Отто Рериг 1819-жылы Пруссияда туылып-өсіп, Лейпциг, Париж университеттерінде медицина, филология бойынша білім алып, шығыс тілдері бойынша әдістескен. 1841-1858 жылдары Пруссияның Түркиядағы елшілігінде аудармашы болып істейді. Америкаға қайтып келгеннен кейін әр түрлі жетекші қызметтерде істеп, 1908-жылы 89 жасында Калифорнияда қаза болады.

Рериг 1861-1865 жылдары, Американың Оңтүстігі мен Солтүстігінің арасында болған азаматтық соғыс кезінде Дакота штатындағы әскер госпиталінде хирург болып істейді. Ол жерден соғысқа қатысқан сиу үнділерімен кездесіп, сөйлеседі де, бір нәрсеге қатты таң қалады: сиу үнділерінің тілі түркі тілдеріне өте қатты ұқсас екен. Одан да қызығы, сиу үнділері өздері тұрған аймақты Америка ашылғанға дейін, б.з. 16-ғасырға дейін мекендеген. Рериг госпиталдегі жұмысының көптігіне қарамастан, үнділерімен жолығып, тілін үйреніп, үй-шарттары, қағида-салттарымен танысуға да уақыт табады.

Олардың тілінің лексикасын түгел зерттеп шыққан Отто Рериг сиу үнділерінің тілі урал-алтай тілдерінің тобына, оның ішіндегі түркі-татар тілдеріне жақын деген шешімге келіп, сиу үнділерін "Ұлы Азияның" көшпенділері деп атайды. Өзінің ұққан, білгендерін өзінше сөздік қылып жаза бастайды.

Сиу үнділері кім болған және қазір кай жерде тұрады?

Сиулар көп соғысқан, ержүрөк болып, ақ отарлаушылар олардан қорыққан. Өз жерінің және елінің бостандығы үшін батырларша салғыласқан. 1862, 1872, 1890 –жылдары ақ басқыншыларға қарсы шығып, миллиондаған үнділер құрбан болған. 1963-жылғы мағлұмат бойынша 77 мыңдай адам қалған. Қазір олар Оңтүстік және Солтүстік Дакота, Каролина, Монтана, Небраска штаттарында, б.б. Канаданың оңтүстік аудандарында өмір сүреді.

Сол Отто Рериг түзген сөздіктен үзінділер:

1) Сиу үнділерінің сөздерінен:

| Сиуша | Орысша | Қазақша |
| --- | --- | --- |
| Icu | Пить | Ішу |
| Qan | Кровь | Қан |
| Мі | Я | Мен |

2) Майя индейлеринин сөздөрүнөн:

| Майяша | Орысша | Қазақша |
| --- | --- | --- |
| Jash | Новый, зеленый | Жас, жасыл |
| Qun | Солнце | Күн |
| Ich | Живот, внутренность | Іш |
| Chab | Повалить, рубить | Шабу |
| Baka | Лягушка | Бақа |
| Imish | Фруктовое дерево | Жеміс |
| Ak | Белый, светлый | Ақ |
| Mol | Много, изобилие | Мол |
| Bin | Я | Мен |
| Chalan | Змея | Жылан |
| Tiq | Сажать | Тігу |
| Bilim | Знание | Білім |
| Quch | Ноша, бремя | Күш |
| Toqmaq | Колотушка | Тоқпақ |
| Baldiz | Младшая сестра жены | Балдыз |
| Boyak | Краска, картина | Бояу |
| Pulut | Курить, дымить | Бұлт |

Қазіргі кездегі Орталық және Оңтүстік Американың көпшілігі сиу тілінен келген кечуа тілінде сөйлеседі екен. Кечуа тілі инктердің және майялардың негизги тілі болып саналады. Қазіргі уақытта кечуа тілі Перуда, Эквадорда, Боливияда, Аргентина және Чилидің кейбір аудандарында испан тілімен қатар екінші мемлекеттік тіл болып саналады.

3) Кечуа тіліндегі кейбір сөздер:

| Кечуаша | Орысша | Қазақша |
| --- | --- | --- |
| Ogri | Вор, воровство | Ұры |
| Kok | Небо, небосвод | Көк |
| Age | Дядя по отцу, уважаемый человек | Аға |
| Tayta | Отец | Ата |
| Misik | Кошка | Мысық |
| As | Небольшой, немного | Аз |
| Ariq | Худой, тощий | Арық |
| Tuqur | Плевать | Түкіру |
| Qarin | Пищевод, желудок | Қарын |

Сілтемелер
----------

* [www.varvar.ru/arhiv/texts/karimulin1.html Варвар сайтынан алынып, қысқартылып аударылды. ]

Каримулин А.Г.