recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Манна Ұйғыр атындағы Өзбекстан мемлекеттік өнер институты**  — жоғары оқу орны "Ташкент.

тарихы
------

Институт 1945 жылы құрылды және 2012 жылға дейін дербес оқу орны болды.

Өзбекстан Республикасының Президентінің 4.07.2012 жылғы № 1771 Қаулысымен  Ташкент мемлекеттік мәдениет институты негізінде Өзбекстан мемлекеттік өнер институты құрылды.

### Бұрынғы атауы

1945-1954 жж. — А. Н. Островский атындағы Ташкент мемлекеттік театр өнері институты  (ТГИТИ).

1954-1990 жылдар аралығында А. Н. Островский атындағы Ташкент мемлекеттік театр-көркемсурет институтын (ТГТХИ). 1954 жылы көркем-сурет факультеті ашылғаннан осылай аталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Об институте Мұрағатталған 14 қаңтардың 2018 жылы. (рус.). *Официальный сайт Государственного института искусств и культуры Узбекистана*.  www.dsmi.uz. Проверено 13 января 2018.
2. ↑  Постановление Президента Республики Узбекистан от 04.06.2012 г. N ПП-1771 "О создании Государственного института искусств и культуры Узбекистана". *электронная поисковая система правовой информации Norma Online*.  nrm.uz. Проверено 13 января 2018.
Ақмешіт ойраны
**Ақмешіт ойраны**

Тарихы
------

Ақмешіт ойраны-Орынбор губерниясының генерал-губернаторы В.А. Перовский бастаған отрядтың 1853 жылы Ақмешіт бекінісін (қазіргі Қызылорда қаласы) басып алуы.Ресейдің Орта Азиядағы саясатын дербес жүргізуге патшадан өкілеттік алған Перовский Қоқан хандығының бекінісі болып тұрған Ақмешітке 1853 жылы 2 шілдеде келіп жетті.Оның отрядына 2850 жауынгер,зеңбіректер, т.б. қару-жарақтар болды.Генерал бекіністің Түркістанмен,Ташкентпен, Бұхарамен, Хиуамен, жергілікті мекендерімен қатынас жолдарына қатаң бақылау орнатып, барлаушы топтар жіберді.Ақмешітте 400-ден астам сарбаз және зеңбірек, қару-жарақ қоймасы болды. Жасақтарын жүзбасылар Бекбай, Құлбай,Қаңлыбай деген қазақтар мен Лепес есімді қарақалпақ басқарды.Тыңғылықты әзірліктен кейін 28 шілдеде генерал шешуші шайқас басталды.Оған қазақ сұлтандары Елекей (Ермұхамед) мен Мұхамеджан Баймұхамедовтың қарулы күштері де қосылды. Қорғанды алу кезінде 230 ақмешіттік қаза тауып, 77-і(35-і жаралы күйінде) тұтқынға түсті. Ақмешіттің ойрандалуы Ресей империясының Орта Азияны одан әрі отарлауына жол ашты.Ақмешіт генералдың құрметіне Перовск форты болып аталды. Қаланың Ақмешіт аты 1922 жылы қайтарылғанымен, 1925 жылы Қызылорда болып қайта өзгертілді.

Дереккөздер
-----------

(references/)
Қазақ хандығы(II бөлім)
**Лондон университеттік колледжі** (ағылш. *{{{1}}}*. University Colledge of London, UCL) – Лондон университеті құрамына кіретін Лондондағы университет. Лондонның орталығы Gower Street-те орналасқан. Ұлы Британияның алдыңғы қатарлы университеттерінің бірі болып табылады. Көптеген жылдар бойы «Таймс» және «Гардиан» рейтінгісі бойынша бесінші орыннан түспей келеді. 2009 жылы THE-QS World University Rankings (en) рейтінгісі бойынша әлемде 4-орынды, ал Ұлы Британияда Кембридж университетінен кейін 2-орынды иеленеді.
2007 жылы университеттің жылдық қаржы айналымы шамамен 600 млн фунтты құрайды. Сонымен қатар университет «„Рассел" Тобының», «G5» (en) және «Золотой треугольниктің» (Оксфорд және Кэмбридж университеттерімен қатар) мүшесі болып табылады. 
UCL-дың 26 оқытушысы және түлегі Нобель сыйлығының иегері.

Тарихы
------

1826 жылы Лондон университеті ретінде негізі қаланады. Университет ғимаратын архитектор Уильям Уилкинс салады. 1836 жылы Лондон университеті және Лондон Корольдік колледжі екеуі бірігіп Лондон Университетін құрады. Осы кезде UCL өзінің қазіргі атауына ие болады. 1893 жылы университетте Англияда тұңғыш рет студенттік одақ құрылады.

Дереккөздер
-----------
**Өзара бірмәнді сәйкестік** немесе **биекция** - берілген екі жиынның бірінші жиынның әрбір элементіне екінші жиынның бірден бір элементін, бірінші жиынның өзара тең емес элементтеріне екінші жиынның өзара тең болмайтын элементтерін және екінші жиынның әрбір элементіне бірінші элементін сәйкестіндіретін бейнелеу. Өзара бірмәнді сәйкестік симметриялық (өзара бірмәнді сәйкестік кері сәйкестік өзара бірмәнді сәйкестік болады) және транзитивтік (өзара бірмәнді сәйкестік суперпозициясы өзара бірмәнді сәйкестік болады) қасиеттері тән.[1]

Анықтама
--------

Биективті функция.
{\displaystyle f:X\to Y} функциясы егер:

1. {\displaystyle X} жиынының әр түрлі элементін {\displaystyle Y} әр түрлі элементіне аударса (инъективтілік). Яғни,
	* {\displaystyle \forall x\_{1}\in X,\;\forall x\_{2}\in X\;(f(x\_{1})=f(x\_{2})\Rightarrow x\_{1}=x\_{2})}.
2. {\displaystyle Y} жиынының кез келген элементінің түпкі бейнесі болса (сюръективтілік). Яғни
	* {\displaystyle \forall y\in Y,\;\exists x\in X\;f(x)=y}

орындалса **биекция** деп аталады (және {\displaystyle f:X\leftrightarrow Y} белгіленеді)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
**Раиса Мұхамедияқызы Агибаева**

1950 жылы 12 ақпанда Ақмола облысының Рождественка
ауылында туған. Қазақ.

Әкесі - Ағыбаев Мұхамедия (1893-1981). Анасы - Алтынбекова Бикен Әмірқызы (1918-1995).
Целиноград мемлекеттік педагогикалық институтының филология факультетін бітірген (1971) орыс тілі мен әдебиеті пәндерінің мұғалімі.

Республикалық, астаналық БАҚ-тағы 200-дей жарияланымның авторы.

Қазақ, орыс және неміс (сөздіктің көмегімен) тілдерін біледі.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2004 жылдан).

1973 жылдан - Қазмемтелерадио Целиноград телевизия студиясының аға редакторы. 1998 жылдан - Қазақ телевизиясының «Астана» студиясында жауапты шығарушы. 2002 жылдан - «Вечерняя Астана» газеті бас редакторының орынбасары. 2007 жылдан - «Республика.kz» апталығы бас редакторының орынбасары. 2008 жылдан - «Жан» республикалық әлеуметтік журналының бас редакторы.

2010 жылдан бері - «Халық жарнама» апталығының бас редакторы.

Қазақстан Журналистер одағының (1989 жылы) «Астана шамшырақтары» ҚБ (2009 жылдан) мүшесі

Целиноград облыстық мәдениет және облтелерадио комитеті кәсіподақ комитетінің (1981) , Целиноград облтелерадиокомпаниясының (1989) , ҚазКСР Мемтелерадиосының (1989) , ҚР Ақпарат министрлігінің (2004) Астана қаласы әкімінің (2006 ) құрмет грамоталарымен Астана қаласының Сарыарқа ауданы әкімінің алғыс хатымен марапатталған. Қазақстан Еңбекші әйелдер конгресінің «Еңбеккер әйел» Республикалық журналистер сайысының жеңімпазы (2006) .

Діни көзқарасы - атеист.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Гүлденген Қазақстан - әлемнің бәсекеге қабілетті 50 елінің қатарында».

Сүйіп оқитын әдебиеті - әлемдік, орыс, қазақ классикалық әдебиеті; белгілі саясаткерлердің кітаптары.

Ұлы - Мейірман (1971 жылы туған).==Дереккөздер==
*Басқа мағыналар үшін Мыңбұлақ айыл аймағы деген бетті қараңыз.*
**Мыңбұлақ айыл аймағы** (қыр. *Миң-Булак айыл аймагы*) ― Қырғызстанның Талас облысы Бақайата ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Мыңбұлақ айылы кіреді. Орталығы ― Мыңбұлақ айылы.

Халқы
-----

2009 жылы айыл аймағында 2729 адам тұрған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Талас облысы Бақайата ауданы айыл аймақтары |
| --- |
|  |
| 

 Ақназаров •
 Ақтөбе •
 Бақайата •
 Баутерек •
 Кеңарал •
 Мыңбұлақ •
 Ора •
 Өзгеріс •
 Шадықан 
 |

 |
**Абдуллабекова Раиса Мұсылманбекқызы** (16.6.1954 ж.т. Қытай халық республикасы, Алтай қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (2003), ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1999). 

Алматы мемл. мед. ин-тын фармацевт мамандығы бойынша (1982, қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті) және Мәскеу мед. ин-тының аспирантурасын (1986) бітірген. Оңт. Қазақстан мемл. мед. академиясында ассистент (1982–83), аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, декан (1986–2002), Қарағанды мемл. мед. академиясында декан, кафедра меңгерушісі (2002–04), Қазақстан фармацевтика ин-тының ғыл. және ұйымдастыру-әдістемелік жұмысы жөніндегі проректоры (2004–07) қызметтерін атқарды. 2007 жылдан «Болашақ» Қарағанды ун-тінің біліктілікті арттыру ф-тінің деканы. 

Абдуллабекованың ғылыми еңбегі Орталық Қазақстан өңіріндегі өсімдік өнімдерінен дәрілік препараттар жасау, оларды тәжірибе жүзінде сынап, денсаулық сақтау саласына енгізу мәселесімен айналысады.
**Тентексор** – Ырғыз алабындағы ағынсыз көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде, Лақалы көлінің батысында, Аққайтым ауылынан батысқа қарай 21 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Көл теңіз деңгейінен 158,1 м биіктікте жатыр. Ауданы 10,5 – 21,8 км2, ұзындығы 8 км, енді жері 3,6 км. Жағалауының ұзындығы 25,8 км, көктемде еріген қар, жауын-шашын суларымен 36,6 км-ге дейін ұлғаяды. Жағалауы құм саздақты, жазық. Жаздың ортасында көл суы тартылып, сорға айналады. Суы тұзды, көлге Майлысай өзені құяды. Батыс бөлігінде өзімен аттас қыстау орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Күлгін түс** — толқын ұзындықтары шамамен 380-440 нанометр болатын спектр түсінің диапазоны. Бұл түс негізгі түстердің бірі болса да табиғатта сирек кездеседі (мысалы, баклажанның түсі күлгін).

Психология саласындағы қабылдануы
---------------------------------

Бұл түс әдетте құпиялылық пен қарсылықтың белгісі. Мұндай түсті жақсы көретіндер, әдетте өте ренжігіш әрі сезімтал адам болып келеді, өз армандарының ішінде өмір сүреді. Яғни, олардың жеке өзіндік әлемі болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  түс сиқырыПсихологиядағы күлгін түс


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Негізгі түстер (тізімі) |
| --- |
|  |
| Кемпірқосақ | 

Қызыл
Қызғылт сары
Сары
Жасыл
Көгілдір
Көк
Күлгін
 |
|  |
| Сұр реңкі | 

Ақ
Сұр
Қара
 |
|  |
| HTML | 

black
silver
grey
white
red
maroon
purple
fuchsia
green
lime
olive
yellow
orange
blue
navy
teal
aqua
 |
|  |
| Тағыда қараңыз | 

Негізгі түстер •
Қосымша түстер •
Спектральды түстер •
Түсті үлгі |

 |
**Геннадий Фадеевич Шляпин**  (13.8.1912, Қызылорда облысы, Қазалы - 13.8.1970, Ташкент қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия полковнигі, полк командирі. Орыс. 

Аграрлық- индустриялық техникумды бітірген. Қазалы МТС-ында, Осо авиахим облыстық кеңесінде жұмыс істеген. Кеңес әскері қатарында 1934-36, 1939-40 жылы болды. 1941 жылы Ташкент жаяу әскер училищесін бітірді. 1941 жылдың шілдесінен 1- Прибалтика майданы 6-гвардиялық армия 67-гвардиялық атқыштар дивизиясы 196-гвардиялық атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылы 30 қазан - 1944 жылы 13 желтоқсан аралығында полк басқарды. 1944 жылы 23 маусымда Шляпиннің полкі жаудың қорғаныс бекінісіне шабуыл жасап, Заборье ауданынан қуып шықты. Дұшпанның маңызды тірек пункті Сиротиноны басып алып, Витебск-Полоцк торабында жауды бөгеді. Дұшпанды өкшелей қуған полк Батыс Двина (Даугава) өзенінен өтті. Осы шайқастардағы ерлігі үшін майор Шляпинге КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (22.6.1944). 

Соғыстан кейін «Выстрел» курсын (1947), Бас штабтың Әскери академиясы жанындағы курсын (1957) бітірді. 1958 жылы запасқа шықты. Қазалы, Ташкент қалаларында жұмыс істеді. 

Қазалы қаласындағы бір көшеге Шляпин есімі берілген. 

Ленин, Қызыл Ту, Богдан Хмельницкий, Суворов, l-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Көбен**, *Кубан* – Жуанқұм құмындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Қазалы ауданы Тасарық ауылының солтүстік-шығысында 11 км жерде орналасқан. Қуаңдарияның аңғарында.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 71 м. Солтүстігінде Қалтөбе артезиан құдығы, шығысында Бұлақ артезиан құдығы, оңтүстігінде Түлкішоқат төбесі орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер бедері Қуаңдария өзенінің атыраулық аллювийлі шөгінділерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Құмды, сұр топырақ жамылғысында жусан, еркек шөп және астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Генри Милль** (1683-1771 шамасында) - 1714 жылы алғашқы жазба мәшинесін жасап шығарған ағылшын өнертапқышы.

Алғаш жазба мәшинелерінің бірі

Өмірбаяны
---------

Ол *New River Company*-да гидротехникалық құрылыс инженері қызметін атқара отырып, көзінің тірісінде екі жаңалықтың патенттігіне ұсыныс береді. Оның бірі күйме рессораларына қатысты болса, екіншісі - ***Хат тану мәшинесіне*** байланысты еді. Оның жазба мәшинесіне ұқсас жаңалығын патенттеуден бас тартып, бұдан кейін сол жаңалығы ұмыт қалады. 
Жазба мәшинесінің алғаш үлгілерінің ішіндегі белгілерінің бірі - ***Пеллегрино Туррині***. Бұл алғашқы жазба мәшинелерінің, соның ішіндегі Турринің негізгі мақсаты - көзі нашар көретін жандарға жазабілу мүмкіндігін беруде еді.

Қайнар көзі
-----------

1. ↑  
Henry Mill Patents. Тексерілді, 24 наурыз 2008.

  (ағыл.)
**Кәсіпшілік гидрогеологиясы** - мұнай
және газ кенорындарын іздеу мен игеруге
байланысты гидргеологиялық байқаулар
мен жерасты суларын зерттеуді қамтитын
гидрогеология саласы. Мұнай және газ кенорындарын барлау барысындағы К. г-ның
негізгі міндеттері: қойнауқатты бұрғылау,
аршу және сынамалау жағдайларын болжау,
газ-сұйық жапсарларының орнын анықтау,
суда еритін газдардың қорын анықтау
және қойнауқаттардың гидравликалық
өзара байланысын айқындау. Мұнай мен
газ кенорындарын пайдаланғанда К. г-ның
деректері игерудің режимдерін болжау,
мұнай қойнауқаттарын тоғыту үшін әртүрлі
суларға баға беру, тұздың тұнуы мен коррозияны болжау, ұңғыманы және газ бен
мұнай жатындарын су басуын бақылау үшін
пайдаланылады. Судың минералдылығын
анықтайды, мезгіл-мезгіл қысым деңгейін
өлшейді, гидрогеохимиялық зерттеулерді
жүргізеді.
**Васильева Лариса Николаевна** – кеңес және орыс ақыны, прозаик, драматург.. 

1935 жылы 23 қарашада Харьков қаласында дүниеге келген.

1958 жылы Мәскеу Гуманитарлық университетінің филология факультетін бітіреді. «История танка Т-34» мұражайының негізін салушы. Өлең жазуды балалық шағынан бастайды, сол кезден-ақ «Пионерская правда» газетінде өлеңдері жариялана бастайды. Жиырмаға жуық поэтикалық жинақтар мен поэмалардың авторы. 
1983 жылы әкесіне арнаған «Книга об отце» романы кітап болып басылып шығады. 

Сондай-ақ жазушы аудармамен айналысады.

Шығармалары: «Альбион и тайна времени», «Книга об отце», «Облако огня», «Дети Кремля», «Жена и муза»,«Тайна времени», «Семь дней творения».

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Генс Григорий Федорович**(1782–1845ж.) – Ресей империясының генерал-майоры, қазақ даласын зерттеуші. 1807 ж. Санкт-Петербургтегі әскери-инженер. корпусты бітірген соң Орынборға қызметке жіберіледі. 1820 жылдан Орынбор корпусының инженерлер тобының бастығы, 1824–1832 ж. Орынбор кадет корпусының директоры, 1832–1844 ж. Орынбор шекаралық комиссиясының төрағасы болды. Осы жылдары ол қазақ халқының өмірімен жақын танысып, тарихи-этногр. зерттеумен айналысты. Орынбор шекаралық комиссиясының архивін ақтарып, ретке келтірді. ГенсТорғай жерінен табылған мыс, қорғасынның бай көзі туралы хабарды Құлын Сәтиев деген қазақтан естіп, Тобыл мен Торғай аралығына экспедиция ұйымдастырды. Генстің қазақтардың шығу тегі, шаруашылығы, әдет-ғұрпы, т.б. жөнінде мол мағлұматтар беретін шамамен 22 томдық қолжазбасының (күнделіктер, жеке мақалалар) көпшілігі Орынбор облысы архивінде сақтаулы. Оның құнды деректерінің ішінде татар жиһанкезі Мұртаза Файзуллиннің 1807 ж. Аягөз маңындағы бір қазақ ауылында қағазға түсіріп алған «Қозы Көрпеш–Баян сұлу» жырының қысқаша мазмұны да бар. Генстің Бөкей ордасындағы толқулар, қазақ сұлтандарының арасындағы қарым-қатынас, Орал казак әскерлерінің қазақ жеріне көз алартуы, Кіші жүз қазақтарының этн. құрамы, т.б. жөнінде мағлұматтары ғыл. жинақтарға енді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Ұсқынсыздық** - мәнісі әсемдікке қарама-қайшы ақиқат құбылыстарын сипаттайтын эстетикалық категория.Ұсқынсыздық адамның осы құбылыстарға теріс көзқарасынан көрініс табады. Әсемдікпен салыстырғанда қоғамдық қатынастарда Ұ. мәс. әлеуметтік жағдайлардың адамның өмірлік күштерінің емін-еркін пайдалануы мен гүлденуіне бөгет болуынан, олардың шектеулі, сорақы - сынаржақты дамуынан, эстетикалық мұраттың жойылуынан байқалады. Ұ. адам болмысына өзінен-өзі қайшы келіп, бұрмаланған, адамға жат түрінде көрінеді. Нағыз өнерде Ұ-ты бейнелеу дегеніміз сұлулық мұратын орнықтырудың өзгеше бір формасы.

### Дереккөздер

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"
Ұста
**Ұста** — шебер, ісмер адам. Түрлі материалдардан тұрмысқа, күнделікті өмірге қажетті заттар, бұйымдар жасаған. Ұстаның негізгі құралдары: көрік, төс, ерітетін ожау, балғалар, көсеу, бұрғы, қашау, егеу, шеге, сым, қалыптар. Ұста қалыпта құю, соғу, шегендеу, қара бағдар қондыру, зер жүргізу, сіркелеу сияқты тәсілдерді қолданған. Қазақстан аумағындағы ұсталық өнер қола дәуірінен бастап кеңінен дамыған. Жасайтын материалына не бұйымына қарай дәстүрлі қазақ қоғамында ұсталар мүйізші, ерші, тоқушы (шыбық тоқушы), ағаш оюшы, сазгер, майдагер, мыскер, балғашы, таспашы, бәдізші, темірші, т.б. болып бөлінген. Көпшілік ұсталар ұсталықтың бірнеше түрін меңгерген. Халық арасындағы мәліметтерге қарағанда ұсталықпен бастапқыда бақсылар айналысқан. "Тәңірдің өзі жіберген іс істеуші адамдар" деп оларға халық аса құрметпен қараған. Темірші ұсталар өз ісіне кірісер алдында мал сойып, қан жағу, сүт шашу сияқты жоралғыларды жасап отырған және рухани тазалыққа мән берген. Ұсталар темірді төске басар кезде "менің қолым емес, Тәңірдің қолы" деп табынған. Мұнда "мен жасағам" деген менмендіктен арылу, сақтану бар. Жаугершілік заманда темірші ұста мен берен ұста өнері батырлықпен бірдей бағаланған. Себебі олар әрбір жауынгерге ең кемі бес қаруын, сауыт-дулығасын, т.б. қажетті заттарын тез арада дайындап беріп отырған. Ерші ұстаның қолынан шыққан ер-тұрмандар бірнеше малға бағаланған. Ұлттық саз аспаптарын жасайтын белгілі сазгер ұсталардың да туындыларын қазақ сал-серілері арнайы алдыртқан, тапсырыс берген. Дәстүрлі қазақ қоғамында ұсталық киелі кәсіп ретінде бағаланған. Ұста дүкенін, көрігін, құрал-саймандарын да киелі санаған. Ұсталық кәсіп ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырады.

Ұста құралы
-----------

Үсталық әбзел (оснастка кузнечная) — ұсталық қалыптау өндірісінде қолданатын құралсайман.  

Үсталық көрік (горн кузнечный) — көмір отынына арналған ұсталық көрік, дайындама қыздыру жүретін, көмір салатын, ұя тәрізді шұңқыр ошақ — шойын қорапша орнатылған, қаланған кірпіштен тұрады.  

Үсталық ошақ (горн кузнечный) — шойын қорапшадан және іргетасы қаланған кірпіштен тұратын, көмір отынды қодданып дайындаманы қыздыратын, ұя тәрізді шұңқырлы ошақ.  

Үсталық пісіру (сварка кузнечная) — құймакесектің немесе дайындаманың ішкі ақауларын соғумен пісіру.  

Үсталық үзындатқанда өту; өтпе; юре беріс (проход при кузнечной протяжке) — дайындаманы өз осі бойымен бұрмай, соққышпен жүйелі кезекпен жаншудың жиынтығы.  

Үсталық үзындатқыш (протяжка кузнечная) — дайындаманың көлденең қимасының ауданын азайту арқылы ұзындығын үлкейтетін операция.

Ұстахана
--------

Ұстахана (Кузница) - соғужабдықтары орналасқан арнайы ғимарат.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Жарқанат**Ұшатын сүтқоректілерге** қолқанаттылар немесе жарқанаттар жатады. Бұлар орманды жерді мекендеп, ағаштан-ағашқа секіру, кейін қалықтап барып түсу, соңында ұшуға бейімделген. Мысалы, тиін секіргенде аяқтарын жан-жағына кең жайып жіберіп, денесі керіліп, ауа кедергісін күшейтеді. Австралияның қалталы тиіндерінің (Реtаurоіdеs) алдыңғы аяғының басына дейін жететін кішкене ұшу жарғағы болады. Біздің ұшарлардың (Рtегоmуs volans ) және оңтүстік азиялық жүн қанаттының (Gаlеоріtһеcus) алдыңғы және артқы аяғының арасында екі бүйірінде ұшу жарғағы бар. Бұл жануарлар он шақты метр жерге ұшып бара алады.

Нағыз ұшатын жануарларға — қол қанаттылар немесе жарқанаттар жатады. Өйткені, бұларда құстарға ұқсас
бірнеше жаңа белгілер пайда болған. Мысалы, ұшуға әсер ететін еттері бекінетін, төс қыры болады. Оның кейбір
элементтерінің бірігіп кетуіне байланысты көкірек қуысы мықты болып құрылған. Ми сауытының сүйектері де
кірігіп кеткен. Түн жануарлары болғандықтан есіту және сезім ағзалары өте жақсы жетілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп баспасы, Алматы, 1970
**Мангал-кавья** (mangal-kavya),БЕНГАЛИЯДА Құдайдың немесе Құдай-ананың құрметіне арналған өлең түріндегі шығарма.. 
Мангал-кавьяның көбінде жергілікті құдайдың бірі бүкіл әлемге танымал болғандығы жөнінде баяндалады. Өлеңдер көбінесе мадақталатын құдайлардың мерекесінде орындалады. Кейбір өлеңдердің танымалдылығы соншалық, олар ауыл тұрғындарының сауық-кешінде орындалатын болған. 

Өлеңнің көптеген нұсқалары бар, өйткені әрбір әнші өз қалауына қарай мазмұнын өзгертуі мүмкін. Өлеңдердің көбі қарапайым шумақ нысанында жызылған; онда ағаш, дала, өзен тәрізді әдеттегі жер бейнелері қолданылады.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Поляр шеңберлері** - бұлар да ерекше параллельдер, поляр түні мен мен күні аз ұзақтыққа ие, бір тәулік қана. Поляр түні мен күннің ең ұзақ болуы - 6 ай. Мурманск қаласы маңында поляр шеңберінде поляр күні мен түннің айырма жасауы 3 аптаға дейін созылады да, қалған уақытында тәуліктік күн мен түн болып тұрады. Тропик пен поляр шеңбері сызықтары - жарық түсу белдеулерінің шекаралары. Екі тропик аралығын ең ысық белдеу экватор алып жатыр. Тропиктер мен поляр шеңберлері аралығында қоңыржай белдеуі. Поляр белдеуі поляр шеңберінің ішінде жатыр.

Дереккөздер
-----------

"Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
**Манганит** — МnO2 -Мn(ОН)2. Мұнда екі және төрт валенттік марганец аралас екені анықталған.
Химиялық құрамы: МnО 40,4%, МnO2 49,4%, Н2 0 10,2%.
Қоспалары: SiO2 , Аl2O3, СаО, В2O .
Қаттылығы 3—4, меншікті салмағы 4,3 Жылтыр қара, сызығы қоңыр қара. Жымдастығы бір бағытында (010) едәуір жақсы білінеді.

Сингониясы моноклиндік. Оптикалық мөлдір емес, Ng= 2,53,Nm=Np= 2,24.

**Кристалдық құрылысы** әлі шешіліп білінбеген.
**Кристалдық бейнесі** призмалық , бағана тәрізді. Жақтары тік бағытта штрих сызықпен түрленген. Кристалдарының гидротермалық кеңдерде друзалар, бағана тәрізді түрлері жиі кездеседі. Шөгінді кендерде жұқа кристалл агрегаттары кең тараған.
Сондай-ақ олар оолиттік, сирек те болса іркінді формаларда байқалады.

**Жаратылысы.** Дұрысында манганит оттегінің біршама жеткіліксіз жагдайында пайда болады. Ол гидротермалық кендерінде минералдардың соңғы құралу қатарында баритпен, кальцитпен бірге кездеседі.

Манганит шөгінді кендерде исиломелан-пиролюзиттік рудалардың (төрт валенттік марганец қоспаларының) және екі валентті марганец карбонат рудаларының арасында аралық орын алып, оолиттіц және тұтас массалардың түрінде көп мөлшерде кездеседі. Сонымеи қатар ондай оолиттердің арасында кварц немесе өзге бір заттың кесегі болса, оның сыртынан қабат-қабат болып манганит қоршап жатады.

Балшықта сазды жерлерде кейде «сферосидериттерге» ұқсас радиал-сәулелі құрылысы бар, жалбыршақ түрінде кездеседі.

Манганит тоттану зоналарында түрақсыз. Оңай өзгеріп жасырын кристалды сусыз тотыққа (МnO2 ) ауысады, яғни барлық марганец тотықтанып төрт валенттенеді. Сондықтан лимонит қақпа сияқты марганец қақпақтарда манганит көп кездеспейді. Манганит псиломелан-пиролюзит сияқты рудалық минерал.

**Кендері.** КСРО-да ірі массаларда манганит Чиатура (Грузия) кенінде оолиттік руданың қоңыр түсті түрінде кездеседі. Сонымен қатар қара түсті шар тәрізді конкрециялар Никополь кенінде (Украинада) кең таралған.

Ірі гидротермалық кендер Германиядағы Гарцта (Ильфельд кені), Тюрингияда (Ильменау кені), Швециядағы Вермланда (Лонгбан кені) және басқа жерлерде бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Handbook of Mineralogy
2. ↑  Mindat
3. ↑  Webmineral data
4. ↑  Klein, Cornelis and Cornelius S. Hurbut, Jr. *Manual of Mineralogy*, Wiley, 20th ed. 1985, p. 317 ISBN 0-471-80580-7
5. ↑  T. P. Moore, *Famous Mineral Localities: Ilfeld, Harz Mountains, Thuringia, Germany*, The Mineralogical Record, vol. 41, no. 6, 2010.
6. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
**Ұстау** — арнайы тәртіп заңдар мен ережелерде көзделеді.   

1. әкімшілік құқықта — әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету шарасы, әкімшілік құқық бұзған адамды қысқа мерзімге (3 сағаттан аспайтын) мәжбүрлеп оқшаулау.
2. қылмыстық істе — қамауға алу түрінде бұлтартпау шарасын қолдану, ұсталған адамның қылмысқа қатыстылығын анықтау мақсатында қылмыс жасады деп сезіктенген адамға қолданылатын қысқа мерзімді мәжбүрлеу шарасы.

Ұстау құқығын анықтау органы мен тергеуші тек бас бостандығынан айыру түрінде жаза қолдануға болатын қылмысты жасады деп сезіктенген адамдарға ғана қатысты пайдалана алады. Прокурор сезікті адамға тиісті кепілдіктердің сақталуын, мұндай адамның заңда белгіленген тәртіп пен негіздемелер бойынша ғана ұсталуын қадағалайды. Кез келген ретте ұстаудың негіздемелерін, себептерін, күні мен сағатын, жылы мен айын, орнын, ұсталған адамның түсініктемесі мен толтырылған уақытын көрсете отырып, арнайы хаттама толтырылады. Анықтау органы мен тергеуші ұстаудың кез келген реті туралы заңда белгіленген мерзім ішінде прокурорға хабарлауға тиіс, ал прокурор ұсталған адамды заңда белгіленген мерзім ішінде қамауға алу немесе босату туралы санкция беруі керек. Ұстау мерзімі әдетте 72 сағаттан аспауға тиіс. Ұсталушы адам өзінің не үшін сезіктелгенін білуге, ұстаудың құқыққа сыйымдылығын прокурордың тексеруін талап етуге, түсініктеме беруге, дәлелдемелер тапсыруға, қайтарым мәлімдеуге, қузаухат жазуға хақылы. Егер қылмыс жасауға сезіктілігі расталмаса немесе қамауға алу түрінде шара қолдану қажеттігі болмаса немесе ұстаудың заңмен белгіленген мерзімі өтіп кетсе, онда ұсталушы адам босатылады.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Ұстамдылық** — адамның бойындағы жағымды қасиет; өз тәртібін қадағалай білу, қызбалығы мен үстірт әрекетін тежей aлy, оларды қолданыстағы тәртіп нормалары мен ережелеріне бағындыру. Ұстамдылық қасиеттерін тәрбиелеуде балаларды мектепте қолданыста жүрген білім беру ұйымдарының жарғысымен, оқушылар тәртібінің ережесімен таныстыру, өз әрекетін қабылданған тәртіп нормаларымен салыстырудың тұрақты жаттығулары қолданылады, олар балаға және оның ортасына кері ықпал ететін әрекеттерден сақтандырады. Ұстаным— адамның өмірлік іс-тәжірибесінен қалыптасқан, оның өзіндік дүниетанымы мен пікірін білдіретін, белгілі бір жақтайтын көзқарасы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Жер жүзінде құстардың 9000-дай түрі бар. Бірақ олардың бәрі бірдей ұшпайды. Ұша алмайтын құстар бір кездері ұша алатын құстар болған. Бәлкім, жауы жоқ болғандықтан, бұл құстар бірте-бірте ұшуға деген қажеттілік пен қабілеттен айырылып қалған болар. Ұша алмайтын құстарға тинаму мен пингвиндерден өзге түйеқұс, нанду, казуар, эму, киви жатады. Африкалық түйеқұс пен аустралиялық эму, казуар, киви және оңтүстік-америкалық нанду – бұлардың бәрінің кеуде сүйектері қырсыз жалпақ. Мұхит аралдарын суқұзғыны, сутартар тәрізді ұша алмайтын құстар мекендейді. Жаңа Зеландияда «какапо» атты ұша алмайтын түнгі тотықұс бар. Күні кешеге дейін дронт, ок және мадагаскарлық пілқұс атты ұша алмайтын құстар болған. Бірақ олар қазір жер бетінен мәңгілікке жойылып кетті. Бұл құстар ұша алмағанмен, қауіп төнсе, өте жылдам жүгіріп, құтылып кетеді. Киви жылдам жүгіре алмайды, сондықтан қорегін түнмезгілінде жүріп табады. Түйеқұстар 5-50-ден топтанып жүріп, өзге жануарлармен бірге жайылады. Түйеқұстар, негізінен, дәнді дақылдар, түрлі шөптер мен қоректенеді.

Дереккөздер
-----------

ҚҰСТАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-454-6
**Ұшатын тиіндер** Қанатты тышқан (Рtегmуіdае) тұқымдасына жататын сүтқоректілер. **Қанатты тышқан (Рtегmуіdае)** негізінен тропиктік зоналарға тараған.

Қазақстанда таралуы
-------------------

Бізде ұшатын тиін (Рtегmуs vоtоs) деген бір ғана түрі Еуропа мен Сібірдің ормандарын мекендейді. Күндіз ағаш қуыстарына жасырынып, түнге қарай шығатын түн жануары. Алдыңғы және артқы аяқтарының арасында болатын тері жарғағының көмегімен ұшатын тиіндер ағаштан-ағашқа секіріп, қалықтай "ұшып", 10 м-дей жерге барып түседі. Бұлар сирек кездесетін, кәсіптік маңызы жоқ жануарлар.

Тағы қараңыз
------------

* Ұшатын сүтқоректілер
* Тиіндер
* Тиінтәрізділер

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Shar, S. Lkhavgasuren, D. Henttonen, H. Maran, T. & Hanski, I. (2008). *Pteromys volans*. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 6 қаңтар 2009.
2. ↑  «Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы
**Қара шегірткелер** - үйде де, тыста да кездеседі. 

Дала қара шегірткесінің дене тұрқы 2-2,6 см, мұртшасы ұзын, қоңыр, қара түсті. Аналығының құрсағында ұшы жалпақтау жұмыртқа салғышы бар, артқы аяқтарының "сирағы" қызғылт түсті. Аналығы топыраққа 600-дей жұмыртқа салады, бір айдан соң олардан дернәсілдері дамиды. Олардың дернәсілдері інде тіршілік етеді. Іннің тереңдігі 30-40 см. Інді дернәсілдері артзы және алдыңғы аяқтарымен қазады. Күзде інін тереңдетіп, дернәсілдері сонда қыстайды. Інінің температурасы 4-5 градустан төмендегенде дернәсілдері шалажансар (анабиоз) қалыпқа көшеді, әрі інінің аузын шөппен бекітіп (жауып) қояды. Көктемде, күн жылына бастаған кезде, інінің аузын ашып сыртқа шығып, күн қызуына жылынады. Сәуір айының соңында дернәсілдері соңғы рет түлеп, қанаттары қатайып, ересек түрге айналады. Қара шегірткелердің дыбыс шығаратын мүшесі сұр шегірткеге ұқсас.
**Микронезия Ұлттық футбол құрамасы** — Халықаралық жарыстарда Микронезия Федеративті Штаттарының намысын қорғайтын құрама.

Тарихы
------

ОФК мүшесі болғанымен, ФИФА-ның толыққанды мүшесі емес. Сол себепті де әлем чемпионатының іріктеулеріне қатыспайды. 

Алғашқы матчын 1999 жылы Гуамға қарсы өткізіп, 0:3 есебімен ұтылып қалды. Сол жылы Микронезия кубогын жеңіп алды. Бұл әзірге құраманың жалғыз жетістігі. 

Микронезиялықтар ФИФА-ға мүше болу үшін әрекет жасап жатыр, әзірше ол мақсаттарына жете қойған жоқ. Микронезиядағы 4 штаттың әрқайсысының өз құрама командалары бар: Яп, Понпеи, Чуук и Кусаие.

Микронезия кубогы - 1999
------------------------

Турнирге үш команда қатысты. Микронезия, Мариан аралдары және "Крестонсцы" аталған клуб. Әуелі микронезиялықтар 7:0 есебімен Мариан аралдарын ұтты. Келесі ойында "Крестоносцы" әуесқой клубын 4:1 есебімен ұтып, екеуі де финалға шықты. Финалда микронезиялықтар 14:1 есебімен ұтып кубокты иеленді. Турнирде Микронезия шабуылшысы Питер Пауль Иджесумаль 9 гол соқты.

Әйгілі футболшылары
-------------------

* Роберт Таверлибег
* Питер Пауль Иджесумаль
* Джейсон Гадждусек

Сілтемелер
----------

* Құрама жайлы мәліметтер

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуОкеания Ұлттық футбол құрама командалары |
| --- |
|  |
| 

Американ Самоасы |
Вануату |
Кука аралы |
Кирибати |
Жаңа Каледония |
Жаңа Зеландия |
Микронезия Федеративтік Штаттары\* |
Науру\* |
Ниуэ\* |
Папуа — Жаңа Гвинея |
Палау\* |
Самоа |
Соломон Аралдары |
Таити |
Тонга |
Тувалу\* |
Уоллис және Футуна |
Фиджи 

*Аустралия ОФК мүшесі болды, 2006 жылдың 1 қаңтарынан бастап Австралия құрама командасы АФК құрамына кірді.*
   \*Тек ОФК құрамына кіреді |

 |
**Ұшардың ұлуы** — Қорқыттың авторлығында жеткен күй. 

Алғаш рет М.Жарқынбековтың «Ғасырлар үні» оқу құралында 1986 жылы жарық көрген. Антологияға кірген күйдің осы түрі нотаға неғұрлым нақты түрінде түсірілген. Аңызын айтып, күйін тартып берген Н.Шәменұлы (1883-1979), жазып алған М.Жарқынбаев.

Күйдің аңызы
------------

Бір жесір кемпірдің жалғыз баласы болады. Ол құс салып, ит жүгірткен саятшы екен. Қашқан аңды құтқармаймын. Ұшар деген тазысы, желмен жарысқан жүйрік аты бар екен. Күндердің күнінде жігіт кенеттен қайтыс болады. Сол кездегі елдің әдет-ғұрпы бойынша, өлікті жерлегеннен кейін жұрт қоныс жаңартып, басқа жерге көшеді екен. Жаңа орынға көшіп келгеннен кейін кемпір баласынан қалған көзі - тазыны іздесе, ол ұшты-күйді жоқ боп шығады. «Ескі жұртта қалған болар!» - деп, ана бұрынғы қоныстарына қайтып келсе, айтқандай-ақ Ұшар иесін қиып кете алмай, мола басында сай-сүйекті сырқырата аспанға қарап ұлып отыр екен. Мұны көрген ана:

*«Жалғызымнан айрылдым ,*
*Қанатымнан қарйылдым*
*Ұшар, Ұшар, кә, кә...»*-
деп аңырайды. Иен далада жалғызының артында қалған ана мен иесінен айрылған тазы - қос мұңлық қосылып күіренеді. Қорқыттың осы оқиғаға айланысты шығарған күйі «Ұшардың ұлуы» деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ музыкасы кітабы, Алматы 2005 жыл , 474 бет


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|   Қорқыт күйлері |
| --- |
|  |
| 

Әуппай • Байлаулы киіктің зары • Башпай • Елім-ай • Желмая • Қоңыр • Қорқыт күйі • Қорқыт сарыны • Тарғыл тана • Ұшардың ұлуы
 |

 |
**Қара тасшыбжық** (Oenanthe picata) - аталығының бүкіл денесі - қара, тек қана құйрықүсті мен құйрықастының түсі ақ, мөлшерлес құстардың бәрінен ерекше ажыратуға болады; қоңыр реңді аналығы қалған тасшыбжықтарға ұқсас; қылығы - тасшыбжықтар типтес. Өмір сүру дағдысы ғана емес бұл түрдің жүйелік орны да зерттелмеген - бәлкім, бұның жеке түр болмауы да мүмкін.

Таралуы
-------

Азияның оңтүстік өңірлерін, солтүстікте -Орта Азияға дейін қоныстанады. Қазақстанда шағын мөлшерде тек қана қиыр оңтүстікте - Өзбекстан шекарасындағы Пістелітаудың шөлдік аласа тауларында кездеседі. Мұнда наурыздың аяғынан қыркүйектің соңына дейін болады.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Oenanthe picata*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
**Микроорганизмдерге ылғалдық әсері.** Микроорганизм-дер клеткаларының 85%-тейі су. Сондықтан олардың тіршілік әрекеті ылғалды жерде ғана жүреді. Көптеген қоректік заттарды микробтар клеткасы тек ертінді күйінде ғана сіңіре алады. Ылғал әсіресе, микроорганизмдер клет-касы бөлінгенде және көбейгенде қажет. Кейбір микроор-ганизмдер ылғалдың тапшылығына қарамастан тіршілік ете береді. Ал микроорганизмдердің кайсыбір топтары құрғақ жерде бірнеше жылдар бойы тіршілік қабілетін жоймайды. Бактериялар және төменгі сатыдағы саңырауқұлақтар спораларының тіршілігі ұзақ уақыт бойы сақталады. Бірақ құрғақ жерде өніп-өсе алмайды.
Бактериялар мен ашытқы саңырауқұлақтардың тіршілігі ортаның ылғалдылығы 20—30%, зең саңырауқұлақтарының тіршілігі —15—20% болғанда тоқталады. Бұл олардың клеткаларының copy күшінің көптігін көрсетеді.

**Микроорганизмдер тіршілігіне суда еріген қосылыстар концентрациясының әсері.** Микроорганизмдер тіршілігіне суда еріген қосылыстар концентрациясы едәуір әсер етеді. Мұндай заттар аз болса, гипотоникалык ертінді деп атайды. Ортада заттар концент-рациясы қолайлы дәрежеде болса, олар жақсы өніп-өседі. Ал заттар концентрациясы артса, ортаның осмостық қысымы да артады, сөйтіп микроорганизмдер тіршілігі ба-яулайды. Жоғары осмостық қысымдағы ерітінділерді ги-пертоникалық ертінді деп атайды. Осындай жағдайда микробтар клеткасындағы ылғал сыртқы ортаға ауысып кетіп, клетка сусызданады да, протопласт жиырылып қалады. Бұл құблысты плазмолиз деп атайды. Ал ортада осмостық қысым тым аз болса, ылғал клеткаға еніп, оны жарып жіберуі ықтимал. Бұл жағдайда *плазмомптиз* құбылысы байқалады.
Грам оң бактериялардың клеткасындағы осмостық қысым 3-106 ПА, ал Грам терістерінде 4∙105 - 8∙105 ПА. Сонда осмостық қысымы тым жоғары ертіндіде (9∙106-107 ПА), яғни ас тұзының концентрациясы 15—20 проценттей болғанда тек бактериялар емес басқа да организмдер тіршілігіне қауіп төнеді. Табиғатта едәуір осмостық қысымда тіршілік ете алатын микроорганизмдер кездеседі. Мәселен, Aspergillus және Penicillum туысына жататын организмдер жоғары осмостық қысымға төзімді келеді. Кейбір микроорганизмдер ас тұзының жоғары концентрациясына бейімді. Олар галофильді организм-дер, яғни тұздың жоғары концентрациясын *"сүйгіштер".*
Құрғатылған микроорганизмдер белсенді әрекет етпегенімен, тіршілігін ұзақ уақыт сақтай алады. Спора түзбейтін таяқша бактерияларды кептіргенде барлығы дерлік қырылып қалмайды. Мәселен, сірке қышқылы және нитрлендіруші бактериялар құрғақшылыққа аса сезімтал, олар тез арада қырылып кетеді. Ал туберкулез және сүзек таяқшасы құрғак күйінде бірнеше айға дейін тірі сақталады. Сүт қышқылы бактериялары құрғақ, тірі күйінде бірнеше ай және жыл сақталады. Олардың осы қасиетін түрлі сүт тағамдарын даярлауда құрғақ ашытқыны әзірлеуде қолданады. Құрғатқан ашыткы саңырауқұлақтар да жақсы сақталады. Түрлі ауыл шаруашылық өнімдерін сақтағанда алдымен оларды кептіреді. Бірақ олардағы ылғал мөлшері бөлме ауасындағы ылғал шамасымен тығыз байланысты. Сондықтан түрлі бөлмелер мен қоймалар ауасының ылғалдығы белгілі бір ережелерге сай болып, ол қатаң сақталуы тиіс.
**Ломонос кодонопсисі** (Қоңыраугүлділер тұқымдасы) – туыстың Қазақстандағы жалғыз өкілі Тянь-Шаньға, Жоңғар Алатауы және Тарбағатайға тән әдеттегі түр. Өзендер мен бұлақтардың жағасында, орман алаңқайларына және шалғындықтарда ортаңғы және жоғарғы тау белдеулеріндегі кесілген шырша және арша түптерінде өседі. Шөптесін көп жылдық шырынды цилиндр тәрізді биік бұтақтанған сабақты. Жапырақтары жұмсақ, нәзік қысқа сағақты және жұмыртқа тәрізді тақталы, қарама-қарсы орналасқан. Гүлдері бас жағында, гүл табанында сәл ғана еңкейген. Тостағаншасы 5-еу. Тісшесі тілінген, ұзарып өсіп, гүлдеу мерзімі біткен соң шалқайып кетеді. Күлте қоңыраулы үшкірлеу 5 бөлікке тілімделінген, барынша ірі. Күлтенің түсі көгілдірлеу немесе көкшіл, ішкі жағында қара-көк немесе қызғылт-сары сурет бар. Аталықта және үш бөлікті бағана күлтеден шықпайды. Кодонопсис маусым-тамызда гүлдейді. Гүлдері мен жапырақтары шектен тыс жағымсыз иіс шығарады, сондықтан халық арасында оны "аю қоңыраушасы" деп атайды. Жемістері құрғақ қорапшалар, жоғарғы жағынан 3 жерден қақырайды. Шілдеден бастап қыркүйекке дейін піседі. Тұқымымен көбейеді.

Өсімдіктің барлық бөлігі әсер етуші заттардың топтамасын бөледі, эфир майы, С дәрумені , иілік заттар және т.б. Эксперименттік зерттеулер олардың жалпы адам ағзасын әлдендіретін, және жүректің жұмысын реттейтін, сондай-ақ қан қысымын түсіретін пайдасы бар екендігін анықтап берді. Өзбек халық медицинасында жер үсті бөлігін басқа да шөптермен қосып бауыр ауруын емдеуге пайдаланады. Бірінші рет мәдени түрде XIX ғасырдың аяғында Петербургте байқаудан өткізілген. Алматы ботаникалық бағындағы тұқымынан өсіріледі. Екінші жылы гүлдейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
**Микропроцессор** — жүйелік тақтаның ең маңызды құраласы, ол деректерді тікелей өңдейді, атап айтқанда, бөлектелген деректермен арифметикалық және логикалық амалдарды орындайды. Микропроцессор - бір немесе бірнеше үлкен интегралды кестеде орындалған, берілісті өңдейтін бағдарламалық құрылғы;
көліктердің автоматты басқару агрегатында қолданылады.

Бірінші бір кристалды микропроцессор 1971 жылы Intel корпорациясында жасалған Intel 4004 болып табылады. Intel-дің үш инженері: Тэд Хофф, Федерико Фаджин және Стэн Мэйзор компьютердің барлық құрушыларын, орталық процессор, сақтау, енгізу-шығару құрылғыларын қоса есептегенде бір кішкентай чипке орналастырды. Оның ені - 3 милиметр, ал ұзындығы - 4 милиметр, ол 2 300 МОЖ (металл-оксид-жартылай өткізгіштер) транзисторлардан тұрады. Intel 4004 есептеу қуаттылығы 1946 жылы бір бөлмені алатындай көлемде жасалған бірінші электрондық компьютер ENIAC-тың қуатындай болды. Микропроцессорлар микрокомпьютерлерде, қаруларда, тұрмыстық құралдарда қолданылады.

Микропроцессор бір мезгілде қатарынан 8, 16 немесе 32 биттік деректерді өңдей алады. 8 биттік процессор бір мезгілде небары бір бит дерекпен ғана жұмыс істей алады. 16 биттік процессор бір мезгілде 2 байт, ал 32 биттік процессор — 4 байт өңдейді.

Жалпы алғанда 16 биттік компьютер 8 биттік жүйеден жылдамдырақ жұмыс істейді, ал 32 биттік компьютер 8 және 16 биттік үлгілерден жылдамырақ. Микропроцессор, жады және периферия құрылғылардың арасында дерек беру үрдісі шина арқылы жүзеге асырылады. Қазіргі заманғы процессорлардың көпшілігінде 32 биттік шина қолданылады, яғни бір мезетте 32 биттік дерек беруге болады. 64 биттік шиналы компьютер де болады, бірақ олар әлі кең тарай қойған жоқ.

Қолдануы
--------

* Алғашқы микропроцессорлар электрондық калькуляторларда қолданылды. Олар ондық арифметикаларды орындау үшін төрт биттік сөздерден тұратын екілік-кодтауды пайдаланды.
* Төрт және сегіз битті микропроцессорлар әр түрлі аппараттарда қолданылады: терминал, принтерлер және т.б.
* Он екі битті микропроцессорлар әскери құрал-жабдықтарда қолданылады.
* Он алты, отыз және алпыс төрт битті микропроцессорлар енді кең қолданыла бастады, олар микрокомпьютерлердің және дербес компьютерлердің бір бөлігі болып табылады.
* Бүгінгі таңда микропроцессор қарулар, автокөліктер, видеомагнитофондар, ұялы телефондар, сандық камералар, қалта компьютерлерін және әр түрлі тұрмыстық құралдар жасау үшін қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.

Сыртқы сілтемелер
-----------------
**Мангака** — бұл комикстерді салатын адамға арналған жапон сөзі. Жапониядан тыс жерде бұл сөз әдетте «манга салатын суретші» [1] деген мағынада қолданылады. Көбінесе мангака сценарийдің авторы болып табылады, бірақ кейде сценарийдың авторы «генсакуша» (жапон. 原作者)[2][3] деп аталатын жеке тұлға болып табылады. Мангака кейіпкерлердің дизайнын өз бетінше жасайды (сирек кездерді қоспағанда), және жиі (тіпті ол сценарийдің авторы болмаса да) болашақ жұмыстың сюжетін шамамен белгілейді[3]. 2006 жылғы жағдай бойынша Жапонияда 3000-ға жуық кәсіби мангакалар бар[4]

Мангамен тікелей жұмыс істегенде, мангака беттегі жақтаулардың саны мен орналасуын анықтайды және негізгі контурларды және қоршаған ортаның ең маңызды бөлшектерін сызады, ал оның бір немесе бірнеше көмекшілері[5] қиын жұмыстарды орындайды: сиямен контурлар жасау, экрандық реңктерді қолдану, фондық және маңыздылығы аз кадрлар және т.б.[3]. Ұжымдық жұмыстың мұндай жүйесін Осаму Тезука бекіткен [6].

Мангаканың жұмыс кестесі өте қатал - әр апта сайын манга шығаратын журналға өз жұмысының жаңа тарауын (20-30 бет) беруге міндетті. Мысалы, «Бличтың» авторы Тите Кубо: «Егер мен маңызды деп санайтын белгілі бір көрініске көбірек көңіл бөлгім келсе, уақыт тапшылығына байланысты менде ондай мүмкіндік жоқ» [7] деген. Мангака әдетте барлық уақытын мангамен жұмыс істеуге арнайды. Мангака Дайсуке Морияма 2005 жылы Бостондағы аниме фестиваліне қатысып, хоббиі туралы сұрақтарға жауап бере отырып, ол жай серуендегенді ұнататынын айтты, өйткені мангамен жұмыс істеуден басқа оның басты ермегі жаяу жүру [8].
A.Өзбекке келген Михаил Ярославич Тверской
**Өзбек хан**, *Мұхаммед Сұлтан Өзбек хан* (шамамен 1280 – 1341) – Алтын Орда ханы (1313 – 1341). Бату хан әулетінен, Меңгу Темір ханның немересі.

Басқаруы
--------

Алтын Орда билігіне Тоқта хан өлген соң билікке жақын сұлтандардың көмегімен келді. Өзбек хан билеген тұста Алтын Орда мемлекетінде елеулі өзгерістер болды. Алтын Ордада ислам ресми дін болды. Өзбек ханның Шыңғыс хан ұрпақтарынан ислам дініне кіргісі келмегендерін аяусыз жазалағаны туралы мәліметтер кездеседі. Қазіргі кейбір тарихшылар Шыңғыс өкілдері мен нояндарының Ордадан Мәскеу княздарына қызметке көптеп кетуін осы оқиғалармен байланыстырады. Ол билік құрған кезеңде Алтын Орда нағыз өрлеу кезеңін бастан кешті, оның саяси-әскери қуаты мен экон. дамуы шарықтау шегіне жетті. Бұл өрлеуді қалалардың өсуінен, халықар. қатынастар мен сыртқы сауданың, мәдениеттің дамуынан көруге болады. Алтын Орданың екінші астанасы – Сарай әл-Жадид гүлденіп, жаңа құрылыстар жүрді. Өзбек хан бұйрығымен Еділ, Қырым бойындағы, Хорезмдегі қалаларда мешіт-медреселер, түрлі сарайлар салынды. Оның тұсында Алтын Ордаға бағынышты орыс князьдіктерінің ішінде Мәскеу ерекше күшейді. Өзбек хан Ұлы Владимир князьдігі үшін болған күресте Мәскеу князьдарына қолдау көрсетті. Өзінен бұрынғы хандар сияқты Өзбек хан да Русьтегі православие дінін қудалаған жоқ, қайта олардың барлық жеңілдіктерін сақтады. Алтын Орданың мәмлүктер билеген Египетпен сауда, мәдени, дипломат. байланысын жандандырды. 1319 ж. 1335 ж. Хулагу иелігіндегі Әзірбайжанға екі рет жорық жасады. Өзбек хан 1330 ж. Ақ Орда хандарының бұрынғы тәуелді кезін қалпына келтіру үшін Мүбәрәк қожамен соғысып, ұлы Тыныбекті Сығанақ қ-нда хан тағына отырғызды. Өзбек хан өлген соң Алтын Орда тағына ұлы Жәнібек отырды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАлтын Орда хандары |
| --- |
|  |
| 
Бату хан • Сартақ хан • Ұлақшы хан • Берке хан • Меңгу Темір хан • Туда Меңгу хан • Төле Бұқа хан • Тоқта хан • Өзбек хан • Тыныбек хан • Жәнібек хан • Бердібек хан • Құлпа хан • Наурыз хан • Құзыр хан • Темір Қожа хан • Ордамәлік хан • Келдібек хан • Мұрад хан • Мір Болат хан • Әзіз Шейх хан • Абдулла хан • Мұхаммед Бұлақ хан • Ұрыс хан • Шеркес хан • Қағанбек хан • Арабшах хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Темірқұтылық хан • Шәдібек хан • Болат хан • Темір хан • Жәлеләддин хан • Керімберді хан • Кепек хан • Шөкре хан • Жаппарберді хан • Дервиш хан • Қадырберді хан • Қажы Мұхаммед хан • Ұлық Мұхаммед хан • Барақ хан • |

 |
Қысқаша мәлімет
---------------

**Жігер** – Алматыда 1978–88 жылы аралығында, жыл сайын көктем айында (17–30 сәуір) жас өнерпаздар байқауы ретінде өткізіліп тұрған дәстүрлі шығармашылық жастар фестивалі. Фестивальдің негізгі мақсаты жас таланттарды тауып баулу, көпшілікке таныстыру болды. Әдетте, екі аптаға созылатын "Жігер" фестивалі күндері театрлар мен кинотеатрлар, концерт және көрме залдары жастарға берілді. Жастар күшімен қойылған спектакльдер мен фильмдер, музыка мен бейнелеу өнерінің жас шеберлерінің еңбектері көрермендер назарына ұсынылды. Алғашқы фестиваль 1978 ж. «Алматы шығармашылық жастарының фестивалі» деген атпен ашылды. Бұған бұрынғы астанадағы өнер ордаларының ең таңдаулы жас өкілдері — актерлер мен режиссерлер, әншілер мен композиторлар, сәулетшілер мен суретшілер, ақындар мен жазушылар, сондай-ақ облысы филармониялардың жас орындаушылары да қатысып, өз өнерлерін ортаға салды. Бұдан кейін Алматыда «Жігер» фестивалі 1979–88 ж. аралығында өткізілді. Оны Қазақстан ЛКЖО ОК жанындағы Жастар шығарм. кеңесі ұйымдастырды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Несіпбек Дәутайұлы** — 1947 жылы 30 желтоқсанда Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Киров атындағы колхозда (қазіргі Кенен ауылы) дүниеге келген. Қазақ мемлекеттік университетін бітірген.

1972—1980 жылдары аудандық «Қордай» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы қызметтерін атқарды. Жамбыл облыстық газетінде меншікті тілші болған. Қазір «Жамбыл» әдеби-көпшілік журналының Бас редакторы. Халықаралық Еуразия жазушылары қауымдастығының Құрметті мүшесі Қазақстан жазушылар одағы Жамбыл облыстық филиалының директоры.

Шығармалары
-----------

* «Ақ көгершін»,
* «Алма ағашының бұтағы»,
* «Әнім сен едің» атты повестердің,
* «Құдірет пен Қасірет» романының авторы.
* «Көгілдір көйлекті келіншек»,
* «Ойынды еті он бөлек» кітаптары жарық көрген. «Ан Арыс» баспасынан мемлекеттік тапсырыспен ІІ томдық таңдамалысы жарық көрді (2008 — 2009).

"Аты жоқ әңгіме", "Кісі иесі" кітаптары жарық көрді.
2019 жылы Түркияның Анкара қаласында "Жол" кітабы түрік тілінде жарық көрді.

Таңдаулы көркем шығармаларға арналған республикалық жабық бәйгелердің жүлдегері, Ғ.Мұстафиннің 100 жылдығына байланысты үздік әңгімелерге арналған әдеби бәйгенің бас жеңімпазы. ҚР Ұлттық кітапханасы өткізген «Ең үздік роман» байқауында «Құдірет пен қасірет» романы жүлдеге ие болған. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының, «Қазақ әдебиеті» газетінің проза жанры бойынша лауреатві. Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігі және Астананың 10 жылдығына арналған медальдармен марапатталған. Халықаралық «Дарабоз» әдеби бәйгесінің Бас жеңімпазы. Бірінші халықаралық "Рух" әдеби байқауының гран-при иегері. Ғабдол Сланов атындағы әдеби сыйлығының иегері. 2009 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атағы берілді. 2019 жылы "Құрмет" орденінің иегері атанды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*