recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Қайрат Атажанұлы Көтербеков** – профессор, физика-математика ғылымдарының кандидаты, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-ның физика-математика ғылымдарының докторы.

### Білімі, ғылыми атағы мен дәрежесі

Жоғары, 1980 ж. С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің физика факультетін «Физика, ядролық физика» мамандығы бойынша бітірген. Физика пәнінің оқытушысы. 1990 ж. - физика-математика ғылымдарының кандидаты; 01.04.16 –физика ядросы және элементар бөлшектер мамандығы бойынша ҚазКС Р ҒА фдролық физика институты жанындағы К 008.20.02 арнайы Кеңесінде диссертациясын қорғаған. 

2005 жыл – Ресейдің физика-математика ғылымдарының докторы; 01.04.16 – атом ядросының физикасы және элементар бөлшектер мамандығы бойынша Санкт-Петербург мемлекеттік университеті жанындағы Д 212.232. Диссертациялық Кеңесте диссертациясын қорғаған. 2008 жыл - 01.04.16 – атом ядросының физикасы және элементар бөлшектер мамандығы бойынша Қазақстан Республикасының физика-математика ғылымдарының докторы қайта аттестациядан өтті.

### Еңбек жолы

Көтербеков Қайрат Атажанұлы 1980 – 2007 жыл аралығы – ҚазКСР ҒА ядролық физика институтында (кейіннен ҚР ҰЯО ЯФИ-де) қызмет етеді: инженер, аға ғылыми қызметкер, ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы, директор орынбасары. 2006 жылдан бастап 2009 жылға дейін Астана қ. ҚР ЯФО ЯФИ Астанадағы филиалында DC-60 ауыр иондарды үдеткіштің базасында Пәнаралық ғылыми-зерттеу кешенінің директоры. 1996 – 2005 жыл аралығы – Алматы ЖОО-ларында (Абай атындағы АМУ, Алматы энергетика және байланыс институты) қызмет етеді. 1990 – 2005 жж. – ғылыми жетекші болды, кейіннен Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың физика факультеті студенттерінің (бакалавриат пен магистратура) дипломдық жұмыстардың ғылыми жетекшісі болды. 2006 жылдан бастап ғылыми-техникалық жобалар мен ғылыми есеп, сондай-ақ, бюджеттік бағдарламалар бойынша ҚР БҒМ сарапшысы болып табылады. 

Жобалар бойынша ҚР Индустрия және сауда министрлігінің Өнеркәсіп комитеті ғылыми-техникалық кеңесінің мүшесі әрі сарапшысы. 2007 жылдан бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры. 2009 жылдың 3 сәуірінен бастап – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің физика-техника факультетінің Мұрағатталған 20 мамырдың 2019 жылы. алғашқы деканы.

### Ғылыми және кәсіби қауымдастықтарға мүшелік ету

* Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-дың Ғылыми кеңесінің мүшесі.
* ҚР Ядролық қоғамының мүшесі.
* ҚР Индустрия және сауда министрлігінің Өнеркәсіп комитеті ғылыми-техникалық кеңесінің мүшесі.
* Докторлық диссертацияларды қорғау бойынша Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ жанындағы БД 14.61.51 Біріккен диссертациялық Кеңесі төрағасының орынбасары.

### Марапаттар мен жетістіктер

ҚР Энергетика және минералды ресурстар министрінің Бұйрығымен берілген (2007 ж. 24 тамызындағы № 302-К) «Қазақстан Республикасының атом саласының еңбек сіңірген қызметкері» төсбелгісімен марапатталған. Құрмет грамоталары: ҚР Ғылым академиясының төралқасы, ҚР БҒМ «ЖОО-ның ең үздік оқытшысы - 2010» атағына ие.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Көтербеков Қайрат Атажанұлы Мұрағатталған 4 қарашаның 2013 жылы.
**Рахмон Нәбиұлы Нәбиев** (тәж. *Раҳмон Набиевич Набиев*) — кеңестік және тәжікстандық саясаткер, дипломат, инженер, 1982 жылдан 1985 жылға дейін Тәжікстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы және 1991 жылдың 23 қыркүйегінен 1991 жылдың 6 қазанына дейін және 1991 жылдың 2 желтоқсанынан 1992 жылдың 7 қыркүйегіне дейін Тәжікстанның 2-президенті.

Нәбиев билікке 1982 жылы Тәжікстан Компартиясының бірінші хатшысы болып келді. 1985 жылы ол сыбайлас жемқорлық айыптарымен биліктен қуылды. Тәжікстан 1991 жылы 9 қыркүйекте тәуелсіздігін жариялағаннан кейін Нәбиев 23 қыркүйекте билікке қайта оралды, бірақ президенттік науқан кезінде қызметінен кетуіне қысым күшейгендіктен 6 қазанда отставкаға кетті. Нәбиев сайлауда жеңіске жетіп, 1991 жылы 2 желтоқсанда Тәжікстанның тұңғыш сайланған президенті болды.

Сайлаудың демократиялықтығына сенімсіз болған оппозиция 1992 жылы мамырда азаматтық соғысқа ұласып кеткен көше шерулерін ұйымдастырды. 1992 жылдың 7 қыркүйегінде Нәбиев пен оның қасындағылар Душанбе әуежайына бара жатқанда оппозициялық күштердің шабуылына ұшырады. Қару астында болған Нәбиев терминалда отставкаға кетуі туралы құжатқа қол қоюға мәжбүр болды.

1992 жылдың желтоқсанында Куляб облысының бұрынғы аппаратшысы және жартылай әскерилендірілген көшбасшы Эмомали Рахмон билікке келді. Жарты жылдан кейін, 1993 жылы 11 сәуірде Нәбиев қайтыс болды. Рахмон Нәбиев өлімінің себебі әлі де белгісіз. Ресми түрде ол жүрек талмасынан қайтыс болды, бірақ оқиғаның басқа нұсқаларында ол өзін атып өлтірді немесе өлтірілді. Оның жанұясы, соның ішінде қызы Мунаввара Нәбиева оның өлімінің ресми нұсқасына күмән келтірді.

Жеке өмірі
----------

Нәбиевтің әйелі Майрам Нәбиева 2017 жылы үйдегі өрттен қайтыс болды. Рахмон мен Майрамның үш баласы: екі ұлдары Рашид пен Рустам және бір қызы Мунаввара. Үлкен ұлы Рашид 1997 жылы белгісіз себептен қайтыс болды және басқа ұлы Рустам 2022 жылы аурудан қайтыс болды. Қызы Мунаввара Душанбеде тұрады.

Рахмон Набиев футболды жақсы көретін және ЦСКА-Памир клубының жанкүйері болған. Тәжік тілінен басқа ол орыс, өзбек тілдерін жетік меңгерген, парсы, дари тілдерін аздап түсініп, сөйлейтін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Massaget.kz* Посткеңестік елдердің алғашқы басшылары  (қаз.) (8 сәуір 2022).
2. ↑  *Қуанышбек Қари, Азаттық радиосы* Президенттік мерзімін шегерудің (ұзартудың) "шебері". Рахмон Назарбаевтан оза ма?  (қаз.) (30 тамыз 2020).
3. ↑  *Азаттық радиосы* Умер сын первого избранного президента Таджикистана (25 наурыз 2022).
4. ↑  *Искандар Фируз, Хиромон Бакозода, Амриддин Олим, Фарзон Мухаммади* Мунаввара Набиева: мой отец не хотел становиться президентом Таджикистана. ВИДЕО  (орыс.).  Азаттық радиосы (21 апреля 2021).
5. ↑  *Абдулло Ашуров, Азаттық радиосы* "От Гафурова до Рахмона: Взгляд на заслуги пяти руководителей Таджикистана"  (орыс.) (31.8.2014).
Себастьян Роше (французша. Sebastian Roché; 4 тамыз 1964, Париж) — француздық актёр. Әкесі жағынан шотландық, ал анасы жағынан француздық. Әлемге көбінесе ABC «Главный госпиталь» (2007-2013) құнсыз операсындағы Джерии ролімен және «Грань», «Сверхъестественное», «Первородные» мен «Скандал» сериалдарында екінші пландық ролдермен әйгілі.

Өмірбаяны
---------

Роше 1964 жылы 4 тамызда Францияның астанасы Парижде туған. Жасөсіпірімдік кезінде отбасымен бірге сауда кемесінде тұрған. Жоғарғы ұлттық драматикалық өнер консерватоиясының түлегі.

Мансап
------

1989 жылы консерватоияны бітірген кезде, Себастьян француз тетарында, киносында, теледидарда Беатрис Далле, Мишель Серро, Изабель Юппер сияқты актерлармен бірге жұмыс істеген. АҚШ - қа 1992 жылы көшіп кетіп, сол кезден бастап сонда жұмыс істейді. Театрда Аль Пачино, Джули Тэймор және Марк Ламоспен бірге жұмыс істеген. Себастьян Роше ойнаған фильмдер мен сериалдар:

1. Закон и порядок
2. Тайны Нью-Йорка
3. Великий Мерлин
4. Зачарованные
5. Шпионка
6. Волшебник Земноморья
7. CSI, Отряд «Антитеррор»
8. Одиссея 5
9. Дневники вампира
10. Сверхъестественное.

Тағыда "Беовульф" фильмінде Энтони Хопкинс, Анджедина Джоли және Джон Малковичпен бірге ойнаған.

Жеке өмірі
----------

1997 -- 2005 жылдар аралығында Вера Фармига- американдық актриса, режисер мен бірге некеде тұрған.

Дереккөздер
-----------

Себастьян Роше Internet Movie Database сайтында
Себастьян Роше
**"Балдырған" журналы** – мектепке дейінгі балаларға арналған республикалық журнал (1958).

  

Алғашқы редакторы көрнекті қазақ ақыны Мұзафар Әлімбаев. Жауапты хатшысы Ә.Дүйсенбаев, бөлім меңгерушілері Б.Соқпақбаев пен Қ.Мырзалиевтар сүбелі үлес қосты. Қазір "Балдырған" журналын көрнекті ақын Тұманбай Молдағалиев басқарады.

Журнал беттерінде А.Жаманбалаев, Н.Сералин, Қ.Ыдырысов, С.Қалиев, Қ.Жұмағалиев, Ш.Смаханұлы, Ж.Әбдірашев, М.Қабанбай, С.Жүнісов, Ф.Оңғарсынова т.б. ақын-жазушылар шығармалары басылып тұрды. Журнал айдарлары: *"Бала тілі бал"*, *"Кел, ойнайық"*, *"Жаттап алу оңай"*, *"Жұмбақтар"* т.б. 20 ғасырдың 70-жылдары "Балдырған" таралымы 200 мың данаға жетті, қазір 30 мың дана.

Бас редакторлары
----------------

* Мұзафар Әлімбаев (1958—1986)
* Тұманбай Молдағалиев (1986—2011)
* Дүйсен Мағлумов (с 2011)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы". Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. - 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
2. ↑  Воспитатель для детей, мастерская писателей: журналу "Балдырган" – 65 лет (ru-RU) (1 мамыр 2023).
**Абсаттаров Раушанбек Боранбайұлы** (1940 жылы) - философия ғылымдарының докторы, профессор, Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің саясаттану және әлеуметтану кафедрасының меңгерушісі, 1962 жылы Т.Г.Шевченко атындағы Киев Мемлекеттік университетінің философия факультетіне түсіп, 1967 жылы бітіріп шықты. 1971 — 1988 жылдар аралығында Раушанбек әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің философия және экономика факультетінде аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарды.1991 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институтында қызмет етті. 1997 жылдан Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің саясаттану және әлеуметтану кафедрасының меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Президенті Аппаратының кеңесшісі. 2000 — 2002 жылдар аралығында аталған университеттің тарих факультетінің деканы қызметін атқарды. Раушанбек еңбектерінде әлеуметтану ғылымы үшін іргелі, сонымен катар қолданбалы маңызы бар ғылыми нәтижелер алынды. Қазақстан әлеуметтанудағы ұлтаралық қатынастар мәдениетін, ұлттық сана-сезімді, ұлтаралық қатынастарды зерттеу Абсатаров есімімен байланысты. Ол Оңтүстік Корея, Түркия, Жапония, Ресей, Украина, Өзбекстан, Қырғызстан университеттеріңде лекция оқыған, шетелге танымал ғалым.

Раушанбек Қазақстанның, Украинаның Құрмет грамоталарымен, төске тағатын медальдарымен және ғылымға қосқан ерекше еңбегі ұшін "Қазақстан Республикасыньң ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін" медалімен марапатталды. Сонымен қатар,ол 2006 жылы "Жоғары оку орнының үздік оқытушысы" мемлекеттік грантының иегері атанады.Ол 8 тілде 30 монография, кітаптар, оқу құралдары, кітапшалар мен 500-ге жуық мақалалар шығарды. Солардың ішінде:

* Ұлттық қатынастардың дамуы. Алматы, 1989.
* Ұлттық процестер: ерекшеліктері мен мәселелері. Алматы, 1995.
* Ұлтаралық қатынас мәдениетін тәрбиелеу: теория және тәжірибе. Алматы, 1999.
* Әлеуметтану тестері: сұрақтары мен жауаптары. Оқу құралы. Алматы, 1999.
* Әлеуметтану. Оқу құралы. Алматы, 2003.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Сауд Арабиясы картасындағы Хиджаз қаласы
**Хиджа́з** (араб.: الحجاز‎) — Араб түбегінің батысында орналасқан Сауд Арабия ауданы. Осы ауданда Мекке және Медине қалалары орналасқан. Джидда — аудан орталығы.

1916—1925 жылдары — араб руларының Османлы империясына қарсы күресі нәтижесінде тәуелсіз мемлекет. Хиджаздың бірінші патшасы Хусейн бин Али (1916—1924), екінші оның баласы — Али ибн Хусейн (1924—1925).

Қалалар
-------

* Аль-Бахах
* Бадр (қала)
* Джидда
* Мекка
* Медина
* Рабиг
* Таиф (қала)
* Табук
* Янбу
* Сабт Алалая

Тарихы
------

* Ту Хиджаза, с 1916 по 1917Ту Хиджаза, с 1916 по 1917
* Флаг Хиджаза с 1917 по 1920,Флаг Хиджаза с 1917 по 1920,
* Флаг Хиджаза с  1920 по 1926Флаг Хиджаза с 1920 по 1926
* Флаг Хиджаза с  1926 по 1932Флаг Хиджаза с 1926 по 1932

Нұсқа
-----

Сілттемелер
-----------
**Анатолий Федорович Ковшарь** (17.3.1937 жылы туған, Украина, Полтава қаласы) — биология ғылымының докторы (1980), профессор (1993). Харьков ун-тін бітірген (1959).

* 1959-1967 жж. - Ақсу-Жабағылы қорығында аға ғылыми қызметкер, директордың орынбасары болды.
* 1967 жылдан Қазақстан ҒА-ның Зоология институтында лаборант, кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарады.

Негізгі ғылыми еңбектері Тянь-Шань құстарының экологиясына, қорық ісіне, сирек кездесетін және жойылып бара жатқан жануарларды қорғау мәселелеріне арналған. 5 томдық Қазақстан құстары жинағы (орыс тілінде) (1960–74) авторларының бірі. Осы еңбек үшін ол басқа авторлармен бірге Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1978) атанды. Ковшарь Қазақстанның Қызыл кітабын құрастырушылардың бірі және бас редакторы (1996), зоология мәселелеріне арналған «Селевиния» журналының бас редакторы (1995).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы
Huxley (1954)
**Олдос Хаксли** — ағылшын жазушысы, романист және философ. Танымал анти-утопиялық «Жаңа Жаңа әлем» романының авторы. 1894-1963 жылдар аралығында өмір сүрген.
Хаксли гуманистік, пацифист және сатирист болатын. Кейінірек ол рухани мәселелерге қызығушылық білдірді: парапсихология және философиялық мистицизм, атап айтқанда әмбебаптық. Өмірінің соңында Хоксли кеңінен танымал болған уақыттың ең басты зиялыларының бірі. Нобель сыйлығының лауреаты әртүрлі жылдары жеті рет ұсынылған.

Биография
---------

Оның әкесі - жазушы Леонард Хаксли, патронның атасы - биолог Томас Генри Хаксли; Хаксли - тарихшы мен ағартушы Томас Арнольд пен немере жазушы Мэттью Арнольдтің немересі. Хаксли Джулиан бауырлас және ағасы Эндрю белгілі биолог болды.

Холслидің анасы Aldous он үш жасында қайтыс болды. Үш жылдан соң ол көздің қабынуына шалдығып, кейінірек оның көруі айтарлықтай нашарлады. Осыған байланысты ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери қызметтен босатылды. Көруді кейінірек түзету тәжірибесін ол «Көру өнері» брошюрасында сипаттаған.
Хаксли он жеті жасында алғашқы романын жазған. Оксфордтағы Баллиол колледжінде әдебиетті зерттеді.
1937 жылы Хаксли Лос-Анджелеске әйелі Мария, ұлы Матай және досы Джеральд Гердпен бірге көшіп келді. Дәл осы жерде оның негізгі шығармашылық кезеңі басталады, ол үшін адамның мәнін егжей-тегжейлі сараптау болды. Хаксли 1938 жылы Джидда Кришмамтимен кездесті. Соңғысының әсерімен ол әртүрлі даналыққа үйренеді және мистицизммен айналысады.
1953 жылы Хамфри Осмонд жүргізген тәжірибеге қатысуға келісті. Бұл эксперименттің мақсаты адамның санасында мескалиннің әсерін зерттеу болды.
1960 жылдың басында Хьюсли Лос-Анджелестегі үйінде М. Эриксон әр түрлі сананың ортақ психологиялық зерттеуі үшін ұзақ уақыт бойы кездесті.
Хаксли 1963 жылы 22 қарашада Лос-Анджелесте шыршалы қатерлі ісігінен қайтыс болды (Джон Ф.Кеннедидің өлтірілген күні). Ол қайтыс болғанға дейін оған LSD - 100 мкг инъекцияға енгізуді сұрады. Дәрігерлердің ескертулеріне қарамастан, оның әйелі оның өтінішін орындады, бұл оған күйзеліс пен тұншығып қалмау арқылы бейбіт түрде өлуге мүмкіндік берді. Бұл сұхбаттағы ол 1986 жылы Британдық BBC телекомпаниясына LSD құжаттамалық жобасы аясында: The Beyond Within ішінде берген сұхбатында мойындады. Өзінің үйінде өртте өлгенге дейін Хаксли өзінің барлық қолжазбаларыныың барлығын дерлік өртеп жіберді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑   LSD: The Beyond Within ағылшынша
**Интерстеллар** (ағылш. *Interstellar*) — 2014 жылы режиссер Кристофер Нолан түсірген фильм. Басты рөлдерде: Мэтт Деймон, Джон Литгоу, Дэвид Ойелоуо, МакКензи Фой, Джессика Честейн, Мэттью МакКонахи, Энн Хэтэуэй, Элиес Габел, Тофер Грейс, Майкл Кейн, Уэс Бентли, Кейси Аффлек. Сценарийді жазған: Кристофер Нолан , Джонатан Нолан, продюсерлары: Кристофер Нолан, Линда Обст, Эмма Томас. Жанры: Детектив, Фантастика, Қызық оқиғалы. 

«Интерстеллар» сөзі ағылш. *Interstellar* - «жұлдызаралық» деген мағынаны білдіреді

Қысқаша сюжеті
--------------

Фильмде адамның ғарышта ұшу шектеулерін айналып өтіп, жұлдызаралық кемеде үлкен қашықтықты бағындыру үшін жаңадан ашылған ғарыштық-уақыттық туннельді қолданатын зерттеушілер тобының саяхаттары туралы баяндалады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 2 сәуірдің 2015 жылы.
*
**Халидон-Хилл түбіндегі шайқас** (ағыл. *Halidon Hill*; 19 шілде 1333 жылы) — Шотландия тәуелсіздігі үшін соғысындағы шайқастардың бірі. Бұл шайқаста шотланд әскерінің жеңіліске ұшырауы Англияға уақытша бағынуға әкелді.

Шайқас алдындағы әскери іс-әрекеттер
------------------------------------

Эдуард Баллиолдің экспедициясының алғашқы табысы, 1332 жылы Шотландия королі оны тәж кигізу жорасымен нығайтылған, жақын арада Дәуіт II-нің тарапкерлерінің іс-әрекеттері тоқтатылды: Шотландия регенті, Арчибальд Дуглас Дәуіт II-нің кәмелет жасына томаған кезінде 1332 жылы 17 желтоқсанда Аннан түбіндегі шайқаста Баллиолдың күшін жеңіп, оны көп ұзамай елден қуып шықты. Ақшасыз және армиясыз қалған Эдуард Баллиол Англия патшасы Эдуард III-нің көмегіне жүгінді. Англия осы уақытта Шотландиямен бейбітшілік орнатқанына қарамастан, Эдуард III мүмкіндікті пайдалана отырып, Нортгемптондық келісімсөзді бұзды. 1333 жылдың көктемінде ағылшын әскерін Эдуард III-нің басшылығымен Шотландияға шабуыл жасап, Шотландияның ең маңызды шекара бекінісі және елдің ең үлкен теңіз порты - Берик-апон-Туидты қоршауға алды. Арчибальд Дугластың (Нортумберлендтің басып кіру және ағылшын патшайымының тұтқындау қаупі) шатастыратын әрекеттері ешқандай нәтиже бермеді: Эдуард III Берикті қоршауын жалғастырды. Екі айлық қорғаудан кейін, Бериктің гарнизоны, егер 20 шілдеге дейін шотланд әскері қамаудан босата алмаса, капитуляцияға келісті. Арчибальд Дуглас Берикді босатуға мәжбүр болды.

Екі жақтың ұстанымдары
----------------------

1333 жылы 19 шілдеде шотланд әскері Берикке келді. Эдуард III-нің әскері Халидон-Хилл белесінде, қалаға апаратын жолдың үстінде, төрт баталия құрылған лагерде орналасты. Арчибальд Дугластың ағылшындарға шабуылдан басқа ешқандай амалы болған жоқ, әйтпесе Берик гарнизоны келісімге сәйкес келесі күні берілуге дайын болды. Шотланд әскері де регент Дуглас басқарған төрт баталияға бөлінді; Роберт, Шотландияның стюарды (ол небәрі он жеті жаста еді), оның ағасы сэр Джеймс Стюарттың көмегімен; Морей графы, ұлы Рэндолфтың ұлы, екі ардагер Джеймс және Саймон Фрейзерлер көмектесті; және Росс графы.

Шайқастың барысы
----------------

Халидон-Хилл түбіндегі шайқас алаңындағы ескерткіш
Шотландықтарға алдымен батпақтан өтіп, сосын жаяу жүріп белестің баурайындағы ағылшындарға шабуылдауға тура келді. Ағылшын садақшылары шабуылға шыққан жау әскерін тез тырқыратып тастады, ал Эдуард III-нің жаяу әскерінің шабуылы шотландықтарды талқандауды аяқтады. Арчибальд Дуглас пен бірнеше шотландық графтар қаза тапты. Шотландықтардың әскери шығыны апатты болды: қаза тапқандар 4,5 мыңнан астам адамды құрады, ағылшындарда 14-15 ғана. Келесі күні Берик берілді.

Халидон-Хилл түбіндегі шайқастың маңызы
---------------------------------------

Шотландиядағы билік Эдуард Баллиолға ауысты, ал елдің бүкіл оңтүстік бөлігін ағылшын әскері басып алды. Бұл шайқастың маңыздылығы 100 жылдан астам уақыт бойы Шотландияның оңтүстік аймақтарын басқаруға мүмкіндік беретін ағылшын әскері мен флотының негізіне айналған Берикті ағылшындардың жаулап алуы болды. Ағылшын королдерінің Берикті иелену шотланд тағына деген талаптарының белгісі болды.
**Мердок Стюарт** (шотл. *Muireadhach Stiubhart*; ағыл. *Murdoch Stewart*) (1362—24 мамыр 1425), 2-ші Олбани герцогы, Файф пен Ментейт графы (1420 ж. бастап) — Яков I ағылшындардың тұтқында болған кездегі Шотландия регенті.

Өмірбаяны
---------

Мердок XV ғасырдың басындағы Шотландияның ең ірі саяси қайраткері - 1-ші Олбани герцогы, Роберт Стюарттың ұлы.

1389 жылы әкесі алғаш рет елдің регенті болып сайлаған кезде, Мердок Солтүстік Шотландияның жоғарғы соты болып тағайындалды. XIV ғасырдың аяғында ағылшын-шотланд шекарасында әскери әрекеттерге белсенді түрде қатысқан, бірақ 1402 жылы Хомильдон-Хилл түбіндегі шайқаста ағылшындардың қолына түсті. Мердокты босату туралы келіссөздер ұзаққа созылып кетті. Англия королі, Генрих IV 1406 жылдан бері Шотландияның билеушісі болған әкесі, Олбани герцогіне тұтқындарды пайдаланып, қысым жасады. Тек ағылшын тағына Генрих V келген соң ғана Мердокты босату туралы келісімге келді: 1416 жылы ол 10 мың фунт стерлинг мөлшеріне тең құн төлеген соң және Нортумберленд графтығының мұрагері, Генри «Хотспур» Персидің ұлын шотланд тұтқынынан босатқан соң бостандыққа шықты. Шотландияға оралғаннан кейін, Мердок тікелей ел билеушісіне, әкесіне бағынышты патшалықтың «лейтенанты» болып тағайындалды.

1420 жылы Олбани герцогы, Роберт Стюарт қайтыс болғаннан кейін, Мердок әкесінің герцогтық атақтарын ғана емес, сонымен қатар Шотландияның билеушісі лауазымы да мұрагерлікпен берілді: король Яков I әлі де ағылшындардың тұтқында қалды. Алайда, Мердок әкесі сияқты бедел мен даңққа ие болған жоқ. Елдің ең ірі магнаттары жаңа Олбани герцогын қолдаудан бірте-бірте бас тартты. Сол жылдары қаржыны дұрыс басқармау мен жемқорлық мемлекеттік қазынаны толығымен бітірді. Мердок патшаны босату туралы келіссөздерді жеделдетуге мәжбүр болды, ал 1423 жылы 4 желтоқсанда Англиямен қорытынды келісім жасалды: Яков I 40 мың фунт стерлинг төленген соң бірақ, тұтқындарынан босатылды. 1424 жылы патша отанына оралды. Олбани герцогы регент лауазымынан айырылып, ел басқармасынан босатылды.

Яков I елдегі ең ірі магнаты мен тақ мұрагері Олбаниге күдікпен қарады. Елді дұрыс басқармай, патшаға қарсы ауыз байласты деп герцогты айыптап, 1425 жылы Яков I Мердок Стюартты тұтқындап, 25 наурызда Стерлинг қамалында балалары және қайын атасымен өлтірілді.

Неке мен балалары
-----------------

Леннокс графы, Дональдтың қызы, Изабелладан Мердок бірнеше бала сүйді:

* Роберт Стюарт (қай. 1421)
* Уолтер Стюарт (өлт. 1425)
* Александр Стюарт (өлт. 1425)
* Джеймс Толстый (қай. 1451)
* Изабелла, Бьюкенен лоэрды, сэр Уолтер Бьюкененге тұрмысқа шықты
**Дүйсен би Есенберліұлы** — Ақмола облысы Зеренді ауданы Қошқарбай елінің тумасы.

Өмірбаяны
---------

Дүйсен би жас
кезінде талай жасы үлкен атақты абыз билердің алдынан өтіп, батасын алады. Дүйсен бидің бұл секілді
еларалық сипаттағы билігімен қатар ұлыс ішіндегі дауларды шешкен билігінен де оның мемлекеттік деңгейдегі парасаттылығы, ойының саралығы мен ниет-тілегінің тазалығы танылады.Қазақ елінің үш жүзінің бірлікте, тату өмір сүруінің қамын ойлаған қамқоршы болды. Өзін дана, әділ би, аузы дуалы шешен, ішкі және халықаралық күрделі мәселелерді шешуде төреші, жоңғар басқыншыларына табанды қарсылық көрсетуді ұйымдастыру жолында
үлкен үлес қосқан озық ойлы қайраткер ретінде таныта білді.Дүйсен би Абылай хан қоғамындағы сауатты және батыл адам, қиындықтарды оңай шеше алатын, ақылкеңес беретін мықты әскери қолбасшы болды. Дүйсен би кезінде ұрпағын Қошқарбай тауының жанына шоғырландырып оның өсіп-өрбуіне жағдай жасаған.

Жерленген жері
--------------

Дүйсен би XVII-XVIIІ ғасырларда өмір сүрген. Дүйсен би Зеренді ауданы Айдарлы ауылында жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.
**Ижанов Зияда** (29 наурыз 1929 жылы туған, Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Есет батыр ауылы — 2006, Алматы) — Қазақстан Республикасы Журналистер Одағының мүшесі.

Қызылорда пединститутын бітірген (1950). КСРО және Қазақ КСР Халық ағарту ісінің озық қызметкері.

Тереңөзек ауданы «Көкпая» колхозында колхозшы (1941—1946), Гурьев (қазіргі Атырау), Маңғыстау облыстық мемлекеттік мұрағатында, Қазақстан республикасы ғылым академиясының тарих және этнология институтында, Қазақстан республикасы Президентінің мұрағатында мұрағатшы-аудармашы (1992—2004) қызметтерін атқарған. Қазан 2004 жылдан бастап «Ана тілі» газетінде тілші, осы жылдың мамыр айынан бері «Өлке» баспасында жауапты редактор болып істейді.

400-ден астам мұрағаттық зерттеу мақалалары мен «Ащы сабақтар» кітабының авторы. Қазақстан республикасы ғылым академиясының тарихи және этнология институты шығарған «Қаһарлы 1916 жыл», «Егемен Қазақстан», «Казахстанская правда» газеттерінің 85 жылдық шежірелері, Қазақстан республикасы FA-ның тарих және этнология институты мен Қазақстан республикасы Орталық мемлекеттік мұрағаты шығарган «Әуезов және мұрағат» жинақтары мен «Махамбет энциклопедиясы», «Қызыл қоға ауданының энциклопедиясы» құрастырушылардың бірі.

Қазақстан республикасы Президенті мұрағаты шығарган «Қазақстан халық комиссарлары» деген көлемді еңбекті орыс тілінен қазақ тіліне аударған.

1941 — 1945 согыс жылдарындагы «Ұлы Отан соғысындагы ерлік еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық», Алматы, «Білім» баспасы, 2005 жыл — 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
Алагрек оюы
-----------

**Алагрек немесе а-ла-грек** (французша à la grecque, грекше; ағылш. Greek кілті) - гректердің архитектуралық тік сызықты ою-өрнектерінің французша атауы, оны киім шекарасын безендіру үшін қолданған.

Милан ғимаратындағы алангрек пен фриз
Алагрек ою-өрнегінің өрнегі бір-екі өрілген жолақтарды (меандрларды) қайталап, көтеріліп, төмен түсуден, тік бұрышта кездесуден тұрады. Оюда бір жолақ болған кезде оны алагрек қарапайым лабиринт, ал екеуі болғанда - екі еселенген деп атайды.

Сәулет өнерінде
---------------

Алагрек архитектурада тар фриздерді безендіру үшін қолданылады.

Вазадан жасалған ою
-------------------

Алагрек ою-өрнегі этрусканың вазаларында жиі кездеседі. Бұл ою-өрнек синологтардың айтуы бойынша біздің дәуірімізге дейінгі 1200 жылдарға жататын қытай вазаларында да кездесетіндігі назар аудартады.

Сілтемелер
----------

* Үлгі:ВТ-МЭСБЕ
**Постмодернділік** (ағылш. *Postmodernity*, кейде **постмодерн**, 'пост' - *кейінгі, келесі, соңғы*; 'модерн' - *осызаман*; қазақшалағанда: ***постзаман***, немесе ***пост-осызаман***) — осызаманнан (модерн) кейін пайда болатын (тіпті бола бастаған), соңғы ғылыми-техникалық, ақпараттық, мәдени өзгерістермен тығыз байланысты жаңа экономикалық және мәдени қатынастар мен процестер, өзгеше сана күйі, не ойлау формасы, ерекше тұрмыс стилі. Кейбір зерттеушілер бойынша 1990 жылдардың басында модерн (осызаман) аяқтап, постмодерн қоғамы дами бастады. Ал, басқа зерттеушілер бойынша, постмодерн дегеніміз модерннің кеңейген жаңа нұсқасы.

Постмодерн жағдайы (postmodern condition) идеясы модернизмнің прогрессивті сана күйіне қарсылық болып, ол мысалы регрессивті оқшаулану секілді кез келген сызықтық немесе автономды күйде жұмыс істеу қабілетінен айырылған мәдениет ретінде сипатталады. Постмодерн қоғамының ерекшеліктері ретінде жаһандану, тұтынушылық, авторитеттің күйреуі, білімнің тауарға айналуын негіз еткен білім экономикасының пайда болуы, технократияы, роботтану жатады.

Постмодернистік дәуір мәдени және әлеуметтік алуан түрліліктің күрт өсуімен, бұған дейін үстемдік еткен таза экономикалық мақсаттылықтың принциптерінен алшақтауымен, даму жолдарының көпнұсқалылығының мүмкіндігімен, жалпыға ортақ әлеуметтік әрекеттен бас тартумен, адамдар қызметін ынталандыру мен себептерінің жаңа жүйесін қалыптастырумен, мәдени факторлардың рөлінің артуымен сипатталады. Постмодерн плюралистік парадигмалардың орнығуын, еуропоцентризм мен этноцентризмнен бас тартуды, мәдени бірліктің фрагменттілігін, көптік принципін, жеке тұлғаға және оның ішкі әлеміне үңілу, өзін-өзі басқаратын құрылымдарға бірегейлену мәселелеріне көңіл аударуды білдіреді.

Саяси постмодерн
----------------

Дегенмен, саяси ғылымдар дискурсында саяси постмодерн мәселесі 1980-ші жылдарда талқылана бастады, бірқатар зерттеушілер саясаттағы постмодерн дәуірінің басталуын 1968 ж. Франциядағы студенттердің демократиялық қозғалыстар мен толқуларымен байланыстырады.

Саяси ғылым саласында постмодернистік тәсіл мәдени және саяси алуан түрлілігі мен әркелкілігі (саяси субмәдениеттердің, мезо және микромәдениеттердің өркендеуі) мәніне; постмодерннің саяси құндылықтарының кеңінен таралуына; жалпы саясатта және жеке саяси басқаруда бірегейлену мәселелеріне; саясаттың тұлғалық белгілерінің рөлін көтеруге; төменнен басталатын әлеуметтік саясатқа; төменгі демократиялық құрылымдардың және азаматтық қоғам деңгейінде және мемлекеттік саясаттың төменгі және орта "қабаттарындағы" жазықтық іс-әрекеттің рөлінің артуына; өзін-өзі басқаратын жазық желілердің дамуына; саяси басқарудағы бірегейліктің рөліне; интерактивті және ақпараттық технологиялардың кеңінен дамуына ерекше көзқарасты білдіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Jameson, Fredric, The Cultural Logic of Late Capitalism, *Postmodernism* (London 1991), p. 27
2. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3
**Ерсін Әміре Бекайдарұлы** (2 шілде 1981 жылы Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, Қараспан елді-мекенінде туған) — Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының ұстазы, Алматы қаласындағы "Төле би" мешітінің Бас имамы.

Өмірбаяны
---------

Ерсін Әміре 1981 жылы 2 шілдеде Оңтүстік Қазақстан облысында дүниеге келген.1998 жылы ОҚО, Ордабасы ауданы, Қараспан елді мекеніндегі Е.Ерназаров атындағы орта мектепті тәмәмдап, 1998-2000 жылдары ОҚО, Шымкент қаласындағы "Даруль арқам" Құран кәрімді жаттау орталығын, 2000-2001 жылдары Шымкент қаласындағы "Нәзір Төреқұлов" атындағы орталықтан араб тілі курсын бітірген. Оқуды аяқтаған соң, 2001-2006 жылдары Ливан мемлекетіндегі Триполи универсиетінің шариғат және ислам ғылымдары факультетін аяқтаған. Мамандығы — теолог-исламтанушы. Сонымен қатар 2007-2008 жылдары ОҚО, Шымкент қаласындағы "Абдулхамит Қаттани" орталық мешітінде ұстаздық қызметін атқарған. 2009-2011 жылдары Шымкент қаласындағы «Сейткәрім қажы» мешітінің бас имамы болып , "Даруль арқам Құран кәрім үйрену" орталығының ұстаздық қызметін атқарды. Ал 2013 жылғы сәуір айынан бастап Атырау облысындағы «Шапағат» деструктивтік діни ағымдардан жапа шеккендерге көмек орталығы» ҚҚ-ның директоры болды.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының ресми сайты Мұрағатталған 1 тамыздың 2016 жылы.
2. Ханафи бауырлар қауымдастығы Мұрағатталған 12 қыркүйектің 2017 жылы.
**Мария Коптская** (сонымен қатар: **Мария Еврей, Мария Грек, Мария Коптская**) — б.з.д. I немесе III ғасырларда өмір сүрген алғашқы алхимик әйел. Ол Александрия алхимия мектебінің негізін қалаған және де осы күнге дейін қолданылатын бірқатар химиялық құрылғылар мен процестерді ойлап тапқан.

Шығу тегі
---------

Алхимик Олимпиодордың әйгілі үзіндісінен кейін Марияны Мария еврей деп атай бастаған. Өзінің кітабының "киелілігі" туралы (Зосим Панополиттің қайталануында сақталған "пештер мен құрылғылар туралы" трактат) айта отырып, Мария: "егер сіз шынымен біздің отбасыдан болмасаңыз, оған қол тигізбеңіз", - деп ескертеді. Бұл фразаның мағынасы толығымен анық емес, өйткені тырнақшаға алынған үзінді кейбіреулерге мәтінге кейінгі көшіруші енгізген глосса секілді көрінеді. 

Кейбіреулер Марияны Мариам пайғамбармен (Мұсаның қарындасы) немесе Мария Магдалинамен шатастыратын. 

Швейцариялық зерттеуші Курт Зелигманның ойынша, Марияның "еврей" деген лақап аты дұрыс емес, керісінше оны "Грек Мариям" деп атау керек деп санайды.

Зосим Панополит Марияны біздің заманымыздан бұрын IV ғасырда сақталған алхимиялық трактатта атап өткен, сондай-ақ Александрия алхимигі Останес те өзінің шығармаларында атап өткен.

Шығармалары
-----------

Мария Коптская - алхимия мен химияда қолданылатын арнайы жасалған су моншасы - бенмариді ойлап тапқан. Бұл монша заттарды өте баяу қыздыруға мүмкіндік берген, ал қазіргі күнде ол тамақ дайындау кезінде тұздықтарды жылыту үшін қолданылады. Ол сондай-ақ керокатисті, яғни әр түрлі металдардың жұқа тақтайшаларын булайтын жабық ыдысты және трибикосты, дистилляцияға ұқсас аппаратты ойлап тапқан. Осы құрылғылардың көмегімен әр түрлі сұйықтықтардың қайнау температураларын біле отырып, Мария Профетисса сұйық қоспаларды бөлек заттарға бөлуді үйренді. Бұл күшті алкоголь мен эссенциялар өндірісінің алғашқы қадамдары болды.

Философиялық көзқарастары
-------------------------

Марияның өз аксиомасында «Біреуі екіге, ал екеуі үшке, ал үшіншісінің арқасында төртіншісіне айналады» деген. К.Юнг бұл ойды даралануға апаратын жол деп түсіндірді.

1. ↑  Maria the Jewess Biography
2. ↑  Chemical History Tour, Picturing Chemistry from Alchemy to Modern Molecular Science Adele Droblas Greenberg Wiley-Interscience 2000
3. ↑  Иудейская Мария(қолжетпейтін сілтеме)
4. ↑  Краткая еврейская энциклопедия
5. ↑  Евреи в истории алхимии
6. ↑  José María de Jaime Lorén. 2003
7. ↑  Berthelot, "La Chimie au Moyen-Âge, "iii. 125
8. ↑  E.J. Holmyard, Alchemy, 1957 (New York: Dover, 1990), pp. 48f
9. ↑  И.Лазерсон, С.Синельников, Т.Соломоник. За столом с Ниро Вульфом или секреты кухни великого сыщика
10. ↑  Ольга Лепеха. Съедобная бумага и спагетти из мозгов, или Зачем на кухне алхимия?
11. ↑  Юнг К. Г. Психология и алхимия.
**Үлкен Иран** немесе **Иран Замин** (Парсы тілі ایران بزرگ‎ - Iran-e bozorg, тәж. *Эрони бузург*, күрд *Îrana Mezin*), сондай-ақ "Иран мәдени континенті" ретінде белгілі тарихи аймақ немесе орналасқан. Иран мәдениетінің ықпалы зор болды. Иран термині Иран мемлекетінен гөрі кеңейіп келе жатқан көпұлтты күшке қатысты қолданылды. Үлкен Иран қазіргі Иран, Әзірбайжан, Орталық Азия, Ауғанстан, Пәкістан және Түркия территориясын қамтиды. XIX ғасырдағы ирантану «Үлкен Иран», «Ұлы Иран» және жай ғана «Иран» терминдерін шатастырумен сипатталады.

Тұжырымдама
-----------

«Ұлы Иран» концепциясы таза мәдени-тарихи сипатқа ие және қазіргі кез келген саяси құрылымдарға сәйкес келмейді. Ұлы Иран біздің дәуіріміздің III ғасырынан бастап пайда бола бастады. Парсы Сасанидтер империясының ауқымды мәдени экспансиясымен қатар. Парсылар аймақта өз ықпалын таратқан сайын, олардың мемлекетіне көбірек жаңа халықтар құйылды және олар «Иран» терминін кейіннен бірнеше саяси және моральдық құлдырау толқындарын бастан кешірген өсіп келе жатқан көпұлтты державаны белгілеу үшін пайдаланды. 1935 жылдан кейін Парсы империясы ресми түрде «Иран» деп аталғаннан кейін, «Иран» және «Үлкен Иран» арасындағы терминологиялық айырмашылық міндетті болды.

Мәдени-тарихи аймақтар
----------------------

* Мәуераннаһр

* Хорезм, Самарқан және Бұхара (Соғдиана), Қаршы, Чач, Ферғана,
* Үлкен Хорасан
* Тохаристан (Балх), Хуталян, Бадахшан, Мерв, Герат, Гор, Хазаражат, Хорасан

* Систан.

* Язд, Керман, Исфаһан, Фарс, Рей, Хамадан, Әзірбайжан, Күрдістан, Армения

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Карл Риттер: Иран, часть I, перевод и дополнение Н. В. Ханыкова, СПб, 1874.
2. ↑  Н. В. Ханыков: Экспедиция в Хорасан, М. Наука, 1973.
3. ↑  

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Seistan заключает часть древней Арианы. У теперешних обитателей Ирана Seistan - родина их богатыря Рустама и поприще его подвигов, которые воспеты, как героическое время, ново-персидским поэтом Фирдоуси, а Рустам - освободитель этой страны, родины своих предков, от нападений неприятелей из Турана. Главные лица его дома везде в древнейших рассказах являются повелителями этой высокой страны. Но пора славы прошла: теперь видны только развалины прежней образованности да разбойнические орды!* | "|

 — писал Карл Риттер.

Тағыда қараңыз
--------------

* Паниранизм

Әдебиеттер
----------

* «Ethnic Identity in Iran» by Richard Nelson Frye, JSAI 26, 2002, see p.82
* *Columbia College Today* on «Iranian Cultural Continent»
Ашылуы
------

«Әбу Бәкір Сыддық» медресесі Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының қолдауымен 2009 жылы ашылды. Еліміздің солтүстік аймақтарындағы талапкерлерге арналған исламдық арнаулы орта білім беретін оқу мекемесі болып табылады. Медресе Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің 2011 жылғы 12 мамырда шектеусіз мерзімге берген АБ сериялы № 0142686 лицензиясы негізінде қызмет атқаруда.

«Әбу Бәкір Сыддық медресесі» діни бірлестігіне Заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы В №0353170 сериялы, № 5096-1900-ДБ нөмірлі куәлігі Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Діни істер комитеті тарапынан 2009 жылғы 16 сәуірде берілген.

«Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасының заңының талаптарына сәйкес «Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы» республикалық ислами діни бірлестігінің «Әбу Бәкір Сыддық медресесі» жеке мекемесі ретінде 2012 жылы 29 желтоқсанда Павлодар қаласы Әділет департаментінен қайта тіркеуден өтті.

Толықтай мәлімет
----------------

Медресенің жер телімінің жалпы аумағы 3348 шаршы метрді қамтиды.

Медресе ғимараты екі қабаттан тұрады. Жалпы көлемі – 200 шаршы метр. Оқу ғимаратында асхана, акт залы, ұстаздар бөлмесі және дәрісханалар бар. Ғимараттың екінші қабаты жатақхана ретінде жабдықталған.

Медреседе барлығы 49 бала білім алуда. Медреседе 6 штаттағы оқытушы-ұстаз білім беру қызметін атқарады. Әлеуметтік-экономикалық және гуманитарлық пәндерден қосалқы мұғалімдер тартылған. Оқытушылар − Қазақстанның, шет елдердің университеттерінде діни және зайырлы білім алған мамандар. Оқу жоспарына Қазақстан Республикасында діни қызметкерлер даярлау бойынша білім беру бағдарламаларына қойылатын талаптарға сәйкес зайырлы пәндер енгізілген. Жоспарды Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы мен Республикалық әлеуметтік-гуманитарлық әдістемелік бірлестік бекіткен. Медреседе білім беру қызметі осы жоспарға сәйкес жүргізілуде.

Оқу ғимаратында ғаламтор желісіне қосылған компьютер бөлмесі бар. Медресе кітапханасында барлығы 1573 оқулық қамтылған.

Әбу Бәкір Сыддық медресесіне жақын орналасқан Павлодар қаласының № 5 емханасымен білім алушыларға тұрақты медициналық көмек көрсету жөнінде келісім жасалған.

Бірінші қабатта 40 орындық асхана жұмыс істейді. Оқушыларға үш мезгіл тамақ беріледі.

Білім алушылар тегін оқытылады. Оларды қаржыландыру Павлодар қаласындағы «Мәшһүр Жүсіп» орталық мешіті мен «Әбу Бәкір Сыддық мешіті» қорының қаржысы есебінен жүргізіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 3 наурыздың 2016 жылы.
Тип 91
**Тип 91 гранатасы** (жапон. 九一式手榴弾) - жапондық әмбебап жарықшақты граната.

Тактика-техникалық сипаттамасы
------------------------------

* Салмағы - 530 г.
* Жарылғыш заттың салмағы - 65 г.
* Қақпағымен қоса алғанда корпусының биіктігі - 102 мм.
* Корпусының диаметрі - 50 мм.
* Кідірісі - 7-8 секунд.

Тарихы
------

Граната 1932 жылы жасалып, император армиясының қарулы күштері қатарына әмбебап, жаяу әскерге қарсы жарықшақты граната ретінде қабылданды. Ол қолмен лақтыруға да, граната атқыштан жіберуге де, қарудан атуға да жарамды болды. Оны 1931 жылдан бастап екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін жаяу әскерлер мен теңіз жаяу әскерінің бөлімшелері барлық әскери операцияға пайдаланды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1100 қызықты деректер, Аруна баспасы, 196 бет
**Қытай жазуы** (жеңіл. қыт.: 汉字; дәст. қыт.: 漢字; пінин: Hànzì) — тарихи деректер бойынша, қытай жазуының алғашқы таңбалары б.з.б. 14 ғ. Шаң патшалығы заманында пайда болған.

Қытай жазуы - әлемдегі тарихы аса ұзақ жазулардың бірі. Ол қытай қоғамының дамуынан бастап, қытай тілінің өркендеуінде көрнекті рөл атқарып келгені тарихтан белгілі. Қытай халқы өзінің ұзақ тарихы барысында рухани құндылықтардың аса мол түрлерін өмірге әкелгені ақиқат. Олар осы бай құндылықтарды өз жазуларының көмегімен бүгінге жеткізіп отыр. Демек қытай жазуы бүгінде қытай халқының ғана емес әлем халықтарының да баға жетпес қазынасына айналып отыр. Қытай жазуын бұрын соңды тек қытайлар ғана емес, маңайындағы туыстар мен көршілер Корея, Вьетнам, Жапония секілді елдер де қолданылған. Бұл тұрғыдан келгенде қытай жазуы ел мен елдің арасындағы мәдени алмастыруды тереңдетті. Қытай жазуы иероглифтік жазудың бүгінгі күндегі ең дамығаны болып есептелінеді. Бір иероглиф белгілі мағынаны білдіріп, бір фонетикалық заңдылықтар бойынша бір фонема болып есептеледі. Сондай ақ қытай иероглифтері жеке дыбысты немесе фонеманы білдіре алмайтындықтан тілдегі бүкіл сөздік қорға жеке-жеке таңба жасап шығуға тура келгені мәлім. Осылайша қытай тілі сөздерінің мағынасы бейнелейтін таңбалар неше мыңдаған түрден асып жығылады. Мысалы, қазіргі кей бір сөздіктерде 50 мыңнан астам иероглиф қамтылып отырғаны айтпасақ та түсінікті. 

Қытай көп ұлтты мемлекет hanzu ұлтынан басқа 55 аз санды ұлттар бар. Әр бір ұлттың яғни көпшілігінің өз тілдері бар. Тұрғындардың басым көпшілігі қытай тілін қолданғандықтан қытай тілі мемлекеттегі, әр бір ұлттың арасындағы қарым-қатынас тіліне айналды. 

Қытай жазуы - адамдардың заттар мен құбылыстарға ұқсата еліктеуі нәтижесінде, дүниелік құбылыстарды сызбамен бейнелеп, түсіну мақсатына жетті. Олар алғашқы жазуды сүйектерге ойып жазды, сондықтан зерттеушілер осы әдепкі жазуларды сауыт-сүйек жазуы деп атады. Қытайдың негізгі ресми тілі – қытай тілі. Қатай тілі Қытай – Тибет тобына жатады. Қытай тілінің басты ерекшеліктері: 1. Қытай тілінде 4 үн бар, мағына үн (тон) арқылы анықталады; 2. әр бір иероглиф бір буын болып есептеледі. 3. жалаң буынды сөздер жиі кездеседі, күрделі сөздер көп түбірден құралады, бірақ морфологиялық түрлену болмайды. 4. Сөздердің орын тәртібі мен шылаулар қолданысы негізіне грамматикалық мағына айқындалады. Қытай тілінің диалектілері мұнан 2500 жыл бұрын байқалса, қазір ұсақ диалектілер көп болғанымен, негізінен, үлкен жеті топқа бөлінеді. Олар, Солтүстік, У, Шияң, Гань, Кыжия, Юэ және Минь. Қытайдың әдеби тілі Солтүстік диалектика негізінде қалыптасқан. Қытай тілінде Қазақстан тарихы туралы деректемелер көптеп кездеседі (9). 

Тек қытай жазуын пайдаланатын аумақтар, жасылмен; басқа жазуымен бірге, қою жасылмен; тарихи ең көп таралған, сұйық жасылмен. (Екінші Дүниежүзлік соғыс кезіндегі Жапонияның басқыншылығына ұшыраған жерлер көрсетілмеген)
Қазіргі қолданылып отырған қытай жазуы көптеген өзгерістер арқылы барынша қарапайымдасып, барынша ұғынықты болды.

Тағы қараңыз
------------

* Иероглиф
**ОАФҚ кубогы**, сонымен қатар **Орталық Азия футбол қауымдастықтарының кубогы** (ағылш. *CAFA Cup / Central Asia Football Assosiation Cup)* – қатысушылары Орталық Азия футбол қауымдастығының (ОАФҚ) мүшелері болып табылатын халықаралық футбол турнирі.

Сипаттама
---------

Жыл сайын өтеді. Турнирді ОАФҚ және AFC басқарады және бақылайды. 2023 жылы негізі қаланған және ОАФҚ негізін қалаған тұңғыш халықаралық турнир. Алғашқы турнир 2023 жылы маусым айында Қырғызстан мен Өзбекстанда өтті.

Жүлдегерлер
-----------

| Жыл | 1 орын | 2 орын | 3 орын |
| --- | --- | --- | --- |
| 2023 |  Иран |  Өзбекстан |  Оман |
| 2024 |  |  |  |

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

*
**No Way Out (Жол жоқ)** — бұл World Wrestling Entertainment (WWE) өткізетін реслинг шоулары. Алғашқы шоу 1998 жылы өткізілген. 

WWE No Way Out Коннектикутта орналасқан кәсіби күрес жарнамасы WWE ұйымдастырған Кәсіби көру ақысы (PPV) күрес шарасы болды. Ол алғаш рет 1998 жылы ақпанда сіздің үйіңізде PV-де 20-шы болып өткізілді және "Техастан жол жоқ" деп аталды. Ол 2000 жылдың ақпанында өзінің PPV ретінде оралды, іс-шараның атауы "шығу жоқ" деп қысқартылды және 2009 жылға дейін жыл сайынғы ақпан PPV ретінде жалғасты. 2008 және 2009 жылдардағы жарыстарға іріктеу камералық матч кірді. Өз кезегінде, No Way Out 2010 жылы Elimination Chamber деп аталатын жаңа жылдық PPV-мен ауыстырылды, бірақ тағы бір PPV No Way Out 2012 жылдың маусымында Capitol Punishment-ті ауыстыру үшін бір реттік іс-шара ретінде өткізілді. 2013 жылы "No Way Out" қайтадан тоқтатылып, орнына "Payback" қойылды.

Алғашқы төрт іс-шара жарнаманы World Wrestling Federation (WWF) деп те атаған кезде өткізілді. 2002 жылдың мамырында промоушен World Wrestling Entertainment (WWE) болып өзгертілді. 2002 жылы енгізілген брендтің кеңеюіне байланысты No Way Out тек SmackDown балуандарына арналған! бренд 2004 жылдан 2007 жылға дейін. 2007 жылдың сәуірінде WrestleMania 23-тен кейін брендке эксклюзивті төлем жүйесі тоқтатылды; No Way Out 2007 брендтің алғашқы кеңеюі кезінде брендке ғана тән жарнаманың соңғы PPV болды. "WWE" 2011 жылдың сәуірінде жарнаманың жетім атауына айналды, ал брендтің кеңеюі сол жылдың тамызында 2012 жылдың маусымында No Way Out бір реттік қайтарылғанға дейін аяқталды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресми сайты
Кітаптың мұқабасы
**Ала доптың аламаны** — қазақ журналисі, жазушысы Сәкен Сыбанбайдың футбол жайлы кітабы. 2015 жылы «Арна» баспа­сынан Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша жарық көрді.

Сипаттамасы
-----------

Футбол саласында талай жылдан бері еңбектеніп, футбол тарихын зерттеп жүрген Сәкен Сыбанбайдың айтуынша, кітапта оның 30 жыл бойы жинаған еңбектері түгел қамтылған.

Кітапта 1930-2014 жылдар аралығында өткен Футболдан әлем чемпионаттарының статистикаларын, матч нәтижелерін, іріктеу турнирлері жайлы есеп-қисаптарын, қала берді әр чемпионаттың қызықты оқиғаларын, тарихын, футбол жұлдыздары жайлы анықтамаларды түгел таба аласыз.

Финалдық турнирлердің бүкіл ойындары ресми хаттамаларымен ұсынылған. Сондай-ақ  әр чемпионаттың үздік футболшылары, жеңімпаздар, бапкерлер мен құрама командалар туралы да салмақты әңгіме өрбиді.

Қазақ тіліндегі тұңғыш футбол энциклопедиясы деуге тұрарлық еңбек спортсүйер қауымға, футбол жанкүйерлеріне арналған.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *«Ала доптың аламаны» өзінің құрылы­мымен оқырманға өте қызықты. Автор ең әуелі футболдан әлем чемпионатын өткізу идеясының қалай өмірге келгенін, осы бастаманы кімдер көтергенін «Ойдан тойға дейін» деп аталатын алғашқы бөлімде кеңінен талдап өтеді. Төрт жылда бір ке­летін футбол тойын өткізуді о баста Робер Герен ойластырғанын, алайда бұл істің тек 1918 жылы Ж.Риме ФИФА президенті болып сайланған соң ғана қайта алға жылжығанын, оған вице-президент А.Делоненің ерекше қолдау көрсеткенін кеңінен баяндайды. Он жылдан астам уақыт алғашқы әлем чемпионатын ұйым­дасты­руға ғана емес, кейбір елдерді үгіттеуге кеткеніне қазір тіпті сену де қиын.*
**Есей Жеңісұлы** | "|

Cілтемелер
----------

* Әлемдік мундиаль тарихы(қолжетпейтін сілтеме)
**Перикл**, көне грекше: Περικλῆς (б.з.б. 490 ж.ш. Афины, - б.з.б. 429 ж. сонда) – ежелгі грек саяси қайраткері, б.з.б. 444/443-429 жылдары ( 430 жылдан басқа) Афинының стратегі (қолбасшысы). 

Жан-жақты білім алған. Б.з.б. 442 жылдан бастап Афины мемлекетін басқарды. Афиныда мүліктік цензаны жойды, қызмет адамдарына жалақы тағайындады, т. б. Перикл тұсында көптеген қоғамдық құрылыстар (Парфенон, Пропилеи, Одеон, Қанатсыз Ника храмы) салынды. Афины эллиндік әлемнің ірі экономикалық, саяси және мәдени орталығына айналды. Периклдің сыртқы саясаты Афиныны күшті теңіз мемлекетіне айналдыруға бағытталды.
**Тиректер** (*Терек, Тіле, Телэ*) – түркі тілдес тайпалар бірлестігінің жалпы атауы. Қытай жазбаларында  *Те-лэ*, орыс деректерінде - *Тиреевичтер*,  *Половшылар*, *Оғыздар* деп те аталған. Бұлар 6-9 ғасырларда Еділден Солтүстік Монғолияға дейінгі кең далада мал өсіріп, көшіп-қонып жүрген. Жылнама деректерінде Тиректер ғұндардың түп атасы.

6-шы ғасырда Тиректердің құрамындағы тайпалар
---------------------------------------------

1. 20 мың жауынгері бар -*Бұғы, Тонгра, Ұйғыр, Байырқы, Бура;*
2. Жоңғария аумағымен Жетісудың біраз бөлігін мекендеген 20 мың жауынгері бар *Қыбыр, Болат (Қарлұқтар), Шігіл, Эдис*;
3. Алтайдың оңтүстік батысындағы 10 мың жауынгері бар *Сеяньто, Тарнах, Жабен, Тарқай*;
4. Каспий теңізінің, Әмударияның жағалауын мекендеген *Аландар, Печенегтер*, т.б.;
5. Саян тауы етектерін мекендеген *Тубалар*, т.б. тайпалар.

Бұл тайпалар арасында қоғамдық-саяси бірлестік болмаған, қоныстарының орналасу жағдайына қарай Шығыс және Батыс Түркі қағанаттарына саяси тәуелді болған. Жазба деректерде Тиректер шабандоз, садақ тартуда өте шебер болды деп сипатталған. Тиректер негізінен жылқы, қой, сиыр өсірумен айналысқан. 7-ші ғасырдың бас кезінде Тиректердің бір бөлігі Қыбыр тайпасынан шыққан *Жамбұршы-Баға* қағанның қол астына біріккен. Оның ордасы Тамған сілемінің (Шығыс Тянь-Шанның) етегінде орналасқан. Бұл кіші қағандық Қарлұқтар талқандалғанға дейін (651) тәуелсіздігін сақтады. Бұдан кейін Тиректер зия мен Жетісудағы әр-түрлі ежелгі және орта ғасырлық мемлекеттердің құрамына еніп кеткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу, Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.
**Шөгінді қабық** немесе **Стратисфера** (лат. *стратум* - қабат) шөгінді және жанартаулық-шөгінді, яғни саз бен сазды тақтатастардан (42%), құм (20%) мен жанартаулық (19%) таужыныстардан тұрады. Бұл қабық Жер бетін толығымен дерлік жауып жатады әрі терең ойпаңдарда оның калыңдығы 20-25 км шамасына (мысалы, Каспий маңы ойпаңы) жетеді. Оның жер қыртысы бойынша орташа алғандағы қалыңдығы 3 км.

Шөгінді таужыныстарға шамалы дислокациялану, біршама төмен тығыздық пен диагенезге сәйкес келетін шамалы өзгерісгер тән. Жанартаулық таужыныстар шектеулі таралған. Барлық шөгінді таужыныстардың орташа тығыздығы 2,50 г/см3, оның мәні 2,28- 2,80 г/см3 шамасында болады. Шөгінді тыста серпімді толқындар таралуының жылдамдығы оны құрайтын таужыныстардың заттық құрамына, нығыздалу дәрежесіне байланысты болып, 1,8-5,0 км/с аралығында өзгереді.

Стратисфераны құрайтын таужыныстарды зерттеу алғаш олардың суда (сулы ортада) осыдан 3,8 - 4,0 млрд жыл бұрын жарала бастағанын көрсетеді. Ол кезде атмосфера ауыр және ыстық болған, қазіргі Айдағы жағдайға жақын келеді. Сондықтан жер бетін құраған бастапқы магмалық таужыныстар күшті кышқылдар буына канықкан атмосфераның ықпалынан қарқынды ыдырауға ұшыраған. Ыдырау өнімдері уақыт өте келе шайылып, сушараларға барып тұнып, шөгінді таужыныстар түзілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жалпы геология (Жер динамикасы): Оқулық. Алматы: ҚазҰТУ, 2008 ISBN 987-601-228-001-2

Тағы қараңыз
------------

* Гранитті қабат
* Базальтты қабат