recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Шальке 04»** (нем. *Fußball-Club Gelsenkirchen-Schalke 04 e. V.*) — Германиядағы футбол командасы. Гельзенкирхен қаласынан. Үйдегі ойындарын "Фелтинс-Аренада" өткізеді.

Тарихы
------

Клубтың ең алғашқы атауы — «Вестфалия Шальке». 1912 жылы "Вестфалия Шальке" командасы мен "Шальке 1877" командалары өзара бірігеді. Клубтың сол кездегі жанкүйерлері негізінен кеншілер болғандықтан, "Кеншілер" атауы команданың лақап атына айналып кетеді. Команда 1924 жылы жаңа атауға ие болды — FC Schalke 04. 1929 жылы бірінші рет Батыс Германия чемпионатында топ жарды. Арада бес жыл өткен соң бірінші рет ұлттық чемпионатта алтыннан алқа тақты.

Еурокубоктердегі ең керемет табысы ретінде 1996/97 жылғы маусымдағы УЕФА Кубогын айтуға болады. Финалда Италияның "Интерін" екі матчтан соң (1:0, 0:1) пенальтилер арқылы ұтып, кубокты олжалады. 2011 жылы УЕФА Чемпиондар Лигасының жартылай финалына дейін жетіп, "Манчестер Юнайтедтен" ұтылып қалды - 1:4, 0:2. Чемпиондар Лигасындағы ең үлкен табысы әзірше осы.

2020/21 жылғы маусым қорытындысында Екінші Бундеслигаға түсіп кетті.

Клуб осы күнге дейін бірнеше рет стадион ауыстырды. Алғаш пайдаланған аренасы — "Глюкауф-Кампфбан" (1928-73 жж). 1973 жылы "Паркштадионға" көшті. Ол стадионды 2002 жылға дейін пайдаланды. 2002 жылдан бері "Фелтинс-Арена" (немесе, "Ауф-Шальке") стадионын пайдаланады.

Жетістіктері
------------

* **Германия чемпионы (7)**: 1933/34, 1934/35, 1936/37, 1938/39, 1939/40, 1941/42, 1957/58
* **Германия кубогы (5)**: 1936/37, 1971/72, 2000/01, 2001/02, 2010/11
* **Германия суперкубогы (1)**: 2011
* **УЕФА кубогы (1)**: 1997
* **Интертото кубогы (2)**: 2003, 2004

Құрамы
------

Ғасыр құрамасы
--------------

2004 жылы клубтың жүз жылдығына орай жанкүйерлер арасында сауалнама жүргізіліп, клубта ойнаған таңдаулы футболшылардан құралған "Ғасыр символикалық құрамасының" тізімі анықталды.

| Азаматтығы | Позиция | Футболшы | Туған жылы |
| --- | --- | --- | --- |
|
| Германия | ққ | Норберт Нигбур | 1948 |
|
| Германия | қр | Клаус Фихтель | 1944 |
|
| Германия | қр | Рольф Рюссман | 1950 |
|
| Германия | қр | Олаф Тон | 1966 |
|
| Германия | жқ | Фриц Шепан | 1907 |
|
| Германия | жқ | Эрнст Куцорра | 1905 |
|
| Германия | жқ | Инго Андербрюгге | 1964 |
|
| Бельгия | жқ | Марк Вильмотс | 1969 |
|
| Германия | ш | Рюдигер Абрамчик | 1956 |
|
| Германия | ш | Райнхард Либуда | 1943 |
|
| Германия | ш | Клаус Фишер | 1949 |

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Клубтың ресми сайты
**Стигмергия** (гр. *"еңбекке ынталандырамын"*)— адамның шығармашылық еңбек процесіне берілу феномені, адамның еңбекке өздігінен ынталануы. Стигмергия жұмыстың өзі еңбек процесіне қатысушыны қамшылап, еңбек ләззат алушылыққа айналатын кезде болады. Стигмергия басқаруда, кадр саясатында, адам құрамымен жұмыста ертеден және табысты қолданылып келеді, барлық тәжірибелі саясатшылар, қоғам қайраткерлері, әр түрлі дәрежедегі басшылар оны шеберлікпен пайдаланады. Еңбек процесіне қосылған адам cтигмергия әсеріне ұғына отырып бағынады. Адамзат қоғамының дамуының әр түрлі кезеңдеріндегі еңбек процестеріне жасалған көптеген зерттеулердің нәтижелеріне қарап мынадай қорытынды жасауға болады: шебер басшылық жасалғандай жағдайда қызғылықты, шығармашылық жасампаздық жұмыс қажеттілікке айналып, қанағаттанушылық сезіміне бөлейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
*Басқа мағыналар үшін Ащысу деген бетті қараңыз.*
**Ащысу** – Мойынты өзені алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады.

Бастауы
-------

Қапал (963 м), Өзенжал, Үшқызыл (955 м) таулары беткейлерінен басталатын бұлақтар суының қосылуынан құралып, Киікті ауылының оңтүстігінде Мойынты өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 28 км. Жағасы жоғарғы ағысында тік жарлы, төменгі ағысында жайпақ келеді. Қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасиды, жаздың ыстық айларында қарасуларға бөлініп қалады. Мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Стивен Ланжиль** (фр. ; 4 наурыз 1988(19880304), Фор-де-Франс, Мартиника) — франциялық және мартиникалық футболшы, жартылай қорғаушы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Карьерасында Франция, Мартиника, Бельгия, Польша, Нидерланд чемпионаттарында өнер көрсетті. Бірақ ортанқол ғана клубтарда ойнағандықтан ешқандай ұлттық біріншіліктерде чемпион атана алмады. Тек 2013/14 жылғы маусымда "Генгам" сапында Франция кубогын ұтып алды.

2018 жылы Нидерландының НЕК клубымен келісім шартты бұзды да, еркін агентке айналды.

### Ұлттық құрама

2009 жылы "Осер" сапында ойнап жүріп Франция жастар құрамасына шақыртылды. Екі ойында ғана алаңға шықты да, қайта шақырту алмады. 

Арада жылдар өткен соң Мартиника құрамасында ойнауға шешім қабылдады да, 2016 жылы тұсаукесер ойынын Кариб кубогы турнирінде өткізді. 

2017 жылғы КОНКАКАФ Алтын кубогына қатысты.

Жетістіктері
------------

Франция **Генгам**

* Франция кубогы: 2013/14

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Оқшаулану** - ағзалардың бір-бірімен еркін будандасуының (панмиксия) шектелуі. 

Оқшаулану панмиксия деңгейін төмендетіп туыстық некелесуді жиілетеді. Ал, бұл гомозиготалылар жиілігін көбейтіп популяция генофондтарының айырмашылықтарын тереңдете түседі. Оқшаулану популяцияаралық генотиптік айырмашылықтардың теңесуіне кедергі келтіріп популяцияларда тіршілік мүмкіншілігі жоғары болып келетін генотиптердің сақталуына, таралуына мүмкіншілік туғызады.

Оқшауланудың екі түрі белгілі: 

1. географиялық оқшаулану
2. биологиялық оқшаулану.

*Географиялық оқшаулану*- жер қыртысының ерекшеліктері салдарынан кеңістікте оқшауланып орналасқан популяцияларды айтамыз. Мысалы, су, теңіздер, тау қыраттары арқылы бөлшектенген популяциялар. Гавай аралдарында құрлық ұлулары таулардың ойлы алқаптарын мекендейді және бір-бірлерімен қыраттар арқылы бөлінген. Олардың қыраттардан асып өтуіне топырақтың құрғақ болуы және ормандар кедергі келтіреді. Осының нәтижесінде бұл ұлулар популяциялары толық болмаса да бір-бірінен оңашаланып фенотиптік ерекшеленген.

*Биологиялық оқшаулану*- түрішілік ерекшелердің негізінде пайда болады және оның бірнеше түрлері белгілі:

1. экологиялық оқшаулану;
2. генетикалық оқшаулану.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  С.А.Әбилаев,Е.Ө.Қуандыков "Медициналық биология және генетика" 2004 ж.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЭволюция |
| --- |
|  |
| Негізгі ұғымдар | 
Абиогенез (Өмірдің пайда болуы) • Адаптация • Микроэволюция • Макроэволюция • Конвергенция • Дивергенция • Байқалған ең ежелгі тіршілік формалары • Панспермия • Гомология • Түр түзілу |
|  |
| Популяциялық генетика | 
Биологиялық әралуандылық • Гендік ағын • Мутация • Оқшаулану • Қырылу • Сұрыптау • Табиғи сұрыптау / Қолдан сұрыптау • Тұқым қуалайтын өзгергіштік / Модификациялық өзгергіштік |
|  |
| Түр түзілу жолдары | 
Аллопатриялық түр түзілу • Анагенез • Гибридтік түр түзілу • Катагенез • Кладогенез • Парапатриялық түр түзілу • Перипатриялық түр түзілу • Симпатриялық түр түзілу • Филогенетикалық түр түзілу |
|  |
| Тарихи ілімдер | 
Дарвинизм • Ламаркизм • Пангенезис • Ортогенез • Номогенез • Сальтационизм • Катастрофизм • Мутациялық теория |
|  |
| Жеке жағдайлар | 
Адам • Жылқы • Иттер • Киттер • Құстар • Өсімдіктер • Саңырауқұлақтар • *т.б.* |
|  |
| Қосымша | 
Биогеография • Жерде тіршіліктің дамуы • Жүйеленім • Полиморфизм • Химиялық эволюция |

 |
**Рымқұл Сүлейменов** (7.6.1936, Караганды облысы Шет ауданы - 2008) - жазушы. Қарағандыдағы № 4 кәсіптік-техникалық училищесінде, Алматы жоғары партия мектебінде оқыған. ҚазҰУды бітірген. 1957 ж. Шет аудандық *"Ильич туы"* газетінде еңбек еткен. Актоғай аудандақ *"Арка еңбектері"* газетінің жауапты хатшысы, Ақадыр аудандық *"Ақадыр таңы", "Агадырская новь"* газеттерінің редакторы, бұрынғы Жезқазған облысы *"Жезқазған туы"* газеті редакторының орынбасары, "Соңиалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінің Қарағанды облысындағы меншікті тілшісі, Қарағанды облысы *"Орталық Қазақстан"* газетінің бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, бас редакторы, тәуелсіз "Компас" газетінін бас редакторы қызметтерін атқарған. Қазақстан Жазушылар одағы Қарағанды облысы бөлімшесінің төрағасы болып сайланған. Алпысыншы жылдардың басынан әңгімелері, очерктері *"Жұлдыз", "Жалын", "Қазақстан коммунисі"* журналдарында, *"Социалистік Қазақстан"* (қазіргі "Егемен Қазақстан"), *"Лениншіл жас"* (казіргі "Жас Алаш"), *"Қазақ әдебиеті"* газеттерінде жарияланып тұрады.

Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншытағай бұтағынан шыққан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға), Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Стивен Фуллер Остин** (ағылш. *Stephen F. Austin*; 3 қараша 1793 жылы, Виргиния, АҚШ — 27 желтоқсан 1836 жыл, Колумбия, Техас республикасы) — америкалық мемлекет қайраткері, Техастың тарихындағы басты кейіпкерлердің бірі болып есептелінеді.

Өмірбаяны
---------

### Балалық шағы мен жас кезі

Стивен Остин 1793 жылы Виргиния штатында Уайз округының Остивилля қазіргі территориясында дүниеге келді. Ол танымал ағылшын өнертапқышы Мозес Остин мен Мэри Браунның екінші баласы болды. Стивен төрт жасқа келген шағында, оның отбасы бұрынғы Миссури штатының аумағына қоныс аударды. Осыдан кейін ол алдымен Бэкон Академиясына 

### Миссури мен Арканзастегі өмір

Жиырма бір жасында Остин заңгерден білім алған ол Миссури аумағындағы Заң кеңесінде жұмыс атқарды.  1819 жылы ажырасқан Стивен болашақ қала Литл-Рока пайда болған районнан жер сатып алған Арканзасқа қоныс аударды.

Остинге арналған ескерткіш

Библиография
------------

* Barker, Eugene Campbell (1968), *The Life of Stephen F. Austin, Founder of Texas, 1793–1836: A Chapter of the Westward Movement by the Anglo-American People* (2nd ed.), Da Capo Press, ISBN 9780306715534
* Beals, Carleton (1953), *Stephen F. Austin, Father of Texas*, McGraw-Hill
* Cantrell, Gregg (2001), *Stephen F. Austin: Empresario of Texas*, Yale University Press, ISBN 9780300090932
* Flynn, Jean (1981), *Stephen F. Austin, the Father of Texas*, Eakin Press, ISBN 9780585164212
* Glasscock, Sallie (1951), *Dreams of an Empire: The Story of Stephen Fuller Austin and His Colony in Texas*, Naylor Co
* Tracy, Milton Cook; Havelock-Bailie, Richard (1941), *The Colonizer: A Saga of Stephen F. Austin*, Guynes Print Co.
* Warren, Betsy (1996), *Moses Austin and Stephen F. Austin: A Gone to Texas Dual Biography*, Hendrick-long Pub. Co. ISBN 9780937460962

Дереккөздер
-----------
Стивен Уильямс (ағыл. Steven Williams; туған. 7 қаңтар 1949) — американдық актёр.

Өмірбаяны
---------

Уильямс Теннесси штатында Мемфис қаласында өмірге келді. Стивен 9 жасар шамасында отбасымен бірге Чикаго көшіп кеткен. Родился в Мемфисе, штат Теннесси. Когда ему было девять лет, семья переехала в Чикаго. АҚШ-тың армиясында екінші сауытты бронетанк дивизиясында қызмкет етті. Армияда әскери борышын атқарған кезде бокспен айналасып, тіпті дивизия чемпионы болған. 70 жылдарының ортасынан бастап кино әлеміне кірді. 100-ге жуық кино-фильмдер мен сериалдарға түсіп шықты.

Дереккөздер
-----------

1. Стивен Уильямс Internet Movie Database сайтында
2. Стивен Уильямс
**Салық** – Сауыр жотасының солтүстік беткейіндегі тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Қосқора ауылының оңтүстігінде 10 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2775 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай 10 км-ге созылған, енді жері 4 км шамасында. Беткейі тік, өзен арналары тауаралық аңғарлармен тілімденген. Батысынан Ақкезең жəне Қараүңгір өзендерінің салалары бастау алады. Бөктеріндегі жартастың биіктігі 7–12 м-ге жетеді.

Өсімдігі
--------

Солтүстік беткейінің 1100 м-ге дейінгі бөлігінде далалық, 1900 м биіктікте орман ландшафтысы, одан əрі альпі шалғыны басым. Баурайы мал жайылымы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том.
**Түйесу құмы** – Маңғыстау үстірті мен Үстірттің батыс аралығында жатқан құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Құмды алқаптың оңтүстік-батыс бөлігінің абсолюттік биіктігі 214 м-ге жетсе, солтүстік-шығысында 58 м. Солтүстік-батыс бағытта 37 км-ге созылған, енді жері 21 км-ге жетеді. Ауданы 430 км2. Құмды алқаптың оңтүстік бөлігін бойлай Құланды кемері созылып жатыр. Оның абсолюттік биіктігі 281 м. Шығысында оқшау орналасқан Тынымбай тауы бой көтерген (227 м). Тұщы грунт суы оңтүстік бөлігінде 3 – 41 м тереңдікте кездеседі және жер астынан тәулігіне 9,25 мың м3 су алынады. Оңтүстік-шығысында Бесоқты құдығы орналасқан. Құмды жағалай Қызылсу, Сенек, Бостанқұм ауылдары және бірнеше қыстаулар жайғасқан.

Өсімдігі
--------

Шөп жамылғысында еркекшөп, құмжусан, т.б. шөлге тән өсімдіктер өскен. Түйесу құмы – көктемгі, күзгі мал жайылымы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Салық жауапкершілігі** — заңи жауапкершілік түрлерінің бірі. Салық жауапкершілігі мемлекеттің арнаулы органдары арқылы мемлекет пен құқық бұзушы арасындағы құқықтық қатынас болып табылады. құқық бұзушыға салық құқығы нормаларында баяндалған талаптарды бұзғаны үшін жауапкершілік жүктеледі. Жасалған құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіпті сипаты мен деңгейіне (ауырлығына) қарай салық заңнамасын бұзушыға қылмыстық заңда көзделген әрекетті жасағаны үшін қолданылатын және неғұрлым қатаң ықпалшара ретінде сипатталатын қылмыстық жауапкершілік қолданылуы мүмкін; әкімшілік теріс қылық жасағаны үшін көзделген әкімшілік жауапкершілік және ақша ресурстарының айналысы ережелерін бұзған әрекеттер жасағаны үшін көзделген кaржылық жауапкершілік қолданылуы мүмкін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2
Көшеге Белгілі мемлекет және қоғам қайраткері Сырым Түймебаевтың есімі (Алматы қаласы мәслихаттың 24.03.2005 № 138 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 4.04.2005 № 2/184 қаулысы) берілген. Түймебаев Сырым Алматы облысы Жамбыл ауданында дүниеге келген. Ол Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінде жеңіл және тамақ әнеркәсібі бойынша нұсқаушы, Қазақ КСР-інің Тұрмыстық қамту министрі қызметтерін атқарған.

Көше Әуезов ауданының «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - **1300 метр.**

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Күміс (I) оксиді** — бірвалентті күміс пен оттегінің химиялық қосылысы. *Формуласы*: Ag2O.

Алынуы
------

Күміс нитраты гидроксидпен су ерітіндісінде әрекеттескенде оксид түзіледі.

{\displaystyle {\mathsf {2AgNO\_{3}+2NaOH\rightarrow Ag\_{2}O\downarrow +2NaNO\_{3}+H\_{2}O}}}
Бұл реакция барысында күміс(I) гидроксидінің оксид пен суға ажырайтынына байланысты:

{\displaystyle {\mathsf {2AgOH\rightarrow Ag\_{2}O+H\_{2}O}}} 
Сонымен қатар, күміс металының дистилленген суда анодтық тотығу нәтижесінде күміс(I) оксидін алуға болады.

Қасиеттері
----------

* Көбінде ерімейді. Суда Ag(OH)2− ионын бөледі.
* Қышқылдармен оңай әрекеттеседі.
{\displaystyle {\mathsf {Ag\_{2}O+2HX\rightarrow 2AgX+H\_{2}O}}},
* Фотосезімтал болып келеді.
* 280 °C жоғары температурада еріп, шіриді.

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Қаратүп** – Арал теңізінің шығыс жағында орналасқан түбек.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Арал қаласы мен Бөген елді мекенінің арасында жатыр.

Сипаты
------

Аумағы 15,1 мың га. Түбектің табиғаты өте қатаң, сусыз жер. Бұрын Арал теңізі толық кезінде «Қаратүп» балық ұжымшары болған. Онда балық қабылдайтын пункт, балық тұздайтын және ыстайтын цех, балық сақтайтын қойма жұмыс істеген. Ауылда жеті жылдық мектеп, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, пошта бөлімшесі болды. Жергілікті тұрғындар балықшылық кәсібімен айналысты, мал өсірді. Қазір халық тұрмайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Күміс рудалары** – құрамынан күміс бөліп алу экономикалық жағынан тиімді келетін табиғи минералдық түзілімдер.

Сипаттама
---------

А.П. Виноградовтың деректері (1962) бойынша күмістің жер қыртысындағы орташа мөлшері (кларкы) 0,07 г/т. Басты минералдары: аргентит, пираргирит, полибазит, прутит, стефанит, кераргирит, электрум, күмісті галевит, сап күміс. Күміс рудаларының кендері гранитоидтар, субвулкандық, вулкандық жыныстармен тығыз байланысты және осы аталған жыныстар немесе олармен іргелес жыныстарқабаттарынан орын алады. Күміс өндірісіне пайдаланылатын шикізаттардың 80-90%-ы комплестік рудалардың үлесіне тиеді. Жалпы күмістің 45%-і қорғасын – мырыш, 18%-ы мыс, 10%-ы алтын – күміс рудаларынан алынады. Өндірістік рудалардағы күмістің ең төменгі мөлшері 45 – 50 г/т-дан 350 г/т-ға дейінгі шамада болады. Капиталистік және дамып келе жатқан елдердегі күмістің жылдық өндірісі 7 – 8 мың тонна шамасында. Осы елдердегі күмістің анық және ықтимал қоры 110 мың тонна. Мұның 40 мың тоннасы АҚШ-тың, 23 мың тоннасы Мексиканың, 20 мың тоннасы Канаданың, 16 мың тоннасы Перудің үлесіне тиеді. КСРО-да күміс негізінен комплекстік рудалардан (полиметалл, алтын-күміс рудалары) алынады. Күмістің барланған қоры мен өндіруден Қазақстан КСРО-да бірінші орында. Күміс мұнда негізінен полиметалл, мыс, алтын кендерінің рудаларынан алынады. Жезқазған, Қоңырат, Ақжал, Қарағайлы, Ұзынжал, Қайрақты, Зырянов, Лениногор, Николаев, Тишин, Мырғалымсай, Текелі, Бозшакөл, Майқайың, Бестөбе т.б. кендердің рудаларында түрлі мөлшерде күміс бар.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 8 том
Бүкіл әлемдік тартылыс заңындағы гравитациялық тұрақтыны анықтау мақсатында 1797 – 1798 жж аралығында Генри Кавендиш жасаған тәжірибе.
Гравитация тұрақтысының мәнін анықтау үшін ең алғаш ойдағыдай өлшеу жүргізген ағылшын ғалымы Генри Кавендиш болды. Ол күшті өлшеу үшін өте сезгіш иірілмелі таразы әдісін қолданды. Жеңіл стерженнің ұштарына бекітілген екі қорғасын шар m (әрқайсысының массасы 729 г) симметриялы орналастырылған М шарларының (әрқайсысының массасы 158 кг) жанына қойылған. Стержень серпімді жіпке асып қойылған, шарлардың бір-біріне тартылу күшін осы жіптің бұралуы арқылы өлшеуге болады. Жіптің жоғарғы ұшы орнату бүркеншігіне бекітілген, ал осы бүркеншікті бұру арқылы m және М шарларының ара қашықтығын өзгертуге болады.

Тәжірибе сызбанұсқасы
Кавендиштің (СИ жүйесіне аударғаннан кейін) тапқаны 
*G* = 6.74 × 10−11 m3 kg−1 sec−2 - қабылданған мәннен 1% ғана беттеспедi.

Сыртқы сiлтемелер
-----------------

* Sideways Gravity in the Basement, *The Citizen Scientist*, 1 шілде 2005 Мұрағатталған 8 мамырдың 2008 жылы. retrieved Aug. 9, 2007. Homebrew Cavendish experiment, showing calculation of results and precautions necessary to eliminate wind and electrostatic errors.
* Measuring Big G, Physics Central Мұрағатталған 4 наурыздың 2016 жылы. retrieved Aug. 9, 2007. Recent experiment at Univ. of Washington to measure the gravitational constant using variation of Cavendish method.
* The Controversy over Newton's Gravitational Constant, Eot-Wash Group, Univ. of Washington Мұрағатталған 10 қаңтардың 2010 жылы. retrieved Aug. 9, 2007. Discusses current state of measurements of G.
* Model of Cavendish's torsion balance, retrieved Aug. 28, 2007, at Science Museum, London.
**Пракситель** — б. э. бұрынғы IV ғ. мәшһүр грек мүсіншісі, б. э. бұрынғы 390 ж. шамасында Афиныда туған, өз әкесі мүсінші Кефисодоттың қолында оқыған. Праксительдің творчестволық қызметі б. э. бұрынғы 370—334 жж. жатады, ол Афиныда, Кіші Азия жағасындағы қалалар мен Эгей теңізі аралдарында жұмыс істеді. Ежелгі авторлар оның 40 шақты шығармасын еске алады. Мүсінші өзінің сүйікті материалы мәрмәрді асқан шеберлікпен өңдеп, жарық пен көлеңкенің нәзік құбылыстарын ойната білді. Пракситель бейнелерінен айқын үйлесім, қоңыржай байыптылық, сезімтал сұлулық рухының лебі еседі. Ол көфнесе ғажайып адамгершілігі, сыршыл сүйкімділігімен көз тартатын жас құдайлар мен тәңірияларды бейнелеген. Біздің заманымызға тек «Диониспен тұрған Гермес», (б. э. бұрынғы 330 ж. шамасы. Олимпиядағы музей) мүсіндер тобының ғана түп- нұсқасы жетті. Шебердің өзге шығармалары римдік мәрмәр көшірмелері арқылы белгілі. Әсем бір әдеппен тостағанға шарап құйып жатқан жас сатир мүсінінің 20 шақты көшірмесі сақталған. Ертеде Кос аралына арнап жасалған қалқандағы өз сәулесіне сүйсіне қарап тұрған Афродита мүсіні (Лувр) мен, әсіресе, Афродитаның Книд аралындағы жалаңаш мүсіні (Ватикан мен Мюнхен) зор даңққа бөленген. Бұл мүсіндерге мүсіншінің сүйген жары, әйгілі Фрина ару үлгі болған. Пракситель Аполлонды кесірткеге садағын кезеп тұрған қалпында (Ватикан) сомдап, аңшылық пірі Артемиданы (Лувр) және бейжай демалып отырған Сатирды (Капитолий музейі, Рим) бейнелеген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Өнердің ықшам тарихы—Антик өнері — Алматы, «Өнер» баспасы, 1988.—360 бет ISBN 5-89840-030-3
**Госсен Эрвин Францевич**(18.7.1931 жылы туған, Украина, Днепропетровск облысы, Молочанск ауданы, Лесное селосы — 9.2.2020) – ауыл шаруашылық ғылымы докторы (1991), профессор (1997), Қазақстан Ғылым Академиясының (1992), Қазақ ауыл шаруашылық ғылым академиясының академигі (1999). Көкшетау облысындағы (қазіргі Ақмола облысы) Қатаркөл техникумын (1953), Қорған (Ресей) ауыл шаруашылық институтын (1961) бітірген. 1953–1959 жылдары Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, 1959–1982 жылдары Қазақ астық ш. ғыл.-зерт. институтында ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың ғыл. істері жөніндегі орынбасары болды.
1982–1991 жылдары Бүкілодақтық ауыл шаруашылық Ғылым Академиясының Шығыс бөлімшесі төрағасының орынбасары, 1991–1996 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық Ғылым Академиясының академик-хатшысы қызметтерін атқарды. 1996–1997 жылдары Қазақ мемлекеттік аграрлық университетінің профессорі Қазақ жер өңдеу ғылыми-зерттеу институты және өсімдіктерді қорғау ғылыми-зерттеу институтында бас маман, ғылыми қызметкер (1997–2006), 2007 жылдан Көкшетау мемлекеттік университетінің кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Негізгі ғыл. жұмыстары топырақ қорғау, егіншілік жүйесі мен астық өндірісінің технологиясын жетілдіруге арналған. Госсен эрозияға қарсы қолданылатын техника бойынша 4 авторлық куәлік алған, 220-дан аса ғылыми-зерттеу еңбегі бар. «Достық» орденімен марапатталған (1997). Лениндік сыйлығы лауреаты (1972).

Дереккөздер
-----------

<references>



1. ↑  Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Қырбық**. Түсіндірме сөздікте бұл сөздің екі мағынасы көрсетілген: 1. Ұшқындап жауған жұқа (қар); 2. Сирек, тықыр. «Ана жылы қырбық қана мұрты бар Рақан, қазір қауға сақалды адам...» (С. Мұқанов, Есею жыл.).
Қазақ тілінде «қырбық» өзімен сабақтасуда сөз талғайды. Оның көбіне анықтайтыны «қар», сирек болса да, «мұрт» сөзімен де үйлеседі.
Түпкі төркіні түркі тілдерінің өзі. Сөз түбірі «қыра» екендігін якут тілі дәлелдейді. Оларда: «кыра» сөзі «ұсақ», «жартымсыз» мағыналарын ұғындырады. Осы түбірлерден «кішкентай, көріксіз» мағыналарын беретін қырғыздардағы «кырбый», «ұсақ» дегенді ұғындыратын хакас тіліндегі «хырбых», ең соңында, қазақ тіліндегі «қырбық» сөздері өрбіп, әр тіл өзінше аздап қосымша мағына үстеп отырған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Жергілікті өнеркәсіп** — шаруашылық саласы. Ол жергілікті шикізат пен өндіріс қалдықтарын пайдаланады және негізінен, жергілікті шаруашылық пен тұрғындар қажеттерін өтейді. Оның негізгі міндеті — халық тұтынатын көпшілік қолды тауарларды, жергілікті шаруашылық пен мәдени-тұрмыс қажеттерін өтейтін бұйымдарды өндіру, жергілікті көркемөнер кәсібін дамыту, жергілікті шикізат қорларын іске қосып, өндіріс қалдықтарын толық пайдаланып, халықтың тұрмыс жағдайларын жақсарту. 

  

Жергілікті өнеркәсіпке металл өңдеу, химия, ағаш өңдеу өнеркәсіптері, тігін, мата тоқу, галантерея, аяқ киім, көркем заттар, сыйлық бұйымдар жасау, керамика өнеркәсіптері, т.б. жатады. Жергілікті өнеркәсіптің басты мақсаты — әрбір ауданның, қаланың, облыстың табиғи және климат жағдайларын, жергілікті тұрғындардың сұраныстары мен ерекшеліктерін ескеріп, еңбек резервтерін жете пайдалану. Жергілікті өнеркәсіп Қазақстанның ертеден келе жатқан шаруашылық салаларының бірі. Нарықтық экономикаға көшуге байланысты бұл сала республикада түгелімен жекешелендірілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 3 том

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Жергілікті өнеркәсіп Мұрағатталған 12 тамыздың 2014 жылы.
* Жергілікті өнеркәсіп(қолжетпейтін сілтеме)
**Ту тіккен** (Ерлік дастаны) — Мұзафар Әлімбаевтың поэмасы, 1971-1974 жылдары жазылған.

Бұл дастанда ақын Рейхстагқа алғаш ту қадағандардың бірі Рақымжан Қошқарбаевтың жан-дүниесін, қаһарман ерлігін шабытпен жырлайды. Бұл дастанда Қазақстанның саңлақ перзентінің сүйкімді бейнесі нанымды мүсінделген:

> 
> Баласы жасыл Нұраның!  
> 
> Тетелес бауыр, інісің,  
> 
> Ағаша сынға шыдадың,  
> 
> Содан да зорсың ұлы ісің.  
>   
> 
> Қамалды бұзған батырсың  
> 
> Баршаға бізден жақынсың.  
> 
> Отанын ұрпақ қорғарда  
> 
> Өзіңдей жауға атылсын!  
>   
> 
> «Бүгінгі қазақ қандай!» — деп,  
> 
> Сұраса біреу шетелдік, —  
> 
> Өзіңнің тұлғаң сондай дөп! —  
> 
> 
> 
> Көрсетсем сені, жетерлік.
> 
>

Сілтемелер
----------

* Ту тіккен (поэма мен өлеңдер) — Алматы: «Жазушы», 1974.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Мұзафар Әлімбаев шығармалары |
| --- |
|  |
| Поэмалары | 
Алатау баурайында • Естай - Қорлан • Жолдар-жырлар • Жүрек лүпілі • Көк кілем • Құрбымның күнделігі • Құрыш қазақ • Менің Қазақстаным • Ту тіккен |
|  |
| Басқа шығармалары | 
Өлеңдері • Эсселері • Аудармалары • Ақмаңдайлым (әндер жинағы) • Нақылдың төркіннамасы • Көңіл күнделігінен • Балдырған журналы (алғашқы бас редактор) • Бұрынғы әнұран (4 автордың бірі) |

 |
**Қырмызы** – Оңтүстік Алтай жотасының шығыс бөлігіндегі асу.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы Аршаты ауылының оңтүстік-шығысында 27 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2973 м. Маусым-қыркүйек айларында салт атты адам өте алады. Өзен арналары тік жарқабақты келген. Биік белдеулеріндегі мұздықтардан Бұқтырма өзенінің салалары бастау алады. Асуда майқарағай, қарағай, балқарағай, самырсын өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қызылтас деген бетті қараңыз.*

**Қызылтас** – Кішітау тауларының оңтүстік-шығысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Жезді кентінің оңтүстік-шығысында 7 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 542 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 2,5 км.

Жер бедері
----------

Беткейі көлбеу, солтүстік бөлігіндегі жартастардың биіктігі 20-25 м-ге жетеді. Шығысынан Көкдомбақ өзенінің саласы бастау алады. Солтүстік-шығысында Итауыз, солтүстік-батысында Ақжал, оңтүстігінде Жанай таулары, батысында Ащықұдық құдығы, шығысында Жаман қыстауы жатыр.

Өсімдігі
--------

Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, боз, селеу, қылқұрт, бұталы өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қыруар**. Қазақ тілінде — сансыз көп, мол мағынасында айтылады. «...малдың басқа күтіміне де қыруар еңбек жүмсалады» (С. Жүнісов, Жапанда.).
Л. 3. Будаговтың сөздігіне назар аударсақ, «курур» парсы тілінде біздегі «миллион» деген сан мөлшерін білдіретін ұғым орнына жүреді.. Енді бір тіл дерегі автордың бұл көрсеткеп мағынасына түзету кіргізеді. Парсы тілі сөздігінде «корур» болып тұлғаланып, мағынасы — «500 мың, жарты миллион» деп көрсетілген.
Л. Будагов бұл сөздің парсы тіліне үнділерден ауысқандығын көрсетеді. Бір тілден екінші тілге сөз ауысқанда мағына ауытқушылығы бола беретінін талай ескерткенбіз. Сондықтан да Л. Будагов сөздігінің мағынасына қол қоямыз.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
*Басқа мағыналар үшін Қызылтау деген бетті қараңыз.*

**Қызылтау** – Кеңаңғар қонысының оңтүстік-батыс бөлігіндегі аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Мойынты кентінің оңтүстік-батысында 68 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 530 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 6 км-ге созылған, енді жері 4 км. Беткейі адырлы, таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Солтүстігінде Көрқұдық құдығы, батысында Жүрісбай төбесі мен Ақсортопырақ қонысы, оңтүстігінде Сарық, шығысында Қоңырадыр таулары бар.

Өсімдігі
--------

Қоңыр, сортаң топырақ жамылғысында қара жусан, көкпек, тобылғы, бұйырғын, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
"Ауыл көрінісі" Александр Саврасов
**Сурет, бөлмедегі сурет**. Сурет әртүрлі бояулармен: акварельмен (қағазға немесе картон), майлы бояумен (холстқа, картонға, ағашқа), пастельмен (ерекше түрлі-түсті қарындаштармен қағазға немесе картонға) салынатын өнер түрі.Акварельмен салынған суреттерді ақ және түрлі-түсті (ашық емес) қағаздан жасалған паспартуға қоюға болады. Сурет көзге кішірейт көрінбес үшін паспартудың ені тым жіңішке болмауы керек. Оны былайша жасауға болады: қатты қағазды суреттің көлеміндей етіп тіледі; мұндай қағаз раманы суреттің үстіне оны жан-жағынан қоршайтындай етіп қояды. Сосын паспарту тілігінің шетін (ені 4—7 мм, ал үлкен суреттерге 10 мм және одан да енді) сурет жағына қарай бүктейді (1-, 2-суретті қараңыз). Пастель-сурет, гравюра, литографияларды да дәл осылайша безендіруге болады. Майлы бояумен салынған суреттерді қоятын раманың түсі, ені, бедері мен тереңдігі оған салынатын суреттің түсі мен сипатына сәйкес болғаны жөн. Қоңырқай түсті суреттерді ашық рамаға салса, сурет одан әрі күңгірт болып көрінеді, бұған керісінше қоңырқай рамаға салынған ашық түсті суреттер көз тартпайды. Көлемді суреттің рамасы соған лайық болуы керек. Кейде үлкен рамаға салынған шағын суреттердің жақсы үйлесім табатынын да ұмытпаған жөн. Суреттерді талғамсыз бедерленген, олақ, шала-шарпы боялған рамаға салуға болмайды; егер дайын рама болмаса, оны ағаштан немесе багеттен (рама жасауға арналған әшекейлі планка) жасап алуға болады.Акварельмен, пастельмен салынған суреттерді әйнектелген рамаға салып, суреттің сыртынан қатты қағазбен бастырып, біріккен тұсын жіңішке қағаз және коленкормен желімдеу керек.Суреттерді қабырғаға немесе бұрышқа сәл еңкейтіп іледі.Егер сурет тіктеу ілінсе, оның жоғары жағы жылтырап, нашар көрінетін болады, ал тым еңкіш ілінсе, сурет сиықсыз көрінеді, жарық та жеткіліксіз түседі. Қабыр-ғаларға суреттерді ілерде оған түсетін жарық мөлшерін де ескеру керек: жарық аз түсетін қабырғаға ашық ал мол түсетін қабырғаға қоңырқай түсті суреттер ілген дұрыс. Акварель күн сәулесінен оңып кетеді, сондықтан оны көлеңкелі қабырғаға іледі. Суреттің жоғары-төмен орналасуы да біршама роль атқарады. Егер сурет тым биік немесе тым аласа ілінсе, ұсқынсыздау көрінеді. Мебельдің орналасу ретін де ескерген жөн. Биік мебельдердің үстіне (стеллаж, шкаф) сурет ілуге болмайды; оны бос орынға ілген ыңғайлы. Қабырғаның бірыңғай түсті болуы кез келген суретке қолайлы фон болып есептеледі.Қабырғаға тек қолтума суреттер ғана емес, бірыңғай немесе түрлі түсті картиналардың репродукцияларын, литография, гравюра, фотографияларды да ілуге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
2. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
*Басқа мағыналар үшін Қызылтас деген бетті қараңыз.*

**Қызылтас** – Қаратоғанбай тауларының оңтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Ақтоғай ауылының солтүстік-батысында 29 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1086 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-ге созылған, енді жері 7 км.

Жер бедері
----------

Беткейі тік шоқылардан тұрады. Етегіндегі жартастардың биіктігі 7-10 м. Оңтүстігінде қойтастардың мол үйінділері шоғырланған. Солтүстігінде Жалпаққайың, шығысында Арқарлы таулары бар. Батысындағы бұлақтардан Майөзек өзені бастау алады.

Өсімдігі
--------

Таудың қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, аңғарларында бидайықты шалғын өседі. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Жердің өз көлемін ұлғайтуы жайлы болжам** – жер планетасының геологиялық уакыт тұрғысынан даму процесі оның өз көлемін ұлғайтуымен ұштаса өрбійді деп дәріптейтін болжам.

Бұл болжамға сәйкес, планета көлемінің уақыт өткен сайын ұлғая беру мүмкіндігі екі бағытта жүзеге асуы мүмкін: 
1) планета көлемінің бірте-бірте ұлғаюы оның, массасының да бірте-бірте өсуімен орайлас; бұл жағдайда планета көлемінің, ұлғаюына тигізер "сырт денелердің" (жасынтастар, "ғарыш шандары" т. с. с.) әсерімен катар, гравитациялық энергияның материалды массаға айналу мүмкіндігі де жоққа шығарылмайды; 
2) Жердің дамуы барысында оның, массасы өсіп жарымайды, алайда планетаның ішкі өңіріне тиесілі заттар тығыздығының бірте-бірте босай түсуі оның көлемдік ұлғаюына әкеліп соктырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н. Сенатов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, ISBN 5-615-01738-4
*Басқа мағыналар үшін Қызылтау деген бетті қараңыз.*
**Қызылтау**— ерте палеолит ескерткіші. Жамбыл облысы Қаратау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 24 км жерде. 1994 жылы Қазақстан — Ресей біріккен археологиялық экспедиция (жетекшісі А. П. Деревянко) ашқан. Мұнда шағын төбенің 15080 м алаңқайынан 157 тас құралдар табылды. Халцедоннан жасалған 68 тас құрал көбірек, 74 құрал орташа деңгейде, 15 құрал аздап қана бүлінген. Бүлінісі көбірек байқалатын құралдар арасында бастапқы тұрпат (10 дана), өзектас (15 дана), сандық тас (9 дана), леваллуа жарқыншақтары (8 дана), тісті-ойықты құралдар (10 дана), жарқыншақ (4 дана), тас тілік (2 дана) және тас жаңқа (100 дана) бар. Қызылтаудан алынған тас құралдар бұл жерді адам баласы эоплейстоцен, плейстоцен кезеңдерінде мекендегенін айғақтайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
Оқушылар үшін өзекті 3 кезеңдегі ең маңызды аспектілердің бірі құбылыстар мен оқиғалардың белгілі диапазонын түсіндіру үшін терминдер мен ұғымдарды қолдана отырып, басты ғылыми идеяларды қолдану мен пайдалану қабілеті болып табылады. Бұл басты ғылыми идеялар табиғатта дерексіз, сондықтан ғалымдар оларды түсіндіру үшін аналогтары мен үлгілерін қолданады. 

visual

Сөйлеудің ғылыми стилін дамыту
------------------------------

Ағылшын тілін екінші тіл ретінде үйреніп жатқан оқушылар төмендегідей табыстарға жету үшін сөйлеудің ғылыми стилін шебер қолдануды қажет етеді: 

* Үлгілер мен аналогтарды пайдалануда негізгі ғылыми идеяларды визуалдандыру;
* Болжамдар жасап, айғақтарды түсіндіріп, қорытынды жасауда негізгі ғылыми идеяларды пайдалану;
* Негізгі ғылыми идеяларды ғылыми сұраныс диапазоны шегінде пайдалану.

Модельдер мен аналогтарды пайдалану
-----------------------------------

* Үлгілер тиімді оқыту құралы ретінде пайдаланылады;
* Дерексіз идеяларды суреттеу және елестету үшін үлгілер мен аналогтарды пайдалану оқытудың мықты жағы болып есептеледі;
* Нағыз білікті мұғалімдер жалпы үлгілер мен аналогтардың күшті, әлсіз жақтарын сезінеді және сыни тұрғыдан ойлауға ұмтылған оқушыларды мадақтайды;
* Білікті мұғалімдер оқушыларды өздерінің үлгілерін жасауға қатыстырады.

Ағылшын тілін екінші тіл ретінде оқитын оқушылар үшін үлгілерді пайдалану ғылымды оқудағы ең күшті құрал болып саналады. Үлгілер дерексіз идеялар мен қиын байланыстарды нақты елестетуге көмектеседі. Бұл нақты елестетулердің ағылшын тілін екінші тіл ретінде оқитын оқушылар үшін ғылымда өз мүмкіндіктерін ашуда, ғылыми сауаттылығын дамытуда маңызы өте зор.

  
«Модель» терминінің бірнеше түсіндірмесі бар. Оқытуда (модель) үлгі тартымдылық ретінде түсіндіріледі, ағылшын тілін екінші тіл ретінде оқитын оқушылар үшін қолдауды жасауға көмектеседі.
Ғылыми үлгілер - ғылыми идеялардың көпшілік мақұлдаған көрінісі, мысалы: жарықтың сәулелері, энергия ұғымы және жасушалардың өмірдің негізі екендігі.

Оқыту үлгілері
--------------

* Физикалық үлгілерді өте аз немесе өте көп, немесе дерексіз идеяларды нысандар мен процестер көрсетеді, мысалы: күн жүйесі, ас қорыту үдерісі, ұсақ бөлшектерді жүйелеу.
* Аналогтар, мысалы электр тізбектерін елестету үшін көлік ағысын көрсетуге болады.
* Нысандарды, үдерістерді және веб-жүйелер сияқты дерексіз ұғымдарды көрсететін визуалды диаграммалар.
* Ғылыми мәтіннің негізгі бөліктерін түйіндейтін блок-сызбалар.
* Жылдамдық, ара қашықтық, уақыт сияқты айнымалылардың байланысын көрсететін кестелер, диаграммалар және математикалық формулалар.

Дереккөздер
-----------

www.cpm.kz
*Басқа мағыналар үшін Қызылтас деген бетті қараңыз.*

**Қызылтас** – Табақкеңтатыр аңғары мен Балқаш көлінің аралығындағы шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Орта Дересін ауылының солтүстік-шығысында 47 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 447 м.

Жер бедері
----------

Беткейі адырлы жыралармен қатты тілімденген. Таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Солтүстігінде Жырық, солтүстік-шығысында Бөрітүскен құдықтары, шығысында Көпшоқы, оңтүстік-шығысында Итмұрынды таулары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Қиыршықты қоңыр топырақ жамылғысында сұр жусан, баялыш, күйреуік, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Супрематтық композиция** (қызыл сәле үстінен көк тіктөртбұрыш) - Казимир Малевичтің 1916 жылғы суреті.

Тарихы
------

Сурет 1916 жылы салынған. 1919-1920 жылдары Мәскеуде ұсынылған.

1927 жылы Малевич Варшавада суретін сурет көрмелерінде ұсынған, кейін Берлинде. 1927 жылы маусымда Казимир Малевичтің КСРО-ға жедел сапарынан кейін ол суретті Гуго Геринг неміс архитекторына сақтауға берді. Жалпы, сурет көрмесінен кейін Малевич 1927 жылы Берлинде өзінің 200-ден астам суреттерін қалдырды. Кейінірек, Геринг нацистік Германиядан осы суреттерді шығарды, сол жерде олар «азғын өнер» үшін жоюға тиісті болды.

1958 жылы оның мұрагерлері Амстердамдағы Стеделик мұржайына, сол кездегі көп сома ақшаға 120 мың гульденге сатты .

XX ғасыр бойы сурет әр түрлі, әсіресе еуропалық сурет көрмелерінде әлденеше рет ұсынылды.

2003-2004 жылдары мұражай АҚШ-та Малевичтің суреттерін ұсынғанда, суретшінің мұрагерлері Генринг құқықтарына, суреттерді иелік етуге қарсы болды. 4 жылдық соттық іс қараудан кейін жақтар бітімгершілік келісімге келді, шарт бойынша мұражай мұрагерлерге өзінің жиынтығынан 5 мәнді суреттер берді.
17 жылдық соттық таластан кейін сурет суретшінің мұрагерлеріне қайтарылды.

2008 жылы 3 қарашада Нью-Йоркта Sotheby's аукционында сурет белгісіз сатып алушыға 60 002 500 долларға сатылды, осылай ол орыс суретшімен салынған, тарихта ең қымбат суреттердің бірі болды.

Ғибраты
-------

Супрематтық композиция, бірінші қарағаннан-аққа қарағанда, қарапайым емес. Шебер суретті жарыққа шығаруға үшін өзінің түсініктерін, ойларын және мағынасын салды. Суретке қарағанда, әрқайсысы ұлы суретшінің мінезін өзінше көре алады. Кейбіреуі оның ішкі жанын, оның қиял тереңдігін көре алады. Басқалар болса, мүмкін, ең қарапайым нәрселер біздің өміріміздегі үлкен мән білдіретініне көңілін аударады. Барлығы қалай біз барлығына қарауымен байланысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Картина Малевича продана за 60 миллионов долларов » Новости шоу бизнеса и культуры — Корреспондент
**Билік көздері** – билеуші топты құрайтын жекелеген адамдардың билігін тудыратын факторлар. Билік адамдардың субъективті айырмашылықтарынан олардың қоғамдағы алатын орындарының объективті әркелгілігінің нәтижесінде пайда болады. 
Саясаттануда әдетте билік көздеріне қара күш, байлық, білім, алатын орны және ұйымдастыру жатады. Қара күш биліктің о бастағы негізі болса керек. Б.К. өз қалауын орындатуы үшін қорқытып-үркітіп, қара күш қолдануға сүйенеді. 
Байлық ежелден билік көзі болып табылады. Байлар өзінен материалдық тәуелділерді өз еркіне бағындырады. Б.К. жеке адамның немесе топтың мүддесіне сүйенеді. Білім, ақпарат, тәжірибе қашан да Б.К. болып келді. Ежелгі гректің Сфинкс жайлы аңызында ол жайлы сөз етілген. Әйел басты, арыстан денелі, құс қанатты құбыжық Фива халқын жұмбақ жасырып, әбден мезі қылып бітеді. Енді халық осы жұмбақты шешкен адамға Фиваны билеу құқығын беруді ұйғарады. Жұмбақты шешу тек Эдиптің қолынан келіп, Фиваға билік құрады. Қайта Өрлеу дәуірінде ағылшын философы Ф.Бэкон (1561-1626) бұл аңызды басқа қырынан қарап, Сфинксті билікке қол жеткізетін Ғылым деп талқылайды. Дәстүрлі қоғамдарда алатын орны билікке қол жеткізудің бірден-бір жолы болды. Қазіргі қоғамда алатын орны немесе тұлғаның әлеуметтік статусы Б.К. аса маңыздыларының бірі болып отыр. Мысалы, президент немесе министр лауазымы аяқталғанға дейін белгілі бір деңгейде билікке ие. Лауазымынан айырылған сәттен билік құзыры да тыйылады.
Қазіргі кезде ұйымдастыру аса күшті Б.К. болып табылады. Ұйымдастыру ежелден адамдарды жұмылдыруға ғана емес, сонымен қатар, қабылданған биліктік шешімдерін жүзеге асыру үшін қызмет етеді. Іс жүзінде лауазымды қызмет Б.К. ретінде тек ұйымдастыру элементі сипатында ғана мәні бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Cаяси түсіндірме сөздік
A. *Биметалл*.
**Биметалл** (би... және металл) — екі түрлі металл немесе қорытпа қабаттарынан (мысалы, болат пен алюминий, алюминий мен титан, т.б.) дайындалған материал. Әдетте, ол екі металл дайындамаларын прокаттау не престеу арқылы әзірленеді.[1] Биметалл дайындалатын бұйымдардың беріктігі мен ыстыққа төзімділігін арттыру және олардың салмағын кеміту, сөйтіп қымбат әрі қат металдарды үнемдеу немесе арнайы қасиеті бар жаңа материал (мысалы, жылу реттегіштерде) алу үшін қолданылады.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Машинажасау. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6
(learning disabilities), оқуға, жазуға, сөзді әріптеп айтуға, есепке деген созылмалы қиындықтар, бұлар шығу тегі жағынан невралогиялық деп саналады. Бірақ олардың себептері мен табиғаты толығымен белгілі емес, қазіргі уақытта оқуға қабілетсіздік интелектінің төмендігін көрсетпейтіні жөнінде жалпы мақұлданған көзқарас та бар. Онда оқуға қабілетсіз адамдардың невраологиялық қиындықтары әріп пен цифрды қолдануда кездеседі, яғни арнайы жоспарлар арқылы реттеу үшін оқыту немесе қосымша күшпен және жеке сбақтармен іске асырылады. Оқудың қиындықтарына мысал ретінде оқудағы қиындық (дислексия), жазуда (дисграфия), математикалық қиындықтар (дискалькулия) жатады. Оқуға қабілетсіздік тестің нәтижесінен көрінеді және мұндай жағдайда балалар арнайы көмек көрсететін бағдарламалар бойынша оқиды. Оқуға қабілетсіздік анықталмаған жағдайда мектептегі үлгерімнің нашарлауы, өзін-өзі бағалауының төмендеуі және бұзық қылықтарға жетелейді.
**Түрікменстанның мемлекеттік елтаңбасы** (түрікм. *Türkmenistanyň Döwlet tugrasy*) — Түрікменстанның мемлекеттік рәміздерінің бірі, елдің елтаңбасы.

Сипаттамасы
-----------

Түрікменстан туындағы түстері мен кейбір символдарын елдің елтаңбасында да табуға болады
Елтаңбаның пішіні — Рубғ символына ұқсас сегізбұрышты жасыл жұлдыз.

Елтаңба орталығындағы көк дөңгелектің ішінде салынған Ахал теке жылқысы бейнеленген. 2000 жылы пайда болған ресми дереккөздерге сүйенсек, бұл — тұңғыш президент Сапармұрат Ниязовтың жылқысы Янардаг (орыс.)қаз. (түрікм. *Ýanardag*, *жанар тау*).

Көк дөңгелектің сыртында 5 түрлі оюы бар қызыл дөңгелек салынған. Бұл оюлар түрікмен халқының 5 басты руларын білдіреді: Теке, Йомуд, Сарык, Чавулдур және Әрсары рулары.

Оюлар сыртында бидай мен мақта бұтақтары, және үстінде жарты ай мен 5 ақ жұлдыз бейнеленген. Бұл 5 жұлдыз елдің бес уәлаятын: Ахал, Балқан, Дашоғыз, Лебап және Мары білдіреді. Сол жағында 5 жұлдызы бар солға қараған жарты айды, елтаңбаның жасыл түсін және рулардың оюларын Түрікменстан туында да табуға болады.

Тарихы
------

Түрікменстан — посткеңестік кеңістікте тәуелсіздігінен бері өз елтаңбасын ең көп өзгерткен мемлекет болып келеді: қазіргі рәмізі 1992 жылдан бері қабылданған 3-елтаңбасы болып келеді.

Елдің тұңғыш елтаңбасы жасыл түстің орнына сары түсті көбірек қолданған еді, және жалпы символдары мен олардың орналасуы қазіргі нұсқасына ұқсаса да, түсі және пропорциялары өзгеше болып келеді.

2000–2003 жылдары қолданылған нұқса керісінше қазіргісіне жақынырақ болған, оның түстері тудағыға ұқсас болып жасыл мен қызылға өзгертілді.

Бірінші (1992–2000) және екінші (2000–2003) нұсқалардың пішіні шеңбер болған. 2003 жылы президент Сапармұрат Ниязов екінші нұсқаның пішінін Рубғқа ұқсас сегізбұрышқа өзгертті, себебін «көне түрікмен сегізбұрышы молшылықтың, бейбітшілік пен тыныштықтың символы болып саналған» деп айтып кеткен.

Тарихи елтаңбалары
------------------

* 1 сәуір 1927 және 2 наурыз 1937 аралығындағы Түрікмен КСР елтаңбасы1 сәуір 1927 және 2 наурыз 1937 аралығындағы Түрікмен КСР елтаңбасы
* 2 наурыз 1937 және 13 сәуір 1978 аралығындағы Түрікмен КСР елтаңбасы2 наурыз 1937 және 13 сәуір 1978 аралығындағы Түрікмен КСР елтаңбасы
* 13 сәуір 1978 және 27 қазан 1991 аралығындағы Түрікмен КСР елтаңбасы13 сәуір 1978 және 27 қазан 1991 аралығындағы Түрікмен КСР елтаңбасы
* 19 ақпан 1992 мен 27 қараша 2000 аралығындағы Түрікменстан елтаңбасы19 ақпан 1992 мен 27 қараша 2000 аралығындағы Түрікменстан елтаңбасы
* 27 қараша 2000 мен 15 тамыз 2003 аралығындағы Түрікменстан елтаңбасы27 қараша 2000 мен 15 тамыз 2003 аралығындағы Түрікменстан елтаңбасы

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Общая информация о Туркменистане Wayback Machine мұрағатында
2. 1 2  Туркменистан — Государственная символика  (орыс.). Тексерілді, 11 маусым 2023.
**Ен Сен Нен** (1909, Ресей, Қиыр Шығыс өлкесі–1979) - Кеңестік Корей театрын құрушылардың бірі. 

Сондай+ақ, корей кеңес әндерінің негізін қалаушы. 1932 жылдан өмірінің соңына дейін корей театрының режиссері болды. 

Алғашқы «Победа и любовь» пьесасы (1924) Қиыр Шығыс өлкелік конкурсында бірінші сыйлық алды. 14 пьеса жазған. «Чун Хян Ден» пьесасы корей театрының сахнасында 1944 жылдан бері қойылып келеді. 

Көптеген өлеңдер жазған. 1970 жылы ақындық шығармашылығы үшін «Ленин кичи» газетінің бірінші сыйлығын алды. 

1952 жылы «Қазақ КСР өнеріне еңбек сіңірген қайраткер» атағы берілген. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

Ен Сен Нен Мұрағатталған 6 наурыздың 2014 жылы.