recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Қазақстан – Zаман** – халықаралық қоғамдық-саяси, танымдық газет. 1992 жылы 17 қаңтарда алғаш рет "Заман-Қазақстан" болып жарық көрді. Қазақстандағы алғашқы халықаралық басылым ретінде 2000 жылы "Казмедия" ЖШС компаниясының құрамында қайта құрылып, "Қазақстан-Zaman" болып өзгертілді. Аптасына бір рет, 12 беті қазақ тілінде, 4 беті түрік тілінде шығады. Газетте Қазақстандағы саяси, әлеуметтік, экономикалық, танымдық тақырыптармен бірге халықаралық жаңалықтар беріліп тұрады. Газет Қазақстан мен Түркия арасында ақпараттық байланыс орнатуға елеулі үлес қосып келеді. Құрылтайшылары: Түркия жағынан – Айдын Эрдем, Қазақстан жағынан – Нұрлан Оразалин. Республикамыздың барлық аймақтарына тарайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Қазақстан қызғалдағы лалагүлдер тұқымдасына жатады. Бұл шөптесінде пиязшықты көпжылдық өсімдік, пиязшық, тамыр, сабақ, гүл және жапырақтан тұрады. Өсімдіктің биіктігі 10-нан 65 см-ге дейін. Маусымдық дамуы жағынан эфемероидтарға жатады.

Сабағы
------

Үш түрлі болады: түбіртек, тамырсабақ және гүл мен жапырақ өсетін жынысты сабақ. Сабағы тік, цилиндр тәрізді, биіктігі 5-20-дан 58-100 см-ге дейін.

Жапырағы
--------

Ұзынша таспа, жасыл немесе көкщіл сұр, тегіс немесе иректеліп жиектелген және жұқа балауыз қабатты, кейде түкті. Жүйкеленуі доға тәрізді. Кезектесіп орналасқан және сабақты қоршап тұрады. Төменгі жапырағы- ең үлкені, жоғарғы жапырағы- ең кішісі. Кейбір үлкен азиялық қызғалдықтар мен олардың бақтағы түрлерінің жапырақтарының жоғарғы жағы көбіне күлгін- қоңыр, қара қошқыл дақтар немесе сызықтармен, жолақтармен әшекейленген, бұл өсімдікке ерекше сән береді.

Гүлі
----

Әдетте біреу, бірақ көпгүлді түрлері де бар, мысалы, түркістан қызғалдағы. Осылардан шығарылған кейбір бақ түрлерінің гүлсидамында 3-5 гүл немесе одан да көп болады. Гүлі дұрыс, қос жынысты, гүл серігі алты бос жапырақшадан, алты аталық ұзарған тозаңдықтарымен, аналығы жоғарғы үш ұялы түйінмен, қысқа бағанды және үшқалақты ауызды.
**Шашқап** — шашты, бұрымды шаң-тозаңнан, күн көзінен қорғау үшін арнайы тігілетін ұлттық сәндік бұйым. Ол мақпал, шұға, барқыт, мауыты сияқты көк, қызыл, қара түсті маталардан бұрымның жуандығы мен ұзындығына қарай пішіліп, тігіледі. Жоғарғы және төменгі жағынан ою-өрнекпен безендіріліп, зер, оқа, моншақтармен сәнделеді. Шашқапты кейде маржан, меруерт, күміс шеттіктер тағып та әшекейлейді. Ең ежелгі Шашқаптар сақ, үйсін дәуіріндегі обалардан (Алтайдағы Укок үстірті, т.б.) табылған. 

  

Шашқап. Қазақтың ескі салтында бой жеткен қыздар мен жас келіншектер шаштарына шашқап киетін болған. Шашқапты қыз-келіншектер жүн сабау, киіз басу, ши тарту, жүк арту, үй тігу, мал сауу жұмыстарына араласңан кезде киген. Шашқап, шолпы, шашбау, алқа, өңір сияқтылар бой түзеу бұйымдары болуымен қатар, шашты күнге күйіп сынудан, шаң-тозаңнан сақтау үшін де өте қолайлы. Шашқап көк, жасыл, қызыл, қара түсті мақпалдардан жасалады. Оның өң жаң бетіндегі мақпалдың айнала шеті, екі жақ басы алтын күміспен зерленеді. Мақпалдың ортасына ою-өрнектің ұнасымды түрін пайдаланып, ақ мерует тізеді.

Сілтемелер
----------

* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Атитлан жанартауы
**Атитлан**- конус пішінді, Гватемс тауларындағы Атитлан көліне жуық маңда орналасқан қалың қабатты жанартау болып табылады. 

Бұл жанартау 1469-1853 жылдар аралығында он реттен артық атқылаған болатын. Сондықтан Атитлан белсенді жанартаулар қатарында. Бұл аймақ саяхатшылардың жаяу аралап, қызықтайтын орны болып табылады. Атитлан - Сан-Педро және Толиман аймақтарында орналасқан үш жанартаудың арасындағы ең жасы әрі ең белсендісі. Толиман жанартауы Атитланға жақың солтүстік жағында орналасқан. Ол Атитлан көлінің оңтүстік жағалауынан басталады. Толиман - орталық Америкада созылып жатқан жанартаулар доғасының бір бөлігі. Атитлан жанартауы маңындағы орманда өте сирек кездесетін екі әдемі құс тіршілік етеді.
Жанартаудың оңтүстік жағында кальдера бар. Солтүстігінде өсімдіктер көп өседі. Ал оның оңтүстік баурайы құрғақ болып келеді. Онда өсімдіктер жоқ. Тұтқыр лава, күмбез түрінде атқылаған Толиманмен салыстырғанда Атитланның атқылауында пирокластикалық материалдар басым болған. Атитлан - конус тәріздес лава қатпарарынан тұратын құрама жанартау.

Дереккөз
--------

1. Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
Ассалаумалейкум бір сұрағым бар еді

**Атерома** ( гр. *ἀθέρος* — ірімтік + гр. *ομα* — ісік) - терідегі май безі түтіктерінің бітелуінен пайда болатын ісік. Кейде мұны ел арасында "қоян-тобық" ауруы деп те атайды.

Тері астынан томпайып шығады. Денеге қауыпсыз, саны мен көлемі түрліше, қолға жұмсақ, ұстағанда ауырмайды, үсті тегіс, терімен тығыз байланысты. Атерома кейде асқынып қабынғанда іріңдейді.

Емі
---

Емі: операция жасап, ісіктісыртқы қабығымен бірге алып тастайды. Қабығы қалып қойса - қайталанады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Атерома**
**Қызылтүлкілі** – Түлкілі тауларының солтүстік-шығысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы Емелтау ауылының оңтүстігінде 39 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 740 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 7 км-ге созылған, енді жері 2,5 км.

Сипаты
------

Беткейі көлбеу, ірілі-ұсақты шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Қотанемел, Жаңғызтау, батысында Қалмақемел, шығысында Қаражал, оңтүстік-шығысында Ақшоқы таулары, оңтүстігінде Кемелбек қыстауы мен Қаракөз құдығы бар.

Өсімдігі
--------

Сұр қоңыр топырақ жамылғысында лессинг түсті жусан аралас бұталар, астық тұқымдастар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**AGM – 28 Hound Dog** *(ағыл. тазы ит)* - АҚШ стратегиялық бомбалаушылары жасаған алғашқы қашықтан басқарылатын шабуылдау зымыраны. 1956 жылы АҚШ әскери әуе- куштері мықты қорғанысқа ие нысандардың үстінен тікелей ұшып өтетін ұшақтардан қорғану үшін *«Б-2 Стратофортресс»* бомбалаушы ұшақтарын кең ауқымды ядролық зымырандармен жасақтау қажет деген шешім қабылдады. Зымыран төмендеп ұшқанда тиімді әрекет ету үшін *«GAM- 77А»* улгісіне радар альтиметрі мен бұрынғыдан үлкен жанармай құятын ыдыс орнатылған болатын. Зымыран 1100 шақырым аумаққа әсер ете алады. Оның қанатының құлашы- *3,66* метр. 1957 жыдың басында жоба *«131В қару жүйесі»* деген атқа ие болды, зымыран үлгісін сомдау «Солтустік Америка авиациясы» компаниясына бұйырды. «Хаунд Дог» зымыранының бастапқы сынақтық үлгісі ХGAM – 77 1959 жылдың тамыз айында зымыранның өзі ұшырылды. 1959 жылдың желтоқсан айында АҚШ әскери- әуе күштерінің стратегиялық тобы GAM- 77 «Хаунд Дог» зымырандары жарыққа шығатынын ресми түрде мәлімдеді. «GAM- 77» әуеде іске қосылатын зымыран болғандықтан «Б-52G/H Стратофортресс» бомбалаушы ұшақтары зымыранның екеуін қанатының астына салып, әуеге алып шығатын. Зымыран біртіндеп от алатындықтан, оның іске қосу тірегінде онраласқан Коллсман КС-120 жүйе дерекқорын үнемі жаңартып отырады. Бомбалаушы ұшақтың шолу жүйесі істен шықса, Б-52 экипажы зымыранның шолу жүйесін пайдалана алатын. «Хаунд Дог» - жоғарыға да көтеріле алатын, төменге де түсетін және ұшу бағытындағы өзгерістер мен ұшу биіктігін алдын ала бағдарлайтын зымыран. Басында жүргізілген сынақтар нәтижесінде зымыранның бірнеше кемшілігі анықталды. Соның бәрі ескеріліп, кеін оның «GAM- 77А» атты жетілген жаңа нұсқасы жасап шығарылды.

### Дереккөздер

"1100 қызықты мәлімет"кітабы
*Басқа мағыналар үшін Қызылшоқы деген бетті қараңыз.*
**Қызылшоқы** – Ақмола облысы Ақкөл ауданының орталығы бөлігінде, Ақкөл қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км, Жалғызқарағай ауылынан шығысқа қарай 10 км, Астана қаласынан солтүстікке қарай 145 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 418 м, ұзындығы мен ені 1-1,5 км. Дөңгелек пішінді тау жер бедерінде айқын көрінеді. Нашар тілімденген беткейлері көлбеу келген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Сүйірлі-қиыршықтасты элювийлі-делювийлі шөгінділер жауып жатқан жоғарғы девонның граниттерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Оңтүстік даланың сортаңдау келген қара топырағында петрофитті әртүрлі шөптесінді және сұлыбасты-бетегелі шөптесіндер өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Ақмола облысы» энциклопедиясы
**Экономика және құқық институты** – 1997 жылы Қазақ ұлттық университеті жанынан құрылған. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: ұлттық экономиканы үйлестірудегі әр түрлі механизмдердің өзара іс-қимылы бойынша ғылыми-тәжірибелік ұсыныстар мен методол. негіздемелер жасау; келешектегі нарықтық өзгерістердің баламалы варианттарын анықтау және бірқалыпты, орнықты дамуға жетуді қамтамасыз ететін кешенді шараларды негіздеу; халықтың тұрмыс жағдайын анықтау арқылы әлемдік стандартқа сай көрсеткіштер жүйесін айқындау үшін әлеуметтік болжамның методол. негіздерін жасау; әлеуметтік сала мен өндірістегі қазіргі заманғы тұжырымдама мен менеджмент технологиясы; экономикалық процесті модельдеу мен үйлестірудің макроэкономикалық мәселелері; экон. талдауда математика тәсілдерді қолдану; еңбекпен қамту мәселелері мен оны шешу жолдары; халықаралық экономикалық қатынастар мен сыртқы экономикалық саясат. *«ҚазҰУ хабаршысы, экономика сериясы»* журналы шығып тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Экономикалық Дирижизм** – 1) экономиканы мемлекеттік реттеудің қажеттігін, бағыттары мен нысандарын негіздеуші экономикалық ой-пікір тұжырымдамасы. Алғаш рет 18 ғ-да Францияда пайда болды. Реттелетін, жоспарланатын, аралас экономиканың жалпы теор. тұжырымдамаларында; келісілген экономиканың әлеум.-экон. тұжырымдамасында; келісімшарттар экономикасында; нақты экон. тұжырымдамаларда; саяси-заңды тұжырымдамаларда; социол. тұжырымдамаларда көрініс тапты. Э. д-нің көзқарастары мен тұжырымдамасының қалыптасуына меркантилизм, тарихи мектеп, катедер-социализм өкілдерінің, әсіресе Дж. М. Кейнстің және оның ізбасарларының көзқарастары ықпал етті. Дирижистердің пайымдауынша, мемлекет нарықтың жағдаяты мен жиынтық сұранымға ғана емес, сонымен бірге мемлекетпен байланысқан және оның қызметін реттеп отыратын немесе бақылап отыратын экономика субъектілеріне де (кәсіподақтарға, кәсіпкерлер мен кәсіподақтар қауымдастықтарына, мемлекет, кәсіпкерлер мен кәсіподақтар бірлестіктерін) ықпал жасауға тиіс; 2) мемлекеттің экон. үдерістерге айтарлықтай араласуын көздейтін экон. саясат. Ол 1950 – 60 ж. Француз республикасының саяси-экон. доктринасына айналды; 3) мемлекеттендіру практикасы. Тікелей инвестициялар салуда және қоғамдық ұдайы өндірістің әлеум.-экон. үдерістеріне мемлекеттің араласуының "ұшқары" нысандары мен әдістерін пайдалана отырып, экономиканы жаїандық ауқымда реттеуде көрініс тапты.
**«БАЕ жүйелер» (BAE Systems)** - ұшақ, тікұшақ, әуе электроникалары, әскери-теңіз кемелері мен өзге де әуеғарыштық, қорғаныс тауарларын шығаратын британдық компания. .

British Aerospace (BAe) пен Marconi Electronic Systems-тің бірігуі нәтижесінде негізі қаланған (1999). BAE өз кезегінде, шығынға ұшырағандықтан, бір жыл бұрын мемлекет меншігіне айналған British Aircraft Corporation (BAC) мен Hawker Siddeley Aviation фирмаларының бір-біріне қосылуы негізінде пайда болған (1977). 

Алдыңғы фирмалардың арқасында BAE Systems алғашқы он жылға дейін ұшуға жаңартылған 20 британдық әуе фирмаларына (яғни, Bristol, Avro, Gloster, De Havilland, Supermarine) ие болып қалды. 1960 жылдар мен 70-жылдардың басында BAC пен Hawker Siddeley фирмаларының әрқайсысы едәуір мөлшерде ұшақтар шығарған. 

BAC Vickers-Armstrongs VC10 және BAC One-Eleven реактивті лайнерлерін, Aerospatiale of France-пен бірлесе отырып, «Конкорд» зымыранын құрастырған. Ал Hawker Siddeley HS 121 Trident реактивті лайнерін, Vulcan бомбалаушы ұшағы мен тігінен ұшып-қонатын (V/STOL) Harrier ұшқыр ұшағын жасаған. 

1979 жылы British Aerospace реактивті лайнерлер шығарумен айналысатын «Эрбас» концернімен бірігіп, 1980 жылы жекешелендірілген. 

1990 жылы Eurofighter Typhoon бағдарламасы аясында Германия, Италия, Испания фирмаларымен серіктестік орнатты. Сонымен қатар, «Локхид-Мартин» ұйымдастырған бағдарлама аясында бірлесе отырып, екпінді зымыранын құрастыруға қатысқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Britannica настольная энциклопедия, Том I, издательство Астрель, Москва, 2006, ISBN 978-5-17-038532-4,ISBN 978-5-17-013795-4, ISBN978-5-271-15120-0, ISBN 978-5-271-15121-7, ISBN 978-985-13-8561-0
**Гарашанин Илия** (16.1.1812-16.6.1874)- серб мемлекет және саяси қайраткері. Ауқатты саудагердің баласы. 1837 жылы князь Милош Обренович әскерінің қолбасшысы, полковник. Уставты даттаушылардың Обнеровичттер әулетіне қарсы күресіне белсене қатысты. Ішкі істер министрі (1843-1852,1858-1859),премьер және сыртқы істер министрі болды. Ол Югославия халықтарын Түркия үстемдігінен азат етуді, сол халықтарды Сербия монархиясы туы астына біріктіруді көздеген программа жасады. Бұл программаны іске асыру жолында Черногория, Грекия, Румыния мемлекеттерімен шарт жасасты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Экологиялық төтенше жағдай** — қоршаған ортаға әсерін тигізетін бір фактордың белгіленген мөлшерден тым ауытқып кетуі салдарынан организмдердің тіршілігіне туған апатты жағдай. Мысалы, топырақтағы тұздардың мөлшері көбейсе, топырақ ерітіндісінің осмостық қысымы артады; бұдан физиологиялық құрғақшылық күшейеді де, ылғал жеткілікті болғанның өзінде өсімдіктің сумен қамтамасыз етілуі қиындайды. Осылайша топырақта тұздың шектен тыс жиналуы өсімдіктің улануына және солып қалуына апарып соғады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:Экология және табиғат қорғау/ Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдаламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
*Бұл мақала — «Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығы» (1801—1922)) деп аталатын тарихи мемлекет туралы. Қазіргі таңдағы ізбасар-мемлекет туралы білгіңіз келсе, мына мақалаларды қараңыз: **Ұлыбритания**.*
*Терминдерді түсіндіру үшін **Англия**, **Ұлыбритания**, **Британия** және **Біріккен патшалық**, сондай-ақ тағыда қараңыз **Британ аралдары (терминология)**.*

  

**Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығы** 1801 жылдың 1 қаңтарындағы Ұлыбритания (өз кезегінде 1707 жылы Шотландия мен Англияның бірігуінен пайда болған) және Ирландия Патшалықтарының қосылуынан пайда болған монархия. Мемлекет 1922 жылдың 6 желтоқсанында Ирландияның өз тәуелсіздігін алуына байланысты тарих сахынасынан кетеді. Тек 1927 жылы қабылданған акт бойынша мемлекет атауы — Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Патшалығы деп өзгертілді. XIX ғасырда отарлау саясатына байланыста әлемнің ірі, әрі экономикалық тұрғыдан дамыған және үстемді мемлекетіне айналды; бейресми — Британ империясы деген атқа ие болды.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| *Ізашар-мемлекет:*Ұлыбритания Патшалығы1707-1801Ирландия Патшалығы1541-1801 | **Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығы** 1801-1922 | *Ізбасар-мемлекет:*Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Патшалығы1922-*қазіргі таң*Ирландия ерікті мемлекеті1922-1937 |
**.DOC** немесе **.doc** (ағылш. *document*) — белгілеуі бар немесе белгілеуі жоқ мәтіндік файлдардың кеңейтпесі.

.DOC кеңейтпесі көп жағдайда қарапайым, форматталған мәтіндік файлдарды белгілеу үшін қолданылатын, алайда кейінрек белгілеуі бар екілік форматтарға қолданылатын болды.

Майкрософт
----------

1990 жж. Microsoft корпорациясы бұл кеңейтпені өзінің Microsoft Word мәтіндік процессоры проприетарлық формат файлдарының топшасына қатысты қолдана бастады. Microsoft-тың кеңсе өнімдерінің нарығындағы монополиясының нәтижесінде «DOC» бұл форматтағы файлдардың синониміне айналды. «.doc» кеңейтпесінің басқа да мағыналары IBM PC тұғырында іс-жүзінде қолданыстан шықты десе болады.

DOC форматының екілік файлдары, Microsoft-тың басқа форматтарын (RTF және т.б.) қолданатын, бірақ басқа өндірушілердің мәтіндік редакторларымен нашар үйлесетін құжат файлдарына қарағанда, мәтіннің форматталуы (мысалға, сценарийлер) жайлы бірқатар ақпаратты иемденеді.

2008 жылы Microsoft формат сипаттамасына қолданушылардың қолжетімділігін жүзеге асырды, бірақ оны тегін түрде тек коммерциялық емес мақсаттарда қолдануға болады. Кейіннен формат шартты түрде Microsoft Open Specification Promise тізіміне қосылды.

Ескертулер
----------

1. ↑  Registion of a new MIME Content-Type/Subtype - application/msword.  IANA (22 шілде 1993). Тексерілді, 20 маусым 2012.
2. ↑   *Uniform Type Identifiers Reference*, Apple, retrieved 2012-06-20
3. ↑  System-Declared Uniform Type Identifiers (Mac OS X v10.4). *Apple Developer Connection*.  Apple Inc. (8 сәуір 2008).

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Microsoft опубликовала спецификации на бинарный формат doc, xls и ppt (орыс.)

Тағы қараңыз
------------

* Microsoft Office Word
* Электронды кітап
* Электронды қағаз
* IPad
* IPhone
**ELLE (журнал)** – сән, сұлулық, денсаулық тақырыптарын қамтитын, әйелдер қауымына арналған, дүниежүзіндегі ең ірі сән журналдары қатарында саналатын француздық мерзімді басылым. 1945 жылы Pierre Lazareff пен оның жұбайы Hélène Gordon негізін қалаған. Журнал алғашында "Si elle lit elle lit Elle» (Егер ол оқыса, Эллді оқиды) атты ұранмен жарық көрген. ELLE атауы француз тілінде «ол» деген мағынаны береді. Қазіргі таңда 60 елде 42 халықаралық басылымы бар. Технологияның дамуы интернет арқылы журналдың электронды нұсқасын оқуға мүмкіндік беріп, 20-дан астам веб -сайттарда жарияланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Magazines: Si Elle Lit Elle Lit Elle (мамыр. 22, 1964).
Батыс Еуропадағы еуразиялық сілеусіндер популяциясы
**Экологиялық өлшем**. Мұнда түрдің таралуы, оның таралу аймағы және дәл сол ағза мүдделігіндегі табиғи жағдайлар жиынтығы қамтылады. Түрлердің барлығы өзінің таралу сапасы бойынша екі үлкен топқа бөлінеді. Түрлердің бірі үлкен таралу аймағында орналасады және сонымен қатар бұлар аумаққа біркелкі топтармен таралады. Сондай— ақ өзге түрлер таралу аймағы бірінен бірі жеке оқшаулап, аумаққа бытыранқы орналасады. Бұл нақтылы түрдің қалай пайда болып орнығуға тәуелді жайт. Бірақ тірі ағзалар аумаққа зерзаттар бойынша біркелкі таралады деп салыстыруға болмайды. Кез— келген түр табиғатта популяция- оқшауланған дарақтар тобы түрінде өмір сүреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биология 9 сынып ISBN 978-601-282-790-3
**Шаян** – Арыс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Бәйдібек, Ордабасы, Отырар аудандары аумағынан ағады.

Бастауы
-------

Қаратау жотасынан басталып, Түркістан каналына жетпей тартылып қалады. Таңатар, Шаян, Төрткүл ауылдары жанынан ағып өтеді. Одан кейін Бөген су қоймасынан тартылған арық арқылы қайтадан салаланып ағады. Төрткүл ауылы маңында суы жүзім, мақта, т.б. дәнді-дақылдар егуге кеңінен пайдаланылады.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 138 км, су жиналу алқабы 1500 км2. Аңғары таулық сипатта, арнасы тік жарлы. Жауын-шашын, аздап жер асты суымен коректенеді. Әрқайсысының ұзындығы 10 км шамасында 90 саласы бар. Көктемде қатты ағын болып, кейде тамызда бір-екі апта иірімдерге бөлініп қалады. Көп жылдық орташа су шығыны Майбұлақ ауылы тұсында 1,93 м3/сек. Археология деректер Шаян өзені алқабын адам баласы палеолит дәуірінен бастап мекен етіп келе жатқандығын айқындап берді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
**Іштің түйілуі** — бұл төтеннен болатын қауіпті жағдайдағы ішек ауруларының атауы. Мұндай жағдайда адам өліп кетпес үшін көбінесе шұғыл түрде хирургиялық көмек жасалады. Іш түйілу ауруларының түріне соқырішек, іш құрылысының талаурауы, ішектің тарылуы жатады. Әйелдерде бұл жамбас сүйегінің суық тиіп қабынуы немесе құрсақ сыртындағы екіқабаттылықтан да болуы мүмкін. Ал көп жағдайда іш түйілу ауруының себебі хирургиялық жолмен анықтағанша белгісіз болып қала береді.

**Егер де адам құсып, бірақ іші өтпей, қатты түйіліп ұзақ уақыт ауырса, онда мұны іш түйілу ауруы деп болжамдауға болады.**

Ауру адамды ауруханаға жеткізіңіз,— операция жасау қажеттілігі туындауы мүмкін.

Белгілері
---------

* Іштің қатты түйіліп, үздіксіз үдеп ауыруы;
* Үлкен дәреттің жүрмеуі мен құсу;
* Іштің желденіп кеуіп, қатайып ауыруы және сырқат адамның сол жерге қол тигізген кезде ауырсынуы;
* Аурудың жағдайы ауыр;

**Егер адамда іш түйіліп ауырғандық белгілері байқалса, оны дереу ауруханаға жеткізіңіз.**

Дереккөздер
-----------

* **Вернер, Дэвид**. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет.

ISBN 5-615-01453-9

Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. **Сол үшін оларға көп-көп рақмет!**
**Шашырау ореолы**, шашырау атырабы (франц. aureole — жарқырау, шашырау) — кен орындарымен байланысты химиялық элементтер мөлшерінің геохимиялық фонмен салыстырғанда жоғары (кейде төмен) болып келетін табиғи түзілімдердің белдемдері. Пайда болу жағдайларына қарай Шашырау ореолы бастапқы (эндогендік) және туынды (гипергендік) болып бөлінеді. Бастапқы Шашырау ореолы кен денелерімен бір процестердің әсерінен қалыптасады. Бұл ореол бай кентастардың табиғи жалғасы болғандықтан, кен байыту технологиясының жетілдірілуіне қарай кентасты кендердің қатарына өтеді. Бастапқы Шашырау ореолының құрылысында белдемділік байқалады. Олардың кен денелері төңірегіндегі ішкі белдемдерінде барлық кентас элементтері кездеседі. Сыртқы белдемдерде химиялық элементтер саны азая береді. Сынап, сүрме, күшән сияқты элементтердің ореолдары сыртқы белдемнен орын алады. Шашырау ореолының белдемділігі химиялық элементтердің миграц. (көшу) қасиеттері мен кентаста шоғырлануына байланысты. Бастапқы Шашырау ореолының белдемдік құрылысының заңдылығы кентастардың орналасу тереңдігін анықтау үшін қолданылады. Бастапқы Шашырау ореолының геометриялық көлемі мен пішіні кен орнының тектоникасы мен тау жыныстарының физикалық-химиялық қасиеттеріне байланысты. Шашырау ореолы кен денелерінен жүздеген, мыңдаған м қашықтыққа таралады. Туынды Шашырау ореолы. кен денелері мен бастапқы Шашырау ореолының гипергендік процестер бұзылуы нәтижесінде хим. элементтердің табиғи түзілімдер ішінде бірнеше рет орын ауыстыруынан пайда болады. Туынды Шашырау ореолы механикалық (қатты заттардың бөлшектері түрінде шашырандылар), тұздық (ерігіш химиялық қосылыстар) және газды, биохим. болып бөлінеді. Механикалық Шашырау ореолы кендері физикалық (темп-раның, климаттың, т.б. өзгеруі) жолмен бұзылғанда жиылатын бастапқы және гипергендік минералдардың сынықтарынан, үгінділерінен тұрады. Олар элювийлік-делювийлік тау жыныстарында қалыптасады. Тұздық Шашырау ореолы жер асты суларында кездесетін ерігіш қосылыстардың (сульфаттар, т.б.) диффузия және капилляр күштері әсерінен бірнеше рет орын ауыстыруынан құралады. Газдық Шашырау ореолы радиоактивтік элементтер, мұнай, табиғи газдар кендерінің бетін жауып жатқан тау жыныстары арасында орналасады. Биохимиялық Шашырау ореолы кентастық хим. элементтердің өсімдіктерде шоғырлануымен байланысты. Орналасу жағдайларына қарай туынды Шашырау ореолы. ашық және жабық болып бөлінеді. Бұлардың алғашқылары жер бетіне шыққан тау жыныстары арасында, кейінгілері әр түрлі тереңдікте кездеседі. Бастапқы және туынды Шашырау ореолын Қазақстан геологтары кен іздеу ісінде кеңінен қолданады.

Сілтемелер
----------

* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
**Гаджет** (ағылш. *gadget* - *құрылғы,* *құрылғының* *сырлары*) — адам өмірін жеңілдетуге және жақсартуға арналған шағын аппарат.

Қолдану аясы
------------

Гаджеттер әртүрлі салаларда кең таралған: спорт - фитнес-трекерлер, смарт білезіктер, спорттық құрылғылар, соның ішінде "ақылды" киімдер ; медицина: электронды патчтар, үш реттіліктер, гидрокоптерлер, экзоскелеттер.

Бағдарламалық жасақтамада **гаджет** (виджет) - ауа-райы болжамы немесе валюта бағамы сияқты қосымша ақпарат беретін шағын бағдарлама. Гаджеттер ретінде гаджеттердің типтік мысалдары - *Google гаджеттері* ( Google Desktop бүйірлік тақтасының және iGoogle жеке парағының нұсқалары бар), Windows Vista амалдық жүйесіне арналған бүйірлік тақта гаджеттері және Windows 7/8, шолғыш гаджеттері. Сонымен қатар SideShow үйлесімді құрылғыларда.

Этимология
----------

Гаджет сөзін фр.  мен байланыстыратын ең пысықталған нұсқа фр.  (*кронштейн*, *қапсырма*) және фр.  дің кішірейтілген түрі фр.  (*жақша*, *жағасы*). Бастапқыда gâche бекіткішті білдірді (түйреуіш түрінде) және нидер.  шыққан нидер.  құрылғының «бекіту» сипаттайтын gespe (*айылбас*, *застежка) сөзі.*

Ерекшеліктер
------------

* *Портативтілік*: әдеттегі гаджеттердің салмағы 300 грамнан аспайды, ал өлшемдері олардың киімнің қалтасына енуіне мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  gadget // Переводчик Google
2. ↑  Этимология слова *gadget* Online Etimology Dictionary сайтында  (ағыл.)
**Ішкі істер министірлігінің заң институты**, *ҚР ІІМ Б.С.Бейсенов*
атындағы ҚарЗИ *, (Қарағанды қаласы), жоғары*
оқу орны. 1969 жылы КСРО ІІМ-нің Мәскеу жоғары
милиция мектебі Алматы күндізгі-сырттай факультеті негізінде ашылған. 1992 жылы қаңтар айынан
ҚарЗИ - ҚР ІІМ, 1995-97 жылы ҚР Мемлекеттік тергеу
комитетінің қарамағында, 1997-99 жылдары — Қарағанды
Жоғары мектебі. 1999 жылдан қайтадан
ҚР ІІМ қарамағында, ал сол жылдың 27 қыркүйегінен бастап ҚР ІІМ қарағанды заң институты болып
қайта құррылды. 2001 жылы институтында оның негізін қалаушы Б. Бейсеновтың есімі берілді. Институтында 2 жалпы және арнайы кітапхана (кітап қоры 300 мың
дана), 6 дәріс зал, 30 оку аудиториялар, 36 оқу-әдістемелік кабинет, педагогикалық шеберлік кабинеті, 1 жедел-
криминалистикалық сынақ алаңы (полигон),
2 өзін-өзі қорғауға арналған залы бар, қазіргі
құрал-жабдықтармен жарақталған спорт кешені,
ауыр атлетика залы, 25 метрлік жүзу бассейні,
стадион, 2 жатақхана бар. Карағанды қаласынан
40 км жерде Долинка кентінде орналасқан оқу
орталығында негізінен 1-ші курсқа арналған лагерьлік жиындар, 3- және 4-ші курс тыңдаушыларына — кешенді жедел-тактикалық оку және
жаттығулар өткізіліп тұрады. Армия қатарында
болып, азаматтық борышын өтегендер қабылданады. Оқу мерзімі — 4 жыл. Оқу НМ қаржысына жүргізіледі. 2-курсты тамамдағаннан кейін
«В» категориялы автокөлікті жүргізуге куәлік беріледі. Оқуды аяқтағаннан кейін ішкі
істер бөлімшелерінде міндетті түрде 5 жыл жұмыс
атқару керек. Институттың оқытушы-профессорлар
2005). Құрамында 7 ғыыми докторы мен 80 жуық ғылыми кандидат бар. Көптеген оқытушылары мен тындаушылары ордендермен және медальдармен марапатгалған, онын ішінде мектеп түлегі В. Немча-
нинов — Қызыл Жұлдыз орденінің иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**«Ақдаланың жер, суы»** - «Қазақтелефильм» студиясының түрлі түсті, 2 бөлімді, қазақ-орыс-ұйғыр тілдеріндегі фильмі (1986).

Фильм ғалымдар мен мелиораторлардың Ақдала алқабына (Балқаш жағалауы) суармалы жерлерді пайдаланудың прогрессивті технологиясын енгізуі бойынша бірлескен жұмыстары жайлы.

Фильмнің өзегі - Қазақ КСР ғылым академиясының Топырақтану институтының сортаң топыраққа күріш өсірудің керемет технологиясын жасаған ғалымдары - Ж.Мамытов пен В.Корниенконың ізденістері туралы.

Режиссерлері - Р. Рахимов.В. Максимов,С. Морозов, операторы - В. Максимов.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Фотографиялық пластинка** – жарық сезгіш эмульсиялық қабаты бар шыны пластинка. 

Фотографиялық пластинка жасау үшін түссіз, беті тегіс шыны таңдалынып алынады. Оның мөлшері әртүрлі (4,5 х 6 см-ден 50х60 см-ге дейін) болып жасалады. Фотографиялық қасиеттері бойынша жалпы (көркем және деректі фотографияға арналған) және арнаулы (ғылыми-техникалық мақсатқа қолданылатын) мақсатқа арналған түрлерге ажыратылады. 

Фотографиялық пластинканың барлық түрі жарық өткізбейтін қағазға оралып, картон қорапқа салынады. 

Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5
**Іштік киімдер** немесе **ішкиім** тігетін маталардың түрі мен атаулары да көп. Қазақтар маталарды сауда-саттықпен Ресей, Қытай, Бұқар, Парсы, Үндістан, Ыстанбұл т.б. жақтардан әкелген. Осыған байланысты түрліше атау қалыптасқан. Өкінішке орай сол атаулар таралған өңіріне қарай әрқалай аталса, оған қоса бір матаның түрлерін бір-бірімен шатастыра, ұқсата беретін үрдіс қазақтар арасында ертеден бері белең алған.

Іштік киімдердің түрлері
------------------------

* *Шөжім* – ішкиімдік, арзанқолды жұқа мата.
* *Саң* – шыттан қалыңдау, ақ түсті мата.
* *Шыт* – тұрмыста жиі қолданылатын, жеңіл әрі арзанқол жұқа мата.
* *Сәрпөңке* – астарлық жібек мата.
* *Бояқ* – кездеменің боялған түрі.
* *Боян* – боялған бөздің бір түрі.
* *Борлат* – қызыл түсті жұқа мата.
* *Дабы* – жұқа ақ матаның бір түрі.
* *Ләмбек* – сырткиімдік судыраған жылтыр қара мата.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақтың ұлттық киімдері" энциклопедиясы
**Қосбастау** – Алтынемел ұлттық саябағы аумағындағы шатқал.

Қосбастау шатқалындағы 700-жылдық құбатал.

Географиялық орны
-----------------

Алматы қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 182 км, Алматы облысы Кербұлақ ауданындағы Басши ауылынан 29 км жерде.

Сипаты
------

Үлкен Қалқан мен Қатутау таулары арасында, тау аралық жазықта тұзды және құмды сусыз шөлдерде табиғи жағдайда тораңғы бұралып, шыңдары жарыққа қарай созылып тұратын жалғыз кішкентай тоғай бар. Бұл жер көпшілікке 700 жылдық тал немесе Қосбастау шатқалымен белгілі. Аңыз бойынша, ХІІ ғасырда осы талдың астында Орта Азияға бет алған ұлы Шыңғыс ханның өзі әскерімен тынығыпты. Ғажайып ағаш өсетін аумақта құбатал Сазды құмтөбе мен Ақтаудың бор таулары сияқты көрікті жерлер орналасқан. Тораңғы мұндай «Биші» көрінісі ерекше өсу жағдайларына байланысты пайда болған – мұнда радон ағыны ағып жатыр, топырақ ылғалды, көлеңке мен шөптер көп, ал тораңғы ағаштары өзі бір-біріне тығыз өседі. Қосбастау шатқалының өзі демалуға өте қолайлы-жазда ыстықта ол әрдайым салқын, суық су ағады, көлеңке мен жасыл шөптер көп, кішкентай көл бар. Нысанды күзету «Алтын-Емель» МҰТП әкімшілігіне жүктелген.

Дереккөздер
-----------

Әдебиеттер тізімі
-----------------

Лютерович О.Г. Оразымбетова Б.К."Алматы туристік аймағы бойынша экскурсиялардың технологиялық карталары" 2016.

Қосымша ақпарат
---------------

* "Атын-Эмел" мемлекеттік табиғи паркінің ресми сайты
* Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты Мұрағатталған 3 мамырдың 2020 жылы.
Режиссер. 1969 жылы 5 наурызда бұрынғы Үржар ауданының Қарамойыл ауылында туған.
1986 жылы Үржар ауылындағы Абай атындағы орта мектепті бітірді. Ақсу қаласындағы Жаяу Мұса атындағы мәдениет училищесінің мәдени іс-шараларды ұйымдастыру бөлімін тәмамдап, осы училищеде ұстаздық етті. Кейінірек Ресейдің Барнаул қаласындағы Алтай мемлекеттік мәдениет институтында режиссер мамандығы бойынша оқыған.
1997-1998 жылдары Семей облыстық мәдениет басқармасында бас маман болып жұмыс істеді. А.Құнанбайұлының 150 жылдығына, Үржар ауданының 80 жылдығына арналған, тағы басқа көптеген мәдени іс-шаралардың сценарийлерін жазып, қойылымдардың режиссерлігін атқарды. 2010 жылы Шығыс Қазақстан облыстық Жамбыл атындағы драма театрында, мәдениет басқармасының шақыруымен, әлем классигі Жан Батист Мольердің шығармасы бойынша спектакль қойып қайтты.
2008 жылдан Үржар аудандық Мәдениет үйінің жанына құрылған «Керуен» театрына жетекшілік етіп келеді. Аталмыш театр өнердегі жетістіктері үшін «Халықтық театр» атағын иеленді. Театр сахнасында қазақ және шетел драматургтерінің шығармалары қойылып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2.
**Николай Федорович Добрынин** (18 мамыр 1890 жыл, Бобруйск, Белоруссия – 18 наурыз 1981 жыл, Мәскеу, Ресей) – психолог; психология ғылымының докторы (1937), профессор, Мәскеу Педагогикалық Мемелекеттік Университетінің психология кафедрасының меңгерушісі (1941–66). Тұлғаның дамуындағы танымдық үрдістерді, әсіресе зейінге байланысты мәселелерді зерттеген ресей психологы. Ол тұлғада қандай өзреістер болатындығын, олар қашан пайда болады немесе қалай пайда болады деген сұрақтардың жауабын тапқан.

Еңбек жолы
----------

Николай Федорович Добрынин Гимназияны бітірген соң Мәскеу университетінің жаратылыстану факультетіне түсіп, кейінірек тарих-филология факультетіне ауысады. 1915 жылы сол аталған факультеттегі "психология" мамандығын бітіреді. 1925 жылы "Зейіннің толқуы" деп аталатын тақырып бойынша каyдидаттық диссертация қорғайды. Мәскеудің университеттерінде доцент содан кейін профессорлық қызметтерді атқарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  МГПУ ресми сайты Добрынин Николай Федорович
2. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
3. ↑  Психология: Энциклопедиялық сөздік./ Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 624 б.
**Николай Степанович Гаев** (26.7. 1921, Ресей, Қорған облысы Юргамыш ауданы Медвежье с.-17.2.2001, Алматы) - суретші.

Қондырғылы және кітап графикасы, экслибрис саласында жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері. Қазақстанның халық суретшісі.

Ол Абайдың Семейдегі әдеби-мемориал музейінің тапсырысы бойынша 1968 ж. ақынның достары: С.С.Гросс, Н.Я.Коншин, П.Д.Лобановский, Е.П.Михаэлистің, балалары: Әбдірахман, Ақылбай, Мағауия мен інісі Оспанның портреттерін жазған (барлығы қағаз, қарындашпен орындалған; Абайдың мемлекеттік қорық мұражайы қорында). Гаев ақынның туғанына 125 жылдық мерейтойына арналған альбом жасауға да атсалысқан. Ақынның «Менсінбеуші ем наданды» өлеңі негізінде оның романтик. бейнесін жасаған (1971, қағаз, автосинкография, мемлекет өнер мұражайы қоры). Ал «Абай портретінде» (1990, қағаз, линогравюра, Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігінің көркемсурет көрмесі дирекциясының қоры) ақынды халықтың ақылгөй ақсақалы ретінде көрсетеді.  

Суретшінің творчестволық елеулі табысына - "Тың игеру" (1960), "Жер. Космос-Жер" (1964), "Адамдар, қырағы болыңдар" (1964), "Шекарада" (1969), "Байқоңыр" деп аталатын линогравюралары жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
2. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1973, 3 том
**Николай Тимофеевич Видяшев** (15.12.1903, Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы - 11.3.1940, Ресей, Ленинград облысы Выборг қаласы) — 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, полк командирі, капитан.

Өмірбаяны
---------

1919 жылдың қаңтарынан Кеңес әскері қатарында, В.И.Чапаев атындағы 25-дивизия кұрамында әскери қызметте болды. Командирлер құрамын дайындайтын курсты (1921), Иркутск жаяу әскер мектебін (1924), «Выстрел» курсын (1937) бітірген. 

1939-40 жылы Кеңес-фин соғысына қатысып, Солтүстік-Батыс майданына қарасты 7-армияның 7-атқыштар дивизиясында 257-атқыштар полкін басқарды. 1940 жылдың ақпан - наурызындағы ұрыстарда Видяшевтің полкі Выборг бағытындағы жау шебін бұзып өтті. 1940 жылы 3 наурызға қараған түні маңызды тірек пунктін басып алып, жаудьң 4 қарсы шабуылын тойтарды.

Марапаттары
-----------

Фин соғысында жауынгерлік тапсырманы орындауда көрсеткен табандылығы мен ерлігі үшін Видяшевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (21.3.1940). Ленин орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х
**Жау бүйрек** — ұлттық тағамның бір түрі. Жау бүйректі малшылар көп пайдаланады. Қойдың терісін сыпырған соң майын білемдеп кесіп алады. Ішін жарып, өкпе-бауырын суырып алып бауыр мен құйрықты жұқалап жапырақтап, істікке бір май, бір бауыр етіп кезектеп шаншып, үстіне майда тұз, бұрыш сеуіп отқа қақтап пісіреді. Бауыр қосылған май жүрекке тимейді, әрі бұл аса тоқ болады. Жау бүйректі мал сойған кезде үйде пісіреді. Оны кәдімгі кәуәптің бір түрі деуге болады. Жау бүйректі дайындағанда татымына қарай тұз, бұрыш, жуа, дөңгелектеп туралған пияз қосады. Оны асқан етпен қосып жеуге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Дәстүріңді сақтай біл. М. Рүстемов. Шымкент қ, облыстық баспахана. 1993ж. Үшінші кітап.
**Илиев Әхмәт**— соғыс және еңбек ардагері, 1911 жылы 12 ақпанда Талдықорған облысы, Панфилов ауданының Садыр селосында туған. 1934 жылы Кеңес құқығының 2 жылдық курсын тамамдап, 1938 жылға дейін алғаш Панфилов, кейін жаңа ашылған Ұйғыр ауданында сот болып істейді. Одан кейін Шелек селосында мугалім, кейіннен мектеп директоры .

1942 жылы тамызда Армияға шақырылып, 1943 жылдың каңтарынан бастап генерал Баграмян жетекшілік еткен 16 екпінді армияның 539 полкінде взвод командирі болып соғысқа қатысады. Могилов түбіндегі шайқаста қатты жарақат алып, госпиталда жатып, жазылған соң тагы да жаяу әскерлер шебінде майданға аттанып, соғыс қимылдарына пулеметшілер взводының командирі ретінде қатысады.

1946 жылы тамыз айында запасқа шығарылып, КСРО астанасы Мәскеу қаласындағы Шығыстану институтына ұйғыр тілінің оқытушысы ретінде қызметке орналасады.

1954 жылы Халықаралық қатынастар институтының түрік-үйғыр факультетіне аға оқытушы болып ауысады. 1946—1962 жылдар аралығында Мәскеуде қызмет істеген кезінде, өзінің негізгі жұмысымен қатар "Совинформбюрода" саяси әдебиеттерді үйғыр тіпіне аударумен де шұғылданған.1962 жылы отбасы жағдайына орай Алматыға қайтып оралады және "Мектеп" баспасында ұйғыр оқулықтары бойынша Бас редактордың орынбасары болып қызмет істейді. 1966—1977 жылдар аралығында, яғни зейнетке шыкқанға дейін бөлім меңгерушісі болып істейді. "ұйғыр тілінің емле сөздігі" және "Русско-уйгурский школьный словарь" сөздіктерінің авторы, тәжірибелі аудармашы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық", Алматы,"Білім" баспасы, 2005 жыл - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**Жаупазақ** - өріктің орта азиялық тобына (оның Зеравшан тармағына) жатады. Жемісі өте ерте пісетін сорттардың бірі.[1]

  

Орта Азияда жемісі маусымның алғашқы он күндігінде, Алматы облысының тау белдеуі аймағында - маусымның алғашқы жартысында піседі. Тауда өсіргенде суыққа едәуір төзімді сорт екенін көрсетті: 1950-1952 жылдардағы қатты қыс кезінде ағаштарының үсігені 2 баллмен ғана бағаланды. Қысы әдеттегідей 6 жылдың ішінде гүлше бүршіктерінің 48,1% үсінді, ал бір ағаштан алынған жалпы өнім - 54 килограмм болды. Жемістерінің үлкендігі орташа, домалақ. Жеміс қабығы түксіз жалаңаш, түсі сары, жұмсағының түсі - ақсары, тығыз, талшықтығы орташа, ұлпасыз, шырынды, қантты. 
Құрамындағы қант мөлшері 11,35%, қышқылдығы- 2,4%. 
Дегустациялық бағасы: дәмі- 3,9 балл, хош иісі-3,5 балл, сыртқы көрінісі- 3,4 балл. Кепкен жемісі-14,5%, мейізінің дәмі- 2,7 балл. Зерттелген сорттардың ішіндегі түрлі ауруларға ең төзімдісі. 

Оңтүстіктегі үш облыста аудандастырылған.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қуралұлы А. Қазақ дәстүрлі медениетінің энциклопедиялық сөздігі.— Алматы: «Сездік-Словарь». 2007.
2. ↑  Ш.Хабибуллин, "Алхоры, өрік, шабдалы"
**YouTube батырмалары** — (ағылш. *YouTube Play Buttons*, әдетте *YouTube Creator Марапаттары* деп аталады) бұл YouTube-тің ең танымал арналарын тануға бағытталған марапаттар сериясы. Ол арна жазылушыларының санына негізделген, бірақ тек YouTube қалауы бойынша ұсынылады. Әрбір арна YouTube қауымдастығының ұсыныстары бар екеніне көз жеткізу үшін марапат беруден бұрын тексеріледі. YouTube әр түрлі сыншылар сияқты қорқынышты немесе саяси мазмұны бар арналарды таңдау үшін жасаған Creator марпатын беруден бас тарту құқығын өзіне қалдырады.

Тарихы
------

«VidCon» 2012 - жыл сайынғы бейнеконференциясында YouTube-тің бас директоры *Тим Шэй* YouTube-тегі «Алтын батырманы» ұсынды. Сол кезде 78 арна марапат алды, Тим 100000 жазылушысы бар адамдарға арналған YouTube-тің «күміс батырмасын» жариялады. Сонымен қатар, олар $ 500 долларға сыйлық картасы мен сандық айналы фотоаппарат алды.

«VidCon» 2015-те - YouTube өнім менеджменті вице-президенті *Мәттью Глоцбак* YouTube «Гауһар батырмасы» енгізілгенін жариялады. Ол 10 000 000 жазылушысы бар арналарға арналған. Сол кезде батырмаға 35 арна ие болды. 2018 жылдың қазан айындағы деректер бойынша YouTube-те 10 000 000 астам жазылушысы бар 294 арна болды.

Жәрдемақылар мен марапаттар
---------------------------

### Жәрдемақы деңгейлері

Бұл деңгейлерге физикалық және жарнамалық марапаттар кірмейді, бірақ олардың орнына балама жәрдемақылар ұсынылады:

* Графит, 100 жазылушыға жететін немесе асатын арналар үшін. Бұл құрушыға кездейсоқ әріптер жолы емес, channel\Example сияқты жеке пайдаланушы аты мен URL мекенжайына ие болуға мүмкіндік береді.

* Опал, 1000 жазылушыға жететін немесе одан асатын арналарға арналған. Сондай-ақ, монетизация үшін YouTube серіктестік бағдарламасына жүгіну үш талаптың бірі, қалған екеуі соңғы 12 айда кемінде 4000 көрерменнің жалпы сағатына және жарамдылықты анықтау үшін арна мазмұнын қарап шығу. Монетизациясы бар арналар Super Chat функциясын қосады, ал ойын арналары арнаға қосыла алады.

* Қола, 10000 жазылушыға жететін немесе одан асатын арналар үшін. Егер арна монетизацияланған болса, бұл деңгей Teespring монетизациясын қосады.

### Марапаттар

Тексерілген YouTube арнасы белгілі бір шепке жеткенде және YouTube Creator марапаты үшін лайықты деп танылса, оларға YouTube ойнату батырмасының белгісі бар металл қорапта салыстырмалы түрде тегіс олжа беріледі. Олжалар әр түрлі өлшемде болады: әр батырма мен жақтау арна жазылушыларының санына қарай біртіндеп үлкейеді.

Қазіргі уақытта YouTube батырмаларының 5 түрі және 1 марапаты бар:

#### Батырмалар

 **Күміс батырма**

 **Алтын батырма**

 **Гауһар батырма**

 **Лағыл батырма**

 **Қызыл гауһар батырма**

#### Марапат

  

**Ең ұнамды пікір** үшін марапат. Оның иесі *«Билли Айлиш — bad guy»* бейнесінің астында түсініктеме үшін *Сэт Эвермен* болды. Марапат жақтаудағы металл фонда (Present to Seth Everman, YouTube Comment Surpassed *I'm the bald guy* on Billie eilish «Bad guy») жазу түрінде берілді.

Сурет:Вид награды .pngБейнедегі марапат суреті

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑

Сілтемелер
----------

* Авторларға арналған марапаттар
**Алмұртшөп** (лат. *Pyrola*) – Көкбұта тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Солт. жарты шарда, негізінен, қоңыржай белдеулерде кездесетін 40-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда таулы, орманды жерлерде өсетін 5 түрі бар. 

Сұлама тамыры болады (ұзындығы 6 м-дей). Дөңгелек, ұзынша жапырақтары сабақ түбіне топталған. Гүлдері ақ, сирек жасыл не қызыл түсті, сабақ басына салалана шоғырланған. Тостағаншасы бес жапырақты, жемісінде қалады. Күлтесі бес желекті, түсіп қалады. Аталығы 10, тықыр, жіпшелі. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қорапша, тұқымдары ұсақ, көп болады. Дөңгелекжапырақты алмұртшөп (лат. *Р. rotundіfolіa*) – дәрілік өсімдік, оның кепкен жапырақтарын шай ретінде ішеді. Алмұртшөпті бақтарда әсемдік өсімдік ретінде де өсіреді.

Пироланың кейбір түрлері декорациялық өсімдіктер ретінде өсіріледі. 

Пироланың кейбір түрлері:

* Шатырша пирола (лат. *Рirola umbellata*) — көпжылдық шөптесін өсімдік; бұл көбінесе бұрынғы КСРО-ның еуропалық бөлігінің оңтүстігіндегі ормандарда, Батыс Сібірде, Қиыр Шығыста өседі; мұның жербетіне шыққан бөлімдерін қуықтың тұтылуына қарсы даруға жұмсайды;

* Теңгежапырақ пирола (лат. *Pirola rotundifolia*) — қылқанды орманды жерде ландышпен араласа өсетін көпжылдық шөптесін өсімдік.
**Тасшеңгелді** — Қарақұм құмының солтүстік бөлігіндегі төбе. 

Атырау облысы, Жылыой ауданы, Майкөмген ауылының солтүстік-шығысында 6 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 8 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Қырқалы төбешіктердегі минералдылығы әр түрлі, грунт суларының тереңдігі 2-6 м-де жатыр. Солтігінде Мибұлақ соры, солтүстік- шығысында Толтыртұз қонысы. шығысында Айнымас құдығы бар. Батысынан Бейнеу-Құлсары темір жолы өтеді. Құмды төбешіктерде шөлге тән өсімдіктер бекіген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты 5 -том. «Қазақстан энциклопедиясы» Алматы, 2013 ISBN 996978-601-7472-15-3
Ylvis дуеті.
**Ylvis** — Бергеннен шыққан норвегиялық комедиялық дует, Борд (Bård) және Вегард Илвисокердан (Vegard Ylvisåker) тұрады. 

Кәсіби әртістер ретінде 2000 жылы көптеген юмаристикалық бағдарламаларда және комедиялық концерттерде, музыкалық бейне клиптерде атағын тапты. Бірақ әлемдік әйгілікті 2013 жылы күзде «What Does the Fox Say?» (ағыл. тілінде «Түлкі не дейді?») өлеңі арқылы тапты. Осы өлең бейне клипі YouTube-та үлкен атаққа ие болды (барлығы жарты миллиардтай қарау). 

Норвегияда белгілілікті сатиралық өлеңдерден тапты, оларда ағылшын тілдік бейне клиптерде бар және бір орыс тілінде Қырғызтанда түсірілген «Жаным» атты бейне клип бар. Ағалы-інілер бейне клип басылымымен АҚШ-та атақты болмағанымен, 2013 жылы Billboard Hot 100 чартында олардың бейне клипі 10-ыншы орынға ие болды.

Шығармашылық
------------

### Радио бағдарламалар

•2006: O-fag
•2008: O-fag (second series)

### Теле бағдарламалар

•2007—2008: Norges herligste
•2008: Ylvis møter veggen
•2009: Hvem kan slå Ylvis
•2010: Nordens herligste
•2011: I Kveld med Ylvis
•2012: I Kveld med Ylvis (second series)
•2013: I Kveld med Ylvis (third series)

### Музыкалық бағдарламалар

•2001: Ylvis Goes Philharmonic
•2002: Ylvis Goes Philharmonic — episode II
•2003: Ylvis — en konsert

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Ylvis* Ylvis - The Fox (What Does The Fox Say?) [Official music video HD].  YouTube.
2. ↑  *Topher Gauk-Roger*. Latest viral sensation: Ylvis' 'The Fox', *CNN* (September 6, 2013). Тексерілді 8 қыркүйектің 2013.
3. ↑  "The Fox" is Weirdest Dance Song Ever [VIRAL VIDEO].  Elvis Duran and the morning show (September 6, 2013). Тексерілді, 8 қыркүйек 2013.
4. ↑  *William Gruger*. Ylvis' Viral Hit 'The Fox' Debuts On Hot 100, *Billboard* (September 11, 2013). Тексерілді 14 қыркүйектің 2013.
**Николай Фёдорович Погодин (лақап аты; шынайы тегі — *Стукалов*)** (16 қараша 1900, қазіргі Донецк, Гундоровская с. — 19 қыркүйек 1962, Мәскеу) *— орыс кеңес драматургі. РКФСР-дің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1949).*

Өмірбаяны
---------

1920 ж. «Донская беднота» газетінде Погодинның алғашқы мақаласы жарияланды. 
«Трудовой Дон», «Трудовая жизнь» газеттерінде жұмыс істеді. 

Погодин 1951—1960 ж. «Театр» журналының бас редакторы болды. Погодиннің «Ақсүйектер», «Мылтықты адам», «Кремль куранттары» т. б. пьесалары қазақшаға аударылып, республикалық театрларында қойылып келеді. 

Погодин қазақ ақыны Ә. Тәжібаевпен бірге «Жамбыл» сценарийін жазды (1952).

Шығармашылығы
-------------

1922—1930 ж. «Правда» газетінде жарияланған очерктері «Арайлы таң», «Қызыл желектер» жинақтарына енді. «Қарқын» (1930 ж. жазылған), «Балта туралы жыр» (1931), «Менің досым» (1932), «Ақсүйектер» (1934) пьесаларында бірінші бесжылдықтың ұлы жоспарларын жүзеге асыру жолындағы жігерлі рухты бейнеледі. 

«Мылтықты адам» (1937, КСРО Мемлекет сыйлығын алған, 1941), «Кремль куранттары» (1942 — 56), «Қырсықты құйындар» (1953), «Алаулаған бұлттар» (1955), «Үшінші патетикалық» (1959) пьесалары, «Ноябрь», «Ресей үстіндегі сәуле», «Феликс Дзержинский» сценарийлері тарихи революциялық тақырыпқа жазылған. 

В. И. Ленин бейнесіне арналған трилогиясы үшін («Мылтықты адам», «Кремль куранттары», «Үшінші патетикалық») Погодинге Лениндік сыйлық берілді. (1959).

Марапаттары мен естелік
-----------------------

Солтүстік Қазақстан обл. драма театры Погодин есімімен аталады. 

Погодин 2 рет Ленин орденімен, басқа да орден, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Казак В.: Лексикон русской литературы XX века. — С. 322.