recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Әлікен**, Әлиакбер, Шалекен (т.ж.б. – 1859 жылдан кейін) – хан. Оңт. қазақтарының Қоқан езгісіне қарсы ұлт-азаттық қозғалысы барысында ру ақсақалдарының ұйғарымымен хан болған (1858). Әлиакбер, Шалекен – хан, Қарабас сұлтанның кіші ұлы, Көшек ханның шөбересі. Қоңыраттарға, Орта жүздің қыпшақ тайпасының бір бөлігіне, Ұлы жүздің сарыүйсін тайпасының кейбір руларына билік жүргізген. Хан болып сайланғанға дейін де Түркістан қ. мен Қаратаудың оңт. етегінде көшіп-қонып жүрген қоңыраттарды басқарған. Қоңыраттардың көпшілік рулары 18 ғ-дың соңғы ширегінде Ә-нің әкесі Қарабасқа, 19 ғ-дың алғашқы он жылында ағасы Тоған ханға қарады. Ә. оңт-тегі қазақтардың Қоқан езгісіне қарсы ұлт-азаттық қозғалысы барысында түрлі ру ақсақалдарының ұйғарымымен хан болды (1858, мамыр). Қоқандықтардың өктемдігіне наразы болған қазақтар Түркістан мен оның маңайындағы бекіністерге жиналып, Қоқанның Түркістан қ-ндағы Мырза – Нияз деген бегінің әкетілуін талап етті. Ә. бастаған қазақ жасақтары қаланы қоршауға алды. Түркістанды ала алмағанымен қазақтар Сырдария бойында күресін жалғастыра берді. 1858 ж. тамыз айында 5 мың қарулы жасағымен Ә. Бұхар әмірі Насруллаға (1826 – 60) келіп, Оңт. Қазақстанды Қоқан үстемдігінен азат етуге көмек сұраған. Бірақ Ә-нің бұл әрекеті нәтиже бермеген. Халық қалауымен хан болып сайланған Ә-нің мұнан кейінгі тағдыры белгісіз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
2. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
МФ сәйкес фармацевтикалық практикада жапырақтарды дәрілік шикізат деп атайды, олар құрғақ түрде немесе жаңадан терілген түрде күрделі жапырақтың жапырақшалары қолданылады. 
Сыртқы көрінісін анықтағанда ұсақ және қабықты жабырақтарды құрғақ түрде зерттейді; үлкен жіңішке жапырақтар мыжылған түрде болады, сондықтан алдын-ала жапырақтарды ылғалды камераға салады немесе бірнеше секунд ыстық суға салады, кейін жақсылап түзей отырып шыны пластынкаларға орналастырады. Жапырақтардың пішініне, жапырақ тақтасының көлеміне және сағаққа қарай жапырақтың түскен уақытын анықтайды. Жаңа жапырақтарды алдын-ала өңдеусіз зерттейді.
Өлшемдері – жапырақ тақтасының ұзындығын, кеңдігін, сағақтың ұзындығын – өлшегіш сызғыш көмеімен анықтайды. Жапырақтың түсін екі жағынан құрғақ материалда күн сәлесі астында анықтайды. Иісін – жапырақты ысқылау арқылы, дәмін – жапырықтың бір бөлігін немесе қайнатпасын ішіп көріп анықтайды (тек улы өсімдіктерде емемс).
Жапырақтың негізгі диагностикалық белгілері болып күрделі немесе жәй жапырақтың тақтасының пішіні, жапырақтың төменгі, ортаңғы және төменгі бөліктері, құрғақ түрдегі түсі болып табылады.

Жапырақтың сипаттамасы:

Күрделі жапырақтың жәй жапырақтан айырмашылығы – бір сағақта бірнеше жапырақ тақтайшаларының болуында. Жәй жапырақтарды бір сағақта бір ғана жапырақ тақташасы болады, ал күрделі жапырақта керісінше.

Тақтасы тілімделген жай жапырақтың классификациясы.
---------------------------------------------------

Жапырақ жүйкеленуінің түрін анықтауды жеңілдету үшін қауырсынды және саусақ тәрізді типі қос жарнақты өсімдіктерге ал паралелді және доғалы дара жарнақтыларға тән екендігін естен шығармаған жөн.
Жапырақ тақтасының түктеуі.
Ол тақташаның үсткі бөлігінде немесе астында майда түкшелердің болуы. Талдау барысында түктердің орналасуы, түсі, қалыңдығына көңіл бөлу керек.

ДӨШ «Жапырақ» тобына сыртқы көрінісі арқылы морфологиялық талдау жүргізудің реті:

І Шикізатты құрғақ түрде талдау. Анықталады:

1. Жапырақтың астқы және үсткі бөлігінің түсі.
2. Түктеуі.
3. Дәмі (тек қана улы емес өсімдіктерді)
4. Затты суға малған кезде немесе ысқылағанда иісі.

ІІ Өңдеуден кейінгі талдау (үлкен жіңішке жапырақтарды ыстық суға салып, ұсақ қабықты жапырақтар құрғақ түрде). Анықталады:

1. Жапырақтың пішіні, тақтасының формасы жәй немесе күрделі
2. Сағақтың болуы немесе болмауы.
3. Күрделі жапырақтардың жапырақ шеті.
4. Жүйкеленуі.
5. Жапырақтардың көлемі.
6. Спецификалық ерекшеліктері.
**Бауыржан Ренатұлы Жолшиев** (8 мамыр 1990, Фрунзе, Қырғыз КСР, КСРО) — қазақстандық футболшы, Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының экс-шабуылшысы.

Мансап
------

### Клубтық

Бауыржанның бiрiншi клубы "Алматы" болды. Ол "Алматыда" 2 маусым өткiздi. "Атырауға" 2009-дан 2011 жылға дейін ойнады. 2011 жылды жазда "Тобылға" ауысты. 

2014 жылы ақпанда "Астана" клубымен екі жылдық келісім шарт жасасты. Клуб сапында екі жыл қатарынан Қазақстан чемпиогны атанды, 2015 жылы күзде УЕФА Чемпиондар лигасына қатысып, 18 тамыз күнгі плей-офф кезеңінде АПОЭЛ қақпасына жеңс голын соқты (1:0).

2015 жылы 9 желтоқсанда сырт алаңда УЕФА Чемпиондар лигасының топтық кезеңінде "Галатасарайға" қарсы карьерасындағы соңғы ойынын өткізді. 

Бір аптадан соң еркін агент ретінде клубтан кетті. Бірақ сол күйі футбол ойнамады.

2018 жылы карьерасын жаңғыртуға әрекет жасады, бірақ "футболдан гөрі тұрмыстық жағдайын дұрыстауды" алдыңғы кезекке қойып, футбол ойнаудан бас тартты.

### Ұлттық құрама

Қазақстан жастар құрама командасы сапында 2010 жылы қарсы алғашқы кездесуін өткізді. Алғашқы добын достастықтардың кубогiнде соқты.

2012-15 жылдары негізгі құрама сапында 13 рет алаңға шықты. 2013 жылы 6 ақпанда Молдоваға қарсы жолдастық кездесуде құрамадағы тұңғыш голын соқты 3:1).

2014 жылы 5 қыркүйекте Қырғызстанға қарсы жолдастық кездесуде екі голдың авторы атанды (7:1).

Табыстары
---------

### Командалық

**Атырау**

* Қазақстан Кубогының иегері : 2009

«Астана»
* Қазақстан чемпионы (2): 2014, 2015
* Қазақстан суперкубогы (1): 2015

### Жеке

* 2012 жылғы Үздік жас ойыншы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Джолчиев Бауржан Ренатович
2. ↑  Джолчиев Бауыржан Мұрағатталған 5 маусымның 2012 жылы.

Сілтемелер
----------

* «Тобол» ФК сайтындағы профиль Мұрағатталған 1 қыркүйектің 2013 жылы.
Бауырмен жорғалаушылардың көбеюі
--------------------------------

Бауырмен жорғалаушылар көбінесе жыныстық жолмен көбейеді, алайда кейбіреулері жыныссыз көбеюге де қабілетті.Бауырмен жорғалаушылардың көбінде дененің ішкі жағында орналасатын копулятивті ( жыныстық) мүшелері болады.Олар қағанақты, көн тәріздес немесе әкті қабықшамен қапталған жұмыртқалар салады. Кейбір түрлері жұмыртқаларын жарып шығуына дейін сақтайды, басқаралы аналық қоректену арқылы саруызды толтырады, ал үшіншілерінде саруыз мүлде болмайды.

**Толығырақ**
-------------

Қоңыр жапырақ хамелеоны екі немесе бес жұмыртқа салады. Жұмыртқаларын қураған жапырақтар, мүк және ағаш қабықтарымен жасырып, орманда қалдырады. Ал, сауытты брукезия інінің түбінде оралып жатып, жұмыртқасын салған соң ұясын тастап кетеді. Сонымен қатар,аллигатор көктем мезгілінің соңында шағылысады.Ол жылы болуы үшін жұмыртқасын шөптен жасалынған ұяға салады. Азиялық су кесірткесі тістеу, тырналау арқылы шағылысады. Ол жылдам көбейеді және жылына 40 жұмыртқа салады. Техас аллигатор кесірткесі жыл бойы жұмыртқалап, бірнеше жерге ұя салады. Ол ұясының маңайын күзетіп, басқа зиянды жануарлардан қорғайды. Сәуір және тамыз айларында Боа айдаҺары ұрпағын тірі туады. Бірақ еркек жылан бірнеше ұрғашы жыланмен шағылыса алады. Алдабралық алып тасбақа 9-25 жұмыртқа салады. Әдетте жұмыртқалардың жартысына жуығы ғана жарып шығады. 

 ‘’’Дереккөздер’’’ 

1. ↑   Жануарлар туралы үлкен энциклопедия.- Алматы: «Аруна» баспасы. ISBN 978-9965-26-555-6
**Лaура Джин Риз Уизерспун** (ағылш.  *Laura Jeanne Reese Witherspoon*; 22 наурыз 1976 жыл, Жаңа Орлеан, АҚШ) – америка актрисасы, продюсер.. «Блондинка в законе» фильміндегі **Эль Вудс** рөлі арқылы көпшілікке танымал болып, **«Алтын глобус» сыйлығы**н алған. Өзінің «Type A Films» атты продюсерлік компаниясы бар. Әртүрлі қайырымдылық шараларға қатысады. 2007 жылдан бері Avon Products компаниясымен бірге жұмыс істеуде. 
Алғашқы фильміне 1991 жылы түскен («Человек на Луне»). Сол кездері кәсіпқой маман болмаса да, өзінің талантымен бәрін таңғалдырады. Риз екі рет күйеуге шыққан. Бірінші күйеуінен бір қызы және бір ұлы бар. 

Түскен фильмдері: *«Дикий цветок»* (1991), *«Джек по кличке «Медведь»*» (1993), *«Японский городовой»* (1994), *«Стильная штучка»* (2002), *«Монстры против пришельцев»* (2009), *«Воды слонам!»* (2011), т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Та́наро** (итал. Tanaro, пьем. Tani) — Италиядағы өзен, По өзенінің оң саласы. Пьемонт ауданында үлкендігі бойынша екінші өзен, ал Италияда ұзындығы бойынша алтыншы орындағы өзен. Бастауын Лигуриялық Альпіден алып, По өзеніне құяды. Гальдік уақыт құдайының құрметіне аталған — «Taranusa». Өзеннің қоректенуі таулы, аралас альпілік, жартылай апенниндік.

Ұзындығы — 276 км, бассейннің ауданы — 8 234 км². Сағадағы судың шығыны — 131,76 м³/с, орташа — 123 м³/с.

Тарих бойы өзен жиі су тасқындарының себепшісі болған.1801 жылдан 2001 жылдар аралығында өзеннің бассейнінде маңайдағы ауылдарды су басуының 136 жағдайы орын алған, ең ауқымды су тасқыны 1994 жылдың қараша айында Алессандрия қаласын су басып, жарым-жартылай қиратқан кезде байқалған.

Басты салалары: Бельбо, Бормида және Стура-ди-Демонте.

Әдебиет
-------

* Giovanni Rapetti, *I pas ant l'èrba* (a cura di Franco Castelli), Alessandria, All’Insegna del Moro, 1987  (итал.)(итал.)
* Giuseppe Aldo di Ricaldone «Monferrato tra Po e Tanaro» Gribaudo Lorenzo Fornaca editore Asti 1999  (итал.)(итал.)
**Жапырақсыз орашық** , жапырақсыз епипогон (лат. *Epipogium aphyllum*) – сүйсіндер тұқымдасына жататын сирек кездесетін түр, таралу аймағының оңтүстік шекарасында орналасқан. Алтай тауларында (Азутау, Күршім жотасы, Тарбағатай, Иванов жотасы) және Қазақ шоқыларының шығыс бөлінгінде (Кент және Желтау таулары) кездеседі. Қазақстан жерінен тыс Жапония, Корея, Солтүстік Қытай, Қиыр Шығыс, Кавказ, Оңтүстік Сібір және Еуропаның солтүстік-шығысында оқшауланған тіршілік орталары бар. Ылғалды қылқан жапырақты және аралас ормандарда , кейде шалшықтанған жерлерде де өседі. Ерекше сапрофитті (саңырауқұлақ есебінен тіршілік етеді) нәзік маржан тәрізді тамырсабағы бар. Құрамында 50, сирек 100 өсімдік бар оқшауланған бір-бірінен алшақ орналасқан топ болып өседі. Вегетативті жолмен көбейеді. Жаңа өркен ұзын (10 см) созылған тамырсабақ ұшында орналасқан бүршігінен өседі. Популяция саны төмен және жер үсті өркендерін есептегенде , әр жылы әр түрлі болады. Ең жақсы популяциялары Марқакөл қорығы мен оның маңында орналасқан. Түр малды шектен тыс бағу, ормандарды кесу, ылғалдылық тәртібінің бұзылуынан зардап шегіп отыр. Марқакөлден басқа Батыс Алтай қорығы мен Қатонқарағай ұлттық паркінде қорғалады. Қазақ шоқыларындағы тіршілік орталарын ерекше қорғауға алу қажет.

Дереккөздер
-----------


Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Алматы: «Алматыкітап» ЖШС, 2006. – 67 бет.
**Николай Иванович Большаков** (25 желтоқсан 1912 - 3 қыркүйек 1990) — кинооператор, РКФСР еңбек сіңірген өнер қайраткері (4.05.1988).

Өмірбаяны
---------

1937 жылы БМКИ-ның операторлық факультетін бітірген, сол жылдан бастап «Мосфильм» киностудиясының оператор ассистенті атанды. Алғашқы жеке жұмысы — «Небеса» фильмі (1940, Одесса).

Ұлы Отан соғысы кезінде әскери кинокорреспондент болды, деректі фильмдер түсірді. Олардың ішінде - «Каспийцы» фильмі (1944, сонымен қатар режиссёр болды, Григорий Александровпен бірге) болды.

«Мы за мир» фильмінің түсірілімдеріне қатысты (1952, бір топ операторлармен бірге), «Мосфильм»-де көркем фильмдер түсірді.

Отбасы
------

Әйелі - актриса Нина Ильинична Никитина (1913-2000).

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Николай Большаков
Николай Григорьевич Кассин
**Николай Григорьевич Кассин** (13 желтоқсан, 1885, Ресей, Киров облысы, Гнусино селосы – 28 қазан, 1949, Алматы) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1937), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1946). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1943).

Өмірбаяны
---------

* Санкт-Петербург тау-кен институтын бітірген (1913).

Ғылыми жұмыстары
----------------

Қызметінің алғашқы кезеңін Қазақстанның солтүстік-шығыс бөлігі мен Гурьев (қазіргі Атырау) облысының гидрогеологиясы (1912 – 1916) мен Ресейдің Киров облысының геологиясын (1918 – 1924) зерттеуден бастаған. 

Ол петрография, стратиграфия, геотектоника, металлогения, геоморфология, гидрогеология саласында жұмыс істеп, минералогия және палеонтологиямен де шұғылданды. 
Негізгі еңбектері Қазақстан жерінің геологиялық құрылымын зерттеуге, оның шикізат қорын игеруге арналған. Кассин – Қазақстанның геология картасын тұңғыш жасаушылардың бірі; Бозшакөл мыс кен орнын (Р.А.Борукаевпен бірге) тұңғыш ашушы; жас альпілік вулканизмнің даму мүмкіндігін болжады, ол кейін (Семейтауда, Жетісу Алатауы, Кетпен жоталарында) дәлелденді.

Марапаттары
-----------

* КСРО мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1946).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Тамырлы жуа**, **Тамыр жуа** (лат. *Allium polyrhizum*) – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын Қазақстанда сирек кездесетін түр. Тарбағатай (Шелекті аңғары) мен Маңырақ жоталарында кездеседі. Қазақстаннан тыс Шығыс Сібір, Моңғолия, Манчьжурияда таралған. Шөлді далалардағы сортаңды топырақтарда , шағыл тасты және тасты тау баурайларында өседі. Кейде көлемі 100-300 шаршы метр шағын пияз даласын құрайды. Жуашықтары қысқа тамырсабағына жиналған, нәтижесінде тығыз шым топырақ пайда болады. Керемет азықтық өсімдік, мал бағатын жайылым ретінде пайдаланылады. Моңғолияда бұл түрдің жасыл бөлігі мен пиязынан жергілікті мал өсірушілер малға қыста беретін тұздалған, жентектелген мал азығын дайындайды. Қазақстанда тек мал жайылымы үшін ғана пайдаланады. Бұл жуаларды мал жеп, отап тастаған. Түр толық қорғауды қажет етеді. Мәдени өсіруге төзімсіз (тек Алматы ботаника бағында өсіріліп байқалған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Алматы: «Алматыкітап» ЖШС, 2006. – 56 бет.
2. ↑  «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
**Шынияз Шанайұлы** (1819 жылы Нарын құмы, Сарытөбеде туған) — суырыпсалма ақын. 

Исатай, Махамбет бастаған көтеріліс оқиғасын, Атырау елдерінде кең тараған ерлік, батырлық жырларды халық арасында жырлаған. Жас кезінінен Шалкиіз, Қастуған, Доспамбет жырларын жаттап өседі. Патша үкіметінің 1868 жылғы «Уақытша ережесінен» кейінгі ауыр халық халін жырлаған. «Уақытша ереже» қысымына наразы болып, ата қонысын тастап, өзге елдерде өмір кешкен. Халық арасында кең тараған "Жебесі шын болаттан садағымның" деп басталатын айтулы жырын сол сапарда қоштасар алдында суырыпсалма қасиетімен шығарған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық; Аруна баспасы.Алматы, 2005ж.
Никола́й Матве́евич Го́рлов (16 желтоқсанда 1908, Ресей империясы — 6 қарашада 1989, Мәскеу, КСРО) — кеңес театр мен киноның актері.

Биография
---------

Николай Горлов 16 желтоқсанда 1908 жылы туған.1935 жылы М.Горький атындағы театр техникумды бітірді.1929-1939 жылдары жұмысшы жастардың театрында ойнады,кейін «Союздетфильм» студиясының актері,Тбиллиская киностудиясында,киноактер театр-студиясында атер болды.1958 жылдан бастап "Мосфильм" мен М.Горький атындағы театрларда актер болды.Ол эпизодтық рөлдердің мастері.Николай «из народа» кейіпкерлерді ойнайтын күлкілі актер.

Николай Горлов 6 қарашада 1989 жылы Мәскеу қаласында қайтыс болған.

Атақтары мен марапаттары
------------------------

Рсейдің еңбегі сінген әртіс(1987)

Сілтемелер
----------
**Николай Григорьевич Разживин** - партия және совет қызметкері, генерал-майор.

1940 жылдан КПСС мүшесі. Боготол қаласындағы пойезддардың машинистерін даяарлайтын транспорт-техникалық мектепті, Өскемен педогогикалық институтын бітірді. 1940 жылға дейін Қызыл Армияда қызмет етті. 1940-1941 ж. Шымкент станциясында депо мүшесі. 1942 жылдан 1951 жылға дейін Шымкент облысы ішкі істер басқармасында, кейіннен Мемлкеттік қауіпсіздік басқармасында істеді. 1951-1954 ж. Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің Жамбыл облысы басқармасында бөлім бастығы, 1954-1960 ж. Мемлкеттік қауіпсіздік комитетінің Шығыс Қазақстан облыс басқармасының бөлім бастығы, басқарма бастығының орынбасары, басқарма бастығы болды. 1960-1963 ж. Қазақ ССР Министрілігі Советі жанындағы мемлкеттік қауіпсіздік комитеті басқармасының бастығы, ал 1963-1970 ж. осы комитеттің Қарағанды облыс басқармасының бастығы болды. 1970 жылдан Қазақ ССР Министрлігі Советі жанындағы Мемлкеттік қауіпсіздік комитеті председателінің орынбасары.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
**Жоғары энергия физикасы** – элементар бөлшектер физикасының жоғары энергиялы (109 эВ) бөлшектердің (шартты түрде нуклонның тыныштық энергиясын 9,4108 эВ деп алуға келісілген) өзара әсерлесуін зерттейтін саласы. 

Жоғары энергия физикасы Қазақстанда 20 ғ-дың 40-жылдарының соңынан дами бастады. Зерттеу жұмыстарының басты бағыты – адрондардың серпімсіз өзара әсерлесуі (күшті өзара әсерлесу). Бұл бағыттың негізін академик .С. Тәкібаев қалаған. Зерттеу жұмыстары 1950 жылдан Қазақстан ҒА-ның Физикалық-техникалық институтында және ҚазҰУ-дің физика факультетінде жүргізіліп келеді. Қазақстан ғалымдары үдеткіштерде алынған жоғары энергиялы бөлшектердің (протондардың энергиясы 6,6108 эВ–41011 эВ, -мезондардың энергиясы 7,5109–21011 эВ, антипротондардың энергиясы 3109–3,21010 эВ, жеңіл ядролардың энергиясы 4,1109 эВ/нуклон) көмегімен бастапқы энергияға байланысты өзгеретін протондардың қарапайым түзілу (генерациялау) актісінің сипаттамасын, алғашқы бөлшектер мен нуклон-нысана зарядының табиғатын; резонанстар үлесін; екінші реттік бөлшектердің көптеп туу қимасының импульстері бойынша үлестіру параметрлерін және әмбебабтық сипатын; протон-антипротон аннигиляциясының механизмін; жетекші бөлшектердің серпімсіздік коэффициентін және оның рөлін; нуклондар мен ядролардағы адрондардың когеренттік және дифракциялық түрде пайда болу механизмін; ядроларда адрондардың көптеп түзілу процесін, т.б. түсіндіруге және зерттеуге елеулі үлес қосты.   

Үдеткіштердегі алғашқы деректер Ресейдегі (Дубна, Серпухов) және Швейцариядағы (Женева), Америкадағы ғылыми орталықтармен ынтымақтастықтың нәтижесінде детектордың (ядролық эмульсия; сутек, дейтерий және протонмен толтырылған көпіршікті камера; ұшқынды стриммер камера) көмегімен алынды. Зарядты бөлшектер импульсі мен әсерлесу ықтималдығын өлшеуді жетілдіру, ядролық -физикалық ақпараттарды математикалық және техникалық жолмен өндеу жөнінде маңызды әдістемелік жұмыстар орындалды. Дәл мәліметтер алу мақсатында Іле Алатауында ғарыштық сәуле станциясы салынды (1957). ҚазҰУ-да ғарыштық сәулелердің қатаң және бейтарап құраушыларының вариациялары, олардың Күн және геомагнит активтілігімен байланысы, сондай-ақ жоғары энергиялы ядролық ыдыраудағы көп зарядты шапшаң фрагменттердің түзілу механизмі зерттелуде. Қазақстан ғалымдары (Э.Г. Босс, А.Х. Винницкий, Ю.Т. Лукин, Н.Н. Нұрғожин, В.И. Руськин, Ж.С. Тәкібаев, М.А. Тәшімов, П.А.Усик, И.Я. Часников, т.б) өздерінің ғылыми жұмыстарын шет ел ғылыми орталықтарымен және ғалымдарымен тығыз байланыста жүргізуде.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Шамота Николай Захарович** (17.12.1916 ж. т. Полтава) - украин әдебиет зерттеушісі, сыншы, философия ғылымының докторы (1961), профессор (1962), УКСР ғылым академиясының академигі (1967) және оның төралқа мүшесі, Әдебиет, тіл және өнер тану бөлімшесінің академик-хатшысы (1966—71).

Ұлы Отан соғысына қатысқан. Нежинск педагогикалық институтын (1939), Украин КП ОК жанындағы партия мектебін (1948), КОКП ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясын (1953) бітірді. Республикалық «Литературная газетаның» бас редакторы (1948—50), УКСР ғылым академиясының Т. Г. Шевченко атындағы Әдебиет институтының директоры (1961 жылдан). 

Еңбектері 1947 жылдан жариялана бастады. Шамота туындылары қоғамдық реализм теориясы мәселелеріне, қазіргі әдебиеттің идеялылығы мен халықтығына, көркемдігі мен партиялылығына, әдебиеттің коммунистік құрылықтағы рөліне арналған. Ол — жеке жазушылардың шығармашылығы жайлы моногр. еңбектердің де авторы. Шамота кітаптары КСРО халықтары мен шетелдердің көптеген тілдеріне аударылды. 

8—9-сайлау КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

### Дереккөздер

1. ↑  Қазақ Ұлттық энциклопедиясы
Ағайынды Рубинштейндар
**Николай Григорьевич Рубинштейн** (14 маусым 1835 жыл, Мәскеу — 23 наурыз 1881 жыл, Париж) —орыс пианисті, дирижер, педагог және музыка-қайраткері. П.И Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясының негіздеушісі және оның бірінші директоры, Антон Григорьевич Рубинштейннің інісі.

Өмірбаяны
---------

Музыкалық білімді Мәскеу мен Берлинде алды. 1885 жылы Мәскеу университетін бітірді. 1860 жылы Мәскеуде орыс музыкалық қоғамы бөлімін және музыкалық класстар ұйымдастырды. Бұлардың негізінде 1866 жылы Мәскеу консерваториясы ашылды. 1866-1881 жылдары осы консерваторияның директор-профессоры болды. Шәкірттері: Сергей Иванович Танеев, Александр Ильич Зилоти т. б. 

Рубинштейн пианист әрі дирижер ретінде симфониялық және камералық концерттерге қатысты. Рубинштейн фортепьянолық пьесалардың, романстардың т. б. музыкалық шығармалардың авторы.Оның шығармашылғы Мәскеу музыкалық өмірінің дамуына игі әсер етті. П. И. Чайковский оған «Ұлы артистің жарқын бейнесі» атты фортепьянолық триосын арнады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энциклопедиясы

Сілтемелер
----------

* Биография
* Биография
* Г. Бокман. Грустный юбилей
Николай Николаевич Добрынин (туғ. 17 тамызда 1963, Таганрог) —кеңес және ресей театр мен киноның актері.Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртіс(2002).

Биография
---------

Николай Добрынин 17 тамызда 1963 жылы Таганрогте милиционер мен сауда қызметкерінің отбасында туған.Әкесі,тергеуші өмірден ерте кетті.

```
1985 жылы ГИТИСті бітірді (И. И. Судакова мен Л. Н. Князеваның курсы).  1985 жылдан бастап  «Сатирикон» театрында Константин Райкиннің жетекшілігімен жұмыс істеді.
```

```
1989 жылы  Аллы Сигалованың тәуелсіз студиясында мен  Роман Виктюк театрында жұмыс істейді.
```

Кинода бірінші рет Николай 1986 жылы Владимир Алениковтың «Нужные люди» фильмінде түскен.

Сілтемелер
----------

 Мұрағатталған 17 наурыздың 2015 жылы.
**Maнсұp Омаров** (1942, Құлжа қаласы, Қытай). Техника ғылымдарының кандидаты (1990),
В.И.Ленин атындағы Қаз ҚазПТИ-ді бітірген (1966). 1966-1975 жылдары - оператор, мұнай және
газ өндіру жөніндегі шебер, бас инженер, «Өзен мұнай» МГӨБ учаскесінің бастығы. 1975-1989
жылдары - Қазақ мемлекеттік университетінің механика кафедрасының бас ғылыми қызметкері.
1989-1997 жылдары - ҚР ҰҒА машинатану және механика Институтының бас ғылыми қызметкері.
1997 жылдан - ҚҰТУ мұнай факультетінің кафедра меңгерушісі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Бектемір сопы кесенесі** — XVII-XIX ғғ. діни сәулет ескерткіш кешені.

Орналасуы
---------

Кесене Егіндікөл ауданы Жалманқұлақ ауылының солтүстік-шығысқа қарай, Егіндікөл ауылының биіктігіндегі Қоскөл шатқалында орналасқан.

Құрылысы
--------

Камераға жарық қырлардағы ойықтардан және күмбездегі төбе саңылауынан түседі. Кесене жылқының, түйенің, ешкінің қылы және өсімдік
тамырлары қосылып иленген кірпіштен қаланған.

Кесененің күмбезі сегіз қырлы тікбұрышты пирамида тәрізді жабылған. Күмбездің қолшатыр тәрізді жайылған бөліктері сегізқырлы негіздің төбе бөлігіндегі биіктетілген сфералық-конустық күмбезшелермен жалғасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.
**Маалокс**

Фармакологиялық тобы
--------------------

Қышқылдықтың бұзылуына байланысты ауруларды емдеуге арналған препараттар. Алюминий, кальций және магний препараттарының біріктірімі.

Фармакодинамикасы
-----------------

Маалокс өңештің, асқазанның және 12 елі ішектің шырышты қабығын қорғайды. Алюминий мен магний гидроксидінің әсері асқазан сөлінің тұзды қышқылын бейтараптандыруына негізделген. Алюминий гидроксиді мен магний гидроксидінің сәйкестенуі қышқылға қарсы белсенді заттардың әртүрлі реакцияларын пайдаланады, ішектің жиырылу қабілетіне әртүрлі жолдармен әсер етеді.

Қолданылуы
----------

* Ересектер мен 15 жастан асқан балаларда қыжыл мен қышқылды кекірікте.

Қолдануға болмайтын жағдайлар

* Препараттың қандай да бір компонентіне жоғары сезімталдықта
* Ауыр бүйрек жеткіліксіздігінде. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Лекарстенные средства. М.Д. Машковский. Ташкент, 1998
**Аза́лия** (лат. *Azalea*) – ерекше күтімді талап ететін бөлме өсімдігі. Ол рододендрон тұқымдасына жатады. Отаны – Қытай елі. Жалпы екі мыңнан астам түрлері бар. Биіктігі түріне байланысты 40 см-ден 3 метрге дейін болады. Жапырақтары жұмыртқа пішіндес, жылтыр жасыл түсті. Гүлдерінің диаметрі 3,5-5 см, түсі негізінен күлгін, қызыл, ақ. Шар тәрізді гүл жарады. Соңғы уақытта азалияның шөмеле және пирамида пішіндес түрлері шығарылды. Азалия қыс бойы, ерте көктемге дейін гүлдеп тұрады. Бірақ ерекше күтімді қажет ететіндіктен, оған үлкен еңбек жұмсау керек. Азалия гүлін сатып аларда екі-үш гүлі ашылғанын таңдаған жөн. Ал, одан арғы жағдайы өзіңіздің қолыңызда, жасаған күтіміңізге байланысты. Сондықтан, жаңадан гүл өсіріп жүрген азаматтарға азалияны өсіруге кеңес бермейміз. Біраз тәжірибе мен білім жинағаннан кейін ғана азалияны өсіруге болады. Азалияның ұзақ гүлдеуі мен дұрыс өсуі үшін оны молынан суғарып, жарық жерге орналастырып және жиі ылғалдандырып тұру керек. Сонымен қатар, гүлдеп біткен гүлсабақтарын өз уақытында кесіп тастаған дұрыс.

Жарығы:
-------

Жарық жерге орналастыру керек. Күннің тіке түскен сәулесінен сақтаған жөн. Алакөлеңкені ұнатпайды.

Жылуы:
------

Қыс мезгілінде 12-15 °C төмен болмау керек.

Суғарылуы:
----------

Гүлдеп тұрған кезде молынан суғарады. Жаз кезінде балконға немесе аулаға шығаруға болады.

Ылғалдылығы:
------------

Наурыз айынан қыркүйек айына дейін күніне 1-2 рет су шашып тұру керек.

Қоректендірілуі:
----------------

Екі-үш аптада бір рет арнайы тыңайтқышпен қоректендіріледі.

Аурулары:
---------

Азалияның негізгі зиянкестері өсімдік биті, өрмекші және саңырауқұлақ ауруы. Олар аз суғарғаннан пайда болады. Жапырақтары жиырылып түсіп қалады. Ылғалдылық аз болса, ұзақ гүлдемейді.

Көбейтілуі:
-----------

Маусым, тамыз айларының аралығында қалемше арқылы көбейтеді. Қалемшелерді құм, торф араласқан топырақта тамырландырады. Қалемшенің бетін шынымен жауып, жүйелі түрде су бүркіп тұру керек. Ол екі айдан соң тамырланады. Температурасы 25 °C деңгейінде болуын қамтамасыз ету қажет.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
**Азамат Жәкібаев** – Желтоқсан көтерілісіне қатысқан еліміздің патриот азаматтарының бірі. **Алып империя** – Кеңес үкіметіне қарсы үнпарақтар таратқан. Азамат Жәкібаев бұл кезде 18 жасқа жаңа толған бозбала болған. *«Жойылсын кеңес үкіметі»*, *«Азаттық теңдік жасасын!»* деп жазылған үнпарақтарды тарату үстінде Қауіпсіздік комитетінің қызметкерлеріне ұсталып, тергеу изоляторына қамалады. Мемлекетке қауіпті деген айып тағылады. Психикалық ауытқушылығы бар деп, сап-сау баланы Алматы облысы Талғар қаласының жындыханасына күштеп жатқызған. Оны дәрі-дәрмекпен улап, ақыры өлтіріп тынған. Азамат Жәкібаев – талантты театр және киноактер Қасым Жәкібаевтың ұлы болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Желтоқсан қарлығаштары» кітабы.
**Квант сандары.** Әр элеметтің атомы өзіне тән ядро зарядымен сипатталады, ал ол электрондар энергетикалық деңгейлер мен деңгейшелерде орналасады. Бұл электрон микробөлшектер болғандықтан, олардың күйін төрт квант сандарының мәндері сипаттайды. Бас квант саны n. Электронның мүмкін болатын арақашықтығын, яғни электрон бұлтының орташа көлемін және электрон энергиясын анықтайды. Белгілі бір квант санының мәніне сәйкес келетін электрондардың саны атомда электрондық деңгей түзеді, ал электрондар орналасқан деңгейді электрондық қабат дейді.

* Бас квант санының мәндері бірден басталатын бүтін сандармен, ал бұларға сәйкес келетін электрондық деңгейлер немесе қабаттар латынша бас

әріптермен көрсетіледі.

* Бас квант саны 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ...
* Энергетикалық деңгей немесе қабат K, L, M, N, O, P, Q …

Бас квант санының мәні, энергетикалық деңгейдің нөмірін көрсетеді. Электронның энергиясы оның ядродан қашықтығына байланысты болады.
Сондықтан электрон ядроға жақын жатса, энергиясы да көбейе береді. Сол себепті бас квант санының мәні өскен сайын оның энергиясы артады. Мысалы, бірінші деңгейде орналасқан электрондарға қарағанда бас квант санының мәні n= 2 болатын екінші деңгейде немесе L қабатында орналасқан электрондардың энергиясы көп болады. т. с. с.

Тағы қараңыз
------------

* Орбиталь квант саны
* Магнит квант саны
* Спин квант саны

Дереккөздер
-----------

1. ↑  IТлепиева Г.Ш. Т48 Бейорганикалық химия курсы: Оқу құралы - Ақтау, Ш.Есенов атындағы КМТжИУ, 2010 ISBN 978-601-7276-25-6
CERN-нің Үлкен Хадрон Коллайдеріндегі (LHC) CMS бөлшектер детекторының ұқсатылған моделді мәліметтерінің бір мысалы. Мұнда екі протон соқтығысқан соң Хиггс бозоны пайда болып, ол екі хадрон ағынына және екі электронға ыдырайды. Мұндағы сызықтар детектордағы протонмен протон соқтығысудан пайда болған бөлшектердің жолдарын көрсетеді, ал бұл бөлшектердің энергиясы көк түспен көрсетілген.
**Кванттық айналым гравитациясы** (КАГ, ағылш. *loop quantum gravity*, (LQG)) — Кванттық механика мен жалпы салыстырмалылықты біріктіруге тырысатын кванттық гравитацияның бір теориясы болып, ол стандартты моделдегі материяны таза кванттық гравитацияға арналған қалыпқа (framework) енгізеді. Кванттық айналым гравитациясы (КАГ) Кванттық гравитация теориясына үміткер ретінде Струна теориясымен (string theory) бәсекелеседі.

Альберт Эйнштейн бойынша, гравитация күш емес, ол уақыт-кеңістіктің өзіне тән қасиеті. Осыған дейін гравитацияны электромагнетизм мен ядролық күштермен бірдей маңызға ие басқа бір кванттық күш ретінде қарастыру әрекеттері сәтсіз болды. Ал кванттық айналым гравитациясы теориясы гравитацияны ауырлық күш ретінде түсінбейді, қайта Эйнштейннің геометриялық формуласына негізделген кванттық гравитация теориясын жасауға талпынады. Бұл үшін КАГ теориясында кеңістік пен уақыт кванттастырылып, кванттық механикасындағы энергия мен импульс секілді шамалардың кванттасуына теңестіріледі. Бұл теория уақыт-кеңістіктің физиикалық көрінісін бейнелеп береді, онда кеңістік пен уақыт квантталудың тіке әсерінде түйіршікті әрі дискретті (discrete) болады, бейне электромагнетизмнің кванттық теориясындағы фотондар секілді және атомдардың дискретті энергия деңгейі секілді. Кванттасқан кеңістіктің мәні - ең аз қашықтықтың болуын (exist) білдіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Gambini, Rodolfo; Pullin, Jorge (2020). Loop Quantum Gravity for Everyone. World Scientific. doi:10.1142/11599. ISBN 978-981121195-9
**Азамат Жанәбілұлы Тұрсынов**
1955 жылы 17 наурызда Қостанай облысы Қарасу ауданының Қарасу ауылында туған. Қазақ. Уақ тайпасынан шыққан.

  

Әкесі - Тұрсынов Жанәбіл Шаяхметұлы (1925-2007), ҰОС қатысқан, аудандық әлеуметтік қамсыздандыру комитетінің
меңгерушісі, кеңшардың бас і болып жұмыс істеген. Анасы - Тұрсынова Зәйтүш Уапқызы (1934 жылы туған), 8
бала тәрбиелеген, үй шаруасымен айналысады. Целиноград ауылшаруашылық институтын бітірген (1972),
инженер-механик.

Қазақ және орыс тілдерін біледі.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (1999 жылдан).

1977 жылдан - Амангелді кеңшары Қарасу ауылының бақылаушы инженері. 1979 жылдан - Қарасу аудандық
ауыл шаруашылығын өндірістік-техникалық қамтамасыз ету жөніндегі бірлестігінің қосымша бөлшектер бойынша
инженері, 1980 жылдан - механикалық отрядтың инженер-технологы, 1982 жылдан - жөндеу шеберханасының аға
бақылаушы инженері. 1986 жылдан - Қостанай облысының Қарасу ауданындағы Бақан кеңшарының аға инженері.
1990 жылдан - Қостанай облысының Қарасу ауданындағы «Майский» кеңшарының директоры. 1994 жылдан -
Қостанай облысының Қарасу ауданындағы «Майское» ұжымдық кәсіпорынының директоры. 1997 жылдан - Қостанай облысының Қарасу ауданының әкімі. 2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша 4-ші шақырылымының депутаты,
Аграрлық мәселелер комитетінің мүшесі.

«Құрмет» орденімен марапатталған (1999).

Әскери атағы - запастағы подполковник.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өркендеп, дамылсыз дами беретін Қазақстан».

Хоббиі - саятшылық, спорт, балық аулау.

Сүйіп оқитын әдебиеті - А. Құнанбаев.

Үйленген. Жұбайы - Тұрсынова Роза Уахитқызы. Қызы - Тұрсынова Динара; ұлы - Тұрсынов Әлібек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Дәйкенов Темірболат* = Уақ шежіресі / Омаров Асан, Смайылов Ермұханбет — 2. —  Астана: Фолиант, 2021. — 992 б. — 1000 таралым. — ISBN 978-601-338-848-9.
2. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Иосиф Будневич (24.10.1927. Ленинград қаласы)** – фотожурналист. Ленинград кино инженерлері институтын бітірген.. Қазақстан журналистикасының ардагері, Қазақстандық фото-журналистиканың негізін салушылардын бірі. 

1958-76 жылдары БЖА-нің Қазақстан мен Орта Азия бойынша фототілшісі, 1976-93 жылдары ҚазТАГ-та жұмыс істеді, одан кейін ҚР Президентінің жеке фотографы болды. 

Халықаралық көрмелердің лауреаты. ҚР мәдениетіне еңбегі сіңген қызметкер. "Құрмет" орденімен және медальдармен марапатталған. Отандық журналистикаға қосқан көрнекті үлесі үшін Қазақстан Журналистика Академиясының жалпыұлттық сыйлығы –нөмірі 2-нші "Алтын Самұрықпен" марапатталған (2002). Қазақстан Журналистика академиясының академигі (2001)

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Тастесерлер** – су алаптарында, әсіресе теңіз түптерінде тіршілік ететін, өздерінің тіршілік аймағына тән тау жыныстары мен шөгінділер өңірінде әртүрлі тесіктер мен қуыстардың қалыптасуын қамтамасыз өтетін организмдер жиынтығы .

Мұндай организмдер қатарына жататындар — кейбір тіріжандар (моллюска), теніз кірпілері, сақиналы құрттар, шаянтектестер және губкалар. Аталмыш қуыстар мен тесіктер көбінесе организм бөліп шығарған әртүрлі химиялық заттардың, (мәселен, қышқылдардың) тау жыныстарына тигізер әсерінен, сирегірек механикалық жолмен калыптасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н. Сейітов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет, ISBN 5-615-01738-4
*Басқа мағыналар үшін Сарыоба деген бетті қараңыз.*
**Сарыоба** – Мұғалжар тауларының шығысында, Қосқызылшоқы тауының шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Шалқар ауданының солтүстігінде, Біршоғыр темір жол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 60 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 244 м. Аласа келген енсіз таудың беткейі жатық.

Өсімдігі
--------

Құнарлығы шамалы сұр, бозғылт сұр топырағында жусан, күйреуік, баялыш, бұйырғын, т.б. қуаң далаға тəн шөптесіндер өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Сужұтқыштар** (құбырлық) - газ құбырлары
арқылы тасымалданатын табиғи мұнай
газдарынан су буын оқшаулауға арналған
заттар. Бұлар құбырларда көмірсутек
гидраттарының түзілуін болғызбайды. Сужұтқыштар
ретінде этиленгликоль, ди- және триэтиленгликоль, пропиленгликоль, метанол, хлорлы кальций пайдаланылады, бұлардың ішінде
көбірек тарағаны метанол. Сужұтқыштар құбыр желісіне мөлшерлеуші сорап арқылы енгізіледі,
өнімділігі жоғары қондырғыларда (20-100 млн.м3/тәу) табиғи газды құрғату үшін пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Закари Томас Стеффен** (ағылш. *Zackary Thomas Steffen*; 2 сәуір 1995, Котсвилл, Пенсильвания, АҚШ) — америкалық футболшы, АҚШ Ұлттық футбол құрамасы мен "Коламбус Крю" клубының қақпашысы. 2019 жылғы КОНКАКАФ Алтын кубогына қатысқан.

Карьерасы
---------

### Клубтық

АҚШ-тың "Уэст-Честер Юнайтед", "Делко", "Мэриленд Террапинс" клубтарының мектебінен өткен. 2015 жылы Германияға аттанып, "Фрайбург" клубына қабылданды. "Фрайбургтың" фарм-клубында бірнеше ойын өткізгенімен, негізгі командаға іліге алмай, 2016 жылы қазіргі клубы "Коламбус Крюға" ауысты.

2016 жылы жазда "Питтсбург Риверхаундс" клубына жалға берілді.

### Ұлттық құрама

2018 жылы 28 қаңтарда Босния және Герцеговина құрамасына қарсы жолдастық кездесуде АҚШ сапында тұңғыш рет алаңға шықты.

Жетістіктері
------------

### Жеке

* АҚШ-тағы жыл футболшысы: 2018
* MLS жыл қақпашысы: 2018

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Футболшының профилі
* Футболшының профилі
**Наланда** — Үндістанның Бихар штатының солтүстігіндегі буддалық ғибадат орталығы. Оны университет деп жиі атайды. Дәстүр бойынша оның негізін салу кезеңі будда заманымен (б.д.д 6-5ғғ) сәйкес келеді деп есептелгенімен, археологиялық қазбалар оның іргетасын 5 ғасыр деп белгілейді. Ғибадатханада бірнеше мыңдаған ұстаздар мен шәкірттер тұрады. Оларға логикадан, грамматикадан, астрономия мен медицинадан дәріс оқылады. 7 ғасырдың соңында Наланданың жарқын бейнесін қытай табынушылары: СЮАНЬ ЦЗАН және ИЦЗИН жасады. Наланданың гүлденуі діни ескерткіштің орталығы болған кезде (12 ғасыр) өріс алды. Шамамен 1200 жылы мұсылмандар қоныстанған уақытта тоналған, бұл кез жөнделіп болмаған кезі болса керек.
**Тастан Башпанов** (1884 - 1972) — Гурьев облысы Новобогат ауданы Молотов атындағы колхозының жылқы шаруашылығының меңгерушісі. Социалистік Еңбек Ері (1948).

Еңбек жолын балық аулау кәсіпшілігінде бастап, Қазан революциясы кезінде қара жұмысшы, кейіннен мал шаруашылығы саласындағы серіктестіктердің мүшесі, Чапаев атындағы кеңшардың жылқышысы. 

1930-1957. Гурьев облысы Новобогат ауданы Молотов атындағы колхозының жылқы шаруашылығы фермасының меңгерушісі.

Атырау облысы Исатай ауданы Тұщықұдық ауылдық округі әкімінің 2016 жылғы 7 желтоқсандағы шешімімен Тұщықұдық ауылындағы көшеге "Тастан Башпанов" есімі берілді".

Марапаттары мен атақтары
------------------------

* КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1948 жылғы 23 шілдедегі Жарлығымен Ұлы Отан соғысы жылдарындағы және мал шаруашылығын дамытудағы ерен еңбегі үшін Социалистік еңбек ері атағы,
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұщыкұдык ауылы шежіресі/ Алматы-2014, 121 бет. ISBN 978-601-7174-37-8
2. ↑
*Басқа мағыналар үшін Сарыоба деген бетті қараңыз.*
**Сарыоба** – Сарысу алабындағы Жезді бөгенінің батысындағы таулар.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданының орта тұсында, Жезқазған қалысынан оңтүстік-батысқа қарай 30–32 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биікігі 427 м. Бірнеше аласа таулардан тұратын тау солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылған, енді жері шамамен 3 км-ге жуық. Тау басы доғал, беткейлері енсіз жатық, сай-жыралармен тілімденген.

Өсімдігі
--------

Бекембетсай қонысында (таудың оңтүстік-шығыс, шығыс бөлігінде) бұта шоғырлары кездеседі. Шөл даланың сұр, ақшыл сұр, сортаң топырақ жамылғысында жусан, ши, баялыш, еркек шөп, теріскен, т.б. шөптесіндер өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Уильям Петти** (*Вильям Петти*; ағылш. *William Petty*; 1623—1687) — ағылшын экономисті, буржуазиялық классикалық саяси экономияның атасы. Ұсақ қолөнершінің отбасында дүниеге келді. Лейден, Париж және Оксфорд университеттерінде медициналық білім алды. 1647 жылы көшірмелеуіш машинаны ойлап шығарды, 1649 жылы физика докторы дәрежесін алды, ал 1651 жылы анатомия мен музыка профессоры болды. Петтидің ең басты еңбектері: «Салықтар мен алымдар жөніндегі трактат» (1662), «Данышпандарға арналған сөз» (1665), «Ирландияның саяси анатомиясы» (1672) , «Саяси арифметика» (1683) т. б. Петтидің бұрынырақ жазылған еңбектерінде м е р кантелизм идеясының ықпалы басым болды, ал кейінгі еңбектерінде, әсіресе «Ақша жайында бірер сөзінде» (1682) олардың ықпалынан арылды. Меркантелистерден өзгеше Петти байлықтың көзін айналыс саласы емес, өндіріс саласы деп санады. Қоғамның экономикалық дамуын Петти объективті материалдық заңдармен байланыстырды. Петти —құнның еңбек теориясының тұңғыш авторы. Ол құнды жұмсалған еңбекпен анықтады, құн мөлшерінің еңбек өнімділігімен сандық байланысын белгіледі. Петти экономистердің ішінде бірінші болып дифференциал жер рентасы туралы мәселені көтерді. Жер бағасы жөніндегі мәселені де ғылыми тұрғыдан қойды. Петтидің ілімі бүтіндей алғанда сипаттау мағынасында болды, алайда экономикалық құбылыстарды талдау кезінде олардың мәнін ашуға жақындай түседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы , 9 том
*Rural rides in the southern, western and eastern counties of England*, 1930
**Уильям Коббет (Сщииуе)** (09.03.1762, Фарнем, Суррей - 18.06.1835, Гилдфорд маңы) - ағылшын публицисі әрі тарихшы. 

Ұсақ фермердің баласы. 1794 жылдан АҚШ-та эмиграцияда жүріп, өзінің публицистикалық қызметін Ұлы француз революциясы идеяларына шабуыл жасаудан бастады. 1800 жылы еліне келіп, 1802 жылдан "Политикал реджистер" апталығын шығарумен айналысты. Англияның әлеуметтік және саяси ситемасын сынады: мұнысы үшін әлденеше рет жазаланды. 1832 жылы парламентке сайланды. "Протестантық реформация тарихы" деген негізгі тарихи еңбегінде капитализм дамыған сайын бұқараның жағдайы нашарлай беретінін атап көрсетті. Бірақ ұсынған программасы ұсақ буржуазиялық сипатта болды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 483 бет
**Тастауық** — сазсырнай және үскірік сияқты тастауық та, қазақтың ертеден келе жатқан үрлемелі музыка аспабы. Тастан немесе ақ бордан істеледі, түрі тауыққа ұқсайды, сондықтан да тастауық деп атанып кеткен. Тас пен ақборға аттың қылын немесе жүн қосқан, ол-тастауық сынбай, мықты және дыбыстың жақсы шығуы үшін керек болған шығар деседі. Тастауықтың көлемі үлкен кісінің жұдырығындай, үш-төрт ойығы (тесігі) болады. Ол түрлі дыбыс шығару үшін керек. Тастауықта көбінесе балалар мен малшылар жеңіл халық әндерін ойнаумен қатар, түрлі құстар мен аңдардың дауысын салған деседі. Тембрі жұмсақ шығады. Тастауық Орал, Атырау, Ақтөбе облыстарында көп кездеседі.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақша музыкалық-терминологиялық сөздік, Алматы 1981 жыл -122,123 бет

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Қазақтың саз аспаптары |
| --- |
|  |
| Ішекті | 
Домбыра • Қобыз (қылқобыз • нарқобыз) • Бозаншы • Егек • Шертер • Адырна • Жетіген |
|  |
| Үрмелі | 
Бұғышақ • Керней • Сыбызғы • Сырнай (сазсырнай • қамыс сырнай • мүйіз сырнай • қос сырнай) • Тастауық • Ұран • Үскірік |
|  |
| Соқпалы | 
Дабыл • Даңғыра • Дауылпаз • Дүңкілдек • Кепшік • Тоқылдақ • Тұяқтас • Шың • Шыңдауыл |
|  |
| Сілкімелі | 
Асатаяқ • Дудыға • Қоңырау • Сақпан • Сылдырмақ • Шартылдауық |
|  |
| Тілшекті | 
Шаңқобыз |

 |
Антония-Роза Лора Томас (ағыл. Antonia-Rose Laura Thomas; 1986 жылдың 3 қарашада туған, Лондон)-ағылшындық әртіс, «Отбросы» сериалындағыАлиша Дэниел рөлімен танымал болып табылады.

Өмірбаяны
---------

Антония Томас Лондонда өскен. Бала кезінде ол живописьпен айналысып, Сент-Мартин колледжіне түсуге дайындалады. Бір саййыстан кейін қаранәсілді Челси атындағы өнер колледжында Лондонда бірінші орынды алу бұйырады. Бірақ та Антония суретшінің өмірі оған арналмағандығын түсініп, әртіс болу үшін қайтадан квалификацияланады. 2001 жылы ол Ұлттық Жастар театрының құрамына өтеді. 2006-2009 жылдары Томас Бристолда өмір сүріп, Лоуренс Оливье атындағы «Олд Вик» атты театр мектебінде оқиды. 2009 жылы ол «Отбросы» сериалында ең бірінші рөліне иемденеді. «Отбросы» жыл жаңалығы болып, BAFTA сыйлығының ең үздік телесериалы деген атқа ие болады. 2010 жылы Томас «Бездна» және «Стэнли Парк» атты минисериалда екінші реттік рөлдерге ие болады. 2012 жылы «Восемь минут лени» деген комедияда Антония басты рөлдердің бірін сомдайды. 2012 жылдың ақпанында Coldplay «Charlie Brown» деген клипінде түседі. «Вид сзади» атты триллерде ең басты рөлді ойнап шығады.

Дереккөздер
-----------

 Томас Антония
**Лоран Робер Блан** (фр. ; 19 қараша 1965, Алес, Франция) — француз футболшысы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

"Алес" және "Монпелье" клубтарының түлегі. 1987 жылға дейін "Монпельенің" негізгі және фарм клубтарында өнер көрсетіп, "Наполиге" ауысты. Бірақ келесі маусымда-ақ отанына оралып, "Ним Олимпик" сапына қосылды.

Кейін "Барселона", "Интернационале", "Манчестер Юнайтед" секілді атақты клубтарда доп теуіп, 2003 жылы 37 жасында футбол ойнауды доғарды. 

### Бапкерлік

2007 жылы бапкерлік карьерасын "Бордо" клубында бастады. 2008/09 маусымда клубпен бірге Франция чемпионы атанды. 

2010 жылғы әлем біріншілігінен соң Франция Ұлттық құрамасының бапкері боп тағайындалды. 2012 жылғы Еуропа чемпионатында құрама ширек финалға ғана жетіп, Блан ол қызметтен босады. 

2013-16 жылдары "Пари Сен-Жермен" клубын жаттықтырды. Клубпен бірге үш жыл қатарынан Франция чемпионы атанғанымен, Чемпиондар Лигасында аса жақсы нәтижеге қол жеткізе алмады.

### Ұлттық құрама

Құрамада 1989-2000 жылдары ойнап, 1992, 1996, 2000 жылдары Еуропа чемпионатына, 1998 жылы әлем чемпионатына қатысты.

Жетістіктері
------------

### Ойыншы ретінде

«**Монпелье**»

* 2 лига жеңімпазы: 1986/87
* Франция кубогы: 1989/90

«**Осер**»

* Франция чемпионы: 1995/96
* Франция кубогы: 1995/96

«**Барселона**»

* Испания суперкубогы: 1996
* Испания кубогы: 1996/97
* УЕФА Кубок иелері кубогы: 1996/97

«**Манчестер Юнайтед**»

* Англия чемпионы: 2002/03

**Франция құрамасы**

* Әлем чемпионы: 1998
* Еуропа чемпионы: 2000

### Бапкер ретінде

«**Бордо**»

* Франция чемпионы: 2008/09
* Франция лига кубогы: 2008/09
* Франция суперкубогы **(2)**: 2008, 2009

**«Пари Сен-Жермен»**

* Франция чемпионы **(3)**: 2013/14, 2014/15, 2015/16
* Франция кубогы **(2)**: 2014/15, 2015/16
* Франция лига кубогы **(3)**: 2013/14, 2014/15, 2015/16
* Франция суперкубогы **(3)**: 2013, 2014, 2015

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Уильям Дампир** (**Вильям Дэмпир**, ағылш. *William Dampier*; 1651 — 1715) — ағылшын теңізшісі, қарақшылықпен айналысқан. 

1652 жылы Англияда туған. Ол үш рет жер шарын кемемен айналып шықты. Ол жасынан сауда кемесінде болып, Ньюфаундленд аралына, Ост-Индияға барып жүреді. Кейіннен әскери портта қызмет істеген. Ямайка аралында ол қарақшылармен достасып, Испания кемелерін тонауға қатысты. Гэррис, Саукинс және Шейстер басқарған қарақшылардың қатарында Дампир да бар еді. Бұлар 1680 жылы Санта-Мария қаласын тонайды, Панама кемелеріне шабуыл жасайды. Енді Дампир, Англияның Тынық мұхитқа шығуына әзірленіп жатқан кемесінде жұмыс істейді. Бұл экспедиция Англия жағалауынан шығып, Батыс Африка, Оңтүстік Америка Суларында жүзеді. Ол Үнді мұхитынан бірнеше аралдар ашып, олардың географиялық жағдайын, халқын зерттейді. Жер Шарын Айналып шығып, 1691 жылы «Жер шарын айналып шыққан жаңа саяхат» деген кітап жазды.

Әдебиет
-------

* *Lives and voyages of Drake, Cavendish, and Dampier; including an introductory view of the Earlier earlier discoveries in the South sea, and the history of the bicaniers*. — NY.: J. & J. Harper, 1832. — P. 164—332.  (ағыл.)
* Shipman I.C. William Dampier seaman-scientist. Kansas, 1962
* Lloyd Ch/ William Dampier, L. 1966
* Bonner W.N. Captain William Dampier, buccaneer-auther. L. 1934

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Өмiрбаяны Мұрағатталған 27 сәуірдің 2008 жылы.
* Мұрағатталған 23 маусымның 2012 жылы.