**Бәйдібек ауданы** — Түркістан облысының орталық бөлігіндегі әкімшілік-аумақтық бөлік. Жерінің аумағы 7,2 мың км2 (облыс аумағының 6,1%-ын қамтиды). Орталығы - Шаян ауылы.

Тарихы
------

Қола дәуірі кезінде Қаратау жоталарының беткейлеріндегі тас бетіне салып қалдырған таңбалары мен археологиялық қазбалардың кезінде табылған заттар. 

Басы Қаратау сілемдерінен басталатын, жағалауы кезінде қалың нумен көмкерілген Арыстанды, Бестоғай, Шаян, Сасық, Үлкен Бөген, Бала Бөген, Қошқарата, Боралдай өзендерінің бойлары ерте заманнан мәдениеті өркендеген, шаруашылығы өскен, елді мекендер, шағын қорғандар құрылысы дамыған алқап.

ХІІІ ғасырдың екінші онжылдығының соңында моңғол әскерлері Арыс өзенінің басына келіп тоқтап, одан кейін бір бөлігі Отырар қаласына қарай бет алғанда, 1219 жылдың қыркүйегінде Қостұра арасындағы асудан өтіп, Боралдай өзенінің жағасындағы шағын қаланы қоршаған екен. Сол кездің ескерткіші, «Үлкен Тұра» етегінен басталатын бір бастаудың суы жер асты арқылы қалаға келтірілген. Судың шығып жатқан жері қазір «Теректі әулие» деп аталады.

Бүкілодақтық Орталық Атқару Комитетінің 1928 жылғы 3 қыркүйектегі қаулысымен Қазақстанда 13 округ пен 193 аудан құрылды. Сырдария округінде 21 аудан құрылса, соның ішінде Шаян болысы негізінде құрылған Шаян ауданы да бар еді.

1930 жылғы 23 шілдеде Бүкілодақтық Орталық Атқару Комитетінің Округтерді жою туралы қаулысына сәйкес округтер жойылып, Қазақстанда іріленген 121 аудан құрылды. Осыған байланысты Шаян ауданы да таратылып, оның жері Арыс, Созақ, Түркістан және Талас аудандарына бөлініп берілді.

1933 жылғы 16 қазанда Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитетінің шешіміне сәйкес Арыс, Талас, Түркістан, Жуалы аудандарынан 13 ауылдық кеңес біріктіріліп, Шаян ауданы қайта құрылды.

Шаян ауданы 1962 жылы таратылып, 1964 жылы қайтадан құрылып, аудан атауы Алғабас болып өзгертілді.

1996 жылғы 23 қазанда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Алғабас ауданының аты Бәйдібек ауданы болып өзгертілді.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстігінде Созақ, батысында Сауран аудандарымен, оңтүстігінде Ордабасы, Сайрам, Түлкібас аудандарымен және Арыс қаласымен, шығысы мен солтүстік-шығысында Жамбыл облысының Сарысу, Талас, Жуалы аудандарымен шектеседі.

Бәйдібек ауданы жері Қаратау жотасының оңтүстік-батыс беткейінде, қырқалы жазықта жатыр. Оңтүстік-шығысын Боралдай жотасы, Үлкентұра тауы (1425 м) алып жатыр. Жер қойнауынан полиметалл кені (Байжансай), әктас, құрылыс материалдары барланған.

Климаты, өсімдіктері мен жануарлар дүниесі
------------------------------------------

Климаты континенттік, қаңтар айының орташа температурасы -5-7°С, шілде айында 27-29°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері ауданның батысында 170 мм, шығысында (Қаратау баурайында) 340 мм. 

Бәйдібек ауданының жерінде Арыстанды-Қарабас желі қатты байқалады. Жел  (жылдамдығына 30-35 м/с) қыста ауа температурасын -22°С-қа дейін суытады. 

Аудан аумағынан Қаратау және Боралдай тауларынан басталатын Арыстанды, Сасық, Бөген, Шаян және Боралдай  өзендері өтеді.

Ауданның оңтүстік-батыс бөлігі сұр топырақты, жусанды дала. Солтүстік-шығысындағы саздауытты, сұр топырақты өңірде бидайық, боз жусан, баялыш, күйреуік, шығысындағы таудың сұр-қоңыр топырағында Қаратау жусаны, нарқия, тағы басқа да шөптесіндер мен бұта аралас долана, тобылғы, жабайы алма,  өрік, өзен бойларында тал, терек, жиде, қамыс өседі.

Жануарлар дүниесінен тауда арқар, елік, қасқыр, жазығында қоян, қарсақ, сарышұнақ, құстардан кекілік, бөдене, көкек, тағы басқа да құстар мекендейді.

Халқы
-----

| 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 1999 | 2009 | 2021 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  30405 | ▲38220 | ▲43781 | ▲48393 | ▲50219 | ▲50508 | ▲53004 | ▼48296 |

Тұрғындары 54 030 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (96,48%), күрдтер (2,70%), парсылар (0,29%), орыстар (0,18%), басқа ұлт өкілдері (0,36%).

Әкімшілік бөлінісі
------------------

50 елді мекен 11 ауылдық округке біріктірілген: 

Халқының саны (2009, 2021)| Ауылдық округтері | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ағыбет ауылдық округі | 2855 | ▼2239 | 78,4 | 1438 | ▼1180 | 82,1 | 1417 | ▼1059 | 74,7 |
| Ақбастау ауылдық округі | 5045 | ▼4196 | 83,2 | 2573 | ▼2210 | 85,9 | 2472 | ▼1986 | 80,3 |
| Алғабас ауылдық округі | 4695 | ▼4140 | 88,2 | 2438 | ▼2203 | 90,4 | 2257 | ▼1937 | 85,8 |
| Алмалы ауылдық округі | 3145 | ▼2384 | 75,8 | 1589 | ▼1259 | 79,2 | 1556 | ▼1125 | 72,3 |
| Боралдай ауылдық округі | 10412 | ▼9335 | 89,7 | 5175 | ▼4747 | 91,7 | 5237 | ▼4588 | 87,6 |
| Борлысай ауылдық округі | 2815 | ▼2330 | 82,8 | 1478 | ▼1214 | 82,1 | 1337 | ▼1116 | 83,5 |
| Бөген ауылдық округі | 5221 | ▼4531 | 86,8 | 2688 | ▼2355 | 87,6 | 2533 | ▼2176 | 85,9 |
| Жамбыл ауылдық округі | 3056 | ▼3038 | 99,4 | 1535 | ▲1584 | 103,2 | 1521 | ▼1454 | 95,6 |
| Көктерек ауылдық округі | 2781 | ▼2357 | 84,8 | 1421 | ▼1240 | 87,3 | 1360 | ▼1117 | 82,1 |
| Мыңбұлақ ауылдық округі | 4469 | ▼3932 | 88 | 2269 | ▼2043 | 90 | 2200 | ▼1889 | 85,9 |
| Шаян ауылдық округі | 8510 | ▲9814 | 115,3 | 4204 | ▲4892 | 116,4 | 4306 | ▲4922 | 114,3 |
| **ЖАЛПЫ САНЫ** | 53004 | ▼48296 | 91,1 | 26808 | ▼24927 | 93 | 26196 | ▼23369 | 89,2 |

Аудан әкімдері
--------------

1.    Батыршаев Данабек (1992-1993)

2.    Махатов Елубай (1993-1994)

3.    Мәліков Амангелді (1995-1998)

4.    Байғонов Жамбыл Шырақбайұлы (1998-2002)

5.    Оспанбеков Қанатбек Жолдасбекұлы (2002-2004)

6.    Жолдасов Нұрмахан Миятұлы (2004-2006)

7.    Сәдібеков Ұласбек Сәдібекұлы (2006-2007)

8.    Түймебаев Байсейіт Қансейітұлы (2007-2008)

9.    Кенжебаев Садық Оңғарұлы (2008-2010)

10. Жолдас Райымбек Төребекұлы (2010-2013)

11. Көбеев Әбдімүтәліп Көшкінбайұлы (2013-2014)

12. Көшербай Батырбек (2014-2016)

13. Танагөзов Бақытбек Төленұлы (2016-2020)

14. Шәріпбеков Ержігіт Шәріпбекұлы (2020-2023)

15. Нұрмаханов Ерлан Заипұлы (2023 жылдан)

Мәдени мұралар
--------------

* Бәйдібек Қарашаұлы кесенесі
* Домалақ Ана Кесенесі
* Аппақ ишан күмбезі
* Ақмешіт әулие үңгірі
* «Қызыл көпір» - тарихи ескерткіші

Патшалық Россияның қолына өткеннен кейінгі кезеңнен Шаян өңірінде қалған ескерткіштің бірі – 1879 жылы жоспарланып, 1886 жылы аяқталған Батыс Еуропа – Батыс Қытай халықаралық транзиттік автожолының Бөген өзенін қиып өткен жеріндегі «Қызыл көпір». 

Осы көпірдің салынуы жөнінде бізге жеткен аңыз былай сыр шертеді. 

Генерал Константин Петрович фон Коуфманның қызы тұрмысқа шығып, жас жұбайлар Түркістандағы кесенені көруге аттанады.

Бөген өзенінің бойындағы бекетте әлгі келіншек пен бір қазақ жігіттің бір-біріне көзі түсіп, ұнатып қалса керек. Оны көрген қазақ жігіттері қызығып, үлде мен бүлдеге оранған аруды қайтар жолда тартып алуға сөз байласады. 

Қайтып келе жатқан қоңыраулы күймені алыстан көрген жігіттер өзеннің өткелін қазып шұңқыр жасағандықтан, аттар сүрініп, күйме аударылып, екі жасауыл аттан секіріп түскенде, қамыс арасында жасырынып тұрған жігіттер қарсыласуға шамаларын келтірмей байлап тастаған. Жігіт те, арба айдаушы да, әрі тілмаш та солардың жайын құшты.

Содан оларды «Сарқырама» ауылы жаққа апарып, алдын ала тіктіріп қойған киіз үйлерге кіргізіп, әрқайсысын бөлек-бөлек ұстаған. Жігіт келіншекпен сөйлесе алмай, бір-біріне жымия күліп, іштей ұғысқаннан әріге бармаған.

Губернатордың қызын тұтқында ұстап отырғанын естіген ауыл қариялары қарулы әскер келетінінен қорқып, үшінші күні оларды босатып, кешірім сұраған.

Осы жайды естіген Ташкенттегі Түркістан әскери округінің генерал-губернаторы, округ әскерлерінің қолбасшысы К.П. фон Кауфман қатты ашуланып, кінәлілерді жазаламақ болған. Бірақ араға қызы түсіп: «Бізге ешқандай зәбір көрсеткен жоқ», – деп  әкесінің ашуын басып, оқиға болған жерге сол бір қазақ жігітімен кездейсоқ кездескен жайдың белгісі ретінде ескерткіш көпір салуды өтінеді.

Біреулер қыз жігітті жақсы көріп қалғандықтан, соның ескерткіші ретінде күймесі құлаған жерге салғызған екен десе, енді біреулер, әлгі жігіттің өмірінің соңына дейін жандаралдың қызындай тең таппай үйленбей өтіпті, –дейді.Алғашқыда көпір қыздың суға құлаған жерінде болғандықтан «Қыздың көпірі» десе, кейін бояуының түсіне байланысты «Қызыл көпір» аталып кетіпті. Ал, фон Кауфманның қызы болса, ойламаған жерден «киргиздардың» қолына түсіп, басынан кешкен сол бір үш күнгі қызықты оқиғаны айтудан еш жалықпайды екен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
2. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)
3. ↑   Мұрағатталған 11 мамырдың 2016 жылы.
4. ↑  Ресей империясы,  КСРО халық санақтары
5. ↑  ҚР халық санақтары
6. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуТүркістан облысы |
| --- |
|  |
| Орталығы: **Түркістан**  |
|  |
| Аудандары | 
Бәйдібек • Жетісай • Келес • Қазығұрт • Мақтаарал • Ордабасы • Отырар • Сайрам • Сарыағаш • Сауран • Созақ • Төле би • Түлкібас • Шардара | Оңтүстік Қазақстан облысының таңбасы |
|  |
| Облыстық бағыныстағы қалалар | 
Арыс • Кентау • Түркістан |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Түркістан облысы Бәйдібек ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ағыбет •
 Ақбастау •
 Ақбұлақ  •
 Ақжар •
 Ақтас •
 Алғабас •
 Алмалы •
 Амансай •
 Байжансай •
 Бәйдібек ата •
 Бестоғай •
 Боралдай •
 Бірлік •
 Екпінді •
 Жамбыл •
 Жаңаталап •
 Жарықбас •
 Жиенқұм •
 Жоғарғы Боралдай •
 Жолғабас •
 Жұлдыз •
 Жүзімдік •
 Жыланды •
 Кеңес •
 Кеңестөбе •
 Кеңсай •
 Қазата •
 Қайнарбұлақ •
 Қаратас •
 Қосбұлақ •
 Қошқарата •
 Қызылжар •
 Мәдениет •
 Мыңбұлақ •
 Сарқырама •
 Сарыбұлақ •
 Тайманов •
 Талап •
 Таңатар •
 Тасқұдық •
 Теректі •
 Тұрақты •
 Түйетас •
 Үсіктас •
 Шақпақ •
 Шалдар •
 **Шаян** •
 Шұқыршақ •
 Шыбыт •
 Ынтымақ 
 |

 |