172—173 ISBN 0-19-501476-6
2. ↑   Interview with Dr. William Duiker
3. ↑   Learning from Sun Tzu, *Military Review*, мамыр-маусым 2003
4. ↑  *Army U. S.* Military History and Professional Development —  U. S. Army Command and General Staff College, Fort Leavenworth, Kansas: Combat Studies Institute, no date (1985?). — ISBN 85-CSI-21 85. *The Art of War* is mentioned for each unit’s acquisition on page 18, «Military History Libraries for Duty Personnel»
5. ↑  MARINE CORPS PROFESSIONAL READING PROGRAM

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Соғыс өнері
* «"Сунь-Цзыдың соғыс өнері" трактаты»
**Мұхамметқали Хасенов** (1927, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Науалы ауылы - 1987) - драматург, сценарист.

Өмірбаяны
---------

1953 жылға дейін Павлодар облысы "Қызыл Ту" газетін, Атырау облысы "Прикаспийск коммунасы" газеттерінің меншікті жауапты хатшысы, Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша ТАСС тілшісі болған.

1953 - 1962 жылдары мемлекеттік Көркем әдебиет баспасының аға редакторы.

1959 жылы - Бүкілкеңестік мемлекеттік кинематография институтының сценарий факультетін бітірген.

1962 - 1963 жылдары Қазақстан мемлекеттік министірлігінің репертуар-редакция коллегиясының Қазақстан Жазушылар Одағының қенесшісі болған.

1968 - 1986 жылдары Жастар республикалық театры бөлімінің бастығы болды.

1986 жылы - Қазақстан Жазушылар Одағында қызметін атқарды.

Шығармалары мен марапаттары
---------------------------

"Жоғалған құс" (1962), "Тағы да махаббат" (1970), "Махаббат неге оянбайды "Тергеуші" (1972), "Пай, пай жас жұбайлы" (1978), "Қайсар" (1980) жинағы жарық көрген.

Қазақстан Жоғары Кеңесінің грамотасымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Салман ибн Әбд әл-Ғазиз ибн Әбдірахман әл-Сауд** (араб.: سلمان بن عبد العزيز بن عبد الرحمن آل سعود‎; 31 желтоқсан 1935, Эр-Рияд, Сауд Арабиясы) — Сауд Арабиясының мәлігі, премьер-министр және Сауд Арабиясы қарулы күштерінің бас қолбасшысы. Ол 2015 жылы 23 қаңтарда өзінің қандас ағасы Абдулла мәлік қайтыс болғаннан кейін мәлік және премьер-министр болды. Сауд әулетінің жиырмасыншы басшысы. Сауд Арабиясының негізін қалаушы Әбд әл-Ғазиз мәліктің Хасса әл-Сұдайриден туған 25-ұлы және Сұдайри жетіліктің алтыншысы. Таққа отырғанға дейін 2011-2015 жылдары Қорғаныс министрі және 1963-2017 жылдары Эр-Рияд губернаторы болды.

Ол Әбд әл-Ғазиз мәліктің тірі ұлдарының ең үлкені және әлемдегі ең үлкен монарх.

Өмірбаяны
---------

### Алғашқы жылдары

Ол 1935 жылы 31 желтоқсанда Эр-Риядта (Сауд Арабиясы) дүниеге келді, Хасса бинт Ахмет ас-Сұдайриден мәлік Әбд әл-Ғазиз әл-Саудтың 25-ұлы болды. Ол алты ағайындымен бірге «Сұдайри жетілігі» деп аталатын топты құрады.

Оның алты аға-бауыры мен төрт әпкесі болды. Оның аға-бауырлары: Фахд мәлік (1921-2005), Сұлтан ханзада (1930-2011), Әбдірахман ханзада (1931-2017), Найеф ханзада (1933-2012), Турки ханзада (1934-2016) және Ахмет ханзада (1942 жылы туған), әпкелері: Лулуба (2008 ж. қай.), Латифа, Әл-Жаухара (2019 ж. қай.) және Жабахир (2015 ж. қай.).

Ол Мурабба сарайында тәрбиеленген. Бастапқы білімді Әбд әл-Ғазиз мәлік балалары үшін ашқан Эр-Риядтағы Ханзадалар мектебінде алды. Дін мен қазіргі ғылымды оқыды.

18 жасқа толғанда, әкесі оны 1953 жылы наурызда өзінің өкілі және Эр-Рияд аймағының губернаторы етіп тағайындады.

Кейінірек, 1955 жылы сәуірде Сауд мәлік оны министр дәрежесімен Эр-Рияд губернаторы етіп тағайындады. 1960 жылы желтоқсанда бұл қызметтен кетті.

1956 жылы Ұлыбритания, Франция және Израилдің Мысырға қарсы бірлескен басқыншылық (Суэц дағдарысы) кезінде Мысыр әскеріне ерікті ретінде кірді.

### Білімі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *al Baker, Basheer*. Prince Salman Seeks Balance in Saudi Transitional Period, *Al Akhbar* (3 қараша 2011). Тексерілді 23 сәуірдің 2012.
**Қостанай уезі қазақтарының төтенше сьезі** - 1918 жылы қазанда 100-ден астам делегат қатысқан сьез. 

  

Сьезді Алашорданың жергілікті жетекшісі А.Алдияров ашып, «Алаш автономиясы туралы» арнайы баяндама жасады. Сьезде сонымен бірге Байғориннің баяндамасы тыңдалды. Сьез президиум сайлады. Оның төрағасы болып А.Бірімжанов, төрағаның серігі болып Е.Омаров, хатшылары болып Ғайсин мш Тұяқов сайланды. Сьезге Ырғыз, Торғай уездерінің өкілдері қатысты. Бүл төрт күнге созылған сьез Алаш автономиясы, қазақ полкі, Алашорданың жергілікті мүшелерін сайлау, уездік сот, жер мәселесі, қаржы т.б. мәселелерді карастырды. Сьез соңында Қостанай уезі Алаш автономиясына қосылады және Алаш үкіметін ғана мойындайды деген каулы қабылдады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7
***Тұрлықан Қасенұлы*** (1902, Шығыс Қазақстан облысының Жарма ауданы Қапанбұлақ аулы Теректі мекені - 1942, Төменгі Тагиль) - акын. қоғам қайраткері. Семейдің бұрынғы педагогикалық техникумын бітірген (1928). 1920 ж. сегіз айлық мүғалім даярлайтын курсты бітіргеннен кенін Қызылмола, Қандығатай болыстарында окытушы, 1928 - 30 ж. Аякөз ауданы оку бөлімінің инспекторы, 1930- 33 жылдары Көкпекті ауданы оқу бөлімінің меңгерушісі, "Үлгілі малшы" газетінің редакторы, 1934 - 36 жылдары Шығыс Қазақстан облысының жазушылар ұйымының төрағасы қызметтерін атқарған. Сталиндік қуғын-сүргінге ұшырап, жазықсыз
жапа шегеді. "*Кім күшті?*" (1929), **"Ерлер әңгімесі"** (1934), *"Оспан комсомол"* (1934), "*Нүкен*" (1935) поэмаларының авторы. Қасенұлының қолға алуымен 1935 ж. Семей қаласында Шығыс Қазақстан ақын, жазушыларының "*Еңбек*" атты әдеби альманағы тұрақты шығып түрған. *"Социалистік Қазақстан"* (қазіргі *"Егемен Қазақстан"*) газетінде (1936. №210) Әріп Тәңірбергенов өмірі мен ақындығы жайлы "Әріп ақын" атты зерттеу мақаласы жарық көріп, бұл Әріп шығармағын ғыл. зерттеудің бастамасы болды. Өнер зерттеуші А.Затаевич Қасенұлынан 13 халық әнін жазып алған. 1997 жылы ақынның өлең- жырлары, әңгіме, очерктері мен мақалалары топтастырылған "*Тұрлықан ақын*" жинағы жарық көрген. Қасенұлы туып, өскен Қапанбүлақ а-ндағы орта мектеп ақын есімімен аталады.1942 жылы қайтыс болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Тұрлыбек Мәмесейіт** - 1949 жылы 17 ақпанда Хантәңірі қойнауындагы (Алматы облысы, Нарынқол ауданы) Текес өңірінде дүниеге келген. 1975 жылы Қазақ Ұлттық Университетінің журналистика факультетін бітірген. «Жетісу»газетінде, 1977—1995 жж. «Жазушы» баспасында редактор, аға редактор, редакция меңгерушісі болып істеді. 1996—1998 жж. «Өнер» баспасында бас редактор, 1998—1999 жж. «Рауан» баспасында жетекші редактор болып қызмет атқарды. 1999 — 2001 жж. «Атамұра» корпорациясында редактор, 2001 — 2008 жж. Астанадағы «Елорда» баспасында Бас редактор болып қызмет істеген. 2008 жылдан Астана-Полиграфия АҚ Баспа басқармасының Бас редакторы.

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

Еңбектері
---------

«Тоғысқан толқын», «Зерделілік айнасы», «Дидар» атты әдеби сын, «Беторамал», «Түсіме тау кіре ді», «Бесік пен несіп», «Плач охотника», «Әулие-шоқы», «Тектіні кегі», «Тау», «Қарқара көтерілісі», «Жасын түскен маусым» атты әңгімелер, хикаяттар мен повестер жинағының, «Таңжарық» романының авторы. Кейбір шығармалары қырғыз, түрікмен, орыс, қытай тілдеріне аударылды. «Тауда өскен ұл» повесі баспа комитеті мен «Жалын» баспасының жабық бәйгесінде сыйлыққа ие болған. «Егіз елдің әуені», «Шерхан Мүртаза» атты зерттеу еңбектерінің авторы. Филология ғылымдарының кандидаты.
Соңғы жылдары М.Әуезов атындағыАкадемиялық драма театрында «Бәкей қыз» атты драмасы сахналанды.
1996 жылы Жамбылдың 150 жылдығына орай Жамбыл атындағы Халықаралық сыйлыққа ие болса, 2000 жылы «Әулиешоқы» атты повестер жинағы үшін Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты атанды. «Астананың 10 жылдығы» медалімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Алмабеков Т.* Албан ата энциклопедиялық шежіре. //  —  Алматы, 2003. — 1352 б. — ISBN 9965-00-838-8.
2. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Заряд әдісі** (орыс. *Метод заряда*) - электрөткізгіш кен денесінің өзіне немесе оны кіріктіруші таужыныстардың одан сәл-пәл қашығырақ нүктесіне қойылған (жертұйықталған) тоқ көзінен туындайтын электр яки магнит өрісін зерттеуге негізделген электрбарлау әдісі. Әдетте өте жоғары электрөткізгіштік қасиетпен сипатталатын сульфидті кенорындарды, сирегірек магнетит, антрацит және графит
кенорындарын іздеу және барлау барысында қолданылады; жерасты сулары ағынының бағыты мен жылдамдығын, басқа да келелі мәселелерді шешуге қолданылуы мүмкін. Заряд әдісі көмегімен кен денесінің кеңістіктегі орнын, мөлшерін және астасу элементтерін анықтауға және тау қазындылары мен бұрғылау ұңғымасындағы кен қабаттарын бір-бірімен сәйкестіру мәселелерін жүзеге асыруға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы** — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, Дауылкөл ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы – Жосалы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 45 км-дей жерде, Қурайлы каналының аңғарында орналасқан. Ауыл жерін түгелімен Тұран ойпаты алып жатыр. Оңтүстігінде Қызылқұмның төбелі құмдары орналасқан.

Климаты
-------

Климаты тым континентті, қысы біршама суық, жазы ыстық әрі қуаң, аңызақты келеді. Қаңтар айындағы ауаның жылдық орташа температурасы -9-13 С, шілдеде +27+29 С. Жауын- шашынның орташа жылдық мөлшері- 100-150 мм.

Топырағы, өсімдік және жануарлар дүниесі
----------------------------------------

Топырағы солтүстікте сұр, құмайтты сұр, тақыр және тақыр тәріздес топырақ. Орталық бөлігінде құмайтты сұр, бозғылт сұр. Сырдария аңғары мен жайылмасында шалғынды топырақ және шалғынды- батпақты топырақ қалыптасқан. Оларда боз жусан, еркекшөп, баялыш, бұйырғын, тасбұйырғын, көкпек ши, қара сексеуіл, сарсазан, қамыс, құрақ, қаратал, жиде, жыңғыл, шеңгел т.б өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, борсық, құм қояны, құстардан қаз, үйрек, қырғауыл, көкқұтан, т.б мекендейді. Балыққа бай.

Халқы
-----

1999 жылы тұрғындар саны 2347 адам (1205 ер адам және 1142 әйел адам) болса, 2009 жылы 2240 адамды (1138 ер адам және 11102 әйел адам) құрады.

Тарихы
------

Іргесі 1928 жылы «Талап», «Алға», «Екпін», «Ұмтыл», «Жұлдыз» атты серіктестіктер негізінде құрылған. 1930 жылы ұжымшар, 1933 жылы жерді бірігіп өңдейтін серіктестік (ТОЗ) құрылды. 1937-1938 жылы іріленіп, ұжымшар болып қайта құрылды. 1957 жылы ұжымшар күріш өсіретін кеңшар болып өзгертілді. 1997 жылдан «Тұрмағамбет» ӨК болып аталады. Онда ұн тартатын, күріш ақтайтын цехтар мен диірмендер жұмыс істейді. Ауылдан белгілі ақындар Ешнияз сал, Кете Жүсіп, Тұрмағамбет, Шораяқтың Омары, Жиенбай жырау, т.б. шыққан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халық санағы Мұрағатталған 14 қарашаның 2013 жылы.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Қызылорда облысы Қармақшы ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Абыла •
 Ақай •
 Ақжар •
 Ақтөбе •
 Алдашбай ахун •
 Анакөл •
 *Бірлік* •
 Диірментөбе •
 Дүр Оңғар •
 Жосалы •
 Иіркөл •
 Кекірелі •
 *Кемесалған* •
 Көмекбаев •
 Қорқыт •
 Қуаңдария •
 Қызылтам •
 Ордазы •
 Сарытоғай •
 *Таңшапағы* •
 Төребай би •
 Төретам •
 *Тұрғантамы* •
 Тұрмағанбет Ізтілеуов •
 Үшінші интернационал •
 *Шалқар* •
 Шобанқазған •
 *Шошқакөл* •
 *Ысмайыл тамы* 
 |

 |
**Ленин атындағы шахта** (Шахтинск қ ), *«Миттал-Стил Теміртау»* АҚ Көмір департаментіне қарайды (1996 жылдан). Жобасын «Қарағанды Мемлекеттік Шахта жобалау» институты жасаған. Негізі 1958 ж. қаланып, 1964 ж. пайдалануға берілді. 

1971 ж. дейін №3 Тентек шахтасы аталды, 1971 ж. В.И. Ленин аты берілді. Жобалық қуаты жылына 1200 мың т көмір өвдіру, 1969 ж. №1/2 «Келбеу» шахтасымен біріктірілгеннен кейін және 2-горизонттык техн. жобасын кайта қарағаннан соң Л. а. ш-ның қуаты жылына 320 мың т Көмір өндіруге дейін жетті. Қ, Ж, КЖ маркалы кокстелген көмір өндіріледі. Шахтада *«Әр лаваға - мың тонналық өнімділік», «Жаңа лаваға алғашқы күннен мол өнімділік», «жөндеу еапасына жұмысшы кепілдігі»* бастамалары кең өріс алған. Л. ауыл шаруашылығы ұжымы Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971) марапатталды. Р. Э. Литманға Социалистік Еңбек Ері атағы, В. С Шапарскийге КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілген. 1973 ж. бастап *«Шахтерский маяк»* көп таралымды газеті шығып тұрды. Шахтаның қосалқы ш. негізінде 1980 жылдан «Шахтинск» кеңшары ұйымдастырылған. Шахта көмір мен газдың кенеттен атылуы бойынша қауіпті, ал й6 қабаты ерекше атылғыштарға жатады. Проходка забойлары ағымдағы атылу қателерініңболжамы жасалып және атылуға карсы шаралар арқылы жүргізіледі. Екінші болжам әдісі ретінде АҚМ аппараты қолданылады. Ауаға автоматты бақынау жасалып, АТК операторы компьютеріне шығарылады. Л. ауыл шаруашылығы *«шахта-лава»* жүйесімен жұмыс істейді. с16және й|0 қабаттарының калындығы 5,5 және2,4 м, көлбеулігі 10-15°. d6 қабаты екіге бөлініп ұқсатылады. Көмір қазуда *«Глиник»*,2 ОКП-70 механикалық кешендері, 2 ГШ-68 Б, 1 КША комбайндары, проходкада КСП-32, ГПКС, 4ТП-2 комбайндары, магистральды қазбаларда 2ЛУ 120, ІЛУ 120, ІЛЮОК, ЛКР1000 ленталы қонвейерлері қолданылады. Жылына 1 млн және одан астам көмір өндіріледі (2006).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Тұрлыбек Батырбаев** (17 ақпан 1963 жыл, Көкшетау) — қазақ футболшысы, қорғаушы.

Карьерасы
---------

Көкшетау футболының түлегі. 1980 жылы карьерасын "Торпедо" сапында бастады. 25 мамырда тұңғыш ойынын "Спартак" (Семей) клубына қарсы өткізді. Төрт күннен соң "Востокпен" ойында тұңғыш голын енгізді. 

1984 жылы қайтадан карьерасын осы "Торпедода" жалғастырды. 1985 жылы КСРО екінші лигасында 38 кездесуде алаңға шықты, және соның 37-сінде 90 минутты толық ойнады. 

1986 жылы "Қайратқа" ауысты. 2 наурызда "Нефтчиге" қарсы ойында тұңғыш рет КСРО Жоғары лигасында алаңға шықты. Жалпы маусым біткенше 14 ойында "Қайрат" намысын қорғады (екеуі КСРО футбол федерациялары кубогы матчы). Олардың арасында "Динамо" (Мәскеу), "Спартак" (Мәскеу), "Днипро" секілді клубтарға қарсы маңызды матчтар да бар еді.

Бұл 14 ойын футболшы үшін аздық қылды, ойын практикасын жоғалтып алған ол 1987 жылы "Торпедоға" қайта оралды.

1989 жылы уақытша жабылып қалған "Торпедоның" орнына Қазақ КСР чемпионатында ойнап жүрген Көкшетаудың "Стройтель" әуесқой клубында ойнады. 

1991 жылғы маусымның бірінші жартысын Хромтаудың "Горняк" сапында өткізді. Екінші жартысында Саран қаласындағы "Светотехника" клубында ойнады.

1992 жылы Қазақстанның тұңғыш чемпионатында "Зенит" (Көкшетау) сапында бір ғана кездесуде алаңға шықты. Ол ойын 3 қазанда "Ақтау" клубына қарсы өтті. 

1993 жылы ресейлік "Кировец" (Тула) әуесқой клубы сапында ойнады.

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Профилі (footballfacts.ru сайтында)
Урхо Калева Кекконен (1977)
**Урхо Калева Кекконен** (фин. Urho Kaleva Kekkonen, 1900 жыл 3 қыркүйек, Пиелавеси - 1986 жыл 31 тамыз, Хельсинки) - Финляндияның мемлекет және саяси қайраткері.

Өмірбаяны
---------

1926 жылы Хельсинки университетінің заң факультетін бітірді; заң ғылымдарының докторы, 1936 жылдан парламент депутаты. 1956 жылға дейін *Аграрлық одақ партиясы* жетекшілерінің бірі. 1936-1937, 1944-1946 жылдары юстиция, 1937-1939 жылдары ішкі істер министрі. 1946-1947 жылдары парламент төрағасының орынбасары, 1948-1950 жылдары парламент төрағасы, 1950-1956 жылдары премьер-министр. 1956 жылдан Финляндия республикасының президенті. КСРО-ға бірнеше рет сапар шекті. КСРО мен Финляндия арасындағы достық қарым-қатынасты жақтады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Тұрлыхан Қасенұлы** - (1902-1942)Семей облысы, Қандығатай болысы (қазіргі Жарма ауданы), Қапанбұлақ ауылында дүниеге келген. 1920 жылы Семейде мұғалімдер даярлайтын курста, 1925 жылы педтехникумда оқыды. Мұғалім, Аяғөз аудандық оқу бөлімінде инспектор(1928-1930) болған. 1934 жылы Қазақстан Жазушылар одағының Семей облыстық бөлімшесі басқарды. 1935 жылы осында «Еңбек» деген атпен журнал шығара бастайды. Әдеби сындар, әңгімелер, «Нүкен», «Ерлер әңгімесі», «Радио сөзі», «Оспан комсомол» деген поэмалар, «Әріп ақын», «Әдебиет жұмысына атсалысайық» деген зерттеу мақалаларын жазған. Тұрлыхан орындал жүрген 13 ән нотаға түсіріліп, 1931 жылы Алматыда басылып шыққан «500 казахских песни» кітабына енген. Олар: «Ардақ», «Қайырма», «Түлкітымақ», «Қарагөз-ау», т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Лензехан Сейілханұлы Досмақов** (1928 жылы туған), педагог, әуесқой композитор.

1964 жылы Қарағанды педагогикалық институтын бітірген. Алғашқы әндері тың игеру жылдары шыққан. Отыз жылға жуық ұстаздық жасаған, қенес жүйесінде қызмет атқарған. 'Досмақов «Ақтоты», «Қарқаралы вальсі», «Өтініш», «Жастық», «Жанарлармен тіл қатып», «Бақыт күнін тойлаған», «Қош, қалқам, қош, қалқам», «Қарқаралы-Балқантауда» сияқты әндердің авторы. Досмақовтың халық арасына кең тараған **«Қарқаралы вальсіне»** (сөзін жазған С. Ләмбеков) әйгілі музыка зерттеуші Б. Ерзакович жоғары баға берген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Әбу Әбдуррахман Абдуллаһ ибн әл-Мубарак ибн Уадых әл-Маруази** (һ. 118-181) — Ислам дінінің атақты имамы, муджтаһид, шариғат ғылымдарының ғалымы, муджаһид. 20 жасында ғылым талап қыла бастаған Ибн әл-Мубарактың алғашқы ұстазы Рабиғ ибн Әнәс ал-Хорасани болған. Сонымен қатар ол Әбу Ханифадан, Сүлеймен әт-Таймидан, әл-Әузағидан, Суфйан әс-Сәуриден, Малик ибн Әнәстан, Ләйс ибн Сағдтан, Ибн Уйайнадан білім алған. Одан Әбу Дәуд, Ибн Мағин мен Әбдурраззақ хадистер риуаят еткен. Ибн әл-Мубарак ғылым іздену жолында Мекке мен Мединеге, Шамға, Мысырға, Ирак пен Хорасанға сапар шеккен[1].

Оның еңбектері
--------------

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Сияр ағләм ән-нубала» — Ибн әл-Мубарак; *әз-Зәһәби*
**Тұрлыбеков Нұржаубай** Ленин ауданы (Қазіргі Қазығұрт) "Коммунизм" совхозы, Жамбыл бөлімшесінің түкперіндегі "Қызыл ата" ауылында 1957 жылы əкесі Мырзабектің отбасында дүниеге келген. 1964 жылы осы ауылда бастауыш сыныбында оқып, 1974 жылы орта мектепті бітіріп, Шымкенттегі химия-технология институтының Мұнай газ факультетіне түсе алмай, техникумның ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру бөліміне оқиға түсіп келеді. Оқып жүргенде Совет Армиясы қатарына шақырылып, 1975-1977 жылдар аралығында борышын атқарып қатты. Осы жылы Қазақ химия-технологиялық институтының азаматтық өндірістік құрылыс бөліміне қабылданып, 1982 жылы үздік бітіріп, 1991 жылға дейін жолдамамен "Қазақтеплоизоляция" мекемесінде қатардағы инженер болып қызмет атқарды. 1991 жылдан бастап мамандырылған "ПМК Казкоопторгта" бөлімше бастығы болды. 1992 жылы жеке кіші кәсіпорын ашып, "Ақбота" деп атап, өз кəсібін жалғастырды. Осы мекемеде істеп жүріп, Шымкент "Шина заводының", Шымкент "мұнай заводының" құрылысында, Шымкент "қорғасын заводының", Шымкент "Химфарм" заводын қалпына келтіру жобасына үлкен үлесін қосты және осы заводтардың іске қосылуына арналған салтанатты жиындарында қатысып ел ризашылығына бөленді. Түлкібас, Бөген "Тауық фермалары" құрылыс нысандарын салып іске қосты. Байқоңыр космодромында көп кезекте жұмыс атқаратын "Боран" ракетасының құрылысына қатысты. 2004 жылы "Атырауметалпроект" заводының құрылыс жөніндегі бас директорының орынбасары. 
2008 жылы атқарушы директоры және осы уақытқа дейін ЖШС "Нұртан құрылыс", ЖШС Жилстрой компания аралық құрылыс жөніндегі төрағасы болып келеді(Директорлар кеңесінің төрағасы).
2004-2008 жылдарда салынып жатқан "Қарабатан - мұнай кешенінде"(салдырушы компания "Ақжол") құрылыс жұмыстарын атқарды. 2008 жылы "Казоруберемонт" заводының тендерін ұтып алып, 2010 жылы 17 желтоқсанда елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен іске қосты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  
Суан - Бағыс шежіресі, Алматы 2012.
**Мәмсейіт Тұрлыбек Ілиясұлы** - 1949 жылы Хан Тәңірі қойнауындағы Текес өңірінде дүниеге келген. 1975 жылы [[Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті]]нің журналистика факультетін бітірген. 1976 жылдан бастап біріңғай баспа саласында ғана қызмет істеп келеді.

"Жазушы", "Өнер", "Рауан", "Атамұра" баспаларында редактор, жетекші редактор, редакция меңгерушісі, бас редактор қызметтерін атқарған. Бұл күнде Астана қаласындағы "Елорда" баспасында қызмет істейді.
Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. "Тоғысқан толқын", "Зерделілік айнасы", "Дидар" атты әдеби-сын, "Беторамал", "Түсіме тау кіреді", "Бесік пен Несіп","Плач охотника" (орысша), "Қарқара көтерілісі", "Әулиешоқы" аталған әңгімелер мен повестер жинақтарының, сондай-ақ, қазақ-қырғыз әдеби байланысын зерделеген "Егіз елдің әуені" зерттеу еңбегінің және "Ғибраты мол ғүмыр" сериясы бойынша жарық көрген "Шерхан Мұртаза" атты ғұмырбаяндық — эсселік кітаптарының авторы.

2003 жылы жазушының "Таңжарық" атты романы жарық көрді. Бұл шығарма 2005 жылы Қытайда басылып шықты. Жазушы үздік әдеби шығармалар жабық бәйгесінің жүлдегері. 1996 жылы қаламгер Жамбыл атындағы Халықаралық сыйлықты иеленсе, 2000 жылы Халықаралық "Алаш" сыйлығының лауреаты атанды.
Баспа саласындағы ұзақ жылғы еңбегі үшін "Баспа және полиграфия ісінің қайраткері" атағын иеленді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х

Zzzz

xxxx
**Мәметов Сүлеймен** — 1952 жылы 1 мамырда туған. 1976 жылы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген соң бұрынғы Талдықорған облысының Киров (қазіргі Ескелді) аудандық газетінде
тілші, 1980-1995 жылдары республикалық "Жалын", "Балауса" баспаларында редактор, 1995 жылдан "Егемен Қазақстан" газетінде бөлім меңгерушісі.

"Жыр-бесік" атты (өлеңдер) алғашқы жинағы 1983 жылы, одан кейін "Ана суреті" (1985, әңгімелер), "Перзент парызы" (1995, повестер мен әңгімелер) атты кітаптары оқырман қолына тиген. Орыс балалар жазушыларының әңгімелерін аударуға, әралуан жинақтар құрастыруға ат салысқан. Қазақ ертегілерінің екі томын құрастырып, оның алғашқы томы 2000 жылы "Балауса" баспасынан жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
*Басқа мағыналар үшін Қарабас деген бетті қараңыз.*
**Қарабас** – Балқаш көлінің солтүстік-батысындағы шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Мойынты кентінен оңтүстік-батысқа қарай 85 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 664 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 18 км-ге созылып жатыр, енді жері 10 км шамасында.

Жер бедері
----------

Солтүстік-батыс беткейі тіктеу, қалған бөліктері еңістеніп жазыққа ұласады. Солтүстігінде Түбек, шығысында Қарағаштау, оңтүстігінде Мұзбелжон таулары, батысында Сайадамөлді қонысы орналасқан.

Өсімдігі
--------

Сортаң, бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, кермек, бетеге, бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
**Эйдетизм** (гр. *eidos* — бейне) — бұрын қабылдаған заттар мен құбылыстарды объекті көзден таса жағдайда да көріп тұрғандай қабылдайтын ерекше психологиялық құбылыс. Осындай қабылдаулар жайлы ілімді психологияда эйдетизм, ал осы топқа жататындарды эйдетиктер деп атайды. Эйдетика ес елестері мен көру түйсігіндегі ілеспе бейнелерге ұқсас келеді. Бұлардың қай-қайсысында болсын, адам жоқ нәрсені көріп тұрғандай сезінеді және оны ұсақ-түйектеріне дейін нақты түйсіне алады.
**Эйдетикалық бейнелер** - айрықша қуаттылықпен сипатталатын және қабылданған заттар мен әрекеттерді барлық жеке жақтарында әбден дәл қайталайтын көрнекілі бейнелер. Кебінесе балаларда байқалады.

**Эйдетикалық бейнелер** (гр. *eidos* — түр, пішін, қалып) — айқын және тұрақты болатын ойша бейнелер. Эйдетикалық бейнелердің ерекшелігі — бұрын қабылданған заттар мен құбылыстар объекті көзден таса жағдайда да елестеп тұрады. Эйдетикалық бейнелер ересек адамдарға қарағанда (мың адамнан бір адамда, кейбір деректерде бір млн. адамнан бір адамда) балаларда (жүз баланың бесеуі) жиі кездеседі. Эйдетикалық ес — адамның көру есінің түрі, көрген бейнелерді қиналмай, нақты әрі қатесіз еске түсу қабілетімен байланысты.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Педагогика / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. 2006. - 482 б.ISBN 9965-808-85-6
**Кешубай**, *Көшубай* – Сарыарқаның шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысындағы Қарқаралы ауданының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төменгі тас көмір, орта және жоғары девон, пермь кезеңдерінің жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Бойлық бағытта 50 км-ге доғаша иіле созылып жатыр, ені 20 км-дей. Тауаралық және өзен аңғарлары бөліп жатқан қырқалы, күмбезді, үшкіл төбелі, белесті, аласа тау тізбегінен тұрады. Абсолюттік биіктігі 1368 м. Биіктігі жағынан Сарыарқадағы Қызыларайдан (Ақсораң, биіктігі 1565 м) кейінгі екінші тау. Беткейлері мен етектерін аллювийлі-делювийлі шөгінділер жауып жатыр. Беткейлері сайлармен тілімденген.

Өсімдігі
--------

Аласатаулық қоңыр топырағында сұлыбас, бетеге, селеу, жусан, тағы басқа астық тұқымдас түрлі шөптесіндер өседі. Сайларында қараған, тобылғы, тал аралас қайың, қарағай бар. Батыс беткейінен Талды, солтүстігінен Түндік, шығысынан Ақтайлақ, Қазанғап, Сарықорық өзендерінің салалары бастау алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Мацудайра Киеясу** (28 қыркүйек 1511 жыл - 29 желтоқсан 1536 жыл) - Сэнгоку дәуірінің жапон самурайы, Мацудайра тегінің (1523—1536) жетінші басшысы және Микава ауданының басшысы.

Өмірбаяны
---------

1511 жылы Андзе сарайында дүниеге келген. Мацудайра тегінің алтыншы басшысы болып табылатын Мацудайра Нобутада (1490—1531) атты адамның үлкен ұлы және мұрагері .

1523 жылы оның әкесі билікті босатқан соң, 12 жасар Мацудайра Киеясу Мацудайра рулық қауымының жетінші басшасы атанған. Осы кезең билік үшін талас-тартыстың уақыты болған. 1524 жылы Ниси-го Дандзе Саэмон Нобудзанэ атты адамды ойсырата жеңіп, Окадзаки сарайын басып алған.

1529 жылдың көктемінде Мацудайра Киеясу Микава ауданының солтүстік бөлігін өзіне қаратқан, дәл сол жылдың күз мезгілінде Ода тегінің жері болып саналатын Овари ауданына қарсы 7 мыңдық әскерді жіберген.

1535 жылдың желтоқсан айында Овари ауданының даймесі Ода Нобухидэ атты адаммен соғыс кезінде оны Абэ Масатое атты вассалы өлтірген. Мацудайра тегінің жаңа басшысы ретінде оның 9 жасар Мацудайра Хиротада атты ұлы жарияланған.

Окадзаки сарайында Мацудайра Киеясу екі буддалық ғибадатхана тұрғызған Бұд құрылыстар осы уақытқа дейін сақталған.

1562 жылы Токугава Иэясу Киеясу үшін ғибадатхана тұрғызған, осы жерге Киеясу атасының қалдықтарын жерлеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  The Samurai Sourcebook
Басионың портреті
Хокусай салған Басио портреті, ХVIIIғ соңы
**Мацуо Басё** (жапон.  松尾芭蕉 (лақап аты); туғанда Киндзаку, кәмелеттік жасқа жеткенде Мунэфуса (жапон. 宗房) деп атаған; тағы бір аты — Дзинситиро (жапон. 甚七郎)) — ұлы жапон ақыны, өлең теоретигі, поэзиядағы хайку жанрының қалыптасуында үлкен рөл атқарған. 1644 жылы Ига провинциясы, Уэно қаласында (Хонсю аралы) туған. 1694 жылы 12 қазанда Осакада қайтыс болған. 

Ол Самурай әулетінен шыққан. Поэзияны 1664 жылдан бастап Киота қаласында оқып, үйренген. 1672-ші жылы Эдо қаласында (қазіргі Токио) мемлекеттік қызметке алынған, кейіннен талапкерлерге поэзиядан дәріс оқыған.

Жастық шағынан бастап Басио Ду Фу сияқты қытай ақындарын қызығып оқыды. Басё – хайку жанры мен эстетикасының негізін салушы болып саналады. 1680 жылы философиялық буддизм мектебі Дзэнді басқарады. Шығармалары: «Қысқы күндер» (1684), «Көктемгі күндер» (1686), «Маймылдың ақшыл сары жамылғысы» (1691-1698). Меркурий ғаламшарында оның құрметіне аталған кратер бар.

Мацуо Басио әуелгі кезде әзіл-қағытпа өлеңдер жанры саналатын рэнга жанрында танымал болды. Дегенмен оның негізгі еңбегі осынау әзіл-қағытпа өлеңдерден тұратын рэнга жанрына хайку эстетикасын алып келуі болды. Ол таза әзіл-қағытпа жанрды терең философиялық, табиғат лирикасынан бастау алатын нәзік лирикалық жанрға айналдыра алды.

Басионың құлыптасы

Кейбір өлеңдері
---------------

```
Жиһанкез! – Жалғыз сөз
Есімім есте сақталсын
Ақжауын жауған қоңыр күз ...
```

```
* * *
"Көкжиекке қарашы, көзің талсын,
Көкті тіліп көңілге жұлдыз жаусын!"
Ақ шағала күрсінсін, толқып айдын ...
```

```
* * *
Астана - бөлген бізді, шетсіз дала -
Көкжиекті көмкерген бұлт қана...
Ақшақарын себеді баяу ғана.
```

```
* * *
Қақаған қысың маған түкте емес!
Доспен бірге өткізсем шатты кеңес.
Жүрек те сол шаттықтан алар үлес.
```

Басио мен екі дихан

```
* * *
Қысқы күн.
Арқасында арғымақтың,
Көлеңкем мұз боп қатады.
```

```
* * *
Ирагодзаки жағасы.
Көкті тілген ақсұңқарға қарашы,
Неткен шаттық, жазылар жан жарасы!
```

```
* * *
Жаңғырған Ацута храмы
```

```
Жүгінен өткен жылдар тазаланып
Жарқырап шыға келді айна жарық.
Ақшақар өрнек салды шатырға шығып алып
```

Ига ауданындағы Басионың туған жері.

```
* * *
Қаншама қар жауыпты қарашы!
Хаконэнің асуында жол шегер,
Сонда дағы бұл адамзат баласы
```

```
* * *
Қағаз көйлек қу тәніме іліп ап,
Қонақ болам – ақшақарға назар сап -
Бар әжімім тегістелер сол сәтте – ақ!
```

```
* * *
Қане , достар!
Жаңа жауған ақшақарды аралап,
Серуендейік, талғанынша қос аяқ!
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бреславец Т. И. Поэзия Мацуо Басё. М. 1981.-152 с
2. ↑  Өлеңді аударған: Ermahan Kalmurzaev.
Қарабас ШАҚШАҚАЙ (Motacilla feldegg) - сары шақшақайға өте ұқсас, бірақ басы - қара (бұрын қарабас шақшақайды сары шақшақайдың түршесі ғана деп есептеген) құс.
Қазақстан аумағының барлық оңтүстік жазықтығына, қайткенде де сол жерде сары шақшақайдың жоқтығын білдірмейтін сияқты, қоныстанады. Сондай- ақ жайылмалы шалғын және басқа ылғалды орындарда бойлай орын тебеді, сонымен бірге тауға көтерілмейді. Қарабас шақшақайдың барлық қылықтары сары шақшақайға ұқсайды, тіпті Қазақстанға келу мерзімі де біріне-бірі сәйкес.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Motacilla flava*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2013). Тексерілді, 26 қараша 2013.
**Эйлердің төртбұрыштар туралы теоремасы** — планиметриядағы теорема, Леонард Эйлердің (1707—1783) құрметіне аталған. Дөңес төртбұрыштың қабырғалары мен диагональдары арасындағы қатынасты сипаттайды. Пифагор теоремасының жалпыландырылған нұсқасы болып есептелінеді, сондықтан оны кейде **Эйлер — Пифагор теоремасы** деп те атайды.

{\displaystyle a^{2}+b^{2}+c^{2}+d^{2}=e^{2}+f^{2}+4g^{2}}

Теорема және жеке жағдайлар
---------------------------

Төртбұрыштың {\displaystyle a,b,c,d} қабырғалары, {\displaystyle e} және {\displaystyle f} диагональдары бар делік, диагональдардың орталарын {\displaystyle g} кесіндісі қосады. Бұл жағдайда келесі теңдеу орын алады:


a

2

+

b

2

+

c

2

+

d

2

=

e

2

+

f

2

+
4

g

2

{\displaystyle a^{2}+b^{2}+c^{2}+d^{2}=e^{2}+f^{2}+4g^{2}}

{\displaystyle a^{2}+b^{2}+c^{2}+d^{2}=e^{2}+f^{2}+4g^{2}}
Төртбұрыш параллелограмм болса, {\displaystyle g} кесіндісінің ұзындығы 0-ге тең, ал қарама-қарсы қабырғалары бір-біріне тең, сонда:



2

a

2

+
2

b

2

=

e

2

+

f

2

{\displaystyle 2a^{2}+2b^{2}=e^{2}+f^{2}}

{\displaystyle 2a^{2}+2b^{2}=e^{2}+f^{2}}
Тік төртбұрыш үшін теңдеу одан әрі қысқарады, себебі диагональдары бір-біріне тең:



2

a

2

+
2

b

2

=
2

e

2

{\displaystyle 2a^{2}+2b^{2}=2e^{2}}

{\displaystyle 2a^{2}+2b^{2}=2e^{2}}
Осы теңдеудегі екі жағын да екіге бөлсек, Пифагор теоремасына пара-пар нәтиже шығады:


a

2

+

b

2

=

e

2

{\displaystyle a^{2}+b^{2}=e^{2}}

{\displaystyle a^{2}+b^{2}=e^{2}}
Яғни Пифагор теоремасы Эйлердің төртбұрыштар туралы теоремасының бір мысалы ғана болып тұр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Lokenath Debnath. The Legacy of Leonhard Euler: A Tricentennial Tribute. — World Scientific, 2010.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Төртбұрыш |
| --- |
|  |
| Төртбұрыштардың түрлері | 
Параллелограмм • Тік төртбұрыш • Шаршы • Ромб • Трапеция • Ромбоид • Дельтоид |
|  |
| Төртбұрышқа қатысты сызықтар | 
Ньютон түзуі • Обер түзуі • Төртбұрышқа іштей және сырттай сызылған шеңберлер |
|  |
| Төртбұрышқа қатысты нүктелер | 
Центроид • Микель нүктесі • Понселе нүктесі |
|  |
| Теоремалар | 
Вариньон теоремасы • Ньютон теоремасы • Пито теоремасы • Эйлердің төртбұрыштар туралы теоремасы |

 |