recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Кэтрин Луиза Боуман** (ағылш. *Katherine Louise Bouman*; 1989/1990 Батыс Лафайетт, Типикэну, Индиана, АҚШ) — америкалық инженер және компьютер ғалымы. Компьютерлік көру, суретті өңдеу, атмосфералық оптика, астрофотография және физикалық модельдеуді біріктіретін пәнаралық зерттеу саласында жұмыс атқарады. 2019 жылдың сәуірінде Оқиға Көкжиегі Телескопымен (the Event Horizon Telescope. EHT) Мессье 87 галактикасының ядросындағы өте үлкен қара құрдым бейнелеу алгоритмін жасаушы ретінде ерекше атаққа ие болды. Кэтрин Боуман 2014 жылдан бері осы тақырыппен айналысып келеді.

Өмірбаяны
---------

Кэтрин Боуман 2011 жылы Мичиган университетінде Электротехника бакалаврының қызыл (summa cum laude) дипломын және 2013 жылы МТИ-де Электротехника магистрі дипломын алды, МТИ-де Кэтрин Боуман аспирантурада мансабын жалғастырды. Кэтрин 2014 жылы магистрлік жұмысы үшін Эрнст Гийемин атындағы сыйлыққа ие болды. 2017 жылы ол "Физикалық модельді инверсиялау арқылы экстремалды түсірілім: бұрышқа қарап, қара тесіктердің суреттерін салу" тақырыбында диссертацияны сәтті қорғады. 2014 жылдан бастап оның ғылыми-зерттеу қызметі оқиға көкжиегі телескопымен тікелей байланысты болды (Event Horizon Telescope); 2015 жылдан бастап ол ғылыми жұмыс кездесулерінде шақырылған спикер болды, 2016 жылдан бастап жаңалықтарда сарапшы ретінде оның есімі пайда болды. 2016 жылдың қараша айында ол "Қара шұңқырдың суретін қалай алуға болады" тақырыбында TED дәрісін оқыды, ол екі миллионнан астам қаралым жинады. Сонымен қатар, ол ғылыми журналдарда және академиялық конференциялардың еңбектер жинағында жариялануын жалғастырды, 2020 жылға қарай Хирш 19 индексіне жетті.

Боуманның негізгі идеясы - қара тесіктер қыздырылған газдардың бұлты түрінде "көлеңке" қалдырады, олар қара тесіктен айырмашылығы телескоптар мен олардың камералары арқылы түсіріледі.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Оқиға Көкжиегі Телескопы арқылы алынған қара құрдымның алғашқы тікелей бейнесі 2019 жылдың сәуірінде жарияланған
* "Қара шұңқырдың суретін қалай алуға болады"тақырыбында TED дәрісі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  — BBC News Online, 2019.
2. ↑  Dave Bangert, That first-ever black hole picture? A West Lafayette grad played a big part, 10 сәуір 2019.
3. ↑  Vincent L. Fish, Michael D. Johnson, Ru-Sen Lu, Sheperd S. Doeleman, Katherine L. Bouman, Daniel Zoran, William T. Freeman, Dimitrios Psaltis, Ramesh Narayan, Victor Pankratius, Avery E. Broderick, Carl R. Gwinn, Laura E. Vertatschitsch, «Imaging an Event Horizon: Mitigation of Scattering Toward Sagittarius A\*», ApJ, arXiv.org, 16 қыркүйек 2014.
4. ↑  EECS Celebrates — Fall 2014 Awards, қараша 2018. Мұрағатталған 13 мамырдың 2019 жылы.
5. ↑  Katherine Louise Bouman, «Extreme imaging via physical model inversion : seeing around corners and imaging black holes», DSpace@MIT, 2017.
6. ↑  Extreme Imaging Workshop, декабрь 2015.
7. ↑  Larry Hardesty, «A method to image black holes», MIT News, 6 маусым 2016.
8. ↑  Katie Bouman, «How to take a picture of a black hole», қараша 2016.
9. ↑  Katherine L. Bouman
10. ↑  Professor Katie Bouman, «Imaging a Black Hole with the Event Horizon Telescope», 17 сәуір 2019.
**Диафрагма** – екі қабат болмау үшін қолданылатын жұмсақ
резеңке тосқауыл.

Қолданылуы
----------

Жатыр мойынына сперматозоидтерді жібермеу
үшін қынапқа жыныстық қатынастың алдында енгізіледі және
жыныстық қатынас аяқталғаннан кейін бірнеше сағат бойы
алынбауы тиіс.

Сыртқы көрінісі.
Орналастыру сызбанұсқасы.

Артышылықтары
-------------

Iлеспелі әсері жоқ; Әйелді жатыр
мойынының рагынан және жыныстық қатынастан жұғатын соз
ауруларынан сақтап қала алады; енгізілгеннен кейін жыныстық
қатынасты үзбейді.

Кемшіліктері
------------

Қолдануын алдын ала жоспарлау керек,
бұл контрацептив арнайы маймен майлануы тиіс; Қолдануды
үйрену керек; диафрагма өлшемін маман дәрігер тексеріп
тұруы тиіс; жыныстық қатынас барысында жыртылып қалуы
мүмкін; өлшемі әр жыныстық қатынас сайын тексеріліп
тұруы тиіс.
Иранның соңғы шаһиншаһы — Мұхаммед Реза Пехлеви
**Шаһиншаһ** немесе **шаһаншаһ** (парсы: شاهنشاه‎ ‎, «патшалардың патшасы» мағынасын береді) — ежелгі парсы (Ахемен әулеті мидиялықтардан алған), одан кейін ирандық патшалардың атағы.

Бұл атақ алғашқы рет Иранды билеп отырған Сасани әулетімен қабылданған, бірақ ол Ахемен әулетінің кезеңіндегі атақ **«xšāyaθiya xšāyaθiyānām»**-дан бастау алған. Сондықтан бірінші шаһиншаһ деп Ұлы Кирді атайды. Бұл атақ үзілістермен 2500 жыл бойы қолданыста болған. Соңғы шаһиншаһ Мұхаммед Реза Пехлеви 1979 жылы болған Иран ислам революциясының кезінде тақтан тайдырылды. Оның ұлы Реза Кир Пехлеви иран монархисттерімен заңды шаһиншаһ саналады. 

Шаһиншаһқа ұқсас «Basileos Basileon» атағын Византиялық император Ираклий Сасанилерді жеңгеннен кейін алған.

Ахеменилерден кейін шаһиншаһ атағын алған әулеттер
--------------------------------------------------

| Әулет | Мемлекет | Билік жылдары |
| --- | --- | --- |
| Сасани әулеті | Эраншахр | 226—651 |
| Бағратилер әулеті |  Ания патшалығы (Армения) | 921—1045 |
| Буилер әулеті | Ирак пен Иран | 978—1055 |
| Селжұқ әулеті | Ирак пен Иран | 1037—1152 |
| Сефеви әулеті |  Иран | 1501—1794 |
| Хотаки әулеті | Иран | 1722—1729 |
| Афшари әулеті |  Иран | 1736—1795 |
| Зендтер |  Иран | 1782—1794 |
|  Қажарлар әулеті |  Ұлық Иран мемлекеті | 1796—1925 |
|  Пехлеви әулеті |  Иран Шаһаншаһ мемлекеті | 1925—1979 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1943 жылға дейін таласты
Сергей Гармаш (2010)
Серге́й Леони́дович Гарма́ш (1958 жылы 1 қыркүйекте, Херсон, Украиниялық КСР, КСРО) - совет және орыс актері. Роосиялық Федерацияға еңбегі сінген әртістердің бірі (2004), халық әртісі (2006).
Сергей Леонидович Гармаш 1958 жылдың 1 қыркүйегінің Херсонда туды. Анасы - Людмила Ипполитовна (1935) Гармаш. шағын ауылдан батысшыл Украинада, 7 класстың аяғымен және өмір бақи автобустық бекетте диспетчермен қызметін атқарды.Әкесі- Леонид Трофимович Гармаш (1933) алғаш жүргізушімен болды, кейін институтты бітірді және басқа- лауазымдарда жұмыс істеді.Әйелі "замандас" деген Инна Германовна ( 1963 15 майдың), мектептің-студиянің МХАТа түлегі, театрдың актрисасының Тимофеевтің актрисасы. Қызы Дарья (1988). Ұл - Иван Гармаш (2006).

Дереккөздері
------------

""
**«Шаңырақ түйе» (дәстүр).** Ұзатылып келе жатқан қыздың және оның жанындағы әйелдердің (шешесі, жеңгесі, сіңлісі т.б.) мініп келе жатқан көлігі «шаңырақ түйе» деп аталады. Және ол келін үшін ыстық қасиетті мал болып саналады. Бұған жолшыбай кездескен немесе бөтен адам мінбейді. Егер міне қалса оны көрген жұрт «пәленше келіннің шаңырақ түйесіне» мініп келді деп келемеждеген. Ертедегі салт бойынша көште үлкен шаңырақ жеке түйеге артылып, алдымен жүреді екен. Оған адам мінбейді, атпен жетелейді, «шаңырақ түйе» деген сөз осыдан шыққан.

**Дереккөздер**
---------------

1.  Мұрағатталған 1 ақпанның 2014 жылы.

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
**Сергей Иванович Ковалев** (1886 жыл 25 қыркүйек – 1960 жыл 2 қараша, Ленинград) — көне заман тарихын зерттеуші кеңес ғалымы, тарих ғылымдарының докторы (1938).

Еңбек жолы
----------

1924-1956 жылдары Ленинград университетінің профессоры. 1934 жылдан өзі құрған Ежелгі Грекия мен Рим тарихы кафедрасын басқарды. 1956-1960 жылдары Дін және атеизм тарихы музейінің директоры. 1955 жылдан Кеңес тарихшылары ұлттық комитетінің мүшесі. Ковалев өзінің негізгі ғылыми еңбектерінде ежелгі дүниенің әлеуметтік-экономикалық сипаты, марксизм-ленинизм классиктерінің құл иелену қоғамы туралы ілімі, тап күресі мен құлдар көтерілісі мәселелерін зерттеді. Ол алғашқы марксистік оқулықтар – «Көне қоғам тарихының» 1,2-бөлімдерінің, «Рим тарихы» толық курсының, көне дүние тарихына арналған мектеп оқулықтарының авторы.

Шығармалары
-----------

* Курс всеобщей истории, т. 1-2, Ленинград, 1923-25;
* Очерки истории древнего Рима, М. 1956.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан тарихы: Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС, 2010. – 544 бет. ISBN 9965-893-30-1
**«Ливерпуль» Монтевидео** (ис. *Liverpool Fútbol Club (Montevideo)*) — Уругвай футбол клубы, қазіргі таңда Уругвай примерасында өнер көрсетеді.

Тарихы
------

1915 жылы құрылған, 1919 жылы Уругвай екінші дивизионында жеңіске жетіп, тұңғыш рет Уругвай жоғары лигасына жолдама алды. 
Клубты ұлыбританиялық жұмысшылар құрғандықтан, Англияның "Ливерпуль" клубының құрметіне атауы осылай қойылды. 

2006 жылы қонақта ойнайтын форммасының түсін қызылға ауыстырды.

Жетістіктері
------------

* Маусымаралық турнир жеңімпазы (1): 2019
* Уругвай суперкубогы (1): 2020
* 2 дивизион жеңімпазы (4): 1966, 1987, 2002, 2014/15
* Лигалар құрылымындағы 2 дивизион жеңімпазы: 1919, 1937
* Лигалар құрылымындағы 3 дивизион жеңімпазы (1): 1916

Тұлғалар
--------

### Атақты ойыншылар

* Хорхе Фусиле
* Хуан Мартин Мухика
* Роке Масполи
* Диего Агирре

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

*
**Дональд Джордж Брэдмен** (ағылш. Donald Bradman) (27 тамыз 1908, Кутамундра (ағылш.)орыс. — 25 ақпан 2001, Кенсингтон паркі (ағылш.)орыс.) — австралиялық крикетші. Өзінің рыцарьлық қызметі үшін көптеген рекордтардың иесі. 

Брэдменнің ойыны көрермендерді өз командаларының матчтарына қызықтырды. Ол команда бойынша кейбір жолдастарымен, басшылармен және журналистермен тығыз қарым-қатынаста болды. Екінші дүниежүзілік соғыспен байланысты мәжбүрлі үзілістен кейін, австралиялық команда капитаны Дональд Джордж Брэдмен болған, "Жеңілмес"деп белгілі болды.

Ойыншының мансабын аяқтағаннан кейін, Брэдмен админ, селекционер және жазушы болып жұмыс істеді. 2001 жылы Австралияның премьер-министрі Джон Говард оны "ең үлкен австралиялық" деп атады. Брэдмен бейнесі пошта маркалары мен монеталарда пайда болды. Брэдмен өмір сүргенде оның өміріне арналған мұражай ашылды. Брэдменнің туғанына жүз жыл толуына орай Корольдік австралиялық монета сарайы оның бейнесін 5 долларлық алтын монетаға ескерткіш ретінде шығарды[4].

Дереккөздер
-----------

Әлемдік және ұлттық спорт ойындары
*Басқа мағыналар үшін Сарықұм деген бетті қараңыз.*
**Сарықұм** – Сарыарқаның оңтүстігіндегі құм.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Гүлшат ауылының солтүстік-батысында 1 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Балқаш көлінің солтүстік-батыс жағалауынан солтүстікке қарай, Жəмші өзенін бойлай 42 км-ге созылып жатыр, ені 17 км-дей. Ауданы 350 км2. Жəмші өзенінің ескі арнасына жиналған шөгінділерден пайда болған, грунт суының (3 м тереңдікте) минералдылығы əр түрлі.

Өсімдігі
--------

Құм төбешіктері еркек шөп, жусанмен бекіген, ойпаң жерінде жиде, сораң шөптесіндер өседі. Қысқы жайылым ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Дональд Уоррен «Д. В.» Моффетт** (ағылш. *Donald Warren "D. W." Moffett*; 26 қазан 1954, Хайленд-Парк, Иллинойс, АҚШ) — американдық театр мен кино актері. 

Әлемге көбінесе ABC Family каналындағы ойнаған рөлдерімен және 6 маусым 2011 жылы телеэкранға шыққан "Switched at Birth" («Их перепутали в роддоме») атты сериалындағы Джон Кенниш рөлімен әйгілі.

Өмірбаяны
---------

Дональд 1954 жылы 26 қазан күні Хайленд-Парк, Иллинойста өмірге келген. Өзіне «Д» бүркеме атты алу себебі, британдық актер Дональд Моффатпен түсінбестікті иеленуді қаламаған. 1969-1974 жылдар аралығында Дональд Германиядағы Schule Schloss Neubeuern атты меншік орта мектебінде білім алған. Стэнфордтық Университетте білім алғаннан кейін Чикаго қаласына көшіп инвестициялық банкир болып жұмыс істеді. St. Nicholas Theater Company (Қасиетті Николас театр компаниясында) Дональд Уильям Мэйсиннан білім алған. Дональд Уоррен кейін өзінің меншікті Remains Theater атты театрын ашты. Дональд Уорреннің мансапы 1985 жылы An Early Frost кинофилмімен басталды. Мофееттің мансапы ұзақ және сәтті болды. 2003 жылы Thirteen атты филмде ойнаған. Hidden Palms сериалында Bob Hardy(Боб Харди) рөлін ойнаған. 2007-2008 жылдар аралығында Life Is Wild сериалында Dr. Danny Clarke(Доктор Дэнни Кларк) рөлін иеленген. 

Дональд Уоррен Моффет 6 маусым 2011 жылдан бастап "Switched at Birth" («Их перепутали в роддоме») атты сериалда Джон Кенниш рөлін ойнап жатыр.

Жеке өмірі
----------

1997 жылдан бастап Кристал Роджерс пен некеде тұр. Ерлі зайыптыларды екі балалары бар.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* D.W. Moffett’s biography on filmbug
* Дональд Уоррен «Д. В.» Моффетт Internet Movie Database сайтында
**Салт аттылар** - қазақтың ұлттық ойындарының бірі.

Ойын жасаыл алаңда немесе спортзалда төсеген маттар үстінде өтеді. Алдын ала ойнаушылар екіден бөлінеді, жасалынған жұптар екі құрамаға бөлінеді. Ойынға тек қана ұлдар қатысады.

Ереже бойынша, әрбір жұпта біреуі басқаның мойына отырады және құрама "салт аттылар" тобын құрайды. Жүргізушінің белгісі бойынша ойынды бастайды. Екі құрамадан ортаға екі "салт аттылар" шығады. Ойын шарты бойынша "салт аттылар" бір-бірін "ат" үстінен құлату керек. Қай топтың "салт аттылары" жиі құласа, олар жеңілген боп аталады. Ойын аяғында жүргізуші жеңімпаздары атайды және алдын ала дайындалған жүлделерді таратады.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 2 ақпанның 2014 жылы.
**Амеркиан журналист кадрларын даярлайтын оқу орындары** - арнайы факультеттерден бастап, департаменттер мен мектептер (44 штатта 164-тен асады) және әртүрлі шіркеулер, жекеменшік университеттер мен кейбір компаниялар айналысады.. Мектеп бітірушілер қандай оқу орнының тиімді екеніне алдын ала көз жеткізіп, шығар шығын мен кірер табысты әбден таразылап, қашан бітіретінің, қайда барып жұмысқа орналаса алатынын болжалдап алып қана бір шешімге келеді. 
Осындай биік талап-талғам деңгейінен көріну үшін журналист кадрларын даярлайтын оқу орындары да шынайы бәсекеге түсіп, жарыса дамып отырады. Әрі әрбір журналист бала кезінен- ақ өз мамандығына бейімделе тәрбиеленеді. Техникалық құрал- жабдықтармен қамтамасыз етіледі. Сондықтан америкалық журналистер болған оқиға, құбылысты бағамдап, таразылауда, талдауда шеберлік танытады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Дональд Эйдиосан Фэйсон** (ағылш. *Donald Adeosun Faison*, 22 маусым, 1974 жыл) — америкалық актер.

NBC телеарнасының «Клиника» сериалында Кристофер Терк рөлімен танымал болған. Дональд Нью-Йорк қаласында туды. Әртістің екінші аты - Эйдиосан, йоруб тілінен аударғанда Мен Ашанның тәжін кидім, ол атты оның ата-анасы Нигерияға саяхатында ойлап шығарған. Дональдтың төрт ағасы бар. Дональд Фэйсонның бес баласы бар. Үлкен ұлы Одри Инс баласы, үш баласы Лиза Аскидан, ал 2013 жылы туған Рокко атты ұлдары Кейси Коббтің. Әртістің танымалдылығы 1995 жылғы «Бестолковые» фильміндегі Мюррей Лоуренс Дювалль рөлін ойнағаннан кейін келді.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Дональд Фэйсон (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
**Америка–жапон шарттары**  (19 ғ-дың 2-жартысы — 1941) — АҚШ пен Жапония мемлекеттері арасындағы 2-дүниежүзілік соғысқа дейінгі саяси-экон. қарым-қатынастарды реттеген келісім шарттар. 1) жапон-американ "бейбітшілік пен достық туралы" келісім шарты (31.03.1854, Канагава қ-сы) бойынша Американ кемелеріне Симода мен Хакодатэ порттары ашылды, 215 жылға созылған Жапонияның "жабық есік" саясаты аяқталды; 2) "Жапон-американ сауда келісімі" (29.07.1858) АҚШ-тың Жапониядағы ықпалын күшейте түсті. Бұл келісімдер "Ансэй шарттары" деген атпен белгілі; 3) "Жаңа жапон-американ келісімі" (22.11.1894); 4) "Тафт-Кацура жапон-американ келісімі" (07.1905) бойынша АҚШ Кореяны Жапонияның отары ретінде мойындады. Бұл орыс-жапон соғысын қорытындылаған Портсмут конференциясы қарсаңында Ресейге қарсы жапон-американ одағын дүниеге әкелді; 5) "Рут-Такахира жапон-американ келісімі" (20.11.1908) бойынша Тынық мұхит аймағында статус-кво сақтау және Қытайда сауда жасауға, өнеркәсіп өнімдерін шығаруға тең мүмкіндіктер принципін сақтау, келісуші жақтардың терр. тұтастығына қол сұқпау, оны құрметтеу міндеттелді; 6) "Лансинг-Исин келісімі" (2.11.1917) екі мемлекеттің Қытайға қарсы әрекеттерін нығайта түсті; 7) "Жапон-американ сауда келісімі" (06.1939); 8) 1940 ж. аяғында Жапонияда Коноэ кабинеті АҚШ-пен қарым-қатынасты реттеу үшін келіссөз бастауға көшті. Бұл келіссөз нәтижесіз аяқталып, 1941 ж. Жапонияның Пёрл-Харборға шабуыл жасауы жапон-американ соғысына әкеліп соқтырды.
Альд Мануций, 1501 жылдың басылымы
**Буколика** немесе **Буколик** (гр. *βουκóλος* - *бақташы, қойшы*) — мал бағып, жайылымда жүрген адамның өлеңі ретінде, немесе сол жайды суреттейтін, шығарма ретінде дамыған жай-күйін, жайбарақат, уайым-қайғы жоқ, күншуақ көңілін анғартатын ежелгі грек поэзиясы. Ескі грек тарихында мұндай поэзияны алғаш жасаушы Феокрит болған. Кейін Батыс Еуропа, орыс әдебиетінде бұл жанр кең орын алған. Өз алдына сала болып, көп ақындардың әуестене жырлайтын тақырыбына айналған. 

Қазақ әдебиетін алсақ, осындай классикалық мағынадағы буколика дамымаған. Өзі мал бағатын елде, әсіресе бұл іспен біте қайнасқан, ол шаруаның шуағы мен көлеңкесін жақсы білетін елде бұл жанрдың көп дамымауы таңқаларлық жай. Рас, қойшы зары, мұңы сияқты өлеңдер ауыз әдебиетінде, жеке ақындар шығармаларында ұшырайды. Бірақ, оның бәрі буколиканың дәстүрлі санатына жатпайды. Өйткені оларда идиллия, жаймашуақтық жетіспейді, сүйіспендік жоқ, табиғат суреті аз. Мәселен, Кенен Әзірбаевтың "Боз торғай", "Көк шолақ" өлең-әндері буколикаға өте жақын келгенімен риза, тоқ көңілден гөрі наразылық басым. "Мен жүрмін кешке дейін тамақ ішпей" деген сияқты болып келеді. Табиғат көрінісі де боз торғай шырылдауымен бітеді. Өлеңнен зар, налы көңіл байқалады, мағына мол, бірақ, буколика талабына сай әдейілеп келтірген табиғат суреті жоқ. Сондықтан мұндай өлеңдерді буколика, немесе пастораль деу қиын. Қазақ әдебиетінде өлеңнің мұндай түрі көп дамымаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану: терминдер сөздігі / – 3-ші бас.. - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006. - 400 б. - – 9965-776-24-5
**Гидротежегіш сұйығы**. «БСК», «Нева» және «ГТЖ-22М» гидротежегіш сұйықтары шығарылады. «БСК» гидротежегіш сұйығы – кез келген маркалы автомобильдердің тежегіш жүйелерінің гидравликалық жетектерін және қосылыс жетектердің жүйелерін («Жигули», «Нива» және «Москвич–2140» автомобильдерінен басқасы) толтыруға арналған. Оны жазда еліміздің барлық аймағында, қыста оңтүстік аймақтың орталық алқабында (ауаның температурасы — 20°С-тан төмен болмаған кезде) қолдануға болады. «Нива» сұйвғы кез келген маркалы автомобильдердің тежегіш жүйелері мен қосылыс жетектерінің жүйелеріне (ауаның температурасы — 40°С-тан — 50°С-қа дейін болған кезде) құйылады. «ГТЖ-22М» гидротежегіш сұйығы кез келген маркалы («Жигули» мен «Нивадан»басқасы) автомобильдердің тежегіш жүйелерін толтыруға арналған және оны еліміздің барлық территориясында жылдың барлық маусымында (—40°С-тан төмен емес температурада) қолдануға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
Жоғарғы Энгадиннан Зильсер және Сильванер өзендеріне көрініс.
**Энгадин** (неміс. Engadin; рето-роман. Engiadina) — Швейцариядағы Граубюнден әкімшілік орталығында орналасқан таулы туристік шипажай.

География
---------

Малоя асуынан бастап Аустрия шекарасындағы Финмтермюнц асуына дейінгі Инн өзенінде орналасқан. Берекесіз таулы топырақпен, ұзақ қыстарымен, ұзақ уақыт күн шығып тұратын күндермен жәнеде дымқыл ауамен сипатталад. Энгадин тілдері — рето-романдық болып келеді (жергілікті дивлект). Энгадин аумағында бірнеше Швейцариялық ұлттық саябақтар орналасқан.
Алқап Жоғаргы Энгадин(неміс. Oberengadin, алқап 1600-1800м биіктікте орналасқан) және Төменгі Энгадин (неміс. Unterengadin, 1019-1610м биіктікте орналасқан) деп екіге бөлінген.
Жоғарғы Энгадин территориясында — Зильс, Сильваплана, Кампфер және Санкт-Мориц өзендері орналасқан. Осы аймақта гранит және гнейс кристалдық тау жыныстары жиі кездеседі. Ал төменгі Энгадин алқабы әктас тасының жыныстарына бай.

### Туризм

Туризм — елді мекендегі халықтың ең басты табысы болып келеді. Территорияда Зильс, Сильваплана, Санкт-Мориц секілді таулы шипажайларында минералды бұлақтар орналасқан. Ал Төменгі алқапта Скуоль, Тарасп және Вульпера секілді таулы шипажайлары шипалы болғандықтан танымал болып келеді.
Аудан Швейцарияның басқада асуларымен байланысқан, Кур — Санкт-Мориц, Санкт-Мориц — Скуоль и Санкт-Мориц — Понтрезина — Тирано (Италия) деген темір жолдар ауданды басқада тығыз орналасқан қалалармен байланыстырып тұр.

Тарих
-----

Жоғарғы Энгадиндағы халықтың ұлттық киімі.
Ерте заманда Энгадин ежелгі римдік Реция Прим түкпірінде болған. Ал ортағасырларда Кур епископствасына бағынған. Энгадин басқада епископтың құрамында болған жерлермен бірге «құдайдың одағын» құрған, біріншіден Габсбург экспансияларына қарсылық көрсеткен. «Құдайдың одағы» атты одақта 1498 жылдан бастап 7 шығыс Швейцария жерлері кірген. 1526 жылы болған реформациядан кейін Энгадин жаппай ұтысқа тап болды.

Дереккөздер
-----------
***Рза Қунақова*** (14.12.1937, Қордай ауданы, Шарбақты ауылы – 30.4.1995, Алматы) – ақын, Қазақстанға еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. Қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. Еңбек жолын *«Социалистік Қазақстан»* газетінде бастап, *«Қазақстан пионері»* газеті мен *«Мәдениет және тұрмыс», «Қазақстан әйелдері»* журналында тілші, редактор, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары болып еңбек етті. Қунақованың тұңғыш кітабы *«Сурет»* деген атпен 1963 жылы жарық көрген. Одан кейін *«Жас жүректер»* (1965), *«Жәннәт жер»* (1967), *«Керімсал»* (1971), *«Ерке елік»* (1973), *«Кемпірқосақ»* (1977), *«Келеді көктем»* (1979), *«Аққулы жаз»* (1982), *«Менің достарым»* (1983), *«Қызыл жалау»* (1985) сияқты өлең кітаптары жарияланған. Қунаваның қаламынан *«Ол он жетіде еді»* (1975) атты прозалық шығарма дүниеге келген. 2000 жылы «Сырымды айтам» атты бұрын жарияланбаған жырлары жеке кітап болып басылды. Қордай атындағы Ырғайты орта мектебіне Қунакова есімі берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Мексикандық қасқыр** (Canis lupus baileyi) Солтүстік Американың сұр қасқырының шағын кіші түрлерінің бірі. Ересектердің дене салмағы 23-тен 41 килограмға дейін, дененің ұзындығы 1,4-тен 1,7 метрге дейін, биіктігі 66-дан 81 см-ге дейін жетеді.

Мексикандық қасқырдың түсі сұр немесе қою сұр болып табылады. Мексикалық қасқыр бұғы, бұлан, мүйізді қой, бөкен, қоян, жабайы шошқалар мен кеміргіштермен тамақтанады. 1960 жылы өмір сүрген соңғы белгілі мексикандық қасқыр өлтірілді. 90-шы жылдардан бері мексикалық қасқыр тұрғындарын бұрыннан бар мекендейтін жерлерде қалпына келтіруге арналған мексикалық бағдарлама жұмыс істейді.
Ақтөбе алаңындағы Шаңырақ
Киіз үй төбесіндегі шаңырақ
**Шаңырақ** (башқ. *сағыраҡ*; чув. *шăнăркă*, қыр. *түндүк*, бур. моңғ. *тооно*) — киіз үй күмбезін кереге көзді крестімен дөңгелек ішінде қоршалана аяқталған конструктивті элемент. Күмбездің бүйір элементтерін - уықтарын ұстап тұруы үшін , ойықтан күн жарығының сәулесі пайда болуы үшін және ошақ түтіннің сыртқа шығуына орай арналады.

  

**Шаңырақ**- киіз үйдің ең жоғарғы бөлігі. Оның пішіні күмбез тәріздес, **шаңырақ** уықтардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. Киіз үйдің үстіндегі дөңгелек шеңбер осылай аталатыны белгілі. «Ортада темір пеш, тұрбасы шаңырақтан асып шығып жатыр» (Ғ. Сланов, Замана.).

Шаңырақ. Қара шаңырақ. Дәстүр.
------------------------------

Қазақ халқы "шаңырақ" деген сөзге көптеген ұғымдарды жатқызады. Мысалы "Пәленшекемнiң ұрпағы пәлен шаңыраққа жетiптi" деп, бiр ауылдың, не бiр рудың есiмiн жобалап отыратын болған.
Шаңырақ киiз үйдiң күмбездiк, жартышарлық ұлттық, көркемдік қасиетiн сақтап тұрады. Үйге жарық түсiрiп, үйге жағылған от түтiнiн ауаға шығуын қамтамасыз етедi.
Жалпы "Қара шаңырақ" атауы сол киiз үйге деген ежелгiлiк, ескiлiк көз қарас тудыруымен қатар, қасиеттiлiк күш-қуат та бере алатын сөз. Ол сөз сол үй иелерiнiң тамырларының терең, ру басы бабалар тарихымен астасып жатқандығының жҽне олардың ата дәстүрiн жалғастырып келе жатқан адамдар екенiнiң белгiсi, дәлелi секiлдi болып тұрады. "Қара шаңырық" атауы бар үй сол рудың және сол румен қарым-қатынастағы басқалардың да құрмет тұтары, тағзым етерi болып саналады. Қара шаңырақ иесi көп жағдайда аты аталып, марапатталып жатады. Шетте жүрген, қонысы басқа сол қара шаңырақ ұрпақтары мен жек-жаттары қара шаңыраққа сәлем бере келiп, арнайы сыбағалар әкеледi.
Жасы үлкендерi еншiлерiн алып бөлек үй болып кеткенде әкенiң кенжесi (сүткенжесi) әке қолында қарашаңырақ иесi боп қалады. Ата-ананы күтiп-бағу кенже баланың мiндетi. Бұл үй еншi алып кеткендерге үлкен үй боп есетеледi.

Құрылысы
--------

Шаңырақ бірнеше бөлшектерден тұрады:

1. Тоғын - шаңырақтың негізі. Қатты ағаштан жасалып, өрнектеледі.
2. Күлдіреуіш - Сәмбі талынан иіліп жасалады. Әр иінде 3 күлдіреуіштен 8-ге дейін болады.
3. Беріктік - Ол күлдіреуіштер ыдырап кетпеу үшін орнатылады, өрнектеледі.
4. Шаңырақтың көзі - Оған уықтың қаламы кіріп тұрады. Тоғын мен беріктікті шаңырақтың ішкі жағынан өрнектейді.

Мемлекеттік рәміздерде
----------------------

Шаңырақ Қырғызстанның мемлекеттік туында, Қазақстанның және қазақтар тұратын Моңғолия және Баян-Өлгий облысының елтаңбаларында, сондай-ақ 2005 жылғы Қызыл қаласының елтаңбасында бейнеленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
2. ↑  Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0
3. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
Еуропа елдеріндегі мұсылман тұрғандардың пайызы

     1%-2% (Андорра, Хорватия)
     2%-4% (Италия, Люксембург, Норвегия, Сербия, словения, Испания)
     4%-5% (Дания, Грекия, Лихтеншейн, Құрама патшалық)
     5%-10% (Австрия, Белгия, Франция, Германия, Ислам Нидерландыда, Швеция, Ислам Швейцарияда)
     10%-20% (Болгария, Грузия, Монтенегро, Ресей)
     20%-30% (Кипр)
     30%-40% (Солтүстік Македония)
     40%-50% (Босния және Герцеговина)
     80%-90% (Албания)
     90%-95% (Косово)
     95%-100% (Түркия, Әзірбайжан)к **·** т **·** ө
Бұл мақала Еуропадағы Исламның таралуы тақырыбына арналған. Германия Central Institute Islam Archive (de) Ислам Институты мәліметі бойынша Еуропада мұсылман қауімі 2007 жылы 53 миллион адам (7.2%), Түркияны есепке алмағанда. Еуро-Одақтағы жалпы мұсылмандар саны 2007 жылы16 миллион адамды құраған (3.2%).

Шығыс Еуропа, Ресей және Украина
--------------------------------

Баня Баши мешіті София

Мәдениеттегі әсері
------------------

Дереккөздер
-----------

1. ↑  In Europa leben gegenwärtig knapp 53 Millionen Muslime; see also  and CIA World Factbook 2007
Үбі (Оба) өзенінің сол жағалаулық аңғарында, Шығыс Қазақстан облысы Глубоков ауданындағы Қарақожа ауылынан оңтүстікке қарай 1 км жерде орналасқан. Ертіс полиметалл комбинатының кенштерін сумен қамтамасыз етуге байланысты барланып пайдаланылуда. Оның тәуеліктік су шығымы 7 мың/ м³. Су кені өзен аңғарындағы полеозой тау жынысының жарықшақтарындағы төрттік кезеңінің аллювийлі шөгінділерінде шоғырланған. Сулы қабатының қалындығы 1,4-3 м тереңдікте жатыр. Су дөңбектасты-малтатасты және құмды-сазды толықтырушыға жиналған. Ұңғыма дебиті 6,4-6,9 л/с Суы тұщы, гидрокарбанатты кальцийлі, минералдылығы 0,1-0,2 г/л. Өзен бойымен арақашықтығы 90-100 м болатын 14 ұңғыма қызылған. Бас тоғанның жиынтық шығымы үі л/с.пайданалатын ұңғымалардың тереңдігі 15-20м.
**Шаһар** – 2007 жылдан бастап шығатын Павлодар қаласындағы апталық газет. Редакторы белгілі жазушы, журналист Ғалымбек Жұматов. Таралымы 5000 дана шамасында. А3 форматында шығады.

Газет құрылған кезден қазақ халқының тарихын, түркі халықтарының мәдени құндылықтарын насихаттауды өзінің басты тақырыптарының бірі ретінде таңдады. Басылым беттерінде түркі халықтары хақында ақпараттар беріліп, олардың тарихы туралы қызықты әрі тың мәліметтер жарияланады.

«Шаһар» газеті Павлодар өңіріндегі қазақ тіліндегі тұңғыш жеке меншік басылымдардың бірі. Сонымен қатар, газет өзіндік сыртқы пішіні - ерекше дизайнімен танылған бірегей басылым.

Басылым беттерінен өзге де тақырыптардағы ақпарат пен жаңалықтарды көруге болады. Мәселен, «Шаһар» газетінде спорт, оның ішінде, аяқдоп тақырыбы кеңінен қозғалады. Мұнда да редакция қазақ футболының алдындағы проблемалар, ұлттық футбол лигасы, қазақ футболшыларын кеңінен насихаттауға көп көңіл бөледі. Сонымен бірге, газет Павлодардың футбол клубы - «Ертіс» туралы үнемі қалам тербейді. Команданың тыныс-тіршілігі, өткізген ойындарынан репортаж ұйымдастырып, біріншіліктегі кездесулердің шолуларын шығарып тұрады. Клуб футболшылары, бапкерлері мен жанкүйерлерімен сұхбаттар газет беттерінде жиі орын табады. Футболдан Қазақстан ұлттық құрамасы өз ойындарын өткізудің алдында арнайы зерттеулер жүргізу - басылымның игі дәстүрі. Құрама өз ойындарын ойнаудың алдында бұл тақырыпқа кеңінен тоқталып, оның қарсыластары туралы біршама мәлімет келтіріледі.

Одан бөлек, басылым руханият тақырыбына да жиі тоқталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  СМИ о нас. Бас редакторлар бас қосты Мұрағатталған 25 сәуірдің 2012 жылы. 2010.
2. ↑  СМИ города Павлодара(қолжетпейтін сілтеме), 2010.
**Иосиф Михайлович Туманов** (шын тегі *Туманишвили*, 1909 жылы 2(15) қаңтарда Тбилисиде дүниеге келіп, 1981 жылы 8 шілдеде Мәскеуде дүниеден өткен) – совет актері, театр режиссері.[1].

1964 жылы КСРО-ның халық әртісі атағына ие болып, 1950 жылы екінші дәрежелі Сталин сыйлығы лауреаты атанады.

Иосиф Туманов өзінің сахна қызметін 1923 жылдан бастаған. 1929 жылы Ю.А. Завадской басшылығымен драма курсын бітіріп шығады.

1925-1932 жылдар аралығында Завадской Театр-студиясында актерлік қызмет атқарады.

1933-1934 жылдары Мәскеу көркемөнер театрында бас режиссер; ал 1934-1936 жылдары Жаңа театрда режиссер болады. 1951 жылдан бастап ГИТИС-те сабақ беріп, 1965 жылы профессор болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Пафос (гр. *pathos* — сезім, құмарлық), құлшыныс, құштарлық, асқақтық, қуатты сезім мен терең шабыт мағынасында қолданылған. Ежелгі грек әдебиетінде Пафосты қаламгердің шығармашылық ойының сын-сипатын айқындауда, туындыларында заман бейнесінің бейнеленуі дәрежесін бағалауда негізгі көрсеткіш ретінде таныды. Пафос арқылы ақын-жазушының қоғамдық-әлеуметтік идеалын анықтау да қалыптасты. Көркем шығарманың идеалы мен оның Пафосының тығыз байланыста болатындығы осы екі ұғымды бірде ыңғайлас, бірде қарама-қарсы сапада қарастыруға негіз болды. Пафос қаламгердің "соты" мен "үкімі" деген де көзқарас бар. ***Аристотель*** Пафосты объективтік жайлар арқылы экспрессивтік бейнелер жасау деп есептеген. ***Лонгин*** Пафостың субъективтік негізге тәуелді екенін дәріптеп, "тәңірлік шабыт", "таланттың әулиелік ақымақтығы" сияқты ұғымдар енгізіп, Пафосты қиялмен байланыстырды. Шиллер оны көркем туындының жанрын анықтайтын басты көрсеткіш десе, Лессинг эстет. категориялар дәрежесіне көтерді.

***Гегель*** Пафосты екі мағынада қарастырды:

1. кейіпкердің қоғамдағы, тұрмыстағы ерекше құлшынысты іс-әрекеті;
2. шығарма авторының "жаны", оның болмысқа көзқарасы, ақиқатқа жетудегі құралы.

***В.Г. Белинский*** Пафосты жеке қасиеттермен байланыстырды. 20 ғасыр да Пафосты көркем мазмұнмен, шындықпен бірлікте зерттеу белең алды. Пафос түрлерін анықтау біресе жанр ыңғайында, бірде әдеби ағым мен бағыт, енді бірде бинарлық эстетикалық категориялар аясында жүргізілген. Пафостың түрлерін негізінен трагедия, қаһармандық, комедия, романтика, сатиралық, драмалық, т.б. деп жіктеу қалыптасқан. Пафос субъективті, объективті, шын және жалған болуы да мүмкін. Көркем шығармадағы "негізгі ой", "өзекті идея", "авторлық бояу", "ұлттық реңк", "басты желі" деген ұғымдарды Пафоспен тығыз байланыста қарастырған дұрыс.>

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998, ISBN 5-89800-123-9

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Шаһизинда** – Өзбекстанның Самарқанд қаласындағы Афрасияб тауының етегінде, төменнен жоғары жүргенде көтерілген баспалдақты жолдың екі жағында орын алған кесенелер топтамасына берілген атау. Бұл кесенелердің көбі 14-15 ғасырлардан қалған және Әмір Темірдің отбасынан болғандарға және жақындарына салынған. Бұлардан Қусам бин Аббастың (радиаллаһу анһ) кесенесі, Әмір Темір дәуірінен бұрын салынған. Самарқандқа Исламды әкелген сахабалардың бірі Қусам бин Аббас 672 жылы Құрбан айт күні шәһит болған. «Шәһиттер сендер білмейтін өмірде тірі» деген аятқа сүйеніп, бұл жер Шахи Зинда (тірі шах) деп аталған. 

Ұлықбектің салдырған, тау етегіндегі дарбазадан өткен кезде Шахи Зиндаға кірілген болады. Кіруімен қара көк, қою және ашық жасыл, қара, сары, ақ, қарақошқыл және көгілдір түсті фарфорлар шағылысып көзді алады. Бұл жерде екі мешіт және бір медресе бар. Шахи Зинда кесенелері жалпылама квадратты құрылымдардан тұрады және ең көз тартатын қасиеті – күмбездерінің өте биік және қауын пішінді болуы. Екінші бір қасиеті - Әмір Темір заманының ең бай әшекейлерінің жиынтығынан құралғаны. Әшекейдің көп бөлігі фарфордан жасалған. Жазулары барынша әшекейленген кесенелер тек сыртқы көркемдігімен ғана емес, фарфор қаптамаларымен сәулетшілік өнерінің өзара үйлесуі жағынан да ерекше әдемі көрініске ие.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
**"Шаңырақ"** - үй-тұрмыс энциклопедиясы, 1990 ж. "Қазақ совет энциклопедиясының" бас редакциясы қазақ тілінде шығарған анықтамалық. Бас редакторы Р.Нұрғалиев. Кітап отбасындағы үй тұрмысын, адамдардың демалысы мен күнделікті шаруашылық тіршілігін ұйымдастыру, тұтыну заттарын пайдалану, т.б. жөнінде ғылыми да пайдалы кеңестер береді.

Негізінен "Босағаң берік болса" , "Ас - адамның арқауы", "Дені саудың - жаны сау", "Адам көркі..", "Уақытың - байлығың", "Жасыл желек жайқалып", "Жаңа дәстүр - жаңа салт", "Заң төрелігіне жүгінсек" деген тараулардан тұрады.

Энциклопедияға жемістен, көкөністен, балықтан, еттен, т.б. ас пісірудің дайын үлгісі ұсынылған. Сонымен қатар көрсетілетін алғашқы көмек, емдік өсімдіктер, үй жиһаздарын әзірлеу, күтіп ұстау, сәндеу, киім-кешек тігу туралы көптеген мағлұматтар алуға болады. Қазақ халқының ұмыт бола бастаған кішігірім салт-дәстүрлері туралы материалдар және құқық пен заң жөніндегі кеңестер берілген. кітап түрлі түсті суреттермен көркем безендірілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
**Балаларға арналған Түркия басылымдары** – балаларға арналған түрік тілінде жарық көретін басылымдар. Балалардың ойлау жүйесін жақсарту, оқуға ынталандырып, білімін ұштау, жақсы әдеттерге машықтандыру мақсатымен түрлі жастағы балалардың психологиялық дамуы мен жас ерекшеліктеріне сәйкестендірілген түрлі танымдық-ақпараттық мақалалар жариялайтын басылымдарда адамгершілік, әдептілік қағидаттары басты орынға қойылған.

  

Түркиядағы балаларға арналған басылымдар 19-ғасырдан бастау алады. Оның да дүниедегі кез келген құбылыс секілді өзінің пайда болу, даму, қалыптасу кезеңдері бар.

### Тарихы

Жалпы Түркиядағы балаларға арналған кітаптар мен басылымдардың пайда болуы Осман империясы дәуіріндегі Танзимат кезеңіне сәйкес келеді. Он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысында балалардың оқуға қабілеттілігі мен өзіндік ерекшеліктері назарға алынып,олардың рухани дамуын өрістету мақсатында кітап басу ісі қолға алына бастады.

Қайсері қаласынан шыққан ұстаз, педагог-ғалым Дәрігер Рүштү 1859 жылы түріктердің алғашқы әліппесі «Nuhbet’ül Etfal» кітабын жарыққа шығарды. Бұл кітаптың білім беру саласындағы алар маңызы зор, түрік балаларының білім алып, өсіп өркендеуі үшін сіңірген еңбегі өлшеусіз болды. Кітапта бөбектерге арналған әліппемен қатар қызықты хикаялар, әңгімелер, ертегілер және суреттер берілген.

Елдегі қаріптің ауысу жағдайына байланысты баспасөз ескі қаріптермен басылған басылымдар мен жаңа қаріппен басылып шыққан басылымдар деп екіге бөлінді. Осман Империясы дәуірінде шыққан басылымдардың жалпы саны 962 болса, оның 317-і ескі қаріппен, 519-ы жаңа қаріппен басылды. Ал 85-і қызметін ескі қаріппен бастап, кейіннен жаңа қаріпке ауысқан басылымдар екен.

Түркияда бұрын әлеуметтік маңызы артта қалған ана мен бала мәселесі 19 ғасырда жүзеге асырылған еуропалану саясатына байланысты біртіндеп бой көтере бастады. Бұл жағдай осы бағыттағы баспасөздің дамуына түрткі болып, ана мен бала тақырыбына арналған газеттер мен журналдар қоғамдық маңызға ие бола бастады.

  

Алғашқы басылымдар XIX ғасырда жарық көрген Түркиядағы балалар басылымдарының тізімі:

* Mümeyyiz, 1869
* Sadakat, 1875
* Etfal, 1975
* Arkadaş, 1876
* Çocuklara Arkadaş, 1882
* Vâsita-i Terakki, 1883
* Çocuklara Kıraat, 1883
* Çocuklara Talim, 1887
* Çocuklara Mahsus Gazete, 1896
* Çocuklara Rehber, 1897

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Gulistan ALAGOZ. Mumeyyiz’den Mico’ya cocuk dergileri,İletim Gazetesi - Nisan 2005 ("Cocuk ve Iletisim" Ozel Sayisi (Sayi 91))
2. ↑
3. ↑
**Балалық** - адамның дамуының есею алдындағы кезеңі; организмнің жылдам өсуі мен жоғары психикалық қызметтерінің қалыптасуымен сипатталады. Балалық БҰҰ-ның балалар кұқығы туралы Конвенциясында бекітілген норма бойынша баланың туған уақытынан шамамен жас жеткіншектік жасын (18 жасқа дейін) қамтиды. Педагогикалық қабылданған жас кезендеуіне сәйкес, 11 жаска дейінгі жас балалық кезең болып есептеледі, оған 1 жасқа дейінгі нәрестелік кезең; 3 жасқа дейінгі ерте жастық; мектепке дейінгі жас жатады.

Балалықты қорғау
----------------

Балалықты қорғау - 1. (кең мағынада) балалардың отбасындағы тәрбиесі мен берекелі өмір сүруіне, сондай-ақ, қайырымдылық қызметке байланысты болатын кез-келген сұрақ. Әлеуметтанушылардың бұл аспектке деген қызығушылықтары туды. Тарихи тұрғыда балалықты қорғау мәселесін зерттеу негізінен әлеуметтенуге; ал салыстырмалы түрде таптан тыс және мәдени топтарға бағытталды. Әлеуметтанушылар назарын балалардың тамақтану, білім алу жүйесіне, алғашқы денсаулықты сауықтыру мен кедейшілік мәселелеріне бөлді;   
2.(тар мағынада) балалардың жақсы өмір сүруіне қасірет-қауіп төндіріп тұр, қамқорлықтың жоғалуы мен толық көңіл бөлмеушілік немесе бала өзі бақылаудан шығып кетті деген сезіктенулерден туған жағдаяттарды зерттеуді көздейтін, балалықты қорғау бойынша шенеуніктің функциясы, яғни патро-наждық қызмет.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Педагогика / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. 2006. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6
3. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9
Өсімдік туралы
--------------

Пахиподиум – суккуленттерге жататын өсімдік. Отаны – Африка мен Мадагаскар аралдары. Пахиподиумның діңі жуан, етті, тікенекті болып келеді. Грек тілінде "pachys" – толық, жуан, семіз, ал "podos" – аяқ деген ұғымды білдіреді. Өсімдіктің аты да осы пішініне қарай қойылған болу керек. Өте әдемі жұлдызға ұқсас, сары түсті гүлмен гүлдейді. Жіңішке ұзын жапырақтары діңінің басында шоғырланып шашырап орналасып пальманың пішініне келеді. Ұқсастығына қарай "мадагаскарлық пальма"- деп аталып кеткен, бірақ пальмамен ешқандай туыстығы жоқ.. Африка мен Мадагаскар аралының құрғақ , құмды, тасты жерлерінде өседі.

Жарығы
------

Жарық жерді ұнатады. Тіке түскен күн көзін қажет етеді.

Жылуы
-----

Басқа суккуленттер мен кірпігүлдер сияқты қыста салқындықты қажет етпейді. Жыл бойы жылы болғанды қалайды.

Суғарылуы
---------

Топырағы құрғаған кезде ғана суғару керек. Үнемі ылғалда ұстасаңыз, сұр шірік ауруына шалдығады.

Ылғалдылығы
-----------

Орташа ылғалдылықты қажет етеді.

Қоректендірілуі
---------------

Көктемнен күзге дейін кірпігүлге арналған тыңайтқышпен айына бір рет қоректендіреді.

Аурулары
--------

Щитовка мен өрмекші құрты, кенемен зақымдануы мүмкін.

Көбейтілуі
----------

Тұқымы арқылы көбейтеді.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жемістер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8
Шығыс Қазақстан облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық мұражай-қорығы «Акварелька» балалар шығармашылығы студиясымен бірлесе отырып, Өскемен қаласының Білім беру бөлімінің қолдауымен «Балалық шақ - шағын ел» атты балалар шығармашылығының көрмесін ұсынады. Көрме жыл сайын өтетін «Кенгуренок» атты балалар шығармашылығы конкурсының аясында ұйымдастырылды.

Көрмеде ұсынылған 150-ден аса жұмыс балалық әлемнің жарқын, ертегілік, қайталанбайтын әлемін бейнелейді. Балалар өздерінің ішкі толғанысын шығармашылық тілмен жеткізуге, өздерінің таланттары мен қабілеттерін жүзеге асыруға зор мүмкіндік алды. Балалар шығармашылығы қоры тақырыбы еш сарқылмайды, ал көрменің әсерлі аясы балалар туындыларының бейнелену тілінің айқындылығын және сонылығын паш етеді, олардың реңі кескіндемелік бейнелілік, графикалық жаңалық.

Көрме Халықаралық балаларды қорғау күніне арналады.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**Зиябек Рүстемов** - Орта Азия мен Қазақстанның партия, совет қызметкері, журналист. 1917 жылдан Компартия мүшесі. Кедей шаруа отбасында туған.

Шаңышқылы тайпасының Сұрым руынан шыққан.

Еңбек жолы
----------

Зиябек Рүстемов еңбек жолын мұғалімдіктен бастады. Оңтүстік Қазақстандағы тұңғыш ауыл шаруашылық коммунасын ұйымдастырушылардың бірі. Ташкенттегі Орта Азия Коммунистік университетін бітірген. Ол оқудан қол үзбей жүріп, "Кедей айнасы" журналын ұйымдастыруға ат салысты, оның бас редакторы болды. Қостанай округ "Ауыл" газетінің редакторы, Орта Азия радио орталығынң редакторы, "Қызыл Қарақалпақстан" газетінің бас редакторы; Зиябек Рүстемов 1932-1936 ж. БКП ОК Орта Азиялық бюолсының нұсқаушысы, Өзбекстандағы Беговат аудандық, Маргелан қалалық комитеттерінің , Термез ауаткомының председателі т.б. жауапты қызметтер атқарды. Зиябек Рүстемов - журналист әрі ақын. Оның жалынды публистикалық мақалалары, фельетондары, әңгімелері мен очрктері, өлеңдері республикалық, өлкелік газет-журналдарда үздіксіз жарияланып тұрды. Оның таңдамалы өлеңдер жинағы жарық көрді. Зиябек Рүстемовке туған жері - "Келес" ауылында ескерткіш орнатылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Мекембай Омарұлы*  = Шаңышқылы шежіресі / А.Ирисбаев —  Ташкент: Езувчи, 2000. — 232 б. — 1000 таралым. — ISBN 5-8255-0662-4.
2. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том
**Салт ертегілері** - ертегінің бір түрі. Әдетте ғылымда ертегінің бұл түрін тұрмыс-салт ертегілері деп те атайды. Салт ертегілері қазақ ертегілерінің ішінде көптігі және тақырыбы мен идеясының алуандығы жағынан хайуанаттар жайындағы және қиял-ғажайып ертегілерінен асып түседі. Салт ертегілеріне көлемі жағынан өте қомақты халықповестері, әсем новеллалар, даналық сынасу мәселелері туралы ертегілер мен әңгімелер, өмірдің алуын саласында кездесетін әр түрлі кемшіліктерді түйрей сынайтын өткір мысқыл ертегілер, қысқа, көңілді де күлкілі анегдоттар енеді. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы
**Балалар студиясы** – хабарлары теледидарда өзіндік орын алып, республикалық көп бағдарламалы арнада көпшілік қарайтын көгілдір экран туындысы. 

Студия аз уақыт ішінде өзіне жанашыр көрермендер аудиториясын қалыптастырып үлгерді. Алайда мүмкіндік көкжиегі осымен шектелмесі де шындық. Осы бағытта студияның шығармашылық тобына бірнеше ұсыныс-пікірлер болды. 

Біріншіден, хабарлардың тым ұсақтанып кетуі. Бүкіләлемдік аренадан лайықты орын алған Қазақстанның алғашқы қарлығаштары шетелдік оқу орындарынан білім алуда. Міне, сан хабарға жүк боларлық тың тақырып. Ал мектептегі ұлттық тәрбие ше? Тарихи тұлғаларды кейінгі ұрпақтарына таныту ше? Ия, тақырып алуандығы жетерлі. Тек, осыны байсалдылықпен, кәсіби шеберлікпен игере білу қажет. 

Екіншіден, кәсіби шеберлік демекші, осы орайда хабар дайындаудың техникалық мүмкіндігі. Кез келген хабарда музыкалық нөмірлер жиі пайдаланылады. Мұны қате дей алмаймыз. Өйткені балалар хабары көтеріңкі көңілді қажет етеді. Жалынды жастықтың лебі есіп, оны әр қырынан сөз ететін кездер балалар арасындағы кең тараған әуендермен көркемделіп отыруы талғампаз сыннан өткен, дәстүрлі тәсіл. Әңгіме сол әуезді әуендердің эфирге қалай берілетіндігінде. Ең бастысы – теледидардың техникалық бейнелеуші құралдарының бүгінгі уақыт талабына сай келмейтіндігінде. Бұл тек балалар хабарларына катысты нәрсе емес, Қазақ теледидарының бүкіл хабарларында тез арада емін табу керек "тумауы" осы болып отыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия.–Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т.-640 бет.
**Арнемленд түбегі** немесе **Арнем Ленд** (ағылш. *Arnhem Land*) — Аустралияның солтүстік бөлігіндегі 5 аймақтың бірі. Солтүстік-шығыс жағында Аустралияның солтүстік аймағының астанасы Дарвиннан 500 км қашықтықта орналасқан. Тимор теңізі мен Арафур теңізі және оның шығанағы Карпентариямен жуылады.

Түбек аумағы 97 000 км², халық саны 16230 (2007 жылғы мәлімет бойынша). Түбектің атын голландиялық саяхатшы, *"Кабо Арнем"* атты кеменің капитаны, *Уильям ван Колстердің* кемесінің атымен қойған. Кемені - Нидерланддағы Арнем қаласының құрметіне қойған.

Жерінің абсолюттік биіктігі оңтүстігінде 400 м-ге дейін, солтүстігінде 180 м үстіртті келеді. Көбіне құм тасты, батысында көне кристалл жыныстар көрініп жатады. Үстірт өзендерімен тілімделген. Өзен аңғарларында ылғалды тропикалық орман, үстүрттің жел өтіндегі беткейлерінде эвкалипт ормандары өседі.

Арнемленд түбегінде бүкіл әлемнің мұрасы болып саналатын Какаду ұлттық паркі орналасқан.

Галерея
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Әдебиет
-------

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Арне Фридрих** (нем. *Arne Friedrich*; 29 мамыр 1979, Бад-Эйнхаузен, Солтүстік Рейн-Вестфалия, ГФР) — германиялық футболшы, қорғаушы.

Карьерасы
---------

Карьерасын Германияның төменгі лигаларында ойнайтын "Ферль" клубында бастады. Кейін "Арминияда" екі жыл ойнап, "Гертаға" ауысты. Бірінші маусымда-ақ Лига кубогының жеңімпазы атанды. 2004 жылы команданың капитаны боп тағайындалып, 2010 жылы клубтан кеткенше капитандық белгіні ешкімге берген жоқ. 

Командамен келісім шарты 2012 жылға дейін болса да, 2010 жылы "Волфсбургке" ауысты. Бірақ жарақатының кесірінен бұл командада да, бұдан кейінгі АҚШ-тың "Чикаго" клубында да дұрыстап ойнай алмай, 2013 жылы карьерасын аяқтады.

Ұлттық құрамадағы алғашқы ойынын 2002 21 тамыз күні Болгарияға қарсы жолдастық кездесуде өткізді. 2004 жылы Тайлан құрамасымен өткен жолдастық ойында капитан ретінде алаңға шықты.

2010 жылғы әлем біріншілігінің ширек финалында Аргентинаның қақпасына құрамадағы жалғыз голын соқты. Бұл ойында немістер 4:0 есебімен жеңіске жетті.

Жетістіктері
------------

### Командалық

**«Герта»**

* Лига кубогы — 2002
* Интертото кубогы — 2006

**Германия құрамасы**

* Еуропа чемпионатының финалисі — 2008
* Әлем чемпионатының қола жүлдегері — 2006, 2010
* Конфедерациялар кубогының қола жүлдегері — 2005

Сілтемелер
----------

* Ресми сайты (нем.)
**Мажино линиясы** (Maginot Line), 1999-36 жылдары Германия, Люксембург және ішінара Бельгия шегарасында орнатылған ұзақ уақытқа бекітілген франция жүйесі..

Оның негізін құраған **А.Мажиноның** есімімен байланысты аталды. Қорғаныс ретінде жалпақ қабатты бетон бункерлермен жасалған, ауыр артиллериямен жабдықталған. Ол жерде тұрғын үйлер, қоймалар және жер асты теміржол бойы орналасты. 1940 жылдың мамыр айында герман әскерлері басып өткеннен кейін, ол франко-бельгия шегарасына келіп тірелді. 

10 мамырда немістер Сомма өзені арқылы асып, 12 мамырда бекіністің тірелген жеріне дейін солтүстік жағынан соққы беріп Бельгияға басып кіреді. Мұның нәтижесінде, оның барлық ұзақ уақыт бойы тұрған құрылысы жарамсыз қалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Қарақау** – Қорағаты алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысының Меркі ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 50 км, салаларымен қоса есептегенде 114 км-ге жетеді.

Бастауы
-------

Бастауын Қырғыз Алатауының солтүстік беткейінен алып, Аспара өзенінің сол жағалауынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Аңғарының басым бөлігі тар шатқалмен ағады. Қар, жаңбыр, жер асты суларымен толығады. Жағалауы жайылым және шабындық. Төменгі ағысында суы егістік суғаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9