**Жалағаш ауданы** — Қызылорда облысының орталық бөлігіндегі әкімшілік бөлініс. Аудан Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумының Жарлығымен 1939 жылы 17 қазан күні құрылды. Жер аумағы — 27,1 мың км². Орталығы — Жалағаш кенті.

Жер бедері, климаты
-------------------

Аудан батысында Қармақшы, шығысында Сырдария аудандарымен, теріскейінде Ұлытау облысы Ұлытау ауданымен, түстігінде Өзбекстан Республикасымен шектеседі. Аудан үстімен батыстан шығысқа, шығыстан батысқа қарай халықаралық теміржол магистралы, автотрасса жосылып жатыр, олармен жарыса «Сырдария» өзені ағуда. Жері негізінен жазық. Солтүстігі тақыр (Дариялық тақыр жазығы), сор, сортаң, Сыр бойындағы жері шалғынды-батпақты, оңтүстікке қарай (Қызылқұм) құмды келеді. Ең биік жері — ауданның солтүстігінде орналасқан Егізқара тауы (288 м). Климаты тым континенттік, қысы суық, жазы ыстық, аңызақ. Қыс айларында жылымық күндер жиі болып тұрады. Қаңтар айының орташа температурасы — 9–12°С, шілдеде — 25–26°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері — 100–150 мм. Аудан жерімен Сырдария және оның тармақтары Жаңадария, Қараөзек ағып өтеді. Шеңгелдікөл, Сарыкөл, Қаракөл, т.б. көлдер бар. Шөлдік белдемде орналасқандықтан Жалағаш ауданының топырағы Сырдария өзені жайылмасында шалғынды сұр, сортаң, солтүстігінде тақырлы сортаңды сұр топырақ, ал оңтүстігінде ақшыл сұр, сұр, қызыл құмды топырақ дамыған. Жазық жерлерде және төбе аралықтарында баялыш, жүзгін, шеңгел, сексеуіл, еркек шөп, күйреуік, су айдындары бойында қамыс-құрақ, ақбас, кекіре, т.б. өседі. Жануарлардан жабайы шошқа, борсық, түлкі, қарсақ, қасқыр, шиебөрі, ақ бөкен, қоян, кекілік, қырғауыл, т.б. мекендейді.

Халқы
-----

| 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 1999 | 2009 | 2021 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  18129 | ▲26042 | ▲34624 | ▲37140 | ▲39553 | ▼35695 | ▼35128 |

Тұрғындар саны – 35 925 адам (2023). Ұлттық құрамы: қазақтар – 98,85%, шешендер – 0,42%, басқа ұлт өкілдері – 0,53%.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

17 елді мекен 14 ауылдық округ пен 1 кенттік әкімдікке біріктірілген:

| Әкімшілік бірлік | Орталығы | Елді мекендері | Халқы (2021) |
| --- | --- | --- | --- |
| Аққұм ауылдық округі | Аққұм ауылы | 1 | ▼1961 |
| Аққыр ауылдық округі | Аққыр ауылы | 1 | ▼1062 |
| Ақсу ауылдық округі | Ақсу ауылы | 1 | ▲1676 |
| Аламесек ауылдық округі | Есет батыр ауылы | 1 | ▼1874 |
| Бұқарбай батыр ауылдық округі | Бұқарбай батыр ауылы | 1 | ▲2016 |
| Еңбек ауылдық округі | Еңбек ауылы | 1 | ▼1470 |
| Жалағаш кенттік әкімдігі | Жалағаш кенті | 1 | ▲15106 |
| Жаңадария ауылдық округі | Жаңадария ауылы | 1 | ▼546 |
| Жаңаталап ауылдық округі | Жаңаталап ауылы | 1 | ▼817 |
| Қаракеткен ауылдық округі | Қаракеткен ауылы | 2 | ▼1520 |
| Мақпалкөл ауылдық округі | Т. Жүргенов ауылы | 1 | ▼1883 |
| Мәдениет ауылдық округі | Мәдениет ауылы | 1 | ▼1951 |
| Мырзабай ахун ауылдық округі | Мырзабай ахун ауылы | 1 | ▼1283 |
| Таң ауылдық округі | Таң ауылы | 2 | ▼1285 |
| Шәменов ауылдық округі | Шәменов ауылы | 1 | ▼1033 |

Ауыл шаруашылығы
----------------

Ауыл шаруашылығына жарамды жері 391,1 мың га (2008), жыртылатын жерінің аумағы 28,1 мың га, шабындығы 5,3 мың га, жайылымы 252,7 мың га. Басты дәнді-дақылдары — күріш, сондай-ақ, бидай, арпа, жүгері, жоңышқа егіледі. Ауыл шаруашылығына жарамды жердің ауданы — 1,76 млн га, оның 1,45 млн га-сы пайдаланылады. Жыртылатын жерінің аумағы — 40,1 мың га. Жалағаш ауданында 21,9 мың сиыр, 6,4 мың жылқы, 0,5 мың түйе, 42,5 мың бас қой мен ешкі бар (1999).

Әлеуметтік құрылымдары
----------------------

Ауданда 21 орта және орталау мектеп, 1 кәсіптік-техникалық мектеп, 9 мәдениет үйі, 17 кітапхана, 1 музей, 7 мешіт, 10 аурухана, 6 дәрігерлік амбулаторлық пункттер бар. Елді мекендерге 82,7 км су құбыры жүргізілген. Жалағаш ауданында тарихи және мәдени ескерткіш орындары көптеп кездеседі. Аудан жерімен Орынбор-Ташкент темір жолы және мемлекеттік маңызы бар автомобильді жолдары өтеді.

* 2002 ж. — Жалағаш кентінде Қазақ күресінен жастар арасындағы Қазақстан Республикасының Чемпионаты өткізілген.

Аудан басшылары
---------------

· 1939 -1944 ж.ж. Кистанов Сергей Иванович, ауданның алғашқы басшысы, 1939 жылдың қазанынан 1944 жылға дейін Жалағаш аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарған.
· 1944 -1947 ж.ж. Ардабаев Әлімбет Әбженұлы.
· 1947-1949 ж.ж. Жанасов Қаппар.
· 1949-1953 ж.ж. Бейсембин Махмут.
· 1953 ж. Тайымов Аманжол.
· 1953-1954 ж.ж. Әзқожаев Омар.
· 1954-1961 ж.ж. Соппеков Байбол.
· 1961-1963 ж.ж. Тасыбаев Болтай Жұманұлы.
· 1965-1972 ж.ж. Әбдікәрімов Исатай.
· 1972-1975 ж.ж. Сұлтан Шаханұлы Аманов.
· 1975-1985 ж.ж. Қазантаев Қонысбек Төрешұлы.
· 1985-1987 ж.ж. Сәпиев Оңалбек.
· 1987-1992 ж.ж. Қаюпов Биғали Әбдікерұлы.
· 1992-1997 ж.ж. Далдабаев Сәмит.
· 1997-1999 ж.ж. Баймаханов Қожахмет Мәдібайұлы.
· 1999-2003 ж.ж. Жолдасбаев Нұрлыбек Қалжатайұлы.
· 2003-2004 ж.ж. Ибраев Жұпарбай Өткелбайұлы.
· 2004-2005 ж.ж. Талқанбаев Нұрман Бақбергенұлы.
· 2005-2006 ж.ж. Есенов Марат Сағынтайұлы.
· 2007-2010 ж.ж. Шаменов Өмірбек Мөрәліұлы.
· 2010-2011 ж.ж. Бекенов Қайрат Әскербекұлы.
· 2011 ж. Қаюпов Биғали Әбдікерұлы.
· 2011-2014 ж.ж. Сермағамбетов Серік Сағитжанұлы.
· 2014-2017 ж.ж. Дүйсебаев Талғат Тұрсынұлы.
· 2017-2020 ж.ж. Сәрсенбаев Қайратбек Әубәкірұлы.
· 2020 ж. наурыз айынан Шәменов Асылбек Өмірбекұлы аудан әкімі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
2. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)
3. ↑  Ресей империясы, КСРО халық санақтары
4. ↑  ҚР халық санақтары
5. ↑  Қазақ энциклопедиясы

Сілтеме
-------

* zhalagash.gov.kz Мұрағатталған 18 шілденің 2020 жылы.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚызылорда облысы |
| --- |
|  |
| Орталығы: **Қызылорда**  |
|  |
| Аудандары | 
Арал • Жалағаш • Жаңақорған • Қазалы • Қармақшы • Сырдария • Шиелі | Қызылорда облысы Байрағы |
|  |
| Облыстық бағыныстағы қалалар | 
Қызылорда |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Қызылорда облысы Жалағаш ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Аққұм •
 Аққыр •
 Ақсу •
 Бұқарбай батыр •
 Далдабай •
 Еңбек •
 Есет батыр •
 **Жалағаш** •
 Жаңадария •
 Жаңақоныс •
 Жаңаталап •
 Қаракеткен •
 Мәдениет •
 Мырзабай ахун •
 Таң •
 Темірбек Жүргенов •
 Шәменов 
 |

 |