recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ван Гогтың пьетасы
**Пьета, Пиета** — Құдай-Ананың тізесінде жатқан өлі Христостың кескіндемесімен келтірілген Дева Марияның Христаны жоқтау көрінісінің иконографиясы. Бұл иконографияның ерекшелігі - қосымша екінші кезектегі фигуралардың болмауында. Бес ғасыр бойы пилигримдер Римдегі (Италия) Қасиетті Петр үлкен шіркеуінің жанына Дева Марияның қолына өлген Христосты ұстап тұрған мүсінін көзбе көз көру үшін жиналатын. Осы ғажайып мүсіннің аты Pieta "қайғы" деген ұғымды білдіреді, 15-ғасырдан бастап қазірге дейін ол көптеген суретшілер мен мүсіншілерді осы тақырыптағы шығармашылыққа рухтандыруда. Бұл ерекше мүсін ақ мәрмәрдан ойып жасалынған. Оны 1499 жылы 25 жасында ұлы итальян мүсіншісі Микеланджело жасады. 

Бұл иконографиялық түр 13-17 ғасырлардағы батыс еуропалық өнерде кеңінен кездеседі. Ең танымалдылары: Пьета (Микеланджело), Пьета (Тициана картинасы), Пьета Козимо Тура, Пьета (Ван Гог картинасы).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әлемнің ұлы кереметтері, Алматыкітап, 2005 жыл, Авторы- Рассел Эш, сурешісі - Ричард Бонсон.
*Басқа мағыналар үшін Сарыадыр деген бетті қараңыз.*
**Сарыадыр** – Сарыарқа шоқылы тауларының батысында, Торғай үстіртінің солтүстігінде жатқан үстіртті-адырлы тау тізбегі. Мойылды жəне Сарыөзен (Жалдама) өзендерінің суайрығы саналады.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысының Амангелді жəне Ақмола облысының Жарқайың аудандары жерінде, батыстан шығысқа қарай 75 км-ге созылып жатыр.

Жер бедері
----------

Ең биік жері шығысында (323 м). Батысқа қарай аласарып Мойылды өзеніне тіреледі. Беткейлері Талдыбұлақ, Қарағансай, Миялы, т.б. өзендердің аңғарларымен, сай-жыралармен тілімденген. Адырлы тау үсті үстіртті жазық.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы жоғарға палеозойдың интрузивтік гранит, гранодиорит, кварцит, т.б. тау жыныстарынан түзілген. Тектоникалық тұрғыдан каледон қатпарлық құрлымына жатады.

Өсімдігі
--------

Топырақ жамылғысында шөлейтті жəне құрғақ даланың сұр, сұрғылт қоңыр топырағы басым. Онда бұта аралас жусан, бетеге, қылқан боз, көде, баялыш, т.б. астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Өзен жəне сай-жыраларды бойлай тал, шілік, қараған, итмұрын, далалық шалғын шөптесіндер өседі. Етегінде қыстау, жайлаулар орналасқан. Бұлақ көздері көп.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Майлай бойня** (My Lai Massacre) (16 наурыз 1968 жыл) Вьетнам соғысы уақытында Майлай ауылындағы бес жүзге жуық қарусыз шаруа адамдарының американдық солдаттармен жаппай өлтірілуі. .

АҚШ-тың рота солдаттары ауылды аралап шыққан уақытта алдынан кездесіп қалған барлық қарттарды, әйелдерді, балаларды өлтіріп отырды. Тек бірнеше адамдар ғана аман қалды. Оқиға барысы жоғарғы офицерлер арасында жасырылғанымен, қоғамға бұрын жұмыс жасаған солдаттар арқылы белгілі болды. 

Взвод командирі лейтенант **Уильям Келли** жаппай өлтіргенді басқарғаны үшін және қасақана жасалған қылмысы үшін әскери сотқа тартылып, өмірбойы қамауға алынды. Алайда араға президент Р.Никсон түседі де, үш жылдан кейін мерзімінен бұрын босап шығады. Сот барысында жасырылған мұндай жаппай өлтіру мен басқа да қаталдық жазалар америка қоғамына бөлінуді алып келді. 

Нәтижесінде, соғысқа көңілдері қалғанардың саны артты (КСРО-да Сонгми ауылындағы трагедиялық эпизод белгілі. Орыс редакциясынан).

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Майкл Кристофер Шин** - 1969 жылы 5 ақпанда Ньюпортта туған британдық актер. «Сделка» фильміндегі Тони Блэр рөлімен, «Королева» және «Особые отношения», «Фрост против Никсона» фильмінде Дэвид Фрост, «Проклятый Юнайтед» Брайан Клаф және тағы да басқа рөлдерімен танымал. Ата-анасы Ирэн және Мейрик Шин қызметкерлерді басқарумен айналысқан. Оның қарындасы, Джоанн. Шинге бес жас болғанда, ол отбасысымен бірге Ливерпуль қаалсына көшеді. Үш жылдан кейін олар Порт-Толботқа көшеді, мұнда Майкл Шин «Глан Аван орта мектебіне» көшеді. Ол «Баглан» балалар футбол клубының ойыншысы болады. 1990 жылдан бастап ол театрда, ал 1993 жылдан бастап кинода түсетін болды.
**Қыз көші (салт).** Құда аттандырар кәдесі жасалғаннан кейін ұзатылған қыз шешесі, жеңгесі, жас іні, сіңлілермен бірге көлікке отырып жолға шығады. Қыз артта қалғандарға қарамауы керек. Құдалар алға түседі. Одан кейін шаңырақ түйе (қыз көші) жүреді. Тойшы жігіттер көш соңынан әсем киініп ән-күймен ереді. Былайша айтқанда көште ерекше салтанатты жарасымдылық болады. Қыз ауылынан бір көш жер шыққанша мұны «қыз көші» деп атайды. Одан әрі асқаннан кейін «келіншек көші» дейді. Келіншек көшінің келе жатқанын білетін жолдағы ауыл қыз-келіншектері, жастары «келіншек көшін» тоқтатып «түйемұрындық» алып, батасын беріп, «жол болсын» айтып шығарып салады.
**Майкл Скьюдамор Редгрев** - ағылшын актері. 

Актер отбасында туған. 1931 ж. Кембридж университетін бітіргеннен кейін педогогикалық қызметпен шұғылданады. Әуесқойдар қойылымына қатсқан. 1934 ж. профессионалды актерлік өнер жолын бастады. 1936  жылдан Лондонның әр түрлі тетарларында қызмет етіп, *Гамлет король Лир, Тузенбах, Ракитин, Алексей Турбин т.б.* рольдерді шынайы орындады. Ол - өз шығармашылығында К.С. Станиславский жүйесіне сүйенетін, реалист суреткер. 1938 жылдан киноға түсіп, қойылымдарды қойған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
**Қыз ұзату**- ертеден келе жатқан екі елдің арасындағы байланыс болар ер адам мен әйел адамның ағайын мен халықтың алдында бата алып, отау құруға бастау болар салт-дәстүр. 

  

Қыз ұзату дәстүрі осы сөйлеммен шектелмейді. Қыз баланы болашақ жарына аттандыру үшін, бірнеше міндеттелген делік ұғымдар мен сатыдан тұрады. Атап өтсек:

* Қалың мал – қыз баланы «ақысына беру» құны;
* Қыз танысу: қыз баланың туыстарынан, әдетте жеңгесі немесе жақын туысы, қыз аттанып отырғалы елдің жағдайы мен тұрмыс-тіршілігін көріп, таныс болады. Бұл – қызды ұзатар алдында болады.
* Той малы – күйеу бала жақтан келгендер алып келетін, келешек отау тігу тойында сойылатын мал. Оған қоса бағалы мата секілді қосымша сыйлықтар беріледі.
* Сүтақы кәдесі- қыздың анасынан арналып берілетін ерекше сый-тарту.

Мұсылман қауымына ер мен әйелдің жақындасу шегі некемен басталады деп есептеледі. Қыз баланы аттындыра отырып, қыз елінде молда екі жастың некесін қияды.

Құрсағында болғанда асыға күтіп, дүниеге келгелі көзінің қарашығында қорғаған әр анаға қай баласын болмасын жат елге, жат жерге жіберу бауыр етін қажамай қоймас. Сәукеле таққан, қияр-қимас қарасымен алаңдап тұрған, жүрегінде жас сәби қыз баланы анасы қоштасу әнімен - сыңсумен шығарып салады. 

Ұзатылған қыз баланың тұрмыс-тіршілігіне керекті көрпе-төсек пен киім-кешектерін, кілем және әшекей бұйымдарын, т.б. жасап, өзімен бірге аттандырып жіберу қыздың ата-анасының міндет делік ісі болатын.
Қазақтың салты-дәстүрі мұсылмандық өмір әдемілігін сипаттайды. Соған орай әр заттың өз орнымен болғаны қазақтың мықтылығы мен үлгілі жарқын болшақты қамтамасыз ететіндей.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  қыз ұзату
**Семен Архипович Ларионов** (1.04.1915, Черемшан ауданы - 29.12.1984, Меркі ауданы) – Кеңес Одағының Батыры. 

1934 жылы Жамбыл облысына көшіп келгеннен кейін трактористер курсын бітіріп, Свердлов ауданындағы (қазіргі Байзақ ауданы) Новоивановка МТС-те тракторшылар бригадасының бригадирі болып жұмыс істейді. 

2-дүниежүзілік соғысқа 1941 жылы жазынан бастап қатысты. 1943 жылы Днепрден өту шайқасында айрықша ерлік көрсетті. Командованиенің тапсырмасын мүлтіксіз орындаған взвод командирі Ларионов 1943 жылдың 30-шы қазанында Кеңес Одағының Батыры атанды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Фадин Александр Макарович** —1924 жылы Липецк облысындағы Фе¬доров ауданы, Хитрова селосында дуниеге келген.. Қарағанды оқу комбинатын (1948), Алматы оқу комбинатын (1953) бітірген. мамандығы есепші. Ұлы Отан соғысына қатысқан (1942-1944).Зеңбірекші. 

А.М.Фадин "Қайнар" баспасында 1968-1989 жылдар арасында бас есепші болып қызмет атқарды. Ол қаржы-қаражат, есеп-қисап жұмысын жетік білетін маман ретінде республикамыздың баспасөз саласында қырық жылға жуық жемісті жұмыс атқарып, 1989 жылы зейнеткерлік демалысқа шықты.

Отан соғысы орденімен, I дәрежелі (1986), әртүрлі медалдармен "Баспасөз үздігі", "Еңбек ардагері" құрметті атақтарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж. ISBN 9965-09-134-Х1981-89
*Басқа мағыналар үшін Қыземшек деген бетті қараңыз.*

**Қыземшек** – Қызбелтау тауларының шығысындағы аласа тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Науырзым ауданы Мереке ауылының оңтүстік-батысында 25 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі - 202 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 5 км-ге созылған, енді жері 2 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Беткейі сай-жыралармен тілімденіп, эрозиялық процестерге ұшыраған. Жоғарғы олигоцен мен миоцен кезеңдерінің сазды, карбонатты жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Етегінде қорымтас үйінділерінің мол шоғыры жиналған. Баурайы бұлаққа бай. Солтүстігінде Күйік қонысы, оңтүстік шығысында Үлкен жіне Кіші Қосқопа көлдері жатыр.

Өсімдігі
--------

Сортаңды қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, селеу, бетеге аралас астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Келісімшарттық баға** — келісімшартта белгіленетін, экпортшы, импоортшы елінің, келісімшарт жасасылған сәтте немесе оның қолданылу мерзімі бойына не орындалу сәтінде тіркелгее тауар бағасы. Келісімшарт талаптарына қарай тұрақты, жылжымалы, сырғымалы баға түрлеріне бөлінеді. Тұрақты баға - келісімшартты жасасу сәтінде тиянақталатын баға, оны нақты нарықтық бағаға сәйкес келтіру қажеттігіне байланысты қолданылуы мерзімі бойына қайта қарауға болады. Сырғымалы баға - деңгейі келісімшартта қол қойылған сәттен бастап, оның орындалу мерзіміне дейін уақытқа орай өзгертіліп отыратын баға. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. Алматы
**Келін көңілі** — қазақ ұлтының ертеден бері қалыптасқан салт. Әр отбасы әр адам екіқабат келіннің көңіл-күйі көтеріңкі болуы үшін қызмет етеді. Ол үшін ауыл-аймақ жастары мен келіндері „келін көңілі" деген кеш ұйымдастырады. Мал сойылады, бауырсақ пісіріледі, қымыз сапырылады. Әнші, кұйші қыз-жігіттер жиналады. Әзіл-қалжың, ойын-күлкінің оты дуылдай түседі. Кешке жиналғандардың бәрі екіқабат әйелдің көңілін табу үшін өнері мен қызметін аянбай жұмсайды. Мұны көрген келін де жадырап, көңіліне үлкен сенім ұялайды, денсаулығы да жақсара түседі. Мұндай жағдай іштегі балаға да әсер етеді, тез жетіледі, денсаулығы да берік болады.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Қазақтардың санасында жас ананың көңілін көтеру деген салт та бар* |  |

Т.Тілеубекұлы

Көңілі күпті жүретін екіқабат әйелдің қас-қабағына қарау, оның көңілін орта түсірмей, аялап ұстау - қазақ ұлтының қашаннан бергі қалыптасқан қасиетті қағидасы. „Келін көңілі" тек келін ғана емес, оның жанындағыларға игі әсер етеді.Үлкен-кішілеріде жақсы ән, сөз тыңдап бір жасап қалады. Кешті ұйымдастырғандарға қарт әжелер, аналар, ене кәдесін, жол - жораларын ұсынып, ақ батасын береді. Аталған дәстүрлі салт халық мәдениеті мен өнерінің бір көрінісі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Салт-дәстүрлер кітабы , Атамұра 2011ж.
2. ↑  Келін көңілі (салт).
**Серікхан Құмарұлы Сванбаев**(28.11.1928 жылы туған, Фрунзе) - қазақ кеңес паразитологығ биология ғылымының докторы (1969), профессор (1970).1961 жылдан КПСС мүшесі. 1949 жылы К.И.Скрябин атындағы Фрунзе институтының мал дәрігерлік факультетін бітірген. Қазақ АКСР ҒА- ның Зоология институтында ғылыми қызметкер (1952-58), ғылыми хатшы (1958-63), директордың орынбасары (1963-64), 1964 жылдан протозоология лабораториясының меңгерушісі.

Зерттеулері
-----------

Сванбаев Қазақстан жабайы жануарлары мен малдың кокцидияларын, көбіне ас қоырту органдарының эпителий тканінде тіршілік ететін паразиттерді және олар тудыратын кокцидиоз ауруын, сиыр мен қой қанындағы паразит және қан қарапайымдары қоздыратын ауруларды, оған қарсы қолданылатын шараларды зерттеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 88 бет
**Келіншек** – Көкшетау қыратының шығыс бөлігіндегі тау. Намазқұл тауының оңтүстік-батысында орналасқан.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Біржан сал ауданы Бірсуат ауылының маңында. 

Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 432 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай, доға тәрізді 3 км-ге созыла орналасқан, енді жері 1 км. Шығыс беткейі тіктеу келген. Батысында Қотыркөл көлі жатыр. Тау беткейлерінде тектоникалық жарықшақтар кездеседі.

Өсімдігі
--------

Таудың қара қоңыр топырағында боз, бетеге аралас астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан Энциклопедиясы"
Дүңгендер ХХІ ғасырдың алғашқы 10 жылдығында орта азиядағы алып ұйымдардың біріне айналды (жалпы саны 62 мың). Бұл көрсекіш өзге орта азия елдерінің көрсеткіштерінен әлдеқайда көп. Мысалы: Қырғызстанда бұл көрсеткіш 60 мыңға, Өзбекстанда 3 мыңға тең. Шын мәнінде дүңгендер 1880 жылдары Ресей империясының жеріне бір толқынмен келген болатын. Бірнеше он жылдықтан кейін бұл ұлт тез көбейіп, көп ұлттардың біріне айналды. 2014 жылдың 1-қаңтарында жүргізілген есептеуге сенсек, бұл халық 62 мыңнан асып, Қазақстан халықтарының ішінен 11-ші орынды алып отыр екен.

Орналасқан жері
---------------

Дүңгендердің 85%-ы қазіргі таңда Жамбыл облысында өмір сүруде, оның ішінен 70%-ы Қордай ауданында , онда олар бүкіл халықтың 26%-ын құрайды. Дүңгендердің басым бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысып, ауылды жерлерде тұрады.

Тарихы
------

Дүңгендер ұйғырлар секілді депортация жасаған халыққа жатпайды. Олардың барлығы Ресей империясының құрамында мәжбүрленіп жер ауыстырған халық болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Дүңгендер және Қытайлар: аяқталмаған тарих Мұрағатталған 27 ақпанның 2010 жылы.
2. ↑  Жалпы мәлімет
```
       Қазақстандағы алтын кені
 Қазақстанда 169 кен орын бар. Алтын Республиканың шығысындағы Алтайда, Қалба жотасы шеңберінде, солтүстік – батысындағы Жітіқара өңірінде өндіріледі. Орталық Қазақстанның солтүстік аймағындағы алтын шығатын кен орындары: кварцит желі, қайталама кварцит пен шашыранды алтын (Степняк, Ақсу, Майқайың) кездеседі. Қадба жотасында да кварцты желі және шашыранды алтын кен орындары шоғырланған. Шағын кварцты – желілі кен орындары Жетісу және Іле Алатауларында да бар. 2010 жылы 134 мың тонна құрамында алтыны бар қорытпалар өндірілді.
```

Пайдалан әдебиеттер: География 8 сынып ISBN 978-601-282-561-9
**Альберт Кинг** (ағылш.  *Albert King*, шын есімі Альберт Нельсон;) – блюз орындаушы, автор, гитарашы. .
1923 жылы 25 сәуірде Индианолада (Миссисипи штаты) дүниеге келген. Бульдозер жүргізушісі болып жұмыс істеген. Гитарада ойнауды өз бетімен үйренген солақай музыканттардың бірі. 
Bert de Coteaux, Greg Poree, The Memphis Horns Joe Sample, Gus Thornton, Tony Llorens, Michael Llorens, Рид, Матис Джеймс, Henry E. Davis, Julia Tillman, Maxine Willard, Lani Groves, James Gadson, Billy Fender, Stevie Ray Vaughan сияқты атақты адамдармен бірге жұмыс жасаған. 1992 жылы 21 желтоқсанда қайтыс болған. 
Еңбектері: 

* «The Big Blues» (1962)
* «King» (1967)
* «Travelin' to California Polydor» (1967)
* «Born Under a Bad Sign»
* «Stax» (1968)
* « Live Wire/ Blues Power» т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Дама Кэтрин Зета-Джонс** (ағылш. *Dame Catherine Zeta-Jones*; 25 қыркүйек 1969 жыл, Суонси, Уэльс, Ұлыбритания) – британдық актриса. «Оскар» сыйлығының (2003), BAFTA (2003) және екі АҚШ киноактерлерінің Гильдия премиясының лауреаты.

1987 жылы Лондондағы көрсетілген «42-ші көше» мюзиклі оның дебюті болған. Бір жылдан кейін ол Филип Де Броктың «1001 түн» фильмінде Шахерезада рөлін сомдайды. 1991 жылы шыққан «Милые бутоны мая» телехикаясындағы рөлімен көпшілікке танылған. Осыдан кейін оның мансабы тез өсе бастайды. «Чикаго» мюзикліндегі екінші пландағы рөлі үшін Зета-Джонс 2003 жылы «Оскар» сыйлығын алған. Өзінің туған жері Уэльста жеке «Милквуд филмз» кинокомпаниясын құрады.

Түскен фильмдері
----------------

* «Христофор Колумб: Завоевание Америки» (1992)
* «Чикаго» (2002)
* «Нянька по вызову» (2009)

Дереккөздер
-----------
**Юнус паша** (осман түрікше: يونس پاشا) (1517 жылы 13 қыркүйекте қайтыс болған) — Османлы мемлекет қайраткері. Ол 1517 жылы 30 қаңтардан 13 қыркүйекте қайтыс болғанға дейін сегіз ай бойы Осман империясының бас уәзірі болды.

Өмірбаяны
---------

Юнус тек албан, грек немесе болгар болған. Ол жас кезінде девширме жүйесіне (отбасынан алынып, Османлы шенеунігі/солдаты болу үшін ислам дінін қабылдады) қабылданды, Юнус яншашы болу үшін өсірілді, ақырында жаңашы корпусының аға (жоғарғы қолбасшысы) болды. 1511 жылы ол диванда (Османлы үкіметі) және Анадолы Эйялетінің бейлербейінде (жоғарғы провинция әкімшісі) уәзір болды.

Юнус паша Осман-Мамлюк соғысында (1516-17) үлкен рөл атқарды. 1516 жылы Мардж-Дабик шайқасында Османлылар жеңіске жеткеннен кейін Юнус паша қолбасшылығында Османлы әскерлерімен өз күштерін жұмылдырып, (қазіргі Сирия) Алеппо қаласына кірді, ол жерден Хама, Хомс және Дамаск қалаларын басып алды. жылдам сабақтастық. 1517 жылғы Ридания шайқасынан кейін ол өзінің жаңашыл әскерлерімен Египеттің Каир қаласына кіріп, үш күндік қоршаудан кейін Осман империясы үшін қаланы басып алды.

1517 жылы 22 қаңтарда Ридания шайқасында қол жеткізген табыстары мен бұрынғы бас уәзірі Хадым Синан пашаның шайқаста қайтыс болуына байланысты Юнус паша сегіз күннен кейін, 30 қаңтарда бас уәзір болып тағайындалды. Кейінірек ол бір мезгілде Мысырдың губернаторы болып тағайындалды. Осы қос лауазымға қол жеткізгеннен кейін Юнус паша пара алу және бопсалау синдикатын құрды делінеді. Бұзақылық туралы хабар сұлтан І Селимге жеткеннен кейін Юнус пашаның билігі жойылып, Хайыр бейге берілді, Юнус пашаны жалғыз бас уәзірлік етіп қалдырды.

Сұлтан Селим Юнус пашаны Осман империясы үшін Мысырды жаулап алған Юнус Паша болғанына қарамастан, губернаторлықтан айырылып қалғаны үшін оның губернаторлығының мұрагері Хайыр бейдің черкес ұлтына тіл тигізгені үшін өлім жазасына кесілді деген болжам бар. Қандай себеп болмасын, Юнус паша 1517 жылы 13 қыркүйекте басы кесіліп өлтірілді.

Жеке өмір
---------

Ол 1505 жылы Сұлтан II Баезидтің қызы Селчук сұлтанның қызы Аслыхан Ханым-Сұлтанға үйленді.

Сондай-ақ қараңыз
-----------------

* Османлы бас уәзірлерінің тізімі
* Мысырдағы Османлы билеушілерінің тізімі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Turkish State Archives
2. ↑  [Osmanlı Tarihi, II. Cilt, 10. baskı, sf: 286,291,543,544, Türk Tarih Kurumu Yayınları-2011, Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı]
**Альберт Анатольевич Лиханов** – балалар және жасөспірімдер жазушысы, балаларға арналған қорының Халықаралық ассоцациясының президенті.

Өмірбаяны
---------

1935 жылы 13 қыркүйекте Киров қаласында дүниеге келген. 1958 жылы Уральск мемлекеттік университетінің журналистика бөлімін бітіреді. Кейін «Кировская парвда» газетінің әдеби қызметкері болады. Онда ол кейінірек өзінің атақты «Благие намерения» повестіне арқау болған оқиғаны басынан өткізеді. Біршама уақыттан кейін Альберт Лихановты Мәскеуге жұмысқа шақырады. Кейінірек ол «Смена» журналының көп жылдық қызметкерлерінің бірі, алғашында хатшы, отыздан астам жыл бас редактор болып қызмет атқарады.

Шығармашылығы
-------------

1962 жылы «Юность» журналында алғашқы «Шагреневая кожа» әңгімесі, 1963 жылы «Да будет солнце!» тарихи повесті жарық көреді. Лиханов шығармаларының басты тақырыбы – жасөспірімдердің мінез-құлқының қалыптасуы, оның әлемге деген көзқарасының құрылуы, олардың өзінен үлкендердің әлемімен өзара сабақтастығы. 1976 жылы «Молодая гвардия» баспасында «Таңдамалы шығармаларының» 2 томдығы басылып шығады.

Марапаттары=
------------

* 2005 жылы «Отан алдындағы қызметі үшін» ІІІ дәрежелі орденіне ие болады.
* 1979 жылы «Құрмет белгісі» орденімен марапатталады.
* 1996 жылы Намыс орденіне ие болады.

Балаларға арналған «Музыка», «Семейные обстоятельства», «Мой генерал» кітаптары үшін Ленин комсомолы сыйлығының иегері атанады.

Шығармалары
-----------

* «Тёплый дождь»
* «Звёзды в сентябре»
* «Мужская школа»
* «Голгофа»
* «Лабиринт»
* «Мой генерал»
* «Чистые камушки»
* «Сломанная кукла»
* «Высшая мера».

Дереккөздер
-----------
**Юнус сүресі** (араб. يونس — *Жүніс*) — 10-ш Құран сүресі. 109 аяттан тұрады. Меккелік сүре.

Қысқа мәлімет
-------------

109 аятты «Юнус» сүресі басында Құран маңызы мен көп Құдайға сенушілердің Мұхаммед пайғамбар жайлы ойлары жайлы көрсетіледі. Ары қарай Ғалам мен Аллаһ тағаланың ондағы орны, Қиямет күні, Аллаһның шексіз күштілігі мен пұттардың толықтай шарасыздықтары туралы да айтылады. 

Аллаһның құдайға сенбеушілерді жазалауы туралы ескертіледі, адамдардың ішкі жан дүниесі мен адамдардың іс-қимылы Аллаһның бақылауында екені айтылады. Нұх, Мұса, Харун мен Перғауын, Израиль балалары жайлы, және Жүніс пайғамбар жайлы әңгімелер де келтіріледі, осы сүре сол пайғамбар атымен аталған.

Мұса пайғамбар және жауыз перғауын
----------------------------------

Аллаһ Тағала Құранда келтірген II Рамзес перғауынның мумиясы

"Исраил ұрпақтарын теңізден өткіздік. Сонда Перғауын және әскерлері жауыздық, дұшпандықпен оларды қуды. Ақыр ол суға батар сәтте: «Исраил ұрпақтары иман келтірген Аллахтан басқа құдай жоқтығына иман келтірдім. Мен де бой ұсынушылардан болдым» деді. (90)"

Сілттемелер
-----------


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Алдыңғы сүре:**ат-Тәубә сүресі** | **Құран** - **10 сүре** | Келесі сүре:**Һуд сүресі** |
| Арабша мәтіні — Қазақ тілі |
| 1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
Осы үлгіні: көру **·** талқылау **·** өңдеу |

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Сүренің қазақша аудармасы
Надежда Николаевна Ладыгина-Котс күйумен бірге тіскен сурет
**Надежда Николаевна Ладыгина-Котс** (1889 жыл 18 мамыр, Пенза - 1963 жыл 3 қыркүйек, Мәскеу) - кеңес зоопсихологы, салыстырмалы психология саласындағы маман, *биология ғылымдарының докторы*, *РКСФР-дің ғылымға еңбек сіңірген қайраткері* (1960).

Өмірбаяны
---------

1913 жылы Мәскеудегі *Дарвин музейі* жанында *зоопсихология лабораториясының* негізін қалады, соның меңгерушісі болды. 1917 жылы *Мәскеу университетін* бітірген. 1945 жылдан өмірінің аяғына дейін *КСРО ҒА Философия институтының* аға ғылыми қызметкері. Оның негізгі еңбектері маймылдың психикасы мен *мінез-құлқын* зерттеуге арналған. *Ладыгина-Котс еңбектерінің* зоопсихология, антропология мәселелерін зерттеудегі мәні зор. *Ленин орденімен* марапатталған

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ладыгина-котс Надежда Николаевна.
Құралдарды даярлаудың шикізаты ретінде тақта тастар, құмдақ тастар, әк тастар және т.б тас жыныстары пайдаланған.Жыйынтықтарды зерттеу барысында бізге дейін жеткен құрралдардың түрлері олардың жасалу және қаншалық тозғандығы ескерілді:

1.ірі бастапқы жарықтары бар дайындалмалар;

2.буйір шеттері жөнделген және жүздері бар дайындамалар;

3.жүздері тегістелген дайындамалар;

4.бүйір жақтары тегістелген және жүздері бар жұмысқа дайын құралдар;

5.жұмыстық жүздерді жылтыратылған және іздері түзу құралдар;

6.жұмыстық жүзі жарылған және кертілген құралдар;

7.түзету іздері бар құралдар;

8.істен шыққан құралдар;

Шабатын құралдардың арасында балта мен шот көзге түседі.Бұл құралдарыныңерекшелігі кырында-балталарда ол симетриялы, ал щоттарда-ассиметриялы.Барлық ағаш өңдейтін құралдардағы микроіздер ағашқа үйкелу нәтижесінде түскен жіп тәрізді сызықтар болып келеді, алайда көп жағдайда микроіздермен қатар жүздері ағаштың қатты жерлеріне (көзге) тигеннен қалған кетіктер мен сынықтар да бар.Іздер құралдың жұмыстық ше еріне перпендикуляр, пл бел ортасына паралель оранасқан.КЕйбіреулерінде сызық іздер жүздерін түзеткен іздермен жабылып қалған.Типология бойынша қашау тәрізді құралдар тобына қималар шаршы,ромб,үшбұрышты,сопақ болып келген.

Дереккөздер
-----------

1. Ботай дала өркениетінің бастауы кітабы, Виктор Зайберт, 2011ж, 204бет
A.Ұлы Отан Соғысы,1942
**Босқындар** — қоғамда белгілі бір күштердің (саяси, экономикалық, этникалық қысым, соғыс, табиғи апат) қысымына қарсы тұруға, төзуге шарасыз болудың әсерінен өз елінен басқа бір елге көшуге мәжбүр болған адамдар. Босқындар статусы халықаралық және ұлттық заңдар бойынша беріледі. БҰҰ-ның 1951 ж. қабылданған Конвенциясында: "Босқын — нәсілдік, діни, ұлттық мәселелердің себептеріне не белгілі бір әлеуметтік топтарға мүшелігіне немесе саяси сеніміне байланысты өз ұлтының елінен сыртта болып, өз елінің қорғауын қабылдай алмайтын не қабылдауды қаламайтын... кез келген адам" деп көрсетілген. БҰҰ жанында Босқындар ісі жөніндегі жоғары комиссариаттың Басқармасы жұмыс істейді. 20 ғасырдың басында қазақ елінің шет елге үдере көшкен босқындары халықтың демографиялық жағдайына кері әсер етті (қ. Босқыншылық). Қазіргі алыс шет елдерде тұратын қазақ диаспораларының үлкен бөлігі сол кезең босқындарының ұрпақтары болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
3. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Мастаба
-------

*Толық мақаласы: Мастаба*
Жоғары жағы тегіс етіп жасалынған қабірлер шенеуніктер, судьяларға және қарапайым отбасы мүшелеріне арнап салынған. Алғашқы кезде оларды саз балшықтан жасаса, кейіннен тастан жасайтын болған.

Саккар үстіртіндегі сатылы Джосер пирамидасы
--------------------------------------------

Алғашқы пирамида тастан жобамен б.э.д. 2630 жылы жасалынған, ол үш сатыдан:Үлкен мастаба, 4 және 6 сатыдан тұрған. Биіктігі 60 метр, іргетасының көлемі 140х118 метр.

Дашурдағы қабырғалалары ойлы-қырлы пирамидалар
----------------------------------------------

Б.э.д. 2560 жыл шамасында пирамидаларды тегіс етіп жасау жөнінде бірінші қадамдар жасалды. Еңіс бұрыш өте құламалы болып шығып, онің төбе жағын кішірейтуге тура келді.

Гизадағы пирамидалар
--------------------

Мысырдағы ең белгілі пирамидалар - Хеопс пирамидасы, Менкаура пирамидасы, ханшайымдар пирамидасы және Хафра пирамидасы.

Мероэдағы пирамидалар
---------------------

Б.э.д. 6-ғ-дан б.э.д. 2 ғ. дейн Мероэ қазіргі Судан Африка мемлекетінің астанасы болды. Шамамен б. э. д. 300ж б. э. д. 350 жылға дейн мемлекет басшылары қабырғалы тік пирамидаларға жерленді.

Луврдағы (Париж) шын пирамида
-----------------------------

Қытай тегінен шыққан америкалық сәулетші И. М. Пей пирамида құрлысын жаңғырта отырып, 1989 ж. биіктігі 22м шыны пирамида тұрғызды. Ол Париждегі (Франция) Лувр мұражайының кіретін жерін құрайды.

Теотиуакандағы Күн Шіркеу пирамидасы
------------------------------------

Бұл өте ауқымды пирамида. Мехикодан 40 км қашықтықта орналасқан, Гизадаға Хеопс пирамидасына қарағанда үлкен тас блоктардан қаланған. Ол б. э. д. 150 ж. салынған, биіктігі 66 метр.

Теночтитландағы Темпло Майор
----------------------------

Ацтектердің пирамида-ширкеуі қазіргі Мехико жерінде Тлалоку және Уицилопочтилерге арнап тұрғызылған. Бұл құдайлардың екі шіркеуінде мыңдаған құрбандықтар шалынған.[1]

* Дашурдағы қабырғалалары ойлы-қырлы пирамидалар
* Саккар үстіртіндегі сатылы Джосер пирамидасы
* Гизадағы пирамидалар
* Мероэдағы пирамидалар
* Луврдағы (Париж) шын пирамида
* Теотиуакандағы Күн Шіркеу пирамидасы
* Теночтитландағы Темпло Майор

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Алматыкітап баспасы» Әлемнің ұлы кереметтері 2010 жыл

Тағы қараңыз
------------

* Пирамида (сәулет)
**Кёңгидо** — Оңтүстік Кореядағы ең тығыз қоныстанған провинция. Әкімшілік орталығы — Сувон қаласы (халқы шамамен 1,2 млн адам).
Сеул — мемлекеттік астанасы және ең ірі қаласы, — осы провинцияның орталығында орналасқан, алайда құрамына енбейді, себебі ерекше статусты қала болып табылады.

Тарихы
------

Кенгидо Чосон әулетінің кезінде Кореяның сегіз провинциясының құрамына кірген провинциялардың бірі. Бұл жер провинция статусын 1413 жылы алған. *Кёнгидо* атауы Хансон (Қазіргі Сеул)астанасының зонасынан екіжүзкилометрде орналасқан алаң дегенді білдіреді. Хансон Кёнгидоның астанасы болған. Онымен қоса ол бүкіл Кореяға да астана қызметін атқарған.

1896 жылы елді 13 провинцияға бөлу жүйесі өз күшіне енді, және Кёнгидоға оның бұрынғы шекаралары қайтарылды. Провинция астанасы Сувонға ауыстырылды және Сувон қазір де провинцияның астанасы болып табылады.

1945 жылы КСРО мен АҚШ-тың арасында өткен оккупация әсерінен Корея жері 38 параллелмен бөлінді. Хванхэдо провинциясының бөлінген оңтүстік жағы Кёнгидо құрамына кірді.

1946 жылы Сеул провинция статусына ие болады. Сол жылы Кёнгидоның солтүстік жері Канвондо деген Солтүстіккореялық провинцияның құрамына кіреді. 1948 жылы Кёнгидо Оңтүстік Корея деген тәуелсіз, дербес мемлекеттің құрамына кіреді.

1951 жылы территория Кесонның айналасындағы жерлер Солтүстік Кореяның иелігіне көшеді және соғыстан кейін 1953 жылы оның бір бөлшегі болады. Онымен қоса 1953 жылы Кёнгидоның Хванхэдо провинциясына тиесілі болған басым бөлігі, қайта провинция бөлігіне қайтарылды. 1981 жылы Инчхонқаласы провинциядан бөлініп шығып, өзі жеке провиняция статусына ие болды.

Географиясы
-----------

Кёнгидо Оңтүстік Кореяның солтүстік - батысында орналасқан. Шығысында Канвондо провинциясымен шекараласады, оңтүстігінде Чхунчхон-Пукто және Чхунчхон-Намдо секілді провинциялармен, батысында Инчхоном және Сары теңізбен шектеседі. Провинция толығымен Сеулды қоршап тұрады. Солтүстігінде бұл провинция Солтүстік Кореямен шектеседі. Чосон әулетінің кезеңінде бұл провинцияның тағы бір атауы Киджон болған.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

Кенгидо 28 қала мен 3 уездке бөлінген.

### Қалалары

* Ансан (안산시, 安山市)
* Ансон (안성시, 安城市)
* Анян (안양시, 安養市)
* Ичхон (이천시, 利川市)
* Йонъин (용인시, 龍仁市)
* Кванджу (광주시, 廣州市)
* Кванмён (광명시, 光明市)
* Квачхон (과천시, 果川市)
* Кимпхо (김포시, 金浦市)
* Коян (고양시, 高陽市)
* Кунпхо (군포시, 軍浦市)
* Кури (구리시, 九里市)
* Намъянджу (남양주시, 南楊州市)
* Осан (오산시, 烏山市)
* Пучхон (부천시, 富川市)
* Пхаджу (파주시, 坡州市)
* Пхёнтхэк (평택시, 平澤市)
* Пхочхон (포천시, 抱川市)
* Сихын (시흥시, 始興市)
* Соннам (성남시, 城南市)
* Сувон (수원시, 水原市)
* Тондучхон (동두천시, 東豆川市)
* Ханам (하남시, 河南市)
* Хвасон (화성시, 華城市)
* Ыйван (의왕시, 儀旺市)
* Ыйджонбу (의정부시, 議政府市)
* Янджу (양주시, 楊州市)
* Йоджу (여주시, 驪州市)

### Уездтері

* Йончхон (연천군, 漣川郡)
* Капхён (가평군, 加平郡)
* Янпхён (양평군, 揚平郡)

Тағы қараңыз
------------

Кореяның сегіз провинциясы
**Ботай қоныс-мекені** - ауданы 15 га Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданының Никольск ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 шақырым жерде, Иманбұрлық өзенінің (Есіл өзенінің оң жақ саласы) оң жақ құлама жағасындағы тегістелген еңіс алаңқайда орналасқан.

Қоныс-мекен пайда болған кезде 200-300 баспана тұрғызылған. Бұл санды жер бетіндегі 109 қазаншұңқырлар мен қазу жұмыстары кезінде ашылған баспаналардың жалпы қатынасының жиынтығынан шығаруға болады. Осы графикалық жобалау жағдайы ескеріле отырып, ескерткіштің әртүрлі бөліктерінде - жағалық, оңтүстік, орталық және солтүстік - 1980-1982 жж. аралығында 24 қазындымен барлығы 7528 кв.м. мәдени қабат ашылды. Бір қазаншұңқырдың орнына қалпына келтірілген баспана тұрғызылды.

Қоныс баспаналары, шаруашылық құрылыстар мен археологиялық материалдар қазындылар бойынша сарапталды, өйткені соңғылары ескерткіштің әр-түрлі жерлерінде орналасқан әрі өздерінің мәдени және хронологиялық сипаттамаларында өзіндік ерекшеліктері бар болатын.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ботай дала өркениетінің бастауы кітабы, Виктор Зайберт, 2011 жыл, 88-бет
Бұл сөздің біздегі түсінігі — бір жерден екінші жерге ауып көшу, шұбыру: *«...Патшаның зорлығымен босып көштік»* (Әзірбаев).

*«Босу»* сөзінің алғашқы түбірі мен мағынасын түркі тілдерінің өзінен іздеп табамыз. Хакас тілінде: *позы* — босатылу, ал *посхын* — босатылу, байлаудан босау. Қырғыз тілінде осы түбірмен дыбыстас *«боз»* сөзі — қашу мағынасын береді. Қай тілде болмасын *«босу»* ерікті қозғалыс еместігі аңғарылады. Демек, босу үшін, ең алдымен, босану керек те,
содан соң қаша көшу қажет. Осы құбылыстардың қай-қайсысы да біз атаған тілдердің бәрінен де сезіліп тұр.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
**Пипа** (*лат.* Pipidae) — құйрықсыз қос мекенділердің бір тұқымдасы.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Кәдімгі Пипа және шпоралы бақалар деген 2 туысқа бөлінеді. Кәдімгі Пипалардың 5 түрі бар. Пипаның ең ірі түрі суринам Пипасы (*Pipa Pipa*). Денесі жалпақ, шырышты, тұрқы 20 см-ге дейін, арқасы жасыл сары, кейде қара қоңыр, бауыры ақшыл не ақ теңбілді. Алдыңғы аяғы төрт саусақты, саусаң. аралықтары жарғақсыз, артқы аяқтары жуан және алдыңғы аяғынан ұзын, 5 саусақты, саусақтарының арасында жүзу жарғағы бар, арқа терісі қатпарлы, көзі кішкене. Пипа көбіне Оңтүстік Америка суларында таралған. Пипа жұмыртқасын (40—114) арқасындағы, қан тамырлары көп, тереңдігі 10—15 мм тері ұясына салады. Пипа жұмыртқа сының диаметрі 6—7 мм, салмағы 2,95—3,35 г, жұмыртқадан 80—85 күнде жас бақа өсіп жетіледі. Пипа әр түрлі құрт, моллюск, өрмекші тәрізділер, бунақденелілер, балық уылдырығы және тұқымымен(личинкасымен) қоректенеді.

Түрлері
-------

* *Pipa arrabali*
* *Pipa aspera*
* *Pipa carvalhoi*
* *Pipa myersi*
* *Pipa parva*
* *Pipa pipa* — Кәдімгі пипа (L.)
* *Pipa snethlageae*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
Стиракозавр
Стиракозавр
Стиракозавр
**Стиракозавр** — шөппен қоректенетін жануар. Ол шамамен 77–70 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүріп, бұдан 65 миллион жыл бұрынғы Бор дәуірінің үшінші жаппай жойылуына дейін дамыған соңғы динозаврлардың бірі. Ұзындығы — 5,5 метр, бойы — 2,7 метр,салмағы —3 тонна. Бассүйегінің артқы жағынан шығып тұратын алты қылқанды желбіршегі, мұрнының үстінде 60 см ұзындықтағы мүйізі және көздерінің үстінде 15 см екі мүйізі болды. Мүйіздері мен қылқандары жыртқыштардан қорғанысты қмтамасыз етіп, күйлеу кезеңінде қарсыластарымен айқасуға көмектескен.

Қызықты дерек
-------------

* Стиракозавр бұдан шамамен 77 — 70 миллион жыл бұрын өмір сүрген.
* Стиракозавр сағатына 32 шақырым жылдамдықпен жүгіре алған.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : өсімдіктер
* Салмағы : 27 тонна
* Тұқымдас : Цератопсид
* Отряд тармағы : Церопод [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Бадольо Пьетро (Badoglio, Pietro)** - (28 қыркүйек 1871 жыл, Граццано, Монферрат, Италия – 1қараша 1956 ж. Граццано-Бадольо), итальяндық саяси қайраткер, маршал. .

1919-21 және 1925-28 жылдар аралығында әскери офицер ретінде Бадольо Бас штабтың төрағасы қызметін атқарған. 1926 жылы маршал атағын алған. Ливияның губернаторы (1928-35), кейін Эфиопияда итальян әскерінің қолбасшысы болған (1935-36). 

1940 жылы Б.Муссолинимен араздасып, Бас штаб төрағалығанан кетеді. 1943 жылы Б.Муссолиниді биліктен аластатуға атсалысқан. Премьер-министр қызметінде жүргенде одақтастарымен келісімге қол қою арқылы Италияны Екінші дүниежүзілік соғыстан алып шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Britannica настольная энциклопедия, Том I, издательство Астрель, Москва, 2006, ISBN 978-5-17-038532-4,ISBN 978-5-17-013795-4, ISBN978-5-271-15120-0, ISBN 978-5-271-15121-7, ISBN 978-985-13-8561-0
Бади әз-Заман көне миниатюрада 
**Бади әз-Заман** (араб.:  الهمذاني‎, шын аты **Абу-л-Фадл Ахмад ибн әл-Хусейн әл-Хамадани**) (969, Хамадан қаласы — 1007(8), Герат қаласы) - араб жазушысы.

  

Хамаданда оқыған, Иран мен Орталық Азия қалаларын аралап жүріп, тоқтаған жерінде феодал әкімдерді мадақтайтын жырлар шығарған. Бади әз-Заман - әр түрлі арнау жырларының да авторы. Бади әз-Заманның ақындық атағы әсіресе Нишапурде шыққан. Ол ұйқасты прозаның шебері, араб әдебиетіндегі өзгеше жанр - қулар жайындағы новелла - *мақамдарды* бастаушы. Оның қала өмірін бейнелеіге арнаған 50 мақамы - бір тұтас хикая. Мұнда негізгі кейіпкер - екеу. Біреуі - тапқыр әрі суайт александриялық Әбу-ль-Фатх. екіншісі - Иса ибн Хишам - есімді байқағыш, ертегіші адам. Бади әз-Заман мақамдарын оқиға болатын жердің атымен атап отырған (Бағдат мақамы, Каир мақамы т.б.). Мақамның бас кейіпкері алуан түрлі оқиғаға қатысады, алуан түрлі роль атқарып (қайыршы, емші, сот, керуен басы т.б.) отырады. Ол түрлі айла-амалмен бай саудагерлердің ақшасын алдап алады, қиын жағдайдан жол тауып шығып, қауып-қатерден құтылып кетіп отырады. 

Бади әз-Заманның өмірден алынған, оқиғасы қызық шығармалары араб жазушыларына 19-шы ғасырға дейін әсер етіп келді[1] .

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
**Гладышев Дмитрий** (туған - өлген жылы белгісіз) – Қазақстанды зерттеуші, Орынбор драгун полкінің поручигі, капитан.

1740–1943 жылдары геодезист И.Муравинмен бірге Орынбордан Мәнітөбе арқылы Арал тауы мен Хиуаға экспедиция жасады. Олар сапар барысында Қуаңдарияға жақын Адам Ата өз. бойындағы Әбілқайыр хан ордасында болып, Шахтемір, Хиуа, Шават, Ходжелі мен Орскіні аралады. Бұл сапарлары жөнінде есептерінде Ор мен Сырдария бойындағы қамалдардан Ханка қ-на дейін жүріп өткен жерлердің картасы, Әбілқайыр хан мен парсы шахы арасындағы бір-біріне жазған хаттарының мазмұндары берілген. Сонымен қатар Арал т. жағалауларына география сипаттама жасалып, қазіргі Әмударияның төм. ағысы бойын қоныстанған халықтарға қатысты маңызды мағлұматтар да қамтылған. Қазақ, қарақалпақ халықтарына хиуалықтарға қатысты этногр. мәліметтер берілген.

Дереккөздер
-----------

<references>


1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Дмитрий Дмитриевич Максутов** (11.04.1896, Одесса, - 12.08.1964, Ленинград) - совет ғалымы, астрономия оптика саласының маманы, КСРО ғылым академиясының корр мүшесі. Петербургтегі әскери-инженерлік училищені бітірген. Дәлділігі жоғарғы оптикалық айналар мен объективтер жасаған. Ленинградтағы оптикалық институтта астрономия оптика лабороториясын құрды. 1952 жылдан Пулков обсерваториясында жұмыс істеді. Ол көлеңкелі және басқа оптикалық әдістерге негізделген зерттеулерді жетілдірумен, ірі оптикалық құралдар дайындау технологиясымен, асфералллы беттерді дайындаудың теориялық және практикалық мәселелерімен айналысқан. Оптикалық құралдардың менискілі жүйесін жасады. КСРО Мемлкеттік сыйлығының лауреаты. 2 рет Ленин орденімен және басқа орден, медальдармен марапатталды.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Көрісу** - әдет-ғұрыптың бір бөлігі. Көрісудің үш түрі бар.

Бірінші түрі
------------

Бұрынғы дәстүр бойынша ұзатылған қыздар жыл толмай жұртына баруына болмайды. Бұл ұзатылған қыз жаңа қауымға алаңсыз үйренсін деген мақсатпен жасалған. Және келін болғаннан кейінгі биологиялық өзгеріске ұшырауы кезінде өзінің еліне көрінбеуге тырысқан. Елін, бауырын сағынып жүрген осындай кездерде қыздың аға інісі іздеп келгенде қыз оларға өлең, жырымен көрісіп, жылап, өзінің сағынышын, өкпе - назын, қуанышын білдіреді. Мұндай сәтте қыз туыстарына басындағы жаулығын көрсетуге ұялып, оны алып тастап, орамал тартып алады. Қыздың бұл көрісуі өте жарасымды әдет-ғұрып қатарына жатады.

Екінші түрі
-----------

Кейде бауырларын көптен көрмеген сыртта жүрген әйелдер де туыс-туғанын көргенде көрісіп жылап, мұңын шағады. Мұның да еш ерсілігі жоқ. Өйткені, ел жұртын, туған жерді, ағайынды сағынудың белгісі.

Үшінші түрі
-----------

«Кімдер екенін айырып болатын емеспін, кезек-кезек келіп мені құшақтап көрісіп жатыр» (Т.Әбдіков). Туыс-тұғандары, ет жақындары қайтпас сапар шеккенде артта қалған ағайын, іліктері көрісіп, жылайды дауыс қылады. Еркектер де көріседі, бірақ әйелдердей жоқтау айтып, дауыс қылмайды.
**Кабалевский Дмитрий Борисович** (30. 12. 1904 жылы туған, Санкт-Петербург) — совет композиторы, педагог, қоғам қайраткері, КСРО халық артисi (1963), өнер тану ғыл. докторы (1965), профессор (1939), КСРО Пед. ғылым академиясының академигi (1971). 1940 жылдан КОКП мүшесi. 1930 жылы Москва консерваториясын (Н. Я. Мясковский мен А. Б. Гольденвейзердiң кластары бойынша) бiтiрдi. «Советская музыка» журналының бас редакторы (1940-1946), КСРО ҒА жанындағы Өнер тарихы институтының муз. бөлімін мңгерушісі (1949-1952), балалар мен жастарға муз.-эстетикалық тәрбие беру комиссиясының жетекшiсi болды. 1952 жылдан КСРО Композиторлар одағының хатшысы. 2 Ленин орденімен, одан басқа 2 орден және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 5
**Мұздық**, *мұзарт* – Жер бетіндегі мұздардың табиғи жиынтығы. Мұздықтар қатты атмосфералық жауын-шашынның жыл бойы түскен жалпы мөлшерінің, оның еріген және ауаға буланған үлесінен артық болған жерінде, әдетте тау беткейлерінің қар жиегінен жоғары жатқан бөлігінде пайда болады. Ағын мұздық (тау мұздығы) және еруші жайылма мұздық (мұздық қалқандары және жамылғылары, қайраңдық мұздықтар) болып бөлінеді. Жер шарындағы бүкіл мұздықтардың көлемі 30 млн. км3-дей; олар ауданы 16,3 млн. км²-дей (құрлықтың 10,9%-ы) жерді алып жатыр. Мұздықтардың негізгі таралған аймақтары Антарктида, Гренландия, Арктикалық аралдар мен биік таулы өңірлер. Мұздың салмақ күшінің әсер етуіне байланысты мұздық тау беткейлері мен аңғарлары арқылы төмен қарай сырғып, жылжып отырады. Ол өзінің маңындағы жерлердің климатына әсерін тигізеді және өзендерді сумен толықтыруда маңызы зор. Тау мұздығы Австралиядан басқа барлық құрлықтарда кездеседі. Ең үлкен тау мұздығы Памирде (Федченко мұздығы – 71,2 км). Қазақстанның таулы өңіріндегі мұздықтардың жалпы саны – 2724, алып жатқан ауданы – 2033,3 км².

Пайдаланылған cілтемелер
------------------------

1. ↑  Балалар Энциклопедиясы, 6 том.
**Дмитрий Андреевич Шомко** (19 наурыз 1990, Екібастұз, Қазақ КСР, КСРО) — қазақстандық футболшы, "Ақтөбе" клубының қорғаушысы. Қазақстан Ұлттық футбол құрамасында ойнаған. Қазақстанның алты дүркін чемпионы. 2015 жылы Қазақстанынң үздік футболшысы атанды.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Шомко мансабын 2006 жылы «Батыр Екібастұз» футбол клубында бастады.

2009 жылы "Ертісте" ойнай бастады. Клуб сапында Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері атанды. 2011 жылы Астананың «Локомотивіне» жалға берілді, ол жақта Қазақстан Суперкубогын жеңіп алды.

2012 жылы «Ертіс» футбол клубына оралды және онымен бірге ел вице-чемпионы және Қазақстан кубогының финалисі болды.

2014 жылы елордалық «Астана» клубына ауысып, қатарынан Қазақстанның алты дүркін чемпионы атанды, тағы төрт рет Қазақстан Суперкубогын және бір Қазақстан Кубогын жеңіп алды.

2021 жылдың 12 қаңтарында келісімшарт мерзімі аяқталғаннан кейін клубтан кетті.

2021 жылдың басында "Роторға" ауысты. Жазға дейін ойнады да, Қазақстанға қайта оралып, "Ақтөбе" футболшысы атанды.

### Ұлттық құрама

2011 жылы тұңғыш рет ұлттық құрама сапында ойнады. 2013 жылы 4 маусымда Алматыда Болгариямен жолдастық кездесуде тұңғыш голын соқты. 

2013 жылы 16 қазанда сырт алаңда ӘЧ-2014 іріктеуінде Ирландия қақпасына екінші голды соқты, бұл ойында Қазақстан 1:3 есебімен ұтылды.

2020 жылы Михал Билек құрама бапкерлігінен кеткен соң құрамаға сирек шақырылатын болды.

Жетістіктері
------------

### Командалық

«Ертіс»
* Қазақстан чемпионатың қола жүлдегері (1): 2010
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері (1): 2012
* Қазақстан кубогының финалисі (1): 2012

«Астана»
* Қазақстан чемпионы (6): 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019
* Қазақстан суперкубогы (4): 2011, 2015, 2018, 2019
* Қазақстан кубогы (1): 2016

### Жеке

* Қазақстанның үздік футбошысы: 2015

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Нэшнл футбол тим сайтындағы профилі
* Уорлдфутболнет сайтындағы профилі
* УЕФА сайтындағы профилі

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
FootballDatabase.eu · National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt · worldfootball.net |

 |
**Хайду, Хайду хан, Қайду хан** (1235 — 1301) — Үгедей ұлысының билеушісі (1269 — 1301). Үгедей ханның немересі, Қашидың ұлы. Хайду әкесінен ерте қалып, Қарақорымдағы Ұлы ханның ордасында тәрбиеленген. Арық-Бұға мен Құбылай хандар арасындағы билік үшін күресте біріншісінің жағында болды. 1264 ж. Арық-бұға қайтыс болғаннан кейін Хайду Құбылай ханға бағынудан бас тартқан. Шағатай ұлысының шығысындағы Жетісуға бекініп, ұлыстағы соғыстарға белсене қатынасты. 1265 — 1269 ж. ол қолбасшылық қабілеті мен дипломат. шеберлігі арқасында Үгедей ұлысын қалпына келтірді және Шыңғыс хан ұрпақтары ішіндегі өте ықпалды тұлғалардың біріне айналды. Хайду 1269 ж. көктемде болған Талас құрылтайын шақырушылардың бірі болды. Құрылтайдағы саяси мәселелерде Хайду мен шағатайлық Барақ ортақ мәмілеге келіп, Мауераннахрдың үштен бірі Хайду-дың иелігіне өтті. Осы құрылтайдан кейін ол дербес билеушіге айналды. 30 жылдан аса уақыт бойы ол Юань империясы мен Алтын Орда арасында жеке мемлекет құрып, Үгедей мен Шағатай ұрпақтарын біріктіруге тырысты. Соғыста жүріп, аурудан қайтыс болды. Денесі Шу мен Іле өзендері аралығындағы Шивлык атты биік тауда жерленген. Хайду-дың ұрпақтары өте көп. Рашид әд-Дин оның ұлдарының санын 40 немесе 24 деп айтатындар бар дей келе, тоғыз ұлының есімдерін келтіреді. Хайду құрған мемлекетке Шығыс Түркістанның бір бөлігі, Жетісу, қазіргі Қырғызстан мен Өзбекстан аумақтарының бір бөлігі енді. Ол түркі-моңғолдық салт-дәстүрден безініп, қытайлана бастаған Құбылай мен оның мұрагерлеріне қарсы бітіспес күрес жүргізді. Осы әрекеті арқылы ол көптеген түркі-моңғол ақсүйектерінің қолдауына ие болды. Орнына баласы Шапар таққа отырғанымен, көп ұзамай Хайду құрған мемлекет ыдырап кетті.

Сілтемелер:
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Подгорный Николай Викторович** (укр. Микола Вікторович Підгорний, 18. ақпан 1903 ж. Карловка қаласы, қазіргі Полтава облысы — 12 қаңтар 1983 ж. Мәскеу}} — Совет Одағы Коммуннстік партиясының, Совет мемлекетінің, халықаралық коммунистік және жұмысшы қозғалысының қайраткері, Соң. Еңбек Ері атағын 2 рет алған (1963, 1973). 1930 жылдан КПСС Подгорный мүшесі. Жұмысшы отбасында туған. 1917 жылдан Карловка бас механика шеберханасында үйренуші, слесарь болды. 1921—23 ж. Карловка ауданы комсомол комитетінің секретары. Жұмысшы факультетін (1926), тамақ өнеркәсібінің Киев технол. институтын (1931) бітірді. 1931—37 ж. қант өнеркәсібі орындарында істеді. 1937—39 ж. Винница облыс қант тресі бас инженерінің орынбасары, Каменск—Подольск обл. қант тресінің бас инженері. 1939—42 ж. УССР Тамақ өнеркәсібі халкомының орынбасары, КСРО Тамақ өнеркәсібі халкомының орынбасары. 1942—1944 ж. тамақ өнеркәсібі Мәскеу технол. институтының директоры.Украина территориясы неміс-фашист басқыншылардан азат етілгеннен кейін Подгорный КСРО және УССР үкіметтерінің өкілі ретінде азат етілген аудандарда Совет өкіметі органдарын құруға, халықты азық-түлікпен жабдықтауға, тамаң өнімдері өнеркәсіп орындарының жұмысын, республиканың жау талқандап кеткен халық ш-н қалпына келтіруге белсене қатысты. 1944—50 ж. УССР Тамақ өнеркәсібі халкомының орынбасары. УССР Мин. Советінің КСРО үкіметі жанындағы тұрақты өкілі. 1950—53 ж. Украина КП Харьков обкомының 1-секретары. 1953—63 ж. Украина ЦП ОИ 2-секретары және оның 1-секретары. 1963— 65 ж. НПСС ОК секретары. 1965 жылдың желтоқсанынан КСРО Жоғары Советі Президиумының Председателі.Подгорный партияның 19-съезінде КПСС Орталық тексеру комиссішсының мүшесі, 20, 22—25-съездерінде КПСС ОК мүшелігіне сайланды. 1958—60 ж. КПСС ОК Президиумының мүшелігіне кандидат, 1960—1966 ж. оның Президиум мүшесі, 1966 жылдың сәірінен КПСС ОК Саяси Бюросының мүшесі. 4—9 КСРО Жоғарғы Советінің депутаты. 1958 жылдан КСРО Жоғарғы Советі Президиумының мүшесі. РКФСР және УССР Жоғарғы Советтерінің депутаты болып сайланды.
КПСС ОК Саяси Бюросының мүшесі, КСРО Жоғарғы Советі Президиумының Председателі ретінде Подгорный партия жоспарларын жүзеге асыруға, соц. демократияны жетілдіруге, еңбекшілер депутаттары Советтерінің ролін арттыруға, заңдылықты нығайтуға т. б. мәселелерге көңіл бөледі. Өзінің күнделікті жұмысында советтік сыртқы саясатты жүзеге асыру, КСРО-ның халықар. бағытын нығайту жолында зор жұмыстар істеп келеді. КПСС делегациясын басқарып және оның құрамында туысқан коммунистік және жұмысшы партияларының съездеріне қатысты. Совет партия-үкімет делегациясын басқарып шетелдерде бірнеше рет болды. 5 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған, БХР, МХР, ЧССР және Финляндияның жоғары мемлекет наградаларын алған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том