recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ТМД елдері ішіндегі алғашқы жəне жалғыз мұхитбақ Астана қаласында ашылды. Бұл – мұхиттан 3000 шақырымнан аса қашықтықта жатқан əлемдегі жалғыз океанариум. Мұхитбақтың сыйымдылығы – 3 миллион литр. Мұхит суын əзірлеу үшін 120 тонна теңіз тұзы пайдаланылған. Əлемнің əр түкпірінен теңіз жануарларының жүзден аса түрінің 2000-нан аса данасы əкелінген. Мұнда арнайы жасалған 11 шақырымдық құбырлар, 34 күшті сорғы, 6 құм сүзгілері, судың химиялық құрамы мен мөлдірлігін қамтамасыз етіп тұратын су тазартқыш мұхитбақ мекендеушілерінің өмір сүруін қамтамасыз етіп тұрады. Мұхитбақ үлкен аквариумнан жəне əр түрлі көлемдегі он бір аквариумы бар екі көрме бөлімінен тұрады. Океанариумның ең қызықты бөлігі – үлкен аквариум. Оның түбінде жылжымалы жолмен жабдықталған 70 метрлік əйнек туннел бар. Əйнегінің қалыңдығы – 7 см. Осы суасты туннелі арқылы теңіз түбімен жыртқыш акулалардан қол созым қашықтықта серуендеп жүре аласыз. Мұнда мұхитбақтың ең үлкен мекендеушілері – акулалар, алып теңіз алабұғасы жəне басқа да үйірлі балықтарды көріп тамашалауға болады.Көрме бөлімдеріндегі аквариумдардан таңғажайып теңіз жануарлары мен балықтарының жекелеген түрлерін кездестіресіз. Бірінші көрме бөлімінде Оңтүстік Америка мен Оңтүстік-Шығыс Азияның тұщы су қоймаларының балықтары топтастырылған. Мысалға, бұл жерден нағыз жыртқыш пираниялар мен оның шөпқоректі жуас туыстарын, теңіз жұлдыздарын, түрлі шаяндарды табуға болады. Екінші көрме бөлімінде: теңіз аттары, теңіз инесі, сиыр балық, ит балық, түлкі балық, актиниялар тəрізді маржан жартастарын мекен етушілер топтастырылған. Бұл жерден қауіпті балықтар: кірпі балық, тас балық мурена, т.б. көре аласыз.

Дереккөздер
-----------

«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
***Рақым Тұрғанұлы*** (1913, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Ұласты ауылы - 1990, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Белтерек ауылы) - ауыз әдебиетін жинаушы, ақын, жыршы. 

Шыққан тегі Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Матай ру бірлестігі

1931 жылы ашаршылық кезінде елмен бірге Қытайға ауады. 1961 жылы ата-мекенге қайта оралып, "*Белтерек*" ұжымшарында ұзақ жыл еңбек еткен. Бала жасынан өз жанынан өлең шығарып, батырлық және ғашықтық жырларды, қисса-дастандарды жаттап өседі. Өлеңін де, әуенін де өзі шығарған "*Комсомол*" әні Тарбағатай өңірі жастары арасында кеңінен белгілі болған. Рақымның айтуынан жазып алынған *"Түсіпхан қиссасы"*, халық ақыны Әрінжан Жанұзақұлының бір топ өлеңдері мен жұмбақ мәтелдер және өзінің өлеңдері Әдебиет және өнер институты қорында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Астана жаңалықтарын аумақтарға тарату** - әр тәулікте 20 сағат ("Эра" телекомпаниясы) көрермендерге қызмет ететін, оның 30%-ы төл бағдарламалары.. Олар: "Апта айнасы", "Қазақстан-2030", "Арман қала", "Жылы жуздесу", "Астана таңы", "Мен - астаналықпын" т.б. хабарлар Астана имиджін қалыптастыруға бағытталған. "Эра" арнасының жаңалықтары (2006) республиканың 32 қаласына тарай бастады. 

Бұл игілікті істің бастамашысы да, қаржылай қолдау білдірушісі де Астана қаласының әкімшілігі. "Астананың имиджі аумақтық телеарналарда" атты арнайы тендерге қатысқан телеарналар ішінен жеңіске жеткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
Чоудри Әбу Сайед (1970)
**Чоудри Әбу Сайед**(1921 жылы туған) - Бангладеш қоғам және саяси қайраткері. 1947 жылдан Дакка қаласында адвокатық іспен шұғылданды, Пакистанның жоғарғы сотында жұмыс істеді. 1960 -62 жылдары Шығыс Пакистанның бас прокуроры, 1962 - 69 жылдары Дакка жоғары сотының мүшесі,1969-71 жылдары Дакка универстетінің проректоры. 1971 жылдың басында БҰҰ-ның адам құқығы жөніндегі комиссиясына мүше болды. 1971 жылы наурызда Лондондағы (Ұлыбритания) Бангладеш үкіметтік миссиясын, кейіннен БҰҰ Бас ассамблеясының 26 - сессиясында Банладеш делегациясын басқарды. 1972 - 73 жылдары республика президенті.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 148 бет
**Раң** (лат. *Carex physodes*) – қияқөлеңдер тұқымдасының қияқөлең туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Сабағы жұмыр, биіктігі 10— 40 см, жапырағы таспа тәрізді. Гүлі дара жынысты, қос үйлі, масағы гүл шоғына топтанған. Сәуір — майда гүлдейді. Жемісі — бір тұқымды жаңғақ. Раң Орта Азия, Иран, Ауғанстанда таралған. Қазақстанда Қызылорда, Бетпақдала, Мойынқұм, Қызылқұм, Түркістанда, Балқаш-Алакөл алқабында дала, далалық сортаң жерде, батпақты шабындықта, өзен, көл жағасында өседі. Раңнан дәрі алынады, ерте көктемде жақсы мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
**Шахрух** (21.07.1377, Самарқан — 13.03.1447, Рей) — Әмір Темірдің кіші баласы және мирасқоры, Хорасанның билеушісі (1396 — 1447). 

Әкесі қайтыс болғаннан кейін бірнеше жылға созылған Темір әулеті арасындағы тақ үшін өзара күрес нәтижесінде 1409 жылы Шахрух бұрын Әмір Темірдің қарамағында болған аумақтардың барлығын қол астына біріктірді. Оның тұсында экономикалық қатынастар одан әрі дамып, жер иеленушілік кеңейе түсті (әсіресе сойырғал). Шахрух Әмір Темір құрған мемлекет аумағының біртұтастығын сақтап қалуға тырысты. Бірақ мемлекет іс жүзінде екіге бөлінген еді (Мауераннахр мен Хорасан) Шахрух мемлекеттің негізгі астанасын Самарқандтан Герат қаласына ауыстырды. Ол қайтыс болғаннан кейін орнына Ұлықбек таққа отырды. Бірақ оны көп ұзамай бәсекелестері өлтірді де, Шахрухтың басқа мұрагерлері арасында билік үшін кескілескен күрес басталды. Осыдан кейін көп ұзамай Әмір Темір құрған мемлекет ыдырап кетті[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 9 том
**Шахта Алабы** — кенді қазып алуға бөлінген кен орнының бір бөлігі. Кен орнының геологиялық құрылымына байланысты Шахта алабаның пішіні де әр түрлі болады. Егер кен орны жалпақ пішінде болса Шахта алабы ұзындығымен және енімен, ал жатысы көлбеу және тіктеу кен орындарында тек ұзындығымен сипатталады. Шахта алабаның ауданына кен орнының ашылу әдісі, қабаттың биіктігі, өнімнің мөлш. кенді ашуға және жер үсті ғимараттарын салуға жұмсалатын қаржы, т.б. әсер етеді. Шахта алабы кен денесінің ұзындық бойы бағытында бірнеше жүздеген метрден километрге, ал құлама бағыты бойынша ондаған метрден бірнеше километрге дейін жетеді.

Сілтемелер
----------

* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
**Эпитафия** (грек. epіtaphіos – қабір үстіндегі) – құлпытасқа жазылған жазу және дүниеден өткен адамға шығарылған жоқтау. Ол көбіне көлемі шағын өлең түрінде жазылады. Әдебиетке ежелгі заманда эпиграмманың бір түрі ретінде енген. Орта ғасыр, өркендеу, классицизм дәуірлерінде өлген адамның атақ-даңқын білдіру үшін қолданылып, кейін ескерткіштік мәнге ие болған. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі жазулар Э-лық мәнге де ие. Қазақ әдебиетінде Абай, Жамбыл, Жұбан Молдағалиев, т.б. Эпитафия үлгілерін жасаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Ат жалындағы өркениет** (кітап) – Иманғали Тасмағамбетовтың ежелгі көшпенділердің көркем мәдениетін сипаттайтын кітабы. 

Кітап өнертанушы, тарихшы, суреткер мен студент және халықтың көркемдік игілігімен жақын танысқысы келетін оқырман қауымға арналған. Қазақ тілінде жазылған, 336 беттен тұрады. Арт-директоры – А. Мұхаметжанов, ғылыми редакторы – З. Самашев, қазақша мәтінін өңдеген – Ұ.Есдәулет, корректоры – Н. Оразов, көркемдеуші – А. Мұхаметжанов, түрлі түсті слайдтарды басылымға арнайы дайындаған – О. Белялов, макетін жасап безендірген – О. Поздняков, Ж. Нигматуллаев. ISBN 9965-9179-7-3.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ат жалындағы өркениет, ISBN 9965-9179-7-3.
Бытралы мылтық – кішкентай домалақ шарларды немесе оқтарды атуға арналған, тұрақты снаряд энергиясын тұтынатын тегіс оқпанды қару. Бұл – иықтан көздеп атуға арналған мылтық. Олардың калибрі әртүрлі болады: соның ішінде бір оқпанды, екі немесе одан да көп оқпанды түрлері кездеседі. Сорғысы бар рычагты, өзі зарядталатын, тіпті толығымен автоматтандырылған нұсқалары да бар. Бытыралы мылтық – тегіс оқпанды қару. Оның алдындағы тегіс оқпанды мушкет сияқты мылтықтарды 18 ғасыр әскерлері кеңінен қолданған. Аталған қарудың түп атасы – мушкет. Ол адамның өзін қорғауынан бастап қарулы қақтығыстарға дейін, түрлі мақсаттарға пайдаланған болатын.

Дереккөздер
-----------

1100 қызықты деректер.
ЭПИЦИЯ (EPISCIA) ЭПИЦИЯ – геснерия тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Шырмауық секілді және жерге жайыла өсетін түрлері көп. Табиғатта 40-қа жуық түрі бар. Тропикалық Оңтүстік және Орталық Америка аймақтарында таралған. Эпициялардың сабақ, жапырақтарының мамық түгі болады. Жапырақтарының әдемілігімен бірге оның майда ашық түсті гүлдері де өте сүйкімді. Эпицияның бөлме жағдайында өсетін түрлерінің жапырақтары мен гүлінің түстері әр алуан.
Эпиция (Episcia cupreata) – әдемі жапырақты, төменге қарай жайыла өсетін өсімдік. Жапырақтарының ұзындығы 10 см, эллипс пішінді, жиектері аратісті. Сабағы мен жапырақтары түкті. Жасыл түсті бедерлі, әжімді жапырақтарының беті мыс жалатып қойғандай жылтыр болып келеді. Жиегіндегі қоңырқай, қошқыл қара түстер жапырақтарын айқындап, әдемі өң береді. Сонымен қатар жаз айларында түтік тәріздес (ұзындығы 2-3 см) ашық қызыл түсті гүл жарады. Төменге қарай жайылып өсетіндіктен аспалы түбектерде өсірген абзал.

Жарығы:
-------

Тіке түскен күн көзінен қорғау керек. Жарықта және алакөлеңкеде өседі.

Жылуы:
------

Жазда жылы, қыста 180С төмен болмағаны абзал. Жел өтінен сақтаған жөн.

Суғарылуы:
----------

Жазда молынан жиі, қыста топырағының беткі қабаты құрғағанда суғарылады. Суғарғанда жапырақтарына су тигізбеу керек.

Ылғалдылығы:
------------

Ылғалдылықты қажет етеді, бірақ жапырақтарына су бүркуге болмайды. Түбектің астындағы ыдысқа қиыршық тастар салып, түбек түбіне тимейтіндей мөлшерде су құйып қою керек. Немесе гүлдің жанына ыдысқа су құйып қоюға да болады.

Қоректендірілуі:
----------------

Сәуірден тамызға дейін екі аптада бір, қыста қоректендірмейді.

Аурулары:
---------

Ақ ұнтақ құрты мен өсімдік биті, аққанат және трипс зиянкестерінің әсерінен ауруы мүмкін.

Көбейтілуі:
-----------

Тұқым, қалемше және жанама өскіндері арқылы көбейтіледі.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
**Ат спорты**  — ат үстінде орындалатын спорттық жарыстар. А. с-ның қазіргі заманғы түрлері: атпен мәнерлеп жүру (жай жүру, желдіру, шоқырақтатып шабу, пассаж, пьяффе т.б.), кедергілерден өту (конкур-иппик), үш сайыс (манежде жүру, алаңда атты сынау және кедергілерден өту), жарысу (1200-3200 м қашықтықты барынша тез шауып өту, стипл-чейз, кросс), атпен аң аулау, үлкен қашықтыққа ат шаптыру (25, 50 және 100 км) т.б.; ұлттық түрлері: бәйге, аударыспақ, көкпар, қыз қуу, теңге ілу. А. с-нан ең алғашқы Олимпиялық ойындар б.з.б. 680 ж. өткізілген. Атпен жүрудің арнаулы мектептері 16 ғ-дың бас кезінде Италияда, Францияда, Австрияда пайда болды. А. с. Олимпиялық ойындар бағдарламасына 1900 ж. дүние жүзі және Еуропа чемпионаттары бағдарламасына 1953 ж. енгізілді. Халықар. А. с. федерациясы (FEІ) 1921 ж. құрылды. Қазақстан оған 1952 жылдан мүше. 1956 ж. Алматыда алғашқы А. с. мектебі ашылды. Қазақстандық шабандоздар алғаш Олимпиялық ойындарға 1960 ж. қатысты. Шабандоз С.Филатов Абсент атты ахалтеке сәйгүлігімен (Жамбыл обл, Луговой жылқы з-ты) ең жоғарғы көрсеткішке жетіп, 1 алтын (Рим — 1960), екі қола медальді жеңіп алды (Токио — 1964; Мехико — 1968). 1996 ж. Кечкемет қаласында (Венгрия) дүние жүзі ат спортшыларының 1-фестивалі өтті. Оған 23 мемлекеттің шабандоздары қатысты. Осы жарыста қазақстандық атбегілер ұлттық А. с. түрінің бәрінен өнер көрсетіп, жеңіске жетті. Абайдың (1995), Жамбылдың (1996), М.Әуезовтың (1997) мерейтойлары құрметіне ұйымдастырылған халықар. деңгейдегі аламан бәйгелерде қазақстандық шабандоздар Т.Медеушиев, О.Әмірғалиев, А.Өзіқазақ, Н.Сатыбаев т.б. жүлдегер атанды.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|     Сөздіктер және энциклопедиялар | 
Брокгауза и Ефрона · Военная Сытина |
|  |
| Нормативті бақылау | 
BNF: 11931265v · GND: 4049319-2 · LCCN: sh85062144 · NDL: 00560566 |

 |
**Қадим оқуы** (aрaб. — ескі, көне) діни білім беру. 

Қазан төңкерісіне дейінгі оқу орындарының ескі, жаңа деп белінуі 19 ғасырдың екінші жартысында басталған реформашылдар қозғалысынан басталды. Оның бастаушысы Қырым татарларының перзенті Ысмағұлбек Гаспрауи болды. Ол ескі оқуға елеулі жаңалықтар ендіру уақыт талабы екенін түсінді. Жәдиттік реформаның ең бірінші қадамы араб әліпбиіне түркі ерекшеліктеріне сай өзгешіліктер кіргізуі еді. Қадим оқуында араб әліпбиі мен тілі басты орын алады. Негізгі бағдарламасы діни ережелер, яғни иманшарт, әптиек, мүхтасарды оқыту болады. Хадистер, *"Қисас-ул-Әнбия"*, "Диуани Хикмет" т. б. діни кітаптар пайдаланылды. Қадим оқуының түпкі мақсаты Құранды толық меңгерту, діни молдалар, ғұламалар дайындау болып келді.

Қадим оқуы орындары бастауыш және орта (кейбірі жоғары) білім беретін мектеп, медресеге бөлінді. Араб елдерінде Каһирадағы Әл-Азһар (қазірде университет), Иранда Мадоришаһ (Асфаһан), жақын аймақтағы Ұлықбек, Тіллә Қари (Самарқан), Семейде Ахмет Риза, Троицкіде Зейнолла Ишан медреселері кеңінен мәлім болған діни мамандар дайындауда елеулі қызмет етті. Көне замандарда бұл оқу орындарында тек дін ғана емес сондай-ақ жартылыс тану ғылымдары оның ішінде география, математика, астрономия тәрізді пәндер де оқытылған. Мұндай оқу орындарын бітіріп дүниеге аты мәлім болған Әл-Фараби, Әл-Хорезми, Әл-Бируни, Махмуд Қашқари, Әбу Әли ибн-Сина сияқты данышпан ғалымдар әрқайсысы ғылымның әр алуан сапаларын биік деңгейге көтерді. Жүсіп Баласағұни, Қожа Ахмет Иасауи, Ахмет Жүгінеки, Сүлеймен Бақырғани, Әлішер Науаи және басқа ақындар түркі тілін әлемге танытты. Көптеген тарихшылар түркі халықтарына ортақ құнды тарихи еңбектер жазды. Қадим оқуы мұсылмандық Шығыс әдебиетінің қазақ арасына таралуына үлкен әсер етті. Орта ғасырдан XX ғасырға дейін әр алуан саладан жазылған түркі халықтарына мол мұра осы қадим әліпбиімен хатқа түсті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Николай Пичугин** (1890-1976) - 4 желтоқсанда Харьков қаласында туған. Харьков университеті мен Халық шаруашылығы институтында жоғары білім алды. Азов-Дон банкінің Харьков бөлімшесінде жұмыс істеді. 1919 жылдан Оңтүстік майданның 30- армиясында үгіт-ағарту, саяси бөлімдерінде және 2-ші атты әскерде нұсқаушы әрі лектор болып істеді. 1920 жылдың маусымында 2-ші атты әскердің *«Красная конница»* газеті редакциясына ауысты. 1921 жылы әскерден қайтқаннан кейін Украина Халық-ағарту комиссариатында, губерниялық халық сотында, баспа орындарында жұмыс істеді. 1941 жылдан журналистік қызметке ауысты.

Шығармашылығы
-------------

Алғашқы очерктер жинағы *«Утро над Уссури»* деген атпен 1932 жылы украин тілінде шықты. Сол жылы *«Когда он был министром»* (Украина ұлтшылдарына сықақ) пьесасын, кейінірек *«Первый гром»* повесін, Қазақстан шахтерлері туралы бір топ очерк, әңгімелерін жазды. 1943 жылы кеншілер жайында *«Второй восток»* (*«Дело Чуркина»*) пьесасын жазған. 1957 —1959 жылдары *«Однажды ночью»* пьесасын Қарағанды орыс драма театры сахнасында қойылды.

Шығармалары
-----------

* С.С.Макаров строитель горного комбайна. А. ҚМ КӨБ, 1948;
* Карагандинские очерки. А. ҚМ-КӘБ, 1949;
* Зори над городом. Роман. А. ҚМКӘБ, 1953;
* Мятежный корабль. Повесть. А. *«Жазушы»*, 1967;
* Они вышли на рассвете. А. «Жазушы», 1971;
* Город в пути. Повесть. А. *«Жазушы»*, 1968, 1978.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Қабілеттілік Кемелдену Моделі** — Компанияның бағдарламалық жасақтама дамыту қабілеттілігінің кемелденуінің даму дәрежесін көрсететін эволюциялық даму моделі.

Тарихы
------

1986 жылы қараша айында 1986 америкалық бағларламалық жасақтама инжинирингі институты (ағылш. *Software Engineering Institute*) Mitre Corporation корпорациясымен бірлесіп бағдарламалық жасақтама дамытудың кемелдігін бақылайтын модельді дамыта бастайды, бұл модель бағдарламалық жасақтама дамытудың ішкі процесстерін арттыру және жетілдіру мақсатына арналған.

Деңгейлері
----------

1. Бастапқы.
2. Қайталанушы.
3. Бекітілген.
4. Басқарылатын.
5. Оңтайландырылған.

Дамуы
-----

Бұл модельдің іс жүзінде қолданылуы бағдарламалық жасақтама нарығындағы мекемелердің бағдарламалық жасақтама дамыту процесстерін дамытуда практикалардың өзара-сай, өзара ұқсас бола бермейтінін көрсетті. Сондықтан 2002 жылдан бастап бағдарламалық жасақтама дамыту процесстерін жақсартуына арналған ұсыныстар және кепілдемелер жасалады, бұл кепілдемелердің жалпы бірегей атауы **Қабілеттілік Кемелдену Моделін Интеграциялау** деп аталады. (ағылш. *Capability Maturity Model Integration*.)

Тағы қараңыз
------------

* Дамыту процесстері

Сапаны бақылау жүйелері
* ISO 9000
* SPICE
* Balanced Score Card
* ITIL

Сілттемелер
-----------

* Модель CMM и ИСО 9001:2000 для организации качественной деятельности информационных служб
* Перевод на русский язык стандарта SW-CMM v1.1
* *Zádor Dániel Kelemen.* mini CMMI-survey  (ағыл.).  SQI Hungarian Software Quality Consulting Institute Ltd. (2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 ақпан 2012.
**Николай Павлович Хмелев** (1901 жыл 10 тамыз, Гижний Новгород - 1945 жыл 1 қараша, Мәскеу) – орыс кеңес актері, режиссер, педагог, КСРО халық әртісі (1937).

Өмірбаяны
---------

Зауыт шеберінің отбасында туған. 1919 жылдан Мәскеу Көркем театрының 2 – Студиясында оқыды. 1922 жылдан осы студияда актер болды, ал 1924 жылы МХАТ-тың негізгі құрамына қабылданды. Көпшілік алдында ойнаған алғашқы рөлі – Ф. Шиллердің «Қарақшылар» трагедиясындағы Шпигельберг. Дәуір тынысын тап басу, идеялық ой айқындығы мен жинақтылық, поэтикалық шындық пен көркем театрлық формаға ден қоюшылық оның шығармашылығына тән қасиет. Әр алуан рөлдерде ойнаған Хмелев өз шығармашылығымен түрлену өнерінің үздік шебері екенін танытты. Әсіресе Алексей Турбин рөлі (Булгаковтың «Турбиндер күнінде», 1926) – актер шығармашылығының зор жетістігіне айналды. Хмелев өз ойынымен халыққа қарсы күрестің қылмыс екенін түсінетін аса айлалы да ақылды қаскүнемнің идеялық жеңілісі мен мінез-күйін, ең соңында ақ гвардияшылықтың күйреу процесін көрермендерге өте нанымды түрде жеткізе білді. 1927 жылы кеңес театрының кезеңдік қойылымына айналған В.В. Ивановтың «Бронепоезд 14 – 69-нда» Ревком төрағасы Пеклеванов рөлінде ойнады. Ол революционер-большевиктің табанды күрес жолын, таптық көзқарасы мен рухани күш жігерін терең де шынайы бейнеледі. 1929 жылы князь К. рөлін (Достаевскийдің «Ағайдың түсі» бойынша) орындады. Осы рөл арқылы актер өз өнерінде жарқын комедиялық пен трагедиялық бояуды өзара шебер шендестіре білетін нағыз сахна суреткері екенін байқатты. Патша Федор Иоаннович рөлін (А. Толстойдың осы аттас трагедиясында, 1935) орындауда Хмелевтің трагедиялық таланты жан-жақты ашылды. Бұдан басқа Силан (А. Островскийдің «Ыстық жүрегінде»), Николай Скроботов «Горькийдің «Дұшпандарында»), Сторожев (Витраның «Жерінде»), Забелин (Погодиннің «Кремль куранттарында»), Каренин (Л. Толстойдың «Анна Каренина» романы бойынша), Фирс, Тузенбах (Чеховтың «Шиелі бақ» пен «Апалы-сіңілі үшеуінде»), Иван Грозный (А. Толстойдың «Азапты жылдарында», қайтыс болуымен байланысты бұл рөлі толық аяқталмады) тағы басқа рөлдерді орындап, совет театрының дамуына елеулі үлес қосты.[1] [2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ежегодник МХТ, 1945 год, т. 2 (том посв. Памяти Н. П. Хмелева), М.-Л. 1948;
2. ↑  Марков П. А. Хмелев, в его кинофильм: Театральные портреты.
Николай Николаевич Турецкий
**Николай Николаевич Турецкий**

1958 жылы 8 қарашада Алматы облысы Талғар ауданының Кирово ауылында туған. Орыс.

С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген (1985), заңгер.

Заң ғылымдарының докторы (2005).

150-ден астам жарияланымдардың (комментарийлер, оқулықтар, монографиялар, оқу құралдары, мақалалар) авторы.

1976 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1976 жылдан - Алматы тұрғын үй құрылысы комбинатының қалыптаушысы. 1979 жылдан - «Фосфат» спорт клубының нұсқаушысы. 1980 жылдан - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің студенті. 1983 жылдан -ҚазКСР (ҚР) Ішкі істер министрлігі органдарында қызмет
еткен. 2002 жылдан - Қазақ криминологиялық ассоциациясының директоры, «Предупреждение преступности»
журналының редакторы әрі мамандандырылған «Динамо» ДШҚ оқу орталығы директоры.

2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша депутаты, Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің мүшесі. «ІІО-ға сіңірген еңбегі үшін», «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен; БЛКЖО ОК Құрмет белгісімен; ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Презедиумының грамотасымен марапатталған.

Велосипед спорты бойынша спорт шебері.

Үйленген. 2 баласы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Болгар телеграф агенттігі (БТА) (Българска телеграфна агенция БТА)** - мемл. ақпараттық агенттік 1898 жылы негізі қаланды .
Софияда орналасқан. Мемлекеттік баспасөз құралдарына, радио мен теледидарға, мемлекеттік қоғамдық ұйымдарға ішкі және халықаралық хабар беретін негізгі ақпарат көзі болып табылады. БТА, ИТАР ТАСС және де басқа әлемдік агенттіктердің ақпаратын таратып, өз ақпарларын да шетелге жібереді. 

Мемлекет ішін де күніне 300 парақ таратса, шетелге 80 парақтай ақпарат таратады. 25 түрлі бюллетень және де орыс, ағылшын, француз, неміс, испан тілдерінде басылымдар шығарумен қатар өздерінің мерзімді басылымдарын шығарып тұрады. БТА-ның фотоқызметі болгар баспасөзін және теледидарын суретпен қамтамасыз етіп, түрлі ақпараттық өнімдерін шетелге таратады. Қызметкерлерінің жалпы саны 670 шамасында. 

Мемлекет ішінде 28, ал шетел де 25 тілшілері бар. БТА 65 ақпарат агенттіктермен байланыс жасап, ақпарат алмастырып отырады. Ол Еуропа альянсындағы баспасөз агенттігі ЕААР-қа мүше.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия. "ҚазАқпарат" Алматы, 2009,1-т ISBN 978-601-03-00-70-5
Адам және машиналар
-------------------

Қазіргі заманда адам күнделікті өмірде көптеген түрлі - түрлі машиналармен кездеседі. Жер бетіндегі машиналардың көп болғандыығы соншалықты, енді олардың қоршаған ортаға келтіретін зияны үлкен алаң туғыза бастады.
Неліктен жылдан- жылға әр түрлі машиналарды өндіру кемімейді, тек қана өседі? Машиналар үй салуға, егінді сеуіп жинауға, өнімдерді өңдеуге, киңм тңгуге, жердің кез келген қаласына жетуге, тіпті ғарышқа шығуға көмектеседі, сол себепті адам машин өндіруді тоқтатпайды.
Кез келген машина жұмыс істеу үшін энергия қажет. Қазіргі адам орташа есеппен күніне 150МДж энергия жұмсайды. Бұл энергия 15 тонна жүкті 1 километр биіктікке көтеруге жетеді. Ал мұндай жұмысты бір тәулікте істеу үшін кемінде мың адам керек. Сонымен адамға қазіргі заманғы ыңғайды тудыру үшін, бір адамға мың адамның жұмысын істейтін сан алуан, әр түрлі машиналар қажет. Машиналар жұмыс істеу үшін қажетті энергиясының 90%- ын қазір химиялық отын, мұнай, көмір, газ жағу арқылы алынады.

Жылу машиналары
---------------

Отынның ішкі энергиясын механикалық энергияға айналдыратын машиналарды *жылу машиналары* деп атайды.

Механикалық энергияны әрі қарай электр және басқа кез келген энергия түрлеріне айналдыруға болады. 

Қазіргі жылу машиналардың көбінде механикалық жұмысты қыздырылған газ ұлғайғанда жасайды. Осы газ *жұмыс денесі* деп аталады. Автомобиль қозғалтқышында жұмыс денесі- ауа, жылу бу турбиналық станцияларда - судың буы. 

Жұмыс денесі қыздырғыштан Q жылу мөлшерін алып көлемін ұлғайтқанда, механикаық жұмыс жасайды. Мысалы, Автомобиль қозғалтықышының цилиндріндегі ауаның қызуы осы цилиндрдің ішінде бензин жағу арқылы өтеді.
**Курнаков Николай Семенович** (06. 12. 1860, Нолинск, қазіргі Киров облысы — 19. 03. 1941, Барвиха, қазіргі Москва облысы) — совет химигi, физика-химиялық анализдiң негiзiн салушы. Академик (1913): РКФСР-дiң еңбек-ғылым қайраткері (1940). 1882 жылы Санкт-Петербург таукен институтын бiтiрiсiмен, сонда оқытушы (1893 жылдан профессор) болған. 1902- 1930 жылдары Санкт-Петербург (Ленинград) политех. институтының профессоры. Ғылым академиясының жанындағы Ресей табиғи өндiрiс күшiн зерттеу комиссиясын ұйымдастырушылардың бiрi және председателiнiң орынбасары (1915- 1926). КСРО ғылым академиясының өзi ұйымдастырған физ.-хим. анализ институтының (1918), Платина т. б. асыл металдарды зерттеу институтының (1922), 1934 жылдан Жалпы және анорганик. хим. институтының директоры. Д. И. Менделеев атындағы Үлкен сыйлық (1924) алған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Нуреддин әл-Атасси**, араб.: نور الدين مصطفى الأتاسي‎ - Сирияның мемлекеттік қайраткері.

Мамандығы - дәрігер. Дамаск Университетінің медициналық факультетін бітірген, 1950 жылдан Баас партиясының мүшесі. Хомс қаласында партия ұйымына басшылық етті.

Баас құрған үкіметте бірнеше рет ішкі істер министрі қызметін атқарды.

1964 ж. мамыр-қазан айларында САР-дің Президенттік советінің құрамына кірді.

1964 ж. қазаннан -1965 ж. қыркүйекке дейін Сирия республикасы Премьер-министрінің орынбасары болды.

1966 жылдан бастап - АСКП-ның бас секретары, сонымен қоса, 29 қазан 1968ж.- 13 қараша 1970 Сирия республикасының 61-ші премьер-министрі болды.

1971 ж. мемлекеттік тоңкерістен кейін үкімет басынан түсті.

Дереккөздер
-----------

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Нуэва-Лоха** (ис. *Nueva Loja*) — Эквадордың солтүстік-шығысындағы қала, Сукумбиос шет аймағының орталығы.

Тарихы
------

Нуэва-Лоха 1960-шы жылдары Тексако мұнай компаниясының пункті ретінде негізделген . 1972 жылы алғашқы мұнай құбыры желісі салынған. Мұнайшылардың қыстағынан 1979 жылы жаға құрылған Лаго-Агрио кантонының орталығы болған қала өсті, ал 1989 жылы — Сукумбиос шет аймағының астанасы.

Географиясы
-----------

Эквадорлық Амазонканың ірі қаласы, Колумбия шекарасынан оңтүстікке қарай 20 шақырым жерде орналасқан.

Халқы
-----

2012 жылғы мәліметтер бойынша қаланың халқы 28 522 адамды құрайды.

Дереккөздер
-----------
Лондон Миссионерлік Қоғамы бейнелеген Оңтүстік Африкадағы фетиш, 1900 жыл
**Фетишизм** - (франц. тұмар, қасиетті күш бар зат) - көбінесе алғашқы қауымдық құрылыс, архаикалық мәдениетіне тән жансыз заттарға қасиетті деп табыну. Фетиштер арқылы рухани киелі күштер әрекет етеді, қамқорлық көрсетіп, қорғап қоршайды деген түсінік алғашқы адамзаттың мифологиялық - синкреттік санасына сай туындаған болатын. Ф. ретінде әрбір затты қарастыруға болады, тек ол үшін сол затқа өзіндік күш - қуат берілсе болғаны. Ф. элементтерін бүкіл дүние жүзіндегі мәдениеттерден кездестіруге болады. Тотем (солт - америк. Аджибе тайпасының тілінен аударғанда - тек, ата) - белгілі бір тайпаның немесе этникалық топтың шыққан тегі, арғы атасы деп қарастырылатын өсімдік, жануар, зат немесе табиғат құбылысы. Терминді ғылыми айналымға ағылшын жиһанкезі Дж. Лонг енгізген.
**Ферғана** (өзб. *Farg‘ona, Фарғона*) — Өзбекстанның шығысында, Ферғана аңғарының оңтүстік бөлігінде орналасқан қала.

Скобелев. Губернаторская көшесі 1913 жыл.
Ферғана шежіресін үш тарихи кезеңге бөлуге болады: революцияға дейінгі, кеңестік және қазіргі (тәуелсіздік дәуірі). Қаланың негізін салудың бастамашысы — орыс генералы, "Түркістанды бағындырушы" Михаил Дмитриевич Скобелев. Қала 1876 жылы құрылды; 1887 жылы 18 маусым оның жобасы бекітілді. Негізін қалаушы, алғашқы құрылысшысы — екінші әскери губернатор Александр Константинович Абрамов.

Жаңа қала атын таңдаумен Түркістан генерал-губернаторлығы канцеляриясы айналысты. Сол кездің өзінде «Ферғана» не «Ферғанск» деп атау жөнінде әрекеттер болған. Алайда екі жаққа да көнімді шешімге келіп, **Жаңа Маргелан** деп аталды.

1907 жылдың желтоқсанында М. Д. Скобелев өлімінің 25 жылдығына орай қала оның құрметіне **Скобелев** деген жаңа атауға ие болды. Ферғана облысының алғашқы губернаторы есімімен қала 1924 жылға дейін аталып келді, кейін **Ферғана** атауына ие болды.

Географиясы
-----------

Ферғана Өзбекстанның шығысында, ел астанасы Ташкенттен шығысқа қарай шамамен 420 км, және Әндіжаннан оңтүстік-батысқа қарай 75 км қашықтықта орналасқан. Қалада 340 000-нан астам адам тұрады, осылайша ол Ферғана жазығындағы үшінші ірі қала болып саналады. Ферғананың территориясы — 95,6 км². Қала теңіз деңгейінен 580 метр биік орналасқан.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

Қала бес ауданнан тұрады:

* Марказ (Орталық)
* Киргули
* Ойбек (Фрунзе)
* Яссавий (Калинин)
* Кадири (Ахунбабаев)

Халқы
-----

2014 жылдың 1 қаңтарына сәйкес қала халқы саны 340,6 мың адамды құрайды.

Климаты
-------

Ферғана климаты бүкіл жазықтыкі сияқты континенттік. Қысы жылы. Қаңтардағы орташа температура +0,2 °C-ты құрайды, абсолют минимум — −25,8 °C. Қар жамылғысы ұзақ емес. Жазы ыстық. Шілдедегі орташа температура — +27,4 °C, максимумы — +42,2 °C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 192 мм. Жауын-шашынның көп бөлігі қыста және көктемде түседі.

Көрнекті орындары
-----------------

* Ахмад әл-Ферғани ескерткіші
* Ферғана облыстық өлкетану мұражайы
* Ескі қамал
* Облыстық театр (бұрынғы Губернатор үйі)
* Офицерлер үйі (бұрынғы Әскери жиналыс)
* ФерМУ-нің әкімшілік корпусы (бұрынғы ерлер гимназиясы)
* Ферғана орталық түрмесі (бұрынғы офицерлер ат қорасы)
* "Жоме Масжид" Ферғана мешіті

* ХрамХрам
* Шағын шіркеу (часовня)Шағын шіркеу (часовня)
* Қала орталығындағы аллеяҚала орталығындағы аллея
* Қала орталығындағы аллеяҚала орталығындағы аллея
* Сай өзегіСай өзегі

Спорт
-----

* Нефтчи" - 1962 жылы құрылған футбол клубы. Өзбекстан чемпионатының Жоғарғы лигасында ойнайды.

Бауырлас қалалар
----------------

* Корея Республикасы Йонъин, Оңтүстік Корея
* Ресей Новороссийск, Ресей
* Ресей Иваново, Ресей

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Цыряпкина Ю. Н. Русские в Узбекистане: языковые практики и самоидентификации (на примере полевых исследований в Фергане) // Томский журнал лингвистических и антропологических исследований. — 2015. — № 3 (9). — С. 22
**Төменгі Тұрғысын** – мемлекеттік ботаникалық қорықша. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің 1986 жылғы 17 ақпандағы № 69-қаулысы және Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 27 маусымдағы № 877-қаулысы негізінде құрылды. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 19 шілдедегі № 746 қаулысы және Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 10 қарашадағы № 1074 қаулысы бойынша қолданылу мерзімі - мерзімсіз. Аумағы 2200 гектарды құрайды.

Мақсаты
-------

Бағалы дәрілік өсімдік түрлерін – алтай доланасын, итмұрын түрлерін қорғау. Алтай доланасы өсінділерде, жайылмаларда және бұталардың арасында кездеседі. 140 гектарға жуық аумаққа таралған. Өнімділік 40-70 кг/га жетеді. Жеміс қоры – 4-8 т, оның ішінде тауарлық – 2-4 т. Жабайы раушанның әртүрлі түрлері өсетін жерлерде де, бұталы қауымдастықтарда да өседі. Жеміс қоры – 30-45 тонна, тауарлық – 15-25 тонна, өнімділігі – 200-400 кг/га. Жемістер аскорбин қышқылының жоғары мөлшерімен ерекшеленеді - 2-5%, бұл басқа жердегі өсімдіктерден 3-4 есе жоғары.

Географиялық орны
-----------------

Қорықша Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданында Тұрғысын, Бұқтырма және Бобровка өзендерінің сағасында орналасқан.

Флорасы
-------

Негізгі өсімдік жамылғысы – лавржапырақты терек, татар ұшқаты, тобылғы, шәңкіш, кәдімгі таңқурай, кәдімгі мойыл және басқа да ағаш, бұта аралас шөпті шалғындар. Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдік түрлері: сібір қандығы, ірі гүлді шолпанкебіс, алтай рауағашы, мияжапырақ таспа, таңдамалы шоқпарбас. Бағалы емдік түрлер: алтай доланасы, жасылтұқымды долана, итмұрынның бірнеше түрлері, шәңкіш, қаражидек, таңқурай, мойыл.

Фаунасы
-------

Жануарлардың ішінде ең көп таралғандары қасқыр, кәдімгі түлкі, қоян, дала тышқаны. Қазақстанның Қызыл кітабына енгендер: балықшы тұйғын, бүркіт, аққұйрықты қыран, ителгі, сұр тырна, ақбас тыран, үкі, тас сусары.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сайт "Особо охраняемые природные территории Республики Казахстан"
Араб медицинасы
**Араб медицинасы**  — араб елдері мен ислам дінін қабылдаған халықтар арасында орта ғасырларда жақсы дамыған ғылым салаларының бірі. Шығыста ислам дініне дейін емдеу жұмыстарын ирандықтар, еврейлер, сириялықтар жүргізді. Сол кезеңдегі дәрігерлердің белгілі оқытушысы, ұстазы Харет ибн Кадалахтың (6 ғ.) араб тілінде жазылған еңбектері қазіргі кезге дейін сақтаулы. Бұл еңбекте тамақты тарта жеудің, денені таза ұстаудың, ішімдікті көп ішпеудің т.б. негізгі ережелері айтылған. Мұхаммед пайғамбар Кадалахтың әдістемелік тәсілдерін Құраның сүрелеріне енгізген. Аристотельдің мед. еңбектерін арабтарға алғаш таныстырған — филофсоф, математик, астроном, дәрігер әл-Кинди (шамамен 800 — 870 ж.). Ол жазған 20 шақты еңбектің ең елеулісі ("Дәріні дайындау және қоладун мөлшері") латын тіліне аударылған. әл-Киндидің дәрігерлік көзқарастарын Әбу Наср әл-Фараби және Әбу Әли ибн Сина одан әрі дамытты. әл-Фарабидің "теориялық және практикалық медицина" деген кітабында А. медицинасындағы ғыл. көзқарастар баяндалған. әл-Фараби қоршаған ортаның адам денсаулығына тигізетін әсерін алғаш рет айтқан. Оны ибн Сина өз еңбектеріне негіз етіп алған. ибн Сина (980 ж.т.) философия, математика, мед. т.б. ғылым салалары бойынша Хиуада білім алып, Гиппократ, Гален еңбектерімен жете танысты. Орта Азия, Иран, Түркістан елдеріндегі мед. саласының даму барысын жүйеледі. Оның "Қанун" атты еңбегі 6 ғ. бойы Шығыстың әдіргерлік мектептерінде және Еуропаның ун-терінде негізгі мед. оқулық ретінде пайдаланылды. ибн Сина осы кітабында дерттің түрлерін анықтау, оны емдеу тәсілдері, ауруды күту т.б. мәселелермен бірге 760 дәрі-дәрмек жөнінде сипаттама жазып, мұра етіп қалдырды. 12 ғ-да "араб философы ибн Рушданың шешек ауруына, көз құрылысына сипаттама беріп, еудеу жолдарын талдаған "Китаб әл-Күллийә" кітабы латын тіліне аударылып, бүкіл Еуропаға тарады. А. мед-ның дүние жүзіне тарауына үлкен ықпал жасаған Ортаазиялық ғалым Бәкр Зәкәрия (әр-Рази). Ол науқасты емдеу үшін хим. жолмен алынған дәрілерді пайдалануды ұсынды. Араб дәрігрелері органик. заттардан дәрі алудың жолын алғаш тапты. 754 ж. Бағдатта алғашқы дәріхана ашылды. Араб халифатында ауруханалар жүйелі түрде жұмыс істеуге көшірілді. Орта ғасырлардағы Араб елдерінде ауруханалардың жанынан медициналық мектептер ашылды. Олардың бай кітапханалары, ғыл. орталықтары болған. Мұндай орталықтар Бағдатта (8 ғ.), Кордова мен Куфеде (10 ғ.), Дамаск мен Каирде ((13 ғ.) ашылған. Дәрігер даярлау әр сала бойынша (тіс дәрігері, хирург т.б.) жүргізілді. Науқастың түрі мен сипатына қарай жіктеп емдеуді тапқан арабтар болған. Олар үлкен қалаларда тазалық ережелерінің бұзылмауын қадағалап отырған. Ауруды емдеу және одан сақтандыру негізгі мақсатына айналған.
**Серікқали Зейнолла** (10.2.1938, Атырау облысы, Құрманғазы ауданы,Нұржау ауылы – 20.3.2004, Алматы қаласы) – жазушы, әдебиет зерттеушісі, сыншы, аудармашы, филология ғылымдарының кандидаты(1968), профессор (2000). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1999). ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) және ҚазПИ-дің (1968, қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын бітірген. 1959–1998 жылдары «Пионер» (қазіргі «Ақжелкен»), «Жұлдыз» журналдарында, Қазақстан Жазушылар одағында,«Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде, Әдебиет және өнер институтында жауапты қызметтерде болды. «Қазақстан» баспасында (1975–1987). Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекетте (1987–1997), 2001 жылдан өмірінің соңына дейін «Раритет» баспасында бас редактор қызметін атқарған. Негізгі ғылылыми еңбектері философиялық ой түйіндеулерімен ерекшеленіп, сын кітаптарында қазақ мәдениеті, сөз өнері мәселелері көркемдік дүниетаным мен эстетикалық талаптар тұрғысынан талданды. Халықаралық «Алаш» (1994), ҚР Мемлекеттік сыйлықтардың лауреаты (2002). «Алтын жамбы» сын мақалалар жинағы үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (2002).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Стэнли Болдуин** - аса бай капиталистің отбасында 1867 жылы 3 тамызда дүниеге келді. Колледжде оқып білім алды. Білімін ұтымды пайдалана білді. Ол бизнеспен айналысып, ірі болат қорытушы фирма қожасының біріне айналды. Саясатпен шұғылданды. Парламент мүшесіне өтті. Үкімет құрамында Сауда министрі, Қаржы министрі қызметтерін атқарып, осы қызметтердегі жинаған өмірлік тәжірибеі, оның премьер - министр қызметіне келуіне сәтті көиегін тигізді. Ол үкімет басына үш рет келді.1923 - 1929 жылдары, 1935 - 1937 жылдары. Сөйтіп, ол ағылшын мемлекетінің қайраткері, консерваторлар партиясының жетекшісі деңгейіне дейін көтерілді.Парламентте кезектен тыс сайлау кезінде консерваторлар партиясы басымдықпен жеңіске жетті.1924 жылықараша айының басында Англияда Стэнли Болдуин 1924 - 1929 жылдарф бастаған бірыңғай консерваторлар үкіметі құрылды Стэнли Болдуин үкіметі лейбористік партияның және Британ тред - юниондары конгресі жетекшілерінің көмегімен ағылшын жұмысшыларының 1928 жылы мамыр айында жаппай ереуілін бастады. Стэнли Болдуин үкіметі ауыр өнеркәсіп, мұнай бизнесінің және басқа да ірі буржуазия топтарының мүддесін көздедеі. Өзге капиталистік елдердің басқынщылық саясатын қолдап отырды. Стэнли Болдуин 1947 жылы 14 желтоқсанда қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------

* Дүние жүзі тарихы, Алматы, Мектеп баспасы 2006 жыл.

Тағы қараңыз
------------

* Ұлыбритания премьер-министрі
**«Crypto.com-арена»** (ағылш. *Crypto.com Arena*, 1999—2021 ж.ж. — «**Стейплс центр**» (ағылш. *Staples Center*)) — 1999 жылы Калифорниядағы (АҚШ) Лос-Анджелес қаласында ашылған көпфункционалды спорттық кешен. Los Angeles Convention Center жанында орналасқан. Түрлі спорттық жарыстар мен көпшілік шаралар өткізілетін қаланың бас орталығы болып табылады.

Архитектурасы
-------------

«Стейплс Центр» 88 257,9 м2 аумағын алып жатыр. Аренаның өлшемдері 61,0 м. 28,7 м-ге құрайды. Аренаның биіктігі 45,7 м. Сыйымдылығы концерттер үшін 20 000 , баскетбол жарыстары үшін 18 997, хоккей және футбол жарыстары үшін 18 118 орынды құрайды.

Тарихы
------

Аренаның құрылысы 1998 жылы басталып, 1999 жылы аяқталды. Құрылыстың құны $375 миллионды құрады. Ашылу салтанаты 1999 жылдың 17 қазанында өтті, шараға Брюс Спрингстин және E Street Band қатысты.

Жыл сайын «Стейплс Центрде» шамамен 4 000 000 адам келетін 250-ге жуық шаралар өткізіледі. Құрылыстан кейін, аренада 6 ҰБҚ (NBA) финалдық сериялары, 3 WNBA финалдық сериялары, Мәнерлеп сырғанаудан АҚШ чемпионаты, 52 Ұлттық Хоккей Лигасының барлық жұлдыздар жарысы, ҰБҚ барлық жұлдыздар жарысы 2004 жылы, Sony Ericsson Championships 2002 жылдан 2005 жылға дейін, 2000 жылы Latin Grammy Awards алғашқы тапсыру рәсімі, 2000 жылдан Грэмми, Мәнерлеп сырғанаудан әлем чемпионаты 2009, X Games 2003 жылдан, көптеген концерттер мен боксшылардың жекпе-жектері өткізіледі. *21 Рестлмания* өткізу кезінде келушілер саны рекордтық 20 193 адамды құрады. Бұл рекорд Мосли Шейн және Антонио Маргарито жартылай орта салмақтағы боксшыларының жекпе-жегі кезінде. Бұл жекпе-жекті көруге 20 820 адам жиналды. Сонымен қатар «Стейплс Центрде» Pay-Per-View (ППВ) *Unforgiven 2002*, *Judgment Day 2004*,  *No Way Out 2007*, *SummerSlam 2009*, *SummerSlam 2010* және *SummerSlam 2011*, сонымен бірге WWE-нің басқа көптеген шоулары.

2009 жылдың 7 шілдесінде «Стейплс Центрде» Майкл Джексонмен қоштасу рәсімі өтті.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Стейплс-центр
**Макинск гранит кен орны** – Ақмола облысы Макинск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде орналасқан. Геологиялық барлау жұмыстарын 1964 жылы «Центр-казгеология» Целиноград геологиялық барлау экспедициясы жүргізді. 1964 жылдан Ақмола облысы агроөнеркәсібіне қарасты Макинск қиыршық тас карьері кен өндіреді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орнының геологиялық құрылымын девондық интрузивті циклдің екінші негізгі фазасына жататын граниттер мен гранит-порфир түрінде берілген кендер құрайды.

Жатыс сипаты
------------

Аршылып алынатын кеннің қалыңдығы 0,1 м-ден 3 м-ге (орташа 1,3 м) дейін жетеді. Қазба орнының шығыс бөлігінің өнімді қабатында кен гранит-порфирлер, батысында ірі микротүйіршікті граниттер түрінде кездеседі. Граниттің беріктік шегі 1043 кг/см2-ден 2150 кг/см2 (орташа 1605 кг/см2) аралығында ауытқиды. Аязға төзімділік маркасы МР-50, мүжілуге төзімділігі И-45, соққыға төзімділігі У-50. Алынған гранит кендері «3000» маркалы бетон, тоқпақ тастар дайындау үшін, жолдардың төменгі қабатына төсеніш ретінде қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Ақмола облысы» энциклопедиясы
**Алексей Давидович Мачавариани** (груз. ალექსეი მაჭავარიანი; 1913—1995) - кеңес композиторы, КСРО халық артісі. профессор. 1936 ж. Тблиси консерваториясын (C.В. Бархудрян мен П.Б. Рязановтың композиция сыныбы бойынша) бітірді. Өнері 1935 жылдан басталды. У.Шекспирдің "Отеллосы" негізінде жазылған балеті (1957, 1961 ж. "Венеция мавры" деген атпен Грузин опера және балет театрында қойылды) совет балет өнерінің елеулі шығармасы болды. "Ана мен бала" операсының (1945, Грузин опера және балет театры), "Отанымның бір күні" ораториясының, фортепьяно мен скрипкаға арналған концерттердің, фильмдер мен спектальдерге жазылған әндердің авторы. 1962-68 ж. Грузин Композиторлар одағының председателі. 1939 жылдан Тблиси консрваторясында педогокикалық қызметпен айналысады. 6-7 рет сайланған КСРО Жоғарғы Советінің депутаты. КСРО мемлекет сыйлығының лауреаты (1951, 1971). Ленин ордені және «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

Дереккөздер
-----------
Қазақ халқының көне ұрмалы музыкалық аспаптарының бірі – даңғара. Аспап дауылпаз, керней, дабыл сияқты тұрмыста кеңінен пайдаланылған. Даңғара аспабының үні жаугершілік кезінде сарбаздарды жинап, сапқа тұрғызуға, ұрандатуға, шайқасты тоқтатуға бағытталған. Аспап бақсылардың ішінде қобыз сияқты кеңінен таралған. Даңғараның дыбысы емдік қасиетке бай, ол адам бойындағы жағымсыз күштерді шығарады.

Жасалу жолы
-----------

Даңғара аспабының шанағы қарағай ағашынан жасалады. Сыртқы жағы ешкі терісімен қапталады. Ішкі жағына шығыршық, қоңырау, шынжыр, сылдырмақ тағылады. Қосымша дыбыстық реңк беру үшін аспаптың бетіне ішек тартқан.
Даңғараның көлемі қолданылуына байланысты әр түрлі болады. Бақсылар көбіне көлемі 1-1,5 метрге, ал әскербасылар 2-2,5 метрге дейін жететін даңғараны қолданған. Даңғара аспабына ұқсас аспаптар өзге елдерде де кездеседі. Ол ұйғыр халқында «дап», қалмақтарда «дунгурга», чуваш халқында «хангрма», өзбектерде «дойра» деп аталады.

Сілтемелер
----------

1. 
2. Қазақтың музыкалық аспаптары
**Калимурзина Балхия Сағатқызы** — Қ.А.Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің профессоры, ішкі аурулар кафедрасының меңгерушісі. Жеті кандидаттық диссертацияның ғылыми жетекшісі, 70-тен астам ғылыми жұмыстың және 17оқу-әдістемелік мақалалар мен оқу құралдарының авторы.

1969 жылы Целиноград мемлекеттік медицина институтын бітірді. 1973 жылы кандидаттық диссертация қорғап, сол жылдан бері жоғары медициналық білім беру жүйесінде ішкі аурулар кафедрасында қызмет атқарып келді. 1990жылы доцент ғылыми атағы берілді.

Қазақстан Республикасы Президенті Н.Назарбаевтың және Түркия Республикасының Президенті С.Демирельдің қолдауларымен 1991 жылы Түркістан қаласында халықаралық қазақ-түрік университеті құрылуына байланысты, еліміздің белгілі оқытушы-профессорларымен бірге Б.С.Калимурзина Ақтөбе ММИ ауысып, университеттің дамуына, деңгейін көтеруге белсене атсалысты. ОҚО науқастарына көмек көрсету, олардың ішінде күрделі жағдайларды шешу арқылы университет клиникасының беделін арттыруға үлкен үлес қосты.
Кафедра құрылғаннан бастап Б.С. Калимурзина медицинаның негізі – ішкі аурулардан жетекші оқулықтың және оқу құралының мемлекеттік тілде болмауына байланысты клиникалық лекциялар жазып, оқу процесінде қолдана отырып, қажетті түзетулерді жүйелі енгізу нәтижесінде қазақ тіліндегі қазіргі таңға дейінгі жалғыз оқулықты жазды. Екі томдық бұл оқулық ҚР барлық жоғары медициналық ұйымдарында қолданылып келеді, сұраныстың жоғарылығына байланысты 2004 жылдан бері бірнеше рет қайта басылды. 

Оңтүстік Қазақстанның экологиялық жағдайына байланысты патологиялардың ең жиі таралғаны – қалқанша безінің ауруларына байланысты үлкен ғылыми жобасын іске асыру барысында 6 медицина ғылымдарының кандидаттарын қорғатты, олар және кафедраның түлектері қазіргі күндері Қазақстанның президент клиникасынан бастап, ҚР ұлттық ғылыми зерттеу медицина орталығы, А.Н.Сызғанов атындағы ұлттық хирургиялық ғылыми-зерттеу институты, облысымыздың кардиологиялық орталықтары сияқты белді ұйымдарында, сонымен бірге Туркия Республикасы, Болгария, Ресей т.б. мемлекеттердің медициналық мекемелерінде жауапты қызметтер атқаруда. Университеттің оқытушыларының және түлектерінің арасында ұстазын ыстық лебізбен еске алатындары, аталмыш конференцияға атсалысуға үлес қосқысы келетіндірі аз емес.[1]

Калимурзина Б.С. 2004 жылдың шілде айында баспаға тапсырған еңбегінің жарыққа шыққанын көрместен жол апатынан мезгілсіз қаза тапты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Калимурзина Б.С. Ішкі аурулар:оқулық.-Түркістан,Қ.А.Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті,2004.550 бет.
**Даяна Александровна Ястремская** (укр. Даяна Олександрівна Ястремська; 15 мамыр 2000) — украиналық теннисші. 2020 жылғы Олимпиадаға қатысқан. Жасөспірімдер арасында әлемнің алтыншы ракеткасы атанды (2015).

2020 жылы қарашада допингпен айыпталып, біраз уақыт спортттан шеттетілді.

Үлкен дулыға турнирлерінде
--------------------------

|  |  |
| --- | --- |
| Аустралия | 1 раунд (2019) |
| Уимблдон | 1 раунд (2019) |
| АҚШ | 1 раунд (2019) |

WTA рейтингісінде
-----------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Жыл | Жекелей | Жұптасу |
| 2019 | 22 | 84 |
| 2018 | 60 | 346 |
| 2017 | 189 | 229 |
| 2016 | 342 | 603 |
| 2015 | 1 103 |  |

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

*
**Алексей Елисеевич Кулаковский** (16.3.1877, қазіргі Саха Республикасы, Алексеев ауданы - 6.6.1926, Мәскеу)- саха кеңес ақыны, ағартушы, ғалым, саха жазба әдебиетінің негізін салушы. 

Ол жан-жакты білімді адам болған. 1897 ж. якут реальдық училищесін бітірді. Алғашқы шығармаларында ("Пушкин поэзиясының ең басты бағалылығы", 1897 т.б.) ол орыс мәдениетінің игі ықпалын суреттеді. А.Е.Кулаковский 1900 жылы саха тіліндегі тұңғыш шығармасы - "Баянайдың дуасы" атты жырын жазды. "Жүз жасаған әженің жыры", "Сараң бай", "Саха қызының бейнесі" т.б. поэмаларында өмір шындығын шыншыл реализм тұрғысынан суреттеді. "Бақсының түсі", "Арақ" т.б. дастандарында патшалық езгіні, отаршылдардың жыртқыштығын әшкереледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы
Ертеректе шыққан екі томдық түсіндірме сөздігімізде *«даңғазаға»* берілген түсінік-ретсіз сөйлеген сөз, ыңжың, у-шу. *«Не дегеніңді мана даңғазамен ұқпай қалдым, сұрады деп айып етпе»* (Мұқанов). Ал соңғы 10 томдық түсіндірме сөздікте — даурықпа, даңғой. *«Енді байқаса, дархан өмір сүрдім дегені даңғаза, бейпіл өткен күндер сияқты»* (Т. Ахтанов, Дала сыры).

*«Даңғаза»* сөзінің тіліміздегі мағынасының құбылмалы болуының да өзіндік себебі бар. Басқа бір түркі тілі дерегіне қарағанда бұл сөз жүйесі басқа тілден ауысқанын аңғарамыз. Қырғыз тілінде оның тұлғасы *«даңаза»* болып көрініп, екі мағынада қолданылатындығын байқаймыз: 

1. Әсемдік, сән-салтанат, молшылық;
2. таң қаларлық оқиға (орыс. *сенсация*), шуылдаған қауесет.

Сөздікте мұның қытай тілінен ауысқандығы белгіленген. Осыған қарағанда, сөз төркіні — қытай тілі, алғашқы мағынасы — әсемдік, таң қаларлық оқиға да, ал қалған мағыналары — туынды болса керек деген ойдамыз. Өйткені, түркі, моңғол, тунгус-маньчжур тобындағы тілдерде бұған қай жағынан да (тұлға, мағына) сәйкес келер сөзді кездестірмедік.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6