recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Дәрілік жаужапырақ** (лат. *Melissa officinalis*) – ерінгүлділер тұқымдасының жаужапырақ туысына жататын биіктігі 70-120 см, көп жылдық шөп тектес өсімдік. Сабағы түзу, төрт қырлы, сыртын түгелдей түк басқан, бұтақшалары көп.

Жапырақтары – ақшыл-көк түсті, бір-біріне қарама-қарсы орналасқан, сағақтары – ұзын, пішіні сопақша келген, жұмыртқа тәріздес. Жапырақтарынан лимон иісіндей иіс шығып тұрады, дәмі ащылау болады. Гүлдері майда, 6-10-ы жиналып, сабақтың ұш жағына шоғырланған. Гүл тостағаншасы түтікше тәріздес, 5-6 қалақшасы бар. Өсімдік шілде-тамыз айында гүлдейді. Гүлінен де лимон иісі шығады.

Жапырақтарда, гүлінде лимонның иісі болғандықтан, халық мұны лимон шөбі, лимондық мелисса деп те атай береді.

Таралуы
-------

Негізінен, Шымкент, Жамбыл, Қызылорда, Алматы облыстарының жерлерінде жиі кездеседі. Олар көбіне жабайы өсетін бұталардың арасында, тоғайлардың күн сәулесі көп түсетін тұстарында, тұрғын үйлердің, ескі мал қораларының майында өседі.

Құрамы
------

Өсімдік жапырағының құрамында 0,3 пайызға дейін эфир майлары, 6-7 мг/пайыз шамасында протеин, 120-150 мг/пайыз аскорбин қышқылы, смолалар, илік заттар, кофеин, урсол қышқылдары және басқа да заттар болады.

Пайдасы
-------

Дәрілік шикізат ретінде сабағы, жапырағы, гүлі жинап алынады. Өсімдік гүлдей бастағанда жиналған дәрілік шикізаттың шипалық қасиеті жоғары болады. Дәрілік шикізат сапалы түрде кептіріліп, құрғақ орында сақталынады.

Өсімдіктің дәрілік шикізатының құрамында эфир майлары болғандықтан, оны жүйке жүйесін тыныштандыру, ауырсынуды басу үшін қолданады. Сондай-ақ, дәрілік мелиссаның жүрек жұмысын жақсартатын, орталық жүйке жүйесінің қозуын тежейтін қасиеттері бар.

Қолданылуы.
-----------

Мал дәрігерлігі практикасында дәрілік мелиссанаң тұнбасы жоғарыда көрсетілген аурулармен қатар малдың азыққа тәбетін арттыру, асқазан – ішек жұмысын жақсарту, іш кепкенді, жүрек нервозын басу үшін қолданылады.  

Судағы тұнба 1:20 қатынаста жасалынады. Ол малдың орта есеппен бір килограмм тірілей салмағына 0,8 – 1,0 мл тұнба есебімен беріледі. Мәселен, тірілей салмағы 50 кг бұзауға 40 миллилитрден күніне екі рет, тірілей салмағы 300 кг тартары өгізшеге, сақа сиырға күніне бір рет 250 мл, салмағы 20 кг қозыға 15-16 мл тұнба ішкізіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  
Melissa officinalis information from NPGS/GRIN.  www.ars-grin.gov. Тексерілді, 4 наурыз 2008.
2. ↑  Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану. - Алматы: Қайнар, 1988. - 248 б.

*Шәріпбаев Н.* Малдың тыныс алу мүшелерінің ауруларын емдеу үшін қолданылатын дәрілік өсімдіктер // Дәрілік мелисса —  "Қайнар", 1988. — Б. 111-112. — (Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану). — 5700 таралым. — ISBN 5 - 629 -00074 - 5.
Такэда Нобутара (11 ақпан 1493 - 27 наурыз 1574) - Сэнгоку дәуірінің мемлекеттік әскери қайраткері. Такэда тегінің 18-басшысы және Каи (1507—1541) ауданының даймесы.

Өмірбаяны
---------

Такэда (1491—1507) әулетінің 17-басшысы Тэкада Нобуцун атты әкесінің бірінші баласы және мұрагері. 

1507 жылдың мамыр айында әкесінің өлімінен кейін 14 жасар Тэкада Нобутор Тэкада тегінің жаңа басшысы және Каи ауданының даймесы атанды. 

1521 жылдың қазан айында Тэкада Нобутор Иидагавара Фукусима Хего шайқасында Имагава Удзитика атты қолбасшыны жеңген. 1528 жылдың шілде айында Насинонокидайра шайқасында Ходзе Удзицунды жеңген. 1531 жылдың наурыз айында Сиокава но гавара шайқасында Сува Ерисигэ атты адамды ойсырата жеңген. 1536 жылы өзінің Хирага Гэнсина атты көтеріліс жасаған вассалына қарсы шыққан. 

Тэкада Нобутор Синано және Сурага атты аудандарды өзіне бағындыруға тырысқан.

Ол өзінің бірінші ұлы Харунобу Нобутара атты адамға қарағанда екінші ұлы Нобусигэ атты ұлын өз мұрагері қылғысы келген. 1541 жылы Сингэн Тэкада атты әкесінің вассалдарымен бірге Нобутор билігіне қарсы көтеріліске шықты. 

1536 жылы Такэда Нобутора өзінің көтеріліс бастаған Хирага Гэнсин атты вассалына қарсы шығады. 

Такэда Хирага вассалмен кездеседі, бірақ оған шегінуге тура келеді. Алайда, оның 15 жасар болашақ баласы Такэда Сингэн ол шегінген әскерге сұранады. Олар сарайдан ұзаған соң, Такэда Сингэн әскерін бастап көтерілісшінің сарайына бет бұрады. Сарайдың қорғаушылары мұндай әрекетке дайын болмай, кері шегінеді, ал Хирага Гэнсин вассалды өлтіреді. 

Нобутора Харунобу атты үлкен ұлына қарағанда, Нобусигэ деген кіші ұлын мұрагерлікке лайық деп санайтын. 1541 жылы Такэда Сингэн вассалдардың көмегімен өз әкесіне қарсы шығады және оны Каи жеріне қуып жібереді. Такэда Нобутара Суруга ауданына қарай қашады сол жерде Имагава Исимото деген дайменің үйінде өзіне орын табады.

Қазасы
------

1574 жылдың наурыз айында 81 жасар Тэкада Нобутор Синано ауданында жан тапсырған. Кофу қаласындағы Дайсендзи ғибадатханасында жерленген.

Дереккөздер
-----------

Тернбулл С. «Самураи», Москва, «АСТ», 2008 г. ISBN 978-5-17-040815-3, ст. 73
**Дәрілік жөтелшай** (Әріпдәрі лат. *Stachys officinalis, Betonica officinalis*) – ерінгүлділер тұқымдасы, жөтелшай туысына жататын көп жылдық шөп тектес өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

* Көктемде тамырынан сағақтары ұзын бір топ жапырақ және саны бірден үшке дейін жететін сабақ өсіп шығады. Төрт қырлы, түзу, түк басқан сабақтарының ұзындығы 90 см-ге дейін барады.
* Жапырақтары сопақша келген, жұмыртқаға ұқсайды, шеттері ара тісті, сырттарында қысқа түктері бар.
* Гүлдері қоңыр қызыл түсті, олар жоғарғы жапырақтардың қуыстарында масақ тәрізденіп шоқтала орналасқан. Гүл жапырақтары бесеу, ерін тәрізді, жоғарғы "ерні" екі бөліктен, төменгісі үш бөліктен тұрады. Маусым айынан қыркүйек айына дейін гүлдейді.

Өсетін жері
-----------

Орманды жерлерде, шабындықтарда, төбелерде, орман ішіндегі жолдардың жиектерінде өседі.

Құрамы, емдік қасиеті және қолданысы
------------------------------------

Құрамында илік заттар, стахидрин, бетоницин, холин және басқа да алкалоидтар бар. Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін гүлдеген кезінде жинайды. Дәрілік жөтелшай халық медицинасында жоғарғы тыныс жолдары қабынғанда, құяң, бауыр, асқазан ауруларына қарсы қолданылады. Бұл өсімдіктен жасалған дәрілер қан қысымын төмендетеді, жүйкені тыныштандырады, денедегі зат алмасу процесін жақсартады. Бүйрек ауруларын және атеросклерозды емдеу үшін қолданылады. Бұдан басқа өсімдіктің қақырық түсіретін қасиеті бар. Кейбір елдерде ревматизмді, қояншықты, бронх демікпесін, бас ауруларын емдейді. Өкпеден қан кеткенде де ем үшін қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.
**Қаба, қаба сақал.** Қалың әрі көлемді болып өскен
сақал түрін осылай атайтынымыз бар.
«Қаба» сөзі сақалдан басқа сөзбен (қазақ тілінде)
өте сирек (қаба жал), тіпті тіркеспейді десе де болады.
Ал басқа түркі тілінде, әсіресе, гагауз тілінде бұл сын есім кез келген зат есіммен тіркесіп келе беретінін
«қаба суван» деген тіркеспен дәлелденеді. Мұның қазақшасы —«ірі жуа». Және «қаба» тұлғасы біздегі «ірі»
мағынасын беретіндігін гагауз тілі дерегі анықтай түседі (В. А. Мошков, Гагаузы Бендерского уезда. ЭО. 1902,
№ 4, кн. IV, 77). Сөйтіп, тіліміздегі «қаба сақал» тіркесі
«үлкея, ірі сақал» деген түсінікке мезгейтіндігі көрінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Тьыт** (тит) — Вьетнамдағы (Биньчитхиен провинциясы) 6,5 мың адамнан тұратын этникалық қауымдастықтар тобы.

Тілі
----

Тілі - аустроазия отбасының вьет-муонг тобының тілі.

Діні
----

Діни ұстанымы: дәстүрлі наным-сенімдерді сақтау (ата-баба культі, анимизм).

Этнонимі
--------

Титтер ежелгі Вьетнамның оқшауланған топтарының ұрпақтары деп саналады. Тит ежелгі аустроазиялық субстраттың көптеген ерекшеліктерін сақтайды.

Кәсібі
------

1950 жылдардың соңына дейін титтердің негізгі кәсібі арбалетпен және улы жебемен аң аулау, бұлақтарда қарапайым балық аулау және терушілік болды. Кейде тас құралдар пайдаланылды. XX ғасырдың ортасынан бастап олар егін шаруашылығына (күріш, жүгері, таро, тәтті картоп, темекі) көшіп, құс өсіруді бастады.

Өмір салты
----------

Титтерде ақсақалдар басқаратын шағын қауымдастықтар болды. Отбасы шағын, туыстық есеп патрилинейлік. Неке неолокалдық.

Тит халықтарының дәстүрлі баспаналары лашықтар немесе тау баурайындағы үңгірлер.

Ерлердің дәстүрлі киімі – денені орайтын мата, әйелдердікі – тігілмеген белдемше. Қазіргі кезде вьетнамдықтарға жақын заманауи киімдер киеді.

Негізгі тағам - саго пальма ұны және ұсақ маймылдардың еті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тьыт
2. ↑  Тьыт – что означает?
3. 1 2  народы мира / Тит


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуӘлем халықтары |
| --- |
|  |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 
Африканың орналасуыАфрика
 | 
Еуропаның орналасуыЕуропа
 | 
Азия орналасуыАзия
 | 
Солтүстік Американың орналасуыСолтүстік Америка
 | 
Океанияның орналасуыАустралия және Океания
 | 
Оңтүстік Американың орналасуыОңтүстік Америка
 |

 |

 |
**Николя Алексис Хулио Н’Кулу Н’Дубена** (фр. ; 27 наурыз 1990, Яунде, Камерун) — камерундық футболшы, Италияның "Торино" клубының қорғаушысы. Камерун Ұлттық футбол құрамасында ойнаған.

Биографиясы
-----------

### Клубтық

Камерунның "Каджи Спортс Академия" клубының түлегі. 2007 жылы бір маусым "Монако" жастар клубында ойнады да, 2008 жылы тұңғыш рет кәсіпқой футболшы ретінде Франция чемпионатында ойнады. 2008 жылы 13 қыркүйек күні 5-турда "Лорьянға" қарсы ойында алаңға шықты. 

2011-16 жылдары "Олимпик Марсель", содан соң бір маусым "Олимпик Лион" сапында ойнады.

2017 жылы "Ториноға" ауысты.

### Ұлттық құрамада

2008 жылы Пекиндегі Жазғы Олимпиада ойындарына қатысты. Сол жылы 19 қараша күні ОАР-ға қарсы ойында тұңғыш рет ұлттық құрама сапында алаңға шықты.

2017 жылғы Африка Ұлттары кубогында Камерун финалға шықты да, Мысырмен ойнады. Николя осы ойында бір доп соқты. Кмерун құрамасы 2:1 есебімен жеңіске жетіп, Африка чемпионы атанды.

Жетістіктері
------------

«Марсель»
* Франция лигасы кубогы: 2011/12

**Камерун**

* Африка чемпионы: 2017

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**«Орталық музей еңбектері»** (кітап) – музей ісі, археология, тарих, деректану, антропология, этнология және фольклортану салаларын қамтитын жинақ. 

Жинаққа отандық ғалымдармен қатар шетелдік зерттеушілердің де мақалалары енген, әлеуметтік ғылымдар саласының мамандарына және көпшілікке арналған. «Балалар әдебиеті» баспасында жарық көрген. Таралымы 1000 дана. Баспа директоры – Ш. Байкенова, редактор Ш. Күмісбайұлы, көркемдеуші редактор – В. Логинов, корректор – Г. Құдайбергенова, компьютерде беттеген К. Кенесбаев. ISBN 978-601-252-022-4.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Орталық музей еңбектері»,ISBN 978-601-252-022-4
Мешітке кіретін есік
**Әмір ибн әл-Ас мешіті** (араб.: جامع عمرو بن العاص‎) б.з. 642 жылдың басында Мысырдың негізі жаңадан қаланған астанасы Фустаттың орталығы ретінде салынған. 

Әмір ибн әл-Ас-Мысырда, яғни Африка құрлығында бой көтерген алғашқы мешіт. Мешіт жаулаушы әскербасы, баһадүр Әмір ибн әл-Астың шатыры турған жерде орналасқан. Мешіттің бір бұрышында Әмірдің ұлы Абдуллаһтың қабірі жатыр. Бастапқы кезде мешіттің ұзындығы - 29 метр, ені 17 метр, бағаналары жарылған пальма діңдерінең тастардан және саз кірпіштен қаланған, ал шатыры ағаш және пальма жапырақтарымен жабылған күрке тәріздес аласа ғимарат болған.

Мешіт тек құлшылық қылатын орын ғана емес, сонымен бірге діни және азаматтық мәселелер талқыланатын алаң болып табылады. Мешіттің бастапқы қурылысы тым қарапайым еді: қабырғалары жалаң, ешқандай ою-өрнектермен безендірілмеген және минарет немесе жерге төселетін төсеніш те жоқ болатын. Мешіттің ескі бөлігін тек оңтустік қабырғаның бойынан ғана әлі де болса көруге болады. Мешітте мұсылмандар дұға қылғанда жүздерін қарататын құбыла қабырғасына параллель салынған жеті жаңа дәліз бар. 

Мешіттің құрылысын әрі қарай дамытқан Аббасидтердің халифы әл-Мамун болды. Ол оңтүстік-батыс жағына жаңа бөлік қосып, мешіттің өлшемін 120x112 метрге дейін жеткізді. Қабырғалары мен төбесі безендірілді және төрт бұрышына «муэдзинге» (яғни азан шақырушылар) арналған бөлме мен минарет қосылды, ал мешіттің еденіне сабаннан жасалған кілемшелер төселді. Мешіттің бағаналары пальма діңінен, тастардан және саз кірпіштерден жасалды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Николя Леонар Сади Карно** (фр. ; 1 маусым 1796(17960601) - 24 тамыз 1832) өнертапқыш, термодинамиканың негiзiн салушылардың бiрi, Лазар Карноның үлкен баласы. Никола Леонар Сади 1796 жылы 1 маусым айында Парижде туған. 1814 жылы Политехникалық мектептi бiтiрiп, инженерлiк әскер қатарына жолдама алды. 1828 жылы демалысқа шыққаннан кейiн ғылыми зерттеулермен айналысты. Жылу алмасу, газдың кеңу заңдарымен, будың механикалық пайдалануын оқып зерттедi. Энергияның жылуға алмасуы температуралары әртүрлi екi (жылу беретiн) көздiң көмегiнсiз мүмкiн емес екендiгiн түсiндiретiн әйгiлi Карно теоремасының авторы. Ол өзiнiң зерттеулерiн – Оттың қозғалту күшi мен осы күштi жасауға қабiлеттi машиналар туралы ой толғамдары (Reflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres a developper cette puissance, 1824) – атты жылу туралы жарыққа шыққан атақты эссесiнде баяндалады. Энергияның сақталу принципiн зерттедi.Сади Карно 1832 жылы 24 тамыз айында Парижде қайтыс болды.
**Алматы орталық стадионы** — республикадағы ең ірі кешендердің бірі. Стадионның көлемі – 22 га. Сәулетшілері – А.Қапанов пен А.Коссов. Бірінші кезекте – 35 мың орындық трибуна, жеңіл атлетикалық жолдар мен секторлары бар үлкен спорт аренасы 1958 жылдың тамыз айында іске қосылды. Ары қарай кіші спорт аренасы, жаттығатын жеңіл атлетикалық кешен, жүзу бассейні, қысқы жаттығатын манеж, гандбол, теннис, баскетбол, садақпен ату ойындарына арналған алаңдар салынды. Үлкен аренаның трибуна асты ғимаратында бокс, фехтование, үстел теннисіне арналған залдар, киім шешетін бөлме, тренерлердің бөлмелері, республикалық дәрігерлік-дене шынықтыру диспансерінің кабинеттері мен зертханалары, олимпиядаға даярлау орталығының жатақханасы орналасқан. Алматы қаласының Орталық стадионында футбол, жеңіл атлетика, шапшаң жүгіру, коньки тебу, көгалдағы және доппен ойнайтын хоккей, волейбол, бокс және т.б. спорт түрлерінің барлық тарихи бүкілодақтық және халықаралық жарыстары өткізіліп келеді.

Стадион футбол алаңы
6 МАУСЫМ 2009. Дэвид Бекхэм Қазақстан — Англия ресми ойынында
Орталық стадионның кіреберісі
Бұл орталық стадион ғана емес,сонымен қатар сол кездегі ең ірі сәулет құрылысы болып табылды. Мұнда тек аудан, қала көлеміндегі жарыстарымен қоса халықаралық, Орта Азия қарамағындағы ірі сайыстар мен жарыстар өткен, футболдан әлем чемпионаттары да осы алаңда өтеді.

Ашылу уақытынан бері «Қайрат» клубының негізгі стадионы болып келген.
2011 жылы қазан айында Алматының Орталық стадионына жүгіру жолы күрделі жөндеуден өтіп, жаңа қабат төселді. Су жаңа жүгіру жолы Орталық Азия мен ТМД елдеріндегі тұңғыш жеңіл атлетикалық манеж. Мұндай жеңіл атлетикалық жол әлемде тек Берлин мен Барселона қаласындағы футбол стадионында ғана бар. Алдағы уақытта Алматы осы жүгіру жолында жеңіл атлетикадан Азия кубогы мен ірі халықаралық турнирларды қабылдайтын болады.

Орналасқан жері: Бостандық ауданындағы — Абай даңғылы, 48.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтеме
-------

* Стадион туралы Мұрағатталған 27 желтоқсанның 2021 жылы.
**Әмір әл-Қажы** - (араб. амир әл-Хадж - қажылық керуен жетекшісі) - мұсылмандардың қажылық парызын өтеуге сапар шегетін
тобының жетекшісі. Қажылық керуендеріне
алғаш рет басшылық еткен төрт шаһариярдың (Мұхаммедтің (с.а.у.) ең жақын жолдастары, ізбасарлары) бірі - хазіреті Әбу Бәкір
еді. 631 жылы Медине мен Мекке аралығына
қатынайтын керуенге басшылық етуді оған
Пайғамбар өзі тапсырған. 632 ж. дәл осындай Меккеден Мединеге баратын керуенді
Мұхаммед (с.а.у.) тікелей өзі басқарып, осы
жолда тұңғыш рет қажылық сапарында орындалатын әдет-ғұрып, зандылықгарды енгізді.
Қажылықты басқару, қажылыққа сайлау еркі
халифаларға берілді. Кейін Меккеге қажылық сапарымен келетін керуендер мен жол
тораптарының көбеюіне байланысты Әмір әл-Қажылар саны да көбейді. Мысалы, 688 жылы төрт Әмір әл-Қажы болды. Осман халифаты кезінде Әмір әл-Қажыларға керуенді қорғау үшін арнайы жасақтар бөлінді. XX ғ-дың 20-жылдарынан
Әмір әл-Қажы лауазымындағылардың саяси-әкімшілік, елшілік бағытындағы еркіне шектеулер қойыла бастады. 1954 жылдан Мысырда оларды тек «Керуен тобының жетекшісі» деп атайтын болды.
**Әміре Сұлтанмұратов**(07.02.1870, қазіргі Көкшетау облысы.Айыртау ауданы.-1950, сонда)- қазақ ақыны. Жастай ел ішіне ақын ретінде танылған. Сұлтанмұратов 1916 ж. патша өкіметіне қарсы өлең шығарғаны үшін жер аударылып, 2 жыл Атбасарда болды. Қазан революциясынан кейін кеңестік жаңа өмір және В.И.Ленин туралы көптеген өлең жазды. «Аманкелді батыр» (1924) дастанын шығарды. Оның бірсыпыра өлеңдері «Ленин деп халық жырлайды» (1969) «Песни степей» (1940) т.б. жинақтарға енді, республикалық баспасөз беттерінде жарияланды. Сұлтанмұратов- Республикалық ақындар слеті (1937) мен ақындар айтысының (1943) жүлдегері. Қолжазбалары Қазақ АКСР ҒА Орталық ғылыми кітпаханасында сақтаулы.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 462 бет
**Әмірсана**, (моңғ. *Амарсанаа*; 1722 — 1757, Тобыл қаласы) — Жоңғар нояны, Ойрат ақсүйегінің тұқымы.

Өмірбаяны
---------

Еділ қалмақтарының ханы Аюкенің қызы ұзатылып келе жатып, қазақ жерінде қыстап қалғанда қазақ батырымен көңіл қосып, ішінде кеткен деген де әңгіме бар. Қонтайшы Қалдан Серен (Цэрен) өлгенен кейін (1745) оның тұқымдарымен күресте жеңіліс тауып, **Дабашы** екеуі қазақ жеріне қашып келді. Абылай ханның қолдауымен Дабашының хан болуына (1753) көмектесті. Көп ұзамай Дабашыға қарсы қарулы көтеріліс бастап, жеңілген соң Пекинге қашып барды (1754). Жоңғар хандығын жоюды көптен көксеген Қытай осыны желеу етіп, қалмақ жеріне әскер жіберді (1755). Әскердің алдыңғы легін Әмірсана басқарды. Жоңғар жерін жаулап алған Қытай Әмірсананы билеуші етпей, өлтіруді ойлады. Ол қашып шығып, манчжурларға қарсы азаттық күресін бастады. Көп ұзамай Әмірсана жоңғар ханы болып жарияланды. Қытай үкіметі жоңғар жеріне тағы да қалың әскер енгізді. Әмәрсана 200 жігітімен қазақ жеріне қашып келді. Қытай Әмірсананы қайтару жөнінде қатаң талап қойып, елші жіберді (02.1756). Абылай хан оны орындамай, Әмiрсана Ресейге (Алтай уранхайларына) өтіп, сонда шешектен қайтыс болды.

Отбасы
------

Амурсана 1723 жылы жоңғар-ойрат тайпасынан шыққан асыл анадан және тайша немесе тақ мұрагері хойт-ойрат руы. Амурсананың анасы Бойталақ (博託洛克) қызы болған Сыбан Раптан, қайтыс болғаннан кейін жоңғар-орият тайпасының көсемі Қалдан Бошоқты. Ол алдымен Данджунгке үйленді (丹 衷), үлкен ұлы Лха-бзанг хан, билеушісі хошоуыт-ойрат тайпасы. Данджунг қайтыс болғаннан кейін с. 1717 ж. Оның қайын атасының қолымен, Бойталақ Амурсананың әкесі, а тайша немесе тақ мұрагері хойт-ойрат руы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан энциклопедиясы, 1-том
2. ↑  Хуммель 1944, б. 10.
**Әміре Әрін** 1957 жылы 21 тамызда Алматы облысы (*бұрынғы Талдықорған*), Қаратал ауданындағы Дөңши ауылында туған. Қазақ Мемлекеттік ұлттық университетінің журналистика факультетін тамамдаған.

Жұмыс баспалдағы
----------------

1978 жылы Қаратал аудандық газетінде тілші, редактордың орынбасары, 1988 жылы Талдықорған облыстық *«Жерұйық»* газетінде аға тілші болып жұмыс істеген. 1992 жылы Қаратал аудандық әкімшілігінде әкімнің орынбасары, 1996 жылы республикалық мемлекеттік *«Спорт»* газеті Бас редакторының орынбасары, жауапты хатшы, 1998 — 2000 жылдары Алматы облысы Мәдениет басқармасы бастығының орынбасары болып еңбек еткен. 2000 жылдан бері Алматы облыстық *«Жетісу»* газеті Бас редакторының бірінші орынбасары болып қызмет атқарады.

Жинақтары
---------

Ақынның *«Тамызық»* атты жыр жинағы жарық көрген (2004). *«Тылсым тыныс»* (1999), «Кенен жерім — Көксуым» (2004) сияқты прозалық, публицистикалық жинақтардың авторы. 2006 жылы *«Ауғанның от-жалыны»* зерттеу кітабы, 2007 жылы *«Маздақ»* жыр жинағы мен *«Томирис»* әңгімелер жинағы жарық көрген. Шығармалары төрт ұжымдық жинаққа енген.

Жетістіктері
------------

1997 жылы Сейдахмет Бердіқұлов атындағы сыйлықты, 1998 жылы *«Қазақстан Республикасы Спортына еңбегі сіңген қызметкер»* атағын алған, 2003 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің *«Мәдениет қайраткері»* белгісімен, ҚР Құрметті журналисі (2009), Елбасының Алғыс хатымен марапатталған. Қаратал ауданының Құрметті азаматы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
A. *Автомобильдің А-80 Бензині*.
**Бензин***(французша: benzіne)* – 30 – 205°С аралығында қайнайтын, құрамы әр түрлі жеңіл көмірсутек тердің қоспасы; түссіз не арнайы боялған сұйық. Судан жеңіл, тығыздығы 0,70 – 0,78 г/см3, өзіне тән иісі бар, -60°С-та қатады. Бензин тез буланғыш, оңай тұтанғыш зат, буының ауамен қоспасы қопарылғыш келеді. Бензин алудың негізгі кең тараған әдістері: мұнайды тікелей айдау, мұнайдың ауыр фракцияларын крекингілеу, көмірсутек газдарынан бөліп алу, тас көмірді гидрогендеу және көмірсутек газдарын (изобутан, бутан, пропан) алкилдеу, т.б. Бензинді іштен жанатын қозғалтқыштарда отын, майды, шайырды, каучукті еріткіш ретінде, т.б. қолданады.

Отын ретінде қолданылуына қарай авиация Бензині және автомобиль Бензині болып бөлінеді. Бензиннің негізгі қасиеті – детонацияға тұрақтылығы, яғни қозғалтқыштарда бірқалыпты жану қабілеті. Оның детонацияға тұрақтылық қасиеті октан санымен сипатталады. Октан саны неғұрлым көп болса, детонацияға тұрақтылық қасиеті соғұрлым жақсы болады. Бензиннің маркалары (А-80, А-93, А-95, т.б.) осы қасиетке негізделген. Автомобиль санының күрт өсуіне байланысты Бензин үлкен қалалар ауасын ластаушы негізгі факторға айналып отыр. Ауадағы Бензин буының қойыртпалығы 100 – 300 мг/м3-ден көп болса, адам организміне қауіпті, сондықтан онымен жұмыс істегенде және оны пайдаланғанда барлық сақтық шаралары қадағалануы тиіс. Қазақстанда Бензин Атырау, Павлодар, Шымкент қалаларындағы мұнай өңдеу зaттарында өндіріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Химия. Н.Нұрахметов, А.Ниязбаева, Р.Рысқалиева, Н.Далабаева. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 336 бет. ISBN 9965-36-416-8
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы

Сілтеме
-------

* Автомобильдің Бензиндері
* Неэтилированный бензин
Саны азайып бара жатқан түр.Жақсы ұшатын едәуір ірі инеліктердің бірі.Еуроазиаттық-африкандық таралған. ТМД-да Еуропа бөлігінің оңтүстік және батыс аудандарында, Қазақстан мен Орта Азияда даралап таралған.Суы таза тоқтау және жартылай ағатын су қоймаларында дернәсілдері дамиды. Дернәсілдің дамуына температураның әсер етуіне байланысты дамуы 1–2 жылға созылады. Ересектерінің ұшуы маусымнан қыркүйекке дейін созылады.Қансорғыш зиянды қосқанаттарды белсенді құртуда түр өте пайдалы.Таралу аймағының едәуір бөлігінде,сонымен қатар Қазақстанда сирек кездеседі. Соңғы жылдары су қоймаларының ластануына, оқу және әуесқой жиынтықтар үшін ересектерін орынсыз көп ұстауға байланысты саны азайып отыр.Инеліктердің дене мөлшерінің ерекше ірі және бояуының ашық болуы қызықтырады. Ұстауға толық тыйым салып, оқушыларға түрді сақтау қажеттігін түсіндіру керек.

* Сурет:Әмірші инелік .jpgсүрмелі

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
**"Ән-Арман"** (деректі фильм) - Мұхит Мерәліұлының шығармашылығына арналған фильм.
. 

Фильм 2008 жылы Қазақстан-Орал телеарнасы ұжымының күшімен түсірілген. Негізгі идеясы - Мұхит орындаған әндердегі нәзік сезімді, асқақ арман мен сағынышты көрерменге жеткізу. Әйгілі *"Айнамкөз"*, *"Жылқышы"*, *"Зәуреш"*, *"Паң-көйлек"* әндері фильмнің негізгі өзегі болып табылады. Фильмде асқан орындаушылық шеберлікті қажет ететін осы күрделі әндердің шығу тарихы баяндалған. Түсіру жұмыстары Батыс Қазақстан Облысының киелі Қаратөбе жерінде, Мұхит Мерәліұлының туған елінде жүргізіледі. Жоғарыда аталған әндер Ғарифолла Құрманталиевтың орындауында "Алтын қордан" алынған. 
Фильмді дайындағандар - редакторлар - Баян Мұхамбетәлиев, Ақсәуле Байменшина, дыбыс режиссері - Жігер Құмаров, операторы - Руслан Ғазезов, жарық түсіруші - Тарас Қажымов, бейнемонтаж - Есенжан Қонашев.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Әмірбек Әнуарұлы Төгісов** (30.5.1949 жылы туған, Қытай, Бурчун қаласы) – әскери қайраткер, генерал-майор (1996). Орджоникидзе қаласындағы КСРО ҚҚМ-нің командалық әскери училищесін (1970), Целиноград педогогиялық институтын (1981) бітірген. 1968 жылдан Қарулы Күштер қатарында. 1970–1991 жылы КСРО ҚҚМ Ішкі әскерлер бас басқармасында әр түрлі жауапты қызметтерде болды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Ішкі әскерлер қолбасшысының орынбасары (1992–1997), Қорғаныс министрінің тәрбие және әлеуметтік құқықтық жұмыстар жөніндегі орынбасары (1997–2000) қызметтерін атқарды. 2000 жылдан запаста, 2-дәрежелі "Айбын" орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

Әскери атағы
------------

Әскери атағы - генерал-майор.

Діни көзқарасы
--------------

Діни көзқарасы - атеист.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы
------------------------------------

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «XXI ғасыр -Азия құрлығының дәуірі, ал Қазақстан бұл аймақта жетекші
орынға ие болады».

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы
--------------------------------

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Кенесары хан.

Хоббиі
------

Хоббиі - кітап оқу.

Сүйіп оқитын әдебиеті
---------------------

Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи туындылар.

Үй жағдайы
----------

Үйленген. Жұбайы - Төгісова Татьяна Михайловна (1950 жылы туған), орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі. Ұлы -
Тегісов Ренат (1973 жылы туған), инженер-экономист, Қазақстан Республикасы қорғаныс министрлігінің әскери қызметкері; қызы - Тегісова Лариса
(1981 жылы туған), әскери заңгер, ҚР ішкі әскер капитаны.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
**Әміртай Бөрі** 1946 жылы 16 қарашада Жамбыл облысы, Жуалы ауданындағы Қызтоған туған.

Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін 1968 жылы бітірген соң, қазіргі «Ұлан» («Қазақстан пионері»), 1970—1976 жылдары «Лениншіл жас» («Жас Алаш») газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Қазақ телестудиясында редактор, «Қазақфильм» ұлттық компаниясының аударма фильмдер бірлестігінің Бас редакторы болған.

Шығармалары
-----------

Жазушының тырнақалды туындысы — «Ақ бидай» романы 1968 жылы «Лениншіл жас» газетінде, басқа да баспасөз беттерінде үзінді ретінде жарық көрді. Бүл туынды «Жазушы» баспасынан 1976 жылы шықты. 1976 жылы республикалық жабық бәйгеде «Мейір гүлдеген жерде» повесі екінші сыйлыққа ие болып, «Жалын» альманахында жариялайды. 1977 жылы «Жалын» баспасынан «Алматы әңгімелері» повестер жинағы, «Өнер» баспасынан «Арманына жолыққан адам» ғұмырнамасы шықты.
«Кел біздің ауылға», «Ештен кеш емес», «Кіндік шеше» пьесаларын жазды.

Қазақстан кинематографиясының үздігі. Жүзден аса көркем фильмдерді аударды. Сондай-ақ М.Әуезов, Ж.Жабаев, С.Мұқанов, М.Жолдасбеков туралы, т.б. деректі фильмдердің сценарийін жаз ды. «Доңыз деген не?» мультфильмінің сценарийі үшін жабық бәйгеде екінші жүлдеге ие болды. Орыс жазушылары А.Чеховтың «Дүшпандар», В.Бубнистің «Шалғы шыңылы» әңгімелерін қазақ тіліне аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Әмірхан Меңдеке** - 1956 жылы 1 қаңтарда Түркістан облысының Түлкібас ауданында дүниеге келген.

1979 жыл Қазақ Ұлттық Университетінің филология факультетін бітірген. «Мектеп» баспасында аға редактор, «Қазақ әдебиеті» және «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттерінде бөлім меңгерушісі, Қазақ радиосының бас директоры, «Қазақ әдебиеті» газеті бас редакторының орынбасары болды, Қазақстан Республикасы Үкіметі аппаратының аға кеңесшісі болып жұмыс атқарды. Қазір «Жас Алаш» газеті бас редакторының орынбасары.

Еңбектері
---------

Республикалық баспасөзде 100-ге жуық әдебисыни мақалалары жарық көрген. 2001 жылы «Елорда» баспасынан «Сөз өнері: серті мен дерті» атты сын мақалаларының жинағы жарық көрді.
Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері (2000).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары** – Әмір Темірдің 14-ғасырдың соңғы ширегінде Моғолстанға жасаған жаулаушылық жорықтары.

  

Әмір Темір өзінің Шағатай ұрпағының бұрынғы иеліктерінде бір орталыққа бағынған қуатты мемлекет құрмақшы болған мақсаттарына кедергі жасай алатын Моғолстанды әлсіретуді міндет етіп қойды. Ол жиырма жыл бойы Шу мен Талас өңіріне және Жетісуға үздіксіз шапқыншылықтар ұйымдастырып, оны Дешті Қыпшаққа, Хорезмге, Таяу және Орта Шығыс елдеріне жасаған жорықтармен кезектестіріп отырды. 1371 – 72 ж. Әмір Темір Моғолстанға әскер аттандырды. Бұл жорық кезінде Әмір Темір әскері Ыстықкөл өңіріндегі Сегізағашқа дейін жетіп, көп тұтқын мен мол олжа түсіріп қайтты. 1375 ж. жасалған жорық кезінде Әмір Темір әскері Талас алабы арқылы жүріп, Ілеге дейін жетті. Шарын өзені шатқалында Әмір Темір әскерінің Жаhангер бастаған алдыңғы қосынының Қамар Ад-Динмен шайқасы болды. Қамар Ад-Дин әскері осы шайқаста жеңіліс тауып, қашып құтылуға мәжбүр болды. 

1376 жылдың көктемінде Әмір Темір Моғолстанға Қамар Ад-Динге қарсы 30 мың әскермен әмір Сасы Бұқа ханды, Әділ-шахты және басқа әмірлерін аттандырды. Бірақ әмірлері Моғолстанға жорық жасамай, Әмір Темірдің Хорезмге кеткенін пайдаланып, бүлік шығарады. Олар Моғолстанға Қамар Ад-Динге барып, оны Әмір Темірдің Мауераннахрда жоқтығын пайдалануға, сөйтіп Әмір Темірге қарсы қимылдарында өздерін қолдау үшін әскер жіберуге шақырды. Алайда, Мауераннахрға қайтып келген Әмір Темір Қамар Ад-Динді Нарын алқабында жеңіліске ұшыратты. Әмір Темір Қамар Ад-Динді 1377 ж. екі рет: біріншісінде – Қаратау етегінде, екіншісінде Шу алқабынан Ыстықкөлге баратын жолдағы Бұғым шатқалында талқандады. Әмір Темірдің 1383 ж. жасаған жорығы кезінде де Моғолстан әскері ойсырай жеңілді. Қамар Ад-Дин болса осы кезде Жетісудың солтүстігіне кетіп үлгерген еді. Ол кейіннен Дешті Қыпшақтағы Тоқтамыс ханға барып, онымен Әмір Темірге қарсы бірлесе күресуге келіседі. 

1389 ж. Әмір Темір Моғолстанға жаңа жорық ұйымдастырды. Оның бұл кезде Моғолстандағы басты қарсыластары Енге төре мен Қызыр Қожа хан еді. Әмір Темір әскері Моғолстанға Қаратауды теріскей бетінен айналып, содан соң Шу өзенін бойлай жүріп өтті. Іле өзенінен өткеннен кейін Аягөзге жетіп, онда Әмір Темір өз әскерін екі бөлікке бөлді. Әмір Темірдің өзі Тарбағатайдың батыс жағына бет алды. Омар-Шайх әскердің екінші тобымен Көбік өзеніне дейін жетіп, онда үлкен шайқаста Енге төренің әскерін талқандады. Қызыр Қожа хан Шығыс Түркістанға барып паналап, көп ұзамай ол жерден де қашуға мәжбүр болды. 1390 ж. Әмір Темір Самарқанға оралуға бет алды. 

  

Әмір Темірдің Моғолстанға жасаған жорықтары сол тарихи кезеңде Оңт.-Шығыс Қазақстанның экон. және демогр. жағдайына теріс әсер етті. Әмір Темірдің қайтыс болуы Моғолстанды түпкілікті бағыну қатерінен сақтап қалды.

Тағы қараңыз
------------

* Әмір Темір жорықтары

Дереккөздер
-----------
**Чан Хён Сын** —Оңтүстік кореялық әнші. Beast тобының және Trouble Maker дуэтінің әншісі. Хён Сын — 4DХанзада. Бұл лақап атты оған BEAST тобының тыңдармандары қойған.

Big Bang
--------

2004 жылдан бастап Хён Сын YG Entertainment компаниясында 1 жыл және 4 ай жаттығады. So-1 деген жалған ат алып, Big Bang тобымен дебюттауға дайындалады. Big Bang тобы жайлы «Big Bang Documentary» бағдарламасының соңында, YG Entertainment компаниясының директоры, Хён Сынды болашақ топтан да, лейблданда шығарып жібереді. Компания директоры Сынри мен Хён Сынның арасынан Сынриды таңдайды. Директордың айтуы бойынша: «Ол дебюттауға тым тұйық мінезді!»

BEAST
-----

2009 жылы BEAST тобымен дебюттайды. 2010 жылы, 29 желтоқсанда, топ мүшелерінің дуэттері шығады. Хён Сын мен Ки Кван R&B жанрындағы «Let It Snow» әнін жазады.

Trouble Maker
-------------

2011 жылы Cube Entertainment Хён Сын мен 4Minute тобының рэппері - Хёнадан тұратын дуэт жайлы жариялады. Дуэт Trouble Maker атанды. 

Trouble Maker дуэтіне, Хёнсын «Jay Stomp» деген лақап ат алды, қысқыртқанда JS. 25 қарашада, Trouble Maker дебютты альбомын шығарады. Хён Сыну мен Хёна «M! Countdown» музыкалық бағдарламасында Triple Crown, «Music on Top» жүлдесін алады, оған қоса олар «14th Mnet Asian Music Awards — MAMA 2012» марапаттау салтанатында, «Ең керемет дуэт» атағын алған. 

2013 жылдың, қазан айында Cube Entertainment Trouble Maker дуэтінің жаңа альбомы жайлы хабар берді. 28 қазанда Trouble Maker дуэтінің «Chemistry» атты екінші мини-альбомы, «Chemistry» шықты. Альбомның басты әні, Now(There Is No Tomorrow). Альбомға, бірлесіп айтқан және 2 жеке әндері кірді.

Жеке мансабы
------------

2012 жылы Хён Сын Ким Джун Суды «МОЦАРТ!» мюзиклында ойнауға ұсыныс алды. 2012 жылдың соңында, Cube Entertainment , Хён Сын, Ынджи және Намджудың қатысуымен «One Year Ago» атты ән мен бейнеклипті тыңдармандарға сыйлық ретінде шығарады. Бессмертная песня 2 / Immortal Song 2 / Өлмейтін Ән 2 телебағдарламасында Wedding Cake әнін орындады.

2015 жылдың 7 мамырында, Хен Сын жеке дебюттайды. Оның "MY" атты алғкашқы мини-альбомына келесі 6 ән кірді:

1. It's me
2. Ma First
3. Brake up with him
4. I Said I LOVE YOU
5. Come out
6. Dirty Joke

Марапаттары
-----------

* 7 қараша, 14 қараша — Mnet «M!Countdown»! бағдарламасы, Now әні

* 8 қараша, 9 қараша, 15 қараша — KBS «Music Bank» бағдарламасы, Now әні

* 10 қараша — Inkigayo бағдарламасы, Now әні

* 6 қараша, 13 қараша, 20 қараша — Show Champion бағдарламасы, Now әні

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------
ЧАКОНА 

* 

(исп. chacona, итал. cіaccona) — ескілікті музыка жанры. Қазіргі уақыттағы

музыкада Ч. өзгеріссіз қайталанып отыратын полифон. вариациялар жасау үшін ғана

қолданылады. Ч. 16 ғ-дың аяғынан бастап Испанияда алғашында халық биі ретінде белгілі

болған. Бастапқыда Америкадан келген бұл би өте шапшаң, жылдам орындалатын; бірте-

бірте еур. елдерге тарап, 17 ғ-да ол баяу, салтанатты сипаттағы балет биіне айналды.

Қарқыны баяу Ч-ның муз. өлшемі. Комп. Ж.Б. Люлли балеттерінің соңғы қорытынды

нөміріне Ч-ны пайдаланған. 17 — 18 ғ-ларда Ч. өзгеріссіз, тұрақты түрде қайталанып

отыратын аспаптық пьеса ретінде қалыптасты. Осы муз. жанрда көптеген композиторлар

еңбектенді. Әсіресе, комп. И.С. Бах жеке скрипкаға арналған ғ2 партиттерінде Ч-ның

үздік үлгісін жасады. Л. ван Бетховен фортепьяноға арналған көптеген пьесаларын (соның

ішінде 32 вариац. до минорын) Ч. түрінде жазған.

С. Көбеева
**Чанакья** (pronunciation (ақп.); б.з.б. 370 – 283 жылдар шамасы), лаұап аттары **Каутилья Вишнугупта** және **Ватсьяяна** — әйгілі үнді брахма, философ және патша кеңесшісі. 

Б.з.б. 321 жылы Магадха патшалығында Чандрагуптаның таққа отырғанының және алдыңғы Нанда әулетінің (б.з.б. 317 ж.) биліктен айрылуының себепкерлерінің бірі болған. 

Чанакьяны саяси қырандығы, қулығы және болжағыштығы үшін биік бағалап, Үндістан тарихшысы Никколо Макиавеллимен салыстырған. *Чанакья-сутра* атты және Чанакья-раджанитишастра атты саясат және өнегелік туралы трактаттарының авторы Чанакья деп есептеледі. ***Каутилья*** және ***Вишнугупта*** атымен «Артхашастра» («Пайда туралы ғылым») атты саяси трактатын жазған. Бұл кітаптің аты қазақшаға аударғанда «Пайда туралы ғылым» деген мағынаны білдіреді. Кітапта алғашқы рет арнайы қызметтердің маңызы, олардың жұмыс істеу принциптері қарастырылған.

Чанакья классикалық экономиканың және саясаттанудың корифейі болып саналады.

Күнделікті өмірде Чанакья Таксила оқу орталығында мұғалі болған. Патшаның кеңесшісі болып отырып, ол біріккен Маурия империясының қалыптасуына жауап берген. 

Чанакьяның еңбектері Гупта империясының заманында жоғалып, 1915 жылға дейін табылмаған.

Вишакхадаттаның «Мудраракшаса» атты шығармасында Чанакья бас кейіпкері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *S. K. Agarwal* Towards Improving Governance —  Academic Foundation. — P. 17. — ISBN 978-81-7188-666-1.
2. ↑  Mabbett, I. W. (1964). "The Date of the Arthaśāstra". *Journal of the American Oriental Society* (American Oriental Society) **84** (2): 162–169. doi:10.2307/597102. JSTOR 597102. ISSN 0003-0279.
3. ↑  L. K. Jha, K. N. Jha (1998). «Chanakya: the pioneer economist of the world», *International Journal of Social Economics* **25** (2-4), p. 267—282.
4. ↑  Waldauer, C. Zahka, W.J. and Pal, S. 1996. Kauṭilya’s Arthashastra: A neglected precursor to classical economics Үлгі:Недоступная ссылка. *Indian Economic Review, Vol. XXXI, No. 1, pp. 101—108.*
5. ↑  Tisdell, C. 2003. A Western perspective of Kauṭilya’s Arthasastra: does it provide a basis for economic science? *Economic Theory, Applications and Issues Working Paper No. 18*. Brisbane: School of Economics, The University of Queensland.
6. ↑  Sihag, B.S. 2007. Kauṭilya on institutions, governance, knowledge, ethics and prosperity. *Humanomics* 23 (1): 5-28.
Зәкір
**Зәкір**, *якорь* – кеменің суда (рейдте, бухтада, т.б.) ағып кетпеуін қамтамасыз ететін, ауыр металдан жасалған құрылғы. Ол әдетте Уақыттық және Тұрақты деп бөлінеді. Уақыттық зәкірді кеме өзі алып жүреді және қажетті кезде суға, не жағалауға тастап, кеменің қозғалысын тежейді. Ал, тұрақты зәкір әрқашан бір орында тұрақты тұрады, ол көбінесе порттарда болады. Кеме келгенде ол сол тұрақты зәкірге байланады. 

Алғашқы зәкір бұдан 4 мың жыл бұрын жіпке байланған тас (тас зәкір) түрінде болды. Тарих атасы Геродот зәкірді Скиф (сақ) ойшылы Анахарсис тапқырлады деп жазған. Зәкір пішінінің қазақтың алыс жолға арналған қымыз секілді сусындық құятын торсығына ұқсауында сондай бір негіз бар секілді, өйткені Анахарсис те Грекияға сапарлап барып, Солонмен дос болғаны тарихтан белгілі. 

Кеме түріне байланысты зәкір салмағы түрліше болады. Көбінесе, зәкір болаттан құйылады. Шынжырға не болат арқанға байланады. Пайдалану мақсатына сәйкес зәкір кемені ықтырмайтын зәкір, көмекші зәкір және варп зәкірі болып ажыратылады. Варп зәкірі кемені қайраңнан шығарып алу немесе кемені су ағысына қатысты белгілі бір қалыпта ұстап тұру үшін пайдаланылады. Құрылысы бойынша зәкір табаны қозғалмайтын әрі штокты (адмиралтействолық), табаны айналмалы, табаны айналмалы әрі штоксыз болып бөлінеді. Ең ірі зәкір (салм. 27,2 т) АҚШ-та 1954 жылы жасалынған;

Дереккөздер
-----------
**Альбер II** (фр. Albert II), толық есімі — Альбер Александр Луи Пьер Гримальди — Монаконың князі,Валентинуа герцогі.

Өмірбаяны
---------

1958 жылы 14 наурызда Монако-Вилльде дүниеге келген. Балалық шағынан түрлі спорт түрлерімен (футбол, жүзу, дэюдо) шұғылданған. Қысқы Олимпиада ойындарының 5 мәрте жеңімпазы. 1985 жылдан бастап ХОК мүшесі. 1985 жылы Ралли Декарға қатысқан. Альбер Солтүстік Полюсте болып қайтқан (16 сәуір 2006 жыл) алғашқы монарх. Ол БҰҰ-мен тығыз қарым-қатынаста болған. 
Альбер Халықаралық Наполеон Қоғамдастығының Құрметті Президенті болып есептеледі.

Жеке өмірі
----------

Альбер көп жыл бойы отбасы құрмағанына қарамастан некесіз туған 2 баласы бар. 2010 жылы Альбердің Шарлин Уиттистокқа сөз айтады. Шарлин ОАР-ның жүзушісі, мектепте мұғалім болып жұмыс атқарады. Олардың некелесуі 1 шілде 2011 жылы өткен.

Марапаттары

* Гримальди ордені (1958 жыл 18 сәуір)
* Қасиетті Карл ордені (1979 жыл 14 наурыз)
* Иерусалим, Қасиетті Гроб ордені
* Кавалер Большого креста Суверенного Мальтийского ордена (15 қазан 1997 года)
* Darjah Kerabat Diraja Pahang ордені (Паханг, 1997 жыл )
* Нигер Ұлттық ордені (Нигер) т.б
**II Хишам** (әл-Муәйад биллаһ Әбу әл-Уәлид Хишам ибн Хакам, араб.: 'ھشام‎, 965 — 1013) —Кордоба хилафатының халифі (976—1009 және 1010—1013), II Хакамның ұлы, Умәйя әулетінің мүшесі.

Өмірбаяны
---------

976 жылы әкесі II Хакам қайтыс болғаннан кейін таққа небәрі 10 жасында отырды. Көп кешікпей мемлекеттегі жоғарғы билік хаджиб және әскери қолбасшы әл-Мансұр (Жеңімпаз) атағына ие болған Мұхаммед ибн Әбу Әмірдің қолына өтеді. Әл-Мансұр жас халифті мемлекетті басқаруда ешбір істерге араластырмай, халифтің тәжірбие жинауына жол бермеу мақсатында сарайда қамап отырды. Сөйтіп әл-Мансұр халықты халифтің мемлекеттік билікке араласпай өзін құлшылық етуге арнағандығына сендіріп, барлық билікті өзінің қолына алады.

### Әл-Мансұр жүргізген жорықтар

Халифат ішінде өзінің билігін нығайтқан әл-Мансұр Солтүстік Испаниядағы христиан мемлекеттеріне шабуыл жасап отырды. 985 жылы мұсылмандар Барселонаны, ал 997 жылы испан христиандарының басты қастерлі орны — Сант-Яго шіркеуін басып алады. Осы жорықтардың нәтижесінде Леон патшалығы толығымен жауланып алынды. Христиандық территориялардан тек Астурия мен Галисияның кейбір бөліктері және Кастилияның бірнеше ауданы ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. 1002 жылы әл-Мансұр қайтыс болып, хаджиб билігі оның ұлы Абд әл-Мәлік әл-Музаффарға тиеді. Ол 1008 жылы қайтыс болады. Әл-Музаффардың өлімінен кейін халифат ішінде бүлік орын алып, Кордоба халифаты құлдырап, ыдырап кетеді. Әл-Мансұрдың екінші ұлы Әбдіррахман Санчуэлоны тақтан түсіріп, 1009 жылы дарға асады. Кезек Хишамға келген кезде ол тақтан бас тартуға мәжбүр болып, билік III Әбдіррахманның немересі – II Мұхаммедке беріледі.

### Хишамның екінші мәрте халифа болуы

Бір жылдан кейін, яғни 1010 жылы сақалибтерден құралған халиф гвардиясы II Хишамды босатып, қайтадан халиф етіп тағайындайды, алайда берберлер бият етуден бастартып, шабуылдарын жалғастырады. Олар Захра сарайын басып алып, сарай қызметшілерін талқандап, ғимаратты толығымен қиратады. Сол жылы берберлер Кордобаға таяп, бір жарым жыл бойы қаланып қоршауда ұстап жаулап алады. Қала тұрғындары қырылып, халифа резиденциясы тоналып қиратылады. Осы оқиғада II Хишаммен не болғандығы белгісіз. Кейбір деректерге сәйкес ол берберлердің қолынан қаза тапты делінеді, алайда басқа тарихшылар оның Азияға қашып үлгергендігін және сол жерде бірнеше жыл өмір сүргендігін айтады.

Әдебиет
-------

* *Рыжов, Константин.* Әлем монархиялары. VII-XV ғғ. Мұсылман Шығыс —  М.: Вече, 2004. — 544 б.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуУмәйя әулетінің халифтері |
| --- |
|  |
| Шежіре · Медиа |
|  |
| Дамаск халифтері(661—750) | 
I Мұғауия · I Йазид · II Мұғауия · I Маруан · Әбд әл-Мәлік ибн Маруан · I Уәлид · Сүлеймен ибн Әбд әл-Мәлік · II Омар · II Йазид · Хишам ибн Әбд әл-Мәлік · II Уәлид · III Йазид · Ибраһим ибн әл-Уәлид · II Маруан |
|  |
| Кордоба халифтері(929—1031) | 
III Әбдіррахман · II Хакам · II Хишам · II Мұхаммед · Сүлеймен · II Хишам · Сүлеймен · IV Әбдіррахман · V Әбдіррахман · III Мұхаммед · III Хишам |

 |
**Богатырь мұздығы** – Іле Алатауындағы қазаншұңқырлы мұздық.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы, Талғар ауданы жерінде, Шілік өзенінің саласы – оңтүстік-шығыс Талғардан басталатын Жусанды Күнгей жотасы мен оның сілемі – Есік шоқысының аралығында.

Аумағы
------

Жалпы ұзындығы 9,1 км, ашық бөлігінің ұзындығы 8,7 км. Мұздықтың ауданы 29,8 км2, морена жапқан бөлігін қоса есептегенде 30,3 км2, көлемі 4,50 км3 (1971 жылы). Ең биік жері 4580 м, етек жағы 3420 м биіктікте. Богатырьдан 3 өзен басталады. Мұздық жылына 7,7 м шегінуде, 1927 – 30 жылдары Богатырь мұздығы 84 м шегінді. Соңғы кездегі бақылаулар да мұздықта шегінуі тоқтамағанын дәлелдеді. Мұздықты тұңғыш рет С.Е.Дмитриев ашып, зерттеген (1909-1910 жылдары). Мұздықтың оңтүстігінде Жусанды Күнгей, солтүстігінде Шокальский мұздықтары жатыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Сілтемелер
----------

"Ледники Заилийского Алатау"
**Ираклий II** (18.11.1720, Телави қ. - 22.1.1798, сонда) - грузин патшасы, мемлеткет қайраткері, қолбасшы. 1744 жылдан Кахети патшасы, 1762 жылдан Картли - Кахети патшалығының (Шығыс Грузия) патшасы. Кахетия Багратиондарының әулетінен шықты. Бытыраңқы грузин иеліктерін бір орталыққа біріктіруге және Закавказьеде Грузияның билігін кеңейтуге тырысты. Россияның Шығыс Грузияға қамқорлығы жөнінде 1783 жылы Георгиев трактатына келісті. Ішкі саясаты елдің өндіргіш күштерін дамытуға бағытталды. Грузин деревнясының жағдайына ерекше назар аударды. Басыбайлыларды жерсіз және семьясынан айырып сатуға тыйым салды. Тбилисиде (1756), Телавиде (1782) мемлекеттік мектептер мен семинариялар ашты

Дерек көздер
------------

* Кикодзе Г.Д.Ираклий Второй, пер. с грузинского, 2 издание.
**Көлемді көшіргішті білдектер** (ор. объемно-копировальные станки) — ағаш өңдеу өндірісінде тетіктерді белгіленген пішінмен қалыптастыру үшін дайындаманы жан-жақты (көлемді жоңғылау) өңдеуге арналған білдектер. Бұл білдектерде бойлай және көлденең жоңғылап пішіндері симметриялы және симметриялы емес бұйымдарды жасайды. Бұл білдектер көлденең берісті (дайындаманың ең үлкен диаметрі мен ұзындығы 1500x1000 мм), бойлай-көлденең берісті (дайындаманың ең үлкен диаметрі мен ұзындығы 150 х 500 мм) және көлденең-бойлау берісті (дайындаманың ең үлкен диаметрі мен ұзынығы 100...500 х 400...750 мм) болып үшке бөлінеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**II әл-Хакам** (әл-Мустансир биллаһ Әбу әл-Қазы Хакам ибн Әбдіррахман, араб.: الحكم الثاني‎,915 — 976 ) — Кордоба халифатының 2-ші халифі (961—976), III Әбдіррахманның ұлы, Умәйя әулетінің мүшесі.

Өмірбаяны
---------

Негізінен әл-Хакам әкесінің саясатын жалғастырған. Мұсылман Испанияның мәдение тұрғыда гүлденуі жалғасын тапты. Халифтің өзі ғылым мен библиографияға аса жіті қызығушылық танытқандықтан 400 мыңнан астам дана кітап сақталған Кордоба кітапханасы мұсылман әлеміндегі ең ірі кітапханаға айналды. Хакамның тұсында көптеген құнды әдебиеттер көне грек және латын тілдерінен араб тіліне аударылып жарыққа шықты. 

Сонымен қатар халифа Хакам билеген жылдары ауыл шаруашылығы дамып, ирригациялық құрылымдар жүйесі кеңейді. Мескита мешіті және халифа резиденциясы сияқты ірі ғимраттардың құрылысы қолға алынды.

Сыртқы саясаты
--------------

II Хакамның тұсында халифатқа викингтер 966 және 971 жылдары екі мәрте шабуыл жасайды. Сондай-ақ Солтүстік Мароккодағы Зиридтер және Фатимидтер хилафатымен күрес жүргізеді. 947 жылы Фатимидтер жеңіліске ұшырайды. Ал Солтүстік Испаниядағы христиандық мемлекеттерде халифат толық әскери үстемдікке ие болды.

Жеке өмірі
----------

Кейбір заманауи шетелдік деректерде II Хакамның жас кезінде гомосексуал болғандығы келтіріледі. Ол ашық түрде еркектік гарем ұстаған. Сол себепті Кордоба тағының болашақ мұрагері болмады. Алайда бұл мәселе де шешімін тапты. Халифаға әрдайым еркектің киімін киіп жүретін және «Джафар» деген бүркеніш атқа ие Субх есімді күн тауып береді. Кейін II Хишам дүниеге келеді. Алайда бұл жайлы араб тарихшылары ешбір дерек келтірмейді.

Әдебиет
-------

* *Рыжов, Константин.* Әлем монархиялары. VII-XV ғғ. Мұсылман Шығыс —  М.: Вече, 2004. — 544 б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Louis Crompton, *Homosexuality and Civilisation*, Harvard, 1990
2. ↑  Encyclopedia of Medieval Iberia, ed. Michael Gerli (New York: Routledge, 2003), 398—399
3. ↑  Évariste Lévi-Provençal, *Histoire de l’Espagne musulmane*, Paris, 1950

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Arabic biography Мұрағатталған 14 тамыздың 2004 жылы.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуУмәйя әулетінің халифтері |
| --- |
|  |
| Шежіре · Медиа |
|  |
| Дамаск халифтері(661—750) | 
I Мұғауия · I Йазид · II Мұғауия · I Маруан · Әбд әл-Мәлік ибн Маруан · I Уәлид · Сүлеймен ибн Әбд әл-Мәлік · II Омар · II Йазид · Хишам ибн Әбд әл-Мәлік · II Уәлид · III Йазид · Ибраһим ибн әл-Уәлид · II Маруан |
|  |
| Кордоба халифтері(929—1031) | 
III Әбдіррахман · II Хакам · II Хишам · II Мұхаммед · Сүлеймен · II Хишам · Сүлеймен · IV Әбдіррахман · V Әбдіррахман · III Мұхаммед · III Хишам |

 |