recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Турік Ошақлары** – Түркиядағы ықпалды қоғамдық ұйым. 1912 ж. құрылған. Түріктердің отаншылдық сана-сезімін күшейтіп, елдің мәдени, экономикалық-әлеуметтік дамуына ықпал етуді, ата салты, ана тәлімін ұрпақтан-ұрпаққа дарытып, ұлттық өркениет негіздерін дәріптеуді мақсат еткен Зия Гөкалп, Юсуф Акчура, Мехмет Емін, Юрдақұл Ахмет Ағаоғлу, т.б. түркі зиялылары негізін қалаған бұл ұйымға мемлекет басшысы Ататүрік рухани қолдау көрсетті. 1917 ж. Қазан төңкерісіне дейін Орта Азия елдерінде, Қазан, Баку қ-ларында, Шығыс Түркістанда Турік Ошақлары-ның бөлімшелері қызмет істеді. Қазір Түркияның бірнеше уәлаяты мен ірі елді мекендерінде 50-ден аса бөлімшелер бар.
  
Орталық к-ті Анкарада орналасқан. Турік Ошақлары түрлі жұмыстар мен іс-шараларды: жиындар мен ғыл. мәслихаттар, фестивальдар мен байқаулар өткізуді, кітаптар мен тақырыптық журналдар шығаруды, т.б. ұйымдастырады. 1913 жылдан бері ай сайын "Түрік юрду" (Түрік жұрты) журналын, тоқсан сайын оның "Гәнчлик" (Жастық) атты қосымша басылымын шығарып келеді. Бұл басылымдар негізінен біртұтас түркі әлемінің тарихы, салт-дәстүрлері, ынтымағы мен бірлігі туралы материалдар жариялайды. 1987 жылдан бастап түркі әлеміне, ерекше еңбек сіңірген қайраткерлерге, саясаткерлерге, ғалымдар мен санаткерлерге атаулы сыйлықтар белгіледі. Мысалы, ҚР Президенті Н.Назарбаев 1999 ж. 8 маусымда Хусейн Нихал Атсыз атынд. "Түркі әлеміне сіңірген еңбегі үшін" сыйлығының иегері болды, ядролық қару сынақтарына қарсы күрескені үшін "Невада – Семей" қозғалысының жетекшісі, ақын әрі қайраткер О.Сүлейменовке "Құрмет" сыйл. (1990) берілді.
**Приурал ауданы** — 1935-1997 жылдары Батыс Қазақстан облысының құрамында болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Орталығы — Дарьинское ауылы.

Тарихы
------

Приурал ауданы 1935 жылы 9 қаңтарда Батыс Қазақстан облысының құрамында құрылды.

1951 жылғы деректер бойынша ауданның 12 ауылдық кеңесі болды: Балабанов, Галицин, Кирсанов, Краснов, Павлов, Рожков, Рубежин, Савичев, Солодовников, Трекин, Чувашин және Январцев.

1986 жылғы мәлімет бойынша ауданда 12 ауылдық кеңес болған: Володар, Дариян, Жданов, Краснов, Макаров, Мичурин, Раздольный, Рубёжин, Трёкин, Фурманов, Чеботарёв, Январцев.

1997 жылы Приурал ауданы таратылып, аумағы Зеленов ауданына берілді.

Халқы
-----

| 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  23323 | ▼22570 | ▲33449 | ▲35799 | ▲35964 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ КСР. 1986 жылғы 1 қаңтарға әкімшілік-аумақтық бөлінісі
2. ↑  Ресей империясы, КСРО халық санақтары
**Зооморфтық ою-өрнектер** — өрнектің негізгі композициялық түрі. Зооморфтық өрнектер жануарлар әлемін бейнелейді. 

Көшпелі қазақтар тамаша ақынжанды адамдар болған. Олар төрт түліктің, аң мен құстың түр-тұлғасының сұлу бітімін тани біліп, олардың бейне-бедерлерін ежелден-ақ қолөнерде қолдана білген. Зооморфтық өрнектердің ішіндегі ең кең тарағаны мүйіздерді бейнелеу еді. Бұл тек мүйіз тәрізді доғалы «қошқар мүйіз» емес, сонымен қатар осы өрнектің барлық түрлері мен композициясы: «мүйіз», «қос мүйіз», «сынық мүйіз». Халық шеберлері тек мүйіз ғана емес, сонымен қатар жануарлардың өзге де дене мүшелерін бейнелеуді кеңінен қолданған. Бұл жерде «түйе мойын» , «құс қанаты», «қаз мойны» бейнелерін атауға болады. Осы ою - өрнектермен үй заттары, жиһаз, қару - жарақ бұйымдары да әсем көркем безендіріледі. Қазіргі уақытта ою - өрнектер сәукеле, айырқалпақ, қамзолдың алдыңғы өңірі, аяқ киім қонышы секілді соңғы үлгідегі киімдерді әшекейлеуде қолданылады.

* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Сен білесің бе?» энцеклопедиясы
**Music Box** (журнал) – кәсіби музыка тақырыбындағы мақалаларды қамтитын Ресей журналы. Бас редакторы – Андрей Большаков, «Ария» және «Мастер» тобының бұрынғы мүшесі, гитарашы. Музыканттар, дыбыс әрлеушілер мен музыка сүйер оқырмандарға арналған басылым. 1995 жылдан бастап шыға бастаған журналдың тұрақты оқырмандары бар. Журнал беттерінде әйгілі топтардың тарихы, талантты музыканттар, продюссерлермен сұхбаттар, кәсіби музыкалық аспаптар мен жабдықтар туралы жаңалықтар жарияланады. «WorkShop» бөлімінде жас музыканттарға пайдалы кеңестер мен музыканы жасау кезіндегі шығармашылық және технологиялық процестердің сырлары баяндалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Е. Островская. *Музыкальная журналистика: место в нише есть(қолжетпейтін сілтеме)*. Журналистика и медиарынок, №3 - 4, 2004.
**Түрікменой газ-мұнай кен орны** — Оңтүстік Маңғыстау ойысының Өзен-Жетібай антиклинді өңіріндегі газ-мұнай кен орны. Маңғыстау облысында, Ақтау қаласының шығысында 115 км жерде орналасқан, 1969 жылы ашылған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орны бат жікқабатына тиесілі өнімді горизонттың табаны бойынша өлшемдері 4,4x1,4 км, амплитудасы 30 м келген ендікке жуық бағытта созылған ассиметриялы брахиантиклин қатпардан орын алған. Қатпардың солтүстік қанатының еңістену бұрышы 800°, оңтүстігінікі 300°-қа дейін жетеді. Тереңдеген сайын қатпардың амплитудасы өсе түседі, сөйтіп XIII өнімді горизонт жатынының қалыңдығы 70 м-ге жетеді. Құрылымдардың жазықтықтағы жайғасуы қабаттар бойынша сәйкесіп отырады. Бат жікқабатының шөгінділерінде 2 өнімді горизонт бар, олардың үшеуі байос қатқабатында, біреуі төменгі юрада анықталды.

Жатыс сипаты
------------

Өнімді горизонттардың биіктігі 950 м-ге жетеді. Флюидтің сипатына қарай екі жатын газды-мұнайлы, алтауы мұнайлы және біреуі газды. Қорқоймасының типі жағынан бір жатын қойнауқаттық, күмбездік,
литологиялықтұрғыдан қалқаланған, өзгелері қойнауқаттық, күмбездік. Өнімді горизонттар құмтастар мен алевролиттерден құралған, кеуектілігі 16-20%, өтімділігі 0,008-0,06 мкм2. Қойнауқаттардың өнімді бөлігінің жалпы қалыңдығы 6-15 м-ге, тиімді қалыңдығы 5,5-9,8 м-ге, мұнайға қаныққан қалыңдығы 2.4-5,8 м-ге, газға қаныққан қалыңдығы 3.5-5,1 м-ге дейін өзгереді. Жатындардағы мұнайға қанығу коэффициенттері 0,58-0,71, газға қанығу коэффициенті 0,52. Бастапқы қойнауқаттық қысым мен температура 15,1-25 МПа-ға және 65-96°С-қа дейін ауытқиды. Мұнай шығымы 11,2-72,6 м3/тәу, газдікі 9 мың м3/тәу құрады.

Құрамы
------

Мұнайдың тығызыдығы 855-891 кг/м3, тутқыр, аз күкіртті (0,3%), мол парафинді (21,7-30,8%), шайырлы. Мұнайда еріген газ метан құрамды (68,8%), ауыр көмірсутектер үлесі 24%-ға дейін жетеді, азот 6,8%. Еркін газдың құрамында 68,8-84,5% метан, 9,5-24,4% ауыр көмірсутектер, 5,8-6,8% азот, 0,1-0,2% көмірқышқыл газы бар. Хлор-кальцийлі типті қойнауқаттық суларының минералдылығы 125-664 г/л-ге дейін жетеді, 89,9 г/л-ге тең минералдылық төменгі юраның бір ғана горизонтында анықталды. Бром мөлшері 346-409 мг/л жетеді, йодбар. Жатындардың режимі суарынды. Кен орны игеруге дайындалған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Бәдеуилер** немесе **Бәдеуиндер** (араб.: بَدَوِيُّون‎ немесе араб.: بَدَوِي,‎) - шөл даланы мекендеушілер. Алдыңғы Азия мен Солтүстік Африкада көшпелі тұрмыс кешкен малшы арабтар. Араб тілінде сөйлейді, араб графикасымен жазады. Мұсылмандар (сүнниттер, абадиттер немесе ибадиттер), уақапшылдар). 

Ежелгі тайпалық байланыстары сақталған. Дәстүрлі кәсібі: көшпелі мал шаруашылығы (негізінен, түйе өсіру), суармалы егіншілікпен (бидай, қара бидай, арпа, дурра, сұлы, ірі бұршақ) айналысады. Мұнай, алтын (Медина ауданы) өндірісінде, порттарда жұмыс істейді. Көшпелі, жартылай көшпелі бәдәуилер төрт бұрышты киіз шатырларда, отырықшылары каркасты-бағаналы үйлерде тұрады. Кең ақ көйлек, түйе жүнінен тоқылған шекпен аба, аяқтарына ниаль киеді, бастарына орамал (куфия, сумада) салады. Материалдық жағдайына байланысты әйелдері шыныдан, темірден жасалған сақина, алқа, мұрындарына әшекей тағады. Қыздары маңдайларын, иектерін, кейде беттерін, еріндерін, кеуделерін, аяқтары мен табанын көк бояумен бояп жүреді. Қалалық жерлерде еуропалық киім үлгісі кең тараған. Ұлттық тағамы: бидай, қарабидай, арпа ұнынан илеп пешке пісірген таба нан, бургуль; сусындары - кофе. Тамақты қолмен жейді. Ауыз әдебиеті өте бай. Әнді раба (әрбаба) аспабының сүйемелдеуімен айтады. 

Еуропа әдебиетінде ірі қара өсіруді егіншілікпен ұштастыратын жартылай көшпелі арабтарды да Бәдеуилер деп атайды .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
Жемтұзақ. ҚР ҰМ материалдары бойынша суретін салған Ж. Шәйкен.
**Жемтұзақ** – саят құсын қолға түсіретін тұзақ түрі.

Тәсілі
------

Мұндай тәсіл негізінен өз жемтігін жеп отырған қыран құсты ұстауға қолданылған. Құсқа тез жетіп келіп, ұстаған аңын тастап кетуге мәжбүрлейді. Одан кейін, жіңішке ұзын жіптің бір ұшына құстың аузына сиятындай етті шырмап байлайды да, жіптің екінші ұшын қазық немесе тас сияқты ауыр затқа бекітеді. Жемтіктің үстіне жем тұзақты, кейде оған қоса аздап жас ет кесектерін де қояды. Адам кеткен соң, өзі ұстаған аңына қайта оралған құс, жемтігін жеймін деп жем тұзақты да қоса жұтып қояды. Жемсауына тұзақталған кесек ет түскен құс ұшып кете алмай отырған кезде саятшы келіп құсты ұстап алады да, аузындағы жіпті қиып жібереді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиет
-------

* ҚР ҰМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.
**Түрткі** (мотив; фр.  лат. *moveo* — қозғаймын) — субъектінің өмір сүру жағдайы ықпалымен қалыптасатын және оның белсенділігінің бағыттылығын анықтайтын әрекетті туғызушы. Түрткі термині субъектінің белсенділігін туғызатын түрлі құбылыстар мен күйлерді білдіру үшін қолданылады. Түрткі — адамды түрлі іс-әрекетке итермелейтін себеп. Кісінің өз қажетін өтеуі оның түрткілеріне байланысты. Мысалы, бір оқушы өзінің тиянақты білім алуын келешектегі өміріне орайластырады, екінші бір оқушыда түрткі тек баға алуға бағытталады. Мұндайда екі түрлі түрткінің нәтижесі екі түрлі болады. Мақсат анықталмаса, түрткі дәрменсіз келеді, тек қиялын қозғап қана қояды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Бұқтым-бұқтым** — музыка өнерінің классигі, күйші-композитор Құрманғазы Сағырбайұлының күйі.

Тарихы
------

Жәлел ауылына жалғас отыратын бір байдың жылқысынан екі атты ұстап алып, бірін мініп, бірін жетелеп, Құрманғазы Әуесті алып кеткен солдаттарды қуады. Көрген кісілердің айтуынша Құрманғазы төтелейді. Ал солдаттар болса жолдан шықпай, бұраңдап жерден ұтылады. Үш күн өткеннен кейін Құрманғазы бір малшылардың айтуы бойынша, отрядтың қоналқыға тоқтайтын жеріне жақындайды. Сайды, жыраны қуалап отырып, солдаттардың қонып жатқан жерінің үстінен шығады. Солдаттардың әбден ұйқыға кеткен кезін аңдып, қос атты ылдиға байлап тастап, өзі жаяулап, айдың астын ала солдаттарға келеді. Олар мылтықтарын ешкінің мүйізі сияқты етіп қалқайтып, бір-біріне сүйеп қойып, шырт ұйқыда қаннен-қаперсіз жатады. Әуес шетіректе алдына баласын алып, еңкейіңкіреп отыр екен. Құрманғазы абайлап ысқырып белгі береді. Әуес Құрманғазының белгісін танып, жыламасын деп Қазидың аузына емшегін салып, қара шапанды бүркеніп, еңкейіп жүріп отырып Құрманғазыға келеді. Құрманғазы Әуесті аттарын қалдырған жаққа жіберіп, өзі «керек болады» деп мылтықтың біреуін алып, аттарына келеді. Сонымен, Құрманғазы Әуес пен Қазиды алып кетіп қалады.

Солдаттар ертемен бір-ақ оянып, Әуестің жоғын көріп, айналадан іздейді. Таба алмағасын қолдарын бір сілтеп кете береді. Орынборға келіп: «Құрманғазының әйелі кішкене емізулі баласымен далада қонып жатқанымызда қашып кетіпті. Біраз жерді шарлап іздедік, таба алмадық, қасқыр жеп қойған болуы керек», — деп ақпар береді. Мылтықты бұл оқиғаға араластырудан қорқып: «бара жатқанда суға түсіріп алдық» дейді. Құрманғазы болса аман-есен ауылына келеді. Солдаттардан Қази мен Әуесті ұрлап алып келгенін айтып, Құрманғазы бір күй бағыштайды. Ол күйдің аты «Бұқтым-бұқтым» болады.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚұрманғазы күйлері |
| --- |
|  |
| 

Адай • Айда бұлбұл • Айжан қыз • Ақбай • Ақсақ киік • Алатау • Аман бол, шешем, аман бол! • Амандасар • Арба соққан • Байжұма • Балбырауын • Балқаймақ • Бас Ақжелең • Бес тайлақ • Боз қаңғыр • Бозшолақ • Бұқтым-бұқтым • Бұлбұлдың құрғыры • Демалыс • Ертең кетем • Жігер • Итог • Кедей зары • Көбік шашқан • Кісен ашқан • Кішкентай • Қазижан • Қайран шешем • Қапы • Қуаныш • Қыз Данайдың қырғыны • Қызыл қайың • Лаушкен • Маната • Назым • Не кричи, не шуми • Ойбай, балам • Пәбескі • Перовский маршы • Саранжап • Сарыарқа • Сексен бие • Серпер • Терезеден-есіктен • Терісқақпай • Төремұрат • Түрмеден қашқан • Тізе қақпай • Ұзақ Ақжелең
 |

 |
**Мектеп бағдарламасындағы қазақ әдебиеті пәнінің аудиохрестоматиясы**

Техника мен технологияның дамуына байланысты адамдардың ақпарат тұтынуы мен дереккөзі жылдам өзгеріске түсуде. Ақпаратты аудио, видео, фото сияқты мәтіннен басқа форматтарда тарату қарқынды дамып жатқан бүгінгі күнде қағаз бетінен оқып алатын «кітаби мәдениеттің» орнын бірте-бірте ақпаратты тарату және қорыту жылдамдығы әлдеқайда тез «экрандық мәдениет» басып келеді.

Осы ақпараттық инновациялардан қалыс қалмаудың бастамасы ретінде WikiBilim қоғамдық қоры мектептегі қазақ әдебиеті пәнін оқыту бағдарламасындағы барлық авторлар мен олардың шығармаларын заман талабына сай аудионұсқада дайындап шығару жобасын бастады. Жоба Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі қазақ әдебиеті пәні бойынша бекіткен оқу бағдарламасында қамтылған авторлардың – 170-тен астам автордың 630-дан астам шығармасын қамтиды.

Аудиохрестоматияға енген барлық шығарманың аудионұсқасы пайдаланушылар үшін тегін және ашық.
Жобаның жүзеге асырылуына "Алтын қыран" халықаралық қайырымдылық қоры демеушілік көрсетті. Қазіргі күнде 100-ге жуық шығарманың аудионұсқасы дайындалды.

Мақсаты
-------

* Оқырмандарды қазақ әдебиеті классиктерінің еңбектерімен аудионұсқада таныстыру;
* Мектеп оқушыларын тыңдап танысқан шығарма авторының басқа да туындыларымен жақынырақ танысуына мүмкіндік туғызып, оларды өз тіліндегі көркемсөздің, терең ойдың қайнарымен сусындату;
* Мектеп мұғалімдеріне сабақ барысында ыңғайлы әрі пайдалы көмекші құрал дайындау;
* Қазақ жастарының арасында ұлттық, патриоттық сезімді қалыптастыру және насихаттау;
* Осы жобаның негізінде тың, жаңа идеялардың қалыптасуына септесу;
* Көру мүмкіндігі әлсіз немесе зағип жандарға қолдау көрсету.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 10 қаңтардың 2013 жылы.
**«Пантеон» саясаттану және әлеуметтану ғылымдары университеті**(грек. Πάντειον Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών), әдетте жай **«Пантеон» университеті** — 1927 жылы негізі қаланған Афинадағы саяси білім беру педагогикалық университеті.

Бастапқыда 1927 жылы «Пантеон» Афина Саясаттану мектебі ретінде құрылған университет. Ол Еуропадағы саяси білім беру үш көне жоғары оқу орындарының бірі болып табылады.

Университеттің профессорларының арасында грек дін маманы әрі христиан философы Христос Яннарас, кинорежиссер Яннис Смарагдис, философ Иоаннис Теодоракопулос.

Құрылымы
--------

Университеттің алғашқы тарихи ғимараты
* Мемлекеттік басқару факультеті
* Саясаттану және тарих факультеті
* Психология факультеті
* Байланыс, БАҚ және мәдениет факультеті
* Әлеуметтік антропология бөлімі
* Экономикалық және өңірлік даму бөлімі
* Әлеуметтану факультеті
* Халықаралық және еуропалық зерттеулер бөлімі
* Әлеуметтік саясат бөлімі
* Бірыңғай Заң факультеті

Халықаралық білім беру бағдарламалары
-------------------------------------

«Пантеон» университеті келесі халықаралық білім беру бағдарламаларына қатысады:

* Erasmus Programme
* Leonardo da Vinci
* EQUAL Community Initiative

Сілтемелер
----------

* Ресми сайты
* Университеттің тарихы
**Пантодонттар** (Pantodonta)- қазба сүт қоректілер отряды. Пантодонттардың қалдықтары палеоценнен бастап орта лоигоцен шөгінділері аралығына дейінгі кезеңнен белгілі.

Құрылысы
--------

Пантодонттардың арасында қойдай ұсағы да, бегомоттай ірілері де болған. Сүйек қанқасы құрылысында қарапайым белгілер байқалады. Аяқтары қысқа, бес саусақты, тұяқты, құйрығы ұзын, бас сүйегі жалпақ және ұзын, миы кішкене, қарапайым құрылысты.

Таралуы мен қоректенуі
----------------------

Патодонттар Еуропа, Азия және Солтүстік Америкада тіршілік еткен жалқау аң- мегатерилерге ұқсас болса, ұсақ та қарапайым түрлері насеком қоректі және қорек талғамайтын болған. Суда да, құрлықта да тіршілік еткен қос мекенділері жұмсақ өсімдіктермен қоректенген. Пантодонттар кондиляртрлардан дамыған болса керек деп саналады.

Дереккөздер
-----------



[1]


1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том, 125 бет
**Пантелеймон Александрович Кулиш** (*украинша* Пантелеймо́н Олекса́ндрович Кулі́ш) (7 тамыз 1819 — 14 ақпан 1897) — украин жазушысы, ақын, этнограф, аударушы, сыншы, редактор.

Бұрынғы Чернигов губерниясының Воронеж деген жерінде туған - қазір бұл жер Украинаның Сумы облысының Шостков ауданына қарайды. 

Әкесі - Александр Андреевич казак атамандарының ұрпағы еді, егін егетін бай адам еді, шешесі Катерина - казак жүзбасы Иван Гладкойдың қызы еді. Кулиштің "рухани кіндік шешесі" - Ульяна Мужиловская еді.

1841 жылына дейін Кулиш бірнеше жыл Киев университетінде дәрістеріне баратын болады. Кулиштің ата-бабалары казак атамандары болса да, оған қарамастан оның ресми дворян әулетінен шыққанын көрсететін құжаттары болмаған еді, сондықтан Кулиш университетте оқуға құқығы болмағандықтан оқи алмайды.

Мектептердің бақылаушысы - М.Юзефскийдің арқасында Кулиш Луцк қаласындағы дворян училищесінде жұмыс істеуге бастайды. 1845 жылында "Современник" журналы Кулиштің "Чорна рада" (*Қара одақ*) романын басып жарияланды.

1847 жылы қаңтардың 22-сінде Пантелеймон Кулиш 18-жасар Александра Михайловна Белозерскаяға үйленеді, тойында Кулиштің досы - атақты ақын Тарас Шевченко куә ретінде болды. 1847 жылы Петербург Академиясы Кулишті Батыс Еуропаға жолдайды, соған Кулиш әйелімен баратын болады.

Пантелеймон Кулиш украин әліппесінің нұсқаларының бірінің авторы.

Дереккөздер
-----------
**Жұмаш Әубәкіров** (1920-1994), партия, кәсіподақ қызметкері. Қазіргі Бұқар жырау ауданының түлегі. Республикалық партия мектебін (1951), ҚазМУ-ді (1952) бітірген. Ұлы Отан соғысына (1941-1945) қатысушы. Соғыстан кейін партия және комсомол жұмысында болады: Қазақстан КП Октябрь аудандық және облыстық комитеттерінің нұсқаушысы, Қарағанды қалалық комитетінің бөлім меңгерушісі, хатшысы, Октябрь аудандық комитетінің 1-хатшысы. 1970-78 ж. кәсіподақтары облыстық кеңесінің төрағасы. 1978-1987 ж. облыстық халықтық бақылау комитеті төрағасының орынбасары. КОКП 24-съезінің, Қазақстан КП 13-15-съездерінің делегаты. 2-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Қарағанды қаласының құрметті азаматы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
«Заң және заман»-«Закон и время» - қазақ және орыс тілдерінде ай сайын (алғашында екі айда бір рет) шығатын республикалық қоғамдық-саяси, ғылыми-құқықтық журнал. Алғашқы саны 1996 жылы мамыр айында жарық көрген. Құрылтайшысы - Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы. Журналдың басты мақсаты - жұртшылықты еліміздегі құқықтық реформаның нәтижелерімен таныстырып отыру. Прокуратура органдарының кадағалау қызметі, сот билігі және тергеу, салық, кеден, тағы басқа. Құқық қорғау салалары жұмысына да ерекше мән беріледі. Адам құқығын, азаматтардың конституциялық құқықтарын қорғау мәселесі - журналдың басты тақырыбы.
2004 жылға дейін А5 көлемде жарық көрсе кейін А4 нұсқасына ауысты. 80 беттен тұрады, мұқабасы ішкі мұқаба жылтырақ қағазда.
Журнал 1996 жылдан бастап Алматы қаласында шықты, 2009 жылдың желтоқсан айынан бастап Астана қаласына көшірілді. 
Таралымы – 3200 -5000 дана.
Журналдың бас редакторлары: 1996-2004 жылдары Самат Бектенұлы Ибраим, 2004-2009 жылдары Шолпан Арапбайқызы Забих, 2010 жылдың қаңтарынан бастап қазіргі уақытқа дейін Жанат Қабылдаұлы Қалықов. 
.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Жұмағали Задан Тасқалиұлы** (12.04.1936 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданың Ноғайбай ауылында) – филология ғылымдарының докторы(2000), профессор(2000). ҚазПИ-ді (*1961, қазіргі ҚазҰПУ*) бітірген. Қарағанды педагогикалық институтында (*қазіргі Қарағанды мемлекеттік университетті*) аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1965–95). 1996 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде доцент, профессор қызметін атқарады. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, 5 монографияның авторы.

Шығармалар
----------

Өршіл гуманизм өнегесі, 1977; Дауылды жылдар шежіресі, 1987; Қоркыт ата кітабы, 1987; Қазақ эпосы, 1987, Шындық және көркем әдебиет, 1993; Уақыт және әдебиет, 1999.

Дереккөздер
-----------

* Қазақ энциклопедиясы

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Аполлон Николаевич Майков** *(04.06.1821, Мәскеу, - 20.03.1897, Санкт-Петербург)* - орыс ақыны.

Аполлон Майков бейнеленген суреті Сергей Левицкийдің түсірген фотосы
Суретшінің отбасында туған. Mәскеудің Румянцев музейінде, кейін Санкт-Петербургте шетел цензурасында қызмет істеді. Алғашқы өлеңдері 1840 ж. басылды. Тұңғыш жинағы - "Өлеңдер" 1842 ж. жарық көрді. В.Г.Белинский "Аполлон Майковтың өлеңдері" атты мақаласында ақынның өнерін ерекше бағалады. Майковтың көптеген өлеңдері өнер жайында, тарихи тақырыптарда жазылған. Оның "Екі тағдыр", "Машенька" поэмалары мен "Бикеш" атты өлеңі өмір құбылыстарын нақтылы бейнелеп көрсетуде ақынның шеберлігін танытады. М.Шоқан Уәлихановтың пікірлес достарының бірі болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы 7 том
**Шухов атындағы көше (Алматы)** - көшеге Қазақстанның белгілі жазушысы Иван Петрович Шуховтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 17.01.1978 №7 шешімі) берілген. Шухов Иван Петрович (1906-1977) Солтүстік Қазақстанда (Пресновки стансасы) дүниеге келген. Ол - «Простор» журналының бас редакторы. «Горькая линия», «Ненависть» т.б. прозалық шығармалардың авторы. Көше Медеу ауданында орналасқан. Казачка өзенінен басталып, Іле Алатауының оңтүтстік жақ етегіне барып тіреледі. Ахмедсафин, Орманов көшелерімен қиылысады. Бұрынғы атауы - Крестьянская көшесі. Кешенін ұзындығы - 1450 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Жұмақ** – Шыңғыстау жотасының оңтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысының Абай және Аягөз аудандары шекарасында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1119 м. Ендік бағытта созылып жатқан Жұмақтың ұзындығы 3 км, енді жері 2,2 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы орта және төменгі палеогеннің жанартаутекті шөгінділерінен, құмтас, тақтатас, конгломерат, т.б. жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Шығысы мен оңтүстік, оңтүстік-шығыс беткейлері тіктеу келген. Батыс және шығыс беткейлерінен Қыстаубай және Қос өзендері бастау алса, оңтүстік баурайынан Шеттембай өзенінің салалары бастау алады. Көлбеуленіп келген солтүстік бөлігінде Жүрекадыр ауылының Рақымжан қыстауы бар. Таудың оңтүстік шығысында 2,5 км жерде Кенесары атты зират жатыр.

Өсімдігі
--------

Жұмақтың сайлы-жыралы келген етегінде бетеге, боз, қылқан боз, т.б. далаға тән өсімдіктер өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
**«Шура-и ислам»,** , Ислам кеңесі - 1917 жылғы мамырда Мәскеуде өткен бүкілресейлік мұсылман съезінің шешіміне сәйкес құрылған қоғамдық-саяси ұйым. 

  

Бұл ұйым Уақытша үкімет жағдайында, мұсылмандардың және олардың қоғамдық ұйымдарының Құрылтай жиналысына дейінгі іс-әрекеттерін қадағалап, үйлестіріп отырды. Құрамына Түркістаннан 7, Кавказдан 2, қазақ облыстарынан 5, Литва татарларынан 1, ішкі Ресей мұсылмандарынан 10 адам кірді. Шура-и исламның Петроград каласында орналасқан 12 адамнан тұратын атқару комитетінің төрағалығына Ж.Салихов, орынбасары болып Ж.Досмұхамедұлы сайланды. Атқару комитеті мүшелері қатарында алғашында У.Танашев, Жақып Ақбаев, Зәки Уалиди Тоған, Ғ.Ходжаев, Көлбай Төгісов, Ш.Мұхамедияров, И.Лиманов секілді қайраткерлер болды. Шура-и ислам Бүкілресейлік мұсылмандар съезінің шешімдерін басшылыққа алды. 1917 жылы шілдеде өткен Бірінші жалпықазақ съезі Шура-и исламға мүшелікке қазақ өкілдерін: Ақмоладан А.Тұрлыбаевты, Семейден Ә.Сәтбаевты, Торғайдан Ә.Байғуринді, Оралдан У.Танашевты, Жетісудан Б.Мәмбетовті, Сырдариядан М.Шоқайды, Ферғанадан Ғ.Оразаевты сайлады. Шура-и ислам 1917 жылы шілдеде Қазан қаласында Бүкілресейлік мұсылмандар сиезін өткізуді ұйымдастырды. Шура-и ислам Қазан төңкерісіне дейін жұмыс істеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7
Саусақ ізі идентитиі
**Илентити** (ағылш. *Identity*) — бұл тұлғаны, немесе топты сипаттайтын қасиеттер, сенімдер, тұлғалық мінез, сырткөрініс және/немесе жариялығы.

Әлеуметтану ұжымдық идентитиге баса назар аударады, ол даралықтардың идентитиі болып, ол рөл-қимылы (role-behavior), және топ мүшелері жиынтығымен сипатталады. Peter Burke бойынша, "идентити бізге кім екенімізді айтады және басқаларға біздің кім екенімізді хабарлайды." Идентити қалыптасқаннан кейін әрекетті жетелейді, яғни "әкелік" идентити "әке" болып әрекет етуге, "медбикелік" идентити "медбике" секілді өзін ұстауға итермелейді."

Психологияда "идентити" термині негізінен тұлғалық идентитиді, немесе даралықты бірегей (unique) ететін өзгеше қасиеттер мен белгілерді сипаттауға қолданылады. Идентитилер өздік-ұғым, өздік-имидж, (біреудің өз сана моделі) және өздік-бағамен, және даралықпен тығыз байланысты. Даралықтар идентитиі шартты, әрі контекстік, жағдайға бейімделулік және өзгергіш. Оның ағындық (fluid) сипатына қарамастан, идентити жеке тұлғаға тұрақты, жалпы анықтама бергендей сезім туғызады, өйткені оның негізі тұлғалық идентити сезімі (жалғасты үздіксіз өзі болу сезімі).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Compare *Collins Dictionary of Sociology*, quoted in Culture and Identity // Success in Sociology —  Dublin: Folens Limited. — P. 12. — ISBN 9781850082606.
2. 1 2 3  Burke, Peter (2020), Kivisto, Peter, ed. *Identity*, **2**, Cambridge University Press, pp. 63–78, doi:10.1017/9781316677452.005, ISBN 978-1-107-16269-3,
3. ↑  Cheek, Jonathan M. (1989), Buss, David M.; Cantor, Nancy, eds. *Identity Orientations and Self-Interpretation*, New York, NY: Springer US, pp. 275–285, doi:10.1007/978-1-4684-0634-4\_21, ISBN 978-1-4684-0634-4, retrieved 2022-02-22 . "Identity is the construct that defines who or what a particular person is."
4. ↑  Identity  (ағыл.).
5. ↑  14: The operationalisation of identity theory in racial and ethnic relations // Theories of Race and Ethnic Relations —  Cambridge: Cambridge University Press, 1986. — P. 299ff. — ISBN 9780521369398.
6. ↑  Leary Tangney, 2003. p 3
7. ↑  Kurzwelly, J (2019). "Being German, Paraguayan and Germanino: Exploring the Relation Between Social and Personal Identity". *Identity* **19** (2): 144–156. doi:10.1080/15283488.2019.1604348.
**Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институты**– медицина саласындағы мамандар біліктілігін көтеруге арналған мемлекеттік жоғары оқу орны. Институт Алматыда 1963 ж. ұйымдастырылған. 

1996 жылдан С.Д. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің құрамында. Институт ұжымы дәрігерлер білімін жетілдірумен қатар, ғылыми және алдын ала емдеу жұмыстарымен де шұғылданады. Институтта еліміздің М.Әлиев, Т.Шарманов, С.Балмұқанов, Ә.Ідірісов, Х.Мырзалиева, Ф.С. Каневская, Г.К. Ткаченко сияқты көрнекті маман-ғалымдары мен денсаулық сақтау ісінің белгілі ұйымдастырушылары қызмет етті. 
Қазір ин-т ұжымында 35 ғылым докторы, 150 ғылым кандидаты жұмыс істейді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ақсай қаласының гербі
**Ақсай гербі** - Ақсай қаласының рәміздік белгісі. 

  

Ол Қазақстан туы түстес аспанкөк қалқанға орналасқан. Қалқанда алтын түстес ою — Ақсай қаласының географиялық орнын, кілт Қарашығанақ газ конденсаты кен орнын тауып, оны игерудегі ерен еңбектің рөлін, айқасқан қолдар — ынтымақтастықты, от жалыны — кеншілердің жігер-күшін бейнелейді. Таңбаның төменгі жағындағы бидай масақтары Ақсайдың ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру және оларды өндеу жөнінен аудан көлеміндегі негізгі орталық екендігін аңғартады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8
**Татьяна Васильченко** — 1947 жылы 20 маусымда Алматы қаласында туған. 1970 жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика факультетін тамамдаған.

Жетістіктері
------------

Әр жылдарда Ұлттық Ғылым Академиясының Астрофизика институтында ғылыми қызметкер, «Қазэлектромонтаж» тресінде инженер, «Жазушы» баспасында корректор, «Арай-Заря» журналында бөлім меңгерушісі, «Доживем до понедельника» газетінде журналист, «Простор» журналында корректор, бөлім меңгерушісі қызметін атқарған.

Шығармалары
-----------

Ақынның «Солнце в окне», «Я мечтаю», «Зеленный иероглиф» сияқты жыр жинақтары жарық көрген. «Пусть всегда будет солнце», «Время вперед» ұжымдық жинақтарына өлеңдері енген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Бұқпа** — газет. Көкшетау қаласында 2001 жылдың 4-қаңтарынан бастап шығады. Алғашында 8 беттік, 2003 жылдан 16 беттік болып шығады.

«Бұқпа» газеті Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім минисрлігінде 2000 жылы 2-қыркүйекте №1601 болып тіркелген. Қазіргі уақытта 4500 — 5000 данамен шығады, «Рек-Визит» ЖШС-нің жеке меншігі болып табылады. Бас директоры Айбашпанов Мұрат Асанұлы, бас редактор — Мәтен Өтешұлы Бижанов.

«Бұқпа» газеті тәуелсіз болғандықтан Ақмола — Көкшетау — Петропавл аймағында таратылады. Газет ұлттық мүдде, қала мен ауыл тұрғындарының арасындағы өзара қарым-қатынас, қазақ зиялыларының тағдыры, мемлекет тарихы мәселелері тақырыбын сөз етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақ Энциклопедиясы», II-том
Сурет:Улица Панфилова (Алма-Ата).jpg
Көшеге аты аңызға айналған тұлға, генерал-майор, Кеңес Одағының Батыры Иван Васильевич Панфиловтың есімі 1956 жылы берілген. Панфилов Иван Васильевич (1893-1941) Ресейдің Саратов облысындағы Петровск қаласында дүниеге келген. 1941 жылдың шілдесінен өзі құрған 316-шы (қарашадан - 28-ші гвардия) атқыштар дивизиясына қолбасшылық еткен. 1941 жылдың қазан-қарашасында Мәскеу түбінде Волоколам бағытында болған ауыр шайқаста жеке құрама үлкен ерлік танытқан.

Көше Жетісу, Алмалы, Бостандық, Медеу аудандарында орналасқан. Алматы 2 темір жолынан басталып, Қабанбай батыр көшесіндегі Абай атындағы опера және балет театрынан ары қарай жалғаса отырып, әл-Фараби даңғылын қиып өтіп, Қажымұқан көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Бұрынғы атаулары: а) Казарменная; ә) Красноармейская көшелері. Көшенін ұзындығы -3800 метр.

Көше бойында «Есік» қонақ үйі, Театр және өнер институты, Төле би көшесімен қиылысқан жерде сквер, Қазақстан-Британ техникалық университеті, «Қазақтелеком» ғимараты, «Дастарқан» жөн «Заңғар» сауда орталықтары, «Аққу» кафесі, «Алмас», «Туризм және экскурсия кеңесі, т.б. орналасқан. Скверде қазақтың батыр қыздары-Шығыстың қос жұлдызы - Мәншүк Мәметова мен Әлия Молдағұловаға ескерткіш орнатылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Моли́зе** (итал. *Molise*, Үлгі:Lang-nap) — Италия әкімшілік аймағы. Абруццо, Лацио, Кампания және Апулия аймақтарымен шектеседі, Адриат теңізіне шығады. 2 провинциядан тұрады: Кампобассо және Изерния. Астанасы - Кампобассо.

Физико-географиялық сипаттамасы
-------------------------------

Молизе провинциялары
Таулы жерлері көбінесе аймақтың түкпірінде Лацио және Абруццо шекараларында орналасқан. Ең үлкен тау сілемдері - Кампо, Капраро және Мета (тау). Адриат теңізі жағалауына жақындай бере жердің таулылығы азаяды. Су ағындары тауларда аймақтың үш басты өзендері - Триньо, Биферно және Форторе ағатын өзен аңғарларын қалыптастырған. Негізгі тау жыныстары - шөгінді, әктасты болып келеді. Бұл өз кезегінде жылжымалар мен селдердің пайда болуына себепші болады. Орман алқаптары аз кездеседі. Күзі жаңбырлы, қысы суық болып келеді. Молизе оңтүстік Италияның ең суық аймақтарының бірі болып табылады. Сонымен қатар жағалау климаты жылы және теңіз бриздеріне тәуелді болып келеді.

Экономикасы
-----------

Молизе әкімшілік аймағы 1963 жылы Абруццо аймағынан бөліну нәтижесінде пайда болды. Ауыл және Мал шаруашылығы бұрыннан бері аймақ экономикасының негізі болып келеді. Бұл жөнінде көршілес аймағы Абруццомен ұқсастығына қарамастан, Молизе экономикасы баяуырақ дамуда. Индустриалды өндірісі әлсіз дамыған, көбіне Биферно өзені аңғары мен Термоли қаласында орналасады. Бұл - аймақта пайдалы қазбалардың және туристік объектілердің аз тарағандығына байланысты.
Аймақтын ЖІӨ - 0,4%. Молизе ЖІӨ 5.958,7 млн еуроны құрайды. Жан басына шаққандағы ЖІӨ - 18.591,9 еуро.

Қала орталықтары
----------------

Молизе елді мекендерінің басым көпшілігінің тарихы ежелгі замандардан бері созылып келеді. Кампобассо (51 мың адам, 2006 жылғы санақ бойынша) - аймақ астанасы, аймақтың түкпірінде теңіз деңгейінен 700 м биіктікте орналасқан; сауда ісі аймақ экономикасының негізін құрайды. Жағажайдағы Термоли (31 мың адам, 2006 жылғы санақ бойынша) балық аулау орталығы өзінің аймақтағы ең үлкен кемежайымен және мөлшермен XI ғасырда салынған сарайымен белгілі

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Дереккөздер
-----------

* Mangasaryan V. Le Regioni d'Italia. Erevan, 2003.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  Италия аймақтары |
| --- |
|  |
| Флаг Италии | 

Абруццо | Базиликата | Калабрия | Кампания | Эмилия-Романья | Лацио | Лигурия | Ломбардия | Марке | Молизе | Пьемонт | Апулия | Тоскана | Умбрия | Венето | Фриули-Венеция-Джулия | Сардиния | Сицилия | Трентино — Альто-Адидже | Валле-д’Аоста
 |

 |
**Қарақұла** – көбінесе жабайы аңдарда болатын, қара жонды басып өтіп, құйыршықтың ұшына дейін қақ жарып тұратын табиғи сызық.

Атау мәні
---------

Дәстүрлі ортада оны "қарақұла" деп атаса, ғылымда "медиана" дейді. Қарақұла – 2/1, жарты, 0,5, қақ жартыға тең. Латын тілінде медиана – қарақұла, қарақұладан қақ жару, тең жару, тең бөлу дегенді білдіреді.

Сипаты мен мағынасы
-------------------

Қарақұла жануар денесіндегі түктен бөлек, көбінесе қара түсті, ұзындау келген, жылтыр болады. Ол жануарлардан бөлек, жәндік, құрт-құмырсақалардың да денесінде болады. Сондай-ақ, өсімдіктердің діңінің ұзынынан қақ жарып тұрған ішкі өзегі бар, ал жапырақтарда оны екіге бөліп тұратын сызық бар. Қарақұла дәстүрлі ортада тепе-теңділік, тең өлшемділік, тең үлгілілік, тең пішінділік, тең мүшелілік, тең денелілік, тең көлемділік, тең жарты, қақ жартысынды тіркестердің мағынасын айғақтайтын ұғым іспетті.  

Қазақта «қарақұладан қақжарып бөліп алдық», «қарақұладан қақжарып бөліп беру» деген теңеу сөздердің болуы осының дәлелі. Сондай-ақ, дәстүрлі ортадағы дау-дамай, шиеленіскен мәселелерді әділ шешетін билерге қаратыла айтылатын «қарақылды қақжарған» деген теңеудің болуы – осы қарақұладан қақ жарғанды білдірсе керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Бабалықұлы Ж. Мал ауруларының қазақша атаулары. Алматы. Қайнар, 1986;
* ҚР МОМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.
**Мардымды**. Қазақ тіліндегі қазіргі мағынасы — өнімді, нәтижелі, жартымды. «...бірдемелер айтпақ боп көріп еді, онысынан да мардымды ештеңе шықпады» (Ө. Қанахин, Жүрек.).
Іздестіре келгенде, сөз төркіні жүйесі басқа араб, парсы тілдері екендігі байқалады. Араб тілінде «мәрәде» сөзінің бір мағынасы — зор, үлкен, ал парсы тілінде «мәрданэ» тұлғасы — батыл, ер жүрек. Араб, парсы тілдерінен ауысқан деуге болады, ноғай тілінде кездесетін «мардым» тұлғасындағы сөздің «үлкен, зор, күшті, мықты» сияқты мағыналарын кездестіреміз. Осы түлғаға қазақ тілінде -ды қосымшасы л<алғанып, «мардымды» сөзі пайда болған әрі мағынасына да аз-кем өзгеріс енген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Категория:Персоналии по алфавиту
Категория:Википедия:Статьи о государственных деятелях без иллюстраций на Викискладе
человекТархун (ихшид)
**Тархун** — 700-ші жылдардың бірінші онжылдығында (VIII ғасырдың басында) Самарқандта билік құрған соғдылық ихшид.

Лившиц В. А. 8-ғасырдың басындағы Тархун Самарқан ихшидінің атауы түркі деп есептеген .

Кейбір деректерде ол Соғдыны 700, басқа деректерде 705 немесе 707 жылдары билей бастады. Ол 707 жылы бұхарлармен және түргештермен одақ құрып, Орта Азиядағы араб шапқыншылығы мен исламдану кезеңінде араб жаулап алушыларына қарсы белсенді күрескені белгілі. 709 жылы Кутейба ибн Муслим бастаған араб басқыншылары Бұхараны басып алғаннан кейін Тархун Самарқанды осындай тағдырға ұшыратпау үшін олармен келісімге келіп, ол басқарған соғдылардың бір бөлігі алым төлеуге мәжбүр болды. Тархун Бұхарадағы арабтарға елшілерін жіберіп, олардың билігін мойындады. Бұл оқиғалар соғды элитасының ішінде наразылық пен бүлік тудырды, ал Тархунды шектен тыс жұмсақтық, сақтық және исламшыл ұстанымы үшін соғды ақсүйектері алып тастады. Тархунның орнына Гурек билей бастады. Биліктен шеттетілгеннен кейін Тархун түрмеге жабылды, сонда ол өзін-өзі өлтірді. Оның екі ұлы шығысқа қарай – Пенжикентке, тағы бір соғды билеушісі – афшин Деваштичтің сарайына қашып үлгерді, онда оларды өте жақсы қарсы алып, құрмет көрсетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Лившиц В. А. Правители Панча (согдийцы и тюрки) // Народы Азии и Африки. № 4, 1979, с. 58

Әдебиеттер
----------

* *Тархун* – Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы (өзб.). – Ташкент, 2000-2005 жж.
* Әт-Табари, Әбу Жағфар Мұхаммед ибн Жарир. *Әт-Табари тарихы.* Ред. Эхсан Яр-Шатер. 40 том. Олбани, Нью-Йорк: Мемлекеттік университетінің Нью-Йорк баспасы, 1985-2007.
* Gibb, H. A. R. Арабтардың Орталық Азиядағы жаулап алулары (анықталмаған). — Корольдік Азия қоғамы, 1923 ж.
* Wellhausen, Julius. Араб патшалығы және оның құлауы (анықталмаған). — Калькутта: Калькутта университеті, 1927 ж.
**Турікелі**, "Түрікелі азаттық комитеті" – 1950 ж. Түркістан халқының мүддесін қорғау мақсатында Мюньхенде құрылған ұйым. Оған Мұстафа Шоқайдың сенімді ізбасары болып табылатын Қарыс Қанатбай жетекшілік етті. Ұйымға негізінен эмиграцияда жүрген түркі-мұсылман халықтарының өкілдері тартылды. Ұйым "Турікелі" деген атпен орыс және шағатай тілдерінде журнал шығарды. Онда, Мұстафа Шоқайға және оның идеяларына ерекше көңіл бөлінді. Журналдың 1951 ж. желтоқсанда шыққан саны Мұстафа Шоқайдың қайтыс болуының 10 жылдығына арналды. "Турікелі" ұйымы ұзақ қызмет ете алмағандықтан тарап кетті.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Гипогалактия** (ағылш. *Low milk supply*) — нәрестені емізгенде емшектегі сүттің жетіспей, аз бөлінуін білдіреді. Мұндай жағдай бала емізіп жүрген аналардың оннан бірінде кездесіп отырады.

Себептері
---------

* сусамыр сырқатына ұшырау, қалқанша безінің ауыруы
* жүктілік токсикозы
* дұрыс тамақтанбау
* шамадан тыс қажып-шаршау
* сүт бездерінің шаршауы
* нәрестенің ему рефлексінің дамымауы себептері жатады

Көмек шаралары
--------------

Сүт аздықтың алдын алу мен емдеуде жүйелі түрде жеткілікті тамақтану, қанып ұйықтау, жақсы демалыс, баланы емізерден 10-15 минут бұрын сүтті молайту үшін сұйық тағамдарды (сүт қатқан шай, компот, дәрілік шөптердің қайнатпалары мен тұндырмаларын) ішу айрықша маңыз атқарады. Сонымен бірге көмек шараларына мыналар жатады:

* нүктелі уқалау (массаж)
* дәрілік өсімдіктерді жинау
* басқа да халықтық емдер

Мұның ішінде нүктелік уқалауға келсек, жауырынындағы нүктелерді, сәбиді емізерден 20-30 минут бұрын, тұрақты түрде 30-40 секунд уқалап отыру керек.

Дәрілік өсімдіктермен емдеу
---------------------------

Ана сүтін молайту үшін витаминді шипа ретінде:

1. фито-шай

* қоңыр итмұрын 25,0 гр
* таңқурай жемісінің 25,0 гр
* қара қарақат жапырағының 25,0 гр
* итбүлдірген жапырағының 25,0 гр

1. фито-шай

* қоңыр итмұрын жемісінің 30,0 гр
* қара қарақат жемісінің 10,0 гр
* қалақай жапырағының 20,0 гр
* дәндей егілген сәбіз тамырының 30,0 гр қоспасының 1 ас қасығын 1 стақан қайнаған суға салып, 15 минут қайнатқаннан кейін тұндырмасын 1/2 стақаннан жылы күйінде күніне 2 рет ішу керек.

Сонымен қатар кәдімгі анис жемісінің 20,0 грамм, бақша аскөгі жемісінің 20,0 грамм, жұпаркүл шөбінің 20,0 грамм қоспасының тұндырмасын ішу керек.

Халықтық басқа ем түрлері
-------------------------

Бала емісіп жүрнен әйелдердің сүті молайып, тиісті мөлшерде бөлінуі үшін олардың грек жаңғағын, орман жаңғағын, анчоус, тұқы балалық, тауық етін, сәбізді, аскөкті, теңіз капустасын, қара шомырды, асқабақты көбірек жегені абзал. Сол сияқты сүт қосқан шайды, итмұрын жемісінің, зире тұқымының, бақбақ, мыңжапырақ тамырлары мен жапырақтарының тұндырмаларын көбірек ішкені абзал.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақсатан әйелдері журналы 1925 Жылдан шыға бастады №10 2001ж.
Түрік бұршағының 100 г - 54 ккал

Құрамында ағуыз, жасұнық, фосфор, калий, С дәрумені, А дәрумен негізі, кальций, темір бар.

Қуат беретін дән
----------------

Құрамында ас қорытуды жақсартатын жасұнық бар, жүрек жұмысына жақсы әсер етеді, сонымен қатар қан құрамындағы қанттың деңгейін реттейді. Түрік бұршағы ағзаны қан құрамындағы қанттың деңгейін жоғарылатпай, біртіндеп қолданылатын қуатпен қамтамасыз етеді.

Түрік бұршағы әлемді жаулап алуда
---------------------------------

Бізге ноқат Таяу Шығыстан келді, ал оған ол Солтүстік Африкадан және Үндістаннан келді. Финикяндар оны Испанияға алып келді. Оған жылы әрі құрғақ ауа райы қажет болғандықтан, ноқат Еуропа бойынша өзінің салтанатты шеруін Жерорта теңізі бассейнінде аяқтады. Испандықтар оны Америкаға алып келді. Ол мексикан, испан, итальян және үндістан тағамдарында қалып қойды. Бірақ ең алдымен, ол Шығыс тағамдарының белгісі болып табылады.

Етті алмастыру Құрамында ағуыз мөлшерінің көп болуының арқасында, ноқат вегетариндық емдәмде етті алмастырушы ретінде қолданылады. Нут бұршақтары көкөністері

Әр түрлі жүз әд3с
-----------------

Саяхатшылар мен туристерді түрік бұршағының дайындалу әдісінің әр түрлілігі таң қалдыруы мүмкін. Араб елдерінде ол хумус (езбе), фалафель (кішкені шар түріндегі жылы асарлық) немесе кус-кус сияқты ұлттық тағамдардың басты құрамдас бөлігі болып табылады. Сонымен қатар оны ұнтақтайды, сосын оны тұздықтарға қосады немесе кофені алмастырушыны дайындау үшін қолданады. Түрік бұршағын сорпалар мен салаттарға салады, ал Үндістан мен Пәкістанда ноқаттың жас бұршаққындарын асқа көкөніс ретінде қолданады. Шығыс елдерінде түрік бұршағының пісірілген дәндері жеңсік тағам болып табылады.

Дереккөздер
-----------
Сирек кездесетін түр. Қазғыш аралардың ежелгі туысы өкілінің бірі. Оның ұрпағына деген қамқорлығы күрделі, ұя салуы қызық та өзгеше. Орта Азиялық жергілікті түр. Түркіменстаннан (Мары),Өзбекстаннан (Самарқан,Түркістан жотасының тау етегінен,Сиджак,Қар жантау жотасының аласа тауларынан); Оңтүстік Қазақстаннан (Леңгірден оңтүстікке қарай 30 ша-қырым, Қаржантау жотасының аласа тауларынан) табылған. Тау етегі және жазықтықтың ылғалды алқаптарында, шөлді аймақтың аласа тау белдеуіндегі тау сайларында тіршілік етеді. Аналықтары,сірә, (Scelіphron-ның басқа түрлері сияқты) ұяшықтарын ылғал топырақ түйіршіктерін жапсырып салады да, онда өз ұрпағы үшін жан сыздандырылған өрмекшілерді қор ретінде жинайды. Түрді қорғау үшін саны едәуір жоғары жерді тауып, қорғау шараларын ұйымдастыру керек.

* Сурет:Шестаков сцелифроны.jpgсүрмелі

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
**Райхан Хасанқызы Ибрашева** (1944 жылы туған, Алматы қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1997), профессор (1998).

ҚазМУ-ды (1966, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университеттте стажер-зерттеуші, аспирант (1966–71), кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1972–85), доцент (1985–94, 1996–97) қызметтерін атқарды. 1997 жылдан профессор 1996 жылы «Жидкофазный гидрогенизационный катализ на гидритах La V 5-x C LaNi 5-x Cux Hn» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

Ибрашева Райхан Хасанқызы 84 ғылыми жарияланымның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы Ғылыми Энциклопедиясы
**Сайрамсу**, *Сайрам* – Арыс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Төле би, Сайрам аудандары жерімен ағады.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 76 км, су жиналатын алабы 1060 км2. Мартөбе ауылы тұсында өзеннен Қызылсу суару жүйесі, каналдар тартылған. Бөріжар саласы Бадам өзеніне құяды. Арнасы тік жарлы. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Алабы жайылым. Суы егін, мал суаруға пайдаланылады. Өзен бойында Қасқасу, Тасарық, Көксаяқ ауылдары орналасқан.

Бастауы
-------

Өгем жотасындағы мұздықтардан басталып, Шымкент қаласына жете бере Бадам өзеніне құяды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 - том
**Грек жаңғағының** сыртқы түрі — шар тәрізді. Түрі мен диаметрі бір ағаштың өзінде әр түрлі болып өзгеріп отырады. Жаңғақ қабығына байланысты қалың және жұқа болып келеді. Жемісін әбден пісіп толғанда, яғни ыртқы қатты сүректенген қабығы кепкенде жинайды. Осы кезде оның қатты қауыз жапқан ішкі дәні төртке бөлінеді. Жиналған жаңғақ дәндерін ұзақ сақтау үшін, күн көзінде не арнайы кептіргіште кептіреді. Ашық және күңгірт қауызды ядросын (дәнін) 12 сағаттай тұзды суға салып қойса, қауызы оңай алынады, содан кейін дәнді ағынды суға шайып алып, кептіру керек. Ұнтақталған, кесілген және майдалап үгітілген грек жаңғағының піскен жемістерін алма, қант қызылшашы және балдыр көкке (сельдерей) қосып, түрлі салат жасайды. Сондай-ақ оны ерік қосылған қышқылтым сорпаға, жұмыртқа қосылған әр түрлі сұйық асқа және баклажан, жаңғақ тұздығы (соусы) мен пудингке (ұн немесе күрішке жұмыртқа, сүт, жұзім т.б. раластырып жасалған тағам) үстемелен қос ады. Жайғақты шикі күйінде де жеуге болады. Қаймақ, тосап 'жасарда қолданылатын май алынады. Конфет, торт, печенье, халва, начинка, кондитер өнімінің басқа түрлерін даярлауда пайдаланылады. Кавказдықтар бал қосып гозинаки, шабдалымен араластырып, алманы жұзім шырыны сіңген жіпке тізіп, чурчхелы деген дәмді тағам жасайды. Грек жаңғағы ядросы калориялық құрамы жағынан барлық жаңғақ тұқымдастардан асып түседі, бұл орайда ол бидай нанынан 3 есе, сиыр сүттен 10 есе асып, сары майға жақындайды. Халықтық медиңинада грек аңғағының діңінен, жапырағы мен тамыр қабықтарынан алынған шырын (сөл), майы емдік-диеталық мақсатта пайдаланылады. Мысалы, рахит, сары аурулармен ауырған балаларды оның жапырақ, жаңғақтарының қайнатылдысымен емдейді. Тұнбасына дәке батырып, жараның бетіне басады. Ал байлауға ыңғайсыз жерлерге сұйық май сияқты жағады. Асқазан-ішек ауруларын емдейді. Грек жаңғағын тағамға қосып, медиңинада пайдаланумен бірге, оның шаруашылықтық та маңызы зор. Жапырағы мен ядросы хош иісті эфир майына, А, В, Р витаминдеріне және каротин, белоктік заттарға бай, ядро ұясы аскорбин қышқылын (С витамин) бөледі.

Тағы қараңыз
------------

* Грек жаңғағының ағашы

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЖаңғақтар |
| --- |
|  |
| 

Арахис • Бадам жаңғағы • Грек жаңғағы • Емен жаңғақ • Жатаған самырсын жаңғағы • Кешью жаңғағы • Маньчжур жаңғағы • Мускат жаңғағы • Орман жаңғағы (Фундук) • Пісте • Самырсын жаңғақтары • Су жаңғағы • Талшын жаңғағы • Шамшат жаңғағы
 |

 |

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
*Басқа мағыналар үшін Қаратас деген бетті қараңыз.*
**Қаратас** – Тасқарала тауының солтүстік-батысындағы шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Нұра ауданы Тікенекті ауылының оңтүстік-щығысында 24 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 532 м. Беткейлері көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Батысынан Жарабас, шығысынан Сарыөзен өзендері ағып өтеді. Солтүстігінде Ақжар, оңтүстігінде Ақшоқы таулары бар.

Өсімдігі
--------

Сортаңды бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, қоңырбас, итмұрын, тобылғы, қараған, т.б. өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5