recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Белсендi сайлау құқығы** - сайланбалы мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарын сайлауға қатысу құқы. Қазіргі кезде мемлекеттердің көпшілігінде жынысына, кәсібіне, әл-ауқатына, біліміне, т.б. қарамастан кәмелетке толған азаматтардың барлығы сайлауға қатысу құқын иелене алады. Әйтсе де, Белсендi сайлау құқына қатысты кейбір шектеулер түрі, мысалы, жас ересектігі цензі (Грекияда - 20 жас, Малайзияда, Боливияда, т.б. елдерде - 21 жас), сауаттылық цензі (Тайланд, Кувейт, т.б. елдерде) және тұрғылықтылық цензі (Эстония, Ботсвана, т.б. елдерде) ұшырасады. ҚР конституциясына сәйкес, сот әрекетке қабілетсіз деп таныған, күшіне енген сот үкімі мен бас бостандығынан айыру органдарында жазасын өтеп жүрген адамдардан басқа 18 жастан асқан ер-азаматтардың барлығы Белсендi сайлау құқына ие болады. Олар ел Президентін, Парламент мәжілісінің депутаттарын сайлауға тепе-теңдік негізде қатысып, бір ғана дауысқа ие бола алады. Сайлануға ұсынылған үміткерлердің де Белсендi сайлау құқы бар. Азаматтардың сайлауға қатысу теңдігі, сайлаушылардың тең құқы жөніндегі қағидалар арнаулы заңдарда қарастырылып, олардың Белсендi сайлау құқыларын іске асыруына кедергі келтірушілерге қылмыстық жауапкершілік белгіленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
**Сергей Власенко** – заңгер. .

1994 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің заң факультетін тәмәмдаған. 1998 жылы Мәскеу қаласындағы *«Құқық және бұқаралық ақпарат құралдары»* (ММУ) орталығының жазғы мектебінде *«Бұқаралық ақпарат құралдарының заңнамасы»* бағдарламасы бойынша білім алған.

1997 жылдан бері БАҚ-на заңгерлік көмек көрсетіп келеді. Қазақстандағы Интерньюс Нетуорк өкілдігінің заңгері, Америка заңгерлер қауымдастығының (Орталық Еуропадағы және Еуразиядағы құқықтық бастама (ABA/CEELI)) БАҚ-ты қолдау орталығының аға заңгері қызметтерін атқарған. Қазіргі кезде Қазақстан Телерадиохабар таратушылар қауымдастығының БАҚ-н қолдау орталығында заңгерлік қызмет бөлімін басқарады. Сонымен қатар заңгер Қазақстандағы, алыс және жақын шетелдердің БАҚ-да жарияланған бұқаралық ақпарат құралдарының мәселелеріне қатысты мақалалардың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан журналистерінің тәжірибесінен» Алматы, 2008 жыл. ISBN 9965-9860-7-X
Жүзетін құстар тобына сипаттама
===============================

Өкілдері:
---------

Корольдік пингвин (королевский пингвин), қоршаукөз пингвині (пингвин Адели), галапагостық пингвин. Пингвиндердің ең ірісі - император пингвині (биіктігі 110 - 120см,салмағы 45 кг).

Таралуы:
--------

Пингвиндер оңтүстік жарты шарда ғана таралған, әсіресе Антарктида жағалауында көптеп кездеседі. Ұяларын теңіз жағалауында, тасты жерлерде салады.

Ерекшеліктері:
--------------

•Алдыңғы аяқтары қанат емес, ескек болып келеді. Сол ескек аяқтарының көмегімен суда жақсы жүзеді және жақсы сүңгиді. Сондықтан ұша алмайды, құрлықта теңселіп әрең қозғалады.
•Төс сүйегінің қыры жақсы жетілген. Ондағы бұлшық еттер ескек аяқтарын қозғалысқа келтіреді.
•Аяқтары қысқа, жарғақты, әрі тұлғасының артқы жағында орналасқандықтан денесін тік ұстайды.
•Көптеген түрлерде құрсақта тері қатпарлы қалта бар.

Дерек көздер
============

Биология: Жоғарғы оқу орындарынатүсушілерге арналған оқулық - тест. А.Оспанова, Т.Ахметжанова, Қ.Кульбаева.
**Сергей Васильевич Беляев** – совет, орыс театр- және киноактері. 1997 жылы Ресейдің еңбек сіңірген әртісі атағын алады.

Өмірбаяны
---------

Сергей Беляев 1960 жылы 17 наурызда дүниеге келеді. Табаков театрының негізін қалағандардың бірі. 1986 жылы қыркүйек айында ГИТИС-ті бітіргеннен кейін Табаков театр тобы құрамына келеді.

Шығармашылығы
-------------

Театрлық мансабын Кіші театр сахнасында жұмысшы болып бастайды. Ол жерде Сергейді байқайды. Щепкин училищесіне тапсырады, екі жыл өткеннен кейін оқуын ГИТИС-те жалғастырады. Табаков театрында жиырма жылдан астам уақыт жұмыс істейді. 
1989 жылы Сергей «Песнигода» лауреаты болады.

Дереккөздер
-----------
**Сергей Андреевич Козин** (19.10.1879, Краснояр өлкесі, Туапсе, - 16.10.1956, Ленинград) - Монғолияны зерттеуші, КСРО Ғылымдар академиясының академигі (1943). 1903 жылы Петербург университетін бітірді. 1914 - 18 жылы Автономиялы Монғолия үкіметінің финанс мәселелері жөнінде кеңесші болды. 20 жылдарда Ленинградтағы Шғыс институтын ашуға ат салысып, сол институтта 1929 жылдан бастап монғол тілінен лекция оқыды. Козин - монғол халықтарының тарихы, қоғамдық - саяси құрылысы, мәдениеті мен тілі туралы бірқатар еңбектердің авторы:"Асыл аңыз, 1240 жылғы Монғол шежіресі "(1941), монғол эпосы "Гесериаданың" (1935), қалмақ эпосы "Джангариаданың "(1940) аудармалары (және түсініктемелері), "Монғол халықтарының эпосы" (1948).

Қолданылған әдебиет
-------------------

* К вопросу о дешифрований дипломатических документов монгольских ильханов, "Изв. АН СССР.Отд.общественных наук", 1935, №7
* Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 489 бет
**Лан Лан** – Қытай пианиношысы. 1982 жылы Ляонин провинциясының Шэньян жерінде дүниеге келген. Түбі маньчжурлық деп саналады. Нью-Йоркте тұрады. Өзінің концерттік қойылымдарының арқасында Еуропаға және Солтүстік Америкаға кеңінен танылған. Екі жасында «Том және Джерри» мультфильмінде «The Cat Concerto» эпизодын көреді. Осы сәттен бастап батыс музыкасына қызыға бастаған. 3 жасында пианинода ойнауды үйрене бастайды. Классикалық музыканы дамыту мақсатында Халықаралық музыкалық қор құрған. 2008 жылы АҚШ Ұлттық дыбыс жазу ғылымы және өнер академиясы Лан Ланды өздерінің Қытайдағы мәдени елшісі ретінде сайлаған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ru:Лан Лан (орыс.)
**Деформация** (лат. *Deformatio*
бұзылуы, қисаюы),
күштер әсерінен дене
өзгеруі және дене
пішіннің
қалыпсыздану - сыртқы
формасының жалпы
бөлшектерінің өзара
орналасуының сандық өзгеруі.

Әрекетті деформация
-------------------

Деформация кезінде
кернеу артып отыратын деформация.

Қисық білеудің деформациясы
---------------------------

Июші момент (MF) және күш (NF) әсерінен туатын
элементтегі ұзару ({\displaystyle \Delta dS}) және бұралу ({\displaystyle dQ})
бұрышы. Өстік талшықтың ұзаруы, 
{\displaystyle \Delta dS\_{1}={\frac {M\_{F}dS}{FA}}+{\frac {M\_{F}dS}{EAR\_{0}}}},
мұндағы
ЕА - созылу кезіңдегі қатаңдық, R0 - өстік талшықтың радиусы,
dS - қисықтың кесіндісі.
Қималардың бұрылу бұрышы, 
{\displaystyle dQ={\frac {M\_{F}dS}{FSR\_{0}}}+{\frac {N\_{F}dS}{EAR\_{0}}}}
мұндағы
FSRq EARQ
S = l \* A - қиманың статикалық моменті,
l - бейтарап сызықтан ауырлық центріне дейінгі
қашықтық .

Сызықтық деформация
-------------------

Элементтердің тік
кернеу әсерінен туатын сызықтық ұзаруы
немесе қысқаруы.

Қалдық созымды деформация
-------------------------

Сыртқы күш әсері
жойылғанда, деформация толық жойылмай
қалса, ондай деформация қалдық немесе
созымды деформация деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
**Стратиграфиялық үзіліс**. Қат-қабатты жыныстар қимасындағы қабаттардың үздіксіз қалыптасуы сақталмаған тұсы, яғни қима қалыптасуының жалпылама мерзімі ішіндегі тау жынысының мүлдем түзілмей қалған кезеңі. Алайда Стратиграфиялық үзіліске дейін қалыптасқан қабаттың беткі жазықтығында оның шайылу белгілері байқалмайды, сол сияқты осы қабаттың және үзілістен кейін түзілген тау жынысы қабаттарының бір-бірімен астасу элементтері ұқсас мөлшерлермен сипатталады.

Шөгінділенудегі үзілістер
-------------------------

Жер бетінің кез-келген аймағы тұрғысынан саралағанда, осы аймақта шөгінді түзілуінің нақтылы
мерізімге тоқталып қалуы. Мұндай мысалдар бүгінгі түзіліп жатқан шөгінді
қабаттарының кез-келген қимасынан көрініс бере алады. Бұл үзілістердің
ұзақтығы әр түрлі болуы мүмкін: кейбір алқаптар үшін мұндай үзіліс нөсер мен
жауындардың жиілігімен өлшенсе, екінші аймақта шөгінді түзілудегі үзіліс
геологиялық кезеңдермен, тіпті эралармен өлшенуі мүмкін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Сергей Анатольевич Петренко** (7 шілде 1955 жыл, Мәскеу, КСРО) — Ресейлық футбол бапкері.

Өмiрбаяны
---------

### Карьерасы

(1976) сыныптың халықаралық спорт шеберi. (1965тен 1972ге дейiн) Мәскеу ФШМ тәрбиеленушiсi. (1972ден 1975ке дейiн) Жоғарғы техникалық оқу орынның студентi. (1985 ) дене тәрбиесiнiң облыстық мемлекеттiк институтының Московскке жаттықтырушы-оқытуш. (23 желтоқсан 2005) PROнiң тренер лицензиясымен ие болады. Еңбегiне лайық Ресей бапкерi. үлкен тенниспен шұғылданып, француз тiлiмен бiледi.

(1985) Лужники ФШМiнiң скиндерiн бапкер 1986—1987. ССРОның спорткомитеттiң футболының басқаруын бапкермен жұмыс iстедi. 27 шiлде Мәскеу торпедасының бас жаттықтыруштың (1992—1995) Мәскеу торпедасының бапкердiң (1990) жұлдызының Швсмының скиндерiнiң бас жаттықтырушты (1988—1989, 1991) жұлдыздың Швсмының скиндерiн бапкер - 1 қыркүйек 1994 және.туралы. 3 Матча; 2002-шi шiлде және.туралы. 1 жарыс; 18 шiлде 2002 - 2006-шы қыркүйек. Торпеда бас жаттықтыруш 1994 1996 1998-шi қыркүйек - 2002-шi шiлде. (2006-шы желтоқсан - 2007 қинал) (Даугавпилс ) Даугава Фгi бас жаттықтыруш (1998-шi 1997— қыркүйек) торпеда бас жаттықтыруш. (2009-шы 2007-шi маусымның желтоқсаны) (Төменгi Новгород) Едiл Фгi бас жаттықтыруш.
2011 жылдың 1 маусымынан қостанайлық «Тобылды» басқарды, ал 19 қыркүйекте жұмыстан шығарылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Петренко подал в отставку с поста наставника "Волги" (орыс.)
2. ↑  Главным тренером назначен Сергей Петренко(қолжетпейтін сілтеме) (орыс.)
3. ↑  Сергей Петренко освобожден от должности(қолжетпейтін сілтеме) (орыс.)

Сілтемелер
----------

* "Тобыл" сайта Өмiрбаяны Мұрағатталған 4 наурыздың 2016 жылы.  (орыс.)
**Қазақстан полигондары.** Республика жерінде соғыс полигондары болған аумақтар 30 млн гектардан асады. Мұндағы соғыс техникасының қалдықтары, ракета сынықтары, бақылау обьектілері ешбір көмусіз шашылып жатыр. Олар негізінен - Семей, Нарын(Капустин Яр), Азғыр, Тайсойған, Байқоңыр ғарыш айлағы, Сарышаған сынақ полигондары.

Шығыс Қазақстанның 19 млн гектар жері 40 жыл бойы ядролық сынақтың полигоны болды. Осы жерлерде 1949-1989 жылдары aралығында атмосферада - 27, жер бетінде - 183, қалғандары жер астында ядролық сынақтар болды.

Ядролық қарудан тек атом бомбаларын сынаумен шектелмей, полигондарда соғыс ракеталарын, т.б. техникалары да сынақтан өтіп отырды. Батыс Қазақстан аумағында 1966-1979 жылдары 24 рет ядролық қару сыналған. Соның ішінде Азғыр полигоны ғана 6,1 мың гектар жерді алып жатыр. Мұндай сынақтар 1968-1970 жылдары Үстіртте де жасалған. Сол сияқты ірі полигондар қатарына Атырау облысының Тайсойған, Балқаш көлі маңындағы Сарышаған, Ташкент-4 сынақ алаңдары мен Байқоңыр ғарыш айлағы да жатады. Осы аймақтарда радиоактивті заттардың (кадмий, стронций, қорғасын) шекті мөлшері бірнеше есеге көбейіп кеткен.

Полигондардың ішінде Семей өңірі ең көп зардап шеккен аймақ. Мұнда атом қаруын сынаудың ғылыми орталығы орналасқан. Ол - Курчатов қаласы. Бұрынғы Семей облысының Абай, Бесқарағай, Жаңасемей, Абыралы аудандарының аумақтары атом сынақтарының ордасы аталып, ең көп зардап шеккен экологиялық апатты аймаққа айналды.

Полигондарға пайдаланылған жерлердің ауа, су, топырақ, тіпті өсімдіктер жабыны радионуклеидтермен ластанып, ауа және жер асты сулары арқылы мыңдаған километр жерге тарайтыны белгілі. Қазірдің өзінде Қазақстанда 2,6 млн адам мутагенез ауруымен есепте тұр. Қатерлі ісік, қан аурулары, сәулелік ауру, жүйке ауруларымен ауырғандар санының көрсеткіші бұл аймақта республика бойынша ең жоғары.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Экология (оқулық) - Алматы, 2008 - ISBN 9965-32-223-6
Сергей Бадюк
**Сергей Николаевич Бадюк** (3 шілде 1970 ж. Винницкая облысы, УкрКСР, КСРО) — спортшы, актёр және бизнесмен.

Биография
---------

Сергей Бадюк 3 шілде 1970 жылы Винницкая облысындағы Шаргородск районында орналасқан кішкентай ауылда туды. Анасы ауылда ағылшын пәнінен берген мұғалім, әкесі - милиция қызметкері. 1988-1990 жылдары ГРУ спецназында қызмет етті. 1990 жылда КГБ КСРО әскері болды, 1990—1995 жылдары КГБ жоғары мектебінің әскер факультетінің курсанты, 1995—1997 жылдары ФСБ-ның оперативті қызметкері. Келешекте коммерциялық ұйымдарда жұмыс істеді. 2004 жылда Чикаго университетінде МВА дәрежесін алды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 22 сәуірдің 2019 жылы.
* 
*
Көпірдегі деформациялық жік орыны**Деформациялық жік** — мүмкін болатын деформация орындарында конструкция бөлшектеріне түсетін жүктемені азайтуға арналған жік. Мұндай деформация ауа температурасының құбылуынан, сейсмикалық жағдайлардан, жер беткейіне түсетін жауын-шашынның ықпалынан және қауіпті салмақ түсіретін басқа да әсерлерден пайда болады. Деформациялық жік ғимаратқа, құрылысқа серпімділік қасиет береді. Бітеулеу мақсатында тығыз оқшаулау материалымен толтырылады. 

Мақсатына қарай келесі деформациялық жіктері қолданылады: температуралық, компенсациялық, шөгінді, антисейсмикалық және шөгу. 

Температуралық жіктер құрылысты жер деңгейінен шатырға дейін қоса алғанда іргетасын қозғамай бөледі. Аз деңгейде температуралық тербелісті бастан кешіреді, соның салдарынан айтарлықтай деформацияға ұшырамайды. Температуралық жіктер арасындағы қашықтық қабырға материалына және құрылыс ауданындағы есептелген қысқы температураға байланысты қабылданады.

Ғимараттың жеке бөліктері әртүрлі қабат болуы мүмкін. Бұл жағдайда ғимараттың , құрылыстың әр бөлігінде орналасқан қаланған түптеріне түсетін салмақ әртүрлі болады. Топыраққа, құрылыс түбіне теңбе-тең түспеген деформация ғимараттың , құрылыстың қабырғаларына және ғимараттың, құрылыстың басқа да конструкцияларында жарықшақтардың пайда болуына әкеледі. Бірдей қабаттағы айтарлықтай ұзақтыққа созылған ғимараттарда да шөгінді жарықшақтар пайда болады. Ғимараттарда, құрылыстарда қауіпті деформация болуының алдын алу үшін құрылыста шөгінді жіктер жасалынады. Бұл жіктердің температуралық жіктерден айырмашылығы ғимараттарды олардың іргетасын есепке ала отырып биіктігі бойынша кеседі.
**Александр Александрович Гапеев** (7.8.1881, Ресей, Кромы қ. – 26.7.1958, Мәскеу қ.) – геол.-минерал. ғылым доктыры (1934ж.), профессор (1920ж.), Ресейдің еңбек сің. ғылым қайраткері (1933ж.). Санкт-Петербург тау-кен институтын бітірген (1910). 1923 жылдан Орал тау-кен институтының директоры, 1926 ж. Мәскеу тау-кен академиясында, 1930–1948 ж. Мәскеу тау-кен институтында, 1948–1954 ж. Мәскеу геол. барлау институтында профессор болған. Лонецк, Кузнецк, Екібастұз көмір алабының геология құрылысын зерттеу және жаңа көмір қорларын табу жөнінен алғаш рет іргелі ғылыми-зертеу жұмыстарын жүргізген. 1936–1950 ж. оның жүргізген геология зерттеу жұмыстарының нәтижесінде Қарағанды көмір алабында кокстелген көмірдің жаңа көздері ашылды. Көмір жіктелімінің және қатты кен байлықтарының қоры жөніндегі еңбектердің авторы. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1948ж.).

Наградалар
----------

(1948 ж.) I дәреженiң Сталин сый ақысы кокстаушы көмiрлердiң жаңа бөлiмшелерiнiң Қарағанды көмiр хауызындағы ашу жабдықтаған геологиялық зерттеулерде. Қызыл туды Трудовое орденi. Ленин орденi. 1941—1945 ж. ұлы отан соғысындағы қажырлы еңбекке медаль. Қарағанды қаласында Гапеева көше бар болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
2. ↑  Александр Александрович Гапеев (Уральский государственный университет)  Мұрағатталған 27 қыркүйектің 2007 жылы.
**Дешан Леже Мари** (176-74 жылдары) - материалист-философ, бенедиктшіл-монах. Басты еңбегі "Ақиқат, немесе Ақиқат жұйесі" тұңғыш рет орыс тілінде (1930) жарық көрді. Дешанның философиялық көзқарастары спинозизмге жақын рационалистік тенденциялар мен өзіндік ерекше диалектикалық идеялары ұштастырумен сипатталады. Дешан жүйесінің негізгі ұғымы барлық физикалық денелердің бірлігі ретінде "Әмбебап тұтастық"; ол сезімнен тысқары мәнде болып келеді және сеім түйсікке емес, параатқа ғана түсінікті. "Құдай" ұғымын адамдар ойап тапқан деп келіп Дешан атеизмді ағартушылардың шағын тобының игілігі деп санады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Агин Александр Алексеевич** (1817-1875) - орыс суретшісі.

Санкт-Петербург көркемсурет академиясында (1834-39) К.П.Брюлловта оқыған.

Санкт-Петербургте шыққан түрлі кітаптарға - Е.П.Гребенка, И.И.Панаев, И.С.Тургеневтің шығармаларына иллюстрациялар жасады. Суретшінің ең басты еңбегі - Н.В.Гогольдің "Өлі жандарының" кейіпкерлерін бейнелеген иллюстрациялары.

Е.Е.Бернадский Агин Александр Алексеевичтың суреттерін ағашқа гаврюралап, 1892 ж. бастырып шағарды.

В.Г.Белинский Агинның суреттеріндегі әлеуметтік көріністердің уақыттылығы оның орыс өмірін терең білетіндігінде деп көрсетті.

### "Өлі жандарының" кейіпкерлерін бейнелеген иллюстрациялары

* 
* Ноздрёв
* Плюшкин
* Собакевич

Дереккөздер
-----------

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Сергей Андреевич Мамонтов** (1961 ж. т.), экономика және білім беру қызметін басқару саласының маманы, РФ экономика ғылымдарының докторы (2004), профессор (2003). ҚарПТИ (1991) және Орал Мемлекеттік университетін (1983) бітірген. 19832005 ж. ҚарПТИ машина жасау технологиясы каф-сының ассистенті, комсомол комитетінің хатшысы, №53 орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі, Қарағанды бианес колледжінің математика және информатика пәндерінің оқытушысы, жалпы білім берегін пендер кафсының меңгерушісі, директордың оқу ісі женіндегі орынбасары, Қарағанды бизнес, басқару, құқық университетінің оқу ісі женіндегі проректоры, Д. А. Қонаев атындағы Қарағанды құқық университеті доценті, Қарағанды маңызды білім беру *«Болашақ»* институты экономика-педагогика ф-тінің деканы, қазіргі уақытта аталмыш институтың экономика және ақпараттандыру женіндегі проректоры. 50-ге жуың ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Сергей Васильевич Дрожжин** (1941 жылы туған), вальцовщик, қоғам қайраткері. 1972 жылдан Қарағанды металлургия комбинатындағы «1700» салқын прокат станын іске қосуға қатысып, вальцовщиктер бригадирі болып істеді. Еңбек өнімдідігін арттыруға арналған талай жұмысшы бастамасының ынтагері болды. 1999-2004 жылы ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.

КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1979). ҚазКСР Жоғарғы Кенесінің депутаты. КОКП 26-съезінің делегаты. Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Сергей Валентинович Волобуев**, Әли Сұлтан (25.11.1965 ж. т. Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы, Атасу ауылы) спортшы, самбодан әлем біріншілігінің күміс жүлдегері (1989, Нью-Йорк), әлем кубогының иегері (1992, Алматы). 

1990 ж. Жамбыл гидромелиорат.-құрылыс институтын инженер-құрылысшы мамандығы бойынша бітірген. 1989-92 ж. Атасу ауылында балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде самбодан жаттықтырушы, 1992-96 ж. Шымкенттегі осындай мектепте жұмыс істеді. 1996 жылдан Орал қаласындағы 3-балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде бапкер-оқытушы. 1994 ж. мұсылман дінін қабылдаған. Самбо және қазақша күреспен 1978 жылдан бастап айналысқан. Алғашқы жаттықтырушысы — Д. Биткөзов. Самбодан КСРО спорт шебері (1989), халықаралық спорт шебері (1989), дзюдодан КСРО спорт шебері (1985).

Самбодан Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы, КСРО чемпионаты мен кубоктарының, халықаралық жарыстарының жүлдегері. 1989 ж. Нью-Йоркта әлем біріншілігінде күміс жүлдегер атанды. 1992 ж. әлем кубогының иегері. Еуропа чемпионатының қола жүлдегері (1993, Каунас), Азия чемпионаты (1994, Алматы), әлем кубогының қола жүлдегері (1995, Кстово). Дзюдодан Қазақстан чемпионы, С. Жандосов атындағы 1-халықаралық жарыстың жеңімпазы. Қазақша күрестен Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы және абсолют жеңімпазы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8
2. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3
**Белсенділік** - *белсенділіктің* қозғаушы күші - қажеттілік пен құштарлық. Тіршіліктің негізі - қозғалыс пен іс-әрекет болса, оның не қарқынды, не баяу жүруі қажеттілік пен құштарлық шегіне байланысты. *Белсенділік*, элементарлық *белсенділік* , биологиялық *белсенділік* , әлеуметтік белсенділік болып жіктеледі. *Белсенділіктің* бұл түрлерін өзінің қамтылу аясына қарай әр ғылым өз әдісіне сай зерттейді. Әлеуметтанудағы белсенділік адамның мінез-құлқы мен іс-әрекетін сипаттайтын негізгі белгілердің бірі. Мұны саяси белсенділік, әлеуметтік белсенділік және психикалық *белсенділік*  деп бөледі: Саяси белсенділік - жеке түлғаның не әлеуметтік топтың саяси процеске араласу деңгейін білдіретін ұғым. Бұл белсенділік әлеуметтік топтың өзі көздеген мақсаттарына сай саяси жүйеге ыкпал етіп, оны өзгертуге ұмтылуынан байқалады. Әлеуметтік белсенділік - белгілі бір тарихи кезенде әлеуметтік топтың, қауымның қоғам
алдына қойылған міндетті саналы түрде шешуге бағытталған іс-әрекеттерінің жиынтығы. Әлеуметтік белсенділік қоғам өмірін әртүрлі аясында (саяси-қоғамдық істерде, еңбек, мәдениет және тұрмыс саласында) көрініс береді. Психикалық *белсенділік*  - субъектінің ұстанған бағдарын жүзеге асыру барысыңдағы іс-әрекетінің жігерліліп. Ол жеке түлғаның өзіндік ерекшеліктеріне, яғни белгілі бір ахуалға сай әсерленуіне, мінез-кұлқына, шешім қабылдау қабілетіне байланысты. Психологиядағы *белсенділік* - адамның сыртқы ортамен 93 қарым-қатынас жасауының сипаты. Бұл орайда белсенділік іс-әрекетпен
байланысты бағаланады. Психологияда белсенділікті тұлға белсенділігі, ситуацияға үстем белсенділік , іздену белсенділігі, шектен асқан белсенділік деп бөледі. Тұлға *белсенділігі* - адамның шығармашылықтағы, іс-әрекеттегі, қоғамдағы, қарым-катынастағы тегеуріңділігі. Бұл адамның әлеуметтік өзгерістерге араласуынан байқататын қасиет. Тұлға *белсенділігі* оның идеялық принциптіліп мен өз көзқарасынан таймауынан, сөзі мен ісінің бірліпнен көрінетін адамның белсенді өмірлік позициясы ретіңде сипатталады; ситуацияға үстем *белсенділік*  - субъектінің ситуациялық алаптардьін деңгейінен биік болу қабілеті. Ситуацияға үстем белсенділік арқылы субъект іс-әрекеттің ішкі және сыртқы кедергілерін (мысалы, енжарлық самарқаулық селқостық, т.б.) жеңеді *белсенділік* тің бұл түрі шығармашылық жағдайларда, танымдық белсенділікте риясыз бас тігуде және шекген аскан белсенділікте көрінеді; іздену *белсенділігі* болашағы беймәлім ситуацияны өзгертуге бағытталатын мінез. іздену *белсенділігі* - міңез-құлықтың көп типтерінің бірі болып табылады Оның психикалық көріністері - жоспарлау, киялдау, т.б.; шектен асқан *белсенділік*  нәтижелі іс-әрекетті сипаттайтын, істің жоғары нәтижелігінің маңызды көрсеткіштерінін бірі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Сергей Васильевич Айдаров** (1867 жылы дүниеге келіп, 1938 жылы 16 тамызда дүниеден өткен) – драма актері және Кіші театр режиссері [1].

1937 жылы Ресей Федерациясының еңбек сіңірген қайраткері атанған. 1898 жылы Мәскеу театр училищесінің драма курсын бітіреді. Сол жылы Мәскеу Кіші театр құрамына қабылданады. Осы театрда өмірінің соңына дейін қызмет атқарады. Айдаров шығармашылығында Островский пьесасы маңызды рөл атқарды. 1925-1930 жылдары Е.К. Лешковскиймен бірге Кіші театрдағы Ермолов студиясын басқарады. 1904 жылдан бастап Кіші театрдың мектеп театрында педагогикалық жұмыстарды атқарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Серге́й Капито́нович Бли́нников (1901—1969) — кеңес театр мен киноның актері,театр режиссері,педагог.

Биография
---------

Сергей Блинников 20 шілдеде(ә тамызда) Мәскеу қаласында 1901 жылы туған.

Сергей Кіші театрының мектебінде оқыған.1922 жылдан бастап МХАТтың мектебінде оқыған.1924 жылы МХАТ труппасына(Н.В.Демидов педагогына) түскен.

1945 жылдан 1959 жылға дейін Вл.И.Немирович-Данченко атындағы мектеп-студиясында оқытқан.

С.К.Блинников 28 қыркүйекте 1969 жылы(20 қыркүйекте,29 қыркүйекте және 19 қыркүйекте) қайтыс болған.Ол Мәскеу қаласында Новодевьич зиратында жерленген.

Сілтемелер
----------
**Бейбіт Жәлелұлы Исханов**(1962 жылы туған) - тілтанушы. Филология ғылымының кандидаты (1990).

  

«М.Әуезов Абай тілі туралы» атты зерттеуінде (1996) ұлы суреткердің қазақ тілі мәселелері жөнінде айткан пікірлеріне байланысты біраз мәселелерге тоқталып, жан-жақты талдау жасаған. Ұлы қаламгердің ой-түжырымдары әлі де маңызды, қүнды екеніне назар аударған.[1]
Филология ғылымдарының кандидаты, доцент. 1985-1990 жылдары С.М.Киров (қазіргі Әл-Фараби) атындағы ҚазМУ-дің филология факультетінде оқыған. 1990-1998 жылдары сол жерде қазақ тілі, қазақ филологиясы кафедраларында ассистент, аға оқытушы, 1998-2009 жылдары С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ-де қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарған. 2009 жылдын бері Абай атындағы ҚазҰПУ «Әдебиеттану және тіл білімі» ҒЗИ-да ғалым хатшы қызметін атқарып жүр. Үш монография мен 150-ден аса оқу-әдістемелік, ғылыми, публицистикалық мақаланың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

**Сағалдырық** - жүгеннің, ноқтаеың алқым астына келтін бауы. Сағалдырық ат басынан жүген мен ноқта сыпырылып кетпеуі үшін керек. Сағалдырық бауының бір ұшы жүгенге бекітіледі де тоға арқылы жалғастырылады. Күміс жүген Сағалдырықтың тоғасына және бірнеше жеріне күміс әшекей орнатылады. Мұны күміс Сағалдырық деп атйды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 8 том
Maratus volans Маратус типті өрмекшілер түрі болып табылады және де ол ұшқалақ өрмекшілерге жатады. Австралияға эндемиялық өрмекші болып табылады.

Маратус өрмекшісі

Мекені
------

Австралия, Оңтүстік Уэльс, Квинсленд.

Сипаттамасы
-----------

Кішкентай өрмекшілер, дене ұзындығы шамамен 5 мм айқын жыныстық диморфизммен келеді. Аталықта ашық түсті (апельсин, көк және қызыл белгілер) және ерекше некелік мінезі бар; Аналық қарапайым, сұр-қоңыр түсті болып табылады. Аналықтарды тарту үшін аталықтар іштен дірілдеп, іштің бүйірлік торлары, аяқтары мен іштерін көтеріп, сол жақтан оңға жылжиды.

Систематика
-----------

Бұл түр 1874 жылы ағылшын пасторы және зоолог Octavius Pickard-пен зерттелген болтатын. Латын тілінен аударылған осы түрдің атауы «ұшу» дегенді білдіреді, себебі Кембриджді Жаңа Оңтүстік Уэльстен шыққан ғалым өрмекшілердің алғашқы үлгілері қарынның клапандарын қанат секілді секірулер ұзындығын ұлғайту үшін көргенін хабарлады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Thornhill, R. Alcock, J. (1984). The Evolution of Insect Mating Systems, Science Ne Series, 223(4638), 808—809
**Микулин Александр Александрович** *(14.2.1895 ж.т. Владимир қаласы)* – авиац. двигательдер саласындағы совет конструкторы, КСРО ҒА –ның академигі (1943), инженер- тех. қызметттің генерал- майоры (1943), Соц.Еңбек Ері (1940), 1954 жылдан КПСС мүшесі. 1923 жылы Автомотор ғылми ин-тта (1952 жылдан Бас конструктор) жұмыс істеді. 1929 жылы өз есімімен аталған двигательдің жобасын жасады. Бұл двигатель 1931 жылы сынақтан ойдағыдай өтті. Осы двигатель орнатылған АНТ- 25 самолетімен 1937 жылы В.П. Чкалов пен М.М. Громов Солтүстік полюс арқылы АҚШ- қа ұшып барды. 1939 жылы Микулиннің басшылығымен жасалған екінші бір двигатель МиГ истребителіне орнатылды. Ұлы Отан соғысы жылдарында Ил- 2 штурмовиутері мен ГАМ- 35ф катерлеріне Микулиннің басшылғымен жасалған қуатты двигательдер орнатылды. Микулин двигательдердегі ауа қысымын айнымалы қалақтар арқылы реттеуді, ауаны жоғары дәрежеде үрлеу және салқындату тәсілдерін ұсынды, отандық алғашқы турбналы реактивтік двигательдер (мысалы Ту- 104 самолетіне орнатылған двигательді) жасауға қатысты. КСРО Мемл. сыйлығын 4 рет Ленин орденімен, 6 рет басқа ордендермен және медальдармен марапатталған. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы
**Александр Алексеевич Генбач**(1952 ж.т. Алматы қ.) – техника ғылым доктыры (1992ж.), профессор (1990ж.). Алматы энергетика институтын (1975, қазіргі Алматы энергетика және байланыс институты) бітірген соң осы институтта 1975–1980 ж. стажер, оқытушы, 1981–1986 ж. ассистент, аға оқытушы, 1986–1990 ж. доцент, 1990–1992 ж. Мәскеу мемлекеттік тех. университетінде докторант, 1992–1995 ж. Қазақ мемлекеттік сәулет-құрылыс академиясында (қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы) профессор 1995 жылдан Алматы энергетика және байланыс институтында профессор қызметтерін атқарады. 160-тан астам ғылым мақала мен 6 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Бейбарыс (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Сұлтан Бейбарыс мешіті** — Сұлтан Бейбарыс 1266—68 жж. салдырған. Ол — қазіргі кезде Мысырдағы ең танымал мешіттердің бірі.

Бейбарыс сұлтан мешіті, Каир
Әл-Кәһира қаласының солтүстігіндегі ескі қорғанынан тыс жерде ең алғашқы болып бой көтерген бұл ғимаратты салуда сол заманның озық құрылыс тәсілдері мен құралдары қолданылған. Көрші көшеде ибн-Тұлун мешіті орналасқан.

Мешіт Шам жеріндегі Яффа қаласынан әкелінген түрлі-түсті мәрмәр тастармен және құнды ағаштан тұрғызылған. Оның ұзындығы 108 м, ені 105 м. Дуал ретінде қаланған тас қабырғаларының биіктігі 10,96 м. Мешіттің көркем оюлармен безендірілген үш салтанатты қақпасы бар. Ғимараттың батыс жағында орналасқан 11,83 м бас қақпа өз алдына сәулет өнерінің ескерткіші.

Сол заманда қабылданған құрылыс қағидалары мен мешіт салу мәнеріне сәйкес, оның ортасы, үсті төрт бұрышты ашық алаң болып, ал төрт жағы ені 10–12 м шамасындағы үсті мәрмәр бағаналарға бекітілген ағаш шатырмен жабылған сарай түрінде салынған. Мешіттің ішкі жақ қабырғалары мен терезелері араб және шығыс мәнерлеріндегі әдемі өрнектермен әшекейленіп, Құран Кәрім сүрелері аяттарымен өрнектелген.

Мешіттің михрабы Мәкке бағытында. Михраб орналасқан бөлменің қабырғалары мен михрабтың орны кірпіштен қаланған қаңқасын ғана сақтап қалған.
**Белсендірек дыбыстар**

«Я» (йа) әрпі күрделі дыбысты білдіреді және жуан дыбыстармен үндеседі. Басқы көрінісі қазақ сөздерінде жоқ, кірме сөздерде кездеседі.

«Ю» (ыйұу/ійүу) әрпі күрделі дыбысты білдіреді және жуан дыбыстармен үндеседі. Басқы көрінісі қазақ сөздерінде жоқ, кірме сөздерде кездеседі. 

Дауыссыз «у», «ң», «й» дыбыстарының басқы көрінісі жоқ.

Дауыссыз «ж», «б», «г», «ғ», «д» дыбыстарының соңғы көрінісі жоқ.

Бұл ережелер кірме сөздерге жүрмейді.

  

«Ғ/г» қатаң «қ–к» дыбыстарының ұяң жұптары болады. Олар сингармонизм заңына бағынады. «Ғ» жуан дыбыстармен, «г» жіңішке дыбыстармен үндеседі.

  

Ескерейік:

1 Басқы көріністе «ғ/г» дыбыстары кездессе, «ғана» сөзінен өзгесі кірме сөздер болады

2 Тәуелдік жалғауы жалғанғанда, белсендірек дыбыстар сақталады. Мысалы, "клуб" сөзі "клубым" (І жақ), "клубың" (ІІ жақ), "клубыңыз" (ІІ жақ, сыпайы), "клубы (ІІІ жақ) түрінде жазылады.

  

**Сілтемелер**

 Мұрағатталған 26 сәуірдің 2014 жылы.
**Байқара** – Шу-Іле тауларының қиыр солтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысының Мойынқұм ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 665 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км-ге созылып жатыр, ені 6 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кембрийге дейінгі және палеозой эрасының эффузиялық шөгінді жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Көлбеу келген беткейі онша тілімденбеген, етегінде ысырынды малтатастар көп.

Өсімдігі
--------

Тау баурайында шөлді белдемнің қиыршықты тасы басым сұр, сұрғылт құнарсыз топырағы қалыптасқан. Онда жусан, бұйырғын, күйреуік, баялыш өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
**Евгений Алексеевич Чудаков** (21 тамыз 1890 жыл, Сергиевское, Тула губерниясы, Ресей империясы - 19 қыркүйек 1953 жыл, Мəскеу, РКФСР, КСРО) - машина тану және автокөлік техникасы саласындағы кеңес ғалымы.

Ғылыми жұмыстары мен атақтары
-----------------------------

КСРО ғылым академиясының академигі (1939,1933 жылдан корреспондент мүшесі). 1916 жылы Мәскеу жоғары техникалық училищесін бітіріп, сонда және басқа жоғары оқу орындарында сабақ берді (1926 жылдан профессор). Ғылыми автокөліктік лабораторияны (1918), Ғылыми автомотор институтын (1921), КСРО ғылым академиясының Машина тану институтын ұйымдастыруға қатысты (1938).

Еңбектері мен зерттеулері
-------------------------

Негізгі еңбектері автокөлік теориясына арналған. Ол автокөлік орнықтылығын және оның элементтерінің беріктілік мәселелерін зерттеумен айналысқан. Машина бөлшектерінің беріктілік мәселесін шешуге үлес қосты, металдардың үйкеліс және тозу теориясын жасады.

Сыйлықтары
----------

КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты(1943,1951). 2 рет Ленин орденімен және басқа ордендермен, медальдармен марапатталған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 152 бет
**Байғали Алманов** (1904, Ырғыз ауданы - 1984, Қарабұтақ селосы) - әнші, ақын, домбырашы. 

  

Еңбек жолын жалшылықтан бастап, Ырғыз өңірінде құрылған «Қызыл Отау» ( бұқаралық мәдени- ағарту мекемесі) бастығы болған (1925). Бұл мекеме ауылдағы сауатсыздықты жою, шаруалар арасындағы үгіт-насихат жұмысын жүргізу, концерт, сауық кештерін өткізумен айналысқан. 1930-40 жылдары Ырғыз ауданының Мәдениет үйінде ұлт-аспаптар оркестірінде домбырашы. 1940-64 жылдары Қарабұтақ ауданының Мәдениет үйінде домбырашы, көркемөнерпаздар үйірмесінің жетекшісі. Ол халық ақыны Жөкей Шаңғытбаевтың «Құл мен қыз» поэмасын, «Қобыланды», «Алпамыс», т.б. эпостық батырлар жырын таратушы болған. Өз жанынан отан, туған жер жайлы толғаулар шығарған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
**Байғали Мақұлбекұлы Есенәлиев** (10.12.1962 ж. т. Төле би ауданы Майбұлақ ауылы) – *актер*, *әнші*. «Дарын» мемлекеттік Жастар одағы сыйлығының лауреаты (1992), Республикалық әнші-актерлер байқауының (1989) және бірнеше өнер байқауының жеңімпазы.

1984 ж. Т.Жүргенов атындағы Мемлекеттік өнер академиясының актерлік факультетін бітірген. 1984 – 1998 ж. Шымкенттегі Ж.Шанин атындағы облыстық театрда, Алматыдағы Ғ.Мүсірепов атындағы Мемлекеттік Жастар мен балалар театрында актер болып, ұлы Абай, Ғ.Мүсірепов, М.Жұмабаев, т.б. тарихи тұлғалармен қатар замандастар бейнесін ***«Ең әдемі келіншек»*** спектаклінде *Абдолла*, ***«Ауылдан келген ару»*** қойылымында *Ақын*, ***«Бақыт пен мұңда»*** – *Сері жігіт* сынды бір-біріне ұқсамайтын көптеген кейіпкерлер бейнесін жасады. 30-ға жуық образдарды сомдады. Сонымен қатар ол орындаған Ә.Бейсеуов, Ә.Телғозиев, И.Сапарбай, Т.Ізтаев, Г.Шәмшиева, И.Бәйгісиев, т.б. авторлардың әндері қазақ радиосының *«Алтын қорына»* енді. Өзінің де шығарған әндері бар. 1998 ж. Қ.Қуанышбаев атындағы Астана драма театрында М.Әуезовтің *«Көксерек»* әңгімесінің желісі бойынша жазған ***«Қанды азу»*** пьесасы қойылып, республикалық және халықаралық өнер фестивалінде жүлдеге ие болды. Осы жылы оның *«Ерке едім әні желге ұшқан»* жыр кітабы, ал 2002 ж. *«Адам боп өтсем – сол арман»* атты естеліктер кітабы жарық көрді. Қазір көп жылғы ізденістер нәтижесінде дүниеге келген ***«Сүгір»***, ***«Әніме қорған болар кім?!»***, ***«Тірі өлік»*** драмалық пьесаларының қойылымдары әзірленуде.

Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» Киностудиясында «Хабар» телеарнасының түсірген телевизиялық фильмдерінде да әр жылдары жемісті еңбек етіп, экранда төмендегі кейіпкерлерді сомдады:

* «Асуда» реж: С.Жармұхамбетов. Саламат-ролі. 1986 ж.
* «Жусан» реж: А.Әшімов. Дерменеші жігіт-ролі. 1986 ж.
* «Таудан да биік» реж: Б.Омаров. Жолдасбек-ролі. 1987 ж.
* «Әурелең» реж: С.Құрманбеков. Мәдениет басқармасының-ролі. 2007 ж.
* «Кешіккен хат» реж: Б.Сейтқазиев. Сәкен-ролі. 2008 ж.
* «Жаңа қала туралы аңыз» реж: Б.Санитасов. Марс-ролі. 2009 ж. «Хабар»
* «Елім-ай» реж: А.Айтуаров. Болат Қарабаев-ролі. 2009 ж.

2009-шы жылы «Мұхаммед Хайдар Дулати» атты тарихи трагедиясы Оңтүстік Қазақстандағы Ж.Шанин атындағы облыстық театры сахнасында қойылды. 

2006-шы жылы Түркістан қаласында өткен «Түркістаным-Тұраным» атты Республикалық сазгерлер байқауында «Ескі жұрт» деп аталатын әнімен лауреат болды. 
2007-ші жылы Оңтүстік Қазақстанның Ленгір қаласында өткен «Төле би өрнектері» фестивалінде «Қазығұрт» әнімен бас бәйгеге ие болды. 
2009-шы жылғы желтоқсанның 4-дегі Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы берілді. 
2010-шы жылғы Қараша айының 8-ші жұлдызында Республикалық «Алтын қалам» әдеби жүлдесінің «Жылдың үздік драматургы» номинациясы бойынша жеңімпазы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
**Белтіртау жотасы** — Оңтүстік Алтайдағы тау жотасы, Шу алпісі тау жүйесінің бөлігі, Оңтүстік Шу жотасының солтүстігінде Қараойық пен Ақкөл өзендерінің тоғысында орналасқан.

Этимологиясы
------------

Алтай тілінің (алт. ) - өзендердің түйісетін орны, жолдардың қиылысы, қиылысу; және (алт. ) - тау сөздерінен шыққан. Белір-Ту - сағасы бар, өзендердің тоғысы бар тау.

Сипаттамасы
-----------

Оңтүстік Шу жотасының ендік бағытына қарағанда, Белтіртау жотасы меридионалды бағытта бағытталған. Жотасы кішкентай және толығымен дерлік Аққола мен Караойық торгалық аңғарларымен шектелген.

.

* Оң жақта БелтіртауОң жақта Белтіртау
* Ақкөл көлінің үстіненАқкөл көлінің үстінен

Тағы қараңыз
------------

* Солтүстік Шу жотасы
* Оңтүстік Шу жотасы
**Евгений Вениаминович Червяков**(9.1.1899, Самара губерниясы, Абдулино селосы. 17.2.1942, Ленинград облысы, Мга маңы)- кеңес кинорежиссері, актер, кинодраматург.

Өмірбаяны
---------

Дәрігер отбасысында туған. Уфадағы драма өнерстудиясы мен Мемлекеттік киноматорграфия техникумын (қазіргі ВГИК, 1927) бітірген. Уфадағы театрда актер әрі режиссер болды. Кинодағы қызметін 1925 ж. бастады. Режиссер В.Г.Гардин қойған «Алтын қор» мен «Крест мен маузер» (1925) фильміне режиссердің ассистенті әрі орындаушы ретінде қатысты.

Рөлдері
-------

1927 ж. Гардинмен бірге «Ақын мен патша» (1927) фильмін қойып, өзі А.С.Пушкиннің ролін орындады. «Алыстағы өзеннен келген қыз», «Ұлым»(1928), « Алтын тұмсық»(1929), «Қалаларме н жылдар»(1930,Фединнің романы бойынша), «Ән»(1932), «тТұтқындар»(1936), «Намыс»(1938) секілді көркем фильмдерді қоюмен қатар, офицер (Қалалар мен жылдарда),Жан Пельтье (Үш солдатта, 1932), профессор Хольм («Ян Кнукеннің үйленуінде»,1935) рольдерін орындады. Қойған фильмдерінің сценарийлерін жазуға қатысты.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 103 бет
**Циклоптар** (лат. *Cyclopoida*) – ескекаяқты шаянтәрізділер отрядының циклоптар отряд тармағына жатады. Олар тоқтау суларда, ірі көлдерде, судың беткі және ортаңғы қабаттарында тіршілік етеді.

Сипаттамасы
-----------

Денесі баскөкірек пен құрсаққа айқын бөлінген. Көкірек бөлімі 5 бунаққа, құрсақ бөлімі 4 бунаққа бөлінген. Көкірек бөлімінде 4 жұп аяқтары бар. Бесінші жұбы түрөзгеріске ұшырап, жойылып кеткен. Аяқтарының көмегімен қозғалады: артқа, алға, бір бүйіріне қарай. Бұл қозғалыстар қорек аулауын жеңілдетеді. Желбезектер болмағандықтан, бүкіл денесімен тыныс алады.

Көбеюі
------

Циклоптар дара жынысты. Аналық циклоптың құрсағының екі жағында жұмыртқа қалталары болады. Осы қалталарда жұмыртқалар дамиды. 6 аяқты дернәсілдер дамығанша ересек циклоптың денесіне жабысып тұрады.

Таралауы
--------

Циклоптардың ішінде жыртқыштары да, өсімдікпен қоректенетіндері де бар. Қазақстанда өсімдікпен қоректенетіндері кең таралған. Олар жасыл және көк-жасыл балдырлармен қоректенеді. Жыртқыш циклоптар паразит құрттардың дернәсілдерімен және ұсақ шаяндармен қоректенеді. Су тартылып қалғанда, мұз қатқан жағдайда циклоп бездерінен бөлінген сұйықтыққа оранып, қатты қорғаныштық қабық түзеді. 3 жылға дейін тіршілігін сақтап қалады. Суда оттек азайса да, күкіртті сутек көбейіп кетсе де тіршілігін жоймайды. Осы қасиеттеріне байланысты циклоптар кең таралған.

Дереккөздер
-----------

Қызықты биология. 2-бөлім: Жануарлар дүниесі (омыртқасыздар). - Алматы: "Таймас" баспа үйі, 2007. - 136 бет. Сәтімбеков Р. Әлімқұлова Р.
**Серік Шәңгерейұлы Орынбаев** 1960 жылы 22 желтоқсанда Ақтөбе облысы Саралжың ауылында туған. Қазақ. Әкесі - Орынбаөв Шәңгерей, зейнеткер, бухгалтер болып жұмыс істеген. Анасы - Бүркітәлина Майра, зейнеткер, тұтынушылар кооперациясының қызметкері болған. Целиноград қаржы-экономикалық техникумын (1983); Алматы халық шаруашылығы институтының жоспарлау-экономикалық факультетін экономист мамандығы бойы ша (1989) бітірген. Қазақ, орыс және неміс (сөздікпен) тілдерін біледі. 1977 жылдан - «Ақтөбеүйқұрылыс» тресінің құрылысты механикаландыру басқармасында құрылыс машиналарын жөндеудің слесары (Ақтөбе). 1978 жылдан - Ақтөбе есеп-бухгалтер мектебінің оқушысы. 1979-1981 жылдары - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1983 жылдан - Ақтөбе қаласы Фрунзе аудандық қаржы бөлімінің мемлекеттік кірістер жөніндегі аға экономисі. 1985 жылдан - Ақтөбе қаласы Фрунзе аудандық қаржы бөлімі мем- лекеттік кірістер инспекциясы меңгерушісінің орынбасары, бастығы. 1986 жылдан - ҚазКСР-і қаржы министрлігі Ақтөбе облысы Бақылау-тексеру басқармасының аға бақылаушысы, тексерушісі. 1989 жылдан - Ақтөбе облыстық қаржы басқармасы халық шаруашылығын қаржылан- дыру бөлімінің бастығы. 1991 жылдың мамырынан қараша- сынан дейін - «БатысҚазэнерго» ӨБ еңбек және еңбекақы бөлімінің бастығы. 1991 жылдың қарашасынан - Ақтөбе қалалық қаржы бөлімінің болжамдау және талдауэконо- микасы бөлімінің бастығы. 1993 жылдан - Ақтөбе қалалық қаржы бөлімінің бюджет бөлімі меңгерушісінің орынбаса- ры, бастығы. 1995 жылдан - Ақтөбе облысы қаржы полициясы органдарында қызмет еткен. 1998 жылдан - «АТЭЦ» АҚ экономика жөніндегі вице-президенті. 1999 жылдан - Батыс Қазақстан экономика және қаржы институтының экономикалық мәселелер жөніндегі проректоры (Ақтөбе). 2000 жылдан - Қазақстан Республикасы қаржы Министрлігі Ақтөбе облыстық қаржылық бақылау комитеті басқарма бастығының орынбасары. 2002 жылдан - Облыстық қаржы басқармасы бастығының орынбасары (Ақтөбе). 2005 жылдан - Ақтөбе облысының Экономика және бюджеттік жоспарлау департаментінің директоры. 2006 жылдың қыркүйегінен - Ақтөбе облысы әкімінің кеңесшісі. 2006 жылдың қазанынан - Ақтөбе облысы Ойыл ауданының әкімі. 2008 жылдан бері - Ақтөбе облысы Еңбекпен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының бастығы. Әскери атағы - ефрейтор. Діни көзқарасы - атеист. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - *«Гүлдену, қауіпсіздік және бүкіл Қазақстандықтардың әл-ауқатының жақсартуы»*. Хоббиі - балық аулау, суда жүзу, аңшылық. Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем, ғылыми-танымдықәдебиет. Үйленген. Жұбайы - Орынбаева Бақытжамал Ғазизқызы, бухгалтер. Ұлдары - Орынбаев Ербол (1982 жылы туған), Орынбаев Нұрбол (1985 жылы туған), Орынбаев Ержан (1990 жылы туған).
**Серік Сәрсембайұлы Бердалин** (6 шілде, 1947 жыл) — КСРО және қазақстандық футболшы, футбол бапкері. 1995-97 жылдары Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының бапкері болған. Қазақтан құрамасының Бақтияр Байсейітов пен Бауыржан Баймұхамедовтен кейінгі үшінші бапкері.

Карьерасы
---------

Он шақты жыл Қарағанды клубтарында ("Шахтер", "Теміртау") ойнап, 1978 жылы бапкерлік карьерасын Қарағандының "Шахтерін" жаттықтырудан бастады. 

Ұлттық құраманы 1995-97 жылдары жаттықтырды. Ол құраманы 1996 жылғы Азия Кубонының іріктеуіне дайындады, бірақ көрсеткен нәтижелері сәтсіз болды. 1998 жылғы әлем чемпионатының іріктеуін Ирак пен Пәкістан құрамаларын өз алаңында да, сырт алаңда да жеңіп, жақсы бастағанымен, екінші кезеңде Корея, Жапония, Өзбекстан, БАӘ құрамаларының арасында соңғы орында қалды.

1998 жылы құрама бапкерлігінен босады да, Павлодардың "Ертісіне" бас бапкер боп тағайындалды. 2000 жылы Қарағандыға оралып, кеншілер клубын баптады. 2001-03 жылдары "Есіл" командасына жаттықтырушы болды.

Тағы қараңыз
------------

* Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы 1995

* Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы 1996
* Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы 1997

Марапаттары
-----------

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген бапкері және Қазақстан спортының еңбегі сіңген спортшы атанған. 1995 жылы Қазақстанның үздік бапкері номинациясының иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Игра как лекарство

Cілтемелер
----------

* Жаттықтырушының профилі
**«Ардақты Жәке»** — жазушы Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Жамбылдың ақындық қызметінің 75 жылдығына орай жазылған. 

Алғаш рет *«Әдебиет майданы»* журналының 1938 жылғы 5-санында жарияланған. Кейін Әуезовтің 12 томдық шығармалар жинағының 11-томына (1969, 197-198-беттер), 20 томдық шығармалар жинағының 17-томына (1985, 139-бет) енді. Жамбыл шығармашылығын сөз еткен, зерттегендердің ішінде бірегей, тереңдеп барғаны — Әуезов Әсіресе Жамбылдың 100 жылдық мерейтойына арнап ақынның айтыскерлік өнері туралы жазылған мақаласы - осы тақырыптағы мақалалардың ішіндегі ең мәндісі. Бұл - Әуезовтің қарт ақынның әдебиет тарихында көзі тірісінде сирек кездесетін мерейтойына арнап жазған шын жүректен шыққан асыл сөздің үлгісіндей болған ыстық сәлемі, табиғаттағы өлім мен өлмейтін өнер жайындағы әдемі тілек сөздер. Қарт ақынның шығармашылық, ақындық тұлғасын асқақтатып кәрілік жеңбеген Жамбылды өлім де жеңбейтінін, өйткені жырау есімі ұлы заманның ұмытылмас атының бірі екенінде күмән жоқ екенін ағынан жарыла айтқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8