recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ортодокс** — асбоксинг, кикбоксинг, бокс, каратэ, аралас жекпе-жекте қолданылатын аяқ пен қолды айқасқа оңтайландыру тәсілі. 

Бұл дәстүрлі тәсілде боксы ең алдымен сол аяғын оң аяғынан ілгеріге қояды да, өзінің әлсіз тұсын қарсыласына жақындатып, қаратады. Боксшылардың көбісі оңқай болғандықтан, оңжақ тұсы мықты болады. Сол себепті бұл стиль кең таралған деп айтуға болады. Оны әрдайым оңқай боксшылар пайдаланады. Бокстың чемпиондарының көпшілігі: Джек Джонсон, Марко Антонио Баррера, Рокки Марчиано, Роберто Дюран, Флойд Мейуезер кіші, Мұхаммед Әли, Амир Хан, Питер Бакли, Джонни Тапиа, Майк Тайсон, Ларри Холмс, Леннокс Льюис, Владимир Кличко, Джо Фрейзер, Карл Фрамптон, Шугар Рэй Робинсон және Шугар Рэй Леонард бұл танымал стильге жүгінген.

Басқа да тұрыстар
-----------------

Солқай тұрысты қолданатын атақты боксшылар: Марвин Хаглер, Султан Ибрагимов, Назим Хамед, Джо Кальзаге, Мэнни Пакьяо және Лучиан Буте. Франциско Палациосис оңқай тұрысты боксшы болса да, кейде қарсыласын шатастыру үшін солқай тұрысқа ауысатын болған. Ал кейбір боксшылар оңқай тұрыстан солжақ жылдам әрі ауыр соққылар жасайтын болған. Оған мысал ретінде Оскар Дела Хойя, Мигель Анхел Котто, Марко Антонио Барьероның жұдырақтасу мәнерлерін алып қарауға болады. Көптеген жаттықтыру залдарында солқай боксшыларды дайындайтын тәжірбиелі мамандар жоқтың қасы. Сондықтан олар оңқай аралас солқай боксшыларды дайындап шығарады.
*Басқа мағыналар үшін Қарашоқы деген бетті қараңыз.*

**Қарашоқы** – Күршім жотасының орта бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Сарытау ауылының шығысында 28 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2238 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 8 км-ге созылып жатыр, енді жері 7 км шамасында.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тау девон кезеңінің туфынан және эффузивтік жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Беткейі тіке жарқабақты шатқалдармен тар өзен аңғарларымен тілімденген. Оңтүстік беткейінен бастау алатын өзен салалары Марқакөл көліне құяды.

Өсімдігі
--------

Тау етегінде далаға тән өсімдіктер мен жалпақ жапырақты орман қалыптасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қарашоқы деген бетті қараңыз.*
**Қарашоқы** – Көкжота тауының солтүстік-батысындағы тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Алакөл ауданы Қоңыр ауылының оңтүстік-шығысында 16 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2024 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 6,5 км-ге созылған. Енді жері 5 км шамасында.

Жер бедері
----------

Беткейлері тіктеу, жонды-қырқалы келген. Таудан Тентек өзенінің салалары бастау алады. Солтүстігінде Сарымсақты, шығысында Жұмақ, оңтүстігінде Жамантас, батысында Көктөбе таулары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Тау беткейінің қызғылт қоңыр топырағында қау, қараған аралас арша, көк терек, қайың, т.б. өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қарашоқы деген бетті қараңыз.*

**Қарашоқы** – Жақсыбұталы тауының солтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Байқадам ауылының шығысында 48 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 309 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-батысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км шамасында. Беткейлері жонды-белесті төбелерден тұрады. Солтүстік-батысында Қабырғатау қонысы, оңтүстік-батысында Қарақолданы, оңтүстігінде Ақшат таулары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Құмайтты сұр, сұрғылт топырақ жамылғысында жусан, жүзгін, жантақ, тобылғы аралас астық тұқымдас шөптесіндер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қарашоқы деген бетті қараңыз.*

**Қарашоқы** – Балқаш көлінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі шоқылы таулар.

Географялық орны
----------------

Абай облысы Аягөз ауданы Өркен ауылының оңтүстігінде 27 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 551 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта тізбектеле созылған шоқылардың ұзындығы 13 км, енді жері 3-4 км.

Жер бедері
----------

Беткейлері көлбеу келген. Батысында Данажал, солтүстігінде Ортақарауыл таулары, оңтүстігінде Майқұдық, Тайсойған қоныстары бар.

Өсімдігі
--------

Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, күйреуік, балыш, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Әртістер: - С. Шандыбаева, К. Қыстықбаев, Н. Ықтымбаев. Режиссер - Болат Нұрғалиұлы Қалымбетов. Өндіріс - "Қазақфильм", 2003 ж. Жанр - тарихи драма.

Фильмдегі оқиға
---------------

Бұл – қазақ пен қытайдың аңыздарына құрылған дүние. Сценарийін жазған Адильша Огишев деген мәскеулік кинодраматургтың бір таныс қытайы бар екен. Содан естігендері бар, өзінің білетіні бар, сол негізде жазып шықты. Негізінде, басты кейіпкер қытай қызы болуы керек болған. Әуелде Қытаймен бірігіп түсіреді деп жоспарланған. Енді «бастаймыз» деген кезде Қытай киностудиясының басшылығы ауысты да келісім жайына қалды.
Мұнда жалпы, қақтығыс сценасының өзі үшеу. Біріншісі – қалмақтар өкшелеп келе жатқан қазақтардың құзға келіп тірелген кезі. Әрі қарай жол жоқ. Сонда Құлжа «соғысамыз» дейді. Екіншісі – қалмақтардың кішкентай Бөлекті ат құйрығына байлап сүйреткен кезіндегі тұтқындағы қазақтардың ереуілі. Үшіншісі – Құлжаның қалмақтардың басшысы Шонаймен жекпе-жекке шығып, оны өлтіретін тұсы. Рас, қалмақтар – қалың қол. Қай көріністе де қазақтарды қырып жіберуіне болатын еді. Бірақ Шонай айтады ғой: «Біз де ата-бабаларымыздың салтын құрметтейміз» деп. Сөйтіп, өзі жекпе-жекке шығады. Мысалы, неміс екен деп немісті де жамандай беруге болмайды ғой. Сол сияқты, бұл да ірілігін көрсетіп тұр. Шындығында, Шонай – үлкен сарбаз. Құлжа бала болса да оны айлакерлігімен «алып» тұр. Оның «Сен нағыз сарбазсың. Бірақ маған құдай көмектесті» деп айтатыны да содан.

Мараппаттары
------------

Және кинематографиялық туындыларға арналған «Бәйтерек – 2004» байқауында «Сардар» фильмі «үздік операторлық жұмыс», «үздік суретші» номинациялары бойынша және режиссер Болат Қалымбетовтың өзі әділқазылар алқасының арнайы жүлдесімен марапатталды.

Дереккөздер
-----------
**Никола Риццоли** (итал. *Nicola Rizzoli*; 5 қазан 1971, Мирандола, Италия) — италиялық футбол төрешісі. 2002-17 жылдары Италияның жоғары лигадағы матчтарын басқарды. 2007 жылдан ФИФА төрешісі. УЕФА-дағы элиталы реферилерінің санатына кіреді.

Өмірбаяны
---------

Футболдан бос кезінде архитекторлықпен айналысады. 2002 жылы алғаш рет Италия А сериясындағы "Венеция" — "Перуджа" матчын басқарды. Ал Еуротурнирлердегі алғаш төрелік еткен кездесуі - 2008 жылғы "Спортинг Лиссабон" — "Базель" матчы.

ЕУРО-2012 турниріндегі бас төрешілердің бірі болды.

УЕФА Чемпиондар Лигасының 2013 жылғы финалына ("Бавария — "Боруссия Дортмунд") төрелік етті.

2014 жылғы әлем чемпионатының финалын (Аргентина — Германия) басқарды. Әлем чемпионаттарының финалында бас төреші болған тарихтағы үшінші италиялық төреші. Бұған дейінгілер: Серджио Гонелла (1978), Пьерлуиджи Коллина (2002).

Жетістіктері
------------

* Италияның жеті дүркін үздік төрешісі: 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017
* ЕУРО-2016 турниріндегі ең үздік төреші.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Никола Риццоли ЕУРО-2016 турнирінің үздік төрешісі (орыс тілінде).  sportarena.com (9 қараша 2016). Тексерілді, 8 желтоқсан 2016.

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Сардиния корольдігі**
-----------------------

### Жалпы мәлімет

Сардиния корольдігі -1720-1861жылдардағы Италиядағы мемлекет.Сардиния аралының Савойя герцогтығына қосылуына байланысты құрылды.ХVIII ғасырдың аяғында рев.Францияға қарсы соғыста Сардиния корольдігі антифранцуздық коллиццияға(1792) кірді.1792 жылы француздар Савойя мен Наццаны ,1798 жылы Пьемонтты басып алды. Напалеон империясы құлағаннан кейін, Вена конгресінің (1814-1815) шешімі бойынша Сардиния корольдігінің бұрынғы шекарасы қалпына келтірілді.ХІХғасырдың 40 жылдарында Сардиния корольдігі Италиядағы экономикасы күшті дамыған мемлекеттің бірі болды. Итальян революциясы (1859-1860) нәтижесінде итальян мемлекеттері мен аймақтары түгел дерлік Сардиния корольдігіне қосылды.1861жылы ". наурызда Сардиния корольдігі ресми түрде Итальян корольдігі болып аталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 1997 ж. 4-том
**Гүлмира Әлібекқызы Қаракөзова** (24.12.1971 жыл, РКФСР, Қорған қаласы) - журналист. Қазақ.

Әкесі - Қаракөзов Әлібек Нұрғазыұлы, зейнеткер. Анасы - Қаракөзова Маржан Хәкімжанқызы, «Қазтелерадио» АҚ «Астана» РТД кадрлар жөніндегі инспекторы.

Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген (1993), ТВ және РХ журналисі.

«Возвращенные имена» арнайы репортаждар топтамасының (1997); «Қазақстан» ҰТА-дағы «Паритет» тікелей эфир телевизиялық жобасының (2002-2004); «Астана» радиосындағы «Жұлдызды Астана» жобасының (2005
жылдан); Астана қаласының 10-жылдығына арналған «Главные города» тележобасының (2008) авторы.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2002 жылдан).

1993 жылдан - Торғай облыстық ТВ-дағы жастар бағдарламалары редакциясының редакторы. 1997 жылдан -«Қазақстан» ҰТА ақпараттық-талдау бағдарламалары дирекциясының тілшісі, 1999 жылдан - редакторы, 2001 жылдан - бас редакторы.
2004 жылдан бері - «Астана» радиосының директоры.

ҚР Журналистер одағының (1997 жылдан), Бас редакторлар клубының (2007 жылдан) мүшесі.

«Астана» медалімен (2008), «Мәдениет қайраткері» құрмет белгісімен (2006) марапатталған. ҚР Президентінің Алғысымен ескерілген (2005). «Іскер» республикалық сайысының «Масс-медиа саласындағы іскер адам» номинациясындағы лауреаты (2005).

Тұрмыс құрған. Жұбайы - Баянов Фанзил Фанавиұлы. «Алма-ТВ» АҚ техникалық маманы. Ұлдары - Әлімжан (1996 жылы туған), Әмірлан (2010 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Гүлзат Нұрмолдақызы** – экономика саласында қалам тербеп жүрген, қазақ экономикалық журналистикасының майталманы. Ол 1971 жылы Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Үлгі ауылында дүниеге келген. 1989-1990 жылдары Жамбыл аудандық (СҚО) «Ауыл арайы» газетінде тілшілік қызмет атқарған. Ал 1990-95 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің журналистика факультетінде оқыған. Өзінің журналистік қызметінде «Бірлік», «Жас Алаш», «Экономика» секілді т.б.газеттер мен журналдарда экономика, әлеумет, ақпарат бөлімдерін басқарған, сонымен қатар Қаржы министрлігінің баспасөз қызметінде редактор болып жұмыс жасаған. 2000 жылы журналистикаға сіңірген еңбегі үшін «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығымен марапатталған ол 2006 жылдан бері «Жас Қазақ» ұлттық апталығының экономика және қоғам бөлімдерінің редакторы болып жұмыс жасауда.
**Гүлзакира Әбілдаева (1956 - 2004)** - 29 наурызда Ордабасы ауданы Қ. Мұңайтпасов атындағы ұжымшардың "Коммунизм" бөлімшесінде дүниеге келген.. 1982 жылы Қазақ мемлекеттік унивесритетінің филология факультетін бітірген. "Пионер" журналында, Жамбыл облыстық "Еңбек туы" газетінде, "Мәдениет және тұрмыс" ("Парасат"), "Білім және Еңбек" ("Зерде") журналында 1984-1990 жылдары Қазақстан Жазушылар одағының Әдебиетшілер үйі мен Әдебиет қорында, 1990-1991 жылдары "Ақ желкен" журналында, 1991 жылдан Қазақ телерадио корпорациясының Қазақ радиосы "Шет ел жаңалықтары" бөлімінде жұміс істеген.

"Таңғы дауыс жыр жинағының" авторы.

Дереккөздер

1. ↑  "Қазақстан жазушылары" анықтамалық, Ан-Арыс баспасы, Алматы, 2009,ISBN 978-601-7130-43-5
Көшеге қазақтың белгілі актері, КСРО халық артисі, қазақ драма театрының іргетасын қалаушылардың бірі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері Қалибек Қуанышбаевтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 10.03.1969 № 81 шешімі) берілді. Қуанышбаев Қалибек (1893-1968) Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында дүниеге келген. Ол - М. Әуезов атындағы Қазақ драма театрының актері, КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1 депутаты. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Өтеген батыр көшесінен басталып, Алтынсарин даңғылына дейін созылып жатыр. Көшенін ұзындығы - 650 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Несториан діні.**

Несториандық ілім
-----------------

**Несториандық ілім** -бұл христиан дініндегі алғашқы діни бағыттың бірі. V ғасырда Византияда пайда болған. Негізін Константинополь патриархы (428-431) Несторий қалаған. Несторийдің пікірі бойынша, адамды қасиетті Мария ана туған, кейіннен Иса адамға тән әлсіздікті жеңіп, мессия дәрежесіне жеткен.  
 Несторий ілімі Византи аумағынан қулалауға ұшырағанымен, V ғасырдың соңында саснидтік иран патшалары барынша қорғаштап, оның Иран жеріне таралуын қолдайды. Несториан дінін ұстанушылардың көпшілігі Иран мен Орталық Азия қалаларынан болатын. VII-VIII ғасырларда несториандық ілім Оңтүстік Қазақстан және Жетісу қалаларында кең таралДЫ. Осы жерлерден тасқа қашалған көптеген несториан жазулары табылған. Арабтардың жаулап алуынанн кейін Иран мен Орталық Азия несториан ілімінің үгіт-насихаты саябырланды.

### Дереккөз

1. ↑  Сен білесің бе ? энциклопедиясы, Аруна баспасы, 2013 жыл,
**Дамир Ісмағұлов** – (*1991 жылдың 3 ақпанында Оренбург облысы, Ударное ауылында дүниеге келген*) Ресей және Қазақстан елдері атынан аралас жекпе жектерде өнер көрсететін кәсіпқой спортшы. Жеңіл салмақтағы "М-1 Challenge" турнирінің және аралас жекпе жек бойынша Ресей кубогының жеңімпазы.

Мансабы
-------

```
 Аралас жекпе жек спортындағы мансабын 2011 жылда бастады. Сол кез арасында ол әскери панкратионнан спорт шебері атағын иеленген. Алғашқы жекпе жегін 2014 жылдың қазанында  «Скифтар алтыны» атты халықаралық туринирінде өткізді. Дамирдің дайындығына «Боец» клубының «Новый поток» командасы және аты әйгілі ресейлік жауынгер Александр Шлеменко жауапты болды. Спортшының кестесі минуттарға дейін жазылған: жаттығұлық жиындар, арнайы тамақтану және салмақ қуу.2018 жылы американдық UFC промоушнымен келісімшартқа отырып, 1 желтоқсанда алғашқы жекпе жегінде австралиялық Алекс Годжестен басым түсті.
Салмақ қатегориясы: жеңіл салмақ, 70 кг. 
Бойы: 178 см.
Қазіргі кезде оның көрсеткіші 19 төбелестен 18ұтыс - 1ұтылыс.
```
Нико́ла Макси́мович (серб. Никола Максимовић; 25 қараша 1991 жыл, Байина-Башта, Югославия) — Сербия елінің футболисті, «Торино» клубы мен Сербия ұлттық құрамасының орталық қорғаушысы. Оның ойыны «Манчестер Юнайтед» клубының Неманью Видича ойыншысына ұқсайды

Мансабы
-------

Никола өз мансабын Ужице қаласының «Слобода» клубында бастады. Ол «Слободада» 3 маусым ойнап, Сербияның ең мықты клубтарының біріне «Црвена Звездаға», 330 000 евроға көшті. 2012 жылдың тамызында оны «Ювентуса» клубы байқап қалды. Қарашада оған Ресейдің ЦСКА, «Динамо» және «Спартак» клубтары таласты. Оның бағасы 2-4 мил. евроға жақын болды.
2013 жылы «Ториноға» көшіп кетті.

Дереккөздер
-----------



1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
**Налепка** (Nalepka) Ян (бүркеншік аты – Репкин) (20. 9. 1912, Смижани, Шығ. Славакия,– 16. 11. 1943, Житомир облысы, Овруч қаласының маңы) – словак партизан отрядын ұйымдастырушы әрі оның командирі. Совет Одағының Батыры (2. 5. 1945) және Словак ұлттық көтерілісінің Батыры (5. 5. 1945). Шаруа отбасында туған. Село мұғалімі. 1941 ж. Словакияның клерикалдық-фаш. Қуыршақ үкіметі Налепканы әскери бөлімше құрамында совет-герман майданына жіберді. Н. 101-словак полкінде антифашистік топ құрып, 1943 мамыр айында совет партизандары жағына шықты. Бұрынғы словак солдаттарынан партизан отрядын құрды. Налепка Овруч қаласын азат ету ұрысында қаза тапты. 1-дәрежелі Ақ арыстан орденімен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Көлбай Төгісов** (1879, бұрынғы Семей облысы, Зайсан уезі, Шорға болысы – 1919, Омбы) – қоғам қайраткері, журналист, драматург. «Үш жүз», «Алаш Орда», «Түркістан» осы үш партияның құрылуына көп көмегін тигізген сол партиялардың белсенді зиялысы. Бірінші орыс революциясы тұсында патша өкіметінің жүргізіп отырған отарлық саясатына қарсы шығып, Қарқаралы хұзырхатын әзірлеуге қатысқан тұлға.

Өмірбаяны
---------

Найман тайпасының Қаракерей руының Байжігіт бөлімінен шыққан. 
1896 ж. Зайсандағы ауыл шаруашылық мектебін бітірген. Орыс тіліне жетік болғандықтан отарлық билік орындарының ұйғарымымен Зайсан уезінің бітімгерлік сотының тілмашы болып қызмет етті. Бірінші орыс революциясы тұсында Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынұлы, Ж.Ақпаев секілді қайраткерлермен бірге патша өкіметінің жүргізіп отырған отарлық саясатына қарсы шықты. Қарқаралы хұзырхатын әзірлеуге қатысты. 1906 ж. "Семипалатинский листок" газетінде патша өкіметінің қазақ халқына жасап жатқан қысымшылықтары жайлы мақалалар жариялады. Қазақ жеріне земство енгізу қажеттігін жақтады.

1909 ж. патша өкіметінің ұйғарымына орай "халықты бүлікке үндеуші" ретінде тұтқынға алынып, 1912 жылға дейін түрмеде отырды. Абақтыдан босағаннан кейін Семей өңірінде үш жыл мерзім аралығында тұру құқығынан айрылып, Қапалға жер аударылды. Ол Қапалда жүріп, "Айқап" журналында қазақ халқы арасындағы халық ағарту ісінің ахуалы жайлы мақалаларын жариялады. "Мамания" мектебін ашқан азаматтармен және онда дәріс берушілермен тығыз қарым-қатынаста болды. 1915 ж. "Надандық құрбаны" атты пьеса жазды. Оның бұл пьесасы Уфа қаласында басылып шықты. 1916 ж. Ташкентке келіп, сонда "Алаш" газетін шығаруды қолға алды.

Ақпан революциясынан кейін жергілікті халықтың саяси белсенділігін арттыру бағытында өткізілген іс-шараларға қызу ат салысты. Ташкентте құрылған "Шура и-ислам" ұйымына мүше болып кіріп, Қазалыда осы ұйымның бөлімшесін ашуға қатысты. 1917 ж. мамырда Мәскеуде өткен бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне мүше болып сайланды. Осы жылы жазда Зайсан у-не оралып, онда қазақ еңбекшілерінің съезін өткізуді ұйымдастырды. М.Әйтпеновпен бірге Омбыда "Үш жүз" партиясын құруға басшылық етті. Осы партияның атынан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. "Алаш" партиясына қарсы үгіт жүргізіп, кеңестік билікпен ымыраға келді. 1918 ж. 21 сәуірде В.И. Ленин мен И.В. Сталинге кеңестік билікті қолдайтындығы жөнінде жеделхат жолдады. 1919 ж. наурызда Омбыда А.В. Колчак үстемдігі орнаған кезде абақтыға жабылып, сонда қаза тапты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Көлбай Төпісовтың әдеби мұрасы.
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
3. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Қала көрінісі
**Со́лфорд** (ағылш. *Salford*) — Ұлыбританиядағы, солтүстік-батыс Англияда орналасқан, Үлкен Манчестер графтығына кіретін қала. Эруэлл өзенінің жағалауында орналасқан.

Қала статусына 1926 жылы ие болды. Халық саны - 76750 (2001 жыл бойынша), орташа тығыздығы 3468 адам/км².

1230 жылда Солфорд қалалық елді мекен ретінде болған.

18 және 19 ғасырларда "өнеркәсіптік революция" кезінде қала ірі өнеркәсіптік қала және портқа айналады. Экономиканың негізгі салалары тоқыма өнеркәсіптері, және кемелермен айналысатын доктар жұмыс істеген.

Бауырлас қалалары
-----------------

Франция Клермон-Ферран, Франция

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Город Солфорд в Великобритании
**Чернорецкий совхозы** - қазіргі Павлодар қаласында 1932 жылы құрылған. Орталық мекені - Набережное совхозы. Негізгі өндірісі - сүт өндіру, қосымша астық шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығына пайдалы жерінің ауданы 43 642 га, оның 21 187 га-сы жыртылған. Шаруашылықта 135 трактор, 36 астық комбайны, 55 жүк автомомбилі, 5376 ірі қара, оның ішінді 1200 - і сауын сиыр, 322 жылқы бар. 11 бесжылдыққа орта есеппен жылына 3600 т сүт, 6368 т ет өндіріп, мемлекетке 2,2 мың т астық, 3327 т сүт, 536 т ет өткізді. Әр сауын сиырдан 2250 кг сүт алынды. Ауыл шаруашылығының жалпы орташа жылдық өнім мөлшері - 4,1 млн сом болады. Совхозда орта мектеп, балалар бақшасы, клуб, асхана және т.б мәдени тұрмыстық қызмет көрсету органдары бар. 36 адамы СССР ордендерімен және медальдарымен, оның ішінде төртеуі Ленин орденімен марапатталған. Совхоз 1976 жылы Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-
**Құрамдастырылған универсам** — бұл құрамына еркін сатылымдағы дəрі-дəрмектер мен рецепт бойынша берілетін дəрі-дəрмектерді енгізу арқылы ассортименті кеңейтілген универсамның бір түрі. Құрамдастырылған универсам мен дəріхананың сауда алаңы орта есеппен 5100 шаршы метрді құрайды. Мұндай кəсіпорындарды құрудың үш негізгі схемасы бар. Сауда алаңының көлемі бойынша кең профильді универсам кəдімгі универсамнан асып түседі (үйреншікті 1700 шаршы метрдің орнына шамамен 2800 шаршы метр) жəне əдетте сатып алынатын тағамдық жəне тағамдық емес тауарлар жағынан тұтынушылардың мұқтаждықтарын толығымен қанағаттандыруға тырысады. Кең профильді əмбебап дүкендер көп жағдайда кір жуу, химиялық жолмен тазарту, аяқ киім жөндеу, чектерді инкассациялау, шоттарды төлеу, арзан буфет сияқты қызметтерді ұсынады. Кең профильді əмбебап дүкендерде ауқымды ассортимент болғандықтан, кəдімгі универсамдарға қарағанда тауар бағалары 5—6 %-ға жоғары болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "А. Б. Рахимбаев, "Маркетинг теориясы жəне практикасы", Алматы, 2009
**Ян Бинь** – Қытай және голландиялық кәсіпкер. [1].

1961 жылы Қытайда дүниеге келген. Ол Қытай флотында әскери борышын өтеген. 

1987 жылы Нидерландияға көшіп барады. Тоқыма өнерімен айналысатын фирмасының негізін салады. 1995 жылы Қытайға оралып, Шэньянде орхидея ағашын өсірумен айналысатын фирманың негізін салады. Кейін жылжымайтын мүлікпен және туристік кәсіппен айналысады. 

2001 жылы «Forbes» журналы оның байлығын 900 миллион доллар деп бағалап, қытай текті байлардың арасында екінші орын алатындығын жазған. 2002 жылы тұтқындалады. 2003 жылы Шэньян соты оны алаяқты істермен айналысақан, сыйақы алған және жалған құжат жасатып, заңсыз жер иеленген деген айыппен кінәлі деп тауып, 18 жылға бас бостандығынан айыруға, 2,3 миллион юань көлеміндегі айыппұл төлеуге үкім қабылдайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Құрама (бекініс)** - бекініс орны.

Орналасу аймағы
---------------

Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы Түймекент ауылынан 18 км жерде, бұрынғы *«Құрама»* колхозының аумағында.

Ашылуы
------

1936 жылы *А.Н.Бернштамның* басшылығымен *Жетісу археологиялық экспедициясы* бекіністі зерттеп, үлгісін қағазға түсірген.

Бекініс туралы
--------------

Бекініс тік төрт бұрышты, көлемі 265\*239 м. Айналасына топырақ үйген. Төрт бұрышында және дуалдың екі шетінде мұнаралардың орны бар. Батыс және шығыс жағындағы дуалдың ортасынан қақпа шығарылған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Ларс Штиндль** (нем. *Lars Stindl*; 26 тамыз 1988, Шпайер, Рейнланд-Пфальц) — неміс футболшысы, "Боруссия Менхенгладбах" клубы мен Германия ұлттық құрамасының жартылай қорғаушысы. 2017 жылғы Конфедерациялар кубогының жеңімпазы.

Конфедерациялар кубогы-2017
---------------------------

Ертеректе Германия жастар құрамасында ойнаған. Ал ұлттық құрамаға тек 2017 жылы 28 жасында ғана шақырылып, 2017 жылғы Конфедерациялар кубогына қатысты. Турнирдің бірінші матчында Аустралияның қақпасына гол соқты, екінші ойында Чили қақпасына да бір гол енгізді (Конфедерациялар кубогы тарихында бірінші, екінші матчтарда қатар гол соққан жалғыз футболшы). Финалда да Германия қайтадан Чилимен кездесіп, матч тағдырын шешкен жалғыз голды Штиндль соқты. 

Жарақатының кесірінен 2018 жылғы әлем чемпионатына бара алмады.

Жетістіктері
------------

### Халықаралық

* Конфедерациялар кубогының жеңімпазы: 2017

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Ларри Кинг** есімді көрнекті теледидар журналисі дүниежүзіндегі атақты тұлғалардан сұқбат алатындығымен танымал. Сонымен қатар Ларридің тілі өте өткір. Ол сұқбат кезінде даңқты азаматтардың жанды жерінен ұстайды. Қазіргі таңда телеиндустрия саласы осындай абыройы асқақ, еңсесі биік тілшілерді қолға түсіргісі келеді. Осыдан біраз уақыт бұрын Ларри Кинг CNN компаниясымен жаңа келісім-шарт жасасып, ең жоғарғы жалақы төленетін теледидар журналисі атанды.

Жұмыс жасаған орындары
----------------------

Ларри Кинг жұмыс жасаған The New York Times газеті
The New York Post газетінің мәлімдеуінше, CNN компаниясы журналистпен жаңа келісім-шартты 4 жылға жасаған. Оның жылдағы төлемақысы 15 миллион долларды құрайды. Сонымен қатар америкалық теледидар жуналисінің СNN компаниясының жеке қызмет ұшағын пайдалануға толық құқығы бар.
**Әдік сұлтан** (1445 кейін — 1503) — қазақ хандығының сұлтаны, замандастары оны «Дешті-Қыпшақтың ұлы сұлтандарының бірі» деп атаған.

Биографиясы
-----------

Әдік Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі - Жәнібек ханның төртінші ұлы. XV ғасырдың соңғы ширегінде ол бауырларымен бірге хандықтың ішкі саясатына араласты, онымен қоса Бұрындық ханның Шибандықтарға қарсы жорықтарына қатысты. Ол Ұлытау уәлаятының әміршісі болған. 1502 және 1503 жылдары Әдік Қалмақтарға қарсы Еділ шайқасын жүргізеді. 1503 жылы Мұхаммед Шайбани Әдік сұлтан тұрып жатқан Ташкентті басып алған кезде, «Тарих-и Рашидидің» хабарлауынша

> …ол қазақтарға кетіп, Сұлтан Нигар ханым да онымен бірге кетті. Әдік сұлтан сол уақытта қайтыс болды. Оны Қасым хан әйелдікке алды.
> 
> 
> > 
> > Әдік сұлтан моғол ханы Жүністің қызы Сұлтан Нигар ханымға үйленген болатын. Олардың екі қызы және саны белгісіз ұлдары болған (Қадыр Әли бидің еңбегінде «Әдік сұлтанның әулеті Бес ұл деп аталады» делінген, тарихшылар осыны ескеріп оның бес ұлы болған деп тұжырымдайды):
> > 
> > 
> > * .үлкен қызы (аты белгісіз), Көшім ханның ұлы Абдуллах сұлтанға ұзатылған, тұрмыста жүріп біраз уақыттан кейін қайтыс болған
> > * .Чучук ханым, моғолдардың болашақ ханы Рашид сұлтанға ұзатылған
> > * .Тахир, Қазақ хандығының ханы
> > * .Бауыш, Қазақ хандығының ханы. Моғолдардың ханы Рашидтің қарындасы Бәди әл-Жамал ханымға үйленген
> > * .Әбілқасым, Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс кезінің құрбаны болды
> > *. Бұйдаш, Қазақ хандығының ханы
> > * .Қожаш немесе Қожа Махмұт хан. Қазақ хандығының ханы.
> > 
> > 
> > 
> > 
> > 
> > 
> > 
> > 
> > 
> 
>
**Солтүстік Үстірт кемері** – Үстірт пен Мұғалжар таулары аралығындағы кемерлі шың.

Географиялық орны
-----------------

Әкімшілік тұрғысынан Маңғыстау облысының Бейнеу және Ақтөбе облысының Байғанин аудандары жерінде.

Жер бедері
----------

Екі бөліктен тұратын және негізінен ендік бағытта ирелеңдеп созылып жатқан кемердің жалпы ұзындығы 300 км-ге жуық. Маңсуалмас ойысымен бөлінген батысының ұзындығы 200 км-дей, шығысының (Доңызтау кемері жағы) ұзындығы 110 км-ден астам. Шығыс кемерінің теңіз деңгейінен абсолюттік биіктігі 147 м, жарқабағының биіктігі 25 м. Батыс кемерінің теңіз деңгейінен биіктігі 126 м, жарқабағының биіктігі – 43 м. Шығыс бөлігінің табанында Шөміштікөл соры жайласқан. Солтүстігінде Доңызтау кемерімен, оңтүстігінде Сам құмды алқабымен шектеседі. Батыс кемерінің табанында Ашытайпақ соры, Бағытай-Беніке қонысы және Маңсуалмас ойысы жатыр.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кемерлерінің беткі қабаты неогендік әктас, гипстен, астындағы қабаттар неоген мен мезозой дәуірінің қыртыс шөгінділерінен түзілген.

Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
---------------------------------------

Климаты тым континенттік. Қаңтар айындағы орташа температурасы – 11 °C, шілдеде 24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 130-170 мм шамасында. Кемер етегімен үстінде суы кермек татитын бірнеше бұлақтар мен құдықтар (Шағырлы, Молақұдық, Қырыққұдық, т.б.) кездеседі. Кемерлігі онша байқалмайтын орта тұсындағы Маңсуалмас ойысында кең аумақты алып жатқан бұталы тоғай жатыр. Өңірдің бұл тұсы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады. Сор, сортаң келген сұр топырағында негізінен аралас жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, жантақ, изен, баялыш, күйрек, т.б. шөлге тән өсімдіктер өседі. Кемердің шың қияларында қарақұйрық, қарақал, түлкі, қарсақ, қасқыр, дуадақ, бұлдырық, бүркіт және көптеген бауырымен жорғалаушылар тіршілік етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
2. ↑  «Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978
3. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997
4. ↑  «Маңғыстау өсімдіктерінің каталогы», Ақтау, 2006
5. ↑  «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
Қылқан жапырақты ормандардың топырағын түскен қылқандар мен майда бұтақтардан құралған қорда басып жатады. Қалың орманның арасында басқа шөптер аз болады. Дымқыл сайларда, тастардың және жартастардың араларында көптеген ескі заман өсімдіктері - **мүктер (бауырмүктер)**, қырықбуындар, папоротниктер сақталып қалған.

**Мүк (бауырмүк)** ылғал топырақта мекендейді. Тянь-Шань ормандарында ерте заман мүктері өседі. Оның денесі жасыл түсті тақта сияқты болады да, орман топырағына төселіп жатады. Онымен бір кездерде адамның бауырын емдеген, сондықтан мұны **бауырмүк (печеночник)** деп атап кеткен.

Дереккөздер
-----------

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
**Сораң** – Қызылтас тауларының солтүстік бөлігіндегі тау сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Жаңатоған ауылының оңтүстік-батысында 15 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1208 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Элювийлі-делювийлі шөгінділерден тұратын төменгі девонның жанартаутекті жыныстарынан түзілген. Көптеген қайнар көздері бар.

Өсімдігі
--------

Топырағы қызғылт қиыршықтасты, кей жерлерде қызғылт топырақты сортаң. Жусан, көде, шілік өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Синди Сэмпсон (ағыл. Cindy Sampson; туған. 27 мамыр 1978, Галифакс) — канадалық актриса.

Өмірбаян
--------

Синди Мэри Сэмпсон Канаданың Галифакс қаласында 1978 жылы 27 мамыр күні өмірге келген. "Рэндольфтің Атқару Өнер академиясын" бітірді.

Синдидің дебюты 1999 жылы "Лексс" сериалында болды. Әлемге көбінесе "Сверхъестественное" сериалындағы Лиза Брэйдан ролімен әйгілі.

Қызықты фактілер
----------------

"Сверхъестественное" сериалында Синди Сэмпсон басында Бэлла Тэлбот роліне сыналып көрседе, Лиза Брэйданның ролін ойнаған.

Дереккөздер
-----------

Синди Сэмпсон Internet Movie Database сайтында
Синди Сэмпсон
**Антракотерий**  (лат. *Anthracotherіdae*) – шошқатәрізділер отряд тармағына жататын қазбадан табылған сүтқоректі жануарлар тұқымдасы.

25 туысы анықталған. Антракотерийдің қаңқа сүйектері Еуропа мен Азия, Солтүстік Америкада эоцен – плиоцен дәуірінен, Солтүстік Африкада олигоцен, Қазақстанда Торғай қолатында орта олигоценнен, Асқазансор қазба фаунасы маңында жоғарғы олигоцен дәуірінің шөгінді қабаттарынан табылған. Антракотерийлердің үлкендігі кішкене доңыздан бегемоттың дене мөлшеріне дейін болған. Аяғы 4 саусақты, ит тісі ірі, жоғ. азу тістері бес бұдырлы. Негізінен суда да, жерде де тіршілік еткен. Антракотерийлерден бегемоттар шыққан.

Бас сүйектері

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Kron, D.G. B.* Anthracotheriidae // Evolution of Tertiary mammals of North America / Janis, C.M.; Scott, K.M.; and Jacobs, L.L. (eds.) —  Cambridge: Cambridge University Press, 1998. — P. 381–388. — ISBN 0521355192.
2. ↑  Lihoreau, Fabrice and Jean-Renaud Boisserie, et alia.. "Anthracothere dental anatomy reveals a late Miocene Chado-Libyan bioprovince" (in PDF). *Proceedings of the National Academy of Sciences* (originally published online мамыр 24, 2006).
3. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты, 7 том;
**Әдия Сексенбаева** (20.12.1938 жылы туған, Шығыс Түркістан, Шәуешек қаласы) - ақын. 1955 жылы Қазақстанға қоныс аударған ҚазҰПУ-ды бітірген (1963). "Білім және еңбек" журналында қызметкер, 1967 - 1980 жылдары "Қазақстан әйелдері" журналында аға әдеби қызметкер, бөлім менгерушісі болған. 1980 - 1984 жылдары "Жазушы" баспасында редактор, аға редактор, бөлім менгерушісі қызметін аткарған. 1969 жылы "Жас керуен" жинағына бір топ өлеңдері енді. 1983 жылы төл жырлары "Шуак" деген атпен жарык көрді. Моңғол, карақалпақ, татар, башқұрт, түрікмен, орыс, латын, кырғыз акын-жырауларының әңгімелері мен өлеңдерін қазақ тіліне аударған. Татар жазушысы И.Салаховтың "Емендер тамыр жайғанда" романын қазақ тіліне
аударған (1990). Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған (1975).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Крольше жүзу техникасының иллюстрациясы
**Кроль** (ағылш. *crawl* — еңбектеу, жер бауырлап еңбектеу) - дененің сол және оң бөліктері алма-кезек есу жасайтын етпеттей жүзу стилі. Жүзудің ең жылдам тәсілі болып табылады. Еркін стильді жүзу жарыстарында спортсмендердің көпшілігі крольді таңдайды, сондықтан «еркін стиль» мен «кроль» іс жүзінде синонимге айналып кеткен.

Крольше жүзгенде жүзгіштің қолдары оның денесін ось бойынша бойлай ессе, аяқтары да кезек-кезек көтіріліп-түседі. Жүзгіштің беті су ішінде болады және есу кезінде дамыл-дамыл дем алып тұру үшін бұрылып тұрады.

Жүзу техникасы
--------------

* 
* 
*

Тағы қараңыз
------------

* Брасс
* Еркін жүзу
* Баттерфляй
* Шалқалай жүзу

Дереккөздер
-----------
**Ұғу.** Бүгінгі түсінігіміздегі сөз мағынасы — түсіну, санаға тоқу, жадында сақтау. «Дүние ойдан шығады, Өзімді-өзім ұмытып, Көңілім әнді ұғады» (Абай, Толық жинағы). Ертедегі түркі жазба ескерткіштері мәліметінде «уқ» сөзі түсіну, есінде сақтау мағынасында көрінеді. Бұл қазіргі қазақтар қолданып жүрген «ұқ» сөзімен мағыналас. Сондықтан оның алғашқы төркінін іздеп әуреленудің де қажеті жоқ сияқты. Алайда, қазіргі кездегі бірлі-жарым түркі тілдерінде өзгеше деректерге кез боламыз. Қырғыз тілінде «ук», «угуу» тұлғалы сөздер, хакастарда «ух» дыбыстық құрамдағы тұлға қазақ тіліндегі «есту, тыңдау» мағыналарын білдіруде қолданылады. Ой елегінен өткізе келгенде, соңғы — қырғыз, хакас тілдеріндегі «ұқ», «ұғу» сөздері үшін, «есту», «тыңдау» — тұңғыш, алғашқы мағына болар деп топшылаймыз. Өйткені, түсіну, жадында сақтаудың ең алғы шарты — тыңдау, есту. Естімеген, тыңдамаған дүниені еске сақтап, түсіну мүмкіншілігі болмайтыны бесенеден белгілі.[1]

**Ұғу** — адамның білімді, іскерлікті, дағдыны меңгеріп дүниені тануы. Мысалы, мектепте оқушылардың оқу материалдарын әр түрлі дәрежеде ұғынуы олардың жас және қабілет ерекшеліктеріне байланысты. Ұғу адамның ақыл-ой әрекетін дамытады. Нәрсенің ерекшеліктерін, сипатын, қасиеттерін ұқпай тұрып, адамда ойлау процесі дамымайды. Ұғым болмыстағы нәрселер мен құбылыстардың жалпы, мәнді және белгі-қасиеттерін бейнелейтін ойлау формасы. Ұғу — заттар мен құбылыстардың мәнді белгілері мен ерекшеліктерін бейнелейтін жалпылаушы ойлау формасы. Ғылыми пәндердің бәрі ұғымдар жүйесінен құралады. Кез келген ұғымның мазмұны мен көлемі болады және ол қолдану ретіне қарай өзге ұғымдармен түрліше байланыста болады. Ұғу дерексіз ойлау нәтижесі арқылы жасалып, оның мазмұны мен көлемі анықталады. Ұғыну — адамның білімді, іскерлікті, дағдыны меңгеру арқылы дүниені тануы.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
2. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Могилян жазба ескерткіші** - көне түркі тілінде тасқа қашалып жазылған ескерткіш (VII ғ-дың соңы). Могилян жазба ескерткішін Орхон өзені алабындағы Эрдени Цзу монастыры жанынан (МХР) алғаш рет орыс ғалымы Н. М. Ядринцев тауып, В. В. Радлов (1887-1918) оқыды. Пирамидаға ұқсас жазба ескерткіштің биіктігі 3 м 45 см, ені 1 м 74 см, қалыңдығы 72 см. Ескерткіш құтлұғ (Қапаған) қағанның баласы Могилянға арналған. Могилян жазба ескерткішінің текстін Иоллығ Тегін жазды ("Білге қаған жазуын мен Иоллығ Тегін жаздым. Мен жазуды 1 ай 4 күнде жаздым" - дейді ол тексте), табғач тас бәдізшілері қашап көркемдеді. Тастың бір бетіндегі жазу кене табғач, қалғандары көне түркі тілінде жазылған. Жазудың жоғарғы жағына хан таңбасы ойып жасалған. Тастағы үлкен жазу 41 жолдан, оның сол жағындағы жазу 15 жолдан тұрады. Жазуда Могилянның, Күлтегіннің және білгір Тониқұқтың басшылығымен жасалған әр түрлі жорықтар мен шабуылдар жөніндегі тарихи оқиғалар — Могилянның 50 мың қол *табғачтарды* басқарған Он Түтүқты және 80 мың әскері бар Чача Сенгунді қирата жеңгені, кейін түргештерге, басымылдарға, қарлұқтарға аттанып, оларды өзіне қаратқаны, күйзелген, бытырап жан-жаққа тараған түркі тайпаларын қайта біріктіріп, ел арасында елеулі жұмыстар атқарғаны айтылады. Жазудың соңында Могилянның түркі тайпалары арасындағы беделі, даналығы және ақылдылығы суреттеліп, оның "жарлы халықты бай, аз халықты көп қылғаны" баяндалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Ұялшақтық** — адамның өз қылықтарының немесе қайсыбір даралық көріністерінің сол қоғамда қабылданған және оның өзі де қостайтын нормаларға, мораль талаптарына іс жүзінде сәйкеспеуін ұғынуы не сәйкеспеді деп білуі нәтижесінде пайда болатын сезім. Ұялу — басқа адамдардың, әдетте жақындарының қылығымен не тұлғалық мінездерінің көрініс беруімен байланысты болуы мүмкін (басқалар үшін ұялу). Ұялшақтық өзіне-өзі қанағаттанбаушылық, көңілі толмаушылық, өзін жазғыру не кінәлау ретінде де туындайды. Ұялшақтықты өзін-өзі кемелдендіру, білім мен біліктілікке жету, өз қабілеттерін арттыруға бағытталған мінез-құлықтың қуатты қозғаушы күші арқылы жоюға болады. Ұялудың бастапқы шегі әркімнің құндылық бағдарларына, әрбір жеке тұлғаның қасиеттеріне, айналасындағы адамдардың өзі жөніндегі пікірлеріне және сезімталдығына байланысты. Субъектінің назарын өзінің мінез-құлқы мен қасиеттеріне шоғырландыратын ұялшақтық адамның өзін-өзі ұғынуын, өзін-өзі бақылауын, өзіне сын көзімен қарауын дамытуға себепші болатын күшті *рефлексиялы эмоция* болып саналады.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Крон ауруы** алғашқы рет , 1932 жылы, регионарлы энтерит деген атпен белгілі болып, осы ауру тек ащы ішектің соңғы бөлігінде кездеседі. Қазіргі кезде бұл аурудың ішек-қарын жүйесінің кез келген бөлігінде кездесуі мүмкін екендігі анықталды.

Крон ауруы созылмалы сырқаттар қатарына жатып ішекқарын жүйесінде тән емес гранулематозды қабынудың дамуымен сипатталады. Бұл ауру кейде өңеште кездеседі.

Этиологиясы мен патогенезі
--------------------------

Крон ауруының шығу себептері белгісіз , бірақ көпшілік зерттеушілер оның этиологиясын арнайы емес жаралы колитпен қосып қарайды. Бұл аурудың 35 пайызы отбасына байланысты дамиды. Тоқ ішекке қарсы бағытталған аутоантиденелер Крон ауруында , жаралы колиттегідей жиілікте табылады. Иммунды кешендердің ішек ұлпасына шөгіп қалуы сол жерде гранулемалар түзілуінің бірден-бір себебі болып есептеледі. Васкулиттердің дамуы және ішектен басқа ағзалардың зақымдануы, осы кешендердің қан тамырларына шөгіп қалуымен түсіндіріледі. Мұнда антиденелер ішектің кілегейасты және ет қабаттарында да табылған , ішектің барлық қабаттарының қабынуы антиген-антидене реакцияларымен тікелей байланысты.Бұл ауру үшін иммунологиялық реакциялардың ішінде жоғары сезімділіктің тежелу түрінің дамуы тән.

Патологиялық анатомиясы
-----------------------

Крон ауруының көптеген белгілері бойынша жаралы колиттен айырмашылығы бар. 1)Бұл ауру негізінен мықын ішекте ,аппендиксте және тік ішекте ,ал кейде ол ішек-қарын жүйесінің кез келген жерінде дамыса, жаралы колит тек тоқ ішек үшін тән болып, көбінесе тік ішектен басталады. 2)Осы ауруларға тән жара Крон ауруында саңылаудай тар, бірақ терең болып, әр түрлі бағытта жайғасып, "тас төсеген көше" көрінісін түзсе, жаралы колитте олар әртүрлі пішінді немесе домалақ, сопақша болады. 3)Жаралы колитте тоқ ішек диффузды өзгерсе, Крон ауруында қабыну ошақты болып, екі ошақ арасында өзгермеген ішек ұлпасы жатады. 4)Крон ауруы үшін гранулематоз құбылысының дамуы тән, олар эпителиоидты және Пирогов -Лангханс типіндегі алып клеткалардан түзілген. 5)Крон ауруында лимфоидты элементтердің гиперплазиясы көрінсе, жаралы колит үшін лимфа түйіндерінің, ішек лимфоид ұлпасының семуі тән.

Асқыну түрлері
--------------

Крон ауруы үшін ішектер арасында және оның сыртында жыланкөз пайда болуы өте тән, олар көбінесе тік ішек айналасында кездеседі. Ішек саңылауының тарылуы созылмалы, кейде жедел ішек түйілуіне алып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Т."Ж.Б.Ахметов,Патологиялық анатомия,1993 ж.112 б.ISBN 5-630-00264-3
**Ұғымадан ағып шығатын мөлшерін арттыру әдістері** - Жынауыш қойнауқаттың ұңғыма қақпасына сарлас белдеміндегі өтімділігін арттыру мақсатын көздейтін шаралар штығы. Бірнеше әдіс-тәсілдері белгілі, олар - ұңғымаға жапсарлас өңірлерді иқылмен өндеу, гидравликалық-белсенді заттармен өңдеу әдістері және
науқатты өндеудің термикалық әдісі. Қойнауқатты қышқылмен өңдеу әдісі карбонатты және карбонаттармен дәнекерленген терригендік жинауыштардың
окданына жапсарлас белдеміне тұз қышқылы ерітінділерін әр түрлі иялық реагенттерді араластара отырып айдау. бұл жағдайда жіберілген
ерітіңдісі қойнауқ кіріге отарып, оның карбонатты каңкасын немесе эонатты дәнекерін ерітеді де, жинауыш кеуектілігін өсіреді, сөйтіп оның
өтімділігін арттырады. Әдістің тиімділігі қышідылдың ену тереңдігіне және оның үйірімділігіне тәуелді. құрамында доломиттері көп, бірақ өтімділігі өте
төмен қойнаукдтгарға қыздырылған қышқыл айдалады (термоқылдық өңдеу). Әдісті сазды жинауыштарда қолдануға болмайды, себебі саз тозаңдары тұз
қышқылы әсерінен көмпиіп ісініп кетеді, сөйтіп оның кеуектілігін тіпті төмендетіп жібереді. Қойнауқатты гидравликалықжарғылау әдісі қойнауқатқа
үлкен қысыммен сүйықгар айдау шараларына негізделген. мұның нәтижесінде жинауыштағы табиғи жарықтар кеңейе түседі, тіпті жаңа жарықтар мен
жарықшақтар пайда болады, сөйтіп жинауыштың өтімділігі артады. Қойнаукатты беткейлік белсенді заттармен өңдеу нәтижесінде қойнауқат бетінің беткейлік
тартылысы азаяды, сөйтіп Мұнай мен судың жапсарласу өңірінде берік Мұнайлы сулы эмульсшілардың қалыптасу мұмкіндігі кемиді. Қойнауқатты өңцеудің
термиклық әдісі ұңғыма оқпанына жапсарлас белдемге жылумен (электрлік жылу, суайналымдықжылу), немесе бумен әсер ету шараларына саяды. бұл
шаралар Мұнай тұтқырлығының азаюына, яғни оның беткейлік тартылысы кеми түсуіне, қатты құрамбөліктердің (парафиндердің, шайырлардың) еріп
кетуіне мұмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Ұябаев Құрманғали** (1920- 1971) Алматы облысы, Қаскелең ауданы, Шамалған ауылында туған.. Балалар үйінде тэрбиеленген. 1940-1950 жж. Кеңес Армиясы қатарында болған. 

1950 жылдан бастап республикалық "Социалиста Қазақстан" ("Егемен Қазақстан") газетінде ұзақ уақыт бойы жауапты хатшы, "Қазақ совет энциклопедиясы"  бас редакциясының ғылыми редакторы болып жұмыс істеді.

Ақындық жолын 1939 жылдан бастаған, алғашқы өлеңдер жинағы 1949 жылы жарық көрді. Шағын өлеңдермен бірге, поэмалар да жазды. Балаларға арналған "Балақан, ботақан, қошақан" (1962), "Бөбектер" (1969) атты кітаптары шықты. "Қырдағы қырандар" деген очерктер жинағы бар.
А.Пушкиннің, А.Мицкевичтің, П.Антокольскийдің, А.Твардовскийдің, М.Исаковскийдің, С.ІЦипачевтің өлеңдерін қазақ тіліне аударды.

КСРО медальдарымен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Қурмет грамотасымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж. ISBN 9965-09-134-Х1981-89
**Жұмалиев атындағы көше**. Көшеге көрнекті ғалым, ақын, жазушы, сыншы, әдебиеттанушы, Қазақ КСР Ғылым академиясының
академигі Қажым Жұмалиевтің есімі (1978 жылы) берілген. Жұмалиев Қажым (1907-1968) Орал облысының (қазіргі Батыс Қазақстан облысы) Жалғызағаш ауылында дүниеге келген. Ол - қазақ
әдебиетінің теориясының негізін қалаушылардың бірі.

Көше Алмалы ауданында орналасқан. Мақатаев көшесінен басталып Жамбыл көшесіне дейін
созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Куртинская көшесі. Кешенін ұзындығы - 1700 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Жұмаш Арғымбайұлы** (28.12.1939 жылы, Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Қастек ауылы) журналист. .

Алматы Жоғары партия мектебін бітірген (1972). Журналист қызметін "Екпінді еңбек" газетінің тілшісі болудан бастады. 1972 жылы Алматы облысы "Жетісу" газетінде бөлім бастығы, жауапты хатшы, бас редактордың орынбасары, газеттің Алматы тілшілік пунктінің басшысы болып істеді. 

"Терең тамырлар" (2004), "Өз халқыма айтамын" (2005) атты кітаптардың, республикалық баспасөзде жарияланған жүздеген публицистикалық мақалалардың, очерктердің авторы. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің, КСРО ХШ ЖК-нің, Қазақстан Журналистер одағының Құрмет грамоталарымен марапатталған. Қазақстан Журналистика академиясының академигі.

Дерекөздер
----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.
**Жұманияз Әбішев** (1929 жылы туған), кен инженері. Қарқаралының түлегі. Мәскеу тау-кен институтын (1953), КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1970) бітірген. Қарағанды бассейнінің Федоров көмір разрезінде, «Саранкөмір» тресінің №101 шахтасында инженерлік қызметте болады. 1963 жылдан партиялық жұмыста: Саран қалалық партия комитетінің бөлім меңгерушісі, 2-хатшысы. 1970 жылдан обкомның нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі, 1973-79 ж. Абай қалаткомының төрағасы, 1979 жыддан Абай қалалық партия комитетінің 1-хатшысы. 1992-2002 ж. Абай қалалық, аудандық архивінің меңгерушісі. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Гүлзия Белбаева** (27 қараша 1950, Қарағанды облысы, Қазақ КСР-ы) — қазақ актрисасы, дубляж және дыбыстау режиссері.

Өмірбаяны
---------

Қарағанды облысында шахтер отбасында дүниеге келген. 

Музыкалық мектепті бітіргеннен кейін консерваторияға түспек болады. Бірақ БМКИ-на (ВГИК) қазақ актерлік курсына іріктеу жүріп жатқанын біліп, Борис Андреевич Бабочкиннің шеберлік сыныбына түседі. 

1974 жылы Бүкілодақ Кинематография институтының актерлік бөлімін аяқтайды. Дипломдық қойылымдарда Белбаева бұл рөлдерді ойнады: "Отелло" спектаклінде Бьянканы, "Каменный гость" қойылымында Лаураны сомдайды. 

1974 жылы "Қазақфильмге" келіп, осы кезге дейін Ш. Айманов атындағы киностудияның штаттағы актрисасы. 

Ол көптеген фильмдерде рөлдер ойнап қоймай, жүзден астам картинаны қазақ тіліне дубляждауға қатысты. 

1989 жылдан бастап КСРО Кинематографистер одағының мүшесі.

Фильмографиясы
--------------

* 1975 - *Гауһартас* - *Раушан*
* 1976 - *Торға лақтыру, әлде барлығы сенбі күні басталды* - *эпизод*
* 1978 - *Менің балалық шағымның Дон Кихоты* - *эпизод*
* 1978 - *Қан мен тер* - *Ақбаланың досы*
* 1978 - *Раушан* - *Раушан*
* 1980 - *Ебелек* - *Мөліктің әйелі*
* 1981 - *Серікқұлдың уақыты мен күні* - *эпизод*
* 1982 - *Қаралы сұлу* - *Қаракөз*
* 1983 - *Соғыстың соңғы жылы еді...*  - *Малика*
* 1985 - *Өлместің қайтуы* - *ауылдағы әйел*
* 1985 - *Жанжал* - *судья*
* 1985 - *Ұш, тырна* - *Тұяқтың анасы*
* 1986 - *Түрксіб* - *үлкен қызы*
* 1987 - *Шаңырақ* - *Ерланның апасы*
* 1988 - *Тауданда биік* - *Мағрипа*
* 1988 - *Шөл даланың мінсіз келбеті* - *эпизод*
* 1990 - *Кене* - *эпизод*
* 1995 - *Абай* - *эпизод*
* 2009 - *Афалинаның қарғуы* - *пәтер иесі*

Отбасы
------

Жұбайы - актер, ҚазКСР Кинематографистер одағының мүшесі, Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері Байкенже Әбекұлы Белбаев. Маржан есімді қызы мен Біржан есімді ұлы бар.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3  Гүлзия Белбаева(қолжетпейтін сілтеме)