**Жалаладдин Мәңгіберді** (түрікм. *Jelaleddin Menguberdi*; өзб. *Jaloliddin Manguberdi*; шынайы есімі – *Жалал әд-Дүния вад-Дин Әбіл-Мұзаффар Мәңгіберді ибн Мұхаммед*) — Аныштегіндер әулетінен шыққан соңғы Хорезмшах. Мұхаммед Хорезмшахтың үлкен ұлы және мұрагері. Жалаладдин Хорезмнің бай астанасы Гурганж қаласында өсті. Қабілетті генерал, ол кем дегенде бір шайқаста әкесінің екінші командирі болды; бірақ ол кәнизактың ұлы болғандықтан, інісі оны мұрагер ретінде шақырды. Алайда, Моңғолдардың Хорезмшахтар мемлекетін жаулап алуынан кейін әкесі қашып, Каспий теңізіндегі аралда қайтыс болғаннан кейін, Жалаладдин хорезмдік адалдардың көпшілігінің адалдығына ие болды.

Өмірбаян
--------

Жалаладдин – Аныштегіндер әулетінен шыққан Мұхаммед Хорезмшах пен оның әйелі Ай-Чичектің үлкен ұлы.

Хорезмшах тарихшысы әл-Насауидің замандастарының айтуынша, ол өзін түрікпін деп есептеген, атап айтқанда: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *«Мен түрікпін, араб тілін аз білемін»* | » |

Сұлтан Жалаладдиннің жеке хатшысы Шихабуддин Мұхаммед ибн Ахмад әл-Нәсәи оны былайша сипаттайды: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *«Ол қарақұйрық, бойы кішкентай, сөзі мен сөзі түрік болған, бірақ парсыша да сөйлейтін. Оның батылдығы туралы айтсам, мен айтқан шайқастары да жеткілікті. Ол арыстандар арасында арыстан, ал батыл шабандоздарының ішіндегі ең батыл болды. Момын еді, ашуланбады, ұрыспады»* | » |

Тарихшы Рашид әд-Дин, Хорезмшах сұлтанның ата-бабасы Оғыз (түрікмен) бегдили тайпасынан шыққан Аныш-тегін Гарча болған деп жазды.

Түрік шығыстанушысы Кафесоглу Аныштегін Ауғанстаннан шыққан (Ғарчистан, Бадгис провинциясы) және қарлұқ немесе халаж тектес, ал шығыстанушы Тоган оның қыпшақ, қаңлы немесе ұйғыр тайпасына жататындығы туралы пікір білдірді.

Монғол шапқыншылығы
-------------------

Ол 1221 жылы ақпанда әкесі қайтыс болғаннан кейін билікке келді. Хорезмнің моңғол шапқыншылығына қарсы күресін басқарды. 300 адал жауынгерді жинап алып, Жалаладдин Хорасанға аттанды. Ниса ауданында хорезмдіктер 700 адамнан тұратын моңғол отрядына шабуыл жасап, оны талқандады. Мұхаммед Хорезмшахтың кіші ұлдарының әскерімен соқтығысқан Шыңғыс хан Хорезм мен Хорасанға арнайы жасақ жіберуге мәжбүр болды. Қатты шайқаста Жалаладдиннің екі ағасы да қаза тапты.

Бұл кезде Жалаладдиннің өзі Газниге қарай жылжып келе жатқан еді. Мурғап өзенінің жоғарғы ағысында оған бұрынғы Мерв губернаторы Хан-Мәлік пен Түрікмен ханы Сейф әд-Дин қосылды. Ғазниге келген Жалаладдин көп ұзамай он мыңдық әскер жинап, өзімен бірге Қандағарды қоршап тұрған моңғол отрядына шабуыл жасап, оны талқандады. 

Жеңілген хорезм отрядтарының қолбасшылары өз билеушісінің табыстары туралы естіп, Газниге жинала бастады, көп ұзамай Жалаладдиннің қолбасшылығында 70 мыңға жуық сарбаз болды. Оның туының астына немере ағасы Әмин әл-Мүлк, қолбасшы Темір-Мәлік, қарлұқ ханы Азам-Мәлік және ауғандардың басшысы Мұзаффар-Мәлік келді. Хорезмшахтың әскерлері туралы әлі білмеген Шыңғыс хан өзіне қарсы Шиги-Кутуку қолбасшылығымен 30 000 әскер жібереді.

Жалаладдиннің өмірі туралы негізгі дерек көзі – Ән-Нәсәидің «*Сират ас-сұлтан Джелал-ад-дин Мангуберди*» («Сұлтан Жалаладдин Мәңгібердің өмірбаяны») еңбегі.

### Паруан шайқасы

Көктемде Жалаладдин алға басып келе жатқан әскері Гори өзенінің бойындағы Валиан ауылы маңында Шиги-Кутуктың алдыңғы отрядына сүрінді. Моңғол отряды толығымен дерлік өлтірілді: тек жүз сарбаз қашып құтылды. Содан Жалаладдин шайқас күтіп тұрған сайға барды. Шиги-Кутуку бүкіл әскерін осы жерге көшірді. Екі әскер де тік жартастармен қысылған жартасты шатқалға жиналды. Жер бедері атты әскер үшін қолайсыз болғандықтан, екі жақ та маневр жасаудан бас тартуға мәжбүр болды. Жалал ад-Дин Темурмаликке жаяу садақшылармен алға жылжуын бұйырды. Хорезмдіктер жаудың осал тұсын тауып, жартастарға өрмелеп, моңғол әскеріне жоғарыдан оқ жаудырғанына қарамастан, Шиги-Кутуку бірінші күні шыдамдылық танытты.

Келесі күні таңертең Жалаладдиннің сарбаздары шатқалды аралап, моңғол әскерінің көбейгенін көрді. Шындығында, Шиги-Кутуку шүберекпен оралған сабаннан жасалған мүсіндерді қосалқы аттарға отырғызуды бұйырды. Хорезмшах қолбасшыларын тыныштандырып, әскерінің бірінші сапын түгелдей аттан түсіруді бұйырды. Жаудың сол қанатындағы моңғол шабуылы оқ жаудырды. Сонда Шигі-Құтук жауға бүкіл майдан бойына шабуыл жасауға бұйрық берді. Алайда, бұршақ жауған жебе мен тасты жер моңғолдарға табысқа жетуге мүмкіндік бермеді. Жалаладдин жауынгерлерін мініп, қарсы шабуылға шықты. Бұған таң қалған моңғолдар қашып кетті. Хорезмшахтың сарбаздары шегінген жауға шабуыл жасап, Шиги-Кутуку әскерінің жартысынан айырылды. Көптеген зерттеушілер моңғол әскерлерінің Паруандағы жеңілісі Шыңғыс ханның Батысқа жорығы кезінде Орта Азия, Иран және Ауғанстандағы әскери қимылдарының бүкіл кезеңінде моңғолдардың бірден-бір ірі жеңілісі болғанын атап өтеді.

### Үнді өзеніндегі шайқасы

Жалаладдин Мәңгіберді Үнді өзенінен өтіп бара жатыр
Паруан маңында моңғолдар жеңілгеннен кейін Шыңғыс хан негізгі күштердің басында өзі Жалаладдинге көшті. Оны 1221 жылы 9 желтоқсанда Үнді өзенінің жағасында қуып жетті. Хорезмшах екі қапталын өзенге тіреп, жарты айдың ішінде әскер құрады. Монғолдар қапталдарға шабуыл жасап, көп ұзамай жеңіліс тапты. Орталық бұзып өтуге тырысты, бірақ жауынгерлердің көпшілігі жойылды. 

Жалаладдин өзінің бүкіл гаремін өзенге батып жіберуді бұйырды, содан кейін басып қалмас үшін ол үлкен жардан атымен бірге Инд өзенінің суына қарай жүгірді. Хорезмшах 4 мың атты әскерімен Үнді өзенінің арғы бетіне жетіп, тіпті моңғолдарды қылышпен қорқытады. Шайқаста Жалаладдиннің отбасы тұтқынға алынып, өлім жазасына кесілді, оның өзі Үндістанға аттанды. Аңыз бойынша, Шыңғыс хан жас сұлтанның батылдығына сүйсініп, ұлдарына: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *«Әкенің баласы осылай болуы керек» – депті.* | » |

Шыңғыс хан ізіне түсу үшін Бала-Черби мен Дорбо-Доқшин түмен басшылар басқарған отрядты бөліп алды. Бірақ Мултан қаласына жетіп, моңғолдар сұлтанның ізін жоғалтты.

### Үндістандағы баспана

Жалаладдин Үндістанда үш жыл қуғында болды. Хохарлармен одақтаса отырып, ол Лахор мен Пенджабқа шабуыл жасады. Осы кезеңде ол Дели сұлтандығы түркі мәмлүктері Шамсуддин Илтутмиштен моңғолдарға қарсы одақ құруды сұрады. 

Дели сұлтаны Шыңғыс ханмен қақтығысты болдырмаудан бас тартып, үлкен әскердің басында Лахорға қарай аттанды. Жалаладдин Лахордан шегініп, Уччуға қарай жүрді, оның билеушісі Сұлтан Насируддин Кабачені ауыр жеңіліске ұшыратты және 1224 жылы Парсыға қайтып оралмас бұрын Синд пен солтүстік Гуджаратты талқандады.

Өлім
----

Жалаладдин ұзақ жылдар бойы Шыңғыс хан әскерлеріне қарсы сәтті шайқасты, алайда моңғолдарға қарсы біріккен қарсылық майданын ұйымдастыра алмай, Күрдістан тауларында қаза тапты. Аламут билеушісі арқылы моңғолдар Жалаладдиннің жақында жеңіліске ұшырап әлсірегенін білді. Сол жылы Чормаған бастаған 30 мыңдық моңғол әскері Жалал ад-Динді талқандап, Солтүстік Иранды басып алды. Хорезмшах Гянджаға шегінді. Моңғолдар оның соңынан еріп, Арранды басып алды. Жалаладдин Кіші Азия тауларын паналады да, сол жылдың тамыз айында оны салжұқтар жалдаған белгісіз біреу өлтірді.

Жад
---

Өзбекстанда Жалаладдин Мәңгіберді – халық қаһармандарының бірі. 1999 жылы Жалаладдин Мәңгібердінің 800 жылдығы кең көлемде аталып өтілді. Өзбекстанда оған бірнеше ескерткіштер орнатылды, Хорезм облысында Жалаладдин Мәңгібердіге арналған мемориалдық кешен салынды.

1999 жылы Жалаладдиннің 800 жылдығына арналған 25 сумдық естелік монета шығарылды.

2000 жылы 30 тамызда «Жалолиддин Мангуберди» ордені бекітілді. Орден жарғысына сәйкес, ел тәуелсіздігін, шекарасының мызғымастығын қорғауда жауынгерлік дарынды, ерлік пен қаһармандық үлгісін көрсеткен, сондай-ақ Отанымыздың нығаюына зор үлес қосқан әскери офицерлер марапатталады. мемлекеттің қорғаныс қабілеті. 

2003 жылы 22 тамызда Хорезм облысы осы орденмен марапатталды.

2021 жылдың қыркүйегінде Түркіменстанның Бас драма театры Жалаладдин Мәңгібердіге арналған «Жалаладдин Сұлтан – мәңгілік Отан мақтанышы» спектаклін қойды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шихаб ад-Дин Мұхаммед ибн Ахмад Ан-Насави. Сират ас-Сұлтан Жалал ад-Дин Манкбурны: (Сұлтан Жалал ад-Дин Манкбурнаның өмірбаяны). Критич. мәтін, араб тілінен аударылған. предисл. коммент..ескерту. және көрсеткіштер з. м. Буниятова. М.: "Шығыс әдебиеті" Баспа Компаниясы РҒА, 1996. Б.51.
2. ↑  Шихаб ад-Дин Мұхаммед ибн Ахмад Ан-Насави. Сират ас-Сұлтан Жалал ад-Дин Манкбурны: (Сұлтан Жалал ад-Дин Манкбурнаның өмірбаяны). Критич. мәтін, араб тілінен аударылған. предисл. коммент..ескерту. және көрсеткіштер з. м. Буниятова. М.: "Шығыс әдебиеті" Баспа Компаниясы РҒА, 1996, б. 288
3. ↑  Рашид әд-Динді қараңыз. Қара ханның ұлы Бұғра ханның падишахтығы және оның мемлекет тағына отыруы // Оғыз-наме / Парсы тілінен аударма, алғы сөз, түсініктемелер, жазбалар мен көрсеткіштер Р.М.Шүкүрова .. - Б .: «Елм», 1987. - 128 бірге. — (Әзербайжан тарихы бойынша дереккөздер).
4. ↑  Кононов, а. н. кіріспе / / түрікмен шежіресі. Әбу-л-Газидің, Хиуа ханы / Пер. а. н.Кононов. — М.; Л.: Басылым. КСРО ҒА [Ленингр. бөлім], 1958. — 193 Б. — (зерттеу, мәтіндер, аудармалар).
5. ↑  («Түркіменстан және түркімендер тарихы бойынша материалдар» – 1 том – 501 б.); С.Атаниязовты қараңыз. Оғыз-түрікмен тайпасы Бегділі // Түркімен этнонимдерінің сөздігі / Ред. П.Азимова, М.Аннанепесова; ТССР ҒА, Ин-т яз. немесе Т. олар. Мақтымқұлы. – Ашхабад: Ылым, 1988. – 179 б.
6. ↑  Энциклопедия ираника.  (ағыл.).
7. ↑  *Овез Гундогдыев* Жалал Ад-дин Менкбурны // Түрікменстанның тарихи-мәдени мұрасы: энциклопедиялық сөздік / О.А.Гундогдыев пен Р.Г.Мурадовтың жалпы редакциясымен. – Стамбул, 2000. – 381 б.  (орыс.).
8. 1 2  Моңғолдар мен түркілердің Қарулы ұйымының әскери өнері  (орыс.).
9. ↑  *Рашид әд-Дин* Жылнамалар жинағы  (орыс.).
10. ↑  Джордж С.Кухай - Әлем монеталарының стандартты каталогы (1901-2000) 2012 (39-шы басылым)
11. ↑  «Жалаладдин Сұлтан – мәңгілік Отан мақтанышы»  (орыс.) (24.09.2021).