recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Арифметикалық есептердегі әріптік бөліктері бірдей қосылғыштарды **ұқсас қосылғыштар** деп атайды. 

Мысалы, ***2а*** мен ***0,4а*** - ұқсас қосылғыштар; ***х*** және ***-5х*** - ұқсас қосылғыштар, ал ***8с*** және ***8а*** ұқсас қосылғыштар емес. 

Ұқсас қосылғыштарға арифметикалық амалдарды қолдануға болады. Ұқсас қосылғыштарды қосу мен азайтуды *ұқсас қосылғыштарды келтіру* деп аталады. 

 Ереже: ұқсас қосылғыштарды келтіру үшін, олардың коэффициенттерін қосып, алынған қорытындыны ортақ әріптік бөлікке көбейтеміз. 
Мысалдар:

{\displaystyle 6\cdot c+2\cdot c=(6+2)\cdot c}
{\displaystyle c-7\cdot c+2\cdot c=(1+7+2)\cdot c}

 Ереже: егер қосылғыштар ортақ көбейткіштен тұрса,онда оны жақшаның сыртына шығаруға болады.
Мысалдар:

{\displaystyle 5\cdot x+8\cdot x=(5+8)\cdot x}
{\displaystyle 5\cdot x+5\cdot y=(x+y)\cdot 5}[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оқушының қысқаша анықтамалығы. 5-11 сыныптар, 2014 ж.«Алматыкiтап» баспасы, 752бет, ISBN: 9965-24-251-8: 263 бет
**Аты теріс** - дәстүрлі неке-отбасылық қатынастарда қалыптасқан әйелдердің сөйлеу мәдениетінде орын алған табудың (тыйымның) баламасы, тұспал атауы. 

Жасы мен жолы үлкен, көзі тірі, тіптен дүниеден өтіп кеткен ата-апаларының аттарын атамай тұспалдап айтқан. Жанама немесе телінген есімі жоқ адам туралы сөз сөйлеу, баяндау, қажет болған жағдайда әйел әдебі бойынша оның атын атамай «аты теріс» (аттеріс) деп тергейтін болған. Бұл анықтама тіркеске қосымша аты теріс көрші, аты теріс бала, Атайдың аты теріс тамыры, балалардың (отағасының) бұрынғы өткен аты теріс әжелері және т.б. жолдармен білдірген.

«Тентегім, сен теріс айтып жатырсың» (М.Әуезов). Халық дәстүрінде адамға құрмет көрсетудің жолдары көп. Соның бірі – ат тергеу. Ұлт дәстүрі бойынша әйелдер атасының, қайнаға, қайынсіңлісінің атын атамай, өзіне лайықты ат қойып «мырза қайнаға», «бай атам», «би атам», «жалқы бала», «тентегім», «еркем», әйел болса «шебер шешей», «ақ әже», «сырғалым», «шашбаулым», «күлімкөзім» деп атайды. Жеңгелер жағы небір күлкілі аттар да қоя береді. Мысалы: тапалды «сұңғағым», жайбасарды «жүйрігім» дейді. Мұның бәрі шын мәнінде сыйластық пен құрметтің ерекше белгісі болып табылады. Ер адамдар да ақсақалдар мен өзінен үлкендерді «ата», «әке», Ереке, Аха, Жәке, Сәке деп құрметтеген. Бұл да осы ғұрыптың бір түрі. Ат тергеу – біздің халқымыздың адам сыйлау жөніндегі ізеттілік, көргендік, кішіпейілділік қасиеттерінің биік көрінісі. Өзінен үлкен адамның атын тура атау анайылық болып табылады.
Халық аузында мынадай қызықты әңгіме бар: Бір келіншек «сарқыраманың ар жағында, сылдыраманың бер жағында маңыраманы ұлыма жеп жатыр! Білемені жанымаға жанып-жанып тез келіңдер!», - депті. Сөйтсе ол Өзенбай, Қамысбай, Қойлыбай, Қасқырбай, Қайрақбай, Пышақбай деген қайны, қайнағаларының атын атай алмай тұр екен!
Жолаушылар су әкеле жатқан әйелден: «бұл кімнің ауылы» деп жөн сұрапты. Сонда келіншек «өзінде ғана бардай, өзгеде жоқтай атамның ауылы» депті. Сөйтсе бұл Көтібар ауылы екен.
«Ат тергеу» басқа жағдайларда да қолданылады. Мысалы, халық қасқырды «ит-құс» деп, қорасан, шешек,қызылша сияқты ауруларды «әулие» деп атайды. Ол осындай пәле-жала бізден аулақ болсын деген ырым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
2. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Бақытжан Садықұлы Орманов** (25.3.1953, Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Байжансай ауылы – 21.3.2001, Астана қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1997), профессор (1998).

Оқу жолы
--------

Алматы мемлекеттік медицина институтын (1976, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының (1982, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) аспирантурасын бітірген.

Жұмыс жолы
----------

Түркістан облысы Арыс қалалық ауруханасында хирург (1976–1978), Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында доцент (1988); 1998 жылдан Ақмола мемлекеттік медицина академиясында профессор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды.

Ғылыми еңбектер
---------------

* «Спаечная болезнь (профилактика, диагностика и лечение)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.
* 60-қа жуық ғылыми жарияланымның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
**Атыжек**  – Қатутау жотасының шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Панфилов ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттiк биіктігі 1725 м (Сарытөбе тауы). Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 23 км-ге созылып жатыр, енді жері 15 км-дей. Солтүстік, солтүстік-шығыс беткейлері тіктеу келген, оңтүстігі көлбеуленіп жазыққа ұласып кетеді. Батыс бөктерінен Көктерек өзені ағып өтеді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тау мезо-кайнозойдың құмтас, мергель, әктас шөгінділерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Далалық сипатты тауалды жазығында бұйырғын, жусан, күйреуік, тау беткейлерінде бұта, ши аралас астық тұқымдас шөптесіндер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Тайменкеев Мәулен Базарбекұлы**— 1949 жылдың 29 желтоқсанында Қызылорда қаласында дүниеге келді.. Білімі жоғары. 
Арнайы білімі: 1976 жылы Құрманғазы атындағы Қазақтың мемлекеттік Өнер институтының композиторлық бөлімін бітірген. 1976—77 жылдары әскери қызметін атқарған.

1977-81 жылдары А.Жұбанов атындағы республикалық музыка мектебінің музыкалық-теориялық пәндері бойынша оқытушы болды. 1981—87 жылдары жаңадан құрылған "Өнер" баспасында әуелі аға редактор, кейіннен бөлім меңгерушісі және бас редактордың орынбасары болып қызмет істеді.
1987— 1989 жылдары П.Чайковский атындағы Алматы музыкалық училищесінде оқытушылық қызметте болды. 1989—2000 жылдары әртүрлі қоғамдық және шығармашылық жұмыстар атқарды. 

1988 жылы "Мейірман" қалалық кайырымдылық қорына жауапты хатшы болып тағайындалды. 2001 жылдан "Өнер" баспасында музыкалық редактор. Жазған музыкалық шығармалары бар, Қазақстан компөзиторлар одағының мүшесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж. ISBN 9965-09-134-Х1981-89
**Витватерсранд** – Ранд,[Оңтүстік Африка Республикасында Трансвааль провинциясының оңтүстігіндгі алтын мен уранның дүние жүзілік ең ірі кендері орналасқан өңір.

Сипаттама
---------

**Витватерсранд** – Лимпопо мен Вааль өзендерінің суайрығы болып саналатын биіктігі 150 – 300 метрдей болып келетін тауқырқаындағы Биік Велд деп аталатын платода. Ені 25 км-ден 100 км-ға жететін Витватерсрандтің рудалы алаңы Иоханнесбургтен оңтүстік – батысқа қарай 350 км-ге деін созылып жатыр. 1884 жылы ашылған Витватерсрандте пайдаланыла бастағаннан бастап 1967 жылға ейін 21 мың тоннаға жуық алтын өндіріледі. 1965 жылы Витватерсрандте 900 тоннаға жуық алтын өндірілді. Бұл – капиталистік дүниедегі алтын өндірісінің 2/3-не жуық. Өңделетін руданың 1 тоннаснда 8-20 г-ға дейін алтын болады. Мұнда тереңдік 3700 метрге, тмпературасы 50 – 52 градусқа жететін шахталар бар. Витватерсранд ауданында кристалл тақтатастардан құралған Свазиленд жүйесінің; абсолют жасы 2000 млн жылдан астам кварциттер, кремнийлер, тақтатастар, конгломираттар және ірі түйіршік құм тастардан құралған жалпы қалыңдығы 4200 7500 Витватерсранд; шөгінді және диабас қабаттарынан тұратын Вентерсдорп; Блэк горизонты мен Долломит, Претория сериаларынан құралған Трансвааль свиталарының жыныстары тараған. Алтын мен уран рудалары Витватерсранд свитасымен Тарнсвааль Блэк горизонтында кездеседі. Витватерсранд свитасының төмеңгі бөлігінде алтын аз, алтыны көп горизонттар қалыңдығы 1500 – 4500-ге жететін Меин-Берд және Кемберлей-Эльсбург сериаларынан тұратын жоғарғы бөлігінде шоғырланған. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том
{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}}  
<Шотбаева Рысты (1928–1994) Сәкен Сейфуллиннің шәкірті 
10 маусымда Ақмола облысы Көркейту ауылында туған. Жетіжылдық мектепті бітіргеннен кейін Ақмола қаласында бастауыш сынып мұғалімдерін даярлайтын курста мұғалім болады. Осымен бір мезетте Ақмола педучилищесінде оқып, оны соғыстан кейін бітіреді. Ақмола облысы, Ерейментау ауданында мұғалім болады, кейіннен Қарағандыда екі жылдық мұғалімдер институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін сырттай оқып бітіреді.
1958 жылдан облыстық және республикалық газеттер мен журналдардың беттерінде поэмалары, әңгімелері, пьесалары, сондай-ақ балаларға арналған өлеңдері мен әңгімелері жарық көре бастайды. Пьесалары Жамбыл, Солтүстік Қазақстан, Шымкент, Павлодар облыстық театрларының репертуарларынан орын алған.
Шығармалары: Ереймен етегінде 1973; Поэмалар. «Жазушы», 1973; Нұра – бақыт өзені. «Жазушы» 1977; «Толқынды Нұра»1983; «Достық жолында»1987; «Арайлы таң» 1989; балаларға арналған әңгімелер мен ертегілер «Жалқаудың жазасы» 1981;«Көк қарандаш» 1981; «Алып» 1984;
**Кви́нсленд** (ағылш. *Queensland*) — Аустралияның солтүстік-шығысында оранласқан штат. 

Тұрғындар саны 4 332 739 адам (мемлекетегі штаттар арасында 3-інші орын). Астанасы және ең ірі қаласы — Брисбен. Ұраны: Audax at Fidelis («Батыр, бірақ сенімді»). Ресми лақап аты «Ақылды штат» және «Күн нұрының сәулесі штаты» (Smart State and Sunshine State).
Бұл аймақта ең алғаш Аустралиялық аборигендер және Торрес бұғазының бойында тұратын адамдар мекен еткен. Олар 40 000 — 65 000 жыл бұрын қоныстанған. Кейінірек европалық колонистер келгеннен соң, Квинсленд территориясында британдық колония соғылған. Содан соң 1859 жылдың 6 маусымында ол колония бөлек әкімшілік-территориялды бірлік болды. Сол күн Квинсленд күні ретінде жыл сайын тойланады.
Қазіргі Брисбен орналасқан жер, бұрында Мортон-Бей колониясы болған. Сол замандағы билік басы жаңа жерлер ашылуына, соғылуына рұқсат берген. Соның арқасында қазіргі таңда Квинслендте туризм, ауыл шаруашылығы және қазба кен байлықтарын қолдану дамыған.

Галерея
-------

|  |  |  |  |

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Квинслендтің әкімшілік және билік сайты
* Квинсленд парламентінің сайты
**Уəлиханов Шота Ыдырысұлы** – Қазақстанның еңбегі сіңген архитекторы, Қазақстанның құрметті сəулетшісі, профессор. Ол 1932 жылы қазіргі Ақмола облысы Айыртау ауданы Сырымбет ауданында туған. 1956 жылы Мəскеудегі архитектура институтын бітірген. Шота Уəлиханов басқа архитекторлар жəне мүсіншілермен бірге бірнеше ірі ғимараттардың, 20-дан астам монумент пен ескерткіштердің авторы болып табылады. Солардың ішінде Алматы қаласындағы «Динамо» стадионы, «Универсам» дүкені, «Казгипрозем» институтының ғимараттары жəне Абай, Ш.Уəлиханов, Ə.Жангелдин, Ғ.Мұратбаев, «Тəуелсіздік» монументі, т.б. ескерткіштер бар. Ол – Қазақстанның архитектурасы туралы көптеген іргелі еңбектердің де авторы.

Дереккөздер
-----------

«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
**Тайлақ Бекежанұлы** (XVIII ғасырда өмір сүрген) - қазақ батыры, қолбасшы.

Өмірбаяны
---------

Тайлақ - шекті Бекежан батыр Айбекұлының бәйбішесі Салихадан туған үш ұлдың бірі.  Кіші жүздің жетіру тайпасының Жағалбайлы руынан шыққан.  Әбілқайыр ханмен үзеңгілес құрдас әрі ақылшы-кеңесшісі болған. 1726 жылы Ордабасы жиынында Кіші жүз жасақтарының қолбасшысы болып сайланды. Тайлақ жиені,  Ұлы жүздің батыры ошақты Саңырықпен бірге жоңғарларға қарсы күресте ерлігімен көзге түскен. Бұланты – Білеуті шайқасында, Аңырақай шайқасында Кіші жүз жасағын басқарған. Қожаберген жыраудың "Елім-ай" дастанында Тайлақ есімі де аталады. Көрнекті түркітанушы ғалымдар В.В. Бартольд, И.Кастанье, Ш.Уәлиханов, Ә.Диваев, М.Тынышбаев еңбектерінде де Тайлақ есімі жиі кездеседі. 

Тайлақ жайында жазушылар Қ.Есенберлиннің "Жанталас" (1973), Ә.Кекілбаевтың "Үркер" (1981), "Елең-алаң" (1984), Ә.Әлімжановтың "Жаушы" (1974), С.Сматаевтың "Елім-ай" (1978, 1980) атты кітаптарында суреттелген. 

Жазушы М.Есламғалиұлы халықтың шежіре деректері мен тарихи жырлардағы мәліметтерге сүйеніп, 1729-30 жылдардағы жоңғарлармен өткен шайқастарда Кіші жүздің қолын басқарған осы Тайлақ батыр деп жорамалдайды. Тайлақ және оның ағалары Байрақ, Қайрақ туралы мағлұматтар "Қыз Жібек" дастанының Сегізсері нұсқасында, "Елім-ай" және Ж.Жабаевтің "Саурық батыр" жырында ішінара кездеседі. Соңғы жырда Тайлақтың шапырашты Саурықпен тізе қосып, қалмақтармен соғысып жүргені айтылады. Көрнекті жазушы Ә.Кекілбаев «Үркер», «Елеңалаң» романдарында негізінен керейт Тайлақты сюжет арқауы етіп, шешті Тайлақ туралы бір оқиға үстінде ғана әңгіме етіп өтеді. Сырым ауданы Шідерті елді мекені маңындағы Тайлақ атанған ауыл бар. Оның іргесіндегі қорым да солай аталады. Қорымның атауы жөнінде әр түрлі пікірлер бар. Бір шежіре жүлгесі бойынша, онда шеркештің, ал енді екіншісі бойынша, байбақтының батыры жерленген. Тағы бір дәлелден беген ауызекі деректе — қорымдағы ескерткіші жоқ үлкен обада Бекежанның, оның аяқ жағындағы үш обада балалары Байрақ, Қайрақ және Тайлақтың мүрделері жерленген делінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Аруна LTD." ЖШС, 2006. - 768 б. ISBN 9965-26-175-X
**Қымызбен емдеу**, қымыздың емдік қасиеті оның құрамындағы химиялық заттарға байланысты. 

A. *Қымызбен емдеу*.
Ашу процесінде пайда болған сүт қышқылының және әр түрлі ас қорыту ферменттерінің, т.б. пәрменді катализаторлардың әсерінен құрамдық заттардың сіңімді түрлері пайда болады. Мысалы, сүт қанты глюкоза мен галактозаға, сүт ақуызы әр түрлі ұсақ молек. қосындыларға, полипептидтерге (альбумоза, пептон) ыдырайды. Сөйтіп, олардың зат алмасу процестеріне қатысу реакциясы артады. Сонымен қатар, бұл процестердің нәтижесінде қымыздың дәмін, иісін, т.б. тағамдық қасиеттерін жақсартатын және тағамға тәбет тарттыратын заттар пайда болады. Құрамы осыншама бай және жоғары дәрежеде болғанымен қымыздың энергетикалық қуаттыдығы 100 г-да 40 ккал. Қымыз ежелден ас қорыту жүйесінің ауруларын, анемия, құрқұлақ, мешел, неврастения және туберкулезді (құрт ауруларын) емдеуге қолданылып келеді. Сондай-ақ, қымыз ішектегі іріп-шіру процестерін тежеуге әсер етеді. Ондағы шіріткіш микробтарға, ішек таяқшаларына, стафилококк микробына антибиотиктік әсері бары дәлелденді. Сол сияқты, туберкулез таяқшаларының өсіп-өнуіне кедергі жасайтыны анықталды.Қымызбен емдеу ережесі: алғашқы 3 — 4 күн бойы аз-аздап, күніне 0,5 л-дей ғана ішіп, кейін 1 л, одан да көбірек ішуге болады. Сөйтіп, 7 — 8 күнде аурудың асқа тәбеті артып, ас — қорытуы түзеле бастайды. Қымызды тамаққа дейін 1 — 1,5 сағ бұрын ішу керек. Жалпы туберкулездің қандай түрін болмасын қымызбен емдеуге болады. Бірақ оның қайталап өршіп, қозып тұрған кезінде, яғни қан түкіріп, дене ыстығы көтеріліп кеткен жағдайда Қымызбен емдеуді уақытша тоқтата тұру керек. Гастрит ауруының қышқылдығы жоғары түріне ұшырағанда қымыз ішуге болмайды. Қазақстанда қымызбен емдейтін алғашқы ашылған санаторий — "Бурабай". Аурудың даму барысына қарай Қымызбен емдеу әдістерін Қазақ тағамтану академиясы зерттейді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Энциклопедиясы

Тағы қараңыз
------------

* Қымыз
Тайлер Гарсиа Пози (ағыл. Tyler Garcia Posey, туған. 18 қазан 1991, Санта-Моника, Калифорния, АҚШ) — американдық актёр и музыкант, әлемге көбінесе "Волчонок" сериалындағы Скот Маккол рөлімен әйгілі.

Өмірбаяны
---------

Тайлер 1991 жылы 18 қазан күні Калифорния штатындағы Санта-Моника қаласында тіған. Оның әкесі- Джон Пози актер, жазушы. Актерлік мансапты Тайлер жастайынан бастаған. 8 жасынан бастап теледидарда тұрақты жұмыс істеп жүрген. Тағыда әкесі оны өойылымдарға алып жүрген. Актерлік өнерін санамасақ, Тайлер әнші, өлең шығарушы; Санта-Карлита музыкалық топтың көшбашсысы.

9 жасында Майли Сайруспен кездесіп жүрген. Олардың бірге жүргені екі жылға созылған. 

2013 жылы шілдеде Тайлер Пози 11 жасынан танитын Шона Горликпен неке кұрды.

Мансап
------

Пози «Lost In Kostko» музыкалық топта фронтмен және вокалшы; осында гитарада ойнайды. Оның ең бірінші рөлі "Госпожа горничная" фильмінде болған. Бұнда Тайлер қызметші әйел Марисаның (Дженифер Лопес) ұлын ойнайды. 

Оның ең әйгілі рөлі "Волчонок" сериалында болған. Оның алдында "Тайны смолвия" телесериалында эпизодтық рөлге ие болған.

Таяуда Пози "Белая лягушка" фильмінде Даг атты кейіпкердің рөлін алды. Бұл фильмде Тайлер Бубу Стюартпен Грегг Салкинмен бірге ойнаған. ""Бывшие" атты сериалда эпизодтық рөлге ие болған.

Дереккөздер
-----------

1. Тайлер Пози Internet Movie Database сайтында
2. Тайлер Пози твиттерде
3. Тайлер Пози
**Скибин мен Трошин елшілігі** — Ресейдің 1694 жылы Тобольскіден қазақ ордасына жіберген елшілігі. 1691 жылы Тәуке ханның Сібір әкімшілігіне жіберген Келдей бастаған елшіліктің адамдары Тобольскіде, 1692 ж. Сібір әкімш-нің Тәуке ханға жіберген Андрей Неприасов бастаған елшілігі Түркістанда кепілдікте болды. 1693 ж. қазан айында Тәуке хан Келдейді босату мақсатымен Тобольскіге Толыбай Аталықовты жіберді. Тобольскіге келген бұл елшілікке жауап ретінде Келдей мен оның адамдарын Сібір әкімшілігін босатып, олармен бірге Феодор Скибин мен Микайл Трошин бастаған елшілікті аттандырды. Бұл елшілікке Түркістанда кепілдікте отырған Неприасов елшілігінің адамдарын босатып алып қайту және саяси келіссөздер жүргізу жүктелді. Алайда Тәуке хан патшалық Ресейдің бұл елшілігін де кепілдікке ұстауды жөн санап, кері қайтуларына рұқсат етпеді. Неприасов кепілдікте ұсталып отырған кезінде қайтыс болуына байланысты Скибин мен Трошин Бұхар әмірлігіне қашып барды. Ол жерден 1697 ж. Тобольскіге оралды. Скибин мен Трошин оралған соң Сібір әкімшіліктеріне қазақ ордасы жайлы жазба мәліметтерін тапсырды. Онда қазақ ордасындағы әлеуметтік-экономикалық жағдай және қалалар туралы мол материал бар.

Пайдаланылған cілтемелер
------------------------

1. ↑  Материалы по истории Узбекской и Туркменской ССР, Л. 1933. С. Рүстемов
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
**Қымыздық дәрі** (лат. *Rumex acetosella*) – тарандар тұқымдасының қымыздық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 20-100 см, сабағы тік, тамыры қысқа, түйнекті. Жапырағының ұзындығы 2,5-13 см, ені 1,5-5 см, етженді, жоғарғылары сағақсыз, төменгілері қондырмалы. Гүл шоғы сыпыртқыға шоқталған, гүлі қос үйлі, дара жынысты, қызыл сары. Жемісі жаңғақша, үш қырлы, қою қоңыр түсті, жылтыр. Қымыздық дәрі шалғынды, далалы жерлерде, тау бөктерінде өседі. Батыс Еуропа, Моңғолияда, Гималайда, Қытай, Жапонияда, Солтүстік Америкада, КСРО-ның Еуропа бөлігінде, Кавказда, Орта Азияда, Батыста, Шығыс Сібірде, қиыр шығыста таралған. Қазақстанның Көкшетау, Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Зайсан, Күнгей және Теріскей Алатауында, Батыс Тянь-Шаньда қолданылады. Қымыздық дәрі қолда өсіріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Балалар энцеклопедиясы
**Кака атырабы** (түрікм. *Kaka etraby*) — Түрікменстанның Ахал уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы – Кака қаласы.

Тарихы
------

1925 жылы қаңтарда Түрікмен КСР-нің Полторацк округінің орталығы Гинсбург кенті болатын **Гинсбург ауданы** ретінде құрылды. 1926 жылы тамызда Полторацк округі таратылып, Гинсбург ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1927 жылы қаңтарда Гинсбург ауданы **Каахка ауданы**, ал оның әкімшілік орталығы Каахка болып өзгертілді. 1939 жылы қарашада Каахка ауданы жаңадан құрылған Ашхабад облысына берілді.

1959 жылы мамырда Ашхабад облысы таратылып, аудан қайтадан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1963 жылдың қаңтарында Каахка ауданы жойылды, бірақ сол жылдың желтоқсанында қалпына келтірілді.

1970 жылы желтоқсанда Мары облысы қайтадан құрылды, оның құрамына Каахка ауданы кірді. 1973 жылы желтоқсанда аудан қайта құрылған Ашхабад облысына берілді.

1988 жылы Ашхабад облысы қайтадан жойылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1992 жылы 14 желтоқсанда Каахка ауданы Кака атырабы болып өзгертіліп, Ахал уәлаятының құрамына енді.

2018 жылдың 5 қаңтарында Түрікменстан Парламентінің Ахал уәлаятының аумағында болған Алтынасыр атырабын жоюына байланысты оның құрамына кіретін Мән және Шаш кеңесшіліктері Какаға берілді.

Сол қаулымен Кака атырабының әкімшілік орталығы — Кака қаласының статусы атырап құқығы бар қаладан атырап құрамындағы қалаға өзгертілді.

Археология
----------

Душақ ауылынан оңтүстікке қарай 4 км және Ашхабадтан солтүстік-шығысқа қарай 175 км жерде ауданы 26 га болатын қола дәуіріне жататын йаз мәдениетінің Ұлықтепе археологиялық ескерткіші орналасқан.

Ол Қаратепе, Намазғатепе, Алтынтепе және Йылғынлытепемен қатар Көпетдақ етегіндегі ежелгі егіншілердің ірі қоныстары жүйесіне кіреді.

Ұлықтепенің ең ерте қабаттары дамыған энеолит кезеңіне жатады. Орталық Азияның оңтүстігіндегі қола дәуірі/темір дәуірі ауысуындағы миграциялардың рөлін зерттеу үшін Ұлықтепеде қазылған 17 қаңқадан митохондриялық ДНҚ зерттелді.

Кейбір митохондриялық гаплотоптар қазіргі Батыс Еуразия популяцияларындағыларға жақын болып шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Түрікменстан парламенті Ахал уәлаятының әкімшілік-аумақтық бөлінісіне өзгерістер енгізді  (орыс.) (5 января 2018).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 1 мамыр 2018.
2. ↑  *Амансарыев Б.* «НТ» — Француз археологтары ерте темір дәуірінде болған Түрікменстандағы Ұлықтепе қаласын ашты. Сол кездің өзінде патшалар болды....  Центразия (23 қараша 2002).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 1 маусым 2019.
**Қыпшақбай Досанұлы** - 20 ғасырдың басына дейін өмір сүрген ақын. 

  

Омбы аймағында туып, сексенге таяған шағында сол төңіректе дүние салған. 

Мұсылманша сауатты, ел ішінде беделді адам болған. Жетісулық Бақтыбай ақынмен айтысқа түскен. "Шә**мші уәзір", "Ахмет патша", "Қарамолда", "Шаһарман" "Сейітбалдың Далқоразбен соғысы"** дастандары бар. Ерден батырды мадақтау сайысында бір топ ақынның (Орынбай, Жанақ, Сақау, т.б.) ішінен Шөженің жеңіп шыққандығы осы Қыпшақбайдың мұрасы арқылы айғақталып отыр. М.Дулатұлы өзінің **"Оян, қазақ!"** кітабында оның есімін зор ілтипатпен атап, өнердегі жорғаға теңеген. 

**Қыпшақбайдың** бірқатар өлеңі Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Котел** – Қалба жотасының оңтүстік-батысындағы оқшауланған тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма ауданы Жарық ауылының солтүстік-шығысында 29 км жерде, Шар және Көкпекті өзендерінің аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1089 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр.

Жер бедері
----------

Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді келген. Солтүстігінде Сарыжал жотасы, батысында Қаражал таулары, оңтүстігінде Қарғалы тауы, шығысында Жұмағұл тауы орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы палеозойдың тақтатасы, құмтас және интрузивті жыныстардан түзілген.

Өсімдігі
--------

Беткейіндегі қызғылт қоңыр, қара топырағында далаға тән өсімдіктер өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Қыпшақбаев Иса** (15.1. 1927 жылы туған, Қызылорда облысы Сырдария ауданы Абай ауылы) — ғалым, профессор (1993), Қазақстан Ғылым Академясының академигі (2003).

1948—1997 жылы Қазақ ауыл шаруалығы институтында, Қазақ ауыл шаруалығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зертеу институтындатында (1970—1978 жылдары директор), Қазақ ауыл шаруалығын механикаландыру ғылыми-өндірістік бірлестігінде (1978—1997 жылдары бас директор) ғылыми-педагогикалық, басшылық қызметтер атқарды. 1997 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ұстаз.

Негізгі ғылыми еңбектері ауыл шаруалығы техникасын механикаландыруға арналған. Қыпшақбаевтың басшылығымен жасалған ауыл шаруалығы дақылдарын егу және жинау, мал шаруашылығындағы қол еңбегі мен өндірістік процестерді кешенді электрмеханикаландыру, табиғи және мәдени жайылымдарды жақсарту, жем-шөп жинау және дайындау, сумен қамтамасыз ету, т.б. жұмыстарды механикаландыруға арналып жасалған құралдар мен техникалар, жел эрозиясына ұшыраған және суландырылатын жерлерге егілетін ауыл шаруашылығы дақылдарын өңдеу және жинау жұмыстарын кешенді механикаландыруға арналған технология республика шаруашылықтарында кеңінен қолданылды. Оның ішінде ауыл шаруалығы машиналарын жөндейтін және техникалық қызмет көрсететін жабдықтар, топырақ өңдейтін машиналар кешені, т.б. өндіріске енгізілді. Осы жеткен табыстары үшін 1970 — 90 ж. аралығында интститут пен Қыпшақбаев басшылық еткен бірлестік республиканың "Алтын кітабына" жазылды.

100-ден аса ғылыми еңбектің, 16 авторлық куәліктің иегері.

Құрмет белгісі, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Энциклопедиясы
Тайлар(тайша ไทยสยาม)-Тайланд елінің басты этносы. Діні-буддизм.Тілдері-тайлық. Оларды басқаша сиам немесе кхонтай(тайша khotai-босадам) деп атайды. Халқының саны-90 млн. адам. Лао, буи, чжуань және т.б. ұлттар тайлардың туыс ұлттары болып саналады.

Нан провинциясындағы Будда статуясы

Тілі
----

Тай тілін көбінесе тайлар қолданады. Бұл таңқаларлық емес, себебі тай тілі 5 томнан(бұл өте қиын) тұрады.Тай тілі тай-кхадай тіл отбасысына жатады.

Діні
----

Тайлардың 95 пайызы Тхеравада буддизмінде құлшылық етеді. Бұл дін шыдамдылықты талап етеді. Сол себепті тайлар өте шыдамды келеді.Олардың ең басты міндеттері санук(ләззат алу), сабай(жағымдылық) және сабай (әсемдік). Тайлардың ең басты ерекшелігі , олардың күлкісі. Тайлар әр нәрсеге күлімсіреумен қарайды.

Тағамдары
---------

Сорпа:том-ян- кунг, том кха гай, том-ян және т.б. Тіскебасарлар:тайша спринг роллдар. Қою тағамдар:Жасыл кари , пад-тай, қызанақ , брокколи және креветкалар қосылған қарақұмық кеспесі және т.б.

Тарихы
------

Адам баласы Тайланд аумағын палеолит дәуірінен бері өмір сүріп келе жатыр.Тайлар ертеден Тайландтың аумағында мекен етіп келеді. Оның басқа үнді-қытай мемлекеттерден ерекшелігі, олар ешқашан бодан болмаған. Сол үшін олар өздерін кхонтай , яғни бос , тәуелсіз адам деп атайды.

Сілтемелер
----------
Соната Солнца. Скерцо.1907.
**Скерцо** (итал. *scherzo*, дәлме-дәл — әзіл) — 

1. әзіл-қалжың сипаттағы мәтіндерге жазылған бір дауысты вокалдық пьеса.
2. Жылдам екпінде, ойнақы сипатта жазылған, ырғағы мен әуені еркін алмасып отыратын аспаптық пьеса.

  

Скерцо көбіне аспаптық сюита құрамына енеді; ал 18 ғасырдың соңында симфонияның, сонатаның, квартеттің, т.б. құрамына қосыла бастады. Өлшемі 3/4 немесе 3/8. Скерцоның классикалық түрін Л.В. Бетховен қалыптастырды және оны сонаталық-симфониялық топтамаларына енгізді. Сондай-ақ Скерцо жеке аспаптарға да арналып жазылды. 

Скерцо қазақ музыкасында 1930 жылдан пайда бола бастады. Мысалы, М.А. Штейнбергтің "Түрксібі" (1933) мен А.А. Зильбердің "Жаңарған Қазақстан" (1938) симфонияларының 3-бөлімдері; В.В. Великановтың скрипка мен фортепьяно үшін жазылған скерцосы (1964); Е.Рахмадиевтің труба мен оркестрге арналған скерцосы (1966); М.Сағатовтың труба мен фортепьяно үшін жазылған скерцосы (1965). Скерцо жанрында елеулі еңбек еткен композиторлар — Е.Г. Брусиловский, Қ.Қожамияров, Ғ.Жұбанова, С.Мұхамеджанов, т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
2. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Каталитикалық конвертер
**Каталитикалық конвертер-нейтрализатор** (ағылш. *catalytic converter*) — газдардың уыттылығын төмендететін газ шығару жүйесінде орналасқан құрылғы. Катализатордың негізгі жұмысы отын және оттегінің стехиометриялық қатынасы болып табылады. Химияда катализатор — бұл химиялық реакцияның жылдамдығын арттыратын зат. Мұндай заттарға мыс, никель, алтын, платина, палладий, родий, хром жатады. Автомобиль катализаторының жұмыс істеу принципі катализатор бола алатын заттардың жеделдету реакцияына қабілеттілігіне негізделген.

Катализатордың негізгі қызметтері
---------------------------------

* Көліктен шығатын қалдық газдардағы көміртегі тотығының санын азайту;
* Пайдаланылған газдардағы көмірсутектер деңгейін азайту;
* Пайдаланылған газдардағы азот оксидінің құрамын азайту немесе толық жою.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Юрий Макаров Нейтрализатор — и наше будущее? // за рулём : журнал. — М.: За рулём, 1997. — № 7. — С. 48.
**Каталаун даласы** (Campi Catalaunici) — 451 жылы мауысмның 2-жартысында атақты «халықтар шайқасы» болған жазық дала; Францияның солтүстік-шығысында (Труаның батысына таман; Каталаунум қаласына байланысты осылай аталған; қазіргі Шалон-сюр-Марн); рим қолбасшысы Аэци бастаған әскер мен олардың уақытша одақтастары – вестготтар, бургундтар, франктер, аландар т.б. тайпалар әскері Аттила бастаған ғұн әскерін тас-талқан етті.

Ғұндар этникалық жағынан әр текті еді, бірлігі болмағанлықтан жеңілді. Каталаун даласындағы шайқас тарихтағы ең бір қантөгіс майдан болды және ғұндардың Батыс Куропаға қарай одан әрі жылжуын тоқтатты. Көп кешікпей ғұн «мемлекеті» жойылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1974. 5 том.
Үлгі:Infobox Military Conflict
**Каталаун шайқасы** — Каталаун даласында (лат. *Campi Catalaunici*; фр.  — Шалон-ан-Шампан) 451 ж. маусымның 20-на таман ғұндардың Еділ қағаны өткізген ірі ұрыс. Каталаун даласындағы ұрыс Ганнибалдың тұсындағы (216 бзб ж.) Канн, Наполеонның тұсындағы Ватерлоомен (1815 ж.) қатар тұра алатын Еуропа және әлемдiк тарихтағы атақты шайқастардың қатарына жатады.

451 ж. басында Еділ жорығын бастады. Ғұндармен бiрге кейбiр бағынышты герман тайпалары да болды. Рейннен өткен әскер Трирге бағыт алып, екi топпен Галлияның солтүстiк-шығысына бет бұрды.

Шешушi шайқас алаңы қазіргі Шампандағы (Франция) Каталаун даласы болды. Вестгот королi Теодорих сол қанатты, Аэций оң қанатты басқарып, ортадан одақтастар орын алды. Қарама-қарсы тұстағы әскердiң негiзiн құраған орталық позицияны ғұндар мен Еділ иелендi, ол вассалдарын сатың екі қанатына орналастырды.

Иордан жазып кеткендей, «ешкiм мұндай керемет оқиғаларды басынан өткермеген, бұл оқиғаларды жан-жақты жеткiзу үшiн кереметтiң тiкелей куәгерi болу қажет».

Вестготтардың патшасы Теодорих атпа найза тигеннен кейiн құлап, оның денесi тау болып жатқан өлiктердiң арасында жоғалып, тек келесi күнi ғана табылды. Ұрыс түнге дейiн созылды. Қараңғылық түсiсiмен рим-вестгот әскерлерi Еділ қағанның лагерiн атқылаудан ғұн садағының оғынан қорқып, тұрақтарына қайтып келдi.

Сол уақыттың жылнамашыларының көрсеткенiндей ғұндар ерекше жауынгер болды, алыстан найза лақтырып соғысса, жекпе-жекте өздерiн қанжардың жүзiнен қорғай отырып, жауларын арқаннан жасалған тұзаққа түсiретiн. Әскерде садақшыларға ерекше орын берiлдi, садақты пайдалануда ғұндар жоғарғы жетiстiкке жеттi. Ерекше ассиметриялық түрдегi садақ, майысқақ ағаштан жасалып, мүйiз пластинкалары, сiңiр, сүйек жапсырылып қуатына жететiн де, алыстан жауын жайрататын.

Вестготтар өз патшасының өлiмi үшiн кек қайтарғылары келдi. Дегенмен Теодорихтiң баласы Торисмунд «ғұндар қайтар жолында оның корольдiгiн iздейдi-ау» деген үреймен қайтуды шештi. Ал Еділ готтардың кеткенiн байқап, мұны жау тарапынан жасалып отырған қулыққа балап, лагерьде бiршама ұзақ болды.

Дегенмен, бiрiккен Еуропа әскерiмен соғыста ол маневр, яғни айла жасауды жөн көрдi. Тюрингия арқылы Еділ әскерiмен Паннонияға қайтып келдi. Проспер Тиро жазғандай, Каталаун даласындағы шайқаста «бiрде-бiр жақ жеңiске жеткен жоқ. Өлiм саны шексiз болды».

Галлиядағы жағдайды Еділ жорығының ерекше кең аумағымен түсiндiруге болады және шексiз үлкен территориядағы тайпалар мен бiрлестiктердi бiр жерден басқару аса күрделi болды. Шындығында 451 жылғы «халықтар шайқасынан» кейiн ғұндардың күшi әлi де қуатты едi. Әрине, бұл Еділ қағанға тән жеңiс болмаса да, бiрақ жеңiлiске де мүлдем жатпайды.
**Қосымшалар сервері** (ағылш. *application server*;орыс. *cервер приложений*) - көбінесе Java EE бағдарламалау платформасын қолданатын веб-серверлерге қолданылатын термин, бірақ-та негізгі мағынасы деректер қызметтерін, транзакция, жұмыс мөлшерін баланстау, үйлестірілген есептеу техникасы жүйелері тәрізді қызметтер түрлерінің бірін немесе бірнешеуін көрсететін бағдарламалық жасақтама қондырылған сервер компьютерін айтады.

Тағы қараңыз
------------

* Клиент–сервер моделі
* Қосымшалар серверлерін салыстыру.
* Сервер
* Жеке-дара сервер (Standalone server)
* Веб сервер
* IBM WebSphere Application Server
* JBoss
* GlassFish
* Реактор паттерні (Reactor pattern)

Сілттемелер
-----------



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуВеб сервер бағдарлама жасақтамасы |
| --- |
|  |
| ASP.NET | 
IIS \* IIS Express |
|  |
| C | 
Apache (Apache License 2.0) • Boa (GPLv2) (discontinued) • Cherokee (GPLv2) • Hiawatha (GPLv2) • Lighttpd (BSD) • Nginx (BSD 2-Clause-like) • Zeus (proprietary) (discontinued) |
|  |
| Java | 
GlassFish • IBM WebSphere Application Server • WildFly(JBoss) • Jetty • JEUS • JOnAS • Resin • Tomcat |
|  |
| Python | 
Zope |
|  |
| Pike | 
Roxen \* Caudium |
|  |
| Ruby | 
Mongrel |
|  |
| Erlang | 
Yaws |

 |
Өмірбаян
--------

Рза Оңғарбай Ахметұлы қыркүйектің 9 күні 1949 жылы Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Таушық поселкесінде туған. 
1966 жылы Таушықтағы Шахта орта мектебін, 1974 жылы Гурьев Мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген. 1974- 2002 жылдар аралығында Гурьевте, Таушық ауылында, Ақтау қаласында әртүрлі басқармаларда, Кеңес және әкімшілік қызметтерінде болды. 2003 жылдан бері облыстық «Маңғыстау» газетінде қызмет етеді және жеке шығармашылығымен айналысады. 
«Таушықтың сансыз таулары-ай», «Дәніспан», «Әзілдесейік әлеумет» атты кітаптары жарық көрді. Ол соңғы уақыттарда поэзия аудармасы, афоризм және әзіл әңгімелер жазумен айналысып жүр. Омар Һәйямның рубаяттарын аударып «Қандай нұрлы дидарың» деген атпен жеке кітап етіп шығарды. Сондай-ақ оның шығармалары бірнеше ұжымдық жинақтарға да енді.
**Қосымбет** – Арқат тауларының солтүстік-шығысындағы, Жартас тауының ең биік шоқысы.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма ауданы Қызылжетек қыстауынан оңтүстік-батысқа қарай 7 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 697 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 10 км-ге созылған, енді жері 3 км. Беткейлері көлбеу, тізбектелген шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Қаратау, оңтүстігінде Сабал, шығысында Маятас таулары, батысында Еспе қонысы бар.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр, боз топырақ жамылғысында бұта аралас селеу, көде, бетеге, жусан өседі. Етегі мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
1960 жылы 6 ақпанда Қызылорда облысының Қазалы ауданында туған.1975-1978 жж. – Қазалы қаласындағы 34-ші селолық кәсіптік-техникалық училищені қызыл дипломмен бітірген.
1979-1981 жж. Совет Армиясы қатарына шақырылған. Арнайы дайындықтан өткеннен кейін 1979 жылғы 27 желтоқсанда Ауған Халық Демократиялық Республикасында әскери қызметін атқаруға жіберілген.1981-1985 жж. Алматы құрлыс техникумын өнеркәсіптік-азаматтық құрлыс мамандығы бойынша бітіріп,2000-2004 жж. Орталық Азия университетін заңгер мамандығы бойынша бітірген.2004-2008 жж. – әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық мемлекеттік университетін журналистика мамандығы бойынша оқыған. 2005-2011 жж. – Ауған соғысы ардагерлері ұйымдарының "ҚАЗАҚСТАН АРДАГЕРЛЕРІ" қауымдастығы төрағасының орынбасары, самбодан әлемнің екі дүркін чемпионы Асқар Шайхиев атындағы Таэкван-до спорт клубының президенті және "Сауап" қоғамдық қорының президенті.2012 жылғы қаңтардан бастап - бесінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Әлеуметтік – мәдени даму комитетінің мүшесі. «Нұр Отан» Халықтық Демократиялық партиясының мүшесі, партиялық тізім бойынша сайланған. Қазалы ауданының "Құрметті азаматы". II дәрежелі «Айбын», "Құрмет", "За заслуги", "Долг и честь" ордендерінің кавалері, Ресей Федерациясының, Ауғанстан Ислам Республикасының, Монғолия Республикасының медалдарымен және құрмет грамоталарымен марапатталған.Таэкван-додан V дан - қара белбеу иегері."Ауғанның от жалыны", "Мен көрген соғыс", "Война, которую видел я", "Қан кешкен күндер", "Намыстың құлы – Алаштың ұлы", "Қаhарман", "Үш қырлы жебе" кітаптарының авторы. Б.Момышұлының "Қолбасшы күнделігі - Дневник командира" еңбегін басып шығарған.ҚР Президенті жанындағы Ұлттық кеңестің мүшесі. ҚР Президентінің тапсырмасыменен "Алғашқы әскери дайындық" пәні бойынша Мемлекеттік бағдарлама әзірлеген.

Дереккөзі
---------

"Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі"
**Қосымжан Бабақов** (1891-1956) - қазіргі Ақмола облысы Қорғалжын ауданында туған – қазақ әншісі (тенор), халық композиторы. Ғазиз Файзолланың шәкірті.

Өмірбаяны
---------

Қосымжан Бабақов музыкант отбасында өскен: әкесі домбырашы және әнші, ал анасы әнші және ақын болған. 1930 жылдан Қарағанды ​​облыстық радио комитеті хорының жетекші солисті. 1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақстан әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. 1937-1943 жылдары Қазақ филармониясының солисті. Біржан, Ақан сері, Балуан Шолақ, Ғазиз Файзолла, Үкілі Ыбырайдың әндерін орындады. 20-ға жуық ән жазды. Қосымжан Бабақовтың әндерін Р.Есімжанова, М.Көшкімбаев, Ж.Қартабаева, т.б. орындаған.

Өз жанынан «Темірші», «Завод», «Машина», «Отан үшін», «Жүр жолдастар майданға» т. б. әндерін шығарды. Әуезов Бабақовтың өзіндік дауысы мен орындау мәнерін ерекше ұнатып, жылы пікірлер білдірген. Біржан салдың әндерін Бабақовқа айтқызып, содан алған әсері бойынша «Абай жолы» романында әншіні суреттеген. Әншінің нотаға түсірткен әндері «Абай» операсында кеңінен пайдаланылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
2. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
**Бақытбек Жұмабекұлы Иманғожаев** – желтоқсан көтерілісін ұйымдастырушылардың бірі. 1961 жылы 10 наурызда Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Қызылсай ауылында дүниеге келген. 1964 жылы отбасымен бірге Алматы қаласына көшіп келген. Спорт мектебін бітіріп, 1979 жылы әскери борышын өтеген. 1981 жылы көркемсурет училищесінде 2 жыл оқыған. Кейін Театр және көркемсурет институтында білім алған. 3 жыл бойы режиссурада оқып, музыкатану факультетіне ауысқан. 1986 жылы 3,5 жылға бас бостандығынан айырылып, 2 жыл түрмеде отырған. «Желтоқсан» (1989) ұйымын құрушылардың бірі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Желтоқсан қарлығаштары» кітабы.
**Қосқамбай** – Ақирек тауларының шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Саумалкөл көлінің солтүстік-шығысында, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Мұса Шорманов ауылының солтүстік-батысында 34 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 628 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 3 км-ге созылған, енді жері 1 км.

Жер бедері
----------

Беткейі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Солтүстігінде қорымтас үйінділері кездеседі.

Өсімдігі
--------

Тауалдының қара топырақ жамылғысында бетеге, бидайық, т.б. дала өсімдіктері өседі. Етегі мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Ауа райымен емдеу** - жергілікті ауа райының қасиетін емге қолдану.

Табиғатта әр аймақта ауа райы әр түрлі болады, адам ағзасына түрліше әсер етеді. Ауа райына, әсіресе күн сәулесінің әсеріне байланысты адам ағзасында әр түрлі физиологиялық өзгерістер туып, тканьдерде, қанда биохимикалық процесстер болып отырады. Тау мен теңіз жағалауы және орман ауасы адамға өте пайдалы. Теңіз жағасындағы ауада йод, бром т.б. ағзаға қажетті химикалық заттар болады. Кең даланың таза ауасымен және қымызбен өкпе ауруларын емдейді. Құмды ыстық жердің ауа райы буын және бүйрек ауруларын емдеуге жақсы (Мойылды, Жаңақорған курорттары). Теңіз жағалауының ауасы жүйке жүйесі мен жүрек ауруларына шипалы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Раисова Бақытжан Мұқтарханқызы** (1959 жыл 6 қазанШығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Еңбек аулы) - ақын.

1976 жылы көршілес Шыңғыстай аулындағы орта мектепті бітірді. 14 жасынан өлең жазып, әдебиетке деген ерекше құштарлығымен көзге түскен.

1965-1967 жылдары Москвадағы сценаристер мен режиссерлер дайындайтын жоғарғы курсты тәмәмдаған .

1976 жылы Бақытжан Раисова С. М .Киров атындағы (қазір Әл Фараби атында) Қазақ Мемлекеттік университетіне қазақ тілі мен әдебиеті бөліміне оқуға түседі. Университеттегі ұстаздары Р.Нұрғалиев, З.Қабдолов, Т.Кәкішев, А.Оразбаева Бақытжанның әдебиетші - маман ретіндегі жан-жақты білімін, табиғи берген ақындық дарынын ұштауға, тереңдете түсуге сәулелі жол ашқандай болады.
Жоғары оқу орнын үздік аяқтаған Бақытжан 1981 жылы «Қазақ университеті» газетінде қызмет атқарады.1982 жылы Катонқарағай ауданындағы Аршаты аулына оралып мұғалім болып қызмет істейді.
1984-85 жылдары Бақытжан Раисова аудандық «Арай» газетінде аудармашы-тілші ретінде қызметте болады. Өзінің жүрек қалауымен әдебиетші ұстаздық жолға бет бұрады. 1987 жылдан 1997 жылға дейін ауданның танымал әдебиетші ұстазы атанады.
1995 жылы ұлы ақын Абай Құнанбаевтың туғанына 150 жыл толуына орай Алматыда өткен конференцияда Бақытжанға «Білім беру ісінің үздігі» атағы беріледі.

1997-2007 жылдары ол Өскемен қаласындағы Ахмет Байтұрсынов атындағы гуманитарлық - эстетикалық дамыта оқыту бағытындағы мектепте ұстаздық қызметін жалғастырады.

Оның өлеңдері «Қазақ әдебиеті», «Жас алаш», «Дидар», «Арай» газеттерінде, «Жұлдыз», «Ақ Ертіс», «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналдарында, «Балауса» студент-жастар топтамасында «Ағажай, Алтайдай жер қайда-ай» жинағында, «Алтай әуендері» атты топтама-хрестоматияда жарияланған.

Б. Раисованың 2000 жылы «Білім» баспасынан «Ай мен Алтай» 2005 жылы «Елорда» баспасынан «Сезім сәулесі» жыр жинақтары басылып шыққан.
2009 жылы «Ғасырдың мұңы» баспадан шығады. Өз заманының толғақты мәселелерін сезім сәулелерімен өрнектей білген ақын әрі ұстаз Б.Раисова қазір Өскемен қаласындағы Дарынды балаларды оқытатын гимназияда қызмет істейді.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**Қосшығұл Тауасарұлы**. 19 ғасырда өмір сүрген белгілі тұлға. Арқадағы **Сарысу уезі**нің құрамындағы **Алшын-Жағалбайлы болысы** құрамынан Таманың Әліп бұтағынан тараған ұрпақтарды өз алдына болыс қылып бөліп шығартқан Көшек Ерубайұлының ұсынысымен Қосшығұл Тауасарұлы Қарақыз болысының тұңғыш болыс басқарушысы болып сайланады. Ақыл-парасатының жоғарылығымен, сөз бастау, елді басқару үлгісімен танымал болады. Қосшығұлдың руы Таманың Дәулеткелдісінен, Барақ атты атадан.

- Кімсің?

- Қосшығұлмын.

- Қай Қосшығұл?

- Барақтың Қосшығұлы! - атанған жан екен.

Екі-үш жылдай болыс басқарушысы болып, алдына көптеген мақсаттар қойған жан екен. Арманына жете алмай, 33-тен 34-ке қараған шағында дүниеден озған. Қосшығұлдан соң Бегұлы Көшекұлы болыс болған. Қосшығұлдан туған балалардан ұрпақ үзілген. Қыздан туған жиендер баршылық. Қосшығұлдың інісі Дәуренбек те беріге дейін би болған. Дәуренбектің баласы Бекмағанбет Жайылма ауылына қоныс аударған елдің басында болып, Би атанған соңғы толқынның адам еді. Қосшығұл секілді өткір тірліктерімен танылған Сармашев Жазықбай да уағында "Барақтың Қосшығұлы" атанған екен. Жазықбай - Жамбыл облысы Сарысу ауданының мәдениет, жол бөлімдерін 1942-1963 жылдар аралығында басқарған белгілі тұлға.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н.Рахымжанов, "Жетіқоңыр:Жиделі және Жайылма"
**Шорқара** – төбелі-қырқалы, қалдық-денудациялық ұсақ шоқы.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Шортанды ауданы Жолымбет ауылынан 18 км солтүстік-батыста, Астана қаласының солтүстігінде 110 км жерде орналасқан.

Жер бедері мен геологиялық құрылымы
-----------------------------------

Абсолюттік биіктігі 412 м. Ені мен ұзындығы 1,5-2 км. Пішіні домалақша келген. Беткейлері көлбеу, әлсіз тілімденген. Құрылымы делювийлік-пролювийлік шөгінділерден тұратын ордовик жынысы.

Өсімдігі
--------

Қара топырағында-петрофитті шөптесін өсімдектер мен сұлыбас-селеу тараған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А 37 Астана:Энциклопедия.-Алматы: «Атамұра», 2008.-57
'*Мойнақ шағала*- қарабас шағаланың кішілеу көшірмесі.
'Мойнақ шағала'- қарабас шағаланың кішілеу көшірмесі. Салмағы 0.5 кг.Сырт пішіні көл шағаласына ұқсас, бірақ одан үлкендеу, суреті басқалау, қанаттарының ұшы қара және маңдайы мен беттері қоңыр түсті. Бұл құстың ашылу тарихы есте қаларлықтай. Бұл құс алғаш рет XX ғасырдың 30-шы жылдарында сипатталып жазылған, бірақ осыдан кейін 40 жыл бойы ескерілмеген. 60-жылдардың соңында Шығыс Қазақстандағы Алакөл көлінің Орта аралынан ұялау тобы табылды. Бұл жұмбақ құс мойнақ шағала деп аталады. Бұл да қарабас шағала сияқты, қазіргі Азияның үлкен бөлігін алып жатыр. Өте ертеде жоғалып кеткен Тетис теңізінің аралдары мен жағаларын мекендеген фаунаның тікелей ұрпағы. Алакөлден басқа Байкалдағы бірнеше көлде қоныстайды, Вьетнамда қыстайды. Тіршілігі туралы мәліметтер өте аз. Мойнақ шағала топ болып тіршілік етеді. Жәндіктермен қоректенеді. Бұлардың балапандары да қарабас шағаланың балапандары сияқты ақ мамықты. Шоғыры жиі қырып-жойылуға ұшырайды, сондықтан жыл сайын балапан шығаруға мүмкіндігі болмайды. Қазіргі кезде бұл сирек кездесетін құстың ұялау орны- жақында құрылған Алакөл қорығы, осында қорғауға алынды.

Дереккөздер
-----------
**Моисей Михайлович Копыленко** (25. 11. 1920 жылы туған, Одесса — 18. 12. 1997, Алматы қ.) — тіл білімі маманы, филологиялық ғылым докторы (1967), Профессор (1968). Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1945). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946—1951 жылы Одесса ғылым кітапханасының қолжазба және сирек кітаптар бөлімінде бас кітапханашы. 1951—1957 жылы Одесса университетінде оқытушы. 1957—1978 жылы Алматы шетел тілдері педогогикалық. институтында оқытушы. 1962— 1970 жылы осы институтта ғылым-зерт. жұмысының проректоры. 1978—1995 жылы ҚазКСР ғылым академиясының Тіл білімі институтының орыс тілі және әлеум. лингвистика белімінің меңгерушісі. 1995—1997 жылы Қаз МӘТУ-де орыс және жалпы тіл білімі кафедрасының меңгерушісі. Көптеген еңбектерінде қазақ пен орыс тілдерінің ауыс-түйіс процестерін сөз етеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Юкола** - Шығыс Сібір мен Қиыр Шығыс халықтары дайындаған кептірілген балық немесе бұғы еті. Кейбір аудандарда юколу пештің үстіне ысталған немесе кептіру алдында аздап тұздалған. 

Юкола Куриль аралдары мен Беринг теңізінің жағалауларының жергілікті тұрғындары өз қажеттіліктері үшін өндіреді. Ол ұзақ уақыт сақтауға және тасымалдауға ыңғайлы консервілер ретінде адамның тамақтануына, сондай-ақ ұзақ уақыт өту кезінде жүру мүмкіндігімен қосымша өңдеусіз тамақтануға дайындалады. Аштықты жақсы қанағаттандырады, шөлдемейді. Дайындау үшін лосось етінің еті, сондай-ақ шортан, ақ балық және т.б. пайдаланылады. Төменгі сорттардың балығы ит тағамына кептіріледі.

Юкол астындағы балық қабатқа кесіліп, кептіру үшін рельстерге ілінеді. Түнде балық қатып қалады, бір күнде ериді, дегидратация процесі жүреді. Тұрақты теріс ауа температурасында мұздың сублимациясы жүреді. Юкола қасиеттері бойынша стокфиске жақын.

1. ↑  pikabu.ru
**Урицкий Моисей Соломонович** (*02.01.1873, Черкассы, - 30.08.1918, Петроград*) — Россиядағы революциялық қозғалыстың қайраткері. 1917 жылдан Компартия мүшесі. Көпес отбасында туған. Киев университетінің заң факультетін бітірген. 1890 жылдардан революциялық қозғалысқа қатысты, насихат жұмысын жүргізді, 1899 жылы тұтқындалып, Якутск губерниясына жер аударылды. Онда 5 жыл болды.

РСДЖП екінші съезінен (*1903*) кейін меньшевиктерге келіп, партия жұмысын жүргізді. 1906 жылы Вологдаға, кейін Архангельск губерниясына жер аударылды. 1914 жылы шетелге кетті. 1917 жылғы Сәуір революциясынын кейін У.Петроградқа қайтып оралды. РСДЖ(б)П алтыншы съезіне қатысып, партияның ОК мүшелігіне сайланды. РСДЖ(б)П ОК-нің 1917 жылғы 16 (29) қазандағы мәжілісінде қарулы көтеріліске басщылық ету үшін Әскери революция партиялық орталыққа енгізілді. У. Пертоград әскери-революция комитетінің мүшесі, Сыртқы істер министрлігінің комиссары, кейінірек - Құрылтай жиналысын шақыру ісі жөніндегі Бүкіләлемдік росс комиссияның комиссары болды. РК(б)П жетінші съезінде ОК мүшелыгіне кандидат болып сайланды. 1918 жылы Петроград Төтенше комиссиясының төрағасы. Эсер А.Канегиссер қастандықпен атып өлтірді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1977. 11 том.