recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Аспан механикасының міндеттерінің бірі аспан денелерінің орбитасын табу болып табылады. Оны шешу үшін планетаның, астероидтың не Жердің спутниктері орбиталық элементтерді қолданады. Олар базалық координаталар жүйесін, орбита формасы мен өлшемін, оның кеңістіктегі және аспан денесі орбитаның белгілі бір нүктесінде тұрған кездің уақыт моментіндегі ориентациясын жасауға көмектеседі.

Орбитаның кеплерлік элементтері
-------------------------------

a — үлкен жарты ось
* Үлкен жарты ось — Semimajor axis (*a*)
* Эксцентриситет — Eccentricity (*e*)
* Орбитаның қиғаштығы — Inclination (*i*)
* Үдемелі түйін бойлығы — Longitude of the ascending node (☊)
* Мағыналы ауытқысы — Mean anomaly (*M*o)
* Перигелий аргументі — Argument of perihelion (*ω*)

Басқа да элементтер
-------------------

* Шынайы аномалия
* Эксцентрикалық аномалия
* Ендік аргументі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Иллюстрация «Аргумент перигея и аргумент широты» в Большой Советской энциклопедии. Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 наурыз 2012. Тексерілді, 13 қаңтар 2012.
**Мұнай және газ геологиясындағы баламалау әдісі** (орыс. *Метод аналогии в геологии нефти и газа*) — кез келген нашар зерттелген алаптың (аумақтың) мұнай мен газға деген мүмкіндіктерін сандық және сапалық тұрғыдан бағалау және болжау мақсатында қолданылатын әдіс. Бұл әдіске сәйкес, енді-енді ғана зерттеле бастаған түзілім алабының түрлі-түрлі сипаттарын бұрын жақсы зерттелген мұнайлы (газды) алаптағы ұқсас сипаттармен баламалай салыстыру нәтижесінде алдыңғы алаптың мұнай мен газға деген мүмкіндіктерін болжау шаралары жүзеге асырылады. Алайда балама теңдік емес екендігі белгілі, баламаға негізделіп жасалған тұжырымдардың шындыққа сәйкестік дәрежесі әлі де толық зерттеліп бітпеген мәселе.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Мұнай геологиялық аудандастыру** — ipi
геологиялық нысанды мұнай-газ геологиялық сипаттамаларының жоғары дәрежедегі
біртектілігімен сипатталатын бір-біріне
бағынышты бөліктерге жүйелі түрде жіктелу. Мұнай және газ кенорындарының
кеңістікте орналасуларының анықталған
заңыдылықтарына, олардың түзілу және
сақталу жагдайларына негізделген. Мұнай аудандастырудың
негізгі мақсаттары: мұнай мен газ іздестіру
үшін мұнай мен газға деген келешегі бар және
келешегі жоқ түрлі дәрежедегі мұнайлы-газды нысандарды бөлу; мұнай мен газ іздестіру жұмыстарының қолайлы бағыттарын
таңдап алу үшін зерттелетін нысандардың
түрлі бөліктерінің мұнай мен газға деген
мүмкіндіктері тұрғысынан бағасын беру.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
Инсульт - ми қанайналымының жіті бұзылысы, яғни ми қантамырларының бірінің үзілуі, түйілуі немесе тығындалуы. Инсульт геморрагиялық (миға қан құйылу) және ишемиялық инсульт (ми инфарктісі) болып бөлінеді.
Инсульттің келесідей түрлері бар:
1) Геморрагиялық инсульт. Бұл артериялық гипертонияның асқынуы болып табылады. Жоғары қысымды көтере алмаған қан тамыры жарылады да, қан ми заттегіне келіп түседі. Құйылған қан миды басып, оны ісіндіреді және мидың бір бөлігі өледі. Мұндай инсульт көбінесе ауыр, күйзеліске толы күннен соң туындайды. Кешке қарай бас жарылып кетердей қатты ауырады. Заттардың барлығы қызыл түсті болып көріне бастайды, жүрек айнып, құсады, бас ауруы күшейеді - соққының алғашқы белгісі осындай. Сонан соң қимыл-қозғалыс, сөйлеу, сезгіштік қабілеттері бұзылады, құлақ естімеуден бастап, естен тануға, тіпті кома жағдайына дейін барады - ал бұл инсульттің өзі.
2) Ишемиялық инсульт.
Бұл жағдайда тамыр өз қабырғасының тұтастығын сақтап қалады, алайда қанның ағымы тромбымен түйілуіне немесе тығындалуына байланысты тоқтап қалады. Тромбылар - қантамыр қабырғасының жас ерекшелігіне қарай өзгерістері - кез келген ағзадағы қантамырды бітеп, жүрек, бүйрек, ми инфарктісіне алып келеді. Қантамырлар жалпы қан ағысына келіп түсетін май тіндерінен де тығындалуы мүмкін, мысалы, бұл жағдай ұзын түтікше тәрізді сүйектер сынғанда немесе толық адамдардың қуыстық операциялар кезінде орын алуы ықтимал. Газды эмболия - тамырлардың газ көпіршіктерімен тығындалуы - өкпеге операция кезінде туындауы мүмкін. Жеке бастың шаруалары мен стресстер, ауа қысымының құбылмалылығы, қажу, шаршау, зиянды әдеттер – ішімдік пен темекі, артық салмақ, қандағы қант деңгейінің күрт өзгеруі – ми қантамырларының ұзақ уақыт түйіліп, ишемиялық инсульт белгілерінің туындауына ықпал ететін факторлар. Көбінесе ишемиялық инсульт - қарт адамдарға тән. Ол көбінесе түнде немесе таңға қарай туындайды, бірнеше күн ағымында бірте-бірте дамуы мүмкін, ауыспалы сипатқа да ие бола алады (шағын инсульт).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «ГЕРОНТОЛОГИЯ ЖӘНЕ ГЕРИАТРИЯ» Бекмурзаева Э.Қ. Сейдахметова А.А. Ибрагимова Р.Б. Сейдалиева Ф.М. Садыкова Г.С. Умиралиева Г.А. Азизова А.А. Абдукаримова Ж.М. Байдуллаев Б.М. Қорғанбаева Х.Т. оқу құралы, Шымкент 2012.
Мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері
**"Мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері"** төсбелгісі – 2011 жылғы 15 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы № 1539 қаулысымен бекітілген

Толығырақ
---------

"Мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері" төсбелгісімен күнтізбелік есеппен кемінде 10 және одан да көп жыл еңбек өтілі бар мұнай-газ саласындағы ұйымдардың басшылары мен мамандары және ұзақ әрі мінсіз қызметі, кәсіби қызметтегі жоғарғы көрсеткішке қол жеткізгені үшін, ерекше сіңірген еңбегі мен мұнай және газ саласындағы елеулі үлесі үшін басқа да адамдар марапатталады.

Құрметті белгінің сипаттамасы
-----------------------------

"Мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері" төсбелгісі диаметрі 35 мм болатын шеңбер нысанында жезден жасалады.
Төсбелгінің беткі жағында қара-көк түсті шеңбердің фонында астында алтын түстес мұнай бұрғылау қондырғысының бедерлі макеті, жоғары жақта – алтын түстес ұлттық ою-өрнек элементтерімен мұнай тамшысының бедерлі макеті орналастырылған.

Төсбелгінің бет жағында шеттерін бойлай алтын түстес фонда "МҰНАЙ-ГАЗ САЛАСЫНЫҢ ЕҢБЕК СІҢІРГЕН ҚЫЗМЕТКЕРІ" деген мәтін бар.
Төсбелгі киімге визорлы бекіткіші бар түйреуіш арқылы бекітіледі.
**Пак Хан Бёль** — Корея Республикасының актрисасы және моделі.

Биография
---------

Анян өнер мектебінде студент бола отыра, Пак өзінің суреттерін ғаламторға шығаратын болған. Оның Чон Джи Хен атты актрисаға ұқсастығына байланысты желіде атақты болды. 2003 жылы «Қабырғалар сыбысы 3» атты қорқыныш фильміне түсіп дебют алды.

2011 жылдың 16 желтоқсанында  Пак Хан Бёль Итэхвондағы мейрамханада «Park Han Byul’s Tip Story» атты өзінің өмірі туралы кітап үшін кездесу өткізді.

2002 жылдан бастап YG Entertainment компаниясындағы Севенмен (Se7en) араласады. 2011 жылы интервьюда ол  Севен әскерден келгеннен кейін олардың үйлену тойы болатыны туралы айтқан болатын. 2014 жылдан бастап "A Well Grown Daughter, Hana" фильміндегі жұбымен кездеседі.

Фильмография
------------

* 여고괴담 3 - 여우 계단 (2003). Фильмдегі ролі Ким Со Хи.
* 환상의 커플 (2006). Фильмдегі ролі О Ю Гён.
* 요가학원 (2009). Фильмдегі ролі Ён Джу.
* 오! 마이 레이디 (2010). Фильмдегі ролі Хон Ю Ра.
* 마이 블랙 드레스 (2011). Фильмдегі ролі Хйе Джи.
* 두 개의 달 (2012). Фильмдегі ролі Со Хи.
* A Well Grown Daughter, Hana (2014). Фильмдегі ролі Ха На.
**Мұнай (газ) шоғыры** - коллектор ролін атқаратын біршама кеуек жыныстар өңірінде тұтыла отырып, өз бойынан мұнай (газ) түйіршіктерін өткізбейтін шымыр жыныстармен қалқаланған мұнай (газ) шоғыры. Мұнай (газ) мен су қабаттарының жапсарласу жазықтығы мұнай шоғырының табаны немесе сулы-мұнайлы (сулы-газды) деңгейлердің алмасу жазықтығы деп аталады.

Өз өңірінде жинақталған көмірсутектерінің құрам ерекшеліктеріне орай, аталмыш шоғырлар төрт түрге бөлінеді. Олар: мұнайлы, газды-мұнайлы, газды және газ қоймалжынды шоғырлар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Геология терминдерінің сөздігі. Н. Сенатов, А. Абдулин.— Алматы: Қазақстан, 1996,ISBN 5-615-01738-4
**Мұнай жұрыны**. Құрамындағы мұнай массасы
(мұнайдың геологиялық қоры) бүкіл мұнай және газ жатыны массасынын
50 %-дан азырақ бөлігін құрайтын мұнайгазды жатынның мұнайлы бөлігі.
Мұнай жұрыны жатынның төменгі жағында, газ бен су қабаттары аралығында
мұнаймен қаныққан жинауыш тау жынысы қабаты түрінде көрініс береді.
Қойнауқаттық газ тығыздығы біршама жоғары болған жағдайда (0,4 г/см3-қа шейін) мұнай жұрынының қалындығы мұнайгазды жатын биіктігінің 35 %-ынан
аспайды, ал саяз тереңдіктердегі бұл көрсеткіш 10 %-дан да азырақ болады.
Жатын ауқымды болған жағдайда мұнай жұрыны. Мұнайдың айтарлықтай ірі қорын
құруы ықтимал. Бірақ оларды өндірістік тұрғыдан игеру өте қиынға соғады.
себебі игеру ұңғымасының оқпанына аталған мұнай массаларымен бірге
төменірек орналасқан су массалары және жоғарырақ орналасқан газ массалары
жарыса көтерілетін болады. Мұнай жұрыны екі жолмен қалыптасуы мүмкін. Бірінші
жағдайда жатын ауқымына бірінші кезекте газ массалары жинақталады да.
жатынның беткі бөлігін тоғытады, ал мұнай массалары жатынға кейінірек
жинақталып, Мұнай жұрынын құрайды. Бұл жағдайда жатынның газ кіріктірген
бөлігінде қалдықмұнаймен қанығу іздері мүлдем болмайды. Екінші жағдайда
мұнайлы тұтқышқа газ массалары кейінірек жинақтала бастайды да.
бүрыннан бар мұнай массасын жатынның төменгі өңіріне қарай бірте-бірте
ығыстырады. Нақ осы жағдайда газ жатыны ауқымында қалдық мұнаймен
қанығу іздері анық сақталады. Мұнымен қатар, тұтқыш мұнаймен жақсьі
қаныққан болса және оған келіп кіріккен газ мөлшері де біршама мол болған
жағдайда мұнайдың бір бөлігі тұтқыш аумағынан өзге өңірлерге ығысып
кетуге мәжбүр. Алайда мұнайдың бүкіл қоры түтқыш аумағынан аласталып
кетуі мүмкін емес; түтқыш күлпы деңгейінен төмен өңірде "ығыстырылмаған
жұрын" деп аталатын мұнай бөлігі сақталып қалуы тиіс, оның қалыңдығы
мұнайдың жинауышқа кірігуіне жетерлік капиллярлық қысым мөлшерімен
анықталады. Мұндай жүрындардың көрініс беруі жатыннан мұнайдың газбен
ығыстырылып шығарылу процесі шынында да болғандығын көрсетеді. Мұнай жұрынының қалыптасуы барысында газ жатынға өзге өңірлерден келіп кірігуі тиіс.
Газсыздану деңгейі қаншалықты жоғары болған жағдайдың өзінде де мұнайда
еріген газдың мөлшері мұнай жұрыны бар мұнай-газ жатынын қалыптастыруға
жеткіліксіз болмақ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
2. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
Пак Чи Вон
**Пак Чи Вон** (лақап аты — *Ёнам*) (1737, Сеул — 1805 Сеул) — корей жазушысы, ойшылы, сирхакпха қозғалысының ең ірі өкілі. Ақсүйек семьясында туған. 

Пак Чи Вон көркем әдебиетке сирхак идеясын тұңғыш рет енгізді. Оның алғашқы новелласы «Кван Мун жайындағы аңызбен» қоса (1754) «Пангёнгак павильонының ресми емес тарихы» жинағына енген. Реалист-жазушы феодалдық қоғамның кеселді-кесапатын мінепсынады («Янбан жайындағы аңыз» т. б.). 

Оның шығармаларының ішінде «Жэхэй күнделігі» (26 кітап, 18 ғ. 80 жылдары) — Қытайға бару жайындағы жол жазбалары (1780) басты орын алады. Үстемдік құрушы конфуциан философиясын сынады, ірі жер иеленуді, сословие теңсіздігін жою қажет деп көрсетті. Бүкіл дүние жүзілік Бейбітшілік Советі 1957 ж. оның туғанына 220 жылдығын атап өтті.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,9 том
**Мұнай-газ кәсіпшілік геологиясы** көмірсутектердің ашылған немесе пайдаланудағы жатындары мен кенорындарын олардан мұнай мен газды барынша мол бөліп алу үшін жете зерттеумен айналысатын мұнай геологиясының саласы. Негізгі мәселелеріне мыналар кіреді: мұнай-газ кенорындарын барлаудың әдістемесін таңдап алу, типі мен заттық құрамын жан-жақты зерт-
теу, жинауыштардың физикалық-химиялық
қасиеттерін анықтау, қойнауқаттық сұйықтар
мен газдардың физикалық-химиялық
қасиеттерін, көмірсутектердің энергетикалық
күйін, мұнай мен газдың жатыс жагдайларын
зерттеу, жатынның параметрлерін анықтау
және мұнай мен газдың қорын есептеу, кенорынды барлау мен пайдалану деректері
бойынша мұнай мен газды бөліп алу коэффициенттерін негіздеу. Жатындар мен кенорындарды зерттеу барлау процесінде, пайдалану
бұрғылауында, мұнайды игеру барысында
жатын толықтай сарқылғанға дейін үздіксіз
іске асырылады.

Дереккөздер
-----------

* Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Мұнай геологиясы** - мұнай мен газдың
жер қойнауындағы шоғырлану пішіндерін,
олардың пайда болу, түрлену, бұзылу және
орналасу заңдылықтарын зерттейтін геология бөлімі. Мұнай геологиясының ғылыми және практикалық
мақсаттары: мұнай түзілу теориясын,
мұнай мен газ кен орындарын іздестіру мен
барлаудың әдістерін жасақтау, ашылған
мұнайлы-газды және ықтимал мұнайлы-газды нысандардың келешегіне баға беру.
Тектоникамен, құрылымдық, тарихи жене
аймақтық геологиямен, литологиямен, геохимиямен, геофизикамен, гидрогеологиямен тығыз байланысты. Зерттейтін негізгі
теориялық меселелері: жер қыртысындағы
көмірсутектердің пайда болуы және
түрленуі; осы пайдалы қазба жатындарының
қалыптасуы мен ыдырауы; мұнай мен газ
шоғырларының орналасу заңдылықтары.Мұнай геологиясының негізінде мұнай мен газ кен орындарын іздестіру мен барлау туралы ілім, мұнай
кәсіпшілік геологиясы, мұнай және газ кен орындарын игеру меселелерімен айналысатын арнаулы ғылым салалары дамыды.

Дереккөздер
-----------

* Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Банк ЦентрКредит** – активтері көлемі боынша 2011 ж. 1 сәуіріндегі жағдайда Қазақстан Коммерциялық банктері арасында төртінші орында.
«Банк ЦентрКредит» Акционерлік қоғамы 1988 жылғы 19 қыркүйекте құрылған және Қазақстанның алғашқы коммерциялық банктерінің бірі болып табылады.

Банктің республика бойынша кеңінен тараған ауқымды филиалдық желісі бар, 100-ден астам филиалдары мен бөлімшелері арқылы заңды тұлғаларға және жеке адамдарға қызмет көрсетеді.

Банк ішінде бизнес-клиенттерге теңгемен және валютамен ақша аудару тегін. Банктің бірегей қызметі – «Жедел түсім» жүйесі компанияларға Қазақстанның әр алуан аймақтарындағы жеке тұлғалардан төлемдер мен түсімдерді жеңіл әрі тез жинауға мүмкіндік береді.

Банктің корреспонденттік желісіне 40 шақты шетелдік банк кіреді, бұл клиентердің өз әріптестерімен дүние жүзі бойынша есеп айырысуға жағдай жасайды.

Менеджмент
----------

Банктің бас акционерлері: Байсеитов Бахытбек Рымбекович және Ли Владислав Сединови. Директорлар кеңесі: Байсеитов Бахытбек Рымбекович (Төраға), Ли Владислав Сединович, Аманкулов Джумагелди Рахишевич, Вернер Франс Джозеф Клаас (тәуелсіз директор), Хусаинов Галим Абильжанович, Сайденов Анвар Галимуллаевич (тәуелсіз директор).

Дереккөздер
-----------

1. ↑


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстан Қазақстан қор биржасы мекемелерінің KASE индексі |
| --- |
|  |
| 

 Астана банкі •
 Банк ЦентрКредит •
 KAZ Minerals PLC •
 Қазақстан Халық банкі •
 Кселл •
 KEGOC •
 Қазақтелеком •
 ҚазТрансОйл 
 |

 |
**Лхоцзе** (тиб. ལྷོ་རྩེ: «оңтүстік тау»; қыт. 洛子峰: *Luòzǐ Fēng*, непал. ल्होत्से) (8516 м) — Гималайдағы биік тау. Әлемнің ең биік тауларының тізімінде 4-ші орынңа егеленген.

Лхоцзе Тибет тауы мен Кхумбу Непал аумағының шектескен жерінде орналасқан. Аталған таудың шығыс-батыс тау жоталары Эвересттің оңтүстігінде жатыр. Лхоцзе, әдетте, әлі ешкім
шығып көрмеген сегізмыңдық 14-ші ретінде қарастырылады. Лхоцзенің оңтүстік беткейі әлемдегі ең тік әрі тегіс тау беткейі болып табылады.

Лхоцзе мен Эвересттің биіктігі 8000 м қурайтын тік жоталары Оңтүстікте орналасқан.
Лхоцзенің оңтүстік беткейі әлемдегі ең ірі беткейлердің бірі болып саналады
Лхоцзенің үш шыңы бар: Басты Лхоцзе - 8516 м, Лхоцзе Шардың биіктігі 8383 м-ді құрайды. Үшінші шың Орталық немесе Шығыс Лхоцзе деп аталады.
Лхоцзе мен Джомолунгма арасын ер-тоқым тәрізді тау жотасы бөліп тұрады. Ол - Оңтүстік ер-тоқым деп аталады.
Басты Лхоцзе осы Оңтүстік ер-тоқымнан небәрі 610 м ғана биік.
Лхоцзегө алғаш рет қыс мезгілінде, 1988 жылы 31 желтоқсанда поляк альпинисі шыққан болатын.
Лхоцзенің оңтүстік беткейі әлемдөгі ең тік әрі тегіс тау беткейі болып табылады.
2008 жылдың желтоқсанында Лхоцзеге шығуға талпыныс жасаған 20 альпинист қаза тапты.
Аталған тау шыңына алғаш рет 1970 жылы 12 мамырда австриялық Зепп Майер және Рольф Вальтер көтерілген болатын. Лхоцзенің басты шыңына швейцариялық Эрнест Рейс пен Фриц Лухсингердің командасы 1956 жылдың мамырында шықты.
Лхоцзенің ұзын шығыс-батыс тау жотасы Эвересттің оңтүстігінде жатыр.

| № | Шың | Биіктігі,м |
| --- | --- | --- |
| 1 | Негізгі Лхоцзе | 8516 |
| 2 | Ортаңғы Лхоцзе | 8414 |
| 3 | Лхоцзе Шар | 8383 |
|

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Мұнай және газ кен орындарын игерудің**
бірыңғай ережелері.**Мұндай ережелер**
Қазақстан Республикасы Президентінің
1995 жылдың 17 сәуірінен бастап заң күшіне
енген №2200 "Лицензиялау туралы", 1995
жылдың 28 маусымынан бастап күшіне енген №2350 "Мұнай туралы", 1996 жылдың
27 қаңтарынан бастап заң күшіне енген №2828 "Жер қойнауы және кен қазып шығару
туралы" жарлығына сәйкес дайындалған.
Ереже Қазақстан Республикасындағы мұнай
мен газ кен орындарын игерудің барлық сатыларына, қорды анықтауға және есепке
алуға, кен орынды геологиялық зерттеуге,
өндірудің тиімді жүйелерін жобалауға және
жасақтауға, ұңғыманың әр түрлі категорияларын тұрғызуга және пайдалануға, кен
шығару процестеріне басшылық етуге, жер
қойнауын және қоршаған ортаны қорғауға
қатысты шарттарды белгілейді және осы
шарттардың мүлтіксіз орындалуын талап
етеді.

Дереккөздер
-----------

* Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Жақсы Арғанаты**  – Тарбағатай жотасының солтүстік бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерінде, Жалаңаш және Тымырсық өзендері аралығында орналасқан. Батыстан шығысқа қарай 15-18 км-ге созылған, ені 12 км, абсолюттік биіктігі 1608 м.

Геологиялық құрылымы, жер бедері
--------------------------------

Тақтатас, әктас, гнейс жыныстарынан түзілген. Солтүстік беткейі көлбеу, аңғарлармен тілімденген, оңтүстігі құлама.

Өсмдігі
-------

Беткейлері мен шатқалдарында қайың, көктерек, таудың қара топырағында бетеге, селеу өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Кен орындарын игеру табиғи режимде немесе қабатқа әсер ету әдістерін қолданыумен жүргізіледі. Әдісті таңдау геологиялық-технологиялық шарттарға байланысты болады.

Мұнай кен орындарын игеру кезеңдері (сатылары) өлшемсіз уақытқа байланысты мұнай өндіру динамикасы бойынша бөлінеді, яғни жинақталған өндірілген сұйықтың мұнайдың баланстық қорына қатынасымен сипатталады.  

**І саты** – пайдалану кезеңін (объектісін) игеру - өнімнің өсу сатысы – ол мұнай өндірудің максималды берілген деңгейге дейін қарқынды өсуімен сипатталады және пайдалану қоры шамамен 60-80%-ке дейін ұлғаяды. Ұңғы өнімі аздап суланады (егер мұнай тұтқырлығы 5 мПа∙с дейін болса 3-4%-ке, ал тұтқырлығы жоғары болса 35%-ке дейін суланады). Бұл сатының ұзақтығы 4-5 жылды қамтиды.

**ІІ саты** – мұнай өндірудің жоғары деңгейін бір қалыпты ұстап тұру – бұл сатыда 3-7 жыл аралығында мұнай өндірудің жоғары деңгейі тұрақты сақталады, кейде тұтқырлығы аз мұнай кен орындарын игеру кезінде бұл аралық бірнеше жылға созылуы мүмкін. Резервтегі қордың есебінен ұңғылар саны максимумға дейін өседі. Өнімнің сулануы өсе түседі (65%-ке дейін) және сулануға байланысты ұңғылардың аздаған бір бөлігі ұңғыны пайдаланудың механикалық тәсіліне ауысады.

**ІІІ саты** – мұнай өндірудің едәуір төмендеуі – мұнай өндірудің тез құлдырауымен, өнімнің сулануына байланысты (ұңғылар тоқтатылып ұңғылар қорының азаюымен), ұңғылар қорының барлығын пайдаланудың механикалық тәсіліне ауыстырумен, ұңғы өнімінің 80-85%-ке дейін сулануымен сипатталады, әсіресе тұтқырлығы жоғары мұнай кен орындарында сулану көрсеткіші қарқынды болады. Бұл сатының ұзақтығы алдыңғы сатылардың ұзақтығына байланысты және орта есеппен 5-10 жылды құрайды. 
Алғашқы үш сатыны игерудің негізгі кезеңі деп атайды. Осы уақыт аралығында кеніштен (алынатын мұнай қорынан) 80-90%-ке дейін мұнай алынады.

**ІV саты** – игеруді аяқтау сатысы. Ол сұйық алу артып мұнай алу қарқынының баяу төмендеуімен, алдыңғы сатыларға қарағанда өнімнің сулануы тез өсіп, ұңғылар қорының азаюымен сипатталады. Бұл кезең аралығында жалпы өнім алу мұнайдың баланстық қорының 10-20% құрайды. Соңғы сатының ұзақтығы алдыңғы барлық игеру кезеңінің ұзақтығымен салыстырылады. Ол 15-20 жыл немесе одан да бірнеше ондаған жылды құрайды және экономикалық тиімділік шегімен (рентабельділікпен) анықталады. Бұл әсіресе ұңғы өнімі 98% суланғанда басталады.
**Жақаев атындағы көше**. Көшеге Социалистік Еңбек Ері атағын екі рет алған әйгілі күріш өсірүші, КСРО Мемлекеттік
сыйлығының лауреаты Ыбырай Жақаевтың есімі (Алматы қаласы әкімдігінің 14.07.2008 №3/551 қаулысы) берілген. Жақаев Ыбырай
Қызылорда облысы Шиелі ауданы «Қызыл ту» (кейінгі Ы.Жақаев атындағы) кеңшарының звено жетекшісі болған. Жақаевтың звеносы бекітілген күріш егісінің (20 га) әр гектарынан орта есеппен 171 ц өнім алып, әлемдік рекорд жасаған.

Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман» шағынауданында орналасқан. Кешенін ұзындығы
- 780 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Лхаса - Тибеттің астанасы. Кейде оны «Ласа» деп те атайды. Лхаса Гепхел тауының баурайында орналасқан. Қала дәстүрлі түрде Далай Ламаның отыратын орны болып саналады. Сонымен бірге мұнда Потала және Норбулингка сарайлары орналасқан. Осыған байланысты Тибет буддистері қаланы Тибеттегі ең қасиетті орталық деп санайды. «Лхаса» сөзі «Құдайлар мекені» деген мағына береді. Ежелгі Тибет жазбалары мен құжаттарында бұл жер «Раса» деп аталған екен. Қала негізінен Лхаса қалалық префектурасының бөлігі болып табылады. Префектура шағын жеті округтен тұрады. Ертедегі Тибет тарихында Лхасаның алатын орны жайында түрлі пікірлер айтылады. Лхаса - Тибет буддизмінің орталығы. Қала тұрғындарының жартысына жуығын сопылар құрайды. Жазық жерде орналасқандықтан табиғаты жұмсақ. Мұнда қақаған қыспен адам төзгісіз ыстық жаз болмайды. Потала сарайы - Лхасадағы ең көрікті орындардың бірі Ерте замандарда Лхаса қаласын «Ұмыт болған қала» деп атағаң ол кезде қасиетті қалаға тек тибеттіктерге ғана кіруге рұқсат етілген. Потала сарайы, Джоканг ғибадатханасы, Сера монастырі және Жефенг ғибадатханасы секілді көптеген тарихи орындар бар. Гий өзені Чушул округінде Брахмапутра өзеніне келіп құяды. Сондықтан бұл жердің табиғаты керемет. Лхаса қаласында Джоканг ғибадатханасын қоршай орналасқан үш соқпақ жол бар. Мінәжат етушілер осы жолдарды айнала жүріп Құдайға құлшылық қылады.[1]

  
* Лхаса
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
*Басқа мағыналар үшін Жақсы Жалғызтау деген бетті қараңыз.*
**Жақсы Жалғызтау** — Есіл алабындағы тұщы көл.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданында Көкшетау қыратының батыс жағында, Жақсы Жалғызтаудың солтүстігінде теңіз деңгейінен 358 м жоғары орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Ұзындығы 8,8 км, ені 8 км, орташа тереңдігі 10,3 м, аумағы 43,2 км2. Cуының көлемі 368 млн. м3. Су беті ашық, солтүстік-батыс жағалау бойымен онша жалпақ емес (50 метрге дейін) қамыс шоғыры созылған. Түбі тығыз, құмды-қиыршық тасты. Жауын-шашын және жер асты суымен толысады. Қараша -сәуір айлары аралығында мұз қатады. Көлге Қарасу өзені тек көктемде және жаздың басында ғана құяды. Су деңгейі көтерілгенде көлдің ағысы жасанды жер бөгетімен реттеледі. Деңгейдің көпжылжық ауытқуы 2 метрге жуық. Cуы таза, тұщы, зиянды қоспа араласпаған. Жақсы Жалғызтау көлі Ақмола облысы шекарасында, табиғаты әсем жерде орналасқан, оңтүстік батыс жағын шоқылар қоршаған. Көл суы мал азық дақылдарының егістігін, жайылымды суландыруға пайдаланылады. Көлде алабұға, торта, тарғақ, шортан, сазан, тұқы, көксерке, аққайран, лақа балықтары және зоопланктон мен бентос өкілдері де бар. Су құстары үшін де қолайлы мекен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Солтүстік Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2006. – 704 б. ISBN 9965-17-340-0
**Жақамбай Нұрболат** – 1947 жылы 1 қыркүйекте Талдықорған облысы, Текелі қаласында дүниеге келген. 

Еңбек жолын 1969 жылы Текелі қалалық баспаханасында кесуші
болып бастады. Осы жерден Мәскеу полиграфия институтының дайындық курсына жолдама алды. 1976 жылы инженер-механик мамандығы бойынша оқу бітіргеннен кейін Талдықорған облыстық полиграфия баспасына жолдама берілді. Кейін Текелі қалалық баспаханасына директор болып тағайындалды. 

1980 жылдан – Талдықорған облполиграфиясының бас инженері, директоры болды. Облыс тарағаннан кейін Алматы қаласындағы «Алатау» ИПК №1 қалалық баспаханасына директор болып қабылданды.

Қазіргі кезде «Сын» баспасы ЖШС директоры.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, «Білім» баспасы. 2005 ж. – 576 бет. ISBN 9965-09-134-Х
**Стерлинг** (ағыл. *Stirling*, скотс. *Stirlin, Strivelin*, шотл. *Sruighlea* [ˈs̪t̪ruʝlə]) — Шотландияның орталық бөлігінде орналасқан қала. Стерлинг округының әкімшілік орталығы, сондай-ақ Шотландия патшалығының бұрынғы астанасы және көне қалалардың бірі. Стерлинг Шотландияның жеті «ситилердің» (city) ішіндегі ең кішкентайы.

Тарихы
------

Қазіргі заманғы Стерлинг аумағындағы алғашқы елді мекендер тас ғасырына жатады. Қала атауының нақты шыққан жері бүгінгі күнде белгісіз. Қала негізінен қорғанысы ыңғайлы және Форт өзенінде жақсы стратегиялық жағдайда орналасуына байланысты Рим әскерінің Британ аралдарын жаулап алу жорығында стратегиялық маңызға ие болды. Қазіргі замандағы болжамдарға сәйкес, Стерлинг қамалының орныда римдік бекініс *Иуддеу* болды.

Форт өзені арқылы өтетін өткел және кейінірек танымал көпір Стерлинг қаласының баюуы мен ықпалының өсуіне үлкен үлес қосты. «Корольдік қалалар» (резиденция) тізімінде алғаш рет қала XII ғасырда шотланд патшасы Дәуіт I кезінен айтылып, соңғы уақытқа дейін осы тізімде(сондай-ақ Стривелин деп те кездеседі). Стерлинг XIII-XIV ғасырлардағы ұзақ ағылшын-шотланд соғысының екі негізгі шайқасының куәсі болды: 1297 жылғы Стерлинг көпіріндегі шайқас және 1314 жылы Стерлингке жақын орналасқан Бэннокберн өзеніндегі шайқас. Қала басқармасының ежелгі мөрінде Стерлингтің бұрынғы екі ұраны жазылған:

* *Hic Armis Bruti Scoti Stant Hic Cruce Tuti* — «Британдықтар келді бізге күшпен, Қасиетті Крест сақтады Шотландықтарды жарақаттан».
* *Continet Hoc in Se Nemus et Castrum Strivilinse* — «Бұл мөрде қамалдың тасы мен қаланың ағашы біріккен».

Тұрғындар
---------

2001 жылғы халық санағының деректері бойынша Стерлингте тұрғындар саны 41 243 болды. 2004 жылдың ортасында кейбір бағалау бойынша қаланың халқы 44 460 адамға дейін өсті. 2004 жылы Стерлинг округінің барлық тұрғындары 86370 адамды құрады. Стерлинг қаласы тұрғындар санының өсуі бойынша шотланд қалаларының арасында үшінші орында. 2001 жылғы халық санағының деректері бойынша, әйелдер 52,7% -ды құрады, ал ерлер 47,2% -ды құрады. Халықтың көпшілігі (24,3%) 16 жастан 29 жасқа дейінгі жас тобы құрайды. Стерлинг тұрғындарына сондай-ақ Шотландиядан тыс жерде туылған тұрғындардың жоғары пайызы - 16,5% тән. Қала тұрғындарының санының ауытқуы көбінесе жергілікті университетте оқитын студенттердің келуіп-кетуімен байланысты.

Қаланың көрікті жерлері
-----------------------

Қала маңы
* Холируд шіркеуі
* Стерлинг қамалы
* Уоллес монументі
* Лох-Ломонд пен Троссахс ұлттық паркі

Туыстас қалалар
---------------

* Франция Вильнев-д'Аск, Франция
**Банк қарызы** — банкілер несиелендіру барысында кəсіпорындардың (ұйымдардың, мекемелердің) азаматтардың қарамағына нормативтік актілерде көзделген тəртіппен беретін ақшалай қаражат. Қаржы-несие мекемесі (банк) пен қарызгер арасындағы қатынас шартпен тəптіштеледі, осыған орай бір тарап (банк мекемесі) екінші тарапқа белгілі бір мөлшерде ақшалай сома беруге, ал қарызгер оны тиісті мақсатқа пайдалануға жəне оны пайдаланғаны үшін пайыз төлеуге міндеттенеді. Қарыздың уақытылы қайтарылмағаны үшін қарызгерден тұрақсыздық айыбының бір түрі ретінде қаралатын жоғары мөлшердегі пайыз өндіріп алынады. Егер қарызгер несиелендіру шарттарын бұзса, банк оған ықпалшара - несиелік ықпал ету шараларын қолданады (мыс. несие беруді толық немесе ішінара тоқтатады, қарыз сомасын мерзімінен бұран өндіріп алады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. Алматы баспасы
**Жақсы Иманақ** – Нұра-Сарысу каналы мен Сарысу өзенінің аралығындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Жаңаарқа кентінің солтүстік-шығысында 25 км жердегі оқшауланған тау массиві.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 718 м. Батыстан шығысқа қарай 4 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай 2 км-ге созылып жатыр.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Орта және жоғарғы тас көмір гранитоидтарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қиыршықтасты сұр, бозғылт қоңыр топырақтарында тобылғы, қараған, жусан, селеу, т.б. өсімдіктер өседі. Жақсы Иманақ тауының баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Жақай Жұбайұлы Нұрғалиев
**Жақай Жұбайұлы Нұрғалиев**

1948жылы 17 наурызда Павлодар қаласында туған. Қазақ

Әкесі - Нұрғалиев Жұбай, зейнеткер, ҰОС қатысқан, партия-кеңес органдарында басшылық қызметтер атқарған. 
Анасы - Қарабекова Елеусіз, марқұм.

Өскемен жол-құрылыс институтының инженерлік-экономикалық факультетін (1972) инженер-экономист мамандығы бойынша; Семей зооветеринарлық институтының зоотехникалық факультетін (1989) инженер-зоотехник мамандығы бойынша бітірген.

«Қойдың етті-майлы тұқымының өнімділік қасиеттері», «Павлодар облысы Май ауданы жағдайындағы қазақтың ақбас сиырының тұқымдық және өнімділік қасиеттері», «Павлодарлық Ертіс бойындағы өнімділігі жоғары қой шаруашылығы») (1998), «Жүнді тоқыма және бұйымдар тоқуға пайдалану тәжірибесі» (1998), «Ғылым, білім беру және мәдениетті дамыту стратегиялары» (1998), «Ет өнімін алу мақсатындағы қой шаруашылығының биогенетикалық әлеуетін барынша пайдалану» (1999), «Нарық жағдайында қой шаруашылығы саласының бәсекеге қабілеттілігін арттыру» (2000), «ҚР солтүстік-шығыс аймақтарындағы қой шаруашылығының ресурстарын үнемдеу, қалдықсыз технологияның кейбір аспектілері» (2001), «ҚР-да тері өнімін қайта өңдеудің жағдайы және 
басым бағыттары» (2003), «Ет өнімін алу мақсатындағы қой еті сапасын арттыру» (2005), «Қой шаруашылығы саласына кластерлік тұрғыдан келудің ғылыми тәсілдері» (2005) жұмыстарының авторы.

1972 жылдан - Павлодар облысы Май АТК инженері , шеберханаларының бастығы, өндіріс бастығы. 1975 жылдан - Павлодар облысы Май аудандық партия комитеті ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі. 
1980 жылдан - Павлодар облысы Май АТК бастығы. 1987 жылдан - Павлодар облысы Май аудандық атқару 
комитеті төрағасының орынбасары. 1990 жылдан -кеңшар директоры. 1992 жылдан - Май аудандық әкімшілік басшысының бірінші орынбасары, ААІШБ бастығы. 1994 жылдан - Павлодар облысы Шарбақты ауданының әкімшілік басшысы, әкімі. 1997 жылдан - Павлодар облысы әкімінің орынбасары - АШӨК департаментінің бастығы. 1998 жылдан - Павлодар облысы Шарбақты 
ауданының әкімі. 2000 жылдан - ТЖ жөніндегі Павлодар облыстық бас қармасының бастығы, ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі; Павлодар облысы әкімінің орынбасары.

2005 жылдан бері - ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі.

«Құрмет» орденімен (2008); «Қоғамдық тәртіпті сақтаудағы үздік қызметі үшін» (1984), «Тыңға 50 жыл» (2004), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006) медальдарымен марапатталған.

*Әскери атағы* - майор.

*Діни көзқарасы* - атеист.

*Саяси қайраткер ретіндегі идеалы* - Н.Ә. Назарбаев.

*Қазақстанның болашағы туралы болжамы* - «Экономикалық дамыған мықты мемлекет».

*Хоббиі* - спорт, музыка.

*Сүйіп оқитын әдебиеті* - классика, детективтер, деректі әдебиет.

Үйленген. Жұбайы - Әміренов а Әсия Хамит қызы (1950 жылы туған), педагог. Қыздары - Жаннат (1971 жылы туған), 
Салтанат (1973 жылы туған), Сәуле (1977 жылы туған), Қымбат (1982 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Манила шығанағы
**Манила шығанағы** (Manila Bay), Филиппиндегі ЛУСОН аралының оңтүстік-батыс бөлігіне тірелетін ОҢТҮСТІК-ҚЫТАЙ теңізіндегі шығанақ.. 

Әлемдегі ең үлкен айлақтардың бірі болып саналады, ауданы 2000 шаршы шақырым болатын толығымен жабық су қоймасын құрайды. Ең кең нүктесіндегі ені – 58 км. 

ИСПАН-АМЕРИКА соғысының негізгі шешуші ұрысы 1898 жылы МАНИЛА ШЫҒАНАҒЫНДА болады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондықтар шығанақты басып алады, бірақ 1945 жылы американдық әскерлер қайта қайтарып алады. 

Соғыс кезінде қаһарлы шайқастардың орны болған Коррехидор аралы шығанаққа кіретін жолды Оңтүстік өткел және Солтүстік өткел деп бөліп тұр. 

```
==Дереккөздер==
```

<references>


1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Стефан Банах** (пол. *Stefan Banach*, укр. Стефан Банах, 30 наурыз 1892, Краков — 31 тамыз 1945, Львов) — көрнекті поляк математигі, Львов университетінің профессоры (1924), осы университетінің физико-математика факультетінің деканы (1939). Осы күнгі функционалдық анализдің негізін салушылардың бірі,өз атымен аталған кеңестік теориясын алғаш рет жасаушы. Б.Львов университеттің профессоры (1924),Львов Сов. Украинаға қайта қосылғаннан (1939))) кейін сол университеттің физика-математика факультеттінің деканы болған. Польшаны басып алған кезде неміс-фашист басқыншылары "институт" деген мазақ атпен ажал лагерін ашып,Банахты т.б. ғалымдарды қорлап,сонда қамауда ұстаған.Банах 53 еңбек жариялаған,негізгі шығармасы- "Сызықтық операциялар теориясы" поляк тілінде басылып шыққан (1931),ол француз (1933) және украин (19748) тілдеріне де аударылған.

Елеулі еңбектері
----------------

* Banach S. Œuvres, Warszawa, PWN, 1967
* Banach S. Œuvres, Warszawa, PWN, 1979
* Банах С. Дифференциальное и интегральное исчисление, М. Наука, 1966
* Банах С. Курс функціонального аналізу (лінійні операції), К. Радянська школа, 1948

Тағы қараңыз
------------

* Банах кеңістігі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  (Rachunek różniczkowy i całkowy)(қолжетпейтін сілтеме)

*
**Сосновый бор** санаторий. Қарағандының шығысына қарай — 210 км, Қарқаралы қаласынан 3 км жерде орналасқан. Тыныс алу, асқорыту мүшелерінің, сүйек бұлшық ет және жүйке жүйелерінің созылмалы ауруларын емдейді. 1977 ж. ашылған, жыл бойына жұмыс істейді, 150 адамға арналған. Негізгі емі : балшық пен (Қарасор көлінен әкел інетін балшық) , сумен, парафинмен емдеу, жылу - контрастылық ем, электр сәулесін қолдану, булау, ине-рефлекстік, оттегі терапиясы, емдік физкультура, сылау, Стоматология кабинеті жұмыс істейді. Кітапхана, кино залы, жүзу бассейні бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Керей Закарин** (1903-1976, Атырау облысы). Баку мұнай институты жанындагы курстарды бітірген (1937). 1922-1926 жылдары - Доссор мұнай кәсіпшілігінде таратушы, Мақат мұнай кәсіпшілігінде майлаушы. 1926-1937 жылдары - «Ембімүнай» тресі Иманқара мүнай кәсіпшілігінде есепші, ауылдық Кеңестің хатшысы, салық нүсқаушысы, ага есепші, бухгалтер, ага бухгалтер. 1937-1950 - Қосшагыл мұнай кәсіпшілігінде бас бухгалтер. 1950-1953 жылдары - «Қосшагылмұнай» тресі меңгерушісі орынбасары. 1953-1961 жылдары - «Ембімұнай» тресі үңгымаларды күрделі жөндеуден өткізу кеңсесі директоры, бас бухгалтер, жоспарлау бөлімінің бастыгы. 1961-1971 жылдары - «Құлсарымұнай» МГӨБ-ы жоспарлау бөлімінің бастыгы.Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталган.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Керей хұзырхаты** – Ресей империясы кезінде Ақмола облысы, Ақмола уезі Ереймен, Қаржынкөл болыстарын қоныстанған Керей тайпасы қазақтарының 1905 жылы Ресей империясы Министрлер Кеңесінің төрағасына жолдаған хұзырхаты (петициясы). Қазақстан Республикасының Орт. мемл. архивінде үш хұзырхат сақтаулы. Үшеуі де 1905 жылдың маусым айында жазылған. 13 мыңдай адам қол қойған.

Керей хұзырхатында Ресей патшалығының бодандығына өткеннен кейін қазақ халқының шұрайлы жерлері мен су көздерін орыс шаруаларына бөліп беріліп, ал талшығы жоқ тақыр жерлерге қуылып, тіршілігі малға қараған жергілікті халық қатты қиналуда екенін айтады. Бұдан әрі қазақтардың діни мұқтаждықтарының өтелуіне, қазақ жастарының оқу-білім алуына еркіндік беріп, кең жол ашуды, сот және тергеушілердің қазақ тілін білуі керек және дала сотына жергілікті халықтан да ақылдас серік (присяжный) сайлаған жөн деп сұрайды. Ресей Думасына қазақ халқының мүддесі мен құқын қорғау үшін қазақтан сайланған депутаттар қатысуы қажет деген талап-тілектер де бар. 1914 ж. Санкт-Петербургте өткен Ресей мұсылмандарының съезінде осы хұзырхатта жазылған мәселелердің қайта сөз болуына қарағанда Керей хұзырхаты көтерген мәселелер аяқсыз қалса керек. Керей хұзырхаты 20 ғ. басындағы Қазақстандағы саяси ахуалды, өмір тынысын айқын сипаттайды.

Дереккөздер:
------------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Қонақ жүгері** немесе **Сорго** (лат. *Sorghum*) – астық тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық Өсімдіктер тегі. Текті тропиктік, субтропиктік және қоңыржай аймақтарда өсетін 50-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда егіс алқаптары мен суармалы жерлерде өсетін 5 түрі бар. Жиі кездесетіні – Алеп құмайы (*sorghum halepense*).

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Өсімдіктердің биіктігі шамасы 1 – 1,5 метрдей, сыртқы түрі жүгеріге ұқсас, тамыры жақсы жетілген. 

Жапырақтары ұзын, диаметрі 1 – 3 сантиметр. 

Көп гүлді сыпыртқы гүлшоғырының биіктігі 60 сантиметрдей. Әрбір гүлі жарғақ тәрізді екі гүл қабыршағынан тұрады. Аталығы – үш, аналығы – біреу. Маусым – шілде айларында гүлдейді. 

Жемісі – дән. Құмай – улы өсімдік, оның құрамында дуррин атты улы глюкозид, синиль қышқылы, сабағында крахмал мен қант бар. Емдік мақсатқа құмайдың көктем мен күзде жиналған сабағы мен тамыры пайдаланылады. Оның судағы тұнбасымен құяң, ревматизм және жүйке ауруларын емдейді. Ертеректе құмай өсімдігімен мерезді емдеген. Көк шалғынын мал жайылымы ретінде де пайдалануға болады. Гүлшоғырынан сыпыртқы жасайды, сондай-ақ, қызыл бояу және балауыз алынады. Сабаны қағаз жасауға, ши тоқуға пайдаланылады.

Түрлері
-------

* *Sorghum bicolor* – кәдімгі құмай
* *Sorghum saccharatum* – қант құмайы
* *Sorghum technicum* – сыпыртқылық құмай
* *Sorghum chinense* – Қытай тарысы
* *Sorghum cernuum* – балқұмай
* *Sorghum sudanense* – Судан құмайы
* *Sorghum halepense* – Алеп құмайы

Пайдаланған әдебиетттер
-----------------------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуДәнді дақылдар |
| --- |
|  |
| Астық дәнді дақылдар | 
Арпа • Бидай • Жүгері • Қарабидай • Құмай жүгері (сорго) • Сұлы • Теф |
|  |
| Бұршақ дәнділер | 
Ат бұршақ • Бұршақ • Жасымық • Қытайбұршақ (соя) • Маш • Ноқат • Ноқатек • Сүмбіл бұршақ • Үрме бұршақ |
|  |
| Басқа жарма дақылдары | 
Гүлтәжі (амарант) • Дагусса • Киноа • Күнжіт • Күріш • Қарақұмық • Қонақ • Тары |

 |
**Керейт тайпасы** - 9-12 ғасырларда Моңғолия жерінде өмір сүрген түркі ұлысы. Олар христиан дінінің несториандық бағытын ұстаған ел. 11-12 ғасырларда Қытай еліне тәуелді болып, салық төлеуге мәжбүр болған. Өздері сондай бағынышты әрі тыныш ел болғандықтан керейт ханы Тұғырыл ханға (Тогорил) "ван хан" ("ұлыс ханы") деген атақ берген. Оның үстіне керейт ханы батыс елдері үшін рухани күш берер "Иоан патша" деген аңыз атқа да ие болған. Керейт хандығы сегіз тайпадан құралған. Олар : керейт, жиркин, конкайд, сакайд, тумауд, албат, тункайд және хиркундар. Керейт тайпасын "бұйрық" лауазымды тайпа басшысы биледі. Негізгі заң хатқа түспеген "әдет" заңы болғандықтан оны ешкім де бұза алмайтын. Ондағы ең басты қағида "ата жауына сатылу "ең ауыр қылмыс саналған. 11-12 ғасырларда монғол тайпаларымен етене жақын араласа бастаған. Тіршілік көзі мал болғандықтан, жылқы, қой және ірі қара өсіріп, ең басты баспанасы шаруаға ыңғайлы киіз үйде тұрған. Керейттердің 12 ғасырда бас қаласы Қарақорым және екінші бір маңызды қаласы Түндік аталған. Дегенмен, қанша одақтас болса да, 12 ғасырда керейт пен моңғол тайпасының басшы көсемі танылған Шыңғыс хан мен Тұғырыл өзара жауласып тынды. 1203 жылғы күзде болған "Жигжер өндер" шайқасынан соң, керейт елі біржола әлсіреп күйреуге ұшырады. Тарыдай шашыраған керейт елінің бір бөлігі моңғолдарға қосылса, енді бірі Алтай тауына қарай ауа көшті.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан балалар энциклопедиясы
**Құмар (ұлттық ойын).**Бұл балалар құмарлана ойнағандықтан *"құмар"* атанған. Бұған кемінде 2 не 4 адам қатысады. Ойыншы төртеу болса тіпті қызық болады. Мұны ересек адамдарда ойнаған. Ойын шарты мен тәртібі былай: Ойынға қатысқандар, мысалы, 4 адам (бала) алдымен жүлде тігеді. Жүлдеге қозы, лақ немесе жеп-жеңіл зат, мүлік, аздап ақша да тіге береді. Ойынға қатысушылардың 4 асығы болады. Олар асықты кезектесіп иіреді немесе барлық 4 асықты қоса шашады. Иірген (әрине асықты кезек-кезек бір-бірлеп иіреді) асықтар 4 тәйке, 4 алшы, 4 бүк, 4 шік түссе белгіленген жүлденің жартысын алады. Егер 4 асық төрт түрлі түссе жүлені түгел алып кетеді. Одан кейін жүлде қайта тігіледі де, ойын одан әрі жалғастырылады. Ойын уақытын ойыншылар өздері белгілейді. Құмар ойынын бақсы, балгерлер *бал ашуға* да пайдаланған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары, Атамұра
Бұл отрядқа жататын бунақденелілер турақанаттыларға ұқсастау болады. Дене тұрқы 1,5 сантиметрден астам, құрсағының ұшында хитинді екі ұзын өскін- қысқышы болатын азиялық құлық Қазақстанда Қаратау жоталарында жиі кездеседі. Бұлар да түн жәндіктері, алайда қаратаулық құлық жемін күндіз де аулайды.

Құлық ұйықтап жатқан адамның құлағына еніп, дабыл жарғағын дарады, есту мүшесін бүлдіріп, адам керең болады деген кауіп туындаған. Алайда құлықтар өсімдік гүлдері және бітеугүлдермен , өсімдік қалдықтарымен қоректенетін, тас астынжа жасырынып жататын жәндік болғандықтан, бұл қауіпті жоққа шығарады.

Құлықтардың ауыз мүшесі кеміруге бейімделген. Қанаттарының алдыңғы жұбы- жарғақ қанатын желпуіш тәріздендіріп қомданып алады.Бұлардың кейбір түрлері бау-бақшаға, баққа, тәлімбақта өсірілетін темекіге зиян келтіреді.

Дереккөздер
-----------

* Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 113 б. ISBN 5-625-03599-7
Жартасты қала
-------------

Жартастың өзіне қашалған, таң қаларлық көне қала Петра Араб түбегінде бүгінгі азиялық мемлекет Иорданияның аумағында орналасқан. Б.з.д. III ғ. - б.з.II ғ. Петра қаласы араб тайпаларының бір тобы набатейлер мемлекетінің астанасы болды. Набатейлер шығармашылығындп египет, грек, араб өнерлерін тоғысқан асқан суретшілер болды. Петра туралы алғашқы деректер б.з.д. VII ғ. жатады. Қала қайнаған сауда жолдары қиысқан таулы қыратқа орналасқан. Оның есімі бірнеше ғасырларға созылып, оның өркендеуіне нүкте б.з. 105 ж. рим шапқыншылығы нүкте қойды. Римдіктер кезінде Петра шағын өңірлік қала ғана болды. Ал оның мәңгілік бәсекелесі - Пальмира бай да әсем қалаға айналды. Сириялық Пальмираның даңқы ғасырларға созылды: мысалы, I Петр негізін қалаған Ресейдің жаңа астанасы, ғажайып қала Санкт-Петербургты өзге ұлт өкілдері үнемі Солтүстік Пальмира деп атайтын. Алайда, Петраға кезіндегі даңқын біздің дәуірімізде қайта қалпына келтіру бұйырыпты. Егер, Пальмираның салтаннатты үйлері, мұнаралары, аркалары мен ұстындары қирап қалса(әуелі римдіктер, содан соң уақыт тезі) Петраның жартасқа қашалған ғибадатханалары мен мазарлары біздің дәуірімізге дейін сақталып, солардың арқасында біз Петраны әлемнің жаңа кереметтерінің қатарына қосамыз.

Сипаттама
---------

Петрада жартасқа қашалған кесенелер, құрбандық шалатын орындар, қабірханалар мен тұрғын үйлер сақталып қалған. Ең әдемі кесене - биіктігі 20 метрге жететін қос қабаттан тұратын қасбеті бар әл-Хазнех кесенесі болып есептеледі. Бұларға қоса қалада 3 мың адамға дейін сиятын жартылай дөңгелек театр да бар. Бұл ескі араб нысанын жаулаушы римдіктер кеңейтіп салып бітірді. Тұтастай жартасқа шекілген әл-Дейр кесенесі тіпті әл-Хазнехтен 2 есе биік. Сол секілді, көптеген салтаннатты да, қарапайым қала тұрғындарына арналған өте ескі жартастық қабірханалар(набатей-лер қайтыс болғандарды жерге көмбей, мүрделерін тас молаларға қойған) көптеп сақталған. Птреа қашалған жартастар қызыл құмдауыттан тұрады. Бұл таңқаларлық тас күннің әр түрлі уақытында біресе қызғылт, біресе сарғыш, біресе қызыл, біресе қызғылт саары болып көрінеді
**Интерпретоскоп** (лат.interpretor - түсіндіремін, талқылаймын және грек skopeo - көремін, бақылаймын) - аэросуреттері топографиялық жағынан ажырату үшін қолданылатын аспап. 
Ол бір масштабты, форматы 30х30 см-ге дейінгі аэросуреттерді (немесе фотопланды), сондай-ақ кесілмеген аэрофильмдерді де шағылған немесе өткінші жарықтың көмегімен бақылайды. Интерпретоскоп арнаулы жабдық арқылы 2-ден 15 есеге дейін үлкейтеді. Бейненің үлкеюі, жарықтылығы және оптикалық бұрылысы бірден қос аэросуретке және әрбір аэросуретке бейімделіп реттеледі. Параллакстер 0, 02 мм-лік дәлдікпен өлшенеді. Прибордың бақылау жүйесінде объектердің пландағы кескіні мен биіктігін өлшейтін арнаулы жабдық (нүктелік марка мен шкала) бар. Интерпретоскоп негізгі жұмысынан басқа жер бетіндегі (фототеодолиттік) және зертханадағы стереофотографияларды қарауға , айқындалған контурлар мен нүктелерді оптикалық тәсілмен көшіруге де қолданылады. Интерпретоскоптың кейбір түрлерінде екі окуляр және картографиялық жұмыстарды жеңілдететін жабдықтар болады. Ол негізінен Йенадағы (ГДР) Карл Цейс халықтық кәсіпорында жасалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Сөздік Мұрағатталған 14 қыркүйектің 2014 жылы.
* Геоман