recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Оралым** — өлең сөздегі синтаксистік өрнектер, сөйлемдердің өрнектелу үлгілері. Ахмет Байтұрсынов кіргізген термин. Синтаксистік оралымды өрнекті сөйлем, көлемді, күрделі құрмалас сөйлемдер деумен бірге, тізбектеліп, әр түрлі тәсілмен топталып, тұтасып келетін және тиянақты бір ойды білдіретін сөйлемдер шоғыры деп қараған дұрыс сияқты. Өлең сөзде тармақтардың тұрақты мөлшерде, белгілі ретпен топтасуы шумақ деп аталатыны белгілі. Шумақ құрылымы алдымен өлең өлшемі, ырғағының тұрақтылығына байланысты келеді. Әрине, әр шумақ синтаксистік сипаты жағынан, яғни, сөйлемдерінің құрылыс-қалпынан да тиянақтылық танытады. Ал бірақ оралымның одан айырмасы-ол бір шумақты да, бірнеше шумақты да, кейде тіпті өлеңді түгелдей қамтитын синтаксистік өнер, сөйлемдердің мағыналық жағынан әр түрлі тәсілмен топтасуы, шумақсыз өлеңде де тұтасып келетін сөйлемдер шоғыры. Жыр тармақтарының әр түрлі көлемде түйдек-түйдек болып еркін топтасуы синтаксистік оралым үлгілеріне кейде жақын келуі мүмкін. Алайда оралым-шумақты өлеңге, түйдекті жырға, шумақсыз өлеңде де ортақ ұғым, өзінше синтаксистік тұтастығы бар өрнекті сөйлемдер. Өлеңде құрмалас сөйлемге кіретін жай сөйлемдерді әр түрлі ретпен топтастырып, синтаксистік оралымды өте күрделі етіп, өрнектеп келтіру мүмкіндігі мол. А. Байтұрсынов ұқсатпалы, қайшы, шартты, жалғасыңқы серіппелі, айырықты, қорытпалы деп атаған оралым түрлері бұған дәлел бола алады. Осының бір-екеуіне қазіргі поэзиядан мысал келтірейік:

*Қайшы оралым:*

Көкейіне қонсын деп қазағымның,
Бір өлеңді бір емес, жазамын мың
Жазып-жазып қалжырап,
Келесі күн
Рахатын көремін азабымның.
Болмай бірақ тұрмайды бір ағаттық,
Бірге тойлап қызығын жұрағаттың,
Бөсіп-бөсіп түнімен, Келесі күн
Тартып жатам азабын рахаттың.
*Шартты оралым:*

Достарымнан жақсылық күтпес едім,
Көре тұра мінімді сынамаса.
Өміріме көңілім бітпес еді,
Мен өлгенде біреулер қуанбаса.
Кейде құрылысы қарапайым сөйлемдерді де тізбектеп келтіргенде синтаксистік оралым өте айшықты, мағыналық жағынан сыйымды, кең тынысты болып шығатынын көреміз. Мысалы, Махамбеттің "Ереуіл атқа ер салмай" дегенге, соған құрылысы ұқсас ықшам шартты сөйлемдерді тізбектеп жалғастыра келіп, "Ерлердің ісі бітер ме?" деп аяғында бір-ақ қайыратыны белгілі. Синтаксистік біртұтастығы бар оралым, тіпті, бір жай сөйлемнің құрылыс-қалпын сақтай отырып, бірыңғайлас сөйлемдерді қатарластыраса тізбектеу арқылы да жасауы ықтимал.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану терминдерінің сөздігі
**Ганецкий Якуб (Фюрстанберг Яков Станиславович)**, (15.03.1879-26.11.1937)- поляк және орыс революция қозғалысының қайраткері, сов. мемлекет қайраткері. 1905 жылы Варшава жұмысшыларының рев. бас көтерулерін ұйымдастырушылардың бірі. РСДЖП-ның 5-съезінде (1907) ОК мүшелігіне сырттай сайланды. 1914 жылы В.И.Ленинді Австрия түрмесінен босатуға жәрдемдесті. 1917 жылы Ленинніңі эмиграциядан оралуына белсене күш салды.1917 жылы РСДЖП(б) П Шетелдік бюросының мүшесі. Қазан революциясынан кейін комиссар әрі халықтық банкты басқарды т.б. жауапты қызметтер атқарды. 1935 жылдан КСРО Революция музейінің директоры. В.И.Ленин жайындағы естеліктердің авторы.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
Ордада ханның қасында әр уақытта ақылшы жыраулар болған. **Жыраулар** - халық поэзиясын жасаған ақылғөй даналар. Олар заманының өздері куә болған елеулі уақиғаларын, тарихи кезеңдерді жырға қосқан... 

Жыраулар поэзиясына дейінгі әдебиет халык жасаған ауыз әдебиеті деп аталды. Жыраулар поэзиясы Қазақ хандығы құрылғаннан бастап (XV ғасыр) өріс алды. XV ғасырда Асан Қайғы, Казтуған жыраулар өмір сүрді. 

Жырауларды халык, қадір тұтқан. Ел толқыған кезде, бүліншілік шыққанда немесе ел шетіне жау келғен кездерде ақыл, кеңес сұрайтын болған. Мұндай кезде жырау жұртшылықты абыржымауға шақырып, оларға күш-қуат беріп (дем беріп), істің немен тынатыны жайлы болжамдар айтып отырған. Жыраулар поэзиясы ХV-ХVII ғасырлар аралығын қамтиды. 

Жырау деген атау **"жыр"** сөзінен шыққан. Жыршы деп көптеген эпостық жырларды жатқа білетін, дайын репертуары бар айтқыштарды таныған. 
Жыраулар өз шығармаларын ақыл-нақыл, өсиет түрінде айтқан. Олардың толғауларының негізгі тақырыптары - туған жерді, елді сүю, Отанды қорғау, елді бірлікке шақыру, адамгершілік қасиетті насихаттау.
**Түктілік** — әйелдердің бетіне, жағына, иегіне, мойына түк шығуы. Ол көбіне жыныстық жетілу немесе климакс кезеңінде ішкі секция бездері қызметінің жиі бұзылуының салдарынан болады. «Түк басушылық» табиғи ерекшеліктерге ле байланысты (оңтүстік халықтары көбінесе түкті болып келеді). Түктің қаулап өсуі механикалық және химиялық тітіркеністерге де (түкті үнемі пинцетпен жұлу, қыру немесе пензамен ысқылау) байланысты болуы ықтимал. Түк күрт өскен жағдайда дәрігерге қалалу керек. Түктілікті тек электр эпиляциямен емдейді. Оны дәрігерлік — косметологиялық кабинет жағдайларында ғана жүргізуге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Орамалы соссюрея** (Қатпарлы шұбаршөп *Saussurea involucrata*) - күрделігұлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Жетісу (Жоңғар), Іле, Теріскей Алатауларында, Кетпен жотасында кездеседі. Биіктігі 35 см-дей, тамыр мойны қурағн жапырақтарының талшықты қалдықтарымен қапталған. Сабағы қалың жапырақты. Дегелек жапырақтары мен төменгі сабақ жапырақтарының ұзындығы шамамен 10 см, ені 3 см-дей, жиектері иректелген. Гүл түбіндегі жапырақтары өте көп, ашық түсті, ұзындығы 6-8 см. Сопақтау немесе жалпақтау сопақ гүлшоғыры қоршап тұрады, гүлдегенде ашылады. Гүлдері қара күлгін түсті. Маусым-шілдеде гүлдеп, шілде-тамызда жеміс салады. Жемісі тұқымша, өте сирек кездесетін реликт түр болғандықтан, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу, Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.
Координаттар: 49°29′45″ с. е. 0°07′46″ ш. б.﻿ / ﻿49.49583° с. е. 0.12944° ш. б.﻿ / 49.49583; 0.12944 (G) (O) (Я)

**Гавр университеті** — Руан қаласында орналасқан француз университеті, Руан академиясының құрамына кіреді. 1984 жылы құралған.

Университет тарихы
------------------

Университет тарихы 1967 жылы Гавр қаласында Технологиялық институтының ашылуынан басталады. 1970 жылы институтта нақты ғылымдар мен технологиялар факультеті, 1972 жылы Халықаралық қатынастар факультеті ашылды. 1984 жылы Гаврада орналасқан Руан университетінің институты мен факультеттерінің негізінде Гавре университеті ресми түрінде құрылды. 1994 жылы Гавр университетінде Логистика институты және Инженерлік мектебі ашылды. 1998 жылы Филология және гуманитарлық ғылымдар факультеттері қосылды.

Құрамы
------

Университет құрамына 3 факультет және 2 институт кіреді.

#### Факультеттері:

* Халықаралық қатынас факультеті.
* Нақты ғылымдар және технологиялар факультеті.
* Филология және гуманитарлы ғылымдар факультеті.

#### Институттары

* Логистика институты
* Технологиялар университеттік институты

Сілтемелер
----------

* Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Гавр университеті**
Қазір шетелдерде 5 миллионнан астам қазақтар тұрады. Еларалық «Алтын бесік» журналы – шетелдегі осы ағайындарға тікелей тарайтын республикамыздағы бірден бір басылым.
Журнал алғаш рет 2002 жылы Түркістан қаласында өткен Дүниежүзі қазақтарының II құрылтайына арналып жарық көрген еді. Содан бері басылым ҚР Ақпарат және мұрағат комитетінің қолдауымен Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының жанынан үзбей жарық көріп келеді. 

«Алтын бесік» журналы бірінші кезекте Елбасының шетелдегі ағайындарға ақпараттық саладан қолдау көрсету жөніндегі алға қойған міндеттерін жүзеге асыруға көңіл бөледі. Сондай-ақ, басылым Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық, мәдени-рухани саладағы тыныс-тіршілігін шетелдегі отандастарға таныстырып отыруға да ерекше назар аударады. Бұл тақырыптағы материалдар «Менің елім – Қазақстан» айдарымен жарық көреді.
Журнал шетелдегі қазақ диаспорасының тарихы мен бүгінгі тыныс-тіршілігі туралы да үзбей жазады. Мұндай материалдар «Әлем қазақтары сыр шертеді» айдарымен беріледі.
«Алтын бесік» басылымы «Өнер жұлдыздары», «Қазақтың қаламгерлері» атты тақырыптармен өз оқырмандарын Қазақстандағы және шетелдердегі қазақ әдебиеті мен өнерінің танымал өкілдерінің шығармаларымен де таныстырып отырады.
Журналда «Жас ұрпақ – жарқын болашақ», «Балаларға базарлық» атты тақырыптармен жастар мен балаларға арналған тартымды дүниелер де жарияланады.
Шетел қазақтарының біразы латын жазуын пайдаланады. Осыған байланысты, «Алтын бесіктің» кейбір материалдары латын жазуымен беріледі.
Шетелдегі ағайындардың Қазақстаннан жарық көретін басылымдарды жаздыртып алуға мүмкіндіктері жоқ. Соған орай, «Алтын бесік» журналы шетелдердегі Қазақ мәдени орталықтары мен Қазақстанның елшіліктері арқылы тегін таратылады.
Үстіміздегі жылдан бастап журналдың электрондық нұсқасы дайындалып, интернет жүйесі арқылы таратылатын болады.
Шетелдерге тарайтын болғандықтан басылымның мазмұны, безендірілуі, бояуы мен қағазы барынша сапалы болуға тиіс. «Алтын бесік» журналы бұл талапқа да толық сәйкес келеді.
«Алтын бесік» журналының жарық көрген барлық санымен редакцияға келіп танысуға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алтын бесік журналы туралы Мұрағатталған 4 наурыздың 2016 жылы.
**Сейсмикалық барлау** - жер қойнауының құрылысын, заттық құрамын, кернеулік жағдайын зерттеу мақсатында әртүрлі типтегі сейсмикалық толқындарды қоздыруға және тіркеуге негізделген барлаудың
геофизикалық әдістерінің жиынтығы. Жасанды қоздырылған сейсмикалық
толқындар жер қойнауына қарай тарағанда өзінің жолында құрамы мен физикалық, механикалық қасиеттері әр-түрлі таужыныстарды кездестіреді. Әр-түрлі таужыныстар ауқымында сейсмикалық энергияның біразы шағылады, өзге бөлігі сынады да үлкен тереңдіктерге кетеді. Шағылған толқындар қоздырылған орынға таяу жерде жер бетіне
оралады, сынған толқындар жоғарылаған жылдамдықтармен қабаттардан өтіп, қоздырылған орнынан едәуір қашықтыққа кетеді. Сейсмикалық барлауда негізінен қума толқындар пайдаланылады. Ең көп тараған шағылған толқындар әдісі 7-10 км-ге дейінгі тереңдіктерде 1-2% дәлдікпен таужыныстар ауқымын картаға түсіруге мүмкіндік береді. Әдістің туындысы болып табылатын ортақ терең нүктеден шағылған қажет сигналдарды жинақтау түрінде мұнай жене газ кенорындары анықталады, барлауға беріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Кенті баба кесенесі**
Ескерткіш жоспарда төрт бұрышты, бір бөлмелі, өрісі арқылы өтетін тік білікке симметриялы құрылыс болып келеді. Басты қасбеті оңтүстік-батысқа қаратылған. Қабырғаның өрілуі де әрқилы және өңделу деңгейіне қарап құрылысқа сан алуан тастар пайдаланғанын көруге болады. Кесене тас қаландысының және сәндік ерекшеліктеріне қарай, Кенті баба кесенесін салушы шеберлер ортағасырлық хорезмдік сәулет құрылысында қолданылған құрылыс техника әдіс-тәсілдерін және сәулеттік дизайннан хабардар болғаны туралы да айтуға мүмкіндік береді. Кесенеге қарама-қарсы мешіт орналасқан. Аңыз бойынша, Кенті баба өз заманында халықты мұсылманшылыққа үйреткен, діндар, тақуа, әулие адам болған. Кентті баба қорымын жергілікті халық киелі нысан санап, қадір тұтып қастерлейді. Қорымда тастың диаметрімен қойылған, ата-бабаларымыз намаз оқитын дала мешітінің орны сақталған. Бұл қоршалған орынның жанында намаз оқитын михрабты тас орнатылған, ол Меккеге бағытталған. Кейде оны шеңбер деп атайды: тастың жоғарғы бөлігі күннің формасына ұқсас, шеңбер болып жасалынған. Ежелгі халықтың ең үлкен құдірет иесі ретінде сиынатын, табынатын құдайы Күн болған. Кенті баба кесенесі Түпқараған ауданы Таушық ауылынан солтүстік-батыс бағытта орналасқан.

Тағы қараңыз
------------

* Кенті баба
* Кесене

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кенті баба кесенесі
Тарантул (құсжегіш) – бүйе, ірі өрмекшілерге жатады, ұзындығы 35 мм.

### Сипаттама

Тарантул – қасқыр-өрмекші тұқымдасының ірі өрмекшісі. Бүйелер аулағыш аулар тоқымайды, оларды жұмыртқалары мен ұяларды жабу үшін пайдаланады. Тарантул төселген өрмекшінің торымен 30-40 см тереңдікке дейінгі індерде тұрып, іннің жанында пайда болған құрт-құмырсқа-ны шапшаң атып шығып, ұстайды. Өрмекші сыртқы бетте болған қимылдарды сезгіш келеді, соның ішінде шыбын-шіркейлердің қозғалысын сезіп, бас салады. Негізінде, өрмекшілер ет қоректі болып, тек ірі олжамен қоректенеді. Құрт-құмырсқа, бұзаубас, шігіртке, тарақан, қоңыз және құстармен қоректенеді. Тарантулдың ең үлкен дұшпаны жабайы алып арасы – пептис болып табылады. Пептис көбеюі үшін бір тарантулды іздеп тауып, жұмыртқасын тарантулдың ішінде сақтайды. Ол үшін күні бойы топырақты иіскелеп жүріп тарантулды тапқан кезде араларында өмір үшін күрес басталады. Тарантул араны аяусыз шақса да ара өлмейді. Ара инесін бүйе қарнының сол жақ үстіңгі бөлігіне сұғып, уын жібереді. Бұл у тарантулды сестірмей қатырады. Өлген тарантулды ара сүйреп, бір шұңқыр қазады да өрмекшіні шұңқырға тастайды. Тарантулдың қарнын жарып, оған бір жұмыртқасын салып кетеді. Бірнеше күн өткен соң жұмыртқадан шыққан ара құрт кезеңіне дейін тарантулдың етімен қоректеніп, оның денесінің ішінде жетіледі.

### Таралу Мекені

Тарантул Африка, Азия, Америка құрлықтарында, дұние жүзіндегі экзотикалық климатты елдерде, сонымен қатар Қазақстанның өзен жағалауларында және топырақ індерінде кездеседі. Тарантулдың шағуы ауыртпалы, бірақ өлімге алып келмейді. Араның тістеуімен салыстырсақ болады. Өрмекшілердің шағуын алдын алу үшін, олар мекендейтін жерлерде сақ жүру керек. Бұталардың өсуі көп жерде, жыраларда және өрмекшілердің ұясы болатын аңғарларда серуендеп немесе киім және басқа да заттарды ашық жерде қалдырмау керек. Оларға бунақ аяқтылар оңай кіріп кете алады. Өрмекшілер қорқынышты көрінумен қатар олардың көпшілік түрі адам денсаулығына қауіп төндіре алады. Дегенмен олар пайдалы жәндіктер, зиянды шыбын-шіркейді жоятындар.

Дереккөздер
-----------
**Таран**, немесе айланшөп (лат. *Polygonum*) – тарандар тұқымдасының бір туысы. 

  

Таран көбінесе біржылдық шөптесін өсімдік болып та, кейде шала бұта түрінде де кездеседі. Таранның 200-ге тарта түрі бар, мұның 130-дай түрі бұрынғы КСРО-да өседі. Мұның көбірек кездесетін түрлері: таутаран (Р. аlpinum, или Р. coriarium) — мұнымен теріні илеуге және бояуға болады; бояулы айланшөп (Р. tinctorium) — көк түсті бояу беретін шөптесін өсімдік; бұталы айланшөп (Р. dumetorum) — көбінесе жидекті бұталардың арасында, судың жағалауында және құмда өседі; зығырлық айланшөп (Р. linicola) — мұның тұқымын зығырдың тұқымынан ажыратуға болмайды, сондықтан бұл зығырдың арасында ғана арамшөп болып өседі; үшкірұшты айланшөп (Р. cuspidatum) — гектарынан 200 тоннаға дейін көк шөп беретін өскелең өсімдік. Малға азық болады. Тарбақ айланшөп (Р. divaricatum) — сыпыртқы тәрізденген ірі гұлшоғы бар, бал иісті шөптесін өсімдік; сахалин айланшөбі (Р. sachalinense) — жапырағы өте әдемі декорациялық өсімдік.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
**Агарикті саңырауқұлақтар** немесе  **Агарикалді саңырауқұлақтар** ((лат. *Agaricales*) ) – саңырауқұлақтардың базидиомицеттер бөліміне жататын ең кең таралған сабы. Адамның азық ретінде қолданатын саңырауқұлақтардың көбі осы сапқа жатады. Әлемде Агарикті саңырауқұлақтардың 3250 түр белгілі. Қазақстанда 500 түр анықталған.

Жалпы сипаттамасы
-----------------

Олардың жалпы белгісі – қалпақ және центрлік немесе эксцентрлі қысқа бүйір табаннан тұратын жеміс денесі болады. 

Кейбір туыстастарда табаны болмайды. Гименофоры пластинкалы немесе трубкалы. Гимений базидийлерден, парафиздерден, цистидтерден тұрады, гименофорда, қақпағының төменгі жағында пластинкалар немесе трубкаларда орналасады. Қақпағы мен табанының формасы, құрылысы, түсі мен консистенциясы, трубкалар мен пластинкалардың табанға бекіту тәсілі, споралық тозаңның түсі өте түрленеді және таксономиялық көрсеткіші болып табылады. Көп түрлерде барлық денені қаптайтын, кейін жоғалатын жабындысы болады; басқаларында – гименофорды жұқа қабық тәрізді жауып тұратын жеке жабындысы болады. Барлық жерлерде таралған, бірақ көбіне – ормандарда топырақта, түсімде, кейде паразит ретінде басқа саңырауқұлақтарда ( р. Nyctalis). Өлі, өңделген, кейде тірі ағашта да кездеседі (р. Armillaria). 

Олардың шаруашылық маңызы өте зор. Көптеген түрлері құнды тамақ өнімі болып табылады: шампиньондер (р. Agaricus), груздь (р. Lactarius) және т.б.; биологиялық активті заттардың продуценттері болып табылады (40 астам түр): Clytocybe, Boletus, Cortinarius. Олардың арасында өмірге қауіпті зиянды түрлері де: Amanita phalloides, Amanita panterina, Amanita verna және т.б. микоризатүзушілер де: Leccinum scabrum, Leccinum aurantiacum.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Underwood LM. (1899). Moulds, mildews and mushrooms: a guide to the systematic study of the Fungi and Mycetozoa and their literature. New York, New York: Henry Holt. p. 97.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
*
**Сейсенбі** — аптадағы дүйсенбі мен сәрсенбі аралығындағы күн. Халықаралық ISO 8601 стандартына сәйкес, бұл аптаның екінші күні. Кейбір дәстүрлі (иудей және христиан діндері) стандарттар бойынша аптаның үшінші күні.

Бұл күннің өзге тілдердегі атауы
--------------------------------

Орыс тілінде "сейсенбі" - "вторник", аптаның екінші күні деп аталады. Хорват тілінде және украин тілінде *utorak*, *вівторок*

Армян тілінде (Երեքշաբթի — *ерекшабти́*), грузин тілінде (სამშაბათი — *самшабати*) және тәжік тілінде (*сешанбе*) - барлығында да "сенбіден кейінгі үшінші күн" мағынасын білдіреді.

Латын тілінде сейсенбі атауы - *dies Martis* («Марс (құдай) күні]]»).

"Сейсенбі" сөзбе-сөз жапон тіліне аударғанда - «от күні» (火曜日).

Сейсенбіге қатысты оқиғалар
---------------------------

1929 жылы 29 қазан - АҚШ-та "Қара сейсенбі" атанды, себебі бұл күні қор нарығында үлкен даурығу туып, бұның аяғы Ұлы дағдарысқа апарып соқты.

Microsoft компаниясы әр айдың екінші сейсенбісінде өзінің түгелге жуық бағдарламалары бойынша жаңартулар жүргізеді. Бірқатар жүйелік Админдер әзіл ретінде бұл күнді "қара сейсенбі" деп те атайды.

Сейсенбі есімдер мен атауларда
------------------------------

* «Ruby Tuesday» (Жақұт сейсенбі) — "The Rolling Stones" тобының әні.
**Түктібаев каналы** – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы жасанды су арнасы. 1957 жылы салынған. Сырдария өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан.

Гидрологиялық сипаты
--------------------

Бастауын Басықара бөгенінен алады. Ұзындығы 88,7 км, су өткізгіштігі 100 м3/с, бойында 52 гидротехникалық құрылыстар бар. Канал 512-бекетке жеткенде үш тармаққа (Ішкі канал, Қараарық, 50 жылдық атындағы канал) бөлінеді. Қараарықтың ұзындығы 42 км, су өткізгіштігі 10 м3/с, 1970 жылы салынған, суаратын егіс аумағы 3500 га. 50 жылдық атындағы каналдың ұзындығы 15 км, су өткізгіштігі 6 м3/с, суаратын егісі 4000 га, 1970 жылы салынған. Каналдың жалпы атауы ішкі каналдың атымен аталған. Оның ұзындығы 17 км, су өткізгіштігі 11 м3/с, бойындағы гидротехникалық құрылыс саны 5, суаратын егіс аумағы 3800 га, 1971 жылы салынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

Екі басты бүркіт бейнеленген ыдыс
**Құс сапты аяқ** - бүркітке жем беретін ыдыс.

Бүркітті семірту, түлекке отырғызу үшін оған етті жұлғызып жегізбей, турап *құс сапты аяққа* салып береді. Құс сапты аяқты қайың безінен, аршадан жасайды. Әдетте оның сыртқы түрі *қысқа сапты ожау іспеттес,* ішкі қуысы сопақша, сабында бүлдіргесі болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Кестені түктеп тіккенде** бізбен шалынған жіптің үстіңгі жағында (өң бетінде) кейде 1, кейде 2 сантиметрдей бүлдіргі қалып отырады. Шебер кестені тігіп болғаннан кейін әлгі қалған бүлдіргілерді тегістеп қырқады. Жиі шаншылып, қалың түсірілген бүлдірге жіптері қырқылып тегістелген соң, кәдімгі кілемнің түгі сияқты түрлі түсті болып құлпырып тұрады (түкті кілем). Кейде бүлдіргілердің астына ширатқан жуан жіпті ширатқан шүберекті, жұмсақ металл шыбықтарын мүйіздеп, ою өрнегіне келтіріп салып тігеді де, тігіп болған әлгі тігіс астына салынған заттарды үстінен тіліп алып тастайды. Мұндай әдіспен түктеп тігілген өрнектер мінсіз және түгінің биіктігі біркелкі шығады.

Дереккөздер
-----------

**Қазақ мәдениеті.** Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

**Харматтан**, Харматан, Шарматан - жылдың құрғақ маусымында Сахарадан Батыс Африканың Гвинея шығанағы жағалуы мен Жасыл Мүйіс аралдарына қарай соғатын тым құрғақ және шаңды солтүстік шығыс пассаттың жергілікті аты. Харматтан  Сахара үстіндегі антициклонға тығыз байланысты дамып, негізінен қысқы муссондар қатарына жатады. Харматтан егістік пен плантациялық дақылдарға көп зиянын тигізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
‎**Ақсырқын**, ильиния (лат. *Iljinia*) – жанжабілдер тұқымдасына жататын бұташық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Балқаш, Алакөл маңы, Іле, Күнгей Алатауларының ұсақ малтатасты-тастақты, шөлде, сортаңды жерлерінде, әбден күн күйдіріп қурап қалған топырақта өсетін 1 түрі – Регель А-ы (І. regelіі) бар. Биікт. 20 – 50 см, қалың бұтақты, ашық көкшіл қабықты өсімдік. Бұтақшалары ақшыл жылтыр, кепкенде қараяды. Жапырақтары кезектесе орналасқан, доғал, жалаң, жоғары қарай орақша иректеліп иіліп келген. Гүлдері қос жынысты, жапырақ қолтығынан жеке орналасады, отырыңқы. Аталығы бесеу. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Мал азықтық шөп.
**Құс синуситі** - құс танауының және танау кілегей қабығының қабынуы.

Ауру себептері мен салдарлары
-----------------------------

Бұл ауруға барлық құстар, әсіресе балапандар көп шалдығады. Ауру құстың тоңуынан, қораның ылғалдылығынан болады. Құс танауынан аққан сұйық қабыршықтанып кеуіп, тыныс алу жолдары бітеледі, тыныс алуы қиындап, мұрны шуылдап, мойнын созып, аузын ашады. Құстың көзі былшықтанып, көзінің алды ісінеді. Уақытылы емдемесе балапан тұншығып өледі.

Емі
---

Ауру құстың танауына 1-2%-тік протаргол ерітіндісін немесе 2%-тік бор қышқылын тамызады. 30%-тік альбуцит не антибиотиктер - пенициллин, террамицин ерітінділерін де пайдаланады. Құсты, балапанды, құрғақ, жылы қорада ұстау *Құс синуситі ауруынан* сақтайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
α-D-глюкозамин
α-D-галактозамин
**Аминқанттар** — бір немесе бірнеше гидроксил тобын (-ОН) аминтобына ауыстырылған көмірсулардың туындылары. Табиғи қарапайым қанттардың аминдік туындылары. Егер аминтобы көміртектің гликозидты атомына қосылса - бұл туындыларды гликозиламинамдар немесе N-гликозидтар деп атайды.

Қасиеттері
----------

Суда жақсы еритін кристалдық заттар. Аминдар мен Моносахаридтарға ұқсас қасиеттері бар. Негіздердің қасиеттері қатты білінеді, тұздар түзеледі. Сілтілер мен азот қышқылымен әрекеттескенде дезаминированиені бақылаймыз..

Аминқанттарға d-глюкозамин, d-галактозамин, d-маннозамин жатады. Бұлар табиғи қанттардың молекуласындағы гидроксил тобының амин тобымен ауысуы нәтижесінде пайда болады. Бұларда қант молекуласына тән альдегидтік немесе кетондық, бірнеше гидроксилдік топтар және бір-екі амин топтары кездеседі. Аминқанттар жануарлар, бактериялар полисахаридінің күрделі ақуыздары - глюкозидтер, май тәрізді заттарды құруға қатысады және бір ерекшелігі ол - шаяндар мен құмырсқалардың сыртқы қатты қабығы хитин затының құрамына кіреді.

Дереккөздер
-----------
**Карс шарты** — 1921 жылы Армян, Әзірбайжан, Грузин Кеңес Социалистік Республикалары мен Түркия арасында достық туралы жасасқан шарт. РКФСР мен Түркия арасында РКФСР-дің қатысуымен Карс қаласында 13 қазанда жасалды.

Негізгі баптар
--------------

Карс шарты бойынша Закавказье республикасына Мәскеу шартының (16.03.1921) негізгі қағидалары жүктелді және шекара аймағы тұрғындарының шекарадан өтуін жеңілдету, оларға шекараның арғы, бергі жағындағы жайылымдарды пайдалануға ерік бері туралы, сауда қатынасын орнату және финанс-экономика мәселелерін реттеу жөніндегі комиссия құру туралы мақалалар белгіленді. Шарттың қашанға дейін қолдану мезімі көрсетілмеді. Бұл шарт бойынша Түркия мен Закавказье арасында Александрополь шартының (1920) күшін сақтап қалуға тырысқан кейбір түрік өкілдерінің пиғылынан туатын қақтығыстар жойылды, Түркияның халықаралық жағдайы нығайды, империалистік интевенцияға қарсы оның ұлт-азаттық соғысында жеңіске жетіге жағдай жасалды.[1]

Карс шарты бойынша шекарасы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1974. 5 том.
**Мамет Дэвид Алан** (30 қараша, 1947, Чикаго, Иллинойс, АҚШ) - американдық драматург, режиссер және сценарист. 

1973 жылы Чикагодағы Сент-Николас театрының негізін қалады. Алғаш «Сексуальные перверсии в Чикаго» (1974) пьесасы арқылы оқырман назарын өзіне аударды. Одан кейін бірін соң бірі «Американский буйвол» (1977) және «Гленгарри Глен Рос» (1983) атты тамаша туындылары жоғары бағаға ие болды. 

Жұрттың есінде өткір сөйлеуімен, әдепсіз әрекеттерімен, отбасы құндылықтарына қатысты жағымсыз қатынастарымен қалды. Кейіпкерлерін жасап шығару үшін күнделікті өмірде сөйлеу ырғағымен тілдік шапшаңдығын өзгертіп, солардың кейпіне енетін. Түсініксіз туыстық қатынастарды суреттеп, драматургиялық тұрғыда тез өсті. 

"Оленна" (1992), "Криптограмма" (1994), "Неприкасаемые" (1986) пьесаларының авторы, сондай-ақ "Ойын үйі" (1987), "Кадр сыртындағы өмір" (2000) фильмдерінің сценариінің авторы және режиссері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Britannica настольная энциклопедия» Том I. АСТ-Астрель. Мәскеу, 2006 жыл. ISBN 978-5-17-038532-4 (Т.1) (АСТ). ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
Құсты тор ұяда өсіру
**Құс қора** — құстарды ұстау және өсіруге арналған ғимарат. 

Көбінесе құс қоралар бір қабатты күрделі ғимараттар болып табылады, бірақ ережеден тыс жайлар да болады. Мысалы, Ресейдің Ленинград облысының Выборг ауданындағы "Роскар" құс фабрикасында төрт қабатты, ал Латвиядағы "Иецава" (қазіргі Балтиково), Ресейдің Тверь облысының Конаков ауданындағы "Завидовская" құс фабрикаларында алты қабатты үйлер болды.

Индиядағы батарея торлары қолданылатын құс қора
Кәдімгі сарайды бейімдеуге болатын жеке үй шаруашылығындағы құс қоралар үлкен өлшемдері бар өнеркәсіптік құс қоралардан айтарлықтай ерекшеленеді. Пілдер, маймылдар және ұқсас жануарларды ұстайтын орындармен қатар хайуанаттар бағы және ұқсас мекемелерде де құс қоралары бар.

Өнеркәсіптік құс фабрикаларында құстарды ұстаудың едендік жүйесі де, торларды ұстау да қолданылады, сонымен қатар қосымша үй-жайлардың, соның ішінде құстарға арналған серуендердің болуы мүмкін. Жылы климаты бар жерлерде құс қора ретінде вольерді де қолданады. Құс қораларының күрделі құрылыстары, кейде жас төлдерді өсіруге арналған брудергауздарға, балапандарды ұялы батареяларда өсіру үшін батарея цехтарына, сондай-ақ әртүрлі жастағы ересек құстарды ұстау құс қораларына және репродукторларға (ата-аналық табынды ұстау үшін) бөлінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  На ленинградской птицефабрике «Роскар» завершена реконструкция четырёхэтажного птичника на 296 тысяч кур-несушек
2. ↑  Сельскохозяйственные здания и сооружения/Д. Н. Топчий, В. А. Бондарь, О. Б. Кошлатый, Н. П. Олейник, В. И. Хазин. — 4-е изд. перераб. и доп. — М.: ВО «Агропромиздат», 1985. глава Здания для птиц
3. ↑  Брудергауз сөзінің анықтамасы
**Дмитрий Тихонович Степанов** (22.10.1918 жылы туған, Ақмола облысы, Целиноград ауданы, Воздвиженка (қазіргі Нұресіл) селосы - 30.12.2002, Мәскеу) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, майор, бөлімше командирі, орыс. 

Ақмола ФЗО мектебін бітіргеннен кейін, паровоз депосында темір ұстасы болып жұмыс істеді (1932). 

1938 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылды. Оңтүстік-Батыс, Сталинград, 1-Украина майдандарындағы ұрыстарға қатысқан. Висла өзенінен өту кезіндегі шайқаста ерекше көзге түсті. 1944 жылдың 29 шілдесінде 3-гвардиялық және 1-гвардиялық танк дивизиясының алдыңғы қатардағы отряды Аннополь - Баранув телімінде Висла өзеніне шығып, қарсы жағалауды барлап алғаннан кейін өзеннен өте бастады. Кеңес әскері бөлімдерінің Висла өзенінен өтуіне инженерлік әскерлер үлкен көмек көрсетгі. 77-шабуыл жасаушы жеке инженер-сапер батальонының құрамында Степанов та болды. Ол гитлершілердің бораған оғы астында өзінің жауынгерлерімен бірге қайықпен қарсы жағалауға алдымен жетті. Саперлер әскерлерді, қару-жарақты, құрал-жабдықты, азық-түлікті бірнеше сағат бойы тасып өткізіп жатты. Осындай сапарлардың бірінде өзеннің ортасына жете бергенде жау снарядтарының жарықшақтары тиіп, бөлімшенің барлық жауынгерлері жараланды. Суға толып бара жатқан қайықты тез жүргізген Степанов оны оқ астынан алып шығып, жолдастарын аман алып қалды. Степанов екінші рет осындай батыл қимыл-әрекетімен көзге түсті. Осындай ерлігі үшін оған КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (23.9.1944).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х
**Дмитрий Федорович Ходулов**(4.08.1912 жыл, Мегино-Кангалас ұлысы-03.10.1977, Мегино-Кангалас ұлысы)-якут кеңес актері, КСРО халық артисі (1958).

Өмірбаяны
---------

1934 жылы Якуттың П.А.Ойунский атындағы музыкалы-драма театр жанындағы драма студияны бітіргеннен кейін, сол жылы осы театрдың негізгі құрамына қабылданды. 1935 жылы С.П.Ефремовтің "Ағайындылар" спектаклінде Николай рөлін орындап, актер оның күрделі жан дүниесін, ікшкі қайшылығы мен өзіне тән мінез ерекшелігін жан-жақты ашып бейнеледі.

Отбасы
------

Жұбайы Мария Васильевна Кузьмина (08.03.1919 – 03.06.2002, Олекмин ауданы, Токко ауылының тумасы. Олар 12 баланы дүниеге әкелді, оның екеуі сәби кезінде қайтыс болды.

Баяқа рөлдері
-------------

Ақ бақсы (Ойунскийдің "Қызыл бақсысында"), Петр (А.И.Софроновтың "Махаббатында"), Лоокут (Т.Сметаниннің "Лоокут пен Ньюргусунында"), Платон Кречет, Отелло (Корнейчуктың және Шекспирдің осы аттас драма шығармаларында), Сатин, Егор Булычов (Горькийдің "Шыңырау түбінде" мен "Егор Булычов және басқаларында") т.б. рөлдерді ойнады. 
Режиссурамен және көркем сөз оқумен шұғылданды. Ол - мәнерлі қимыл-әрекетке, бейнелі грим мен мимикаға ден қоятын сахна суреткері. 

6 -сайлау КСРО Жоғары Кеңесінің, 5-сайлау Якут КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты әрі Президиум мүшесі.

Сыйлықтары
----------

Қазан Революциясы орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 40 бет
*Басқа мағыналар үшін Аққұм деген бетті қараңыз.*
**Аққұм** – Балқаш көлінің оңтүстігіндегі құмды түбек.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Балқаш ауданы жерінде.

Сипаты
------

Балқаш көліне оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай сұғына еніп жатыр. Аумағы 23 км2, ұзындығы 9 км, ені 2 – 4 км. Жағалауы құмдауытты. Жері үйме және сусыма құмды келеді.

Өсімдігі
--------

Жүзгін, қоянсүйек, теріскен, жағаға жақын ойыста жыңғыл, жағалауында құрақ, қамыс өседі. Аққұм – қысқы мал жайылымы. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 150 – 200 мм. Қаңтар айының орташа темпертурасы –15 – 16°С, шілде айында 22 – 24°С.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Calidris temminckii*
**Аққұйрық құмдауық** (лат. *Calidris temminckii*) – Тауқұдірет тұқымдастарының дене мөлшері және реңі құмғақшаға өте ұқсас құс. Айырмашылығы – қауырсындарында қызылсары реңк болмайды, аяғы – ақшыл, құйрығының жиегі – ақ. Еуразияның тундрасы және орманды тундрасында орын тепкен, кей жерлерде саны құмдауықтан гөрі көбірек. Қазақстанда сәуір, мамырда және шілденің соңынан қазанның басына дейін әдеттегідей ұшып өтеді. Саны онша көп емес, ұшып жүрген дарақтарды жаз бойы кездестіруге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Calidris temminckii*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Перес Гальдос Бенито** (10.2.1843, Лас-Пальмас, - 4.1.1920, Мадрид) – испан жазушысы, социализм идеяларын қолдаушы. Ол «Алтын фонтан» (1870, орыс тілінде 1881) және «Батыл» (1871) романдарында 19 ғасырдың басындағы рев.уақиғаларды баяндады, кеінгі кезде жазғандарды «Ұлттық эпизодтар» эпопеясына (1 – 46-т. 5 сериялы, 1873-1912) топталды. Перес Гальдос шығармаларының кейіпкері – күрескер испан халқы. Оның бірнеше романдарында «Донья Перфекта» (1876, орыс тілінде 1882, 1956; «Глория», 1876-77, орыс тілінде 1884) өзі өмір сүрген дәуірдің шындығы көрсетілген. 90 жылдары жазған романдарынан орыс жазушыларының, әсіресе Л.Н.Толстойдың әсері сезіледі. Перес Гальдос шығармашылығы 20 ғасырдағы испан реалистік романынң дамуына игі әсер етті. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Перец Маркиш Давидович** (25 қараша (7 желтоқсан) 1895, Ровенск облысы, Владимирецкий ауданы - 12 тамыз 1952) — жебірей кеңес жазушысы.

Шығармалары 1917 жылдан бастап жариялана бастады. Маркиш *қазан революциясын* қуанышпен қарсы алды. ("Табалдырықтар", "Шалдуарлық", т.б. өлеңдер жинағы). 1921 ж. шетелге кетіп, КСРО-ға 1926 жылы оралды. Маркиш - "Туысқандар", "Днепрдегі таң", Ұлы Отан соғысына арналған "Соғыс" атты эпикалық поэмалардың авторы. Ол "Ғасырдан ғасырға", "Жекпе-жек", "Ұрпақтар қадамы" т.б. романдар жазды. "Жер", "Овадис отбасысы", "Геттодағы көтеріліс" т.б. пьесалардың авторы.

Дереккөздер
-----------
Өсімдік туралы
--------------

Бозарша – сауырағаштар тұқымдасына жататын қылқанжапырақты ағаш. Өмір сүру ұзақтығы – орташа есеппен 100-150 жыл. Қылқандарының жағымды хош иісі болады. АҚШ, Канада, Польша, Нидерланд елдері арқылы дүние жүзіне кең таралған. Қазақстанда шет елден әкелінген жиырма шақты түрі көгалдандыруда кең қолданылып келеді. Бозаршаның қылқаны сары, ашық жасыл, ала түсті болады. Қылқаны алтын түсті бозаршаны «Golden Globe» деп атайды және ол үлкен сұраныста. Биік болып өсетін түрлерінің ішінде «Brabant» пен «Smaragd» бозаршалары қала көгалдандыруында кеңінен қолданылып келеді. Биіктігі - 
60 м дейін жетеді. Бозарша түріне байланысты пішіні әр түрлі болып келеді: «Thuja Danica» шар пішіндес, «T.Brabant» – цилиндр, «T.Smaragd» – конус пішіндес болса, «Т.orientalis» деген түрі жұмыртқа тәрізді болады. Биіктігі түрі мен сұрпына қарай 0,3-15 метр аралығында болып келеді. Бозаршаның өсу жылдамдықтары да түрлеріне байланысты. Оның жылдық өсімі күтіміне қарай 20-60 см-ге дейінгі аралықта. Табиғаттағыдай емес көгалдандыруда бозаршалардың көлемі мен биіктігін қажетті деңгейде пішіндеп ұстауға болады. Көгалдандыруда жасыл қоршау жасауға қолданады. Бозаршаның барлық түрі қырқып, түрлі пішіндер жасауға өте ыңғайлы. Осы қасиетіне байланысты оны аула көгалдандыруда жиі пайдаланады. 
Бозаршаның ағашы жұмсақ әрі мықты. Отанымызда одан шпал, жиһаз, бағана жасайды. Ағашында хош иісті сары түсті эфир майы бар. Оны парфюмерияда (шаш және денеге арналған жуғыш заттар, фитобальзамдар мен хош иісті майлар) және медицинада кеңінен қолданады. Халық медицинасында рак ауруларының алғашқы белгілерін емдеуде пайдаланады. Бозаршаның қылқандары мен қабығын қайнату арқылы несеп айдайтын, іш жүргізетін, күйгенде, суықтағанда, жөтелге қарсы, бас және тіс ауырғанда қолданатын әр түрлі тұнбалар дайындауда қолданады.

Күтімі
------

Кез-келген түрі жылы әрі ылғалды жерді ұнатады. Климаты ылғалды, ыстық аймақтарда тез өседі. Барлық түрін жиі және мол суғару керек. Бұтағын қырқып, пішіндеп отырған дұрыс. Қылқанының түсі қанық болуы үшін, жылына екі рет құрамында азоты көп тыңайтқыштармен қоректендірген жөн.

Көбейтілуі
----------

Жылыжайларда тұқымынан немесе ерте көктемде қалемшелеу арқылы көбейтіледі.

Бозарша туралы тақпақ
---------------------

Бозаршада ұнамды

Баға жетпес бар көрік.

Қысы-жазы тұрады

Аулаңызға сән беріп.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Пайдаланылған әдебиеттер
------------------------

Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.Қылқанжапырақтылар: Дидактикалық материал - Алматы, 2010 - 14 бISBN 978-601-7237-07-3
**Сотк алтын кен орны** (арм. *Սոթքի ոսկու հանքավայր* Սոթքի ոսկու հանքավայր, рим. Sot'k'i vosku hank'avayr), Әзірбайжанда Зод алтын кен орны ретінде белгілі (әз. *Zod qızıl yatağı*) және таза алтын қоры. Ол Арменияның Гегаркуник провинциясының Варденис ауданындағы Сотк ауылына жақын жерде және Әзірбайжанның Калбажар ауданының іргелес бөлігінде орналасқан. Армения шенеуніктерінің айтуынша, алтын кеніші екі ел арасында шамамен екіге бөлінген, ал Әзірбайжан шенеуніктерінің айтуынша, кеніштің 74 пайызы Әзірбайжан аумағында орналасқан.

Тарихы
------

### Құрылуы және жұмыс істеуі

Кеніш 1951 жылы ашылған және 1976 жылдан бері жұмыс істейді[5] 1993 жылы Бірінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде Әзірбайжанның Калбаджар ауданы (шахтаның Әзірбайжандық бөлігін қоса алғанда) Арменияның толық бақылауына өтіп, сол күйінде қалды. 2020 жылдың қарашасына дейін (де-юре Әзірбайжанның бір бөлігі болуды жалғастыруда). 2007 жылы Армения біржақты тәртіппен ресейлік GeoProMining компаниясына кен орнын пайдалану құқығын берді. 2009 жылы 320 500 тонна, 2010 жылы 490 000 тонна, 2011 жылы 880 000 тонна алтын кені өндірілді. Кеніште 350-ден 400-ге дейін жұмысшы еңбек етті. Кен Арарат алтын өндіру зауытында өңделіп, теміржол арқылы тасымалданады. Кеніштегі таза алтын қоры 120 тоннадан астам деп бағаланады. Кендегі асыл металдың минималды пайдалылығы тоннасына 0,8 г құрайды.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  *Азербайджанская ССР. Экономико-географическая характеристика*. М.: Государственное издательство географической литературы. 1957. p. 54
2. ↑  Азербайджанский клондайк: армяне должны возместить ущерб от эксплуатации месторождений в Карабахе
3. ↑  Ani Mejlumyan, Ulkar Natiqqizi (2021-01-27). "Following war with Armenia, Azerbaijan gains control of lucrative gold mines". *Eurasianet*. Retrieved 2022-01-21.
**Днестр** — Шығыс Еуропада орналасқан өзен. Солтүстік- шығыстан оңтүстік-батысқа қарай Украина және Молдовия арқылы ағады. Қара теңізге барып құяды.
Этимологиясы
Гректер Днестрді Тирас деп атаған, итальяндар Дженестр, ежелгі германдар- Агалингус, түріктер Турло деп атаған. Скиф-сармат тілінде dānu су, өзен деген мағына береді. Днестр сөзінің скиф-сармат тілінен шыққанда шекара өзен деген мағынада деген бір нұсқасы бар. Днестр сөзінің мағынасы Үлкен өзен (су) деген. 
Географиясы

Тирас

Днестр резервуарлары — басты және қосымша

Дубоссар резервуары және Днестр өзенінің сағалары
Ұзындығы — 1352 км, Өзен көлемі — 72,1 мың км². Басы Львов облысындағы Қасқыр Турка ауданындағы Чентыёвка тау беткейлерінде 900 м биіктіктен ағады, Қара теңізбен жалғасқан Днестр атырабында Одесса облысына барады. Төменгі ағыста судың шығыны 310 м³/с. Жылдық ағысының көлемі — 10 млрд м³.
Жоғары ағыстарында Днестр терең жіңішке аңғар бойымен ағады және жылдам таулы өзеннің сипатына ие. Судың ағысының жылдамдығы бұнда 2—2,5 м/с. Мұнда Днестрге негізгі оң жағына, Карпат беткейлерде шыққан салаларының үлкен саны құяды. Мұндағы ең үлкен салалардың бірі — Стрый. Галич (Ивано-Франковск облысы) қаласында анағұрлым байыппен ағады, бірақ аңғары тар және терең болып қалады.
Салаларының орта ағысындағы солдан ғана құяды: Алтын Липа, Стрыпа, Серет, Збруч, Смотрич, Мукша.
Украина территориясында(Хмельницкое, Черновцы және Винница облысы) Днестр СЭС (Днестр сағасынан 677,7 км, Черновицкой облысы Новоднестровск қаласы) құрастыруда салынған Днестр резервуары бар. 
Днестрдің Молдовадағы ұзындығы — 660 км- ді құрайды. Молдовадағы өзеннің көлемі — 19 070 км² , оның 57 % бөлігін алады
Могилев-Подольский (Украина, Винница облысы, Украина) қаласының төменінде, аңғарын аздап кеңейтеді, бірақ Выхватинц Рыбница ауылы аудандық (Приднестровье) Днестр әлі де жоғары және тік жартасты жағалауында, берік жыраларда бар тар және терең каньоны сияқты аңғарда ағады. Выхватинцы ауылынан Дубоссар қаласының арасындағы бөлімде ұзындығы шамамен 120 км Дубоссар қоймасы созылып жатыр. Оңтүстік Дубоссар Днестр аңғарының сағасы 10-16км дейін жетіп айтарлықтай кеңейеді. Бұл жерде беткейлері өте кішкентай, және өзен өзен үлкен иілісі - Меандрлар, Батпақты басталып, қалыптастырады.

Днестрдің төменгі ағысында оң жақтан Реут, Бык, Ботна құяды.
**Алданазаров Әбек** (1930 ж. Қызылорда облысы, Қазалы қаласы - 1980, Ақтөбе қаласы) - Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген гидротехнигі (1976ж). Қазақ Мемлекеттік ауылшаруашылық институтын инженер гидротехник мамандығы бойынша бітірген (1953). 1953-60 жылдары Шұбарқұдық кенті ММС–нің бас инженері, бастығы. 1960-68 жылдары Ақтөбедегі «Қазсубұрғылауқұрылысы» тресі ҚМБ (СМУ) бастығы,1968-80 жылдары «Ақтөбесуқұрылыс» тресінің басқарушысының орынбасары. Оның тікелей басшылығымен Қарғалы су тоғаны, басқа да су шаруашылығы объектілері салынды. «Құрмет Белгісі» (1966), Еңбек Қызыл Ту (1971) ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
Габриель Пери

**Пери (*Peri*) Габриель** (9.2. 1902, Тулон,-15.12. 1941, Париж)- француз жұмысшы қозғалысының қайраткері. Француз Қарсыласу қозғалысының батыры, публицист. 1919 ж. Соц. партияға кірді. 1920 жылдан Француз компартиясының (ФКП) мүшесі. Франция коммунистік жастар қозғаласын ұйымдастырушылардың бірі. 1924 жылдан «Юманите» газетінің халықар. бөлімін баскарды.1929 ж. ФКПнің ОК-не мүше болып сайланды. 1932-39 ж. парламент депутаты. Дарыны мен шешендік қабілетін реакцияға, фашизмге қарсы табанды күреске, халықар. қауіпсіздікті нығайту, Совет Одағымен достық қарым-қатынасы. 1040 ж. июньде неміс фашистері Францияға басып кіргеннен кейін, ол Қарсыласу қозғалысын ұйымдастырушылардың бірі болды. 1941 ж. 18 майда «Виши» үкіметі тұтқындап гестапоға тапсырды. Фашисттер атып өлтірді.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы, 9 том
A.Жаңа туған нәресте
**Перзентхана** — жүкті, босанатын және босанған әйелдерге, жаңа туған сәбилерге перзентханадан шыққанша көмек көрсететін медициналық мекеме. Перзентхананың құрамына стационар және әйелдер консультациясы кіреді. Перзентхананың жұмысы әйелдердің тұрағына және балалар емханасының орналасқан жеріне байланысты құрылады. Себебі, Перзентханадан шыққаннан кейін нәрестенің өсіп-дамуы балалар емханасындағы учаскелік педиатрдың бақылауында болады. Перзентханадағы акушер-гинекологтар тұрғындар арасында санитарлық-ағарту жұмыстарын жүргізіп, жүкті әйелдер мен жас аналарға әлеуметтік-құқықтық көмек көрсетеді.

Дереккөздер
-----------
Литосфералық плиталардың шекаралары – бұл қозғалмалы аймақтар. Мұнда көптеген сөнбеген вулкандар ( жанартаулар ) шоғырланған және жер сілкіну жиі болып тұрады. Мұндай аймақтарды «сейсмикалық белдеулер» деп атайды. Олар 1000-даған километрге дейін созылып , құрлықтағы , мұхит ортасындағы жоталардағы терең жарықтар зоналарымен және терең сулы науалармен тұспа-тұс келеді. Жер бетінде 800-ден астам сөнбеген жанартаулар бар. Олар құрлық бетіне және мұхиттың түбіне лава , күл , газ бен су буын көп мөлшерде атқылап шығарады. 
Литосфераның құрылысы мен даму тарихы жөніндегі білімнің пайдалы қазбалардың кен орындарын іздестіруге зор маңызы бар. Мысалы , плиталардың шекараларында рудалы қазбалар түзіледі деген жорамал айтылады. Мұнда қазбалар магмалық жыныстардың жер қыртысына енуінен түзіледі .

Пайдаланыған әдебиет
--------------------

Материктер мен мұхиттар географиясы : Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық /В.А.Коринская , В.А. Щенев , И.В.Душина ; Алматы «Рауан» 1992 жыл.
**Шақпақ ата асуы** - шағын жота. Шығыстан шыққан Ұлы Жібек жолының керуені осы Шақпақ асу арқылы асып Тамтатджға (Түлкібасы) бет алған. Ғалым Е.Фенко 1964 жылы Түрксіб темір жол желісінің бойымен 1300 шақырымдық Арыс бекеті - Алматы - Семей аралығында 1933-1955 жылдары жүргізген жоғары дәлдікті геодезиялық өлшеулер нәтижесінде жердің ең жылдам көтерілуі осы Үлкен Қаратау жотасының Құлантау арқылы өтетін Шақпақ асуында екенін анықтады. Оның орташа мәні жылына 10-12,5 мм болатынын есептеп шығарған. Шақпақ асуының ауа-райы үнемі өзгеріп отырады. Көктем мен күз айларында шығыстан батысқа қарай бірнеше тәулік бойы секундына 35-40 м жылдамдықпен жел соғып тұрады. Мұны осы аймақтағы жұрт "Шақпақтың желі" деп атайды. Бұл кезде жыл құстары төмендеп ұшатындығын байқаған орнитолог ғалымдар құстарға сақина салу орталығын осы асуға құрды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы
```
Жыртқыштық ─түрлер арасындағы байланыстың кең таралған, ең жоғарғы формасы. Ол кейде қорек,мекен ететін орта,т.б. ресурстар үшін даралардың бірін-бірі өлтіруі,қууы,жеуі арқылы көрініс береді.🕊
```

```
    Жыртқыштық  тіршілік ету организдер үшін оңайға түспецді. Ол  үшін жыртқыш алдымен жемтігін іздеп табуы қажет.Ал жемтіе өз кезегінде жауынан қорғану бейіміне немесе жоғары бейімделушілік қасиетке ие болады.Бұл құбылыстар ғасырлар бойы дамып,организмде морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық, т.б. өзгерістер пайда болуы мүмкін. Олар  тікен, қабық,жағымсыз иіс түрінде білінсе,ал жануарларда улы бездер,сауыттар,қорғаныс түстер,мінез-құлығын өзгерту,денесінің кейбір мүшесін бөліп тастау,қашып кету,жасырыну,т.б. құбылыстар арқылы жүзеге асады.Тіпті құстар,түз тағылары сес көрсету,қарсы шабу,қатты дыбыс шығаруға дейін бейімделген.Эволюция барысында кейбір жыртқыштар жемтігін таңдап жеуге,екіншілері талғамсыз қоректілерге айналған.Мысалы,қасқыр талғамсыз қоректіге айналса, кейбір құстар тек балықпен қоректенуге бейімделген.Тіпті кейбір ірі жыртқыштар қорегін таңдаумен қатар,оны қорғап отырған.Соның нәтижесінде жауыққыш,енжар,кейде өлекселермен қоректенетін түрлері шыққан.
   Адам әр кезеңдерде жыртқыш аңдар мен құстарды зиян келтіреді деп қырып жойып отырған.
```

XIX ғасырдың басында жыртқыштарды (қасқыр, жыртқыш құстарды,т.б.) жойып,күтпеген экологиялық аппаттарға ұшыраған.Мысалы,қасқырларды қырғанда ─ түз тағыларының арасында жұқпалы аурулар тез таралып,аңдардың жаппай қырылуы;жыртқыш құстарды шектен тыс лтіргенде ─ ауру таратқыш кеміргіштердің қаптап кетуі;Қытай жеріндегі қос қанатты құстарды шектен тыс жойып жібергенде ─ егін түсімінің төмендеуі,т.б. байқалады.Шын мәнінде, жыртқыш жануарларөте пайдалы екені белгілі.Олар дала санитары ретінде биоцеоздағы түрлер арасындағы тепе-теңдікті сақтап, оның даму ырғағын реттеп отырады.Ал жемтік өз кезегіндегі жыртқышқа тікелей әсер ете отырып,оның дамуына ықпал жасайды.Осылайша қарама-қарсылықтың әсері эволюцияның қозғаушы күшіне айналып,жыртқыш пен жемтіктің арасалмағын теңсіздік жағдайында реттеп отыратыны анық.
Бассүйегі
**Аралозавр** — қазіргі Қазақстан жерінде өмір сүрген динозавр. Қызыорда облысы, Қармақшы ауданы, Жосалы кентінің солтүстік шығысында Бозтөбе свитасынан табылған. Аралозаврдың тұмсықсыз басы ғана табылған. Шамамен 98—80 миллион жыл бұрын Бор кезеңінде өмір сүрген динозаврдың атауы «Арал аймағының кесірткесі» деген мағынаны білдіреді. Оның бетінде иілген мұрын доғасы болған. Аралозаврдың бұл доғасы басқа гадрозавридтерге, соның ішінде жақын туысы — грипозаврларға қарағанда жақсы дамыған. Негізінен, гадрозаврлардың да доға төрізді тұмсығы болған деген болжам бар. Бірақ ол сүйек қалдықтарымен бірге табылмаған. Аралозаврдың доғасы биік әрі кең болған. Доғаның астында үлкен танау тесіктері орналасты.

Қызықты дерек
-------------

* Аралозавр Канаданың қыр мұрынды грипозаврына қатты ұқсайды.
* Аралозавр атауы «Арал теңізінің кесірткесі» деген мағынаны білдіреді.
* Аралозаврдың атауы алғаш рет 1968 жылы берілді.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
* Салмағы : шамамен 5 тонна
* Тұқымдас : Гадрозаврид
* Отряд тармағы : Орнитопод [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы