recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Қаражігіт Баймендеұлы Апбас** - (1923 ж. т.), жазушы, драматург. Ұлытаудың түлегі. Қазақстан жазушылар одағының (1990), Қазақстан театр қайраткерлері одағының мүшесі, 1989).

  

Қазақтың мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген (1948). 1948-1990 жылдары Жезқазғандағы №6 мектепте мұғалім, мектеп директоры, Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінің Жезқазған, Сәтбаев, Ұлытау, Жезді аудандары бойынша меншікті тілшісі, «Жезқазған туы» газетінің бөлім меңгерушісі, әрі республикалык «Ара» сатиралық журналының штаттан тыс тілшісі қызметін атқарды. 

1972 жылы «Ақмоншақ» повесі мен әңгімелер жинағы, 1991 ж. **«Шақпақ», «Әке дауысы» повесі мен әнгімелер** кітаптары, 1993 жылы «Майқоңыр» романы, 1998 жылы «Қайран шеше» повестері мен әңгімелер жинағы, **«Сәкен шырағы сөнбейді», «Баубек»** трагедиялары жарық көрді. Б. Бұлқышев атындағы республикалық сыйлықтың иегері. Жезқазған қаласының құрметті азаматы (1993).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Афионқарахисар** (түр. *Afyonkarahisar*, арм. Շապին - Գարահիսար) – Түркияның батысындағы қала және аудан.

Афьонкарахисар илінің әкімшілік орталығы. Халық саны 128 516 адам (2000 жылғы халық санағының нәтижесі). Қала туралы алғашқы деректер хеттердің Арцава патшалығыбилік құрған кезеңге жатады (б. з. д. ІІ ғасырдың ортасы). Кейін қала Лидия мен Фригияның құрамында болып, Александр Македонский, римдіктер мен Византияның басқаруында да болған. Ежелде қаланың атауы *Акроин* еді. 739 жылы қала аумағында византиялық Лев Исавр мен оның ұлы Константиннің басқаруымен қалаға басып кірген араб әскері талқандалады. ХІІІ ғасырдың басында **Кония сұлтандығының** құрамына кіреді. Гермиян билеушілерінен қала Осман империясының құрамына өтіп, олар қалаға **«Карахисар-и-Сахиб»** (Қара бекініс қаласы) атауын береді. Бұл атау қала маңында селжұқтар орнатқан 235 метрді құрайтын қара бекініске байланысты қойылған еді. Қазіргі атауы Афьон (түрікшеден аударғанда апиын) қаланың маңында өсірілетін, емдік препараттарды дайындау үшін қажетті апиын магының атауымен аталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Шарль Луи Наполеон Бонапарт** (фр. ), **Луи-Наполеон Бонапарт** (*Louis-Napoléon Bonaparte*) атына ауыстырылған, кейін **III Наполеон** (*Napoléon III*; 20 сәуір 1808 жыл — 9 қаңтар 1873 жыл) — Францияның 1-ші президенті, Францияның соңғы императоры, Андорра князі.

Өмірбаяны
---------

III Наполеон I Наполеонның інісі болды. Билікті өз қолына алу мақсатымен, 1848 жылы республика президенті болып сайланды. 1851 жылы төңкеріс жасап, 1852 жылы өзін император етіп жариялады. Он жылдан кейін Франция экономикасында салық қаржысы дами бастады. Конституцияны қабылдап, бірнеше айдан кейін парламентке өз құқығын қайтарды. III Наполеонның билігін Франция-Ресей соғысы жойды, сол соғыста император тұтқынға түсіп, Францияға қайта оралмады.

5 қыркүйек 1870 жылдан 19 наурыз 1871 жылға дейін тұтқында болған.
**Селқостық** — адам мінезіндегі ұнамсыз қасиеттердің бірі. 

Бұл әр нәрсеге немқұрайдылықпен қарайтын кісілерде жиі кездеседі. Мұның себептері көп. Мұндай жағдай кейде адамдар арасындағы қарым-қатынас салқындап-суынғанда, мәселеге жете түсіне қоймағанда, оған сенімсіздік пайда болғанда, жүйке жүйесі шаршағанда тағы осы секілді объективтік, субъективтік себептерден туындап отырады. Берік дүниетанымы мен сенімі бар адамда мұндай жағдай кездеспейді. Сенімі жоқ адамда тұрақты мінез-құлық та болмайды. Мұндайлардың шындықтың ақ-қарасын айыруға, жай-жапсарын дұрыстап түсінуге, өмірден өз орнын тандай алуына шамасы жете бермейді. Селқос адамды өмір толқыны біресе анда, біресе мұнда соқтырады да, мінез-құлқын көлденеңнен кез келген кездейсоқ жағдайлар билеп кетіп отырады. Осындай селқос адамдардың психологиясын орыстың ұлы жазушысы Н.В. Гоголь тамаша көрсеткен: "Әрі-сәрі адамдар, бұлар ол да емес, бұл да емес, қандай адамдар екенін түсіне алмайсың, қаладағы Богдан да емес, селодағы Селифан да емес". Адамды селсоқтықтан арылтатын берік сенім мен имандылық, нақты дүниетаным, айқын бағыт-бағдар. Селқостық — адамның кез келген нәрсеге немқұрайдылықпен қарауы. Селқостық — адамдар арасындағы қарым-қатынас салқындағанда, түсінбеушілік, сенімсіздік пайда болғанда, жүйкесі шаршағанда және т.б. жағдайларда туындайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Бауыр шемені
------------

Құрсақ қуысына сұйықтықтың жиналуы бауыр ауруларының негізгі асқынуы болып саналады,бірақ та шемен цирроз кезінде жиі кездеседі.
Бауыр шемені кенеттен немесе іш кебуімен қатар бірнеше айдың ішінде бірті-бірте дамуы мүмкін.
Бауыр шемені бар науқастарға перкуссия жасағанда іштің бүйір тұсы аздап ауырады,ал ортасында ішектің тимпаниті байқалады.Науқасты сол жағына аударып жатқызғанда сыздап ауыруы төменге болады,және ол құрсақ қуысының сол бөлігінен сезінеді,ал оң жақтан тимпаникалық дыбыс естіледі.
Құрсақ қуысындағы шамалы сұйықтықты ультрадыбыспен сол сияқты компьютерлік томография әдістерімен анықтайды.
Сұйықтық көп мөлшерде болғанда бауыр шеменіне қосымша симптомдар қосылады:кіндіктің және шаптың жарығы,жіліншілік веналарының,геморроидалды веналардың варикозды кеңеюі,диафрагманың жоғары жылжуы,жүректің жылжуы және күре тамырдағы қысымның жоғарылауы сияқт белгілер кездеседі.Шемен сұйықтығымен төменгі қуыс венаның қысылуынан,сонымен бірге гипоальбуменияның салдарынан дененің төменгі бөліктері ісінеді.

Анықтау әдістемелері
--------------------

Бауыр ауруларын анықтауда
Кеңінен таралған қазіргі заманғы әдістермен қатар шеменнің себептерін анықтау үшін бауырдың немесе құрсақ қуысының биопсиясы мен лапароскопияны және диагностикалық парацентезді қолдануға болады.
Диагностикалық параәентезді диаметрі 1,5 сс-ге дейінгі инемен залалсыздандырылған жағдайда орындайды.Іштің оң жақ төменгі бұрышын жергілікті анестезия жағдайынжа тесіп,50 мл-дей сұйықтық алады.Оны цитологиялық және биохимиялық зерттеуге жібереді.Бұл әдістің перитонеальды сұйықтықтың айырмашыдығын бағалау,ондағы белоктың,лейкоциттердің және эритроциттердің мөлшерін анықтау үшін маңызы көп.

Дерек көздер
------------

Ішкі аурулар пропедевтикасы,Айтбембет Б.Н,Алматы-2009.
**Сембай Бердімұратов** — 1921 жылы Гурьев облысының "Тегісшіл" ауылында дүниеге келген.

Майдангер
---------

1942-1945 жылдарда пулеметші және танктерді ататын зеңбіректердің дәлдеушісі болып Ұлы отан соғысына қатысқан. Жауынгерлік үш орден, бірнеше медальдардың иесі.

Ұстаз
-----

Ұзақ жылдар бойғы жемісті еңбегі үшін "Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі", "КСРО халық ағарту ісінің үздігі" атақтары берілген.

Қаламгер
--------

КСРО халық жазушылар одағының мүшесі. Мезгілінде Гурьев облысының, Махамбет аудандық "Малды өңір" газетінде шығармашылық жұмыспен айналысқан. "Білім және Еңбек" журналының, 1982 жылы өткізілген байқауның лауреаты.

Мәдениет қызметкері
-------------------

Атырау облысы, Махамбет ауданының орталығында қазақтың белгілі ақыны, батыр Махамбет Өтемісұлы атындағы тарихи-өлкетану мұражайын ұйымдастырып, оған республикалық дәреже бергізіп, 2002 жылға дейін сол мекеменің директоры болып қызмет еткен.

Ақындық жолында
---------------

1939 жылы Гурьев облысы жас ақындарының слетіне қатысқан. Бұрын "Жайқоңыр", "Дала дауысы", Жастық әуені" жыр жинақтарында топтама өлеңдері шыққан.

Соңғы жылдары, өзінің жеке "Туған жер тынысы", "Өмір кезеңдері", "Тағдыр таңбаларыә өлеңдер жинақтары жарық көрген. "Атырау қаламгерлерінің шығармалары" топтамасының 15 томы "Сембай" аталып, ақынның өлеңдері шығарылған. 

2004 жылы "Тіршілік тынысы" атты естеліктері басылды.

Сәкең айтыс ақыны. Кенен Әзірбаевтың 100 жылдығына арналған республикалық айтыста Маңғыстау ақыны Тілеумұрат Қожабеков екеуінің айтысына дәрежелі екінші орын берілген. 

Өзінің бұл өмірдегі жеткен ең биік жетістіктерінің бірі болып, Сембай аға 2005 жылы "Қазақстанның зиялы азаматтары" энциклопедиясына енгізілген.

"Сезім саздары" атты өлең және әңгімелер жинағы Сембай Бердімұратовтың 85 жасқа толу мерей тойына арнап дайындалған.
**Хамза Мухамадиев** 1907 жылы Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданының Тарғын ауылында дүниеге келеген.
Майданда 1943 жылдың мамыр айынан бастап болған. 70-ші гвардиялық Қызылтулы атқыштар дивизиясының 245-ші гвардиялық атқыштар полкі атқыштар взводы командирінің көмекшісі болып соғысты. 
Полк 1943 жылдың жазында Курск иініндегі Самодуровка ауданында ұрыс жүргізіп жатты. Х.Мухамадиев дұшпанның үш «жолбарысын», бес орташа танкін қиратты, 60-тан астам солдаты мен офицерінің көзін құртты.
КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1943 жылғы 27 тамыздағы Жарлығымен сержант Х.М.Мухамадиевке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

1. (қолжетпейтін сілтеме)
**Рентген спектрлік талдаудың қолданылуы.** Рентген-флуоресцентті спектроскопия (РФС) геологияда, таукен ісінде, минералогияда, метрографияда, металлургияда, гидрометалургияда, технологиялық процестерде, электроникада, оптикада, геохимияда, химия мен мұнай, көмір өндірісінде, цемент пен тыңайтқыш өндірісінде әр түрлі үлгілердегі (сұйық, қатты) көптеген элементтерді анықтау үшін кең қолдау тапты.

РСТ әдісі көптеген құймалардың құрамын анықтауға өте ыңғайлы, өйткені мұндай жағдайда олардың көлемі мен өлшемі бірдей
стандартты үлгілерін алуда олардың бетін ысқылай отырып, жалтырата өңдеу де жеңіл. Сол сияқты ол керамика, шыны, пластмасса, катализатор, қайрақ тас және тағы басқа күрделі заттардын құрамын
айқындау үшін де жиі пайдаланылады. Оның тездігі мен көп
элементтілігі қоршаған ортадағы заттарды талдауға қажет.
Рентген спектрлік талдаудың бір түрі - берілген қатты зат бетіндегі арнайы нүктені таңдап алып талдау әдісі. Бұл қоспаның беткі
ауданға қалай таралып, орналасқанын нақтылы анықтауға мүмкіндік
береді. Бұл әдіс сонымен қатар негізгі заттың бетіне қапталған
екінші бір зат қалыңдығын да анықтау үшін кең пайдаланылады.
Ал рентген сәуле шығарудың медицинада науқас адамға диагноз
қоюда және халық шаруашылығының көптеген салаларындағы
маңызын айтпасақ та белгілі. РСТ әдістері ай бетінің жыныстарын
талдауға қолданылады. Оның көмегімен көптеген технологиялық
процестер автоматты түрде реттелініп, басқарылуда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
Рентгендік суретті көру
**Рентгенология** (В.Рентгеннiң атымен) және грек. logos – iлiм] – клиникалық медицинаның рентген сәулесiнiң көмегiмен органдар мен олардың жүйелерiнiң құрамын, қызметiн зерттеп, аурудың рентгендiк диагностикасын қоятын саласы. 

Рентгенологиялық зерттеулердiң барлық әдiстерi денеден өткен сәуленi ұстайтын рентгендiк таспа (рентгенографияда); флюоросценттiк экран (рентгеноскопияда); селендiк күйтабақ (электррентгенографияда) немесе кристалдық детекторлар (компьютерлiк томографияда) – сәуленiң сапасы мен шоғырланған рентген сәулесiнiң сандық талдауына сүйенедi. Рентгенологияның маңызды теорема бөлiмi болып – рентгендiк скиалогия (рентгендiк көлеңкелi суреттiң пайда болу заңдылығын зерттейдi) есептеледi.

Қазақстанда Рентгенологияның дамуы 1923 жылдан басталады. Сол жылы Верный (қазіргі Алматы) қаласында бiрiншi рентген аппараты қойылды. Екiншiсi 1926 ж. сол кездегi республика астанасы – Қызылордада орнатылса, 1930 ж. Риддер қ-нда рентген бөлмесi iске қосылды. Қазақстанда Р. саласының дамуына үлес қосқан дәрiгерлер Е.П.Гермайзе, П.А.Пшеничный, И.С.Нестеровский, т.б. болды. Рентгенологиялық бөлiмшелер құрылымының қызметiне Республиканың рентгендiк орталығы (1936–39), Рентгендiк ст-лар (1939–59), ал 
1959 жылдан рентгенрадиологиялық бөлiмдер басшылық етедi. 1953 ж. Қазақ мемлекеттік медицина 
институтында бiрiншi рет Рентгенология және радиология кафедрасы (меңгерушiсi С.Б.Балмұқанов) ашылды. 1964 ж. осы кафедраның қолдауымен Алматы дәрiгерлер бiлiмiн жетiлдiру институтында екiншi Рентгенология кафедрасы ұйымдастырылды. Қазiргi кезде республикадағы медицина академиялар мен университеттер Рентгенология саласы бойынша мамандар дайындайды. Рентгенология саласының дамуына дәрігер-ғалымдар, профессорлар М.Т.Әлиакпаров, А.Ғ.Серғазин, С.Түсiпбеков, Ж.Хамзабаев, т.б. үлес қосты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақша энциклопедия 7 том.
2. ↑  О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова. Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. "Ғасыр-Ш", 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуМедициналық визуалдау |
| --- |
|  |
| Рентгенология | 
Ангиография • Ангиопульмонография • Аортография • Компьютерлік томография (КТ) • Миелография • Пиелография • Рентгенография • Рентгеноскопия • Томосинтез • Флюорография |
|  |
| Радиоизотоптар | 
Сцинтиграфия • Бірфотонды эмиссиялық компьютерлік томография (SPECT) • Позитронды эмиссиялық томография (PET) |
|  |
| Ультрадыбыс | 
Эхоэнцефалоскопия • Эхокардиография • Жүктілікті анықтау • Доплерография |
|  |
| Эндоскопия | 
Артроскопия • Бронхоскопия • Гастроскопия • Гистероскопия • Лапароскопия • Колоноскопия • Ректороманоскопия • Торакоскопия • Цистоскопия • Эзофагогастродуоденоскопия • Эндосонография |
|  |
| Басқасы | 
Магниттік-резонанстық томография (МРТ) • Оптикалық когерентті томография (ОКТ) • Конфокалды микроскопия • Термография |

 |
**Хамидолла Қыдыров** (1927 жыл, Чапаев ауылы - 1989 жыл, Орал қаласы) - ақын, журналист.

Еңбек жолы
----------

Орал педагогикалық училищесін бітіріп, көп жыл мұғалім болған. 1954 жылы журналистік қызметке ауысып, «Екпінді құрылыс» (Орал өңірі) газетінде жұмыс істеген. «Лениншіл жас» газетінің Батыс Қазақстан облысы бойынша тілшісі, Маңғыстау облысының «Коммунистік жол» газетінде бөлім меңгерушісі. Оның ақын Х.Әбіловпен айтысы «Айтыс» кітабының 3-ші томына (А. 1966) енген. Ақынның «Алаулы атырап» (1978), «Е.Орақбаев» (очерк, 1974), «Таңдамалы өлеңдер жинағы» атты кітаптары басылып шықты. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Батыс Қазақстан облысы. Экциклопедия. Толықтырылған 2-ші басылымы. - Алматы: "Арыс" баспасы, 2010. - 580 бет + 32 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 978-601-291-049-0
**Рентген түтігі** – рентген сәулесінің ең кең тараған көзі, екі электродты вакуумдық құрылым. Қыздырылған катод электрон бөледі. Анод немесе антикатод қиғаш жазықталып пайда болған рентген сәулесін түтік осіне бұрыштап бағыттайды. Анод жазықтығы вольфрамнан жасалған.

Диагностикалық түтіктер үшін рентген сәулелерінің көзі нүктелі болғаны маңызды-ол үшін электрондарды анодтың бір нүктесіне шоғырландыру қажет(аноды айналмалы рентген түтігі). Антикатод (анод) затының атомдық ядро және атомдық электрондары электростатикалық аймағымен бөлінген электрон тежеледі нәтижесінде тежеулік рентген сәулелену пайда болады. Электрондар тежелгенде қуаттың тек бір бөлігі рентген сәулесінің фотонын құруға, қалган бөлігі анодты қыздыруға жаратылады. Көп электрондар тежелгенде үздіксіз спектрлі рентген сәулелері пайда болады.
**Су бүргелері**, *дафния* (лат. *Daphnia*) - бұтақмұртты шаянтәрізділер туысы. Тұщы су айдындарында планктонды тіршілік етеді. Дүние жүзінде 26 түрі, Қазақстанда 4 түрі анықталған. Денесі мөлдір, жұқа карапакс қабатты, ұз. 1-3 мм. Антеннулары қысқа, аналықтарында тұрақты, ал аталықтарында қозғалмалы болады. Ұзын, екі бұтақты антеннулары арқылы секіріп қозғалады. (аты осыған байланысты қойылған) Су бүргелерінің басқа бұтақмұртты шаяндардан гетерогониялық даму жолдары арқылы ерекшеленеді. Аналықтары партеногенетик. Аналықтар жаздың басында, ал аталықтары күзде жетіледі. Су бүргелеріне цикломорфоз (тіршілігінің жыл мезгіліне қарай өзгеруі) тән. Мысалы, бас пішінінің домалақ болуы – төмен температураға, сүйір болуы- жоғары темперетураға байланысты. С.б-мен омыртқасыздар, балық шабақтары қоректенеді.

Дереккөздер
-----------


«Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
**Хамедорея** (лат. *Chamaedorea*) – пальмалар тұқымдасына жататын, пальмалардың ең ірі түрлерінің бірі. Оның жүзден астам түрлері бар. Грек тілінен аударғанда хамедорея атауы «аласа бойлы, сыйлық» деген мағынаны білдіреді. Отаны Мексиканың, Оңтүстік және Орталық Американың таулы аймақтары. Сондықтан да хамедореяны кейде «тау пальмасы» деп атап жатады. Олардың бойының биіктігі 2 метр болса, сабақтарының жуандығы 3 см. Үй жағдайында көбінесе хамедореяның Мексика мен Гватемалада өсетін түрлерін таңдайды. Бұл хамедореяның биіктігі 2 метр. Әр сабағында алты-жеті, қанат тәрізді жапырақтары болады. Хамедорея үй жағдайында өсіруге өте ыңғайлы өсімдік, көп күтімді қажет етпейді, бірақ баяу өседі. Жаз кезінде оны балконға немесе аулаға шығарып қоюға болады. Тек өткір күн сәулесінен қорғау керек. Ол жел өтіне шыдамсыз өсімдік.

Жарығы:
-------

Алакөлеңкеде жақсы өседі. Жарық жерге де орналастырса болады, бірақ тіке түскен күн көзінде қалмағаны жөн.

Жылуы:
------

Қыс кезінде 12-15 °C төмен болмауы абзал.

Суғарылуы:
----------

Жазда молынан жиі, қыста сирек суғарады. Топырағын үнемі ылғалды қалпында сақтаған жөн.

Ылғалдылығы:
------------

Күніне 2-3 рет өсімдікке су шашып тұрса, жақсы өседі.

Қоректендірілуі:
----------------

Наурыз-тамыз айларының аралығында сұйық тыңайтқышпен қоректендіреді.

Аурулары:
---------

Хамедореяға өсімдік биті мен өрмекшісі өте үйір келеді. Ауа тым құрғақ болса түрлі зиянкестер пайда болады, жапырақтарының ұштары сарғайып кетеді. Сондықтан өсімдік жапырақтарын үнемі таза ұстау керек. Астыңғы жапырақтары қоңырқай тартып кетеді, ондай жапырақтарды бірден кесіп тастау қажет. Жапырақтары әрсізденіп, ашық түске айналып кетсе, өсімдікті алакөлеңкеге ауыстырып қою керек.

Көбейтілуі:
-----------

Түбінен өскіндер пайда болады. Оларды бөліп жеке отырғызады. Немесе тұқым арқылы көбейтіледі. Тұқымдарды 24 °C температурада тамырландыру керек. Ең тиімдісі, хамедореяның дайын көшеттерін сатып алу.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
**Жолымбет алтын кен орны** — Ақмола облысында, Астана қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 65 км жерде орналасқан. 1932 жылы ежелгі кен қазбалардың ізімен ашылып, 1933 жылдан кен өндіріліп келеді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен терең жарылымдармен тілінген және Степняк кешенінің (S2) интрузиялары енген төменгі және орта ордовиктің шөгінді жыныстарында орналасқан.

Жатыс сипаты
------------

Өндірістік маңызы бар кен түзілімдері интрузия денелерінде шоғырланған. Олардың таралу тереңдігі 1600-1700 м. Алтынның морфогенетикалық үш түрі анықталған: пириттегі ұсақ дисперсті субмикроскопиялық алтын; пириттің шоғырлануына байланысты түзілген желіше пішіндес саф алтын; метасоматикалық өзгеріске ұшырамаған кварц желілеріндегі алтын.

Минералдары, құрамы
-------------------

Негізгі кен минералдары: пирит, пирротин, халькопирит, галенит, алтын; қосымша кен материалдары – марказит, сфалерит, арсенопирит, висмутин, шеелит,молибденит, борнит, т.б. Кентас құрамында, сондай-ақ, шашыранды индий, кадмий және таллий бар. Кентас құрамындағы алтынның орташа мөлшері 6,6 г/т. Кен орнынан барлығы 110 тоннадан артық алтын өндірілген. Жолымбет алтын кенінен Қазақалтын АҚ құрамындағы Жолымбет кеніші алтын өндіруде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Хамид Дәулет ұлы Чурин** – Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері.

Қызмет жолы
-----------

Ауыл шаруашылық ғылымдарының кандидаты (1947), Қаз КСР-нің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1970). 1919 жылдан КОКП мүшесі. 1918 жылы Қызыл Армия қатарына өз еркімен кіріп, ақ гвардияшылдармен күреске қатысқан. Саратовтың мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын бітірген (1930). 1919-1932 жылдары Тарғын уездік Одағының төрағасы, Бөкей гуернаторлық парткомының бқлім меңгерушісі, Жымпиты укомының 1-хатшысы, БК(б)П Орал губернторлық Бақылау комиссиясының төрағасы, Бөкей губернаторлық жер басқармасы бастығы, Қаз. КСР Жер халық комиссариатында бөлім бастығы.

1932-1937 жылдары Қазақтың ауыл шаруашылық институның ректоры, Ленин атындағы Бүкілодақтық ауыл шаруашылық ғылым академиясының Қазақ филиалы Президиуымының төрағасы, Қаз КСР мемлекеттік жоспарлау комиссиясы төрағасының орынбасары. 1953 жылдын Қазақтың ауыл шаруашылық институтының кафедра меңгерушісі. Ол – Одақтардың Бүкіл ресейлік 7-съезінің, Қазақстан одақтарының 5, 9 және төтенше 10-съезінің, Қазақстан компартиясының 4-съезінің делегаты. 1925 – 1935 жылдары Қаз ССР ОАК-ның мүшелігне сайланды. 1973 жылдан одақтық дәрежедегі дербес пенсионер.

Шығармалары
-----------

* Дауылды жылдарда / Чурин, Хамид Дәулетұлы. - Алматы : Қазақстан, 1970. - 156б.
* Күрес күндерiнде / Чурин, Хамит, Ж. Сәрсеков. - Алматы : Қазмембас. 1960. - 119б. : суреттi.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 8 том
2. ↑  РМК «Ғылым ордасы» Ғылыми кітапхана қорының Ұлы Отан соғысы жайлы әдебиеттер тізімі.
**Сүйінбай даңғылы**.
Даңғылға қазақтың аузымен құс тістеген шешені, әйгілі суырып салма ақыны, Жамбылдың пір
тұтқан ұстазы Сүйінбай Аронұлының есімі (Алматы қаласы әкімінің 09.10.1990 №17/420 шешімі)
берілген. Сүйінбай Аронұлы (1815-1898) Алматы облысы, Жамбыл ауданындағы Қара Қастек
(қазіргі Сүйінбай) ауылында дүниеге келген. Көптеген айтыстарға қатынасып, ол бүкіл қазаққа
танымал ақынға айналды. Ол - «Өтеген батыр», «Дотан», «Қарасай», «Сұраншы батыр» сияқты
дастандардың авторы.
Даңғыл қаланың Жетісу, Түрксіб аудандарында орналасқан. Райымбек даңғылынан басталып,
Боралдай жолына жалғасады. Бұрынғы атаулары: а) Қапан Трактісі; ә) Красногвардейск Трактісі.
Көшенін ұзындығы - 15600 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Сүйемел, аккомпанемент – музыкалық сүеймелдеу. Бір аспап (рояль, баян, гитара, домбыра, т.б.) немесе бірнеше аспаппен (ансамбль, оркестр, т.б.) соло-орындаушыны (әнші, артисті) немесе орынаушылар тобын (ансамбль, хорды) сүйемелдеу. Әуенді қосымша дауыс не сүйемелдеп тұрған аспаппен аккорд беру (мыс. рояльдің бас акордымен) арқылы да сүйемелдеуге болады. С. шығарманың көркемдік мәнін аша отыры, әрі әнші мен муз. аспапта орындаушыға гармониялық және ритмдік тұрғыдан үлкен демеу жасайды. кейде С. қосалкы қасиетімен дами отырып, ансамбль партиясының біріне айналады. С-дің алып тұтастығына нұсқан келтірмейтін турі де кезігеді.

Дереккөз
--------

Қазақ мәдениет
**Сүйсін** (лат. *Orchis*) – сүйсіндер тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Бұл өсімдік Волгоград облысынан бастап, Украинаның Днепр маңайындағы жазықтарына дейінгі орманды алқаптарда, бұталар арасында, дымқыл және сызды жайылымдарда кездеседі. Қазақстанда жазық жерлер мен орман алқаптарында, бұталар арасында, ылғалды жайылымдарда, көлеңкелі жерлерде өсетін 10 түрі бар. 

Бұлардың биіктігі 10-75 см. Өсімдіктің жер астындағы бөлігі бірнеше жіңішке шашақты тамырлар мен екі түйнек тамырдан тұрады. Жапырақтары ұзынша, сопақтау немесе имектеу келеді. Гүлдерінің көпшілік түрінің түсі көкшіл, қара көк, олар шашақ гүлшоғырын құрайды. Гүлдерінің еріндері 3-4 қалақты болады. Сәуір-шілде айларында гүлдеп, жеміс береді. Жемісі - қорапша пішінді. 

Сүйсіннің түйнегінде 50%-ға жуық шырыш, крахмал, ақуызды заттар, қант, кальций, қымыздық қышқылы мен минералды тұздар болады. Сүйсін - дәрілік өсімдік, халық медицинасында оның түйнегінің шырынын жүйке әлсіреген кезде, адам аурудан қажып, әлі кеткенде пайдаланады. Сүйсінді асқазан-ішек ауруларына, жөтелге, улануға қарсы қолданады. Кейбір түрлері әсемдік мақсатта өсіріледі. Қазақстанда сүйсіннің 1 түрі – телпек сүйсін (лат. *Orchis militaris*) «Қызыл кітапқа» енгізілген. Оның биіктігі 10-40 см, төсемелі тамыры болады. Сабағын безді түк жапқан. Жапырақтары қандауыр тәрізді (ұзындығы 13, ені 7 см-дей) Дара гүлі сабағының ұшында жетіледі, гүлсеріктері қызғылт, ақшыл көк, күлгін түсті. Тұқымынан және вегетативті жолмен көбейеді. Мамыр-маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – қорапша, сыртын безді түк басқан. Сәндік өсімдік. Өте сирек кездесетін, жылдан-жылға таралу аймағы азайып бара жатқан түр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Дәрілік өсімдіктер» М. Қожабеков.
2. ↑  «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
Мидзуно Тадакуни
**Мидзуно Тадакуни** (жапон. 水野忠邦) (19 шілде 1794, Эдо, Жапония – 12 наурыз 1851, Эдо) — Токугаваның 12- ші Сёгуннің бас кеңесшісі, Токугава Иэёси (1837-53 жж. билік құрған). Әлеуметтік және экономикалық құлдырау кезінде Мидзуно Жапонияның токугава кезеңінен ерте әскери билік құрған күндерге қайта оралуына әрекет ететін реформаларды жүзеге асыруға тырысады. Ол самурайлардың қарыздарын жояды, құн мен еңбекақыны төмендетеді, шаруалардың қалаға миграциялануына тыйым салып, ауылға қайтаруға тырысқан. Мидзуноның осы іспеттес реформалары іске аспай, қызметінен босатылады.

Тағы қараңыз
------------

* Yamamura, Kōzō. (1997). *Қазіргі Жапонның экономикалық көрінісі*
* Jacques Edmund Joseph. (1906) Токио: Сансайша кітапханасы...Шерту цифрлық пішінге байланысады 1906 *Nobiliaire du japon* (2003)
Сүйсін шиқылдағы (латынша Juno orchioides) – құртқашаштар тұқымдасы шиқылдақ туысына жататын,Қызыл кітапқа енгізілген өсімдік. Туыс атауы әйелдердің табынушысы, ежелгі Рим құдайының құрметіне берілген. Қазақстандық тоғыз түрдің көпшілігі Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Ұсақ топырақты және ірі қиыршық тасты беткейлерде Батыс Тянь-Шаньның барлық жоталарының тау етегінен субальпі белдеуінің төменгі шекарасы аралықта өседі (Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында).

Сипаттамасы
-----------

Жер асты бөлігі пиязшық тәрізді. Жапырағы ораққа ұқсас. Пиязшығы (жуандығы 2 см-ге дейін) кіндік тамырлы, сабағының биіктігі орташа есеппен  30 см-ге дейін, тарбиған, ашық жасыл түсті, ортақ пішінді, жапырақтарымен. Гүлсерігінің саны әдетте 3-5, сирек олар көптеу немесе бір ғана, бозғылт сары, ірі (диаметрі 5-7 см), гүлсерігінің сыртқы жапырақшаларының ортаңғы бөлігі қанат тәрізді керілген, үш жағында ашық сары дақтары бар. Іші жапырақтары ұсақ, ұзындығы 1,5 см аспайды. Тақтасы үшкір, үш қалақты. 

  

Сәуірдің ортасыннан маусымның аяғына дейін гүлдейді, маусым-шілдеде жеміс салады. Тұқымымен де вегетативті жолмен де көбеюі тиімді. Тамаша сәндік өсімдік. Мәдени түрде де, табиғатта да бірқалыпты. Батыс Еуропаның гүл өсіретін фирмаларының каталогтарында жүз жылдан астам уақыттан бері орын алып келеді. Батыс Тянь-Шаньның жергілікті түрі болып табылады. Қазақстанда тек ботаникалық бақтарда ғана өсіріледі. Тұқымы бір жылдан соң көктейді, тіршілігінің 3-4 жылдарында гүлдейді. Табиғаттағы саны аз, түр гүлшоқтары жинаудан зардап шегеді. 

Қазақстанның Қызыл кітабының екінші басылымына енгізілген.

Сүйсін шиқылдағы
**СүйіншітСандықбаев** (1885, қазіргі Алматы облысы Іле ауданы Шилікемер (қазіргі Нұрғиса Тілендиев ауылы) ауылы - 1946, Жамбыл облысы, Шу ауданы, Мойынқұм ауылы) – қоғам қайраткері. Тегі дулат руының Ботбай тармағындағы Шағай атасынан шыққан. 

1900 жылы ауыл молдасынан хат таныған. 1916 жылы ол Үлкен Алматы болысының басқарушысы әрі биі Байбосын Тамабаевтың бастауымен «*патшаның маусым жарлығына»* қарсы шығып, елді қарулы көтеріліске үндеген (ҚР ОМА, 51-қ. 1-т.). 1918 жылы өз еркімен қызылдар жасағына қосылып, О. Жандосов, О. Исаев, Т. Бокинмен бірге қазақ ауылдарын Азамат соғысының бүліншілігінен қорғап қалуға қатысқан. (ОМА, 361-к. 1-т. 170-іс). 1920 жылы Өлкелік оқу-ағарту комиссарының нұсқауы бойынша Верный қаласында ашылған облыстық қазақ педагогтарын даярлайтын 6 айлық курста оқыған. 1920 жылдан Үлкен Алматы болысының түркі бастауыш мектебінің меңгерушісі болған. 1922 жылы қыркүйек айында Алматы болыстық атком мүшелігіне кіріп, қосшы одағының төрағалығына сайланады. 1923 жылы Үлкен Алматы болысының атқару комитеті төрағасының орынбасары бола жүріп, жергілікті органдарда мектеп ашуға, мектеп комитеттерін құруға басшылық жасайды. Сондай-ақ патшалық Ресейдің отаршылық саясатымен қуаң далаға – Қараой, Жаманқұм адырына ығыстырылған қазақ ауылдарын тарихи мекендері - бұрынғы Осташкин селосына көшіреді. 1924 жылы шілде айынан бастап бұл село «*Сандықбаев сләні*» деп аталған. 1925 жылы мұнда жатақханасы бар үлкен қазақ мектебі ашылып, 1950 жылға дейін «*Сандықбаев мектебі»* деп аталып келді. Іле ауданының балалары білім алу мүмкіндігіне ие болған. 1941 жылы Жамбыл облысы Шу ауданының жергілікті ұйымдарында жауапты қызмет істей жүріп, Белбасар, Еңбек ауылдарының мектептерінде ұстаздық еткен. 2000 жылы Іле ауданындағы Шилікемер ауылындағы көшеге Сандықбаевтың есімі берілген.

Пайдаланған әдебиет
-------------------

1. ↑   Жетісу, Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.
**Тасымал**-сөздің жолға сыймаған бір немесе бірнеше буынның келесі жолға бөлініп жазылуы.

**Тасымалдау кезінде еске ұстайтын ережелер:**
1.Сөзді тасымалдау буын жігінен басталады:тө-менірек,төме-нірек,төмені-рек.
2.й және у дыбыстары бар сөздерді буынға бөлгенде бұл дыбыстар келесі буынның басында келеді және солай тасымалданады:да-уыс,да-йындық,құ-йын,са-уат.
3.Сөзді тасымалдағанда бір әріпті жол соңында қалдыру немесе келесі жолға тасымалдау дұрыс емес.
4.Екі әріптен құралған я,ю әріптеріне аяқталған сөздер тасымалданбайды:сия,қию,аю.
5.Аты және әкесінің аты қысқартылып, басқы дыбысы ғана жазылғанда, фамилиясынан бөліп, тасымал жасауға болмайды:Ә.-Жұмабаев, Ә.Қ.-Жұмабаев деу дұрыс емес.
6.Қысқартылған өлшем атаулары тіркескен сөзінен бөлінбейді:100-г, 25-см.
7.Бас әріп немесе бас әріп пен алғашқы сөз буыны қысқарған сөздер тасымалданбайды:АҚ-Ш,Т-МД,Қаз-МҰУ деу дұрыс емес.
**Қапаев Сүйiн** (1927 жылы туған, Ставрополь өлкесі, Қарашай-Черкес автоном. обл. Адыгей-Хабль ауд. Еркiн Жұрт аулы) — ноғай совет жазушысы. Черкeccк, пед. училищесiн, Ставрополь пед. институтын бiтiрдi. Бiраз жыл туған аулында мектепте мұғалiм болды. 1955 жылдан берi аудандық, обл. («Ленин йолы») газеттерде және баспада редакторлық қызмет амқарып келедi. Қапаев творчестволық жолын 50-жылдардың 1-жартысында өлең, әңгiме жазудан, орыс жазушыларының шығармаларын ноғай тiлiне аударудан бастады. Алғашқы әңгiмелер жинағы Черкесск қаласында 1957 жылы «Өткел» деген атпен басылды. Қапаев — ноғай әдебиетінде әңгіме жанрыв қалыптастырушы жазушылардың бiрi.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Альфред Фрицевич Амтман-Бриедит** (1885 жылы 24 шілдеде Валл болысы Баускский уезінде дүниеге келіп, 1966 жылы 15 мамырда Ригада дүниеден өткен) – латыш және совет актері, театр режиссері және ұстаз [1]

1953 жылы КСРО-ның халық әртісі атанған. Ал 1948, 1950, 1951 жылдары Сталиндік сыйлыққа ие болған. Альфред Фрицевичтің ағасы актер және режиссер – Теодорс Амтманис, ал әйелі актриса Валия Амтмане. Ол 1898-1901 жылдары Яунелгав қала мектебінде оқиды. 1903 жылдан бастап Латыш Жаңа театр сахнасында істейді. 1905-1907 жылдары *«Аполло» театры*нда актерлік қызмет атқарады. 1909-1912 жылдары Ригада драма курсында оқиды. 1949 жылы Латвия мемлекеттік консерватория театр факультетінде профессор болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Альфред Гельмут Андерш** (Үлгі:Lang-dut (4 ақпан 1914 жыл – 21 ақпан 1980 жыл – неміс жазушысы, публицист және радиоредактор. [1]

Мюнхенде туып, Берцонада (Швейцария) қайтыс болған. Оның ағасы Мартин де жазушы болған. 1945 жылы редактор *Эрих Кестнердің* мюнхендік «Neue Zeitung» атты журналында көмекші болып жұмыс істейді. 1946-1947 жылдары суретші Ганс Рихтермен бірігіп, «Der Ruf» атты әдеби журнал шығарады. 1952 жылы *«Die Kirschen der Freiheit»* атты автобиографиялық еңбегі жарық көреді. 1957 жылы *«Sansibar oder der letzte Grund»* атты әңгімесі басылып шығады. Әңгіменің желісімен 1980 жылы «Sansibar» атты фильм түсіріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Верификация принципі** (лат. *veins* - "акиқаттық", лат. *ficio* - "жасаймын", "іздеймін") — теориялық қағидалардың ақиқаттығын болмыс деректерімен салыстыру арқылы анықтау немесе әлеуметтік болжамды бағалау амалы. Осы арқылы әлеуметтік болжау нақты деректер, ақиқат жағдайлармен салыстырылып дәлелденеді немесе теріске шығарылады.

Социология тарихында ол ең үлкен мән берген позитивизм бағыты. Осы бағыттың көзқарасы бойынша, тек бақылау, экспериментке негізделетін білім нағыз ғылыми білім ғана болып есептеледі. Әлеуметтік ғылымдар арасында болжау, дәлелдеу методологиясының өз ерекшеліктері бар және ол қазіргі уақытта да қоғамдық процестерді зерттеудің ұтымды жолы болып келеді. Социологияда ол әртүрлі статистика, және т.б. әдістер мен өлшемдер арқылы іске асырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Мейбл Толкин**, (тұрмыс құрмастан бұрын **Саффилд** ағылш. *Mabel Tolkien, born Suffield; 1870 – 14 қаңтар 1904*) — Джон Рональд Руэл Толкиннің анасы.

Өмірі
-----

Оның ата-аналары, Джон Саффилд және Эмили Джейн Спэрроу, Стёрлинг-роудта Бирмингемде өмір сүрді және қала орталығындағы дүкеннің қожайындары болды.

Күйеуі Артур Толкиннің Оңтүстік Африкада 1896 жылы қайтыс болуы, Мейблді екі ұлымен ешқандайда қаражатсыз қалдырды. Алдымен олар Бирмингте Мейблдің ата-анасының үйінде тұрды, одан кейін Сэйрхоул ауылына көшті.

Мейбл балаларын өзі оқытты, ал Рональд жақсы оқушы болды.

1900 жылы баптист туысқандарының қарсылығына қарамастан, ол католик дініне кіреді, осының салдарынан туысқандары қаржылай көмектесуден бас тартады. Ол диабетпен ауырып 1904 жылы, Джонға небәрі 12 жыл болғанда өмірден озады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Image of John Suffield’s shop before demolition with caption Мұрағатталған 11 мамырдың 2008 жылы. — Birmingham.gov.uk
2. ↑  Carpenter, Humphrey (1977), Tolkien: A Biography, New York: Ballantine Books, page 24, ISBN 0-04-928037-6
3. ↑  Carpenter, Humphrey (1977), Tolkien: A Biography, New York: Ballantine Books, page 27, ISBN 0-04-928037-6
4. ↑  Carpenter, Humphrey (1977), Tolkien: A Biography, New York: Ballantine Books, page 29, ISBN 0-04-928037-6
5. ↑  Carpenter, Humphrey (1977), Tolkien: A Biography, New York: Ballantine Books, page 31, ISBN 0-04-928037-6
6. ↑  Carpenter, Humphrey (1977), Tolkien: A Biography, New York: Ballantine Books, page 39, ISBN 0-04-928037-6
**Альфред Гудман Гилман** (ағылш. *Alfred Goodman Gilman*; 1 шілде 1941, Нью-Хейвен, Коннектикут, АҚШ — 23 желтоқсан 2015 жылы) — американдық ғалым, Оңтүстік-батыс медицина орталығындағы (Техас университеті, Даллас) фармакология профессоры. 1994 жылы Мартин Родбеллмен бірге «G-ақуыздарын ашқаны үшін және осы ақуыздардың жасушадағы сигналдық трансдукциялық рөлі үшін» Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алған.

Өмірбаян
--------

Гилман өмірге 1941 жылы 1 шілдеде Нью-Хейвенде (Коннектикут) келген. Әкесі Альфред Гилман, Йель университетінде медицина мектебінде сабақ беріп, Луи Гудманмен бірге студенттерге арналған «терапияның фармакалогиялық негіздері» атты 1941 жылы оқулық шығарды (Кейіннен оқулық бірнеше рет және оның ішінде кіші Гилманды қоса алғанда бірнеше рет өңделіп қайта басылды. Ол медициналық мектептерде фармакологиядағы студенттерге арналған ең танымал оқулық болып табылады ). Бірігіп жазған кітабының авторының құрметіне Альфред Гилман туған ұлына Альфред *Гудман* Гилман деп ат қойды. Гилманның өзі оның досы Майкл Браунның мына әзілін есіне алатын — «*…оқулықтың құрметіне аты қойылған жалғыз адам*».

Гилман Йель университетін 1962 жылы бітіріп Нью-Йоркте Аллен Конни зертханасының қысқа уақыт жұмыс істегеннен кейін аспирантураға Батыс резервтік университеті — Кейсаға (Кливленд (Огайо)) оқуға түседі, онда цАМФ-ты зертеді. 1971 жылы Гилман Шарлотсвиллде Вирджиния университетіне жұмысқа алынады. 1981 жылы Техас университеті (Даллас) медицина мектебінде фармакология кафедрасының меңгерушісі болды, ал 2005 жылдан — Оңтүстік-батыс университеті Медицина орталығының деканы.

Марапаттары
-----------

1989 жылы, Гилман Негізгі медициналық зерттеулері үшін Альберт Ласкер жүлдесін және Луиза Гросс Хорвиц жүлдесін алды, ал 1994 жылы — G-ақуыздарды ашқаны үшін Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы.

Сілтемелер
----------

* Нобель комитетінің сайтында Альфред Гилман өмірбаяны  (ағыл.)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1976—2000 жылдардағы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары |
| --- |
|  |
| 

Бламберг / Гайдушек (1976) •
Гиймен / Шалли / Ялоу (1977) •
Арбер / Натанс / Смит (1978) •
Кормак / Хаунсфилд (1979) •
Бенасерраф / Доссе / Снелл (1980) •
Сперри / Хьюбел / Визель (1981) •
Бергстрем / Самуэльсон / Вейн (1982) •
Мак-Клинток (1983) •
Ерне / Келер / Мильштейн (1984) •
Браун / Голдштейн (1985) •
Коэн / Леви-Монтальчини (1986) •
Тонегава (1987) •
Блэк / Элайон / Хитчингс (1988) •
Бишоп / Вармус (1989) •
Мюррей / Томас (1990) •
Неер / Сакман (1991) •
Фишер / Кребс (1992) •
Робертс / Шарп (1993) •
Гилман / Родбелл (1994) •
Льюис / Нюсляйн-Фольхард / Вишаус (1995) •
Доэрти / Цинкернагель (1996) •
Прузинер (1997) •
Ферчготт / Игнарро / Мурад (1998) •
Блобель (1999) •
Карлссон / Грингард / Кандел (2000)
 |
|  |
| 

---

Толық тізім | 
1901—1925 | 
1926—1950 | 
1951—1975 | 
**1976—2000** | 
2001-ден бері

 |

 |
**(12.12.1866-15.11.1919)**
  
Швейцария химигі. 1889 жылы Цюрихтегі Политехника институтын бітірген. 1890-1891 жылдары сол жерде, 1891-1892 жылдары Коллеж де Франсте *П.Э.М. Бертло* лабораториясында жұмыс істеген. 1893-1895 жылы Цюрих университетінің профессоры. 1909 жылдан бастап осы университетте химиялық институтының болып қызмет атқарады. 
  
Кешенді (координациялық) қосылыстарының химиясының негізін салушы. *А.Р. Ганчпен* бірге 1890 жылы *оксим* және *де азобензол* типтес азот құрамдас қосылыстардың құрылымын анықтады, сонымен бірге N=C қос байланысты молекулалар стереоизометриясының теориясын 1890 жылы ұсынды. 
  
Теория монооксидернің екі изомерлерінің болуын геометриялық изомерияның көрінісі ретінде түсіндіреді. Валенттік сандардың тұрақтылығы жайында түсінікті жоққа шығаратын кешен қосылыстарын синтездеген, сол уақыттта белгілі болған барлық комплекс қосылыстарды және олардың құрамы мен құрылысын анықтайтын эксперименттік әдістерді бір жүйеге келтірді. Асимметриялық көміртегі атомы жоқ оптикалық активті изомерлерді алдынала болжады (1899 ж.). "Бейорганикалық химия саласындағы жаңа көзқарастар" кітабында (1905 ж.) кешенді қосылыстар синтезіндегі маңызды жетістіктерді қорытты. Қышқылдар мен негіздердің жаңа теориясын ұсынды. Бұл теория бойынша қышқылдарға судың OH- иондарын байлап сонымен ортада Н+ иондарының концентрациясын жоғарылататын қосылыстар жатады, ал негіздерге - Н+ иондарын қосып алатын қосылыстар жатады. Осы теорияның негізінде *Й.Н. Бренстедтің* *қышқылдар мен негіздердің каталитикалық* теориясы пайда болды. *И.И. Остромысленскийден* тәуелсіз 1910 жылы олефиндер тетранитрометанмен түсті кешендер үзетінін анықтады. Нобель сыйлығының лауреаты (1913 ж.).

Дереккөздер:
============

С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған эниклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Хамзин Батырхан (05.02.1918, Жангелдин ауданы, Ақшығанақ ауылы – 1966, сонда) – соғыс және еңбек ардагері, агроном. 1930-36 жылдары аралығында ауылдағы бастауыш мектебінде оқып, 1942-52 жылдары Петропавл қаласындағы ұжымшар басқармасы тқрағаларын даярлайтын ауыл шаруашылық мектебін бітірген. 1936-39 жылы кеңес армиясы қатарына шақырылғанға дейін Жетіғарада кен қазушы болып істеді. Ленинград қаласы түбінде әчкери борышын өтей жүріп, 1939 жылдың қысында 7-армия құрамында кеңес-фин соғысына қатысты. 1940 жылы ленинградтағы кіші командирлер даярлайтын 3 айлық курсты бітірді. 1941 жылы Солтүстік-Батыс майданы әскерлерінің құрамында шайқасқа кіріп, 1942 жылы Старосестрорецк түбінде жарақаттанған. Емделіп шыққан соң Свердловск қаласындағы әскери зауытқа жұмысқа жіберілді. 1946 жылы елге оралып, «Тамқамыс», «Ақшығанақ» ұжымшарларында бөлімше меңгерушісі, ұжымшар басқармасының төрағасы болып істеді. Бірнеше рет аудандық кеңестің депутаты болып сайланған.

1. ↑  «Торғай елі» энциклопедиясы 117-118 бет
**Мейер Гуггенхайм** (ағылш. *Meyer Guggenheim* 1828 ж. 1-ақпан — 1905 ж. 15-наурыз)— америкалық кəсіпкер жəне филантроп, Гуггенхаймдар əулетінің негізін салушы.

Өмірбаяны
---------

Мейер Гуггенхайм Швейцарияның Аргау аймағының Ленгнау елді мекенінде, еврейлердің ашкенази деп аталатын тобына жататын отбасында дүниеге келген. Ол өз əкесі Симон Гуггенхаймның бес баласының ішіндегі жалғыз ұлы. 1847 жылы оның отбасы АҚШ-қа көшеді.

Гуггенхаймдар кофе жəне дəмдеуіштерді импорттау кəсібін ашады. Алайда, Мейер Гуггенхайм өз байлығының басым бөлігін кен шығару мен оны өңдеуден тапты. 1881 жылы қарызға төлем ретінде Колорадо штатындағы кейінірек күміс кенінің мол қоры табылған тау-кен кəсібін алады. Кейінірек кəсіп кеңейіп кенді балқыту фабрикалары ашылды: 1889 жылы Колорадо штатының Пуэбло елді мекенінде алғашқы күміс балқыту зауыты ашылды. Сол жылы *«Philadelphia Smelting and Refining Company»* компаниясының негізі қаланды. Кен өңдеу зауыттары АҚШ пен Мексиканың солтүстігінде ашыла бастады. Гугенхайм кен өндіруден бастап, дайын өнім алуға дейінгі процесті орындайтын зауыттар тізбегін жасады. Бұл оның күміс, қорғасын жəне мыс нарығындағы басты орынды алуына əкелді.

Оған қарсы шығу үшін бəсекелестері 1899 жылы *«American Smelting and Refining Company»* трестін құрады, бірақ бір жылдан кейін-ақ Гуггенхайм оны өз қарамағында ұстады. Өзінің ең биік белесте болған кезеңінде Гуггенхаймның қол астында əлемдік күміс, қорғасын мен мыс өндірісінің 80%-ы болды.

1891 жылы жұмысын шетке ысырып Флоридаға көшіп кетеді. Өз кəсібін ұлдарына тапсырып, өзі қайырымдылықпен айналысуға кіріседі.

Мұрагерлері
-----------

1852 жылы Мейер Гуггенхайм Барбара Майерске үйленді. Мейер Гугенхаймның он бір баласы болды. Өсе келе, оның бес ұлы əке кəсібінің бір бөлігін алды.

* Исаак Гуггенхайм (1854–1922)
* Даниэль Гуггенхайм (1856–1930) — əкесі дүниеден өткен соң əулетті басқарды
* Мюррей Гуггенхайм (1858–1939)
* Соломон Роберт Гуггенхайм (1861–1949) — қазіргі заман өнерін қолдаушы, Нью-Йорктегі қазіргі заман өнерінің мұражайын ашқан.
* Бенджамин Гуггенхайм (1865–1912) — «Титаниктің» апаты кезінде батып кеткен.
* Роберт Дж. Гуггенхайм (1867–1876)
* Симон Гуггенхайм (1867–1941) Колорадо штаты атынан шыққан сенатор
* Уильям Б. Гуггенхайм (1868–1941)
* Роза Гуггенхайм (1871–1945)
* Кора Гуггенхайм (1873–1956)

Дереккөздер
-----------
**Арыстан Патша** (ағылш. *The Lion King*) — 2019 жылғы американдық анимациялық фильм. Режиссері Джон Фавро және сценарий авторы Джефф Натансон және Walt Disney Pictures шығарған. Бұл 1994 жылғы Disney-дің анимациялық мультфильмінен жасалған фотореалистикалық компьютерлі анимациялық фильм.Фильм толығымен фотореалистикалық компьютерлік анимация арқылы түсірілген.

1994 ж. *«Арыстан Патша»*-ны қайта құруға арналған жоспарлар 2016 жылдың қыркүйегінде Диснейдің Джунгли кітабы сияқты ремейктері кассалық жетістіктерден кейін расталды, оны Фавроу басқарған. Фавроу Бродуейдің бейімделуіндегі кейіпкерлердің белгілі бір рөлдерінен шабыт алып, фильмнің түпнұсқасының элементтері негізінде дамыды. Негізгі түсірілімге 2017 жылдың басында қол қойылды, ал негізгі суретке түсіру 2017 жылдың ортасында Лос-Анджелестегі көк-экран сахнасынан басталды. Джунгли кітабының кинематографиясында қолданылатын виртуалды-шындық құралдар көп жағдайда Арыстан патшаның түсірілімінде қолданылды. Композиторлар Ханс Зиммер, Элтон Джон және лирик Тим Райс, барлығы да түпнұсқаның саундтрегінде жұмыс істеген, Ноулз-Картермен бірге есепті құруға оралды, олар Джонға саундтректерді өңдеуде көмектесіп, фильмге „Рух" атты жаңа ән жазды, ол да өнер көрсетті. Фильм редактор Марк Ливольси үшін қорытынды мақтау ретінде қызмет етеді және ол оны еске алуға арналған. Шамамен $260 миллион долларға жуық бюджеті бар бұл фильм бұрын-соңды жасалмаған ең қымбат фильмдердің бірі.

Фильм Америка Құрама Штаттарында 2019 жылдың 19 шілдесінде театрлық түрде жарыққа шықты. Ол бүкіл әлемде $1,6 миллиард доллардан асады. Анимациялық фильм ретінде жарнамаланбағанына қарамастан, ол *Мұзды өлке*-ні басып озып, барлық уақыттағы ең жоғары анимациялық фильм болды. Бұл сондай-ақ кассалық алымдар бойынша 2019 жылғы екінші фильм және барлық уақыттағы кассалық алымдар бойынша жетінші фильм. Фильм сыншылардан аралас пікірлер алды, визуалды эффектілер, музыка және вокалдық қойылымдар (Гловер, Джонс, Ноулз-Картер, Эджиофор, Роген және Эйхнер) үшін мақтауға ие болды, бірақ кейіпкерлердің тұлғаларында түпнұсқалығы мен эмоцияларының жоқтығы үшін сынға алынды.. Фильм 77-ші Алтын Глобус сыйлығы және 25 сыншылардың таңдауы бойынша Үздік анимациялық фильм және Бірегей ән номинацияларын алды. Сонымен қатар ол 73-ші British Academy Awards және 92-ші Академия марапаттарына ұсынылды, екеуі де визуалды эффект үшін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Король Лев (2019).  IMDb.
4. ↑  Disney's 'Lion King' remake is not live-action — it's photoreal - INSIDER
5. ↑
6. ↑
7. ↑

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт
* Арыстан Патша Twitter-де
**«Османлыша-түрікше энциклопедиялық сөздік»** — Ферит Деуеллиұлы құрастырған сөздік. Ферит Деуеллиұлының сөздік жазудағы ең басты мақсаты 600 жылдық тарихы бар Османлы әдебиетін үйренуге қызығушылық білдірген жастарға барынша көмек көрсетіп, келешек ұрпаққа өшпес із қалдыру. 1962 жылы алғаш рет жарық көрген сөздік 1993 жылы Айдын Сами Күнайшал тарапынан жаңадан түзетулер мен өзгерістер енгізіліп, кеңейтілген. 60 000-нан астам сөзі бар сөздік ескі және қазіргі әріптермен Османлы тілінде кездесетін араб және парсы тіліндегі сөздердің түсініктемесін жан-жақты қарастырып, оқуға, қолдануға ыңғайлы болып жасалған.
**Арық жалбыз** (лат. *Mentha longifolia*) – ерінгүлділер тұқымдасының жалбыздар тегінің тамыр сабақты көпжылдық шөптес өсімдігі.

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Биіктігі 30-180 см, жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, сағақсыз, қандауыр тәрізді, үстіндегі беті қошқыл жасыл, астыңғы беті - үйысқан ақ түкті.

Гүлдері сабақ ұшында үздікті шоқ, бұтақтарында масақ тәрізді болып шоғырланған. Тостағаншасы қоңырау пішіндес, күлтесі күлгін түсті. Маусым-тамызда гүлдейді.

Жемісі төрт жарнақты.

Таралуы
-------

Африкада, Азияда және Еуропаның барлық бөлімдерінде кең таралған. Қазақстанда Орал, Қостанай, Семей, Атырау, Шығыс Қазақстан облыстарында, Жоңғар аймақтарында кездеседі.

Ылғалды жерлерде, арықтардың бойында өседі.

Классификация
-------------

Арық жалбыздың бірнеше түршелері бар:

* Mentha longifolia subsp. capensis (Thunb.) Briq.

* Mentha capensis Thunb.

* Mentha longifolia subsp. grisella (Briq.) Briq.
* Mentha longifolia subsp. hymalaiensis Briq.

* Mentha royleana Benth.

* Mentha longifolia subsp. longifolia

* Mentha candicans Mill.
* Mentha spicata var. longifolia L.

* Mentha longifolia subsp. noeana (Briq.) Briq.
* Mentha longifolia subsp. polyadenia (Briq.) Briq.

* Mentha sylvestris subsp. polyadenia Briq.

* Mentha longifolia subsp. typhoides (Briq.) Harley

* Mentha sylvestris subsp. typhoides Briq.

* Mentha longifolia subsp. wissii (Launert) Codd.

Пайдаланау
----------

Арық жалбыз - эфир майлы, хош иісті және балды өсімдік. Оны медицинада, парфюмерияда, конфет, ликер өндірістерінде пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Euro+Med Plantbase Project: *Mentha longifolia* Мұрағатталған 9 наурыздың 2012 жылы.
2. ↑  African Flowering Plants Database: *Mentha longifolia* Мұрағатталған 29 сәуірдің 2008 жылы.
3. ↑  Huxley, A. ed. (1992). *New RHS Dictionary of Gardening*. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Хамеро́пс** (*Chamaerops*) — желпуіш пальмалардың монотипті түрі. Жалғыз түрі — **Тапал** **Хамеропс**(*Chamaerops humilis*) — тікенек сапты, желпуіш жапырақты жатаған көп түтелі ағаш.

Таралуы
-------

Еуропадағы пальмалардың жабайы түрінің екеуінің бірі (екіншісі  — Теофраста құрма ағашы).  Батыс Жерорта теңізінде гарригаларда, Испанияда және Францияның оңтүстігінде өседі.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Діңінің биіктігі 4-6 м құрайды.  Жапырақтары ені 70—80 см желпуіш тәріздес. Гүлдері бір жынысты немесе қос жынысты, сап-сары түсті бұтақты гүлшоғырға жиналған. Гүлдеу кезеңі сәуірден маусымға дейін жалғасады.

Қолдануы
--------

Декоративтік өсімдік ретінде қолданылады. Жапырағының талшықтарынан арқан, жіп және кенеп жасалады.

* Мекендейтін жері
* Гүлшоғырлары
* Жемістері
* Желпуіш жапырақтар

Әдебиет
-------

* *Bärtels A.* Farbatlas Mediterrane Pflanzen. — Stuttgart (Hohenheim): Ulmer Verlag, 1997. — ISBN 3-8001-3488-8.
* *Мак-Кой П.* Комнатные растения : энциклопедия. — М.: Росмэн, 1998.