recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Хамит Әлімжан** (өзб. *Hamid Olimjon*) шынайы есімі – ***Хамит Әлімжанұлы Әзімов*** (өзб. *Hamid Olimjonovich Ozimov*) — өзбек ақыны, драматург, әдебиеттанушы, ХХ ғасырдағы өзбек поэтикалық классикасының өкілі.

Өмірбаян
--------

1909 жылы Жызақ қаласында дүниеге келген. Кішкентай кезінен анасы Кәмила мен атасы Молла Әзімнен ел аузындағы ертегілерді, дастандар мен жырларды көп естіген. Жазушы бола отырып, фольклорға жинаушы ретінде де, зерттеуші ретінде де бет бұрды.

Әлімжан 1918 жылы Жызақ қаласында ашылған толық емес орта мектепке түсіп, кейін Самарқандқа университетке оқуға түседі. Самарқандтағы Өзбекстан педагогикалық академиясында (1928-1931) оқыған.

1928 жылы Әлімжанның «Көктем» атты тұңғыш жыр жинағы жарық көрді. Арада көп жылдар өткен соң Мұса Ташмұхамедов, Хамит Әлімжан туралы мақаласында бұл есімнің символдық мәніне ерекше тоқталды.

Самарқандтағы оқуының аяқталып, Ташкентке көшуі Әлімжан үшін жаңа, маңызды өмірбаяндық және шығармашылық кезеңнің басталуы болды.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *"Хамит, – деп еске алады Ұйғын, – Ташкентке менен кейін келді. Уақыт тар болды: қағаз жоқ. Баспаханадан алған ұзын тар үзінділерге жаздық, бірақ жақсы жаздық; Сондықтан да болар, Хамид те, мен де тар, ұзын қағаз жолақтарын мәңгілікке сақтап қалдым."* | » |

Әлімжан газет-журналдарда журналист, редактор болып көп жұмыс істейді, бірақ әдеби жұмысын жалғастырады. 1930 жылдары Әлімжан бақшының орындауындағы «Айгүл мен Бақтияр», «Семұрғ» дастандарының әсерінен үлкен туындылар жасайды.

1939 жылы Хамит Әлімжан Өзбекстан Жазушылар одағының жауапты хатшысы болып, 1944 жылы жол апатынан қайтыс болғанға дейін осы қызметте болды.

Ол Ташкенттегі Александров алаңында жерленген, кешегі кеңестік кезеңде күлі Шығатай зиратына әйелінің жерленген жеріне ауыстырылған.

Жад
---

Хамит Әлімжанның құрметіне Ташкент метрополитенінің станциясы; Самарқанд облыстық Музыка және драма театры; Қаршы мемлекеттік педагогикалық институты аталды.

1990 жылы 19 мамырда Ташкентте мүсінші Я.Шапиро мен сәулетші С. Адыловтың еңбегі үшін ақын ескерткіші салтанатты түрде ашылды. 2017 жылдың желтоқсан айында ескерткіш Жазушылар аллеясына көшірілді.

2004 жылы Хамит Әлімжан қайтыс болғаннан кейін "*Буюк хизматлари учун*" орденімен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Хамит Әлімжанға ескерткіш / / Шығыс ақиқаты: газет. — 1990. - 20 мамыр (вып. 22281, № 115). — С. 1. Э.Тухватуллина.
2. ↑  Зульфия, Х.Әлімжан және Ғ.Гулям ескерткіштері Жазушылар аллеясына көшірілді. 2019 жылдың 10 қаңтарында алынды.  (орыс.).  Gazeta.uz (11.12.2017).
3. ↑  Өзбекстан Республикасы Президентінің Жарлығы. 2004 жылғы 23 тамыздағы

"Өзбекстанның ғылымы мен мәдениетінің дамуына зор үлес қосқан ғылым, әдебиет және өнер қайраткерлерін қайтыс болғаннан кейін марапаттау туралы"
Ақын, журналист, кәсіби баспагер, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, Қостанай меценаттар клубының «Қазына» сыйлығының лауреаты (2006).
Хамитбек Мұсабаевтың «Торғай топырағы» (1991), «Ақжол» (1992), «Ахаң – Жахаң ізімен» (1993), «Алаш – Орда арманы»(1995), «Таразы» (2003), «Наркескен» (2005), «Аманкелді ауданы: деректер мен дәйектер, өлеңдер мен әндер» (2008) кітаптары жарық көрді..

Ақын, журналист, кәсіби газетші, баспагер Хамитбек Қуандықұлы Мұсабаев 1953 жылы 7 қазанда туған. 1972 жылдан Аманкелді аудандық газеті редакциясында қызмет істейді. 1972 жылдан 1975 жылға дейін тілші, 1975-1977 жылдары бөлім меңгерушісі, 1977-1981 жылдары жауапты хатшы, 1981-1990 жылдары редактордың орынбасары болып жұмыс атқарған. 1990 жылдан бастап редактор және 2002 жылдан облыстық "Қостанай таңы" газетінің Аманкелді ауданы бойынша менішкті тілшісі. Бipнеше рет ауылдық және аудандык кеңестердің депутаты болды. 1990-1992 жылдар аралығында аудандық партия комитетінің бюро мүшесі болып сайланды. 1994-2000 жылдар арасында 6ipiнші шақырылған Торғай және Қостанай облыстары мәслихаттарының алғашқы депутаттарының 6ipi болып сайланды. 1983 жылы жас ақын-жазушылардың республикалық «Жігер» фестивалінің лауреаты атанды. Қазақстан Республикасы Жазушылар одағының мүшесі, Қазақстан Республикасы журналистер одағының мүшесі, Қостанай меценаттар клубы «Қазына» сыйлығының лауреаты (2006). «Торғай топырағы» (1991), «Ақжол»,(1992) «Ахаң - Жахаң ізімен» (1993), «Алаш-Орда арманы» (1995), «Таразы» (2003), «Наркескен» (2005), «Аманкелды ауданы: деректер мен дәйектер, өлеңдермен әндер» (2008) атты кітаптары шыққан.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақстанның атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2.
**Терешкова атындағы көше**.
Көшеге әлем тарихындағы тұңғыш әйел ғарышкер,КСРО ұшқыш-ғарышкері, Кеңес Одағының Батыры Валентина Владимировна Терешкованың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің
14.04.1966 №134 шешімі) берілген. Терешкова Валентина Владимировна (1937 жылы туған) Ярославль облысының Асленниково деревнясында дүниеге келген. Ол ғарышқа сапарын «Восток-6» (ма-
усым, 1963) кемесімен жасаған.
Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 600 метр.

Сонымен қатар В.Терешкова атындағы көше ШҚО Аягөз қаласында да орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Себастьян Жапризо**(фр. , 4 шілде 1931 жыл (1931.07.04), Марсель (Франция) – 4 наурыз 2003 жыл, Виши (Франция) – атақты француз жазушысы, киносценарийші және шым-шытырық сюжетті романдардың авторы .

Шын аты-жөні – Жан-Батист Росси, кейбір шығармалары осы атпен жарық көрген. Ол 17 жасынан бастап жаза бастайды. Оның тұңғыш романы «Les Mal Partis» деген атпен Франция мен АҚШ-та басылып шығады. Жазушының шығармаларын Джером Дэвид Сэлинджер аударады. Сонымен қатар жарнама саласында да жұмыс жасайды. 1962 жылы «Өлім жазасына кесілгендер купесі» атты тұңғыш детектив романы жарық көреді. Романның желісінде фильм түсіріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Теренсе Тау** (қыт. 陶哲軒, ағылш. *Terence Chi-Shen Tao*) (17 шілде 1975 жыл) осы ғасырдағы математикада жеткен жетістігі ең көп жас математик ретінде саналады. Жастайынан математикамен айналысқан осы бір талантты жастың математикадағы жетістіктеріне қайран қаласың. Тоғызыншы класта жүріп халқаралық математика олимпиадасының жеңімпазы болған жас математик орда бұзар отыз жасында көп математиктің қолы жете бермейтін Филдс математика сыйлығын алды. Қазір 35 жастағы математиктің алған асуы ақсақалды математиктердің де алдын орап кетті. 
Математикадағы зерттеу салалары: Гармоникалық талдау, Жай дифференциялдық теңдеулер, Комбинаторика, Аналитикалық сандар теориясы, Көрсету теориясы т.б.

Жүлделері
---------

Теренсе Тау 2010 жылғы математиктер мен экономистерге берілетін Неммерс сыйлығының иегері атанды.
Сыйақысы 175,000 Ақш долларын құрайтын сыйлық Таодың соңғы кездегі математикадағы жеткен жетістіктерінің, әсіресе сандар теориясындағы атақты Венгр математигі Паул Ердёштың жорамалының дербес жағдайдағы шешімін тапқаны үшін беріліп отыр. (Green–Tao theorem). Сыйлық иегерінің бұдан да басқа математиканың салаларында жеткен жетістіктері ұшан теңіз. 

1. Р.Салем сыйлығы ( Salem Prize 2000)
2. Бочерді атындағы сыйлығы (Bôcher Memorial Prize 2002)
3. Клай ізденушілерінің сыйлығы Clay Research Award (2003)
4. Австралия математика қоғамының сыйлығы ( Australian Mathematical Society Medal 2005)
5. Островский сыйлығы (Ostrowski Prize 2005)
6. Раманужан сыйлығы (SASTRA Ramanujan Prize 2006)
7. Филдс сыйлығы (Fields Medal 2006)
8. Австралия жыл адамы(Australian of the Year 2007)
9. Мак Артур сыйлығы (MacArthur Award 2007)
10. Ватерман сыйлығы (Alan T. Waterman Award 2008)
11. Файсал корольдық сыйлығы (King Faisal International Prize 2010)

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Vitae and Bibliography for Terence Tao (Oct 12, 2009). Тексерілді, 21 қаңтар 2010.
**Себеос** (арм. Սեբեոս) —  VII ғасырдағы армян тарихшысы, византиялық император Иракл І басқарған кезеңге арнап шығарған туынды «Истории императора Иракла» авторы, мазмұндама 661 жылға дейін әкелінген. 645 жылғы Двин дуалының қатысушысы.

«Иракл патшаның тарихы»
-----------------------

1879 жылғы «Истории императора Иракла» туындысының баспа беті
Себеостың тарихы Сасанидтардың Арменияны жаулап алғанына дейінгі кезеңнінң барлығын сипаттайды.

Өзінің соңғы шығармаларында Себеостың әңгімелеуі бойынша арабтықтар тарихи аренаға шығып, Иран Халифатын, Месоптамияны, Палестинаны, Сирияны, Арменияны өз биліктеріне алғанын айтады. 

«Истории императора Иракла» туындысында иран-византия соғысы сипатталып, арабтардың жорықтары, Арменияның ішкі жағдайы т.б айтылған. Осы шығарманың ішінде сонымен қатар 2 бөлігіде сақталып қалған, ол жерде Арменияның тарихы мен бірінші және  бесінші жүзжылдығы сипатталған.

Әдебиет
-------

* Г. В. Абгаряна, «История Себеоса и проблема Анонима», Ереван, 1963, на арм. яз.
* Я. А. Манандян, «Начальная история Армении Мар-Абаса», — «Палестинский сборник». 1956, вып. 2 (64-65).

Сілтемелер
----------

* Себеос.  Восточная литература. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 тамыз 2011. Тексерілді, 10 мамыр 2011.
* Себеос, «История императора Иракла», писателя VII века. Перевод с древнеармянского К. Патканьяна, СПб, 1862.

1. ↑  *Sebeos* — статья из Encyclopædia Iranica.
WMAP негізіндегі ғарыштың микротолқынды фон нұрлануын көрсететін сурет
**Ғарыш микротолқынды фоны** （"ҒМФ", ағылш. *cosmic microwave background*, CMB) — ғаламдағы жойқын жарылыстан қалған нұрлану {радияция) болып, ол әлемдегі ең ежелгі жарықтарды, жойқын жарылыстың алғашқы сәтінде пайда болған нұр-сәулелерді көрсетеді. Оны көбінесе галактикалар мен жұлдыздарара бос кеңістікте шашылған сәулелер арқылы айқындайды.

1964 жылы АҚШ радиоастрономия ғалымдары Арно Пензиас және Роберт Вильсон кездейсоқ Ғарыш микротолқынды фонын ашты және осы еңбектері үшін олар 1978 жылы Нобель сыйлығына ие болды.

Ғарыш микротолқынды фоны ғарыштағы ең ежелгі жарық сәулесі болып, олар ғарыш пайда болып, 380,000 мың жыл өткен кезде ғарышқа шашылған екен. Ол темпратураның алғашқы өзгерісін, алғашқы тығыздықтың өзгешелігін, кейін пайда болған құрылымдардың әсерін көрсетеді, қазіргі жұлдыздар мен галактикалардың алғашқы тамыры есептеледі.
*Басқа мағыналар үшін Махаббат туралы аңыз (фильм, 1975) деген бетті қараңыз.*

**«Махаббат туралы аңыз әлде Қозы Көрпеш-Баян Сұлу»** — толық метражды көркем фильм. 1954 ж. Алматы көркем және хроника фильмдер студиясы шығарған.

Сюжеті
------

Фильмнің негізі байдың қызы мен кедей аңшының махаббаты туралы баяндайтын халық аңызынан алынған.

Жыр Сарыбай мен Қарабайдың аң аулап жүріп құда болып, Қозы мен Баянды күні бұрын атастыруынан басталады. Сол кезде аң аулап жүріп, ұлды болғанын естіген Сарыбай, баласын көре алмай қаза табады. Атастырылып қойған Қозы мен Баян, жүздерін көрмегенімен бір-біріне ғашық болады. Уақыт өте келе сараң Қарабай қызын жетім ұлға бергісі келмей, бір кезде отарын жұттан құтқарған, жергілікті палуан Қодарға ұзатпақшы болады. Қос ғашықтың арасына тосқауыл болған Қодар, айласын асырып, зұлымдықпен Қозының басын алады. Қайғыдан қабырғасы қайысқан Баян, өш алу үшін қулыққа көшеді. Ол Қодарға өзіне құдықтан су алып берсе, күйеуге шығатынын айтады. Алданған Қодар Баянның шашынан ұстап, құдықтың түбіне түсе бергенде, айлакер қыз бұрымын кесіп тастайды: Қодар түпсіз тұңғиыққа құлап қаза табады. Сөйтіп Қозының кегі қайтарылады. Батыр қыз ғашығының күмбезіне келіп, өзіне қанжар салып қол жұмсайды.

Рөлдерде
--------

* Баян Сұлу — Шолпан Жандарбекова
* Қодар — Нұрмұқан Жантөрин
* Қарабай — Серке Қожамқұлов
* Мақпал — Сәбира Майқанова
* Күнекей — Рахия Қойшыбаева
* Жантық — Камал Қармысов
* Жарқын — Қалыбек Қуанышбаев
* Ұсақ — Асвад Хасанов

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Махаббат туралы аңыз Мұрағатталған 7 шілденің 2018 жылы.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуШәкен Айманов фильмдері |
| --- |
|  |
| 

Дала қызы (1954) | Махаббат туралы аңыз (1954) | Біз осында тұрамыз (1956) | Біздің сүйікті дәрігер (1957) | Бір ауданда (1960) | Ән шақыруда (1961) | Жол түйісі (1962) | Алдар көсе (1964) | Атамекен (1966) | Тақиялы періште (1968) | Атаманның ақыры (1970)
 |

 |
**Үлкен Остин** — Оңтүстігінде Үлкен Сан-Антониомен шекаралас, АҚШ-тың оңтүстік батысындағы төңіректе, орталық Техаста, АҚШ-та орналасқан метрополитендік статистикалық ареал. 

Бағалауына сәйкес АҚШ халық санағы Бюросының 2013 жылға агломерация тұрады сәл кем 1,9 миллион адам, бұл АҚШ метрополиялары арасында 35-ші көрсеткіш. Таралу қаласы және орталығы Остин, Техастағы төртінші және АҚШ-тағы халық саны бойынша он бірінші болып табылады. Агломерацияның басқа ірі қалалары Rock, Сидар-Саябақ[en], Джорджтаун және Сан-Маркос болып табылады .

Таралу аймағының шекаралары
---------------------------

### Әкімшілік бөлінуі

2013 жылғы жағдай бойынша, Кеңсе басқару және АҚШ бюджеті метрополияны бес округ — Бастроп, Колдуэлл, Хэйс, қала басшысы мен Уильямсоннан тұрады деп бекітеді. 

Техас астаналық өңірінің анықтау жөніндегі кеңесінің үкіметінің анықтауы бойынша (ағылш. *Capital Area Council of Governments*), Остин аймағына Бланко, Бернет, Ма, Ллано және Фейеттте кіреді. 

### Ірі елді мекендері

#### 25 000 адамнан тұратын

Остиннан басқа, қалаларымен таралу аймағының саны 25 000-нан астам адам тұратын ймақтың ірі қалалары ретінде Rock, Сидар-Парк, Сан-Маркос, Джорджтаун, Пфлюгервилл, Kyle және Лиэндені қарастыруға болады

#### 5000-нан 25 000 адам тұратын қала

Остин 1873 жылғы суреті

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Annual Estimates of the Resident Population: April 1, 2010 to шілде 1, 2013 - United States -- Metropolitan Statistical Area. *2013 Population Estimates*.  Population Division. Тексерілді, 25 тамыз 2014.
2. ↑  Annual Estimates of the Resident Population: April 1, 2010 to шілде 1, 2013 - United States -- Metropolitan Statistical Area. *2013 Population Estimates*.
**Махамбет** — 2008 жылғы тарихи драма. Фильмнің бас продюсері – Мәдина Сүлейменова, Махамбет рөлін сомдаған – Берік Айтжанов, Исатайды бейнеленген – Қазақстанның еңбек сіңсірген әртісі Ерік Жолжақсынов, Баймағамбет Айшуақов рөлінде – Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі Болат Мәзімбайұлы Әбділманов, Түрген батырдың рөлінде ойнаған – Арман Әселов.

Сюжет
-----

**«Махамбет»** фильмі нақты тарихи кезеңге негізделген сондай аз санатқа келіп қосылып жатқан тың дүние. Солтүстік Каспий жағалауындағы Бөкей хандығының шатырына қарай шамның жарығын түсіруге талпынған шығарма. Бөкей ханның ұлы Жәңгір-Керей хан 1824 жылдың жазында хан тағына отырады. Бұл биліктегілер мен қарапайым қара халық арасындағы шиеленіс түтінінің бықси түсіп, қолқаны әділетсіздік пен алауыздықтың "қолаңсасы" қарыған қым-қиғаш кезеңнің басталар шағы болатын. Осы таққа отырғызу рәсімінен өрбитін фильм одан әрмен қарай озбырлық пен отаршылықты, әлеуметтік ортадағы әділетсіздік пен тұлғалар қайшылықтарын, олардың бітіспес бұралаң жолдарын суреттеумен жалғасады. Көркем туынды саяси, әлеуметтік мәселелер шекпенінде қалып қоймайды, Махамбет батырдың Айғаным сұлумен арадағы ғашықтық сезімдері шынайы шығады. Ата-салт, ежелгі дәстүр нақыштары нанымды бояумен бейнеленеді.

Дереккөздер
-----------
**Азот түк зауыты** – Ақтау қаласында орналасқан кәсіпорын. Қазақстандағы аммиакты және аммиак селитрасын өндіретін жалғыз өндіруші зауыт.

Тарихы
------

Азот түк зауыты 1969 жылы пайдалануға берілген.

Зауыт құрамы
------------

73 ғимараттан тұратын алаңының аумағы 1,15 миллион. м2. Зауыт аммиакты, көмірқышқыл газын, жеңіл азот қышқылын, аммиакты селитра өнімдерін шығарады. Құрамына аммиак, азот қышқылы және күрделі минералды тыңайтқыштар өндірістері, сонымен қатар қосымша цехтар мен қызметтер (энергия цехы, бақылап-өлшейтін құралдар және автоматика цехы, жабдықтарды орталықтандырып жөндеу цехы, көлік жөндеу, су дайындайтын цехтар) кіреді. 

Аммиак цехы 1978 жылы іске қосылды. 4,5, мың т сұйық аммиакты сақтауға арналған ыдыс бар. Цех жылына 200,0 мың т аммиак өндіре алады. 

Жеңіл азот қышқылы өндірісі нитрозды газды каталитикалық тотықтандыру әдісі арқылы жеңіл (47,5%) азот қышқылын шығарады. Оның жылдық өнімі 220,0 мың т-ға жетеді. 

Күрделі минералды тыңайтқыштар өндірісі негізінен түйіршікті минералды тыңайтқыштарды – аммиакты селитра, нитроальмофос, нитрофос, аммофос, диаммонийфосфат өндіреді.

Энергетикалық цех алынған өнімдерді химиялық тазартылған сумен, айналмалы сумен, тазартылған газ конденсатымен, тұздалмаған дистиллятпен қамтамасыз етеді. 

Орталық зауыт зертханасы негізгі көрсеткіштердің сақталуына бақылау жүргізсе, бақылау-өлшеу құралдары мен автоматикалық цехы бақылау-өлшеу құралдары мен аппараттарын монтаждау, дайындау және жөндеумен айналысады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, 4том
Марқакөл көлі
**Азутау** – Марқакөл көлінің оңтүстігін бойлай орналасқан Оңтүстік Алтайдағы жота. Ұзындығы 44 км, ені 22 км, ең биік жері 2384 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төменгі және орта девонның қышқыл шөгінділерінен, жоғарғы девонның габродиориті мен пермь граниттерінен түзілген.

Жер бедері
----------

Азутау күмбез тәрізді, төбесінен су айрығы айқын байқалатын жота. Тік құлама болып келген солтүстік беткейі Марқакөл көліне тіреліп жатыр.

Климаты
-------

Климаты континентті, қысы қатаң да қарлы (қаңтар айының орташа температурасы — 26о С), жазы қоңыржай ылғалды (шілде айының орташа температурасы 16о С). Жылдық жауын-шашын мөлшері 600-700 мм.

Өсімдігі
--------

Жота Марқакөл қорығының құрамына енеді. Солтүстік беткейінің шалғынды дала белдеуінде (1450 — 1600 м) әр түрлі астық тұқымдасты шалғындар, оңтүстік беткейінде далалық бетегелі-шалғынды шөптер өседі. Таулы-тайгалы белдеуде (1450 — 1900 м) балқарағайлы тоғайлар басым. Белдеудің солтүстік беткейінің жоғарғы бөлігін самырсынды және теректі тоғай қамтып жатыр. Өзен аңғарларында шыршалы тоғайлар кездеседі. Субальпілі белдеу (1900 — 2000 м) биік шалғынды шөптермен және альпілік шалғындармен көмкерілген. Азутауда дәрілік өсімдіктер (алтын тамыр, марал тамыры) көп өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Құрылыс кереметтері
===================

Құрылымы мен жалпы композициясы арқылы адамды баурап алатын кейбір ғимараттар мен құрылыстар данышпан инженерлердің қиялынан туған. Құрылыстың осындай таңғажайып конструкциясының бірі - АҚШ-тың Нью-Йорк қаласындағы **Азаттық мүсіні**.Мүсін азаттықтың белгісі ретінде ұлттық ескерткішке айналған.

Дубайдағы **Бурдж әл-Араб** салтанатты қонақ үйі тербелмелі желкен түрінде жасалған.

Англияның Лондон қаласындағы **Лондон** көпірі1750 жылы Весминстер көпірі ашылғанға дейін Темза өзенінен өтетін жалғыз көпір болатын.

Париждегі **Эйфель** мұнарасы темірден соғылған. Ол Париждегі Сейн өзенінің маңындағы Марс алаңында жасалған.

Сиднейдегі **Харбор - Бридж** көпірі - орталық аудан мен Солтүстік жағалауды жалғастыратын, автомобиль, теміржол және жаяу жүргінші өтетін Сидней айлағының негізгі өткелі. Бұл көпір 1967 жылға дейін қаланың ең биік құрылысы болатын.

Білгенге маржан
===============

Инженер деген кім?
------------------

*Инженер* - құрылыстың нақты бір аумағына тартылған, құрылыс саласына маманданған адам. Инженерлер өз жұмысына шығармашылықты, технологияны және ғылыми мағлұматтарды ұштастыра отырып кіріседі.

Қызықты деректер
================

Эйфель мұнарасы - Париждегі ең биік ғимарат.

Бурдж әл-Араб нарықта «әлемдегі жеті жұлдызды алғашқы қонақүй» ретінде ұсынылған.

«Гиннестің Әлемдік рекордтарына» сәйкес, Сиднейдегі Харбор - Бридж әлемдегі ең кең және ең үлкен болат қақпасы бар көпір болып табылады.

Есіңе сақта
===========

Азаттық мүсінін француз мүсіншісі *Бартольди* Францияда құрастырып, жасаған.

Дерек көздер
============

Балаларға арналған танымдық энциклопедия. Халықтар мәдениеті.
Алма бағы
**Бақ өсіру** - ауыл шаруашылығы өндірісінің жеміс-жидек өсіретін саласы.

Жеміс-жидек өсірудің өзіндік агротехникасы, әр дақылдың өз ерекшелігі( құрылысында, өну, жетілу, көбеюінде) бар. Бақ өсірудегі мақсат - халықты жыл бойы жеміс-жидекпен қамтамасыз ету. Қазақстанда бақ, жүзімдік және субтропиктік дақылдар өсіруді зерттейтін ғылыми институттар, тәжірибе станциялары жұмыс істейді. Бақта өсірілетін дақылардың құрамы жақсарды, жер көлемі кеңейтілді. Тың және тыңайған жерді игерген республикамыздың шығысы мен солтүстігіндегі аудандары да бақ өсіретін болды. Қазақстан ғалымдары республиканың табиғи-экономикалық аймақтарына қарай қандай жеміс-жидек сорттарын өсіруге болатынын жоспарлайды. 

Еліміздің бақтарында 15 мыңнан астам жеміс-жидек сорттары бар, шның 400-і алма. Әр бақтың ерекшелігіне қарай жеміс ағашышың сорттары таңдап алынады. әсіресе жемісінің сапасы, ұзақ сақтауға төзімділігі ескеріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
**Тире**

Тире бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылады: Әркім – әуелінде өз ауылының баласы(М. Ә.). Тадж-Махал – тұманды көкті жарып шыққан шұғылалы тамшы, Тадж-Махал – жер-ананың жанарындағы мөлдір тамшы, ол – мынау даладағы және жолдың бойына өскен үлбіреген ақ бәйшешек (Ә. Әл.). Пысықтау – оқу анасы (К. У.).
 Біріңғай мүшелерден кейін келген жалпылауыш сөздің алдынан тире қойылады: Нағашылық, құрбылық, татулық – бәрі бір жерден шыққан соң, үшеуі жандай дос-ты (С. М.).
Төл сөзден кейін тире қойылады: «Сапар газетке мақтап жазылыпты», – десіп сүйсінушілер де табылып жатты (М. И.).
Жалпылауыш сөздер бірыңғай мүшелердің екі жағынан келгенде, бірыңғай мүшелердің екі жағынан да тире қойылады: Фатехпурдан Аграға дейінгі жол бойында ұзыннан-ұзақ созылған сауда қалалары екенін; оларда не тілесең, бәрі – алтын; күміс; піл сүйегі; қашмырлықтардың күні бүгінге дейін қалай тоқитындарын жан адамға ашпай, құпия сақтап келе жатқан таңғажайып үлбіреген жібектері – бәрі, бәрі табылатынын жазған... (Ә. Әл.).
Диалог тиреден бастап жазылады:
– Нем кетіпті, барып қайтам.
– Құр барып қайтпа, алып қайт!
– Берсе, алам ғой (М. И.).

Дерексөздер
-----------

1. ↑   Дереккөз: Қазақ тілі. Жоғарғы оқу орнына түсушілерге арналған оқулық. Алматы «Білім» 1994–224 бет (Ш. Бектұров, М. Серғалиев)
**Құрылымдық ұңғыма** - геологиялық іздеу мақсаттарын геофизикалық әдістермен шешу мәселесі қиындықтар туғызғанда, бұл әдістер өте тиімсіз болған жағдайда, немесе экономикалық тұрғыдан қажетсіз болған жағдайда мұнай мен газға деген мүмкіндіктері бар жергілікті құрылымдармен және тұтқыштармен сипатталатын алқаптар өңірін анықтау және іздеу-барлау бұрғыларын дайындау мақсатында жасақталатын бұрғылау ұңғымасы. Құрылымдар мен тұтқыштарды тиянақты карталау мақсатында жүргізілген зерттеулер барысында құрылымдық ұңғымалар белгілі бір танымал горизонттарға (әдетте, 2000 м шамасындағы тереңдіктер) шейін бұрғыланады. Күрделі геологиялық жағдайлармен сипатталатын аймақтарда құрылымдық ұңғымалар әдетте геофизикалық әдістермен кешенді түрде жасақталады. Бұл жағдайда бұрғылау жұмыстары аймақтың құрылыс ерекшеліктері жайлы қосымша деректер алуға көмектеседі, яғни бұзылыстарды саралауға, геологиялық қимадағы үзілістерді тап басуға, тау жынысы қабаттарының геологиялық көнелігін анықтауға, олардың физикалық параметрлері жайлы деректер алуға, жоғарғы тіректі горизонттарды нақтылауға, өзге де құрылымдық-параметрлік ерекшеліктерді танып-білуге мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
Азофоска- диаммоний фосфатпен ( NH4)2HPO4 калий нитратын KNO3 араластырып даярлайды, ішінде азот, фосфор және калий бар тыңайтқыш. Жарылғыш, улы қасиеті жоқ, бірақ өртену көрсеткіші жоғары.

Дереккөздер

1. ↑

Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

Жалпы химия: Қазақ ССР Халыққа білім беру министрлігі педагогикалық және химия пәні оқытылатын институт студенттеріне арналған оқулық. Өңделіп толықтырылған үшінші басылым. Алматы Ана тілі 1992
**Көпшоқы** – Табақкеңтатыр аңғарының оңтүстігіндегі шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, Ақжайдақ темір жол стансасының солтүстік-шығысында 16 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 513 м. Батыстан шығысқа қарай 2,5 км созылып жатыр, енді жері 1 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Беткейі көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады.

Өсімдігі
--------

Сұр қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, т.б. өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**«Қарағанды эмблемасы»**, 1983 ж. Қазақстан Суретшілер одағының Қарағанды облыстық ұйымы Қарағандының негізі қаланғанына 50 жыл толуына арналған белгілер сериясын жасау жөнінде конкурс жариялады. График-суретші Н. Растопчиннің еңбегі неғұрлым сәтті деп танылды. Қаланың эмблемасы белгілердің мүшелтойға арналган кешенін қарағандылықтар мақұлдады, ол 1984 ж. шағын басылыммен дайындалды. Эмблеманың негізгі бейнелілік элементі көтергіш шахта құрылғысының (қопердің) тісті доңғалақпен композицияланған бейнесі. Бұл Қарағандының пайда болып, тарихи даму негізі жәле экономикалық базасының символы болып табынады. Белгі тік төрт бүрыштың ішіне салынған геральд қалқан пішінде орындалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
1) психологияның пәні, сана элементтері және олардың арасындағы арнайы жаттыққан интроспекция арқылы табылатын құрылымдық қатынастар деп санаған бағыт. XX ғ. басында пайда болды. Америкалық психолог Э.Титченер (1867-1927) негізін салды. Сана құрылымында элементтердің үш санаты: түйсіну, бейне және сезім сараланды. Бірақ қабылдаудың заттық сипаты мойындалмады. Құрылымдық психологияны гештальтпсихология, функциялық психология, бихевиоризм мектептері сынады;

2) Ж.Пиаженің когнитивті даму теориясы; Э.Титченер теориясынан өзгешелігі – мұнда Ж.Пиаже зияттың негізінде жатқан ой түсініктерінің құрылымдарын қарастырады;

3) Клод Леви-Стростың антропологиялық-социологиялық ықпалы. Мұнда әлеуметтік ұйымдасу мен әлеуметтік құрылымдар қарастырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қ.Жарықбаев, О.Саңғылбаев "Психология энциклопедиялық сөздік", Алматы, 2011
Мектепке дейінгі оқыту және тәрбие жұмысы.

Қарағанды қаласында 1927 жылы алғашқы балалар
бақшасы ашылды, онда 49 бала болды. 1932 жылы 9
балалар бақшасы жұмыс істеді: қалада 6 балабақша, 
ауылды жерде 3 балабақша ашылды. 1940 жылы
Қарағанды облысында 4,5 мың баланы қамтыған
56 балабақша және 58 бөбекжай жұмыс істеді. 1950
жылы 6,8 мың баланы қамтыған 88 және 77, 1960 жылы
24,3 мыңбаланы камтыған 201 және 164 бөбекжай
мен балабақша жұмыс істеді. 1970 жылы 683, 1980 жылы
761 бөбекжай және балабақша жұмыс істеді.
1986 жылы халыққа білім беру министрлігінін 562,
көмір өнеркәсібі мен қара металлургияның — 113,
ауыр индустрия кәсіпорындары кұрылысының -53 
және ауыл шаруашылығының мектепке дейінгі
127 мекемесі жұмыс істеді. 1990 жылы 90,4 мың бала
катысқан 573 балабақша жұмыс істеді. Бұл кезеңде 
облыстағы балабақшаларда мектепке дейінгі
тәрбиемен қамтылған балалардың саны 60%-ға
жуық болды.

80-жылдардың ортасынан бастап Қарағанды
облысында «Балабақша-мектеп» кешендері, ал
90-жылдардың басында мемлекеттік, мемлекеттік
емес және қоғамдык ұйымдар мен жеке тұлғалардың 
бастамасымен мектепке дейінгі ұйымның
балама үлгілері: мектепке дейінгі гимназия, мектепке 
дейінгі орталықтар, авторлық балабақшалар 
ашыла басталы.Балабақшалар оқыту мен
тәрбиелеудің балама бағдарламалары бойынша
жұмыс істеп, түрлі білім беру кызметін, оның
ішінде, ақылы кызмет көрсетуді ұсынады (№18
«Звездочка», «Дворец детства», «Лесок» балабақша-мектеп 
кешені және т. б.).

1995 жылы Қарағанды облысында 451, ал 1998 жылы 150
мектепке дейінгі ұйым жұмыс істеді. 2000 жылы 126
мектепке дейінгі ұйым, оның ішінде, 5 мекеме
мемлекеттік тілде балалардың мектепке дейінгі
дайындығын жүзеге асырды, 2004 жылы олардың саны
133 болса, 2005 жылы 141-ге жетті.

1999 жылы «Білім туралы» Заңның күшіне енуіне байланысты 
жаңа мектепке дейінгі тәрбие институты
Мектеп алды ұйымдастырылады. Мектеп алды
даярлық мектепке дейінгі ұйымдардың ересек
және дайындық топтары базасында, сонымен
қатар 5-6 жастағы балаларға арналған бір жылдық 
мектеп алды сыныптарда жалпы білім беретін
мектептің базасында жүзеге асады. 2000 жылы балалардың 
22%-ы мектепке дейінгі ұйымдармен және
мектеп алды сыныптармен қамтылды (№77
ЖБКМБ, №101 «Аян» нагы мектеп-лицейі, «Альтер» 
еркін даму мектебі т.б.).

Қарағанды облысы бойынша мектепке дейінгі
ұйымдарда жоғары және орта арнаулы білімі бар
педагогикалық кадрлардың сапалық кұрамының
көрсеткіші: 1970 жылы 6,6%, 26,3%; 1997 жылы - 22,5 %,
73%; 1999 жылы - 49,8%, 61,2%; 2000 жылы - 32,6%,
66,6%; 2005 жылы - 25%, 65%. қоғамдағы инновациялық 
үдерістерге сәйкес мектепке дейінгі оқыту
және тәрбиелеу жүйесі сапалы дамуын жалғас-
тыруда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Білім беру түрі жоғарғы
Заңды мекенжайы 100009, Қарағанды қ. Академическая көш. 9
Қала Караганда
Жекеменшік түрі мен ұйымдастыру-құқықтық нысаны Жекеменшік, мемлекеттік емес білім беру мекемесі
Құрылған, қалыптасқан жылы: 1966 ж.
Ректордың тегі, аты, әкесінің аты (Т.А.Ә) (тел.: жұмыс, ұялы, үй) Аймағамбетов Ерқара Балқараұлы тел. жұм.: 8 (7212)44-16-22
E-mail 
Факульттер саны 5
Мамандықтардың саны 0
Мамандықтардың саны (мамандықтар тобының ішінде). Бакалавриат: 

```
   * Гуманитарлық ғылымдар: 1
   * Құқық : 2
   * Әлеуметтік ғылымдар, экономика және бизнес: 7
   * Техникалық ғылымдар мен технологиялар: 4
   * Қызметтер: 4
```

Барлығы: 18

Мамандықтардың саны (мамандықтар тобының ішінде). Магистратура: 

```
   * Құқық: 2
   * Әлеуметтік ғылымдар, экономика және бизнес: 6
   * Техникалық ғылымдар мен технологиялар: 4
   * Қызметтер: 2
```

Барлығы: 14

Мамандықтардың саны (мамандықтар тобының ішінде). Докторантура: 3
Мамандықтардың саны (мамандықтар тобының ішінде). Резидентура: 
Мамандықтардың саны (мамандықтар тобының ішінде). Аспирантура: 
Оқушылар контингенті 0
Оқушылар контингенті(мамандықтар тобының ішінде). Бакалавриат: 

```
   * Күндізгі: 1973
   * Күндізгі-дистанционно: 9288
   * Дистанционно: 6033
   * Мемлекеттік тапсырыс бойынша: 35
   * Келісімшарт бойынша: 17259
   * Ректор гранттары бойынша: 2
   * Әлеуметтік серіктестер жӘне Әкімдердің гранттары бойынша: 16
```

Барлығы: 17294

Оқушылар контингенті(мамандықтар тобының ішінде). Магистратура: 

```
   * По госзаказу: 41
   * По договору: 47
```

Барлығы: 88

Оқушылар контингенті(мамандықтар тобының ішінде). Докторантура: 
Оқушылар контингенті(мамандықтар тобының ішінде). Резидентура: 
Оқушылар контингенті(мамандықтар тобының ішінде). Аспирантура: 
ПОҚ 

```
   * Барлығы: 412
   * штаттық: 343
   * Магистрлер: 60
   * Докторов PhD: 2
   * Ғылым кандидаттары:: 218
   * Ғылым докторлары: 41
```

Барлығы: 1076

Материалдық-техникалық базасы: 
Ғимараттардың саны 1
Ғимараттардың жалпы ауданы (шаршы метр) 45400
Оқу-зертханалық ғимараттар жалпы аудан (шаршы метр) 35200
Жатақханалар саны 3
Жатақханалар жалпы аудан (шаршы метр) 10200
Жатын орындар (шаршы метр) 770
Бар болған жағдайда құрылымдық бөлімшелер атауы (колледж, біліктілікті көтеру институты және т.б.): 

```
   * Колледж экономики, бизнеса и права : 1
```

Всего: 1
**Құрылыс банкісі**— күрделі қаржы беретін бүкіл одақтық банк. 1922 ж. сауда-өнеркәсіп банкісі ретін-де үйымдастырылды. Соның құрамында 1926 ж. ұзақ мерзімге кредит беретін арнаулы бөлім қүрылды. Елді индустрияландырудың кең көлемде құлаш жаюы ұзақ мерзімге кредит беретін арнаулы банкіні үйымдастыруды күн тәртібіне қойды. Осылардың не-гізінде 1928 ж. өнеркөсіп пен электр шаруашылығына ұзақ мерзімді кредит беру банкісі үйымідастырылды. Банк арнаулы бюджет қаржыларының есебінен өнеркәсіпке ұзақ мерзімді кредит беруді іске асырды. 1932 ж. ол өнеркәсіптегі, транспорттагы , байла-ныстағы күрделі құрылысты қаржыландыру банкісі болып ңайта құрылды. 1959 ж. банкіге қүрылыстың тұрғын үй, мәдени-тұрмыстық, коммуналдық және басқа да түрлерін қаржы- , ландыру жүктеліп, ол құрылыс банкісі деп аталды. Ол мемл. бюджет пен , кәсіпорындардан күрделі құрылысқа : бөлінетін ақшалай қаржыларды, оның ішінде кәсіпорын пайдасының бөлігін және амортизациялық жарналарды жинақтау, бюджет пен кәсіпорын қаржыларының есебінен қайтарылмай ңаржыландыруды іске асыру, күрделі қаржыға ұзақ мерзімді кредит беру, құрылыс үйымдарына ңысқа мерзімді кредит беру, күрделі құрылысқа бағытталатын қаржыларды үнемді және тиімді пайдалануға бақылау жасау міндетін атқарады. Құрылыс банкісі халық ш-ның негізгі өндірістік қорларын үлгаймалы ұдайы өндіруді іске асыруда, күрделі қаржыга жұмсалатын ақша қаржы-ларын тиімді пайдалануды қамтамасыз етуде маңызды орын алады. Жоспарлау мен экономик. көтермелеудің жаңа жүйесі бүл банкінің ісқызмет сипатына өзгеріс енгізді. Егер бұрын банк көбіне күрделі қаржы үшін бюд-жеттік финансылау аппараты ретінде ңызмет етсе, енді ол негізінен ұзаң мерзімді кредит беруді іске асырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Жылқы
**Тракенен жылқысы** - мініс жылқысының тұқымы. 18 ғасырда Тракенен жылқы з-дында (қазіргі Калининград обл.) шығарылған. Бұл тұқымды шығаруда ағылшынның таза тұқымды мініс жылқысы, араб жылқысы, басқа да мініс жылқысының тұқымдары, олардың жергілікті литван жылқысымен араласқан будандары пайдаланылған.Бұл-тұрқы ұзын,сүйегі мықты,бұлшық еттері жақсы жетілген,спорттық жылқы. КСРО жылқы заводтарындағы айғырының орташа өлшемі:шоқтығына дейінгі биікт.166,қиғаш өлшегендегі дене тұрқы 168,7,кеуде орамы 196,2 жіліншік орамы 21,7. Айғырының орташа салм.595кг, биесі 560кг. Т. ж. КСРО-да, ГДР,ГФР,ПХР және басқа да Еуропа елдерінде өсіріледі, сондай-ақ Азия елдері мен Лат. Америкасында оны жергілікті мініс жылқысының тұқымын жақсарту үшін пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Қарағандысай деген бетті қараңыз.*
**Қарағандысай**– Ойыл өзенінің аңғарындағы өзек. Ақтөбе облысының Темір ауданы Шұбарқұдық кентінің оңтүстігінде 10 км жерде орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 28 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 – 3 км шамасында. Сайдың екі беткейі көктемгі еріген қар және бұлақтардың жылғаларымен тілімденген. Қарағандысайдың бойында Қарағанды, Бесқарағансай қыстаулары бар. Солтүстігінде Қаратөбе, батысында Құмбауыроба, оңтүстігінде Төрткіл, оңтүстік-шығысында Қарағанды төбелері орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9
**«Қарағанды теміржолшысы»**, танк колоннасы, Ұлы Отан соғысы жылдары облыс темір жол транспорты қызметкерлерінің жиналған қаржысы есебінен жасақталды. 1943 жылдың 11 каңтарында Бурабай стансасының депо жұмысшылары *«Қарағанды теміржолшысы»* танк колоннасы үшін қаржы жинауды ұйымдастыру жөнінде Қарағанды темір жолның барлық темір жолдарына үндеу тасщды. Танк колоннасын жасау қорына машинистер Брунковский, Жигапов, Гальченко т.б. 5 мың сомнан астам ақша еткізілді. 1943 жылдың17 кавдарында 8 мыңнан аса адам катысқан жалпыхалықтық жексенбілік өтті. Оған қатысушылар 484 вагон көмір таеп, 441 вагонның көмірін түсірді, 51 мың м2 жол аумағын тазартты, т. б. жұмыстар атқарды. Жексенбіліктен «Қарағанды теміржолшысы» қорына 2 млн сомнан астам қаржы түсгі, оның 460 мың сомы Қарағанды темір жол торабынан жиналды. Танк колоннасын жасау қорына теміржолшылардың еңбек табысынан 40 млн сомнан асіам ақша берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Қарақ** – Қызылқұм құмының Солтүстік бөлігіндегі төбе. Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Жаңақала ауылының Солтүстік-батысында 8 км жерде орналасқан. Қуаңдария өзенінің аңғарында. Абсолюттік Биіктігі 144 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км шамасында. Беткейлері бірнеше ұсақ жонды қырқалардан тұрады. Солтүстігінде Төлеген, Балшықбұлақ артезиан бұлақтары, оңтүстігінде өзімен аттас қыстау орналасқан. Құмды, құмайтты сұр топырақ жамылғысында боз жусан, еркек шөп, баялыш, бұйырғын, қара сексеуіл, сарсазан, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымына пайдаланылады.

Сілтемелер
----------

1. ↑   Қазақ Энциклопедиясы
Солтүстік Америка құрлығын жүздеген өзендер мен өзен салалары бөліп жатыр. Солтүстік Америкада ішкі су жолдары өте жақсы дамыған. 
Бұл құрлықтың басты өзендері: Арканзас, Бразос, Черчил, Колорадо, Колумбия, Фразер, Маккензи, Миссисипи, Миссури, Огайо, Қызыл өзен, Әулие Джон, Рио Гранд, Әулие Лоренс және Юкон өзендері.
Миссисипи - Солтүстік Американың, әсіресе оның АҚШ - та орналасқан бөлігінің басты өзені. Оның ұзындығы 3765 шақырым. Миссисипи - АҚШ - тағы су көлігінің маңызды күре жолы. Миссисипиді оның негізгі екі саласы - Миссури мен Огойомен қосқанда, әлемдегі үшінші үлкен өзен жүйесіне айналады. 
Канаданың ең ұзын өзені Маккензи - Солтүстік Америкадағы екінші ұзын өзен. 
Миссури Жартасты таулардағы оңтүстік Монтанадан бастау алып, алдымен солтүстікке қарай ағады да, сосын оңтүстік - шығысқа қарай бұрылып, Миссисипи өзеніне қосылады. Ол - Солтүстік Америкадағы екінші ұзын өзен. 

Миссури - АҚШ - тың ең ұзын өзені. Ол Солтүстік Америка құрлығының алтыдан бір бөлігін суландырады. Миссури мен Миссисипи қосылғанда, әлемдегі төртінші ұзын өзен жүйесіне айналады.

Қызықты деректер
----------------

Солтүстік Аризонадағы Үлкен шатқал Колорадо өзенінде орналасқан. 
АҚШ - тағы Висконсин өзені 12600 сала мен жылғаға тармақталып, 71858 шақырымға жуық жерден иреңделіп өтеді. 
Географиялық атаулар ақпараттық жүйесінің дерегі бойынша, Мононгахела өзенінің 26 тарихи атауы бар екен.
Маккензи - бір орында қалқып тұратын қайықтар өзені. Түбі жалпақ, биік тұмсықты мұндай қайықтар әлемнің ағысы қатты өзендерінде балық аулау үшін қолданылады.

Дереккөз
--------

"Географиялық аймақтар" танымдық энциклопедия, "Аруна" баспасы.
**Қарағанды экономика университеті**, (Академиялық к. 9), 1966 ж. Қарағанды кооператив институты болып құрылды. 1991 ж. ҚазТұтОдағ. бұйрығымен Қазақтұтыну кооперациясы институты аталды. 1997 ж. Қарағанды экономикалық университеті деп аталады. Университетте 5 факультет, 17 кафедра, 14 бөлімше және 5 филиал бар. Ғылыми потенциалы - 22 профессор, 168 ғылым кандидаты. Университет оқу жүйесіндегі жана технологиялық стандартқа сай кредиттік жүйеге көшірілген. Сырттай оқу бөлімінде оқу кашықтыктан оқыту арқылы жүзеге асырылады. Қарағанды экономика университеті ТМД елдерінің тұтыну кооперация жүйелерімен және т. б. Сент-Джон университетімен (Нью-Йорк қ. АҚШ) халықаралық байланыста. Қарағанды экономика университеті 1966 жылдан бері 9300-ден астам маман даярлады. Ректорлары П. Ф. Котляров (1966-1978), Т. Ә. Әбдіразаков (1978-87), В. Яганцев (1987-88), В. Ли (1977-1988), 1977 жылдан Е.Б. Аймағамбетов.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Шехнай** — Солтүстік Үндістанға белгілі үрмелі аспап.

Гобой, гобоя отбасына тиесілі. Түтік ұзындығы 30-50см. Оның денесінің бойымен саусақтар үшін саңылаулары бар, конустық пішінді және екі таяқшалы (ілмегімен). Аспап ағаштан жасалған, төменгі бөлігінде металл трубасы бар. Тесіктерінің саны алтыдан тоғызға дейін барады, шамамен екі октавты құрайтын, шехнай өте қиын аспап.

Шехнайдың үні керемет, ол құрметтеу және қасиеттеу сезімін тудырады. Ол діни және үйлену рәсімдерінде қолданады. Үндістердің ойынша шехнайдың үні адамның даусын есіне салады, сондықтан оны ұлттық музыканы орындайтын жеке партия оркестрлары сүйемелдеп орындайды. Шехнайды орындауда үздіксіз тыныс қолданылады. 

Шехнайды ойнайтын көрнекті шеберлерінің бірі —Бисмиллах Хан (1916—2006), виртуоз, Бхарат Ратна марапатын алған. Дэйв Мейсон,осы аспапта The Rolling Stones группасындағы, Beggars Banquet альбомындағы, Street Fighting Man өленінде ойнаған.

Дереккөздер
-----------

* Shehnai — статья из Britannica.com.
* Энциклопедия музыкальных инструментов — ШАХНАЙ
* *Ranade Ashok Damodar* Music contexts: a concise dictionary of Hindustani Music —  Bibliophile South Asia, 2006. — ISBN 8185002630.
**Солтүстік-Шотланд таулы қыраты** немесе **Шотландық биік таулар**, тағы **Хайленд** (ағыл. *Highlands of Scotland*, шотл. *Gàidhealtachd*) — Шотландияның солтүстік-батыс таулы аймағы, бұл автономды облыстың шамамен 2\3 бөлігін алып жатыр; шотландық виски шығаратын негізгі бес аймақтың бірі. Таулы қыратта Хайленд, Аргайл мен Бьют жəне т.б. əкімшілік облыстар бар, орталығы болып Инвенресс қаласы саналады.

Қырат ойпаттарға бөлінген үстірттер мен жоталардан (Грампиандық таулар, Солтүстік-батыс қыраты және т.б.) тұрады, олардың ішіндегі ең ірісі - Глен-Мор. Шотландық биік таулар оңтүстікке қарай орташа шотландық ойпатқа ауысады. Аймақта Ұлыбританиядағы ең биік тау - Бен-Невис (1344 м), Лох-Несс көлі, Лох-Лохи және Лох-Ломонд орналасқан.

Шотландияның оңтүстігі, таулы емес таулы аймағы деп аталатын Лоуленд атауына қарама-қарсы, шотландық кельттік (гэльтік) тіл басым болған Хайленд (таулы ел немесе солтүстік Шотландияның таулы аймақтары) атауы қолданылады.

Гленфиннан ауылындағы белгісіз таулыққа ескерткіш
Шотландтық таулықтар мен жазықта тұратын шотландықтардың өмір салты әртүрлі. Таулықтар, негізінен, егіншілікпен айналысатын жазық тұрғындарынан қарағанда мал шаруашылығымен айналысты; бұл ретте, әдетте, таулықтар жазық тұрғындарға қарағанда кедей болды. Сонымен қатар таулықтарда өздерінің кландық құрылым ұзақ уақытқа сақталып қалды; кландар орталық үкіметке әрдайым адалдық танытпады, бұл көбінесе үкіметтің жиі-жиі репрессия жасауға итермеледі, мысалы, 1692 жылғы Гленкодағы қырғын. XVIII-XIX ғасырларда дуалмен қоршауды сылтауратып Шотландия таулықтарды жаппай депортациялау болды, одан кейін көптеген таулықтар Ұлыбританиядан көшіп кетті.

Сілтеме
-------

* The Internet Guide to Scotland (ағыл.)
* Таулы Шотландияның көлдері
**«Қарағанды шахтері»**, танк колоннасы, Ұлы Отан соғысы жылдарында Қарағанды көмір бассейні шахтерлерінің қаражаты есебінен құрылған. Қаражат жинау 1942 ж. 23 қарашасынан басталды. Ол №12,18,30, Калинин атындағы шахталардың және Қарағанды қ. Киров ауданының отбасы әйелдерінің бастамалары бойынша 1942 жылдын 25 қарашасынан 25 желтоқсанына дейін көмір өндіру мен жөнелтуден айлықөткізілді. Танк колоннасы қорына жиналған көмір есебін М. И. Калинин атындағы шахтаның бастығы Р. Ыбыраевтың семьясы ашты. 5 сағаттық жұмыс уақытында 28 т көмір өндірілді. 1943 жылдың көктеміне дейін *«Қарағанды шахтері»* қорына 2 млн сомнан артық қаржы жиналды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Қарақ, қарақ ойнау**. Мұндай сөзді және сөз тіркесін
не түсіндірме сөздікте, не орфографиялық сөздікте кездестіре алмадық. Алайда, өмірде ел аузынан талай естіген сөздер. «Ол жұртты қарақ ойнаумен ұтады».
Бізге бұл тұлғалас әрі мағыналас сөз түркі тілдерінен кездесе қоймады. Соған қарағанда қазақтарға жүйесі басқа тілден ауысып келгендігі байқалады. Парсы тілінде «хәрәнғ» тұлғасындағы сөз «алдау, адастыру»
іспеттес мағыналарда қолданылады (Пер.-рус. сл. 1983,
I, 547). Егер «қарақ ойнау» тіркесін түсініктірек болсын
десек, «алдап ойнау» деп айтуға да болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Солтүстік Ақтау жотасы** – Маңғыстау тауларының солтүсік бөлігіндегі жота.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Маңғыстау жəне Түпқараған аудандарының жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 322 м (Күш тауы). Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 100 км-ге созылған, енді жері 13-15 км. Көлденең тізбектеле жатқан жоталардан, ойпаңдардан тұрады. Жотада мегаантиклиналының қанаттарына сəйкес келетін куэсталар кездеседі. Жота басқа тауларға қарағанда қатты тілімденген жəне биіктеу. Терең жыралармен, тік жарқабақтармен ерекшеленген. Терең жыралардың бойында Басшорым, Сарынияз, Ақтам, Бөлісу, Қақпақты құдықтары мен бұлақтары бар.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Аласа таулы қырқаларды юра мен бордың құмды-сазды жыныстары жапқан ойысты жерлер қоршап жатыр. Геологиялық құрылымы пермь мен триастың қатпарланған құмтас, тақтатас, əктас жəне конгломерат жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Тау жоталарында тасбұйырғын, жусан басым өседі. Жыл бойы мал жайылымы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Джордж Вестингауз** (ағылш. *George Westinghouse*; 1846 ж. 6-қазан — 1914 ж. 12-наурыз) — американдық кəсіпкер, инженер жəне өнеркəсіп иесі, «Вестингауз Электрик» компаниясының негізін салушы.

Өмірбаяны
---------

Нью-Йорк штатының Централ-Бридж елді мекенінде 1846 жылдың 6-қазанында дүниеге келген. Фон Вестингаузен орыс ақсүйектер əулетінің ұрпағы; оның əкесі көлік цехының иегері, талантты өнертапқыш жəне кəсіпкер болды. Ол ауылшаруашылық құралдарына алты патент алды.

Джордж Вестингауздың ең маңызды өнертабыстары қатарына темір жолдың қозғалыс бөлігінің тежеуіш жүйесін жасаудағы жұмыстарын жатқызуға болады.

Вестингауз бу қысымы нəтижесінде жұмыс істейтін тежеуіш, алғашқы темір жолға арналған ауа тежеуішін жасаған (1869 жылы патент алды). 1872 жылы Вестингауз тежеуішті автоматты түрде басқаруды енгізді, осыдан кейін тежеуіштерді шығаратын компанияның негізін қалады, оны жүргінші, тауар тасушы темір жолдың қозғалыс бөлігіне енгізуді бастады. ХХ ғасырдың екінші жартысында Вестингауздың тежеуіші автомобильдерде де қолданыла бастады. Негізінен, қазіргі замандағы үлкен автобустар мен жүк көліктеріндегі пневматикалық тежеуіштер жүйесі Вестингауз тежеуішінің дамытылған түрі болып табылады.

Джордж Вестингауз темір жолдағы жаңа дабылдама жүйелері жəне қозғалыстың басталуы мен тоқтау кезіндегі вагондардың соқтығысуының алдын алуға бағытталған қақтығыстарды демпфирлау тəсілін ойлап тапқан.

Сонымен қатар, Вестингауз табиғи газды алыс аймақтарға құбыр арқылы қауіпсіз түрде жеткізудің тəсілін ойлап тауып, электрлік трансформаторды жақсартты. 1893 жылы Вестингауздың электр желісі Чикагодағы Бүкілəлемдік көрмені жарықтандырды. 1894 жылы Вестингауз компаниясы Никола Тесланың 10 электр генераторын жаңадан ашылған Ниагара сарқырамасының су электр станциясына орнатты. Осы кезеңде Джордж Вестингауз айнымалы ток саласында сербтік өнертапқышпен бірге қызмет етті жəне оны əрдайым қолдап жүрді. Соның арқасында өзінің айнымалы ток жайлы ең басты патенттерін алып, Эдисон компаниясымен патенттік соғысқа кіріседі. Бұл соғыс тек екі компанияның қосылып, «General Electric» компаниясының пайда болуымен аяқталды.

Вестингауздың басқа да ірі өнертабыстарының қатарына трамвайдың тартушы электр қозғалтқышы; метро вагондарының электрлік тежеуіші, электрлік локомотив, автомобиль амортизаторы жатады. Жалпы, өнертапқыш 400-ден астам патент тіркеген.

1910 жылы Вестингауз «Инженер-механиктердің Америкалық қоғамының» президенті атанды.

1911 жылы Вестингауз Эдисон сыйлығын алды.

Вестингауз 1914 жылдың 12-мамырында Нью-Йоркте дүниеден өтті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Железнодорожный транспорт: Энциклопедия / Гл. ред. Н. С. Конарев. М.: Большая Российская энциклопедия, 1995, 559 стр. ил.
2. ↑  Марк Сейфер. Никола Тесла. Повелитель вселенной. Эксмо, Яуза, 2007 г. ISBN 978-5-699-23746-3
**Шеффилд университеті** (ағылш. *University of Sheffield*) — Ұлыбританияның Шеффилд қаласындағы университет. 1905 жылы негізі қаланған. «Расселл» британдық ұйымына кіреді.

Цзяо Тун Шанхай университетінің академиялық рейтингіне сәйкес, әлемнің 100 университеті қатарына және Ұлыбританияның 10 университетінің қатарына кіреді. «Таймс» газетасының нұсқасы бойынша 2011 жылдың үздік университеті.

Шеффилд университетінің бес түлегі физиология немесе медицина және химия саласы бойынша Нобель сыйлығының лауреаты атанды:

* Физиология немесе медицина
	+ 1945 — Хоуард Уолтер Флори (бірлесе отырып)
	+ 1953 — Ханс Адольф Кребс (бірлесе отырып)
* Химия
	+ 1967 — Джордж Портер (бірлесе отырып)
	+ 1993 — Ричард Джон Робертс (бірлесе отырып)
	+ 1996 — Харольд Крото (бірлесе отырып)

Сілтемелер
----------

* Университет сайты  (ағылш.)