recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Дала құладыны** - далалы аймақтың ең өжет қанатты жыртқыштарының бірі. "Құладындай ақ "деп қалыптасқан сөз, осы дала құладынына қатысты айтылған. Ол - өз туыстарының ішіндегі ең ақшылы. Аналығы мен жас құстардың ересек аталықтарынан айырмашылығы - беліндегі қара бояуында ақ таңғышы болады. Ұзын құйрықты және үшкір қанатты құладындар жерге жақын тішқан тәрізді кеміргіштер мен ұсақ құстарды қарап, шусыз ұшады.

**Дала құладыны**- Қазақстанда кездесетін 5 құладынның ішіндегі ең ұсағы (ұзындығы 40 см, салмағы 0,5 кг). Соңғы кезде барлық жерде осы құладынның саны азайып барады, сондықтан қорғауды қажет етеді. Атына қарамай, әдетте, ашық далада емес, ылғалды жерлерде - өзен алқабы немесе дала көлдерінің маңында мекендейді. Сәуірде ұшып келеді, қыстауға (Африка мен Азияның оңтүстігіне) қыркүйек-қазан айларында ұшып кетеді. Аналығы жерде шөп арасында орналасқан ұясына мамырда 4-7 ақшыл жұмыртқаларын салып, өзі 30 күн ішінде басып шығарады. Аталығы осы уақытта аналығына жем тасиды,әдетте ауада өз аяғына аналығының аяғына береді. Ең пайдалы, ұсақ, қанатты жыртқыштардың бірі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы, «Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2
**Қылқобыз** — екі ішекті, ыспaлы музыкалық аспап. Қылқoбыз – қазақ халқының ұлттық аспаптарының ішіндегі ең көне аспап. 9-10 ғасырларда өмір сүрген Қорқыт ата дәуірінен бері қылқобыздың сарыны үзілмей келеді. Жалпы, ұлттық аспaптардың ішінде қобыз үнге бай, киелі, қасиетті деп танылады. Сонымен қaтaр, қанша ғасырлар қойнауынан жетсе де қoбыздың бұрынғы түрі мен қазіргі түріндегі үні бір сарынды. Сeбебі, оның ішегі ықылым заманнан бері жылқының қылынан тартылып келді, ысқышы да. Оның қылқoбыз аталуы да сондықтан. Қылқобыздың ішіндегі ең үлкен түрі – «нар қобыз». Қылқобызды хaлқымыз киелі аспап ретінде қастерлейді. Қазақ қобыздың үні шыққан жерге жын - шайтан жоламайды деп ырымдайды. (үнтаспа «Қылқобыз сарыны») Қазақ халқы қыл қобыздарға өте бай болып келеді.Солардың бірі осы қылқобыз болып табылады. Қазақ халқы үшін ұлттық аспаптардың маңызы өте зор болып табылады.Қазақ халқы күй атасы-Құрманғазы десе,қобыз атасы-Қорқыт деп санаған

Дереккөздер
-----------

* Қазақ халқының аспабтары туралы жинақ.

Тағы қараңыз
------------

* Нарқобыз
* Жез қобыз

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақтың саз аспаптары |
| --- |
|  |
| Ішекті | 
Домбыра • Қобыз (қылқобыз • нарқобыз) • Бозаншы • Егек • Шертер • Адырна • Жетіген |
|  |
| Үрмелі | 
Бұғышақ • Керней • Сыбызғы • Сырнай (сазсырнай • қамыс сырнай • мүйіз сырнай • қос сырнай) • Тастауық • Ұран • Үскірік |
|  |
| Соқпалы | 
Дабыл • Даңғыра • Дауылпаз • Дүңкілдек • Кепшік • Тоқылдақ • Тұяқтас • Шың • Шыңдауыл |
|  |
| Сілкімелі | 
Асатаяқ • Дудыға • Қоңырау • Сақпан • Сылдырмақ • Шартылдауық |
|  |
| Тілшекті | 
Шаңқобыз |

 |
**Зада Сепсекенов** (14 тамыз 1914, Жаңаталап ауылы, Зайсан уезі, Семей облысы — 17 қазан 1996, Шілікті ауылы, Зайсан ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақстан) — КСРО кеңшарлар министрлігі, Қазақ КСР, Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, «Шілікті» қой өсіру кеңшарының аға бақташы. Социалистік Еңбек Ері (1948). Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылым депутаты.

Өмірбаяны
---------

1914 жылы Семей облысы, Зайсан ауданы, Жаңаталап ауылында кедей шаруа отбасында дүниеге келген. 14 жасынан бастап батырақтықпен айналысқан. 1932 жылдан Тарбағатай ауданындағы «Шілікті» кеңшарында еңбек етті. 1942 жылдан Ұлы Отан соғысына қатысқан. 8-гвардиялық атқыштар дивизиясында сапер болып қызмет еткен. Үш рет жараланып, үшінші ауыр жарақаттан кейін демобилизацияланып, еліне оралып, 1944 жылдан «Шілікті» кеңшарында аға бақташы болып жұмысын жалғастырды.

1947 жылы Зада Себсекеновтің бригадасы 50 биеден 50 құлын өсірді. Кеңшардың мемлекетке мал шаруашылығы өнімдері мен егістік дақылдарын тапсыру жоспарын орындап, мал шаруашылығының барлық түрі бойынша мал шаруашылығын дамытудың мемлекеттік жоспарын орындағаны үшін 1947 жылы мал шаруашылығының жоғары өнімділігін алғаны үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1948 жылғы 23 шілдедегі Жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағы Ленин ордені және «Орақ пен Балға» алтын медалімен бірге берілді.

Кейін «Шілікті» кеңшарының жылқы шаруашылығын басқарды. Оның басқаруымен 1948 жылы жылқы фермасында 120 биеден 118 құлын өсірілді. Оның басшылығымен кеңшардың мал басы он жылда 11 есе өсіп, бір жарым мың басқа жетті.

1959 жылдан — Шілікті ауылдық кеңесі атқару комитетінің төрағасы. Тарбағатай сайлау округінен, Шығыс Қазақстан облыстық және Тарбағатай аудандық халық депутаттары кеңестерінен Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі (1951-1955) шақырылым депутаты болып сайланды.

Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Зайсан ауданы Шілікті ауылында тұрды. 1996 жылы дүниеден өтті. Ол жергілікті ауылдық зиратқа жерленді.

Марапаттары
* Социалистік еңбек ері
* Ленин ордені
* 1 дәрежелі Отан соғысы ордені
* Ерлігі үшін медалі
* Жауынгерлік еңбегі үшін медалі
* Тың жерлерді игергені үшін медалі

Әдебиет
-------

* Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін]: энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. — Сепсекенов Зада: б. 695.
* Герои Социалистического Труда — казахстанцы [Текст]. Т. 1. — Алма-Ата : Казахстан , 1969.

Сілтеме
-------

* *Темір Кәрімов*. Зада Сепсекенов. «Герои страны» сайты.
* Сепсекенов Зада, Шығыс Қазақстан: танымал есімдер/ А.С.Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан кітапханасы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Зада Сепсекеновтың мерейтойлық сыйлығы
Заир музыкасы
-------------

**Заир музыкасы**-заир халқының ұлттық музыкасы.

Тарихы
------

Музыка мәдениетінің даму процесі, профессионалдық музыкасының қалыптасуы Заир жерінде ертедегі таптық мемлекеттер дәуірінен басталады. 
15 ғасырдың аяғында португалдықтардың заир жеріне келуі және сауда-саттық ісінің дамуы африкан халықтары мәдениетінің өркін жоюына үлкен кедергі келтірді. Сондықтан да заир халқының музыкасынан (әсіресе пигмей халықтарынан) ықылым заман әуені байқалады.

Сипаттама
---------

Заир музыкасы әртүрлі аспапқа бай. 50 жылдары пайда болған мәдени-ағарту қоғамдары африкандықтарды өз ұлтының тарихын, әдет-ғұрпын, мәдениетін білуге шақырды. Африка ұлттық музыкалық мәдениетін қадірлеуді насихаттады. 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Заирдың мәдени өмірінде болған күрделі өзгерістер музыкасынан да көрініс тапты. Гитарашылар стилі пайда болды. Африка халық музыкасын жандандырып орындауда еуропалық музыкалық аспаптары (гитара, саксафон тағы басқа) қолданылады. Тек Заирға ғана емес, көптеген елдерге белгілі профессионалдық оркестр қалыптасуда, музыканттар мен орындаушылар тәрбиеленуде. Дакар (1966 жылы) мен Алжирде (1969 жылы) өткен африка өнерінің фестивальдарында заир музыкалық коллективтері жүлдеге ие болды. 1968 жылы Киншасада Музыка және драматургия өнерінің ұлттық академиясы құрылды. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энцеклопедиясы.
**Зайнолла Камалейұлы Қожабеков** (1 қаңтар 1929 жыл; Солтүстік Қазақстан облысы, Мамлют ауданы) — қазақ ғалым, биология ғылым доктор, профессор (1981), Қазақстан ғылым академиясының академик (1996), Қазақстанның еңб. сің. жоғары мектеп қызметкері (1971).   
Омбы малдәрігерлік ин-тын бітірген (1952). 1

972 – 83 ж. Алматы зоотех.-малдәрігерлік ин-тында, ректор болды. 1986 – 97 ж. Қазақ ветеринария ғыл.-зерт. ин-тының директоры, 1997 жылдан сол ин-ттың құрметті директоры.   
Негізгі ғыл. еңбектері қойдың әр түрлі тұқымдарына тән жалпы биол. заңдылықтарды зерттеуге арналған. Қазақстанда алғаш рет қойдың постнатальдық (лат. post – кейін natalіs – тууға қатысты) онтогенезінің (грек: *ontos* – туу және генез) әр кезеңіне физиологиялық және биохимиялық сипаттамалар берген. Биохим. және физиол. зерттеулер негізінде ол ұсынған зат және энергия алмасу көрсеткіштерінің нормативтері диагностик. және оқу мақсатында, сондай-ақ қойдың жаңа тұқымдарын шығарудағы селекциялық жұмыстарда, протеинді тағамдардың деңгейі мен сапасын бағалауда пайдаланылады.   

Қ-тың басшылығымен малдың жұқпалы ауруларының Қазақстан жерінде пайда болуы және таралуы туралы ақпараттар жиынтығы және "Ветинформ" атты автоматты ақпараттар жүйесі жасалды. 1990 – 93 жылғы ҚР Жоғ. Кеңесінің депутаты болып сайланды, Еңбек Қызыл Ту және "Халықтар достығы" ордендерімен марапатталған.   

Шығарылған:

* Туғаннан кейінгі ерте онтогенез кезіндегі қой метаболизмі мен энергиясының негізгі физиологиялық көрсеткіштері, А.-А. 1979;
* Ауыл шаруашылық малдарының патологиялық физиологиясы, А. 1992 (телавт.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Қылышев Иззат Назарұлы
**Иззат Назарұлы Қылышев**  – совет кескіндемешісі, КСРО халық суретшісі (1973), КСРО Көркем сурет академиясының корреспондент мүшесі (1970). Ол 1923 жылы 10 қазанда Түрікмен КСР-і, Байрамалы ауданында дүниеге келді. 1947 – 53 жылы Ленинградтың И. Е. Репин атындағы кескіндеме, мүсін және архитектура институтында (Б. В. Иогансон, Ю. М. Непринцев, И. Я. Серебрян т. б.) оқыды. Қылышевтың жанрлық композицияларында, портреттерімен патюрморттарында монументтік түр детальдардың қонымды келтірілуімен үйлесіп отырады.

Басты еңбектері
---------------

«Қарақұм шөлінде» (1953), «Гөзел» (1959), «Жаңа тірлік» (1972), О. Ерсариевтің портреті (1961, Мәскеу, КСРО Суретшілер одағы көрмесінің дирекциясында) , «Менің Түрікмениям» (1963-65), «В. И. Ленин» (1969-70). КСРО Мемлекетінің сыйлығының лауреаты (1967).

Дереккөздер
-----------

* Иззат Клычев [Текст М. халаминской], [М. 1967]
Еркін еңбек ету құқықтары
=========================

Еркін еңбек ету құқығы азаматтардың негізгі құқықтарының бірі болып табылады. Еңбек ету құқығы деп еңбекке қабілеті бар адамның өзіне ұнаған кәсіппен айналысып, өз еңбегінің жемісін көріп, өмір сүруге қажетті табыс табу құқығын айтады. Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша «әркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауына құқығы бар».
Қазақстан Республикасының Конституциясы мен Еңбек кодексі еңбекке бостандық құқығын жариялай отырып, еңбек шартының жүзеге асуына толық кепілдік береді. Жұмысқа орналасу үшін кәсіпорын азаматпен еңбек шартын жасайды.
Еңбекке бостандықтың мәні еңбекке жарамды адамның жеке кәсіпкерлікпен шұғылдану құқығынан және оның өз қалауымен мемлекеттік немесе жеке мекемелерге, ұйымдарға заңды негізде жұмысқа орналасу құқығынан тұрады. Кез келген азамат өзінің мамандығы бойынша жұмысқа орналасу мүмкіндігіне ие болуы керек. Мемлекет еңбекке жарамды адамның еңбек етуіне, өзінің мүмкіндігі мен қалауы бойынша қолынан келетін кәсіппен айналысуына жағдай жасап отыру тиіс. Еңбекке қабілеті бар азаматтарды жұмыспен қамтамасыз ету үшін мемлекет органдары қажетті шаралар қолданады, жұмыссыздарды жұмысқа орналастыратын арнайы органдар құрады.

Азаматтардың демалу құқығы
==========================

Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі бойынша жұмыстан бос уақыты адамның өз еркімен демалатын уақыты болып саналады. Демалыс уақытына жұмыс аяқталғаннан келесі жұмыс күні басталғанға дейінгі уақыт, апталық демалыс күндері, Конституция бойынша белгіленген мейрам күндері, жылдық кезекті еңбек демалысы жатады. Жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы келісім бойынша демалудың бұдан басқа да түрлері болуы мүмкін. Жұмыс берушінің азаматты демалыс уақытында немесе мейрам күндері жұмысқа шақыруға хақысы жоқ. Ондай жағдай тек азаматтың келісімімен ғана жүзеге асады.

Жұмыссыздық
===========

Жұмыссыздық нарықтық экономиканың ажырамас нышаны болып табылады. Жұмыссыздық деп экономикалық белсенді тұрғындардың уақытша жұмыспен шұғылданбауын айтамыз.
Кейбір ел экономикасында= жасырын жұмыссыздық= деген болады. Оның мәнін экономикалық дағдарыс жағдайында кәсіпорынның өз ресурстарын толық пайдалана алмауымен айқындалады. Кәсыпорындар жұмысшыларды жұмыстан шығарып жібермейді, немесе ақы төленбейтін мәжбүрлі демалысқа жібереді. Ресми түрде оларды жұмыссыздар қатарына қосуға болмайды, ал іс жүзінде олар жұмыссыздар болып табылады.
**Талдаудың радиометрлік әдістері. Еңбек және техника қауіпсіздігін қорғау**

Радиоаналитикалық лабораторияларда радиоактивті препараттардың өте аз мөлшерімен жұмыс жүргізіледі. Олардың радиоактивті сәуле шығаруы тым аз болғандықтан да, олармен жұмыс істеу айта қаларлық қауіп туғызбайды. -αсәуле шығаруы бар изотоппен γ-сәуле шығару қосарласпаса) жұмыс істеу зиянды емес. Бұл α-бөлшектердің едәуір иондаушы қабілеті бар, әрі қашықтығы
аз, сондықтан оны сорғыш корап ішінде корғаушы қолғаппен ұстауға болады. Ал α-және (β-бөлшектерді бөліп шығаратын изотоптарды шыны не металл ыдыстарында сактауға болады. Алайда Бұларды талдағанда арнайы қорғайтын киім, қолғап кию керек, Бұл.
әрине, арнайы ауа тазартқыш және басқа да кондырғылары бар лабора горияда жүргізіледі. Сәуле кезімен жұмыс істеу қауіпті, оны
қорғасыннан жасалған ыдыста сактап, қорғасыннан жасалған, не онымен қапталған кіші бөлмеде не күркешеде, не қуыс ішінде
жұмыс істейді. Қорғаушы қорғасын қабатының қалыңдығы изогоптан бөлінетік гамма сәуленің қуаты мен күшіне, мелшеріне байланысты, олар артқан сайын қабат қалыңдығы да артады.

Радиоактивті заттармен жұмысты сорғыш қорап (кебеже) ішінде жүргізіп, үлгіні алғанда арнаулы құрал пайдаланылады, жартылай автоматтандыру қажет, тікелей жанасудан аулак болған жөн. Лабораторияда сәуле мөлшерін өлшейтік арнаулы аспаптың болуы керек.

Тәжірибе кезінде колданылатын радиоакгивті индикаторлардың көбісі кейбір химиялық реактивтерге зиянды емес, өйткені олардың мөлшері барынша аз. Әйтсе де арнаулы ережені сактап, онда көрсетілген жұмыс ретін орындау қажет. Радиоактивті изотоптармен жұмыс істеу үшін арнаулы нұсқаумен қатар рұқсат та керек. Егер радиоактивті изотоптың активтігі 10 мКИ-ден асатын болса, онда онымен жұмыс істеу зиянды деп танылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**Зайнаддин Махмуд Васифи** кейде **Восифи** (тәж. *Зайниддин Маҳмуди Восифӣ*; 1485, Герат — 1551 немесе 1566, Ташкент) — парсы тілінде жазған тәжік жасушысы. 

Самарқан, Бұхара, Ташкент қалаларында тұрды. "Таңғаларлық оқиғалар" атты естелігінде Шайбани әулетінің билігі кезіндегі ауыр тұрмысты әжуалайды. С.Айни Васифидің естелігін жоғарғы бағалап, оның өмірі мен шығармасы туралы кітап жазды, естелікті өңдеп бастырды. А.Н.Болдырев естеліктің сын мәтіндерін даярлап бастырды; кейбір үзінділерін орыс тіліне аударып жариялады.

**Зайн Әд-Дин Васифи**, Зайн әд-Дин Махмұд ибн Абд әл-Жалил Васифи (1485, Герат – 1551/56, Ташкент) – өз еңбектерін парсы тілінде жазған жылнамашы. Әмір Темір, Шайбани әулеттері сарайында әр түрлі қызметтер (тәрбиеші, мешіт имамы, сарай жылнамашысы) атқарған. Самарқанда, Бұхарада, Ташкентте, Шахрухияда тұрған. Зайн Әд-Дин Васифи-дің "Бадай әл-уақай" ("Таңғажайып оқиғалар") аталатын естелігінде Иран, Ауғанстан, Орта Азия мен Қазақстан тарихы жөнінде құнды мағлұматтар қамтылған. Еңбекте Әмір Темір әулеті билеушілері, Шайбани әулеті мен Сефеви әулеті арасындағы қарым-қатынас жөнінде мәліметтер берілген. "Бадай әл-уақай" – ортағасырлық Қазақстан тарихын зерттеуде маңызды дерек көзі болып табылды. Естеліктің сын мәтіндерін А.Н. Болдырев даярлап, жарыққа шығарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 8 том
2. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 4 том 3 бөлім
**Қара Абулфазұлы Қараев** (әз. *Qara Əbülfəz oğlu Qarayev*; 05.02.1918 жылы туған, Баку) — Азербайжан совет композиторы , қоғам қайраткері, КСРО халық артисі (1959), Азерб. КСР ғылым академиясының академигі (1959). 1949 жылдан КОКП мүшесі. 1935-1938 жылдары Баку консерваториясында оқыды. Творчестволық қызметі 1937 жылы басталды. 1946 жылы Москваның П. И. Чайковский атынд. консерваториясының композиция факультетін бітірді. Баку консерваториясының профессоры (1957). Лениндік сыйлық (1957) пен КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1946, 1948). Ленин ордені, Октябрь Революциясы, Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Қар дәуаяғы** (лат. *Macropodium nivale*) – орамжапырақ тұқымдасына жататын сирек кездесетін қалдық түр. Тарбағатай, Сауыр және Алтай тауларының жоғарғы белдеулерінде кездеседі. Қазақстаннан тыс Оңтүстік Сібір мен Моңғолияда таралған. Тасты беткейлерде, қарлы тау басында, өзендер мен жылғалар жағасында, альпі шалғындарында өседі. Ежелгі түр, гүлінің құрылысының кейбір қарапайым белгілерімен ерекшеленеді. Мысалы, гүл тәжінен шығып тұратын ұзын аталықтар саны 16-ға жетеді. Басқа айқышгүлділердің аталықтары әдетте алтау, кейде төртеу немесе тіпті екеу де болады. Тығыз ашық жасыл жапырақтары мен көптеген ақ гүлдері бар өзгеше сәндік өсімдік. Мәдени өсірілуі зерттелмеген. Алдыңғы түр сияқты Марқакөл мен Батыс Алтай қорықтарында, сонымен қатар Қатонқарағай ұлттық паркінде қорғалады.

Дереккөздер
-----------


Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Алматы: «Алматыкітап» ЖШС, 2006. – 33 бет.
**«Қара Адам»** (ағылш. *Black Adam*) — америкалық суперқаһармандық фильм, режиссері Жауме Коллет-Серра. DC Comics баспасынының Қара Адам атты антиқаһарманына негізделген. Сценарийді жазған Адам Штикель, Рори Хайнс және Сохраб Ноширвани. Фильм Shazam! (2019) -ның спин-оффы және « Өзін-өзі өлтірушілер тобы: Сынақ миссиясы» (2021) фильмінен кейінгі DC Universe ғаламының 11-ші фильмі. Басты рөлді Дуэйн Джонсон ойнады; фильмде сондай-ақ Алдис Ходж, Ноа Сентинео, Сара Шахи, Марван Кензари, Квинтесса Суинделл, Бодхи Сабонги және Пирс Броснан секілді белгілі актерлер ойнады.

Джонсон Shazam! фильмінің шығармашылық ұжымына 2014 жылдың қыркүйегінде қосылуы қажет болатын. Фильмде зұлым Қара Адамды ойнауы жоспарланды. Продюсерлер 2017 жылдың қаңтарында кейіпкерге өзінің жеке фильмін беру туралы шешім қабылдады, ал Штикель сол жылдың қазан айында жұмысқа алынды. Жауме Кольет-Серра болса 2019 жылдың маусымында қосылды және түсірілім 2020 жылдың шілдесінде 2021 жылдың желтоқсанында болады деп күтілді, бірақ бұл жоспарлар COVID-19 пандемиясына байланысты кейінге қалдырылды. Келесі жылы Америка әділет қоғамының мүшелерінің рөліне қосымша кастинг өтіп, сценарийді Хайнс пен Ноширвани қайта жазып шықты. Фильмнің негізгі түсірілімі 2021 жылдың 9 сәуірінде Атлантада басталды.

Сілтемелер
----------

* Қара Адам (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
**Қапыш Молда Жүсіпұлы** (1903, бұрынғы Торғай оязы, Сарықопа болысы Қызбел а. - 1987, Жангельдин ауд. Сарықопа а.) - дін қызметкері. Кəтен Қодаұлының медресесінде арабша сауатын ашып, діни білім алған. 1942 жылға дейін  «Төңкеріс» ұжымшарында мал бақты. Неміс фашистеріне қарсы соғыста Орел қ-ның түбіндегі шайқаста тұтқынға түсіп Испания, Италия, Франция, Англия елдерінде болған. Елге «опат болды» деген қаралы қағазы келген еді. 1945 жылы толып жатқан тергеу-тексеруден кейін еле оралғанымен 1947 ж. «Отан сатқыны» еген айып тағылып, 10 жылға Якутияға жер аударылды. 1954 ж. аман есен туған жерге қайтып келіп, сеніміне беріктігін танытып, бұрынғы молдалық жолын жалғастырды. Жерлестері 2003 жылы Қапыш Молданың 100 жылдығына орай ас берді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ТОРҒАЙ ЕЛІ. Энциклопедия / Құраст. Т.Рсаев. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2013. – 456 бет + 16 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 978-601-291-179-4
**Резонер**(франц.raisonneur-ой толқынына салу) - антикалық драмада, комедияда, ежелгі романда оқиғаның дамуына пәлендей қатысы бола қоймайтын, алайда өтіп бара жатқан оқиғаға, оған араласқан кейіпкерлерге, сол ортаға автордың көзқарасын, пікірін білдіретін кейіпкер. Қайта өрлеу дәуіріндегі, орта ғасырдағы және классикалық театрларда қойылатын спектакльдерде жиі көрініс береді. Ағартушылық әдебиетте, сондай-ақ драмалық шығармаларда автордың ғибраттылық ой-ниетін білдіруші, жеткізуші ретінде де жақсы көрінді. (Ричардсон, Руссо романдары, Мур, дидро және басқалары). Мұндай кейіпкерлерді жазушы өзінің ой-пікірін неғұрлым айқынырақ, толығырақ аңғарту үшін алып, соның айтқан сөздері, орынды ескертулері арқылы оқиға барысының, негізгі кейіпкердің іс-әрекетінің дәлдігін арттыра түсуді мақсат еткен. Мысалы, Фонвизиннің "Тоғышар" атты комедиясындағы Стародумның бейнесі осы мақсатта сомдалған. Ал қазіргі әдебиеттегі, драматургиядағы кейбір түсінік бойынша Резонер көбінесе жағымсыз мағынаға ие болып жүр. Ол шығармадағы оқиғадан тыс, ондағы іс-әрекетке ешқандай қатысы жоқ, тек автордың ойын белгілі бір жүйеде ғана айтып, оқушыға туралап жеткізу үшін ғана алынған, өзіндік сипат-белгілері мардымсыз кейіпкер деген ұғымды білдіреді. 
[1]

1. ↑  Әдебиеттану терминдерінің сөздігі
Эндокриндік бездердің нерв жүйесімен байланысы екі жақты болады.Біріншіден, бездер вегетативтік нерв жүйесі тарапынан молынан нервтендіріледі, қалқанша без, бүйрекүсті без атабез сияқтылардың тіні көптеген нерв талшықтарымен торланған. Екіншіден , бездер секреті өз кезіндегі қан арқылы нерв орталықтарына әсер етеді. Сонымен қатар гипоталамус нейрондары гипотплпмус - гипофизаралық буда аксондарымен гипофиздің артқы үлесіне келетін ерекше нейросекреторлық заттар-нейрогормондар түзеді.Гипоталамус пен гипофиздің порталды тамырлары арқылы іске асады, олар арқылы оған нейрогормондарда келеді.
Гипофиз бен гипоталамустың аталған құрылымдық және қызметтік байланыстары олардың ортақ шығу тегіне байланысты.
**Дамуы.**Эндокриндік бездер эмбрилогиялық жағынан түрлі текті болып келеді.Бұл жағынан тіпті бір бездің жекелеген бөліктерінің айырмашылықтары болуы мүмкін.Эктодермада гипофиз,эпифиз, бүйрекүсті бездерінің милы заты және хромаффинді мүшелер дамиды.Энтодермадан қалқанша,қалқанша жанындағы, айырша бездер мен ұйқыбездің инсулярлық аппараты дамиды. Мезодермадан бүйрекүсті безінің қыртыс заты мен жыныс ағзаларының эндокриндік бездері дамиды.Сондықтан даму орындарына қарай аталған бездерді 5 топқа бөледі:

* Ұрықтың жұтқыншағы
* Ішек түтігінің энтодермалды безі
* Мезодермалық бездер
* Аралық мидан пайда болатын эндотермалық бездер
* Симпатикалық элементтерден пайда болған эндотермалық бездер
**Славия**, **ас-Славия** – 10 ғасырдағы араб авторларының (әл-Истахри, Ибн Хаукаль т. б.) жазбаларында кездесетін Русь облысының атауы. Ибн Хауальдың айтуынша, Славия «олардың ішіндегі ең жоғарғысы (бастысы), оны ас-Славия деп атаған, олардың патшасы Салау қаласында тұрған». Тарихшылар Славияны Ильмен облысының славяндарына ұқсатады да, Салау (Даңқ) қаласын Новгородпен немесе оның алдында болған қаламен байланысты деп жорамалдайды. Славия жөніндегі араб авторларының мәліметтері 9 ғасырдың екінші жартысындағы Новгородтағы князьдық туралы белгілі жылнамалармен салыстырылады. Ал бұл князьдықтың Новгород пен Киев князьдықтарын біріктіру нәтижесінде пайда болған Ежелгі орыс мемлекеттерінің алғашқыларының бірі екені белгілі. Кейбір ертедегі орта ғасырлық мәліметтерде полаб және балтық славяндарының мемлекеттік құрылымын, сондай-ақ Польшаны да «Славия» деп атайды.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедия 7-том.
Мемлекеттердің еуропалық келісімдерде және ұйымдарда қатысуы.
**«Еуропа Одағының бірқатар елдері арасында төлқұжаттық және кедендік бақылауды алып тастау туралы келісімі»** (**Шенген келісімі** деген атпен мәлім) — құжатқа 1985 ж. маусымда Люксембургдың Шенген деген жерде Еуропаның жеті мемлекеті: Бельгия, Голландия, Люксембург, Франция, Германия, Португалия және Испания қол қойған болатын. Ол 1995 ж. наурызда күшіне енді.

Қазіргі уақытта Шенген визасы аумағына Еуроодақтың 13 елі — Аустрия (1995 ж.), Белгия, Германия, Грекия, Дания (1996 ж.), Испания (1991 ж.), Италия (1990 ж.), Люксембург, Голландия, Португалия, Швеция (1996 ж.), Финляндия (1996ж), Франция және Еуроодаққа қосылмаған 3 мемлекет — Швейцария, Исландия (1996 ж.) және Норвегия (1996 ж.) кіреді.

Словакия, Словения, Эстония, Мажарстан, Латвия, Литва, Мальта, Польша және Чехия 2007 жылғы желтоқсанның 31-інде өздерінің құрлықтағы жолдарын, ал 2008 жылғы наурыздан бастап әуе жолдарын ашады. Осылайша 2007 жыл аяғында Шенген аймағы тағы жаңа 9 елмен кеңімек.

Дереккөздер
-----------
**Резервтік капитал (қор)** - акционерлік қоғамның және кейбір басқа кәсіпорындардың өз меншігіндегі қаражатының пайдадан аударылатын ақшасынан құралатын бөлігі; ол операциялық қызмет жөніндегі орынсыз шығындарды жабу, негізгі капиталды толықтыру және ағымдағы пайда жеткіліксіз болған жағдайда, дивидендтер төлеу үшін пайдаланылады. Резервтегі капиталды толықтырып отырудың және пайдаланудың тәртібі тиісті ұйымдардың жарғысымен белгіленеді. Бухгалтерлік баланстарда резервтегі капитал пассив бойынша көрсеткіш, негізгі капиталмен (қормен) және басқа қорлармен бipre кәсіпорынның меншікті қаражатын құрайды. Кейбір елдерде резервтегі капиталдың ең төмен нормасы резервтердің меншіктегі және сырттан тартылған қаражатқа пайыздық қатынасы түрінде заң бойынша белгіленеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9
Испания комаркалары
**Комарка** (ис. *comarca*) - әр түрлі аудандастыру системасы бойынша Испания аудандарының ортақ атауы. 

Көбінесе муниципалитеттер комаркаға бірігеді.

Испанияда жалпы аудандастыру жүйесі қалыптаспаған. Комарка провинциясымен қатар, провинциалды басқармаға бағынатын, муниципалитеттерді біріктіруші - өзіндік әкімшілігі бар әкімшілік бірліктер. Кейбір провинцияларда әкімшілік аудандар бұрын болғанымен, кейін жойылып кеткен.

Сол сияқты, комаркалар ретінде тарихи облыстар (Ла-Манча облысы), географиялық облыстар (жазықтар, таулы аудандар),экономикалық облыстар, ауылшаруашылық аудандары және туризм аудандары танылады. Жеке провинцияларда бірнеше аудандастыру жүйелері бар. Кейбір комаркалар бірнеше провинциялардың түйісінде орналасқан. Кейбір комаркалар үлкен аумақтарға ие және ішкі аудандарға бөлінеді (субкомаркалар).

* Кадис провинциясының комаркаларыКадис провинциясының комаркалары
* Гранада провинциясының комаркаларыГранада провинциясының комаркалары
* Валенсия (автономдық бірлестік)провинциясының комаркаларыВаленсия (автономдық бірлестік)провинциясының комаркалары
* Хаэн провинциясының комаркаларыХаэн провинциясының комаркалары
* Астурия облысының комаркаларыАстурия облысының комаркалары
* Наварра облысының құрылымы Наварра облысының құрылымы
* Бискайя провинциясының комаркалары Бискайя провинциясының комаркалары
* Каталония комаркаларыКаталония комаркалары
* Мурсия облысының комаркаларыМурсия облысының комаркалары

Тағы қараңыз
------------

* Испанияның әкімшілік бөлінісі

Сілтемелер
----------
Ақ акула
**Шеміршекті балықтар** (Chondrichthyes) — омыртқалылар класы. 

  

Қазба қалдықтары девонның орта шенінен белгілі. 2 класс тармағы: тақтажелбезектілер (Elasmobranchіі) және бүтінбастылар (Holocephalі), 140-қа жуық туысы, 730 түрі бар. Шеміршекті балықтардың денесінің ұзындығы 6 см-ден 20 м-ге жетеді. Қаңқасы тек шеміршекті, қаңқасының ізбестенгендері (сүйектенбеген) жиі кездеседі. Егер қабыршағы бар болса, ол плакодты (тісшелі). Көпшілігінде ұзынша тұмсығы болады, аузы тұмсығының астында көлденең саңылау сияқты көрінеді. Қанат қалақшалары эластинді талшықтармен бекіген. Құйрық қанаттарының қалақшалары тең емес, үстіңгі қалағы үлкен, 5 — 7 жұп желбезек саңылаулары сыртқа жеке ашылады. Торсылдағы болмайды. Тоқ ішегінде иірлі қатпарлы қақпақшасы, жүрегінде артериалды конусы бар. Ас қорыту және несеп-жыныс жүйелері құрсақ қанаттарының жанындағы ортақ қуыс — клоакаға ашылады. Іштей ұрықтанады. Аталықтарының жұп шағылысу органдары (птеригоподилері) құрсақ қанаттарының сыртқы талшықтарынан дамыған. Шеміршекті балықтар тірі туады (сирек) немесе ұрықтанған жұмыртқа салады (тірідей жұмыртқа туу). Шеміршекті балықтардың ішкі осмостық қысымы негізінен қанда еритін мочевина арқылы реттеледі. Дене қуысы сұйығының қысымы сыртқы ортаға қарағанда жоғары болады. Шеміршекті балықтар негізінен теңізде тіршілік етеді. Бұларды тұщы суға жіберсе, ішкі осмостық қысымы төмендейді де, олар тез өліп қалады. Араларында тұщы суда кездесетін түрлері бар, олар осмостық қысымын сақтау үшін өте көп мөлшерде зәр бөледі. Шеміршекті балықтардың барлығы да жыртқыштар. Бұлардың көп аулануына қарамастан, кәсіптік маңызы шамалы.

Терісі 2 қабаттан тұрады. Сыртқысы - эпидермес, көп қабатты эпителий, ал ішкі - нағыз тері қабаты дәнекер ұлпасынан түзелген. Эпидермисінде безді жасушалар көп. Шеміршекті балықтардың қабыршақты ұсақ бүртікті. Плокоидты (грекше "плакс" - тақташа, "ейдос" - пішінді) қабыршақтармен қапталған. Тақтажелбезектілерге - акулалар мен скаттаржатады. Акулалардың 350-ге жуық түрі бар. Олар мұхиттарда, теңіздерде таралған. Дене пішіндері алуан түрлі. Акулалардың ішінде адамға қауіптісі - сұр акулалар. Олардың кеңінен таралған түрі - жолақ акула. Ол мұхиттардың субтропикалық және тропикалық теңіздерде кездеседі. Скаттардың да 350-дей түрі бар. Денесі жалпақ әрі көкірек жүзбеқанаттары тұмсығымен тұтасып кеткен. Желбезек саңылаулары денесінің құрсақ жағында орналасқан. Олардың көпшілігі су түбінде тіршілік етуге бейімделген. Ең ірі түрі - манта, оның денесі көлденеңінен 6 метрге жетеді. Кейбір скаттардың денесінде электр қуатын шығаратын мүшесі болады. Тұтасбастыларға 30-дай түрлері жатады. Көпшілігі судың терең қабаттарында тіршілік етуге бейімделген. Дене пішіні ұзынша ұршық тәрізді. Терісінде қабыршақтары болмайды. Сырты қалың қабықпен қапталған ұрықтанған уылдырық шашып көбейеді. Баренц теңізінде ұзындығы 1 метрдей еуропа тұтасбасы кездеседі. Олардың көпшілік түрі теңіз түбіндегі жәндіктермен қоректенеді. Кәсіптік мәні жоқ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жануарлар әлемінің биологиялық әр түрлілігі (хордалылар), Жұмалиев М.Қ. Бәйімбет Ә.А. 1 бөлім, Алматы, 2005
**Санта-Клара** (ағылш. *Santa Clara County*) — Сан-Франциско шығанағының облысында орналасқан, Калифорния штатындағы округ. Округтің аумағында Силикон алқабы орналасқан.

Округтің әкімшілік орталығы — Сан-Хосе қаласы. Сондай-ақ округте Санта-Клара аттас қаласы орналасқан — Сан-Хоседен батысқа қарай орналасып, онымен шектеседі.

Географиялық жағдайы
--------------------

Округ солтүстік-батысында Сан-Матео округімен шектеседі.

Оңтүстігінде Санта-Крус таулары арқылы Сан-Андреас жарығы өтеді.

Тарихы
------

Санта-Клара округі  — Калифорнияның ең алғашқы округтерінің бірі, ол 1850 жылы құрылған.

Округ өз атауын мұнда 1777 жылы туындаған Қасиетті Клара католик миссиясының атауы бойынша алған.

Өнеркәсіп
---------

Бастапқыда округтің тұрғындары екі ғасыр бойы ауыл шаруашылығымен айналысқан. Содан кейін орнына технологиялар келген. 1971 жылы Силикон алқабы пайда болған, округте Apple, Hewlett Packard, Google, Yahoo, eBay, Intel, Nvidia секілді ірі технологиялық компаниялардың штаб-пәтері орналасқан.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

Округтің аумағында 15 қала орналасқан:

* Сан-Хосе
* Кэмпбелл
* Купертино
* Гилрой
* Лос-Алтос
* Лос-Алтос-Хиллз
* Лос-Гатос
* Милпитас
* Монте-Серено
* Морган-Хилл
* Маунтин-Вью
* Пало-Альто
* Санта-Клара
* Саратога
* Саннивейл

Сілтемелер
----------

* Santa Clara Valley Water District — Drinking Water
* Santa Clara County official website Мұрағатталған 26 шілденің 2010 жылы.
* Santa Clara County governmental committee agendas Мұрағатталған 26 шілденің 2010 жылы.
* Santa Clara County Planning Office Мұрағатталған 23 ақпанның 2012 жылы.
* List of special districts in Santa Clara County (LAFCo)
* Santa Clara County Library
* Santa Clara County: California’s Historic Silicon Valley, a National Park Service *Discover Our Shared Heritage* Travel Itinerary
**Тарихтың ең ежелгі дәуірі – шамамен 2 миллион жыл бұрын адамдар пайда болған сәттен басталып, алғашқы мемлекеттер пайда болған сәттен аяқталды (біздің заманымыздан бұрын 4 – 3 мыңжылдық). Бұл тарихтың ең ұзақ бөлігі.**

музейдегі австралопитек сүйектері

Алғашқы адамдар
---------------

**Алғашқы адамдар туралы біздің бар білетініміз – ғалымдардың ұзақ та күрделі жұмыстарының нәтижесі. Ежелгі адамдардың тұрақтарын қазып, табылған заттарды зерттеу біздің бұрынғы бабаларымыздың бет – бейнесін, кәсібін, дәстүрі мен наным – сенімін еске түсіруге көмектеседі. Сол себепті, әрбір табылған заттың тарих алдындағы құны шексіз.**

1924 жылы Раймон Дарт есімді ғалым Таунг елді мекенінен (ОАР) беймәлім тіршілік иесінің тас болып қата бастаған бассүйегін тауып алды. Дарт бұл тіршілік иесін "африкалық австралопитек" деп атады. Осы табылған олжа мен кейінірек табылған тасты қаңқаларға қарай отырып, ғалымдар австралопитектің бейнесін құрап шықты. Оның бойы 120 – 130 см болса, салмағы 30 – 50 келі болған. Маймылдық белгілеріне қоса, оның адамға да ұқсас қасиеттері болды. Австралопитектің терісі түктен арылып, қолының үлкен саусағы басқа саусақтарға қарама – қарсы орналастырылған, төменгі бөлігінің құрылымы оның екі аяқпен қозғалатынын көрсететін. Австралопитектің миы маймылдарға қарағанда әлдеқайда көлемдірек болған. Осы секілді белгілер австралопитекті адамдармен бір биологиялық жанұяға жатқызуға негіз болатын. 

Адамның қолы маймылдың қолынан ерекшеленеді. Бұл жаңа өмірге бейімделудің мыңжылдық тәжірибесінің жемісі. Қолының саусақтарының өзгеше орналасуы австралопитектерге тас, ағаш, сүйектерді қорғаныс пен шабуыл мақсатында қолдануға мүмкіндік берді. Бас миының үлкеюі іс – қимылдың күрделенуімен байланысты. Адамдардың арғы тегі тастардын тас кескі секілді қарабайыр еңбек құралын жасай алды. Қалдықтары осындай тастармен бірге табылған австралопитектер "епті адам" деп аталды. Адам оған қарағанда әлдеқайда дамыған бабалары "питекантроп", "неандертальдық" және "кроманьондық" деп аталды. Соңғы түрі сыртқы келбетімен қазіргі адамды елестететін болды.

Алғашқы адамдар сөйлей алған ба?
--------------------------------

Күрделі зерттеулерден кейін ғалымдар ежелгі адамдар сөйлеу мүмкіндігіне ие болғандығын, алайда қазіргі адамдардан он есе жай сөйлеп, бүкіл дыбыстарды дыбыстамағанын анықтады. Олардың қатынасында им – ишара мен бір буынды дыбыстар көп қолданылған.

Қызықты деректер
----------------

Ежелгі адамның қаңқасының өзгеруімен қатар сырт сымбаты да өзгеріп отырды.

Галерея
-------

* адам басының дамуыадам басының дамуы
* Питекантроптың жанынан алғандағы келбетіПитекантроптың жанынан алғандағы келбеті
* Питекантроп сүйектеріПитекантроп сүйектері
* Неандертальдық келбетіНеандертальдық келбеті
* Кроманьондық келбетіКроманьондық келбеті

Дереккөздер
-----------

* Әлемдік тарих,"Балалар энциклопедиясы Росмэн",Мәскеу 2012,ISBN 978-5-353-06037-6, УДК 087.5, ББК 63,3(0)
Төленгітов Қанат Файзрахманұлы (1971 жыл 27 мамыр - 2013 жыл 13 желтоқсан) - педагогика ғылымдарының кандидаты, профессор, полковник, Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының мүшесі, Ресей Федерациясы Әскери Ғылым Академиясының мүшесі.
Өмірбаяны
1971 жылдың 27 мамырында Шығыс Қазақстан облысы, Мақаншы ауылында мектеп мұғалімдері отбасында дүниеге келген. Әкесі Файзрахман Құжырұлы математика пәнінен 40 жылдан аса уақыт ұстаздық еткен, Қазақсатн Республикасының білім беру ісінің үздігі, Ы.Алтынсарин атындағы медальдің иегері.Ән айтады,домбыра,баян,балалайка аспаптарында ойнайды. Анасы Сәкен Мукажанқызы химия - биология пәндерінен 40 жылдан аса уақыт ұстаздық еткен. Жеті баланы өмірге әкелген. Қанат Файзрахманұлы 1988 жылы Жарма ауданы,Үшбиік ауылындағы Ақтайлақ би атындағы орта мектепті тамамдап, Алматы қаласындағы ауылшаруашылық институтының инженер-педагог мамандығына оқуға түсіп, 1993 жылы үздік бітіреді.

Еңбек жолдары
2008 - 2013 Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Ішкі әскерлер комитетінің жауынгерлік даярлық басқармасы оқу және ғылыми жұмыс бөлімінің бастығы 

Игі істері мен жетістіктері

Мақалалары мен кітаптары

* К вопросу о философской сущности личностно-профессионального саморазвития курсанта военного вуза
* Некоторые аспекты интеграции вузов силовых структур в вопросах военного

образования
Жаксылыков Р.Ф. Толенгутов К.Ф.
Қазақстан Республикасы ІІМ ІӘ Әскери институтының ХАБАРШЫСЫ

* Формирование готовности курсантов к профессиональной деятельности на основе информационных образовательных технологий [Текст] : автореферат дис.. канд. пед. наук : 13.00.08 / Канат Файзрахманович Толенгутов ; Евразийский гуманит. ин-т. - Астана, 2007. - 28 с. - Библиогр.: с. 27-28. -

ББК 74.6(2К)А

Дереккөздер
**Қанатжеміс** (лат. *Thlaspi*) – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір және көп жылдық өсімдіктер туысы.

Тараулы және өсетін жері
------------------------

Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеулері мен Оңтүстік Америкада кездесетін 60-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарының орманды, далалы жерлерінде, таудың тастақты беткейлерінде, шалғындықта, орман шетінде, өзен аңғарында, бұталардың арасында, альпі белдеуінде, бақша мен егістік арасында арамшөп ретінде 5 түрі өседі. Соның ішінде жиі кездесетін дала Қанатжемісі (Thlaspі arvense).

Ботаникалық сипаты
------------------

* Биіктігі 20 – 85 см, сабағы тік, ұшына қарай бұтақтанып келеді.
* Жай жапырағы түксіз, өркенге кезектесіп орналасады.
* Гүлдері шашақ гүлшоғырына жиналған. Жеке гүлінде 4 тостағанша жапырақша, ақ немесе қызғылт 4 күлте, 6 аталық (2-уі қысқа, 4-уі ұзын), аналығы біріккен 2 жеміс жапырақшасынан тұрады.
* Сәуірден тамызға дейін гүлдеп, жеміс салады.
* Тұқымынан көбейеді.
* Жемісі – екі ұялы бұршаққынша, жемісінің екі жағында (қырында) желмен таралуға бейімделген жұқа өсінді қанатшасы болады. Өсімдік аты соған байланысты аталған. Жемісі көп тұқымды (10 мыңға дейін).

Қанатжеміс – улы өсімдік, себебі оның құрамында эфирлі-қышалы майға ыдырайтын глюкозид болады. Сондықтан бұл өсімдікті мал жесе, мал сүтінен сарымсақтың иісіндей жағымсыз иіс шығады.

Қолданысы
---------

Өсімдіктен алынған шырынды медицинада дәрі жасау үшін пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
Сүрлемдеу - сүрлем салу технологиясы. Шабылып, ұсақталып, тапталып, ор не траншеяға салынып, мұқият қымталып жабылған көкте басында көптеген микроорганизмдер дами бастайды да, оттегі таусылғаннан кейін анаэробтық сүтқышқылды бактериялар өрістейді. Олардың сүрлемдеуге салынған азық қантын сүт қышқылына айналдыруының нәтижесінде, азық ортасы қышқылданып, қышқылдық көрсеткіші рН=4-4,2 жеткенде барлық дерлік бактериялар тіршілігі тежеліп, азық сүрлемделіп, ұзақ мерзім бұзылмай сақталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Қанатбек Бегәлиев** (14 ақпан 1984(19840214) Талас, Қырғызстан) — Қырғызтсандық балуан, Бейжің-2008 жазғы Олимпиада ойындарында грек-рим күресінен 66 кг салмақ дәрежесінде күміс алған Қырғызстан балуаны.

Афина 2004 Олимпиадасында 11ші орын алғаннан кейін ол Қазақстан ұлттық құрамасына шақыру алып Қазақстан азаматтығын алып сонда 2008 жылғы Олимпиадаға дайындала бастайды. Алайда іріктеу жарыстары жақындағандаҚазақстан атынан боз кілемге шыға алмаған соң қайта Қырғыз еліне оралып, ақыры Бейжіңде Қырғызстан үшін күміс медаль ұтады. Ол «Әрине мен Қазақстанға үлкен алғысымды білдіремен, мені қолдаған барлық бапкерлер мен адамдарға рахмет айтамын. Мен Қазақстанда тау етегінде қазақ балуандарымен бірге жаттықтым, олармен бірге футбол ойнадым. Сондықтан бұл медалімнің бір бөлігі Қазақстандыкі» дейді

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 29 тамыздың 2011 жылы.
2. ↑


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
Sports-Reference.com |

 |
**Сүмелек** (Delphinium) - сарғалдақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Биіктігі 30-250 см, сабағы қуыс, жапырақты,кейде тармақты, бұтақты. Жапырақтары кезекті орналасқан,саусақ тілімді. Гүлдері шашақ не сыпыртқы тәрізді гүл шоғырына топтанған, көк, көгілдір, сары,ақ , күлгін түсті.

Таралуы
-------

Жер шарының солтүстік жартысында (Еуропа, Азия,Солтүстік Америка) және Африканың тропик аймақтарында тауларда таралған 300 - ге жуық түрі,бұдан КСРО -да 100 - ге жуық түрі болған, оның ішінде Қазақстанда 28 түрі өседі. Кейбір түрлері дәнді дақылдар егістігінің арам шөбі.

Қолданылуы
----------

*Элатин, дельфинин т.б. алколоидтар,*бояу алынатын өсімдіктер. Әсемдік үшін өсірілетіндері де көп. Сүмелектің барлық түрі малға (әсіресе сиыр,қой) улы.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 472 бет
**Жатын режимі** - мұнай мен газдың игеру
ұңғымаларына құйылуына себепші болатын жатындардағы әр түрлі қойнауқаттық
энергияның көрініс беру механизмі.
Кенорынның геологиялық құрылысына,
қойнауқатың физикалық-химиялық қасиеттеріне және оларды қанықтырушы флюидтерге, игеру мен пайдаланудың адамдар әрекеті нәтижесінде туындаған жағдайларына байланысты. Флюидтің
ұңғыма оқпанына ағуын қамтамасыз ететін
қойнауқат энергиясы түріне қарай. Ж.р-нің
негізгі 4 түрі ажыратылады: суарынды, газарынды, еріген газдық, гравитациялық.
Қойнауқаттық флюидтің қозғалуы көбіне
жатынның ішкі энергиясы есебінен жүретін
режиімдерді сарқылу режимдері деп атайды.
Койнауқат флюидтердің ұңғыма оқпанына
қарай қозғалуы қойнауқаттық энергияның
ықпалынан тысқары көздерге - шеткі сулар арынының немесе газды тақия газының әсеріне байланысты болса, ондай режимдерді ығыстыру режимдері деп атайды.
Мұнайдың Ж.р.-нің бастылары: газарынды, суарынды, газданған сұйықарынды,
гравитациялық арынды; газдарға тиесілі жатын режимдері - газдық, суарындық.
### Тиімділігі

Қазіргі уақытта перспективалы деп саналатын тотықтырғыш технологиялар әзірленіп жатыр, олар судан өте төмен шоғырлануына дейін қоспаларды жоя алатын физикалық және химиялық әдістердің кең диапазонын қамтиды. Осыған мынадай әдістер жатады: УК+О3, УК+Н2О2, УК+О3+Н2О2, УКО+ультрадыбыс және басқа. Осы әдістердің көмегімен зарарсыздандырудың өте жоғары тиімділігіне қол жеткізу күтіліп отыр, ол синергетикалық әсерге, яғни жеке әсерлердің қолданылатын әр амал мен әдістен өзара күшейтуге негізделген. Тотықтырғыштарды (суға УК сәуле түсірмей) қолдана отырып, зарарсыздандырудың қазіргіу заманғы әдістері вирустар, спормды нысандар, қарапайым цисталарды жеткілікті түрде тиімді инактивтемейді. Судан микроорганизмдерді, атап айтқанда қатқыл дисперсті қоспаларға жататын гельминттер мен ірі бактериялар цистерін жоюға жиі тұндырумен және сүзгілеумен қол жеткізіледі. Барлық физика-химиялық және сорбцті әдістер өздігінен немесе қосылып суды микроорганизмдерден тазартудың қажетті деңгейін қамтамасыз етпейді. Олардың зарарсыздандырудың химиялық дезинфектанттар немесе физикалық әдістермен үйлесуі ғана қажетті нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Суды зарарсыздандырудың шетелдік және отандық тәжірибесін талдау мынаны көрсетеді, қазіргі уақытта хлорлауға баламалы суды зарарсыздандырудың экологиялық жағынан неғұрлым таза және қауіпсіз әдістері қарқынды түрде әзірленіп жатыр. Белгілі әдістердің көбі өндірістік сынақтар сатысында шағын тазарту құрылыстарына енгізіліп жатыр және кеңінен қолдану үшін ұсынылатын әмбебаптар қатарына жатпайды.
 Мұрағатталған 18 мамырдың 2014 жылы.

Дереккөздер
-----------
**Кеңес халық өкілдері**, **АЕМ** (индон. Dewan Perwakilan Rakyat, DPRDewan Perwakilan Rakyat, DPR) — бірі екі палатадан тұратын Индонезияның жоғарғы заң шығарушы органы— Халықтық консультативтік конгресс. Орындайды ағымдағы заңнамалық функцияларды сессиялар арасындағы үзілістерде ҰБК сессияларының арасындағы үзілістердің қарапайым заңды функцияларын орындайды, өзара тұрақты әрекет ететін бір палаталы парламентті нақты бейнелейді.

Қызметінің құқықтық негіздері АЕМ қаланған атты VII тарауда қолданыстағы конституция Индонезия (19-22). Жекелеген аспектілерін қатысты рөлін АЕМ-нің аясында Халықтық консультативтік конгресс және оның өзара іс-қимыл президентіреттеледі, тиісінше, мемлекет (2-бап) және V тарауында (5-бап). Қалыптастыру тәртібі, құрылымы және саны АЕМ-де, сондай-ақ нақтылау және оның өкілеттігін айқындайды қолданыстағы заңнамасында.
**Ірі гүлді шолпанкебіс** (лат. *Cypripedium macranthos*) — сүйсіндер тұқымдасының шолпанкебіс туысына жататын Қазақстанда сирек кездесетін, таралу аймағы тарылып бара жатқан түр. шағын топ болып анда-санда Солтүстік Қазақстан мен Алтайда кездеседі. Қазақстан жерінен тыс Еуразия мен Азияның орманды аймақтарында, Қиыр Шығысқа дейін таралған. Жапырақты, сирек қарағайлы және аралас ормандарда, шалғынды алаңқай мен ылғал шабындықтарында өсетін тамыр сабақты ірі орхидея. Тұқымы арқылы көбейеді, қайта өсуі әлсіз. 

Алғашқы үш жылда жер астында тіршілік етеді. Тек төртінші жылы бір жасыл жапырағы бар жер беті өскені пайда болады. Көшеттің өскінінен алғашқы гүлденгенге дейін 15 жыл уақыт өтеді.

Дереккөздер
-----------

* ISBN 9965-24-750-1

↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
**Акушер** (фр.  - босану кезіндегі көмек) — фельдшер, жүкті әйелдер мен босанған әйелдерге (босану кезінде) көмек көрсететін акушер маманы.

Акушер көмек көрсету үшін мейірбикелермен, дәрігерлермен, акушер-гинекологпен және басқа да медициналық мамандармен жұмыс істейді. Акушердің орта медициналық білімі бар. 

Акушер әйелдің ұрпақты болу жүйесінің денсаулығына қатысты, сондай-ақ, ұрықтың әлі де құрсағында болған кезде денсаулығы мен дамуын бақылайды. Акушер тек қалыпты физиологиялық босануды жүргізеді, оның барысында хирургиялық дағдыларға жүгінудің қажеті жоқ, босану кезінде акушер дәрігермен бірге бола алады, немесе егер пациент қаласа, асқынулар болмаса, өздігінен босандырады.
**Гуллаев Назар** (1936 ж. т.) - түрікмен ақыны, әдебиет зерттеуші, драматург, композитор. Филология ғылымларының кандидаты, профессор. Ол түрікмен халқының орта ғасырлардағы мәдени және әдеби мұрасы хақында «Ғасырдан қалған нұсқалар», «Ләйлі мен Мәжнүн жөнінде сұхбат» және «Өмір туралы ойланба» т. б. ғылыми-зерттеу кітаптарын жарыққа шығарды. Г. Абайдың туғанына 120 жыл толуына арнап «Қазақ халқының биік ұлы» («Мұғаллымдар газеті», 1965, 8-ші тамыз) атты көлемді мақала жазды. К. Боржакова.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Халықтың табиғи өсімі** — белгілі бір уақыт аралығында туылғандар (N) мен қайтыс болғандардың (M) саны арасындағы айырманың абсолюттік шамасы. Егер туылғандардың саны қайтыс болғандардың санынан асатын болса, Халықтың табиғи өсімі оң өсім болмақ. Өлім-жітім өте көп болғанда немесе туу деңгейі өте төмен болғанда өлім-жітім саны туу санынан көп болып, Халықтың табиғи өсімі теріс өсімге айналады. Кейбір аумақтар үшін халықтың жалпы өсімі мен халықтың миграциялық өсімі арасындағы айырма ретінде де есептелуі мүмкін. Жалпы жер шары халқы ғана тек табиғи өсім нәтижесінде өзгереді. Қазақстанда Халықтың табиғи өсімі 1000 адамға шаққанда 1990 ж. 14,3, 1995 ж. 6,8, 2000 ж. 4,8, 2005 ж. 8,0 адамнан келді.
**Акустикалық түрлендіргіш** - электр энергиясын дыбыс энергиясына немесе дыбыс энергиясын электр энергиясына түрлендіретін қондырғы. 

Мәселен, репродуктор, телефон сияқты түрлендіргіштер электр тербелісін дыбыс тербелісіне, ал микрофон, лорингофон, керісінше, дыбыс тербелісін электр тербелісіне түрлендіреді. 

Акустикалық түрлендіргіш контактілік, магниттік-электрлік, пьезо-электрлік, электростатикалық және магнитострикциялық болып бөлінеді. Олардың жұмыс принциптері магниттік-электрлік түрлендіргіш принципіне ұқсас. Магниттік-электрлік түрлендіргіште дыбыс тербелістері мембранаға әсер етеді. Мембранамен тікелей жалғасқан тұрақты магнит өрісіндегі лента немесе катушка тербеліп, оларда электр қозғауыш күш пайда болады, яғни дыбыс энергиясы электр энергиясына түрленеді. Ал егер, керісінше, лента немесе катушкаға электр қозғауыш күш түсірсе, олар тербеліске келіп дыбыс шығарады. Бұл жағдайда электр энергиясы дыбыс энергиясына түрленеді. 

Акустикалық түрлендіргіштер радиотехникада, автоматикада, гидроакустикада, гидролокацияда кең қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Қар қазтабан** (лат. *Potentilla nivea*) - раушангүлділер тұқымдасының көпжылдық өсімдігі.

Таралуы
-------

Алтай, Тарбағатай және Солтүстік Тянь-Шань биік тауларын мекендейтін Қазақстанда кездесетін 50 түрдің бірі.

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Тамырсабағы өте жақсы жетілген, қысқарған вегетативті және бірнеше генеративті өркендері бар, онша биік емес (5-15 см) көпжылдық өсімдік. 

Сабағы және жапырағаның астыңғы жағы қалың жабылған. Тамыр мойнындағы жапырақтары ұзан сабақты, үш тақталы болып келеді. 

Жапырақтары дөңгелек (ұзындығы 1,2 см), барлық жағынан онша терең емес доғал тістері бар. Жоғары сабақтағы жапырақтары өте ұсақ, отырыңқы болып келеді. 

Гүлдері ашық-сары, өте үлкен ( ұзындығы 1,8см) жеке дара немесе 2-3-тен төбе гүлшоғырына жинақталған. Тостағаншалары азғана түкті, екі қатарға бестен орналасқан, сыртқысы ішкісінен қысқалау болып келеді. Күлтесі жүрек тәрізді, үш жағынан аздап ойылған. Аталығы жиырма, аналығы көп санды, жоғары мойынды, аузы кеңейген. Қазтабан шілде маусым айларында гүлдейді, жемістері жаңғақ тәрізді басқа жиналған тамыз қыркүйек айларында піседі.

Пайдалануы
----------

Мал азықтық, омарталық және сәндік өсімдік. Тибет халық медицинасында іріңді жараны емдеу үшін қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А.А. Иващенко "Қазақстанның өсімдіктер әлемі"