recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Қылыш Итемгенұлы**, Қылыш әулие (1788 жыл - 1849 жыл, Қаражал) - би, Тама болысының басқарушысы, тарихи тұлға.

"Момын. Сыпайы. Тама тайпасының Жөгі руынан. 1832 жылғы 3 қыркүйектен Сарысу уезі Тама болысының басқарушысы. Өзін лайықты қалыпта ұстайды. Манақа, Сарысу өзендері мен Қараағаш мекенінде жайлайды, қыстауы – приказдан 390 шақырым жердегі Атасу өзені бойында." деп жазады 1848 жылғы 28 қаңтардағы – Сібір қазақтары шекаралық басқармасының бастығы генерал-майор Н.Ф.Вишневскийге Ақмола ішкі округтық приказының (1847 жылға) хабарламасында.[1]

Патша өкіметі қазақ елін толық, әрі еркін билеудің неше түрлі әдістерін, тәртібін енгізіп отырған. Дуаннан уезд, уезден болыстарға бөлген кезде Ақмола уезіне қарайтын Сарысу бойындағы Тамалар өз алдына болыс боламыз деп тілек білдірген. Және оған белсене кіріскен. Бұл тарихи оқиғаға бас болған Сеңгірбек батырдың баласы Итемгеннен туған немересі - Қылыш. Бір болыс ел болу үшін кемінде бес жүз түтіннен асуы керек екен. Елдің билері, ақылгөй көсемдері мұның да жолын табады. Бесіктегі балаға дейін есепке кіргізіп, бір болыс елдің санын толтырады. Енді осы бір болыс ел жайлайтын жерге төлейтін алым-салық бар, оны кім көтереді дегенде Жөгінің ноқта ағасы Молдас руының байы Жидебай шығады. Ол кісі "Алам деген жердің бәрін алайық. Өзімізше ел болайық. Екі-үш есе салық болса да оны маған қоя беріңдер", - дейді. Сөйтіп, қалың Арғынның ішінде Абылай хан кесіп берген жерде - Тама, Шеркеш, Жағалбайлылар алғаш рет осылайша бір болыс ел боп ірге бекітеді. Таманың бірінші болысы - Итемгенұлы Қылыш. Елді ұзақ жыл басқарған көреген, өрелі, әділ, тура жолды ірі қайраткер, ел қорғаны болып, аты аңызға айналған адам.

Кенесары қырғыздарға жасаған жорығына байланысты сол кезде Сарыарқа мен Шу бойын мекендеген Кіші жүздің Тама руының арасында мынадай бір аңызға ұқсас әңгіме тараған. Кенесары қырғызға жорық жасамақ болып елден сарбаз жинайды. Жөгі Тама елінің биі әрі көріпкелі әулие Қылыш: "Кенесарыға сарбаз бермейік, ол осы жорықтан оралмайды" - деген екен. Сарбаз бермеудің жолын да өзі айтады. Кенесарының сарбаздарының жүретін жолына қырық үй тіктіріп, өзінің ақылды, тапқыр бәйбішесін бас етіп, ауыл ақсақалдары Қылыш әулиенің "Індет ауруы өткен соң арттарыңыздан ауыл азаматтарын ілестіріп бару ниетінде екендігін ескертуді сұрады", - дейді. Әйелдердің қонақжайлылығына риза болған сарбаздар жорыққа атттанып кетеді. Жезқазған облысындағы Қаражал қаласының шығысында 80 шақырым жерде Атасу өзенінің бойындағы Атасу кеңшарында Қылыш бидің сағанасы сақталған.[2]

Қылыштың мазары Қаражал қаласының оңтүстігінде Атасу-Қосағалы өзенінің бойында. Қаражал кенішін өндірістік қажетін өтеу үшін байлаған тоғанның су қоймасы **«Қылыш су қоймасы»** деп аталады.[3]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "История Казахстана в русских источниках 16-20 веков. 7 том. Часть 1.", "О почетнейших и влиятельнейших ордынцах: Алфавитные, именные, формулярные и послужгые списки 12 қараша 1827 г. – 9 августа 1917 г." «Дайк-Пресс» ЖШС баспасы, Алматы қ. 2006 ж
2. ↑  "Созақ өңірі". Сүлеймен Тәбірізұлы. 28-бет. - Алматы: "Дәуір" баспасы, 2007 ж. ISBN 9965-749-84-1.
3. ↑  Жаңаарқа энциклопедиясы
'**Бошанова Зайра** – 1953 жылы 20 қыркүйекте Қарағанды облысы, Қоңырат ауданы Кусак селосында дүниеге келген..

1972 жылы Қарқаралы қаласындағы баспаханада басушы болып істеді.

1974-1980 жылдары Мәскеу полиграфия институтында оқыды. 1980 жылы Алматыға "Кітап" РӨБ-іне жолдама берілді.Осында 2002 жылға дейін шеберден бастап, өндіріс бөлімінің технологына дейінгі еңбек жолынан өтті. Қазіргі кезде "Жазушы" баспасында технолог.

2005 жылы Баспа және полиграфия ісінің қайраткері белгісімен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім баспасы". 2005 ж. - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
Сүрлемдік дақыл - сүрлемге салынатын дақылдар. Сүрлемдік дақыл құрамында сүтқышқылды бактериялар ашытып, қажетті қышқылдық көрсеткішіне, яғни рН=4-4,2, дейін сүт қышқылының жиналуын қамтамасыз ететін қант мөлшері, азықтандыру терминімен айтқаңда - қант минимумы болуы керек. Кант минимумы бойынша дақылдар үшке бөлінеді: 1. Жеңіл сүрлемделетін дақылдар -құрамындағы қант мөлшері сүрлемдеуге қажетті қант минимумынан артық болады (жүгері, күнбағыс жатады); 2. Қиын сүрлемделетін дақылдар - құрамыңдағы қанты қажетті қант минимумына шамалас болады (бұршақ тұқымдастар көгі жатады); 3. Сүрлемделмейтін дақылдар - құрамындағы қанты қажетті қант минимумына жетпейді (қамыс, сабан секілді азықтар). Оларды сүрлемдеу үшін қантты азықтармен араластыру немесе сірне-мелясса секілді қант көзін қосу қажет.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Айғыржалы кесенесі** — ХІХ ғасырдың кесенесісі болып табылады. Ескерткіш Қызылорда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 106 шақырым жерде (азимут 68°), Сарысу өзенінің сағасындағы жайпақ төбелердің бірінің үстінде орналасқан. Айғыржалының әкесі - Сырдарияның төменгі ағысы қоқандықтардың иелігінде болған кездегі би болған. Сондықтан кесене ХІХ ғ. екінші жартысына жатады деп саналады. Координаттар: 45°11′80″ с. е. 66°46′47″ ш. б.﻿ / ﻿45.205806° с. е. 66.779889° ш. б.﻿ / 45.205806; 66.779889 (G) (O) (Я) **Координаттары: ендіктің секунды >= 60**

Кесененің сипаты
----------------

Өлшемдері кішігірім мемориалдық құрылыстар тобына жататын ескерткіш қам кесектерден тұрғызылып, күйдірілген кірпіштермен (8×14×30 см, 10 қатар + 10 жым = 0,95 м) қапталған. Негізі қасбеттегі қабырғаның ұзындығы 4,40 м, сақталған биіктігі 2,30 м. Ескерткіш өте қатты қираған, тек негізгі қасбеттің кіреберіс ойығы бар қабырғасы ғана сақталған. 

Кесененің кіреберіс бөлігі жетілдірілген бір камералы. Жоспарында шаршы пішінді болып келген негізі күмбез асты барабаны жоқ күмбезден жабылған. Оңтүстік-батыс қасбеттің ортасына салынған кіреберіс есігі сәулелі кескіндегі аркамен безендірілген. Негізгі қасбетте бетше босағаның болғандығын білдіретін кіреберіс ойығын қапталдап тұрған екі қабырғаның қалдықтары бар Ескерткіштің негізгі аумағы кірпіш таспасы түріндегі ернеумен көмкерілген. Кірпіштер ұзына бойы орналасқан толқын тәрізді жолақтар түріндегі екі бедерлі өрнектермен әсемделген. 

Іргесі шығыңқы болып келген ескерткіштің жоғары бөлігін кірпіштің екі таспасынан тұратын ернеу көмкеріп тұр. Қабырға қаландылары ашық және қоңырқай түсті кірпіштермен көзтатарлық шахмат түрінде безендірілген. 

Камерада қабырғалық жауырыншаларға (пилястрлерге) тірелген сегіз арка болған, олардың төртеуі бұрыштарында, қалған төртеуі- қабырғалар бойында орналасқан. Аркалар жарты циркуль кесінді болып келген, бұрыштық аркалардың қуыстары арка табанының биіктігінен басталатын кірпіш қаландыларының қатарымен толтырылған. 

Күмбезі , төменгі бөлігі кіреберіс ойықтың үстінде сақталған, жалған қаландылармен қаланған. Қабір үсті ескерткіштерінің іздері байқалмайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы, Қызылорда облысы, Алматы: Аруна баспасы , 2011
**Дала сұржыланы** - Қазақстанда барлық жерде кездеседі, әсіресе далалы аймақтарында кеңінен таралған. Қуаң далаларда өзен аңғарлары мен саз және көл жағалауларын мекендейді. Жылына 7-8 ай белсенді (қысқы ұйқы - қарашадан наурызға дейін). Жазда ымырт пен түнде өте белсенді, жылдың басқа уақытында күндіз белсенді. Көптеген басқа жыландардан айырмашылығы - жұмыртқа салмайды, ұрпағы өзінің ішінде жетіледі. Аналығы алты өсімге дейін береді. Ұсақ кеміргіштер, құстар және басқа ұсақ жануарлармен, сонымен қатар жәндіктермен де қоректенеді. Жемтігін уы арқылы өлтіреді. Сұржыланның уы жыртқыштар мен ірі жануарлардан қорғану қызметін атқарады. Өте кең таралған, мал шаруашылығына зиянын тигізеді. Әсіресе ірі қара малдар мен жылқыларды, көбіне ернінен шағады. У миға және басқа да маңызды орталықтарға тез жетеді. Сұржыланның шаққан уы - адам өмірі үшін де қауіпті, дегенмен өлім қатері аз. Сұржыланның шағуынан сақтану үшін - басып кетпеу немесе басқадай жолмен мазаламау керек. Егер шақса, жарадан тезірек уды алып тастап, дәрігерге көріне қажет. Сұржылан уы медицинада вакцина жасау үшін қолданылады.
**Зайролла Дүйсенбекұлы Дүйсенбеков** 1937 жылы 18 қазанда Павлодар облысының Баянауыл ауылында туған. Қазақ.
Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институтын бітірген
(1960), ғалым-агроном.
Ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1985), профессор. Қазақ ауылшаруашылық ғылымдар академиясының академигі (1994), ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі (1996).
225 ғылыми еңбектің, монографияның, көмекші оқу
құралдары мен мақалалардың авторы.
1960-1962 жылдары - Павлодар облысы «Баянауыл»
кеңшарының бас агрономы. 1961 жылдан - Қазақ ауыл
шаруашылық институтының егін шаруашылығы және
тәжірибе ісінің әдістемесі кафедрасының аспиранты, ассистенті, аға оқытушысы, доценті, профессоры,
1962-1993 жылдары - кафедра меңгерушісі, 1974-1984
жылдары - Қазақ ауылшаруашылық институты агрономия факультетінің деканы. 1994-1995 жылдары - Қазақ
мемлекеттік жерге орналастыру жобалау институтының
(Қазгипрожер) директоры. 2004-2007 жылдары - Мемлекеттік жер ресурстары және жерге орналастыру ғылыми-өндірістік орталығының (МемжерҒӨО) бас директоры.
2005 жылдан бері - ҚР ҰҒА Орталық Қазақстан бөлімшесі
филиалының төрағасы.
«Қазақстанның жер ресурстары» журналының бас редакторы, ғылым және ҰГЗ-технологиялары жөніндегі кеңесші
«Құрмет» орденімен; «Тыңға 50 жыл», «Қазақстан Конституциясына 10 жыл», «Қазақстан Парламентіне 10 жып»
«Астананың 10 жылдығы» медальдарымен; «Жұмыстағы үздік табыстары үшін», «Құрметті жерге орналастырушы" белгілерімен; ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен және т.б. сыйлықтармен марапатталған.

* Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері.
* Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Ф. Рузвельт, Н.Ә. Назарбаев.
* Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Табиғат және жер ресурстарының әлеуетін тиімді пайдаланудың ғылымның дамуы мен азаматтардың зияткерлік әлеуетінің мүмкіндіктері негізіндегі елдің экономикалық және әлеуметтік еркендеуі».
* Хоббиі - табиғат, тарих жайлы әдебиет, «ТАӨ» сериясы
* Сүйіп оқитын әдебиеті - М. Әуезов, I. Есенберлин.
* Үйленген. Жұбайы - Қусайынова Күлбаршын Құсайынқызы
* Ұлы - Дүйсенбеков Ержан Зайроллаұлы, жерді және жылжымайтын мүлікті бағалау маманы; қызы - Дүйсенбекова Гүлжан Зайроллақызы, заңгер.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Альвейердің сызбанұсқасы:  

1- қалақша, 3 - түтқа, 2 - корпус, 4 - клапандары
**Альвейер** - су, мұнай өнімдерін 6 кг/сm² (0,006Мн/m²) қысыммен қууға арналған қалақшалы насос.

Жұмыс принципіне қарай Альвейер 

* екі дүркінді
* төрт дүркінді болып бөлінеді.

Төрт дүркінді насос суды 6-7 м, мұнайды 3 - 3,25 м биіктікке көтеріп, 40-45 м қашықтыққа қуа алады.

Екі дүркінді насос сол биіктікте 30-35 м қашықтыққа қуа алады.

Әдетте Альвейер механикалық жолмен жұмыс істейді. Қол күшімен жұмыс істейтін Альвейер қол насос деп аталады.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
* Юфин А. П. Гидравлика, гидравлические машины и гидропривод. — М.: Высшая школа, 1965.
* Маковозов М.И. Гидравлика и гидравлические машины. - Государственное научно-техническое издательство, Москва, 1962.
A.Безгек масасы
**Безгек масасы** (Anopheles) – масалар отрядының қосқанаттылар тұқымдасына жататын бір туысы. Жер шарында Безгек масасының 360-тай түрі, ал Қазақстанда 6 түрі мекендейді, солардың ішінде көп тарағаны және безгек ауруын тарататыны кәдімгі Безгек масасы (A. maculіpennіs) және бояулы Безгек масасы (A. superpіctus). Дене тұрқы ұзынша келген, бас, кеуде және құрсақтан тұрады. Басында көздері мен 15 буыннан тұратын иісті және ауаның қозғалуы мен ылғалдылығын сезетін мұртшалары бар. Тұмсығы ұзын, адамдар мен жануарлардың қанын сорып қоректенуге бейімделген. Қуыршақтан ұшып шыққан масалар ауада шағылысып ұрықтанады. Ұрғашылары малдың, жабайы жануарлардың және адамның қанын сорып, ал аталықтары өсімдік шырынымен қоректенеді. Ұрғашылары жұмыртқаларын су бетіне тізбектеп салады, одан 2 – 4 күнде дернәсілдері шығады. Олар судағы балдырлармен, қарапайымдылармен қоректенеді. 14 – 18 күнде жұмыртқадан қанаттанған маса шығады. Безгек масасы бір жазда 2 – 6 рет ұрпақ бере алады. Қыста масаның ұрғашылары аңдардың інін, үңгірлерді, үйлердің төбесінде, қоймаларда, т.б. жылы жерлерді мекендейді. Безгек масасын жою үшін инсектицидтер қолданылады. Батпақты жерлер құрғатылады. Биологиялық әдіс – оның дернәсілімен, қуыршағымен қоректенетін балықтарды суға жіберу әдісі де қолданылады.
**Шексіздікті таныған адам** (ағыл. *The Man Who Knew Infinity*) — Роберто Канигельдің осы аттас романының желісімен 2015 жылы түсірілген биографиялық драма фильмі. Фильмде үндістандық математик Сриниваса Раманужанның (1887—1920) өмірі баяндалады.

Тұсаукесері
-----------

Әлемдік тұсаукесері 2015 жылы Торонтодағы халықаралық кинофестивальде өтті. Сондай-ақ Цюрихтегі, Дубайдағы халықаралық фестивальдерде де көрсетілді.

Сюжеті
------

Сценариі өмірде нақты болған оқиғаларды арқау еткен. ХХ ғасырдың басында Раманужан Мадрас қаласында қара жұмыспен айналысып, кедейліктің азабын әбден тартады. Онымен бірге жұмыс істеп жүргендер оның бойындағы ерекше дарынды сол кезде-ақ байқайды. Математикаға ерекше жүйрік болғандықтан, есепші қызметіндегілерге орасан зор көмегі тиеді. 

Құр жүрмей көптеген формулалар мен теоремаларды ойлап табады. Онысын хат ретінде түрлі білім беру орындарына жолдайды. Ол әрекеті ескерусіз қалмай, Кэмбридж университетінің профессоры Хардиден шақырту алып, Англияға кетеді. 

Англияда Хардимен бірігіп жұмыс жасап, бірнеше жаңалықтар ашады. Өмірінің соңғы жағында туберкулез ауруына шалдығады да, 1920 жылы еліне келген соң 32 жасында науқастан қайтыс болады.

Рольдерде
---------

* Дев Патель — *Сриниваса Раманужан*
* Джереми Айронс — *Г. Х. Харди*
* Девика Бисе — *Джанаки*
* Тоби Джонс — *Джон Идензор Литлвуд*
* Стивен Фрай — *Френсис Спринг*
* Джереми Нортэм — *Бертран Рассел*
* Кевин Макнелли — *майор Макмэхон*
* Энцо Чиленти — *дәрігер*
* Арундатхи Наг — *Раманужанның анасы*
* Дхритиман Чаттерджи — *Нараяны Айер*
* Шазад Латиф — *Прасанта Чандра Махаланобис*

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑

Сілтемелер
----------

*
Інжурең қунақ
**Інжурең қунақ** (лат. *Leucosticte brandti*) - аршашыл қунақ тәрізді тау қунақтар туысына жататын танымал өкіл.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Аршашыл қунақтан сәл үлкен денелі (26-35 г), інжурең қунақтың реңі аздап ақшылдау. Оның жоны - сұр, бауыры - ақшыл сұр; қанаты және басындағы "телпегі" - қара. Қанат бүгіндісіндегі ұсақ жабын қауырсындардың бозғылт қызыл "қабыршақтары" сұр бояу аясында болғандықтан, құсқа әдемі атау соның негізінде берілген. Дауысы едәуір алуан түрлі. Ұшып жүргенде қорсылдаған шақыру үнін шығарады. Жем жеген кездегі құстың шақыру үні - сыңғырлаған «чвик-чвик». Ұялары жартас астындағы қуыстарда немесе ірі тастардың арасында орналасады. Ұядағы балапандар торғайлар сияқты шиқылдайды. Биік тау өсімдіктерінің тұқымымен қоректенеді. Балапандарын қоректендіру үшін қунақтарға бірнеше шақырымға ұшып, кейде тіке биіктіктен бірнеше жүздеген метр төмен түсуге тура келеді. Қыста қары аршылған беткейді бойлап, кейде мыңдаған дарақтардан топ түзіп жылыстайды.

Таралуы
-------

Аршашыл қунаққа қарағанда бұл құс одан да биік тауды ұнатады. Ол теңіз деңгейінен 3 500 м жоғары деңгейден төмендемейтін альпілік белдемнің жартастарында ғана (Тәңіртау, Жоңғар Алатауы, Сауыр) өмір сүреді, ал 4000 метрге жуық биіктікте ұялайды. Оның тіршілік дағдылары туралы мәлімет жоқ, тіпті көпке дейін ұясын да таба алмаған. Алғашқы үясы 1953 жылы Памирден табылған, ал Тәңіртаудағы ұясы тек қана 1980 жылы анықталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
ЖЖТ - кондуктометрлік талдаудың түйісусіз варианты. Сыртқы электр жиілігін жоғарылатқанда ерітіндінің электр өткізгіштігі
артады (Дебай - Фалькенгаген эффектісі). Айнымалы ток өрісіндегі
иондардың тербелу амплитудасы азайып, иондардың тербелу
периоды иондық атмосфераның релаксациясымен өлшемдес болғандықтан, сұйылтылған ерітіндіде релаксациялық эффектінің
тежегіштігі артады. Жоғарғы жиілікгегі өрісте молекулалар деформацияланады (деформациялық поляризациялау белгілі бір бағыт алады), нәтижесінде электр өткізгіштікті, диэлектрлік қасиеті бар ерітіндінің магниттік өтімділігін өзгертетін қысқа мерзімдік ток пайда болады.

Жиілігі 1-ден 100-ге дейінгі мГц-ке болатын токты жоғарғы
жиіліктегі ток деп атайды. Кез келген молекуланың электрондары
электрлік өріс әсерінен оң зарядталған электродка, ал ядро теріс зарядталған электродқа қарай ығысады. Полюсті молекулалар болса, диполь молекулаларын өріс бойымен бағыттауга ұмтыла келіп.

деформациялық және ориентациялық майысу және бағдарлық поляризациялануға ұшырайды. Молекулалардың поляризациялануы ерітіндінің диэлектрлік жоне магниттік өтімділігін біраз өзгертеді. Бұл титрлеу кезіндегі молекуланың қасиетін зерттеуге мүмкіндік береді.
Сыйымдылық пен индуктивтен тұратын тізбектің толық электр өткізгіштігі активті λ (нағыз) және реактивті (жалған) λ құраушылардан тұрады.

λ = λакт + j λреакт

Реактивті құрастырушы сыйымдылық пен индукцияға тәуелді:

* λс (реакті = V • С
* λL (реакт) = L / V

мұндағы v - жиілік, С - сыйымдылық, L - индуктивтік. j = √(-1)

Бұдан титрлеу кезінде өткізгішгік пен сыйымдылықтын немесе
өткізгіштік пен индуктивтіктін өзгерісін бақылауға болатыны
шығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**Інжугүл** (лат. *Convallaria*) – қасқыржемдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Қазақстанда емен ормандарында, Жайық өзенінің аңғарында өсетін бір ғана түрі - меруертгүл (лат. *Convallaria majalis*) бар. Мамыр, маусым айларында гүлдейді. Биіктігі 40 см-дей, тамырсабағы бар өсімдік. Жапырағы түбіне, жер бетіне тақау өскен , қандауыр пішіндес, не сопақтау келген. Гүлі ақ, хош иісті, қоңырау тәрізді болып топтанған. Жемісі: жидек, қызыл кейде сары түсті. Бұл өсімдік дәрілік өсімдік, құрамында жүрек етін сергітетін гликозидтер бар. Гүлдей сатысында жиналады. Әсемдік өсімдік, қыста да өсіруге болады. Қызыл кітапқа енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-
**«Қанатты сый»** — толық метражды көркем фильм. 1956 ж. Алматы көркем және хроника фильмдер студиясы шығарған.

Сюжеті
------

Максим Зверевтің "Азаматтың бүркіті" повесінің сарыны бойынша.

Бір колхоздың жас натуралистері, олардың жануарларға деген сүйіспеншілігі, кеңестік балаларға тән тапқырлығы мен қайраттылығы туралы фильм. Колхоз аң фермасының юннаттарынан Серебрянка атты түлкі қашып кетті. Балалар ескі аңшы Мұхтар ағаны бүркіт көмегімен түлкіні ұстап беруді сұрайды. Аңшы келіседі. Түлкімен арпалыста бүркіт жеңіледі. Мұхтар аға қынжылады: құс осы күннен аңшылыққа жарамайды. Сонда балалар бүркіт балапанын ұстап, Мұхтар ағаға беруді шешеді. Хасен мен Саша тауларға жөнеледі. Бірақ көп ұзамай Саша аяғын қажап, қалып қояды. Хасен әрі қарай жалғыз өзі барады. Ол бүркіт ұясына жетіп, балапанды ұстауға тырысады. Бірақ оған ересек бүркіт шабуылдайды..

Таңертең орманшы Кузьмич балалармен бірге Хасенді іздеуге барады. Олар оны үңгірде табады. Бүркіттің балапанымен бірге балалар үйлеріне қайтарылады. Көп ұзамай орманшы Серебрянка атты түлкіні кішкентай балаларымен ұстайды. Оларды Кузьмич юннаттарға жібереді. Жаздың ыстық күндерінде юннаттар балық, сарышұнақтар мен тасбақаларды аулауды ұйымдастырады. Бұның барлығы аң фермасының түлкілерін тамақтандыру үшін керек.

Балалар арасында ұжымдық еңбек достығы нығаяды. Юннаттар жас бүркітті аңшылыққа үйретеді. Аңшылар күнінде балалар Мұхтар ағаға жас бүркітті сыйға береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақфильм. Қанатты сый (рус) Мұрағатталған 27 қыркүйектің 2018 жылы.
1969 жылы Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Ханкөл ауылында туған. Кескіндемеші. 1992 жылы Н.В.Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін және 2009 жылы М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің «Бейнелеу өнері және сызу» мамандығын бітірген. Суретші Қанат Оразов өз шығармаларын қазақ халқына жақын тақырыптар аясында салады. Жұмыстарында ұлттық колоритті көрсетіп, шығарма желісіне бояу түстері әсерінің қатыстылығын байқатып және олардың гаммалық сипатын сақтап қалуға көңіл бөледі. Қазір Орал қаласындағы облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған №11 С.Сейфуллин атындағы қазақ мектеп интернат кешені жанындағы «Өнер» мектебі көркемсурет сыныбының мұғалімі болып еңбек етеді.

Әдебиет
-------

Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. - 124б.
**КОМАРОВА Тамара Андреевна** — 1937 жылы Алматы қаласында туған. С.М.Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетін журналистика мамандығы бойынша бітірген (1963). Еңбек жолын Алматы облысы Талгар аудандық "Коммунизм жолы" газетінің әдеби қызметкері болудан бастаған .

"Қайнар" баспасына 1972 жылы жұмысқа тұрып, 1991 жылы зейнеткерлік демалысқа шыққан. Осы уақыт аралығында ұйымның "Егінші", "Малшы" және "Білім" редакцияларын басқарган. Осындай қызметтерде жүріп, ауыл шаруашылыгы тақырыбына арналған өтімді кітаптарды, оқулықтар мен көп таралымды әдебиеттерді шығаруга қатыскан. Олардың ішінде "Жер өңдеудің қорғаныс жүйелері", "Үй тұрмысының әліппесі", "Тұздық өсімдіктер" т.б. аталымдар бар. "Білім" редакциясы баспааралық жарыстардың жеңімпазы атанып, көшпелі қызыл туларды иеленіп отырды. Сондай-ақ Т.А.Комарова "Оның аты — қаһарман", "Қазақстан тоғызыншы бесжылдық жылдарында" атты басылымдардың авторы және құрастырушысы ретінде өз бңбегіне лайық сыйлықтармен, тегін жолдамалармен қошеметке бөленіп отырды.

Ол КСРО халық шаруашылығы көрмесінің қола Әуезов(1983), өзге де құрметті грамоталармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық", Алматы,"Білім" баспасы, 2005 жыл - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**Қанат Қамайұлы Жақсыбаев** (1956 жылдың 24 ақпаны, Қарағанды облысындағы Бұқар жырау ауданының Көкпекті ауылы) — қазақ әуесқой боксшысы, Қарағанды облыс құрама командасының аға бапкері. Әлем кубогының иегері Аркадий Топаев пен халықаралық дәрежедегі спорт шебері, Азия чемпионатының жүлдегері Нұрлан Қалыбаевтың жеке бапкері.

1977 жыл – КСРО спорт шебері

Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы

КСРО Халықтарының 7-ші жазғы спартакиадасының қола жүлдегері

1980 жыл – Қарағанды педагогикалық институтын дене тәрбиесі факультеті бойынша тәмамдады

1988 жыл – Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы атағын иемденді

Халықаралық бапкерлігі
----------------------

* Біріккен Араб Әмірлігінің 9 чемпионын дайындап шығарды. Екі шәкірті Мароккода өткен жас­тар арасындағы әлем чемпионатына қатысты.
* Ал Үндістан құрама командасымен жұмысы нәтижесі: Вижендер Кумар деген шәкірті Бейжің Олимпиадасының қола жүлдесін 75 келі салмақта жеңіп алса, төрт боксшысы осы ойындарда өнер көрсетті, Алты бірдей шәкірті Үндістанның чемпионы атанды.

Дереккөздер
-----------

* (қолжетпейтін сілтеме)
***"Разуат ар-ризуан уа хадикат Әл-Ғилман"*** - Орта Азиядағыпарсылар өмірінен жазылған тарихи шығарма. Онда Бұйбар шейхтары Қожа Мұхаммед Ислам (1494 - 1563) мен оның баласы Қожа Са Даның өмірі баяндалады. Шығарманың авторы - Бадр әд-Дин әл-Кашмири ибн Абд ас-Салам әл-Хусайни Саийид Ибраһим. Поэтикалықесімі - Бәдрі. Шығарма 1590 - 91 жылдарында аяқталған. Ол 8 тараудан тұрады. *"Разуат ар-ризуан уа хадикат Әл-Ғилманның"* бір дана қолжазбасы Өзбекстанның ҒА Шығыстану Институтында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Шемякин атындағы көше (Алматы)** - көшеге Ұлы Отан соғысында 28 гвардияшы-панфиловшылардың бірі, Кеңес Одағының Батыры Григорий Мелентьевич Шемякиннің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 07.10.1974 №407 шешімі) берілген. Шемякин Григорий Мелентьевич (1906-1973) Пржевальск қаласында дүниеге келген. Көше Жетісу, Түрксіб аудандарында орналасқан. Д.Бедный көшесінен басталып, Хмельницкий көшесіне дейін созылып жатыр. Енисей, Беляков, Купала, Кожедуб, Баймагамбетов, Спатаев атындағы көшелермен қиылысады. Бұрынғы атауы - Винницкая көшесі. Кешенін ұзындығы - 4250 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Шеміршек
**Шеміршек** (cartіlage) — адам мен жануарлардың кейбір органдарын біріктіріп тұратын тірек; механикалық қозғалыс қызметіне қатысатын иілгіш серпімді тін. 

Шеміршек кейбір омыртқасыздарда (мысалы, басаяқты моллюскаларда) болады. Дөңгелекауыздылар мен шеміршекті балықтардың қаңқасы шеміршектен тұрады. Басқа омыртқалы жануарлардың қаңқасы тек ұрық сатысында шеміршектен дамиды да, туғаннан кейін өсу процесінде сүйектеніп кетеді. Адам мен сүтқоректілерде шеміршек тек буын сыртында, қабырғаның төссүйекке жалғасқан жерінде, бронх, кеңірдек және құлақ қалқанында болады. Шеміршектің клеткааралық заттарының ерекшелігіне қарай үш түрі ажыратылады. Гиалинді шеміршек — қысымға төзімді, бірақ сынғыш келеді; негізінен бұлар ұрық кезінде болады. Талшықты немесе дәнекерлі шеміршек — қысымға (жиырылуға) да, сынуға да төзімді, ол омыртқа, жамбас-мықын буын аралықтарын жалғастырады. Эластинді шеміршек — гиалинді шеміршектен құралады, құрамында созылмалы талшықтар болады. Шеміршектің сыртынан шеміршекқаппен қапталған. Шеміршекқап сыртқы талшықты және ішкі хондрогенді (камбиалды клеткалы) қабаттардан тұрады. Оның құрамында жас шеміршек клеткалары — хондробластар бөлініп, көбею арқылы клеткааралық заттар түзіп, шеміршектің қалыңдап өсуін қамтамасыз етеді. Шеміршек зақымданған жағдайда шеміршек сырты тінінің өсуі арқылы бұрынғы қалпына келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 том
**Ламалар** (лат. *Lama*) — сүтқоректілер класы, жұптұяқтылар отрядына жататын, күйіс қайыратын жануарлар. 

Ламаның түйелерден айырмашылығы – өркеші болмайды. 

*Дене тұрқы* 120 – 175 см, шоқтығына дейінгі *биіктігі* 90 – 100 см, *салмағы* 48 – 95 кг. 

Лама Оңтүстік Америкадағы Анд тауларының биік беткейлерінде қолда өсіріледі. Лама Оңтүстік Америкада (негізінен Перуде) бұдан 2000 – 2500 жыл бұрын қолға үйретілген. Ламаның жабайы екі түрі (*гуанако, викунья*) және Перу мен Боливияда қолға үйретілген екі түрі (*лама, альпака*) бар. Қорегі – шөптесін өсімдіктер. 

Жыныстық жағынан 2,5 – 3 жылда жетіледі. 11 ай буаздық мерзімнен кейін жалқы төл туады. Лама мен альпаканы таулы жерде көлік ретінде және бағалы жүні, дәмді еті үшін қолда ұстайды. Жылдан жылға саны азаюда. Олардың арасынан викунья қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының "Қызыл кітабына" енгізілген.

Қолдануы
--------

Ламалар төрт мың жыл бұрын қазіргі Перуде қолға үйретілген. 1553 жылы олардың алғашқы сипаттамасы мен бейнесі Сис де Леонның «Перу хроникасы» кітабында берілген.

Лама жүні альпака жүніне қарағанда құнды емес; Лама негізінен ауыр жүкті жануар ретінде қолданылады. Лама майынан шырақ жасалады, ал көң отын ретінде пайдаланылады.

Ламалар, гуанакостардың ата-бабалары Анд тауларының биік үстіртінде өмір сүрген. Бұл түр әлі күнге дейін ауыр жүктерді тау сілемдері арқылы заманауи көлікке қол жетпейтін жолдармен тасымалдау үшін қолданылады. Тек еркектер жүктеледі: бір жануар тәулігіне 27-45 кг жүкті шамамен 24 км қашықтықта жүктейді.Егер қаптама тым ауыр болса, лама тоқтап, отырады, ешқандай жаза оны шамадан тыс жүктемейді, ол сағызы бар тітіркендіргіш жүргізушінің бетіне түкіріп қояды.

Аналық ламалар тек өсіру үшін пайдаланылады: олар ешқашан сауылмайды және жүктелмейді.

Еркек инкалардың етін жеді, бірақ тек ерекше жағдайларда ғана, ал аналықтары ешқашан сойылмаған. Діни мейрамдар кезінде құдайларға еркек төлдерді құрбандыққа шалатын. Жоғарғы құдай Виракоча қоңыр, найзағай құдайы Ильхапе - пиебалд (дауылды аспанның түсі астында), күн құдайы Инти - ақ болуы керек еді.

Дереккөздер
-----------
**Шемониха - Жоғарғы Оба кентасты ауданы** Шығыс Қазақстан облысының жерін қамтып, жіңішке танап түрінде солтүстік-батысқа созылған кенді өңір. Ол Алей антиклинорийінің ядролық бөлігі мен Секисов-Шемонаиха терең жарылымдар белдемін алып жатыр. 

  

Солтүстік-батыс және бойлық бағыттардағы көптеген қысқа жарылымдардың ірі, терең жарылымдар белдемдерімен ұштасуы кентасты ауданның геологиялық құрылысына қаңқалы-блокты кейіп беріп, жарылымдарды бойлай жасы әр түрлі гранитоид интрузияларының енуіне себепші болған. Ауданда төмен палеозойдың метаморфтық тақтатастары, ортаңғы девонның березов (эйфель), талов (живет) шоғырларының жанартаутекті-шөгінді тау жыныстары, қышқыл лавалары, туфтары, туффиттері, туфтық құмтастары, алевролиттері тараған. 80-нен астам кен денелері орналасқан бұл аудан солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай төрт кентасты алаңға (Орловка, Шемонаиха-Ефимов, Опенышев, Жоғарғы Оба) бөлінеді (қ. Орлов мыс кені). Ауданның біршама ірі кендері жарықшалы-метасоматикалық белдемдердің құрылымдық-генетикалық типіне жатады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 том
**Тұсақ қой** - 1,5-2,5 жас аралығындағы ұрғашы қой. Әдетте тұсақ қой 2 жас шамасында алғашқы рет қоздайды. Тұсақ қой қоздағанда қозысының ауызданып, оны енесінің толық алғанын қатаң бақылайды. Тұсақ қой көбінесе жалқы табады, соңда да қозы сақа қойдікінен кішілеу болып, енесінен бөлгендегі салмағы да төмен болады. Асыл тұқымды биязы жүнді қой өсіретін шаруашылықтарда жоғары өнімді тұсақ қойды 2 жасыңда тудырмай, 2,5 жасында бірінші рет ұрықтандырып, 3 жасында алғашқы рет қоздату әдісімен тұсақ қойдан алынған төлдің салмағын өсіріп, сапасын жоғарылатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Шемонаиха кен ошағы**, Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы Шемонаиха ауылынан солтүстік батысқа қарай 7 км жерде орналасқан. 18-ғасырдан белгілі. Оны П.Ф.Иванкин, И.И.Халтурина, Ж.И.Абдулменов, Б.И.Вейц, Г.Д.Ганженко, т.б. зерттеген. Морфологиялық тұрғыдан кен орны орта – жоғарғы девон дәуірінде түзілген жайылма қатпарлы шөгінді-жанартаутекті тау жыныстарының сына тәрізді тектоникалық блогы болып табылады.

A. *Порфирит*.
Көлденең жарылымдармен тілімденген бұл блоктың ұзындығы 1 км, ені 200–250 м, девондық тау жыныстарының қалыңдығы 400–500 м-ге жетеді. Шөгінді жанартаутекті тау жыныстары (лава, туф, алевролит, фельзит-порфир, туф-агломерат, т.б) көптеген интрузивті порфирлер және порфириттермен тілімденген.

A. *Барит*.
Қышқыл құрамды тау жыныстары серициттенуге және кварциттенуге ұшыраған. Кен ошағында төрт негізгі және оннан аса ұсақ кентас шоғырлары анықталған. Олардың ең ірілері Шемонаиха мен Жаңа Шемонаиха кен шоғырлары. Шемонаиха кен ошағының ұзындығы 100 м, қалыңдығы 2,5 м, тереңдігі 80–100 м. Құрамы полиметалды (қорғасын, мырыш, мыс). Минералдары: сфалерит, галенит, халькопирит, пирит, кварц, барит, т.б. Шемонаиха кен ошағы орташа кендерге жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
'Қанат дән шырыш(асфоделовтар тұқымдастары)
Көшпелі және тұрақтанған құмда өседі.Қазақстанда кең тарамаған,тек Сырдария өзенінің бассейнінен Балқаш-Алакөлге дейінгі аралықта.Индер шырышынан жіңішке жапырақтарымен,салыстырмалы түрде онша биік емес-30-70 сантиметр сабағы және кең шашыраңқы гүл шашағымен ерекшеленеді.Үлкен болып ашылған,аппақ немесе күлгін,ұзындығы кең шашыраңқы гүл шашағымен ерекшеленеді.Үлкен болып ашылған,аппақ немесе күлгін,ұзындығы 3-4сантиметрге дейін жұқа гүлтабанына орныққан әдемі гүлі де осы түрге ғана тән.Шөлде орналасқан қалаларды,басқа да елді мекендерді көгалдандыруда,әсіресе ерте гүлдейтіндігі қызықтырады.Тамырынан желім даярлайды.

Дереккөздер
===========

Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы
**Інқоян** - (лат. *Oryctolagus cuniculus*) - оңтүстік Еуропадан бұкіл жершарына тараған қояндардың түрі. Австралияға інқояны енгізілгенінің нәтижесінде экологиялық балланс бұзылып экологиялық апаты орын алған. Осы қояндардың түрінен үйқояны қолға үйретілген.

### Билогиялық сипаттама

Інқоян - сүткөретіледің ішідегі ірі емес тұқымдасы. Дене тұрқы 31-45 см, салмағы 1,3 – 2,5 кг-дай болады.

Маусымдыққа байланысты түсін өзгепейді. Қысы-жазы арқасының түсі сұғылт-қоңыр, кейде жирен болады. Құйрығының үсті сұрғылт қоңыр, ал асты - ақ, ұшы қара немесе қара қоңыр. Құлағының ұшында кішкене қара дақтар бар. Бауыры ақ немесе сұрғылт.

Көктемгі түлеуді науыз айында бастайды. Ұрғашысы 1,5 айда тез түлеп шығады, ал еркегі - жазға дейін жүні түлей береді. Күзгі түлеу қыркүйек-қараша аралығында өтеді.

Інқоян, басқа да қояндардың түрлері сияқты, өте өсімтал болады. Ұйығуы қаңтар мен ақпанның аяғында басталады. Көбею маусымы - жыл бойы. Жылына 4 рет 2 – 8 (кейде 15) көжек туады. Туар кезде ғана қоян ін қазады, топ-топ болып тіршілік етеді. Көжегі көзі ашылмай, өте дәрменсіз, қызылшақа болып туылады. Көжектедің салмағы 40-50 гр, жүндес. 10-шы күні көзі ашылып, 25-ші күі жүріп кетеді, бірнеше күннен кейін өзі қоректенеді. Жыныстық жетілуі 5-6 ай, сол себепті ерте көктемде туған қояндар жыл соңына қарай өздері де түлдей алады. Бірінші 3 аптаның ішінде 40% жас түлдер әр түрлі себеппен жан береді. Ал бірінші жылдың соңына дейін тек 10% ғана тірі болады. Қорегін іздеуге ымырт түскен кезде, түнде шығады. Қояндар көбейіп кетсе жайылымға, жеміс бағына, жас орманға үлкен зақым келтіреді. Кейбіреулері індет таратады.

### Таралуы

Бастапқы кезде інқоян Францияның отүстігінде ғана мекендеген. Адамның шаруашылық қызметінің ақасында інқоян Азия мен Антарктикадан басқа бүкіл жершарына тараған. Кәзіргі заманда Орта және Батыс Еуропада кең тараған, Скандинавия, оңтүстік Украина, солтүстік Африкада, Солтүстік Кавказда және Азов теңізі аймағында ке таралған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полная иллюстрированная энциклопедия. «Млекопитающие» Кн. 2 = The New Encyclopedia of Mammals / под ред. Д. Макдональда. — М.: «Омега», 2007. — С. 440. — 3000 экз.
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
3. ↑  Биология: Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007.
**Ірі азық** - аумақты клетчаткалы кепкен жемшөп. Ірі азық, яғни қатайып іріленген, мал азығына кептірілген пішен мен дәнді дақылдардың сабаны жатады. Оларға аумақ беріп, қатайтатын өсімдіктің қиын ыдырататын, қиын қорытылатын көмірсулық қосындысы - клетчатка, яғни целлюлоза (құрғақ затында 19%-дан асады). Соған байланысты 1 кг-ның жалпы қоректілігі 0,2-0,3 (сабанда) - 0,4-0,5 (пішенде) азық өлшемінен артпайды. Пішен сапасына қарай 30-50 мг/кг каротині сақталады. Ірі азық малға қыста жегізіледі. Желінуі мен қорытылуын арттыру үшін алдын ала дайындықтан өткізген жөн.Ірі азық малға жегізуге дайындаудың ұсақтау, турау, мыжу, араластыру және қыздыру (буландыру) секілді механикалық-физикалық әдістері оларды шайнауға жұмсалатын мал энергиясын үнемдеп, желінуін арттырса, сілті, әкпен өндеу секілді химиялық әдістері желінуімен қоса қорытылуын да жоғарылатады. Ірі азық азықтық қосындылар құрамында ашыту арқылы жүргізілетін биологиялық дайындау әдісінде жемшөп жұмсарып, хош иістенуімен қатар аминқышылдары және В тобының витаминдерімен байытылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
Маккартни Пол Джеймс
**Маккартни Пол Джеймс** (McCartney, Sir (James) Paul), (1942 жылы 18 маусымда Ливерпульде туған), мырза, ағылшын әншісі және авторы..

Жұмысшы семьясында туған; фортопьянода ойнауды үйренеді, бірақ американдық рок-и-ролдың жазбасын есітіп, гитараға ауысады. 1950-жылдың ортасында Дж. Лехнонмен танысады. Екеуі бірігіп «Куорримен» (Quarrumen) тобын құрады, кейін «Битлс» деп өзгертеді. Леннон мен Маккарртни бірігіп көптеген әндер жазады, әндерінің кейбіреулері 20 ғасырдың танымал әндерінің қатарынан орын алады. 1970 жылы Маккартни бірінші альбомын шығарады. Өзінің әйелімен, фотограф Линда Истменмен (1941-98) бірге Wings тобын ұйымдастырады. Оның ең жақсы альбомының қатарында -Bond on the Run (1973) және Wings at the Speed of Sound (1976) бар.

1980 жылы топ ыдыраған соң, Маккартни белгілі әндер сериясын жазады. 1990 жылы Рио-де-Жанейрода 184 мың адамнан тұратын аудиторияның алдында орындап, әлемдік рекорд жасайды. 1997 жылды ноянға арнайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Маккеллен Ян Марри** (McKellen, Ian (Murray)) (1939 жылы 25 мамырда Барили, Ланкашир,Англияда туған), мырза, ағылшын актеры..

Кемридж университетінде оқыған, 1961 жылы кәсіби сахнаға шығып, 1969 жылғы фестивальда Ричард II мен Эдуард II рөлін сомдайды. «Акторс» труппасының негізін қалаушылардың бірі болып, Шекспир корольдығының труппасына түскен соң, 1974 жылы оны тастап кетеді. Көпқырлы әрі әуесқой актер елизавет кезеңінен бастап қазірге дейінгі ауқымды пьеса репертуардағы рөлді сомдайды.

1981 жылы Амадей спектакілі үшін «Тони» сыйлығына лайық деп саналды. Молшылық (1985), Жанжал (1988), III Ричард (1995), Құдайлар мен құбыжықтар (1998) фильміне түсіп, 2001 жылы Дж.Р.Р.Толкиннің Әмірші сақина атты экранға түсірілген романындағы Гендельф сиқыршы рөлін ойнады.

1988 жылдан бастап гей құқына қарсы ашық күреске шығады. 1991 жылды ноянға арнайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Федотов Павел Васильевич**(2.10.1914 жылы Пенза облысы)- қазақстандық эпидемиолог,микробиолог және гигиенист, медициналық ғылми докторы (1973). Орта Азия мемлекет университетінің медицина факультетін бітірді (1939). Ташкент консерв комбинатында аға бактериолог (1939-1941), Совет Армиясы қатарында болды (1941-1947), Қырғыз эпидемиология, микробиология және гигиена институтында микробиолог (1948-1966), Қырғыз педиатрия және акушерлік институтында дәрігер, 1975 жылдан КСРО медицина ғылым академиясының Тағам институтының қазақ филиалында Тағам технологиясы және химия лабороториясының меңгерушісі. Ол- 80-ге жуық ғылми еңбектің авторы.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы 11 том
**Федор Петрович Литке** шын аты **Фридрих Беньямин Граф фон Лютке** (нем. *Friedrich Benjamin Graf von Lütke*; 28 қыркүйек 1797 жыл – 20 тамыз 1882 жыл) — ресейлік теңіз саяхатшысы, географ, Арктиканы зерттеуші, адмирал (1885). Петербург ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1829), құрметті мүшесі (1855) және 1864 жылдан президенті.

Еңбек жолы
----------

В.М.Головиннің 1817-1819 жылдардағы *Жер шарын айналып шығу саяхатына* қатысты. 1821-1824 жылдары Жаңа Жер аралы жағалауын, Баренц, Ақ теңіз бөліктерін зерттеді. 1826-1829 жылдары *«Сенявин» желкенді кемесімен* Беринг теңізі жағалауын зерттеді, толық сипаттама жазды, бірнеше аралды ашты. Ол - *Орыс географиялық қоғамын* ұйымдастырушылардың бірі; 1873 жылға дейін оның вице-төрағасы. 

Федор Петрович Литке

Литке туралы
------------

1873 жылы Орыс географиялық қоғамы *Литке атындағы Үлкен алтын медаль* тағайындады. Жаңа Жер аралы жағалауындағы мүйіске, шығанаққа, Қара теңіздегі ағысқа т.б. *Литке есімі* берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 7 том
**Халықтың гинетикалық құрылымы** - халықтың белгілі бір мекенде тұруының ұзақтығы бойынша құрылымының шартты атауы. Тұрақты халық (жергілікті жерде туып-өскендер) және басқа аудандардан (қалалардан, ауылдардан) көшіп келген кірме халық түрлеріне бөлінеді. Соңғылары бұрыннан тұратындарға және жаңадан қоныстанғандарға ажыратылады. Халықтың гинетикалық құрылымы туралы мәліметтерді санақ материалдарынан және арнаулы зерттеу материалдарынан алуға болады. Халықтың гинетикалық құрылымын білу жаңадан қоныстанушылардың сіңісіп кетуі қиын аудандардан көші-қон саясатын әзірлеу үшін ерекше маңызды.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
**Федосеев Виктор Семенович** (10.10.1918 жылы Куйбышев облысы)- Қазақстандық микробиолог. Мал дәрігерлік ғылми докторы (1966),профессор(1966). 1951 жылдан КОКП мүшесі. Әскери мал-дәрігерлік академияны бітіріп (1946), Дубовский-3 жылқы заводында әскери мал дәрігері (1946-1948) болды. Куйбышев облысы Подбельский ауданында бас мал дәрігері (1948-1950), аудандық а.ш. бөлімінің бастығы (1950-1951), Қазан мал дәрігерлік институтында аспирант,доцент (1951-1956), Семей зоотех-мал дәрігерлік институтында микробиология кафедрасының меңгерушісі (1957-1959), ректордың ғылым жөніндегі орынбасары (1959-1974), 1975 жылдан кафедра меңгерушісі. Малдың туберкулез ауруын анықтау және туберкулезге қарсы шаралар жөнінде 50-ден астам ғылми еңбек жариялады.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы 11 том
**Генералов Федор Степанович** (24. 2 (8.3.). 1899, Мәскеу облысы, Борки. Луковицкий ауданы,-3. 5. 1962, Мәскеу облысы, Дединово Луковицкий ауданы)- колхоз өндірісінің көрнектібасшысы. Соц. Еңбек Ері атағын екі рет (1949, 1957) алған. 1940 жылдан КОКП мүшесі. Ол Мәскеу облысы Луховицкий ауданы «Қызл Қазан» к-зы председателінің орынбасары (1932-37), колхоз председателі (1937-42), осы ауданның Ленин атындағы к-зының председателі (1942-62) болып істеді.Оның басқаруымен бұл колхоз еліміздегі ең таңдаулы шаруашылықтардың қатарына қосылды. Колхозда (1946-54) сауын сиыр саны 190-нан 376 басқа көбейді, әр сиырдан орта есеппен 2653-тен 4358 кг-ға дейін сүт сауылды А. ш. жерінің әр 100 ға-на шаққанда сауылған сүт 366-1180 ц-ге жетті. Г. КОКП 20-22 съездерінің делегаты, 3-6 сайланған КСРО Жоғ. Советінің депутаты. Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту ордені және медальдармен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
Әдет
====

Ежелгі *Алтай* адамзат мәдениетінің даму орталықтарының бірі болғаны туралы тарихшылар зерттеп дәлелдеген. Ол өзінің ұлылығымен *Мысыр* және *Месопотомиядан* кем түспеген .

### Өркениеттері

Алтайда әлемге көшпелі өркениет сыйлаған , кейіннен Моңғолия , Шығыс Түркістан , Қазақстан , Орталық Азия және Кавказ жерлерін қамтыған біздің ата-бабаларымыз − түркілер өмір сүріп , қанат жайған. Қазақстанның қазіргі аумағы және қазақ халқы осы өркениеттің тікелей мұрагері болып табылады.

### Арыс би

Бізге жеткен ең ежелгі шынайы әділеттік ілімі Дала заңдары − "Білік" , Арыс би дананың өсиеттері. Арыс би үш мыңдай жыл бұрын өмір сүрген. Оның құрметіне Оңтүстік Қазақстандағы Арыс өзенінің атауы берілген. Арыс бидің "Білігімен" немесе Даланың әдет-ғұрып құқығы− "Әдетпен"(Адат) ежелгі түркі мемлекеті − қағанат өмір сүріп дамыған .

### Ереже

Барлық өзге құқықтық қағидалардың қайнар көзі болған "Әдеттің" ең басты ережесі − түркілердің жалғыз құдайы Тәңір алдында теңдігін мойындау болды. Осыдан "қанға − қан , мертіктіруге сондай мертіктіру" кек алу заңы шыққан .

Абай ережесі
============

1885 жылы мамыр айында Шар өзені бойында Орта жүз рулары бас қосқан жиын өткізілді. Оған жүзден астам билер қатысты. Бес дуан ел бас қосқан бұл жиын 74 баптан тұратын "Ереже" қабылданды. Өкімет тараптарынан негізгі жоба ұсынылса да , ол қазақтың "Есім салған ескі жол, Қысым салған қысқа жолмен" ұштасып жатуы керек болатын .

### Өзгерістер

Далалықтарға , яғни қыр халқына ғана тән әдет-ғұрып , дағда-машықтар ұлы дана Абайға жақын әрі түсінікті еді. Ол ережеге көп өзгертулер , түзетулер қосып өңдеді. "Абай ережесі" қамтыған кейбір дәстүрлерде өзіндік ерекшеліктер мен жаңалықтар байқалды. Бұл Абайдың туған халқының мүддесі жолындағы күресте жеткізген тарихи жеңісі еді. Заң алдындағы жауапкершілік өмір талабына сай өзгертілген .
1885 жылы мамыр айында Шар өзені бойында Орта жүз рулары бас қосқан жиын өткізілді. Оған жүзден астам билер қатысты. Бес дуан ел бас қосқан бұл жиын 74 баптан тұратын «Ереже» қабылданады. Өкімет тарапынан негізгі жоба ұсынылса да, ол қазақтың «Есім салған ескі жолы, Қасым салған қасқа жолымен» ұштасып жатуы керек болатын. 
Далалықтарға, яғни қыр халқына ғана тән әдет-ғұрып, дағды-машықтар ұлы дана Вбайға жақын әрі түсінікті еді. Ол ережеге көп өзгертулер, түзетулер қосып, өңдеді. «Абай ережесі» қамтыған кейбір дәстүрлерде өзіндік ерекшеліктер мен жаңалықтар байқалды. Бұл Абайдың туған халқының мүддесі жолындағы күресте жеткізген тарихи жеңісі еді. Заң алдындағы жауапкершілік өмір талабына сай өзгертілген. 

Дереккөздер
-----------


 «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы
**Халықтың әл-ауқаты** — халықтың, оның түрлі топтарының, отбасыларының (үй қожалықтарының) және жекелеген адамдардың материалдық жағдайы. Табысының мөлшерімен және түрлерімен, тұтыну, тамақтану құрылымымен, т.б. сипатталады. Әл-ауқаттың негізгі көрсеткіштері — отбасының билігіндегі табыс. Ол бастапқы табыс, меншіктен түскен табыс, әлеуметтік сақтандыру бойынша жәрдемақы, зейнетақы, өмірді сақтандыру бойынша төлемақы, тікелей салықтарды, әлеуметтік сақтандыруға төленетін жарналарды, зейнетақы қорларына төленетін жарналарды шегергеннен кейінгі басқа да трансферттер формуласы бойынша айқындалады. Халықтың әл-ауқатының деңгейі ағымдағы табысқа ғана емес, сонымен бірге қорланған мүліктің мөлшеріне (дәулетке) де байланысты. Әл-ауқатты бағалау кезінде халыққа мемлекет тарапынан тауарларды тегін беру мен тегін қызмет көрсету де, қайырымдылық қызметі де ескеріледі. Көп балалы отбасылардың әл-ауқаты көбінесе елдегі халықты әлеум. қорғау жүйесінің даму дәрежесіне (соның ішінде түрлі әлеум. жәрдемақы төлеу мөлшеріне, берілетін жеңілдіктерге) байланысты. Халық табысының саралануы дағдарыстар, жұмыссыздық деңгейінің өсуі кезеңінде күшейе түседі. Нарықтық экономикасы дамыған елдерде жұмысшылар мен жоғары басқарушы кадрлардың тұрмыс деңгейіндегі алшақтықтың ұзаққа созылған қысқаруы байқалады. Түрлі ұлттардың әл-ауқатына салыстырмалы талдау тұрмыс деңгейі мен сапасын бағалаудың жиынтығы бойынша (мысалы, ұлттық табыс немесе халықтың жан басына шаққандағы ЖҚӨ, жалақы мен аса маңызды тауарлар құнының арақатынасы бойынша, халықтың тамақтануының кенеулілігі көрсеткіштері мен үлгісі бойынша, т.б.) жүргізіледі. Елдердің әлеум.-экон. дамуы деңгейіне қарай кедейлік шекарасының елеулі айырмашылықтары бар. Мәселен, жоғары дамыған елдерде кедейлік деңгейіне сай келетін табыс тамақ өнімдері мен тұрғын үйге өмірлік маңызды қажеттіліктерді ғана емес, сонымен бірге осы қоғам үшін қолайлы ең төмен деңгейдегі әлеум.-мәдени қажеттіліктерді де қанағаттандыруға кепілдік береді.
**Шекпен тоқу** — түйенің майда жүнінен (көбінесе бота, тайлақ жүндерінен) басына жібі жіңішке етіліп және оңқай, солақай иіріледі. Жүннің майдалылығы мен бірге біртұтас болуы шарт. Сосын өрмектің арқауы да жұмсақ жүннен жіңішке етіп иірілуге тиіс. Ақырында өрмекті ширақ қылу керек, сонда шекпен пысық болады. Жүн әуелі түтіледі, шүйкеленеді. Сосын ұршықпен иіріледі. Шамамен, жіп үш-төрт домалақ болғанда өрмек құрылады. Домалақ жіптердің біреуі бостау, бамқасы ширақ иіріледі. Бостауы - арқау. Тегіс, таза жерге төрт қазық қағылады да төрт бұрышқа қағылған сол төрт биік қазыққа үш-төрт бала жүгіріп жіп орайды, бір әйел күзу салып (асты мен үстін байлап) отырады. Сосын екі жақтан нкі мықты қазық қағылып өрмек керіледі. Өрмек құрып, шекпен тоқу үшін үш аяқты мосы, сабау күзу, адарғы және қылыш қажет. Әдетте өрмектің басына көлеңке жасалады. Содан кейін өрмекші екі қабат өрмектің жіптерін қатарынан да, асты мен үстінен де кезек ауыстырып, арасынан арқауын өткізіп тоқуға кіріседі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Дәстүріңді сақтай біл. М. Рүстемов. Шымкент қ, облыстық баспахана. 1993 ж. Үшінші кітап.
**Анхелес Балбиани Мореа** (ис. *Ángeles Balbiani Morea*) — аргентиналық актриса және фотомодель. Өзінің "Мятежный дух" атты сериалдағы сомдаған Фелиситас Митре рөлімен танымал.

Биография
---------

Анхелес Аргентина астанасы - Буэнос-Айреста 1982-ші жылдың тамыз айының 8-ші жұлдызында дүниеге келген. 3 жасынан бастап модель болып жұмыс істеген. Кинодағы алғашқы Фелиситас рөлін сомдағанда, Буэнос-Айрес Драма Өнер Университетінде оқыған. "Мятежный дух"-тан кейін "Флорисьента" теленовелласында ойнайды.

Жеке өмірі
----------

Ата-анасы Анхелес 9 жаста болғанда ажырасқан, кейін анасы Хавьер атты еркекке тұрмысқа шыққан. Анхелестің үлкен апайы Барбара, үлкен ағасы Хосе Мануэль және де Родриго мен Марциаль деген екі бауыры бар. 2007-ші жылы Феликс Мальонеге тұрмысқа шығып,балалы болады. Баласының атын-Бенхамин деп қояды.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Анхелес Балбиани (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Анхелес Балбиани TV.com сайтында(қолжетпейтін сілтеме)