recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Өрлік халық театры** — 1966 жылы құрылды. Орта мектептің мұғалімі А.Ибрашевтің жетекшілігімен Өрлік ауылдық клубында жұмыс жасайтын драма үйірмесі мүшелері сол жылы облыстық байқауда драматург А.Шамкеновтың "Адасқан қаз" атты 3 актілы пьесасын қойып "Халық театры" атағын жеңіп алды. 

Театрдың алғашқы режиссері С.Қостанаев болса, суретші қызметін Б.Қабышев атқарды, кейін ол режиссер болды. Құрылғаннан бері театр 74 спектакль қойды. Олардың арасында белгілі драматург-жазушылар Қ.Байсейітовтың, Қ.Шаңғытбаевтың, Қ.Мұқанбетжановтың, Т.Ахтановтың, Ш.Құсайыновтың т.б. шығармалары бар. 

Театрдың белсенді 8 актері республикалық, 12-сі облыстық байқаулардың лауреаттары атанған. Театр 1965, 1975, 1990, 1995 ж. театр байқауларына қатысып, жүлделі орындарды жеңіп алды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Индер ауданы, «Арыс» баспасы Алматы, 2006 ISBN 9965-17-273-0
**Серік Мақпырұлы** (15.1. 1944 жылы туған, Жалағаш ауданы Мақпалкөл ауылы) – әдебиеттанушы ғалым, әдіскер-педагог, филология ғылымдарының кандидаты (1976), профессор (1997), Қазақстан халық ағарту ісінің озық қызметкері (1992), Қазақстан Республикасы білім беру ісінің құрметті қызметкері (2003),  ҚазПИ-дің (ҚазҰПУ) филология факультетін (1969), аспирантурасын (1972) бітірген. 1972 жылдан осы университеттің қазақ әдебиеті кафедрасында оқытушы, филология факультеті деканының орынбасары, 1996 жылдан Білім және ғылым министрлігінің «Қазақстан жоғары мектебі – Высшая школа Казахстана» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы Бас редакторының орынбасары, «Ұлт тағылымы» ғылыми қосымшасының редакторы. С.Мұқанов шығармашылығын, әдебиет теориясы мен қазақ әдебиетін жоғары және орта мектептерде оқыту әдістемесі мәселелерін зерттеген. Мақпырұлы ондаған оқулық пен оқу құралдарының, әдістемелік талдау еңбектердің, 200-дей әдеби-сын, ғылыми-зерттеу оқу-әдістемелік, публицистикалық мақалалардың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

Сілтемелер
----------

"Сыр елі энциклопедиясы"

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Вице-президент** (лат. *vice* - жоғарғы) — Президенттің орынбасары, президенттен соң екінші тұлға. Белгілі бір ұйымдардың вице-президентті мен кейбір мемлекеттерде бар, мемлекеттің вице-президенті лауазымымен айырмасын ажырата білген дұрыс.

Ұйымдарда
---------

Вице-президенті көптеген академиялар мен ғылыми қоғамдардың, акционерлік қоғамдар, компаниялар мен корпорациялар бар. Ұйымдардың, әдетте, бірнеше вице-президенті бар; тиісті лауазымдарға ауыстырылуы мүмкін адамның төрағалық өткізетін Президенттің лауазымына қатаң байланысты емес. Қазақстанда, тәуелсіздік алған жылдардан бері пайдаланылып келе жатыр және (Ғылым академиясы, кейінірек түрлі қоғамдар).

Мемлекеттерде
-------------

Бірқатар Президент - мемлекет басшысы болып табылатын, лауазымы бар мемлекеттерде, вице-президент лауазымы да бар, негізінен Африкада .және атап айтқанда, Латын Америкасында. Көптеген еуропалық мемлекеттерде вице-президент лауазымы жоқ, Болгарияны және Швейцарияны және танылмаған / ішінара танылған мемлекеттер қоспағанда.

Барлық елдерде дерлік осы лауазымды енгізу моделі 1789 жылдан бар Америка Құрама Штаттарының вице-президенті лауазымы тәжірибесі. Үшінші әлем елдеріндебірнеше соғысушы тараптарды, президенттік амбициясын табыстырушы көбіне вице-президент лауазымы атқарады (алдымен Америка Құрама Штаттарында дәл осылай болды, кейіннен екі аға лауазымды тұлғалар бір партиядан сайланатын болды).

Мемлекет вице-президенті, әдетте, тек біреу ғана; ол президентпен бірге және сол кезең үшін сайланады. Президент болмаған жағдайда, бірқатар оның өкілеттігін шектеулі дәрежеде вице-президент жүзеге асырады; әр түрлі жеке және қоғамдық тәртіптегі міндеттері бар; орнынан түсудi жағдайда, импичмент жағдайында және көптеген елдерде Президентінің қайтыс болуы жағдайында, вице-президенті кезеңнің соңына дейін Президент болып президент міндеттерін өз мойнына алады (Америка Құрама Штаттарында); кейбір елдерде бұл жағдайда ерте сайлау қажет деп табылады.

Кейбір елдерде Президент тағайындайтын президент орынбасары лауазымы бар, мысалы, Оңтүстік Африка Республикасыда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Вице-президент // Брокгауз бен Ефрон энциклопедиялық сөздігі: 86 томдық (82 т. және 4 қос.) —  СПб. 1890—1907.
**Ашина хуайдао**  — Батыс түрік қағандығының Таң патшалығына бағынған Он оқ тайпаларының қағаны (704 — 737). Ашина Буяженнің немересі. Оның дәуірінде ертеректе Он оқ тайпаларына бағынышты болып келген түргештер бірте-бірте күшейіп, олардың көсемі Өзәл Шор (Ужэли) Сұяб қаласын үлкен астана, Алмалық (Гүнюэ) қ-н кіші астана еткен. Қол астындағы түргештердің күшеюі салдарынан Ашина Хуайдао өзіне қарасты елге билік жүргізу мүмкіндігінен айрылды. Түргештердің арабтарды жеңуі және Таң патшалығымен байланысын үзуі қытай билеушілерінің наразылығын тудырды. Нәтижесінде Таң патшасы арабтар мен Ашина Хуайдаоның күшін пайдаланып, түргештерді әлсіретуге тырысты. А. Х. қайтыс болған соң (737 ж.), Таң патшасы оның ұлы Ашина Цинді Он оқтардың қағаны етіп тағайындады. 742 жылы Ашина Цин Суябтың батыс жағында түргештер қолынан қаза тапты. Бұдан соң Таң патшалығы түргештермен қарым-қатынас жасауға ойысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
**Ашина Мише шад** — 657 жылдан 662 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының қағаны.

Биографиясы
-----------

645 жылы ол Тай-цзунның Когурё еліне қарсы жорығына қатысты. Қолында іс жүзінде билік болмаған ол Тан елінің қолшақпары болды. Нушеби ханы Ашина Бучжень-шад Мишеның бауыры бола тұра, оған қызғанышпен қарап, нушебиліктерді оған қарсы айдап салды. Мише қолынан ешнәрсе келмейді деп шешіп, чуюэ мен чумиді ертіп Қытайға кетті. Қытайда оған әскери шен берілді. Тан Гао-цзунның Когурёмен соғысы кезінде, Мише майданда ерлік көрсетіп Бои атағын иемденді. Осылайша оның шені өсті. Ышбара Жағбу ханмен Қытай жағында соғысқан. Адалдығы үшін дулулардың ханы болып тағайындалды. Десе де ол онсызда түріктердің заңы бойынша ханның мұрагері еді. 657 жылы император Мишеге байрақ пен грамота жіберді. Құжатта оның қаған болып тағайындалғаны айтылды. Мишенің қиын жағдайдан елді алып шығар қабілеті мен абыройы болмады.
Мише Тоқарстанға шауып Шуанхэ өзенінде тәуелсіз Юкук Ирбис-Дулу ханның ұлы Дженчу ханды талқандады. Сиюде қашғарлық Сыгйедуманьның көтерілісі басталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қағандар тарихы жайлы

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуТүрік қағандары |
| --- |
|  |
| Түрік қағанатының билеушілері | 
Бумын қаған • Қара-Еске қаған • Мұқан қаған • Тобо қаған • Амрак қаған • Елтегін Бұйрық қаған • Баға Ышбара қаған • Жағбу Баға қаған • Тұлан қаған • Тардуш қаған • |
|  |
| Батыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Елтегін Бұйрық қаған • Басыл Тегін қаған • Таман қаған • Шегу қаған • Тон қаған • Баһадүр қаған • Сы Жабғу қаған • Нишу Дулу қаған • Ешбар Елтеріс қаған • Ашина Дучжы қаған • Ашина Мише шад • Ашина Юанькин шад • Ашина Хелу қаған • Құшрақ Бури қаған • |
|  |
| Шығыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Жанғар қаған • Шібір қаған • Ілікбек қаған • Бағашұр шад Ілік қаған • |
|  |
| қалпына келтірілген Шығыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Елтеріс қаған • Қапаған қаған • Инел қаған • Білге қаған • Йоллығтегін қаған • Білге Құтлұқ қаған • Озмыш қаған • Құлынбек қаған • |

 |
**Макбрайд комиссиясы** – коммуникация проблемаларын зерттеу мақсатында 1978 жылы ЮНЕСКО құрған Халықаралық комиссия. .

Оның төрағасы Халықаралық Нобель сыйлығының иегері, Ирландияның саяси және қоғамдық қайраткері Шон Макбрайд. Комиссия мүшелері: колумбиялық жазушы Габриель Гарсиа Маркес және канадалық социолог Маршалл Маклюэн. Комиссия Батыс елдерінің арасында ақпарат алмасу мәселелерімен шұғылданады. Комиссияның мұрагері Халықаралық коммуникацияны дамыту бағдарламасы. Ол ЮНЕСКО Бас конференциясында қабылданған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5
Математикада **Бессель теңсіздігі** — гильберттік кеңістіктегі жанамалы ортонормаланған қатардағы {\displaystyle x} элементінің коэффицинеттері жайлы тұжырымдама.

{\displaystyle H} — гильберттік кеңістік болсын, ал {\displaystyle e\_{1},e\_{2},...} — {\displaystyle H} эелементтерінің ортонормаланған қатары болсын. Онда кез келген {\displaystyle x\in H} үшін келесі теңсіздік орындалады:

{\displaystyle \sum \_{k=1}^{\infty }\left\vert \left\langle x,e\_{k}\right\rangle \right\vert ^{2}\leq \left\Vert x\right\Vert ^{2}}
мұндағы <∙,∙> {\displaystyle H} кеңістіктегі скаляр көбейтінді. 
Бессель теңсіздіг келесі теңдіктен шығады:

{\displaystyle 0\leq \left\|x-\sum \_{k=1}^{n}\langle x,e\_{k}\rangle e\_{k}\right\|^{2}=\|x\|^{2}-2\sum \_{k=1}^{n}|\langle x,e\_{k}\rangle |^{2}+\sum \_{k=1}^{n}|\langle x,e\_{k}\rangle |^{2}=\|x\|^{2}-\sum \_{k=1}^{n}|\langle x,e\_{k}\rangle |^{2},}
ал бұл кез келген {\displaystyle n\geq 1} үшін орындалады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Bessel's Inequality статья на сайте MathWorld.
* П.П. Вагін, Б.А. Остудін, Г.А. Шинкаренко Основи функціонального аналізу (Курс лекцій). — Львів : Видавничий центр ЛНУ імені Івана Франка, 2005. — С. 109. — 140 с. — ISBN УДК 517.98(042.4)(қолжетпейтін сілтеме)
Шанышқылар. Солдан оңға: десерттік шанышқы, басытқылық (жеңіл тамақ) шанышқы , салаттық шанышқы, түскі ас шанышқысы, суық басытқылық шанышқысы, сервирлік шанышқы, турайтын шанышқы
**Шанышқы** — сап пен бір ұшында бірнеше жіңішке тісшелерден (әдетте екіден төртке дейін) тұратын асханалық құрал. Жеке асханалық құрал ретінде Византияда шанышқы пайда болды. Бастапқыда тек екі шұңқыры болған. Тістер тікелей болды, сондықтан оны тамақтандыруға емес, тек ішке арналған

XI ғасырда Италияға әкелінді. Қасиетті Пётр Дамиани XI ғасырда Византия сарайында екі дөңгелек алтын шанышқыны қолдануды сипаттайды. Еуропада XIV ғасырда кеңінен қолданылып, XVII ғасырда асыл және саудагерлердің тағамында қажетті атрибуты болды.

Тағы қараңыз
------------

* Қасық (асханалық құрал)
Буын, сүйек жарақаттары кезіндегі алғашқы жәрдем
**Сіңір,буын,сүйек жарақаттары кезіндегі алғашқы жәрдем**
Сіңірдің созылуы-адам абайсызда ойлы-шұқырлы жерден аяғын ыңғайсыз басудан болады. Аяқ басы бұралып,сіңірі созылып кетеді. Сіңірдің созылған жері шыдатпай ауырып, ісінеді. Алғашқы жәрдем-ісінген жерге суық шүберек басып, қатты таңып тастау. Кейінірек дәрігерге көріну қажет.
Буынның шығуы-адам жығылғанда,өте ауыр зат көтергенде,ебедейсіз қимылдағанда сүйек басының таюы. Мұндайда буын қапшығы созылып немесе жарылып кетуі мүмкін. Бұл жарақат кезінде аяқ қатты ауырып,ісініп,қозғалмай қалады. Ауырған жерге суық шүберек басады. Содан соң хирург дәрігерге қаралу керек.
Сүйек сынуы-егер адам қатты құласа немесе басқа оқыс жағдайға ұшыраса. Оны 2 түрге бөлуге болады:шытынап сыну және морт сыну. Морт сынуды басқаша ашық сынудейді. Бұл жарақат түрі қантамырларына,бұлшықеттерге, теріге зиян келтіреді. Жарақатқа микробтар да түсуі мүмкін. Сынған жер қатты ауырып,шыдатпайды, сондықтан қозғалмайтындай етіп шендеуіш салып таңады. Шендеуішке кез-келген қатты тақтай,таяқ т.б жарайды. Ең алдымен,жарақатты тазалап, жұмсақ мата салады. Оның үстіне шендеуішті сынған мүшемен толық біріктіріп,таңады.Дәрігер көмегі ауадай қажет,өйткені морт сыну өте қауіпті.
Ендеше,осындай жағдаяттарда жол табуға болады.

**Дереккөздер**:адам ағзасы кітабы,биология кітабы,8 сынып.
**Шаншарұлы Бертіс** (Бердібек) (1633 - 1707) - би. Орта жүз арғын тайпасының қаракесек (болатқожа) руынан шыққан. 

Әкесі Шаншар Бұлбұлұлы Есім хан мен Тұрсын ханның қақтығысы тұсында есім жағында болып, айрықша көзге түскен. Шаншарұлы Бертіс 17 ғасырда жоңғар-қазақ соғысының майдандарында ерлік пен тапқырлық көрсеткен. Ташкентті, Балқаш өңірі мен Қарқаралыны жоңғар басқышыларынан азат ету шайқасында қатысқан. Жәңгір хан мен Тәуке ханның кеңесшісі болған. Ескіден жеткен аңыз әңгімелерде Шаншарұлы Бертіс биліктен тайған ханның орнына әмір болып, Ташкент өңірін басқарғандықтан "Қарқаралы хан Бертіс" аталыпты дейді. Шаншарұлы Бертіс сонымен қатар майталман шешен, дарынды ақын, өнерлі күйші болған. Еспенбет, Бектемір, Мөшеке, Қазанғап, Қантай, Тонтай тәрізді би-шешендердің, атақты күйші Тәттімбет пен Абайдын анасы Ұлжанның үлкен атасы. Балқаш қаласы жағасында шығанақ, т.ж. солтүстікте бұлақ Шаншарұлы Бертістің есімімен аталады. Ұрпағы Тәттімбет "Бертіс" атты күй шығарған. Шаншарұлы Бертіс Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесіне жерленген .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
**Фатция** (лат. *Fatsia*) – аралия тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Фатцияның «Аралия» деген тағы бір аты бар. Ол табиғатта Оңтүстік Корея мен Жапонияда ғана кездеседі. Әдемілігі жалпақ жапырақтарында. Үй жағдайының өзінде оның бойының биіктігі 1,5-2 метрге дейін жетеді. Өсуі тез. Үй жағдайында жиі өсірілетін түрі Жапон фатциясы (Fatsia japonica). Жапырақтары үлкен, 15-30 см аралығында болады. Пішіні дөңгелек, 5-9 жапырақшадан құралған. Үй жағдайында гүлдеуі екіталай. Гүлдері оншалықты әрлі де емес. Қолшатыр секілді сабақ басына шоғырланып шығады, түсі ақ. Фатцияны үй жағдайында сирек өсіреді. Оны көбінесе флористикада гүлшоғырларын жасау үшін көп қолданады. Әдемі жапырақтары гүлдестелердің көркін кіргізеді.

Жарығы:
-------

Жарықты жақсы көреді. Тұрған жері ашық, күн жақсы түсетін болса жапырақтары да үлкейе түседі. Алакөлеңкеге де аздап шыдайды. Ал, жаз кезінде таза ауаға шығарғыңыз келсе, тіке түскен күн сәулесінен қорғау керек. Немесе алакөлеңкеге орналастырыңыз.

Жылуы:
------

Ауа температурасының 6-10 0С төмендемегені абзал. Ауаның күрт өзгеруінен де зиян шегеді. Салқын жерде тұрған фатцияның жапырақтары кіші, өсуі төмен болады.

Суғарылуы:
----------

Жазда молынан жиірек, қыста сирек суғарады.

Ылғалдылығы:
------------

Аса ылғалдылықты қажет етпейді. Бірақ жапырағын шаңнан тазарту мақсатында су бүркіп тұрған дұрыс.

Қоректендірілуі:
----------------

Көктемнен қоңыр күзге дейін әдемі жапырақты өсімдікке арналған минералды тыңайтқышпен екі аптада бір рет қоректендіріп тұрған дұрыс. Тыңайтқыш жапырағының шымыр, әдемі, түсінің қанық болуына көмектеседі.

Аурулары:
---------

Фатцияға щитовка, өсімдік биті мен өрмекші әуес келеді. Көлеңкеде тұрса немесе ауа қатты құрғап кетсе фатция жапырақтарын түсіре бастайды.

Көбейтілуі:
-----------

Тұқымы және қалемшелеу арқылы көбейтеді. Үй жағдайында сирек гүлдейтіндіктен, ерте көктемде қалемшелеп көбейткен дұрыс.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
Тірі адам организмде буындар 3 түрлі рөл атқарады:
1) Олар дене қалпының сақталуына жәрдемдеседі.
2)Дене бөліктерінң өзара орын ауыстыруына қатысады.
3)Дененің кеңістіктегі локомоция (орын алмастыру) ағзасы болып табылыды.
Эволюция барысында бұлшықет қызметі үшін жағдайлар әртүрлі болғандықтан,түрлі пішіндер мен қызметтердің буындасуы пайда болады.Пішіні жағынынан буындық беттерін геометриялық айналу денелерінің линдр ретінде 2 білікті айнала қозғалатын эллипс ретінде және 3 немесе одан да көп біліктерді айнала қозғалатын шар ретінде.
Буындарда қозғалыс 3 негізгі білікті айнала жүреді.
Буындарда мыныдай қозғалыс түрлерін ажыратады:
1)Фронталды(горизонталды) білікті айнала қозғалу-бүгілу ,яғни буындасатын сүйектер арасындағы бұрыштың кішіреюі және жазылуы,яғни осы бұрыштың үлкеюі.
2)Сагитталды білікті айнала қозғалу-келтіру, яғни орта жазықтыққа жақындаужәне әкету.
3)Верикалды білікті айнала қозғалу яғни айналу,ішке қарай және сыртқа қарай.
4)Шеңбер бойымен қозғалу,бұл кезде бір бірліктен екінші бірлікке ауысу іске асады,соның өзінде сүйектің бір шеті шеңбер сызады,ал бүкіл сүйек-конус пішінін сызып шығады.
**Фатима Сұлтан бегім** (тат. *Fatıymasoltan*, *Фатыймасолтан*, **فاطمه سلطان**; қай. шам. 1681) — Қасымның соңғы билеушісі, бегім (1679-1681), Қасым билеушісі Арслан ханның әйелі және оның ұлы, Қасым билеушісі Сейітбұрхан ханзаданың анасы (шоқынғаннан кейін Василий Арсланович). Баласы Сейітбұрханның кәмелет жасына толмаған шағында әкесі Ақмұхаммет сейіт екеуі оның қамқоршысы болған. Текті Қасым әулеті Шаһқұлдар сейітінен шыққан.

Аңыздардың біріне сәйкес, Қасымдағы Старопосад зиратында Ауған Мұхаммет сұлтан тақиясының жанында орналасқан Арслан ханмен бірге бір тақияда жерленген. Тақия ғимараты аман қалған жоқ. 1863 жылы профессор В.В. Веляминов-Зернов зиратқа барғанда, Ауған Мұхаммед кесенесінің оң жағында, іргетастың іздері мен кірпіш үйілген шұңқырды тапты. Жергілікті тұрғындар зерттеушіге тіпті 60 жыл бұрын бұл жерде екі қабатты тақия болғанын айтты (шамасы ғимарат жертөлесімен бір қабатты болған).

Шаһқұлдар шежіресінде В.В. Веляминов-Зернов келесі жазбаны тапты:

«Біздің бабамыз Жақып Сейіт Елатма қаласында текті адам болған. Бірде Ескі қала тәрізді қыстақтан бір әйел Арслан хан мен Фатима Сұлтан жерленген тақияның астындағы Ескі посадқа көтеріліп, патшалардың кебіндері мен басқа заттарды ұрлап кетеді. Жақып Сейіт бұл әйелді сол тақияда асып қойды».

Әдебиет
-------

* *Вельяминов-Зернов В. В.* Қасым хандары мен ханзадалары туралы зерттеу. Ч. 3. — СПб. 1866.
* *Сафаров М. А.* Фатима Сұлтан және ескі Қасымның аңыздары //
Жемшөп базасы- 1) шаруашылықтың, облыстың, бүкіл мемлекеттің мал шаруашылығына қажетті жемшөп қоры және жемшөп алынатын шаруашылық салалары. 2) шаруашылықта жемшөп өндіру және оны пайдалану жүйесі. Тұпрақты жемшөп базасын жасау дегеніміз- жемге арналған астық тұқымдас дақылдар, бір жылдық және көп жылдық шөптер егу, табиғи жайылымды, жемшөп дақылдары егілетін жерді тиімді пайдалану, сондай-ақ жемщөп базасын нығайту мақсатында жемщөптік ауыспалы егіске жоғары өнімді дақылдары(жүгері,картоп,қант,қызылшасы,жемшөптік бақша дақылдары т.б.) егу. Жемшөпті молайту үшін жемшөптік дақыл түрлерін таңдап алу, озат агротех, шараларды қолдану, пішен жинау, жемшөпті сүрлеу, құрама язық өндірісін дамыту керек.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
**Бессаусақ қарашағыр** немесе **Қара Ажырақ** (→**Қара Ажырық**) (лат. *Cynodon dactylon*) – астық тұқымдасының қарашағыр туысына жататын өсімдік. Төселе жайылып өсетін ұзын тамыр сабақты көп жылдық өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

Сабағы тік, биіктігі 8 – 50 см, жер астындағы жатаған өркені шым түзеді. Жапырағы қандауыр пішіндес, түкті немесе тықыр. Гүлшоғыры 3 – 7 масақты шоғырланған бұтақша. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте тұқымы піседі. Қара Ажырақ – суғармалы егістіктің арамшөбі. Күрес шаралары: ауыспалы егіс жерді сыдыра жырту, күзде терең айдау. Алаңдарды шымдандыру үшін егіледі.

Таралуы
-------

Қарашағырдың тропиктік, субтропиктік және қоңыржай климаттық белдеулерде өсетін 10-ға жуық түрі өседі. Қазақстанда бессаусақ қарашағыр көп тараған. Шөптесін өскен тау беткейлерінде, шалғындарда, өзен жайылымдарында, тыңайған егіндіктерде, жол бойында өседі және бау-бақша мен егістік жерлерде арамшөп ретінде кездеседі.

Шаруашылықтағы қолданысы
------------------------

* Жайылымдарда малдың құнарлы азығы.
* Көгалдандыру, аэродромдар мен спорт алаңдарына шым төсеу үшін қолданылады.
* Топырақ эрозиясымен күресуде пайдаланылатын ең басты өсімдік.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Норман Джейс** (ағылш. *Norman James*; 21 наурыз 2000 жыл, Корралес) – америкалық актер.

2000-шы жылдың 21 наурызында АҚШ-тың Нью-Мексико қаласында туған.

Мансабы
-------

Ол 2011-2016 жылдар аралығында әртістік өмірі болып жатыр. Ең бірінші атағын «Кәдікті Генри» телехикаясынан алды. «Кәдікті Генри» телехикаясы Nickelodeon телеарнасында көрсетіледі. Онда ол Холмагорск қаласындағы суперқаһарманды және жасөспірімді ойнайды. Оның аты: Генри Харт. Дегенмен, оны құпияда сақтайды. Кәдімгі өмірінде оның екі жан досы болады. Олар: Шарлотта Болтон, Джаспер Данлоп. Сондай-ақ оның қарындасы – Пайпер Харт. Норман Джейс «Адамның ыдырауы», «Жұбай» деген сияқты кинофильмдерде ойнаған. «Адамның ыдырауы» кинофильмінде ол басты рөлде ойнайды. Оның жанры – фантастика, драма, боевик, отбасылық. Ол 2015 жылда шыққан. Nickelodeon телеарнасында көрсетіледі. Скотт МакЭбой оның режиссеры болып табылады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Twitter сайтында
* Instagram сайтында
**Жемдеу** — малға азық жегізу. Малды ж.-ді алдындағы ақыр не науаға қажетті жемшөп салып, ал жұмыс аттарына тұмсығына арнайы жем салынған дорба іліп азықтандыруға болады. Мал азығының желінуі мен қорытылуын арттыру үшін ж.-ге дейін алдын ала дайындаудан өткізіп, өндеуге болады. 

Пішен, сабан, сүрлем, жүгері собығы, күнбағыс күн қағары секілді ірі және көлемді жемшөпті, бүтін дәнді ұсақтау, турау, қыздыру, буландыру, араластыру түріндегі техникалық-физикалық өндеу тәсілдері малдың оларды
шаинап, жұтуына жұмсалатын энергиясын үнемдеп, желінуін жеңілдетсе, әкпен, сілті ерітінділерімен химиялық тәсілмен өңдеу желінген азық қорытылымын жоғарылатады, ал жемшөпті не олардың қоспасын ашытқылау түріндегі
биологиялық өндеу тәсілі азық құрамын аминқышқылдары және витаминдермен байытады.

Дереккөздер
-----------

<Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6

  

Мал шаруашылығы:
**Жеменей** – Кендірлік өзенінің саласы.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы жерімен ағады. Өзендер Кендірлік және Үйдене өзендерінің алаптарында орналасқан.

Бастауы
-------

Сауыр-Сайхан тауынан бас алып, Кендірлік өзеніне құяды. Ұзындығы 53 км. алабы 526 км² өзен. Оның Үлкен Жеменей (ұзындығы 27 км. алабы 147 км²), Кіші Жеменей (ұзындығы - 15 км, алабы 33 км³) тарамдары бар.

Атау сыры
---------

Атаудың бірінші сыңарындағы жем сөзі арқылы жасалған өзен аттары басқа облыстарда кездеседі. Мысалы, Жем - Ақтөбе облысынан басталып, Каспий теңізіне құятын өзен, Қарагем - Шығыс Қазақстандағы өзен. Бұл Жем атауы түркі, моңғол, иран, т.б. тілдерде "өзен" мағынасында қолданылатын гем/кем/хем/кен/қам/қан тұлғаларында жиі қолданылады. Ал Жеменей атауының екінші сыңарындағы еней сөзі тілімізге етене жақын байырғы ене (ана) сөзі болса, сөз соңында й - атай, апай, әжей сияқты туыстық терминдерге қосылып, құрметтеу, сыйлау мәнін білдіретін көне қосымша. Олай болса, Жеменей атауы Енисей (Енесай), Абақан (аба - "апа", "ана", қан (кан) - "өзен" деген сияқты) "ана өзен" мәнінде қойылған деп топшыланады. Үлкен өзендерді анаға, патша әйелге балау түркі тілдерінде ежелден бар дәстүр болғаны тарихтан мәлім. Орыстарда да "Матушка Волга" деуі Еділ бойын мекендеген түркі халықтарының әсері екені даусыз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Т.Жанұзақ. Қазақ ономастикасы. Атаулар сыры. 3-том. 81-б. Алматы: Дайк-Пресс. - 2007. 519 б.-ISBN 9965-798-40-06
**Мөртай Қосшығұлов** - 1924 жылы 5 мамырда қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданы, Тауағаш ауылында туған. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1956 жылы Алматы заң институтын бітірген. Адвокат, судья болып істеген, біраз уақыт Қазақстан Республикасының Жоғарғы сотында қызмет атқарды. Алматы қаласындағы Жетісу (бұрынғы Ленин) аудандық халық сотының төрағасы болған.

*«Кім кінәлі», «Шындық сыры», «Өмір сүргім келеді», «Бұғалық»* атты повесть, очерктері шыққан. Сондай-ақ *«Ақ күшікті қыз», «Екі жүректі куә», «Бөшкедей сұлу»*, т.б. туындылары бар.
Бірқатар орден, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
Кирилл мен Мефодий – Византиядан Моравияға шақырылған христиан дінінің уағыздаушылары. 862 жылы славяндық Моравия мемлекетінің князі оларды еліне шақырады. Князь Ростиславтың мақсаты өз қол астындағы славяндарды христиан дініне кіргізу болатын. Сондықтан Кирилл мен Мефодийді Ростислав жақсы қарсы алады. 863 жылы Моравия еліне Византиядан ағайынды діндар (монах) Кирилл мен Мефодий бастаған шіркеу миссиясы келеді. Олар осы уақытқа дейін Кіші Азиядағы монастырьда славяндарға арнап грек алфавиті негізінде әліппе (азбука) құрастырған болатын. Енді Кирилл мен Мефодий славяндарды жазу-сызуға үйрете бастады. Сонымен қатар, шіркеу кітаптарын аудару ісі қолға алынды және жергілікті дін таратушыларды дайындай бастады. Кейін 869 жылы Рим папасы Адриан екінші Мефодийдің атқарған қызметі үшін Паннония мен Моравияға архиепископ етіп тағайындады. Ал бұл кезде оның інісі Кирилл Римге барып қайтыс болған.
Alexander Serafimovich
**Серафимович** (лақап аты; шын фамилиясы - Попов) Александр Серафимович (19.01.1863, Нижнекурмоярск ст. Ростов облысы, Цимлян ауданы – 19.01.1949, Москва қаласы) – орыс совет жазушысы. 1918 жылдан КППС мүшесі. Әскери отбасыда туған. Балалық шағы Польшада өтті. 1883-1887 жылдары Санкт-Петербург университетінде физика-математикалық факультетінде оқыды. 1887 жылы А.И. Удьянов т.б. ісі бойынша айыпталып, жер аударылды. Тұңғыш әңгімесі – «Мұз үстінде» (1889). «Очерктер мен әңгімелер» атты алғашқы кітабы 1901 жылы жарық көрді. «Түн ортасында» (1906), «Жарлауытта» (1907) т.б. әңгімелерін, «Құмдар» повесін (1908), «Даладағы қала» романын (1912) жариялады. 1924 жылы жазылған «Темір тасқын» романы Серафимовичтың жазушылық даңқын шығарды. Серафимовичтың «Дон өнірі бойымен» (1931) очерктер жинағында коллективтендіру кезеңін, бірқатар публицистикалық шығармалар қатарында Ұлы Отан соғысы дүрбелеңін шебер суреттеді. Оның шығармалары КСРО халықтарының және көптеген шетел тілденріне аударылды. Қазақ тілінде Серафимовичтің «Торғай күні» (1931), «Өткен өмір туралы әңгімелер» (1953), «Керемет» (1966) т.б. кітаптары шықты. Әдебиет саласында аса көрнекті жетістіге үшін Серафимовичтің 1943 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды. Ол Ленин орденімен, басқа 2 орденмен марапатталған.

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Кирик пен Джулитта** (көне грекше: Κηρύκος καὶ Ἰουλίττα; ақыл. шамамен. 305 жыл) — император Диоклетианның басшылығымен үлкен қудалау кезінде азап шеккен ертедегі христиандық қасиетті шейіттер. Православие шіркеуінде естелік 15/28 шілде айында, католик шіркеуінде 15 шілдедегі.

Өмірбаяны
---------

Өмір айтуынша, Julitta (Улита) асыл текті жас жесір болған, Иконияда Кирик атты ұлымен тұрып жатқан. Диоклетианның қудалауында азаптан қорқып, ол өзінің бүкіл мүлкін тастап, үш жасар Кирикпен бірге Икониядан кетіп, қайыршы сияқты алдымен Селевияда, содан кейін Тарста өмір сүрді. Таруста христиандарды қудалау кезінде Джулитта танылып, ұлымен бірге Александр мэрінің сотына жеткізілді. 

Билеушіден бұрын Джулитта өзін христиан деп мойындады. Оны баласынан айырып, азап шектірді. Кирик анасының азабын көріп, жылады, содан кейін ол христиан екенін айтып, анасына баруға рұқсат сұрады. Ашуланған кезде Александр баланы тас алаңнан лақтырып жіберді, Кирик қайтыс болды. Иулитта жаңа азапқа ұшырады (денесін темір тістерге отырғызды, жараларына қайнаған шайыр құйды), бірақ ол жалған тәңірлерге құрбандық шалудан бас тартты. Александр әулие әйелдің басы кесілсін деп айыптады, бұл айып орындалды. Кирик пен Иулиттаның денелерін өлім жазасына кесушілер қаладан тыс жерде жерлемей қалдырды, бірақ Иулиттаның құлдары оларды жасырын жерледі.
Георгий Никитович Ковтунов
**Георгий Никитович Ковтунов** (26.5.1918, Ресей, Самара облысы, Алексеев ауданы, Орехово селосы - 7.5.1987, Мәскеу қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, әскери қайраткер, генерал-лейтенант.

Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Шиелі кентіне қоныс аударып, орта мектепті осы жерде бітірген. 1936 жылы Ташкент әскери училищесіне оқуға түсіп, 1938 жылы Тбилиси қаласына ауысқан. 1939 жылы оқуды бітірген соң Иран шекарасындағы 80-артиллериялық полкте барлаушылар дивизионының бастығы қызметінде болды.
1941 жылдың қыркүйегінен Ұлы Отан соғысына қатысып, алғаш ұрыс жолын 76-атқыштар дивизиясы 80-артиллерия полкі құрамында Полтава облысы, Кременчуг қаласы (Украина) аймағында бастады. 1942 жылдың басында Ковтунов артиллерия дивизионының командирлігіне тағайындалды. Кейін бұл полк (80-артиллерия) 21-армияның 304-атқыштар дивизиясының қарамағына беріліп, Ковтунов онда штаб бастығы міндетін атқарды. 1942-43 жылдары 1-Прибалтика майданының 6-гвардиялық армияның 67-гвардиялық Витебск атқыштар дивизиясына қарасты 138-гвардиялық артиллериялық полкінің командирі қызметінде Сталинград, Курск шайқастарына қатысты. Оның полкі Батыс Двинадан (Даугава) өтуде жаудың 600 әскері мен офицерін, 46 автокөлігін, 14 артиллерия және миномет батареясын, 31 пулеметін, 51 оқ-дәрі тиелген арбасын, 28 дзоты мен 24 бақылау пунктін жойды. Сонымен қатар полк күшімен 8 танк, өздігінен жүретін артиллериялық 4 «Фердинанд» қондырғысы жойылып, жаудың 13 қарсы шабуылы тойтарылды. Осы ұрыстарда полкті шебер басқарғаны үшін Ковтуновқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (22.7.1944).

1944 жылдың қыркүйегінде Ковтунов артиллерия қолбасшылығына тағайындалды. Соғыстан кейін Мәскеу әскери академиясын (1956) бітірді. 1964-83 жылдары КСРО Қорғаныс минстрлігінің мамандар жөніндегі Бас басқармасында жұмыс істеді. 1983 жылы запасқа шықты.

1978 жылы 21 наурызда оған «Қызылорда қаласының кұрметті азаматы» атағы берілді.
Ленин, Қазан революциясы, 2 рет Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы, Александр Невский, Еңбек Қызыл Ту, 2 рет «Қызыл Жұлдыз», 3-дәрежелі «КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет еткені үшін» ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ел қаһармандары (Георгий Никитович Ковтунов)
**Георгий Николаевич Нейков** (10.6.1929 ж.т. Украина, Запорожье облысы Приозерск ауданы Ботево селосы) – медицина ғылымдарының докторы (1985), профессор (1987).

Днепропетровск медициналық институтын бітірген (1955). Қазіргі Ақмола облысы Аршалы аудандық ауруханасында дәрігер (1955–1962), Ақмола облыстық ауруханасында бөлім меңгерушісі (1962–1969), 1972 жылдан Астана медицина институтында ассистент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. 

1984 ж. «Изменения микроциркуляции и их коррекция при гнойно-септических хирургических заболеваниях у детей» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 140-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
**Алжы (алжу)**. Қазіргі түсінігімізде — жасы жетіп, қартайғанда ақылдан, дұрыс ойлау қабілетінен айырылуды аңғартады. *«Алшынның бір алжыған шалын келемеж қылып кетейін деп едім десеңші»* (Ы. Алтынсарин).

Бұл тұлғалас сөзді тек түркі тілдерінен ғана емес, Моңғол, тунгус-маньчжург тобындағы тілдерден де табамыз. Бірақ мағыналары әр қилы болса да, онша алшақ кетпейді. Түркі тілдерінің бірі — якутша: *алджан* — бұзылу, бүліну дегенді білдірсе, Моңғол тілінде: *алжаах* — қажу, шаршау мағыналарында қолданылады, Бурят тілінде де бұл тұлғалы сөз Моңғол тіліндегі мағынаны береді. Көрсетілген деректерге сүйеніп, «алжы» сөзінің алғашқы мағынасы якут тіліндегі «бұзылу», «бүліңу» немесе Моңғол, бурят тілдеріндегі .«қажу», «шаршау» десек, өте асығыс болатын түрі бар. Бұлардың қайсысы болса да, туынды болар деген ойға итермелейтін тағы бір тіл дерегіне тап боламыз. Маньчжур тілінде: *алджа* — айырылу, айырылысу сияқты мағынаға нұсқайды. Көрсетілген тілдердегі *«алжы»* сөзімен байланысты мағыналардың қай-қайсысы да бірінен-бірі өте жырақ кетпейді. Алғаш жас организмнің ескіре келе бүліну, бұзылу (якут тілінде), шаршау, қажуы (Моңғол тілінде)
заңды, осылардың жиыны — ақылдан айырылуға (маньчжур тілінде) әкеліп соқтыратыны даусыз құбылыс. Макьчжур тілінде бүл тұлғалас сөздің тағы бір мағынасы — өзгеру, өзгеріске түсу. Келтірілген тілдік деректер «алжы» сөзінің алғашқы мағынасы — өзгеру деп топшылауға мүмкіндік береді. Осы «өзгерістен» «алжы» сөзінің Моңғол, якут, қазақ тілдеріндегі басқа мағыналары туындаған дей аламыз.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Георгий Степанович Жженов** (1915 жылы 22 наурызда Василевск аралы Петроград қаласы - 2005 жылғы 8 желтоқсан Мәскеу) – кеңес және Ресейдің кино және театр әртісі. 1980 ж. КССРО Халық әртісі. 

Ата-анасы: Степан Филлипович Жженов және Мария Фёдоровна Щёлкина Тверь губерниясының Кесова Гора ауылының шаруаларынан шыққан. 1968 жылы Мәскеуге көшіп келіп, Моссовет атындағы театрға жұмысқа орналасты. Шығармашылық қызмет еткен жылдарында театр және кинода 100-ден аса рөлдерде сомдады. Георгий Жжёнов 2015 жылғы 8 желтоқсанында Мәскеу қаласында 91 жасында өкпе обыры ауыруынан дүниеден озды. 10 желтоқсанда Сретенский шіркеуінде дұғасы оқылды.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Актёр Георгий Степанович Жжёнов | Георгий Жжёнов "Чапев" фильмммінде (1934) Терешка ролінде | Георгий Жжёнов "Автомобильден сақтан" (КСРО, Мосфильм) кинофильмінде автоинспектор ролінде |

Дереккөздер
-----------
**Болтаев Георгий Семенович** (5.4.1914, Қостанай қаласы - 13.08.1986, Грозный) - 2-дүниежүзілік соғысқа қаты сушы, гвардия капитаны, рота командирі. Орыс.

Кеңес әскері қатарына Семей қаласының Ленин ауданы әскери комиссариатынан 1943 жылы мамыр айында шақырылды. Тамбов жаяу әскер училищесін бітірген соң,1944 жылы майданға жіберілді. Автоматшылар ротасының командирі Болтаев 172-полктің (8-гвардиялык армия, 57-аткыштар дивизиясы) құрамында ұрыстарға қатысты. Болтаев ротасымен 1945 жылы сәуірдің 16-сынан 17- сіне қараған түні Одер өзенінің жағалауындағы жаудың қорғаныс шебін бұзып өтті. Рота әскерлері Зелов биіктігіндегі жау траншеясын бірінші болып басып алып, 2 шабуылдаушы зеңбіректің, 5 атыс нүктесінің, ондаған әскері мен офицерін жойды және 75 мм-лік зеңбірек батальонын қолға түсірді. Шегінген жауды қуа отырып, Зелов қаласының Орталық көшесін басып алды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Болтаевқа Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені,«Алтын Жұлдыз» медалі қоса тапсырылды (31.5.1945).

«Қызыл Жұлдыз»,1, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған.

Соғыс аяқталған соң Чешенстан Республикасының Грозный қаласында тұрды. 1946 жылы запасқа шықты. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х
Радиола-радио хабар қабылдағыш пен граммафондық жазылғанды ескертуге арналған электрлік пластинка ойнатқыш құрылғыны ортақ бір құндаққа( футлярға )біріктіріп жасалған қондырғы. Мұнымен қатар магнитофоны бар радиолалар-магниторадиолалар да шығарылады; телевизормен біріктіріліп жасалған радиолалар да бар.Радиолалар радио қабылдағыштар секілді өздерінің техникалық сипаттамаларына сәйкес кластарға бөлінеді де, стол үстіне ,еденге қойылатын және тасымал түрлерге ажыратылады.Радиолалар қоректендірілу әдістеріне орай радиолампалар негізінде жұмыс істейтін-желілік және транзисторлармен жұмыс істейтін-тұрақты ток көздерінен (батареялардан,аккумуляторлардан) қоректенетін автономды қоректі радиолаларға бөлінеді.Кейбір (әдетте транзисторлы)радиолалардың универсал қоректері бар (кернеуі 6В,9В немесе 12В батареялардадан және арнайы түзеткіш арқылы кеурнеуң 127В немесе 220В айналымы электр тогы желісінен қоректенеді).
=Көкнәр=
Көкнәр- өте ежелгі өсімдік. Оның тұқымы тіпті алғашқы қауым адамдарының тұрағын қазған кезде табылған. Шығыс көкнәрі- ең әдемесі деп саналады, ал ең көп таралғаны - ұйқы көкнәрі. Көкнәрдің атлас тәрізді жылтыр жапырақты ашық гүлдеріне адамдар ежелден қызыға қарап келеді.
Бұл өсімдікті әдемілігі үшін ғана емес, дәрілік қасиеттері үшін де бағалайды. Ежелгі Египеттің өзінде көкнәрді арнайы плантацияларда өсіріп, одан ауыруды басатын дәрі ретінде қолданылатын '**ұйқы ішімдігін'** дайындағаны белгілі. Ежелгі Грецияда бұл гүл түс құдайы Морфей мен ұйқы құдайы Гипносқа арналып, оларды көкнәрдан жасалған гүлшоғымен немесе гүлтәжімен бірге бейнелейтін болған. Морфей адамдарға көкнәр гүлін тигізу арқалы ұйқыға батырады. Бұл құдай тұрағының айналасында - адамдрға жіберуге арналған жеңіл ұйқыға бөккен көкнәр гүлінің шалғыны жайқалып тұрады. 
Көкнәр гүлінің өмірі ұзақ болмайды - бір-екі күн ғана. Алайда өте көп мөлшерде отырғызылатын көкнәр ұзақ та молынан гүлдеп тұрғандай әсер береді. Гүлдеп болғннан кейін гүл күлтелері ұшып кетеді де, тұқым қорапшасының жетілу кезеңі басталады.
**Бұжыр** — Кіші жүз құрамындағы Әлімұлы, Шекті бөлімі.

Бұжыр Бөлекұлынан жеті ұл. Бәйбешеден екі ұл - Назар, Шүрен. Тоқалдан бес ұл - Ақмалай, Олжабай, Шағатай, Бұғыбай, Жанабай. Шыңғыс сауытын Бөлекке беріп, Бөлектен Бұжырға, Бұжырдан Назарға қалған сауыт, бұл сауыт қазір мұражайда тұр.

Сауыт
-----

Тарихи тұлға. Шамасы бұдан 300-350 жыл бұрын өмір сүрген. Бұжыр палуан тұлғалы, қайратты да ірі болған. Қазақ пен қалмақ соғысында аса ерлікпен көзге түскен. Дүниеден өтерінде сауытын үлкен баласы Назарға, дулығасын - Шүренге, қылышын - Жекейге берген деп айтылады ауызекі әңгімеде. Сауыты - темір шынжырдан тоқылған кең көйлек сияқты дүние, ілгегі де шыншыр іспетті дөңгелек екен. Назарда екі батыр болған - Жәлімбет, Тыным. Кейін сауыт Тынымға, найзасы - Жәлімбетке тапсырылады. Сөйтіп сауыт қолдан - қолға көшіп, Дүзмағамбеттегі Абылази (1925 ж. туған) үйінде сақталған. Қатал заман кесірінен сауыт 40 жыл жер астында жатып, тот басқан. Сауыт қазірде Ақтөбе облыстық мұражайында сақтаулы.

Ұлдары
------

* Назар Бұжырұлы,
* Шүрен Бұжырұлы,
* Ақмалай Бұжырұлы,
* Олжабай Бұжырұлы,
* Шағатай Бұжырұлы,
* Бұғыбай Бұжырұлы,
* Жанабай Бұжырұлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  -Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
**Серік Кеңесұлы Нокин** - 1959 жылы 17 ақпанда Ақтөбе облысы Ойыл ауданы
Саралжың ауылында туған. Қазақ.
Әкесі - Нокин Кеңес Нөкіұлы (1927-2006) Ақтөбе облыстық партия комитетінің хатшысы болып жұмыс істеген. Анасы - Нокина Жәмиғаш Сүйесінқызы (1934-1989) ОМ мұғалімі болып жұмыс істеген.Саратов жоғары әскери химиялық қорғанысының инженерлік училищесінің химия және органикалық синтез технологиясы факультетін (1982) инженер-химик-технолог мамандығы бойынша; Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университетінің экономика және
кәсіпорындарды басқару факультетін (2003) экономист-менеджер мамандығы бойынша бітірген.Қазақ және орыс тілдерін біледі. «Нұр Отан» ХДП мүшесі. 1982 жылдан - Ақтөбе хром қоспалары зауытының шебері, цех бастығының орынбасары, цех бастығы, директорының коммерциялық жұмыстар жөніндегі орынбасары. 1995 жылдан - «Ақтөбе хромдық қосылыстар зауыты» АҚ басқармасының президенті, төрағасы. 1998 жылдан - «Жылуэнергия» АҚ президенті, директоры. 2002 жылдан - Атырау
облысы әкімінің орынбасары. 2006 жылдан - Ақтөбе қаласының әкімі. 2008 жылдан - Ақтөбе облысы әкімінің орынбасары. 2008 жылдың қазанынан - ҚР Индустрия
және сауда министрлігі Құрылыс істері және ТКІІІ жөніндегі комитетінің төрағасы. 2009 жылдың шілдесінен бері - ҚР Қурылыс істері және турғын уй-коммуналдық шаруашылығы женіндегі
агенттігінің төрағасы.Ақтөбе облыстық мәслихатының депутаты (1999-2002). «Құрмет» орденімен (2005); «Қазақстан Республикасының
тәуелсіздігіне Южыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған. Әскери атағы - запастағы майор. Діни көзқарасы - мұсылман. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Хоббиі - футбол, балық аулау.Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи романдар. Үйленген. Жұбайы - Есетова Қарлығаш Ниятқып-(1958 ж. т.), «Балауса» ЖШС директоры. Қыздары - Нокина Жәмиғаш (1989 ж. т.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
**Ұлаған ауданы** немесе **аймақ** (алт. ) Ресей Федерациясының Алтай Республикасы құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және муниципалдық құрылым.

Әкімшілік орталығы - Ұлаған ауылы.

Физикалық-географиялық сипаттамалары
------------------------------------

### Географиялық орны

Ұлаған ауданы Алтай республикасының шығысында орналасқан. Ол Тыва Республикасымен шектеседі, Шапшал жотасы - табиғи шекара ретінде саналады. Оңтүстікте Қосағаш ауданымен шекаралар Чихачев және Қурай жоталары бойымен; ал батыста бұл аудан Оңдай ауданымен Сумүлті жотасы бойымен; солтүстік-батысында - Шоя ауданымен бірге Сумүлті жотасы бойымен өтеді. Солтүстікте Туражақ ауданымен шекара Сумүлті, Алтын-Тау, Момарғы жоталарының сілемдері бойымен өтеді.

### Жер бедері

Аудан аумағындағы жоталардың солтүстік-батыс және ендік бағытта, олардың биіктігі теңіз деңгейінен 2500-ден 3500 м-ге дейін өзгереді. Ұлаған ауданының аумағы Шығыс Алтайға жатады.
**Ыбыраев Серік Айтмақұлы** (24.3.1948 жылы туған, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Тасшоқы аулында) – медицина ғылымының докторы (1994), профессор (2001). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы Мұрағатталған 14 маусымның 2011 жылы.) бітірген. Алматы қаласындағы Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, Түркістан облысы Шымкент қаласындағы Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1972–2004), бөлім және лаборатория меңгерушісі, Қарағайлы ауылы ауруханасының учаскелік терапевті, бас дәрігері (2004–2006) қызметтерін атқарды. 2006 жылдан Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық орталығының директоры. 120-дан астам ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы.

Сілтемелер
----------

Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы Мұрағатталған 14 маусымның 2011 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
2. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Фатима Бегенбаева**  – (22.4.1948. Семей облысы, Ақсуат ауданы) - тележурналист. 

Семей педучилищесін (1967), Семей пединститутын (1971), Мәскеу қаласындағы Бүкілодақтық телерадиокомитетінің Жоғарғы курсын бітірген (1984). 

Еңбек жолын Семей телестудиясында дикторлықтан бастаған. 1967-83 жылдары Қазақ теледидарының Жастар хабарларының бас редакциясында редактор, комментатор, бөлім меңгерушісі, бас редактор, 1984-85 жылдары «Алатау» арнасының директоры, 1985-88 жылдары «Қазақфильм" киностудиясының дубляж комиссиясының төрайымы, Қазақ радиосының шетелдерге хабарлар тарататын бас редакцияның бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары, 1991-92 жылдары «Азия дауысы» Халықаралық әндер конкурсының баспасөз орталығының жетекшісі, 1992-96 жылдары «Сонар» телекомпаниясының директоры, 1996-98 жылдары «ДиФ» телестудиясының директоры, «31 арна» телекомпаниясының қазақ тіліндегі бөлімінің бас редакторы, 1998-2001 жылдары Алматы облысы әкімиятының баспасөз хатшысы, 2002-2009 жылдары «31 арна» телекомпаниясының қазақ тілінде хабарлар даярлайтын бөлімінің бас редакторы. 

Қазақ теледидарында істеген жылдары «Алтыбақан», «Пай-пай, жиырма бес», «Ауылым-әнім», «Ромб» т.б. телехабарлардың авторы және редакторы әрі жүргізушісі болды. 

Қазақ тіліне бірнеше көркем фильмдер мен 100-ге жуық қысқа метражды және деректі фильмдераударды. 

Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Фатхи Бурнаш** - татар совет ақыны, драматург, публицист. 1919 жылдан КОКП мүшесі. Қазан медресесінде оқыған. Қазан революциясынан кейін татар баспасөз ұйымдастырушылардың бірі. 1920 жылы Татар АССР-і алғаш құрылғанда, оның ОАК-сінің мүшесі болып сайланды. Фатхидың алғашқы шығармалары - "Таһир-Зуһра" атты романтикалық трагедиясы мен "Жас жүректер" драмасы. Фатхи - "Хусайын мырза", "Сұңқарлар" пьесаларының және бірнеше өлеңдңр жинақтарының авторы. А.С.Пушкинның, И.С.Тургеновтың, Л.Н.Толстойдың, М.Горкийдің, Н.Островскийдің т.б. шығармаларын татар тіліне аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том
**Бұзаулау** (отел) - қалыпты жағдайда өткен буаздық
мерзімінің аяғында сиырдың бұзау тууы. Сиыр б.-ы жеңіл өтіп, бұзауы ширақ туып, тез аяқтанып кету үшін бұзау сиырды дұрыс азықтандырып, күту қажет. Буаздықтың соңына қарай
жедел өсіп, дамитын ұрықты жақсы қоректендіріп, жетілдіру үшін б.-ың соңғы 45-60 күнінде сиырды саумай, суалтады. Суалтылған сиыр рационында сапалы пішен мөлшерін, құнарлы жемді азайтады, аумақты шырын азықты шектейді.
Б-на 8-10 күн қалғаңда сиырды алдын-ала тазартылып, қалың етіп құрғақ сабан төселенген б.а-йтын орнына ауыстырады. Сиыр тынышсызданып, көздері аларып, ыңыранып, артына жиі бұрылып қарай беретін толғақ белгілері байқалғанда, оның сарпайын, бөксесін марганцовка ертіндісімен жуады, мазасын алмайды. Дұрыс даярланған, дені сау сиыр ешбір қиындықсыз, еш көмексіз-ақ өздігімен б.-ды. Сиырдың б.-ы қиындап, созылса (жарты сағаттан асса) немесе бұзау теріс келсе жәрдемге мал дәрігерін шақыртады. Туған бұзаудың тұмсығын, көзін, аузын шаранадан тазартып, сүртіп, кіндігі үзілмесе, түбінен 10-12 см ұзындықта таза қайшымен кеседі де, ішінде қалған қанды сыдырта сығып тастап, байлап, кіңдік ұшын йодқа батырып алады. Бұзауды енесіне жалатады. Б.-лаған сиырды шөл қысатындықтан таза жылы суға бидай кебегін, болса зығыр күнжарасын араластырып ішкізеді де, алдына сапалы жұмсақ пішен салып
қояды. Жаңа туған бұзауды қоректендіріп, резистенттігін арттыру үшін ене уызына қанықтырып, сиырды б.-лағаннан кейін бір жарым сағат өткенде сауады.

Дереккөздер
-----------

< Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6> Мал шаруашылығы:
**Бессаусақты ергежейлі қосаяқ** (лат. *Cardiocranius paradoxus*) – кеміргіштер отрядының қосаяқтар тұқымдасына жататын кішкентай аң. 

  

Қазақстанда Солтүстік Балқаш өңірінде кездеседі. 

Көбінесе, ұсақ қиыршық тасты шөлдерді мекендейді. Дене тұрқы 5,7 — 6,5 см, салмағы 15 — 17 г. Артқы аяғы бес бармақты, құлағы түтік тәрізді, құйрығы денесінен 2 еседей ұзын. Табанында сүйелді-мүйізді қабат бар. Ін қазып тіршілік етеді. Қорегін түнде аулайды. Негізінен өсімдік жапырақтарымен, тұқымымен қоректенеді. Бір жасында жыныстық жағынан жетіледі. Мамыр — маусымда ұрғашысы 2 — 4 қосаяқ табады. Қыркүйектің аяғынан сәуірдің ортасына дейін қысқы ұйқыға кетеді. Сирек кездесетін түр болғандықтан Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген (1996).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Batsaikhan, N. Avirmed, D. & Tinnin, D. (2008). *Cardiocranius paradoxus*. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 15 наурыз 2009. Database entry includes a brief justification of why this species is of
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

**Фатуа** - ислам дінінде шариғат бойынша керекті мәселелерге, іс жөнінде дін басы мүфтидің, шешімі, тоқтамы қорытындысы. Мұсылман халқы үшін Фатуа - бұлжытпай сөзсіз орындалуға тиіс заң, міндет, парыз. Фатуа әдетте қағида, ереже, нұсқау түрінде жазылып, мұсылмандарға дария етіп, таратылып отырылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
**Мидлтон Томас** (Middleton, Thomas) (сәуір 1580, Лондон – 4 шілде 1627, Ньюингтон-Батс, Суррей, Англия) – ағылшын драматургі. Оксфорд университетінде білім алған. 1600 жылы 3 поэзия жинағының авторы болған. Продюссер Ф.Хенслоудың тапсырысы бойынша Д.Уэбстермен және басқа да драматургтармен қосылып пьеса жазады. Оның беделді трагедиялары: "Әйелдер"("Женщины"), "Әйелдерден сақтаныңдар" ("Остерегайтесь женщин", 1621), "Құпия ауыстыру" ("Тайная подмена", 1622, Уильям Роулимен бірлесе). Ақшаның артынынан қуған қоғамды "Күзгі сессия"("Осенняя сессия", 1605), "Қарты қалай тәлкек қылуға болады" ("Как надуть старика", 1608), "Ессіз дүние" ("Безумный мир"), "Мырзалар" ("Господа", 1608), "Чипсайдтан шыққан шыншыл қыз" ("Честная девушка из Чипсайда", 1613), "Шахмат партиясы" ("Шахматная партия", 1625) атты комедияларда шебер бейнелейді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* *Англиядағы Кембридж тарихы және Америкалық әдебиеттер (1907–1921)*. Кембридж: Кембридж Университет баспасы, 1907–21. Электрондық нұсқа
* Оксфордтағы Мидлтон жобалары Мұрағатталған 3 шілденің 2019 жылы.
* Томас Мидлтон ойындары