recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — бақытсыз, сорлы қалпында берілген. **«— Пәтшағар, бетпақ секеңдемей басылсаңшы,— деп молдекең Гүлсімге зекіп тастады»**.

Сөз төркінін жүйесі басқа тіл, дәлірек айтсақ парсы тілінен *«бетбақ»* сөзі парсының *«бәдбэхт»* тұлғасынан туғанын және соңғыны екі сөзден деп қарап, *«бәд»* түбірінің мағынасын *«жаман, нашар»*, ал *«бәхт»*— біздегі *«бақыт»* сөзінің түпкі төркіні екендігін айтады. Дәл осындай деректі Е. Бекмұхаметов еңбегінен де кездестіреміз («Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері», Алматы, 1977, 47). Мұның бәрін теріс дей алмаймыз. Өйткені, ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде де осы біріккен бұл сөздің алғашқысы (*бәд*) *«бат», «бад»* тұлғаларында ұшырасып, *«жаман»*, *«нашар»* мағынасын беретіндігі және екеуі де, (*бат, бад*) парсы тілінен ауысқандығы белгіленген. Осыған арқа сүйеп, оның (*бетпақтың*) түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне өте ертеде ауысқанын заңды деп ұғып, «сөз төркіні парсы тілі» екендігіне сеніп, әңгімені доғаруға да болар еді.

Кейбір түркі тілдерінде, әсіресе, араб, парсы тілдерінің әсері жоқтың қасы тува, қала берді якут тілдерін: де *«жаман, нашар»* мағыналарын берерліктей, тұлғасы жағынан *«бетбақ»* сөзіне өте ұқсас тұлғалар табылады. Мысалы тува тілінде *«пат»* және *«бак»* сөзінің екеуі де *«жаман, нашар»* мағыналарын бере алса, якут тілінде: *быдьар* — жаман (орыс. *скверный*). Осыларды еске алсақ, тіліміздегі *«бетбақ»* сөзінің төркіні түркі тілдерінің өзі деуге де боларлық. Әсіресе, тува тіліндегі *«пат»*, *«бак»* сөздері қосарлана айтылып, кейін келе бірігіп кеткендігін теріске шығару да қиын: *пат + бак => петбақ => бетпақ*. Әрине, сөз төркінін әлі де іздестіре түскен жөн.

Бұл негізінен "бетбақтырмау" сөзінен шыққан болуы да мүмкін

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
**Юрий Николаевич Гештовт** (1936 ж.т. Алматы қ.) – а. ш. ғылым доктыры (1986ж.), профессор (1988ж.). Қазақ мемлекеттік а. ш. институтын (1960ж. қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Қазақ өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі (1961–1975ж.), Арамшөптермен күрес жөніндегі қант қызылшасы бас дирекциясының кеңесші-сарапшысы (Куба Республикасы) (1975–1978ж.), КСРО Мемагроөндіріс фитопатология лабораториясының аға ғылыми қызметкері, директоры (1988–1991ж.), 1991 жылдан Қазақ өсімдік қорғау ғылиме-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарады. 78-ден астам ғыл. мақала мен 5 монографияның авторы.

Шығармалар
----------

Гербициды и их применение в Казахстане, А. 1976.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Чичерин летрус қоңызы** (лат. *Lethrus tschitsherini*) – қатты қанаттылар сабының қиқоңыздар тұқымдасына жататын, cаны азайып бара жатқан түр. Жоңғар Алатауының оңтүстік-шығысының жергілікті түрі. Батыста Жаркент ауданынан шығыста Құлжа ауданына дейін (ҚХР жерінде) Iле өзенінің оң жағалауынан табылған. Қазақстанда таралу аймағының тек шеті ғана орналасқан. Қоңыз далалы тау етегі мен аласа тауларда тіршілік етеді.Қоңыздар жұптасып, өздері қазған індерде тіршілік етеді. Жапырақтармен және өсімдіктің жас өркендерімен қоректенеді. Көктемнің ортасынан жаздың басына дейін белсенді.Дернәсілдері ересектерінің қор ретінде жинаған өсімдіктерімен қоректенеді. Дамуы бір жылға созылады. Бұл әзірге салыстырмалы кәдімгі түр, бірақ оның саны малды шектен тыс бағу мен жер жыртудан төмендеп барады. Түрді ауыл шаруашылығына қолайkы жерлерде (мысалы тік жарлы беткейлерде) сақтаған жөн болар еді.Түр эфэмерлі жер жағдайының көрсеткіші болып табылады.

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
**Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрaсы** 1990 жылы құрылды. Онда орыс мектептерін бітірген (қазақ тілін білмейтін) студенттерге қазақ тілінің практикалық курсы және қазақша сөйлейтін студенттерге қазақ тілінен тереңдетілген курстар жүргізіледі. Қазақ мектебін бітірген студенттерге әдебиет пен тіл тарихы, халықтық педагогика бойынша арнайы курстар ашылған. Оқытушылар мен қызметкерлерге — қазақ тілінің жедетілген курсы жүргізіледі. Кафедраны құрылған күнінен бастап, филология ғылымының кандидаты, доцент Шаханова Р.Ә. басқарады. Ұжым оқытушылары университет көлеміндегі қалалық және республикалық қазақ тілін оқыту деңгейін көтеру проблемалары жөніндегі ғылыми-практикалық конференцияларға қатысып келеді. Сондай-ақ кафедра белгілі ғылым қайраткерлерімен, ақын-жазушылармен, суретшілермен, күйші-композиторлармен кездесулер ұйымдастырып тұрады. Кафедра тарихында қазақ тілінен 6 мыңға жуық студент дәріс алды. Кафедраның оқу-лабораториялық қорында 4 лингафондық бөлме бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
1941 жылдың басында «Кәрілік» атты өлеңінде «Босатып буынымның шегелерін, Сыпырып тұла бойдан күшімді алды» деп кәрілікке мойын бере бастаған ақын 15 республикадан құралған мызғымас Кеңестер Одағына фашистік германия тұтқиылдан шабуыл жасағанда қаламын қолға алып, қайтадан қайраттана, жігерлене түсті. Бұл тұста Жамбыл ақын жауға қаламмен қарсы шығып, «Ата жаумен айқастық», «Өлім мен өмір белдесті», «Ленинградтық өренім!», «Москваға», «Аттан, батыр, ұрпағым», «Кеңес гвардеецтеріне», «Кеңес жауынгерлеріне», «Майданға хат», «Сыйлық», «Тырналар қайтты көріңдер», «Отан әмірі», «Алынбас қамал», «Балама хат», «Воронеж батырларына», «Ленин өреніне», «Қамал бұзған қаһарман», сынды әрбір өлеңін жауға оқ етіп жаудырды. Өмір мен өлім белдескен шақта ақын қуатты жырларымен кеңес жауынгерлеріне жігер берді. Оның жырлары жыл құсындай болып майданға аттанды. Жауынгерлерге Ленинград, Москва, Сталинград сынды ірі қалаларды жау қолына бермеңдер деген ақын жырларында өршілдік рух басым. Кеңес жауынгерлеріне қайратына қайрат, жігеріне жігер қосқан өлеңдерінің ішінен «Ленинградтық өренімді» ерекше атауға болады:

Ленинградтық өренім,

Мақтанышым сен едің.

Нева өзенін сүйкімді,

Бұлағымдай көремін…

Уа, қаһарман, өренім,

Мақтанышым, беделім!..

Қаласындағы Лениннің

Сайып қыран, өренім!

Ұлы Отан соғысы жылдарында патриоттық рухта жазылған толғаулары үшін КСРО Халық Комиссарлар кеңесі 1941 жылы Мемлекеттік сыйлық берді.
**Болат Ишанбайұлы Қарақұлов** (27.03.1942, Алматы - 16.12.2014, Алматы) - музыкатанушы, фольклоршы.

Өмірбаяны
---------

* Мәскеу консерваториясысының дирижерлік-хорлық факультетін бітірген.
* 1967-1969 жж. - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының хорлық дирижерлік кафедрасының дәріскері.
* 1970 жж. ҚР Ғылым Академиясының М.О.Әуезов атындағы өнер және мәдениет Институтында жұмыс істейді.

Ғылыми жұмыстары
----------------

Қарақұловтың ғылыми қызметі музыкалық фольклор мен халықтық ән өнерінің алғашқы нұсқаларына тарихи-теориялық талдама жасаумен ерекшеленеді. Оның зерттеулік жұмысы қазақтық әндік музыкалық өнерін анықтап, зерттеуге бағытталған. Ол Қазақстанның әртүрлі өңіріндегі ән-әуендердің ерекшеліктерін біртіндеп құрылуы тарихи процесінің заңдылықтарын ашуға тырысады.

Шығармалары
-----------

Б.Қарақұловтың «Асыл мұра» музыкалық-этнографиялық жинағы республиканың музыкатану ғылымына қосылған елеулі үлесі болып табылады.

Дереккөздер
-----------
**«Бәйкен» мешіті** — Алматы қаласында орналасқан, 6 қабатты діни ғимарат. Мешіт күн сайын таңғы 6-дан кешкі 9-ға дейін жұмыс істейді.

Пайда болуы
-----------

Алматы қаласында Розыбакиев пен Жандосов көшелерінің қиылысында орналасқан «Байкен» мешітінің ашылуы 2014 жылдың 5 желтоқсанында мұсылмандар үшін қасиетті күн - жұма күні өтті. Қазақстан Республикасының бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен салынған мешітке көрнекті мемлекет қайраткері — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы — Бәйкен Әшімовтың есімі берілді.

Ішкі құрылысы
-------------

Мешіт 6 қабаттан тұрады, ауданы 6000 шаршы метрден асады. Автотұрақ үшін екі жер асты қабаты берілген. Мешіт бірнеше қабаттарға бөлінген. Астыңғы бөлікте 88 орынды автобекетпен дәретхана. Олардан жоғары дұғалар оқып, табынуға арналған негізгі зал. Екінші қабаттың сол жағы тек әйелдерге арналған. Сонымен қатар, мешіт күндізгі және түнгі уақытта толықтай жарықтандырылған. «Бәйкен» мешітінің ауласы жоқ. Мешітке барлық жағынан кіруге болады. Әр кіреберісте жеке киім бөлмесі және аяқ киімге арналған шкаф бар. Ғимаратта дәстүрлі алтын күмбез және төрт мұнаралар бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Алматы" кітабы, 6-ші бет. / Бас.ред. Табалдинова.С. ISBN 978-601-80011-1-6
2. ↑  Мечеть "Байкен"(қолжетпейтін сілтеме)


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАлматы мешіттері |
| --- |
|  |
| Тарихи | 
Татар мешіті |
|  |
| Қазіргі | 
Орталық мешіт • Ақсай • Бәйкен • Вайнах • Көктөбе • Нұр-Мүбарак • Орбита • Тастақ • Таугүл |
|  |
| Салынуда | 
Жаңа собор мешіті |

 |
**Шренк қызғалдағы** (лат. *Tulipa schrenckii*) – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысына жататын көп жылдық баданалы өсімдіктер туысы. 

Баданасы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 3 сантиметрге дейін жетеді. Сағағы жіңішке, биіктігі 30 см. Жапырақтары 3-4, ланцет тәрізді, жіңішке сопақша келген гүлінен сәл ұзын. Гүлдері ірі, ақ, қызыл не сары түсті. Гүлдерінде қара, ақ немесе сарғыш дақтар болады. Дәндерімен көбейеді. Мамырда гүлдейді, маусымда жемісі пісіп жетіледі. Қауашағы доғал пішінді. Тасты-қиыршықты жерлерде және беткейлерде өседі. 

Қазақстанның барлық өңірінде өседі. Шренк қызғалдағы — әсемдік өсімдік, алқабы жылдан-жылға қысқарып келеді. Жер жырту және егісті жедел игеру салдарынан оның қоры жылдан-жылға азаюда. Қызғалдақ Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.
**Индуктивтік орама** (*Катушка индуктивности*) — оқшауланған сымдармен оралған орама. Сыйымдылығы аз және активті кедергісі өте үлкен индуктивтік сәйкес келеді. Магнит энегриясын жинақатуға, әр түрлі жиіліктегі электр сигналдарын бөлуге немесе айыруға арналған. Электр сүзгілері мен тербеліс контурларының негізігі элементтерінің бірі болып табылады. 

Индуктивтігі мкГн-дің ондаған бөлігінен бірнеше Гн ге өзгереді. Индуктивтік ораманың негізгі көрсеткіштерінің бірі – индуктивтік кедергінің активті кедергіге қатынасы, яғни сапалылығы. Конструкциясына қарай индуктивтік орама қаңқалы және қаңқалы емес, бір және көпқабатты орамды, экрандалған және экрандалмаған, магниттік өзекшелері бар және жоқ болып бөлінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Радиотехника, Компьютер және байланыс сөздігі, Алматы 2007
Эдуард Фердинандович Айрих
Көшеге Қазақстан спортының дамуына зор үлес қосқан қайраткер, бапкер, Қаз КСР-нің еңбек сіңірген жаттықтырушысы Эдуард Фердинандович Айрихтің есімі (Алматы қаласы мәслихаты мен әкімшілігінің бірлескен 30.07.2003 № 3/584 шешімі) берілген. Айрих Эдурад Фердинандович (1918-1993) Алматы қаласында дүниеге келген. Ол жаттықтырған «Динамо» командасы көгалдағы хоккейден КСРО чемпионатында 15 мәрте алтын, 2 мәрте күміс медальн жеңіп алған. Э.Ф. Айрих басқарған КСРО құрама командасы 1980 жылы Мәскеу Олимпиядасында қола медальді иеленді.

Көше Әуезов ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Кіші Саин көшесі. Кешенін ұзындығы - 1600 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**"Хань Шу"**, **"Ханьнама"** — қытай тіліндегі тарихи еңбек. "Хань" — Хань патшалығы, "шу" — жазу, кітап дегенді білдіреді. Қазақ тіліндегі әдебиеттерде "Ханьнама" немесе "Хань патшалығының тарихы" деп аталып жүр. "Хань Шудың" авторы — Қытайдың көрнекті тарихшысы Ван Гу (35 — 92). Еңбекте Хань патшалығының 230 жылдық (біздің заманымыздан бұрынғы 206 — біздің заманымыздың 25 жылы) тарихы баяндалған. Қолжазбалық нұсқасы 100 томнан (бумадан) тұрады. "Хань Шудың" негізгі деректері Сыма Цяньнің "Тарихи жазбаларынан", автордың әкесінен қалған құжаттардан және әр түрлі тарихи шығармалардан алынған. Төрт бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде ("Ди Чжи" — патша өмірбаяндары) патшалар мен олардың әулеттерінің өмірбаяндары жазылған. Екінші бөлім ("Бяу" — кесте немесе таблица) ханзадалардың шежірелері, әскери шонжарлардың, атақты оқымыстылардың, жоғары дәрежелі мемлекеттік қызметкерлердің сіңірген еңбектері, лауазымдары мен шендерінің кестесіне арналған. Үшінші бөлімде ("Чжэ" — деректер) дүниенің жаратылысы жөніндегі аңыздар және өмірде нақты болған оқиғалар мен құбылыстар баяндалған. Төртінші бөлім ("Ле чжуань" — тізбекті баяндар) патша әйелдері, ұл-қыздары, өнерпаздардың өмірбаяндары және көршілес елдердің тарихы мен қоғамдық жағдайы, олардың Қытаймен қарым-қатынастары жөнінде айтылады. Қазақстан мен Орталық Азия тарихына қатысты құнды деректерді осы бөлімнен табуға болады. Онда ғұндар, батыс өлкелердегі басқа да мемлекеттер және оларға жіберілген елшіліктер айтылған. Бұл деректер 1958 — 1978 жылы аралығында Қытай кітап баспасынан көптеген тарихшылардың қатысуымен жеке жинақ болып шықты. Ол 1997 жылы қайта басылды.
**Мьёлльнир** (Mjollnir) — скандинав мифологиясындағы Тордың құдіреттілігін білдіретін тоқпағы. [1].

Ергежейлілер жасап берген тоқпақ Тораны қару ретінде де, сыйқыр құралы ретінде де ешқашан жарға жыққан емес. Оның көптеген сыйқырлық қасиеттері болатын, тіпті, Тора оны тастап кетсе де, ол Тораның қолына қайта оралған. 

Тоқпақты алып Трюм ұрлап кеткен, оны қайтару үшін ол Фрейяның қолын сұраған болатын. Фрейя Трюмға тұрмысқа шығудан бас тартқан соң, Тор Фрея болып киініп, тоқпаққа ие болды, сөйтіп, Трюмді де, қалған алыптарды да өлтіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT), ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Ханық Сұлтан Ханым** Қасым ханның бәйбішесі яғни заңды түрде әйелі жане оның Мамаш, Хақназар деген ұлдарының анасы.

Өмірбаяны
---------

Ханық Сұлтан Ханым Қасым ханның заңды әйелі.

Қасым ханнан соң
----------------

1521 жылы Қасым хан дүниеден өткен соң қазақ тағына оның ұлы Мамаш отырады.

Хақназардың бортында
--------------------

1538 жылы Ноғай мырзаларының шешімі бойынша Хақназар ноғайдың қазақ жеріндегі иеліктерінің билеушісі ретінде тағайындалды. Әйтсе де сол жылдары қазақтың тағы бір тәуелсіз ханы Бұйдаш хан ел билеп тұрған болатын. Хақназар хан Ноғай ордасынан егемендік алып, Бұйдаш ханды жеңіп, бүкіл қазақтың ханы деңгейіне тек 1550 -1560 жылдары ғана қол жеткізді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* iie.kz
* (қолжетпейтін сілтеме)
**Юрий Николаевич Григорович** (1927 жылы 2 қаңтарда Ленинградта дүниеге келген) – балет әртісі, балетмейстер. 1973 жылы КСРО-ның еңбек сіңірген әртісі атағына ие болған, 1986 жылы Социалистік Еңбек Ері, 1970 жылы Ленин сыйлықтың лауреаты, 1977, 1985 жылдардағы КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері атанады. Ленинград хореография училищесінде оқыған. 1964-1995 жылдар аралығында Үлкен Театрда бас балетмейстер болды. 1995 жылы Юрий Григорович Үлкен театрды тастап, әртүрлі орыс және шетел ұжымдарымен бірігіп жұмыс жасауды бастайды. 2007 жылдан бастап Краснодар балет театрын басқарып келген. 2011 жылы ақпан айында Үлкен театрға қайтып оралады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 16 наурыздың 2007 жылы. Юрий Григорович
**Айрон-Бридж** аңғары — XVIII ғасырдағы индустриялық революцияның ескерткіші. Аңғар бойында кіші өзендер тағы екі алқаптары бар көпір Ironbridge Kolporta дейін минералды - бай Severn Valley болып табылады және Telford, Shropshire жылы Бирмингем 50 км солтүстік-батысқа орналасқан.

Индустриялық ауданда шахталар, фабрикалар, домендық пештер, темір жолдар, қоғамдық жұмыскерлерге арналған баспаналар, сонымен қатар әлемдегі ең алғашқы металлдық көпір орналасқан. Сонымен қатар, мұнда ормандар және дәстүрлі Северн аңғарының ландшафты сақталған. 1986 жылдан бастап Айрон-Бридж аңғары Ұлыбританиядағы әлемдік ЮНЕСКО тізіміне енді.

Аймақ көрінісі
--------------

Шойын көпірдің бөлігі
Ежелден келе жатқан ЮНЕСКО комитеті аңғар территориясын негізгі бес бөлікке бөлген еді.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |  | **Аэрофототүсірілім** |
**ФУРФУРОЛ**, 2-формилфуран, -фурил альдегиді, С5Н4О2 — фуран туындыларына жататын органикалық гетероциклді қосылыс. Ф. түссіз, ауада күңгірттенетін сұйықтық, балқу t 36,5С, қайнау t 162С, тығызд. 1,1594 г/см3 (20С-та). Қаныққан көмірсутектер мен суда нашар, ацетон, бензол, эфир, спиртте жақсы ериді. Суда азеотропты қоспа (35%-ы Ф.) түзеді. Ф-ды алғаш қантты күкірт қышқылымен әрекеттестіру арқылы неміс химигі И.Деберейнер алған (1832). Оның хим. қасиеттері бензальдегидке ұқсас, ол альдегидтерге тән барлық реакцияларға қатысады; фуранкарбон қышқылына тотығып, фурфурил спиртіне тотықсызданады. Цианды калий (KCN) әсерінен молек. өзгеріске ұшырап фуроин, аммиакпен әрекеттесіп фурфурамид түзеді. Ф. жасанды шайыр өндірісінде, мұнай фракцияларын тазартуда, нейлон өндіруде, т.б. қолданылады.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
**Александров Юрий Исаакович** (7.2.1950 жылы туған, қазіргі Санкт-Петербург қаласы) – режиссер, РФ - інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1997 жылы). 

  

Лениград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы мемекеттік. консерваторияның фортепьяно класын (1974 жылы) және режиссер (1977 жылы) ретінде бітірген. 

  

1977 жылдан осы қаладағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрында (қазіргі Мария театры) қызмет етіп, опералық спектакльдерді (Г.Доницетти, "Дон Паскуале", Дж. Пуччини, "Мадам Баттерфляй", т.б.), сонымен қатар Мемлекет камералық музыка театрында (қазіргі "Санкт-Петербург - Опера") П.И. Чайковскийдің "Евгений Онегині" мен М.П. Мусоргскийдің "Борис Годуновын" қойды. Түркия Опералық театрлары Бас дирекциясымен тұрақты келісім - шарт бойынша Р.Вагнердің "Лоэнгрин", Дж. Вердидің "Отелло", Ж.Массненің "Вертер", А.П. Бородиннің "Князь Игорь" операларын да қойған. Александров Қазақстан театрларының сахнасына Е.Рахмадиевтің "Абылайхан" (2000 жылы), Дж. Пуччинидің "Турандот" (2006 жылы; екеуі де Қазақтың мемлекеттік академиясының опера және балет театрында), Дж. Вердидің "Травиата" (2000 жылы), "Риголетто" (2005 жылы) мен "Аида" (2007 жылы), Пуччинидің "Чио-Чио-сан" (2001 жылы) мен "Тоска" (2005 жылы), В.А. Моцарттың "Фигароның үйленуі" (2002 жылы), П.И. Чайковскийдің "Евгений Онегин" (2003 жылы), Р.Вагнердің "Вертер" (2004 жылы; бәрі де Қазақтың Ұлттық опера театрында, Астана қаласы), И.Кальманның "Сильва" (2004 жылы, Қарағандының мемлекеттік академиясынығ музыкалы комедия театры) операларын шығарды. 

1997 жылы Александров музыка театрындағы "режисcер таңдаулы қойылымы" үшін "Алтын софит" атты Санкт-Петербургтің жоғары театр сыйлығының лауреаты атанды. 

Қазақстан Республиканың Мемлекеттңк сыйлығының лауреаты (2006 жылы). 
Ресейдің және Қазақстанның (2005 жылы) Достық ордендерімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
**Мыңтөбе** — Нарын құмының орта тұсында, Бозанай (Бұзанай) құмды алқабындағы қоныс.

Географиялық орны
-----------------

Атырау облысы, Исатай ауданы, Мыңтөбе ауылының оңтүстігінде 2 км жерде орналасқан.

Сипаттамасы
-----------

Құм төбелер қоршап жатқан Мыңтөбенің ұзындығы 10 км, енді жері 8 км шамасында. Жер бедері тегіс, жиектеріндегі құм төбелерді жағалап теріскен, ебелек, сорқаңбақ, т.б. шөптесіндер өскен. Оңтүстік бөлігін сор басқан. Қоныс жиегінде қыстаулар жатыр. Теңіз деңгейінен 3-5 м төмен жатыр. Қоныс жиегімен даланың бірнеше қара жолдары өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты 4-том. «Қазақстан энциклопедиясы» Алматы, 2012 ISBN 9965-893-84-5
**Юрий Дмитриевич Поминов**

1953 жылы 22 ақпанда РКФСР Новосібір облысы Купинск ауданы «Купинский» кеңшарында туған. Ұлты-орыс.

Әкесі - Поминов Дмитрий Петрович, марқұм, ҰОС қатысқан, инженер-электрик болған. Анасы – Поминова Антонина Тимофеевна, зейнеткер, мал дәрігері болған.

С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген (1977), журналист «Жарма сынасы» (1990), «Есімде әрі сүйемін» (1993), «Мінездер» (1997), «Өмір сүремін» (1998), «Менің заман дастарым» (1999), «Өткен шақ пен келер шақ арасында (2002), «Жылтырақтыр» (2003), «Аласапыран заманның хроникасы. Редактордың жазбалары», бірінші кітап (2007), «Аласапыран заманның хроникасы. Редактордың жазбалары», екінші кітап (2009), «Аласапыран заманның хроникасы. Редактордың жазбалары», үшінші кітап (2010) кітаптарының; «Простор», «Нива», «Журналист», «Огонек», журналдарында, «Южная звезда» Ростов жазушылар ұйымының альманағында, «Лик земли», «Талант владеть землей», «Отцовское поле», «Книга надежд» ұжымдықжинақтарға жарияланған очерктер, мақалалар, әңғімелер, новеллалардың және т.б. авторы.

1970 жылдан - Павлодар облысы «Ленинское знамя» Железинск аудандық газетінің тілшісі, ауыл шаруашылық бөлімінің меңгерушісі. 1977 жылдан бері - «Звезда Прииртышья» Павлодар облыстық газетінің тілшісі, редакторының орынбасары, 1988 жылдан бері редакторы.

Павлодар облыстық Халық депутаттары кеңесінің депутаты (1989-1992).

КСРО, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі; Республикалық редакторлар клубының мүшесі; Қазақстан Журналистер одағының Павлодар облыстық филиалының
төрағасы; Қазақстан халқы ассамблеясының мүшесі. РФ Журналистер одағының Новосібір облыстық ұйымының I, II, III дәрежелі «Отандық журналистикаға сіңірген еңбегі үшін» орденімен (2008, 2009, 2010); «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), Халықаралық бейбітшілік қорының «Бітімгерлік және қайырымдылық қызметі үшін» (2006), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен; «Павлодар облысына сіңірген еңбегі үшін» белгісімен; ҚР құрмет грамоталарымен (1993, 2001), Қазақстан халқы ассамблеясының құрмет грамоталарымен (1999) марапатталған. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының (1980, 2000, 2003), «Сорос-Қазақстан» қорының «Қазақстан әдебиеті-2000» конкурсының, Г. Толмачев атындағы сыйлықтың «Қазақстан Республикасы орыс тілді газетінің үздік редакторы» номинациясы бойынша (2008) лауреаты.

  

Үйленген. Жұбайы — Григорьева Ольга Николаевна, «Звезда Прииртышья» газетінің шолушысы. Ұлдары - Данил (1977 жылы туған), Дмитрий (1980 жылы туған), Павел (1987 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Кузьменко Юрий Александрович (туғ. 1949) —кеңес театр мен киноның актері,сценарийші,режиссер.

Биография
---------

Кузьменко Юрий 25 мамырда 1949 жылы туған Харьков қаласында туған.

Юрий 1971 жылы Харьков мемлекеттік университетінің шетел тілдерінің факультетің бітірді және 1976 жылы А.В.Лунчарский атындағы театр өнерінің мемлекеттіңһк институтың бітірді.

1976-1981 жылы «Молдова-фильм» студиясында киноактер театр-студиясында жұмыс ісеген. Ол киноларда «Молдова-фильм», «Одесская киностудия», «Мосфильм» студияларда түскен.

1983 жылы ВГИКтің режиссер факультетің,Юрий Озеровтың факульетің бітірді.

Ерекше әйгішілікті ол «Дальнобойщики» сериалының бірінші 20 серияның режиссері болғанда алған.

Кузьменко «Золотой орел» сыйлығының лауреаты «Лучший телесериал» номинацияда «Дальнобойщики» сериал үшін алды (2002 жыл).

Юрий Кузьменко үйленген,екі баласы бар.

Сілтемелер
----------
**Юрий Петрович Буштрук**(1932 ж.т.)-мүсінші. КСРО Сәулетшілер одағының мүшесі(1963 ж.). Ол 1961 жылы Львов қолданбалы және декорациялық өнер мемлекеттік институтын бітірген. 1951-1956 жылдары Харьков вокзалы, Кахов ГЭС құрылысында жұмысшы, 1961 жылдан Ақмола қаласында ҚазКСР Көркемсурет қорының көркем-өндірістік шеберханасында жұмысшы болып істеді, 1963-1965 ж. Қазақстан СО Целиноград өлкелік ұйымы басқармасының төрағасы. «Всадник революции»(1976 ж.), С.Сейфуллин ескерткіші(1976ж. Астана), Н.Островский ескерткіші(Солтүстік Қазақстан облысы,1972 ж.), «Красные трактора» декоративтік вазасы(1968, ҚазКСР Мемлекеттік өнер мұражайы), т.б. туындылары бар.

Пайдаланылған әдебиет
---------------------

А 37 Астана:Энциклопедия.-Алматы: «Атамұра», 2008.-576 бет.
**Боавишта** (порт. *Boavista Futebol Clube*) — Порту қаласындағы португал футбол клубы.

Тарихы
------

### Бастапқы жылдар (1934-1969)

Боавишта Жоғарғы лигада алғашқы рет 1935-36 жж. маусымда өнер көрсетті. Сол жылы-ақ клуб Сегундаға түсіп қалды. 1969 жылға дейін клуб Жоғарғы лигадан Сегундаға түсумен және керісінше көтерілумен болды.

### Алтын ғасыр (1969-2003)

Клуб 1975-76 және 1998-99 жж. маусымдарда екінші орынға қол жеткізді. 

1993-94 жж. УЕФА Кубогында ширек финалға дейін жетті (Олар ОФИ мен Лационы жеңді). 

1999-00 жж. УЕФА Чемпиондар Лигасында клуб топтық кезеңде шығып қалды. 

2000-01 жж. маусымда клуб алғаш рет Португалия чемпионы атанды. Келесі маусым клуб Спортингтен кейін екінші орынмен бітірді.

2001-02 жж. УЕФА Чемпиондар Лигасында қайтадан өнер көрсетті. Бұл кезде клуб жақсырақ өнер көрсетіп, өзінің жолында Боруссияны, Динамо Киевты жеңді. Келесі кезеңде клуб Бавария, Манчестер Юнайтед және Нантпен бір топқа түсті. Ол топта клуб жаман өнер көрсетіп, тек қана 1 ұпайға қол жеткізді.

2002-03 жж. УЕФА Кубогында клуб жартылай финалға жетті (Селтиктен жеңіліс).

### Төмен жылжу (2003-2008)

2003 жылы клуб жаңа стадионын сала бастады. Бұл құрылыстан кейін клуб дағдарысқа ұшырады. Клуб чемпионатта кестенің екінші жартысынан аса алмады. 

2008 жылы клуб *Апито* жанжалының (арбитрларды қорқыту) кесірінен Сегундаға түсіп қалды.

### Қайта оралу (2008-қазіргі уақытқа дейін)

2008-09 жж. маусымда клубтың финанстық мәселелері жалғаса берді. Сол жылы-ақ клуб үшінші дивизионға түсіп қалды.

2013 жылдың маусым айында ұзақ келісімдерден кейін Боавишта Лига Сагрешке оралу құқығына ие болды. Сонымен қатар клуб кредиторлармен келіссөздер өткізіп, қарызды жартысына дейін азайтуға келісті. 

2014 жылдың ақпан айында Боавишта кредиторларымен бірге SIREVE (Соттан Тыс Келісім Арқылы Жүйені Қалпына Келтіру Компаниясы) келісіміне қол жеткізді.

2014 жылдың сәуір айында Лига Атқару комитеті 2014/2015 маусым чемпионатында қатысу туралы декларацияны қабылдады. Мәлімдемесінде комиссия клубтың финансы, сондай-ақ техникалық қамтамасыздығы және аудиты қалпында деген шешімін қабылдады.

2014-15 жж. маусымда клуб 6 жылдан соң чемпионатқа қайта оралды.

Жетістіктері
------------

* **Лига Сагреш**

* **Жеңімпаз (1):** 2000–01

* **Португалия Кубогы**

* **Жеңімпаз (5):** 1974-75, 1975-76, 1978-79, 1991-92, 1996-97
* *Финалист (1):* 1992–93

* **Португалия Суперкубогы**

* **Жеңімпаз (3):** 1979, 1992, 1997
* *Финалист (1):* 2001

* **Сегунда Лига**

* **Жеңімпаз (2):** 1936–37, 1949–50

* **Порту Чемпионаты**

* **Жеңімпаз (1):** 1913–14

Дереккөздер
-----------
**Каспий қоғамдық университеті** — көпсалалы жоғарғы оқу орны бола отырып, ол Заңтану; Экономика және Қаржы; Ақпараттық технологиялар: есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету, автоматтандыру және басқару; Геология және Мұнай-газ ісі бағыттары бойынша ортадан кейінгі жоғарғы оқу орнына дейін білім беру (колледж), бакалавриат және магистратура (университет) бағдарламаларына сәйкес білім беру нарығында сапалы, үздіксіз білімді қамтамасыз ететін университет ретінде танымал.

  

Университет Алматы қаласының орталығында орналасқан, жалпы көлемі 11500 шаршы метр аумақтағы үш оқу корпусында жеке өзінің дамыған материалдық-техникалық базасымен, жаңа екі ядерлі процессоры және интерактивті электронды тақталарымен қоса қазіргі заманға сай компьютерлік паркі бар. Университет корпустары жоғары жылдамдықтағы лимитсіз Интернетпен жалғанған және ішкі желідегі «Студент», «Оқытушы» электронды базаларына кіруге мүмкіндігі бар компьютер сыныптарымен жабдықталған, арнайы зертханалары, 320 мыңнан аса кітап қоры бар виртуальды кітапхана желісі, қазіргі талапқа сай жабдықталған үш спорт залы, 80 орындық асханасы бар. Дәрісханалық қор қазіргі техникалық және мультимедиалық оқу құралдарымен қамтамасыз етілген.

Оқу үрдісін жүзеге асыруда 200-ден аса, оның 50% (пайызынан көбін) ғылым докторлары және кандидаттары құрайтын, жоғары кәсіби деңгейдегі оқытушы-профессорлар құрамы қызмет етеді.

Оқу үрдісін ұйымдастыру негізіне Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттарына сәйкес қорытынды тестілеу компьютерлік тәртіпте жүргізілетін оқытудың кредиттік технология жүйесі қойылған, және мемлекеттік үлгідегі диплом беріледі. Сырттай оқу бөліміндегі оқу қашықтықтан оқыту технологиясымен жүргізіледі. 

Университет Колорадо және Оңтүстік Каролина университеті (АҚШ), Серж-Понтуаз университеті (Париж, Франция), Түрік мемлекеттік университеті, Халықаралық Прага университеті (Чехия), Урал мемлекеттік заң академиясы, Томск политехникалық университетімен (Ресей) тығыз қарым-қатынаста жұмыс атқара отырып, бухгалтерлік есепті (USAID) және бухгалтерлік сертификаттаудың халықаралық бағдарламасын дамыту (A\CIPA) жобасына қатысады.

2012 жылы басталған Қазақстандағы ЖОО оптимизациясы кампаниясын енгізінде Алматыдағы Парасат университеті Каспий қоғамдық университеті құрамына енді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  В Казахстане закроют еще 6 вузов.
**Байқадамов атындағы көше (Алматы)**

Көшеге қазақ саз өнерінің жарқын тұлғасы, атақты композитор, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген қайраткері Бақытжан Байқадамовтың есімі (Алматы қаласы әкімінің 29.12.1997 № 798 шешімі) берілген. Байқадамов Бақытжан (1917-1977) Қостанай облысында дүниеге келген. Ол - халық арасына кең тараған «Айгөлек», «Ақбидай», «Домбыра», «Су тасушы», т.б. ондаған әндердің авторы.

Көше Бостандық ауданында Каблуков пен Экспрементальная көшелерінің аралығында орналасқан. Бұрынғы атауы - Кихтенко көшесі. **Көшенің ұзындығы** - 940 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Сусарлар тұқымдасы** (лат. *Mustelidae*) – жыртқыш сүтқоректілер отрядының Сусар тәрізділер кіші сабының бір тұқымдасы.

**Сусар тәрізділер** — жыртқыштар тұқымдастары. Денесі ұзын, икемді, аяқтары қысқа, бессаусақты, тырнақтары көрінбейді. Көпшілігі толық немесе жартылай өкшесінен басатындар; кейбір түрлерінің саусақтар аралығы жүзу жарғағымен байланысқан; теңіз камшатының артқы аяқтары жүзу ескегіне айналған. Жүні қалың, үлпілдек, көптеген түрлерінің жүні түбіттенген. Көпшілігі бір жылда екі рет түлейді. Жақсы жетілген анал бездері күшті иісті зат бөліп шығарады. 64 түрі, 24 туысы белгілі. Олар: сусар, құну, аққалақ, сасық күзендер, 13 түр, оның ішінде аққіс, аққалақ, сарыкүзен, Еуропалық және американдық су күзендері, сасық күзендер, борсықтар; тарбағаннын 3 түрі, кәмшат және теңіз кәмшаты бар. Австралия мен Антарктидадан басқа барлық жерде таралған. ТМД-да 8 туыстың 16 түрі кездеседі. Олар жерде, суда және ағаштарда тіршілік етеді. Көпшілігі моногамдар және жылына бір рет 1 ден 18 дейін бала табады. Ет жегіштер. Өте бағалы терілі кәсіпшілік және аң шаруашылық жануарлары.

Қазақстандағы түрлері
---------------------

1. Сарғыш күзен – *Mustela altaica*
2. Ақкіс – *Mustela erminea*
3. Сасықкүзен – *Mustela eversmannii*
4. Еуропа қара күзені – *Mustela lutreola*
5. Аққалақ – *Mustela nivalis*
6. Шұбар күзен – *Vormela peregusna*
7. Тас сусары – *Martes foina*
8. Орман сусары – *Martes martes*
9. Борсық – *Meles leucurus*
10. Итаю – *Мellivora capensis*
11. Құндыз – *Lutra lutra*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – Павлодар: 2007 - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
Кристалдық тор спектрі
----------------------

**Кристалдық тор спектрі** – кристалдық тор түйіндеріндегі атомдардың әлсіз тербелісі нәтижесінде байқалатын тербелістер жиынтығы. Тепе-теңдік қалыптағы әрбір атом, өзін қоршаған басқа атомдармен әсерлесе отырып, кристалдық тор түйініне орналасады. Қатты денелер теориясында кристалдық тор тербелісінің ерекшеліктерін түсіну үшін , жалпы типтік қасиеті бар қарапайым модель қарастырылады. Тордың бұл моделі бір-бірінен бірдей қашықтықта алмаса орналасқан, массасы әр түрлі атомдардың бір өлшемді сызықтық тізбегі болып есептеледі. Бұл жағдайда әрбір элементар ұяшыққа әр түрлі екі атом болады. Осындай шексіз тізбектің қозғалыс теңдеуін шешу нәтижесінде тербеліс спектрі- акустикалық және оптикалық тербеліс болып екі тармаққа бөлінеді.

Акустикалық тербеліс
--------------------

Акустикалық тербеліс кезінде екі атомды сызытық тізбектің негізгі жиіліктен және белгілі бір жиілікпен шектелгент бір қатар гармоникалардан (қосымша жиіліктерден) тұратын спектрі болады. Тербелістің акустикалық тармағы қатты денлерде таралатын жылулық әрі дыбыстық тербелістерде байқалады.

Оптикалық тербеліс
------------------

Оптикалық тербеліс кезінде екі атомдық тізбекті қарама-қарсы фазалы екі тербеліске (тізбекке) жіктеуге болады. Тербелістің оптикалық тармағы электромагниттік сәуле арқылы ғана қоздырылады. Элементар ұяшығында N атомы бар үш өлшемді тордағы барлық тербелістер 3 N тармаққа бөлінеді. Олар 3 акустикалық және 3(N- 1) оптикалық тербелістен тұрады. Кванттық теорияда атомдардың өз орнынан ығысуы нәтижесінде пайда болатын толқындардың орнына дыбыс кванттары немесе фонондар тәпрізді квазибөлшектер ұғымы енгізіледі. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энцеклопедиясы.
**Кемімен дөңгелектеу** - Сақталып қалатын соңғы цифр өзгеріссіз қалатындай дөңгелектеу; бұл екі жағдайда орын алады: 1) алмастырылатын цифрдың алғашқысы 0, 1, 2, 3, 4 цифрларына тең болса, мысалы, 14071 ≈ 14000; 2) алмастырылатын алғашқы цифр 5-ке тең, одан кейінгі цифрлар нөл болса және оның алдында жұп цифр тұрса, мысалы, 14500 ≈ 14000.

Дереккөздер
===========

Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
**Юлий Иванович Божек** – Украина КСР-ның халық әртісі.

Биографиясы
-----------

Юлий Божек 1915 жылы 8 (21) мамырда Одессада дүниеге келеді. Әкесі – құрылыс жұмысшысы, анасы – санитарка.

1923 жылдан бастап № 48 Одесса мектебінде оқиды.

1931-1936 жылдары Қаратеңіз пароходында жұмыс істейді. Алғашында юнга, кейін 2, 1-кластағы матрос болады.

1936 жылы актерлік Одесса киностудиясына тапсырады. 
1938 жылы театр училищесіне түседі, алайда соғыстың басталуы себебінен аяқтай алмайды.

Ұлы Отан Соғысына ауруының (өкпе туберкулезі) себебінен қатыса алмайды. Оккупация кезінде Одессада болады. Юлий қуыршақ жасап өмір сүреді. 

1959 жылы В.Василько атындағы Одесса музыка драма театр академиясына ауысады.

1967 жылы Юлий Ивановичқа Украина КСР-ның еңбек сіңірген әртісі атағы беріледі.

1994 жылы 30 қаңтарда Одессада дүниеден өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Хабермас Юрген
**Хабермас Юрген** (1929) - неміс философы, әлеуметтанушысы. Неміс әлеуметтік теоретигі,
белтілі әлеуметтік ойшыл. "Алпысыншы жылдардан бастап, Батыс қоғамы батыстық ақын-ойдың сынға үшьфайтын халіне тақалды. Бұл елдердегі ішкі
катынастардың бір қалыпка түсуі және жалпы көпшіліктің молшылығын (әсіресе Германияда) көздеген мемлекеттік саясат әлеуметтанушынық және мәдени қиындықтардың өсуіне соқтырды.

Биография
---------

Франкфурт мектебінің өкілі. Хабермастың көзқарасы бойынша, әлемдегі дағдарыстар мәдени-әлеуметтік сипатқа ие, сондықтан қандай да болсын экономикалық, саяси құбылыстың түкпірінен мәдени факторларды таба білген жөн. Қазіргі мәдени-әлеуметтік жүйеде мотивация, рационалдық және легитимация дағдарысы бар деп үғынған Хабермас әсіресе солардың соңгысы (легитимация дағдарысы) туралы көп толғанады, өйткені заңдылық және қүқық - қоғамның маңызды бөліктері болып табылады. Ол дағдарысқа кез келген қоғамды тек рухани мәдениет, өнер түрғысынан қайта жандандыруға болады деп есептейді. Хабермас ілімінің маңызды элементі - коммуникативті іс-әрекет теориясы. Хабермас адам іс-әрекетінің қос түрін көрсетеді: коммуникативтік және стратегиялық. Стратегиялық іс-әрекеттердің мәні оның бір мақсат-мүддені көздейтіндігінде, соған қызығушылығында. Алға қойған мақсатқа жету барысында адамдар бір-бірін қайткен күнде де саналы түрде не санасыз күйде арбауға бейім тұрады. Стратегиялық іс- әрекет түрі әлеуметтік бірлесу түрғысынан алып қарағанда жатсынуға, индивидтің үжымға лайықтылық қасиеттерін жоғалтуына әкеледі. Шынайы бірлесудің тек қана сүхбаттық дискурсте мүмкін екендігін көрсеткен Ю.Хабермас саяси ғылымдардың диалог тақырыбына бет бүруына көп ықпал етті.

Eңбектері
---------

"Модерн жайлы философиялық дискурс" (1986), "Фанкфурт мектебінің әлеуметтік философиясы" (1978) және т.б
[1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Цианокобаламин,В12 витамині
**Цианокобаламин**, В12 витамині, С63Н90О14,N14РСо — қанның азаюына қарсы қолданылатын, суда жақсы еритін витамин, молек. массасы 1357,39. Цианокобаламин — кобальт, тотықсызданған 4 пиррол, циан тобы және нуклеотид қалдығынан (*5,6 диметилбензимидазолэ*) құралған кешенді қосылыс. Нуклеотид қалдығы ақуызбен жалғасқан. Цианокобаламин қызыл күрең кристалдар, суда, спиртте, фенолда, кіші молекулалы органик. қышқылдарда жақсы ериді, ал эфир, ацетон, бензол, хлороформда ерімейді. 300°С температура шамасында балқымай ыдырайды, күн сәулесінің ұзақ әсерінен де бұзылады.

Витаминның көздерi
------------------

Цианокобаламиннің табиғи және синтездік анологтары (комбаламиндер) белгілі, бірақ бұлардың активтілігі Цианокобаламиннен кем, кейбіреуі Цианокобаламинге қарсы әсер етеді. Цианокобаламинді микроорганизмдердің өсуін үдетеді. Табиғатта Цианокобаламинді микроорганизмдер, оның ішінде актиномицеттер де, қарын, ішек бактериялары да синтездейді. Күйіс малы жеміне хлорлы кобальт қосу Цианокобаламин синтезін үдетеді. Шошқа мен құстың ішек-қарын құрылысы ерекшелігіне байланысты бактериялар синтездейтін Цианокобаламин организмге сіңеді. Цианокобаламин қан мен бауырға, бүйрек пен сүйек майына өтіп, сонда жиналады. Цианокобаламин организмде қан түзілу процесіне қатысады, нуклени қышқылдары мен ақуыз синтезіне көмектеседі, өсімдік ақуызы амин қышқылдарының сіңуін жақсартады, оған липотропты әсер етеді, бір көміртекті топтардың тасымалдану реакцияларына қатысады. Цианокобаламиннің организмде жеткіліксіздігі тәбетті нашарлатады, ас қорытылуы бұзылады, шошқаның өсімталдығын кемітеді, торайлары ұсақ, тіршілік қабілеті нашар болады.

Препараттың қолдануы
--------------------

Жемге 80 мкг Цианокобаламин қосу бұл ауытқуларды жояды. Цианокобаламинді өндіріс жағдайында алуда метан және пропион қышқылды ашу бактериялары пайдаланылады. Сиыр сүтінде 3-тен артық мкг/л, қой сүтінде 1,4, ешкі сүтінде 0,3, бие сүтінде 2 — 3 мкг/л витамин В12 болады. Сиыр мен қойға хлорлы кобальтты тұз жалату сүт пен уыздағы Цианокобаламин мөлшерін арттырады. Цианокобаламин кейбір балық, сиыр, шошқа бауырында болады. Адамға тәулігіне 1 — 3 мкг/л Цианокобаламин қажет. Медицинада дәрі ретінде пайдаланылады.

Ciлтемелер :
------------

"Қазақ Энциклопедиясы", 18 том
Циклоида
**Циклоида** (грек. *Kykloeіdes* — дөңгелек тәріздес, домалақ) — жазық трансценденттік қисық сызық, түзу сызық бойымен сырғанамай, дөңгелей қозғалатын дөңгелектің берілген нүктесінің сызатын траекториясы. 

Циклоида
* {\displaystyle x=rt-r\sin t},
{\displaystyle y=r-r\cos t}.
{\displaystyle x=r\arccos {\frac {r-y}{r}}-{\sqrt {2ry-y^{2}}}}
{\displaystyle \left({\frac {dy}{dx}}\right)^{2}={\frac {2r-y}{y}}.}

Циклоиданың параметрлік теңдеулері мынадай түрде жазылады: , Мұнда r — дөңгелектің радиусы, а — М нүктесінен дөңгелектің центріне дейінгі қашықтық, t — дөңгелектің бұрылу бұрышы. a=r болғанда (М нүктесі дөңгелектің бойында орналасқан) қарапайым Циклоида (m қисық сызығы), а<r болғанда. Циклоида периодты қисық сызық, периоды 2πr. Циклоида механикада, механизмдер теориясында кеңінен қолданылады. "Ц" терминін 1598 ж. Г.Галилей ұсынған.

Ciлтемелер :
------------

"Қазақ Энциклопедиясы", 18 том
**Қазақбаев атындағы көше (Алматы)** — мемлекет қайраткері Әбдісәмет Қазақбаевтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 23.08.1978 №368 шешімі) берілген көше. 

Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Оның бұрынғы атауы — Новая көшесі, ал ұзындығы — 1150 метр.

Қазақбаев Әбдісәмет
-------------------

Қазақбаев Әбдісәмет (1898-1959ж.) Қарағанды облысының Ұлытау ауданында дүниеге келген. Ол Ақмола облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары, Қарағанды облыстық атқару комитеті төрағасы, ҚазКСР Жоғары Президиумы төрағасы қызметтерін атқарған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Prochlorococcus миовирустардың негативті электрлік микрофотосуретте түсіруі
**Цианофагтар** — бұл цианобактерияларды жұқтыратын вирустар. Атауы бактериялар мен цианобактерияларды жұқтыратын вирусты білдіретін фаг терминінен алынған. Әлемдік мұхиттарда органикалық заттардың алғашқы өндірушілері ретінде цианобактерияның маңызды рөлі арқасында, олардың экологиясын зерттеу ғаламдық көміртек циклін түсіну үшін маңызды. Цианофагтар цианобактериялардың қауымдастығында маңызды рөл атқарады, өйткені фотосинтезге жауапты ақуыздардың гендері (терминал оксидазасы) өте жиі ауыстырылады, фосфордың жетіспеушілігіне немесе фотосистеманың кішігірім реттеуші бөлімдері бір-екі болып табылады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* the Virus Ecology Group (VEG)
* the Bacteriophage Ecology Group (BEG)
* the Tucson Marine Phage Lab (TMPL)

Әдебиет
-------

* Clokie MR, Mann NH (Dec 2006). "Marine cyanophages and light". *Environ Microbiol.* **8** (12): 2074–82. doi:10.1111/j.1462-2920.2006.01171.x. PMID 17107549. .
* Mann NH (Apr 2003). "Phages of the marine cyanobacterial picophytoplankton". *FEMS Microbiol Rev.* **27** (1): 17–34. doi:10.1016/S0168-6445(03)00016-0. PMID 12697340. .
* Paul JH, Sullivan MB (Jun 2005). "Marine phage genomics: what have we learned?". *Current Opinion in Biotechnology* **16** (3): 299–307. doi:10.1016/j.copbio.2005.03.007. PMID 15961031.
**Юлиан Ленский** (пол. *Julian Leński*; 1889 жыл 8 қаңтар - 1937 жыл 21 қыркүйек) - *поляк және халықаралық жұмысшы қозғалысының қайраткері*, публицист.

Еңбек жолы
----------

1905 жылдан *Поляк және Литва Корольдығы социал-демократиясының* мүшесі. 1917 жылдан өмірінің ақырына дейін *қоғамдық* және *мемлекеттік аппараттарда* жауапты саяси қызметтер атқарды. 1924 жылы *Француз Коммунистік партиясының* органы «Юманите» газеті редакторларының бірі. 1925 жылдан *Польшаның Коммунистік партиясы (ПКП) ОК мен Саяси бюросының* мүшесі, 1929 жылғы маусымнан *ПКП-інің* бас хатшысы. Ол *Коминтерннің* жұмысына белсене араласты, 1929 жылдан оның президиум мүшесі болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
**Қазақбай** (1850, Батыс Қазақстан облысы – өлген жылы белгісіз) - жыршы, айтыс ақыны. 

Ресей зерттеуші-ғалымы В. Карлсон 1906 жылы 23 наурызда Орал уезі, Жиренқопа болысынан Қазақбай мен Көшелек ақындарды Орынбор архив комиссиясына алдыртып, олардың орындауында күйлер, батырлар жырын тыңдаған. Осы жолы "Көрұғлы", "Қобыланды", "Төрехан", "Алпамыс", "Құбығұл", "Қыз Жібек", "Бекет", "Ербақы", "Бозжігіт", т.б. жырларды орындаған. Бізге ақынның Н.Байғанинмен сөз сайысының қысқаша нұсқасы ғана жеткен. Айтыста Қазақбай кете руынан шыққан байлар мен игі жақсыларды, ал Нұрпейіс шектінің батыр-билерін, өнерпаздарын мадақтаған. "Қобыланды" жырын қарақалпақтар арасына Қазақбай таратқан. 

Ақын туралы Е.Ысмайылов, О.Нұрмағанбетова, Қ.Сыдықов еңбектер жазған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010. ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Кен орындар қоры мен қатты пайдалы қазындылардың болжамдық ресурстарының классификациясы (жіктеуі)** — барланған кен орындардың өнеркәсіптік игеруге дайындығын анықтайтын талаптар, шарттар және жағдайлардың, сонымен қатар қатты пайдалы қазындылардың болжамдық ресурстарын бағалайтын негізгі белгілердің жүйеленген жиынтығы. Классификация жер қойнауындағы қатты пайдалы қазындылар қорларының зерттелу дәрежесіне және халық шаруашылық маңызына қарай оларды есептеу мен мемлекеттік есепке алу негізін белгілейді. Қабылданған кен орындары қорларының классификациясы бойынша қатты пайдалы қазындылар қорлары зерттелу дәрежесіне қарай: барланған — А, В және С категориялары және алдын ала бағаланған — С2 категориясы болып бөлінеді. Қатты пайдалы қазындылардың болжамдық ресурстары нақты дәлелдену дәрежесіне қарай Р1, Р2 және Р3 категорияларына бөлінеді. Көрсетілген А, В, С және С2 категорияларының әр қайсысының қоры белгілінген шарттарды (көлем, пішіні, пайдалы қазындылар денелерінің жатыс жағдайлары, морфологнялық өзгерістердің заңдылығы мен зерттелу сипаттамасы және т.б. ) қанағаттандыруы керек. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
**Қабылбеков Мәжен** (10.9.1923 ж.т. Павлодар облысы Ақсу ауданы Қанаш Қамзин атындағы ауылы-1.1999, сонда)-ұстаз.ҚазКСР-не еңбек сіңірген мұғалім(1967), Социолисттік еңбек ері (1971).Павлодар қаласындағы балалар үйінде тәрбиеленген. Павлодар Пед училищесінде (1938),Семей Пед институтын (1956) бітірген.1938-41 ж. Жолқұдық бастауыш мектебінің мұғалімі, 1941-42 ж. Жолқұдық орталау мектебі оқу ісінің меңгерушісі,1942 жылдан Жолқұдық орта мектебінің директоры болды.Қ.-мектептің оқу-тәрбие жұмысында озат тәжірибиені қолданып, оны кең таратумен танылған. Еңбек Қызыл ТУ, «Құрмет белгісі» ордендері медальдермен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

*Қазақстан*. Ұлттық инциклопедиясы 5-том
**Айрис Мердок** (ағылш.  *Jean Iris Murdoch*; 15 шілде 1919 жыл, Дублин — 8 ақпан 1999 жыл, Оксфорд) — ағылшын жазушысы және ойшылы.

Ол ағылшын-ирланд отбасында дүниеге келген. Оксфорд университетінде (1938-1942 жылдары)классикалық филологияны зерттеумен айналысса, Кембридж университетінде (1947-1948 жылдары) философияны оқыған.

Сондай-ақ ол Оксфорд университетінде философиядан дәріс оқыған. 1956 жылы ағылшын әдебиетінің профессоры, жазушы, көркемөнер сыншысы Джон Бейлимен тұрмыс құрып, онымен бірге 40 жыл өмір сүреді. Алайда олардың балалары болмады. 

Өз өмірінде Мердок 26 роман жазады.

Әдебиеттегі дебютті шығармасы — 1954 жылы жарық көрген "Под сетью" романы. Соңғы туындысы —"Джексон Дилеммасы" романы. 

Өмірінің соңғы кезеңдерінде жазушы Альцгеймер ауруымен күреседі.
Айрис Мердок 1999 жылы "Қарттар үйінде" көз жұмады.

Шығармалары
-----------

**Романдары**

* Under the Net (1954)
* The Flight from the Enchanter (1956)
* The Sandcastle (1957)
* The Bell (1958)
* A Severed Head (1961)
* An Unofficial Rose (1962)
* The Unicorn (1963)
* The Italian Girl (1964)
* The Red and the Green (1965)
* The Time of the Angels (1966)
* The Nice and the Good (1968)
* Bruno's Dream (1969)
* A Fairly Honourable Defeat (1970)
* An Accidental Man (1971)
* The Black Prince (1973)
* A Word Child (1975)
* Henry and Cato (1976)
* The Sea, the Sea (1978)
* Nuns and Soldiers (1980)
* The Philosopher's Pupil (1983)
* The Good Apprentice (1985)
* The Book and the Brotherhood (1987)
* The Message to the Planet (1989)
* The Green Knight (1993)
* Jackson's Dilemma (1995)
* Something Special (Short story reprint, 1999; originally published 1957)

**Философиялық еңбектері**

* Sartre: Romantic Rationalist (1953)
* The Sovereignty of Good (1970)
* The Fire and the Sun (1977)
* Metaphysics as a Guide to Morals (1992)
* Existentialists and Mystics (1997)

**Пьесалары**

* A Severed Head (with J.B. Priestly, 1964)
* The Italian Girl (with James Saunders, 1969)
* The Three Arrows & The Servants and the Snow (1973)
* The Servants (1980)
* Acastos: Two Platonic Dialogues (1986)
* The Black Prince (1987)

Дереккөздер
-----------

1. ↑