recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Байсеркина Фарида Дуғалықызы

  

**Байсеркина Фарида Дуғалықызы** 1964 жылғы 17 наурызда Шығыс Қазақстан облысы, Ақсуат ауылында қызметкер отбасында дүниеге келген.

Еңбекжолы
---------

Фарида Дуғалықызы 1981 жылы орта мектепті үздік бітіріп, Семей қаласындағы мемлекеттік медицина институтының педиатрия факультетіне оқуға түседі. Институтты бітіріп, педиатр-дәрігер мамандығына ие болып, 1987 жылы Талдықорған қаласына еңбек жолын бастауға жолдама алады. Ол интернатураны аяқтағаннан кейін, Алматы облысының Крупская участкелік ауруханасына жіберіледі. Осы учаскелік ауруханада шығармашылық ізденісте еңбек етіп, ешбір қаймықпай, қажырлы қайрат танытып, мол іс-тәжірибе жинақтады. 1991 жылы Алматы мемлекеттік дәрігерлерді жетілдіру курсында реаниматолог-дәрігер мамандығы бойынша қайта даярлау курсынан өтіп, Алматы қаласындағы педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығында реанимация бөлімшесінің дәрігері болып жұмыс істеді. 1998-2001 жылға дейін Алматы мемлекеттік дәрігерлерді жетілдіру институтының күндізгі аспирантурасын оқып білімін жетілдірді. 2001-2006 жылдар аралығында «Резлов ЛТД» ЖШС – коммерциялық директор болып қызмет атқарды. 2006-2007 жылдары Ақмола медакадемиясында – балалар ауруы кафедрасының ассистенті болып, Рысқұлов атындағы қазақ экономика университеті JICA-мен бірлесе – «Маркетинг стратегиясы және компания дамуы» курсында оқыды.

2007 жылы «Республикалық балаларды оңалту орталығы» РМК-да қоғамдық-ақпарат бөлімінің бастығы болып, кейін ол «Республикалық балаларды оңалту орталығы» акционерлік қоғам болған кезде, оның стратегиялық жоспарлау директорлығына тағайындалады. Кейініректе Бас директордың орынбасарына дейін көтерілді. 2008 жылы «Денсаулық сақтау басқармасының қазіргі проблемалары» тақырыбында қоғамдық денсаулық және денсаулық сақтау мамандығы бойынша денсаулық сақтау жоғары мектебінен өтті. 

2009 жылы Астана медицина университетінде – «Аккредитация элементтерімен медицина қызметі сапасының ішкі аудитін ұйымдастырудың таңдамалы мәселелері» атты тақырыптық жетілдіруден, сол жылы «ҰМХ» АҚ – JCI сапасының халықаралық стандарты бойынша білім беру бағдарламасынан өтті. Мәскеу қаласындағы Бакулев атындағы НЦССХ-та «Денсаулық сақтау және қоғамдық денсаулықты ұйымдастырудың өзекті мәселелері» бойынша біліктілігін арттырып, «Денсаулық және денсаулық сақтау», Медициналық көмектің сапасы, Денсаулық сақтау басқармасы, Экономика және қаржыландыру» мамандығының сертификатын алды. Ол 2011 жылдан 2013 жылға дейін «Әкімшілік ісінің докторы» халықаралық бағдарламасының тыңдаушысы болып саналады, 2011 жылы әулие Георг госпиталының базасында Лондон университетінің жанындағы HeaIthcare Management Course – London, 2 апталық оқыту курстарында да оқыды. Нейрореабилитологтардың Женевадағы, Швейцариядағы «Медицинадағы роботталған технология» халықаралық конгресстеріне қатысты. Қазіргі уақытта Басқарма төрайымының орынбасары болып қызмет атқарады.

Марапаттары
-----------

Денсаулықтарында ақаулары бар балаларды оңалтуда да өз тәжірибесін кеңінен пайдаланып келе жатқан үздік маман. 2009 жылы Астана қаласының Есіл ауданы әкімінің мақтау қағазымен, 2011 жылы «Денсаулық сақтау үздігі» медалімен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Қарағанды мемлекеттік шахта жобалау институты** – ғылыми-зерттеу мекемесі. 1941 жылдан «Қарағандыкөмір» тресі жобалау бюросының «Қарағанды шахта жобалау» конторы, 1951 жылдан қазіргі атымен аталады. Институт Қарағанды, Екібастұз көмір бассейні кәсіпорындарының және Қазақ КСР-і мен Орта Азия республикаларындағы кен орындарының бас жобалаушысы болды. Жаңа көмір шахталары мен разрездердің кешенді жобаларын, жаңа кен қабаттарын аршып, әзірлеу жобаларын, көмір өнеркәсібі кәсіпорындарының тапсырысы бойынша ғылыми-зерттеу және жобалау-конструкторлық жұмыстарын жүргізеді; жобаланатын нысандар үшін инженер-геолог іздестірулер мен топографиялық түсірулерді іске асырады, құрылыс барысын қадағалады. институттың жобалары бойынша Қарағанды, Павлодар, Астана облыстарында шахталар, разрездер, ірі өнеркәсіп орны, кеңшарлар, машина-трактор ст-лары салынды. Институт Қазақстанның, Орта Азияның көмір кәсіпорындарын жобалау жөнінде үлкен жұмыс көлемін, оның ішінде Төм. Іле, Шептікөл, Шұбаркөл кен орындарының жобаларын жасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Радиолярия** - сәулелер, саркодо класының класс тармағы. Ралиолярия жылы теңіздерде тіршілік ететін планктон организмдер, мөлшері 40 мкм-ден 1 мм-ге дейін, кейде одан да ірі келеді.
Радиолярияның ішкі қаңқасы - орталық қапшығы болады. Қапшықтың ішкі беті эктоплазма қабатымен қапталған, қапшық ішінде ядролы эндоплазма бар. Қапшықтың сыртқы эктоплазма қабатында шырыш және май түйіргіш болуы, оның судағы қозғалысын жеңілдетеді. Радиолярияның эктоплазма қабатында 
симбиозды тіршілік ететін бір жасушалы балдырлар - зооксантелла кездеседі. Радиолярия қорегін жіп тәрізді жіңішке немесе бұтақтанған жалған аяқтары арқылы ұстайды. Радиолярияның сыртқы минералды қанқасы кремнезем немесе күкірт қышқылы стронциден тұратын шар, не көп қырлы сақина жеңіл инелерден құралған. Мұндай қаңқа суда Радиолярияның меншікті салмағын жеңілдетеді және қорғаныш қызметін атқарады. 
Радиолярия көбіне бөліну арқылы, жынысты жолмен сирек көбейеді. 
Радиолярияның 4 отрядқа жататын мыңдаған түрлері бар. Оның қазба қалдығы докембрий дәуірінен белгілі, стратирафиялық маңызы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы кітап, 1976 жыл, 9-том
**Кенгуру** - математика пәніне бойынша халықаралық оқушылар зияткерлік жарыс-ойын. Кенгуру жарысының негізін қалау идеясы аустралиялық Питер Холлорандқа тиеселі. Ол есептерді күрделілігіне қарай топтастырып жауаптарынмен бірге тест ретінде беруге ұсынды.
Осындай жарыстар Аустралияда 80-ші жылдардан өтіп жүрді. Ал 1991 жылы алғаш рет Францияда өткізіліп сол жылы шыққан елі құрметіне Кенгуру жарысы атанды. Осы жылдан бастап жарысқа қатысу үшін аздаған төлем алынатын болды, осының арқасында жарыс демеушілерден тәуелсіз болып жеңімпаздарға аздаған сыйлықтар таратын болды. Кенгуру жарысы 1984 жылы алғаш жария болған. Біздін елге кенгуру математикалық жарыстың жария болғанына он жыл өтіпті.Қазақстан осы олимпиада бойынша 3-ші орын алады екен.Білім сапасы жағынан да 3-ші орын. Жарыстың артықшылығы компьютер арқылы тез арада нәтижелерін өңдеп шығару, оңай да, қызықты есептердің болуы. Осының бәрі жарыстың кең тарауына арқау болып 2008 жылдың өзінде 42 елден 5 миллионнан астам оқушылар қатысқан. 

Казақстанда бұл жарысқа қатысатын оқушылар саны 100 мыңға жуық.
Акантофолис
**Акантофолис**— ерте Бор дәуірінде өмір сүрген, сауатты динозавр. Ол өсімідктермен қоректенген. Сүйектері Англиядан табылған. «Акантофолис» деген атауды бұл жануарға 1865 жылы британ биологы Томас Хаксл берді. Оның сауатында терісіне бекітілген соппақ пластиналар тізбегі орналасқан. Акантофолис— мойны мен иық тұсында арқасын бойлп өскен тікен тәріздес мүйіздері бар ерекше жануар. Ұзындығы — 4 метр, салмағы — 380 келі. Акантофолис — ауыр салмақты бауырымен жорғааушы. Ол күш жинау үшін жатаған өсімдіктермен өте көп мөлшерде қоректенген. Динозаврдың асқазанында тамақты қорыту қызметін атқарып, өте көп мөлшерде газ бөлетін зат болды. Акантофолис — ойлау қабілеті әлдеқайда төмен анкилозавр. Төрт аяқпен қозғалған динозаврды сауытты жабындысына қарап қарапайым нодозаврға ұқсатуға болады. Ол денесіндегі тікенектерінің көмегімен жыртқыштардан қорғанған. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
Австралияның Тасмания штатындағы Радио обсерваториясындағы радиотелескоп
**Радиотелескоп** - ғарыштық нысандардан бөлініп шығатын дыбыстар мен импульстерді табақшасына жинау арқылы жұмыс істейді.

Ғарыштық телескоптар ғарыштық кеңістікте орналастырылады. Оның мүмкіншілігі көп. Себебі жер атмосферасы ғарыштық денелерді бақылауға кедергі жасамайды.

Атақты америка астрономы Э.П. Хабблдың телескопымен кез келген кішкентай нысандарды көруге болады. Мысалыға: 20 км қашықтықтан шыбынды анық көруге болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ғ 31. Ғалам. Энциклопедия /Қазақ тіліне аударған Д. Алипбаева. - Астана: "Фолиант" баспасы, 2012. - 160 б. - "Балалар энциклопедиясы" сериясы. ISBN 978 - 601 - 292 - 633 - 0
**Заттардың ерігіштігі.** Әр түрлі заттардың ерігіштігі еріткіштің табиғатына, сыртқы термодинамикалық жағдайларға – температураға, қысымға байланысты болады.Заттардың ерігіштігін түсіндіретін жалпы теория жоқ, тек «ұқсас заттар бір – бірінде ериді» деген қағида бар. Мысалы, ионды немесе полюсті болатын суда ериді. Көптеген органикалық заттар органикалық еріткіштерде ериді. Сонымен жеке алған зат кез келген еріткіште ери бермейді, тек белгілі бір еріткіште немесе еріткіштерде ериді. Сан жағынан заттардың ерігіштігі қанық ерітіндісінің концентрациясымен немесе 100 г еріткіштегі еріген заттың мөлшерімен анықталады. 

* Газдардың ерігіштігі қысым артуына байланысты өседі, ал температураның жоғарлауына байланысты кемиді. Газдар ерігіштігінің қысымға байланыстылығын Генри заңы анықтайды. Тұрақты температурада газдардың ерігіштігі қысымның өсуіне тура пропорционал.
* Сұйықтардың сұйықта ерігіштігі температураның жоғарлауына байланысты артады, ол қысымға байланысты болмайды.
* Қатты заттардың сұйықта ерігіштігі температура өскен сайын артады, ал қысым онша әсер етпейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  IТлепиева Г.Ш. Т48 Бейорганикалық химия курсы: Оқу құралы - Ақтау, Ш.Есенов атындағы КМТжИУ, 2010 ISBN 978-601-7276-25-6
**Жанқұлиев Әзімбек** (1962 жыл, Жамбыл облысы, Байзақ ауданы, Шахан ауылы — 10 қыркүйек 2003 жыл) — айтыс ақыны. КазҰУ-ды бітірген. Жанқұлиев айтыскер ақын ретінде 1984 жылдан бастап танылды. Көптеген айтыстардың жүлдегері.

Өмірбаяны
---------

Әзімбек Жанқұлиев 1962 жылы 10 қыркүйекте бұрынғы Свердлов (қазіргі Байзақ) ауданындағы Чапаев атындағы кеңшардың Шахан ауылында туып-өскен. Ол жастайынан қоғамдық жұмыстарға белсене араласып, өлең жазумен әуестенген. 1980 жылы орта мектепті бітірген соң, әскер қатарына шақырылып, 1981 – 1983 жылдары Ауғанстандағы соғысқа қатысқан. Ондағы көрсеткен ерліктері үшін бірнеше медальдармен марапатталған.

Әскерден келгеннен кейін Әзімбек Жанқұлиев аудандық мәдениет бөлімінде қызмет ете жүріп, аудандық, облыстық ақындар айтысына қатысады. Міне, осы кезден бастап ол айтыс өнеріне шындап біржола бет бұрып, айтыс өнерінің өркендеуіне өзіндік жол салады.

Әзімбек Көпенұлы 1986-1987 жылдары өткізілген облыстық айтыста жүлделі бірінші орынды қанжығасына байлап, Қызылордадағы комсомол жастардың жыр айтысында лауреат атанады. Ал 1989 жылы республикалық айтыста ерекше көзге түсіп, бас бәйгені иеленді. Осыдан соң ол айтыскер ақын ретінде жұртшылыққа кеңінен таныла бастады. Сол жылы Әзімбектің тағы да жолы болып, Семейде өткен «Халық қаһарманы Қайрат Рысқұлбеков» атындағы жүлдені жеңіп алған.

Есте сақтау
-----------

2010 жылы Байзақ ауданының орталығы Сарыкемер ауылынан арнайы көше берілді. Сонымен қатар, соңғы жылдары ауданда, облыста ақындар айтысы, жыр мүшәйрасы тұрақты түрде өтіп тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

Сілтемелер
----------

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Заттардың (таужыныстардың, минералдардың) физикалық қасиеттері** — заттың (таужыныстың, минералдың) құрам және құрылыс ерекшеліктерімен анықтала отырып, сырт
ортаның нақтылы жағдайында тұрақты қалпын сақтайтын яки барша өзгерістері сол сырт орта өзгерістеріне тәуелді болып келетін сапалық қасиеттер жиынтығы. Таужыныстардың (минералдардың) тығыздығы, қаттылығы және аққыштығы деген ұғымдар бағзы заманнан бері белгілі; XVI-XVIII ғасырлар аралығында олардың электрлік, серпінділік т.с.с. қасиеттері белгілі болды; XIX ғасырда ажыратқыш микроскоптың жасақталуына байланысты, таужыныстардың өте маңызды қасиеттерінің бірі — оптикалық қасиеттері жан-жақты зерттеліп, петрографияның негізі қаланды. Қазіргі кезде заттардың меншікті салмағын, кеуектілігін, бүкіл механикалық қасиеттерін зерттеу істері де маңызды рөл атқарады. XX ғасырдың 20-сыншы жылдарынан бастап таужыныстардың геофизикалық тұрғыдан саралауға керекті қасиеттері дәйекті түрде зерттеле бастады (петрофизика); геофизикалық зерттеулер барысында таужыныстардың төменде келтірілген қасиеттері сараланады: тығыздық; кеуектілік; өткізгіштік; электрлік кедергі; сәуле ажырату (дербестеу) қабілеті; диэлектрлік өткізгіштік; магниттелу қабілеті; магниттік сезімталдық; серпінді толқындарды тарату жылдамдығы; табиғи радиоактивтілік; термикалық қасиеттері т.с.с.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
**Әзілбек Кінәзбекұлы** (1948, ҚХР, Шыңжаң Іле аймағы, Күнес ауданы) - ақын. Іле педагогикалық институтын бітір­ген (1966), 1966- 1986 ж. осы институтта оқытушы, проректор қызметтерін атқарған. 1986 жылдан "Іле ағарту" журналында бас редактор. Шыңжаң жазушылар одағының мүшесі. Әзілбек Кінәзбекұлы мәдени төңкеріс деп аталатын он жылға созылған зобалаңнан кейін шығармашылық жұмысқа қайта оралды. Әзілбек Кінәзбекұлының "аққулар ұшып барады" (өлең, роман), "Әулиенің ауылы" (дас­тандар), "Темір қанат" (өлеңдер), "Алау жүрек" (өлең поэмалар) кі­таптары жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Әздембай Сал**, Әздембай Көтербаев (1836, қазіргі Шортанды ауданы — 1918) — төкпе ақын, әнші-композитор.

  

Руы — Қыпшақ. Балуан Шолақ, Ғазиз, Жаяу Мұсалармен үзеңгілес болған. Әздембай Салдың өзі, өмір туралы, жақсы мен жаман, адалдық пен арамдық туралы толғаулары ел аузында мол сақталған. Ол айтысқа да түскен. «Өзім туралы» деген толғауында ата тегін Аспантай, Саңырық абыз, Жансалы, Көтербай деп тарата келіп, олардың бәрі де тілге шешен, жүйрік екенін, өзінің де коңыр сазды әншілігі бар екенін айтады. 

Әздембай Салдың өзі шығарған әндері көп болған. Оның шығармалары халық өміріне, болыс пен бидің қорлық-зомбылығын әшкерелеуге байланысты туындаған. Ол негізінен өзінің жүдеу-жадау тіршілігі туралы жазды. Шығармалары ұрпақтан-ұрпаққа таралып, қазіргі әншілердің орындауларында айтылып жүр.

Оның қолжазбалары Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы Орталық ғылым кітапханасының қолжазбалар қорына өткізген. Әздембай Сал мұрасы жайыңда С. Мұқанов, О. Мәденов, Г. Сұлтанғалиева қалам тартқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Еркін Халық** (ноғ. ) — Қарашай-Шеркес Республикасының Ноғай ауданындағы ауыл.

Құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде «*Еркін Халық ауылдық қонысы*» муниципалды құрылымын құрайды.

Географиясы
-----------

Еркін Халық ауылы Ноғай ауданының орталық бөлігінде, Кіші Жіліншік өзенінің оң жағалауында, Қобанмен қосылатын жердің дәл үстінде орналасқан. Ол аудан орталығы — Еркін Шаһарға қарама-қарсы 12 км және Шеркес қаласынан солтүстік-батысқа қарай 24 км жерде орналасқан. R-217 федералды тас жолы ауылдың оңтүстік шетімен өтеді.

Шығыста Еркін Шаһар, оңтүстікте Адығ-Хабыл және Әділ Халық елді мекендерімен шектеседі. Ауылдың солтүстігінде, Қобан өзенінің арғы жағасында Белмешіт ауылы бар.

Елді мекен республиканың тау бөктерінде орналасқан. Жер бедері негізінен тегіс, салыстырмалы биіктіктің шамалы ауытқуы бар. Ауылдың орташа биіктігі теңіз деңгейінен 416 метрді құрайды.

Тарихы
------

Қазіргі кездегі елді мекенді XIX ғасырда Мансұрлар отбасынан шыққан ноғай мырзалары құрды және бастапқыда *Нижне-Мансуровский* ауылы деп аталды.

1877 жылы Баталпаша бөлімінің Нижне-Мансуровский ауылында бөлімнің бірінші зайырлы мектебі ашылды.

1929 жылы Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті Төралқасының қаулысымен Нижне-Мансуровский ауылы Еркін Халық деп өзгертілді..

2007 жылы ауыл республиканың жаңадан құрылған Ноғай ауданына қосылды.

Тұрғындары
----------

| 2002 | 2010 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1523 | ↗1726 | ↗1729 | ↘1705 | ↘1684 | ↗1685 | ↗1694 |
| 2017 | 2018 | 2019 | 2020 |
| ↗1721 | ↘1705 | ↘1679 | →1679 |

### Ұлттық құрамы

2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағы бойынша:

| Халық | Саны,  адам | Жалпы халықтан үлесі, % |
| --- | --- | --- |
| ноғайлар | 1534 | 88,9 % |
| орыстар | 38 | 2,2 % |
| татарлар | 35 | 2,0 % |
| басқалары / көрсетілмеген | 119 | 7,0 % |
| барлығы | 1726 | 100 % |

Ішкі құрылымы
-------------

Ауылда Ноғай ауданының орталық аудандық ауруханасы, сондай-ақ бір орта мектеп пен бір мектепке дейінгі мекеме бар.

Мұражайы
--------

Ауылдың аумағында «Ноғай халқының тарихы мен мәдениеті мұражайы» жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шеркес автокомиссиясының кейбір елді мекендерінің атауын өзгерту туралы // *РКФСР Жұмысшы-Шаруа Үкіметінің заңдастырылуы мен бұйрықтарының жинағы. І бөлім*. — 1929. — № 32.
2. ↑  2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағының мәліметтері.(қолжетпейтін сілтеме)
3. ↑  Ноғай халқының тарихы мен мәдениеті мұражайы.
**Еркін Шәмішұлы Сүлейменов** (7 желтоқсан 1929, Байдин ауылдық кеңесі, Денгиз ауданы Гурьев облысы – 24 наурыз 1970, Гурьев) — заң қызметкері.

Өмірбаян
--------

Еркін Шәмішұлы Сүлейменов 7 желтоқсан 1929 жылы Байдин ауылдық кеңесінде Денгиз ауданы Гурьев облысы дүниеге келді. Руы Алаша Кіші жүзден тараған. 

Н. Крупская атындағы орта мектепте үздік бітірді. Жақсы оқуы және үлгілі мінез-құлқы үшін бірнеше рет халыққа білім беру бөлімінің грамоталарымен марапатталған.

1951 жылы Алматы мемлекеттік заң институтының құқықтану мамандығы бойынша бітірген.

Жолдама бойынша Гурьев облысы прокуратурасының қарамағына жіберілді. Форт-Шевченкода тергеуші болып жұмыс істеді, содан кейін облыстық прокуратураға тергеу бөліміне ауыстырылды.

Аудандық прокуратураның тергеушісі.

Гурьев облысы прокуратурасының тергеу бөлімінің бастығы.

Отбасы
------

Әкесі - Шәміш, анасы - Рысты.

Зайыбы – Казекен Файзуллақызы Успанова (1929-2009). Отбасында төрт ұл дүниеге келген: Мэлс, Марат, Ғинаят, Ғибрат.

Марапаттары
-----------

ВЦСПС, Гурьев облыстық партия комитеті, Гурьев облыстық кәсіподақ Кеңесінің грамоталарымен марапатталған.
**Үлкен артезиан алабы** (*Great Artesіan Basіn*) — Австралия құрлығындағы аса ірі артезиан алабы. Аумағы бойынша дүние жүзінде Батыс Сібір артезиан алабынан кейінгі екінші орында (1736 мың км²). Орталық ойпаттың көпшілік бөлігін қамтиды. Солтүстігінде Карпентария шығанағының жағалауынан, оңтүстігінде Дарлинг өзенінің орта ағысына дейін 2200 км-ге созылған. Ені оңтүстік бөлігінде 1800 км-ге жетеді. Ежелгі платформаның синеклизасында орналасқан иін палеозойдан неогенге дейінгі шөгінді жыныстар қабатымен толған. Қалыңдығы орталық бөлігінде 3000 метрден асады. Жер асты суы негізінен мезозой құмтастары қабатына шоғырланған. Алап Үлкен Суайрық жотасының батыс беткейіне түсетін жауын-шашын суымен толығады. Жер асты суы үлкен тереңдікте (2000 м-ге дейін) жайласқан. Австралиядағы артезиан құ-дықтарының ең көбі осы алапта. Олардан түрлі дәрежеде минералданған жылы, тіпті ыстық су шығады. Ең ыстық су (110 С) Квинсленд штатындағы Сиринглейт ұңғымасында байқалған. Алаптың жер асты суының пайдалануға болатын қоры жылына 1772 мың м3. Оның жартысына жуығы (872 мың м3) тұщы судың үлесіне тиеді. Суы егіске, мал суғаруға және тех. мақсатта кеңінен пайдаланылады.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Аспан механикасы**  — астрономияның гравитациялық өрістегі Күн жүйесі денелерінің қозғалысын зерттейтін бөлімі. «Аспан механикасы» деген атауды ғылымға алғаш рет 1798 ж. француз ғалымы П. Лаплас енгізген. 1845 ж. ағылшын астрономы Джон Адамс (1819 – 1892) пен француз астрономы Урбен Леверьенің (1811 – 1877) Нептун планетасын ашуы классикалық теорияның аса маңызды жетістігі болды. Қазіргі замандағы ғарыштық ұшырулар планеталар қозғалысының теорияларының дәлдігіне жоғары талап қоюда. 2) Кіші планеталар (астероидтар) қозғалысының теориясы. 3) Кометалар қозғалысының теориясын жасау. 4) Планеталардың табиғи серіктерінің қозғалысы тура мәселе. 5) Үш дене мәселесі – Күн жүйесіндегі Жер – Ай жүйесіндегі ғарыштық аппараттардың қозғалысы. 6) Ай қозғалысының теориясы. 7) Күн жүйесінің орнықтылығының мәселесі. 8) Аспан механикасының резонанстық мәселелері. 9) Табиғи аспан денелерінің айналмалы қозғалысының мәселері т.б. 

Құйрықты жұлдыз, жасанды жер серіктері т.б. үшін гравитациялық күштен басқа реактивтік күш, сәуле қысымы, масса өзгерісі т. б. ескеріледі. Аспан механикасының зерттейтін проблемасына гравитациялық өрістегі аспан денелерінің жалпы мәселелері (n дене есебі, жеке жағдайда үш дене немесе екі дене есебі), нақты объектілердің (планеталар, жасанды жер серіктері т. б.) қозғалысы, астрономиялық тұрақтылардың мәндерін анықтау, эфемеридті құрастыру жатады. 20 ғасырдың ортасынан Аспан механикасының жаңа саласы — релятивистік Аспан механикасы дами бастады.

Аспан механикасы ең бастысы күн жүйесіндегі денелерді зерттейді — планеталардың күнді айналуы, спутниктердің планеталарды айналуы, кометалар және басқа да кішігірім аспан денелерінің қозғалысын бақылауға негізделген.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Механика |
| --- |
|  |
| Механика бөлімдері | 
Классикалық механика  • Арнайы салыстырмалылық теориясы  • Теориялық механика  • Жалпы салыстырмалылық теориясы  • Релятивистік механика  • Кванттық механика |
|  |
| Тұтас орта механикасы | 
Газодинамика  • Гидродинамика  • Гидростатика |
|  |
| Қолданбалы механика | 
Материалдар кестесі  • Құрылыс механикасы  • Аспан механикасы |

 |
**Байсат**, адокса (лат. *Adoxa*) – байсаттар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

  

Қазақстанда шыршалы және аралас ормандар арасында, қандыағаш, көктерек, талдар өскен тау етектерінде кездесетін 1 түрі – мускус Б-ы (А. moschatella) бар. Биікт. 5 – 12 (20) см. Тамыр сабағы қысқа, ақшыл түсті. Тамыр түбіндегі жапырақтары екі, сабақ бойындағылары үш салалы. Жаздың алғашқы жартысында қурап қалады (эфемероидтар). Гүлдері көзге көрінбейді, өте ұсақ, ашық жасыл түсті. Олар шоғырбас гүлшоғырына топталған. Ерте көктемде әлсіз мускус иісін шығарып гүлдейді. Жемісі – қорапша.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Нұрхан Жанаев** - 1933 жылы 17 қаңтарда Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданы (қазіргі Сырдария), С.Сейфуллин атындағы кеңшарда туған. 1955 жылы Қызылорда мемлекеттік педагогикалық институтының тіл және әдебиет факультетін бітірген. Аз уақыт мұғалімдік қызмет атқарғаннан кейін журналистік салаға ауысып, облыстық радиода, Тереңөзек аудандық «Еңбек майдандық» газеттерінде қызмет істейді. 1958 жылдан бастап Алматыға қызметке ауысып, республикалық газеттерде, баспа, телевидение, радио салаларында көп жылдар бойы белсенді қызмет атқарды. Қазір зейнеткер.

Шығармашылығы
-------------

Алғашқы жырлары: 

* « Жас дәурен» (1961) атты жастар жинағына енген.
* «Жау, жау, жаңбыр» (1963),
* «Құстар ұшып келеді» (1967),
* «Жанымның жазирасы» (1972);
* «Әнші торғай» (1974);
* «Назқоңыр»(1976);
* «Дәмді палау» (1978),
* «Сыбдырлайды жапырақ» (1980),
* «Ақ көгершін» (1983),
* «Нұрлы аспан» (1984),
* «Дождик, дождик, поливай!» 1986),
* «Өмір өрнектері» (1990),
* «Қуанышты күн» (1993) жыр жинақтары жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Шәкеев Нұрғазы** (10.7.1929 ж. т. Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Кіндікті ауылы) — баспагер журналист, Қазақ КСР-інің еңб. сің. мәдениет қайраткері. 1957 жылдан Журналистер одағының және 1978 жылдан Жазушылар одағының мүшесі. ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген (1951). Институтта оқи жүріп респ. "Социалистік Қазақстан" ("Егемен Қазақстан") газетінің түзетушісі (1949) болып жұмыс істеді. 1951 — 1969 жылдары сол газетте редакцияның әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, Бас редактор, 1969 — 1972 жылдары "Мектеп" баспасында қызмет атқарып, 1972 — 1974 және 1979 — 1985 жылдары ҚР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі Мемл. к-тінің, 1974 — 1979 "Ара — Шмель" журналының Бас редакторы, ал 1985 — 1987 жылдары "Қазақ Совет энциклопедиясының" жауапты хатшысы және Бас редакторының орынбасары болды. 1987 — 1991 жылы "Кітап жаршысы — Друг читателя" басылымдарының Бас редакторы. 1993 — 1996 жылдары "Алаш-мирас" журналының жауапты хатшысы қызметтерін атқарды. Ол баспагер қызметіне қоса шығарм-пен де айналысып, көптеген аудармалар жасады. Орыс жазушылары Н.В. Гоголь, И.С. Тургенев, Н.С. Лесков, үнді жазушысы Кришан Чандар, түрік, армян, венгр, тәжік, молдаван жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне аударды. И.Калашниковтың "Сұм заман" атты романын тәржімалағаны үшін Халықаралық әдеби "Алаш" сыйлығын алған (2005).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Гошма** (әз. *Qoşma*) — әзірбайжан әдебиетіндегі өлең өрнегі, он бір буынды өлшем. Өлең төрттармақты бес шумақтан тұрады. Бірінші шумақта аттамалы ұйқас (абаб) қолданылып, одан кейінгі шумақтарда алғашқы үш тармақ өзара үйлесіп, негізгі ұйқас төртінші тармақта қайталанып, *"дддб"*, есебі түрінде жалғасып отырады. Бұл үлгіні ерте замандардан бастап ашугтер қолданып келген. Әзірбайжанның жазба әдебиетінде XVI-XVII ғасырларда орныққан Хатай, Амани және басқа да ақындар поэзиясында кездеседі. Силлабикалық өлең жүйесінде XVIII ғасырда Вагиф шығармалары арқылы тараған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану терминдер сөздігі / – 3-ші бас.. - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006. - 400 б. - – 9965-776-24-5
**Готфрид Келлер** (1819 жыл 19 шілде, Цюрих - 1890 жыл 15 шілде, Цюрих) - швейцар жазушысы. Неміс тілінде жазған.

Шығармашылығы
-------------

Келлердің әдеби қызметі 1846 жылдан басталып, ол иезуиттерге қарсы саяси өлеңдерімен көзге түсті. 1848-1855 жылдары Германияда болып, *Л.Фейербахтың* материалистік философиясымен танысты. Келлердің *«Зельдвиладан келген адамдар» (1856, 1874), «Жеті аңыз» (1872), «Цюрих новеллалары» (1878) мен «Мартин Зеландер» романында (1886)* өзі өмір сүрген кездегі Швейцария халқының өмірін жан-жақты бейнеледі. Ол XIX ғасырдағы *неміс прозасы шеберлерінің* бірі болды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Пар** — күздік, жаздық дәнді дақылдар үшін даярланатын, ауыспалы егіс танабы. Пар арам шөптен таза болуы, топырақтағы ылғал, қоректік заттар қорын көбейту үшін жаз бойы бірнеше рет өңделеді. Пардың бірнеше түрі бар. Таза қара Пар күзде жыртылған жер көктемде көң шашып қайта өңделеді, тырмалап қопсытылады, культиваторланады. Таза қара Пар қуаңшылық аймақтарда тиімді. Бүкіл одақтық астық шаруашылығы ғыл.- зерт. институтының (Шортандыдағы) зерттеулеріне қарағанда Қазақстанның тың өлкесінде таза Пар жаздық бидайдың бір гектардан алынатын өнімін 5 ц-те арттырады. Ерте Пар егістікті көктемде жыртып өңдейді. Ықтырмалы Пар — ылғалы тапшы аймақтарда егістікке қар тоқтату, топырақты жел эрозиясынан және күздікті суықтан сақтау үшін Парға қатарлап сабағы ұзын өсімдіктер (күнбағыс, жүгері т. б.) егеді. Ықтырмалы Пардан кейін бидай өнімі га-сына 2—3 ц артады. 1974 ж. Павлодар облысыңда ықтырмалы Пардан кейін 207 мың га-ға астық егілді. Ылғалы жеткілікті аймақтарда егістікті үдемелі пайдалану үшін таза пардың орнына екпе Пар қолданылады. Бұл жерге ерте пісетін дақыл егіледі де, ол орылған соң келесі дақылға қолайлы су, қорек жағдайын туғызу үшін топырақ Пар ретінде өңделеді. Жасыл Пар — топырақты тыңайтудың бір түрі. Мұнда жерге бөрі бұршақ тұқымдас егіп, оны көктеген топыраққа араластырып жыртады.Мұндай топырақта қоректік заттар молаяды.

Дереккөздер
-----------

[1]

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
**Парагвай мини-футбол құрамасы** — халықаралық мини-футбол турнирдерінде Парагвайдың намысын қорғайтын құрама.

Тарихы
------

Құрама 1987 жылы құрылды. Сол жылы тұңғыш ресми ойынын АҚШ құрамасына қарсы өткізіп, 2:0 есебімен жеңіске жетті. Екі жылдан соң тұңғыш әлем чемпионатына қатысты. Бірақ екінші раундтан аса алмады. 

1992 жылы тұңғыш рет Оңтүстік Америка чемпионатына қатысты.

Ірі турнирлерде
---------------

### Әлем чемпионаты

* 1989 — 2 раунд
* 1992 — 1 раунд
* 1996 — *Қатыспады*
* 2000 — *қатыспады*
* 2004 — 1 раунд
* 2008 — 2 раунд
* 2012 — 1/8 финал
* 2016 — 1/4 финал
* 2021 — 1/8 финал

### Оңтүстік Америка кубогы

* 1992 — 3-орын
* 1995 — 4-орын
* 1996 — 4-орын
* 1997 — 3-орын
* 1998 — 2-орын
* 1999 — 2-орын
* 2000 — топ
* 2003 — 3-орын
* 2008 — 4-орын
* 2011 — 3-орын
* 2015 — 2-орын
* 2017 — 3-орын

Сілтемелер
----------

*
*Басқа мағыналар үшін Нормандия (айрық) деген бетті қараңыз.*
Сен-Мишель тауы
Картасы
**Нормандия** (фр. ) — Францияның солтүстік-батысындағы тарихи және мәдени аймақ.

Жалпы жұрты 3,2 млн адам. Нормандияның астансы — Руан қаласы. Негізгі қалалары: Кан, Шербур, Эврё, Гавр, Дьеп.

Тарихы
------

Нормандия жерінде палеолит дәуірінен бастан адамдар мекен ете бастаған. Б.з.б. 56 ж. кельт тайпасы осы территорияда тұрған. Кейін римдіктер басып алып Нормандия Лугдундік Галлияның бір бөлігі айналған. 

911 ж. ІІІ Карл Простоваттың басқаруында болған. Нормандия герцогі Вильгельм «Норман жаулап алуы кезінде» кезінде 1066 жылы Англия королі болған. Ол Нормандия мен Англияны қосып, өзі Англияның І Вильгельм королі (Вильгельм жаулап алушы) атанды. 

1450 ж. Нормандия Франция провинциясына айналды. Ұлы Француз Революциясынан кейін бірнеше департаментке бөлінді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* The Normans, a European People. The Norman heritage, 10th-12th century Мұрағатталған 28 қарашаның 2015 жылы.
* Gallery of photos of Normandy
* Normandie Web — A community Web site about Normandy (in French)
* Normandy Tourist Board Мұрағатталған 7 қаңтардың 2006 жылы.
* Le Havre on the World Heritage Site Мұрағатталған 31 желтоқсанның 2006 жылы.
* Клуб исторической реконструкции «Нормандия» Мұрағатталған 3 маусымның 2010 жылы.
**Нұрулла Зейнурович Юсупов** (1 қаңтар 1902 жыл, Баку - 24 шілде 1974 жыл, Алматы) — Қазақстан ауыл шаруашылығының құрылысын ұйымдастырушылардың бірі. КПСС мүшесі. 

Бакуде Жоғары партия мектебін , БКП ОК жанындағы марксизм-ленинизм курстарын бітіреді. Еңбек жолын 1916 жылы Баку мұнай кәсіпшіліктерінде слесарлықтан бастайды. 1923 жылдан партия жұмысында: Баку ауданында партия кеңесінің, Карабах округтік партия кеңесінің секратары, Закавказье өлкелік партия кеңеснің ұйымдастыру бөлімі меңгерушісінің орынбасары. Жолдама арқылы Қазақстанға келіп, 1932-34 жылдары Қоғалы МТС саяси бөлімінің бастығы болып тағайындалады. Ал кейін Қазақстан КП ОК-нің бөлім меңгерушісі, кейіннен Алматы қалалық және аудандық партия кадеттерінің секретары болған. 1956-69 жылдары Алматы мебель фирмасының бас директоры болып қызмет атқарады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССРқысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-
**Нұрғазы Идашұлы Кереев** (1926 жыл 15 қазан - 1977 жыл 19 қазан) - эпидемиолог, медицина ғылымдарының докторы (1996), профессор (1996).

Еңбек жолы
----------

1948 жылы *Ленинградтағы Соғыс-теңіз Медицина академиясын* бітірді. 1948-1958 жылдары *Қиыр Шығыс флотында* әскери медициналық қызметкер. 1958-[[1964
жыл]]дары *Қазақтың эпидемиология және микробиология институтында* ғылыми қызметкер. Кереев 1964-1972 жылдары *эпидемиология және микробиология кафедрасының* меңгерушісі. Ол Қазақстанда жұқпалы аурулардың ең көп кездесетін жерлерін зерттеп, медицина картасын жасады. Оның 100-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Олардың ішінде *бөртпе сүзек, құтыру аурулары, ку-лихорадка* секілді ауруларды зерттеп жазды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Бразилия телевизиясы** – Бразилия мемлекеттік телеарналар жүйесі.
Бразилияда телевизия негізі 1950 жылы қаланған.  Телеарналарды былайша топтауға болады: 
негізгі арналар: Rede Globo Rede Globo; Rede Record; SBT; Rede Bandeirantes; CNT; TV Gazeta; RedeTVі; Rede Brasil de Televisro; NGT; Rede Ғатнііа; 
Қоғамдық желілер: TV Brasil; TV Cultura; Rede Minas; TV Betim; 
Үкіметтік арналар: TV Senado; TV Свтаға; NBR; 
Музыкалық арналар: MTV Brasil; TV Uniro; Multishow; 
Жаңалықтар арналары: Record News; Globo News; Band News; 
Спорт арналары. TV Esporte Interativo; 
Діни арналар: Rede Gnnesis; Rede Gospel; Rede Boas Novas; TV Aparecida; TV Сапзго Nova; TV Sftculo 21; Rede Vida; RIT; Rede Super; TV Mundo Maior;TV Novo Tempo; Rede Familia; 
Коммерциялық арналар: Shoptime.com; Polishop TV; 
Жасөспірімдерге арналған арналар: PlayTV; MixTV; интернет арналар: A11TV; TV Terra; TV UOL; TV Canal Internet;

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия. "ҚазАқпарат" Алматы, 2009,1-т ISBN 978-601-03-00-70-5
**Бразилияның ұлттық әнұраны** (порт. *Hino Nacional Brasileiro*) — тұңғыш 1832 ж. сәуірдің 17-де шығарылған, бірақ республика жарияланғанша дейін ресми деп есептелмеген. Әнұран 1890 ж. қаңтардың 29-да декретпен бекітілген. Ағымдағы әнұран мәтіні Бразилия тәуелсіздігінің 100 жыл мерей тойының алдында, 1922 ж. қыркүйектің 6-да қабылданған.

Мәтіні
------

I  

  

Ouviram do Ipiranga as margens plácidas  

De um povo heróico o brado retumbante,  

E o sol da Liberdade, em raios fúlgidos,  

Brilhou no céu da Pátria nesse instante.  

  

Se o penhor dessa igualdade  

Conseguimos conquistar com braço forte,  

Em teu seio, ó Liberdade,  

Desafia o nosso peito a própria morte!  

  

Ó Pátria amada,  

Idolatrada,  

Salve! Salve!  

  

Brasil, um sonho intenso, um raio vívido  

De amor e de esperança à terra desce,  

Se em teu formoso céu, risonho e límpido,  

A imagem do Cruzeiro resplandece.  

  

Gigante pela própria natureza,  

És belo, és forte, impávido colosso,  

E o teu futuro espelha essa grandeza  

  

Terra adorada,  

Entre outras mil,  

És tu, Brasil,  

Ó Pátria amada!  

  

Dos filhos deste solo és mãe gentil,  

Pátria amada,  

Brasil!  

  

II  

  

Deitado eternamente em berço esplêndido,  

Ao som do mar e à luz do céu profundo,  

Fulguras, ó Brasil, florão da América,  

Iluminado ao sol do Novo Mundo!  

  

Do que a terra mais garrida  

Teus risonhos, lindos campos têm mais flores;  

«Nossos bosques têm mais vida»,  

«Nossa vida» no teu seio «mais amores».  

  

Ó Pátria amada,  

Idolatrada,  

Salve! Salve!  

  

Brasil, de amor eterno seja símbolo  

O lábaro que ostentas estrelado,  

E diga o verde-louro desta flâmula  

— Paz no futuro e glória no passado.  

  

Mas, se ergues da justiça a clava forte,  

Verás que um filho teu não foge à luta,  

Nem teme, quem te adora, a própria morte.  

  

Terra adorada  

Entre outras mil,  

És tu, Brasil,  

Ó Pátria amada!  

  

Dos filhos deste solo és mãe gentil,  

Pátria amada,  

Brasil!
**Түркептер** (Streptopelia turtur) - жоны шұбар, орташа денелі (110-130 г, қанатының алымы - 56 см шамасында) құс. 

  

Дауысы - әлсіз биязы, «туррр, туррр» деген құбылмалы үн шығарады.

Таралуы
-------

Оңтүстік және Орта Еуропаның, Солтүстік Африка мен Азия орталық бөлімінің сан алуан жапырақты ормандары мен тынымбақтарында қоныстанады. Қазақстанда Қиыр Солтүстік (Ресей шекарасында) және солтүстік шығыстан басқа ұяларға қолайлы жағдай таба алатын барлық жерлерде дерлік өмір сүреді. Бұлар - жыл құстары, сәуірдің аяғы - мамырда ұшып келіп, қыркүйекте ұшып кетеді.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Ұяларды ағаштардың, кейде бұталардың бұтақтарына орналастырады. Бұл бірнеше бұтақтар тасталған, саңылауларынан 2 ақ түсті жұмыртқа көрінетін өте қобыраған ұя. Салындыдағы жұмыртқаларды ата-енелері басып, балапандарды бірлесіп қоректендіру үшін бір айға жуық уақыт жұмсалады. Балапандар азды-көпті өз бетімен өмір сүре бастағанда ата-енелері екінші балапандар өргізетін ұяны салуға кіріседі. Бір жазда екі рет балапан өргізіп үлгереді.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Streptopelia turtur*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Brehm (1891 [with modern update]). "Turteltaube". *Die Vögel*. **2**. .  (нем.)
**Түркие** – Жамбыл облысындағы түрік диаспорасының қауымдастығы. 

  

1992 ж. сәуірде құрылған. Президенті – Д.М. Абдуллаев. 

Қоғамның басты міндеті – түрік халқының салт-дәстүрін, тілін өркендету және Түркия мен Қазақстан арасындағы мәдени байланыстарды өркендету. «Түркие» қоғамы Қазақстандағы ұлтаралық татулықты нығайта түсу бағытында облыс пен Тараз қаласы көлемінде түрлі мәдени іс-шараларды ұйымдастырып тұрады. Осы қоғамның тікелей араласуымен облыстағы орта мектептердің 82 түлегі Түркияның жоғары оқу орындарында оқуға мүмкіндік алды. «Түркие» қоғамының ұйымдастыруымен Тараз қаласында 1996 жылы түрік мәдениеті күні, 1997 жылы Тараз университетінде «1930 – 1953 жылдардағы түріктерге қарсы жасалған геноцид» деген тақырыпта ғылыми конференция өткізілді. 1999 жылы «Түркие» қоғамы Түркияда жер сілкінісінен зардап шеккендерге қайырымдылық көмек ұйымдастырды. 

Қоғам жанынан «Ахыска» деп аталатын көркемөнерпаздар ансамблі құрылған. Бұл ансамбль облыста өткізіліп тұратын барлық мәдени іс-шараларға белсене қатысады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз : Жамбыл облысы энциклопедиясы. Алматы, ISBN 9965-9389-1-1
**Түраралық будандастыру** - екі түрге жататын малды шағылыстыру, екі түрге жататын өсімдікті бір-бірімен тозаңдандыру. Түраралық будандастырудың ғылыми тәсіл ретіңде жануарлардың өзгергіштігі мен тұқым қуалаушылығы және ұрықтану үрдісі мен олардың шығу тегін тексеруге маңызы өте үлкен. Дегенмен, түраралық будандастыруды қолданудағы негізгі мақсат – үй жануарларын жабайы жануарлармен будаңдастыру арқылы малдың жаңа тұқымдарын шығару. Бұл бағытта адамзаттың қол жеткен табыстары мол (қ. Қазақтың арқармериносы; Санта Гертуда сиыры; Қашыр).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
Зат құрамының тұрақтылық заңы.Химия
-----------------------------------

Атомдар бір-бірімен белгілі қатынаста қосылады.Әр атомның валенттігі оның екінші атомның қаншасын қосып алатындығын көрсетеді.Егер А және В атомдары I валеннті болса,олардың биэлементті қосылыстарындағы арақатынасы 1:1.Оған АВ типті мынадай заттар мысал бола алады:HCl,KBr,NaCl.Ал А элементі II валентті,В элементі I валентті болса,онда олардың өзара қосылыстарынан АВ2 типті молекула түзіледі,мысалы:H2O, H2S,MgCl2.Сондай-ақ ІІІ валентті А элементі мен І валентті В элементтерінің түзетін қосылысы АВ3 типтес болып шығады, мысалы:NH3,PI3,AlCl3.Ал А элементі ІІІ валентті,В элементі ІІ валентті болған кезде олардың өзара қосылысы А2В3 типтес болады,мысалы:Al2O3,B2O3,Al2S3.Осылайша биэлементті қосылыстардағы атомдардың әрқайсысының валенттігін біле отырып,түзілетін қосылыстардың формулаларын өрнектей беруге болар еді.Сонымен қатар,бастапқы әрекеттесетін заттардың салыстырмалы мөлшері қандай болғанына қарамастан,қосылысатын атомдар саны өзгермейді.Ендеше химиялық реакцияның нәтижесінде алынған жаңа заттың құрамы да әрдайым бірдей болып келеді.ХІХ ғасырдың басында француз ғалымы Ж.Пруст ашқан **құрам тұрақтылық заңының тұжырымдамасы** да осыны көрсетеді:**Әрбір күрделі заттың алыну тәсіліне қарамастан құрамы тұрақты болады**.

Қосымша мәлімет
---------------

Химияның жеке ғылым ретінде дамуына құрам тұрақтылық заңы өз әсерін тигізді.Француз ғалымы Ж.Пруст(1755-1826) заттың массалық құрамын анықтаумен айналысты.Әр түрлі елден(Испания,Жапония)әкелінген екі бөлек сырды зерттегенде олардың 86,2% сынаптан (Hg) және 13,8% күкірттен тұратыны анықталды.Перуден және Сібірден әкелінген күміс пен хлордың да құрамы бірдей болып шықты.Ас тұзы мен суды да Жер шарының кез келген жерінен кездестіруге болғанымен,олардың молекулаларының химиялық құрамы тұрақты болып қалады.Ж.Пруст жердің қай полюсінде орналасса да,қосылыстар табиғи тұрақты құрамды бірегей өнім болады деген шешімге келді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Химия:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық.Өңделіп,толықтырылған 2-басылымы/Н.Н.Нұрахметов,К.А.Сарманова,К.М.Жексембина.-Алматы;"Мектеп"баспасы",2008.-224 бет,суретті.
**Заттардың теңгермелігі**. Геологияда: түп жыныстар мен сол жыныстардың әртүрлі өзгерістерге ұшырауы нәтижесінде қалыптасқан жаңа жыныстар (өзгерген жыныстар, тастумалар) арасындағы қарым-қатынастарды сипаттайтын мөлшерлік шама. Осы шаманы нақтылау барысында жүргізілетін арнаулы есептеулер өзгермелі және өзгерген жыныстар құрамындағы әрбір түрбөлшектің (компонент) мөлшерлік өзгерістерін анықтауға, яғни тау жыныстары өзгерістерінің бүкіл болмыс-бітімін сипаттауға мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н. Сенатов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет.ISBN 5-615-01738-4
**Маргарет Дениз Куигли** (ағылш. *Margaret Denise Quigley*); немесе **Ли Ми Ки** (вьетн. *Lý Mỹ Kỳ*, қытайша: 李美琪), көпшілікке **Мэгги Кью** лақап атымен танымал (ағылш. *Maggie Q*); (22 мамыр 1979 ж. Гонолулу, Гавайи, АҚШ) — Вьетнам текті актриса және модель. Алғашқы рет Гонконгта атағы шыққан.

1979 жылдың 22 мамырында Гавайи аралында дүниеге келген. Мэгги Кьюдың әкесі американдық, ал анасы вьетнам тұрғыны. Әкесі анасын вьетнам соғысы кезінде вьетнам елінде дүниеге келген. Мэггиде 2 әпкесі және 2 ағасы бар. Бала кезінде Мэгги мал дәрігері болуды армандаған еді. 1997 жылы Кью Миландағы орта мектепті бітірді. Мектепті бітіргеннен кейін Кью ветеринар болып жұмысқа тұрды, ал 2008 жылы мал өімдерінен толықтай бас тартты.

Мансап
------

Досының айтуымен Мэгги Токиода, одан кейін Тайваньда және Ганконгта жұмыс істеді.

Гонкогта жұмыс істеп жүргенде оны Джеки Чан байқап қалады. Оның айтуынша ол Мэггиден жұлдыз болатын қабілетті көреді. Кейіннен ол Мэггиді кино әлеміне кіргізеді.

1998 жылы ол Азияда әйгілі болған Айдаһар үйі атты драмада түскен. Ал 2000 жылы «Тозақтан келген үлгі» фильмінде және ФТБ агенті Джейн Квигли болып Gen-Y Cops фильмінде түскен.

Gen-Y Cops фильмінен кейін Джеки Чан Мэггиді «Manhattan Midnight» және «Сың сағат 2» фильмдеріне шақырады.

2002 жылы ол "Naked Weapon" фильменде қылмыскер болып түседі. Ал 2006 жылы "Mission: Impossible III" фильмінде, 2007 жылы Die Hard 4.0 фильмдерінде түседі.

Дереккөздер
-----------
Жапониядағы Nisshin Maru компаниясының шығаратын кит аулау кемесі
**Кит аулау кемесі** — кит аулау кәсібі үшін арнайы су көлігі. Китті іздеп табуға және оны атып алуға әрі оны базаға сүйретіп әкелуге арналған болат корпусты бір палубалы кеме.

Кеме сипаттамасы
----------------

Кит аулау кемесінің зеңбірек-гарпун, болат арқанды шығыр және атып алған китке ауа үрлейтін (сүйрету жеңіл болу үшін) компрессор орналасады. Кит жай гарпунмен не гранатасы бар гарпунмен атылады. Гарпун арнайы ұзын арқан (капроннан, нейлоннан т.б. жасалады) арқылы шығырға байланады. Дизель-электроходты кит аулу кемесінің қуаты 36 000 а.к, жылдамдығы 17,5 узел, су ығыстырғыштығы 1273 т, ұзындығы 63,6 м, ені 9,5 м, бортының биіктігі 5,45 м болады. Кит аулау кемесінің команда құрамында 30 шықты адам болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Кит тәрізді акула** (лат. *Rhincodon typus*) — *Orectolobiformes* отрядының *Кит тәрізді акулалар* тұқымдасының (лат. *Rhincodontidae*)қазіргі заманның акулаларының арасындағы ең ірі акуласы. 

Кит тәрізді акуланың ауыз қуысы өте үлкен. Ауыз қуысының үлкендігі 1 метрдей болады. Кит тәрізді акуланың 5 желбезегі болады. Басы жалпақ, тұмсығы дөңгелек. Екі жүзбе қанаты және екі арқа қанаты бар. Олардың денесінің ұзындығы- 12,2 м, ал салмағы – 13,3 т. Кит тәрізді акуланың 3000 тісі бар. Бірақ бұл тістердің бәрі тістеу, шайнау қызметін атқармайды. Аналықтары аталықтарына қарағанда үлкендеу. Құйрығының үстіңгі ұшы ұзын болса, астыңғы ұшы қысқа болады. Олар жылы жағажай сулары мен теңіз суларында тіршілік етеді. Уақытының көп бөлігін су бетінде өткізеді. Олар өте баяу қимылдайтын акулалар, сағатына 4 шақырым жерді ғана жүзіп өте алады. Бүкіл денесімен, яғни оң- сол жақ бүйірімен кезектесе жүзеді. Бұл акулалар өз қоректерін сүзіп жейді. Олардың негізі қорегі - криль, планктон, кішкентай балықтар мен асшаян. Кит тәрізді акулалар ауыздарын ашып жүзеді. Осылай олар қоректерін сумен бірге жұтып, суды желбезек саңылаулары арқылы шығарады. Желбезектен шықпай қалғандардың бәрі олардың қорегі болып табылады. Олар сағат сайын 600 литр суды сүзіп шығарады. Шамамен 100-150 жыл өмір сүреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
**Мэй Цзюечэн** (Mei Juecheng) (19 мамыр 1681 жыл, Сюаньчэн, Аньхуй провинциясы, Қытай — 20 қараша 1763 жыл, Қытай), қытай математигі және астрономы. [1].

Математиканы атасы Мэй Веньдинадан үйренеді. 1713 жылы Менгянгчжаеде (батыс және қытай ғылыми мәліметтерін біріктіру жөніндегі император кеңесінде) «Люли юаньюань» («Ключ математических гармоний и астрономии»; 1723) кітабының бас редакторларының бірі ретінде жұмыс істей бастады. Қытай авторлары ғана жазған бұл кітап ертеректе болған қысқа иезуит-қытай оқулықтарында еуропалықтарға телінетін көптеген жаңалықтарды қытай ғалымдары ашты деп көрсеткен. 

Батыс алгебраны зерттеу Мэйдің жоғалып кетті деген әдістері Сун (920-1279) және Юань (1206-1368) династиясы дәуірінен басталған қытай математикалық еңбектерінің мұқамын анықтау тілегіне әкеп соқты; бұл батыс ғылымының Қытайда пайда болды дегеніне әкелді. Қазір бұл теория аса дақпыртты теория деп есептеледі, соған қарамастан Мэйдің пікірі дәстүрлі қытай математикасына деген қызығушылықты оятты және бірнеше онжылдар бойы оған үлкен ықпалын тигізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT), ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)