recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Адмиралтеец»** — 1947 - 1962 жылдары КСРО чемпионаттарында ойнаған Ленинградтағы футбол клубы.

Тарихы
------

1947 жылы "Судостроитель" деген атаумен құрылды. 1957 жылы "Авангард" атауын алды. 1958 жылы тұңғыш рет "А класына" жолдама алды да, атауы "Адмиралтеец" боп өзгерді. 1959 жылы Б класында, 1960, 1961 жылдары қайта А класында ойнады. 

1962 жылы жабылды да, орнына жоғары лигаға "Динамо Ленинград" клубы қатысты.

Жетістіктері
------------

* В класының жеңімпазы: 1957, 1959

Атақты ойыншылары
-----------------

* Юрий Морозов
* Олег Морозов
* Валентин Царицын
* Виктор Спиридонов
* Игорь Свешников
* Геннадий Давыдов

Сілтемелер
----------

*
Негев
-----

Негев (Negev; Ha Negev), Израильдің оңтүстігіндегі шөл дала. Ол Синайлық үкімет пен Иордандық рифті ойыс аралығымен шектелген. Ауданы 12 200 км² қамтиды. Библиялық кезеңде малшылықпен айналысса, ал Рим империясы кезінде бұл өңір астық сарайы болды. 7 ғасырда Палестинаны арабтар жаулап алғаннан кейін, бұл өңір қараусыз қалды. Сонымен, 1200 жылдай бұл өңірді БЕДУИНДАР мекендегенімен, оның тұрғындары сирек кездесті. 1943 жылы осы жерді қайта қалпына келтіру үшін алғашында үш ауылды (КИБУЦ) жөндеуден бастады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін (жылдар) және осы өңірдегі жерді суару бағдарламасы басталғаннан кейін жаңа тұрғындар пайда болды. Бұл өңір Палестина бөлінген уақытта 1948 жылы Израильға беріледі. 1948-46 жылдары Негев шөл даласы египет пен израиль әскерлерінің қырғын қақтығысқан майданына айналды. Қазіргі уақытта бұл өңірде Изриль құрған бірнеше елді мекен және Эйлат кемежай қаласы бар. Оның Израиль жақтан шығатын жолы Қызыл теңізге қарайды. Негізгі әкімшілік орталығы Беэр Шева болып табылады. Өңірде астық, жеміс-жидек өндіріледі және поташ, бром мен мырыш сияқты минералды ресурстар бар.
Жаккард матасының үлгісі. Уильям Моррис жазған
**Жаккард матасы** — күрделі немесе жай тоқылған ірі өрнекті мата, оның түйісуі ілінісу бойында 24-тен астам әр түрлі өрілген жіптерден тұрады.

Тарихы
------

Матаның атауы өнертапқыш Жозеф Мари Жаккардың атынан шыққан, ол 1804 жылы өнеркәсіптік ауқымда жаккард матасын шығаруға мүмкіндік берген жаккард тоқыма станогын құрастырған.

Қасиеттер
---------

Жаккарды маталарды өндіруге арналған жіптер мен жіптер табиғи (мақта, зығыр, жүн, жібек) және химиялық тоқыма талшықтарынан (полиэстерден) тұруы мүмкін. Сондай-ақ талшықты құрам бойынша иірілген жіп аралас болуы мүмкін (құрамында әртүрлі талшықтар қоспасы), ал жіптер біріктірілуі мүмкін, яғни әртүрлі талшықты құрамдағы жіптерден тұрады.

Жаккард маталары берік және берік, аз созылу мен тозуға ие, түсін жақсы сақтайды және температураның өзгеруіне аздап сезімтал. Жаккард — ең қымбат маталардың бірі, өйткені оны өндіру көп еңбекті қажет етеді.

Тығыз матаға күрделі тоқу нәтижесінде алынған ерекше рельефтік үлгі гобеленге ұқсайды. Тоқымада қолданылатын жіптер неғұрлым қалың болса, мата соғұрлым берік болады.

Жаккарды тоқылған маталарға күтім жасау ережелері кең таралған. Бейтарап жуғыш заттарды қолданып және төмен температурада (+30 °C) жуу жақсы. Ағарту және сығу немесе тікелей күн сәулесінде кептіру өте қажет емес. Теріс жағынан үтіктеген дұрыс.

Өндіріс
-------

Матаның бұл түрін жасағанда бояудың екі әдісі қолданылады. Бірінші әдіс: жіптер алдын ала боялған. Бұл әдіс матаны әсіресе берік етеді. Екіншіден: дайын матаға басылған үлгі жағылады, содан кейін өрнек салынған матаны тікелей арнайы бояулармен, кейде арнайы сіңдірулерді қолдана отырып бояйды. Екінші әдіс аралас маталардан жаккард матасын өндіруде қолданылады (мысалы, мақта мен полиэфирді біріктіргенде).

Қолданылуы
----------

Жаккард матасының үстел мен төсек жаймаларын, перделерді, киімдерді тігуде, матрастар мен автокреслолардың жамылғыларын тігуде, жұмсақ жиһаздарды қаптауда, итарқа, галстук, таспа мен өрім жасауда кеңінен қолданылады.

Түрлері
-------

* Созылған жаккард — «тыныс алатын» әсері бар заманауи жоғары серпімді мата.
* Мақта жаккарды

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Мартынова А. А. Ятченко О. Ф. Васильев А. В.* Матаны өндіру технологиясы. — 1-е изд. Учебник для НПО. —  М.: Академия, 2007. — Б. 112. — 304 б. — ISBN 978-5-7695-2967-2.

Әдебиеттер
----------

* Андреева Р. П. Жаккард, жаккард мата, жаккард тоқыма // Сән энциклопедиясы. — СПб.: Литера, 1997. — С. 164. — ISBN 5-86617-030-2.
* Жаккард маталары // Тауар сөздігі / И. А. Пугачёв (бас редактор). — М.: Мемлекеттік сауда әдебиеті баспасы, 1957. — Т. II. — Стб. 780—790. — 567 с.
* Мартынова А. А. Ятченко О. Ф. Васильев А. В. Матаны өндіру технологиясы. — 1-е изд. Учебник для НПО. — М.: Академия, 2007. — С. 112—123. — 304 с. — ISBN 978-5-7695-2967-2.
Люси – афар австролопитек ұрғашысының қанқасы. Оны 1974 жылы 24 қарашада Эфиопиядағы Аваш өзенінің маңынан Кливленд табиғи тарих мұражайының кураторы Дональд Джохансон бастаған француз-америкалық экспедициясы кезінде тапқан. Люси - өзі тектестердің ішінде ғылымға белгілі алғашқы өкілдерінің бірі. Зерттеулер нәтижесі бойынша ол 3,2 млн жыл бұрын өмір сүрген.

Ашылу тарихы
------------

1960 жылдардың аяғы мен 1970 жылдардың басында Эфиопиядағы антропологиялық экспедицияларда Омо өзенінің алқабынан көптеген африка австролопитектері тектес австролопитектердің қанқа қалдықтары табылды. Мұндай қалдықтар басқа жерлерден де табылған, мысалы, Кенияда Туркан көлінің маңында. 1972-1974 жж. Афардан үлкен ұрғашысының жүздеген қанқа қалдықтарын француз-америкалық экспедициясының мүшелері тауып алған. Қанқаның 40% сақталынуы - антропологияда таңқаларлық жағдай. Өз табыстарына риза болған ғалымдар магнитафонда ойналып тұрған The Beatles тобының «Lucy in the Sky with Diamonds» әнінің құрметіне «Люси» деп ат қойды. Люсидің пластикалық көшірмесі Эфиопияда Аддис Абеба Ұлттық мұражайында қойылған.

Сипаттамасы
-----------

Люсидің бойы – 105 см, салмағы – 27 кг. Миы өте кішкентай (400 см³ шамасында); жамбас пен аяқ сүйектері адамдікіне ұқсағанына қарағанда, олар тік жүрген. Зерттеу нәтижесі тісіне қарап, Люси 25-30 жасында қайтыс болған дейді.
**Қалқаман Айымғазыұлы Сарин** (2 қаңтар 1978 жыл, Семей облысы, Абай ауданы, Архат ауылы) — ақын, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі, Шалқар радиосының директоры.

Өмірбаяны
---------

1998 жылы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия университетін тәмамдаған.
1998 - 2008 ж.ж. – ҚазҰМА әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының оқытушысы.
2012-2014 жж. – Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия университеті, тарих ғылымдарының магистрі.
2014-2015 ж.ж. - Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия университеті ректорының кеңесшісі.
2013-2015 ж.ж. – «Астана» телеарнасында «Кеш емес» саяси-әлеуметтік ток-шоудың жүргізушісі.
2016-2017 ж.ж. - «Қазақстан» Ұлттық арнасы «Ой-толғау» танымдық бағдарламасының жүргізушісі.
2016-2018 ж.ж. - ҚР «Атамекен» Ұлттық Кәсіпкерлер Палатасы жанынан құрылған «Атамекен» пікірсайыс клубының жетекшісі.
2008-2017 ж.ж.- Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия университеті, Қазақстан тарихы кафедрасының аға-оқытушысы
2017-2019 ж.ж.- Қазақ радиосында "Қауырсын ғалам" бағдарламасының жүргізушісі.
2018-2019 ж.ж. - "Шалқар" ұлттық радиосының директоры.
2019-2023 ж.ж. - Өскемен қаласы мәдениет және тілдерді дамыту бөлімі басшысы.
2012 жыл Қазақстан жазушылар одағының мүшесі.
2015 жыл «Нұр Отан» Халықтық Демократиялық Партиясы мүшесі.

Жетістіктері
------------

2008 ж. Республикалық «Шабыт» жастар фестивалінің лауреаты.
2009 ж. Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс аясында 30 тамыз – Конституция күніне орай өткізілген республикалық ақындар мүшәйрасының жеңімпазы.
2010 ж. Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі Тіл комитеті ұйымдастырған «Туған тілім – тұғырым» атты халықаралық мүшәйраның жүлдегері.
2010 ж. «Алтын қалам» әдеби сыйлығының жүлдегері.
2012 ж. ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты.
2015 ж. Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті – Елбасы Қоры сыйлығының лауреаты.
2023 ж. 20 қазан Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы берілді.

Шығармашылығы
-------------

«Арманымның бейнесі» жыр жинағы (Астана, «Нұра Астана» баспасы, 2011).
«Жібек сезім – Жүрек сөзім» үнтаспа жинағы (Алматы, «ЕЛ» продюсерлік орталығы, 2011).
«Құс жолындағы керуен» (Астана, «Профи Медиа» баспасы, 2014)
«Екеуіміз» (Астана, «Qalamger.kz» баспасы, 2019)
«Ғазал-ғұмыр» (Алматы, «Дәуір» баспасы, 2021)
«Мойындау» (Астана, «Фолиант» баспасы, 2022) жыр жинақтарының авторы.
2011 жыл 2-ші қараша - Астана қаласы Конгресс-холл сарайында Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналған «Арманымның бейнесі» атты әдеби-сазды шығармашылық кеші өтті.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Дереккөздер
-----------
**Өсімақы** – төлемдер мен жарналар төлеу мерзімін бұзғаны үшін заң жүзінде белгіленген қаржы шарасы. Міндеттемелерді орындау мерзімі кешіктірілген жағдайда ақшалай айыппұл түрінде қолданылады. Оның мөлшері әдетте уақыты өтіп кеткен төлем сомасының пайызы есебімен айқындалады. Қазақстан Республикасында салықтарды төлеу мерзімі кешіктірілген жағдайда Өсімақы Ұлттық банк төлеу күні белгілеген қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің кешіктірілген әр күн үшін 1‚5 еселенген мөлшерінде өндіріп алынады. Айталық‚ төлеу күні белгіленген қайта қаржыландыру мөлшерлемесі жылдық мөлшерлеменің 40%-ы болады‚ бересі сомасы 100‚0 мың теңге‚ кешіктірілген күн саны – 25‚ есеп айырысу былайша жүргізіледі: Өсімақы мөлшерлемесі = =401‚5:365 = күніне 0‚16 теңге; Өсімақы сомасы = (100000
0‚1625):100=4000‚0 теңге. Өсімақы мынадай тәртіппен төленеді: бюджетке және бюджеттен тыс қорларға төленген Өсімақы мен айыппұлдардың сомасы жылдық жиынтық табыстан шегерілуге тиіс емес.
**Арба** — *ертеде әскери көлік ретінде қолданылған, кейін жол жүруге, жүк тасуға, сондай-ақ уақытша жылжымалы тұрғынжай ретінде пайдалануға арналған көне көлік түрі.* Соғыс қимылдарына, әр түрлі рәсімдер атқаруға, спорт жарыстарына қолданылған әскери арбалар Вавилон өңіріндегі көне Киш қаласы орнынан (қазіргі Охеймир қалашығы, Ирак), шумерлердің қала-мемлекеті Үрімнен (Ур, қазіргі Тель-Мукайяр қалашығы, Ирак), Кавказдан, т.б. жерлерден табылды. Олар біздің заманымыздарн бұрынғы 3 мыңжылдықтың ақырында, тіпті одан да бұрын қолданылған. Әскери арбалар Шығыстағы ежелгі мемлекеттерде (Мысыр, Ассирия, Персия, Қытай, Үндістан, т.б.) ұрыс кезінде кеңінен пайдаланылды. Әскери арбаның бірнеше түрі болған. Жалғыз не екі ат жегілген қос доңғалақты арбада екі жауынгер – ат айдаушы және найза, қылыш, садақпен қаруланған сарбаз отырған. Төрт ат жегілетін төрт доңғалақты әскери арбалардың тертесіне найза, дөңгелек оқтықтарына шалғы бекітілген. Аттарға сауыт-жабу жабылған. Арбалы әскер алдыңғы шепте әрекет етті. Жаяу әскер олардың соңынан жүріп отырды. 
Көшпелі халықтар арбаны қорғаныс құралы ретінде де пайдаланды. Арбалы көш жау шабуылы кезінде дөңгелек шеңбер жасап, қорғаныс шебін құрған. Ат жалын тартып міне алатындар «қорған» сыртында тұрып айқасқа кіріседі. Бұл сонау сақ, ғұн дәуірлерінен бері келе жатқан үрдіс.
Ертедегі сақ-скифтер жазда жайлауға, күзде күзеуге, қыста қыстауға арбамен көшіп-қонды. Жеңіл арбаларға (күймелердің әуелгі түрі) парлап ат жекті, ал жүк арбаларына мойынтұрықты қос өгіз жегілді.
568-ші жылы Батыс түрік қағанатының билеушісі Дизабул Истеми қағанның қабылдауында болған Византия елшісі Земарх, қағанның ою-өрнектермен безендіріліп, жібек маталармен әсемделген шатыр ішінде, доңғалақты биік тақта отырғанын жазады. Бұл қағанның көші-қонда, жорықта қолданатын тақ орнатылған күймелі арбасы болса керек. Күйме – арба үстіне ағаштан қиып жасаған, ішін киізбен қаптаған терезелі, доңғалақты әрі көлік, әрі үй. Оған екі не бірнеше ат жегеді. Арбаның ағаштан қиып жасаған әр түрлі күймесі болады. Күймені ішінен киізбен не басқа нәрсемен қаптап қояды. Күйменің ішінде ұйықтауға да, тамақ ішуге де, жазуға да болады.
Орта Азия мен Таяу Шығыс елдерінде арық-атызды жерлермен жүк тасу үшін доңғалақтарының диаметрі 2 метрге дейін жететін қос доңғалақты арбалар пайдаланылған. Оларды қазақтар «қоқан арба» деп атаған. Сол «қоқан арбалардың» бірі Қожа Ахмет Иасауи кесенесі жанындағы мұражай-үйде тұр. Жеңіл арбалар негізінен жол жүруге арналады. Арба түрлері шаруашылық, тұрмыс қажеттіліктеріне байланысты үнемі жетілдіріліп отырған. Қазіргі кезде де жер-жерде жеміс, көкөніс, сүт, жұмыртқа, т.б. азық-түлік өнімдерін тасу үшін пневматикалық шиналармен, шарикті подшипниктермен жабдықталған қос доңғалақты, төрт доңғалақты жүк арбалары қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Transport Tower** ғимараты немесе **Оттық** немесе **Зажигалка** — Астана қаласында орналасқан əкімшілік ғимарат. Ол Қазақстандағы 10 биік ғимараттар тобына кіреді.

Архитектурасы
-------------

2003 жылы қолданысқа берілген ғимарт 36 қабаттан тұрады, биіктігі 155 метр. Жоғарғы қабаттарға көтерілетін адамдар ағынын реттеу үшін ғимаратта 10 лифт жұмыс істейді. Ғимаратта 150 адамдық дәмхана, 300 орындық конференц-зал бар.

Ғимаратта болған төтенше жағдайлар
----------------------------------

Халық арасында «оттық» аталып кеткен ғимарат өз тарихында екі рет өртке оранды. Қолданысқа берілгенге дейін 2003 жылы құрылыс жұмыстары барысында жоғарғы қабаттардың бірінен өрт шыққан. Ресми деректерге қарағанда өрттің шығуына дәнекерлеу жұмыстары себеп болған. 4 техникалық және 32 қолданыстағы қабаты бар ғимараттан 2006 жылы тағы да өрт шықты. Өрт сөндіруге 148 адам және 32 арнайы техника қатсысқан. Нәтижесінде 6 өрт сөндіруші шыны сынықтарынан зардап шегіп, екі қызметкерге иіс тиген.

Дереккөздер
-----------



* Мұрағатталған 30 қазанның 2017 жылы.
* "Kazakhstan , discovery mystery " ; 25 бет
**Әулие шіркеуі** **Эндрю Кристе** (гр. *Μονή του Άγίου Άνδρέου ἐν τῆ Κρίσει*) — Мәрмәр теңізінің жағасында, Стамбулдың жетінші төбесінің баурайында орналасқан шіркеу.

Дәстүр бойынша, император Феодосий II-нің тақуа қарындасы Аркадия Сатурнин қақпасынан 600 метр қашықтықта Әулие монастырының негізін қалады. Бірінші Андрей шақырылған. Тарихи құжаттарда ол алғаш рет 792 жылы «Кристегі Эндрю» монастырьі ретінде аталды. Иконокластардың қолынан қайтыс болғаннан кейін, Сент. Криттік Андрей, оның реликтері ұқсас атаумен монастырьге орналастырылды, ол кейіннен осы шейіттің құрметіне қайта бағышталды.

Василий I кезінде собор шіркеуі толығымен қайта салынды. Латын тілін ондаған жылдар бойы елеусіз қалдырғаннан кейін, монастырьді 1284 жылы Михаил VIII-тің жиені Феодора қайта ашты, ол мұнда монастырьлық ант берді. Палеологтар астындағы «әйелдер шіркеуінің» жай-күйі туралы ақпарат өте аз және негізінен Әулие Пётрдің реликтері бар ғибадатханаға үнемі баратын ресейлік қажылардың саяхат Андрей Криттік жазбаларынан алынған.

Ғибадатхана 1486-1491 жылдар аралығында Сұлтанның осы есімді алған уәзірінің талабымен **Мұстафа Паша мешітіне** (түрікше: *Koca Mustafa Paşa Camii*) айналдырылды. Ол 1512 жылы өлім жазасына кесіліп, мешіт дервиштерге берілді. Сұлтан І Селим Топкапы сарайын кеңейту үшін мешітті бұзуға шешім қабылдағанда, дервиштер оған қарсы болып, осылайша Византия сәулетінің інжу-маржанын сақтап қалды.

Османлы дәуірінде ғимарат айтарлықтай қайта құрудан өтті. 17-18 ғасырларда төртбұрыш әртүрлі кеңейтулермен қоршалған, оның ішінде медресе мен бағана тәрізді субұрқақ бар. 1766 жылғы жер сілкінісінен кейін күмбез толығымен қалпына келтірілді, ал 19 ғасырда кіреберіс пен қоршау қайта салынды. Ең соңғы реставрация 1953 жылы жүргізілді, бірақ Османлы кезеңінің барлық қабаттары бүлінбеген күйде сақталды.

Сілтемелер
----------

* 3dmekanlar жанындағы Кожа Мұстафа Паша мешіті(Түрікше)
*Басқа мағыналар үшін Тақтар ойыны деген бетті қараңыз.*
**Тақтар ойыны** (ағылш. *Game of Thrones*) — жазушы Джордж Мартиннің "Мұз бен от жыры" атты романдар желісі бойынша түсірілген фэнтези жанрындағы америкалық драмалық телесериал. 

  

Сериал Дэвид Бениофф және Д. Б. Уайсстың басшылығымен HBO телеарнасы үшін түсіріледі. Телесериал түсірілімі бірнеше елдерде жүруде, солардың ішінде Солтүстік Ирландия, Мальта, Хорватия, Исландия және Марокко бар. АҚШ-та алғашқы маусымының тұсаукесері HBO арнасында 2011 жылы 17 сәуірде өтті; 2014 жылы барлық төрт маусымы көрсетілді.

"Тақтар ойынының" жүрісі ортағасырлық Еуропаны еске түсіретін ойдан шығарылған әлемде өрбиді, бірақ ол әлемде жыл мезгілдері бірнеше жылдарға созылады. Сериалда іс-әрекет ұзақ жаздың соңында басталады. Сериалда бір уақытта көп кейіпкер көрсетіледі және бір 
-бірімен байланысты бірнеше сюжет желісі өрбиді. Олардың біреуі бірнеше беделді әулеттердің патшалық тағы үшін шайқасқа арналса, басқасы елдің солтүстігіндегі ескі Қорғанды күзететін жұтаң жолдастық, табиғаттан тыс күштерге қарсылық туралы, ал үшіншісі отанына оралу үшін шығыс елдерінде өзіне одақтас іздеп жүрген қуғындалған ханшайым Дейенерис Таргариен туралы. Сериалда қиял-ғажайып жаратылыстар да көрсетіледі: айдаһарлар және аруақтар. "Тақтар ойыны" үшін өте жаман және өте жақсы кейіпкерлердің болмауы, көптеген қаһармандар әртүрлі әрекеттер жасап, көрермен күтпеген сәтте өліп қалуы ғажап емес. Сериалда саясат, дін, азаматтық соғыс, әйелдердің қоғамдағы орны және қылмыс пен жаза тақырыптары қамтылған. Сериал үшін арнайы бірнеше жасанды тілдер жасалған, солардың ішінде дотраки тілі де бар.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* "Тақтар ойыны" Киностан сайтында Мұрағатталған 5 тамыздың 2016 жылы.
Церера
Плутон
**Ергежейлі планеталар** — Күнді басқа планеталар секілді айналып жүретін, алайда айналасына жарық шығармайтын планеталар. Халықаралық астрономиялық одақ (ХАО) 2006 жылы «ергежейлі планеталар» деген терминді қабылдады. Сол жылы Күн жүйесінің тоғызыншы және ең шеткі планетасы саналған, Койпер белдеуі жанында айналып жүретін Плутонның статусы да ергежейлі планета деп өзгертілді.

### Плутон

Койпер белдеуінде, Күннен 5 906 372 947 шақырым қашықтықта айналып жүреді. Ол Күнді эллипс тәрізді орбита бойымен айналады. Бір рет айналып шығуға шамамен 248 жыл кетеді. Плутонда негізгі бөлігі метан мұзынан тұратын жұқа атмосфер бар. Бұл планетаның Харон, Гидра, және Никс деген үш айы бар. Плутонның беті - Күн жүйесіндегі ең салқын аймақтардың бірі. Ондағы температура шамамен -2250С деген болжам бар. Плутонды 1930 жылы америкалық астроном Клайд Томбо ашты.

### Плутоидтар

Плутонға ұқсас, Нептун орбитасынан шетірек айналып жүретін ергежейлі планеталар Плутоидтар деп аталды. Бұл терминді ХАО 2008 жылы қабылдады. Қазіргі уақытта Плутон, Эрида, Макемаке және Хаумеа деген төрт плутоид белгілі.

Эрида

### Эрида

Эриданы 2005 жылдың шілдесінде Калифорния технология институтының астрономы Майк Браун бастаған астрономдар тобы анықтады. Оның диаметрі 3 000 шақырымға жуық. 2006 жылдың 24 тамызында ХАО оны ергежейлі планеталар категориясына енгізді.

Макемаке

### Макемаке

Макемаке — ең үлкен ергежейлі планеталардың бірі. Бұл планетаны 2005 жылдың 31 наурызында Майк Браун бастаған астрономдар тобы анықтады. Макемаке Плутон және Эридаға қарағанда кішірек келеді. Ғалымдардың ойынша, оның диаметрі 1 300-ден 1 900 шақырымға дейін жетеді.

Хаумеа

###  Хаумеа

Хаумеа — Гавай аңыздарындағы дүниеге бала келуіне көмектесетін құдайдың атымен аталған ергежейлі планета. Оның пішіні сопақша, орбитасы Күннен өте алыста, Койпер жолағында орналасқан. Хаумеаның Күнді бір рет айналып шығуы үшін 285 жыл кетеді. Бұл ергежейлі планетаның Хиака және Намака деген екі айы бар. Олардың екеуі де 2005 жылы ашылған.

### Церера

Церера бұрын астероид саналатын, 2006 жылы ергежейлі планета санатына енгізілді. Ол астероидтар жолағында орналасқан және сол жолақтағы ең үлкен дене болып есептеледі. Церераны 1801 жылдың 1 қаңтарында Джузеппе Пиацци ашты.

Дереккөздер
-----------

Планеталар энциклопедиясы
Игорь Бочкин, 2002
**Игорь Иванович Бочкин** – совет, орыс театр- және киноактері. 1995 жылы Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі, 2005 жылы Ресей Федерациясының халық әртісі атағын алады.

Биографиясы
-----------

Игорь Бочкин 1957 жылы 17 ақпанда Мәскеуде дүниеге келеді. *«Огоньки»* және *"Красно солнышко"* фильміне 15 жасында түседі. Режиссер Борис Рыцаревтың ассистенті Бочкинді кинотеатрда байқап, киноға шақырады. 
1981 жылы Мемлекеттік театр өнер институтын тәмамдайды. Институтты бітіргеннен кейін Н.В. Гоголь атындағы театр құрамында болып, 1990 жылға дейін сол жерде қызмет атқарады. Одан кейін Пушкин атындағы драма театрына ауысады.

Жеке өмірі
----------

Игорь Бочкиннің бірінші әйелі өзінің курстасы және Авраамия Завенягиннің немересі Алиса Завенягина. Алайда институтты бітіргеннен кейін екеуі ажырасып кетеді. Екінші әйелі Светлана. Екеуінің Саша атты қызы туылады. Бір жарым жылдан кейін Светлана шетелге кетіп қалады. Үшінші әйелі Светлана Зубкова. Екеуі 14 жыл бірге тұрады. Төртінші рет актриса және режиссер Анна Легчиловаға үйленеді.

Театрда сомдаған рөлдері
------------------------

Н.В. Гоголь атындағы Мәскеу драма театры 

* «Берег» по одноименному роману Юрия Бондарева — Княжко[6]
* «Пролетая над гнездом кукушки» по мотивам романа «Пролетая над гнездом кукушки» Кена Кизи — Вождь
* «Район посадки неизвестен» по пьесе Владимира Губарева «Особый полет» — Николай

А.С. Пушкин атындағы Мәскеу драма театры 

* Альбер Камюдің «Праведные»пьесасы бойынша «Террористы» — Янек
* «Царь Эдип» Софокла — Эдип
* Леонида Зориннің «Варшавская мелодия»— Виктор
* Александра Галиннің «Наваждение»— Фёдор
* Олег Даниловтың «Путники в ночи»— Сергей Куприянов
* Петр Розенфельдтің пьесасы бойынша «Пули над Бродвеем»,— Чич
* А.Вампиловтың «Прошлым летом в Чулимске»— режиссёр-постановщик

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Эдвард Александер Макдауэлл** (ағылш. *Edward Alexander MacDowell*; 18 желтоқсан 1860 жыл – 23 қаңтар 1908 жыл) — американдық сазгер және кеш романтизм кезеңінің пианисті. Ол өзінің екінші фортепианолық концертімен және "*орман эскиздері*", "*теңіз пьесалары*" және "*Жаңа Англия Идилдері*" фортепианолық сюиталарымен танымал болды. "*Орман эскиздері* "оның ең танымал "*жабайы раушанға*" арналған қысқа пьесасын қамтиды. 1904 жылы ол американдық өнер және әдебиет академиясына мүшелікке ие болған алғашқы жеті американдықтың бірі болды. .

Жасы сегізге толғанда ол фортепьяно сабағын оқуды бастаған. Кейінгі оқуын Германияда жалғастырғанда композитор Иоахима Раффа (Raff; 1822-82) жақсы әсерде болып, фортепьяно концертіне жазылуына көндіріп (1882), сонан соң Макдауэлдің шығармаларын орындауы мен жариялануына көмек көрсеткен Ф.Листпен танысады. 

1888 жылы Макдауэлл өз әйелімен АҚШ-на оралады, және 1896 жылы Колумбия университетінің музыка саласындағы алғашқы профессоры болады. 1904 жылы сал ауыруына ұшырағаннан соң, ән шығару мен орындаудан қабілеттілігінен айырылып, ақылынан адасып, 47 жасында қаза тапты. 

Композитордың жазғы үйі Питербордың Нью-Хэмпшир штатында орналасқан, қайтыс болған соң ол үй Макдауэлл көкемдік калониясына айналды. 
Көптеген белгілі жұмыстары: фортепьяно ре-минорға арналған (Second Piano Concerto in D Minor, 1886) 2-ші концерті, екінші («Үнділік») сюитасы (Second Orchestral («Indian») Suite); және фортепьяноға арналған жинақтар т.б. Орман искизі (Woodland Sketches; 1896) мен Теңіз пьесасы (Sen Pieces; 1898).

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Испан тілі** (ис. *idioma español*), немесе **Кастиль тілі** (ис. *castellano*) — Испания, Оңтүстік, Орталық Америка (Гаити, Гайана, Суринам, Кіші Антиль аралдарын қоспағанда) мен Мексиканың, Кубаның (барлығы 20 елдің) әдеби және ресми тілі. Сондай-ақ, испан тілі Перуде (кечуа тілімен қатар), Боливияда (кечуа және аймара тілдерімен қатар), Пуэрто-Рикода (ағылшын тілімен қатар) ресми тіл болып саналады. Үнді-Еуропа тілдері шоғырының роман тілдері тобына жатады. Испан тілі Испанияның бұрынғы отарлары – Танжерде (Марокко), Филиппин аралдарында (тагил тілімен қатар) қолданылады. Балқан түбегінде және Орта Шығыста көне испан тілі кездеседі. Испан тілі екі диалектілік топқа (солтүстік және оңтүстік) бөлінеді. Латын Америкасы тұрғындары тілінің лексикасы мен сөздерінің айтылуында өзгешелік бар. Испан тілі Пиреней түбегіне 2-Пуни соғысы кезінде (б.з.б. 218 – 201) римдіктердің келуіне байланысты тарады. Испан әдеби тілінің қалыптасуына кастиль диалектісі негіз болғандықтан, ол көп уақыт кастиль тілі деп аталды. Қазіргі испан тілінде 5 дауысты, 18 дауыссыз (16 қатаң, 2 ұяң) дыбыс бар. Зат есім, сын есім есептелмейді. Етістік формалары өте күрделі. Жазуда латын әліпбиін қолданады. Испан тілінде дүние жүзі бойынша 250 млн. адам сөйлейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Шәріпова** Нәдия Әбдірахманқызы (11.11.1931, Алматы — 11.2.2006, сонда) — әнші (меццо-сопрано), педагог, Қазақстанның халық артисі (1997). Ұлты — татар. 1957 ж. Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген. Шәріпова ән орындауда өзінің жоғары кәсіби шеберлігімен ерекше көзге түсті. Оның репертуарынан қазақ әндерімен ("Ақдариға", "Айттым сәлем, қаламқас", "Алқоңыр", "Ғашығым", "Қараторғай", "Майра", "Назқоңыр", т.б.) қатар орыс, итальян, т.б. елдердің ескілікті классик. музыкалық туындылары, сондай-ақ халық әндері де елеулі орын алды. Орындаған таңдаулы партиялары қатарында Евфросинья (Д.Б. Кабалевский, "Тарастың отбасы"), Ольга (П.И.Чайковский, "Евгений Онегин"), Орфей (К.В. Глюк, "Орфей мен Эвридика"), Лола (П.Масканьи, "Село намысы"), т.б. бар. Оның есімі республикада камералық-концерттік шығарм-тың үздік үлгілерін шебер орындаушы әрі насихаттаушы ретінде де кең танылды. Шәріпова кезінде радио мен телевизия арқылы Қазақстан композиторларының шығармаларын насихаттау ісіне белсене қатысты.

1958 жылдан педогогялық қызметпен шұғылданған: Алматы мемлекеттік консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) ән кафедрасы бойынша педагог, вокалдық-хор ф-тінің деканы (1976 — 1996), проф. (1981) болып, маман әншілерді тәрбиелеу ісінде аса елеулі еңбек сіңірді. Шәріпованың шәкірттері: Ә.Дінішев, Р.Жұбатұрова, П.К. Кесоглу, А.Yмбетәлиев, Е.Хасанғалиев, Л.В. Дороховская, В.В. Ли, А.Оспанова, Б.Сәмединова, Қ.Шойынбаев, т.б. "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

Сілтемелер
----------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.
*Басқа мағыналар үшін Құдайкөл деген бетті қараңыз.*
**Құдайкөл** – Ертіс алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты аумақта, Құдайкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 14 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Теңіз деңгейінен 94 м биіктікте, ауданы 10,8 км2, ұзындығы 4,2 км, енді жері 3,4 км, жағалауының ұзындығы 14,6 км. Көл жағалауы жазық, оңтүстік батысы батпақты сор. Көлге шығысынан шағын өзен құяды. Суы көктемде ғана мал суғаруға жарайды. Төңірегі – шабындық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Ротаннан орындықтар тоқу
**Ротан** (ағылшын тілінде «rattan» және малай тілінде «rotan») — оңтүстік-батыс Азияның тропикалық ормандарында (Малайзия мен Индонезия) өсетін ротан 
пальмасын өңдеу арқылы алынған табиғи материал. Ротан деп пальма ағаштарының кептірілген және өңделген өркендері мен сабақтарын атайды. Бұл беріктігі мен пластикасы жоғары материал.
Табиғи ротанды соншалықты жұқа және икемді етіп жасауға болады, индонезиялық аборигендер бұрыннан күнделікті киімдерін ротаннан тіккен. Сондай-ақ, Оңтүстік-Шығыс Азия тұрғындары құрылыста ротанды жиі пайдаланады және олар үйлердің төбесін табиғи ротанның лианасымен жабады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Что такое ротанг и как его применяют в мебельном производстве?
2. ↑  Что такое ротанг? Его плюсы и минусы
**Мария Жуан Пиреш** (порт. *Maria João Pires*, 23 шілде 1944, Лиссабон) — португалдық пианошы.

Өмірбаяны
---------

Жеті жасында Моцарттың концерттерін орындауымен өнер көрсетті, ал тоғыз жасында Португалияның Жасөспірімдер музыкалық сыйлығына ие болды. Оның ұстаздары Кампуш Коэлью және Франсин Бенуа болған Лиссабон консерваториясын бітірген, кейін, Гюльбенкян Қорының степендиясы бойынша Мюнхен қаласында Росиль Шмидтте және Ганновер қаласында Карл Энгелде оқуын жалғастырды. 1970 жылы Брюссельде өткен Бетховеннің 200 жылдық мерейтойына арналған байқауының жеңімпазы атанды. Мануэл де Оливейраның бірнеше фильмдерінде музыкантшылар рөлдерін сомдаған. Каштелу-Бранкуде *Centro de Belgais para o Estudo das Artes* Халықаралық көркем орталығын негіздеді.

2005 жылы инфарктты басынан өткерді. 2006 жылға дейін Бразилиядағы Салвадор қаласының маңында тұрған, Бразилия азаматтығына ие. Қазіргі кезде швейцариялық Делемон қаласының жанында тұрады.

Репертуары
----------

Мария Пирештың репертуарында Бах, Моцарт, Бетховен, Шуберт, Шуман, Фредерик Шопен, Григ, Брамс туындылары бар.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* На сайте *Deutsche Grammophon* Мұрағатталған 7 қазанның 2012 жылы.
* На сайте IMDB
**Мұрақ** — Жай уақытта киюге қолайсыз. Мұрақ жайында мақал-мәтелдер көп. «Хандар киер мұрақты, қараша киер құрақты», «Қалмақ абзалы - мұрақ, көрпе абзалы құрақ», - дейді. Мұраққа қарап халқы мансапты адамды айырады. Мұрақ қалпағын елбасы, төре, билер киген. Мұрақты оюлап, өрнектеп, әртүрлі алтын-кемістелген жіптермен тігеді. Ою-өрнек жібіне қарай мұрақтар жылтырып көрінеді. Мұрақты шошақ қалпақтың сыртынан киген. Мұрақты көбіне иесі әртүрлі жиын, ас, ғұрыптық шараларда, жиналыс, той-томалақ, сән-салтанатқа киеді. (Б. Кәмалашұлы. Қазақтың байырғы салт-дәстүрлері. Өлгий, 2005).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың ұлттық киімдері: Баскиімдер, құраст. - Хинаят Б. Сужикова А. - Алматы: «Алматыкітап» баспасы, 2007. - 50 б. ISBN 9965-24-811-7
**Вандалдар мен аландар мемлекетінің флоты —** 5-6 ғасырлардағы Вандал мемлекетінің флоты.

  

Тіпті 5 ғасырдың басында Испанияда болған кезде вандалдар Жерорта теңізін айналып өтуге қызығушылық танытты. Осы кезеңде, шамамен 425 жылдан бастап, олар римдіктерден теңіз дағдыларын үйрене бастады. айтуынша, Э. Ф. Готье, ал кейіннен кемелердің экипаждары негізінен басқа ұлт өкілдерінен – пуниктер мен маврлардан тұрды, ал вандалдардың өздері тек командалық құрамды құрады. Бас қолбасшы әдетте патша болды.

Әскери-теңіз флотын 435 жылы астық тасымалдайтын карфагендік кемелерді басып алғаннан кейін Гейзерих құрды. Осылайша, А. И. Корсунский мен Р. Гюнтер атап өткендей, бұл король Батыс және Орталық Жерорта теңізі бойынша үстемдікке ие болды. 440-441 жылдары вандалдар оңтүстік Италия мен Сицилия жағалауларын тонап, содан кейін 442 жылы бүкіл аралды басып алды. 455 жылы Тибрдің сағасына келіп, Гейзерик Римді басып алып, оны екі апталық қапқа салды. Император Майорианның тұсында вандалдар Картахенадағы римдік кемелердің бір бөлігін басып алды, содан кейін Италияның жағалау аймақтарын қирату жалғасты. Олар Жерорта теңізінің шығыс бөлігінде де пайда болды. 468 жылы Вандал флоты Василисктен жеңілді, бірақ Гейзерих бес күндік бітімге қол жеткізіп, содан кейін жау кемелерін жоя алды.

Г.-И. Диснер, Вандал флотының күші сәйкес келмейтін сияқты. Патша Гейзерих 477 жылы қайтыс болғаннан кейін ол төмендеді, дегенмен бұл билеушінің өзі теңізде жеткілікті сақтықпен әскери операциялар жүргізді. Вандалдардың қатысуымен белгілі ірі теңіз шайқастары жоқ; дереккөздер әртүрлі әскери айла-тәсілдерді қолдану туралы көбірек хабарлайды — мысалы, 468 жылы отты кемелердің шабуылы.

Ең көп тарағандары әдетте 40-50 адамды тасымалдай алатын шағын кемелер болды, дегенмен вандалдарда да үлкен кемелер болды.

Негізгі теңіз базасы Карфаген мемлекетінің астанасы болды, онда кеме жасау зауыттары мен арсеналдар болды. Диснердің болжамы бойынша, Корсикада кемелердің құрылысы да жүргізілген.

Диснер атап өткендей, жалпы вандал флоты өзінің жауынгерлік тиімділігі бойынша құрлықтағы күштерден жоғары болды, дегенмен зерттеуші Вандал патшалығының теңіз күштерін жалпы асыра бағалаудан сақтанды.

Әдебиеттер
----------

**Зерттеу**
* *Диснер Г.-И.* Вандал патшалығы: көтерілу және құлдырау / онымен бірге аударылған. Санина В. Л. және Иванова С. В. — Санкт-Петербург. 2002. ISBN 5-8071-0062-X. 150-151 беттер.
* *Корсунский А. Р. Гюнтер Р.* Батыс Рим империясының құлдырауы мен өлуі және неміс патшалықтарының пайда болуы: (6 ғ. ортасына дейін) / одан аударған. М. И. Левина. — М. 1984 ж. 75, 78-79 беттер.
**Корея жүрдек теміржолы** (кор. 한국고속철도) — Оңтүстік Кореяның Корея Теміржол Корпорациясына тиесілі жүрдек пойыз теміржол жүйесі, көбіне **Korea Train eXpress, KTX** (Үлгі:Korean) деп те атайды. Құрылысы 1992 жылы Сеулден Пусанға қатынайтын жүрдек пойыз жүйесін салудан басталған. КЖТ 2004 жылғы 1 сәуірден бастап қызмет көрсетіп келеді.

Сеул бекетінен басталатын КЖТ желілері Сеул мен Йоңсан бекеті арқылы Пусанға және Куаңжуға беттейтін екі бағыт боп тармақталады. Пһёңчан қаласында болған 2018 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары кезінде қызмет ету үшін 2017 жылғы желтоқсанда Уонжудан Каңыңға қатынайтын жаңа желі салынып біткен.
**Уәкілбазар атырабы** (түрікм. *Wekilbazar etraby*) — Түрікменстанның Мары уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы — Молланепес атындағы кент.

Тарихы
------

1938 жылы желтоқсанда Түрікмен КСР **Уәкілбазар ауданы** болып құрылған. 1939 жылы қарашада Уәкілбазар ауданы жаңадан құрылған Мары облысына берілді. 1957 жылы 12 желтоқсанда Уәкілбазар ауданы таратылып, оның аумағы жартылай Мары ауданына, бір бөлігі Байрамалы ауданына берілді.

1975 жылы ақпанда Мары облысының құрамында Уәкілбазар ауданы қалпына келтірілді. 1992 жылы Уәкілбазар ауданы Уәкілбазар атырабы болып өзгертіліп, Мары уәлаятының құрамына енді.

Сілтеме
-------

* Дүниежүзілік тарихи жоба

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ведомости Верховного Совета СССР. № 2 (897), 1958 г.
*Нәкенов Сайлаухан* (1940 ж. т.), ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1986). ҚазМУ-ді бітірген (1962). Жаңа арқа ауданы Өркендеу ұжым шарында мектеп мұғалімі, дирек­торы (1959-1962), «Советтік Қарағанды» («Орталык Қазақстан») меншікті тілші (1963-1973), «Жезқазған туы» («Сарыарқа») газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары (1973-1997), Қазақ радиосының Жезқазған облысындағы меншікті тілшісі (1979-1983). Жергілікті қаламгерлердің «Құрыш» («Желкен») әдебиет бірлестігін басқарды (1978-1989). 2002 ж. бастап «Ақ жол» әдеби бірлестігінің жетекшісі. Өлендері «Жас керуен» топтамалар жинағына ентен (1976). Нәкенов - «Кұдіретті қолдар» (1977), «Жұмақтың жолы» (2001) өлеңцер жинақтарының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ данышпандары кітабы , АЛМАТЫКІТАП 2009ж.

2. ↑ Мұрағатталған 4 ақпанның 2014 жылы.
|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Ақиық ақын Ақтайлақтың ғасыр жасағанына оның:*
Екі қырық, бір он бестен асып тұрмын, 
Аяқты апыл-тапыл басып тұрмын, - дейтін өлең жолдары куә болады. | » |

**Ақтайлақ Байғараұлы** (*Ақтайлақ би*; 1720-1816) – қазақ халқының атақты шешен биі, батыры, әрі төкпе ақын. Найман тайпасының Сыбан руының Жанкөбек тармағынан шыққан, арғы бабалары атақты әділ билер болған.

Өмірбаяны
---------

Ақтайлақ бидің туған ауылы, шыққан ата-тегі жөнінде оның бүгінгі ұрпақтарының бірі, әдебиет зерттеушісі Серікқазы Қорабаев өзінің Ақтайлақ биге арнаған кітабында былай жазады:

"Семей облысының Жарма, Аякөз, Таскескен аудандарын мекендеп отырған найман ішіндегі Сыбан руының Жангөбек тармағынан шыққан Нарынбай сөзге шешен, әділ би болған екен. Оның баласы Құттыбай қазақ шежіресінде асқан шешендігіне орай *"Қу дауысты Құттыбай"* деген атпен белгілі болған. Құттыбайдан Байғара, Боран, Ботақара, Сейтен тарайды. Шетінен сөзге жүйрік, шешен болғандықтан бұл төртеуін ел арасында *"Бас ауыл"* деп атаған. Сол төрт Құттыбайдың Байғарасынан туған Ақтайлақ би заманында алдына жан салмайтын, үлкен рулардың шешендігімен бас қосқан алқалы жиындарда сөйлесіп қағысқанда бір ауыз мақалмен немесе толғау жырымен ел тоқтататындықтан қазақтың қара тілі атаныпты. Ақтайлақ би шамамен 1720 жылы қазіргі Семей облысының Абай, Жарма аудандары ортасындағы Құндызды өңірінде туып, жүзге қараған шағында дүниеден өткен екен.

Зираты
------

Зираты Аягөз ауданының "Ақши" кеңшарының жерінде.

Ұрпақтары
---------

Ақтайлақ биден тарайтын Әкімбай ақын, Кеңсебай ақын, Жарасбай ақын, Сабырбай ақын ұрпақтары бүгінде өсіп өнген. Семей, Талдықорған, Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстарында еңбек етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  (Ақтайлақ би, А; 1991 ж. 4-бет)
2. ↑  Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647
3. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
FIM-92A Stinger 
**FIM - 92 «Стингер»** (ағылш. *FIM-92 Stinger*) - америкалық тасымалды зенитті-зымыран кешені. Ол төмен ұшатын әуе нысандарын шабуылдауға арналған. Зымыран кешенін америкалық «Дженерал Динамикс» компаниясы жасап шығарған. Зенитті зымыран кешенінің 260 данасы 1979-шы жылдың ортасында дайындалды, осыдан кейін оны өндіруші компания 2250 дана шығаруға тапсырыс алды. АҚШ ол үшін 105 доллар жұмсады. 1981-ші жылы зымыран қарулы күштер қатарына алынды. «Стингер» тасымалды зенитті-зымыран кешені – 30 мемлекеттің әскери қаруы саналатын кең тараған құрылғы.

Дереккөздер
-----------

1100 қызықты деректер.
Миранда Косгроув
**Миранда Тэйлор Косгроув** (ағылш. Miranda Taylor Cosgrove, 14 мамыр, 1993, Лос-Анджелес. АҚШ) - американдық актриса және әнші. "Drake and Josh" сериалында Меган Паркер, "Рок мектебі" фильмінде Саммер Хэтауэй және "iCarly" сериалындағы рөлдерімен кең танылды.

Өмірбаяны
---------

Миранда Косгроув (Miranda Cosgrove) 1993 жылдың 14 мамырында Лос-Анджелес, Калифорнияда дүниеге келген. Миранда үш жасынан бастап билейтін және "Taste of LA" мейрамханасында ән салатын. Сол мейрамханаға келген дарын уәкілі жас Миранданың дарынына таң қалып, оған шартқа отыруды ұсынды. Миранда бірнеше Burger King, McDonalds және т.б. жарнамаларда түскен.

Оның карьерасы тек жарнамалармен шектелмеді - ол көптелген рөлдер үшін тыңдалған. Миранданың алғашқы рөлі Саммер Хэтауэй, «Школа рока» фильмі болды. Фильм Нью-Йоркте түсірілді. Кейін Миранданы "Drake and Josh" сериалындағы Меган Паркер рөліне алады. Тағы "Твои, мои и наши" фильмінде және "Unfabulous" сериалының бір сериясында түсті.

Жас актрисаның жетістіктеріне шек болмады. "Nickelodeon" арнасы Мирандаға өзінің шоуын ашып беруді шешті. Қазір ол "iCarly" сериалында бас рөлді ойнауда. Әрі "Nickelodeon" Миранданың әншілік карьерасын ойласытырып қойды. 2010 жылы Миранданың "Sparks Fly" альбомы шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  According to the State of California. California Birth Index, 1905—1995 Мұрағатталған 14 маусымның 2012 жылы.. Center for Health Statistics, California Department of Health Services, Sacramento, California.
**Моһларойим Надира** (өзб. *Моҳларойим Нодира*, лақап аттары — **Комила**, **Макнуна**; 1792 жыл, Әндіжан – 1842 жыл, Қоқан) — өзбек жазушысы, Өзбек әдебиетінің классигі, 10,000 жолдан көп шығармалар авторы, Қоқан хандығының билеушісі Омар ханның әйелі.

Өмірбаяны
---------

1992 жылғы Өзбекстан пошта маркасындағы суреті
Надира Қоқан хандығын 1810 жылдан 1822 жылы қайтыс болғанына дейін билеген Мұхаммед Омар ханның әйелі болды. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін Надира Қоқанның іс жүзіндегі билеушісі болды, өйткені оның ұлы Мұхаммед Әли хан хан тағына отырғанда жасөспірім еді. Жазушы болған Надира шығармаларын өзбек және парсы тілдерінде жазған.

Надира ұлына біршама либералдық құндылықтарды сіңіруге тырысқанына қарамастан, хан болған Мадалы қарсылас Бұхара әмірлігімен соғысқа әкелетін экспансионистік саясатты қолданатын. Надираның поэзиясы ғұламалар тарапынан қолдау алмаған және «орынсыз» деп танылатын, шығармалары табу тақырыптарды қозғайтын, соның ішінде әйелдердің қоғамдағы рөлі де баяндалатын.

Ол 1842 жылы сәуірде Бұхара ханы Насрулланың бұйрығымен Қоқан-Бұхара соғысы кезінде ұлымен бірге дарға асылды. Насрулланың оған тұрмысқа шығудан бас тартқанына ашуланғаны жайлы деректер де бар, басқа деректерде оған шариғат заңына бағынбады деген айып тағылды деп айтылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Nodira – Komila (1792-1842)  (ағыл.).  ziyouz.uz (29 September 2012).
2. ↑  Qodirova, Mahbuba (2005). "Nodira" (in uz). *Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi*. Toshkent.
3. ↑  "Uzbek Literature". *Encyclopædia Britannica*.. Retrieved 1 March 2013.
4. ↑  *Hanks Reuel R.* Central Asia: A Global Studies Handbook —  ABC-CLIO. — P. 138. — ISBN 9781851096565.
5. ↑  *Starr S. Frederick* Ferghana Valley: The Heart of Central Asia —  Routledge. — P. 34. — ISBN 9781317470663.
6. ↑  Nodira Beg (EN).
7. ↑  Махлар-айим Надира (1792-1842)  (орыс.) (3 сентября 2012).
**Винкстер клубы** — Nickelodeon шығарған қиял-ғажайып мультсериал.

Алғашқы сериясы 2004 жылы Италияда көрсетілді. Режиссері — Иджинио Страффи.

Басты кейіпкерлер
-----------------

**Блум** — Айдаһар отының перизаты.

Блум 10 желтоқсанда Домино планетасында туды, бірақ Жерде өсіп, тәрбие алды. Ол Винкстер клубының негізін қалады. Ол кітап оқуды және тамақ дайындауды ұнатады. Оның басты құндылығы — жанұя. Ол клубтағы қыздардың ішінде ең мықтысы.

**Муза** — әуен перизаты.

Муза 30 мамырда туды. Ол үнемі құлаққаптармен жүреді, билеуді ұнатады, флейтада жақсы ойнайды. Винкстердің өз музыкалық тобын құрастыруға себепші болды.

**Текна** — технология перизаты.

Ол 16 желтоқсанда туды. Гаджеттерді және дельфиндерді қатты жақсы көреді. Әр мәселеге ұқыпты қарайды және шешімдерді логикалық тұрғыдан айтып ұсынады. Киім-кешекке онша үйір емес.

**Флора** — табиғат перизаты.

Ол 1 наурызда туды. Табиғаттан басқа поэзияны және сурет салуды ұнатады. Өсімдіктерден күш сұрай алады.

**Лейла** — толқындар перизаты.

Ол 15 маусымда туды. Билеу мен спортпен шұғылдануға үйір. Ол екпінді, бірақ қыңыр адам. Ол жаулармен шайқасқанда, Морфикс деген ерекше сұйықтықты қолданады.

**Стелла** — жарық күн перизаты.

Стелла 18 тамызда туды. Ол Солярия ғаламшарының ханшайымы. Ең креативалық қыз болып, әрдайым шоппинг жасауға асығады. Оның гардеробы дүниеде ең зор болып саналады. Ол оқуды онша ұнатпайды, оның орнына балалармен жүргенді дұрыс деп көреді.

Құдіретті күштер
----------------

* Чармикс — осал қасиеттерін жеңгенде пайда болатын трансформация, ол сиқырды сиқырлы емес әлемдерде қолдануға мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Stefania Olivieri. Winx Club. Guida al mondo magico. — Mondadori, 2019. — ISBN 978-8-8047-1582-5.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Клуб сайты
Қалқанды боз жылан
------------------

Қалқанды боз жылан - жартылай суда тіршілік ететін жылан. Жер бетінде 65 - ке тарта түрі бар. 

**Қоректенуі**

Боз жыландарды көбіне күндіз кездестіруге болады, дегенмен жаз мезгілінде кейде күн батқаннан кейін қорек іздеуге шығады. Бақалармен, кеміргіштермен,кесірткелермен, ұсақ құстармен қоректенеді. Жемтігін еліктіру үшін құйрығын сілкілейді. Қызуқанды болғанымен, мазасын алмаған жағдайда қорегінен басқаларға өздігінен тиіспейді. 

**Түрі**

Бастары үшбұрыш тәрізді, көзінің үстінде қоңыр сызықтары, эллипстік қарашығы бар. Әдетте ұзындықтары 61 - 122 см аралығында болады. Түстері құбылмалы. Жас қалқанды жыландар бурыл, жіңішке, құйрықтарының ұшы сары болып келеді. Ересектерінің түсі қою, ал кішкентай жыландардікі қанық. Қалқанды боз жылан аузының айналасындағы ақ қалқанына байланысты осылай аталған. Қалқандары - қорғанышы. Жақ сүйектері үлкен, бір-бірімен серпімді сіңір арқылы байланысқан. Бұл аузын кең ашуға мүмкіндік береді. Сілекейі улы. Қауіп төнген жағдайда шиыршықтала оратылып, әлсін - әлсін басын көтеріп тұрады. Қорқыныш туғызу үшін іші аппақ түсті аузын үлкен етіп ашады. Онымен қорқыта алмағанын сезсе, қатты судырлаған дыбыс шығара құйрығымен жерді сабалайды. 

**Көбеюі**

Қалқанды боз жыландар ерте көктемде шағылысады. Осы уақытта аналықтарына таласып, аталықтары бір -бірімен шайқасады. Аналықтары әрбір 2 - 3 жылда 1 - 20 ұрпағын тірідей туады. Жаңа туылған жыландардың ұзындығы - 20-33см.

Дереккөздер
-----------

* 1100 қызықты дерек, Улы жәндіктер, 62-63-ші бет
**Фарап атырабы** (түрікм. *Farap etraby*) — Түрікменстанның Лебап уәлаятында бұрын болған атырабы.

Тарихы
------

1925 жылы қаңтарда Түрікмен КСР Ленин округінің **Фараб ауданы** болып құрылған.

1927 жылы мамырда Ленин округі Шаржүй болып өзгертілді.

1930 жылы қыркүйекте Шаржүй округі таратылып, Фараб облысы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1939 жылы қарашада Фараб ауданы жаңадан құрылған Шаржоу облысына берілді.

1963 жылдың қаңтарында Фараб ауданы таратылды, бірақ 1965 жылдың желтоқсанында Түрікмен КСР-не тікелей бағынуымен қалпына келтірілді.

1970 жылдың желтоқсанында бұл аудан қайтадан қалпына келтірілген Шаржоу облысының құрамына енді.

1992 жылы Фараб ауданы Лебап уәлаятының құрамына еніп, Фарап атырабы деп өзгертілді.

2022 жылдың 9 қарашасында Фарап атырабы жойылып, оның аумағы Шәржеу атырабына берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Түрікменстан Ұлттық Кеңес Мәжілісінің қаулысы  (орыс.) (10 ноября 2022).
Джуничиро Танизаки (жапон 一郎 崎 潤 一郎 Танизаки Джуничиро:, 1886 ж. 24 шілде - 1965 ж. 30 шілде) - жапон жазушысы және драматургі.

Өмірбаяны
---------

Танизаки Токиода типографиясы бар бай кәсіпкердің отбасында дүниеге келген. Танизаки өзінің "Балалық шақ" (Yōshō Jidai, 1956) кітабында оны балалық шақта еркелегенін мойындады. Алайда, уақыт өте келе отбасының қаржылық жағдайы айтарлықтай бұзылды. Сондықтан ол Токионың басқа аймағына көшіп, мұғалім болып жұмысқа орналасуы керек болды. Танизаки Токио университетінің әдебиет факультетінде оқыды. Бірақ 1911 жылы қаржылық қиындықтар оқудың ақысын төлеуге кедергі болған кезде, оқуын тастауға мәжбүр болды.

Шығармашылық
------------

Жазушы өзінің алғашқы әдеби қадамдарын 1909 жылда жасады. Оның алғашқы жұмысы әдеби журналда жарияланған бір актілі пьеса болды. Танизаки шығармашылығының алғашқы кезеңінде әдебиеттегі натурализмнің қарсыласы болды. Ол модернизмнің, авангардтың, романтизмнің және философияның жақтаушысы; дәстүрлі Жапон әдеби талғамын батыс Еуропалық декаденттік әдебиеттің эстетикасы принциптерімен үйлестіруге тырысты.

Оның шығармалары сол кездегі жапон жазушыларынан әйелдер образдарының бірегейлігімен ерекшеленді, атап айтқанда «Балалар» (1910), «Құпия» (1911),«Ібіліс» ( 1912 ж.) және «Ақымақтың махаббаты» романындағы қазіргі қыздар (1924).

Шығармашылықтың кеш кезеңі (1923 жылдан бастап) батыстың ықпалынан кетуімен және жапондық антика мен эстетика әлеміне енуімен сипатталады. 1965 жылы жазушы қайтыс болғаннан кейін, Чуокоронся баспасы Джуничиро Танизаки сыйлығын құрды. Режиссер Ясузу Масумура Танизакидің шығармалары негізінде бірқатар фильмдер түсірді («Ақымақтың махаббаты», «Тату» және т.б.).

Шығармалары
-----------

* «Тату» және «Джилин» (10 ғ. ХХ ғасырдың басы)
* «Кішкентай мемлекет» (1918)
* Ақымақтың махаббаты (1925)
* Свастика (1928-1930)
* Көлеңкенің мақтауы (1934)
* "Лиана Йошино" (1931)
* «Соқырдың әңгімесі» (1931)
* «Ашикари» (1932),
* Шункин хикаясы (1933)
* «Генджи туралы ертегі» (ХХ ғасырдың 30-жылдары)
* «Кішкентай қар» (1943-1948)
* «Шигемотоның анасы» (ХХ ғасырдың 50-жылдары)
* Кілт (1956)

Марапаттар
----------

* Mainichi Culture Prize [de] (1947)
* Асахи сыйлығы (1948)
* Мәдениет ордені (1949)
* Еңбек сіңірген мәдениет қайраткері [en] (1951)
* Mainichi Art Prize [de] (1962)

Дереккөздер
-----------
**Батдыев, Мұстафа Әзірет-Әлиұлы** (1950), - Қарашай - Шеркеш Республикасының Президенті. Ұлты - қарашай. 
1950 жылы Қазақстанда шаруа отбасында дүниеге келген. 
1956 жылы Батдыевтың отбасы туған ауылы Эльтаркачқа, Усть-Джегута ауданына, Қарашай - Шеркешстанға қайтып оралды. 
5-ші - 10-шы сыныптарда Черкесск қаласында ұлттық мектеп-интернатта оқыған. 
1970 - 1972 жылдарында Кеңес Әскерінің қатарларында қызмет етті. 
1978 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің экономикалық факультетін тамамдаса, 1981 жылында - сол университеттін аспирантурасын бітірді. Мәскеу ашық әлеуметтік университетінің профессорі, ардақты докторы, Қарашай-Шеркеш мемлекеттік Технологиялық институтының профессоры. Мәскеуде оқу бітіріп, Қарашай-Шеркешстанға оралды. 
1981 - 1986 жылдары Прикубан(Қобан маңы) аудандағы "Родина" колхозында бас экономист болып жұмыс істеген. 
1986 жылынан бастап партияның облыс комитетінің инструкторы, меңгерушінің орынбасары, әлеуметтік-экономикалық бөлімінің меңгерушісі. Ауылшаруашылық-өндіріс кешенінің өзін-өзі қаржыландыруға және өзін өзі өтеушілігіне көшірді. Нәтижесінде, Қарашай-Шеркешстанның ауылшаруашылық өндірістің көлемі бір жарым есе көбейді.
1992 жылынан бастап - Қарашай-Шеркешстанның Мемлекеттік коммуналдық мүліг төрағасы, республиканың үкіметінің төрағасының орынбасары. 
1992 жылында қарашай халқының реабилитация бойынша комиссиясын басқарған. 
1994 жылынан бастап - экономика саласы бойынша Қарашай-Шеркеш Республикасының үкіметінің төрағасының орынбасары. 
1997 жылынан бастап 2003 жылының тамыз айының 31-ші жұлдызына Қарашай - Шеркеш Республикасының Ұлттық Банкінің төрағасы. Сол кезде республиканың банк жүйесі Ресейде үздіктерінің бірі болып қалды.
2000 жылы Владимир Путинді Ресей Федерациясының Президентіне сайлау бойынша республикалық штабын басқарды. 
2003 жылының тамыз айының 31-ші жұлдызында Қарашай-Шеркеш республикасының Президенті болып сайланды.
Үйленген. Екі бала, төрт немере бар.