**Паплық Тақ** (лат. *Sancta Sedes*, итал. *la Santa Sede*) — Рим Папасы мен Рим куриясының ресми ұжымдық атауы.

Папалық Тақтың егемендігі
-------------------------

Папалық Тақ - persona sui generis мәртебесіндегі егеменді субъект. Папалық Тақ сонымен қатар өзінің қосалқы егеменді территориясына ие, Ватикан қаласы, оны Рим Папасы атынан губернатор басқарады (Ватикандағы папа комиссиясының президенті деп аталады). Бұл лауазымды әрқашан Рим Папасы тағайындаған Рим куриясының кардиналы атқарады.

1929 жылы Италия Корольдігімен Латеран келісімдерінде расталған Ватиканның егемендігі шамамен бір жарым мың жыл бұрын пайда болған Папалық Тақтың тұрақты зайырлы егемендігінен туындайды (601 жылы Ұлы Рим папасы Григорий белгілеген), Қазіргі әлемдегі ең көне Егемен бірлік.

Папалық Тақтың егемендігі халықаралық құқықта тәуелсіз және егеменді аумақтың болуына мүлдем тәуелді емес деп танылады (persona sui generis). Барлық дипломатиялық қатынастар Ватикан қаласымен емес, Папалық Тақпен орнатылады. Шет мемлекеттердің дипломатиялық миссиялары Папалық Тақ кезінде аккредиттелген. Папалық Тақтың дипломатиялық миссиялары Апостолдық нунциатуралар деп аталады және оларды Апостолдық нунциалар (Төтенше және Өкілетті Елші мәртебесі) немесе Апостолдық пронунциалар (төтенше елші және өкілетті министр мәртебесі) басқарады. Папалық Тақ - Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақты бақылаушысы.

Папалық Тақ-Рим Папасы басқаратын теократиялық сайланған монархия, оны конклав (Кардиналдар колледжі) өмір бойы сайлайды. Рим Папасы үш ажырамас функцияға ие:

* Монарх мәртебесіндегі зайырлы Егемен ретінде (егемен князь біліктілігімен);
* Рим епископы ретінде ол католик шіркеуінің басшысы және оның жоғарғы билеуші иерархы;
* Ватикан қаласының егемендігі ретінде (егеменді князьдік мәртебесіндегі көмекші аумақ).

Папалық Тақтың Үкіметі-римдік курия, ол мемлекеттік хатшылықтан (екі бөлімге бөлінген — жалпы істер және сыртқы істер), комиссиялар мен қауымдардан тұрады.

Тарихы
------

Әулие Джон Латеран базиликасының Арка апсисінде орналасқан папа тағының Папалық Тақты бейнелейді.
Ватикандағы Әулие Петр базиликасының қасбеті
Ватикан, Папалық Тақтың егеменді аумағы
1322 жылы Папалық Рим императорларының жақтастары гибеллиндер (Хохенстауфендерден бастап) Папалық Тақтың жақтастары гельфтермен соғыста жеңілгеннен кейін, Папа резиденциясы 1309 жылы Римнен эвакуацияланған Авиньонда уақытша болды. Папалық Тақтың Римге оралуы 1377 жылы Григорий XI понтификатында болды.

1871 жылға дейін Папалық Тақ Апеннин түбегінің барлық орталық бөлігін (шіркеу мемлекеті, Папа мемлекеті, Папа мемлекеті — Stato della Chiesa немесе Stato Pontifico) алып жатқан үлкен көмекші егеменді территорияға ие болды. Рим Папасы зайырлы Егемен ретінде кейде Папалық таққа тиесілі территорияларды толық зайырлы басқаруға берді, осылайша ол тағайындаған билеушілер түрінде зайырлы феодалдық вассалдар шығарды. Мұндай билеушілерге Рим Папасы Герцог атақтарын (сирек маркиздер, онша маңызды емес вассалдар) және Папалық шіркеудің гонфалоньері атағын берді. Мысалы, 1561 жылы Рим Папасы Пиус IV (Джованни Анджело Ди Медичи) өзінің немере інісі Косимо Ди де Медичиге Тоскана мен Флоренцияны Гонфалоньер және Папалық шіркеу генералы дәрежесінде папалық вассал ретінде иеленген Тоскана Ұлы Герцогы мен Флоренция герцогы атақтарын берді.

1870 жылы Пиус IX понтификаты кезінде Италия королі Виктор Эммануэль II-нің Гарибальди дайындаған әскерлері шіркеу мемлекетінің аумағына басып кірді және сол кезде 17000-нан аспайтын Папалық Тақтың әскери құрамалары мен жандармериясына қарсы тұруды бірнеше рет жоғары күштермен басып озды және Римді басып алды. 1861 жылы, Италияның біріккен корольдігі жарияланған кезде, Рим осы мемлекеттің астанасы болып жарияланды (іс жүзінде ол Виктор Эммануэль II-нің Сардиния королі ретіндегі резиденциясы Турин болды); осы сәттен бастап француз-Пруссия соғысына дейін француздардың әскери қорғауында болған Римнің иелігі Италия үшін ерекше саяси Рим мәселесін құрады.

1870 жылдан кейін Папа мемлекеті тоқтап, Папалық Тақ көмекші территориялардан айырылды. Алайда Рим папасының өзіне, Рим куриясы мен папа сарайының мүшелеріне ешкім қол сұғуға батылы бармады. Папалық Тақтың резиденциясы — Ватикан — корольдік полиция тіпті Папалық Тақтың бірде-бір құрлықтағы әскери құрылымын қарусыздандырмайтын дәрежеде қол сұғылмады: Рим азаматтарынан тұратын Палатин гвардиясының корпусы (милиция) да, папалық рыцарьлардан-римдік патрицийлерден және Папалық Тақтың дворяндарынан тұратын асыл гвардия (Guardia Nobile) да жоқ, тіпті функциялары территориясынан айрылған папалық жандармерия да, Швейцария гвардиясы да емес-Папаның жеке күзеті. Тек легионерлер (папалық зуавтар) және Папа флотының бөліктері қарусыздандырылды. Италия корольдігі 1871 жылдан 1929 жылға дейін Папалық таққа берілген барлық атақтар мен асыл атақтарды сөзсіз және толық мойындады, бұл егеменді көмекші территорияның ресми болмауы кезінде (бірақ қызығушылық ретінде Ватикан аумағы әлі күнге дейін папалық әскери бөлімдермен қорғалған). Папалық Тақ ешқашан өзінің ерекше егемендігінен айырылмаса да (persona sui generis мәртебесінде), алайда 1871 жылы ол феодтарды беру, тиын соғу және баждар мен салықтарды жинау мүмкіндігінен айырылды.

Бірақ 1929 жылы Италия Корольдігі мен Папалық Тақ Латеран келісімдерінде өздерінің қарым-қатынастарын заңдастырды және Италия Корольдігі Ватиканды (және понтифик — Кастель-Гандольфоның жазғы резиденциясын) Папалық Тақтың толық юрисдикциясына ресми түрде қайтарған кезде бір-бірін егеменді субъектілер ретінде тануды ресми түрде растады (заңды түрде, өйткені іс жүзінде Италия Корольдігі бұрын-соңды бірде-бір заңды Ватиканға қатысты акт).

Ватикан тәуелсіз мемлекет емес (кейде құжаттарда қала-мемлекет деп аталады — "Stato della Citta del Vaticano"), бірақ Папалық Тақтың егеменді территориясы (оны жиі шатастырады). Бұл саяси-аумақтық құрылымның мәртебесі Латеран келісімдерінің ережелерімен белгіленген. Ватиканның егемендігі тәуелсіз емес, Папалық Тақтың егемендігінен туындайды, ал соңғысы дипломатиялық қатынастар орнатуға қабілетті негізгі Егемен субъект болып табылады. БҰҰ-да Ватикан емес, Папалық Тақ бақылаушы болып табылады.

Халықаралық құқықтағы мәртебе
-----------------------------

Папалық Тақ мемлекеттік тәжірибеде де, қазіргі заңгер ғалымдардың еңбектерінде де мемлекеттердің құқықтары мен міндеттеріне ұқсас құқықтар мен міндеттерге ие халықаралық жария құқықтың субъектісі ретінде танылды. Папалық Тақ, Ватикан қаласы-мемлекетінен айырмашылығы, халықаралық құқықта бұрыннан қалыптасқан мемлекеттілік критерийлеріне сәйкес келмесе де-тұрақты халықтың, белгілі бір аумақтың, Тұрақты Үкіметтің және басқа мемлекеттермен қарым-қатынас жасау қабілетінің болуы-ол халықаралық құқықта толық заңды тұлғаға ие. бұл оның халықаралық құқықпен дипломатиялық қарым-қатынасты сақтайтындығымен дәлелденеді. 180 мемлекет, ол әртүрлі үкіметаралық Халықаралық ұйымдарға мүше мемлекет және ол: "егеменді мемлекеттердің халықаралық қауымдастығы құрметтейтін және халықаралық құқықтың субъектісі ретінде қарастырылатын, дипломатиялық қатынастар орнатуға және халықаралық құқыққа сәйкес бір, бірнеше немесе көптеген мемлекеттермен міндетті келісімдер жасауға мүмкіндігі бар, олар бүкіл әлемде бейбітшілікті орнатуға және сақтауға бағытталған".

### Дипломатия

Папалық Тақпен халықаралық қатынастар.     Дипломатиялық қатынастар      Өзге қатынастар      Қатынастар жоқ
Орта ғасырлардан бастап Римнің епископтық тағына егеменді білім берілді. Папалық Тақ бірнеше егеменді мемлекеттермен, сондай-ақ Еуропалық Одақпен және Мальтаның Егеменді Әскери орденімен ресми дипломатиялық қатынастарды қолдайды және Палестинаны азат ету ұйымымен ерекше сипаттағы қатынастарды қолдайды. Папалық таққа аккредиттелген 69 дипломатиялық өкілдіктер Римде орналасқан. Папалық Тақтың шетелде 180 тұрақты дипломатиялық өкілдігі бар, оның 74-і тұрғын емес, сондықтан оның 106 нақты өкілдігінің көпшілігі екі немесе одан да көп елдерде немесе халықаралық ұйымдарда аккредиттелген. Папалық Тақтың дипломатиялық қызметін мемлекеттік хатшылық мемлекеттермен байланыс бөлімі арқылы басқарады. Папалық Тақ қарым-қатынасты қолдамайтын 13 халықаралық мойындалған мемлекет бар. Папалық Тақ-Қытай Халық Республикасының Үкіметін емес, Қытайдың өкілі ретінде Қытай Республикасының үкіметімен дипломатиялық қарым-қатынаста болатын жалғыз еуропалық халықаралық құқық субъектісі.

Папалық Тақ-әртүрлі халықаралық ұйымдар мен топтардың мүшесі, соның ішінде халықаралық Атом энергиясы агенттігі, халықаралық телекоммуникация одағы, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы, Химиялық қаруға тыйым салу ұйымы және Біріккен Ұлттар Ұйымының Босқындар ұйымы жөніндегі Жоғарғы комиссары. Папалық Тақ сонымен қатар әртүрлі халықаралық ұйымдарда, соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясында, Еуропа кеңесінде, ЮНЕСКО-да, Дүниежүзілік сауда ұйымында және азық-түлік және ауылшаруашылық ұйымында тұрақты бақылаушы болып табылады.

Әскер
-----

Швейцариялық гвардия
Әр түрлі еуропалық державалар сияқты, бұрынғы папалар швейцариялық жалдамалыларды Армия қатарына қосқанымен, Папалық швейцариялық гвардияны Рим папасы Юлий II 1506 жылы 22 қаңтарда Рим папасының жеке күзетшілері ретінде құрды және бұл функцияны жалғастыруда. Ол Папа жылнамасында "Ватикан Мемлекеті" бөлімінде емес, "Папалық Тақ"бөлімінде көрсетілген. 2005 жылдың соңында гвардияда 134 адам болды. Қабылдау Папалық Тақ пен Швейцария арасындағы арнайы келісім негізінде жүзеге асырылады. Барлық жұмысқа қабылданғандар католиктер, Швейцария азаматтығы бар үйленбеген ер адамдар, Швейцария Қарулы Күштерінде негізгі дайындықтан өткен және тиісті мінез-құлық сертификаттары бар, 19-30 жас аралығындағы және бойы кемінде 175 см (5 фут 9 дюйм) болуы керек. Топ мүшелері атыс қаруымен және дәстүрлі халебардпен (швейцариялық вульга деп те аталады) қаруланған және күзет тактикасына үйретілген.

Ватикандағы Ватиканның жандармерия корпусы деп аталатын полиция күштері Папалық таққа емес, қала-мемлекетке тиесілі.

Папалық Тақ БҰҰ-ның ядролық қаруға тыйым салу туралы келісіміне, ядролық қаруды толығымен жою туралы келіссөздер жүргізу үшін міндетті келісімге қол қойды.

Сілтемелер
----------

* Папалық Тақтың ресми сайты "Sancta Sedes" сегіз тілде қол жетімді — ағылшын, испан, итальян, қытай, латын, неміс, португал, француз
* Латеран келісімдерінің мәтіні Мұрағатталған 23 мамырдың 2018 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Robert Araujo and John Lucal, Papal Diplomacy and the Quest for Peace, the Vatican and International Organizations from the early years to the League of Nations, Sapienza Press (2004), Үлгі:ISBN, p. 16. *See also* James Crawford, The Creation of States in International Law, (1979) p. 154.
2. ↑  These criteria for statehood were first authoritatively enunciated at the Montevideo Convention on Rights and Duties of States, signed by American states on 26 December 1933.
3. ↑  e.g. IAEA Мұрағатталған 12 желтоқсанның 2007 жылы. OSCE Мұрағатталған 8 шілденің 2014 жылы. IOM Мұрағатталған 12 желтоқсанның 2007 жылы.
4. ↑  Ватикан емес
5. ↑  Bilateral and Multilateral Relations of the Holy See Мұрағатталған 12 қазанның 2010 жылы.. The Vatican. (31 May 2007). Retrieved 11 September 2011.
6. ↑  179 states have full diplomatic relations with the Holy See.  Zenit News Agency (11 January 2012).
7. ↑  *Annuario Pontificio 2013* (Libreria Editrice Vaticana, 2013, Үлгі:ISBN), pp. 1307 (Rappresentanze Pontificie) and 1338 (Corpo Diplomatico presso la Santa Sede)
8. ↑  Holy See Press Office: "Bilateral and Multilateral Relations of the Holy See" Мұрағатталған 6 қыркүйектің 2014 жылы.