recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Артхашастра**  (санск. артха — "басқару", шастра — "заңдылық", яғни "басқару заңдылығы") — көне үнді трактаты, патшалардың өмірі мен қызметін қамтитын санскрит тіліндегі көне ережелердің бірі. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың 2-жартысында пайда болып, бүгінгі нұсқасы б.з. 1-2 ғ-да қалыптасып болған деген болжам бар. А. 15 бөлімнен тұрады: патшаның мінез-құлқы мен уәзірлерді таңдау әдісі, қазынаны толтыру жолдары, сот және тергеу жұмыстары, қылмыс пен жазалау, қарсыластарды жоюдың құпия әдістері, саясат пен соғыс өнері, қоғамдық ұйымдармен қарым-қатынас, құпия тыңшылар пайдалану жолдары т.б. А-ның негізгі идеясы: патша саяси жетістікке жету жолында ешбір әдістен бас тартпауы керек. "Патшаның саясаты өзінің жерін ұлғайтуға бағытталған, сондықтан көршілер оның жауы болып табылады, ал көршілердің көршісі — одақтастар". А. білімнің көптеген салаларын қамтиды. Онда өте тәптіштеліп мынадай жүйелер берілген: "патшалықтың 7 белгісі", "патшада болуы мүмкін 7 кемшілік", "сыртқы саясаттың 6 әдісі", "қамалдардың 6 түрі" т.б. А. Үндістан мәдениеті мен мемл. құрылысының көне тарихын зерттеуде негізгі дерек бола алады. Әдеб.: Индуизм, Джайнизм, Сикхизм/Под общ. ред. Альбедиль М.Ф. М. 1996.
**Артуро Эрасмо Видаль Пардо** (исп. *Arturo Erasmo Vidal Pardo*; 1987 жылы 22 мамырда Сантьяго қаласында туылды) — чилиялық футболшы, Чили құрама командасының жартылай қорғаушы (сондай-ақ қорғаушы позициясында ойнай алады).

Мансабы
-------

### Алғашқы қадамдар

2006 жылы алғаш рет профессионалдық футболды «Коло-Коло» клубында бастап,алғаш матчын «Универсдад де Чили» клубына қарсы ойнады. Видаль матч аяқталуға 10 минут қалғанда Гонсало Фьероны ауыстырды. Алғашқы маусымнан ақ Чили чемпионы атанды. Келесі маусымда да сәтті өтіп, Видаль клуб үшін жақсы ойын көрсетті. Жас футболшы 30 матчты ойнап, 3 гол соқты. Осы кезден бастап басқа клубтар оған қызыға бастады.

### Байер 04

2007 жылы неміс клубымен контраққа қол қойды. Трансфер құны 11 млн. долларды құрады, сондай-ақ қосымша контракт үшін 7,7 млн. төледі. «Коло Коло» үшін Видаль ең қымбатқа сатылан ойыншы болып қалды. 

2007 жылы 19 тамызда Видаль жаңа клуб үшін алғаш матчың Гамбургқа қарсы өткізіді. 3 ойыннан кейін ол алғаш голын соқты. Маусымда негізгі ойыншылардың бірі атанып, келесі маусымдарда 29 және 31 матч өткізіді.

### Ювентус

2011 жылы 22 шілдеде ресми түрде «Ювентус» ойыншысы атанды. Ойыншы 5 жылдық контракқа қол қойды. Трансфер құны 10,5 млн.евроны құрады. Жаңа клубта негізгі құрамның тұрақты ойыншысы атанды. Видаль екі жыл ішінде екі рет Италия чемпионы атанды. 2012/13 маусымда ол 10 голмен ерекшеленіп, 8 рет голдық доп берді.

2013 жылы 28 қарашада Чемпиондар Лигасындағы маңызды ойында Копенгагенаның қақпасына хет-трик жасады. «Ювентустың» тарихында Чемпиондар лигасында хет-трик жасаған үшінші ойыншы атанды.

Ұлттық құрамада
---------------

Әлем чемионаты. Бразилия vs. Чили
2007 жылы Чилидің жастар құрамасында Видаль Оңтүстік Америка чемпионатына қатысып, 6 голмен ерекшеленіп, 2-ші бомбардир атанды. Сол жылы әлем чемионатына қатысып, құрамасымен 3 - ші орынға ие болды.

Сол 2007 жылы Видаль негізгі құрамаға шақырылып, Венесуэла командасына қарсы ойын көрсетті. 

2010 жылғы және 2014 жылғы әлем чемпионаттарына қатысты.

Жетістіктері
------------

**«Коло-Коло»**

* Чили чемпионы (3): Апертура (2006, 2007), Клаусура (2006)

* Оңтүстік Америка кубогінің финалисті(1): 2006

**«Байер»**

* Германия Кубогінің финалисті (1): 2008/09

**«Ювентус»**

* Италия чемпионы (3): 2011/12, 2012/13, 2013/14

* Италия Кубогінің финалисті (1): 2011/12

* Италии Суперкубогінің иегері (2): 2012, 2013

«Бавария»
* Германия чемпионы (3): 2015/16, 2016/17, 2017/2018
* Германия кубогы: 2015/16
* Германия суперкубогы (2): 2016, 2017

«Барселона»
* Испани чемпионы: 2018/19
* Испания суперкубогы: 2018

**Чили ұлттық құрамасы**

* 20 жасқа дейінгі әлем чемпионатының қола медаль иегері : 2007
* Оңтүстік Америка чемпионы: 2015, 2016

Сыртқы сілтемелер
-----------------

worldcup10.ru сайтында профилі

national-football-teams.com сайтында профилі
**Шондонг** (вьетн. *hang Sơn Đoòng*) — Вьетнамда орналасқан үңгір, әлемдегі ең ірі үңгір. Үңгірде жылдам жерасты өзені ағады. Үңгір Карбон/Перм кезеңдерінде құрылған.

Ашылу тарихы
------------

Шондонг үңгірін 1991 жылы жергілікті тұрғын Хо Хан тапқан. Ол сол кезде үңгірге тік құлама кесірінен кіре алмады. Әлемге үңгір 2009 жылы бір топ британ ғалымдарының Пхо-Нха-Ке-Бангты барлауға келгенде белгілі болды. Британ ғалымдары ол жылы кальциттен жасалған биік қабырғаның кесірінен кіре алмай, тек 2010 жылы үңгірдің ішіне кіреді .

Ішкі көрінісі
-------------

Лимбертстың айтуынша үңгір көршілес орналасқан Пхонг-Нха үңгірінен бес есе ірі. Шондонгтың ең ірі палатасының көлемі 5 км. биіктігі 200 м. және ені 150 м. тең. Үңгірдің ішкі жағында биіктігі 70 метрге тең әлемдегі ең биік сталагмит орналасқан .

Туризм
------

2013 жылдың тамыз айында үңгірді зерттеуге бағасы 3 000 долларға тең алғашқы туристтік топ экскурсияға барды. Болашақта үңгірге баратын осындай экскурсиялар жобаланған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  World's Biggest Cave Found in Vietnam. *National Geographic* (шілде 9, 2009).
2. ↑  *Guinness World Records 2013*, Page 032. ISBN 9781904994879
3. ↑  Gerological Map of Vietnam, Kampuchea, and Laos. Тексерілді, 15 мамыр 2014.
4. 1 2  *Dykes, Brett Michael* Explorers discover spectacular caves in Vietnam.  Yahoo! (January 3, 2011). Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 қаңтар 2011.
5. ↑  Son Doong Cave (Hang Sơn Đoòng).  Wondermondo.
6. ↑  Five miles long, and with its own rivers and jungle: The world's largest cave is open for tours... you just have to trek for a day and a half and then abseil down a Vietnamese cliff to get there, *Daily Mail*.
7. ↑  First foreign tourist group explores Son Doong Cave.  Saigon-gpdaily (7 тамыз 2013). Тексерілді, 8 тамыз 2013.
8. ↑  Vinh danh 6 du khách đầu tiên chinh phục hang Sơn Đoòng (certificates awarded to the first tourists who have explored Son Doong Cave). *Dan Tri* (7 тамыз 2013). Тексерілді, 8 тамыз 2013.
«Шопоголик»(ағыл. Confessions of a Shopaholic) — америкалық комедия жанрында түсірілген фильм. София Кинселланың «Шопоголик» шығармасынан 2009 жылы Ребекка атты жас қыздың жаңа киімге деген тәуелділігі жайлы түсірілген фильм. Режиссёр: Пол Джон Хоган («Питер Пэн», «Свадьба лучшего друга»). АҚШ бойынша 44 277 350 $ жиналған.

Сюжеті
------

25 жасар Ребекка Блумвуд өзінің құрбысы Сьюзимен Нью-Йорк қаласында тұрады. Ол өзінің банктік шегімен күресіп жүреді. Оған қоса, ол финанс басылымының журналисті.

Рөлдегілер
----------

Айла Фишер|Ребекка Блумвуд

Хью Дэнси|Люк Брэндон|журнал редакторы

Кристен Риттер|Сьюзи|Ребекканың құрбысы

Джоан Кьюсак|Ребекканың анасы|Джейн Блумвуд

Джон Гудмен| Ребекканың әкесі|Грэхам Блумвуд

Джон Литгоу||Эдгар Вест| журнал жұмысшысы 

Кристин Скотт Томас|Алетт Нейлор|француз қызы 

Фред Армизен|Райан Кениг

Лесли Бибб|Алиссия Биллингтон| Алетт жұмысшысы

Линн Редгрейв|кештегі мас әйел 

Роберт Стэнтон|Дерек Смит|банктегі агент 

Ник Корниш|Тарквин

Уэнди Мэлик|мисс|Корч|психилог 

Чэйз Вилмот|молодая Ребекка

Стефен Джуарино|Эллон

Леннон Пархам|Джойс

Йоширо Коно|Рюити

Майкл Пэнс|Рассел

Ленора Мэй|мать Сьюзи

Кэтрин Сигизмунд|Клэр

Джон Сэлли|Д. Фрик

Дереккөздер
-----------

Шопологик
*Басқа мағыналар үшін Қаражал деген бетті қараңыз.*
**Қаражал** – Түлкілі тауларының солтүстік-шығысындағы таулар.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 849 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 14 км-ге созылып жатыр, енді жері 5-6 км шамасында.

Жер бедері
----------

Беткейі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Таудың түпкі жыныстары жалаңаштанған. Солтүстігіндегі Ақынбай қонысы, шығысында Қараүңгір, оңтүстігінде Ақшоқы, батысында Қызылтүлкілі таулары орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Силур кезеңінің төменгі бөлімінің жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Сортаңды сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, т.б. өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
**Жем-Сағыз болысы (Шилі-Сағыз)** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

11 әкімшілік ауылы, онда 1114 қожалық бар.

Халқы және тұрмысы
------------------

Жиделі құмдарын жайлайды. Гурьев уезінің Жем, Ақтөбе уезінің Сағыз, Оймауыт, Желтау болыстарымен шектеседі. Негізгі аумағы Жем, Сағыз өзендерінің арасында және Ойылға дейін жазда Адайлар көшіп жүреді. Негізгі халқы жатақтар, мал шаруашылығымен қатар егіншілікпен айналысады. Кей жылдары қыста Үстіртке қарай жылқы мен қой малдарын айдап кетеді. Бұл болыстың жүздеген қожалықтары Жем өзенінің төменгі жағында Жылыойға дейін барып қоныстанады. Кәсібі — мал шаруашылығы және егін шаруашылығы.

Дереккөздер
-----------

* Маңғыстау энциклопедиясы, 4том
**Ахметжан Шоңұлы** (1870-1932), болыс, ел басқару ісіне араласқан беделді адам болған. Қарағаш-Көнек болысында дүниеге келген. Руы Арғын ішінде Қарпық Тоқа бұтағы. Белгілі болыс Шоң Телғозыұлының баласы. Ахметжан орысша сауатты, өнерқұмар, қабілетті адам болған. Қарағаш болысын ағасы Оспаннан кейін 16 жыл, Кеңес өкіметінің алғашқы кезеңіне дейін басқарған. Жас кезінде күй тартып, өлең шығаратын өнерімен көзге түскен. Ел ішінде Ахметжанның «*Өткіздім талай істі жастығымда*» атты өлеңі белгілі. 1917 ж. дүние салған ағасы Оспанға, 1930 ж. ГПУ қызметкерлері жазықсыз атып кеткен баласы Әбдікәрімге арнап шығарған өлең-жоқтаулары болған. Бай тұқымы ретінде Сібірге жер аударылып, 1932 ж. аштықта қайтыс болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Көшеге шығыстанушы ғалым, журналист, педагог, дипломат, қоғам қайраткері Ілияс Ахметовтің есімі (Алматы қаласы мәслихаттың 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764 қаулысы) берілген. Ахметов Ілияс 1897 жылы Семей облысында дүниеге келген. Ол Міржақып Дулатов, Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжан Жұмабаев, Сәкен Сейфуллин сынды сол уақыттағы қазақ интелигенциясының әйгілі қайраткерлерінің әріптесі әрі қызметтесі болған.

Көше Әуезов ауданындағы «Таугүл-3» шағынауданында орналасқан. Мырзағалиев көшесімен қиылысады. Көшенің ұзындығы - 150 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Бірлік туы газетінің №8 басылымы. 1917
 Мақаланың дыбысталған нұсқасы (29 қыркүйек 2015 ж.)
**"Бірлік туы (بىرلىك تۋى)"**– алғашқы қазақ басылымдарының бірі. 1917 ж. 24 маусымнан 1918 ж. сәуір айының ортасына дейін Ташкент қаласында аптасында 1 рет шығып тұрған. Негізін қалаушы әрі алғашқы редакторы — Мұстафа Шоқай. Газетті шығару ісіне Қ. Болғанбаев пен С. Қожанов тікелей атсалысты. Газет 1917 жылы Ақпан революциясынан кейін қалыптасқан қоғамдық-саяси жағдай, сондай-ақ, ел ішіндегі әлеуметтік-экономикалық ахуал туралы хабарларды жариялап, елді бірлікке шақырып, азаттық жолындағы күрестің жаршысы болды. Газет қазақтардан басқа, қырғыз, өзбек, татар, т.б. түркі халықтарының арасына кеңінен тарады. 1917 ж. тамызда өткен Түркістан өлкесі қазақ-қырғыз съезі баспасөз туралы мәселе бойынша "жаңадан шыға бастаған "Бірлік туы" барша қазақ-қырғызға ортақ болсын" деген қаулы қабылдаған. "Бірлік туы" Түркістан автономиясы мен Алашорда үкіметіне қолдау көрсетіп, бұл жөнінде "Түркістан автономиясы", "Бостандық һәм автономия", "Қоқан шаһарында болған жалпы мұсылман съезінің қаулылары", "Сырдария қазақ-қырғыз съезі" деген мақалалар жариялады. "Бірлік туы" кеңестік биліктің Түркістан өлкесінде орнығуына наразылық танытып, оның таптық негізді басшылыққа алған саясатын сынайтын "Кім дос, кім қас?", "Өзіміздің большевиксінгендерге", "Қазақ халқының дұшпандары", "Тұла бойы қан сасиды", "Қоқан қырғыны", "Мұстафа хаты", т.б. мақалалар жариялаған. Газет кеңес өкіметі тарапынан қысымшылық көріп, жабылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Қазақ тілінің Брайль әліпбиі Орыс Брайль әліпбиіне негізделген, Қазақ әліпбиіне тән әріптермен толықтырылған әліпби.

Әліпби
------

Қазақ Брайль әліпбиі барлық орыс әліпбиінің әріптерін қолданады. Сонымен қатар қазақ Брайль әліпбиі қазақ тіліне тән *ә, ғ, қ, ң, һ, ө, ұ, ү, і* әріптерімен толықтырылған. 

| **Әріп** | а *a*  | ә *ä* | б *b*  | в *v* | г *g* | ғ *ğ* | д *d* | е *e* | ё *io* | ж *j* | з *z* | и *i* | й *i* | к *k* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Брайль** |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| **Әріп** | қ *q* | л *l* | м *m* | н *n* | ң *ñ* | о *o* | ө *ö* | п *p* | р *r* | с *s* | т *t* | у *u* | ұ *ū* | ү *ü* |
| **Брайль** |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| **Әріп** | ф *f* | х *h* | һ *h* | ц *ts* | ч *ç* | ш *ş* | щ | ъ | ы *y* | і *ı* | ь | э | ю *iu* | я *ia* |
| **Брайль** |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

Орыс Брайль әліпбиінде бұрын қолданылған ⠽ і мен белорус Брайль әліпбиіндегі ў-мен сәйкес ⠬ ұ-дан басқа, қосымша қазақ әріптеріне берілген Брайль әрпі басылымда кириллицаны қолданатын басқа тілдердегі әріптермен сәйкес келмейді. ⠜ ә-ден (латынша ä) басқа, олардың барлығы дүниежүзілік қағидаларға сәйкес емес.

Пунктуация
----------

Тыныс белгілер:

| Тыныс белгісі | , |. |  ? |  ! |  ; |  : |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Брайль |  |  |  |  |  |  |

Жұпты тыныс белгілер:

Қазақ Брайль әліпбиі Орыс Брайль әліпбиіндегідей ⠣⠀⠜ арифметикалық дөңгелек жақшалар қолданады.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Тыныс белгісі | « ...... » | ( ...... ) |
| Брайль |  |  |

Пішімдеу
--------

| курсив | бас әріп | цифр |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

Дереккөздер
-----------

* UNESCO (2013) World Braille Usage Мұрағатталған 8 қыркүйектің 2014 жылы. 3rd edition.
**Желілі жыныстар.** Аплиттер — сырт бейнесі қант тәрізді структуралы, майда түйірлі, тығыз микрокристалдық ақшыл жыныстар. Аплит гранит магмасынан шығады. Аплиттердің басты кұрамы кварц пен ортоклаз кристалдарынан тұрады.

Пегматиттер — минералдық кұрамы жағынан гранитке (аплитке) ұқсас, онан өзгешелігі өте ірі кристалды тау жыныстары. Бұлар қалдық магманың газдарға бай бөлімінен пайда болады. Пегматиттердің ішіндегі ең маңызды газдар — минерализаторлар — ыстық судың булары, фтор, хлор, күкірт, бор, фосфор, қоспалары және басқалар. Пегматиттер әсіресе гранит магмасына байланысты жиі кездеседі, бұлар гранит-пегматиттер деп аталады.

Пегматит құраушы ірі кристалдар — кварц, дала шпаты, слюдалар. Қосымша минералдар: турмалин, берилл, топаз және литий, рубидий, цезий, ниобий, тантал сияқты сирек элементтердің минералдары. Демек, пегматит кенге бай зат. Пегматиттер интрузивтік дененің өзінде немесе оның дәл қасында кездеседі және олар формасыз линза, ұяшық және іші қуысты желілі түрінде пайда болады. Сол қуыстардың ішінде жоғарғы айтылған минералдардың әдемі кристалдары кездеседі. Пегматиттер мен аплиттердің желілері граниттермен тығыз байланысты, олардың жапсарын дәл белгілеу кейде өте қиын.

Лампрофирлер. Аплиттер мен пегматиттерден басқа лампрофир деп аталатын желілі жыныстардың тағы да бір тобы кездеседі. Олардың түстері қара немесе күңгірт жасыл болады. Лампрофирлер көбінесе биотит, қоңыр амфибол немесе пироксендер сияқты түсті минералдардан тұрады. Оларда ортоклаз бен плагиоклаздардың саны тым аз. Лампрофирлерде көбінесе қайталама кальциттер мол болады. Бірқатар жерлерде алтынның және басқа пайдалы қазындылардың кендері лампрофирлермен байланысты келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
**Боқан Қайырұлы Ержанов** (10 қаңтар 1920 жыл Бегайдар ауылы, Новобогат ауданы Гурьев облысы – мамыр 1989) – Ұлы Отан соғысы және еңбек ардагері, мемлекет және қоғам қайраткері.

Өмірбаяны
---------

Ержанов Боқан Қайырұлы 10 қантар 1920 жылы Бегайдар аулында дүниеге келген Новобогат ауданы Гурьев облысы. Руы Есентемір Бердімбет Кіші жүз.

1938. Жамбыл атындағы мектебін бітірді

1939-1940. Гурьев қаласында мұғалімдер курс бітіріп, Бірліктің ауылының мектебінде жұмыс жолын бастап, мұғалім қызметін атқарды.

1940-1945. Совет Армиясы қатарында болды. Ұлы Отан соғысы мезгілінде Қиыр Шығыстағы әскерлер қатарында болып, Отанды Жапон басқыншыларынан азат етуге қатысты.

1946-1953. Новобогат ауданың мәдениет бөлімнің меңгерушісі

1953-1955. Аудандық мемлекеттік сақтандыру саласының аға нұсқаушы

1955-1959. Бабан ауылдық кеңесі, Фурманов атындағы ұжымшар (колхоз) төрағасының орынбасары. Кейіннен Энгельс, Фурманов атындағы "Ортақшыл" ірі колхоздары біріктіріліп "Зауральный" совхозы болып қайта құрылады.

1957-1959. Зауральный совхозының жұмысшылар комитетінің төрағасы болып сайланады 

1961-1964. Гурьев Ауыл шаруашылық техникумын зоотехник мамандығы бойынша бітірген

1959-1963. Новобогат ауылдық кеңесінің төрағасы

1963-1965. Есбол ауылдық кеңесінің төрағасы

1965-1980. Забурын (Жанбай) ауылдық кеңесінің төрағасы

1980 жылы зейнеткерлікке шыққанымен, әлеуметтік жұмысқа араласып, өзінің өмірде алған тәжірибесін жастарға беруін жалғастырды

Отбасы
------

Әкесі – Қайыр Ержанұлы, анасы – Сағипа. Жолдасы – Ахман Тілеп қызы. Дүниеге екі қыз, жеті ұл әкелді: Бақытжамал, Жолдасқали, Мақсот, Махмуд, Мұрат, Боранбай, Қарлығаш, Аманжол, Амандық

Марапаттары
-----------

* "Қызыл Жұлдыз", ІІ-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапаттталып, бейбіт өмірде туған жерін өркендетуге қосқан еңбегі үшін "Құрмет" орденінің иегері атанды
* "Қызыл Жұлдыз" ордені
* "1941- 1945 жылдары Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін" медалі
* "Жапонияны жеңгені үшін" медалі
* Ұлы Отан соғысының II дәрежелі ордені
* "1941-1945 Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл" мерейтойлық медалі
* "1941-1945 Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 25 жыл" белгісі
* "1941-1945 Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл" мерейтойлық медалі
* "Ерен еңбегі үшін. В.И.Лениннің туғанына 100 жыл толу құрметіне" медалі
* "КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл" мерейтойлық медалі
* "КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл" мерейтойлық медалі
* "Еңбек ерлігі үшін" медалі
* "Еңбек ардагері" медалі
* "Құрмет Белгісі" Ордені

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ISBN 978-601-7174-37-8, Тұщыкұдык ауылы шежіресі, Алматы 2014, 94 бет
2. ↑
**Дарья Дмитриевна Сагалова** (14 қараша 1985 жылы, Подольск, Мәскеу облысы) — ресейлік театр және кино актрисасы, хореограф.

Өмірбаяны
---------

2003 жылы Подольск қаласындағы № 7 гимназияны күміс белгімен бітірді. Гимназияда бірінші сыныптан ағылшын тілін, бесінші сыныптан неміс тілін оқыған. «Фантазияда» хореографиялық мектебінде бимен айналысты. Сонда «Кинотавр» және «Лики любви» фестивальдарында қатысқан. Сондағы фестивальдардың бірінде сол кездегі Мемлекеттік киноактер театрының директоры Олег Бутахин Сагаловаға күлше қыздың рөлін сомдауға ұсыныс жасады. Сол уақыттан бастап оның актерлік өмірі басталды. Алғашқы рөлі «Щелкунчик» спектакльі болды. Сол кезде Сагалова 11 сынып оқушысы еді.

2003-2010 жылдары Мемлекеттік киноактер тетрында жұмыс жасады. 2007 жылы Александр Якинмен бірге ТНТ арнасында «Битва экстрасенсов» бағдарламасында жұмыс жасады және сол бағдарламаның сюжеті бойынша оны Сафронов ағайындары алып қашып, мәскеулік бір пәтерге жасыруы қажет болатын. Сол арқылы оны экстрасенстар табуы қажет болатын. Сонымен қатар, «Танцы со звёздами 2008» шоуында орын алды және ТНТ арансындағы «Интуиция» шоуында миллион рубль женген. 

2008 жылы ресейлік «Maxim» журналының хабарлауы бойынша ең Ресейлік тартымды әйел атанды. 2009 жылы ол Мәскеу Мемлекеттік мәдениет және өнер институтын қызыл дипломмен бітірді. 2009 жылдың наурызында өзінің би мекттебін ашты.2010 жылдың қарашасында оның оқушыларының «Россия» телеарнасындағы «Стиляги» шоуында алғашықы өнер көрсетуі болды.

Қызықты дерек
-------------

Дарья Сагалова солақай[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Жансебіл** — 1991 жылы түсірілген режиссер Аяған Шәжімбайдың драмалық көркем фильмі. 

Фильм Жүсіпбек Қорғасбектің "Жансебіл" шығармасының желісі бойынша түсірілді.

Сюжеті
------

Мұқатай Абыралының түлегі. 1937 жылғы қуғын сүргінде халық жауы ретінде тұтқындалып, қол-аяғынан бірдей айрылады. Онымен қоса отбасынан (әйелі мен ұлынан) біржола көз жазып қалады. Мүгедек боп қалған оны Маруся деген әйел бағып-қағады. 

Жылдар өтеді. Арбаға таңылған Мұқатайды Маруся күн сайын дерлік темір жол вокзалына алып барады. Барады да "Абыралыдан кім бар?" айғай салумен болады. Ондағы ойы — туған елінен біреу міреу келе қалса, өлі-тірісі белгісіз ұлының бір дерегі шығып қала ма деген үміт.

Күндердің күнінде Абыралыдан келген біреу жолығады. Оған ұлына жазған хатты ұсынып, тапсыруын өтінеді. Алайда ол мұның ұлын танымайтын болып шығады. 

Әлгі бейтаныс мұның хатын алып, пойызға мінеді. Пойызда серігі екеуі арақ ішіп, бұл мас боп қалады. Анау мұның қалтасын тінтіп, ақша мен хатты тауып алады. Хатты лақтырып жібереді де, ақшаны қалтасына салып тайып тұрады. Осылайша қарттың соңғы үміті де алдайды.

Актерлер
--------

### Басты рөлдерде

* Мұқатай шал — *Қасым Жәкібаев*
* Маруся кемпір — *Галина Макарова*
* Жас Мұқатай — *Кеңес Нұрланов*
* Жас Маруся — *Алла Тараканова*
* Айдауыл бастығы — *Виктор Бутаков*

### Эпизодтарда

* Мәкіл Құланбаев
* Әнуар Боранбаев

Басқа да фактілер
-----------------

Мұқатайдың прототипі — Бейімбет Мәмбетұлы, ұлы Отан соғысының ардагері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Жансебіл тағдырлы режиссер
**Жансаева Майра Дінмұхаметқызы** (1909, Петропавл қаласы, - 1978) - ақын. 1915 - 1978 жылы ауыл молдасынан мұсылманша оқып, хат таныған. 1934 жылдан Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасында редактор болып қызмет еткен. Алғашқы топтамасы 1949 жылы "Жастар дауысы" республикалық жас ақындардың жинағында жарияланған. "Ана жүрегіне" (1951) жеке өлеңдер жинағы жарық көрген. Жансаева татар жазушысы Г.Башировтың "Намыс" романын (1952), т.б. татар жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне аударып, "Татар әңгімелері" (1954) деген атпен жеке кітап болып басылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Қуандық Құлмамырұлы Қасымов** (1957 ж. Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Қордай ауылы) - 1984 ж. Алматы мемлекеттік театр-көркемсурет институтында оқып, драма театры және кино актері мамандығын алды. 1984 жылы Жамбыл облысы қазақ драма театрында, 1992-1994 ж. Ақмола облысындағы музыка драма театрында актер, қоюшы-режиссер қызметін атқарады. 1998 жылы наурыз айынан облыстық драма театрының қоюшы режиссері, тамыз айынан бас режиссері болып еңбек етіп келеді. 

1998 ж. 4-республикалық театр фестивалінің "Үміт" жүлдесінің, 1999 жылы Бішкекте өткен "Айтматов және театр" атты халықаралық театр фестивалінде "Ең үздік режиссура" үшін лауреат атанды, 2001 жылы "Ресрублика тәуелсіздігінің 10 жылдығы" медалімен марапатталды. М. Байжиевтің "Құдалар", Ш.Айтматов пен М.Шахановтың "Сократ түні", Ә.Әземқлының "Кейуана", Е. Әлімжановтің "Жанұран", Д. Исабековтің "Пері мен періште", Ш.Мұртазаның "Ноқтаға басы сыймаған" т.б. пьесаларын сахналап, келешегінен зор үміт күттіретін режиссер екендігін танытты. Қ.Қасымовтың шығармашылығын ашып көрсететін ерекшелігі - театр сахнасына қойылатын жанрларды аса талғампаздықпен таңдай білуі және барлық жанрлар бойынша көркем идея таба білетін жан-жақтылығы. Сахнаға шығарған қойылымдар ішінде мелодрама , трагедия, трагокомедия, психологиялық-лирикалық драма мен мюзиклдер бар.

2001 жылы «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдығы» медалімен, 2006 жылы «Ерен еңбегі үшін» медалімен, 2006 жылы Қырғызстан Республикасының «Маданияттың мыкты кызматкери» төс белгісімен марапатталды.

2007 жылы «Қазақстан ардагерлері» кеңесінің шешімімен Бауыржан Момышұлының рөлін үздік сомдағаны үшін «Батыр шапағаты» медалімен марапатталды.

2008 жылы Қырғызстан Республикасының ІІІ республикалық Театрлар фестивалінде М.Рысқұлов атындағы Қырғыз академиялық музыкалық-драма театрында Ш.Айтматовтың «Ақ кеме» шығармасы бойынша қойылған спектакль үшін «Ең үздік инсценировка» номинациясын және Қырғыз драматургі Т.Абдықадыров атындағы мемлекеттік сыйлықтың лауреаты атағын жеңіп алды.

Қ.Қасымов М.Байжиевтің «Құдалар», Ш.Айтматов пен М.Шахановтың «Сократ түні», Ш.Айтматовтың «Ана – Жер-ана», Ә.Әмзеұлының «Кейуана», Е.Әлімжанның «Жанұран», «Бір қазаққа – бір қатын?..», Ж.Омаровтың «Құлыншақ пен бөлтірік», Д.Исабековтың «Пері мен періште», Ш.Мұртазаның «Ноқтаға басы сыймаған», Ғ.Мүсіреповтің «Қыз Жібек», И.Сапарбайдың «Сыған серенадасы», У.Шекспирдің «Ричард ІІІ», С.Жүнісовтің «Қысылғаннан қыз болдық» т.б. пьесаларын сахналады.

Режиссер Қ.Қасымовтың Қырғызстан Республикасының Халық суретшісі Марат Шарафидиновпен ұзақ жылдар бойына шығармашылық байланыста болуы театр ұжымы үшін жемісті кезең болды.

Қ.Қасымовтың шығармашылығын ашып көрсететін ерекшелігі – театр сахнасына қойылатын жанрларды аса талғампаздықпен таңдай білуі және барлық жанрлар бойынша көркем идея таба білетін жан-жақтылығы. Сахнаға шығарған қойылымдары сан түрлі жанрда болып келеді, яғни олардың ішінде мелодрама, трагедия, трагикомедия, психологиялық, лирикалық, драма мен мюзиклдер бар.

Қ.Қасымов қазіргі таңда театрдың бас режиссері болып қызмет етуде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Тараз. Жамбыл облысы" энциклопедиясы
2. ↑  Өмірбаяны.
**Қуаныш Бекжанова** – (1944 жылы Қарағанды облысы Жезқазған-Рудник қаласы)-редактор. ҚазМУ-ды бітірген (1968). Содан үзбестен 2002 жылға дейін (34 жыл бойына) Қазақ радиосының хабарларын эфирге шығарушы жауапты редакторы болып еңбек етті. Ол Қазақ радиосының ардагерлері М.Сейітова Ә.Байжанбаев, Қ.Әзімбаева, Ж.Асқарова, Ж.Омарходжаева, Ж.Аяпбергенова, М. Сержапов сияқты ата буын дикторларымен эфир қызметі бойынша қоян-қолтық араласып, солардың тәлім-тәрбиесін көрді.

Дикторлардың олардан кейінгі орта және жас буын өкілдеріне солардың өнеріндегі қағида-ұстанымдарын, кәсіби шеберліктері мен адами өнеге тағылымдарын өзі үйретіп отырды. *Әуе толқынында Қазақ радиосы* (2001) атты жинақта сол ардагерлер және кейінгі толқын әріптестері жөнінде *Бір қызмет, бір ғұмырым бір бақытым* деген естелігігін жариялады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
Матеус Дория Маседо (порт. Matheus Dória Macedo; 8 қараша 1994 жыл Нитерое, Бразилия), – Бразилия елінің футболисті, «Олимпик (Марсель)» клубы мен Бразилия құрамасының қорғаушысы.

Клубтардағы мансабы
-------------------

### «Ботафого»

Мансабының басында Дория футзалдың ойыншысы болды. Ол Риу-Гранди-ду-Сулдағы «Гремио» клубына шақырылған болды. Бірақ ол өзінің жарақаты үшін оңтүстіктегі командаға бара алмады. Дория Матеус үлкен футболдағы мансабына қызыққаннан кейін, оның алдында «Ботафого» клубы кездесті. Ол «Ботафого» клубына 14 жаста келіп, клуб оны ұқыпты карады. 
Сан-Паулудағы жасаралық кубокка қатысқаннан кейін, ол 2012 жылдың қаңтарында Бринеердің жарақаты арқасында клубтың бас құрамасына кірді. Клубтың бапкері Освалдо де Оливейра Матеус Дорияның бірінші жаттығуын көріп, Дорияға таң қалып, "мен Дорияны жасаралық командаға қайтармаймын"-, деді.
9 ай өткеннен кейін оның командасы қыркүйекте «Коритибамен» ойнады. Осы матчта Дория өзін өте жақсы көрсетіп, бапкер мен баспасөзден мақтау сөздерін естіді. Одан кейін бапкер оны бас құрамаға кіргізді.
2012 жылдың 27 қазанында Дорияның командасы «Атлетико Гояниенсе» қарсы ойнап, Дория өзінің бірінщі ресми голын қақпаға кіргізді. Сол голды Дория бірінші таймның соңында, Андрезиньоның көмегімен, басы арқылы кіргізді. Ойынның соңында Дорияның командасы 4-0 шотпен жеңіске жетті.

### «Олимпик (Марсель)»

2014 жылдың 1 қыркүйегінде Дория 8 млн. евроға «Олимпик (Марсель)» клубына ауысты.

Ұлттық құрамадағы мансабы
-------------------------

2012 жылы Дорияның керемет маусымынан кейін, оны Бразилияның жас құрамасы, Оңтүстік Африкада 2013 жылы өткен чемпионатта ойнау үшін, өзіне шақырды.

Дереккөздер
-----------

[1]
[2]

1. ↑
2. ↑
**Аралық таратқыш** – радиотехникалық қабылдау-тарату құрылғысы. .

Ол радиодабылдарды қабылдау, күшейту және оларды әрі қарай тарату үшін, яғни ретрансляция жасау үшін жылжымалы, орнықты аралық немесе пен соңғы нүктеге орнатылады. 

Аралық таратқыштың активті және пассивті аталатын екі түрі бар. Активті ретранслятордың құрамында радиоқабылдағыш, радиотаратқыш антенна және қуат көзімен қоректендіру көзі болады. Пассивті ретранслятор радиодабылдарды белгілі бір бағытқа шағылдыруға немесе шашыратуға арналған өткізгіш ортадан болмаса арнаулы пішінді механикалық бөлшектен тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5
**Арамшытыр** (лат. *Lepidium ruderale*) – орамжапырақ тұқымдасына жататын біржылдық өсімдік. Сабағы бұтақты, биіктігі 40-70 см болады. Олар, Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Семей және Шығыс Қазақстан облыстарында өседі.

Химиялық құрамы
---------------

Химиялық құрамы аз зерттелген. Шөбінде эфир майы, аздаған синиль қышқылы, ұрығында 21-23 пайыздық тез кебетін май болады.

Қолданылуы
----------

Әбу Әли ибн Синаның (Авиценнаның) деректері бойынша арамшытыр шөбінен әзірленген қайнатындыны жаңа шыққан қатерлі ісіктерге қарсы қолданады. В. Дерикердің мағұлматына қарағандда сабағының жоғары жақ бөлігін ақ етеккір мен жатырдан қан кеткенде дәке немесе мақта шылап дене сыртына басады. Шөп шырынынан белсіздік ауруымен сырқаттанушылардың тік ішегіне клизма жасайды. Мұндағы бір еске аларлықтай жай бұл дәріні қолданған кезде біртіндеп білінетін әлсіздік пайда болмайды. Өте асқынған аурудың өзінде де 4-5 апта ішінде ауру беті бері қарап, адам әлдене бастайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Дәрілік өсімдіктер. Алматы, "Қазақстан", 1975, 172 бет.
**«Тұлғалық өсу тренингі»** — толық метражды көркем фильм. 2018 ж. Қазақфильм және киностудиясы шығарған.

Сюжеті
------

Фильм жасы қырыққа келген, орта жас күйзелісін бастан кешіріп жүрген банк қызметкері Қанат туралы баяндайды. Ол – армандамайтын, өмірден ештеңені күтпейпін жан, өзін және өмірлік ұстанымдарын жоғалтқан. Бірде Қанат тұлғалық қалыптасу – көшбасшылық қасиеттерді дамыту тренингіне барады. Коуч-тренер жетістікке қалай жету керектігін және көшбасшы бола білудің әдістерін айтады. Көшбасшы болудың құпияларын бойына сіңіре келе, Қанат өзін және өмірге деген көзқарасын өзгертуге бекінеді. Алайда кейіпкердің өмірі ескі танысы Даниярдың пайда болуымен күрт өзгеріп кетеді.

Рөлдерде
--------

* Қанат — Дулыға Ақмолда
* Қанаттың анасы — Гүлжамал Қазақбаева
* Данияр — Ержан Түсіпов
* Миха — Филипп Волошин

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 4 тамыздың 2019 жылы.
**А.Хачатурян көшесі** И.Дунаевский көшесінен басталып. Жолымбет көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 167,7 м.
**Арам Ильич Хачатурян** (1903-1978) - композитор, дирижер, педагог, музыка және қоғам қайраткері, КСРО халық әртісі. Ол «Бақыт», «Гаянэ», «Спартак» балеттерін, «Соната-монолог», «Кремль куранттары» спектакльдерін жазды. Кинофильмдері: «Пэпо», «Отелло». КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
Әртүрлі уақытта түсірілген әртүрлі бейнедегі бір әйел суреттерінің фотомонтажы
**Тұлғалық идентити** (ағылш. *personal identity*) — адамның уақыт барысы мен әртүрлі уақыт кезеңдеріндегі өзіндік бірлігі мен ұқсастығына қаратылады, әркімнің сол өзі екендігін сипаттайды. Тұлғалық идентитиге қатысты пікірталастар негізінен мәлім бір уақыттағы тұлға мен басқа бір уақыттағы тұлғаны бір кісі деп айтуға болатын, уақыт барысында сақталып отыратын тұлғалық қажетті және жеткілікті шарттарды анықтауға бағытталған.

Философияда тұлғалық идентити бір адамды әртүрлі уақыт аралықтарында қалай жеке кісі ретінде анықтауға болатынына қатысты болады: "Не нәрсе бір адамды мәлім бір уақыт пен келесі бір уақытта бірдей етіп тұр?" және осы негізде қалыптасқан сұрақ «Тұлға ретінде біз кімбіз?"

Кезектегі кәсіптік идентитилердің бірігуі біртүрлі гибридті кәсіби идентити қалыптастырды. А, В, С үш түрлі кәсіптік идентитидің түйіскен тұсынан гибридті идентити, яғни қойыртпақ идентити қалыптасқан.
Қазіргі метафизикада тұлға идентитиі мәселесі жеке тұлғаның диахрондық мәселесі деп аталады - яғни, түрлі уақыттың кезеңдерінде бір адамның тұлғалық бірлігінің сақталуы мәселесі. Ал, синхрондық мәселе белгілі бір уақытта тұлғаны қандай қасиеттер мен белгілер сипаттайды (ортақ) деген сұраққа қатысты. Ағылшындық Аналитикалық философия да, Еуропа континентінің Құрлықтық философиясы да идентитидің табиғатын зерттеумен айналысады. Континенттік философия әлем мен оның табиғаты туралы әртүрлі философиялық тұжырымдар, жорамалдар және аңғарымдармен бетпе-бет келгенде, ұғымдық тұрғыда идентитиді сақтауға тырысады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  
Personal Identity (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
2. ↑  Identity (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
3. ↑  Personal Identity - Internet Encyclopedia of Philosophy.
4. ↑  «Адамның түсінуі туралы эссе» (An Essay Concerning Human Understanding); Volumes 1–3. By Джон Локк
5. ↑  Өздік және метафизика; "идентити, секс және субстанция метафизикасы" (Self and Subjectivity; "Identity, Sex, and the Metaphysics of Substance"). Edited by Kim Atkins. p257.
6. ↑  "Мәдениет теориясы: Антология" (Cultural Theory: An Anthology) Edited by Imre Szeman, Timothy Kaposy. p481. "Identity, Sex, and the Metaphysics of Substance"
**Аралқұм** – Қызылорда облысы Арал ауданы жеріндегі жайлау. Арал қ-нан шығысқа қарай 40 км жерде орналасқан, аумағы 5836 га, оның 4923 га-сы қырдың жайылымы. 

Жерінің климаты өте қатаң. Ауаның температурасы 10°С-тан жоғары болатын кезең 175 – 195 күн. Шілде айының орташа температурасы 25 – 27°С, қаңтарда –9 – 13°С, жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. 115 – 130 мм. Геоморфол. тұрғыдан Арал өңіріндегі Қарақұм алабына кіреді. Мұндағы өсімдік жамылғысы үш топқа бөлінеді: бұталы, бұта аралас және еркек шөп, жусан, қамыссүйек, жүзгін. А. аймағындағы бұйрат және жалы бұйратты құмдарына тән шөл өсімдіктері (қара сексеуіл аралас жүзгін, баялыш, жусан) мен эфемерлер өседі. А. жерінен т. ж. өтеді.
**Тұма** - бұлақтың бір түрі; қоры грунт суларымен, жалпы алғанда арынсыз жер асты суларымен толығып отыратын су көзі; сулы қабаттың қоректену аймағынан, жоғарыдан төмен қарай, судың жер бетіне шығу бағытында қозғалатын тегеурінсіз жер асты суларының көзі.

Өзен, көл аңғарларында, тау, шоқы, төбе, жоталардың бөктерлерінде, жер бетінің әр түрлі ойыстарында жер бетіне шығып жататын жер асты су көздері. Тұманың ағын күші болмайды, оның өнімділігі жыл бойғы жауын-шашын мөлшеріне байланысты әр түрлі. Суы тұщы, ашқылтым болып келеді. Суы мол, өнімі тұрақты тұмалар шегенделіп, суы жайылымдағы малды суаруға, ауыз суға, кейде жер суару үшін де пайдаланылады.
Мысалы, Алакөл маңындағы Көктұма бұлағы. Тұмаға су жоғарыдан төмен қарай сулы қабаттың қоректену ауданынан, кәріздік орынға — судың жер бетіне шығатын жеріне қарай қозғалады.

Тағы қараңыз
------------

* Бұлақ

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
**Тұмар** - зиянды тылсым күштерден, тіл-көзден сақтайды деп сенген ежелден келе жатқан қазақ халқының бұйымы. Тұмар сөзінің этимологиясы көне түркі *тума* және *йер* тіркесінен "туған жер" мағынасын береді. Яғни, көне түркілер тұмарға туған жердің топырағын салып жүрген.

Ислам дінінің әсерімен, тұмарға туған жердің топырағын салу ығыстырылап, орнына Құран аяттары жазылған қағаз салу белең алған. Тұмарды әдетте діни ғұламаларға жаздырып алып, былғарымен қаптап, бойға тағып жүреді.

Тұмар атаулары
--------------

Тұмар атаулары жасау барысында қолданылатын материалына, сәндікке тағуына және безендіру әшекейіне байланысты қалыптасқан.

### Түрлеріне байланысты атау түрлері

* ***Жастық тұмар*** - төрт бұрышты түсті металдан жасалған көркемдік тұмар.
* ***Қиық тұмар*** - сәндікке мойынға тағылатын жалтырауық заттардан істелген тұмар.
* ***Лағыл тұмар*** - лағыл таспен безендірілген тұмар.
* ***Сіркелі қолтық тұмар*** - бетіне сіркелеп өрнек салынған тұмар.
* ***Алтын тұмар*** - күміс бетіне сіркелеп алтын жалатылған тұмар.
* ***Тұмарша*** - асыл тасты күмістен жасалған, мойынға тағылатын әшекейленген тұмар.
* ***Тіллә тұмар*** - алтынмен қапталған тұмардың бір түрі.

Басқа түрлері
-------------

Әлемде әрбір халыққа тән тұмар тағу және оның күшіне сену дәстүрі бар. Қазіргі заманға сай сан алуан тұмар атаулары баршылық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл": *Әдеби-этнографиялық таным*(құрастырғандар Б.Әлімқұлов, Е.Әбдіраманов). 238б. 1994. ISBN 5-7090-0195-3
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**«Современник»** − 1836-1866 жылдары жарық көрген Ресей журналы. 

А.С. Пушкин негізін салған әдеби және қоғамдық-саяси журнал 1836 жылдан бастап жылына төрт рет Санкт-Петербург қаласында шығарылып отырады. 

Журналда Н.В. Гогольдің, А. Тургеневтің, В.А. Жуковскийдің, Д.В. Давыдовтың Ф.И. Тютчевтің шығармалары жарияланып отырған. Сондай-ақ өлеңдер, прозалық шығармалар, сыни мақалалар, тарихи, этнографиялық деректер басылып отырады. Ең алғашқы басылымында Е.Ф. Розеннің «О рифме» мақаласы басылып шығады. 

А.С. Пушкин қайтыс болғаннан кейін 1837 жылы журнал П.А. Вяземскийдің басшылығымен шыға бастады.

1838-1847 жылдары журналда Ф.Ф. Корфтың мақалалары, повестері, романдары мен аудармалары жарияланып отырады. 1813 жылдан бастап журнал ай сайын жарық көріп отырады.

Дереккөздер
-----------
**Тұлан қаған** (*қытайша:* 都藍可汗 - Дулань-хан Юнъюйлюй; жеке аты қытайша: 阿史那雍虞闾 - Ашина Юнъюйлюй, Юн Улуқ, Он Йоллығ) — Баға Ышбара қағанның ұлы, Түрік қағанатының 588 жылдан 599 жылға дейін билік еткен 8-ші қағаны.

### Басқаруы

Жанама деректер бойынша 583 жылы ол Төремен Апа-ханға қарсы жорыққа қатыстқан. Баға Ышбар қағанның қайтыс болуынан кейін түрік ақсүйектері Тұланды жаңа қаған етіп сайлады. Жаңа қаған Суй империясымен достық қарым-қатынаста болуды көздеп императорға сыйлықтар жөнелтті. Император оған 2 000 жібек кесегін тарту етті. Түріктер Қытаймен сауда қатынастарын жасауды көздеп императорға 10 000 жылқы, 20 000 қой, 500 түйе мен ірі қара сыйлады. Император түріктермен сауда қатынастарын ашуға бұйрық берді.
589 жылы Суй Вэнь-ди Чэньи қағанның әйелі қытайлық Чжао Цзюньге (Цянь Цзинь) Чэнь әулетінің отбасылық жәдігерін апарып берді. Чжао Цзюнь Чэнь әулетінен шыққан еді, осылайша император оны бейтараптандыруға тырысты. Патшайым императорға өлеңмен жауап берді
Император патшайымның әрекетін өрескелдік деп бағалады. Суй Вэнь-ди Чжао Цзюньды сатқын деп айыптап, оны лауазымынан айырды, алайда қағаннан алып кете алмады. Император Нюданды төрт әнші құлдармен бірге қағанға сыйлап, одан Чжао Цзюньды тартып алуды ойлаған еді.

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуТүрік қағандары |
| --- |
|  |
| Түрік қағанатының билеушілері | 
Бумын қаған • Қара-Еске қаған • Мұқан қаған • Тобо қаған • Амрак қаған • Елтегін Бұйрық қаған • Баға Ышбара қаған • Жағбу Баға қаған • Тұлан қаған • Тардуш қаған • |
|  |
| Батыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Елтегін Бұйрық қаған • Басыл Тегін қаған • Таман қаған • Шегу қаған • Тон қаған • Баһадүр қаған • Сы Жабғу қаған • Нишу Дулу қаған • Ешбар Елтеріс қаған • Ашина Дучжы қаған • Ашина Мише шад • Ашина Юанькин шад • Ашина Хелу қаған • Құшрақ Бури қаған • |
|  |
| Шығыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Жанғар қаған • Шібір қаған • Ілікбек қаған • Бағашұр шад Ілік қаған • |
|  |
| қалпына келтірілген Шығыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Елтеріс қаған • Қапаған қаған • Инел қаған • Білге қаған • Йоллығтегін қаған • Білге Құтлұқ қаған • Озмыш қаған • Құлынбек қаған • |

 |
**Тұйықсу мұздығы** – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Кіші Алматы өзенінің бастауында, оншақты глетчерден тұратын мұздықтар (Молодежный, Туристер мұздығы, Маяковский, т.б.) мен асулар (З.Космодемьянская, Орджоникидзе, Маяковский, Партизан, т.б.) қоршап жатыр.

Жер бедері
----------

Пішіні таға тәріздес келген мұздық оңтүстіктен солтүстікке қарай 3,5 км-ге созылған, енді жері 1,5 км-ге жетеді, төменгі бөлігінде жіңішкеріп (мұздық тілі) 0,3 – 0,5 км ғана болады. Ашық жатқан бөлігінің ауданы 3,1 км2. Соңғы он жыл ішінде орташа қар сызығы 3040 м биіктіктен өткен. Мұздықтың көлемі 150 млн. м3. 20 ғасырдың 60-жылдарынан бастап аумағы жылына орта есеппен 10 м-ге шегініп келеді. Кішірею нәтижесінде соңғы морена мен мұздық тілі аралығында еріген мұздан жаз айларында шағын көлшіктер пайда болады. Мұздықтың еріген суы төмен Мыңжылқы аңғарына жиналып, Кіші Алматы өзенінің бастауын құрайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Қайтыс болған адамның жылы өтіп, асы берілген соң, оның жыл бойы қара жамылып қайғырған отбасы әдеттегі өмір тіршілігіне араласуға тиіс. Бұл «**тұл аудару**» салты арқылы жасалады. Қара жамылған соң, марқұмның киімдері оңына қаратылады. Ер – тұрманы ең жақын досына не болмаса мұраға беріледі. Әйелі, қыздары бүркейін алып, жақсы киімдерін киюге рұқсат етіледі. «Тұл аудару» салтына марқұмның ет жақындары, балалары, сыйлас – бастас адамдары қатысып, дұға оқылады, бата жасалады. Ақсақалдар үй - ішіндегі адамдарға, әйеліне, балаларына ақыл айтып, жақсы тілек білдіреді. Сол күннен бастап, отбасы адамдары «өлгеннің соңынан өлмек жоқ» деп қызықты өмір тіршілігіне кірісіп кетеді.

**Дереккөздер**
---------------

1.  Мұрағатталған 1 ақпанның 2014 жылы.

2. Салт-дәстүрлер кітабы, 2011ж.
**Шора Қалықұлы Қарабаев** (1951 жылы ) - социология ғылымдарының кандидаты. 1968 жылы орта мектептен кейін бір жыл теміржолда жұмысшы болды, Алматы теміржол техникумында оқыды. 1972 - 1979 жылдары Қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінің арнаулы тобында оқып, неміс-орыс тілдерінде қоғамтанушы мамандығын игерді. Жамбыл қаласында орта мектепте тарих пәні, Жамбыл гидромелиорация құрылыс, Қазақ ауыл шаруашылық институттарында ғылыми коммунизм пәні бойынша сабақ берді. Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде 1984 - 1987 жылдары тәрбие жөнінен проректордың көмекшісі қызметін атқару кезінде Желтоқсан көтерілісімен байланысты ұлттық мәселені бұрмалаған деген айып тағылып, антисоветтік насихат үшін бас бостандығынан айырылған.
1990 - 1995 жылдары бері Ұлттық академияның әлеуметтану орталығында зерттеулер жүргізген кезде "Қазақстанның өтпелі кезеңінде қоғамдық қозғалыстар мен партиялардың этноәлеуметтік құрылымы" тақырыбында кандидаттық дассертацияны қорғап шықты. Бұл диссертацияда өтпелі кезеңде этникалық негізде құрылатын партиялар мен қоғамдық козғалыстардың күшеюі дағдарысты жағдайдың, Кеңестік дәуірде ұттық ерекшеліктердің жойылуына байланысты өрбіген үдеріс ретінде бейнеленді. Кейін Қазақстанда жүргізілген саясат, ұлтаралық қатынастар мен қоғамдық қозғалыстар және партиялардың дамуы диссертацияда жасалған болжауларды толық дәлелдеді.
Қарабаев Қазақстандағы нарық қатынастарын дамытудың бағыты ізгілендіру мән-мағынасына толтыруды басты мұрат ретінде түгу керектігіне баса көңіл бөлді. Мысалы, білім жүйесінің келеңсіздіктері ұлттың бәсекелестік қабілетін дамытуға кедергі жасайтынына бірнеше мақала арнады. Басқа зерттелетін мәселелердің ішінде ғалым азаматтық қоғамның әлеуметтік-мәдени, әлеуметтік-экономикалық, әлеуметтік-күқықгық негіздеріне көңіл бөлді. Өтпелі кезенде азаматтық қоғамның іргетасы қаланып, 2003 жылдан кейінгі қалыптаскан жағдайға талдау жасады. Әсіресе кәсіпкерлікгің, заң шығару үрдісінің нәтижелеріне мән берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
ШопперШоппер
**Шоппер сөмкесі** - былғары, кенеп тәрізді мықты материалдан тігілген көлемді сөмкелер. Оны қолға ұстауға да, ішіне зат залып, ауырлаған кезінде иыққа асуға да болады.

Ол бір ретке ғана жарайтын пакеттерден мықты және былғары мен кенептен тігілетіндіктен адам ағзасына зиянды емес. Оны қажет емес кезде бүктеп, салып аласыз.

Олардың түстері әр алуан, пішіндері әртүрлі: тік төрбұрышты, трапеция, т.б. болып келеді.

2013 жылғы трендке дизайнерлер бұл сөмкелерді тек үй шаруасындағы әйелдерге шаруашылық заттарын тасуға ғана емес, кеңсе қағаздарын да салып жүруге ыңғайлы етіп шығарып отыр.

Дереккөздер
-----------

Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет.
**Вудроу Трэйси Харрельсон** (ағылш. *Woody Harrelson (Woodrow Tracy "Woody" Harrelson)*) - 1961 жылы 23 шілде күні Мидленд, Техаста туған америкалық актер, Эмми (1989) премиясының иегері, Оскар премиясына екі рет номинацияланды (1997, 2010), «Золотой глобус» премиясына төрт рет номинацияланды (1997, 2010, 2013, 2015).

Ол Чарьл Харрельсон және Дайана Лу Освалд отбасысында дүниеге келді. 1964 жылы, Вудиға 3 жыл болғанда оның ата-анасы ажырасып кетті. Ол отбасыда екінші бала, екі Джодан және Бретт ағалары бар. Оған жеті жас болғанда, әкесін адам өлтіргені үшін түрмеге отырғызды. 10 жыл өткен соң Чарьлз Харрельсон Джонатан Вуд төрешісін өлтірген. 1973 жылы Харрельсон Ливан қаласына анасына көшеді. Өзінің «Чирс» сериалындағы Вуди Бойд рөлімен және «Прирождённые убийцы» (1994, реж. Оливер Стоун) фильміндегі Микки Нокс рөлімен танымал болды. Ең басты және табысты рөлдері - «Добро пожаловать в Зомбилэнд» фильміндегі Таллахасси және «Голодные игры» (2012 ж.) және «Голодные игры: И вспыхнет пламя» (2013 ж.) фильмдеріндегі Хеймитч Эбернети рөлімен танымал.
**Ғазизбек Тәшімбай** (10.4.1938 жылы туған, Талас ауданы, Майтөбе ауылы) – журналист, жазушы. ҚазМУ-ді бітірген (1964). 1957 – 1959 ж. Жамбыл ауданы «Ленин жолы» газетінде жауапты хатшы, облыстық «Еңбек туы» газетінде корректор болды. 1964 – 1990 жылдары республикалық «Спорт» газетінде әдеби қызметкер, «Қазақстан» баспасында редактор, аға редактор, редакция меңгерушісі, бас редактордың орынбасары болды. 1990 ж. Қазақ телеграф агенттігінде редакция меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Президентінің аппаратында консультант, Үкімет аппаратында сектор меңгерушісі болып қызмет атқарды. 1996 – 2001 ж. Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінде аударма бөлімін басқарды. Тәшімбай Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, бірнеше кітаптардың авторы. Майталман спортшылар жайында жазылған «Топжарғандар» жинағын, Қажымұқан Мұңайтпасұлы туралы «Күш атасы» атты екі естеліктер жинағын, «Құм арасында», «Қос терек», «Қызғалдақ қалың шыққан жыл» атты әңгімелер жинақтарын, Қазақ баспасөзінің ардагері Мұқан Мамажановтың мұрасын зерттеп, «Еңбек еттім, ел үшін» деген ғұмырнамалық-шығармашылық жинақ шығарды (1999). «Молодая гвардия» баспасы «Тамаша адамдардың өмірі» циклынан шығарған «Сальвадор Альенде», «Че Гевара» кітаптарын, Кеңес Одағының Батыры Г.Сафиуллиннің «Жеңіс жолында» кітабын қазақ тіліне аударды. Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

Сілтемелер
----------

1. ↑  Тараз энциклопедиясы
**Қараермен** (лат. *Artemisia vulgaris*) – астралылар тұқымдасының жусан туысына жататын көпжылдық өсімдік. Шілде айынан бастап, қыркүйекке дейін гүлдейді. Қазақстанның барлық жерінде өседі. Қараерменнің шөбі мен тамырында эфир майы, холин, адонин, инсулин, шайыр, қант, май, каротин, А, В, және С витаминдері, шырышты және илік заттар болады. Қараерменді халық медицинасында ыстықты төмен түсіретін , тыныштандыратын, құрысуды, әртүрлі ауыртуларды басатын әлдендіретін, асқазан жараларын жазып, глистерден (ішек құртынан) тазартатын, босануды тездететін дәрі деп біледі.

Көптеген елдердің халық медицинасында қараермен етек кірінен тазаруды, сондай-ақ қояншық ауруын, истерияны, неврастенияны, шаншуды, жүйке ауруына байланысты ұйқысыздықты, сол сияқты астың дұрыс қорытылуын реттейтін дәрі ретінде талай замандардан бері пайдаланып келеді. Тіптен оны кейде шемен ауруы мен жатырдан қан кеткенде де қолданады. Шығыста токсикозға, невралгияяға, терінің іріңді ауруларына қарсы қолданылады. Қояншық ауруын емдеу үшін қараермен тамырын көкшешек шөбіне, түймешетен гүлдеріне, арыстанқұйрық шөбіне араластырып пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Дәрілік өсімдіктер. Алматы, "Қазақстан", 1975, 172 бет.