```
Үлгі:Refimprove
```

**Cауда туралы келісім** (басқаша **сауда пакті**) тариф және сауда келісім-шарт секілді сауда-саттық келісіміне жиі инвестициялық кепілдіктер қамтитын кең салық болып табылады. Cауда келісім тарифтердің ең көп таралған түрлері преференциалдық және еркін сауда түрлерін азайту (немесе жою) мақсатында жасалған: квоталар және қол қойған арасындағы сатылатын баптар бойынша басқа да сауда шектегіштері болып табылады.

Сауда пактілердің жіктелуі
--------------------------

### Саны мен қол қойған түрі бойынша

Әр тарап ел (немесе басқа кедендік аумағы), сауда блок немесе елдерде (немесе басқа кедендік аумағына) бейресми тобы болуы мүмкін, екі жақтың арасында қол қойылған кезде сауда-саттық келісім 'екіжақты' '(ЕСК) екіжақты сауда келісімі ретінде жіктеледі. Екіден астам (әдетте, Көршілес немесе сол аймақтың) арасында қол қойылған сауда-саттық келісімі *көпжақты" ретінде жіктеледі.*

### Интеграция деңгейі бойынша

Үлгі:Әлемдік экономикалық интеграция

Сауда туралы келісімдердің түрлері бар; (Еуропа Одағы) сияқты өте күрделі болып табылатын, ал кейбіреулері (Солтүстік Америкалық еркін сауда туралы келісім.) сияқты кем қарқынды. Экономикалық интеграция сауда блок қабылдаған нақты сауда пактілері мен саясаты түріне байланысты нәтижесіндегі деңгейлері:

  

1. Бөлек
	* Сауда және инвестициялар жөніндегі келісім (СИЖК)
	* Екіжақты Инвестициялық Шарт (ЕИШ)
	* Преференциалдық сауда келісіміне байланысты кеден аумағы арасындағы тарифтердің төмендеуіне ауқымы мен тереңдігін шектеу әрекеті
		+ Сауда тауарлардың еркін қозғалысы үшін және одан да көп озық келісімдер капиталдың еркін қозғалысы үшін мүмкіндік беретін инвестициялық және құру туралы, сондай-ақ шектеулерді төмендетуге мүмкіндік беретін еркін сауда кеңістігі (ЕСК) -кең қысқартуды немесе тарифтерді жою жолын құру еркін сауда келісімі және қызметтердің еркін қозғалысы.
			- Бірыңғай нарығы - айтарлықтай қысқарту немесе жою шектеулермен ЕСК қозғалыс еркіндігі [қызметкерлерінің [еркін қозғалысына | еркін қозғалысы]] қоса алғанда, барлық [өндіріс [факторлардың]], оның  еңбек және  кәсіпорын; және экономикалық саясатты үйлестіруі.
	* Валюта одағы - [Валюта] ортақ пайдалану
2. Композициялық
	* Кеден одағыны - қол қоймаған елдерге қатысты барлық ел қол қойған [ортақ сыртқы тариф] бар ЕСК
		+ Кеден және валюталық одақ - валюталық одақты Кеден одағы
		+ Экономикалық одақ - Бірыңғай нарықты Кеден одағы
			- Экономикалық және валюталық одақ (ЭВО) Валюта одақты экономикалық одағы
				* Фискалдық одағы -  фискалдық саясат елеулі бөліктері ортақ үйлестіру саясаты *(ЭВО және түгел экономикалық интеграцияның арасындағы ұсынылған қадам )*

  

### Арнайы келісімдер

* Дүниежүзілік сауда ұйымы шарттар
	+ ДСҰ шеңберіндегі келісімдер (Textile Agreement and others)
* (ЭЫДҰ аясында) қазір тіршілік етпейтін көпжақты инвестициялық келісім (in the OECD framework)

### Дүниежүзілік сауда ұйымы бойынша

Әдетте, сауда келісімдері артықшылықтары мен міндеттері, олардың қол қойғандарға ғана қолданылады.

  

Дүниежүзілік сауда ұйымының шеңберінде, терминдері барлық  ДСҰ мүшелері деп аталатын туралы  ең қолайлырақ қолданылатын негізі бар (РНБ), түрлі келісімдер жасалады (Негізінен жаңа мүшелерді қосылулардың кезінде), ол бір сауда серіктесі екіжақты келісілген пайдалы тиімді шарттар ДСҰ-ға мүше қалған, сондай-ақ басқа қолданылатын мүшелерге пайдылы болады деген мағынаны білдіреді.

ДСҰ шеңберінің сыртында жасасқан барлық келісімдер (ДСҰ-ға мүше қылғандарды қоспай, тек қана қолданыстағы қол қойған арасында қолданыла алатын ДСҰ НБН деңгейінен қосымша артықшылықтар беретін келісімдер ) ДСҰ бойынша 'префернциалдық' деп аталады. ДСҰ бойынша, осы келісімдер ережелері, мұндай ДСҰ-ға хабарлама және жалпы өзара ретінде белгілі бір талаптарға жатады (преференциялар тең дәрежеде әр қол қойған елiсiмге қолданылуы тиіс) тек ерекше жағдайларда (кейбір қол қойғандар өз тарифтерін төмендетпей, басқа қол қойғандардың нарығына преференциялық түрде қол жеткізеді) және уақытша шара ретінде рұқсат етілетін біржақты преференциялар.

ДСҰ бойынша "преференциалды" деп аталатын сауда туралы келісімдер, белгілі бір аймақтың ішінде міндетті түрде елдердің арасында жасасқан емес өзгеше "өңірлік" (ЖКО) ретінде белгілі. Қазіргі уақытта 2007 жылдың шілдесінен бастап 205 келісімдер күште. 300-ден астам ДСҰ-ға хабарланған. ЕСК саны соңғы онжылдықта айтарлықтай өсті. 1948 және 1994 жылдар аралығында, ,ДСҰ-ға ізашары, [Тарифтер мен сауда жөніндегі [Бас келісім]] (ТСБК) 124 хабарландыруларын алды. 1995 жылдан бастап 300-ден астам сауда келісімдер қабылданды.

  

ДСҰ одан әрі мынадай түрлерге осы келісімдерді жіктейді:

* *' тауарлар қамтитын'* :
	+ Негізгі *преференциялық сауда туралы келісім*(тағыда "ішінара көлемі келісім *ретінде белгілі)*
	+ *Еркін сауда туралы келісім*
	+ *Кеден одағы*
* *Қызметтер қамтитын*:
	+ *Экономикалық интеграция Келісімі*  - сондай-ақ, қызметтерді қамтитын негізгі РТА қосылған келісім,

Реакция
-------

Сауда салдарына жиі экономикалық салтты өзгертуге және сауда серіктестерімен өзара тереңдетуі мүмкін болғандықтан саяси даулы болып табылады. "Еркін сауда" арқылы тиімділігін арттыру ортақ мақсат. Негізінде, үкіметтер одан әрі асатын сауда туралы келісімдерді қолдайтын болып табылады.

  

Алайда, ДСҰ қатысты кейбір мәселелер болған. ДСҰ Бас директоры Паскаль Лами айтуынша, аудандық телекоммуникациялар торабы таратпауы ол - "...таралып жатырған мәселе— келісілмегендік туралы алаңдаушылық, шатастыру, бизнес шығындардың экспоненциалды өсімі, күтпегендік және тіпті ауда қарым-қатынастағы әділетсіздік."  Типтік сауда келісімдер (ДСҰ бойынша *преференциалдық* немесе *аймақтық" деп аталады) бір деңгейге пайдалы болып табыла тұрғанда, ДСҰ аясында мұндай ағымдағы Доха раунды келіссөздері секілді , жаһандық келісімдерге баса назар аударған әлдеқайда тиімді болып табылуы ДСҰ-ның ұстанымы ретінде есептеледі.*

Жаһандануға-қарсы қозғалысы топтары дерлік анықтау бойынша қарсы шықса, кейбір топтар Жасыл тараптар, қауіпсіз сауда немесе әділ сауданы секілді қозғалыстарды жаһандануның ауру әсерлер ретінде қабылдап жұмсартату үшін қолдайды

Тағыда қараңыз
--------------

* Сауда және даму
* Сауда құру
* Сауда переференциясы
* Тұрақты қалыпты сауда қатынастары  (ТҚСҚ)

  

**Тізімдер**

* Халықаралық сауда тақырыптар тізімі
* Еркін сауда туралы келісімдер тізімі
* Сауда блок тізімі

Сілтемелер
----------

1. ↑  *Whalley John* Why do countries seek Regional Trade Agreements // The Regionalization of the World Economy — 1998. — P. 64. — ISBN 0-226-25995-1.
2. ↑  The EU got a WTO waiver to grant favourable access to its market for the ACP states, without requiring that in return they open their markets to competition from the EU. The WTO waiver already expired and currently the EU and the ACP states are negotiating WTO compliant reciprocial agreements).
3. ↑  Regional trade agreements.  WTO (July 2007). Тексерілді, 20 шілде 2008.
4. ↑  Facts and figures.  World Trade Organization. Тексерілді, 16 тамыз 2009.
5. ↑  Lamy, Pascal (2007-09-10). *DG Pascal Lamy–Proliferation of regional trade agreements "breeding concern"*. Geneva.. Retrieved 2008-07-20.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* ITC's **Market Access Map**, an online database of customs tariffs and market requirements.

Әрі қарай оқу
-------------

* Irwin, Douglas A. (2008). "International Trade Agreements". In David R. Henderson (ed.). *Concise Encyclopedia of Economics* (2nd ed.). Indianapolis: Library of Economics and Liberty. ISBN 978-0865976658. OCLC 237794267. .

  

Үлгі:Trade