recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Вюрцбурлық мектеп** — сана психологиясын зерттеген бағыттардың бірі. Бұл мектептің негізін салушылар — *О. Кюльпе* және *К. Бюлер*, ал өкілдеріне жататындар - Н. Ах, А. Марбе, О. Зельц және т.б. 
  
**Вюрцбурлық мектеппен зерттелінген негізгі мәселелер:**

* а) ойлаушы субъектінің белсенділігін анықтайтын ұғымдарды шығару;
* ә) ерекше психологиялық ақиқат ретіндегі ойлаудың қасиеттерін сипаттау және мазмұнын анықтау;
* б) ойлау процесінің психологиялық механизмдерін түсіндіру.

Сәйкес әдістемені шығара отырып, *Н. Ах* ұғымдарды қалыптастырудың тәсілдерін тандау процесі мен қолдану сипаты субъектімен шешілетін нақты міндеттерге байланыстылығын атап өтті. Осылайша, вюрцбурлық мектептің негізгі қосқан үлесі — "Міндет" ұғымын енгізуі (*В. Уайт*). Вюрцбурлық мектеп өкілдері интроспекция әдісін өзгертті. Субъектінің өзінің ішкі ойлары, елестері, күйзелістepi жөніндегі есебі белгілі бір қойылған сұраққа жауапты іздеу, белгілі бір міндетті шешу жолымен жүрді. О. Кюльпе "Ойлау психологиясы" еңбегінде ойлау мен ерікті зерттеуде итроспекциялық әдісті қолданды. Зерттеген мәселелері: "эмпирикалық ойлау" деп аталатын және формалдық логика заңдарына сүйенетін" таза ойлаудың" нақтылы жүзеге асуын көрсететін психикалық актілер мен күйлер. Н. Ахтың тағы бір қосқан үлесі — *"детерминациялық тенденциялар"* тұжырымдамасын шығарып, негіздеуі. Басқаша айтқанда, бұл — себептендіру теориясы. Адамның бойындағы осындай детерминациялық тенденциялары адамды түртіп отыратын, санадан тыс процестерге жатады. Ойлау өзінен-өзі пайда болып қалыптаспайды. Ол тікелей сыртқы орта әсерінен пайда болады. Сезімдік елестер мен ойлаудың арақатынасын түсіндіруде бұлар мынадай пікірде болды. Өз-өздігінен сезімдік елестер мен олардың кез келген үйлесімі тіпті оңай логикалық есепті шешіп бере алмайды. Себебі, есепті шешу үшін берілген міндеттің сезімдік көрінісінен тыс, одан еркін болатын, есептің (міндеттің) шарттары мен талаптары арасындағы қатынастарды ашу мен саналау маңызды болып табылады. Вюрцбурлық мектеп өкілдері ойлаудың басқа психикалық процестерден өзіндік ерекшеліктерін көрсетті: тұтастылығы, белсенділігі, бағыттылығы, бейнесіздігі және т.б. Вюрцбурлық мектептің негізгі идеялары О. Зельцтің еңбектерінде жалғасын тапты. Ол ойлауды интеллектуалдық операциялардың қызмет етуі ретінде
анықтады. *О. Зельц* өз алдына ойлау іс-әрекетінің қандай да бір нәтижесінің жүзеге асуындағы интеллектуалдық іс-әрекеттің әрбір сатысының қызметін анықтау мақсатын қойды. Қатынастарды саналау әрекеті ретіндегі ойлауды түсіндіру үшін оның міндетті шешуде жүзеге асырылатын әрекет немесе операция ретінде қарастыру керек. *О. Зельц* міндетті шешу барысы мен тәсілдерін сипаттауда үш ұғымды енгізді: арнайы реакция, яғни берілген жайтта қойылған мақсатқа сәйкес келетін объективті қажетті жауап.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Таңыбай Бекназарұлы**, **Таңыбай батыр**(1670-1755)-қазақ халқының тәуелсіздігі үшін күрескен, Орта жүз құрамындағы Арғын тайпасынан шыққан батыр.

Қысқаша өмірбаяны
-----------------

Арғын тайпасы Қаракесек руының Кәрсөн бұтағынан шыққан. 

Жастайынан әскер ойынын үйренуге тырысып, жаужүрек, қайыспайтын батырға айналған. Таңыбай батыр қол бастап жоңғарлардың қолында қалған біраз жерлерді азат еткен. Жекпе-жекте жоңғардың бас батыры Қапалды жеңген. Сол заманда жаулардың жайлаған жерлері – шешенқара өңірін, Таятқан-Шұнақтағы Батбақсу өзені мен Қалмаққырылған аймағын, Ақ келіншек, Қара келіншек, Қапал таулы мекендерін, Ешкіөлмес, Ойран жерлерін қайысқан жоңғар қолдарынан азат еткен.
Таңыбай батыр «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» заманында 1700-1740 жылдары жоңғарларға қарсы Болат тауының маңында, дуана өзенінің бойында жасақ құрған. Әй, деп жасақ құрғанда үш жүзден аса қол, кейін келе бес мыңдай жасақты басқарған ер Таңыбайдың үзенгілес достары Тарақты Наймантай батыр, Тобықты Қарамеде батыр, Тарақты Орақ батыр, немере інісі Керней Жарылғап батыр, Тарақты Байғозы батырлармен бірге жауға қарсы тұрған.

Таңыбай батыр қартайып, 85 жасында дүние салған.

Шежіресі
--------

Жанарыс б з.д. 2200 ж - Аргын 2-3 ғ.ғ.- Мейрам 8 ғ,- Қаракесек 12 ғ.- Ақша 14 ғ.т,- Сырт Бошан 14-15 ғғ- Машай 15 ғ.- Бораншы 15-16ғғ- Сұраулы 16ғ.т. - Тәңірімберді (Кәрсон)17 ғ.т. - Таңыбай 1680 ж.т
**Нарбота мекенжұртының мазараты**, б.д. 1-ші мыңжылдығының 1-ші жартысы (археол.) Көксарай ауылының батысында, 7 км жерде. Географиялық координаттары 42T 423760 UTM 4722795. 1979 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының оба зерттеуші отряды (Б. Н. Нұрмұханбетов) зерттеген. Мазарат үш оба тәрізді төбелерден тұрады. Төбелер дөңгелленіп келген, диаметрі 20–25 м, биіктігі 0,5–0,7 м обалар беті жайдақ. Батыстан шығысқа қарай тізбектеле орналасқан. Бірінші оба соңғысынан Бірінші оба соңғысынан 300 м қашықтықта. Қазба жүргізілген жоқ. Сыртқы келбеті Көкмардан мазараттарымен ұқсас. [1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Нурмуханбетов Б. Н. Отчет о работе 1979 г.
2. ↑  Архив Института археологии им. А. Х. Маргулана
**Нарвадағы ратуша** (эст. Narva raekoda) — Эстонияның Нарва қаласындағы тарих және сәулет ескерткіші.

Тарихы
------

Нарва ратушасы швед корольдік сотының бастамасымен салынған. Ғимарат Г.Тейфельдің жобасына сәйкес барокко стилінде салынуы керек еді, бірақ соңғы эскизде оны бекіту кезінде Стокгольмде өзгерістер енгізіліп, Нарва ратушасы голландиялық классицизм стилінде салынды. Осылайша, қалаға неміс, дат және итальяндық мәдениеттің қоспасы араласқан ғимарат салынды.

Нарва ратушасын салу бойынша құрылыс жұмыстары 1668 жылы басталды. Құрылыс жұмыстарын Юрген Бишофф пен Кіші Захарис Хоффман басқарды. Ғимарат 1671 жылы салынып, алайда, үй-жайлардың ішкі безендірілуі тағы төрт жылға созылды.

1944 жылы Ұлы Отан соғысы кезінде тарихи ғимарат ішінара қирады. 60-жылдардың басында Нарва ратушасы қалпына келтірілді. Ғимарат қасбеттері мен порталдар, салтанатты баспалдақ, қоршауы бар сыртқы баспалдақ, сондай-ақ ішкі үй-жайлар қайтадан қалпына келтірілді. Кеңес заманында ғимаратта пионерлер сарайы орналасты.

Архитектурасы
-------------

Архитектуралық тұрғыдан алғанда, ғимарат биік жертөлесі бар тастан жасалған 3 қабатты ғимарат. Шатырдың жотасында екі галереясы мұнара тұрғызылған. Мұнара шпильіне тырна тәрізді флюгер орнатылды. Негізгі кіреберіске ашық торы бар қос баспалдақ апарады. Тордағы суреттер Нарва Елтаңбасының элементтерін (балық, қылыш және ядро) қамтыды. Ратушағы кіреберіс Н.Миллих жасаған порталмен безендірілген. Оған пальма жапырақтарымен қоршалған қаланың елтаңбасы және ратушадағы істерді жүргізудің үш негізгі қағидасын бейнелейтін (әділеттілік, даналық және байсалдылық) үш аллегориялық фигура кірді.

1-қабаттағы интерьерде боялған арқалықтармен жабылған үлкен зал болды. Екі жағында бөлмелер қатары болды. Фойенің артқы жағындағы баспалдақ үлкен мәжіліс залы (кейінірек дума) орналасқан екінші қабатқа апарды. 2-қабаттың солтүстік бөлігінде жоғарғы сот бөлмесі, кеңсе және күту залы, оңтүстік қанатта, төменгі соттың тиісті бөлмелері және сауда палатасы болды.
Жертөледе өлшемдер палатасы, түрме және қосалқы бөлмелер орналасқан.

Галарея
-------

Нарвадағы ратуша| Ғимараттың ішкі көрінісі | Ратуша 1997 | 1940 ж. дейінгі ратуша | Баспалдақ порталы | Баспалдақ қоршауы |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Нарвская ратуша  sa=X&ved=0CAAQ5JsGahcKEwiw3PLNgZ\_\_AhUAAAAAHQAAAAAQAw&ts=CAESABoECgIaACoECgAaAA
2. ↑  Нарвская ратуша
3. ↑  Ратуша в Нарве
4. ↑  Нарвская ратуша
5. ↑  Нарвская ратуша
6. ↑  Нарвская ратуша
**Нариман Дүйсенғалиұлы Байбосынов** (1953 ж. т. Атырау қ.) — экономист. Мәскеу мұнай-химия және газ өнеркәсібі институтын (1975), КСРО Министрлер Кабинеті жанындағы Халық шаруашылық академиясын (1991) бітірген. 1975-98 жылы Гурьев мұнай өңдеу зауытында инженер, бас бухгалтердің орынбасары, «Ембімұнай» өндірістік бірлестігі бастығының орынбасары, бастығы, облыстық жоспарлау комитетінің төрағасы, облыстық статистика басқармасының бастығы, облатком төрағасының орынбасары, 1-орынбасары, кәсіпкер, 1998 жылдан «Қазақстанкаспийшельф» ААҚ-ның экономика мен қаржы жөніндегі вице-президенті.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1
**Наренджестан** — Қавам бағы Шираз қаласының ежелгі де әдемі бақтарының бірі болып табылады. Бұл бақ пен оның ғимараты Шираздағы Қаджар дәуірінің құнды ескерткіші болып саналады. Бақта апельсин ағаштары көп. Сондықтан ол Наренджестан - апельсин бағы деген атпен танымал. Әли Мұхаммадхан Қавам әл‑Мүлк бақ пен оның кешенін салуды бастаған. Х.қ.ж.с.б. 1300 жылы оның ұлы Мұхаммад Реза Қавам әл‑Мүлк бұл құрылысты аяқтады.

Бақтың негізгі қақпасы оңтүстікке қарайды. Қақпаның жоғары жағы кірпіш пен қызыл мәрмәр тастан жасалған тақташалармен өрнектелген. Бұл тақташаларда Құран аяттары жазылған. Қақпаның өзі ағаштан жасалған өрнектермен көмкерілген. Қақпа алдымен кіре беріс бөлмеге жол бастайды. Ол екі дәліз арқылы бақтың ауласымен жалғасып жатыр.

Наренджестан бағының солтүстік, оңтүстік және шығыс жағында ғимараттар салынған. Зандие дәуірінің сәулет стилімен салынған негізгі ғимарат бақтың солтүстік бөлігінде орналасқан. Онда екі қабат пен бір жертөле, екі жағында екі үлкен терасса бар. Бұл терассалар ғимараттың басқа бөліктеріне кіруге арналған. Терасса аула деңгейінен екі метр биіктікте салынған. Үлкен терассаның бағандары берік қалыптағы біртұтас мәрмәр тастан құйылған.

Наренджестан бағы 3500 шаршы метр жерді алып жатыр. Оның ғимараты шамамен 940 шаршы метр жерде бақтың солтүстік және оңтүстік жағында салынған. Бұл бақ х.ш.ж.с.б. 1353 (1974) жылы Иранның ұлттық ескерткіштерінің тізіміне алынған. Наренджестан бағындағы ғимарат айна және шыны сынықтарымен көмкеру, сурет салу, ағаштан ойылған өрнектермен көмкеру, мүсіндеу, алебастр жабыстыру және "мұқарнас", яғни күмбезді көмкеру тұрғысынан Шираздағы Қаджар дәуірінің ең әдемі ғимараттарының бірі болып табылады.

Наренджестан бағы 1345 жылы Шираз Университетінің қарамағына берілді. 1348-1358 жылдар аралығында бұл бақ атақты ирантанушы Артур Упхам Поптың басқаруындағы Азия институтының пайдалануына берілді. Ал 1378 (1999) жылы Шираз университетінің өнер және сәулет факультетінің қарауына өтті.
**Мориц Мильднер** (нем. *Moritz Mildner*; 1812 6 қараша, Тюрмиц (қазір Трмице, Чехия) — 1865 4 желтоқсан, Прага) — чех скрипкашысы, композиторы және музыкалық педагог.

Прага консерваториясында оқып, Фридрих Вильгельм Пиксиктің шәкірті болған және 1828 жылы консерваторияның ең алғашқы түлектерінің бірі болған. Квартете өзінің ұстазының басшылығымен екінші скрипкада ойнайды, сол кезде Прагада көпшілікке арнап квартеттік концерттер ұйымдастырған. Кейіннен, консерваторияда сабақ берген. Оның атақты шәкірттері қатарына Фердинанд Лауб, Генрих де Ана, Антонин Бенневиц, Ян ағайындылары, Войтех және Богуслав Гржимали кірген.

Дереккөздер
-----------
**Сун империясы** (қытайша: 宋朝 (Sòng Cháo|Сун Чао) — государство в Китае, существовавшее с 960 по 1279. Правящая династия — Чжао (趙), по фамилии рода государей.-оңтүстік Қытайда ХІІ – ХІІІ ғасырларды өмір сүрген мемлекет. 
127 жылы қайта құрылған Сун империясы 960 жылы құрылған Сун империясының ізбасары болды. Алғашқы Сун империясының әлсіреуіне солтүстік аймақтағы жаңадан бой көтерген көшпелілер мемлекеті себепші болды. Осы кезде оларға қарсылық көрсете алмаған Сун патшалығының әскери күшінің тең болмауынан әлсіздігін байқатты. Кейіннен шүршіттердің Цзинь мемлекетінің күшейе бастағанын байқаған Сун патшалығының сарайы Кайфынды тастап, Янцзының оңтүстік жағасына орналасты. 1127 жылы Ханчжоуға император сарайын орналастырып, сол жерге астанасын салды. Осылайша Сун әулетінің тарихы екі кезеңге: солтүстік (960-1127) және оңтүстік (1127-1279) болып бөлінеді. Шүршіттердің негізгі тірегі болған сундық мемлекеттік құрылым оңтүстік Қытай кезеңінде мүлдем әлсіреп кетеді. Сун әулетінің екінші кезеңдегі билігі тұсында Янцзы өзінің қуатты ағысына арқа сүйеп, олар өздерін кауіпсіз сезінді. Оңтүстікке уақытша орналасқан Сун мемлекеті Цзин патшалығымен ұзаққа созылған шайқастар нәтижесінде екі жақты келісімге келіп, Сун императоры өзінің тәуелділігін мойындады. Екі арадағы шекара болып Хуайшай өзені белгіленді. Ол солтүстіктен төнген қауіп бұлтын сейілткен соң оңтүстік Қытай аймағын тез арада көркейтіп, өте бай және гүлденген мемлекетке айналдырды. Дегенмен, ХІІІ ғасырда оңтүстік Қытайдағы Сун мемлекетіне қайтадан жаңа қауіп төне бастады. Бұл жолғы қауіп шүршіттерді күйрете соғып, оңтүстік қытайды иемденуге ұмтылған маңғолдардан төнді. Сун империясының маңғолдарға қарсы шығуы бір ғасыр уақытқа созылды. Ақырында, оңтүстік Сун империясы құлдырап, елде жаңадан моңғолдық Юань әулетінің билігі орнады.

Сурет:Сун императоры.Сун империясы
*Басқа мағыналар үшін Бесшоқы деген бетті қараңыз.*
**Бесшоқы** – Талды тауының батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданында. Абсолюттiк биіктігі 1095 м. Тау батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр. Енді жері 3 – 4 км.

Жер бедері
----------

Солтүстік беткейі тік сай-жыралармен тілімденген, батыс және шығыс беткейлері еңістеу келген. Кейбір жерлердің түпкі жыныстары жалаңаштанған. Батыс бөлігінен Қызылсу өзені бастау алады.

Өсімдігі
--------

Таудың қоңыр топырағында боз, селеу, бетеге, жонды-қырқалы баурайында бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Негрлер театры
--------------

Негрлер театры (black theatre), АҚШ-тағы театр. Қаранәсілді авторлардың афроамерикандықтар туралы және солар үшін жазған пьесасы. Ең алғаш танымал болған пьесаны қаранәсілді американдық Король Шотавей Джеймс Браун жазған (1823 жылы). Азаматтық соғыстан кейін негрлердің сауығы МЕНЕСТРЕЙЛЕРІ ұйымдастырылды. 1900 жылы афроамерикандықтардың өздері жазған, сомдаған, сахналаған мюзиклдар пайда болды. Ең алғашқы шынайы түрде, ізденіспен келген пьесаны драматург Анджелина У.Гримке Рахиль жазған (1916 жылы). 1920, 1930, 1940 жылдардағы Гарлем қайта өрлеу дәуірінен кейінгі уақытта негірлер театры гүлдене бастады. Осы жылдары негірлер театры мен драматургиясы берік болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін негірлер театры мейлінше өзінің мифологиясын бекітті, нәсілдік көзқарасты жойып, драматургияны жалпы ортаға енгізуге тырысты, белсенді түрде дамыды. Оның негізін салушылардың бірі А.Барака. Ол 1965 жылы негірлер өнерінің репертуарлы Театрын салды. 1980-1990 жылдары екі афроамерикандық Чарльз Фуллер мен О.Уилсон сияқты драматургтер Пулитцеров сыйақысын алды.
**Негізгі климаттық белдеулер**- 4 ауа массалары типтерінің орналасуына сәйкес келеді. Экватор аймағында экваторлық климаттық белдеу орналасқан. Бұл белдуде жыл бойы экваторлық ауа массалары , төмен атмосфералық қысым басым болады. Күн көкжиектен жоғары тұратындықтан , мұнда бүкіл жыл бойы ауаның температурасы жоғары болады. Өрлеген ауа ағындары басым болатындықтан , сондай – ақ пассаттармен бірге ылғалды мұхит ауа массаларының келуі нәтижесінде экваторлық белдеуде жауын – шашын мол түседі. 
Тропикалық белдеулерде тропиктік ауа массалары , жоғарғы атмосфералық қысым , төмендеген ауа қозғалысы басым болып келеді. Жазда ауа массаларының температурасы өте жоғары , ал қыста - салқынырақ болады. Тропикалық ауа массалары әдетте өте құрғақ болады. 10 – 12 км биіктікте ауа экватор аумағынан тропиктерге келгенде ылғалы едәуір азаяды. Ауа төмендей келе , қызады да , бұрынғыдан да құрғақ бола түседі. Жаңбыр – құрлықтағы жазықтарда ғана емес , тіпті мұхит үстінде де сирек кездесетін құбылыс. 
Қоңыржай белдеулерде қоңыр салқын ауа массалары мен батыс желдері басым болып келеді. Мұнда тропиктік белдеулерге қарағанда едәуір салқын. Жыл мезгілдері айқын байқалады. Жауын – шашынның жылдық мөлшері тұтас алғанда едәуір , бірақ олар әркелкі бөлінген. 
Материктердің батыс бөліктеріне жауын шашынның көп түсетіндігін картаға жасаған талдаудан көруге болады .Оларды мұхиттан бұл жерлерге теңіздік ауа массалары әкеледі. Шығысқа қарай бағытталған ауа ылғалынан айрылатындықтан , материктердің ішкі бөліктеріне жауын – шашын аз түседі. Мұхиттардың әсеріне байланысты материктердің шығысына жауын – шашын көп түседі .

Дереккөздер
-----------

Материктер мен мұхиттар географиясы : Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық /В.А.Коринская , В.А. Щенев , И.В.Душина ; Алматы «Рауан» 1992 жыл.
**Негізгі кілті** қатысты дерекқорларда әр жол үшін ерекше анықтауышты қамтамасыз ететін кестедегі өріс немесе өрістер жинағы. Office Access 2007 сияқты қатысты дерекқорда, мәліметті бөлек, тақырып негізіндегі кестелерге бөлесіз. Кесте байланыстары мен негізгі кілттерді мәліметті қайта бірге топтау жөнінде Access бағдарламасына жеткізесіз. Access негізгі кілт өрістерін бірнеше кестелердегі деректермен жылдам байланыс орнату үшін қолданады және сол деректерді мәнді түрде біріктіреді.

Негізгі кілттің жақсы талапкері бірнеше сипаттамаларға ие болады. Біріншіден, ол әр жолды ерекше анықтайды. Екіншіден, ол ешқашан бос немесе нөл болмайды — ол әрдайым мәнді қамтиды. Үшіншіден, ол өте сирек (негізінде, ешқашан) өзгереді. Access негізгі кілт өрістерін бірнеше кестелердегі деректерді бір жерге жылдам тоғыстыру үшін қолданады.

Дұрыс таңдалмаған негізгі кілттің мысалы ретінде атау немесе мекенжайды атауға болады. Екеуі де уақыт өте өзгеруі мүмкін мәліметті қамтиды.

Кестенің негізгі кілтін әрдайым көрсетуіңіз қажет. Access сұраулар мен басқа амалдарды жылдамдатуға көмектесетін негізгі кілттің индексін өзіндік түрде жасайды. Access, сондай-ақ, әр жазбаның негізгі кілт өрісінде мәнге ие болуын және әрдайым ерекше болуын қадағалайды.
Үрлемелі аспаптардың сүйек пен мүйізден жасалатын түрлері де ертеден бері сақталған. Олар қамыс қурай, ағаштан жасалатын үрлемелі аспаптарға қарағанда ұзақ сақталып, бүгінге жетті. Соның бірі - бұғы сыбызғы. Аспаптың дыбысы марал мен бұғылардың даусына ұқсас болғандықтан, жайылып жүрген марал-дарды бір жерге жинау үшін қолданылады. Оның дауысы шыққан жерге жиналған маралдар мен бұғыларды аңшылар қолға үйретіп, асырайтын болған. Мұның өзі бұл аспаптың аңшылық, мал бағу кәсіптерімен тығыз байланыстылығын көрсетеді. Аспаптың бұғышақ аталуы «бұғы шақырғыш», «бұғышақ» деген түсініктерден туындаған. Кей кезде оның мүйізден жасалғандығына сай үрлемелісін «мүйіз сырнай», соғып ойнайтын үлгісін «мүйіз қақпа» деп атайды. Бұғы, сиыр малдарының мүйізін тазалап, сырты жылтырағанша қайнатып, кептіреді. Мүйіз сырнай жасауда өгіз, сиыр, қошқар мүйіздері қолданылады. Қой мен ешкі мүйізін үрлеп ойнау оңай, әрі дыбы-сы жеңіл шығады. Ал сиыр, өгіз мүйізінен шығатын дыбыс ащы емес, құмығыңқы болып келеді. Жиек-терін жұқалап жез металмен қаптап, сыртын оюлап-өрнектейді.
**Мапуче** (Mapuche), АРАУКАН атты оңтүстік американ үндістерінің ең үлкен тобы, Чилидегі Орталық аңғар. .

Испания мен Чили өктемдігіне қарсы 350 жыл бойы күрескендігі мәлім. 16—18 ғасырларда аттарды соғыста пайдаланып үйренді, испандықтарды жібермей үлкен арақашықтықта шайқасқа түскен. 

Чили қайта біріккеннен кейін 19 ғасырда тәуелсіздік алады, үкімет оларды резервацияға орналастырады. 1980 жылы жер жеке тұлғаларға беріледі, бұл мапученің құқығына қауіп төндірді, өйткені мемлекеттің ішкі қарызы көбейді де, үкімет дәстүрлі тиімділігі орташа ауылшаруашылығын қолдауға қаражат бөлуді тоқтатты.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Хо Жун** (кор. 허준, 1537/1539 - 9 қазан 1615) - Кореядағы Чосон династиясының патшасы Сончжоның сарайында қызмет еткен дәрігер. Яңчон аймағының тумасы.

### Биографиясы

Ол 29 жасында сарай дәрігері қызметіне тағайындалды. Дәрігер бола жүріп бірнеше медициналық еңбектер жазып қалдырған. Олардың ішіндегі ең құндысы - Донгуи богам (Шығыс медицинасының айнасы). Бұл еңбек корей медицинасының ең басты еңбегі деп саналады. Еңбек Шығыс Азия елдеріне соның ішінде Қытай, Жапония, Вьетнамге жақсы таралып, әлі күнге дейін құндылығын жоймаған. Уақытының көп бөлігін патша сарайында өткізседе, Хо Жун емдеу жолдарының қарапайым халыққа түсінікті болуына үлкен мән берген. Сол уақытта емдеу жолдары көбіне қымбат бағалы дәрілермен емделуден тұрды. Осы жолмен емдеу бағасын көтеру көзделді. Хо Жун болса бұл әдістерді қолдамай, қара халыққа қолжетімді емдік шөптерді қолданды. Онымен қоса ол емдік шөптердің атауын жазғанда қарапайым хангыль әріптерін қолданды. Ал бұған дейін емдік шөп атаулары күрделі ханджу әріптерімен (қытай иероглифтері) жазылып жүрді. Ханджу әріптерін қарапайым халық өкілдеріне түсіну қиынға соқты. Хо Жунның атымен, жеткен жетістіктерін корейліктер бүгінде ұмытпаған. «Дунгуй Богам» еңбегі әлі күнге дейін қолданылады.

### Отбасы

* Атасы

Хо Гон (허곤, 許 琨) (경상도 우수사)

* Әкесі

Хо Рюн (허륜)

* Анасы

Ёнгван Ким руынан шыққан Ким бикеш (영광 김씨)

* Бауырлары

Үлкен бауыры: Хо Ок (허옥, 許 沃)
Кіші бауыры: Хо Цзин (허징, 許 徵) (1549 -?)

* Туыстары

Хо Бонг (허봉, 許 篈) (1551 - 1588)
Хо Сон (허성, 許 筬) (1548–1612),
Нансолеон, Хо бикеш (난설헌 허씨, 蘭 雪 軒 許 氏) (1563-19 марта 1589),
Хо Гюн (허균, 許 筠) (10 желтоқсан 1569 - 12 қазан 1618)

* Әйелі

Андонг Ким руынан Ким бикеш (정경부 인 안동 김씨)

* Ұлы

Хо Кём (허겸, 許 謙) (파 릉군, 巴陵 君)

### Мәдениетте

* Ким Му Саең 1975 жылы MBC-лік Jibnyeom сериалында Хо Жунды сомдады.
* Ли Сун Чже 1976 жылы Jibnyeom фильмінде Хо Жунды сомдады.
* Сео Ин-Сок 1991 жылы MBC-лік «Донгуи Богам» сериалында Хо Жунды сомдады .
* Чон Куаң Рёль 1999-2000 жылдары MBC-лік Тәуіп Хо Жун сериалында Хо Жунды сомдады.
* Ким Чжу Хек пен Кан Хан Беол 2013 жылы MBC-лік Hur Jun сериалында Хо Жунды сомдады.
* Юн Ши Юн мен Ким Кап Су 2016 жылы JTBC-тік «Мыстанның айнасы» сериалында Хо Жунды сомдады.

### Әдебиет

Ли Юнның Dongui Bogam романы 1990 жылы жарық көріп бестселлерге айналды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Han, Sang-hee* Mirror of Eastern Medicine Becomes UNESCO Heritage. *The Korea Times* (31 July 2009). Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 желтоқсан 2013. Тексерілді, 20 наурыз 2013.
2. ↑  *Chung, Ah-young* Korean of Dongui Bogam Unveiled. *The Korea Times* (7 August 2009). Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 желтоқсан 2013. Тексерілді, 20 наурыз 2013.
**Байсейіт Батыр** — тарихи жыр. Халық ақыны С.Керімбекұлы жырлаған. Ел аузындағы бұл жыр бұрын еш жерде жарияланбаған. Жырдың негізгі арқауы – қазақ пен қырғыз арасындағы жанжалды тоқтатып, ортақ жауға қарсы бірлесіп күресу. Басты кейіпкер Байсейіт батыр екі халықты татуластыруға бар күш-жігерін салып қазақ, қырғыз батырларын бітімге келтіреді. Жырда Байсейіттің қапылыста қаза табуы, қазақтың Сұраншы, Ағыбай, Сыздық, Сыпатай сынды батырларының қол жинап, жауға қарсы күш біріктіруі әсерлі баяндалады. 

Сонымен бірге тарихи деректердің жаңылыс берілуі де кездеседі. «Байсейіт Батыр» жыры 1941 жылы жазылып алынған, өлең құрылысы толық 11 буынды қара өлең үлгісі. Жырдың Т.Байбағышев жырлаған нұсқасы да бар, бірақ онда тарихи шындық мүлдем бұрмаланған. Екі нұсқа да Қазақстан Ғылыми Академиясының Орталық ғылым кітапхана қорында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
3. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Байронозавр
**Байронозавр** — бұдан 145,5 — 65,5 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген троодонид тұқымдасына жататын динозавр. Байрон Джаффен мен оның отбасы Моңғолияның Ғылымдар академиясы мен америкалық палеонтологиялық экспедициялар табиғат тарихы мұражайына осы динозавр туралы тың деректер жинап тапсырған. Солардың құрметіне динозавр «байронозавр» деп аталған. Байронозавр — кішкентай денелі, шапшаң қозғалатын динозавр. Ұзындығы бра болғаны — 1,5 метр, биіктігі — 43 см, салмағы бар жоғы — 4 келі.

Қызықты дерек
-------------

* Байронозаврдың алғашқы үлгісі 1993 жылы Моңғолияның Уха Толгод аймағындағы Гоби шөлінен табылды.
* Екіншісі — 1996 жылы Гоби шөлінен 8 шақырым қашықтықты Болор тауынан табылды.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : ұсақ жануарлар
* Салмағы : 4 келі
* Тұқымдас : Троодонтид
* Отряд тармағы : Зауропсид [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Қажытай Ілиясұлы** (1939 жылы туған, Тарбағатай. Дөрбілжін ауданы) - ақын, сатирик. ҚХР-дың Шыңжаң Тіл институтын бітірген. "Шыңжан" газеті редакциясында аудармашы, сол газеттің Іле, Тарбағатай аймағындағы меншікті тілшісі болып кызмет істеген. Қазақстанға 1962 жылы қоныс аударған. ҚазҰУ-ды бітірген (1969). "Ара" - "Шмель" журналында, "Лениншіл жас" газетінде фельетонист, бөлім бастығы, қазақ теледидарында аға редактор, Қазақстан Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің бас редакциясында, "Жазушы" баспасында редактор, "Азамат", "Астана", "Астана дауысы" - Голос Астаны" газеттерінде бас редактор қызметін атқарған. Қазір Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер. "Дастарқан" атты алғашқы өлеңі "Шыңжан" газетінде 1959 жылы жарияланған. Лирикалық, сатиралық өлеңдері республикалық баспасөз беттерінде 1965 жылдан жарияланып келеді. 2001 жылдан халықаралық "Сорос - Қазақстан" қорының жыр мүшәйрасының жүлдегері. 21 ән мен 3 күйдің авторы. Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының лауреаты (2003).

Шығармашылығы
-------------

* Қайран жастық. Өлеңдер мен поэма. А. 1974;
* Усойқы. Сықақ өлеңдер мен мысалдар. А. 1978;
* Маймылдың мәдениеті. Сықақ өлеңдер мен мысалдар. А. 1981;
* Биле билсең. Сықақ өлеңдер. А. 1985;
* Қалақай қамшы. Бір томдық сатиралық өлеңдер. А. 2001;
* Тас жарған. Өлеңдер. А. 2001.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Маошань** (Mao Shan), Қытайдағы Цзянсу провинциясындағы киелі тау, көріпкел Ян Цзыға Шанцин («жоғарғы тазалық») аспанындағы ажалсыздардан көп құпияның сыры (364-370) түскен жер..

Олар көріпкелге ақыр заманның болатынын хабарлайтын ұйғарымдар мен уағыздар жинағын берген, ол кезде жақсылықты Маошань тәрізді киелі таудың астындағы жарық жақсы түсетін үңгірлерге салып қою керек.

Маошань мектебі даосизмге БУДДИЗМ элементтерін енгізіп, дәстүрлі ДАОСИЗМДІ реформалады, оның ішінде сексуалды салттарды алып тастады, оның орнына аспан серіктесімен рухани байланысқа түсуді енгізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Қарағанды локомотив депосы** (Қарағанды, Карпат к. 19), Қарағанды темір жолының Қарағанды бөлімшесі құрамында. Локомотивтердің жұмыс істеуін кадағалап тексереді және оларды жөндеуден өткізеді. Қарағанды көмір бассейнін транспортпен қамтамасыз ету қажеттілігінен Бурабай курорты - Қарағанды темір жол желісінің пайдалануға берілуіне байланысты 1933 ж. ұйымдастырылды. 1931-33 ж. депо Нұра станциясында болды. 1963 жылға дейін паровоздар, 1963-82 ж. аралығында тепловоздар пайдаланылды. 1981 ж. Қарағанды—Мойынты темір жол желісінің электрлендіруіне байланысты тепловоздарды электровоздар алмастырды. Депо ұжымдары ұйымдасқан күннен бастап, Қарағанды көмір бассейнінің, Балқаштың мыс балқыту кесіпорындарының, Жезқазған — Қарсақбай кен-металлургия кешенінің өнімдерін, түрлі материалдарды, жабдықтарды тасымалдап келеді. Ұлы Отан соғысы жылдарында цепо соғыс жағдайының барынша кауырт графигі бойынша жұмыс істеп, поездардың дамылсыз жүрісін камтамасыз етті. Қарағанды локомотив депосында 11 адам Ленин орденімен,6 адам Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**«Қарағанды полиграфиясы»** АҚ, (Қарағанды қ. Ермеков к. 33), баспа өнімдерін шығаратын кәсіпорын. 1931 жылдан жұмыс істейді. 1999 жылдан жеке меншік нысандағы ақционерлік қоғам. Газет шығаратын цех 2 офсеттік орама баспа машинасымен жабдықталған. Түрлі түсті өнімдері облыстағы үлкен форматты *«Сорсц»* неміс офсеттік машинасында басылады. Дайын өнімдер бағдарламалы түрде басқарылатын машиналармен кесіледі. Түптеу ісі толық механикаландырынған. *«Газет-2»* қондырғысында позитивтерді айқындайтын күрделі техника игерілген. Басқарма бастығы Е. Иманғалиев (1997 жылдан).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Қарағанды облысы бойынша** алғашқы хабар эфирге 1931 ж. 7 желтоқсанда шықты; куаттылығы 1,2 кВт қысқа толқынды РВ-12 радиостанса пайдалануға берілді. Республикадағы екінші радиостанса Қарағандыны, Алматы, Магнитогорск және Мәскеумен байланыстырды.Хабар қазақ және орыс тілдерінде тәулігіне 7 сағатгай (1935) облыстың 180 радионүктесіне таратылды. Облыста шахталарда радио жұмысшы тілшілер постылары құрылды. «Радиотілшілер сағаты», «Стахановшылар мінбесі» хабарларында ғалымдар, кәсіпорын басшылары, өндіріс озаттары сөйледі. 1933-47 ж. радиокомитет жанында Радиокомитеттің қазақ хоры жұмыс істеді. Облыстық радиотехн. базасының кеңеюіне орай Қарсақбай мен Балқаш маңында куаттылығы 500 Вт-тық радиостансалар іске косылды. Ұлы Отан соғысының қарсанында Қарағанды радиокомитеті хабар таратудан тәжірибе жинақтап, еңбекшілерге идеялык саяси және рухани тәрбие беруде партия ұйымдарына үлкен көмек көрсетті. Жезді марганец кенішінде 60 радионүктеге арналған радиоторап ұйымдастырылып, ол өз кезегінде Совинформбюро хабарын қабылдай бастады.

Соғыстан кейінгі жылдары
------------------------

Радиода магнитті дыбыс жазу, студиядан сыртқары жерден хабар жүргізу енгізілді (1950); Осакаровка кентінде, Балқаш, Жезқазған, Теміртау қалаларында өз алдына хабар тарату редакциялары, облысы қалалар мен аудандарда радиохабардың қоғамдық редакциясы, 3 бағдарлама бойынша хабар тарататын өткізгіш жүйе құрылды. 1975 ж. радиомачтасының биіктігі 257 м-лік,ұзын толқындары сағат 6-дан 17 сағ. 30 минутқа дейін, орта толкыңдары сағат 18-ден 01 сағ. 30 минутқа дейін жұмыс істейтін станса іске косылды.Станса респ. бағдарламаны толығымен дерлік, телевизия және радио хабар жөніндегі облыстық комитет бағдарламасын күн сайын 1 сағ. 50 минут қазақ және орыс тілдерінде хабар таратып тұрды.Облыстық радиода қазақ және орыс тілдерінде хабар жүргізетін 10 редакция (коғамдық-саяси,өнеркәсіп, а. ш. жасгар хабары, соңғы хабар) болды. Облыста Қарағанды, Теміртау, Абай, Саран,Шахтинск қалаларында, Ақтау, Новодолинка, Молодёжный, Қарағайлы, Топар кенттерінде 3 бағдарламалық радиохабар тарату жүзеге асырылған. 1983 жылдан Қарағандыда тәулігіне 2 сағатгық ультра кысқа толқын диапазонында стереофондық радиохабар таратылады. Облыстық радио 1993 ж. телерадиокомпанияның негізгі ғимаратына (Интернационалистер к. 14) көшті.Бірақ басқа да жеке меншік радиостансалармен бәсекелестік күреске тетеп бере алмай, әрі каржыландырудың тоқтатылуынан 2006 ж. уақытша жұмысын тоқтатты. Облыста жеке меншік радио дамып келеді. 2006 ж. 1 сөуіріңде 9 радиостанса болды. Қарағандыда «Терра» және «Радио-Текс» қалалық стансалар, сондай-ақ республикалық Радиохабар Каналдары торабының филиалдары «NS-радио Караганда», «Еуропа плюс», «Русское радио» жұмыс істейді. Жеке меншік Радиохабар басқа калаларда да дамып келеді: Радио-102 (Теміртау), «Радио для всех» (Балқаш), «Саран қалалық радиосы», «Шахтинск калалық радиоредакциясы» және т. б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Ашылуы
------

1989 жылы Қарағанды орталық мешіті салына бастады. Бірақ әртүрлі жағдайларға байланысты құрылысы 11 жылға созылып кетті. Ақырында 2000 жылдың 23 желтоқсанында мешіт салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне Елбасы Н.Ә.Назарбаев пен Бас мүфти Әбсаттар қажы Дербісәлі қатысты. Мешіттің көркем безендірілген ою-өрнекті намаз оқитын ерлер және әйелдер залы сымбатымен көз тартады.

Толықтай мәлімет
----------------

Сондай-ақ неке қиятын, балаға азан айтып ат қоятын күмбез асты бөлмелері, дәріске арналған 40 адамдық екі сынып орны да іске қосылған. Мәйіт сақтайтын, жуатын, кебінге орайтын бөлме, 300 кісілік асхана және кітап сататын да дүкен ашылған. Мешіт имамдары жоғары оқу орындары, әскери бөлімдер, түрмелерде айына 1 рет уағыз айтады. №7 балалар үйінде апта сайын имандылық дәрістерін өткізеді. 70 жыл бойы ұмытылған «Мәуліт» тойы қаладағы ең үлкен ғимарат – кеншілердің мәдениет сарайында Құран оқу жарысымен бірге өткізілді. 1995 жылы жұма намазға келетін адам саны шамамен 15 қана болса, қазір 500-ден асады.

Сілтеме
-------
**Қарағанды көмір кенін сату туралы акт**. 1856 ж. 14 наурызда Омбы қаласында Сібір қырғыздарының (қазақтарының) облысы басқармасына уәкілетті кісілер - Екатеринбург көпесі Н. Ушаковпен жергілікті бай И. Өтеповарасында қол қойылған. *«Ұзындығы да, көлденеңі де он шақырымдық кесімді жер, оның асты мен үстіндегі барлық кен, металл мен минералдар»* тау-кен кәсіпкер көпестер Рязанов, Зотов және Ушаковтар компаниясының иелігіне көшті, мұның қазіргі шекарасын шығыста — Майқұдық бұлағы, онтүстікте — Бұқпа ө. батыста Байжан, солтүстікте Теректі бұйраты деп аталатын шоқылар құрайды. Актіге қол қойылар алдында көп жылдар бойы аталған жердің табиғат байлығын бағалау жұмысы жүргізілді. 19 ғ-дың 40-жылдарынан бастап көпес Н. Ушаков Орта Азия мен Қазақстанға жасаған сауда сапарлары кезінде Қарағанды бойы, Ақ бұйрат өңірі мен Нілді шоқысындағы аса бай тас көмір жөне мыс кен орындары жайлы дерекмәлімет жинады. 1847 жылдың 16 шілдесінде ол Соқыр ө. бойындағы Саран көмір кенін игеру жөнінде Ақмола округтік приказына мәлімхат түсірді. 1847 жылдың 1 сәуірінде ауданы 10 шаршы км Саран учаскесін 114 сом 30 тиынға жалға алды. 1854 ж. қыркүйекте Қарағандыбасы мекені кен орнына жасалған 1-барлау нәтижесінде бұл жер пайдалануға жарамды деп табылды. 1856 ж. мұнда Иванов разрезі деп аталған 1-кен қазылатын орын іске қосылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Фонограммалар /фонемограмма/ фонография**- 
дыбыс белгілейтін әріптер, кескіндер жекелеген дыбыстарды таңбалайды.

Дыбыстық әріп кескіндер жүйесін зерттеушілер төмендегі 2 топқа бөліп 
қарастырады. 
Онда:

1. Консананттық-дыбыстық жүйесі. Мұнда жазу кескіндері тек қана дауыссыз

дыбыстарды белгілейді. Ондай жазу жүйесіне финика, угарит, 
көне еврей, арамей, араб жазулары жатады. 

1. Дауысты дыбыстар жүйесі. Мұнда дауысты, дауыссыз дыбыстар

бірдей белгіленеді. Бұл жүйеге грек, латын, ұйғыр, байырғы түрік бітіг 
т.т. с.с. жазулар жатады.
Әлем халықтарының жазу жүйесі тарихи кезеңдерді басып өтіп бір ізге 
түсіп реттеліп қалыптасқанын зерттеушілер еңбектерінде көрсетіп келді 
.
Әлем халықтарының жазу жүйесінің тарихи қалыптасу ерекшелігі 
төмендегідей болады. Онда:

1. Пиктографиядан бастау алып, логограмма, морфемограма,

силлабограмма (буындық), консонанттық-дыбыстық, 
дауысты-дыбыстық және аралық деген кезеңдерді рухани даму барысында 
басып өтеді екен. Ал түрік бітіг жазуы пиктограммадан басталып, 
фонограммаға дейін даму барысында морфемограмманы аттап өткен 
сияқты. Морфемограммаға сай келетін сипатын біз көре алмадық. 

1. Қолданған жазу кескіндерінің құрылымы (пиктографиялық, логографиялық,

әріптік-дыбыстық) тілдік мағынасы жағынан да (ішкі формасы), сыртқы 
графикалық кескіні жағынан да өзін-өзі анықтап тұруға тиісті. Бұл 
жағынан байырғы түрік бітіг кескіндері (логограммадан фонограмма 
аралығында) тарихи даму барысында реттеліп, сұрыпталып отырған. Әрі жазу кескіндерінің құрамы көп өзгеріске түспей тұрақты болған. Бұл ерекшелік түрік бітіг жазуының ондаған ғасыр бойы тарихи сұрыптаудан өткенін 
көрсетеді.

1. Жазу жүйесінің негізгі қағидаты (принципі) сол тілдің табиғатына,

болмысына сай болып шыққан болуы шарт. Байырғы түрік бітіг жазуы 
реформаға енгеннен кейін бұл қағида бұлжымай орындалған. Ол туралы 
кейінгі үшінші бөлімде сөз етіледі. Міне, осы ерекшеліктер 
Еуразияның аймағында б.з.б. ІІ ғасырынан б.з. V ғасыр аралығында 
түркі халықтарының қалдырған тарихи жазба деректері арқылы 
фонограммалық жүйенің алғашқы кезеңінде қаншалық дәрежеде болғанына 
көз жеткізуге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Истрин 
В.А. Возникновение и развитие письма. -М. 1965. -399 с
2. ↑  Лоукотка Ч. Развитие письма. -М. 1950. -320 с. 
207
3. ↑  Фридрих И. История письма. -М. 1979. -463 
с
Акаши-Кайкё көпірі
**Акаши-Кайкё** (жапон. 明石海峡大橋 *Акаши Кайкё: О:хаси*?) — Жапониядағы Хонсю мен Сикоку аралдарын қосатын әлемге әйгілі аспалы көпір. Ол әлемдегі ең ұзын аспалы көпір ретінде 3911 метр ұзындығымен рекорд соқты. Бұл шамамен Бруклиннің 4 көпірінің қосындысы. 12 жыл бойы салынған Акаши көпірі 1998 жылы ашылды. Бір қызығы көпір рекордқа енгізілу мақсатымен салынбаған. 1995 жылы **Кобада жер сілкінісі** болып, көпірдің құрылымын бұзады. Осыған сәйкес ұзындығы 3 футқа, шамамен 1 метрге ұзарады. Көпірдің жалпы ұзындығы 3 км.

Галерея
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Cooper, James D.* World's Longest Suspension Bridge Opens in Japan. *United States Department of Transportation - Federal Highway Administration*. Тексерілді, 14 ақпан 2012.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

*
**Нұрым Шыршығұлұлы** (1831, қазіргі Атырау облысы Қызылқоға ауданы – 1908, сонда) – ақын. 

Асан қайғы, Сыпыра, Доспамбет, Шалкиіз, Абыл, Қалнияз секілді жыраулар мұрасынан өнеге алған. 

Нұрым жырлары алғаш М.Бекмұхамбетұлының "Жақсы үгіт" (Қазан, 1908) және "Аламан" (Ташкент, 1926) жинақтарында жарық көрді. Кейін өлеңдері "Ақберен" (1972); "Өсиетнама" (1982); "Бес ғасыр жырлайды" (1985 – 89); "ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясы" (1985); "Абыл, Нұрым, Ақтаным…" (1997) атты жинақтарға енген. Терме, өсиет, арнау үлгісіндегі жырлары өмірдің өтпелілігін, замана жайын толғайды ("Мен қашанғы жүйрігің", "Әлеумет, келдің қаумалап", "Ұсынсам қолым жетер ме?" "Шенен ер", "Жарлау", "Әкесімен қоштасуы", т.б.). Сондай-ақ "Тайсойған, Бүйрек – екі құм", "Әтембекке айтқаны", т.б. толғауларында ру алауыздығын шенеп, елді татулыққа, бірлікке шақырды. 

Нұрымның Абылмен, Қашағанмен білім сынасу мақсатында сұрақ-жауап үлгісіндегі айтыстары сақталған. 

Ол "Қырық батыр" дастанын Абыл ақыннан үйрене отырып, дамыта жырлады, Қашаған, Ақтан, Мұрын сияқты ақын-жырауларға ұластырды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Мусин Нұрхан** [1891, Қостанай обл. Шұбар бол. (қазіргі Қостанай обл. Жетіқара ауд.), - 15. 9. 1942] – совет әскери қайраткері, азамат соғысына қатысушы. Шаруа отбасында туған. 1921 жылдан КОКП мүшесі. Жоғары бастауыш уч-щені (1918), Орынборда атты әскерлер командирлерін даярлайтын курсты (1921), Ленинградта Қызыл Армияның жоғары саяси қызметкерлерінің білімін жетілдіру курсын (1927) бітірген. 1919 ж. Торғай у-не Ә. Жанкелдин уйымдастырған еріктілер отрядында эскадрон командирі болып, алашордашыларға қарсы күресті. Қостанайды контррев. Күштерден азат етуге қатысып, қаланың қарауыл отрядын басқарды. Қостанай уезінде совдептердің жұмысын жолға қоюға, қазақ жауынгерлері арасында сауатсыздықты жоюға, қала жастарының арасында мәдени-ағарту жұмыстарын уйымдастыруға белсене ат салысты. 1921 – 23 ж. Түркістан майданының штабында жұмыс істеді. 1923 – 25 ж. Ерекше қызмет атқаратын әскери бөлімдер (ЧОН) штабының комиссары, 1925 – 26 ж. Орынборда Қазатком атынд.әскери мектептің комиссары. 1927 – 38 ж. Қостанай губ. Әскери комиссарының көмекшісі, губ. сот председателінің орынбасары, Қазақ атты әскер полкінің комиссары Шымкент окр. Петропавл обл. Әскери комиссары, ҚАССР әскери комиссариатының көмекшісі, губ. сот председателінің орынбасары, Қазақ атты әскер полкінің комиссары, Шымкент окр. Петропавл обл. әскери комисары, ҚАССР әскери комиссариатының бөлім бастығы. М. Советтердің бүкіл қазақстандық ,-съезінде Қазатком мүшелігіне кандидат болып сайланды.

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Говь Алтай аймағы**|  |
| КартаКарта |
| **Құрылу** | 1940 |
| **Елордасы** | Алтай |
| **Аумағы** | 141,400 км² |
| **Жұрты**  • Барлығы (2000) • Жұрт тығыздығы | 63,6730,45/км² |
| **Телефон белгілемесі** | +976 (0)148 |
| **Автомобилдік нөмірлер** | ГОА |
| **ISO 3166-2** | MN-065 |
| **Веб сайт** | www.gobi-altai.gov.mn |

**Говь алтай аймағы** (моңғ. ***Говь Алтай аймаг***) Моңғолияның оңтүстік батысында орналасқан. Аймақ орталығы Алтай қаласы.

Географиясы
-----------

Говь алтай аймағы Моңғолияның оңтүстік батысында орналасқан. Cолтүстігнде Завхан аймағы, батысында Ховда аймағы, шығысында Баян-Хонгор аймағы, оңтүстігінде ҚХР-ның ШУАР- мен шекараласады. Аймақ териториясы негізінен шөлейт болып келеді. Жерінің ортасымен Моңғол Алтайн жоталары солтүстік батыстан оңтүстік шығысқа қарай созылып жатар. Сутай, Бурхан Буудай, Алагхайрхан, Ажбогд, Гичгэнэ сияқты биік таулар бар. Қазба байлықтан таскөмір, бағалы тастар, табиғи құрлыс материалдары кездеседі. 

Аймақ териториясынның солтүстігінде Завхан өзені ағады. Зүйл, Сагсай сияқты арнасына сіңетін өзендер, Ихэс нуур көлі, Шарга нуур көлі, Тонхил нуур көлідері бар. Говь Алтай аймағы жер көлемі жағынан Моңғолияда екінші орында.

Адам саны
---------

Халық санағы бойынша 2020 жылғы Говь-Алтай аймағында тіркелген 57.7 мың болуы 2010-2020 жыл арасында яғни 10 жыл ішінде 3.9 мың адаммен өскен. Халықтың 49.8 пайызы ерлер, 50.2 пайызы әйелдер. Гови-Алтай аймағына қатысты адам санының 99.3 пайызын Қалқалар, алдыңғы санақтан 0.7 пунктпен өскен. Және Захчин-0.2 , Дөрвөд 0,1 , Қазақ-0.1 , Баяд 0.1, Торғауыт -0.1 басқа этностар 0.2 пайызын құрайды. 2020 жылғы санақ бойынша саналған 16.1 мың түтін үйдің 33.1 пайызы қалада, 66.9 пайызы шалғай ауылдарда өмір сүреді.

Жануар - өсімдік
----------------

Алтай алдыңғы жағы шөлейіт қоңыр сұры, топырақ, таулы жерлерде таудың қара және таудың күрең топырақты, солтүстікте күрең топырақты, Алтай оңтүстігінде шөл дала өсімдіктері бар, таулы аймақта таудың кер, солтүстікте кер дала өсімдігі тараған.

Сумындары
---------

Сумындары
* Алтай сум
* Баян-Уул сум
* Бигэр сум
* Бугат сум
* Дарви сум
* Дэлгэр сум
* Есөнбулаг сум
* Жаргалан сум
* Тайшир сум
* Тонхил сум
* Төгрөг сум
* Халиун сум
* Хөхморьт сум
* Цогт сум
* Цээл сум
* Чандмань сум
* Шарга сум
* Эрдэнэ сум

  

Үлгі:Моңғолия
**Конденсациялық қондырғы** - турбинада жұмыс жасап шыққан буды төменгі қысымда конденсациялауға және одан пайда болған конденсатты, сондай-ақ бумен бірге араласып енген конденсацияланбайтын газдарды (негізінен ауаны) сыртқа шығаруды қамтамасыз ететін құрылғылар жиынтығы.

*Конденсациялық қондырғы* құрамында конденсатор және мұның жұмысына қажетті сорғылар, су құбырлары, арматуралар, *реттеуіш және өлшеуіш құрылғылары* болады. Жылу электр стансаларының бу турбиналарында пайдаланатын *Конденсациялық қондырғы* ірі қондырғы болып есептеледі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
ХПК эмблемасы
**Халықаралық паралимпиада комитеті** (ХПК, *International Paralympic Committee*) - паралимпиада қозғалысымен басқаратын халықаралық үкіметтік емес ұйым. Комитет Паралимпиада ойындарын өткізу сұрақтары туралы шешім қабылдайды, сонымен қатар, бірнеше паралимпиада спорт түрінің спорттық федерациясы болып табылдаы.

ХПК 1989 жылы құрылған. Оны мүгедектер үшін спорттық федерациялар және түрлі елдегі мүгедектер үшін 42 ұлттық спорттық ұйым құрған.

Қазіргі кезде *ХПК*-ға 161 ұлттық паралимпиада комитеті, 5 аймақтық ұйым (әлем бөліктері бойынша), 10 халықаралық спорттық федерация (спорт түрлері бойынша) және 4 халықаралық мүгедектер үшін спорттық ұйым мүшелік етуде.

*ХПК*-ның жоғарғы органы әр 2 жылда жиналатын Бас ассамблея болып табылады.

Комитеттің штаб-пәтері Бонн қаласында орналасқан.

*ХПК* президенті сэр Филип Кравен болып табылады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* ХПК сайты
Сұйытылған ерітінділердің электр өткізгіштігін өлшеу Аррениус
ашқан электролиттік диссоциация теориясының дамуына негіз болды.

Берілген НА әлсіз қышқылы С0 концентрациясымен схема бойынша диссоциацияланатын болса:
НА —> Н+ + А-, оның диссоциация дәрежесі бойынша а шамасы ерітіндінің электр өткізгіштігі арқылы табылады:
α= [Н+]/С0 = Х/Хо, (11.14)

мұндағы X - эквиваленттік электр өткізгіштігінің тәжірибелік мәні, АА - шексіз сұйытылғандағы эквиваленттік электр өткізгіштік, оны иондар козғалғыштығының қосындысы ретінде кестеден табады.
Қышқыл диссоциациясының тұрақтысы арқылы диссоциация дәрежесін өрнектеуге болады:
КHA = [Н+] [ A-] / [ H A ] = α2Co/(1 - α) = α2С0 (α0 - α)α

Кестеде иондар қозғалғыштығы жайлы ешбір дерек болмаған жағдайда, Кил мен мэнін тәжірибе арқылы әр түрлі концентрациядағы ерітінділердің электр өткізгіштігі бойынша анықтайды.

Сондай-ақ кондуктометрия кейбір химиялық реакциялардың кинетикасын зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл көбіне реакцияға қағысатын немесе реакция өнімі, жалпы қоспаның электр өткізгіштігінің өзгеруіне келтіретін иондар болған жағдайда іске асады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**Микрофильмдеу** – түрлі құжаттардың, қолжазбалардың, техникалық сызбалардың, басылымдардың кішірейтілген көшірмелерін фотографиялық тәсілмен (немесе кинотүсіргі аппаратымен) түсіріп алу.. 

Микрофильмдеу әдетте түпнұсқа материалдарының 8-40 есе, ал кейде тіпті 60-100 есе кішірейтілген көшірмесін береді. Ол үшін 16, 35, 70 және 105 мм-лік кинофотопленкалар пайдаланылады.

Микрофильмденген материалды оқу немесе көру үшін арнайы аппарат қажет. Ол фильмдерді ондаған есе ұлғайтып көрсетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001
**Халықаралық кооперативті банкі** (ХКБ) (Internationa Cooperative bank, INGABA) - халықаралық кооператив одағының мүшесі. Кооператив қоғамы мен көтерме сауда одағы (Швеция) және Орт.кооператив банкінің (Швейцария) бастамасыен 1957 ж. Базельде (Швейцария) құрылған. Банкінің акционерлері 20 елдің 57 кооператив ұйымы. 1965 ж. АҚ болып қайта құрылды. Банк қызметінің негізгі бағыттары мен міндеттері - тиісті кооператив ұйымдарына төменгі пайыз мөлшерлемесімен қарыз беру, кооператив ұйымдары үшін несие жөнінде артықшылықтарды қамтамасыз ету, дивидендтерді бөлудің тиісті жүйесін айқындау, кооператив банкілері үшін статистикалық деректердің біріңғай жүйесін әзірлеу, тиісті халықаралық ұйымдардың арасындағы ынтымақтастықты дамыту, валюта мәселелері бойынша тиісті мамандардың кеңестерін өткізу, т.б. Банкінің жоғары органы - ХКБ-нің Бас ассамблеясы.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
**Олар - Жезқазғанның мақтаныштары** - 2004 жылы Алматыдағы «Үш қиян» баспасынан орыс тілінде жарық көрген кітап. Авторлары: К.Салықов, Е.Салықов. Жезқазған қаласының 50 жылдық мерейтойына арналып шығарылған. 

  

Жезқазған-Ұлытау өңірін даңққа бөлеген атақты адамдар – Қаныш Сәтбаев, В.В.Гурба, М.Бөпежанов, B.И.Штифанов, Т.А.Сәтбаева, И.И.Анарқұлов, Ө.Байқоңыров, Ш.Есенов, Г.Омаров, Д.Ешпанов, Т.М.Урумов, И.Е.Ли, Ж.Жанасов, О.Асылбеков, А.Абдулин, Т.Шарманов, C.Л.Лапан, Ж.Сейілов, Т.Қалмағанбетов, С.Асатов, Ә.Құсайынов, О.Исаев туралы, олардың сіңірген еңбектері, Үлкен Жезқазғанды құруы мен Жезқазған қаласының дамуы деректер негізінде баяндалады.

*«Қаныш Сәтбаев - Жезқазғанның ұлы мақтанышы»* атты мақалада ғалымның өмірі мен қызметі, Жезқазғанды зерттеудегі аса ірі еңбегі, артында қалған ұлан-ғайыр істері барынша ашып көрсетілген. Көпшілік оқырманға арналған. Көлемі 264 бет, таралымы 1000 дана.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қаныш Сатпаев. Энциклопедия / Бас редактор Б.Ө.Жақып. — Алматы «Қазақ энциклопедиясы», 2011 жыл. ISBN 9965-893-74-8
**Халықаралық лаңкестік** - халықаралық сипаттамаға қылмыс, жекелеген адамдардың, ұйымдардың зорлық-зомбылық, лаңкестік әрекеттер жасау жолымен қайсыбір мақсаттарға (әдетте саяси мақсаттарға) жетуга бағытталған қылмыстық істер. Халықаралық лаңкестік - адамдардың бейкүнә опат болуына апарып соқтыратын, мемлекеттер мен олардың өкілдерінің қалыпты дипломатиялық қызметін бұзатын және халықаралық байланыстар мен кездесулер, сондай-ақ мемлекеттер арасындағы көлік байланысын қиындататын халықаралық ауқымдағы қоғамдық қауіпті әрекеттердің жиынтығы. Қазақстанда халықаралық лаңкестік көріністерімен күресу мақсатын көздейтін көптеген халықаралық келісімдерге қатысады.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.