**Футзал** (*Futsal*) — испан тіліндегі "futbol" және "sela" сөздерінің қысқаруынан пайда болған және "жабық алаңдағы футбол" деген мағына береді. Қазіргі уақытта FIFA-ға кіретін футбол қауымдастықтардың көпшілігі қолданады. 

Футзал - доппен жабық алаңда және паркетте ойналатын футбол түрі. 

Бұрын футзал (futsal) және мини-футбол (FIFA Futsal) деген екі түрлі термин қолданылып келді. Футзал мен мини-футбол арасында бірнеше айырмашылықтар бар. Футзал тек жабық алаңда және паркетте ойналады, ал мини-футбол ашық газонда да ойналады. 

Әлемде аталған спорт түрін екі бөлек халықаралық федерация үйлестіреді. Олар AMF және FIFA. Мини-футбол деген атаумен белігі болған спорт қазір FIFA Futsal деп аталады. ФИФА федерациясына мүше елдердің көп болуына байланысты ФИФА мен УЕФА негізгі халықаралық турнирлерлерді, атап айтқанда Әлем Чемпионаты мен Еуропа Чемпионаты, Чемпиондар лигасын ұйымдастырады. 

Елімізде Қазақстан футзал ассоциациясы ұлттық чемпионатты негізгі ұйымдастырушы ұйым болып саналады. Ассоциация 19889 жылы құрылған, бірақ әртүрлі жылдары Қазақстан футбол федерациясының аясында қызмет етті. 2022 жылдан бастап қайтадан жеке ұйым ретінде әрекет ете бастады. 

Ал ұлттық құрама команданы Қазақстан футбол федерациясы үйлестіреді.

Тарихы
------

Футзал XX ғасырдың 30 жылдары Уругвай елінде пайда болған. Монтевидеодағы дене шынықтыру пәнінің мұғалімі Хуан Карлос Сериани ауа-райына тәуелді емес жабық кеңістікте ойнауға болатын футболдың жаңа түрін ойлап табады. 

Кейін Бразилияда futebol de salão яғни залға арналған футбол деген атаумен дами бастайды. Футзалдың дамуына себепші болған факторлардың бірі тығыз қонысталған қалаларда футбол алағдарының тапшылығы болатын. Сондықтан ойыншылар залға ауыса бастайды. 1949 жылы бразилиялық Асдрубал Ду Насименто ойынның алғашқы ережелерін жасайды. 1960 жылдары Италия, Нидерланд, Испания елдерінде футзал ойнай бастады. 

1965 жылы Оңтүстік Америка футбол конфедерациясы құрылады (Fútbol de Salón). 

1971 жылы ФИФА-ның болашақ президенті Джоао Авеланждың төрағалығымен Халықаралық футбол федерациясы (FIFA) құрылады. 1974 жылы Ұлттық құрамалар арасындағы тұңғыш ойын өтіп, Италия Римде 9:2 есебімен Ливияны ұтты. 

1982 жылы FIFUSA ұйымдастырған алғашқы әлем чемпионаты 

1985 жылы ФИФА футзалды әлемдік футбол түрлеріне қосу туралы шешім қабылдайды. 

1989 жылы FIFA футзалдан **алғашқы әлем чемпионатын** Нидерландыда 1989 жылдың 5-15 қаңтары аралығында өткіздіі. Бірінші турнирге 16 ел қатысты – Еуропадан 6 (Бельгия, Дания, Венгрия, Италия, Нидерланды, Испания), Оңтүстік Америкадан 3 (Аргентина, Бразилия және Парагвай), Африкадан 2 (Алжир және Зимбабве), Азиядан 2 (Жапония және Сауд Арабиясы), Солтүстік Америкадан 2 (Канада және Америка Құрама Штаттары) және 1 Океаниядан (Австралия). Бразилия турнирдңің финалында жеңіске жетті Нидерланды (2:1). АҚШ құрамасы қола медаль үшін матчта Бельгияны жеңді.

**Футзалдан екінші әлем чемпионаты** үш жыл 11 айдан кейін (1992 жылы 15-28 қараша) Гонконгта 16 қатысушының қатысуымен өтті – 6 Еуропадан (Нидерланды, Бельгия, Италия, Польша, Ресей және Испания), 3 Оңтүстік Америкадан (Бразилия, Аргентина және Парагвай), 3 Азиядан (қытай, Гонконг және Иран), Солтүстік Америкадан 2 (Коста-Рика, АҚШ), Африкадан 1 (Нигерия) және Океаниядан (Австралия). Бразилия финалда АҚШ-ты 4-1 есебімен жеңіп, титулды қорғады. Испания үшінші орын үшін матчта Иранды жеңіп, қола медаль жеңіп алды. 

**Үшінші Әлем чемпионаты** Еуропада, Испанияда, 1996 жылдың 24 қарашасы мен 8 желтоқсаны аралығында 16 команданың қатысуымен өтті – Еуропадан 6 (Бельгия, Италия, Нидерланды, Ресей, Испания және Украина), Азиядан 3 (Қытай, Иран, Малайзия), Оңтүстік Америкадан 3 (Аргентина, Бразилия және Уругвай), Солтүстік Америкадан 2 (Куба және АҚШ), Африкадан 1 (Египет) және Океаниядан 1 (Австралия). Бразилия финалда (Барселонада) турнир шеберлерін 6:4 есебімен жеңіп, қатарынан үшінші атаққа ие болды. Үшінші орын Ресейге бұйырды, ол үшінші орын үшін матчта Украинаны 3-2 есебімен жеңді. 

1996 жылы ФИФА футзалға арналған төрешілердің алғашқы ресми тізімін жариялады. 

Орталық Америка мемлекеті Гватемала футзалдан **төртінші әлем чемпионатын** өткізді (2000 жылы 18 қараша – 3 желтоқсан), оған 16 команда қатысты – Еуропадан 5 (Хорватия, Нидерланды, Португалия, Испания және Ресей), Азиядан 3 (Иран, Қазақстан және Таиланд), Солтүстік Америкадан 3 (Коста-Рика, Куба және Гватемала), 3 Оңтүстік Америкадан (Аргентина, Бразилия және Уругвай), 1 Азиядан (Египет) және 1 Океаниядан (Австралия) 

Гватемалада Испания Бразилияның үстемдігін бұзып, футзалдық "Селесаоның" финалда 4-3 есебімен жеңеді. Дегенмен Бразилия негізгі уақыт аяқталуға 5 минуттан аз уақыт қалғанда 3-2 есебімен алға шықты. Нәтижесінде Бразилия турнирде керемет 78 гол соқты, ал екінші орында 39 голмен Испания құрамасы тоқтады. 

2005 жылы Испанияда ФИФА футзал нұсқаушыларына арналған алғашқы семинар өтті.

Формат
------

Турнирлер
---------

Футзалдан FIFA Әлем чемпионаты 

Футзалдан Еуропа чемпионаты 

Футзалдан Азия чемпионаты 

Футзалдан әйелдер арасындағы әлем чемпионаты 

Футзалдан әйелдер арасында Еуропа чемпионаты 

Футзалдан 19 жасқа дейінгі Еуропа чемпионаты 

Футзалдан оқушылар арасындағы Әлем чемпионаты 

Футзалдан УЕФА Чемпиондар лигасы 

  

### Футзалдан Әлем чемпионаты

*Толық мақаласы: Футзалдан Әлем чемпионаты*
**Футзалдан әлем чемпионаты** (ағыл. *FIFA Futsal World Cup*) — ФИФА ұйымының ұйымдастыруымен төрт жылда бір реті өткізілетін футзалдан халықаралық турнир. Футзалдан ұлттық құрамалар үшін ең беделді турнир саналады. 
Алғаш рет 1989 жылы Нидерланд елінде өтті. Тұңғыш чемпион Бразилия құрамасы атанды. Кейін өткен қатарынан екі чемпионатта жеңіске жетті. 2000 жылы және 2004 жылы өткен чемпионатта Испания құрамасы жеңіске жетті. 2021 жылы Португалия чемпион атанды. 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Жылы | Қабылдаған ел |  | Финал |  | 3-орын |
| Чемпион | Есеп | Вице-чемпион | 3-орын | Есеп | 4-орын |
| **1989** | Нидерланд Нидерланд | Бразилия  Бразилия | **2:1** | Нидерланд  Нидерланды | Америка Құрама Штаттары  АҚШ | **3:2** Овертайм | Бельгия Бельгия |
| **1992** | ГонконгГонконг | Бразилия  Бразилия | **4:1** | Америка Құрама Штаттары  АҚШ | Испания  Испания | **9:6** | ИранИран |
| **1996** | Испания Испания | Бразилия  Бразилия | **6:4** | Испания  Испания | Ресей Ресей | **3:2** | УкраинаУкраина |
|
| **2000** | Гватемала Гватемала | Испания  Испания | **4:3** | Бразилия  Бразилия | Португалия  Португалия | **4:2** | Ресей  Ресей |
| **2004** | Қытай РеспубликасыТайвань | Испания  Испания | **2:1** | Италия  Италия | Бразилия  Бразилия | **7:4** | Аргентина Аргентина |
| **2008** | БразилияБразилия | Бразилия  Бразилия | **2:2** (4:3, Пенальти) | Испания  Испания | Италия  Италия | **2:1** | Ресей  Ресей |
| **2012** | ТайландТайланд | Бразилия  Бразилия | **3:2**,Овертайм | Испания  Испания | Италия  Италия | **3:0** | Колумбия  Колумбия |
| **2016** | КолумбияКолумбия | Аргентина Аргентина | **5:4** | Ресей  Ресей | Иран Иран | **2:2** (4:3, Пенальти) | Португалия  Португалия |
| **2021** | ЛитваЛитва | Португалия  Португалия | **2:1** | Аргентина Аргентина | Бразилия  Бразилия | **4:2** | Қазақстан  Қазақстан |

### Футзалдан Еуропа чемпионаты

*Толық мақаласы: Футзалдан Еуропа чемпионаты*
Футзалдан Еуропа чемпионаты - УЕФА ұйымдастыруымен төрт жыл сайын өтетін халықаралық турнир. Чемпионатқа 16 команда қатысады. 2022 жылға дейін чемпионат екі жылда бір рет өтетін. Қатысушылар саны 12 ұлттық құрамамен шектелетін. 2017 жылы УЕФА Атқарушы комитеті Хелбсинки қаласында өткен кездесуде Еуропа чемпионатын төрт жыл сайын, ал қатысушылар санын 16 командаға дейін жеткізу туралы шешім қабылдады. 16 команданың қатысуымен турнир бірінші рет 2022 жылы өтті. 

| Жылы | Қабылдаған ел |
| --- | --- |
| Чемпион | Есеп | Вице-чемпион | 3-орын | Есеп | 4-орын |
| **1996** | ИспанияКордова, Испания | Испания**Испания** | **5:3** | РесейРесей | БельгияБельгия | **3:2** | ИталияИталия |
| **1999** | ИспанияГранада, Испания | Ресей**Ресей** | **3:3****(4:2)** пенальти | ИспанияИспания | ИталияИталия | **3:0** | НидерландНидерланд |
| **2001** | РесейМәскеу, Ресей | Испания**Испания** | **2:1** | УкраинаУкраина | РесейРесей | **2:1** | ИталияИталия |
| **2003** | ИталияАверса/Казерта, Италия | Италия**Италия** | **1:0** | УкраинаУкраина | ИспанияИспания | **Матч өтпеді** | ЧехияЧехия |
| **2005** | ЧехияОстрава, Чехия | Испания**Испания** | **2:1** | РесейРесей | ИталияИталия | **3:1** | УкраинаУкраина |
| **2007** | ПортугалияГондомар/Санту-Тирсу, Португалия | Испания**Испания** | **3:1** | ИталияИталия | РесейРесей | **3:2** | ПортугалияПортугалия |
| **2010** | МажарстанБудапешт/Дебрецен, Венгрия | Испания**Испания** | **4:2**  | ПортугалияПортугалия | ЧехияЧехия | **5:3** | ӘзербайжанӘзірбайжан |
| **2012** | ХорватияЗагреб/Сплит, Хорватия | Испания**Испания** | **3:1** (қосымша уақыт) | РесейРесей | ИталияИталия | **3:1** | ХорватияХорватия |
| **2014** | БельгияАнтверпен, Бельгия | Италия**Италия** |  **3:1** | РесейРесей | ИспанияИспания | **8:4** | ПортугалияПортугалия |
| **2016** | СербияБелград, Сербия | Испания**Испания** |  **7:3** | РесейРесей | ҚазақстанҚазақстан | **5:2** | СербияСербия |
| **2018** | СловенияЛюбляна, Словения | ПортугалияПортугалия |  **3:2** (қосымша уақыт) | ИспанияИспания | РесейРесей | **1:0** | ҚазақстанҚазақстан |
| **2022** | НидерландАмстердам, Гронинген | ПортугалияПортугалия | **4:2**  | РесейРесей | ИспанияИспания | **4:1** | УкраинаУкраина |

#### Футзалдан Финалиссима

  

#### Футзалдан Чемпиондар лигасы

*Толық мақаласы: Футзалдан УЕФА Чемпиондар лигасы*
2018/19 маусымнан бастап футзалдан УЕФА Кубогы атауын Футзалдан УЕФА Чемпиондар лигасы деп өзгертілді. 2017/18 жылғы маусымнан бастап Чемпиондар лигасына қатысушы рейтингісі ең жоғары үш ел екі клубтан ұсына алады. Сонымен қатар егер ағымдағы чемпион рейтингісі жоғары үш елдің бірінен болса, онда төртінші орындағы ел де екі клуб қатыстыра алады. 

Турнирдің форматы алдына ала, негізгі және элиталық раундтан тұрады. Ең соңында төрт клуб финалдық ойындарды ойнайды.

|  |
| --- |
| **Футзалдан UEFA Чемпиондар лигасы**  |
| Маусым | Өткен орны | Чемпион | Есеп | Вице-чемпион | 3-орын | 4-орын |
| **2021/2022** | Латвия Рига Латвия | Испания **Барселона** | 4:0 | Португалия Спортинг | Португалия Бенфика | Франция Аньер Вилленюв |
| Маусым | Өткен орны | Чемпион | Есеп | Вице-чемпион | 1/2 |
| 2020/2021 | Хорватия Задар Хорватия | Португалия **Спортинг** | 4:3 | Испания Барселона | Қазақстан Қайрат | Испания Интер Мовистар |
| Маусым | Өткен орны | Чемпион | Счёт | Финалист | 3-орын | 4-орын |
| **2019/2020** | Испания Барселона Испания | Испания **Барселона** | 2:1 | Испания Эль-Посо | Ресей КПРФ | Ресей Тюмень |
| **2018/2019** | Қазақстан Алматы Қазақстан | Португалия **Спортинг** | 2:1 | Қазақстан Қайрат | Испания Барселона | Испания Интер Мовистар |
| **Футзалдан УЕФА кубогы («Төртеудің финалы»)** |
| Маусым | Өткен орны | Чемпион | Есеп | Вице-чемпион | 3-орын | 4-орын |
| **2017/2018** | Испания Сарагоса Испания | Испания **Интер Мовистар** | 5:2 | Португалия Спортинг | Испания Барселона | Мажарстан Дьор |
| **2016/2017** | Қазақстан Алматы Қазақстан | Испания **Интер Мовистар** | 7:0 | Португалия Спортинг | Қазақстан Қайрат | Ресей Газпром-Югра |
| **2015/2016** | Испания Гвадалахара Испания | Ресей **Газпром-Югра** | 4:3 | Испания Интер Мовистар | Португалия Бенфика | Италия Пескара |
| **2014/2015** | Португалия Лиссабон Португалия | Қазақстан **Қайрат** | 3:2 | Испания Барселона | Португалия Спортинг | Ресей Дина Москва |
| **2013/2014** | Әзербайжан Баку, Әзірбайжан | Испания **Барселона** | 5:2 ОТ | Ресей Динамо Москва | Әзербайжан Араз | Қазақстан Кайрат |
| **2012/2013** | Грузия Тбилиси, Грузия | Қазақстан **Кайрат** | 4:3 | Ресей Динамо Москва | Испания Барселона | Грузия Иберия |
| **2011/2012** | Испания Лерида, Испания | Испания **Барселона** | 3:1 | Ресей Динамо Москва | Италия Марка Футзал | Португалия Спортинг |
| **2010/2011** | Қазақстан Алматы, Қазақстан | Италия **Монтезильвано** | 5:2 | Португалия Спортинг | Қазақстан Кайрат | Португалия Бенфика |
| **2009/2010** | Португалия Лиссабон, Португалия | Португалия **Бенфика** | 3:2 ОТ | Испания Интер Мовистар | Әзербайжан Араз | Италия Лупаренсе |
| **2008/2009** | Ресей Екатеринбург, Ресей | Испания **Бумеранг Интервью** | 5:1 | Ресей ВИЗ-Синара | Қазақстан Қайрат | Ресей Динамо Москва |
| **2007/2008** | Ресей Мәскеу, Ресей | Ресей **ВИЗ-Синара** | 4:4 пен. 3:2 | Испания Эль-Посо | Ресей Динамо Москва | Қазақстан Қайрат |
| **2006/2007** | Испания Мурсия, Испания | Ресей **Динамо Москва** | 2:1 | Испания Бумеранг Интервью | Испания Эль-Посо | Бельгия Аксьон 21 |

#### Футзалдан әйелдер арасында Еуропа чемпионаты

#### Футзалдан Еуропа U19 чемпионаты

*Толық мақаласы: Футзалдан Еуропа U19 чемпионаты*
Футзалдан 19 жасқа дейінгі ойыншылар арасында Еуропа чемпионаты тұңғыш рет 2019 жылы өткізіле бастады. Турнир әр екі жыл сайын тақ жылдары өткізіледі. 

  

##### Еуро 2023

  

##### Еуро 2022

Короновирус пандемиясы себебінен чемпионат 2021 жылы өтпеді, сондықтан 2022 жылы өткізілді. Чемпионат Ригада (Латвияда өтті. Финалда Испания мен Португалия құрамалары ойнап, қосымша уақытта 6:2 есебімен Испания чемпион атанды. Қазақстан құрамасы негізгі раунда ойнамады. 

##### Еуро 2019

2019 жылы чемпионат Латвияда өтті. Финалда Хорватия мен Испания құрамалары кездесті. 1:6 есебімен Испания құрамасы жеңді.

#### Футзалдан Қазақстан чемпионаты

*Толық мақаласы: Футзалдан Қазақстан чемпионаты*Қазақстан чемпионаты бойынша футзал – бұл жыл сайын өтетін елдегі ең жоғарғы деңгейдегі футзал лигасы. 2023-24 маусымында чемпионатта 11 команда қатысты. Он екінші команда ретінде Қарағанды облысының атынан қосылады деп күтілді. Олардың арасында Тұлпар, Шахтер және Биосфера болатын. Бірақ Чемпионат басталар алдында Қарағандыдан клуб қосылмайтындығы белгілі болды. Сонымен қатар 2023 жылдың желтоқсан айында Бірінші лига құрылды. Онда 5 команда қатысты. Олардың арасында Тұлпар, Биосфера, Омега, ТЧЭ-14, КазГАСА. 

#### Футзалдан Қазақстан кубогы

*Толық мақаласы: Футзалдан Қазақстан кубогы*

  

### Футзалдан оқушылар арасындағы Әлем чемпионаты

2023 жылғы 8-17 қазан аралығында Сербияның астанасы Белград қаласында Халықаралық мектеп спорт федерациясының (International School Sport Federation) ұйымдастыруымен Футзалдан оқушылар арасындағы Әлем чемпионаты (ISF World School Futsal Championship 2023) ұйымдастырылды.

Әдебиеттер
----------

Руководство УЕФА для тренеров по футзалу

Дереккөздер
-----------

1. ↑  UEFA Futsal EURO 2018 Tournament Review.
2. ↑  UEFA Futsal EURO 2022. Technical Report.
3. ↑  UEFA Futsal Champions League 2022. Technical Report. Тексерілді, 11 қазан 2023 жыл.
4. ↑  UEFA FUTSAL CHANPIONS LEAGUE 2021. TECHNICAL REPORT.
5. ↑  ISF WORLD SCHOOL FUTSAL CHAMPIONSHIP 2023. Bulletin 1. Тексерілді, 11 қазан 2023 жыл.

Сілтемелер
----------

* Мини-футбол ережелері