recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Сапар Иманғалиұлы Оспанов** (1949 ж.) - философия ғылымдарының кандидаты, Қазақтың Мемлекеттік Қыздар педагогикалық институтының философия және саясаттану
кафедрасының доценті. 1972 жылы А.А. Жданов атындағы Ленинград философия университетін бітірген. 1974 — 1979 жылдар аралығында КСРО FA-ның социология институтының жанындағы аспирантураны бітіріп, философия мамандығы бойынша "Әлеуметтік күрылым түсінігі (әлеуметтік қатынастарды жүйелік талдау мәселелері)" атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 90-нан астам ғыными еңбектің авторы. Солардың ішінде:
құқық социологиясы. Алматы, 2003.
Социология деген не? Алматы, 1984.
Қазақстан Республикасындағы күқықтық мемлекеттін қалыптасуы және конституциялық процесс, (авторлар ұжымы). Алматы, 2001.
Жаратушы өлде Заратуштра қалай деді? Алматы, 2003.
Әлеуметтану. Алматы, 2005. (Авторлар үжымы)
Қазақстан әлеуметтанушылары Ассоциациясының мүшесі.
11-ден астам ғылыми жобаларға қатысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Салда** (түр. *Salda Gölü*) — Түркияның оңтүстік-батысында орналасқан кратер көлі.

Сипаттамасы
-----------

Салда көлі - сөнген жанартаудың кратерінде пайда болған табиғи су қоймасы. Ерекше ландшафтпен ерекшеленетін және елдің табиғи көрікті жері болып саналады. Судың құрамында гидромагнезит болуына байланысты ол теңіз толқындарының түсін еске түсіретін реңге ие. Осындай әдемі көрініс үшін ел тұрғындары бұл ауданды «Түрік Мальдивтері» деп атайды. 
Көл ауқымы үлкен емес, 44 км2 құрайды. Тереңдігі шамамен 184 метр, Түркиядағы ең терең тұщы көл болып саналады. Тереңдік жағадан 30-50 метр қашықтықта басталады. Судың температурасы жазда, тіпті ең ыстық күнде де 18-20 градус болады. 

Салда көлінің жағалауы құрамында магнийі бар емдік балшықтың шөгінділеріне бай. Балшық күкіртсутекті болғандықтан иісі жағымсыз, бірақ тері аурулары мен тірек-қимыл жүйесі аурулары үшін өте пайдалы. Көл табиғи қорғалатын аймақ мәртебесіне ие, әлемдегі ең таза бес көлдің бірі болып санаалады.

Жыл сайын табиғаттың осы кереметін көруге ниет білдірушілер саны артып келеді, 2019 жылдың 1-ші жартысында көлге 600 мың адам барған, бұл көрсеткіш жыл соңына дейін 1 миллионға дейін өседі. Көлді өзінің бастапқы түрінде сақтау үшін Түркияның табиғатты қорғау қауымдастығы оның жағалау бойымен аяқ киіммен жүруге тыйым салуды ойластыруда.

Фаунасы
-------

Бұл жерден шілдерді, түлкілерді, қояндарды кездестіруге болады. Көлде сонымен қатар әртүрлі тіршілік иелерінің мекен етеді. Бұл жерде су жыландары, бауырымен жорғалаушылар кездеседі. Су астында тыныс ала алмауына байланысты олар мезгіл-мезгіл жер бетіне шығады. Жыландардың ұзындығы 10-нан 40 сантиметрге дейін болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Озеро Салда в Турции: где находятся турецкие Мальдивы, экскурсии, погода, отзывы
2. ↑   Экскурсия на озеро "Салда" (Турция)
3. ↑   Озеро Салда
**Салдыр, салдыр-салақ.** Қос сөздің соңғы сыңары —
«*салақтың*» мағынасы баршамызға мәлім. «*Салдыр-салақ*» қос сөзінің түсінігі — іске немқүрайды қарайтын ұқыпсыз, орашолақ. Бұл да «*салақ*» тұлғасының ұғымынан алшақ емес. 

> 
> «*Ана тіліміздің барша әуезін, әрін, нәзік мінездерін жете білмей, салдыр-салақ сөйлеуді айтып отырмыз*» (I. Омаров, Серпін).
> 
> 
> 

Қазіргі тілімізде «*салдыр*» сөзі жеке тұрып, «*салақ*»
беретін мағына орнына жұмсалмайды. Осыған қарап оны әуелден мағынасыз сөз деп ойласақ, қателескен болар едік. Бізде болмаса да, кейбір түркі тілдерінде жеке тұрып-ақ мағына меншіктенген қалпы жоқ емес. Якут тілінде «*джалыр*» тұлғасындағы сөз қазақ тіліндегі «*салақ*» мағынасын ұғындырады. Демек, осы дерекке қарағанда, ерте кездерде қазақ тілінде де, жеке қолданылған да, бері келе ұмытылып, тек қос сөз құрамында сақталған. «*Салдыр-салақ*» дегеніміз «*салақ*» сөзінің қайталауы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Нүкіс ауданы** (қарақ. *Nókis rayonı, Нөкис районы*, өзб. *Nukus tumani, Нукус тумани*) — Өзбекстан, Қарақалпақстандағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы – Ақмаңғыт кенті.

Тарихы
------

Аудан 1968 жылы 25 желтоқсанда құрылды.

Тұрғындары
----------

Ресми деректер бойынша 2018 жылы аудан халқының саны 54 491 адамды құрады. Ұлттық құрамы бойынша қарақалпақтар – 60,8%, қазақтар – 30%, өзбектер – 8,7%, басқа ұлт өкілдері – 0,5% құрады.

Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
---------------------------

2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша аудан құрамына кіреді:

* қалалық елді мекен

1. Ақмаңғыт

* азаматтардың ауылдық жиындары

1. Арбашы
2. Бақаншақты
3. Кердер
4. Қырантау
5. Саманбай
6. Тақыркөл

Білім беру
----------

Ауданда 3 колледж, 33 жалпы білім беру мектебі, 1 балалар музыка және өнер мектебі, 11 балабақша, 2 ақпараттық ресурстық орталық бар.

Көрікті жерлері
---------------

**Хайуанқала** – Кердер иелігінің орталығы. Нүкіс ауданында, Шортанбай өзенінің ескі саласының сол жағында орналасқан. Қазіргі таңда аумақты «Кердер» атты шаруа қожалығы алып жатыр.

**Тоққала (Дарсан)** — қалашық Тоқтаудың шағын табиғи төбеде орналасқан. Жалпы аумағы 8 гектарды құрайды. Ескерткіш 3 бөліктен – көне, ерте ортағасырлық және қорымнан тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ӘАҚБЖ Әкімшілік-аумақтық құрылымдарды белгілеу жүйесі Мұрағатталған 4 қаңтардың 2012 жылы.
**Бағдарламалау эстетикасы** – хабар тарату күнінің ерекшелігін жасау және оның көмегі арқылы көрерменмен қажетті қатынас орнатудың әдісі ретіндегі бағдарламалау процесін игеру түсініледі. Кандай да бір күндегі хабар таратудың бұл ерекшелігі хабарлардың бүкіл тізбегін біртұтас қабылдаумен анықталады. Бағдарламалау процесінде қабылдау объектісін көрерменмен байланыстыратын эмоциялық қабылдау заңдарын есепке алу қажет. Бағдарламалау араласудың күнделіктілігі, көру ақпаратын қабылдаудың жеңілдігі мен болмай қоймайтын жағдайларында таңдау жасау мүмкіндігі жататын теледидар хабарларын таратудың ерекшеліктерін есепке алады. Бағдарламалау бағдарламада көрерменді бағыттаудан, көрудің үй жағдайларын есепке алудан, хабарлардың арнаулы жіктелуінен қабылдаудың әр түрлі деңгейлерінен, аудиторияның әлеуметтік-демографиялық сипаттамасынан, бағдарламаның бос уақытқұрылымына сәйкестігінен келіп шығады. Теледидардағы бағдарламалау эстетикасы аудиториямен қарым-қатынас жасаудың жалпы сипатына өз табын қалдырады, көркемдік құралдарды пайдалану шекараларын анықтайды, кадрдағы сөз сөйлеушіге, бағдарламаны жүргізушіге ерекше талаптар қояды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009,1-т.–640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Сүлеева Бағдад Омарқызы** [1947 ж.т. Сверлов(қазіргі Байзақ) ауд.] - ғалым, медицина ғылымының докторы(1995). 1971 жылы Алматы медицина институтын бітірген.

### Еңбек жолы

1971-79 ж. Қазақстан ҒА көз аурулары ғылымдарын зерртейтін институтта кіші, аға ғылымының қызметкер, 1985-89 ж. бөлім бастығы, 1989 ж. осы институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орныбасары. 100-ден аса ғылыми еңбектірдің авторы.

### Шығармалары

* Орта глаукома, А.-А.1984.
* Гидрофилді материалдарды әзірлеу және іске асыру. М. 1996;
* Көз алма жарақаттан кейінгі асқынулардың роконструктивті микрохирургиясы/ /Офтаоьмологияның өзекті мәселелері. Уфа. 1996.

### Дереккөздер


1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы, Алматы 2003
Вакцина – белгілі бір инфекция-ны жоя алатын микроорганизм-дерден жасалатын препарат. Осыдан 30-40 жыл бұрын қызылша немесе дифтерия инфекцияларының кесірінен балалар өлімі жиі болатын.Жер шарында табиғи оспаның көзі алғаш рет тек 1978 жылы вакцинация көмегімен жойылды. Ал 2002 жылы әлемнің көптеген елінде, соның ішінде Қазақстанда полиомиелиттi жою жұмыстары болды. Айта кетелік, ең соңғы рет полиомиелит елімізде 1995 жылы тіркелді.

### Вакцина

Егу – халықты полиомиелит, қызылша, қызамық, дифтерия, тырысқақ, көксау, туберкулез, «В» гепатиті, эпидемия-лық паротит сияқты инфекциялардан қорғайтын ең тиімді тәсіл.Ең алғашқы егу перзентханаларда туберкулез және «В» гепатитіне қарсы жүргізіледі. Вакцинациядан кейін баланың ағзасы оған өтпелі реакциямен жауап қайтарады. Бөгде зат енген денеде міндетті түрде түрлі реакция болады. Алайда, мұндай реакциялардың зардабы инфекциялардың зиянымен салыстырғанда түк емес.1 қазаннан бастап жүргізіліп жатқан тұмауға қарсы жаппай егу жұмыстары отандастырымызды осы инфекциялардан қорғайды. Еліміздің бас санитары Жандарбек Бекшин биылдан бастап жүкті әйелдерге де тұмауға қарсы вакцина егіле бастайтынын, одан ешқандай зиян болмайтынын айтты.

Дереккөздер
-----------
**Әбілда Әмірханұлы Әлімбаев**(1935 жылы туған, Қарағанды облысы) – экономика ғылымдарының докторы (1988), профессор (1988). Арғын тайпасының Қуандық руының Мұрат бөлімінен шыққан.

Қарағанды политехнологикалық институтын (1958, қазіргі Қарағанды мемлекеттік технологикалық университеті) бітірген. Қарағанды шахталарында инженер, «Қарағандыкөмір» ғылыми-зертеу институтында сектор меңгерушісі, Қарағанды мемлекеттік университетінде доцент, кафедра меңгерушісі, 1981 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Экономика институты Қарағанды бөлімшесінің (1986) меңгерушісі қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері негізінен ғылым-техника прогрестің әлеуметтік-экономика тиімділігін арттыруға арналған. Әлімбаев 72 ғылыми еңбектің, 8 монографияның авторы.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Әбілда Әмірханұлы(қолжетпейтін сілтеме)
* Научная библиотека Карагандинского государственного университета им.Е.А.Букетова(қолжетпейтін сілтеме)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Азия дауысы** — Азияның музыка өнеріндегі танымал әндер мен талантты орындаушылардың жыл сайын Алматыда өтетін халықаралық байқауы.

Жеңімпаздары
------------

1990 жылы Медеу мұз айдынының кешенінде өтті. Бас жүлдені Өзбекстаннан келген "Карс" тобы жеңіп алды.

Содан бері Женева Круз (Филиппин, 1991жылы), Шахназ Сүймер (Түркия, 1992жылы), Сара (Моңғолия, 1993 жылы), Соябей (Түркия, 1994жылы), Барт Бисли (АҚШ, 1995 жылы), Бауыржан Исаев (Қазақстан, 1996 жылы), "АВ-3" (Индонезиялық топ, 1997 жылы) сияқты өнерпаздар мен өнер ұжымдары бас жүлдені иеленді. 1993 жылы "Азия даусы" ФИДОФ-тың (Халықаралық фестивальдар ұйымдастыру федерациясы) мүшелігіне қабылданды. 1994 жылы Канн (Франция) қаласында өткен әлемдік шоу-бизнесте арнаулы жүлдеге ие болды.

1996 жылдан бастап "Азия даусы" байқауы аясында Қазақстан әндерінің байқауы тұрақты өтеді. Оған арналған "Алтын домбыра" жүлдесін алғашқы жылы М.Жүнісова мен Н.Есқалиева, 1997 жылы Р.Рымбаева мен М.Жүнісова жеңіп алды.

1997 жылы "Азия даусы "халықаралық "Интернет-сервер" ақпарат арнасына қосылды. "Азия даусы" конкурсының бас жүлде, алтын, күміс және қола бәйгесіне қоса Алматы қаласының мэрі, демеушілер тағайындаған әртүрлі ынталандыру сыйлықтары бар. Бірінші конкурстан бастап "Азия даусының" шақыруымен Патрисия Каас,Пупо, Тото Кутуньо, Джимми Саммервиль, Митхун Чакраборти, Сонер Ариджа, А.Пугачева, Ф.Киркоров, В.Леонтьев, "Бони-М", "Хаддуэй" топтары сияқты әлемдік эстрада майталмандары Медеу мұз айдыны сахнасында конкурстан тыс өнер көрсетті.

1996 жылы "Азия даусына" бес құрлықтың өкілі қатысты.

1997 жылғы конкурстың ашылу салтанатында Еуроазиялық фестивальдар ассоциациясының ұйғарымымен ғарыштағы бір жарық жұлдызға "Азия даусы "аты берілгені жайлы Швейцариядан жіберілген регистр конкурс директорына тапсырылды.

1998 жылғы тоғызыншы конкурсқа әлемнің төрт бұрышынан өтініш білдіргендерден таңдап алынған 20 елдің 21 өнерпазы қатысты. Бас жүлдені Италиядан келген Лука Сене жеңіп алды.

1998 жылғы конкурс қорытындысында ФИДОФ-тың халықаралық өнер фестивальдерін кәсіби жоғары дәрежеде насихаттағаны үшін журналистерге жыл сайын берілетін арнайы белгісі "Азия даусының" баспасөз хатшысы Ф.Бегенбаеваға тапсырылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, I том
2. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Қырғын** – Қарағанды облысы Қарқаралы және Павлодар облысы Баянауыл аудандары аумағындағы өзен.

Бастауы
-------

Бастауын Желтау тауының оңтүстік баурайынан алып, Қарқаралы ауданы жерімен 9 км-дей ағады да, Баянауыл ауданында Ащысу өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 27 км. Су жиналатын алабы 162 км2. Қырғынның сағасына дейінгі құламалылығы 137 м, орташа еңістігі 51%. Өзеннің жоғарға ағысындағы алабының жер бедері 50-ден 400 м-ге дейінгі аласа таулар мен төбелерден тұрады. Аңғары орта ағысында 0,5-3 км аралығында. Жазда өзен қурап қалады. Суын мал суаруға пайдаланады.

Өсімдігі
--------

Алабының бозғылт қоңыр, қиыршықты қызғылт қоңыр топырағында далаға тән әр түрлі астық тұқымдас шөптесіндер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Әбуғалисина** — шығыс аңыздарының желісіне құрылған дастан. 

Бас кейіпкері — аш-Шейх әр-Раис Әбд әл-Хұсайын ибн Абдоллах ибн Сина (980-1037). Дастан кейіпкері тарихи ғұмарнамадағы хакім, елші, ғалым, әулие, елбасы тұлғасынан ауытқып, ислам дінінен терең білім алған, перілер мен жындарды айтқанына көндіріп ғажайып сырлы оқиғаларға тап келе беретін рақымды оқымысты бейнесінде суреттеледі. Көшпелі халықтың дәстүрлі эпикалық жырларында жиі кездесетін батырлық, қаһармандық сарындар мұнда жоқ. Алайда ислам шариғатының құндылықтарына түбегейлі бет бұрған мұсылман елдерінің әдет-ғұрып, дәстүр-салт, мінез-болмыстары жеткілікті баяндалған.
"Әбуғалисина" дастанының ондаған нұсқалары ҚР ҒМ ҒА Орталық ғылыми кітапханасы мен М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында сақтаулы. Олардың қайсыбірі кітап күйінде сақталып жетсе, біразы ел ішіндегі ақындар мен жыршылар, жинаушылар әр уақытта хатқа түсірген қолжазбалар. 

Кітап қалпындағы нұсқалар:

* "Әбуғалисина қиссасы" (1881 ж. Қазанда басылған. Татар тілінде. Шығарушы Қ. Насыри. Көлемі — 116 бет),

* "Әбуғалисина" (1886 ж. Қазанда қазақ тілінде Ж. Елшібайұлы бастырған, көлемі 56 бет),

* "Қисса-и Абулхарис" (1893 ж. Қазанда Қ. Шаһмарданұлы бастырған, көлемі 16 бет),

* "Қисса-и Халвафауруш" (1898 ж. Қазанда "Сұлу жігіт туралы" деген атпен басылған),

* "Ганжғина-и хикмет Әбуғалисина" (1901, 1903 ж. Қазанда С. Шарафуддинұлы қара сөзбен бастырып шығарған көлемі 115 бет).

Сол сияқты "Әбуғалисина" дастанының төмендегідей қолжазба нұсқалары бар:

* "Ганжғина — и хикмет Әбуғалисина" (1940 ж. Х. Байысов тапсырған. Араб әрпінде, көлемі 56 бет);

* "Әбуғалисина — Әбілхарис әңгімесі" (А. Әмірұлы 1936 ж. араб әрпімен жазып тапсырған);

* "Әбуғалисина" (Ж. және А. Шорманұлдарынан алып 1958 ж. Ғ. Мұсабаев тапсырған, көлемі 68 бет);

* "Әбуғалисина, Әбілхарис" (І. Баймағанбетов нұсқасы).

Осы аталған дастан нұсқалары ішіндегі таза қазақ тілінде жырланған ең көркем де көлемдісі — қызылордалық жыршы І. Баймағанбетов (1895-1973) жырлаған "Әбуғалисина, Әбілхарис" дастаны көп томдық "Қазақ халық әдебиеті" топтамасының "Дастандар" кітабының 2-томында жарияланған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
*Басқа мағыналар үшін Хасенов деген бетті қараңыз.*

**Әбілда Хасенов** (1917, Жаңаарқа ауданы, Түгіскен ауылы - 2006, Жаңаарқа ауданы, Түгіскен ауылы) - шопан, сталиндік «тазарту» тауқыметін тартушы. Руы - Тама - Жөгі - Көзей.

Ұлы Отан соғысына қатысқан (1941-1945). 1943-1944 жылдары неміс лагерінде болып, тұтқыннан қашып шыққан. Отан соғысын 1945 жылы Берлинде аяқтаған. Соғыстан бейбіт еңбекке оралғаңда, жыл сайын тергеуге алынып отырған. Өзімен бірге тұтқында болғандармен беттестіріп, жазықсыз жандарға жала жаптыруға қарсы шыққан. Хасеновтың тұтқында бірге болғандардың біразын ақтап алуға септігі тиген (ұлытаулық М. Баржақсин, т. б.).

Еңбек жолы
----------

1985 жылға дейін «Жеңіс» кеңшарында озат шопан болды. 40 жылдай қой бағу ісіңде жоғары көрсеткішке жетті. Социалистік Еңбек Ері С. Ысқақов сынды өзінің ізбасарларын тәрбиеледі.

Марапаттары
-----------

* 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту ордені.
* I дәрежелі Отан соғысы ордені.
* Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған.
* Жаңаарқа ауданының құрметті азаматы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Әбілда Аймақ** (13 сәуір 1954 жылы - 14 маусым 2015 жылы Ордабасы ауданы Қ.Мұңайтбасов атындағы ауыл) – ақын..Қазақстан Жазушылар одағының басқарма мүшесі, Ордабасы ауданының құрметті азаматы. Қ.Иасауи атындағы Шымкент педагогикалық институтының филологиялық факультеттін тәмамдаған (1990). 1972 – 81 жылдары аудандық мәдениет бөлімінде автоклуб меңгерушісі, 1981 – 90 жылдары Шымкенттегі «Шымкентқұрылыс» тресіне қарасты мекемеде тас қалаушы, 1990 – 93 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы облыс бөлімшесінде түрлі қызметтер атқарған. 1993 жылдан осы бөлімшенің директоры. Жырлары 1972 жылдан баспасөзде жарияланып келеді. 1984 жылы жас ақындардың «Қарлығаш» атты дәстүрлі жыр жинағына бір топ өлеңдері енді. 2015 жылы 14 маусымда аяқ астынан дүниеден озды.

шығармалары
-----------

«Мерейлі мекен», «Мүшәйра – 92», "Қарлығашқа", "Түркістан", "Сарыағашым-сырлы өлкем", ұжымдық жинақтарына өлеңдері енген. Ақынның «Ләйлә», «Домалақ ана кесенесі», «Жүрегімде махаббат», «Алтын бесік», «Түркістан», «Жақсығұл мерген», «Билік биігінде», «Ақ жол» атты кітаптары жарық көрген. 1993 жылы Алматыда өткен ақындар мүшәйрасы жабық конкурсының бас жүлдегері. Халықаралық Физули атындағы сыйлықтың, Қ.Қазиев атындағы сыйлықтың иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
**Урк диалекті** — Нидерландтағы Флеволанд провинциясының батыс жағалауында орналасқан Урк қауымында (бұрынғы аралда орналасқан) сөйлейтін диалект. XX ғасырдың ортасына дейін Урк арал болды. Бастапқыда ол Зейдерзе шығанағында болған. Қорғаныс бөгетінің құрылысынан біткеннен кейін Эйсселмер ішкі көліне айналды. Урк диалектісі эмланд және Батыс-шығыстық диалектілермен қатар, төменгіксондық және төменгіфранк диалектілері арасындағы өту аймағына жатады. Осы қарым-қатынастарға қарамастан, диалект өзінің сипаты бойынша бірегей. XIX ғасырдың соңынан көптеген лингвистер урк диалектісін зерттеумен айналысты.

Урк диалекті сондай-ақ фризо-франко-саксон диалектісі ретінде жіктелуі мүмкін; бұл фриз, төменгіфранк және төменгісаксон диалектілері арасындағы өтпелі диалектілердің ерекше тобы.

Өнер
----

Геррит Пастеркамп урк диалектіндегі кітаптардың, соның ішінде еврей және христиан псалмдары мен беллетристиканың аудармаларының авторы. Урк тілінде орындалатын әндерді CD күйінде жариялай Leuster тобы бар.

Құжаттама
---------

Краудсорсинг урк-нидерланд онлайн сөздігі бар. Үрк диалекті үйірмесінің мәтін үлгілерін қоса алғанда, диалект туралы мәліметтер жиналысымен шағын веб-сайты бар.

Статусы
-------

Нидерландтар үкіметі урк диалектісін азшылықтың тілі ретінде мойындамады.

Әдебиет
-------

Harrie Scholtmeijer: Taal in stad en land: Utrechts, Veluws en Flevolands, Sdu Uitgevers, Den Haag 2002, ISBN 90-12-09008-3

Ескертулер
----------

 Мұрағатталған 24 ақпанның 2012 жылы.

Сілтемелер
----------
Қырқы нәзірі
============

Қаза болушының дүниеден өткеніне 40 күн толғанда берілетін ас қырқы нәзірі деп аталады. Көбінесе ерлер жөнінде 39-37 күнде, әйелдер жөнінде37-35 күн толғанда (тақ күн) беріліп келеді. Малын бейсенбі күні сойып жұма күні тарқатып жүр, туыс туған, жегжәт жұрағат, ағайын-туыс, ауылдастарға сауын айттырып беріледі, қырқы нәзірінде ірі қара сойылады, жағдайына қарай ұсақ мал соятындарда болады, дастарқанын жақсылап жасап шелпек пісіріп дастарқан жаяды, өліміне келе алмаған адамдар қырқы нәзірінде арнаулы жоқтап келеді, мұнда көбінесе үйдегі әйелдер дауыс айтады.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтеме
--------------

* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
**Әбікен Сарыбаев** (15 мамыр, 1926 жылы туған, Алматы облысы Гвардия ауданы Балғалы станциясы, Қайрақты жайлауы) - ақын. Жасынан өлеңді домбырамен әуендетіп айтуға машықтанып, "Біржан мен Сараның айтысын", Ілияс Жансүгіровтің "Құлагер" поэмасын жатқа айтқан. Өлеңді ауызекі суырып салып айтатын болған. 1958 жылдан аудандық, облыстық, республикалық айтыстарға қатысқан. Қалихан Алтынбаевпен ("Ақындар жыры", 1963). Көкен Шәкеевпен ( "Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы", 1975) айтыстары жарияланған.

Балалық шағы Аралтөбе, Бірлікте өтеді. Артельдің 4 сыныптық мектебінен сауат ашқан бала Әбікен қарттарға қисса-дастандар оқып жүріп, сол жырларды жаттап та алады. Осы өнер кейіннен айтыскерлікке ұштасқан. 
Әбікен ақын семейлік Қалихан Алтынбаев, көкшелік Көкен Шәкеев, алматылық Әлімқұл Жамбылов секілді көптеген ақындармен айтысып, Талдықорған облысының мерейін үстем еткен. Соңғы мәрте 1987 жылы айтысты. Осыдан бір жыл өткенде, 1988 жылы 11 қарашада қайтыс болды. Әулетіне 1954 жылдан беріде құт мекен болған Балғалысындағы (Кербұлақ ауданы) зиратқа жерленген. 

Домбыра шықса үнің күмбірлеген, 
Дауысым бірге кетсе «Бұл кім?» деген,
Баласы Күреңбелдің Әбікен ғой,
Жүз топта қаршығаға ілдірмеген...

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Жамбыл Жабаевтың «Зілді бұйрық» өлеңін талдау
---------------------------------------------

Өлең тұтастай оқиға желісіне құрылған және тарихи деректермен берілген, осыған қарап нақты тарихи оқиғаның берілгендігін аңғару қиын емес. Бұл 1916 жылғы сар даланы сабылтқан сұрапыл жарлық болатын. Өлең мазмұнынан халықтың толқынысты хал-жағдайын, күпті көңіл-күйін нақты көруге болады. Жамбыл Жабаевтың өзі де бұл тарихи оқиғаның саналы куәгері болғандықтан, қалтқысыз жеткізе білген.

«Отыз бір – он тоғызды алад» деген

Суық хабар халықты бұлқындырды.

Жылады сорлы халық малын айтып,

«Кеткен соң қолдан шығып келмес қайтып», -

Дейді де, еңірейді, егіледі

Қайғының күндіз-түні күйін тартып. –

Міне, қарапайым халықтың күйі осы. Халық нақақтан баз кешуде. Ал басы бір, намысы нар азамат ерлер бір тудың астына ат байлай бастады. Алайда, атпалдай азаматтарды әскерге былай бір алып кетсе, арынды ерлерді тұтқынға салып, дарға асып жатты. Бұл қайғылы да қасіретті көрініс Жамбыл жыраудың жанын жаралап, боздақ күйін базыната берді. Жыраудың ендігі күйі – халықтың басына үйірілген қара бұлтты жырмен сейілту. Боздақтарынан айырылған халықтың есеңгіреген ымырт шағы шығармада жақсы көрсетілген. Тарихи тұтастықты теңдей ұстай отырып халық мақсат-мұратын жырлай білген дала жырауының жыр шумақтары үлкен бір тарихи жырды алып келе алды. Өлең көлемі тарихи жырдың көлем пішіміне еш келмесе де сипатталған сюжет пен жеткізілген оқиға сарыны тарихи жырдың күшін танытып тұр.

Жөнелді абақтығы соры қайнап.

Барады боздақтардың көзі жайнап.

Қамалды абақтыға қырғыз, қазақ

Білмеді не боларын сырттағы ел

Қамалғандарды тірідей тартты азап.

Жырда шытырман оқиғалар да біртіндеп беріліп отырады. Халықтың жасаған әскери қимылдары мен басшы батырлардың ту көтерген ұрыстарынан дерек беріліп, сипатталып отырады. Шығарманың бұл ерекшелігі – оқиға мен жыраудың жеткізгісі келген идеясының сіңісіп кеткендігінен болса керек.

Жырау толғап отырған жырдың идеялық қуаты жыр шумақтарының соңында кесіліп түседі:

... Аттандық ұлығының қонысына

Елді сорған борсықтай болысына.

Көп ерлер қаза тапты жауға аттанып

Көксеген азаттықтың соғысында.

Азамат ердердің ардалы ісін жырына қосып, қос қолдап жырлай білген жыраудың мұраты да ерлердің ісін дәріптеу болатын. Қиямет заманда халқының мұң-қайғысы мен намыс арманы үшін жанын қиған Бекболаттай, Ботпайдай ерлердің батырлық болмысын келер ұрпаққа үлгі ету керек болды. Осылайша, қаһармандық жыр туа келді. Азаттықты аңсаған халықтың қаһармандық қасиетін танытқан осынау Жамбылдың жыры ұрпақ үшін жоғалмас қазына болмақ.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------
**Сыңсу** - қыз ұзату дәстүріне байланысты туған тұрмыс-салт жырларының бірі. 

Бұл - қыздың ұзатылар алдындағы ел-жүртымен, ағайын-туыс, құрбы-құрдастарымен, туып- өскен жерімен қоштасуы ретінде айтылады. Сыңсуды ұзатылатын кыздың сіңлілерімен не жеңгелерімен үй-үйді аралай жүріп белгілі әуенмен айтатын болған. Сыңсудың өлеңін ақындар немесе қыздардың өздері шығарған. Ұзатылып бара жатқан қыз сыңсу арқылы жұртқа өзінің мұңын, қайғы-қасіретін жеткізген. Сыңсуда қыздың жеке басының мұңы әлеуметтік мәселелерімен ұштасып, ескі әдет-ғұрыпты әшкерелеумен қатар қоғамдық ортаның, азаттық аңсаған әйелдер көзқарасы білдірілген. Сыңсудың өлеңі құрылысына қарай 7, 8, 11 буынды болып келген. Қазіргі кезде негізінен қыз ұзатылып кетіп бара жатып, туған-туыстарымен қоштасу барысында айтылады. Қыз өзінің ішіндегі бар сағынышын шығарып, жұртына кетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
**Зүкенұлы Мәуітқазы** – журналист, айтыскер ақын.(1938)

Мәуітқазы Зүкенұлы Омартегі бұрынғы Семей облысы Жарма ауданы «Қызылағаш» ауылдық округіне қарасты Құсмұрын тауының бөктеріндегі «Ақбұлақ» атты бұлақ бойында 1933 жылы 10 тамызда туған. (құжат бойынша 1938 жыл деп көрсетілген.) Анасы - Нұршағи Нұрпейісқызы сауатты, ақынжанды адам болған. 1955 жылы Көкпекті ауданындағы Биғаш ауылының «Маяковский» атындағы орта мектепті өте жақсы бітіріп, Алматыдағы №1байланыс училищесіне оқуға түсіп, 1958 жылы радиотехник мамандығын алып шығады. Мамандығыбойынша біраз жыл жұмыс істеген соң, 1960 жылы мұғалімдік қызметке ауысады. 1965 жылы Алматы қаласындағы ҚазПИ- дің қазақ тілі мен әдебиеті факультетін сырттай оқып бітіреді. 1958 жылдардан бастап аудандық, облыстық газеттерге әртүрлі тақырыптағы ауыл өмірінен сыр шертетін мақалалары, әңгіме-очерктері шыға бастайды.
1964 жылы тұңғыш рет аудандық ақындар айтысына қатысып, аягөздік Қабыш Исмаиловпен айтысады. Бірнеше дүркін аудандық, облыстық айтыстардың жүлдегері атанған. Жармалық Сәдуақас Берденов, шарлық Кеңесбек Қалиев, аягөздік Ғаббас Шөкімұлы сияқты ақындармен сөз таластырған. Жарма ауданында драма үйірмесін құрып, 1972 жылы «Халық театры» атағын қорғаған. Жеті-сегіз жылдай осы театрдың қоғамдық негіздегі режиссері қызметін атқарған. 

25 жыл орта мектепте мұғалімдік қызмет атқарып, 1980 жылдан Жарма аудандық «Рауан» газетінің редакторының орынбасары болып істеген. Аудандық, облыстық газеттердің тұрақты штаттан тыс тілшісі болып, аудан, облыс өмірінің тыныс-тіршілігі туралы жазып тұрған. Мәуітқазы Зүкенұлының «Бел- белес» (1998), «Дала қырандары» (2000), «Қасен қажы әулеті» (2002), «Темір жол тарланы» (2004), «Айналайын ауылым» (2005), «Өмір өрнектері» (2006), «Сұрапыл соғыс тарландары» (2010) т.б. жинақтары жарық көрген. Бірнеше дүркін облыстық, республикалық мақтау қағаздарымен марапатталған. Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі.Бүгінгі күні Өскемен қаласында тұрады, әлі де шығармашылықтан қол үзген жоқ.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**Сэнгэ Ринчен** – Цин императорының генералы, моңғол князі[1].

Ішкі Моңғолияның Хорчин-Цзоихоуци деген жерінде дүниеге келген. Борджигин руынан шыққан Хасардың (Шыңғыс ханның інісі) 26-шы ұрпағы. 

1853 жылғы тайпиндердің солтүстікке жорығы кезінде Тяньцзиннің қорғанысын басқарған. Оның қоластындағы әскерлері тайпиндерді қуып шығады. Қыс мезгілінде оңтүстіктен келген тайпиндер өз лагерлерінде қамалып отырады. 1854 жылы райларынан қайтып, кері шегінеді. 1855 жылы осы ерлігі үшін оның дәрежесі «цзюнь-ваннан» «цинь-ванға» көтеріледі. Сол жылы Шаньдун провинциясында тайпиндер басшысының бірін қолға түсіреді. 

1865 жылы 19 мамырда қайтыс болып, оның жерлеу рәсімі мемлекеттік дәрежеде өткізілген. «Чжунның ұлы князі» деген титулға лайықты деп табылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Сэнди Хук мектебіндегі атыс** — 2012 жылдың 14 желтоқсанында Коннектикут штатының Ньютаун қаласындағы Сэнди Хук бастауыш мектебінде болған қанды оқиға. Атыс нәтижесінде 28 адам қаза табылды (өзін атып тастаған өлтірушіні қоса).

Оқиғаның барысы
---------------

Сэнди Хук бастауыш мектебінде қанды атысты бастамас бұрын, Адам Ланза сол мектепте мұғалім болып жұмыс істеген 52 жастағы өз анасын Нэнси Ланзаны өлтіріп тастайды. Кейін анасының машинасына отырып, екі тапаншамен (Glock 9 мм және 22 калибрлі SIG Sauer) және жартылай автоматты пулеметпенен (.223 калибрлі Bushmaster) мектепке бет бұрды.

Жергілікті сағат таңғы 9, ол ішінде шамамен 600 адам болған мектептің алдына автомобильмен келді. Ғимарат кіреберісінде оған видеокамерамен жабдықталған домофонды қолданылуға тұра келді, бірақ оны 47 жастағы мектеп директоры Дон Хочспранг (Dawn Lafferty Hochsprung) кіруге рұқсат берген жоқ, сондықтан Адам мектепке кіру үшін, терезеге бірнеше рет оқ атқан. Ғимаратқа кіргеннен кейін ол басына қара масканы киіп, 5-6 жастағы балалар болған сыныпқа кіреді, бірде бір сөз айтпай, атуды бастады. Кейін мұғалімдер мен оқушылар отырған көршілес кабинетке бет бұрды.

Екі сыныпта болған атыс кезінде 20 бала (олардың 18-і оқиға орнында жан тапсырды, ал 2-і ауруханада) мен 6 ересек адам құрбан болды. Сонымен қатар қылмыскердің құрбандарының ішінде мектеп директоры мен 56 жастағы Мери Шерлач мектеп психологы бар. Құрбандарының көбісі 5 және 6 жастағы мектеп оқушылары.

Атыс құрбандары
---------------

Барака Обаманың үндеуі (ағыл.)
Қылмыскердің алғашқы құрбаны:

1. Нэнси Лэнза (52 жас)

Мектепте құрбан болған адамдар:

Ересектер

1. Рейчел Девино, 29
2. Dawn Lafferty Hocksprung (Дон Хочспранг), 47 жас — мектеп директоры
3. Анна Мария Мёрфи, 52 — мұғалім
4. Лорен Рассоу, 30 — мұғалім
5. Mary Sherlach (Мери Шерлач), 56 жас — мектеп психологі
6. Victoria Soto (Виктория Сото), 27 жас — бірінші сынып мұғалімі

20 мектеп оқушылары
1. Шарлотта Бэкон (6 жас)
2. Даниэль Барден (7 жас)
3. Оливия Энгель (6 жас)
4. Жозефина Гэй (7 жас)
5. Ана Маркес-Грин (6 жас)
6. Дилан Хакли (6 жас)
7. Мэдлин Хсу (6 жас)
8. Екатерина Хаббард (6 жас)
9. Чэйс Ковальский (7 жас)
10. Джесси Льюис (6 жас)
11. Джеймс Маттиоли (6 жас)
12. Грейс МакДоннел (6 жас)
13. Эмили Паркер (6 жас)
14. Джек Пинто (6 жас)
15. Ной Понзе (6 жас)
16. Кэролайн Превиди (6 жас)
17. Джессика Рекос (6 жас)
18. Авиелла Ричман (6 жас)
19. Бенджамин Уилером (6 жас)
20. Элисон Вьят (6 жас)

Адам Лэнзаның (20 жас) мәйіті полиция келгеннен кейін мектеп сыныптарының бірінде табылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Matt Flegenheimer, Ravi Somaiya, Profile of Nancy Lanza, mother of Conn. school gunman // The New York Times, 12/15/2012 03:06 PM MST: «Nancy Lanza was the first victim in a massacre… Nancy Lanza, 52…»
2. 1 2  Connecticut Elementary School Shooting Victims: 'Hero' Teacher, Principal, 20 Kids
3. ↑  Connecticut School Shooting: Complete List of Victims’ Names // ABC News, Dec 15, 2012 4:06pm
4. 1 2  Connecticut school shooting victims named // CBC News, Dec 15, 2012 4:37 PM
5. ↑  CT State Police Release Names Of Victims In School Shooting Massacre // CBS Boston, желтоқсан 15, 2012 4:08 PM
Сэм Андерсон (ағыл. Sam Anderson) — американдық актер. Әлемге көбінесе "Форрест Гамп", "Остаться в живых" фильдеріндегі және "Ангел" телесериалындағы рөлдерімен әйгілі.

Өмірбаяны мен мансап
--------------------

Сэм Андерсон 1945 жылы 13 мамыр күні (АҚШ) Солтүстік Дакота штатындағы Уопентон қаласында өмірге келген. Гранд Форкстағы Солтүстік Дакота университетін оқып шықты. АҚШ-тың жазушылар қауымдастығының мүшесі.

1978 жылдан бастап телесериалдарда белсене ойнай бастайды. Оның ең әйшілі рөлі - "Незнакомец" сериалындағы мистер Горпли рөлі. Тағыда "Остаться в живых" сериалында Бернард Нэдлердің рөлін ойнаған.

Сэм Андерсонның кинофильдағы бірінші тәжірибесі 1995 жылы "Толкачи и кидалы" фильміндегі Рэй Бергтің рөлі болған. Оның әйгілі кинофильмдердегі рөлдері: Хью Хэнкок "Форрест Гамп" (1994), Чарльз Петтон в «Чуваки» (2002).

1970 жылдарының басында Калифорния штатындағы Ланкестер қаласында Долин Антилоптың Колледжінде дррама сабағын жүргізген.

Сэм Андерсон әйелімен бірге егіздердің ата - анасы.

Дереккөздер
-----------

1. Сэм Андерсон Internet Movie Database сайтында
2. Сэм Андерсон
Фустанелла
Албан ұлттық киімі бүкіл Албанияда, албан тілінде сөйлейтін аумақтарда және албан субэтникалық топтарында (мысалы, Италиядағы Арбереш, Грециядағы Арваниттер, Хорватиядағы Абанаси) дәстүрлі түрде киілетін 200-ден астам түрлі киімдерді қамтиды. Дәстүрлі киімдер тұратын аймаққа, әлеуметтік шығу тегіне, жасына және дініне байланысты әртүрлі болуы мүмкін.

Халық киімі 1950 жылдарға дейін Албанияда күнделікті өмірде кеңінен таралған. Кейін, әсіресе, жастар арасында батыстық үлгідегі киімдер ауыстырылды. Ал бүгінде кейбір қарттар күнделікті тұрмыста дәстүрлі киім киюді жалғастыруда. Бұл киімдерді әртүрлі фольклорлық топтар да киеді, қарапайым албандар арнайы мерекелерде дәстүрлі киім киюі мүмкін.

Албандық киім уақыт өте өзгерді. Бірнеше аймақтық түрлері дамыды. Сыртқы мәдени факторлар әсер етті, атап айтқанда, исламдану мен Османлы дәуірі киімге үлкен әсер етті. Албания тәуелсіздік алғаннан кейін батыс сәнінің әсері дәстүрлі киімдерге де әсер ете бастады.

Әйелдер киімі
-------------

Албанияның таулы бөлігінде әйелдер жиегі кестеленген ұзын зығыр көйлек киген. Бұл жейдеге екі алжапқыш (фартук) кигізілген немесе кестемен безендірілген бір кішкентай. Албан тау әйелдерінің қысқа күртешелері алтын баулармен, аппликациялармен және шашақтармен безендірілген. Олардың гардеробында қоңырау тәрізді юбкалар да болды. Шкодер аймағында әйелдер мөлдір көйлектерін иықтарына қызыл ленталармен байлаған, ал көкірекше күміс тиындармен безендірілген. Албанияның солтүстігіндегі Мирдита аймағында белбеу жасына байланысты қылшықтармен безендірілген: қызыл киімді жас қыздар, қара киімді егде жастағы әйелдер. Зерчани аймағында әйелдер баумен кесілген жеңсіз көйлек киген. Қала тұрғындары мақтадан немесе жібектен жасалған гүл шоқтарын киді. Әйелдердің, сондай-ақ ерлердің сыртқы киімдері ұзын тербелетін джубба кафтан болды. Ол тығыз жүн матадан тігілген және гауһар тәрізді ою-өрнектермен кестеленген. Бас киімдердің ішінде орамалдар мен төсек жамылғылары кең тараған, олар аймаққа байланысты ерекшеленетін.

Ерлер киімі
-----------

Ерлердің дәстүрлі киімі Албанияның оңтүстігінде кең таралған фустанелла юбкасы болды. Солтүстікте олар қара өрілген кестеленген ақ тар ұзын шалбар киген. Бұл шалбармен бірге ерлер жейде, жилет және жеңсіз күрте киді. Сондай-ақ түкті күртеше киетін сөмке тәрізді потур шалбарлар да болды. Бас киімдердің ішінен ерлер түрік фездерімен қатар жолақ тақия киген. Албандықтардың ұлттық бас киімі - кече.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  tirk – Wiktionary  (ағыл.).
2. ↑  Энциклопедия костюма Мұрағатталған 6 мамырдың 2021 жылы.. М. 2010.
Шарын шаған тоғайы, неоген кезеңінен сақталып қалған. Тоғай Алматы облысындағы Іле өзенінің сол жақ саласы Шарын өзенінің ортаңғы ағысында, Сарытоғай елді мекеніне жақын жерде орналасқан. Мұнда өте сирек кездесетін, реликті ағаштың үш түрі: Іле жидесі, Іле бөріқарақаты және соғды шағаны өседі.
Соғды шағаны - зәйтүн тұқымдасының шаған туысына жататын, өте ылғал сүйгіш ағаш. биіктігі 25 м-дей, жапырақтары жалпақ, ұзындығы 20 см-дей. Бұл ағаштар өзен арнасына жақын өседі, 5014 га жерді алып жатыр. Соғды шағаны Қазақстаннан басқа тек АҚШ-тың Невада штатындағы "Гранд" шатқалында өсетін, жойылып бара жатқан, қорғауды қажет ететін түр. 2006 ж. Сарытоғай елді мекенінде 370 га жерде жаған ағашының көшегі отырғызылып, 2 га жерге ағаш тұқымы себілді. Шарын шаған тоғайы осы кезде тек шағын алқапта сақталып қалған табиғи ескерткіш болып саналады.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
**Маттиас Гинтер** (нем. *Matthias Ginter*; 1994 жылы 19 қаңтарда Баден-Вюртемберг қаласында туылды) — неміс футболшысы, Дортмундтың «Боруссия» клубы мен Германия ұлттық құрамасының қорғаушысы.

Клубтағы мансабы
----------------

11 жасынан бастап «Фрайбург» клубында ойнаған. Жас өспірімдік кезінен ақ жартылай қорғаушы позициясында ойнап, қалай қорғана алса, солай шабуылға қосыла алатының көрсеткен. Алайда Бундеслигада тек қорғаушы ретінде өнер көрсетеді.

2012 жылы 21 қаңтарда Гинтер «Фрайбург» клубы үшін алғаш матчын ойнап, 70 минутта Антон Путилоның орнына алаңға кіріп, 88 минуттыңда «Аугсбург» қақпасына гол соқты. Осы гол оны Бундеслигада гол соққан ең жас ойыншы етті. 23 қаңтарда «Фрайбургпен» жаңа профессионалды контракка қол қойды.

2014 жылы 17 шілдеде дортмундтық «Боруссияға» ауысып, 2019 -ға дейінгі контракка қол қойды.

Ұлттық құрамадағы мансабы
-------------------------

Алғаш матчын 2014 жылы 5 наурызда Чили құрамасына қарсы ойнады. Осылайша Германия құрамасында ойнаған 900-ші ойыншы атанды. 2014 жылғы әлем чемпионатына барғанымен, бірде бір ойында алаңға шыққан жоқ.

Жетістіктері
------------

### Клубтық

* Жастар Германия кубогінің иегері:2011
* Әлем чемпионы: 2014
* Германия Суперкубогінің иегері: 2014
* Конфедерациялар кубогы: 2017
* Германия кубогы: 2016/17

### Жеке

* Фриц Вальтер жүлдесінің (18 жасқа дейін) иегері

Сілтемелер
----------

* fussballdaten сайтында профилі
* transfermarkt сайтында профилі
Бағдад шарты туралы Universal Newsreel бейне кинохроникасы
**Бағдад шарты** – «Орта Шығыс қорғаныс ұйымы» (ағылш. *Central Treaty Organization, CENTO*; 1955 ж. 24 ақпан – 1979 ж.) деп аталған Таяу және Орта Шығыстағы, құрамында Ұлыбритания, Түркия, Ирак (1959 ж. наурызға дейін), Иран, Пәкістан елдері болған соғыс одағы. АҚШ ресми түрде Бағдад шартына қосылмаса да, 1957 жылдары оның соғыс, экономикалық комитеттерінің жұмысына қатысты. Бағдад шартының құрылуы Түркия мен Ирактың арасындағы (1955 жылы 24 ақпан) Бағдадта қол қойылған соғыс одағы туралы келісім шарттан басталады. Кейін Бағдад шартына Ұлыбритания (1955 жылы 4 сәуір), Пәкістан (1955 жылы 23 қыркүйек), Иран (1955 жылы 3 қараша) қосылды. Осы елдердің біреуі НАТО-да, біреуі СЕАТО-да мүше болуына қарай, Бағдад шартының сол соғыс одақтарымен тығыз бай ланысы бар. Бағдад шарты Кеңес Одағының Таяу Шығыстағы экспансиясының алдын алуға бағытталған. Ирак Корольдігінде төңкеріс (1958 жылы 14 шілде), оның Бағдад шартынан шығуы (1959 жылы 24 наурыз) осы топты үлкен дағдарысқа ұшыратты. АҚШ үкіметі Бағдад шартын СЕНТО –ға ауыстырып (1959 жылы 27 тамыз), оны сақтап қалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Central Treaty Organization (CENTO) entry in Encyclopaedia Iranica)
2. ↑  George Lenczowski, *American Presidents and the Middle East*, 1990, p. 88
3. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1976 ж. 3-том, 73-бет
Пашич (Пашиһ) Никола (19. 12. 1845, Заечар, - 10.12. 1926, Белград) - серб,кейінірек югослав саяси және мемл. қайраткері. Радикалдық партияны ұйымдастырушылардың бірі, кейін оның басшысы. 1891-1892 ж. және 1904-18 ж. (үзілістермен) премьер-министр және сыртқы істер министрі. Карагеоргиевшілдердің ұлы сербтік сыртқы саясатын қолдады. 1919-20 ж. Париж бітім конференциясында Сербтер, хорваттар және словендер корольдығының (СХСК) делегациясын басқарды. 1921-26 ж. (үзілістермен) СХСК премьер-министрі; югослав мемлекетінің реакцияшыл ішкі және антисоветтік сыртқы саясатын жүргізушілердің бірі.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
**Бағдарламаларда тақырыптың жүйелі таңдалмауы** – а) мемлекеттік не тәуелсіз телеарналардың күнделікті, апталық көрсетілімдерін жүйелеп, салыстырып, бағыт-бағдар сілтейтін тұрақты орталық жоқ; ә) ойын-сауық, думан түріндегі бағдарламаларда қайталаушылық, шашырандылық, тақырыптың не кейіпкерлердің ұқсастығы, жүйесіздік мол; б)тақырыптағы деректер өмір шындығынан алшақ, әрі көтеріліп отырған мәселелер көрерменге кеш жетеді; в)эфирдегі журналистердің жанр табиғатынан хабарсыздығы, пішіндегі көркемдіктің кемшіндігі материалдардың жүйесіздігіне алып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009,1-т.–640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
Руговадан шыққан албан рапсоды (лахутар) Isë Elezi-Lekëgjekaj лахутенің сүйемелдеуімен ән айту. Ол осы ауызша эпикалық дәстүрдің ең маңызды және танымал тірі тәжірибешілерінің бірі болып саналады.
**Албан халық поэзиясы** албан әндерімен бірге дәстүрлі албан поэзиясын құрайды, ол өз кезегінде албан әдебиетінің бір бөлігі болып табылады.

Тарихы
------

1830 жылы Вук Караджич Джураковац (қазіргі Печ қаласының маңында) Довика Обадовичтің сөзінен албан халық поэзиясының алғашқы шығармаларын жазды: 12 албан әні және бір жұмбақ. Албан ұлттық қозғалысы кезінде албандар мен албандардың ұлттық болмысының қалыптасуына атсалысқан ауызша әдеби шығармашылықтың таңы басталды. Албан әдебиеті шығармаларының алғашқы жинағы Джон Ханның «ағылш. *Albanische Studien*» кітабында жинақталған, ал ең танымал эпикалық поэмалардың бірі католик монахы Джерг Фиштаның авторы «ағылш. *The Mountain Lute (English) Russian*» поэмасы болды. 1905-1908 жылдары Николла Иванай «Шпнеса е Шқыпнисе» атты батырлық халық жырларының жинағын басып шығарды және осы жинақтарды басып шығаруды бастаған алғашқы авторлардың бірі болды.

Әндері
------

Албан тілінің гег диалектісі басым Солтүстік Албания әндерінде серб сөздері көптеп кездеседі; Албанияның оңтүстігінде әндер тоск диалектінде айтылады, ал славян сөздері албанизацияланған түрге енеді. Ең танымал халық әндерінің мысалдары:

* Озық жауынгерлердің албан әндері, оның ішінде Мужо мен Халили циклі, сонымен қатар Гиерге Элез Алия
* Евфросин Иоанина
* Константин мен Дорунтина (Константин мен Йокин туралы баллада)
* Бунаның үстін қалың тұман басып тұр
* О, менің сұлу Мора
* Машкуллора ағашының жанында
* Чам халық әндері (мысалы, Чело Мезани әні)
* Косово шайқасы туралы әндер

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Dobrašinović, Golub* Сабрана дела Вука Караџића. 18, О Црној Гори. Разни списи  (серб).  Prosveta (1970).(қолжетпейтін сілтеме)
2. ↑  *Neziri, Zeqirja* Rapsodët e Rugovës dhe teoria e eposit (sq). Басты дереккөзінен мұрағатталған 15 шілде 2011.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 4 наурыз 2011.
3. ↑  *Elsie, Robert* Oral Literature Oral verse  (ағыл.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 қыркүйек 2010. Тексерілді, 4 қазан 2010.
**БАҒАРА** - қолдан суарылмай, жаңбыр суымен өскен дақыл, жемістерге қатысты айтылатын атау.

**Бағара** - сөзінің төркіні парсының богар сөзінен шыққан, орыс тіліне де «богарное земледелие» болып енген. 

Халық тәжірибесінде сусыз жерлерде топырақ қыртысының дымқылымен дақылдар өсіру жолдары болған. Яғни көктемгі жаңбыр суымен өсіп жетіліп, күзге дейін пісіп үлгеретін немесе ертерек пісетін бақша дақылдарын пайдаланды. Осындай жолмен алынған өнімге бағара сөзін қосып айтады. Мысалы, *бағара қауын, бағара қарбыз, бағара егін* және т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Алтаее Б. Ә. Оңтүстік Қазақстан казақтарының егіншілікке байланысты дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Тарих ғыл. канд. ғылыми дәрежесін алуға үсынылған диссерт. қолжазбасы. Алматы, 1994
2. ↑  Кармышева Д. Земледельческая обрядность у казахов // Древние обряды верования и культы народов Средней Азии. М.: Наука, 1986
**Геологиялық тапсырма** Геологиялық
кәсіпорындардың жұмыс жоспарындағы ең басты көрсеткіш. Геологиялық тапсырмаға сәйкес
төмендегі көрсеткіштер жоспарлануы тиіс: барлаудың нақтылы нысандары
бойынша пайдалы қазба қорларының өсімділігі (кен қорының төмен
категориясын жоғары категорияға ауыстыру); бекітілген қордың мөлшері және
осы жайлы геологиялық деректемені бекітуге табыстау мерзімі; әр түрлі
масштабтағы геологиялық, геофизикалық т.б. түсірулерді жүзеге асыру аудаңдары;
іздеу және барлау бұрғылауларына берілген аудандар саны; жасақтау жұмыстары
аяқталып қалған терең бұрғылау ұңғымаларының жалпылама саны; мұнай мен
газды іздеу бұрғыларын қоюға дайын тектоникалық құрылымдардың жалпылама
саны және жүргізілу реті; басшы органдармен бекітілуі тиіс өзге де көрсеткіштер.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Геологиялық-географиялық әдістер** жеке зерзаттардың жиындық суреттемесін және сипаттамасын құрастырған кезде қолданылады. Мәселен, су ағыстарының белгілі түрінің таралу аймағы ретінде өзенге сипаттама беру үшін оның енін, тереңдігін, ағу жылдамдығын, түбінің қай типке жататынын, еңістігін, түсін және судың мөлдірлігін, т.б. анықтайды, яғни географиялық зер заттың даяр үлгідегі сипаттамасын береді. Топырақ жабынының ерекшілігін айқындау үшін топырақ кескінінің (топырақ қабаттарын көрсететін қазылған шұңқыр) геологиялық әдіс жиі қолданылады. Гляцеологтар мұздықтардың күйін зерттеу кезіде геологиялық-географиялық әдісті пайдаланады. Атап айтқанда, Арктика және Антарктида мұздықтарының еру жылдамдығынна солар бақылау жасайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Биология 11 сынып."
**Маттия Де Шильо** (итал. *Mattia De Sciglio*; 20 қазан 1992, Милан, Италия) — италиялық футболшы, «Олимпик Лион» клубының және Италия ұлттық құрамасының қорғаушысы.

Мансабы
-------

Маттия Де Шильо «Милан» клубының түлегі. Ең алдымен Примавереда ойын көрсетті, одан кейін алғашқы командаға көшкен еді. За «Милан» клубына Маттия ең алғаш ойының 2011 жылдың 28 қыркүйекте Чемпиондар лигасының 2-турында Пльзен қаласындағы «Виктория» клубына қарсы көрсетті. 2012/13 маусымы Маттияға ең керемет маусымдардың бірі болды. Ол алғашқы команданың сапында көптеген ойын өткізіп, өзіне орын иемденіп алды.

2017 жылы "Ювентусқа" ауысты. 

2020 жылы "Олимпик Лионға" жалға берілді.

Жетістіктері
------------

«Милан»
* Италия суперкубогы (2): 2011, 2016

«Ювентус»
* Италия чемпионы: 2017/18, 2018/19, 2019/20
* Италия кбуогы: 2017/18
* Италия суперкубогы: 2018

Статистикасы
------------

### Клубтық

*2 тамыз 2020*

|  | Лига | Кубок | Құрлықтық | Бары |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Клуб | Лига | Маусым | Ойын | Гол | Ойын | Гол | Ойын | Гол | Ойын | Гол |
| Милан | А | 2011/12 | 3 | 0 | 0 | 0 | 2 | 0 | 5 | 0 |
| 2012/13 | 27 | 0 | 1 | 0 | 5 | 0 | 33 | 0 |
| 2013/14 | 16 | 0 | 2 | 0 | 3 | 0 | 21 | 0 |
| 2014/15 | 17 | 0 | 1 | 0 | 0 | 0 | 18 | 0 |
| 2015/16 | 22 | 0 | 7 | 0 | 0 | 0 | 29 | 0 |
| 2016/17 | 25 | 0 | 2 | 0 | 0 | 0 | 27 | 0 |
| Бары | 110 | 0 | 12 | 0 | 10 | 0 | 132 | 0 |
| Ювентус | А | 2017/18 | 12 | 1 | 1 | 0 | 6 | 0 | 19 | 1 |
| 2017/18 | 22 | 0 | 2 | 0 | 4 | 0 | 28 | 0 |
| 2017/18 | 9 | 0 | 1 | 0 | 2 | 0 | 12 | 0 |
| Бары | 43 | 1 | 4 | 0 | 12 | 0 | 59 | 1 |
| Барлығы | 153 | 1 | 16 | 0 | 22 | 0 | 191 | 1 |

1. 

### Халықаралық

*11 тамыз 2019*

| Италия |
| --- |
| Жылдар | Ойын | Гол |
| 2013 | 8 | 0 |
| 2014 | 8 | 0 |
| 2015 | 6 | 0 |
| 2016 | 8 | 0 |
| 2017 | 1 | 0 |
| 2018 | 6 | 0 |
| 2019 | 2 | 0 |
| Бары | 39 | 0 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Статистикасы Мұрағатталған 4 шілденің 2015 жылы. (итал.)
**Ауған Жақсылықұлы** (1888, Шығыс Қазақстан облысы Аякөз ауданында Таскескен кентінде Ұшбүлақ ауылында - 1985, сонда, Текебұлақ ауылында) - ақын. "Қазақ- тың 200 әні" музыкалы-этнографиялық жинағында (құрастырған Т.Бекхожина, 1972) Ауған Жақсылықұлының әуенімен айтылатын "Көшенді жоқтау" деген сатиралық өлеңі жарияланған. Ауған Жақсылықұлы шығармашылығы туралы ғалым С.Қорабайдың "XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиетіндегі сатираның дамуы" зерттеуінде мағлұматтар берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Азия және Африка елдері жазушыларының ассоциациясы** — халықаралық әдеби ұйым. 1967 жылы Бейрутта құрылған. Азия және Африка елдерінің 78 ұйымын біріктірді. Бас кеңсесі Гаванада орналасқан. 1968 жылдан ұйымның "Лотос" альманағы шығарылды, 1967 жылдан бастап ұйым лауреаттарына жыл сайын "Лотос" әдеби сыйлық берілді. Ассоциация Азия және Африка елдерінің әдеби күштерін біріктіріп, олардың ұлттық тәуелсіздік, әлеуметтік прогресс, демократия жолындағы іс-қимылдарына жәрдемдесті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*