recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Қанмен жазылған кітап» («Соғыс психологиясы»)** — Бауыржан Момышұлының соғыс кезінде Қазақ ССР Ғылым академиясына келіп, таңдаулы ғалым, жазушы, өнер адамдарына оқыған лекциялары.

1944 жылдың басында Б. Момышұлы Алматыға демалысқа келгенінде, Мұхтар Әуезовтың ұсынысымен академик Қаныш Сәтбаев, т.б. қазақтың зиялы қауым өкілдерімен кездесу өткізген болатын. Атақты қолбасшы бірнеше күн бойы күніне 5-6 сағаттан әскери-патриоттық тақырыпта лекция оқыды. Жасалған стенограммалар негізінде екі нұсқа кітап бастырылады: біріншісі академияда қалып, екіншісін Б. Момышұлы өзімен майданға алып кетеді. Тарихшы Мекемтас Мырзахметұлының жазуынша, осы нұсқаға Баукең тыңнан қосылған ой-пікірлерін түсіріп, жаңа деректер ендіріп толықтырып отырған.

Алғашқы бұқаралық басылым 1990 жылы «Қазақстан» баспасынан «Психология войны» деген атпен орыс тілінде шығады.

Қазақ тілінде «Қанмен жазылған кітап» деген атпен Мұхтар Қазыбековтың аударуымен, М. Мырзахметұлының құрастыруымен 1991 жылы жарияланды. Бұл шығарма 2000 жылы Б. Момышұлының екітомдығы құрамында, 2010 жылы 30-томдық шығармалар жинағында жарық көрді.

Б. Момышұлы өзінің осы еңбегін «ерлікке тәрбиелеу туралы ойлардың» жинағы ретінде сипаттайды.

> Ерлік дегеніміз не? Бұл — адамға туа біткен қасиет емес, дұрыс жүргізілген әскери тәрбиенің жемісі. Ержүректілік пен батырлықты найзаласқан қолма-қол ұрыстан көргісі келетін адам қателеседі.
> 
> Ерлік — табиғат сыйы емес, ең алдымен өзіңнің ар-намысыңды және азаматтың қасиетті абыройын ұятқа қалу, опасыздық пен масқара болу сезімінен қорғай отырып, адамның ең ұлы сезімін — азаматтық парызын орындау үшін осындай адамгершілік, теңдікте өзіңмен сайысқа түсе отырып, тұтас коллектив өмірінің игілігін ғана емес, сонымен қауіп-қатерін де бөлісіп, жауды барынша жою, жанға-жанмен, қанға-қанмен аяусыз кек алу жолымен жеке басыңды және отандастарыңды қауіпсіз етуге ұмтылу, саналы түрде қауіп-қатерге бас тігуге мәжбүр ету.
> 
> 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Бауыржан Момышұлы шығармалары |
| --- |
|  |
| Прозалық туындылары | 
Әңгімелері • Генерал Панфилов • Куба әсерлері • Курляндия майданы • Қанмен жазылған кітап (Соғыс психологиясы) • Майдандағы кездесулер • Мәскеу үшін шайқас • Музей апа (жинақ) • Ұшқан ұя |
|  |
| Басқа шығармалары | 
Өлеңдері • Хаттары • Не говори это сделал я (пьеса) |

 |
**Азамат Тахирұлы Мұсағалиев** (орыс. *Азамат Тахирович Мусагалиев*; 25 қазан 1984, Құмөзек, Астрахан облысы) — ұлты қазақ ресейлік актёр, әзілкеш, тележүргізуші және музыкант, «Камызяк өлкесінің құрамасы» КТА командасының капитаны, тележүргізуші, «Бір кездері Ресейде» шоуының қатысушысы, ТНТ телеарнасында «Логика қайда?», «Интерндер» сериалының актёрі.

Өмірбаяны
---------

Азамат Мұсағалиев 1984 жылы 25 қазанда Астрахан облысы, Құмөзек қаласында дүниеге келді. Қаладағы №4 мектепте оқыды. Ұлты бойынша — қазақ, адай (ру) тұқымынан шыққан.

Мектепті бітіргеннен кейін мединститутқа емдеу факультетіне түскісі келді, бірақ өз ойынан айнып, нәтижесінде Астрахан мемлекеттік техникалық университетінің экология және балық қорғау факультетіне түсіп, балық қорғау инженері мамандығын бітірді.

КТА
---

Камызяк өлкесінің құрамасы КТА (2012)
КТА-да ол 10-сыныптан бастап ойнай бастады. Азамат бастапқыда өмірді КТА-мен байланыстыруды жоспарламаған. Университетті бітіргеннен кейін Астрахан қаласында инженер-эколог мамандығы бойынша диплом алды, бірақ мамандығы бойынша жұмыс жасамады. Студенттік жылдары ол Ресейдің қалаларын аралап, осылайша ақша табатын қалалық команда құрды.

2007 жылы Азамат Мұсағалиев Астрахан ұлттық құрамасының КТА «Альтернатива» командасының жаңа ойыншысы болды. Көп ұзамай ол Камызяк өлкесінің құрамасының капитаны болып сайланды. Ұлттық құрама КТА Жоғары лигасының маусымында үздіктер қатарынан көрінді.

2011 жылы «Камызяк өлкесінің құрамасы» Премьер-лиганың финалисті болды. Өз командасымен Азамат 2012 жылғы Жоғары лигадағы ойынның жартылай финалына жетіп, 2013 жылғы финалда 2-ші орынға ие болды. Ол кезде Мұсағалиев екі лауазыммен қатар жүрді: капитан және командалық құраманың фронтмені.

Қырғызстанда Азамат 2013 жылы Бішкекте басталған «АЛА-ЖШС» аймақтық лигасының негізін қалаушылардың бірі және бірінші редакторы ретінде танымал.

2015 жылы «Камызяк өлкесінің құрамасы» КТА Жоғары лигасының чемпионы атанды.

Телевизия
---------

2014 жылы Азамат Бірінші арнадағы «Әзіл сезімі» шоуының қатысушысы болды. Дәл сол жылы TNT-да «Бір кездері Ресейде» шоу-бағдарламасында өнер көрсетті.

2015 жылы «Интерндер» сериалына түсіп, ТНТ-да «Логика қайда?» ойын-сауық шоуының жүргізушісі болды.

2018 жылы ол ТВ-3 арнасында «Әдеттегіден басқа бәрі» жобасының төрешісі болды.

Жеке өмірі
----------

Азамат Мұсағалиевтің әйелі Виктория Мұсағалиева (2008 жылдан үйленген) және екі қызы бар — Милана мен Ляйсан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑   Мұрағатталған 8 шілденің 2020 жылы.
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑   Мұрағатталған 23 желтоқсанның 2017 жылы.
7. ↑

Сілтемелер
----------

* Азамат КиноПоиск дерекқорында
* Азамат Мұсағалиев Instagram-да
**Жүзтыт** (алт. -{*Јӱс-Тыт*}-; Богута) — Алтай Республикасының Қосағаш ауданындағы өзен, Шу өзенінің жоғарғы ағысы.

Этимологиясы
------------

Өзеннің атауы алтайдың алт. -{*Јӱс*}- — жүз, *тыт* — сағызқарағай және жүз сағызқарағай, көп сағызқарағай, сағызқарағай орманы дегенді білдіреді. Өзен аңғарында ежелгі сағызқарағай орманының қалдықтарын табуда. Орта ғасырда қуатты металлургиялық аймақ Жүзтыт аңғарында орналасқан және металл балқыту үшін ормандар кесілген деп есептеледі.

Физикалық-географиялық сипаттамалары
------------------------------------

Ол Чихачев жотасының батыс беткейіндегі көл жағалауынан Оң Богута деп аталатын 2931,1 м биіктіктегі атауы жоқ көлден бастау алады. Әрі қарай, 15 шақырымнан кейін Сол жақ Богута өзенімен қосылып, Богута көліне құяды және атауы *Богута* деп өзгереді, содан кейін Адай көлі арқылы ағып, оң жағында Өрістінің кіші тармағын қосып, Көккөлге құяды. Богута көлінің арғы оң жағынан Шағанкөл және Нарынкөл салалары құйып, өзен атауын Жүзтыт деп өзгертіп, батысқа қарай бұрылып, Шу даласына құяды. Онда Жүзтыт көптеген салалармен қосылып, өзінің соңғы атауы - Шуды иеленеді.

Жүзтыт өзенінің су алабы оңтүстікте Орталық өзенінің (Шу тармағы) су алабымен және Шу жолымен шектелген. Сәйлүгім жотасы және Ресейдің Моңғолиямен шекарасы да осы жерден өтеді, ал оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығысында Чихачев жотасы орналасқан.

Өзен аңғарында ауылдар: Тожонты, Жаңаауыл, Көкөр, Төбелер, Ақтал, өзен сағасынан алыс емес жерде аудан орталығы — Қосағаш орналасқан. Бірнеше бұлақ- Қалан мен Арқалыдалық бар.

Көрікті жерлері
---------------

Жүзтыт өзенінің аңғарында көптеген археологиялық орындар бар. Жүздеген тас қорғандар, дуалдар, стелалар, балбалдар орналасқан. Археологиялық орындардың көп бөлігі өзеннің орта ағысында шоғырланған. Олардың ішіндегі ең ежелгісіне - 7 палеолит дәуірі жерлері жатады. Саны 150-ге жуық құрылмасы әр түрлі керексурлар қола дәуіріне кіреді. Олардың ең ірілері Калан бұлағында орналасқан.

1978 жылы Жүзтыт өзенінің орта ағысында, жазда құрғап қалатын көл жарында ашылған ғұн дәуіріндегі қыш-құмыра пеші кешені ерекше болып табылады. Қыш-құмыра пештерінің жанынан темір балқыту пештерінің қалдықтары табылды. Өзеннің қарсы жағасында, *Шыңғысханның пеші* деген атауы бар шағын таудың етегінде, тағы бірнеше ежелгі темір балқытатын көріктер белгілі.

Аңшылық көріністерін, сонымен қатар жануарлар - тау ешкілері, иттер, бұғыларды бейнелейтін көптеген петроглифтер кездеседі.

Галереясы
---------

* Шыңғысхан кермесіШыңғысхан кермесі
* Барбұрғазы өзені, оң саласыБарбұрғазы өзені, оң саласы
* Нарынкөл мен Богута өзендерінің түйісетін жері, Жүзтыт өзенінің бастауыНарынкөл мен Богута өзендерінің түйісетін жері, Жүзтыт өзенінің бастауы
* Өзен аңғарындағы Шаман-ағашӨзен аңғарындағы Шаман-ағаш
* Жүзтыт өзені аңғарындағы қорғандарЖүзтыт өзені аңғарындағы қорғандар
* ИрелеңдерИрелеңдер
* КіндіктікөлКіндіктікөл

Әдебиет
-------

* *Молчанова О. Т.* Таулы Алтайдың топонимикалық сөздігі —  Таулы Алтай: Горно-Алтайское отделение Алтайского книжного издательства, 1979. — 395 б. — 5000 таралым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ЭКОЛОГИЯ ДРЕВНИХ И ТРАДИЦИОННЫХ ОБЩЕСТВ Мұрағатталған 6 қаңтардың 2022 жылы.
**Абзал Темірғалиұлы Құспан** (23 ақпан 1978 жыл, Батыс Қазақстан облысы) — қазақстандық заңгер, қоғам қайраткері, 2023 жылдан бері Қазақстан Мәжілісінің депутаты.

Өмірбаяны
---------

1995 жылы Абзал Құспан дарынды балаларға арналған Орал лицей-интернатын бітірген. 2000 жылы ол Қазақ мемлекеттік заң академиясының сот-прокурорлық факультетіндегі оқуын бітірді.

Еңбек жолын Құспан 2000 жылғы тамызда Қазақ мемлекеттік заң академиясының Орал қаласындағы филиалындағы оқытушы ретінде бастады. Бұл қызметте ол тек 3 ай бойы болды да, Батыс Қазақстан облысының прокуратура органдарындағы жұмысын бастады. Бұл жерде ол 2006 жылға дейін жұмыс істеді.

2006–2009 жылдары азаматтық-Экономикалық істер бойынша жеке практикамен айналысатын заңгер болып жұмыс істеді. 2009 жылдан 2023 жылға дейін ол Батыс Қазақстан облысы адвокаттар алқасының мүшесі болған.

Прокуратурадан кеткеннен кейін қоғамдық жұмыстарға белсене араласа бастады, пікірлестері Лұқпан Ахмедьяров пен Исатай Өтеповпен бірге «Абырой» қоғамдық бірлестігін құрып, зияндылық туралы алғашқылардың бірі болып дабыл қаққан.

2012 жылы Құспан «Отбасы хрестоматиясы» қоғамдық қорын құрды. 2023 жылғы наурызда ол Мәжілістің VIII шақырылымының депутаты болып сайланды.

Марапаттары
-----------

* Құрмет ордені (18 наурыз 2022 жыл);
* "Адвокаттың алтын белгісі" медалінің иегері.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3 4  ҚҰСПАН АБЗАЛ ТЕМІРҒАЛИҰЛЫ  (қаз.).  Қазақстан Парламенті Мәжілісінің ресми сайты. Тексерілді, 3 наурыз 2024.
2. ↑  Абзал Құспан  (қаз.).  Отбасы хрестоматиясының ресми сайты. Тексерілді, 3 наурыз 2024.
3. ↑  Қазақстан Президенті Оралдық адвокат Абзал Құспанға «Құрмет»орденін тапсырды  (қаз.).  uralskweek.kz (19 наурыз 2022). Тексерілді, 3 наурыз 2024.
**Токранов Алексей Михайлович** — кеңестік және ресейлік ғалым, биолог және гидробиолог-ихтиолог, Тынық мұхиттық География институтының Камчатка филиалының директоры, Ресей ғылым академиясының Қиыр Шығыс филиалы, биология ғылымдарының докторы.

Өмірбаяны
---------

Токранов Алексей Михайлович 1950 жылы 4 желтоқсанда, Сурхандарьян облысындағы, Өзбек ССР-нің Термез қаласында, шекара әскері жанұясында дүниеге келген.

### Білімі

1975 жылы Ленинград мемлекеттік университетінің Биология және топырақ факультеті ихтиология және гидробиология кафедрасын бітірді.

1985 жылы биология ғылымдарының кандидаты дәрежесіне кандидаттық диссертация қорғады «Камчатка суларының жалпы түрлерінің биологиясы (отбасылық Cottidae)». 1988 жылы аға ғылыми қызметкердің ғылыми атағы берілді.

2009 жылы «Камчатка суларындағы түрлі отбасылардың төменгі және төменгі балықтарының биология ерекшеліктері» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

### Ғылым саласындагы еңбегі

1975-1985 жж. - Кіші ғылыми қызметкер, Төменгі балық лабораториясы, Камчатка филиалы, TINRO

1985-1986 жж. - Үлкен аға ғылыми қызметкер, төменгі балық лабораториясы, Камчатка филиалы, TINRO

1985-1990 ж.ж. - Дальрибттуз (Камчатка мемлекеттік техникалық университеті) Камчатский филиалының Өнеркәсіптік балық аулау және навигация бөлімінің оқытушысы.

1986-1990 жылдары - бастық. Тамбов түбіндегі балықтардың зертханасы TINRO (қазіргі КамчатНИРО)

1990-2000 жж. - Жоғары омыртқалы экология зертханасының аға ғылыми қызметкері, Ресей ғылым академиясының Қиыр Шығыс филиалының Камчатка экология және табиғатты пайдалану институтының ихтиология тобының жетекшісі

1993-2009 жж. - КамчатНИРО төменгі балық зертханасының аға ғылыми қызметкері

1993-2007 жж. - депутат. «TIG FEB RAS» Камчатка филиалының директоры

2000 жылдан бастап - басшы. TIG FEB РҒА Камчатка филиалының гидробиология зертханасы

2003-2009 жж. - Камчатка мемлекеттік университетінің биология және химия кафедрасының доценті. Витус Беринг

2007 жылдан бастап - Ресей ғылым академиясының Қиыр Шығыстық филиалының ТИГ-дің Камчатка филиалының директоры (2007-2009 жж. - Директордың міндетін атқарушы)

2016 жылдан - Орыс географиялық қоғамының Камчатка аймақтық бөлімшесінің төрағасы

2017 жылдан бастап - Ресей ғылым академиясының Қиыр Шығыстық филиалының Тынық мұхиты География институты Ғылыми Кеңесінің мүшесі

2010 жылдан бастап Камчатка мемлекеттік техникалық университетінде докторлық және кандидаттық диссертацияларды қорғау үшін биология ғылымдарының диссертациялық кеңесінің мүшесі болды.

«ВНИРО-ның еңбектері», «Камчатка географиясы мәселелері» ғылыми журналдарының редакциялық алқасының мүшесі, «Камчатка және Суық биологиялық ресурстарды зерттеу және Тынық мұхиттың солтүстік-батыс бөлігін зерттеу».

Сілтемелер
----------

 Мұрағатталған 19 қаңтардың 2019 жылы.
**Маккарти Юджин Джозеф** (McCarthy, Eugene J (oseph)) (1916 жылы, 29 наурызда Уоткинс, Миннесотада туған – 10 желтоқсан 2005 жылы қайтыс болған) америкалық саяси қайраткер..

1968 жылғы сурет
Сент-Полдағы (Миннесота) Әулие Томас колледжінде сабақ берген, сонан соң палата өкілдерінің мәжілісін құрады (1949-1959), АҚШ Сенатында жұмыс істейді (1959-1971). Маккарти Демократиялық партияның либералды қанатында болып, Вьетнам соғысыына қатысты сынды сөз сөйледі. 1968 жылы Демократиялық партияның атынан президенттікке кандидаттыққа өтуге талпыныс жасап, шешім қабылдады. 
Маккартидің жетістігі басында сайлаушы компанияда жүргізілгенде Линдон Джонсонды таңқалдырып, ол қайтадан сайлауға түсу әрекетінен бас тартуға шешім қабылдады. Бірақ демократтар өзінің кандидатурасы Гиберт Хамориді ұсынды. Кейін Маккарти сенатқа қайта сайлауға түсуінен бас тартады.

1972 жылы тағы да демократтардан президенттікке кандидатурасын ұсынып, дегеніне жету үшін тырысқанмен сәтсіз аяқталады; 1976 жылы президент сайлауына тәуелсіз кандидат ретінде қатысқанмен, ол да сәтсіз аяқталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Мари Кроус** (фр. *Marie Crous*) - XVII ғасырда өмір сүрген француз математигі.

Мари кішіпейіл болғандықтан, Шарлотта-Роз де Комон ла Форспен бірге оқып, жазушы және мұғалім ретінде білім алды. Ол 1636 жылға дейін басылымдары болды, ал 1641 жылға қарай ол кардинал Ришельенің жиені — мадам де Комбалет, Аквинион герцогы және әйгілі филантроп, Марен Мерсенннің досы "шафрано-гүлді ханшайымға" арналған ондық жүйе Мұрағатталған 20 сәуірдің 2021 жылы. туралы зерттеу жариялады. Осыған қарамастан, ол ғылыми әйел ретінде танылмады және сол жылдардағы ең көрнекті ғалымдар оны келтірмеді.

Оның жұмысы екі негізгі инновацияны ұсынды: ондық бөлгіш (бүгінде француз тілінде *virgule* деп аталады), мантисаны ондық бөліктен бөліп, ондық бөлікте нөлді қолдану, разрядтың жоқтығын көрсету; осылайша ол ондық сандарды метрикалық жүйеде заманауи бейнелеуге мүмкіндік берді. Ол сондай-ақ немістер сияқты нөлдерді нөлдер деп атады.

Математика сияқты жазуда талантты. Ол Песталоцци әдісін және оның санасында есептеу үшін үлкен пайдасы бар конфессиялық бөліну деп атады, әсіресе "үш ереже" ("алтын ереже").

Өз жұмысының алғы сөзінде Кроус меценатқа "Құдай сияқты қарапайым және кішіпейілділерді көтереді". Ал Маридің өзі "қарапайым және қарапайым мойындауға" ие болғаны үшін алғыс айтады. Алайда, ол оған жасалған жұмыстың еңбегін жатқызбайды; *Abrégé recherche*-де ол өзінің жұмысын "осы ғылымда жұмыс істейтін жас әйелдерге тыныштық беру үшін, іс жүргізу қажеттілігі үшін, сондай-ақ олардың рухын қанағаттандыру үшін" жасағанын айтады.

Математик Олри Теркем оның есімі Париж көшесіне әлі берілмегеніне өкініш білдірді. Жақында Екатерина Голдштейн (фр.)орыс. Кроус өзінің "Neither public nor private: Mathematics in early modern France"атты мақаласының бір бөлігін арнады.

Дереккөздер
-----------

  

* (ағыл.) Catherine Goldstein, Neither public nor private: mathematics in early modern France.
* (фр.) Abrégée recherche de Marie Crous, pour tirer la solution de toute proposition d’arithmétique, dépendantes des règles y contenues; avec quelques propositions sur les changes, escomptes, intérêt, compagnie, associations, paiements, départements de deniers, mélanges, bureau des monnaies et toisages, divisé en trois parties. ENsemble un avis sur les dixmes ou dixièmes du sieur Stevin, à Paris, chez Jacques Auvray. 1661.
* (фр.) M. Олри Теркем, publié par T. Bachelier, article sur Marie Crous p. 200 et seq. Ou Nouvelles annales de mathématiques, Volume 14 p. 200 et seq (1852).
* (фр.) Georges Maupin, Opinions et curiosités touchant la mathématique (deuxième série) d’après les ouvrages français des XVIe, XVIIe et XVIIIe siècle, édité à Paris chez Naud (1898). pp. 230—243.
**Жоғалған ұрпақ** (фр. *Génération perdue*, ағылш.  *Lost Generation*) — Бірінші  және Екінші дүниежүзілік соғыстар арасында қалыптасқан түсінік. Бұл көптеген жазушылардың лейтмотивіне айналды. Солардың ішінде: Эрих Мария Ремарк, Эрнест Миллер Хемингуэй, Луи-Фердинанд Селин, Анри Барбюс, Фрэнсис Скотт Фицджеральд және Джон О'Хара. Жоғалған ұрпақ - бұл майданға жастайынан аттанған, көбінесе мектепті бітірмеген, ерте қан төгіп бастаған жастар. Соғыстан кейін бұл адамдар күнделікті өмірге бейімделе алмай, ішімдікке әуес болып, өз өзіне жиі қол жұмсаған. Кейбіреулері есінен адасып кеткен.

Терминнің шығу тарихы
---------------------

Терминді Гертруда Стайн бекіткен деп есептеледі. Кейіннен Эрнест Хемингуэйдің "Сенімен мәңгілік болатын мейрам" романы арқылы әйгілі болды. "Жоғалған ұрпақ" деп 1914-1918 жылдары майдандағы жас жауынгерлерді айтады. Соғыстан олар физикалық және моральдық тұрғыдан жаранланған болып оралған. Оларды кейде "саналмаған соғыс құрбандары" деп те атайды. 

1930-1931 жылдары Ремарк өзінің "Қайтып келу" (Der Weg zurück) романында Бірінші Дүниежүзілік соғыстар оралған сарбаздар туралы жазады. Олар жақсы өмір сүре алмайды, мәнсіздік, қатыгездік, өмірдің балшығын сезінеді. 

Ремарк "Жоғалған ұрпақ" өкілдеріне сипаттама береді. Олар қатігез, батыл, сезімділік сезімдерден жоғары тұратын адамдар.
**Нарзулла Наимович Абламуродов** (өзб. *Narzullo Naimovich Oblomuradov*) — Өзбекстанның мемлекет, саяси және ғылым қайраткері. 2021 жылдың 1 ақпанынан 2022 жылдың 19 желтоқсанына дейін Өзбекстан Экологиялық партиясының жетекшісі болды. 2021 жылдың 30 желтоқсанынан бастап Өзбекстан Республикасы Экология және қоршаған ортаны қорғау мемлекеттік комитетінің төрағасы.

Өмірбаяны
---------

1975 жылы Самарқанд облысында дүниеге келген. 1996 жылы Ташкент әлемдік экономика және дипломатия университетін бітіріп, оқуын Ұлыбританияға жалғастыруға кеткен. 2000 жылы Бирмингем университетін бітірген. Мамандығы: ғалым-экономист, экономика ғылымдарының кандидаты, доцент.

2000 жылдан бастап Өзбекстанның жоғары білім беру жүйесінде, атап айтқанда, Ташкент қаржы институтында, Ташкент тоқыма және жеңіл өнеркәсіп институтында; Ғылыми қызметкер, кафедра меңгерушісі, факультет деканы қызметтерін атқарды. Ол сондай-ақ банк-қаржы секторында, мемлекеттік органдар жүйесінде, оның ішінде азаматтардың құқықтарын қорғау қызметінде, сондай-ақ Өзбекстан Республикасының Президенті Әкімшілігінің жанындағы жеке және заңды тұлғалардың өтініштері бойынша мониторинг және жұмысты ұйымдастыру қызметінде жұмыс істеген.

2020 жылдың сәуір айында Өзбекстан Республикасы Экология және қоршаған ортаны қорғау мемлекеттік комитеті төрағасының бірінші орынбасары болып тағайындалды. 2021 жылдың 1 ақпанында Өзбекстан Экологиялық партиясы орталық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болып сайланды. Ол 2020 жылдың қарашасынан бері партияны басқарған Комилжон Тоджибоевты партия жетекшісі етіп ауыстырды.

Ол 2021 жылғы сайлауда Экологиялық партиядан Өзбекстан президенттігіне кандидат ретінде ұсынылды. 24 қазанда өткен дауыс беру қорытындысы бойынша ол 4,1% дауыс жинады.

2021 жылдың 30 желтоқсанында Өзбекстан Республикасы Экология және қоршаған ортаны қорғау мемлекеттік комитетінің төрағасы болып тағайындалды.

Өзбек тілінен басқа ағылшын және орыс тілдерін меңгерген. Үйленген, үш баласы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Главой Экопартии Узбекистана избран Абдушукур Хамзаев  (орыс.) (19 декабря 2022).(қолжетпейтін сілтеме)
2. ↑  Назначение. Госкомэкологии Республики Узбекистан  (орыс.) (30 декабря 2021).(қолжетпейтін сілтеме)
3. ↑  Нарзулло Обломуродов утвержден главой Госкомэкологии  (орыс.) (30 декабря 2021).(қолжетпейтін сілтеме)

Сілтемелер
----------

* Өмірбаяны Өзбекстан Экологиялық партияның ресми сайтында
**Ежелгі дүние** – тарих ғылымында адамзат қоғамы дамуының Рим империясы құлағанға дейінгі (біздің заманымыздың 5 ғасыры) кезеңін сипаттау үшін қолданылатын термин. Алғашқы адамдар туыстық байланыстар бойынша (ру мен тайпа) бірлесіп өмір сүрген. Бірте-бірте рулар мен тайпалар арасындағы өзара соғыстар нәтижесінде қоғам мүшелері арасынан ақсүйектер мен құлдар келіп шықты. 
Біздің заманымыздан бұрынғы 4 – 3-мыңжылдықта Тигр мен Евфрат өзендері аралығында шумер мәдениеті пайда болды. Шумерлердің Орталық Азиядан бұл өлкеге қалай, қашан көшіп келгені ғылымда әлі анықталған жоқ. Кейіннен Месопотамияда шумерлердің орнына Вавилон мемлекеті (оңтүстікте) мен Ассирия мемлекеті (солтүстікте) құрылды. Шумерлермен қатар Ніл өзені жағалауында ежелгі Мысыр мемлекеті (шамамен біздің заманымыздан бұрынғы 3000 жыл) дүниеге келді. Б.з.б. 2000 ж. Қытайда да алғашқы мемлекет құрылып, Ся әулеті билік құрды. Шамамен осы мезгілде Крит мәдениеті мен Хетт патшалығы өмір сүрді. Тайпалардың шығыстан батыс пен оңтүстікке жаппай қоныс аударуы нәтижесінде Кіші Азия, Сирия, Палестина, Мысыр халықтары толығымен жаңарып, адамзат тарихында темір дәуірі басталды. Таяу Шығыста шығу тегі белгісіз «теңіз халықтары» пайда болып, Жерорта теңізі жағалауларына өз бақылауын орнатты. Біздің заманымыздан бұрынғы 2500 ж. шамасында Инд өзені бойында үнді мәдениетінің негізі қаланды. Көп ұзамай Үндістанға Орталық Азиядан арий тайпалары басып кіріп, шамамен біздің заманымыздан бұрынғы 1500 ж. бүкіл Солтүстік Үндістанды басып алды. Біздің заманымыздан бұрынғы 6 ғасырда Инд өзенінен Қара және Каспий теңіздеріне, сондай-ақ, Мысыр мен Грекияға дейін созылып жатқан парсы патшалығы (Ахемен әулеті мемлекеті) құрылды. Біздің заманымыздан бұрынғы 336 – 321 ж. онан да алып Александр Македонский империясы құрылып, грек-македон және шығыс мәдениеттері араласа бастады. Шамамен осы кезеңде Орталық Азияны мекендеген ғұн тайпалары бірлесіп алып мемлекет құрды. Олар шығыста Қытайды Ұлы қытай қорғанын тұрғызуға мәжбүр етті. Біздің заманымыздан бұрынғы 6 ғасырда Рим күшейіп, Италиядағы латын мемлекеттерін өзіне бағындыра бастады. Императорлар Цезарь мен Августин тұсында Рим Жерорта теңізі жағалауларына толық өз үстемдігін орнатқан әлемдік державаға айналды. Біздің заманымыздың 3 ғасырынан бастап империя әлсіреп, 395 ж. Батыс және Шығыс Рим империяларына бөлінді. 3 ғасырдан бастап Орталық Азияны мекендеген көшпелі ғұн тайпалары жаппай батысқа жылжып, Балтық және Қара теңіздердің аралығын мекендеген герман тайпаларын әрі қарай ығыстырды. Ғұндардан ығысқан германдықтар Батыс және Шығыс Рим империяларына басып кірді. Кейбір герман тайпаларымен одақтасқан ғұн тайпалары да Аттиланың (Еділдің) басшылығымен Батыс Рим империясына басып кіріп, 452 ж. Рим қаласын қоршауға алды, бірақ төлем алғаннан кейін қаланы қиратпай, кері шегініп кетті. Көп ұзамай Батыс Рим империясы біржолата (476) жойылды. Осы империяның жойылуымен ежелгі дәуір тарихы да аяқталды.
‎

**Назарбаев даңғылы** — өнеркәсіптік және ауылшаруашылық инфрақұрылымы дамыған Түркияның халқы саны бойынша алтыншы қаласы болып табылатын (2,2 млн. адам) Адана қаласындағы Н.Ә.Назарбаев атындағы даңғыл. Бұл ірі даңғылға Н.Ә.Назарбаевтың атын беру туралы шешім Адананың облыстық мәслихатының Қазақстанның Тұңғыш Президентінің құрметіне өткізілген отырысы барысында қабылданды. Даңғыл қаланың орталығында аймақ деңгейінде тарихи құндылығы бар Адананың ең көне колледжі тұрған жерінде орналасқан. Ашылу салтанаты барысында Адананың губернаторы Мұстафа Бүюк пен мэрі Хүсейін Сөзлю Қазақстан дамуының динамикалық дамуын, сондай-ақ Тұңғыш Президент Н.Ә.Назарбаевтың басшылығындағы еліміздің жетістіктерін жоғары бағалан. М.Бүюк пен Х.Сөзлю Қазақстан Елбасының қазақ-түрік қарым-қатынасы мен түркі интеграция төңірегіндегі зор үлесін атап өтті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Түркияның Адана қаласында Н.Назарбаев атындағы даңғыл ашылды (ФОТО) Мұрағатталған 8 желтоқсанның 2015 жылы.. *inform.kz*
**Құйрықсыз Тенрек** - сүтқоректі (Жәндіккоректілер жасағы, Tenrec отбасы, түр Tenrec Ecaudauts). Мадагаскарда және оған жататын аралдарда өмір сүреді. Ұзындығы 26-3 см, салмағы1,5-2 кг.

Жалпы сипаттамасы
-----------------

Тікендері: өткір, көтеріліп тұратын тікендері олардың мойындарында орналасқан. Тікендерінен жыртқыш жануарлардан қорғана алады.
Денесі: ауыр денесін жиі емес жүндер қаптайды. Арқасында сезгіш қабыршақтар өседі. Құйрұқтары қысқа, 1,5 см.
Мұрыны: ұзын, үшкір келетін кішкентай сезгіш жүндермен қапталған. Мұрынның ұшы қызғылт. Сезгіштік қасиеті дамыған.
Тырнақтары: өте өткір, құрттарды қазу үшін бейімделген.

Өмір салты
----------

Тенректер таулы шалғындарда өмір сүреді. Алайда олардың сүйікті мекені жылырақ жерлерде бұтақты жерлер және орман болып табылады. Бұндай жануарлар түнде өмір сүреді. Ал азанда жартастарда немесе қуыстарда ұйықтайды.. Мадагаскардағы қыс құрғақ болады. Ол сәуір айында басталып, қыркүйекке дейін жалғасады. Олар қыс мезгілінде ұйқыға батады. Ұйқысының ұзақтығы температурамен қорларына байланысты. Өмір сүру ұзактығы 6 жылға дейін. Әдеттері: түнде жалғыз жүреді; балалары топпен қоректенеді.

Қорегі
------

Кешкісін қорек іздеуге шығады. Бұл жануардың сипап сезу қасиеті мен есту қасиеті жақсы дамыған. Бұл қасиеттері тамақ табуға және жауынан қорғануға көмектеседі. Тенрек жерден тырнақтарымен ұзын мұрнының арқасында жәндіктерді қазып алады.Сонымен қатар, азық ретінде өсімдіктердіде жейді. Ол жауын құртын, инелікті жейді.

Көбею
-----

Жүктілік 2 айға созылады, аналық көп ұрпақтар қалдыра алады. Жылына 12- ден 16-ға дейін. Оларды тамақтандыру үшін кейде аналық күндізде азық ыздеуге. Басында балалары әлсіз болады. Алайда, олар тез өсіп, бір айдан соң анасының сүтін емуден бастартады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Энциклопедия, 240 бет
**Улану** - ағзаға улы заттың кіруінің себебінен болатын ағза қызметінің бұзылуы немесе ауруға шалдығуы.

  

Улы заттарды ішіп қойып, уланып өлу жағдайлары балалардың арасында көп кездеседі. Балаларыңызды мұндай қасіреттен алдын-ала сақтандыру үшін мынандай қауіпсіздік шараларын жасаңыздар:

Керосин, бензин және басқа да у атаулының барлығын және улы сұйық заттарды еш уақытта кока-
коладан, алкоголсіз ішімдіктерден босаған шишаларға құйып сақтаушы болмаңыз. Себебі оны балалар сусын шығар деп ішіп қоюы мүмкін.

Барынша сақ болатын кең таралған улар
-------------------------------------

 Улану 
* Егеуқұйрыққа қарсы қолданылатын у;
* ДДТ уы, линдан, қойды тоғытуда қолданылатын ерітінділер және басқа да инсектицидтер мен өсімдік улары;
* Дәрілердің көп дозасын қабылдау да қауіпті, әсіресе құрамында темір қосындысы бар дәрілер;
* Йод езіндісі;
* Хлорлы әк;
* Темекілер;
* Каучуктен немесе агаштан алынатын спирт;
* Улы жапырақтар, тұқымдар, жидектер мен саңырауқұлақтар;
* Үпілмәлік (касторка) дәнектері
* Сіріңке;
* Керосин;
* Бояуларды ерітетін сұйықтар;
* Бензин, газолин, тұтатқыш қоспалар;
* Сілтілі немесе каустикапық сода
* Көп мөлшердегі тұз да жас балалар мен нәрестелер өмірі үшін қауіпті
* Бұзылған тағам

Уланған кезде көрсетілетін алғашқы көмек
----------------------------------------

Егер уланды деп күдіктенсеңіз, дереу мыналарды жасаңыз:

* егер жас сәби ұйықтамай, тынышы кетсе, оны құстырып тастаңыз. тамағына сұқ саусағыңызды салыңыз немесе бір ас қасық ипекак сиропын, артынан бір стакан су ішкізіңіз, әйтпесе оған иіс сабын мен ас тұзы қосылған су ішкізіңіз (бір кесе суға 6 шай қасық тұз қосыңыз).
* егер қол астыңызда активтенген көмір езілген бір кесе су болса, соны беріңіз, ересек адамға бұл микстурадан 2 стақан ішкізіңіз.

### Алдын-ала сақтандыру

Керосин, бензин не күшті қышқыл, ащы, зәрлі заттарды (сілтілерді) ішіп қойған адамды және есінен танып жатқан адамды зорлап құстырушы болмаңыз: егер оның тынымы кетіп сабырсыздана бастаса, оған ішіндегі уды еріту үшін көбірек су, не сүт беріңіз (жас балаға әрбір 15 минут сайын бір стақаннан су беріп отыру керек).
Зардап шеккен адам егер тоңып түршігіп жатса, үстіне көрпе жабыңыз, бірақ оны тым ыстықтатып тұмшаламаңыз. **Ауыр халде жатса, онда оған дәрігерлік білікті көмек ұйымдастыру жағдайын ойластырыңыз.**

Тағы қараңыз
------------

* Иіс тию

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Вернер, Дэвид. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет. ISBN 5-615-01453-9
**Дордой базары** — Орталық Азиядағы ең ірі базарлардың бірі болып саналады. 
Ол Бішкек қаласының солтүстік-батысында Бішкек қаласының аумағында орналасқан. Бұл базарда жалпы есеппен санағанда 30 000 адам жұмыс істейді. Кейбір кәсіпкерлерде бір емес бірнеше контейнерлері бар. Дордойда киім сатылып қана қоймай, электроника да сатылады. Дордой тек Қырғыз Республикасын ғана емес, Қазақстанның жартысын, Өзбекстанның шығысын және Ресейдің бірнеше ірі қалаларын киім-кешекпен қамтамасыз етеді. Базардың негізгі сатып алушылары қазақтар, себебі базардын бағалары өте арзан. Дордойда әсіресе қытайдың киімдері және бұйымдары сатылады, себебе Қырғыз елі Орталық Азиядағы қытай тауарлары ең көп келетін өлкесі. Қытайлықтар өз тауарларының барлық контрабандасының 100%-ның 75-80% қырғыс еліне жіберіліді. Кейбір қатарларында Түркиядан және Еуропадан әкелінген тауарларды кездестіруге болады. Бөлек жерлерінді қырғызстанда жасалынған киімдер де сатылады. Бірақ қытай және қырғыз киімдері мен заттары еуропадан әлде Түркиядан жасалынған заттардан әдеуір арзан. Қазақстан Республикасы кедендік одаққа кіргелі бері, Дордойда сауда жүрісі кәдімгідей төмендеді.

Кіре берістегі науқанды күн

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Дордой базары Мұрағатталған 6 қаңтардың 2012 жылы.  (орыс.)
**Тыйым сөздер** – психологиялық мағынасы зор, адамды қолайсыз, зиянды әрекеттерден тартынуды талап ететін ерлі-зайыптылар мен үлкен кішінің, әке мен баланың, ұл мен қыздың, нағашы-жиеннің, ағайын-туыс, жекжат-жұрағаттың қарым-қатынасын реттестіруде өзіндік орны бар, сондай-ақ денсаулық, тазалық, әртүрлі жағдайда тәртіп сақтау, жол-жоба, жөн-жосық т.б. осы секілді әдет-ғұрыптарды бұлжытпай орындау мақсатында пайда болған рәсім. Мәселен, дос-туыс, құда-жекжатқа ит, пышақ, балта сыйламау, некелі төсекке басқа адамның отырмауы, ит аспанға қарап ұлыса жамандық шақырады деп қорқу, бос бесікті тербетпеу, жас босанған әйелдің қолын суық суға салдырмау, қыз баланың қатты сөйлемеуі, кіндігін көрсетіп жүрмеуі, қыз-келіншектің шашын, аттың құйрығын кеспеу т.с.с. 

**Ырымдар** да психологиялық тұрғыдан ойлаудың қарапайым түрінен туындайтын наным-сенімнің бір түрі. Бұлар өмір сүру барысында біртіндеп қалыптасқан этностық топқа ортақ, көшпенділер санасынан орын алған психологиялық ерекшеліктер. *Тыйым мен ырым* этностық қауымдастықтағы ер мен әйелге, үлкен-кішіге, ұл мен қызға т.б. осы секілді әртүрлі топтарға байланысты айтылған. Мәселен, бөбек психологиясына байланысты бесіктің үстіне жеті нәрсе *(шапан, кебенек, тон, жабу, жүген, қамшы, бесік, көрпе)* жабылады. Мұндағы түйін кебенек пен қамшы нәрестені ел қорғайтын, ер болсын деген ниеттен туған.
Осынау наным-сенімдердің, әсіресе, жас ұрпақтың санасына ұлттық рухты сіңіру, оның дәстүрі мен салтын, әдет-ғұрпын қастерлеп ардақтай білуге, баланың ұлттық дүниетанымын қалыптастыруға да алатын орны ерекше. Өйткені бұлар халқымыздың ғасырлар бойы тірнектеп жинастырған тәліми тәжірибесінің қорытындысы, ұлттық тәлім-тәрбиеміздің қайнар көзі мен мүмкіндігі. Бір әттегенайы – осындай тамаша психологиялық жайттар күні бүгінге дейін ғылыми тұрғыдан жіктелмей, бір жүйеге түспей келеді.

  

Тыйым сөздер - қазақ халықының, тәрбие құралдарының бірі

  

Дереккөздер

Психология
Шизофрениямен ауыратын адамдар Эмоция сәйкестігі тапсырмасын орындауда қиналады
**Шизофрения** (лат. *schizophrenia*, көне грекше: σχιζοφρένεια, σχιζο – бөлемін және φρέν – парасат.) – созылмалы психикалық ауру.

Аурудың себептері мен белгілері
-------------------------------

Шизофренияның пайда болу себебі әрі толық зерттелмеген, дегенмен шизофрения әртүрлі жағдайдың, түрлі аурулардың адам психикасына әсер етуіне байланысты пайда болады деген ұғым бар. Ауру кейде ұзақ, кейде ұстамалы түрде тез өтеді. Шизофрения негізінде жоғары жүйке жүйесі қызметінің бұзылуынан болады. Шизофрения кезінде сандырақ, галлюцинация, еліру, мелшиіп қозғалмай қатып қалу сияқты психикалық өзгерістер аурудың үдеуіне қарай күшейе түседі. Ауру күшейген кезде науқас сөйлеспейді, оның ой-сезімі, түсінігі өзгереді, сөйлеген сөзі, айтқан пікірі басқаларға түсініксіз болады. Шизофренияның белгілері кейде өте тез айқын білінсе, кейде өте баяу бірнеше жылдан кейін байқалуы мүмкін.

Аурудың түрлері
---------------

Шизофренияның кататоникалық, параноидты, қарапайым және басқа түрлері бар. 

### Кататоникалық шизофрения

Кататоникалық шизофренияда науқас қозғалмай, қимылсыз, мелшиіп қалады. Ал, кейде керісінше кенет күйзеліп жылап, не қатты күліп мағынасыз сөйлейді. 

### Параноидты шизофрения

Параноидты шизофрения кезінде науқас мезгіл-мезгіл сандырақтайды. Әртүрлі елес пайда болып, соған еліктеп бет-әлпетін өзгертіп сөйлейді, күледі.

### Қарапайым формасы шизофрения

Қарапайым шизофрения көбіне балиғатқа толу кезінде жасөспірімдерде жиі байқалады, ешқандай себептен сабақтан үлгеруі төмендейді, мінез-құлқы өзгереді, бұрын байқалмайтын қиял, арман пайда болады. Кейде керісінше ерекше көңілденіп, ретсіз сөйлеп, бет пішінін өзгертеді.

Ауруға шалдығатындар
--------------------

Шизофрениямен 15 – 25 жастағы жастар, 40 – 60 жас аралығындағы адамдар жиі ауырады.

Емі:
----

* Инсулин қолданып ұзақ уақыт ұйықтату;
* Дәрі-дәрмек және еңбекпен емдеу;
* Психиатр – дәрігерледің бақылауында болу.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энцеклопедиясы. 6 том.
**Соқырлық** – екі көздің көру қабілетінің мүлдем жойылуы; адамның жарық пен қараңғыны ажырата алмауы. Соқырлықтың өндірістік және кәсіби түрлері бар. Мысалы, көздің көру қабілеті оптикалық аспаптар (көзілдірік, т.б.) қолданудың көмегі тимейтіндей дәрежеде кемісе – өндірістік, ал адам өз мамандығы бойынша дағдылы жұмысын атқара алмаса – кәсіби Соқырлық деп аталады. Соқырлықтың іштен туа біткен және жүре пайда болатын түрлері болады. Іштен туа біткен Соқырлық мидың кейбір бөлімдерінің, көру жүйкелерінің және көздің торлы қабығының жұмысының бұзылуынан дамиды. Жүре пайда болатын Соқырлық көз ауруларының (суқараңғы, трахома, кератит, т.б.) немесе түрлі жұқпалы аурулардың асқынуынан, сондай-ақ көз алмасының жарақаттануынан болады. Бұл ауру 10 жасқа дейінгі балаларда, 50-ден асқан адамдарда жиі кездеседі. Маньчжур тілінде «соги» немесе «сохи» тұлғалы сөздер біздің түсінігіміздегі «ластау», «қоқым түсу» сияқты мағыналарда қолданылады. Бұл сөздер, әсіресе, көзбен байланысты жиі айтылады. Сондай-ақ «күңгірттену» мағынасы да сол тұлғалар арқылы беріледі. Маньчжурларға бұл тұлғалар моңғолдардан ауысқандығы белгіленген. моңғол, бурят тілдерінде «көзден айырылу» түсінігін «сохрь», «сохорто» сөздері береді. Түркі тілдерінің ішінде якуттарда ғана «қиқым түскен», «ластанған» сияқты мағыналарды
«сыыһыр» сезі береді.

Пайдаланылған cілтемелер
------------------------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
2. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Жаңа Зеландия** Австралиямен бірге Лондонда өткен жазғы Олимп ойындарына алғаш рет 1908 жылы қатысқан.Олар *Австралазия* атты біріккен команданы жіберген болатын.1912 жылы да Австралазия командасы екі елдің атынан Стокгольмада ойынға қатысқан.Тек 1920 жылы Антверпенде өткен ойындарға Жаңа Зеландия жеке команда болып барды.

Жаңа Зеландияның Монреалда өткен Олимпиадаға қатысуы үлкен жанжалды туғызды,26 Африка мемлекеттері ойынды шетқақпалады.Осындай жолмен олар Жаңа Зеландияның регби матчының ОАРда өткізілуіне қарсы екенін көрсетті.

Жаңа Зеландия 1964 Инсбрукте өткен ойынды санамағанда,1952 жылдан бастап барлық ойындарға қатысқан болатын.

Жалпы,Жаңа Зеландияның спортсмендеры 86 медальдің иегері болды.Бұл мемлекет үшін ең сәтті спорт түрі-жеңіл атлетика.Ал қысқы Олимп ойындары бойынша Жаңа Зеландия бірақ медаль ғана ала алды,алайда,Аннелиз Кобергер иеленген медалі-Оңтүстік Жер шарының алғашқы медалі болды.

Жаңа Зеландияның ҰОК-і 1911 жылы құрылды,ал ХОК оны 1919 жылы мойындады.

Медальдер
---------

| Cпорт түрі | Алтын | Күміс | Қола | Барлығы |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Жеңіл атлетика | 9 | 1 | 9 | 19 |
| Желкенді қайық спорты | 7 | 4 | 5 | 16 |
| Академиялық есу | 6 | 2 | 8 | 16 |
| Жарыс қайықтағы есу | 5 | 2 | 1 | 8 |
| Ат спорты | 3 | 2 | 4 | 9 |
| Жүзу | 2 | 1 | 3 | 6 |
| Велоспорт | 1 | 1 | 2 | 4 |
| Бокс | 1 | 1 | 1 | 3 |
| Триатлон | 1 | 1 | 1 | 3 |
| Шөп үстіндегі хоккей | 1 | 0 | 0 | 1 |
| Атыс | 0 | 0 | 1 | 1 |
| Тау шаңғы спорты | 0 | 1 | 0 | 1 |
| Барлығы | 36 | 16 | 35 | 87 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Әйтеке би ауданы** (бұрынғы *Қарабұтақ ауданы*) — 1935-1997 жылдары Ақтөбе облысының құрамында болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Орталығы — Қарабұтақ ауылы.

Тарихы
------

Қарабұтақ ауданы 1921 жылы 21 қазанда Ақтөбе облысының Ырғыз ауданының болыстарының бөліктерінен құрылды. 1922 жылы 24 шілдеде Қарабұтақ ауданы таратылып, аумағы Ырғыз ауданына қайтарылды.

1928 жылы Қарабұтақ ауданы Ақтөбе округінің құрамында қалпына келтірілді. 1930 жылы шілдеде Қарабұтақ ауданы таратылып, аумағы Ырғыз және Шалқар аудандарының арасында бөлініп алынды.

1935 жылы 29 желтоқсанда Қарабұтақ ауданы Ақтөбе облысының құрамында Ырғыз ауданынан бөлу арқылы қалпына келтірілді.

1951 жылы ауданда 11 ауылдық кеңес болған: Алға, Аралтоғай, Аралтөбе, Белқопа, Бөгетсай, Қайрақты, Қарабұтақ, Қызылжар, Ыскөл, Тасөткел, Түйемойнақ.

1954 жылы Түйемойнақ ауылдық кеңесі Ыскөл ауылдық кеңесіне қосылды.

1956 жылы Талдысай, Жамбыл ауылдық кеңестері құрылды.

1957 жылы Белқопа, Қайрақты, Оймауыт ауылдық кеңестері Бөгетсай ауылдық кеңесіне, Алға, Аралтөбе ауылдық кеңесі Қарабұтақ ауылдық кеңесіне, Ыскөл ауылдық кеңесі Аралтоғай ауылдық кеңесіне қосылды. Тасөткел ауылдық кеңесі таратылды.

1959 жылы ауданда 6 ауылдық кеңес қалды: Аралтоғай, Бөгетсай, Жамбыл, Қарабұтақ, Қызылжар, Талдысай.

1986 жылы ауданда 7 ауылдық кеңес болған: Ақкөл, Аралтоғай, Бөгетсай, Қайрақты, Қарабұтақ, Қызылжұлдыз, Тасөткел.

1993 жылы 4 мамырда Қарабұтақ ауданы **Әйтеке би ауданы** болып өзгертілді. 1997 жылы 17 маусымда Әйтеке би ауданы жойылды. Ал бұрынғы Бөгеткөл ауданы Әйтеке би ауданы атауын алды. 
Таратылған ауданның Ақкөл, Аралтоғай, Қайрақты, Қарабұтақ, Қызылжұлдыз ауылдық округтерi Әйтеке би ауданына (бұрынғы Бөгеткөл ауданы), Бөгетсай, Тасөткел ауылдық округтерi Хромтау ауданына берілді.

Халқы
-----

| 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  16631 | ▼12346 | ▲17259 | ▲19836 | ▼19718 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ КСР. 1951 жылғы 1 қаңтарға әкімшілік-аумақтық бөлінісі
2. ↑  Қазақ КСР. 1959 жылғы 1 шілдеге әкімшілік-аумақтық бөлінісі
3. ↑  Қазақ КСР. 1986 жылғы 1 қаңтарға әкімшілік-аумақтық бөлінісі
4. ↑  "Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қызылорда және Қостанай облыстарының әкiмшiлiк-аумақтық құрылысындағы өзгерiстер туралы" Қазақстан Республикасы Президентiнiң Жарлығын жүзеге асыру жөнiндегi шаралар туралы
5. ↑  Ресей империясы, КСРО халық санақтары
**Өлі тілдер** — қолданудан шыққан, жазба ескерткіштер мен жазбалардан ғана белгілі тілдер. Тілдердін жойылуы әсіресе байыргы жергілікті тұрғындары зорлықпен арнайы жеке аудандарға қоныстандырылған елдерде (АҚШ, Австралия) болады. Мұндай елдерде жергілікті тұрғындар қоғам өміріне араласу үшін сол елдін негізгі тіліне (ағылшынға) көшу тиіс. Бұл процестін жеделдеуіне жергілікті тұрғындардың ана тілін интернаттар мен колледждерде, орта және жоғары оку орындарында пайдаланылбауы ерекше эсер етеді. Солтүстік Америка мен Солтүстік Еуразиянын, Австралиянын және оған таяу жаткан аралдардың тілдері өлі тілдерге айналған немесе айналу үстінде. Ол тілдер жайында негізінен олар жойылмас бұрын жазылған енбектерден (жазбалардан) ғана білуге болады.

Тілдін жойылар алдындағы сонғы кезеңін жасы жеткен адамдар ғана сақтайды, кейін солардын езімен бірге тіл өледі. Мектеп жасына дейінгі балаларда өз тілінде оқымағаннан кейін ана тілін жоғалтады. 20-ғасырдың 2-жартысында негізгі тілдегі бұқаралық ақпарат құралдарының кен тарауы аз халықтар тілінін жойылуын тездетті. Ерте замандарда тілдердін жойылуынын басты себебі халықтарды қырып жою арқылы құрылған ұлы империялармен (Көне Персия, Эллин, Араб т.б.) байланысты болды.

Өлі тілдердін қолданудан қалғаннан кейін мындаған жыл бойы сақталуы әдетте дінмен байланысты. Мысалы, Құдайға құлшылық ету үшін қолданылған Египет христиандарынын копт тілі, католик шіркеулеріндегі латын тілі, монгол ламаистерінін классикалық тибет тілі, көнеүнділік әдеби санскрит тілі және т.б.

Өлі тілдерді қайта жанғыртып, қалпына келтірудін мәні зор. Салыстырмалы-тарихи әдіс арқылы баска тіл құрамында сақталып қалган Өлі тілдер элементтерін зерттеу арқылы оларды қайта жанғыртуға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
2. ↑  Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005. ISBN 9965-409-88-9
**Экономика Секторы** – бұл экономикалық мақсаттары бар,ұқсас
қылықтары бар жүйенің бір бөлігі 

Экономика Секторы - экономикалық мақсаттары, атқарымы, қылығы ұқсас институттық резидент-бірліктердің жиынтығы.

```
Экономикалық жүйе мына белгілері бойынша құрылымданады:1) меншік нысаны бойынша – мемл. муниципалдық, жекеше.
```

2)өндірістің көлемі бойынша – ірі (корпоративтік), орта және шағын
3) инвестиц. қызметтің бағытталуы бойынша – нақты, қаржылық 
4) салалар бойынша – өнеркәсіптік, банкілік, тұрғын үй-коммуналдық, т.б. 
5)Мемлекеттік – жер, жер қойнауы, орман және басқа табиғи ресурстар, мемл. меншіктегі зияткерлік меншік нысандары мен оған берілген құқықтар; шаруашылықты жүргізу немесе оралымды басқару құқығына негізделген мемл. біртұтас кәсіпорындарға, мемл. мекемелерге бекітіліп берілген мемл. мүлік, елдің мемл. қазынасы, сондай-ақ мемлекеттің коммерц. ұйымдарға қатысуынан туындайтын мүліктік құқықтары жатады. Мемл. Э. с-ның дамуын мемл. кәсіпорындар өндірісі көлемінің жалпы ұлттық өнімнің жалпы көлеміндегі үлесі сияқты көрсеткіш айқындайды. Бейкорпоративтік Э. с. – бейкорпоративтік (яғни акцион. қоғамдарға жатпайтын) кәсіпорындар секторы – жеке сектор, шағын бизнес, т.б.; халық ш-нда кәсіпорындарды топтастыруда ("меншік нысаны" өлшемі бойынша) пайданылады. Жеке меншік Э. с. – жеке тұлғалардың меншігіндегі бизнес. Э. с-дың бұл түрі кәсіпкердің жеке және мүліктік жауапкершілігіне, шаруашылықты жүргізудің неғұрлым күрделі жағдайларына орай кәсіпкерлік қабілетті ашуға көбірек бағдарланған. Жеке меншік Э. с-нда ұйымдар негізгі үш нысан: жеке дара иелену, серіктес және корпорация нысандары бойынша бөлінеді.
Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылы
**Елбасы** — Қазақстанның бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 14 маусым 2010 жылдан 8 маусым 2022 жылға дейін иеленген титулы. Бұл атау Назарбаевтың жеке басына табынуының маңызды элементтерінің бірі болды.

Тарихы
------

2010 жылғы 12 мамырда Қазақстан Парламентінің төменгі палатасы — Мәжiлiс депутаттары президент Назарбаевқа ұлт көшбасшысы мәртебесін беретін заң жобалары топтамасына түзетулерді бірауыздан қабылдады. 2010 жылғы 13 мамырда Қазақстан Парламентінің Сенаты (жоғарғы палата) президент Нұрсұлтан Назарбаевқа «ұлт көшбасшысы» мәртебесін беретін заңнамаға түзетулерді мақұлдады. Сол жылдың 3 маусымында Назарбаев жобаға қол қоюдан бас тартты, бірақ оған вето да салған жоқ. Қазақстан заңнамасындағы олқылықтарға сәйкес, президент қол қоймаған, бірақ парламентке де қайтарылмаған заң президент қол қоюға түскеннен кейін 30 күннен кейін күшіне енеді. Осылайша Назарбаев «Елбасы» атағын 2010 жылдың маусым айында ресми түрде алды.

2022 жылғы 29 сәуірде Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу бойынша референдум өткізетінін жариялады, түзетулердің бірі — Нұрсұлтан Назарбаевты конституциядан, оның ішінде елбасы титулын толығымен алып тастау болды. Референдум қорытындысы бойынша ел халқының басым бөлігі түзетулерге дауыс беріп, сол арқылы Назарбаевты бұл титулынан айырды.

Тағы қараңыз
------------

* Жеке басқа табыну

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Deutsche Welle (www.dw.com)* Елбасы - лидер нации Нурсултан Назарбаев | DW | 07.02.2022  (орыс.). Тексерілді, 1 наурыз 2022.
2. ↑  Kazakhstan Today информационное агентство
3. ↑  Депутаты присвоили Назарбаеву статус лидера нации.  Lenta.ru (12 мамыр 2010). Тексерілді, 14 тамыз 2010.
4. ↑  Vesti.kz: Политика. Мажилис одобрил присвоение Назарбаеву статуса «лидера нации»
5. ↑  За порчу изображений Назарбаева привлекут к уголовной ответственности: Политика, 12 мая 2010. Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 мамыр 2010. Тексерілді, 6 желтоқсан 2010.
6. ↑  Новости@Mail.Ru: Назарбаеву присвоен статус «Лидер нации»
7. ↑  Закон об особом статусе Назарбаева прошел верхнюю палату парламента.  Lenta.ru (13 мамыр 2010). Тексерілді, 14 тамыз 2010.
8. ↑  Назарбаев отклонил закон о своём особом статусе.  Lenta.ru (3 маусым 2010).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 14 тамыз 2010.
9. ↑  Вступил в силу закон, наделяющий Назарбаева статусом «лидер нации»/ День за днём / Интернет-газета. Казахстан
10. ↑  Казахстанская правда. Басты дереккөзінен мұрағатталған 20 қазан 2011. Тексерілді, 6 желтоқсан 2010.
11. ↑  Казахстанская правда
12. ↑  Без Елбасы и родни президента во власти — Казахстан проголосовал за перемены
**Татьяна Азовская** (8 қазан 1948 жыл, Орал қаласы) — ақын. 

Татьяна Азовская 1973 жылы ҚазҰУ-тін бітіреді. Одан ары қарай Семей облысындағы «Иртыш» газетінде тілші, Ақтөбе драма театрында әдеби қызметкер болып істейді. Сонымен қатар, ол Батыс Қазақстандағы «Приуралье» газетінде тілші қызметін атқарған және де бірқатар өлеңдердің авторы. 

Жарық көрген өлең жинақтары:

* Благодарю судьбу (1980 жыл),
* Письмо из осени (1981 жыл),
* Смуглое лето (1985 жыл). Сондай ақ ол «Жігер» жастар шығармашылық фестивалінің лауреаты (1981 жыл).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Азовская Татьяна Николаевна.
2. ↑  Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық; Аруна баспасы.Алматы, 2005ж.
Портландцемент қапшықтары1929ж. негізі қаланған Орегон потрланцемент компаниясы**Портландцемент** — құрылыс өндірісінде кеңінен пайдаланылатын гидравликалық байланыстырғыш зат; ұнтақталған клинкер мен табиғи гипстің қоспасы. Клинкер *кальций силикаты* (75 — 78%) және *саз топырақтың (22 — 25%) қоспасы* өзара жабысқанға дейін күйдіру арқылы алынады. Әдетте портландцемент клинкерінің химиялық құрамы: СаО (63 — 76%); SіO2 (21 — 24%); Al2O3 (4 — 8%); Fe2O3 (2 — 4%); MgO (0,5 — 5%); SO3 (0,3 — 1%). Гипс портландцементке оның қатаюының басталу мерзімін реттеу үшін қосылады. Клинкерінің минералдық құрамына, қосылатын қоспалардың түрі мен мөлшеріне және ұнтақ ұсақтылығына қарай портландцементтің тез қататын, сульфатқа төзімді, пластиналандырылған, гидрофобтық, т.б. түрлерін алады. Цементтің бұл түрі алғаш рет құрылыста Ұлыбританияның Портленд қаласында пайдаланылғандықтан "портландцемент" деп аталып кеткен. Портландцемент қазіргі кезде құрылыс өндірісінде ең көп пайдаланылатын материал болып табылады. Портландцемент қолданатын негізгі құрылыс салалары — азаматтық және өндірістік, гидротехникалық және көліктік құрылыс, жол, қоғамдық және арнайы құрылыстар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан энциклопедиясы, VII-том



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Құрылыс материалдары |
| --- |
|  |
| Құрылымдық материалдар | 
Ағаш • Тас (Шойтас) • Кірпіш • Саман • Құрылыстық ерітінділер • Кеуек материалдар • Арболит • Бетон (Газды бетон • Кеуек бетон • Пемзобетон • Полимербетон • Фибробетон • Темірбетон) • Көтеруші арматура • Болат конструкциялар • Композициялық материалдар |
|  |
| Тұтқырғыш материалдар | 
Цемент • Гипс • Езілген әк • Желім • Битум |
|  |
| Жабындық материалдар | 
Қарақағаз • Жабынқыш • Шифер • Асбестцемент • Толқынды бетті қаңылтыр |
|  |
| Еден төсеніштері | 
Кафель • Ковролин • Ламинат • Линолеум • Паркет |
|  |
| Басқа материалдар | 
Киіз • Тақтайлар • Білеушелер • Минерал мақталы киіз • Акустикалық материалдар • Құм |

 |