recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Борел Феликс-Эдуар Жюстен Эмиль** ((фр. ; 1871 жыл, 7-қаңтар, Сент-Африк - 1956 жыл, 3-ақпан, Париж) – Француз математигі. 1889 жылы Париж жоғарғы педогогикалық институтына түседі,1893 жылы оны бітіргеннен кейін Лилле университетінде сабақ береді, 1896 жылы Париж жоғарғы педогогикалық институтына қайтып келіп оқытушылықпен айналысады. 1909 жылы Париж университеті жаратылыс тану институтын профессоры болады. Дүниежүзілік бірінші соғыс кезінде өзінің көне досы математик әрі саясаткер П.Пенлеве (Painlevé) мен бірлесе отырып соғысқа пайдаланатын зерттеу жұмыстарымен айналысады. Соғыстан кейін ықтималдықтар және математикалық физиканың профессоры болады. 1921 жылы Франция ғылым академиясының академигі болып сайланады. Осыдан кейін ол саясатпен көп айналысады, қала бастығы, жергілікті парламенттің мүшесі, теңіз армиясының бастығы сынды қызметтерді атқарады. 1928 жылы Пуанкере атындағы зерттеу орталығын ашып өзі өмірінің соңына дейін соны басқарады.Борел Ж.(Ф.П) Кантордың метрикалы жиындар теориясын өзінің классикалық талдау (анализ)мен геометриядағы білімдерімен ұштастыра отырып өзінің нақты анализ теориясын жасап шығарады. Ең маңызды еңбегі ақырлы бүркемелеу теоремасы (Хани-Борел теоремасы)( Heine-Borel theorem,) әрі өлшем ұғымын шекті аралықтан одан да үлкенірек метрикалы жиындарға (яғни Борел өлшемді(Borel measure,) жиынына) кеңейтіп өлшем теориясының негізін қалайды. Сонымен қатар ол бұтін функция мен жинақталмайтын қатарды да зерттейді. 1899жылы «жинақталмайтын қатар теориясы» Франция ғылым академиясының сыйлығын жеңіп алады. 20 ғасырдың басында ол ықтималдықтар теориясын метрика ұғымымен бірлестіре зерттеп, 1909 жылы саналымды оқиғалар жиынының ықтималдығын енгізіп, классикалық ақырлы ықтималдық пен геометрикалық ықтималдықтардың ақтаңдағын толықтарды.

Борел 1899～1952 жылдары аралығында функция теориясы туралы көлемді еңбек жазып , осы теорияның дамуына зор үлесін қосады.
**Тума қылшық** - биязы жүнді қой қозысының денесінде іштен туа ерекшеленіп шығып тұрған ұзын да, жуан, әрі ирегі аз қылшық тәріздес жүн талшықтары. Тума қылшық кейінірек, бір жасқа толғанша қалыпты биязы жүн талшықтарымен ауысып, түсіп қалады. Тума қылшық көп өскен қозының, әдетте, дене бітімі мықты, өзі өміршең келеді. Тума қылшық биязылау жүнді қой тұқымдарының қозысында да кездеседі. Тума қылшық тәріздес жүн талшықтары биязы және биязылау жүнді қой тұқымдарының қартаң тартқан бастарында да кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Жазбаша айтыс** — ерте заманда Шығыс поэзиясында, атап айтқанда, араб, парсы, түрік, монғол әдебиеттерінде болған үрдіс. Осы Шығыс елдерінде көне заманнан келе жатқан айтыс дәстүрі қазақ арасына кең тарады. Бұл құбылыс 20 ғасырдың бас кезінен бастап шықты, оның өзіндік өрнектері бар еді. Жазбаша айтыс ауызша айтыстың қорынан пайда болды, яғни соның заңды жалғасы, бір тарауы сияқты. Жазбаша айтыс сауаттылыққа, отырықшылыққа орай өріс тапты. Сауатты ақындар жұрт алдына шықпай, хат арқылы сөз сайысына түсті. Бұл сайыстың ең етек алған жағы Қазақстанның Оңтүстік өлкесі еді. Мысалы, Молда Мұса мен Манат қыздың хат арқылы айтысы бар. Мұса Байзақов Шығыс сюжеттеріне өлең, дастан жазған кісі. Кейде жазбаша айтыс екі жақ бетпе-бет кездесіп қалғанда ауызшаға айналып кетуі мүмкін. Молда Мұса мен Манат қыздың айтысы солай аяқталған. Жазбаша айтыста ақын әр жайды өлең етпей, бір желінің бойымен жүріп отырады, мұндай айтыста кейде мәдени, тарихи мәліметтер келтіріледі. Жазбаша айтыста ақын асықпай, айтпақ ойын белгілі бір қазыққа байлап айтады. Ауызша айтыста ақындар өлеңді суырып-салма әдісімен табанда шығарса, айтыста ойланып жауап беруге мүмкіндік бар. Мұнда білім, ой тереңдігін байқату жағы басым келеді. 1875 жылы 26 жастан жаңа асқан Молда Мұса Сырым қызға өлеңмен хат жолдайды:

*Ақ бетің ағаш үйге жаққан шамдай,*
*Ішіне қараңғы үйдің атқан таңдай.*
*Сыртыңнан, Сырым, сенің болдым асық,*
*Ерте өткен Бапарым мен Күләндамдай.*
Ақын өзі қыранға, қызды ақсұңқарға, асыл тасқа теңейді. Арада бұл хатқа Сыр бойының ақыны Бұдабай араласып, Молда Мұсаға жауап қайтарады. Сөйтіп, жазбаша айтыс басталып кетеді. 1913 жылы Сыр сүлейлері Шораяқтың Омары мен Таубайдың Жүсібі хат арқылы айтысады. Егер ауызша айтысқа екі адам қатысатын болса, жазбаша айтысқа кейде бірнеше ақын араласады, айтыс ұзап кетсе, сырттан біреу тоқтау сөз салып, төрелік айтады. Жазбаша айтысу мәдениеті білімділікті, оқығандықты керек етеді дедік. Соған бір мысал ретінде Таубайдың Жүсібінің екі араға делдалдық сөз айтып жүрген Ыбырашқа жазған жауабында "әбият", "назым", "ғазал", "бәйіт", "мұхаммас" деген Шығыс поэзиясының бес термині кездеседі. Сыр бойының жазып айтысқан ақындары көбінесе ғазел үлгісін жиі қолданған. 

Жұмбақтап жазып айтысу әдісі де бар. Оған Тұрмағамбет Ізтілеуовтің Шәді Жәңгіровке он бір буынмен жазған жұмбақ өлеңін айтуға болады. Шәді жұмбақты шешіп, өлеңмен шешуін қайтарады. Ал, Ырысты мен он алты ақынның айтысы да жазу түрінде хатқа түскен айтыс. Мұнда қара өлең формасы мен ғазал араласып келеді. Ырысты мен он алты ақын адамгершілік, ізгілік, еңбек, әділдік, махаббат жайлы толғайды. Жазбаша айтыс өнері кейінгі заман тұсында да тоқтап қалған жоқ, үрдісі жалғасып келе жатқан өнердің бірі. Қалиқан Алтынбаевтың, Жақсылық Сәтібековтің, Мағираш Сәрікованың, Шекербек Садыхановтың, Ақұштап Бақтыгереева мен Жұмаш Сомжүрековтің жазбаша айтыстары осыған дәлел бола алады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану терминдер сөздігі / – 3-ші бас.. - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006. - 400 б. - – 9965-776-24-5
**Тумутук (тат. Тымытык)** -Татарыстанның Азнакаевск облысындағы кішігірім ауыл. Тумутук ауданының әкімшілік орталығы. Басшысы Фазлыев Айрат Индусұлы.

Ораналасуы
----------

Башкортостан мемлекетімен Татарыстан мемлекеттерін қосатын шекарада орналасқан. Бұл екі мемлекетті Ик өзені бөліп тұр. Ик өзенінің жанында Тумутук орналасқан. Бұл ауылда мешіт, мектеп, әкімшіл орталық және кішігірім аурухана бар.

Халқы
-----

Ауыл тұрғындарының саны — 1423 адам. Көп бөлігі зейнеткерлер.

Экономикасы
-----------

Ауыл тұрғындарының көп бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысады. Жастар көбінесе ауылдан кетіп әкімшілік орталықта жұмыс жасайды. Күн сайын автобус жүреді. Ол автобус ауыл мен әкімшілік орталық арасында жүреді.

Тағы қараңыз
------------

орыс тілінде

Дереккөздер
-----------

Татарыстан ауылдары(кітабы).
**Тоңазыту техникасы** – техниканың салқындатқыш заттардың немесе тоңазыту машинасының көмегімен белгілі бір көлемде төменгі температура алу және оны бір қалыпта ұстап тұру мәселесін (жасанды салқындату процесін) қамтитын саласы. Еру (мысалы, су мұзы), сублимация (қатты көмір қышқылы – құрғақ мұз), булану (сұйық азот) сияқты процестер С-тан төменгі температурада жүретін заттар салқындатқыш заттарға жатады. Тоңазыту не салқындату, сондай-ақ мұз етіп қатыру кезінде азық-түліктердегі биол. процестердің өтуі баяулайды. Жасанды жолмен салқындату процесі химия, мұнай өңдеу және газ өнеркәсіптерінде, машина жасауда, т.б. кеңінен қолданылады. Сондай-ақ т т-ның құрылыста, медицинада, спортта маңызы зор.
**Тунгус-маньчжур тілдері** - ежелден Шығыс Сібір ме Қиыр Шығысты мекендейтін эвек (тұнғыс), эвен (ламут), негидаль, ороч, удэгей, орок, ульчи, нанай халықтары тілдері. Тунгус-маньчжур тілдерінде сөйлейтіндер Қытайда (Солтүстік-Шығыс Қытай, Шынжаң) және Моголияда (Барги ауд.) кездеседі.  

2002 жылғы санақтың нәтижесінде Сібірде Тунгус-маньчжур тобында 72 058 адам анықталды:  

эвенк — 34 989 адам  

эвен — 18 886 адам  

нанайлар — 11 947 адам  

ульчи — 2852 адам  

удэгей — 1622 адам  

орочтер — 644 адам  

негидаль — 527 адам  

орок — 327 адам  

тазы — 276 адам  

Бірақ осылардың арасыда Тунгус-маньчжур тілдерінде сөйлейтіндері көп есе аз. Көбінесе қариялар сөйлей алады. Оның үстіне Тунгус-маньчжур тілдері орыс, бурят, якут тілдерінің әсеріне ұшыраған.   

Тунгус-маньчжур тілдері мынадай тармақтарға бөлінеді:

1. маньчжур тілі және оның сібір т.б. диалекті, бұл топқа олі тіл чжурчжен де енеді
2. тунгус тармағы, ол өз ішінен эвенкі, нанай тобына жіктеледі.

Маньчжурлар 16-шы ғасырдың аяқ кезінде монгол жазуын қолданатын. КСРО-дегі эвек, эвен, нанай, удэгейлердің жазуы 1920 жылдардың аяғында латын алфавитіне негізделді. Ал 1936 ж. олар орыс алфавитін қабылдады.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
Фраунгофер спектрі
Аспанның жарықтық спектрі
**Фраунгофер сызықтары** — Күн спектріндегі тұтылу сызықтары. Фраунгофер сызықтарын алғаш рет 1802 ж. ағылылшын физигі У.Волластон бақылаған, 1814 ж. оларды неміс физигі Й.Фраунгофер толық сипаттады; сызықтар табиғатын неміс физигі Р.Кирхгоф түсіндірді. Күн спектрінің инфрақызыл, ультракүлгін және көрінетін аймақтарынан 20 мыңнан астам Фраунгофер сызықтары бақыланады. Олардың көпшілігі белгілі химиялық элементтердің спектрлік сызықтарына ұқсас. Кестеде көрінетін ауқымдағы ең қарқынды Фраунгофер сызықтары келтірілген.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Белгі** | **Элемент** | **Сәуленің ұзындығы (Å)** | **Белгі** | **Элемент** | **Сәуленің ұзындығы (Å)** |
| y | O | 8987,65 | c | Fe | 4957,61 |
| Z | O | 8226,96 | F | Hβ | 4861,34 |
| A | O | 7593,70 | d | Fe | 4668,14 |
| B | O | 6867,19 | e | Fe | 4383,55 |
| C | Hα | 6562,81 | G' | Hγ | 4340,47 |
| a | O | 6276,61 | G | Fe | 4307,90 |
| D1 | Na | 5895,92 | G | Ca | 4307,74 |
| D2 | Na | 5889,95 | h | Hδ | 4101,75 |
| D3 или d | He | 5875,618 | H | Ca II | 3968,47 |
| e | Hg | 5460,73 | K | Ca II | 3933,68 |
| E2 | Fe | 5270,39 | L | Fe | 3820,44 |
| b1 | Mg | 5183,62 | N | Fe | 3581,21 |
| b2 | Mg | 5172,70 | P | Ti II | 3361,12 |
| b3 | Fe | 5168,91 | T | Fe | 3021,08 |
| b4 | Fe | 5167,51 | t | Ni | 2994,44 |
| b4 | Mg | 5167,33 |  |  |  |
|

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы"
**Жазира Әбдірахманқызы Жаппарқұл** (1993 жылы 22 желтоқсанда туған) — қазақстандық зілтемірші, әлем чемпионаттарының екі дүркін күміс жүлдегері, 2010 жылғы жасөспірімдер арасында Олимпиада чемпионы, 2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс иегері.

Өмірбаян
--------

Оның ең алғашқы жаттықтырушысы, дене шынықтыру пәнінен сабақ берген және осы спортқа алып келген кісі - Дүйсенбек Құрманбеков.

Жазира жаттығу кезінде жұлқа көтеруден 123 келіні, серіппе көтеруден 150 келіні оңай еңсереді. Алматыда өткен әлем чемпионатында (2014 ж.) 69 келі салмақта сынға түскен 20 жастағы Жазира Жаппарқұл қоссайыста 262 келі салмақты еңсеріп, күміс жүлдеге ие болды. Жазира өзінің басты қарсыласы Ре Ын Хиден (КХДР) 3 келі ұтылды. Жазира Жа­п­парқұл екінші ретте 118-ді ала ал­мағанмен, соңғы мүмкіндігінде тө­­бе­сіне тік көтерді. Ол қытай қызы Ю Я Ченнен бір­неше грамға ауыр болған соң бұл бағдарла­ма бойынша үшінші орында қалды. Жазира Жаппарқұл 140 келіден бастап, екіншісінде 144 келіні ал­ғанымен, төрешілер есепке алған жоқ. Үшінші тәуекелге шыққан Жазира бәрібір бұл салмақты бағындырды. Алматыда өтіп жатқан әлем чемпионатында (2014 ж.) 145 келі көтерген Ре Ын Хиден (КХДР) әлем чемпионы атанды.

Дереккөздер
-----------
*Protium Sp."*
**Шайыр** — табиғи және синтетикалық түрі бар зат. Табиғи шайырлар кейбір өсімдіктердің қалыпты физиологиялық алмасу кезінде бөліп шығаратын, мөлдірлігі мен бояуы әр түрлі аморфты өнімдері (янтарь, канифоль және т.б.). Табиғи шайырлар қыздырғанда, органикалық еріткіштерге салғанда ериді немесе көпсиді, жұқа қабыршаққа айналуға икемді. Синтетикалық шайырлар поликонденсация арқылы алынатын олигомерлердің дәстүрлі атауы. Олар пластмасса, желім, жылтырсыр өндірісінде шикізат, қымбат материалдар ретінде, қағаз өндеуде қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Машинажасау. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6
**Ресей Ислам Университеті** (башқ. *Рәсәй ислам университеты*) — Ресей Федерациясындағы Үфідегі Ресей мұсылмандарының орталық діни басқармасының жанындағы жеке меншік жоғарғы оқу орны. 

1989—1999 жж оқу орны Үфінің бірінші соборлы мешітінде орналасты

Тарихы
------

1989 жылы КСРО ның Министрлер Кабинетінің дін істері жөніндегі кеңесінің Қаулысымен Үфіде Үфі бірінші соборлы мешітінің базасында "Ризаитдин Фахретдин атындағы медресе" болып ашылды.

1999 жылы "Р. Фахретдин атындағы Ресей Ислам Институты" болып қайта құрылды.

1999—2005 жж. оқу орны «Ляля-Тюльпан» мешітінің ғимаратында орналасты..

1999—2005 жж. РИУ Ляля-Тюльпан мешітінің ғимаратында орналасты
2001 жылы Башқұрстан Республикасының Үкіметі мен Үфі қала кеңесінің Президиумының шешімімен атақты Ғалия медресесінің ғимараты Ресей орталық мұсылмандары діни басқармасына қайтарылды.

2001 жылдан бері оқу орны Ғалия медресесінің бұрынғы ғимаратында орналасқан
2003 жылы Ресей орталық діни басқармасының Ресей Ислам университеті болып қайта ұйымдастырылды.

Құрылымы
--------

Ресей Ислам университетініңқұрамына 3 факультет кіреді:

* теолого-педагогикалық факультет;
* Ислам тарихы және вероучения негіздері факультеті;
* Қайта даярлау, біліктілікті арттыру және қосымша білім беру факультеті.

Сонымен бірге ЖОО 7 кафедрадан тұрады, соның ішінде екі ЖОО-аралық (М. Акмулла атындағы Башқұрт мемлекеттік педогогикалық университеті).

Университетте кітапхана, компьютер класы, және де редакциялық-баспалық бөлім бар. 2009 жылдан бастап оқу орнының редакциялық-баспалық бөлімінде монографиялар, оқу-әдістемелік құралдар (пособия) шығарылады.

Білім беру
----------

Білім бері күндізгі, кешкі, және сыртқы, ер және әйел бөлімдерінде жүргізіледі.

Ресей Ислам Университеті имам-хатыб, имам-мухтасиб, мугаллим, ислам ғылымдарының және араб тілі ұстаздарының дайындығын ұйымдастырады. 

Оқу орнының түлектеріне маман, бакалавр, магистр квалификациясы беріледі.

Басшылары
---------

* Касым-хазрат Салимов;
* Равиль Утябай-Карими;
* Ринат Раев;
* Артур Сулейманов.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Валиева Р. М.* Ляля-Тюльпан.//Статья в Башкирской энциклопедии Мұрағатталған 21 сәуірдің 2014 жылы.

Сілтемелер
----------

* *Якупов Р. И.* Российский исламский университет. // Башкирская энциклопедия. Том V. Уфа, 2009. С. 326—327.
* *Алексей Старостин.* РИУ ЦДУМ: Как живёт сегодня первый мусульманский вуз новой России.// Исламский информационный портал «Islam.ru»
**Құдайқұлов Мұхтар Кәрімұлы** (1950-1992) 1950 жылы 13 қаңтарда Қостанай облысының Камышин ауданы, Туфановка селосында туған. Камышин орта мектебін 1967 жьлы бітірген, 1970 жылы Қазақ мемлекеттік С.М.Киров атындағы университетінің журналистика факультетіне түсіп, оны 1975 жьлы ойдағыдай тәмамдаған.

1973-1983 жылдары Қазақ ССР баспа және полиграфия ісі жөніндегі мемлекеттік комитеті төрағасының көмекшісі болып істеді. 1983 жылы республикалық "Мектеп" баспасының жоғарғы оқу орындары әдебиеттер редакциясының бас редакторы болды. 1985 жылдан бастап Қазақ ССР Министрлер Кеңесі іс басқармасының білім, мәдениет және денсаулық бөлімінің бас маманы қызметін атқарды.
1990 жылы жаңадан ашылған республикалық "Ана тілі" баспасының директоры болып тағайындалды.

М.К.Құдайқұлов іскер ұйымдастырушы болды. Ол "Ана тілі" баспасының аяғын нық басып кетуіне көп еңбек етті. Осы жылдары оның баспагерлік, ұйымдастырушылық қабілеті жарқырай көрінді.
Оның ізденімпаз, іскер басшылығымен жаңа баспаның шығармашылық ұжымы қалыптасты, баспадан шығатын әдебиеттердің кең ауқымдағы кешенді жоспары жасалынды, тақырыптық бағыты қалыптасты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
**Эммануэль Санон** (фр. ; 25 маусым 1951 жыл, Порт-о-Пренс — 21 ақпан, 2008 жыл, Орландо (Флорида), АҚШ) — гаитилік футболшы, шабуылшы. Гаити Ұлттық футбол құрамасында ойнаған. Кейін Гаити құрамасының жаттықтырушысы болды.

Өмірбаяны
---------

Санон туған еліндегі "Дон Боско" клубының түлегі. 1974 жылғы әлем біріншілігінен кейін еуропалық клубтардың көзіне түсіп, Еуропаға келіп, Бельгияның "Жерминаль" клубында алты жылдай ойнады. Карьерасының соңғы жылдарын АҚШ кәсіп лигасының клубтарында өткізді. 

1974 жылы Гаити құрамасы тұңғыш рет әлем чемпионатына жолдама алды да, Италия, Польша, Аргентина құрамаларымен бір топқа түсіп, үш ойында да ұтылды. Үш ойында соғылған екі голдың да авторы — Санон. Осылайша Санон өзінің есімін Гаити құрамасының тарихына ойып жазды. 

1999-2000 жылдары Гаити құрамасының бапкері болды, бірақ айтарлықтай жетістікке жете алмады.

2008 жылы Орландода асқазан ісігінен ауырып қайтыс болды. Оның құрметіне туған клубы №10 футболканы мәңгілік ешкімге кигізбеуге шешім қабылдады.

Сілтемелер
----------

* NASL stats
* FIFA: Remembering Manno Мұрағатталған 16 шілденің 2014 жылы.
* FIFA Player Profile(қолжетпейтін сілтеме)
Сидероз негізінен домна пештерінен агломерациялық фабрикалардың жұмысшыларында кездеседі. Оның клиникасы мардымсыз болады, ұзақ уақыт бойы мұндай науқастарда өкпелік зақымдануды көрсететін белгілер болмайды. Тыныс алу қызметі өзгеріссіз сақталады. Тек өкпе рентгенограммасында аз дәрежедегі интерстициалдық фиброз және шашыранды, майда түйінді көлеңке түріндегі айқын контурлық металл шаңдары жиналған ошақтар көрінеді. Сондықтан сидероз диагнозы рентгенограмма зерттеулерге қоса науқас жұмыс істейтін өндірістегі шаңның құрамын ескере отырып қойылады. Сидероздың асқынуларыда өте сирек кездеседі. Сидероздың асқынған түрімен ауыратын науқастар көбіне қажет етпейді. Олардың еңбекке жарамдылығы толық сақталған. Мұқият дәрігерлік бақылау барысында олар бұрынғы жұмыс орнында қалдырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «КӘСІПТІК АУРУЛАР» Бекмурзаева Э.Қ. Сейдахметова А.А. Сейдалиева Ф.М. Абдукаримова Ж.М. Умиралиева Г.А. Ибрагимова Р.Б. Садыкова Г.С. Қорғанбаева Х.Т. Байдуллаев Б.М. Азизова А.А. оқу құралы, Шымкент 2012
**Келкі, біркелкі**. *«... біркелкі салынған бұл көшедегі қарағай және тас үйлердің төбесі маған көкті тіреп*
тұрған сияқты» *(Сәбит Мұқанұлы Мұқанов). «Біркелкі» сөзінің мағынасын, әдетте, біз бірыңғай, бір қалыпты, біртектес деп*
түсінеміз. Сөз екі түбірден тұратындығы сырт қарағанда да көрініп тұр, алғашқысы — бір, екінші түбір — келкі. «Келкі» сөзі қазақ тілінде жеке қолданылмайды. Ал
кейбір түркі және туыстас саналатын тілдерде жеке, дара тұрып та тиісті мағына бере алады. Якут тілінде холку — бірдей, тең дегенді ұғындырса, тунгус-маньчжур тілдерінің кейбіреуінде һэлки — бірдей, тең мағыналарында қолданылады (ССТМЯ, II, 364). Демек, өте
ерте кездерде «келкі» сөзі жеке тұрып та, тиісті мағына
бере алған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Шешен Республикасы, Шешенстан** (шеш. 
) — Ресей Федерациясының субъектісі, Солтүстік Кавказдың шығысында орналасқан республика. Аумағы 16,171 км². Солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 170 км, батыстан шығысқа қарай 100 км-ге созылады. РФ келесі субъектілерімен шектеседі: батысында — Ингушетиямен, солтүстік-батысында — Солтүстік Осетиямен және Ставропол өлкесімен, солтүстік-шығыста, шығыс және оңтүстік-шығыста — Дағыстанмен; оңтүстік-батысында және оңтүстігінде тәуелсіз мемлекет — Грузиямен шектеседі.

Солтүстік Кавказ экономикалық ауданының бөлігі және Солтүстік Кавказ федералды өңіріне кіреді.

1978 жылғы Ресей Федерациясы - Ресей (РКФСР) Конституциясының өзгерісіне сәйкес, 1993 жылы 9 қаңтарда құрылды. Шешен Республикасындағы ұрыс қимылдарынан кейін референдум өткізілді, онда 2003 жылғы 23 наурызда тұрғындардың көпшілігі Ресей Федерациясының бөлігі болып қалуға дауыс берді.

Республика басшысы - Р. А. Қадыров (2007 бастап), Парламент төрағасы - М. Х. Даудов (2015 бастап), Үкімет төрағасы - М. М. Хучиев (2018 бастап).

Халық саны 1,4 миллионнан асады, астанасы - Грозный. Мемлекеттік тілдер: шешен және орыс. Уақыт белдеуі Мәскеу уақытына сәйкес, UTC-ден ығысу +3:00 құрайды.

Этимологиясы
------------

Орыс тілінде шешендердің негізгі тұрғылықты жерінде құрылған РФ субъектісінің атауы бүгінде *Шешен Республикасы* немесе *Шешенстан* деп аталады. Атаудың этимологиясы орыс тіліндегі шешендер экзоэтнонимімен байланысты және XVIII ғасырдың басынан басталады (этнонимнің ертерек шыққаны туралы пікірлер бар). Республиканың шешен тілінде атауы — *Нохчийн Республика* немесе *Нохчийчоь*. Ұлттық атау шешендердің — *нохчий* эндоэтнонимімен байланысты.

Географиясы
-----------

Шешенстан Республикасы Еуропалық Ресейдің оңтүстігінде — Солтүстік Кавказдың шығыс бөлігінде орналасқан, кейде бұл аймақты Солтүстік-Шығыс Кавказ деп те атайды. Шешенстан Республикасының шекарасының ұзындығы 841 км. Республиканың ауданы - 16 171 км², 2018 жылға дейін Шешен Республикасы мен Ингушетия Республикасы арасындағы шекара түпкілікті белгіленбегендіктен, мысалы, ҮРЭ-да оның аумағы туралы әртүрлі ақпарат көздері әртүрлі мәліметтер берді, мысалы, 2017 жылғы басылымында 15,6 мың км² деп көрсетілген. 2018 жылдың 26 қыркүйегінде Ингушетия басшысы Ю.-Б. Б.Евкуров пен Шешенстан басшысы Р.А.Қадыров республикалар арасындағы шекараны белгілеу туралы келісімге қол қойды, содан кейін аудан нақтырақ көрсетіле бастады. Шешенстан солтүстіктен оңтүстікке қарай 170 км, батыстан шығысқа қарай 100 км-ге жуық созылып жатыр. Ресей Федерациясының келесі субъектілерімен шектеседі: батысында – Ингушетиямен (153 км 400 м), солтүстік-батысында – Солтүстік Осетиямен (13 км 300 м) және Ставропол өлкесімен (119 км 300 м), солтүстік-шығыста, шығыста және оңтүстік-шығыста – Дағыстанмен (471 км); Шешен Республикасы оңтүстік-батыста тәуелсіз мемлекет – Грузиямен шектеседі (84 км).

### Геологиясы және бедері

Дереккөздер
-----------
**Балта Бұқарбекұлы** (туған-өлген жыдары белгісіз), ақын. 19 ғасырда Семей облысының Абыралы өнірінде өмір сүрген. Әдебиетте Қаракесек Шаншар дегеннің асында Шөжемен кездескендегі айтысы арқылы белгілі. Тобықтының аға сұлтаны Құнанбайды, Арғын билері Алшынбайды, Жолшораларды мақтап өлең айтқан. Дәстүрлі әдебиеттану еңбектерінде Балтаға үстем тап өкілдеріне жағынып өлең айтты деген кінә қойылады.   

Балтанын негізгі айтысы - Шөжемен айтысқаны. Алғаш С.Сейфуллин құрастырған «Қазақ әдебиетінің ескі нұсқалары» кітабына (1933,Қызылорда), кейін «Ақын жырлары» (1958), «Айтыс» (1964, 1-том) жинақтарына енді. Әуезов 3 томдық «Айтыс» жинағына жазған алғы сөз-мақаласында Шөже мен Балта айтысына арнайы тоқталған. Бір жиында Шөжеге Кемпірбай, Тезекбай, Қалдыбай, Жамшыбайлар жабылып, Шөженің соқырлығын айтса да, жеңіліп қалады. Алшынбай мен Құнанбайдың таз, соқырлығын айтып салғанда, олар айтысқа Балтаны қосқан. Әуезов «Таяқпен Шөжеден теңдік ала алмайтынын сезген Құнанбай мен Алшынбай: «Мұны сөзбен тұқыртайық» деген оймен Балта ақынды шақырып алып айтыстырады. Ашынып отырған Шөже Балтаға да есе бермейді» дейді. Әуезов айтыс ақыны ретінде Балтаны онша жоғары бағаламайды. Осы пікірді көп томдық «Қазақ әдебиеті тарихының» 1-томының 1-кітабындағы «Айтыс» тарауының «Ақындар айтысы» бөлімінде де қайталайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Математикалық интуиционизм** - математиканы тікелей, интуитивтік негіздеу және танымдағы интуиция рөлін ашуды көздейтін программа. Математикалық интуиционизм өкілдері. *Л.Брауэр, Г.Вейль, А.Гейтинг.* Олар математиканы негіздеудің формалистік программасына қарсы шығып,математика ғылымының формальдық жағымен қатар оның мазмұндық мәні де бар екенін мойындады. Интуиционистер математикалық теориялардың ақиқаттылығы олардың интуитивтік түсініктілігінде деген идеалистік пікірді ұсынды. Математикалық интуиционизм негізінен өзекті шексіздік абстракциясы мен формальдық логикаға негізделген классикалық математиканы сынға алды. Интуиционистер математикалық объектілердің өмір сүруін, білімнің табиғатын және жиын теориясындағы парадокстардан құтылудың жаңа жолын өздерінше түсіндіреді. Математикалық объектіні құру немесе есептеу тәсілі белгілі болса, онда ол өмір сүреді. Шектеусіз жиындарда формальды логиканың тепе-теңдік және қайшылық заңдары ғана орындалады. Формалистерге керісінше, математиканы интуиционистік негіздеуде логика шешуші рөл атқармайды. Интуиционистердің пікірінше, математикалық парадокстар, математикалық шексіздік ұғымымен тікелей байланысты. Брауэр шексіздікті ешқашан да аяқталмайтын процесс, ал контитинуумды *"еркін қалыптасу ортасы"* ретінде түсінеді. Математикалық интуиционизмде көптеген математикалық және философиялық өз кемшіліктері бар. Интуиционистік математикада дұрыс анықталмаған ұғымдар кездеседі. Вейльдің пікірінше, математика - субъективтік сипаттағы априорлы ғылым. *"Интуитивтік түсініктілік"* - математикалық қағидалардың өлшемі. Осыдан Брауэр мынадай идеалистік қорытынды жасайды: *"Қанша математиктер болса, сонша математикалар өмір сүреді"*. Гейтинг мистикалық праинтуицияны математиканың қайнар көзі ретінде қарастырады. Дегенмен математикалық интуиционизм құнды математиканың идеялары мен қағидалары біздің елімізде *А.А.Марков,П.С.Новиков және Н.А.Шанин* бастаған конструктивтік математикада логикалық жағынан әбден айқындалған алгоритм ұғымымен ауыстырылған.==Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы, 7-ші том.1975==
**Сидней университеті** (ағылш. *University of Sydney*, *Sydney Uni*) — Аустралиядағы көне университеттерддің бірі. Бұл университет 1850 жылы қазанның бірінші жұлдызында қаланған. 1852 жылдың 12 қазанынан бастап жұмыс істеуін бастады. Австаралиядағы ең мықты бұл универститет әлемдегі ең үздік 10 университеттің тізіміне кірген. Австралиянық университеттерінің арасында әрдайым 3-тікте жүретін Сидней университеті мемлекеттегі ірі 8 зерттеу-интенсивті жоғарғы оқу орындарының тізіміне кіреді. «Times Higher Education» әлемдік рейтингінде гуманитарлық, әлеуметтік ғылымдар мамандықтары бойынша 25 орын, инженерлік және технологиялар мамандықтары бойынша 50-ші орында тұрақтады. Білім ордасында 145 елден 50,000 астам студент білім алады. Оның 10,000-ы шетелдерден келген.

Дереккөздер
-----------
**Математикалық тіл білімі** — тіл білімінің математикалық тәсіл арқылы тілді зерттеу саласы. Табиғи тілдер мен кейбір жасанды тілдердің құрылысын сипаттау және тіл ғылымына тән негізгі ұғымдарды айқындай түсу қажеттігіне байланысты XX ғасырдың 50-жылдарында қалыптасқан формальды аппарат. Онда негізінен алгебра мен алгоритмдер, автоматтар, аксиоматика, модельдеу, ықтималды статистика және математикалық логика әдістері қолданылды. Математикалық тіл білімі математикалық аппараттың көмегімен тілдің әр алуан заңдылықтарын ашу деген ұғымды да білдіреді. Белгілі бір заңдылықтарға бағынған сөз бөлшектерінің кезектескен тізбектерін ("дұрыс текстер") математика тұрғысында зерттеу Фердинанд де Соссюрден басталған. Математикалық тіл білімі синтаксистік құрылымды сипаттау тәсілдерінің теориясы, формальды грамматика теориясы деген салаларға бөлінеді. "Формальды грамматиканың" кеңірек қолданылып жүргені — "Туынды грамматика" немесе Н. Хомский грамматикасы. Қазақстанда бұл сала бойынша Ұлттық ғылым академиясының А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында ЭЕМ-ның көмегімен қазақ текстерінен сөз, сөзформа, сөз тіркесінің әр түрлі жиілік сөздіктері түзіліп, лексика, фонетика, синтаксис салаларындағы сандық заңдылықтарды анықтауда Қ. Б. Бектаев, А. Қ. Жұбановтың жетекшіліктерімен бірсыпыра ғылыми жұмыстар орындалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Айдаргүл**  (*Alcea*) – құлқайырлар тұқымдасына жататын екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде Жерорта теңізі жағалауында, Орта және Орталық Азияда тараған 60-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда далалық, шөлдік, шалғындық, тасты, тастақты, құмды, егістік жерлерде өсетін 4 түрі бар. Жиі кездесетін түрі – жалаңгүл (*nudіflora*). Биіктігі 50 – 200 см, сабағы тік, кейде иіле өседі. Гүлдері ірі (30 см), қос жынысты, саусақ салалы гүлшоғырына топталған. Тостағаншасы 5 жапырақты, қара қызылдан ақ түске дейін өзгеріп тұратын күлтесінің жоғарғы жағы ойма, төменгі жағы тырнақша тәрізді созылған. Мамыр – қазан айларында гүлдеп, шілде – қазанда жемістенеді. Жемісі бөлшекті, 18 – 40 жемісшеден тұрады. Тұқымы бүйрек пішіндес. Айдаргүл – мал азықтық, дәрілік, әсемдік өсімдік. Гүлінен ара бал жинайды. Сабағынан алынатын талшықты қап, жіп, арқан жасауға пайдаланады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Қазақ ұлттық энциклопедиясы*
**Айдарлы боз торғай** (лат. *Galerida cristata*) - боз торғай тұқымдасына жататын құс

Биологиялық сипаттамасы =
-------------------------

Салмағы 45-55 г. Арқасы - сұрғылт сары, бауыры ақшыл, жемсауы тарғыл.

Басқа боз торғайлардын айырмашылығының бірі - төбесінде айдары болады.

Айдарлы боз торғай ел қоныстыратын, жол бойын және жайылымдар мен құдықтар маңын мекендеп, өсімдігі сирек жерлерге ұялайды, 5-6 жұмыртқа салады.

Таралуы
-------

Қазақстанда бұл - тұрғылықты құс. Маңғыстау, Арал теңізіің солтүстігінде, Сырдария ме Шу бойы, Жетісу т.б. жерлерде кездеседі. Жазда солтүстік аудандарды мекедейтіндері қысқа қарай оңтүстікке ауады. 

* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Позвоночные животные России: Хохлатый жаворонок Мұрағатталған 5 қазанның 2018 жылы.
**Шешен, кірпікшешен** - кішігірім тікенді жәндік. Көбіне оның «кірпі» атауы қолданылады. «Қарға баласын аппағым дер, кірпі баласын жұмсағым дер» (мақал). Түркі тілдеріндегі алғашқы атауы — «кірпі». «Кірпінің» төркіні туралы болжам айтуға ділгерміз. Якут тілінде ағаштың тікенегі «киирбитэ» болып айтылады. Осыған қарағанда, ертедегі түркі тілдерінде қазіргі түсінігіміздегі «тікенек»—«киирбитэ» тұлғалас сөзбен түсіндірілген болса керек деп шамалаймыз. Осы түбірден ұқсату нәтижесінде — көздің асты-үстіндегі тікірейген қылдың «кірпік», одан әрі мына мақұлықтың «кірпі» атаулары пайда болуы мүмкін. «Кірпікшешен» атауындағы екінші бөлігі — «шешеннің» төркіні парсы тілі екенін толғанбастан айта аламыз. Оларда «чежк» немесе «чизу» сөздері біздегі «кірпі», «кірпікшешен» деген мағымалар орнына жұмсалады. Көрсетілген тұлғалардың біздің тілімізде «шешен» болып өзгермеске лажы жоқ. Сөйтіп, «шешеніміз» де «кірпі» болып шығады. Демек, бір мағына қайталанып отыр (кірпі + кірпі).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Лукаш Пищек** (пол. *Łukasz Piszczek*; 3 маусым 1985, Чеховице-Дзедзице) — польшалық футболшы, жартылай қорғаушы.

Мансабы
-------

### Клубтық мансабы

2001 жылы "Гварек Забже" клубына қосылып, 2003 поляк жастар чемпионатын жеңіп алды. 2004 жылы "Герта" футбол клубына қосылып, лезде Лукашты "Заглембеге" жалға берді. "Заглембемен" 2006-07 маусымында лига чемпионатын жеңіп алды. Бундеслигадағы алғашқы голын "Ганновер" қақпасына салды.

19 мамыр 2010 жылы Дортмундтық "Боруссия" 3-жылдық келісім шартқа қол қойды.

### Құрама командасындағы мансабы

Алғаш рет 2007 жылы Пищек Эстонияға қарсы ойында алаңға шықты. "Еуро 2008"-ге мәлімдеме алып, Германияға қарсы 1 ойын ойнады. Жарақат алған Лукаш осымен "Еуро 2008"-де қатысуын тоқтатты.

Жеке өмірі
----------

Лукаш Чеховице-Дзедзицеде туған. Оның әкесі, сол қаладағы футбол клубының бапкері.

Жетістіктері
------------

### Командалық

**"Боруссия Дортмунд":**

* Германия чемпионы: 2011, 2012
* Германия кубогының иегері: 2012, 2017
* Германия суперкубогы: 2013, 2014, 2019

Дереккөздер
-----------
**Лука Панкалли** (итал. Luca Pancalli ; туыл. 16 сәуір 1964 ж. Рим, Италия ) - итальяндық олимпиадалық қозғалыс қайраткері, спорт әкімшісі, Паралимпиадалық ойындардың бірнеше дүркін чемпионы және жүлдегері.

Өмірбаяны
---------

Техникалық лицейде оқыды.

Ол Римдегі Ла-Сапиенца университетінде заң ғылымын оқыды.
Заңгерлік мансабын ол заңды өкіл, нотариус ретінде бастаған.
1990 жылдан бастап - әлеуметтік саясат бойынша ұлттық жауапты және Италияның ең ірі кәсіподақ ұйымы мен Итальяндық ұлттық көшбасшылық ұйымының мүшесі.
1997 жылы ол мемлекеттік емтиханнан өтіп, заңгер болады .

Спорттық мансабы
----------------

Заманауи бессайыспен айналысты. Жасөспірімдер арасындағы Италия чемпионатында жеңіске жетті.

Спорт
-----

Жарақат алғаннан кейін жүзумен айналыса бастады. Ол төрт паралимпиадалық ойындарға қатысты : 1984 жылы Нью-Йорк пен Сток Мандевильде , 1988 жылы Сеулде , 1992 жылы Барселонада және 1996 жылы Атлантада. Ол 8 алтын, 6 күміс және 1 қола Паралимпиада медалін жеңіп алды.

Ұлттық спорттық ұйымдардағы жұмыс
---------------------------------

1993 жылы ол Италияның спортқа қол жетімділік федерациясын (FISAPS) құрды. 1996 жылға дейін ол осы ұйымның президенті болды.

1996 ж. - мүгедектерге арналған Италиялық спорт федерациясының (FISD) вице-президенті болды.
2000 жылдан бастап - FISD президенті. 3 жылдан кейін мүгедектер үшін спортты дамыту жөніндегі белсенді жұмысының арқасында Италия заңына сәйкес, FISD Италия Паралимпиадалық комитетіне айналды. Ол Италия Паралимпиадалық комитетінің президенті болып табылады.
2005 жылдан бастап - Италия Ұлттық Олимпиада комитетінің вице-президенті.
2006 жылғы 21 қыркүйектен 2007 жылғы 2 сәуірге дейін - Италия футбол федерациясының төтенше комиссары. Ол ХФҚ-ны Президент емес, Төтенше Комиссар дәрежесімен басқарды, өйткені оны федерация емес, Италия ҰОК-ы тағайындайды. Ол басқа төтенше комиссар Гвидо Россидің орнына ауыстырылды. ИФФ басшыларының жиі ауысуы және комиссарлардың тағайындалуы 2006 жылы Италия футболындағы жемқорлық жанжалының салдарымен байланысты болды .

Марапаттары
-----------

"Италия Республикасы алдында қызмет еткені үшін" Құрмет орденінің ұлы офицері ( 21 наурыз 2006 ж. ) 

"Италия Республикасы алдында қызмет еткені үшін"құрмет орденінің қолбасшысы ( 27 желтоқсан 2004 ж. ) 
"Италия Республикасы алдында қызмет еткені үшін" құрмет орденінің офицері ( 1 маусым 2001 ж. ) 
«Спорттағы ерлігі үшін» 4 алтын медалі ( 1985, 1989, 1991, 1995 )
Спорттық еңбегі үшін алтын тізбек (Италия ҰОК) - Италия Олимпиадалық қозғалысының ең жоғары марапаты.

Отбасы
------

Үйленген, екі қызы бар.

Пайдаланылған әдебиеттер
------------------------

Италия паралимпиялық комитетінің сайтындағы өмірбаян  (итал.)

1984 жылғы Паралимпиадалық ойындардағы Италия құрамасының нәтижелері  (ағыл.)
1988 жылғы Паралимпиадалық ойындардағы Италия құрамасының нәтижелері  (ағыл.)
1996 жылғы Паралимпиадалық ойындардағы Италия құрамасының нәтижелері  (ағыл.)
**Лукас Себастьян Торрейра ди Паскуа** (ис. *Lucas Sebastian Torreira Di Pascua*; 11 ақпан 1996, Фрай-Бентос, Уругвай) — уругвайлық футболшы, жартылай қорғаушы. "Фиорентина" футбол клубы мен Уругвай Ұлттық футбол құрамасында ойнайды.

Карьерасы
---------

### Клубтық

"Монтевидео Уондерерс" клубының түлегі. 2014 жылы Италияның екінші дивизионында ойнайтын "Пескара" клубына ауысты. Маусымды қосалқы құрамда бастағанымен, жыл соңына дейін негізгі құрам ойыншысы атанып үлгерді. 

2015 жылы жазда "Сампдорияға" ауысты. 21 маусым күні "Эмполиға" қарсы Италия чемпионатының матчында тұңғыш рет алаңға шықты. 

2018 жылғы әлем біріншілігінен соң "Арсеналға" ауысты. Келісім шарты 2023 жылға дейін.

2020 жылы жазда "Атлетико Мадридке" бір жылға жалға берілді.

2021 жылы тамыз айында "Фиорентинаға" бір жылға жалға кетті.

### Ұлттық құрама

2018 жылы 23 наурызда Уругвай құрамасындағы алғашқы ойынын Чехияға қарсы өткізді. 2018 жылғы әлем біріншілігіне, 2019, 2021 жылдары Америка кубогына қатысты.

Жетістіктері
------------

* Англия кубогы: 2019/20
* Англия суперкубогы: 2020
* Ипания чемпионы: 2020/21

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Балтабай Әбдіғазиұлы** 1952 жылы Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданында туған. Ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор. 1974-1978 жылдары Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер, 1978-1987 жылдар аралығында «Лениншіл жас», «Социалистік Қазақстан» газеттерінде білім меңгерушісі, «Жалын» журналының жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. 1987-1990 ҚазҰПУ-дың аспиранты, 1990-1992 жылдары доценті, 1992-1998 жылдар аралығында сол университеттің деканы болды. Қазір осы университеттің кафедра меңгерушісі. Шәкәрім шығармашылығына арналған ғылыми еңбектердің авторы. Алаш кайраткерлері көркем шығармашылығына бойынша мақалалар жазған. Бірнеше ғылыми-зерттеу еңбектердің, оқулықтар мен оқу құралдарының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
3. ↑  «Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Росо** – Мавританиядағы Трарза облысында орналасқан қала. 

Халық саны 55 000 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). Қала әкімі 2007 жылдан беріге дейін Йерим Фаса атты танымал тұлға. Қала елдегі ауылшаруашылық аудан ретінде үлкен маңызға ие. 

Росо маңында егін алқаптары бар. Сонымен қатар қала арқылы Мавритания мен Сенегал мемлекеттері арасындағы сауда байланысы жолдары өтеді. Ол қаланың қарқынды дамуына септігін тигізуде. Жағалаудың қарсы жағына паром арқылы қатынайды. Қаланың үстінен Нуакшот пен Сен-Луиді байланыстыратын тасжол өтеді. Қалада Технологиялық институт бар.

Дереккөздер
-----------
**Айдар Нұрабекұлы Күмісбеков** (9 ақпан 1979, Талдықорған, Қазақ КСР, КСРО) — қазақ футболшысы, Қазақстан Ұлттық құрамасында ойнаған.

Карьерасы
---------

Талдықорғанда дүниеге келген, 8 сыныпта оқып жүрген кезінде қазақ футболшыларынан құралған "Намыс" селекционерлерінің көзіне түсіп, Алматыға келді. 1997 жылы кәсіпқой карьерасын "Қайрат" клубында бастады. 
2002 жылы "Ертіс" сапында ойнап жүріп Қазақстан чемпионы атанды. "Ертіс" сапында үш маусым доп тепті де, 2005-07 жылдары "Астана" клубында доп тепті. Карьерасының соңғы жылдарында туған өлкесіндегі талдықорғандық "Жетісу" клубының намысын қорғады. 

Ұлттық құрама сапында жеті ойын ғана өткізді. Одан бөлек Қазақстанның түрлі жасқа дейінгі құрамаларында ойнап, 1999 жылы Нигерияда өткен жастар арасындағы әлем чемпионатына қатысты. 

2001 жылы Қазақстан клубтары құрамасы сапында Шығыс Азия ойындарына қатысып, қола жүлдегер атанды.

Жетістіктері
------------

* Қазақстан чемпионы: 2003, 2007
* Қазақстан кубогы: 2005
* Шығыс Азия ойындарының қола жүлдегері: 2001

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 27 шілденің 2018 жылы.

Сілтемелер
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
FootballFacts.ru · National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt |

 |
Алғашқы кезде бұл аймақтардың жаму дәрежесі ұзақ уақыт бір деңгейде болып, теңіз суы басып жатқан. Кейін ұлан-байтақ теңіз орнында бірінен соң бірі таулар пайда бола бастады. 

Каледон қатпарлы аймағы Сарыарқаның солтүстік-батысы мен Тянь-Шаньның солтүстік бөлігін қамтыған. Герцин қатпарлы аймағына Мұғалжар, Сарыарқаның шығыс бөлігі, Тянь-Шаньның батыс жоталары, Жоңғар Алатауы, Сауыр-Тарбағатай мен Алтай таулары кірген. Бұл аймақтардың негізін құрайтын жыныстар көп жерлерде жер бетіне шығып жатады, ал ойыс жерлері мезозой және кайнозой жыныстарынан тұрады.

Дереккөздер
-----------

"Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
*«Қазақстан тарихы»'* – энциклопедиялық анықтамалық. «Мәдени мұра» мемл. бағдарламасы бойынша шығарылған. Онда ежелгі дәуірден күні бүгінге дейінгі Қазақстан тарихына қатысты мақалалар жинақталған. Кітапта Қазақстан аумағындағы ірі тайпалар, тайпалық одақтар, мемлекеттер, олардың көрші елдермен саяси қарым-қатынасы, онда өткен үлкенді-кішілі саяси оқиғалар (ірілі-ұсақты соғыстар, азаттық жолындағы көтерілістер, саяси науқандар, т.б.) баяндалады. Мемлекет басшылары (қаған, хан, патша, президент, т.б.) мен тарихтан өз орнын алған ірі тұлғаларға да (билер, батырлар, зиялылар) үлкен мән берілген. Сонымен бірге Қазақстан тарихынан хабар беретін ежелгі қалалар мен археол. ескерткіштер, жазба ескерткіштер мен олардың авторлары, тарихқа байланысты терминдер мен тарихи дәуірлер қарастырылған. Кітап 2006 ж. «Аруна» баспасынан жарық көрді.
**Қазақстан теңге сарайы** — шақа, мемлекеттік марапаттар, ордендер, медалдар, зергерлік бұйымдар, кәдесыйлар шығаратын қазақстандық кәсіпорын. Теңге сарайы 1992 жылы құрылды; Үлбі металлургиялық зауытының аумағында орналасқан.

Тарихы
------

1992 жылы қаңтарда Үлбі металлургия зауытында тиындар өндірісі ұйымдастырылды. Сонымен бірге, шығарылған тиындардың үлгілері төлем құралдарын өндіруді ұйымдастыру туралы шешім қабылдаған үкіметтегі отырыста ұсынылды. Сол жылдың қараша айында Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің бұйрығымен зауыт алғашқы айналмалы тиындардың өндірістік топтамасын шығарды.

1994 жылы Президент Әкімшілігінің мемлекеттік наградаларды дайындауға арналған алғашқы тапсырысы аяқталды. 1995 жылы тиындар мен наградалар шығаратын, сондай-ақ құрал-саймандар шығаратын цехтар Түсті металдар зауыты ретінде дербес заңды тұлға болып бөлінді. 1997 жылы өндіріс ішкі істер органдарына арналған аксессуарлар мен төсбелгілерді және мемлекеттік стандарт бойынша тексеру белгілерін шығарумен толықтырылды.

1998 жылы Түсті металл бұйымдары зауыты «Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Қазақстан теңге сарайы» республикалық мемлекеттік кәсіпорны болып қайта құрылды. Сол жылы зергерлік өндіріс құрылды. 1999 жылы алтын мен күмістен пруф сапалы тиындар шығару басталды.

Тағы қараңыз
------------

* Балқаш түсті металдарды өңдеу зауыты

Сілтеме
-------

* Ресми сайты
* Доллардан да қымбат теңге қайда жасалады. Қазақстан теңге сарайынан эксклюзивті фоторепортаж
**Шешендік сөздер** – қоғам өміріне, табиғат құбылыстарына байланысты терең ой, бейнелі шебер тілмен айтылған халық шығармасы, тапқырлық сөздер мен Тұжырымдар; қазақ ауыз әдебиетіндегі шағын көлемдегі дидактикалық жанр. 
Жанр мазмұнына қарай шешендік арнау, шешендік толғау, шешендік дау болып үш салаға бөлінеді. Даудың әрқайсысы бірнешеге (жер, жесір, құн, мал, ар даулары) жіктеледі. Шешендік арнау бата, тілек, әзіл-сын, көңіл айту, естірту, т.б. нұсқалардан тұрады. Шешендік толғауға қоғам, заманға байланысты тағылым-тәрбиелік мәні бар тақпақ, термелер жатады. Ал шешендік дауларда сол қоғамға тән қылмыстық, азаматтық істерді шешуге қатысты шешендік, тапқырлық сөздер, ұйғарымдар бейнеленеді. Шешендік сөздер мазмұны мен құрылысы жағынан мақал-мәтелге, аңыз-әңгімелерге, толғауларға, айтыстарға жақын. Композициялық құрылысына қарай пернелі сөз, термелі сөз болып екі топқа бөлінеді. Қара сөзбен айтылғандары – пернелі сөз, толғау, тақпақ түріндегілері термелі сөз деп аталады. Шешендік сөздер сонымен қатар түсінік пен түйінді сөздерден құралады. Түйінді сөз тұрақты, түсінік сөз ауыспалы мағынада келеді. Шешендік сөздер жазба әдебиетке жақын жанр. Оқиғаларының реалистігі, тілінің әдебилігі және белгілі халық ойшылдарының (Майқы би, Аяз би, Жиренше шешен), шешен, билердің (Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би) аттарымен айтылатындығы бұл пікірді растай түседі. Шешендік сөздердің көпшілігі әуелгі қалпында сақталмаған. Жаттап алып таратушылардың, әр буынның өңдеп өзгертуімен, уақыттың сынынан өтіп, ұзын-ырғасы, тобықтай түйіндері, түйіп айтқан тұжырымдары қалған. Ішінара айтушылардың есімдері де сақталған. Негізінде қоғамдағы қиянаттарға, әділетсіздіктерге қарсы қарапайым халық өкілдері білдірген наразылық ретінде туындаған Шешендік сөздердің нұсқалары өзін тудырған қоғаммен, себептермен бірге жойылып, біздің заманымыздағы қызметі көркем әдебиетке ауысты. Шешендік сөздер – тапқырлық пен шешендікке үйрететін көркем сөз үлгісі ғана емес, халықтың көне тарихымен бірге жасап келе жатқан тәрбиелік мәні зор халық даналығы. Ол түркітектес халықтардың көпшілігінде кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Белағаш** – Ертіс өзенінің оң жағалауындағы дала.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысының солтүстігінде, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 100 км-ге созылып жатыр.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Ені 30 — 60 км. Абсолюттік биіктігі 225 — 240 м. Шет жағы орта және жоғарғы төрттік кезеңнің шөгінді жыныстарынан, ортасы пермь мен таскөмір кезеңінің интрузивті тау жыныстарынан түзілген. Оңтүстігі биік жарқабақты, солтүстік-шығысқа қарай біртіндеп аласарады.

Өсімдігі
--------

Жері қызылқоңыр топырақты. Онда селеу, бетеге, шайқурай, тал, жан-жағын қоршай шоқ қарағай орманы өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
**Қайран.** Қазіргі түсінігімізде — әл-дәрмен, қауқар
дегенді білдіреді. «...оған қарсы қоюға өзімнің еш қайраным жоқ...» (Ө. Қанахин, Жер бас.).
«Қайран» сөзінің бір ерекшелігі көбіне «жоқ» тұлғасымен тіркесте көрінеді. Сөз төркіні түркі тілдері деуге
дерек жоқ емес. Хакас тілінде «хайрал» тұлғасы үш түрлі мағынада кездеседі: 

1. қам, қамқорлық;
2. жәрдем;
3. құтқару, құтылу (Хак.-рус. сл. 1953, 267).

моңғол тілінде «хайран» сөзі — біздегі «қайран» тұлғасы беретін мағынамен қоса «аянышты», «сорлы» дегендерді де
меншіктенеді (Мон.-қаз. сөз. 1954, 253). «Қайран» сөзінің тарихы қалай болғанда да түркі,
моңғол халықтарының тілімен байланыстылығына шек
келтіруге болмайтын сияқты. Өйткені тұлға жағының
сәйкестігін былай қойғанда, мағыналарының өзі бірінен-бірі алшақ кетіп жатқан жоқ. Бір тілде «әл, дәрменді»
ұғындырса (қазақтарда), екіншісінде — осылармен байланысты жәрдем, қүтқару (хакастарда) немесе сорлылық, аянышты (моңғолдарда) жағдайларды түсіндіреді.

Демек, іс-қимылдың шама-шарқы және содан туындайтын нәтиже мағыналарын сезінеміз. Анығырақ айтқаида,
әл, дәрмені жоқ адамньщ қолдан келер жәрдемі, қамқорлығы да жоқ, осылардың бәрінен жұрдай адам сорлы да аянышты болары өзінен-өзі белгілі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Рим провинциясы, Белгика, шамамен 117 жыл (сарымен белгіленген).
**Белгика** (лат. *Gallia Belgica*) — б. з. д. 16 жылы белгтер тайпасын қоныстандыру саласында құрылған Рим провинциясы. Император Диоклетиан (284-305) кезінде екі провинцияға бөлінген: Белгика I және Белгика II. V ғасырда Франктермен жаулап алынды.

Белгиканың франктермен жаулап алынуынан кейін, провинцияға осы неміс тайпаларымен қоныстандырылды, олардан басқа фриздер мен сақтар да болды.

Провинция Галль соғысы нәтижесінде пайда болды. Ал V ғасырда Франк патшалығы құрамына қосылды. Қазіргі таңда Бельгия, Франция, Люксембург, Германия, Нидерланд елдерінің аумағын алып жатыр.

Тағы қараңыз
------------

* Галлия
* Бельгия