recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Басқа мағыналар үшін Мако деген бетті қараңыз.*

**Мако акуласы** (лат. *Isurus oxyrinchus*) - Майшабақты акулалар тұқымдасының ірі уәкілі. Акулалардың ең агрессивті түрлерінің бірі. Адам үшін қауыпты: «International Shark Attack File» тізімінде 1980 жылдан 2010 жылға дейін Мако акулалардың адамға 42 шабуыл, оның 3-уі адам өлімімен аяқталған және 20 рет қайыққа шабуыл жасаған..

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Мако қысқа жүзбеқанатты акуласының дене пішіні тегіс, ұршық тәрізді және ұзын тұмсықты болып келеді. Кеуде жүзбеқанаты қысқа, арқа жүзбеқанаты орақ тәрізді иілген. Бір жүзбеқанаты екіншісіне қарағанда, қасқалау болып келеді. Тістері жіңішке, аздап қайырылған. Мако қысқа жүзбеқанатты акуласының ұзындығы 3,9 метрге дейін өседі, шамамен 11-25 жыл өмір сүреді. Сүйекті балықтармен, макрель бекіре, қылыш балықтармен, акуланың кейбір түрлерімен т.б қоректенеді. Бес желбезек тілігі болады, көзі жақсы дамыған және пышақ тәрізді тістері анық білініп тұрады. Сағатына 50 шақырым қашықтықты жүзеді және теңіз деңгейінен ауаға 9 метр биіктікке секіре алады. Әлемде кеңінен таралған. Жағы мен тістері әшекей немесе сән бұйымы ретінде жиі сатылады. Аналықтары 3 метрге жеткенде, жыныстық жағынан жетіледі.

Таралуы
-------

Мако акуласының таралу ареалы
Мако акуласы тропикалық және қоңыржай теңіздерде кең таралған. Мако акуласын мекендеген аймағына байланысты үш түрге жіктейді: 

* атлантикалық,
* тынық мұхиттік (немесе солтүстік-шығыс)
* үнді-тынық мұхиттық.

Галерея
-------

* Маконың жақсүйегіМаконың жақсүйегі
* Акуланың тістеріАкуланың тістері
* Акуланың басыАкуланың басы
* 

мини

Дереккөздер
-----------

1. ↑  IUCN (2007-02-22). *More oceanic sharks added to the IUCN Red List*. Пресс-релиз.  Тексерілген 2007-02-25. "The global threat status was heightened for shortfin mako, a favorite shark among commercial and recreational fishermen, from *Near Threatened* in 2000 to *Vulnerable* today."
2. ↑  SAF Statistics on Attacking Species of Shark.  Florida Museum of Natural History.. Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 ақпан 2013. Тексерілді, 24 қаңтар 2013.
3. ↑  *Nancy Passarelli, Craig Knickle and Kristy DiVittorio* Shortfin mako. Biological profile.  Florida Museum of Natural History.. Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 ақпан 2013. Тексерілді, 21 қаңтар 2013.
4. ↑  *R. Aidan Martin* Biology of the Shortfin Mako (Isurus oxyrinchus).  ReefQuest Centre for Shark Research. Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 ақпан 2013. Тексерілді, 21 қаңтар 2013.
5. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
**Қарауылөзек жер асты су кен орны** - Қарауылөзек өзені аңғарында, Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Қарауыл ауылынан солтүстікке қарай 2–4 км жерде орналасқан. Аудан орталығы Қарауыл ауылын шаруашылық және ауыз сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орны Павлодар шоғырының сутректі сазының орта төрттік аллювийлі шөгінділерінде жатыр. Сулы жыныстар сазды-малтатасты және әр түрлі құмды қабатта қалыңдығы 5 м-ден 15 м-ге дейін өзгереді. Грунт суының тереңдігі 2,4 м-ден 9 м-ге дейін жетеді. Ұңғыма дебиті 0,5–4,4 л/с, минералдығы 0,3–0,6 г/л, суы гидрокарбонатты кальцийлі және сульфатты- гидрокарбонатты кальцийлі. Бактериологиялық тазартудан кейін суы ауыз суға жарамды. Кен орны 1978 жылдан пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
*Басқа мағыналар үшін Қарауылтөбе деген бетті қараңыз.*
**Қарауылтөбе** – Қалба жотасының батыс бөлігіндегі шоқы.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма ауданы Қаражал ауылының солтүстігінде 10 км-дей жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 571 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 7 км-ге созылған, енді жері 4-5 км. Оңтүстік беткейі тіктеу, солтүстңк-батысқа қарай көлбеуленеді. Батысында Көшек, шығысында Жуантөбе таулары орналасқан. Солтүстігінен Қызылсу, оңтүстігінен Шар өзендері ағады.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында бұта аралас далалық өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Accipiter nisus
 *Accipiter nisus*
**Қырғи** (лат. *Accipiter nisus*) — қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс. 

Қазақстанда Ертіс өзені бойында, Алтай, Қалба, Солтүстік Тянь-Шань тауларында және Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы қылқан жапырақты және шыршалы ормандарда жиі кездеседі. Шәулісінің қанатының ұзындығы 224, ұябасарыныкі 260 мм, шәулісінің салмағы 150, ал ұябасарыныкі – 300 г-дай. Арқасы көкшіл-сұр түсті, бауырында көлденең орналасқан қоңыр жолақтары бар. Солтүстік аймақтарда жыл құсы, оңтүстікте отырықшы құс. 

Наурыз – мамыр айларында ұшып келіп, ағаш басына ұя салады. өяға салған қошқыл дақтары бар ақшыл жұмыртқаларын (3 – 4) ұябасары 35 күндей шайқайды. Шәулісі балапандарын 50 күндей қоректендіреді. Қыркүйек – қазан айларында жылы жаққа ұшып кетеді. Қырғи ұсақ торғайларды, кемірушілерді аулап қорек етеді. Қолға тез үйренеді. Құсбегілер Қырғиды бөдене аулауға пайдаланған.

Сипаттамасы
-----------

Қырғи – шағын денелі (150-300 г, қанатының алымы – 80 см шамасында) қаршыға. Аналығының жоны - алуан реңкті көкшіл сұр, төбесі – қаралтым, қасы-ақ, желкесі – ақшыл шұбар болып келеді. Бауыры – ақшыл немесе қоңыр немесе қызылсары көлденең безендірмелері бар қызыл қошқыл. Нұрлы қабығы қызылсары реңді. Тұмсығы – көкшілдеу қоңыр. Балсірісі және аяғы – сары. Аналықтары және жас қырғилардың жоны қоңыр түсті, ал жас қырғилардың төсінде көлдене жолақтардың орнына тамшы сияқты теңбілдер болады.

Тіршілігі
---------

Солтүстік-батыс Африка тоғайларында және Еуропаның қоңыржай еңдіктерінде мекендейді. Қазақстанда орманды дала зонасында. Сондай-ақ оңтүстік-шығыстың тау ормандарында ұялайды. Негізгі қорегі – дене мөлшері бөденедей және түпкердей құстар. Қырғи балапандарын негізінде торғайтәріздес құстардың ұшуға даярланған балапандарының жаппай пайда болуымен бір мезгілде жұмыртқа дарып шығуы кездейсоқтық болмаса керек. Ұяларын ағаш басына салады. Салындыдағы 2–5 ( көбінесе 3–4) сирек теңбілді ақшыл жұмыртқаларды аналығы отыз күн бойы басады. Аталық аналықты қоректендіреді және балапандарына елу күн жем береді. Ұялау орындарын қазанда тастап, көктемде – сәуірде қайта оралады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  BirdLife International Species factsheet: *Accipiter nisus*.  BirdLife International. Тексерілді, 4 наурыз 2010.
2. ↑  Қазақстан Энциклопедиясы
3. ↑  мектеп энциклопедиясы "Құстар", Ковшарь
**Қырыққабат бітесі** (лат. *Brevicoryne brassicae*) – теңқанаттылар отрядының бітелер тұқымдасына жататын жәндік. 

  

Партеногенез жолымен дамитын қанатсыз аналығының ұзындығы 1,9 – 2,3 мм, пішіні жұмыртқа тәріздес көк жасыл сұр түсті. Қанатты аналығының ұзындығы 2,15 мм, басы мен кеудесі қоңыр, құрсағы сарғыш көк. Орамжапырақтар тұқымдасы дақылдарын, әсіресе, қырыққабатты көп зақымдайды. Қырыққабат бітесінің көбіне жұмыртқасы ғана қыстап шығады, ал Кавказдың субтропиктік аудандарында, Орта Азияның кейбір жерлерінде аналығы мен дернәсілі қыстайды. Көктемде жұмыртқадан дернәсіл шығып, одан қанатсыз аналық қырыққабат бітесі жетеді. Бұлар орамжапырақты арамшөптерде, тұқымдық қырыққабаттарда тіршілік етеді. Күзде жыныстық ұрпақ – аналық және қанатты аталық Қырыққабат бітесі жетіледі. Ол екеуі бір-бірімен ұрықтанып, аналық Қырыққабат бітесі қырыққабат өзегіне не арамшөптерге 2 – 4 жұмыртқа салады. Қырыққабат бітесі қырыққабаттың шырын сөлінен қоректенеді, оның жапырақтарын бүрістіріп, өсуін тоқтады. Күрес шаралары: топырақты терең жыртып, арамшөптерді құрту. Түрлі инсектицидтер шашу.‎

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Нарын деген бетті қараңыз.*
**Нарын құмы** – Каспий маңы ойпатының солтүстік-батыс бөлігінде, Еділ мен Жайық өзендері аралығында орналасқан.

Географиялық орны
-----------------

Әкімшілік тұрғыдан Атырау облысының Құрманғазы, Махамбет аудандары және Батыс Қазақстан облысының Бөкей Ордасы, Жаңақала және Ақжайық ауданының оңтүстік бөлігін қамтиды.

Жер бедері мен геологиялық құрылымы
-----------------------------------

Аумағы 40 мың км2. Құмды өңір орта есеппен теңіз деңгейінен 21 м төмен жатыр. Өңір Каспий теңізінің Хвалын және Хазар кезеңдерінің шөгінділерінен түзілген. Неоген, пермь-триас жыныстары да кездеседі. Батпайсағыр, Теректіқұм, Жаманқұм, Орда, Бұзанай, Қосдәулет, Ментеке массивтерінен тұрады. Солтүстік-шығысын Қамыс-Самар жайылмасы алып жатыр.

Климаты
-------

Климаты тым континенттік, қаңтар айындағы орташа темпертурасы –10,4 – 12,2 °С, шілдеде 24,9 – 25,5 °С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 214 – 246 мм. Қардың қалыңдығы 10 см-ден аспайды. Жерге түскен ылғалдың булану мөлшері жауын-шашыннан 5 – 6 есе артық. Аңызақ жел, шаңды дауыл жиі соғады. Тұрақты ағатын өзен-жылғалары жоқ. Жер астының тұщы су қоры (1,5 – 2 м тереңдікте) мол. Құдықтар мен шұратты жерлер көп. Қараөзеннің және Сарыөзеннің көктемгі жайылма ағыны кейде Нарын құмының солтүстік жағын суландырады.

Топырақ жамылғысы, өсімдіктері мен жануарлары
---------------------------------------------

Топырақ жамылғысы негізінен бозғылт қоңыр, құмдақты-саздақты, сортаңды сұр топырақтан тұрады. Еркекшөп, жүзгін, қияқ, құмаршық, ойыстау жерлерінде жыңғыл, терек, қандыағаш, көктерек өседі. Киік, қоян, қарсақ, дала күзені, т.б. кездеседі. Нарын құмы аумағында Орда геоботаникалық қорықшасы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты 4-том. «Қазақстан энциклопедиясы» Алматы, 2012 ISBN 9965-893-84-5
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
**Марк Энтони Питер Филлипс** (ағылшын. Mark Anthony Peter Phillips) – Ұлыбританияның спортсмені, 1972 жылғы олимпиада чемпионы.

1988 жылғы күміс жүлдегері. Принцесса Аннаның бірінші күйеуі. 
Марк Энтони Питер Филлипс – майор Питер Уильям Гарсайд Филлипс (1998 жылы қыркүйекте қайтыс болған) және Энн Патрицияның (1988 жылы қайтыс болған) ұлы.

Білімі
------

Марк Филлипс Стаутс Хилл және Марлборо колледжінде дайындық мектебінде оқыған. Кейін Королдік әскери Сандхёрст академиясына түседі. 
Академияны тәмамдаған соң 1969 жылы Королеваның гвардия полкіне екінші лейтенант лауазымына ие болады. 1971 жылы қаңтарда лейтенант болып тағайындалады. 1974 жылы капитандыққа дейін көтеріліп, королева Елизаветаның жеке адъютанты болып тағайындалады. Филиппс әскерден 1978 жылы 30наурызда кетеді.

1972 жылы Мюнхен олимпиадасына қатысып алтын медальді жеңіп алады. Сеулде өткен олимпиадада күміс медальдің жеңімпазы атанады. 
Қазіргі таңда ол «Хорс & Хаунд» журналында жылқы жайлы рубриканы жүргізеді. 2003-2005 жылдар аралығында Америка Құрама Штатында бас жаттықтырушы болып істеген.

Бірінші неке
------------

Өзінің атқарған қызметінің арқасында Марк Филлипс II Елизаветаның қызы принцесса Аннамен танысады. Екеуі 1973 жылы 14 қарашада некелеседі. 
Некеден 2 бала туған: Питер Марк Эндрю Филлипс (1977), Зара Анна Елизавета Филлипс (1981). 
1992 жылы 28 сәуірде Марк Филлипс және Анна ажырасып кетеді.

Екінші неке
-----------

1997 жылы 1 ақпанда Марк Сэнди Пфлюгермен отбасы құрады. Некеден бір қызы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Амт** — Солтүстік Еуропаның кейбір елдеріндегі әкімшілік-аймақтық бірлік. Әдетте амт муниципалитеттен үлкенірек және округтің баламасы болып табылады.

Дания
-----

2007 жылдың 1 қаңтарына дейін Данияда 14 амт орналасқан (1 - Копенгаген, 2, 16 - дербес қауымдастықтар).
2007 жылдың 1 қаңтарына дейін Дания 14 амтқа (графтыққа) бөлінген еді, әрбір амттың құрамына бірнеше муниципалитет кірген. Дания және Норвегия Біріккен Корольдігіде амттарға бөлінген.

Муниципалдық реформаларды өткізу нәтижесінде 2007 жылдың 1 қаңтарында Даниядағы амтылар бес ірі аймаққа ауыстырылды. Сонымен қатар, ұсақ муниципалитеттер ірілеу әкімшілік бірліктерге біріктірілді. Осы шаралар нәтижесінде муниципалитеттер саны 271-ден 98-ге дейін қысқартылды.

Норвегия
--------

1662 жылдан 1919 жылға дейін Норвегиядағы округтер *амттар* деп аталған. Қазіргі кезде олар фюльке (норв. fylke) деп аталады.

Германия
--------

Германияда амттарға (к.т. *Ämter*) бірнеше жерлер ғана бөлінеді: Шлезвиг-Гольштейн, Мекленбург-Алдыңғы Померания, Бранденбург. Басқа федералды жерлер де бұрын амттарға бөлінген еді. Кейбір жерлер **Samtgemeinde** (Төменгі Саксония), қауымдар бірлестігі (*Verbandsgemeinde*) (Рейнланд-Пфальц) немесе **Verwaltungsgemeinschaft** (Баден-Вюртемберг, Бавария, Тюрингия, Саксония-Анхальт) ұқсас әкімшілік бірліктерге бөлінген.
**Хорди Алаэс** (*Jordi Aláez Peña*) — андорралық футболшы, жартылай қорғаушы. Андорра Ұлттық футбол құрамасында 2016 жылдан бері доп тебеді.

Карьерасы
---------

"Андорра" футбол клубының түлегі. 2015 жылға дейін аталмыш команданың жастар клубында өнер көрсетті. 2015 жылы тұңғыш рет негізгі команданың сапына ілікті.

Ұлттық құрамада
---------------

Андорраның түрлі жастағы құрамасында ойнады. Негізгі құрамадағы алғашқы ойынын 2016 жылы 26 мамыр күні Әзірбайжанға қарсы өткізді. 

2018/19 жылғы УЕФА Ұлттар Лигасының екінші турында Қазақстан қақпасына гол соқты. Бұл ойын 1:1 есебімен тең аяқталды. Бұл — құраманың аталмыш турнирдегі тұңғыш голы еді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Jordi Aláez at National-Football-Teams.com
* Jordi Aláez at LaPreferente.com (in Spanish)
**Әнуар Ипмағамбетов**(1912, 18 шілде Батыс Қазақстан облысы, Теректі ауданы-1996) - Жазушы.

  

Нұрғали Ипмағамбетовтің ұлы.

1956 жылы М.Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы жоғары әдеби курсты аяқтаған. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Майдан газеттерінің тілшісі, «Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінің жауапты хатшысы, Қазақ КСР Телевидение және радиохабары жөніндегі мемлекеттік комитетінің бас редакторы, Целиноград (қазіргі Астана) облыстық газетінің редакторы болып қызметтер атқарған.

1973 жылы оның «Жайықтың сол жақ бетінде» атты кітабы жарық көрді. Негізінен, аударма саласында еңбек етті.

Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.

Аудармалары
-----------

* Н.В.Гоголь. Старо-свет помещиктері. Роман;
* Н.В.Гоголь. Өлі жандар. Роман;
* П.Мериме. Кармен. Новелла;
* А.Н.Толстой. Севастополь әңгімелері;
* Э.Казакевич. Одердегі көктем. Роман.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Жонадыр** – Шилі мен Қарсақбай өзендері аралығындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Ерейментау ауданы Ерейментау қаласынан солтүстікке қарай 47 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 323 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай 3 км-ге созылған, енді жері 2 км-ге жуық.

Жер бедері
----------

Беткейі көлбеу. Барлық жерлерінде жер бетіне түпкі тау жыныстары шығып жатыр.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девонның тау жыныстарынан түзілген. Олардың үстін төрттік кезеңнің элювийлі-делювийлі шөгінділері жапқан.

Өсімдігі
--------

Күңгірт қоңыр топырағында бетегелі-сұлыбасты-қаулы өсімдіктер өскен. Тау етегінде шалғындық жерлер, шығысын сор басып жатыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Цзю Тан Шу** — қытай тіліндегі жылнамалық тарихи еңбек. Қытай тілінен аударғанда "*Тан* патшалығының көне тарихы" дегенді білдіреді. ("*Тань*" — Тан патшалығы, "*Цзю*" — көне, ескі, "*шу*" — жазу, кітап). Кейіннен Оу Янь Сю мен Сунь Ци сияқты тарихшылар "Цзю Тан Шудың" жалғасын жазып, оны "*Синь Тан Шу*" ("*Жаңа Таңнама*") деп атады. "Цзю Тан Шуды" 941 — 45 ж. патша сарайындағы тарихшылар жазған. Шығарманың жарық көруіне патша уәзірі Лю Ци жауапты болғандықтан автор болып есептелген. Қолжазба нұсқасы 200 бумадан тұрады. Онда Тан патшалығының құрылған уақытынан бастап, 841 жылға дейінгі 230 жылдық тарихы баяндалған. Негізгі мәліметтер патша сарайындағы құжаттар мен "Патшалық тарихы" еңбегінен алынған.
 **"Цзю Тан Шу" 3 бөлімнен тұрады**: 

1. "Бинь чжи" — патшалар мен олардың әулеттерінің ғұмырнамаларына;
2. "Чже" — сол кездегі патшалықтағы әлеум. оқиғалар мен табиғи құбылыстарға;
3. "Ле Чжуань" — патшалықтағы атақты адамдар мен жат елдердің тарихы мен қоғамдық жағдайлары, олардың Тан патшалығымен қа-рым-қатынастарына арналған. 3-бөлім көлемі жағынан ең үлкені болып табылады (150 бума).

Қазақстан мен Орта Азия жөніндегі құнды деректерді осы 3-бөлімнен табуға болады. "Цзю Тан Шуды" 1958 — 78 жылдар аралығында Қытай тарихшылары зерттеп, түсініктемелер беріп, жеке жинақ етіп баспадан шығарды. 1997 ж. бұл еңбек қайта басылды. 194 буманың "*Түріктер*" тарауында түркілер мен түргештер жөнінде, 148 буманың "Ұйғырлар" мен "Батыс өлкелер" тарауында Қазақстан тарихына байланысты аса бағалы деректер келтірілген.

Ciлтемелер :
------------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том
**Еуропа көртышқаны** – (лат. *Talpa europaea*) – көртышқандар тұқымдасының көртышқан туысына жататын жәндікқоректі.

Дене пішіні – жұмыр, егеуқұйрыққа ұқсайды. Көзі көшкентай, жақсы көрмейді, соқырға тән. Сыртқы құлағы жоқ, жақсы естімейді. Құйрығы – қысқа, қылшығы – селдір.

Аталығының денесінің ұзындығы – 22 см-дей, салмағы 400 г. тартады. Аналығы одан кішілеу. Үлпілдек жүні қысқа, бірақ қалың. Қошқыл-сұр түсті барқыт матадай жылтырап тұрады.

Еуропалық көртышқан шөптесінді дала мен ормандарда кездеседі. Борпылдақ топырақты жұмсақ жерді ұнатады. Ондай жерде шұбалшын көп болады. Олардың інінің тереңдігі 71 см-ге дейін жетеді. 

Көртышқандардың 29 түрі бар. Олардың бәрі жер астында тіршілік етуге бейімделген.

Аяқтары – қысқа, бірақ табандары күрек тәрізді жалпақ. Саусақтары – жуан, «алтыншы саусақ» тәрізді сүйекті өскіні болады. Алдыңғы аяқтары қазуға бейім, күрек сияқты сыртқа қарап тұрады.

Күндіз де, түнде де белсенді. Тынбай жер қазып, қорек іздейді.

Шұбалшынмен, кесірткелер және жыландармен, түрлі жәндіктер мен олардың дернәсілдерімен, ұсақ омыртқалыларымен (тышқан, бақа, кесірткемен) қоректенеді.

Сәуір мен маусым айларының аралығында балалайды. Ұрғашы көртышқан балаларына арнап бөлек ін қазады. Дүниеге қызыл шақалақ боп келетін күшіктер анасының сүтін еміп, тез жетіледі. 14 күннен кейін індерін тастап, өз бетімен өмір сүре бастайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Amori, G. Hutterer, R. Mitsain, G. Yigit, N. Kryštufek, B. & Palomo, L.J.* Talpa europaea. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2010.1*.  International Union for Conservation of Nature (2008).
2. ↑  Ж 27 ЖАНУАРЛАР. - Алматы: «Аруна» баспасы. - 208 бет. - Сер.: «1100 қызықты дерек».
**Созылмалы миелолейкоз** қан жүйесінің өспелері тобына кіретін, миелопоэздің алдын-ала шолушы клеткаларын туындайды. Сырқат сүйек миының миелоидты гиперплазиясымен сипатталады. Кардиологиялық зерттеулер кезінде миелоидты өсіндіде Филадельфиялық хромосома табылған.[1]

Клиникалық көріністері
----------------------

Сырқаттың алғашқы белгісі болып миелоцит пен промиелоциттерде шегінген нейтрофильды лейкоцитоз болуы мүмкін. Көбіне ауру жалпы әлсіздіктен, тез шаршаудан, жүдеуден басталады. Біртіндеп әлсіздік ұлғая түсіп, дене қызуы басталады.

Жиі кездесетін белгілері
------------------------

Бірі - ол сол жақ қабырға астының ауруы, өйткені көкбауыр мөлшері қатты ұлғайып, оның капсуласы керіледі. Көкбауыр инфарктінде ауыру кенеттен пайда болып, дем алғанда күшейе түседі. Сүйектер ауырады. Ол миелоидты тіннің гиперплазиясының нәтижесіне байланысты өрбиді.
Миелоидты сүзгілердің әр түрлі ішкі ағзаларды зақымдауына байланысты қосымша симптомдар анықталады: диспепсия, жөтел, неврологиялық өзгерістер. Анемия жүрекке салмақ түсіреді, ентігу ісіну пайда болады. Тромбоцитопения нәтижесінде геморрагиялық асқынулар дамиды.
Көріп қарау арқылы сырқаттың даму кезеңін шамалаймыз: I-бастапқы кезең, II-айқындалған кезең, III-дистрофиялық соңғы кезең. Аурудың соңғы кезеңі кахексияға ұласады. Бауыр мен көкбауырдың үлкеюінен іштің көлемі қатты өседі, яғни шеменеденеді, бұл кезде дене қызбасы тұрақты сақталады. Сүйектер сырқырайды, денеде некроз ошақтары көбейе түседі. Пальпация арқылы тексергенде үлкейген лимфа бездері, үлкейген бауыр, әсіресе қатты үлкейген көкбауыр анықталады. Басқа ешбір ауруда көкбауырдың мөлшері сонша үлкеймейді. Көкбауыр инфаркті дамыған кезде пальпация жасағанда ауырады, ал аускультация әдісімен сол жерден іш пердесінің шуылын анықтауға болады. Қанда лейкоциттер саны 300х10^9-600х10^9 г/л жетеді, бастапқыда көп өзгермей, кейін күрт өзгеріске ұшырайды. Мұндай моелолейкоздың түрін лейкемиялық деп, ал лейкоциттердің санының орташа көбеюін өсу блейкемиялық, қалыпты деңгейін - алейкемиялық деп атайды.

Қанның жағындысында негізгі клеткалар гранулоциттермен сипатталған оның ішінде дамуы жетілмеген түрлері миелоциттер, промиелоциттер, кейде миелобласттарға дейін кездеседі. Дерттің үдеу кезеңінде тек миелобласттар және гранулоциттер анықталып, олардың арасындағы дамып жатқан клеткалар болмайды. Базофилдер мен эозинофильдердің саны көбейеді. Базофилдердің 4-5% болуы миелолейкоздың сенімді белгісі болып табылады. Қызыл қанның өзгеруі тек аурудың II-III кезеңдерінде анемия дамығанда ғана пайда болады, түсті көрсеткіш өзгермейді. Соңғы, терминалды кезеңінде тромбоцитопения анықталады. ЭТЖ 30-70 мм/сағ дейін тездейді.
Миелограммадағы өзгерістер де осындай, бласты клеткалардың мөлшері 95%-ға дейін жетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ішкі аурулар пропедевтикасы,Айтбембет Б.Н,Алматы-2009.
**Кәсіптік-техникалық білім** — кәсіптік-техникалық оқу орындарында және өндірісте оқыту жолымен шаруашылық салалары үшін білікті жұмысшы кадрлар даярлау жүйесі; белгілі бір жұмысшылық кәсіп, мамандық бойынша жұмысты біліктілікпен орындауға мүмкіндік беретін жүйеленген білімдердің, ісмерлік білік пен машық-дағдылардың жиынтығы. 

Қазақстанда кәсіптік-техникалық білім беру жалпы білім беретін, орташа және орта білім беретін мектептерде, лицейлерде, колледждерде, тікелей өндірісте, оқу өндірістік комбинаттары мен орталықтарда, курстарда жүргізіледі;

Тағы қараңыз
------------

* Кәсіптік білім

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Көліктегі жарнама**  – қоғамдық көлікті пайдаланатын миллиондаған адамдарды қамтитын, тұтыну тауарлары мен қызмет көрсету салалары жайында ақпарат беру арқылы оларға сұранысты көбейтуді көздейтін жарнама түрі. К. ж-ның үш түрі бар: 1) қоғамдық көлік салоны ішіне ілінетін планшеттер; 2) көлік құралдарының алдыңғы және артқы бөліктерінде, сондай-ақ бүйір жақтарында орналастырылатын сыртқы жарнамалық планшеттер; 3) қоғамдық көлік ст-ларында және олардың төңіректерінде орналастырылатын стансалық плакаттар. Қазіргі уақытта жарнамалар қос тілде, кейде ағылшын тілінде де жазылатын болып жүр.
**Сильвeстр Гардэнцио Сталлоне** (ағылш.  *Sylvester Gardenzio Stallone*; 6 шілде 1946 жыл, Нью-Йорк, АҚШ) — америка актері, режиссер, сценарийші, продюссер.

Көптеген шытырман фильмдерге түскен, соның ішінде *«Рэмбо»* және *«Рокки»* сериялары да бар. Фильмдердің, мультфильмдердің дыбысталуына қатысқан. Туған інісі бар – Фрэнк Сталлоне, әнші әрі актер. Үш рет үйленген. Бес баласы бар. 

Фильмдері: *«Капоне»* (1975), *«Полицейская история»* (телехикая) (1975), *«Бегство к победе»* (1981), *«Скалолаз»* (1993), *«Ангел мести»* (2002), *«Неудержимые»* (2011), т.б.

Өмірбаяны
---------

Сильвестр Сталлоне Нью-Йоркте туды. Оның әкесі, шаштараз Фрэнк Сталлоне-ажа (ағылш. *Frank Stallone*, 1919-2011), - Сицилии иммигрант; ана, Лейбофиш Жаклин, - франциялық және жебірей тектің. Әке Сталлоне, Фрэнк, белгілі өзінің құтырған табиғатымен және қаталдықпен аттарға ойын үшін поло болды, ал да сияқты әйелдің үлкен әуесқойы. Ана Сталлоне, Жаклин - белгілі вашингтонского адвокаттың Джона Пола Лейбофиша(1896-1956) қызы легендарном "Даймондз Хорсшу Клаб" Билли Роуза сахнада жұрт алдында сөйледі.
15 жаста, кейін әке-шешенің таратуының әуелгіде азат әкемен, Сталлоне анаға деген көшті және арнаулы мектепте оқу қатал жасөспірімдердің стал.
Кейін актер Швейцарияға Американың колледжіне оқуға деген жөнелді, бұл ретте бапкермен подрабатывая және театрда ойнап келе жата. Штаттарға деген қайтып және қарамастан, қатты уже актермен стать жолға қойып, Слай драматическое өнерді университетке Майами танысу барды. Оқуды актерлік факультетте аяқтап, Нью-Йорк деген қайтты және қарамастан

Үлкен ұлы - актер Сэйдж Сталлоне 2012 жылы 36 жасында қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------
**ӘНУАРИ**, Оуһәуеддин Мұхаммед ибн Әнвари (т.ж.б. – 1187) – 12 ғасырда өмір сүрген парсы ақыны. Әдебиет, ислам, философия, математика, медицина, астрономия бойынша терең білім алып, Ибн-Синаның дүние танымына еліктеп, оны рухани жауларынан қорғауға бар күш-жігерін сала әрекет еткен. Салжұқтардың соңғы билеушісі сұлтан Санжарды өз өлеңдерінде мадақтап жырға қосқан. Ол қасида және газел жанрында айрықша дарынды екендігін өз ортасында мойындата білген. Ә. өз замандастарынан қалыспай көне Таразды тілге тиек ету дәстүрін жалғастырған ақындардың бірінен саналады. Тараздың сұлу қыздарын жырға қосты. Оның жырларында Тараз аруларының қара қасы, қолаң шашы, мойыл (қарақат) көздері түн ортасы кезіндегі қою қараңғылықпен салыстырыла суреттелген.
**Мэри Астор** (ағылш. *Mary Astor*, 3 мамыр 1906(19060503) — 25 қыркүйек 1987) — америкалық актриса, «Оскар» премиясының йесі, сонымен қатар бес романның авторы ретінде де танымал.

Өмірбаяны
---------

### Жас кездері

Әйел фамилиясы Люсиль Васконселлос Лангханкта (ағыл. Lucile Vasconcellos Langhanke) Мэри Астор 1906 жылдың 3 мамырында Иллинойс штатының Куинси қаласында дүниеге келген. Оның әкесі-Отто Людвиг Лангханке 1891 жылы АҚШ мемлекетіне қоныс аударған 1904 жылы сол жерде португаль қанды Хелен Мари де Васкоселос атты әйелге үйленген неміс азаматы болатын. Люсиль үйде оқыды, оның мғалімерінің ішінде оған фортепианода ойнауды үйреткен әкесі де болатын. 1919 жылы ол өз суретін «Motion Picture журналына сұлулық конкурсына қатысу үшін жіберіп, жартылай финалға дейін жетті. Артынша біраз уақыт өткеннен кейін олар барлық семиясымен Чикагоға көшіп келді, мұнда Люсиль Лангханке өнерден драма сабақтарын алды және әуесқой театрларда қойылымдарға қатысты.

Бір жылдан кейін ол өз суретін қайтадан журналға жіберді және осы жолы екінші  орын алып финалист атанды. Ол актриса атану үшін оның әкесі оған Нью-Йоркқа көшуге рұқсат берді және 1920 жылдың қыркүйек айынан бастап, 1930 жылдың маусымына дейін оның әкесі қызының мансабына байланысты барлық жұмыстармен айналысты. 

### Киномансабы

14 жасында Люсиль Лангханке қазіргі кезде Мэри Астор деген атпен танымал «Сентиментальды Томми» фильмінде дебют жасады. Бұны тағы жас актриса эпизодтарда түскен біраз фильмдер жалғастырды. Мэри Астордың дардай үлкен рөлі 1922 жылғы «Джон Смит» фильмінде болды. Осыдан кейін ол ата-анасымен Голливудқа көшті.

Әртүрлі студиялардағы біраз рөлдерінен кейін ол «Paramount» компаниясымен жылдық келісімшарт жасасты. Мұнда оның талантын Джон Берримор атты кісі байқап Мэриді өзі түскен фильмдердің біріне түсіруге қол жеткізді. 1926 жылы Мэри Астор  Джоан Кроуфорд, Джанет Гейнор, Фэй Рэй және басқа да голливуд актрисаларымен бірге WAMPAS Baby Stars тізіміне қосылды. Келесі жылдары ол «Warner Bros» және «Fox Film Corporation» компанияларының көптеген тілсіз фильмдеріне түсті.

1928 жылы Мэри Астор Кеннет Хоукс атты режиссерге күйеуге шықты және олар Беверли-Хиллздан кейінгі жекейжайға қоныстанды. 

 Мэри Астор «Ақ иық» (1931) постеріндеДауысты киноның пайда болу кезеңінен кейін Мэри Асторда біраз қиыншылықтар пайда бола бастады, себебі оның төмен даусынан оны көптеген адамдар жұмысқа алғысы келмеді, сондықтан, оған біраз уақытта театрда жұмыс жасауға тура келді. 1930 жылдың 2 қаңтарында оның күйеуі автомобиль апатының ккесірінен қайтыс болды. Бұдан кейін ол кино әлемінде біраз уақытқа дейін көрінбей кетті. Бірақ, біраз уақыттан кейін ол қайтадан өзінің алғашқы дауысты «Дамдар дөрекілерді ұнатады» фильмінде ойнады.

Дереккөздер
-----------
**Мэн-цзы** (Менций) (Mencius; Mengzi; Meng-tzu; Meng K'o) (б.э. дейінгі 372-289 жылдар) — қытай философы..

Мэн-цзы кітабында жақсылық туралы ереже адамның туған қасиеті тәрізді айтылады, бұл мәселені қазірге дейін Конфуцияның ізбасарлары талқылап келген. Менцийдің пікірінше, аяушылық, ұят, әдептілік және әділдік сезімі тәрізді айқын төрт принцип адам туған кезден бастап қалыптасады деген, бұл төрт принцип негізгі жэнь (мейірбандық), әділдік, сыпайылық және даналық тәрізді төрт ізгі қасиетпен бірге дамуы тиіс.

Ортодоксалдық Конфуцилікті дамытқаны үшін Мэн-цзы «екінші данышпан» титулына ие болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT), ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Мэри Артур Макэлрой** (ағылш. *Mary Arthur McElroy*; 5 шілде 1841 — 8 қаңтар 1917) – Америка Құрама Штаттарының 21 президенті Честер Артурдың әпкесі және 1881-1885 жылдары аралығында АҚШ-тың Бірінші ханымы. Ақ үйдің қожайының міндеттерін президенттің әйелі – Эллен Артурдың қазасының кесірінен атқарды.

Өмірбаян
--------

Мэри Гринвич, Нью-Йоркте Уильям мен Мальвина Артурдың отбасында дүниеге келді. Ол тоғыз баланың ішінде ең кенжесі болған. Эмма Уиллардтың мектебінде Нью-Йоркта оқыған. 1851 жылы Мэри сақтандыру агенті Джон МакЭлройге тұрмысқа шығады. Олбаниде тұрған жұбайлардың төрт баласы болды. 

1880 жылы Мэридің ағасы, Честер АҚШ-тың вице-президенті болып тағайындалды. 1881 жылы президент Джеймс Гарфилд қатты жараланған болатын. Артур оның ізбасары болды. Ол Мэриді оның кіші қызы Элленді тәрбиелеуді және Бірінші ханымның міндеттерін орындауды сұрады. Мэри МакЭлройдың отбасысы Олбаниде тұрғандықтан, ол Вашингтонда тек қыз кезінде, ең дүбірлі кезінде тұрды. Мэри ресми түрде Ақ үйдің қожайыны болмаса да, ол танымал болды. Мэри мен ағасы құрған хаттамалардың сызбалары басқа Бірінші ханымдармен болашақта да қолданылған.

МакЭлрой көптеген іс-шараларды ұйымдастырып, бұрыңғы Бірінші ханымдарға үлкен құрмет көрсетті. Ол Джулия Тайлер мен Харриет Лэйнді (Джеймс Бьюкененнің немере жиені) Ақ үйде қонақтарды күтуге көмектесуге шақырған. 1885 жылы 28 ақпанда оның соңғы кеші өтті. Бұл іс-шараға 3000 адам келді. 

Мэри «Әйелдердің сайлау құқықтарына қарсы Олбани қауымдастығының» мүшесі болды.

Өмірінің соңы
-------------

Мэри МакЭлрой 1817 жылы 8 қаңтарда Олбани, Нью-Йоркте қайтыс болды.

Сілтемелер
----------

* Мэри МакЭльрой Мұрағатталған 3 маусымның 2016 жылы.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАҚШ Бірінші ханымдары (Тізім) |
| --- |
|  |
| 
Марта Уошингтон • Эбигейл Адамс • Марта Джефферсон • Долли Мэдисон • Элизабет Монро • Луиза Адамс • Эмили Донельсон • Сара Джексон •  Анжелика Ван Бюрен • Анна Гаррисон • Джейн Гаррисон • Летиция Кристиан Тайлер • Присцилла Тайлер ·Джулия Тайлер • Сара Полк • Маргарет Тейлор • Эбигейл Филлмор • Джейн Пирс • Харриет Лэйн • Мэри Тодд Линкольн • Элиза Джонсон • Джулия Грант • Люси Хейз • Лукреция Гарфилд • Мэри Макэлрой • Роуз Кливленд • Френсис Кливленд • Кэролайн Гаррисон • Мэри Гаррисон • Френсис Кливленд • Ида Мак-Кинли • Эдит Рузвельт • Хелен Тафт • Эллен Вильсон • Эдит Вильсон • Флоренс Гардинг • Грейс Кулидж • Лу Гувер • Элеонора Рузвельт • Бесс Трумэн • Мейми Эйзенхауэр • Жаклин Кеннеди • Леди Берд Джонсон • Пэт Никсон • Бетти Форд • Розалин Картер • Нэнси Рейган • Барбара Буш • Хиллари Клинтон • Лора Буш • Мишель Обама • Меланья Трамп • Джилл Байден |  |

 |
**Сәруар Мұхамедияқызы Байсарина** (1936 - 1986) — еңбекші, көптеген мемлекеттік марапаттарының егесі, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутаты, Қазақстан Коммунистік партиясының ХVІ съезінің делегаты.

1936 жылы Ресейдің Новосібір облысында туған. 1953 жылы Солтүстік Қазақстан облысындағы Белое селосына көшіп келген. Бір жылдан кейін Петропавл қаласындағы «Комсомолка» тігін фабрикасына тігінші болып орналасқан. 1964 жылы ең жоғарғы разрядтағы мастер атағын алады. 1982 жылы осы кәсіпорында өндірістік оқудың нұсқаушысы болып істейді. 1966 жылы Еңбек Қызыл Ту орденімен, 1970 жылы «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталады.

1974 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сәруар Мұхамедияқызына Социалистік Еңбек Ері атағы беріліп, Ленин ордені мен «Орақ және балға» алтын медалі қоса тапсырылады. 1976 жылы КОКП ХХV съезіне делегат болып сайланады. Осы жылы оған Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы беріліп, лауреат атанды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды. Қазақстан Коммунистік партиясының ХVІ съезінің делегаты болды.

Бірнеше рет облыстық және қалалық партия комитеттерінің мүшесі болып сайланды.

Сәруар Мұхамедияқызы зайыбы Таласпай Омарұлымен Еркін атты ұл,Алма атты қыз тәрбиелеп өсірді. 1986 жылы желтоқсан айында дүниеден өтті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ерен еңбек еткендер
**Макраме** (фр. - өрнектеп тоқу) — белгілі ретпен орналасқан әр түрлі түйіндердің көмегімен тоқу. Түйіп тоқу арқылы әр алуан өрнек шығаруға болады. Тоқу үшін әр түрлі жуандықтағы жіптер, баулар,таспалар пайдаланылады. Ұсақ бұйымдарды әбден ширатылған жіңішке жіптерден тоқиды. Тоқу үстінде керамикалық, ағаш және моншақтар мен сақиналарды қолдануға болады. Бір затқа іліп қойып немесе арнаулы тоқу жастығын пайдаланып тоқуға болады. Жұмыс жастығын (размері 50х3х10 ) поролоннан немесе қалың резинадан оңай жасап алуға болады. Мұны матамен қаптайды. Дайын жастықты ағаш тұғырыққа (желімдейді немесе қағып кереді) бекітеді. Тоқуды бастамас бұрын керіліп тұратындай етіп арқау жіпті түйреуішпен жастыққа түйреп қояды. Оған өріс жібін іледі де, бұйымды тоқиды. Кейбір түйіндерді жасауда(мысалы,бұршақ) темірден жасалған шағындау тоқыма ілмек қажет. 

Жұмыс барысында 3 жіпті: тоқу ушін жіпті бекітіп қоятын арқау жіпті (мұның орнына тақтайша,шығыршық пайдалануға болады); түйіндерді байлайтын түйін және түйін түйетін өріс жіптерін ажырата білу қажет.
**Қарауылкелді жер асты су кен орны** - Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Қарауылкелді ауылы маңында орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орнының сулы кешені қат-қат құмдар, құмдақтар, алевролиттер мен саздақтардан тұратын альб-сеноман шөгінділерінде шоғырланған. Жоғарғы сутректі қабат сеноман сазы және жоғарғы бордың карбонатты қабатында орын алған.

Сипаты
------

Сулы кешеннің қалыңдығы 35–45 м, суы арынды. Ұңғымалардың дебиті 10 л/с. Жер асты суы тұщы және сәл ашқылтым, суының минералдылығы 0,2–1,6 г/л. Екі сутіректен тұратын Қарауылкелді ауылынан 7–10 км жердегі 5 ұңғыманың әрбіреуінен 5 л/с су шығады. Ұңғымалардың тереңдігі 120–250 м. Кен орны 1975 жылдан игерілуде. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Қарауылшоқы** – Қырғыз Алатауының солтүстік бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы Көгершін ауылының солтүстік-шығысында 10 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1650 м. солтүстіктен оңтүстікке қарай 7 км-ге созылып жатыр, енді жері 5,5 км. Беткейі тіктеу, өзен арналарымен тілімденген. Батысынан Көкдөнен, шығысынан Шұңқыр өзендері ағып өтеді. Оңтүгігінде Шұңқыр, Кіші Көкдөнен асулары бар.

Өсімдігі
--------

Қоңыр топырақ жамылғысында бұта аралас қайың, терек, сұлыбас, қылқан боз, бетеге, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
A. *Қырғауылдар тұқымдасы*.
**Қырғауылдар тұқымдасы** (*Phasіanіdae*), тауықтәрізділер отрядының бір тұқымдасы. 

  

Тұқымдастың ерекшелігі: танау тесігі қауырсынмен жабылмаған. Жіліншіктері түксіз, көпшілік түрлерінің қоразының жіліншіктерінде мүйізді өсіндісі бар. Танау тесігін тері қаптары жауып тұрады. Қазақстанда қырғауылдар тұқымдасының 6 туысқа бірігетін 8 түрі бар. Ең жиі кездесетін түрі — қырғауыл (Phasіanus colchіcus). Қазақстанда өзен жағалауындағы — тоғайлы, қамысты-қопалы жерлерді, Арал теңізінен, Алакөл ойпаңына дейінгі шөлді аймақтарды мекендейді. Олар тау беткейлерінде бұта өсімдігі жақсы өскен және алуан түрлі шөптесін өсімдіктер өскен жерлерде кездеседі. Қоразының құйрық қауырсындары өте ұзын, әрі қызғылт, қою жасыл, күлгін түсті. Мекиені қоңыр сұрғылт түсті. Қанатының ұзындығы 245 мм, салмағы орта есеппен 1150 г-дай. Отырықшы құс. Жерде жүргенімен, ағаш басына қонақтайды. Шұңқырлап жасаған ұясын жерге салып, оның бетін жасырып бүркемелейді. Мекиені сәуірден шілдеге дейін 10 — 14 сарғыш-қоңыр жұмыртқа салып, 23 — 24 күндей басады. Өсімдіктермен және әр түрлі омыртқасыздармен қоректенеді. Қырғауылдың еті дәмді. Оның кәсіптік маңызы бар, әуесқойлық тұрғыда ауланады.

  

Антарктида мен Солтүстік жарты шардың биік ендіктерінен басқа барлық континенттерде кең тараған 175 түр жатады.
Құртектестерден ерекшілігі қырғауылтектестердің танау тесіктері қауырсынмен жабылмаған және жіліншігі жалаңаш. Қырғауылтектестерді орманда, далада, шөлде және таудың түрлі биігінде кездестіруге болады. Жерде тіршілік етуте бейімделгел; десе де ағашқа қонақтайды және оның сүлбесінде түнейді. Құртектестер сияқты, бұларға да күрделі құсойнақ тән. Біраз түрлері - моногамдар, басқалары - **полигамдар**. 

Ұясы топырақтағы жай шұңқыр, ұяда түр ерекшеліктеріне байланысты 5-20 жұмыртқа болады, оларды әдетте мекиені шайқайды. 2,5-4 аптадан соң балапандары аздап ұша бастайды, ірі түрлерінің балапандары біршама кеш ұша бастайды және жыныстық жетілуі де кеш - 1-3 жылға созылады. Көп ұшпайды, бірақ жылдам жүгіреді және шөп пен бұта арасында жақсы жасырына алады, Көбеюден басқа кезде аздаған топ құрып, жерде қоректенеді. Өсімдік қоректі азықты - тұқым, жидекті ұнатады, құрттар, моллюскалар, насекомдардан да бас тартпайды. Қырғауылтектестерде 175 түр (48 туысқа бірігеді) бар, олар әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияда көп. ТМД елдерінде 7 туысқа жататын 12 түр ұялайды. Қазақстанда 8 түр кездеседі, ал 7-і: кәдімгі қырғауыл, сүр және сақалды шіл, гималай және алтай ұлары, бөдене (бытпылдақ) және кекілік мекендейді..Тұқымдас ішіндегі қатынас шат-шытырман, бірақ бірнеше топты:

1. америкалық бөденелер;
2. ескі дүние бөденелері;
3. шілдер, кекіліктер,ұларлар;
4. аргустар, тауыстар (павлин); қырғауылдар, нағыз тауықтар,трогопандар топтарын ажыратуға болады.

Үй тауықтарының тұқымдары жабайы күйінде Оңтүстік-Шығыс Азияда мекендейтін банкив тауығын (Gallus gallus) қолға үйрету нәтижесінде пайда болған деп есептейді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан энциклопедиясы
**Қырыққабат қоңыр көбелегі** (лат. *Mamestra brassicae*) – түн көбелектері тұқымдасына жататын қырыққабат (сондай-ақ темекі, күнбағыс, қызылша, т.б.) зиянкесі. Қанатын жайғандағы ұзындығы 50 мм, алдыңғы екі қанаты қоңырқай сұр түсті, бүршік тәрізді екі ақ дағы бар, артқылары – ашық түсті. Жұлдызқұртының ұзындығы 50 мм, түсі сұр жасыл, жасыл не қоңырқай. Жұлдызқұрты көпқоректі, көбінесе қырыққабатты зақымдайды. Қазақстанның батысы мен солт-нде, орт. және оңт.-шығысында көп таралған. қырыққабат қоңыр көбелегі қуыршақ түрінде топырақ арасында қыстайды. Республиканың оңтүстік және оңүстік-шығысында, жылына екі рет ұрпақ бере алатын жерлерде, көбелектері мамыр айында ұша бастайды. Қазақстанның солт-нде ол жылына бір рет қана ұрпақ береді, көбелектері шілде айының басында шығады. Көбелектер ымырт кезінде және түнде ұшады. Жұмыртқаларын 40 – 60-тан топтап қырыққабат жапырақтарының астыңғы жағына салады. Жұлдызқұрттары 6 – 15 күннен кейін пайда болып, жапырақтардың төменгі жұмсақ жақтарын жеп, өсімдік бойына тарап кетеді. Ересек жұлдызқұрттары қауданның ішкі қабаттарына еніп, жол салады және оларды өздерінің нәжісімен ластайды. Мұндай қаудан шіріп, жағымсыз иіс шығарады және жеуге жарамсыз болады. Күресу шаралары: агротехникалық шаралар, биологиялық және химиялық препараттарды қолдану.

Дереккөздер:
------------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
**Әнуар Тұрлыбекұлы Әлімжанов** (12 мамыр 1930 жылы туған, РКФСР, Қазақ АКСР, Алматы округі (қазіргі Алакөл ауданы), Қарлығаш ауылы) — қазақ жазушысы.

1954 жылы Қазақтың мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. Шығармаларын орыс тілінде жазады. Оның алғашқы әңгімелері, очерктері, публицистикалық мақалалары 1952 жылы жариялана бастады. Әнуар Әлімжановтың тақырыбы алуан салалы: қазақ халқының өткен дәуірдегі мүшкіл халі, бүгінгі гүлденген Қазақстан, социализмнің белсенді құрылысшылары, жаңа совет адамдары, халықтар достығы, Азия, Африка елдерінің ұлт азаттығы жолындағы жан қиярлық күресі т.б. Әнуар Әлімжановтың тарихи тақырыпқа жазған шығармаларының идеялық мазмұны бүгінгі күннің талап-тілегімен үндес.

"Отырар ескерткіші", "Құрманғазының жастық шағы" повестерінде орта ғасырдағы қанаушылықты, деспоттықты, зұлымдықты өткір де уытты сөздермен түйресе, халық бойындағы алып күшті, сарқылмас жігерді, өнерге, жарқын болашаққа ұмтылған өршіл талапты сүйсіне толғайды. "Жалындап тұрған найза" повесінде Африка халқының қан құйлы отаршыларға қарсы азаттық күресін шебер суреттеді. Империалистердің шектен шыққан озбырлығын әшкереледі, ұлт-азаттық қозғалысының жетекшісі Джомоның қаһармандық бейнесін жасады.

Шығармалары
-----------

* 1958 жылы "Ақ дос, сары дос, қара дос"
* 1959 жылы "Достар кездескенде"
* 1960 жылы "Мəңгілік тамыр"
* 1962 жылы "Сумен, құрлықпен елу мың миль"
* 1963 жылы "Күнге бет алған керуен"
* 1964-1967 жылдары "Көгілдір таулар"
* 1965 жылы "Жалындап тұрған найза"
* 1966 жылы "Отырар ескерткіші"
* 1969 жылы "Махамбеттің жебесі"
* 1970 жылы "Жəмшит айнасы".

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Әнуардың аты мен затына лайық тойды әлi өткiзе алмай келемiз Мұрағатталған 20 қыркүйектің 2011 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Мэри Тайлер Мур** (ағылш. *Mary Tyler Moore*; 29 желтоқсан 1936 жыл, Бруклин, Нью-Йорк - 25 қаңтар 2017 жыл, Коннектикут АҚШ) — теледидар мен киноға түскен американдық актриса.. Бимен айналысқан, жарнамаға және теледидардағы шағын рөлдерге түскен. Кейін «Шоу Дика ван Дейка» (1961-66, екі «Эмми» сыйлығы) думанына қатысқан алдыңғы қатарлы қатысушылардың бірі болды. 

1970 жылдары ең танымал комедия болған «Шоу Мэри Тайлер Мур» (1970-77, төрт «Эмми» сыйлығы) думаны үлкен танымалдылық әкелді. Актрисаға тағы бір «Эмми» сыйлығын «Украденные дети» атты шағын телехикая (1993) әкелді. Оның «Обыкновенные люди» (1980), «Не будите спящую собаку» (1996) фильмдері бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Мэри Хенриетта Кингсли** (ағылш.  *Mary Kingsley*, 13 қазан 1862 жыл Лондон — 3 маусым 1900 жыл, Саймонстаун, Южная Оңтүстік Африка) — ағылшын жазушысы, Африка зерттеушісі.

Ол тропикалық Африка жайында еуропалықтардың көзқарасын өз туындылары мен зерттеулерінің арқасында біршама өзгерткен тұлға.

Өмірбаяны
---------

Мэри Кингсли жазушы әрі саяхатшы Джордж Кинсли мен Мэри Бейлидің тұңғыш қызы. Ағайынды роман жазушылар Чарльз және Генри Кингслилер оның нағашылары еді.

Оның бір жасында отбасы Хайгейтке қоныс аударады. Сол жерде 1866 жылы оның інісі Чарльз дүниеге келеді.

1870-1875 жылдары оның әкесі іссапармен Оңтүстік Америкада

Мэри ресми түрде ешбір жерде білім алмаған. Алайда ол әкесінің бай кітапханасынан білім нәріне қаныға өседі. Ол өз кезеңіндегі танымал романдардан гөрі, ғылыми-әдеби кітаптар мен саяхатшылар естеліктерін оқығанды ұнататын. 

1880 жылы Мэридің анасы науқастанады. Ал 1892 жылы оның әкесі де, анасы да өмірден өтеді. Әкесінен оған мирасқа 4300 фунт қалады. Соның нәтижесінде Мэри саяхатқа шығуға мүмкіндік алады. 

Оның Канар аралдарына жасаған кішігірім саяхатынан кейін, Мэри Батыс Африкаға сапар шегуге дайындала бастайды. 

1894 жылы ол Африкаға аттанады. Африкада жүріп ол жергілікті халықтың мәдениетін, дәстүрін зерттеп, Африка климаты жағдайында өмір сүруді үйрене бастады. Габонға саяхаты кезінде Мэри Кингсли Огове өзені бойымен жүзіп, бұрын белгісіз болып келген балық түрлерін анықтады. Кейіннен бұл балықтардың үшеуіне оның есімі берілді.

Ағылшын-бур соғысы кезінде Кингсли Кейптаунға аттанады. Ол жерде ол медбикелікпен айналысады.Ол Симонстаун госпиталінде тұтқындағы бурларды емдеу ісіне атсалысады. 

Екі айдан соң 1900 жылдың 3 маусымында ол сүзек ауруынан қайтыс болады. 
Оның аманаты бойынша оның денесі теңізге жерленеді.

Шығармашылығы
-------------

Мэри Кингслидің Африкаға жасаған саяхаты жайында екі кітабы бар: "Travels in West Africa" (1897 жыл) және "West African Studies" (1901 жыл). Бұл кітаптары арқылы ол ғылыми қауымдастықта біршама бедел жинады. 

Алайда "Таймс" секілді кейбір газеттер оның сыни жарияланымдарын жариялаудан бас тартады. Оның себебі ретінде Кингслидің Британия отарлау саясатына қарсы келуімен түсіндіреді.

Шығармалары
-----------

* Blunt, A. Travel, Gender and Imperialism: Mary Kingsley and West Africa, Gilford Press 1994
* Dea, B. Mary Kingsley: Imperial Adventuress, Palgrave Macmillan 1992
* Katherine Frank, A Voyager Out: The Life of Mary Kingsley, (Boston: Houghton Mifflin Company, 1986)\* Kingsley Mary Travels in West Africa — National Geographic, 2002. — ISBN 0-7922-6638-2.

Kingsley, M.H. West African Studies, Frank Cass Publishers 1964 

* Kingsley, M.H. 'Travels on the western coast of Equatorial Africa' Scottish Geographical Magazine, 12, p. 113-124, 1896
* Mcloone, M. Women explorers in Africa: Christina Dodwell, Delia Akeley, Mary Kingsley, Florence von Sass Baker, and Alexandrine Tinne (Capstone Press, 1997)

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Аккультурация** (лат. *adkultura* - білім, даму) — қандай да бір халықтың мәдениеті жоғары дамыған басқа бір халықтың мәдениетін толық немесе жартылай қабылдауы нәтижесінде болатын мәдени өзара ықпалдасу. Аккультурация ассимиляция және этникалық бірегейлену мен тұтастану процестерінің әркелкілігіне қатысты қарастырылады. Аккультурация ұғымы алғаш рет Солтүстік Американың үндіс тайпаларындағы мәдени өзгерістерді зерттеген мәдени антропологияның американдық мектебінде XIX ғ. соңынан бастап қолданылды. Алғашқы тар мағынасында бұл ұғым үндіс тайпаларының ақ нәсілді американдықтардың мәдениетін біржақты қабылдап, ассимиляцияға ұшырауына байланысты пайдаланылды. XX ғ. 30 ж. Аккультурация ұғымы мәдени антропологиялық мектептің басты ұғымдарының біріне айналды. Аккультурация процестерін зерттеуде Линтонның 1940 ж. жарияланған «Американ үндістерінің жеті тайпасындағы аккультурация» еңбегінің үлкен теориялық маңызы болды.   

Бұл еңбекте Аккультурацияның екі түрі аталады: 

1. әскери-саяси өктемдік жоқ жағдайындағы өзара қарым-қатынасқа түскен мәдениеттердің бір-бірінің құндылықтарын еркін қабылдауы;
2. әскери немесе саяси басым топтың бағыныңқы мәдениетке өз құндылықтарын нысаналы және күшпен танытуы.

1950 жылы дейін Аккультурация процестерін зерттеу Батыстағы мәдениеттің басқаларына тигізген әсерлерін қарастырумен байланыстырылды. Басқалары батыстандыру аймағы болып табылады делінді. 1950-1960 жылдары бастап Аккультурация аумағы кеңірек қарастырылды. Батыстық емес мәдениеттердің өзара байланысы және олардың Аккультурациялық қуаты сараланып, испандандыру, жапондандыру, қытайландыру процестері ғылыми талдаудың пәніне айналды. Аккультурация тәсілдері күрделі қоғамдардағы урбанизация процесін зерттеуде пайдаланылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
2. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
*Aegolius funereus funereus*
**Орман байғыз** (лат. *Aegolius funereus*) - Нағыз жапалақтар тұқымдасының Орман байғыз туысына жататын ақ бет табағы бар ақ теңбілді күңгірт қоңыр реңді ұсақ (120-150 г) жапалақ. 

Оның аяғына саусақтарына дейін қауырсын өскен. Еуразия және Солтүстік Американың таулы және жазықтықтық қылқан жапырақты ормандарында мекендейді. Қазақстанда Тәңіртау, Алтай, Ертіс маңының қылқанды ормандарында және Көкшетау көтерілімінің шыршалы ормандарында өмір сүреді. Қысты ұялау маңында, кейде аздап оңтүстікке қарай ығысып тіршілік етеді. Сирек кездесетің бұл құстың жасырын өтетін түнгі тіршілігі оны бұрынғыдан да сиректете түсті. Көбінесе түссіз болғанымен бәбісектің үніне ұқсас *уп-уп-уп-уп* деген дауысы кейде күйттеу кезеңде ғана естіледі. Тышқан тәріздес ұсақ кемірушілермен қоректенеді, ал қыста ұсақ құстрады аулайды. Ұясын ағаштың қуысына салады, кейде арнайы жәшіктерге де орналастырады. Салындыда ақ түсті 4-8 жұмыртқа болады, оны аналығы басады. Балапандар айға жуық ұяда өмір сүреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Aegolius funereus*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь