recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**I Николай** (орыс. *Николай I*; 6 шілде 1796 жыл — 2 наурыз 1855 жыл) — 11-ші Бүкілреселік император.

Өмірбаяны
---------

I Николай 1796 жылы Царское Селода дүниеге келді. Әкесі I Павел және ағасы I Александр I Николайға дейін бүкілресейлік императорлар болған, яғни оның ізашарлары болды.

### Билеген жылдары

Ағасы I Александрдың кенеттен қайтыс болуына байланысты таққа отырып, билігін декабристер көтерілісін басып-жаншудан және оның басшыларын жазалаудан бастады. I Николай билік еткен кезде Ресейдегі шексіз монархия өзінің шарықтау шегіне жетті. Бюрократтық аппарат пен оның орталықтануы күшейе түсті. Құпия саяси полиция басқармасы — "Үшінші бөлім" құрылды. 1835 жылы "Ресей империясы заңдарының жинағы" атты кодекс құрастырылды. Халық ағарту саласында дворяндарға артықшылық жағдайын жасаған, сословиелік бөлінуді қатаң қағидамен жүзеге асыратын заңдар қабылданды. Әдебиетке мемлекеттік бақылау күшейтілді. Ресейдің озық ойлы қайраткерлері қуғын-сүргінге ұшырады. I Николай төңкерісшіл ұйымдарды талқандап, ұлт-азаттық қозғалыстарды (Шәміл бастаған тау халықтарының көтерілісі, 1830–1831 жылдары поляк көтерілістері, Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс пен басқа көтерілістерді) қатал басты. Өзге ұлттарды орыстандыру мен шоқындыру күшейтілді. Сыртқы саясаттағы басты бағыт — Шығыс мәселесі болып, ол Қырым соғысының басталуына әкеп соқты. I Николай Еуропадағы төңкерістік қозғалысқа қарсы күресті. 1848 жылы Франциямен мәмілегерлік қарым-қатынасты үзіп, Мажарстанда болған 1848–1849 жылдардағы төңкерісті қатал түрде басты. Қазақстан мен Орта Азиядан жаңа жерлер басып алу саясатын жүргізді.

### Ажалы

Қырым соғысындағы жеңіліс I Николайдың саяси жүйесінің күйреуіне және оның өліміне әкеп соқты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х

Сілтемелер
----------

* Ресей империясы
* Ресей императорларының тізімі

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  Ресей императорлары және патшайымдары |
| --- |
|  |
| Ресей империясының елтаңбасы | 

Пётр I Алексеевич | Екатерина I Алексеевна | Петр II Алексеевич | Анна Иоанновна | Иван VI Антонович | Елизавета Петровна | Пётр III Фёдорович | Екатерина II Алексеевна | Павел I Петрович | Александр I Павлович | Николай I Павлович | Александр II Николаевич | Александр III Александрович | Николай II Александрович
 |

 |
**I Маруан ибн әл-Хакам** (623—685) (араб.:  مروان بن الحكم ‎) — Умәйя әулетінің төртінші халифі. Умәйядтар әулетінің маруанидтер тармағының негізін салушы. Әділетті төрт халифалардың бірі Осман ибн Аффанның немере інісі.

Өмірбаяны
---------

Маруан ибн әл-Хакам Османның сүйіктісі болатын. 

I Йазидтің өлімінен соң халық оның Шамдағы баласы Мұғауияға, Мекке мен Хиджаз Абд Аллаһ ибн Зубайрге биат етеді. Алайда Мұғауия 684 жылдың маусым айында халифалықтан бас тартқандықтан, Умәйя әулеті басшысыз қалды. Тіпті Сириялықтардың өзі Абдуллаһ ибн әз-Зубайрға биат ете бастайды. Билік қолдарынан кете бастағандығын ұққан умәйядтар Йазидтің келесі бір баласы Халид кәмелетке толмағандықтан шұғыл түрде өз араларынан Маруан ибн Хакамды халифа ретінде сайлайды. Маруан халифа болысымен Абдуллаһ бин Заубайрдың Сириядағы жақтасы Даххақ бин Қайспен шайқасып, оны жеңіп шығады. 
Өзінің бәсекелесі Абд Аллаһ ибн Зубайрдің қалбасшыларын өлтіргеннен кейін ол Сирия, Мысыр және Месопотамия елдерінде таңыла бастады.

### Ажалы

Брокгауз бен Ефрон энциклопедиялық сөздігіне сәйкес Маруан таққа I Йазидтің ұлы Халид кәмелетке толғанға дейін уақытша отырған делінеді, алайда Маруан өзінің мұрагері ретінде Абд әл-Мәлікті тағайындаған кезде, Халидтің анасы оны қылқындырып өлтіреді.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3  Мерван // Брокгауз бен Ефрон энциклопедиялық сөздігі: 86 томдық (82 т. және 4 қос.) —  СПб. 1890—1907.


|  |
| --- |
| I Маруан **Умәйя әулеті****Туған күні:** 28 наурыз 623  **Қайтыс болған күні:** 7 мамыр 685 |
| Ізашары:**II Мұғауия** | **Ислам халифатының халифіУмәйядтар халифаты**маусым 664 — 12 сәуір 685 | Ізбасары:**Абд әл-Мәлік ибн Маруан** |


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуУмәйя әулетінің халифтері |
| --- |
|  |
| Шежіре · Медиа |
|  |
| Дамаск халифтері(661—750) | 
I Мұғауия · I Йазид · II Мұғауия · I Маруан · Әбд әл-Мәлік ибн Маруан · I Уәлид · Сүлеймен ибн Әбд әл-Мәлік · II Омар · II Йазид · Хишам ибн Әбд әл-Мәлік · II Уәлид · III Йазид · Ибраһим ибн әл-Уәлид · II Маруан |
|  |
| Кордоба халифтері(929—1031) | 
III Әбдіррахман · II Хакам · II Хишам · II Мұхаммед · Сүлеймен · II Хишам · Сүлеймен · IV Әбдіррахман · V Әбдіррахман · III Мұхаммед · III Хишам |

 |
**Ли Ки Кван** — Оңтүстік Кореялық әнші. BEAST тобының мүшесі. Тобында басты әншінің рөлін атқарады.

Жеке мансабы
------------

Ки Кван 4 жыл, JYP Entertainment компаниясында жаттығады. Кейін, ол, Cube Entertainment, лейблына ауысып, 2009 жылдың 2 сәуірінде, AJ (Ace Junior) дебюттайды. 2 сәуірде, оның, «First Episode A New Hero» атты алғашқы мини - альбомы шығады. AJ 2 ән шығарған: «Dancing Shoes» және «Nunmureul Dakko». «Dancing Shoes» әнінің бейнеклипіне 4Minute тобының әншісі, Хёна түседі. Ал «Wipe the Tears» әнінің жазылуына, Чун Хён мен Ду Джун қатсқан. Екеуі де, бейнеклипке түсіп, AJ – мен әртүрлі музыкалық бағадарламаларда өнер көрсеткен. «Diary of AJ» атты MTV телеарнасында көрсетілген шоуға түкен. 2 эпизодтан тұратын, «Diary of AJ» телеарнаға, 2009 жылдың 9 мамырында шықты. Шоуда, AJ – дің дебютына дайындығы көрсетіледі. 2009 жылдың 17 маусымында кореялық Lady Gaga концертін ашқан.Бірақ, Ки Кван 2009 жылдың тамыз айында, жеке мансабын аяқтап, BEAST тобының әншісі атанды.

Актерлық мансабы
----------------

### Телесериялдары

* 2009 — Неудержимый пинок, сезон 2 / Ұсталмайтын тебіс, 2 маусым
* 2011 — Моя принцесса / Менің ханшайымым
* 2011 — Я тоже цветочек / Мен де гүлмін
* 2013 — Мой друг ещё жив / Менің досым әлі тірі
* 2013 — Двадцатилетние / Жиырмадағылар

### ТВ-бағдарламалары

* 2009 — Diary of AJ (MTV) / AJ күнделігі
* 2009 — MTV B2ST (MTV)
* 2010 — MTV Beast Almighty (MTV) / Ұлы Beast
* 2010 — Idol Maid (MBC) / Айдол қызметші
* 2010 — Hot Brothers (MBC) / Ыстық бауырлар
* 2010 — Win Win (KBS) / Жең жең
* 2010 — SHIN PD Variety Show (SBS)
* 2011 — Inkigayo (SBS)
* 2011 — Exciting Cube TV (MNET Japan) / Таңқаларлық Cube TV
* 2012 — Win Win (KBS2) / Жең жең

Марапаттары
-----------

2010 жылы MBC Entertainment Awards: Popularity Award

2011 жылы MBC Drama Awards: Rookie Award (My Princess).

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------
**Ли Хун-чжан** (1823 жыл 15 ақпан, Аньхой - 1901 жыл 7 қараша, Пекин) - Қытайдың *мемлекет қайраткері*, дипломат.

Өмірі
-----

Ауқатты феодал-помещиктің отбасында туған. *Тайпин (1850-1864) және Няньцзюнь көтерілістерін (1853-1868)* басуда үлкен рөл атқарды. *Халық қозғалысын* басуда Англия, Франция, АҚШ *әскери күштерінің* көмегіне сүйенді. 1896 жылы Ли Хун-чжан *жапон агрессиясына* қарсы *орыс-қытай әскери қорғаныс одағы* туралы және *Қытай-Шығыс темір жолын салуға* Ресейге концессия беру туралы Ресеймен жасырын шарт жасасты. 1901 жылы ол Қытайдағы *ихэтуан көтерілісін* басуға бағытталған *«қорытынды протоколға»* қол қойды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 7 том
**Ли Чхон Ён** (**Ли Чхонъён**; кор. 이청용; 2 шілде 1988, Сеул) - оңтүстік кореялық футболшы, «Болтон» клубының және Оңтүстік Кореяның құрама команда ойыншысы. 2011 жылдың кола жүлдегері (Азия Кубогы). Ли және оның «Сеул» клубындағы серіктес досы, Ки Сон Ён, ең үздік азиялық футболшылар болып саналады. 2009 жылы, британиялық Таймстың пікірі бойынша, 50 ең танымал футболшылыр қатарына кірді.

Карьерасы
---------

Ли футболмен 11 жасынан ғана айналыса бастағанына қарамастан, Сеул клубындағы өзімен жасар ойыншылардан озып түсті. 2003 жылы Чо Квон Рэ атты адам жас футбол клубын ашпақ болып, қазіргі кезде «Сеул» деген атпен танымал клубтың тренері болып отыр. Чо Квон Рэ Лидің ойнаған матчтарының бірін тамашалап, оның икемі бар екендігін бірден анғарады да, келісім шартқа отыру жөнінде ойлана бастайды. Сөйтіп, Ли мектебін тастап, «Сеул» клубың мүшесі атанды. Біраз уақыт өтіп, Ли қазіргі жақын досы әрі әріптесі Ки Сон Ёнмен танысады. Бірнеше жылдар өте бере, жас футболшылар Кореяда көптеген фанаттарға ие болып, даңқы арта түседі. Оларды «Екі еселенген аждаһа» (ағыл.Ssang Yong, Double Dragon,) деп атай бастайды. 2009 жылдың 29 маусымында Ли «Болтон» клубымен үш жылға келісім шартқа отырып, жаңа клубта да биік шыңдардан көрінеді. Сөйтіп, кореялық жас ойыншы Болтонның үздік ойыншысы атанып, команданың көтерілуіне өз үлесін қосады.

Дереккөздер
-----------
**Ли Чунь** – Қытайдың әншісі. Jun Jun деген лақап атпен танымал. 1988 жылы ҚХР, Хунань жерінде дүниеге келген. 2006 жылы «Super Girl» ұлттық жобасына қатысады. Жеңімпаз болмағанымен, үздік елуліктің қатарына кіреді. Кейін жапон продюссері Цункумен байланыс орнатып, Бейжіңдегі Morning Musume деген жапон қыздары идол-поп тобының мүшесі болады. 2007 жылы 15 наурызда Ли Чунь Цянь Ляньмен бірге Morning Musume тобына құрамына кірді деп жарияланады. 3 күн өткен соң оның жапон телеарнасындағы дебюті басталып та кетеді. Сол топтың мүшесі ретінде алғаш рет 2007 жылы 6 мамырда концертке шығады. 2007 жылы 25 шілдеде Ли Чунь қосылғаннан кейінгі топтың алғашқы «Onna ni Sachi Are» синглі жарық көреді. 2009 жылы Ли Чунь v-u-den тобының жаңа мүшесі болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ru:Ли Чунь (орыс.)
Бокстасып жатқан әйел боксшылар
**Әйелдер боксы** – Олимпиада ойындарында алғаш рет 1904 жылы демонстрациялық жекпе-жек ретінде өткізілген. Алайда XX ғасыр бойы көптеген елдерде тиым астында болған. Әйелдер боксының қайта жандануы швециялық Әуесқой Боксшылар Бірлестігінің 1988 жылы жарыс өткізуімен байланыстырылады. Ұқсас британдық ассоциацияның санкциалауымен әйелдер арасындағы бокс біріншілігі 1997 жылы өткізілген.

2009 жылдың 13 тамызында Халықаралық олимпиада комитеті әйелдер боксын 2012 Жазғы Олимпиада Ойындары бағдарламасына еңгізуге шешім қабылдайды.. Соның нәтижесінде, қазақстандық боксшы Марина Вольнова Лондонда өткен XXX жызғы олимпиада ойындарында қола медальге қол жеткізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Women’s boxing for 2012 and golf and rugby proposed for 2016*, Official Website of the Olympic Movement

Тағы қараңыз
------------

* Марина Ивановна Вольнова

Сілтемелер
----------

* International Women’s Boxing Federation Мұрағатталған 25 желтоқсанның 2010 жылы. (ағыл.)
**Карлес Пуйоль Сафоркада** (ис. *Carles Puyol Saforcada*, кат. Carles Puyol i Saforcada; 13 сәуір 11978, Побла-де-Сегур, Испания) — испаниялық футболшы, қорғаушы, әлем және Еуропа чемпионы.

Карьерасы
---------

17 жасынан бастап Барселона академиясында тәрбиеленген. Осы клубта ғана ойнап, 593 матчта 18 гол соқты. Луис Энрикеден капитандық жолақты алды. Каталондықтар құрамында ойнай отырып, 6 рет Испания Чемпионы атанды, 2 рет Ел Кубогын, 3 рет Чемпиондар Лигасын, 6 рет Испания Суперкубогын, 2 рет Еуропа Суперкубогын және де 2 рет Дүниежүзілік чемпионатын жеңіп алған. 

Құрамада Пуйоль 100 матч өткізіп, 3 рет қарсылас команданың қақпасына гол салған. Ол 2000 жылғы Әлем Чемпионатында үздік ойын корсетті. Сонан соң 3 Әлем Чемпионатына қатысқан. 2010 жылы Испания құрамасы Әлем Чемпионы атанады, ал 2008 бен 2012 жылы Еуропа Чемпионы атанады.

Характеристика
--------------

Пуйоль-қатты, ашулы, ызалы қорғаушы. Ол ортада және қапталдағы ойында өзін жаксы көрсете білген адам. Оның техникасы мен шыдамдылығы арқасында Сары Кағаздан құтылады. Баспен жаксы ойыны арқасында айыпсоққы көп жағдайда сәтті өтеді.

Фактілер
--------

* Побла-де-Сегур қаласында ойнап бастағанда қақпашы болған.
* Карлес Пуйольдың Кеке атты ешкісі болған. Ол осы ешкіні баптап, күткен.
* 2011 жылдың қазанында Малена Коста атты модельді тастап кетеді. 2012 жылдың басында колумбиялық Жизель Лакутуре атты модельмен кездесіп жүргені болды.
* Қантардың 24-інші жұлдызында Мануэла Пуйоль Лоренцо атты қызы дүниеге келді. 2014 жыл.

Құрамадағы ойыны
----------------

Пуйоль Испания құрамасында 2010 жылдан бері ойнаған. 2010 жылғы Әлем Чемпионатының жартылай финалдық матчта жалғыз голдың авторы атанды. Германияға қарсы матчта, бұрыштама добын қақпаға дәл бағыттай, Испанияны финалға шығарған.

Жетістіктері
------------

### Барселона

* Клубтар арасындағы Әлем Чемпионаты:(2) 2009, 2011
* Чемпиондар Лигасының чемпионы:(3) 2005/06; 2008/09; 2010/11
* Испанияның Чемпионы:(6) 2004/05; 2005/06; 2008/09; 2009/10; 2010/11; 2012/13
* Испанияның Суперкубок иегері:(2) 2009, 2011
* Испания Кубогының иегері:(2) 2008/09: 2011/12

### Испания құрамасы

* Еуропа Чемпионы: (2) 2008, 2012

* Әлем Чемпионаты: (1) 2010

Сыртқы сілтемелер
-----------------

*
**«Айналар 2»** (ағылш. *Mirrors 2*) — Виктор Гарсияның фильмі. Фильм бірден DVD ге шықты. Әлемдік премьера — 2010 жылы 5 қазанда болды. АҚШ тағы премьера: 19 қазанда болды. « Айналар» фильмінің сиквелі.

Сюжеті
------

Макс қалыңдығы қаза болған соң, әкесінің өтінішімен ірі дүкенде түнгі күзетші болып жұмыс істейді. Ол есінен ауысқан Генриді алмастырады. Макс айналардан қыздың мәйітімен, қызметкерлердің өлімін көреді. Макс айнадан не керектігін сұрағанда, оқ жоғалып кеткен Элеанорды нұсқайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Mirrors.  Metacritic. Тексерілді, 26 қараша 2017.

Сілтемелер
----------

* Айналар 2 (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
**Сазантөбенің Солтүстік Шығысындағы зираттар тізбегі** — көне корым. Шәуілдір-Аққұм тас жолының оң жағында 300—400 м жерде. 

2005 ж. "Көксарай барлау тобы" (жетек. Х.Айтқұл) зерттеген. Зираттар тізбегі шығыстан батысқа карай үлкен жал-жал болып созылып жатыр. Жалпы саны — 17. Аумағы да әркелкі, ең ірілерінің ауданы 24—30 м, биіктігі 0,8—1,1 м, орташа көлемді зираттар ауд. 15—17 м, биікт. 1,5 м, ал шағын зираттар ауд. 8—15 м, биікт. 0,6—1 м аралығында. Зират тізбегінің солт-гінен ескі канал өткен. Қазба жүмыстары жүргізілмеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
**«САЗАНҚҰРАҚ» ЖШС** — 1997 жылы 20 мамырда кұрылды. Бас кеңсесі Пекиндегі Синопек компаниясы серіктестіктің құрылтайшысы және серіктесі болып табылады. Исатай ауданында мұнай өндіруші тұңғыш шетелдік компания. Жылына 70 мың тонна мұнай мен 750 мың текше метрден астам газ өндіреді. Лицензиялық-келісімшарттық жағдайларға сәйкес, компания «Сазанқұрақ» кенішінде барлау және өндіру бойынша мұнай операцияларын жүзеге асырады, өндірілген мұнайды дайындауды, сақтауды, тасымалдауды, маркетинг және іске асырылуын қамтамасыз етеді. Мұнай өндірісі облыс орталығы Атырау қаласынан 150 шақырымдағы Исатай ауданында орналасқан «Сазанқұрақ» кенішінде жүзеге асырылады. «Сазанқұрақ» кенішінде сынақты пайдалану 1998 жылы, мұнайды өнеркәсіптік өндіруді 2000 жылы бастады, қазіргі уақытта кеніш өңдеудің төртінші сатысында. Өндіруші ұңғымалардың қоры - 73 бірлік. 

Бүгінгі таңда мұнайды жинақты өндіру 2588,9 мың тоннадан аса құрайды. Мұнайды шығарудың ағымдағы коэффициенті 37% құрайды. Кеніштің орташа сулануы 92%. «Сазанқұрақ» кенішінің жобалық МТТТК-н (мұнайды шығару коэффициенті) шамасы 2004 жылы 26, 2%-дан 2014 жылы 43,7% жетгі. Кеніштің сулануы 10 жыл ұзақтығында 87-92% деңгейінде тұр. Кеніште жыл сайын ГТШ геологиялық-техникалық іс-шаралар, сонымен бірге қойнауқаттың мұнай беруін көтеру, ұңғымаларды сазды қышқылды өңдеу, гидромеханикалық тесу перфорациясы, ұңғымаларды термогаз қышқылды өңдеу және т.б. сияқты жаңа технологиялар жүргізіледі. Геологиялық жоспарда кеніш ұзындығы 5 км-ге дейін және ені 100—500 метр созылған шөгіндіні білдіреді, кеніш тектоникалық жарықтармен бірнеше блоктарға бөлінген, бор және юраның өнімді беткейлері орнының тереңдігі 400-450 метр, мұнай жоғары тұтқырлы және ауыр ретінде сипатталады.

«Сазанқұрақ» ЖШС - бұрын тұрғын үй, қажетті инфрақұрылымы болмаған далада мұнай кенішін игеруді «нөлден» бастаған кәсіпорындардың бірі. «Сазанқұрақ» кенішін игеруге компания құрылтайшысымен бағытталған инвестициялардың үлкен көлемі қысқы мерзімде кәсіпшілікті абаттандыруға және өнеркәсіптік өндіруді бастауға мүмкіндік берді. Қысқа мерзімде кәсіпшілік абаттандырылды, топтық өлшем қондырғысы және мұнай коллекторы, мұнай дайындау тораптары, мұнай құю терминалы және мұнайды іске асыру үшін ұзындығы 4,4 км теміржол тармағы, қазандық паркі, қызметкерлер үшін вахталық қалашық салынды. Кенішті абаттандыру кезінде мұнайды өндіру, дайындау және тасымалдауда заманауи технологиялар ғана қолданылды.
«Парыз-2014» бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі бойынша конкурстың қоры- тындысымен «Сазанқұрақ» ЖШС «Еңбекті қорғау саласындағы үздік кәсіпорын» номинациясындағы «Орта және шағын кәсіпкерлік субъектісі» санатында алтын иегері атанды. «Парыз-2016» респ. конкурсының «Экологияға қосқан үлесі үшін» номинациясында күміс жүлдегері ретінде танылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  Исатай ауданы, Алматы "Сардар", 2018 ISBN 978-601-80678-6-0
**Жиделібайсын** — қазақ фольклорында ("Алпамыс батыр" жырында, Асан қайғы Сәбитұлы туралы аңыздарда, т.б.) жиі кездесетін берекелі, қасиетті, құтты мекен. 16 ғ-да Мұхаммед Шайбани бастаған Дешті Қыпшақтың көшпелі түркі рулары Орта Азия жерін басып алғанда, Жиделібайсын қазақ, қарақалпақ халықтарының құрамындағы қоңырат тайпасының үлесіне тиген. Жаңа қонысқа ауысқан қоңыраттардың саяси және әлеуметтік тұрмысында орын алған тарихи оқиғалар қазақтың "Алпамыс батыр" жырында эпикалық түрде суреттеледі. Тарихи жағдайларға байланысты қалың қазақтан қол үзіп кеткен қоңыраттардың мекені уақыт өте аңызға айналып, қазақ фольклорында халық қиялының символы болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

Қазақ ұлттық энциклопедиясы

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Сокхей Сахиб Синг** (15.121887 - 23.10.1971) — Үндістанның қоғам қайраткері, ғалым, медецина ғылымының докторы, профессор. Үндістанның, Ұлыбританияның, АҚШ-тың, Канаданың колледждері мен университеттерде білім алды.

Қызметі
-------

1925-1950 жж. Бомбейде Хавкин атындағы институтта істеді, 1932 жылдан оның директоры болды. 1950-1952 жылдары Халықаралық денсаулық сақтау ұйымы бас директорының көмекшісі. Үндістан Ғылым Академиясының мүшесі. 1953-1958 жылдары Үндістанның ғылыми қызметкерлері Ассоциациясының президенті, Бүкіл үндістандық бейбітшілік Кеңесінің вице-төрағасы және Бүкіл дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесінің мүшесі.

Марапаттары
-----------

Халықтар арасында бейбітшілікті нығайтқаны үшін Халықаралық Лениндік сыйлықтың лауреаты (1953).

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1977. 10 том
**Сазару.** Сөздіктегі түсіндіруде — мелшиіп қарап қалу, бедірею делінген. 

> 
> «Шалғай шепте шалқайып cap тап болып, сазарып үстірт жатыр» (М. Сатыбалдиев, Қоңыр қозы). 
>   
> 
> «Ағасында өң-түс жоқ, бір бозарып, бір сазарды» (Ө. Қанахин, Жас дәурен). 
> 
> 
> 

Екі мысалдың, бірінің сонынан екіншісін қатар берілу себебін сезген де боларсыздар. Мағына жағынан, мысалда келтірілген «сазарудың», түсіндірме сөздікте көрсеткендей, «мелшию мен бедірсюге» жанасымы шамалы. Сөйлем ішіндегі «сазар» сөзі арқылы да, оның төркініне жорамал жасау қиынға соқпайды.
«Сазарудың» алғашқы мағынасы «сарғаю, сарғылттану»
десек, қүрғақ ойдың жетегіне кеткендік бола да бермейді. Өйткені, кейбір түркі тілдсрі дерегі ойымыздың шындыққа жақындығын жақтайды.
Қырғыз тілінде «сазар»— сарғылттану, якуттарда «сасар»—сарғаю мағыналарында түсіндіріледі. Бүларды былай қойғанда, якутша біздегі «сары» мағынасындағы сөз—«сасархай» түлғасында беріледі. Екі тілдін: қайсысында да сөз түбірі бірінде —«саз», екіншісінде — «сас» екендігін іркілмей айта аламыз. Бүл жерде тағы да түркі тілдеріндегі дәстүрлі дыбыс сәйкестіктеріне
( р ~ с , р~з: көз~көр сияқты) жүгінуіміз керек. Осы
себептен де «саз», «сас» тұлғалары біздегі «сар(ы)» сөзімен теңбе-тең.

Сөйтіп, «сазар», етістігінін. алғашқы мағынасы «сарғай» деген болып шығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Сағындық Байсалов** (1.7.1928 жыл, Түркістан облысы Қазығұрт ауданы – 1997 жыл, Алматы қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1966), профессор (1971), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген заңгері (1972).

Өмірбаяны
---------

* Ташкент заң институтын (1949) бітірген.
* КСРО Ғылым Академиясының Мемлекеттік және құқық институтының аспирантурасын (1952) бітірген.
* Қазақстан Ғылым Академиясының Философия және құқық секторында аға ғылыми қызметкер
* Қоғамдық ғылым бөлімшесінің ғалым-хатшысы (1953–1970)
* 1971 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) профессор, кафедра меңгерушісі болып, ұзақ жылдар жұмыс істеді.

Еңбектері
---------

Қазақстанда жер-суды, табиғатты қорғауға байланысты қабылданған заң, қаулы-қарарларды іс жүзіне асыру мәселелерін ғылыми тұрғыдан зерттеген әрі республикада қолданылған азаматтық, жер-су кодекстерінің жобаларын жасауға қатысқан. Байсалов 70-тен астам ғылыми еңбектің («Право сельско-хозяйственного водопользования в Казахской ССР», 1956; «Водное право КазССР», 1966) авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  қазақ энциклопедиясы
**Сағымбай Мұқатайұлы Медеубаев** (1952 ж. т.), агроном, экономист. Целиноград ауыл шаруашылығы институтын (1975), ҚОКП ОК жанындағы қоғамдық ғынымдар академиясын бітірген (1990). Ақадыр ауданы «Ортау» кеңшарының агрономы болып істеді. 1977-1986 ж. Ақадыр аудандық комсомол комитетінің екінші хатшысы, Жезқазған облыстың, Акадыр аудандық партия комитегінде жауапты жұмыс атқарады. 1986 жылдан Жезқазған облысы Шет аудандық партия комитетінің 1-хатшысы, аудандық кеңес төрағасы және ауаткөм төрағасы. 1997 ж. Абай ауданы әкімінің 1-орынбасары. 1993-96 және 1998 жылдан Приозёрск қаласының әкімі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
*Басқа мағыналар үшін Сағыз (айрық) деген бетті қараңыз.*

**Сағыз** – Каспий алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе, Атырау облыстары жерімен ағады. Ұзындығы 511 км. Су жиналатын алабы 19,4 мың км2.

Бастауы
-------

Мұғалжар тауының батысынан (Байсары тауынан) басталып, Каспий теңізіне 60-70 км жетпей Тентексор тұсындағы Бер төбекшіктерінде (Атырау облысы Мақат ауданы) жерге сіңіп кетеді.

Этимологиясы
------------

Әдетте Сағыз топонимін "шайнайтын сағыз" деп түсіну жаңсақтық болар еді. Бұл гидротопонимнің көне, ескі замандардан екендігін оның екінші құрамындағы *ыз*, *уыз*, *оғыз* - "өзен" сөзі дәлелдеп тұр. Ал бірінші компонентегі *сағ* сөзі фин-угор тілінде *сөг* - "саз, батпақ, шалшық", финше *suo*, эстонша *soo* - батпақ, шалшық дегенді білдіреді. Егер бұл деректер нанымды деп санасақ Сағыз атауы "айналасы батпақ, балшық, саз жағасында бұталар қалың өскен өзен" деген мағынаға жуық.

Гидрологиясы
------------

Жоғарғы ағысында арнасы тік жарлы, тар, ортаңғы ағысында аңғары 5 -15 км-ге дейін кеңейеді. Төменгі ағысындағы аңғары енсіз. Ұзындықтары 10 км-ден аспайтын 100-ге жуық саласы бар. Ірілері: Дауылды, Ащысай, Ноғайты, Топырақшашты, Жарлы, Мұқыр, Бұрмасай. Жауын-шашын суымен толығады. Жауын-шашын көп жылдары Каспий теңізіне дейін жетеді. Наурыз — сәуір айларында тасиды. Суы көктемде тұщы, жазда кермек. Ауыз суға жарамды. Жылдық орташа су ағымы Сағыз темір жол стансасы тұсында 3,2 м³/с, орташа ең үлкен көрсеткіш - 4 5 м3/сек, орташа жылдық ағын 118 млн. м3, төменгі ағысында, Тентексор елді мекенінің тұсындағы құмға сіңіп жойылатын жерінде, ағынының көлемі 30-40 млн. м3-ге дейін азаяды. Каспий маңы өзен-көлдерінің көпшілігі сияқты, Сағыздың суы да минералданған: суы мол кезеңде оның минералдану дәрежесі 700-900 мг/л т, су деңгейінің төмендеуі кезеңдері аралығында 2000 мг/л-ге дейін жетеді.
Жылына Сағыз 300 мың т тұз алып өтеді. Тұздың осыншама көп мөлшерде болуы өзен түбінің, өзен түбі суының және төңірегіндегі топырақтың тұздануына әкеліп соқтырады. Жазда Сағыз өзенінің суы ауызсу ретінде пайдалануға да, мал суаруға да жарамсыз, ашқылтым. Тек қана кектемгі су тасу кезінде және жаздың алғашқы айларында суы әжептәуір тұщыланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жер-су атаулары (этимологиялық анықтамалық) «Өнер» баспасы, Алматы 2011 ISBN 978-601-209-161-8
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 - том
3. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Корольков құртқашашы** (лат. *Iris korolkowii*) – құртқашаштар тұқымдасының құртқашаш туысына жататын өсімдік, Құрғақ ірі қиыршық тасты жердерде, тек Батыс Тянь-Шаньның орта тау беткейлерінде өседі, алдыңғы түрден екі гүлді гүлсидамымен, гүлдерінің түсінің ашық қоңырлығымен ерекшеленеді. Жапырақтары торлы жүйелі, ортасы күңгірт. Мамыр-маусымда гүлдейді, маусым-шілдеде піседі. Тұқымын құмырсқалар таратады. әсемдік өсімдігі, Қазақстанның ботаника бақтарында өсіріледі. Жазы құрғақ және ыстық болатны аудандарды көгалдандыруға ұсынылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Иващенко А.А. "Қазақстанның өсімдіктер әлемі. Суретті энциклопедия". Алматыкiтап баспасы 2008
**Жылқыбай Нұрбеков** (1920-1948) - Жезқазған облысы, Шет ауданына қарасты «Нұра — Талды» кең-шарында туған.
Жастайынан әкесінен жетім қалған Жылқыбай шешесінің тәрбиесінде болады. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншы-тағай бұтағынан шыққан. 

Бастауыш, орта білім алып, 1938 — 1940 жылдары Қарағанды мемлекеттік оқытушылар институтының қазақ тілі және әдебиеті факультетінде оқиды. 1940— 1944 жылдары Шет ауданы мектептерінде ұстаздық еткен. 1945 жылы «Қарағанды» газетінде әдеби қызметкер, кейін бөлім меңгерушісі болып қызмет істейді.
1947 жылы қазан айында Алматы қаласында өткен Қазақстан жас ақын-жазушыларының бірінші республикалық кеңесіне қатысады.
Шығармалары кезінде республикалық, облыстық баспасөз беттерінде жиі жарияланып тұрды. Өлеңдері ***«Жастар даусы»*** жинағына (1949) енген.[1][2][3]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
3. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Көктөбе** – Қарқаралы тау жүйесінің оңтүстік-батыс сілеміндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында. Жатаған тау тізбектерінен тұрады. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, ені 5 км. Абсолюттік биіктігі 1254 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Соңғы тас көмір және пермь кезеңінің гранитоидтарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Толық жетілмеген қызғылт қоңыр және қиыршықтасты топырақ жамылғысы бұта мен шалғын аралас қарағайлы-қайыңды орманмен көмкерілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Қарағанды облысы
**Көкшағыр** (Көкшағыр жусан) -жусан туысының бір түрі. Биіктігі 30-70, кейде 80 см шала бұта. Өсімдік түгелдей тықыр, жасыл не сұрғылт жасыл, тамыры жуан, сүректенген. Жеміс бермейтін бұтақтарының жапырағы сопақша келген, ұзындығы 4-8, ені 2-6 см, қара жасыл. Шілде- тамызда гүлдейді. Ресейдің Еуропалық бөлігінің шығысында, Батыс Сібірде, Қазақстанда Тобыл-Есіл, Ертіс, Ембі, Каспий, Арал маңында, Көкшетауда, Мұғалжарда, Сарыарқаның шығысында, батысында, Қарқаралыда, Бетпақдала, Балқаш-Алакөл аймағында, Алтай, Тарбағатайда, Қызылорда облысында дала, шөлді, құмды жерлердегі өзен аңғарларында, тың жерлерде тастақты беткейлі төбелерде өседі. Көкшағырды жаз бойы қой мен түйе жақсы жейді, сиыр мен жылқы онша жемейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж.15-бет
**Эрнст Вайс** (Үлгі:Lang-dutch, 28 тамыз 1882 жыл, Брно – 15 маусым 1940 жыл, Париж) – еврей тегінен шыққан неміс тілді австриялық жазушы және дәрігер. [1]

1913 жылы Франц Кафкамен танысады. Бұл таныстық оның әдебиетке деген қызығушылығын арттыра түседі. Сол жылы *«Die Galeere»* («Галера») атты тұңғыш романын жазады. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысқа аттанады. 1916 жылы «Күрес» («DerKampf») атты екінші романы жарық көреді. 1918 жылы ерлігі үшін алтын Крестпен марапатталады. 1919 жылы Прага қаласында «Таня» («Tanja») атты драмасының премьерасы қойылады. 1920 жылы дәрігерлік жұмысын тастап, Берлинге келіп әдеби шығармашылықпен айналысады. Осында «Нахар» («Nahar», 1921), «Сынақ» («Die Feuerprobe», 1923), «Орламюндтік Боэтиус» («Boetiusvon Orlamünde», 1928) және «Георг Летам. Дәрігер және қылмыскер» («GeorgLetham. ArztundMörder», 1931) атты романдары жарық көреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Эрнст Франц Герман Хаппель** (нем. *Ernst Franz Hermann Happel*; 29 қараша 1925, Вена — 14 қараша 1992, Инсбрук) — аустриялық футболшы, футбол жаттықтырушысы. 1954 жылғы әлем біріншілігінің қола жүлдегері.

Карьерасы
---------

1938 жылы туған клубы "Рапидтің" жастар клубына қабылданды. 
Карьерасында ұзақ жылдар бойы "Рапид" клубында доп тепті. Тек 1955 жылы "Расинг" (Париж) клубына ауысып, бір маусымнан соң қайта оралды. 

Аустрия Ұлттық құрамасы сапында тұңғыш рет 1945 жылы алаңға шықты. 1958 жылғы әлем чемпионатына қатысты да, сол жылы қыркүйекте құрамадағы карьерасына нүкте қойды. Соңғы ойынын 14 қыркүйекте (құрамадағы карьерасын дәл осы 14 қыркүйекте бастаған болатын) Югославияға қарсы өткізді (3:4). 

1959 жылы карьерасын аяқтады да, 1962 жылы бапкерлікке кірісті. 1970 жылы "Фейеноорд" клубын жаттықтырып, Еуропа Чемпиондар лигасының жеңімпазы атанды. Осы жетістігін 1983 жылы "Гамбургты" жаттықтырушысы ретінде қайталады. 

1978 жылы Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының тізгінін ұстап, сол жылғы әлем біріншілігінде финалға дейін жетті де, Аргентинадан 1:3 есебімен ұтылды. 

1991 жылы Аустрия құрамасының тізгінін ұстады. 

Бір жылдан соң Инсбуркте ақ қан ауруынан өмірден өтті. Көп ұзамай Венадағы "Пратер" стадионына Хаппельдің аты берілген.

Жетістіктері
------------

### Ойыншы ретінде

* Аустрия чемпионы (6): 1946, 1948, 1951, 1952, 1954, 1957
* Аустрия кубогы: 1946
* ӘЧ қола жүлдегері: 1954

### Бапкер ретінде

Ұлттық турнирлерде
* Нидерланд чемпионы : 1971 («Фейеноорд»)
* Нидерланд кубогы: 1968 (АДО)
* Бельгия чемпионы (3): 1975/76, 1976/77, 1977/78 («Брюгге»)
* Бельгия кубогы (2): 1977 («Брюгге»), 1981 («Стандард»)
* Германия чемпионы (2): 1982, 1983 («Гамбург»)
* Германия кубогы: 1987 («Гамбург»)
* Аустрия чемпионы (2): 1989, 1990 («Сваровски-Тироль»)
* Аустрия кубогы: 1989 («Сваровски-Тироль»)

Халықаралық
* Чемпиондар Лигасының жеңімпазы (2): 1970 («Фейеноорд»), 1983 («Гамбург»)
* Құрлықаралық кубоктың жеңімпазы: 1970 («Фейеноорд»)

Құрамада
* ӘЧ финалисі: 1978 (Нидерланд)

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Эрнст Хаппель жайлы мақала Мұрағатталған 24 мамырдың 2010 жылы.
* Профиль (rapidarchiv.at)
**«Эрнст Хаппель»** (нем. *Ernst-Happel-Stadion*) — Вена қаласындағы футбол стадионы. Аустрия Ұлттық футбол құрама командасы өз алаңындағы матчтарын өткізеді.

Тарихы
------

Құрылысы 1931 жылы 11 шілдеде аяқталды. Аустриядағы ең үлкен арена. 1992 жылға дейін "Пратерштадион" деп аталып келді. 1992 жылы аустриялық ең танымал бапкер Эрнст Хаппельдің есімі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Аустрияны Германия жаулап алған соң, стадион тұтқындарды қамау орнына айналды. 

"Аустрия" мен "Рапид" клубтары еуротурнирлердегі матчтарын осында өтікзеді. Себебі, өз стадиондары мұндай халықаралық жарыстарды өткізуге тым кішілік қылады. 

2008 жылғы Еуропа чемпионаты қарсаңында күрделі реконструкция жасалды. Оған 36, 9 млн. еуро жұмсалды.

Cтадионда өткен ірі жарыстар мен матчтар
----------------------------------------

* Жеңіл атлетикадан Еуропа чемпионаты, 1938
* УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы, 1964, 1987, 1990, 1995
* Кубок иелері кубогының финалы, 1970
* Футболдан Еуропа чемпионаты, 2008

Панорама
--------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* allstadium.org сайтындағы стадионның профилі Мұрағатталған 29 қарашаның 2014 жылы.
**Салин артемиясы** — төменгі сатыдағы шаяндардың **желбезекаяқтылар отрядына** жататын ұсақ шаян.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Оның денесінің ұзындығы 0,8-1 см. Бұл шаян негізінен тұзды көлдерде өте көп таралған. Салин артемиясы Қазақстанның Каспий теңізінің шығысындағы Кайдак сорында (Маңғыстау облысы) және Павлодар облысының 54 ұсақ тұзды көлдерінде көптеп кездеседі. Оның жұмыртқасында нәруыз (белок) өте мол. Бұл шаян басқа жануарлар үшін ең қажетті биологиялық азық. Қазіргі кезде бұл шаян бекіре балықтарының шабақтарына қорек ретінде арнайы балық өсіретін зауыттарда қолдан көптеп өсіріледі. Қазақстанда оның жұмыртқаларын жинауға тыйым салынған. Мамандардың деректері бойынша Маңғыстау және Павлодар облыстарындағы тұзды су айдындарында бұл шаянның қоры өте мол. Салин артемия шаянының жұмыртқаларынан өте бағалы косметикалық бұйымдар жасалады. Оны әсіресе Қытай, Малайзия, Сингапур мемлекеттері көптеп сатып алады. Қытайда салин артемия шаянын арнайы қолдан өсіруге ерекше көңіл бөлінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қызықты биология, Жануарлар әлемі, Омыртқасыздар, Р.Сәтімбеков, Р.Әлімқұлова, Таймас баспа үйі, Алматы 2010
**Туда Меңгу хан** (туған жылы мен қайтыс болған жылдары белгісіз) — Алтын Орданың 6-шы ханы. Ол Меңгу Темір ханның інісі әрі мұрагері.

Биографиясы
-----------

Ол туралы Новайри: "Исламның барлық дәстүрін ұстанған, әрқашан шейхтар мен факирлер ортасында жүрген мұсылман", - дейді. Ол танымал тұлға болмаса да, Талас құрылтайы оны Алтын Орда ханы етіп сайлады. Туда Меңгуді сайлау кезінде Ноғай өзін Маңғыт ордасының ханы деп жариялады. Екеуінің арасындағы қақтығыстан сақтанған құрылтай қыпшақ ханы Ноғайды маңғыттардың ханы деп тануды жөн көрді. Болгариядағы Тертер хандығы Ноғаймен тығыз байланыстағы нағыз моңғол протектараты болды. Ал Туда Меңгудің Ноғайға ашық қарсы шығуға жеткілікті күші болған жоқ. Туда Меңгу исламды жанды тану ретінде қабылдады. Ол исламдық ойды мистикалық оқудың жалғастырушысы, суфист болды. Суфизмнің әсерінен ол билікке қызығушылығын жоғалтты. Кейіннен ханның жан күйзелісіне ұшырағаны белгілі болды. Соңында Туда Меңгу тақтан тайып, орнына Төле Бұқа хан сайланды.

Әдебиет
-------

* Алтын Орда: Қазақ хандығы. Аруна баспасы, 2007. ISBN 9965-26-042-7

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАлтын Орда хандары |
| --- |
|  |
| 
Бату хан • Сартақ хан • Ұлақшы хан • Берке хан • Меңгу Темір хан • Туда Меңгу хан • Төле Бұқа хан • Тоқта хан • Өзбек хан • Тыныбек хан • Жәнібек хан • Бердібек хан • Құлпа хан • Наурыз хан • Құзыр хан • Темір Қожа хан • Ордамәлік хан • Келдібек хан • Мұрад хан • Мір Болат хан • Әзіз Шейх хан • Абдулла хан • Мұхаммед Бұлақ хан • Ұрыс хан • Шеркес хан • Қағанбек хан • Арабшах хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Темірқұтылық хан • Шәдібек хан • Болат хан • Темір хан • Жәлеләддин хан • Керімберді хан • Кепек хан • Шөкре хан • Жаппарберді хан • Дервиш хан • Қадырберді хан • Қажы Мұхаммед хан • Ұлық Мұхаммед хан • Барақ хан • |

 |
**Мұса Тұрманұлы Танабаев** (1965 жылы туған), кен
инженері, экономика ғылыми кандидаты Қазақ политехникалық
институтын (1987), ҚарМУ-ды (1994) бітірген. Батыс
Жезқазған руднигінде кен шебері, комсомол
комитетінің хатшысы болып істейді.

1990-1995 жыларында коммерциялық құрылымдарда басшылық
қызметте болады.

1995-2004 жылдарында Жезқазған қаласы
әкімінің орынбасары, бірінші орынбасары.

2004 жылдан ҚР Индустрия және сауда министрлігі басқармасының бастығы.

2006 жылы Жезқазған қаласының әкімі болып тағайындалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
2008 жылғы шахмат олимпиадасында (Дрезден, Германия)
**Мұртас Мұратұлы Қажығалиев** (17.11.1973, Орал, Қазақстан) - шахматшы, гроссмейстер, халықаралық дәрежедегі спорт шебері.

Облыс орталығындағы 40-орта мектепті бітірген. Халықаралық «Қайнар» университетінде оқиды. Ол 8 жасынан (1981) шахматпен айналыса бастаған. 1988 ж. 16 жасқа дейінгі жасөспірімдер арасында, 1993 ж. 26 жасқа дейінгі жастар арасында республика чемпионы атанды. 1997 ж. Аргентинадағы жастар арасындағы өлем чемпионатының күміс жүлдегері, Швейңарияда откен алем чемпионатының қола жүлдегері болды. 1998 ж. Элиста қнда (Қалмақия) 33-інші Дүниежүзілік шахмат олимпиадасы кезіндегі ФИДЕ конгресінде оған ресми түрде *«халықаралық гроссмейстер»* атағы берілді. Сол жылы *«Астана»* медалімен марапатталды. Қазір Оралда Қажығалиев үйымдастырған дарынды балалар мектебі жұмыс істейді, облыс аудандарында оның филиалдары ашылуда.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8
**Мұрын**

- (адамда) тұлғаның бiр бөлiгi немесе (малдарда) бет, қатысушы тыныс, иiс сезу қаблетiнде, Құйрық олжасы және қарым-қатынас.

- Адамда, жануарларда болатын иіс сезу мүшесіне тілімізде осындай ат берілген. «— Сен бармысың дегім келіп тұрдым да, қоя қойдым қарадым да мұрнына» (Ғ. Қайырбеков, Большевик.).

«Мұрын» сөзінің алғашқы мағынасы мен тұңғыш тұлғасын түркі тілдерінің өзінен-ақ іздеп табамыз.

Қырғыз тілінде «мурун» сөзінің екінші мағынасы — «бұрын» дегенді ұғындырса, тува тілінің дерегі айтқалы отырған ойымызды анықтай түседі. Туваларда «алда», «алдыңғы жақта» сияқты мағыналарды — мурнунда, мурнунга сөздері ұғындырады, ал бір заттың алдыңғы бөлігін түсіндіру үшін «мурну» тұлғасы қолданылады. Мұның езі «мұрын» өз атауын орналасқан орнына қарай меншіктенген деген жорамалға тірейді. Шын мәнісінде де, адам мен жануарлар денесінің алдыңғы жағында орналасқан мүше тек мұрын ғана, одан озық орналасқан басқа мүшені айта қою қиын.

Мұрын құрылысы

Мұрынның Құрылысы
-----------------

Тапир мұрны.
Сыртқы мұрын деп аталатын бесенеден белгiлi көрнектi мұрынның бiр бөлiгi жақсы түбiр, Арқалық, бас жақтан және қанаттар тұрады. Сыртқы мұрынның негiзiн мұрын ойын таcтарын құрайды - маңдай өсiндi шықшытты, қабырғада болу шемiршек және үлкен қанат тәрiздi кеңсiрiк, танаулар саңылаулардың Носоваларының қысуы және созу үшiн төмен қарай арналған жабулы бұлшық еттермен. Сыртқы мұрын бiр жағынан және сондай болып терiмен, сонымен қатар тұлға жабулы, орын бұның аз қозғалатын түкшенi май бездерiнiң молшылығы артынан жуан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**«Сутьеска»** (серб. ФК Сутјеска) — Черногорияның Никшич қаласындағы футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын Край Никшич атындағы стадионда өткізеді.

Тарихы
------

1927 жылы құрылды. Алғашқы атауы — *SK Hajduk*. Екінші дүниежүзілік соғыстың алдында *SK Hercegovac деп аталды*. Соғыс аяқталған соң қазіргі атауына ие болды: Сутьескадағы соғыста ерлік көрсеткен югославиялық партизандардың құрметіне атауы осылай өзгертілді. 

Югославияның бірінші лигасында тұңғыш рет 1964 жылы ойнады. Жоғары лигада ойнаған черногориялық екі клубтың бірі саналады.

Алғаш қатысқан еуро турнирі — 2003 маусымдағы Интертото кубогы. 2009-10 маусымда Еуропа Лигасында ойнауға мүмкіндік алды. 

2013 жылы тұңғыш рет мемлекет ченмпионы атанды.

Жетістіктері
------------

* **Черногория чемпионы (5):**

2012/13, 2013/14, 2017/18, 2018/19, 2021/22
* **Черногорияның күміс жүлдегері (2):**

2005/06, 2014/15
* **Черногорияның қола жүлдегері (1):**

2008/09
* **Черногория кубогы (2):**

2016/17, 2022/23

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Upravni Odbor Sutjeska* Stadion.

Cілтемелер
----------

* Ресми сайты
**Жылқышы** - неміс тілінен аударғанда "орман шалшықшысы" ұзын тұмсықты, шымыр денелі, сары қауырсынды кішкене құс (салмағы 250-450 г). Әуелде Еуропада патша қыр құсы деп есептелген. Өзінің суда тіршілік ететін туыстарынан айырмашылығы: жылқышы расында орманды мекендейді, ол күрең тартқан өткен жылғы төсеніш шөптің арасынан байқалмайды. Орман төсеніші арасынан ұзын тұмсығымен топырақты шұқып, құрттармен, әртүрлі омыртқасыздармен қоректенеді. Тұмсығының ұшындағы жүйкелері шоғырланған, сол арқылы топырақтың ішіндегі жемтігінің аз қозғалысын сезіп қояды. Сақ, әрі бұйығы, тек күй-ойнақ кезінде осқырған дыбыс шығарады.Бұл И.С.Тургенов, С.Т.Аксаков және басқа да жазушылардың шығармаларында бірнеше рет сипатталынып жазылған.

Дереккөздер
-----------

Қазақстандағы жануарлар әлемі Алматыкітап баспасы Jump up ↑ «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы,«Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2
*Басқа мағыналар үшін Жиделі деген бетті қараңыз.*
**Жиделі** – Сырдария алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы жерімен ағады.

Бастауы
-------

Бастауын Қаратаудың солтүстік батысындағы Раң асуы тұсынан алып, тар шатқалдармен ағып, Жайылма ауылы тұсында жерге сіңіп кетеді.

Гидрологиясы
------------

Өзенде су жылдың көктем айларында (сәуір, мамыр) жауын-шашын, қар суларымен толығады. Төменгі ағысында шағын Жайылма бөгені салынған. Бөген бойына жиналған қар суы мен көктемгі жауын сулары жазғы егістікке пайдаланылады. Жайылма ауылының шаруашылық жерлері суғарылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Үлкен Қарақамыс** — Есіл алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы жерінде, Қарақамыс ауылынан оңтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Су айдынының аумағы 6,8 км2, су мол жылдары 10,5 км2-ге дейін ұлғаяды. Ұзындығы 4,6 км, ені 4,1 км. Жағалауының ұзындығы 20,4 км, ең терең жері 2,8 м. Су жиналатын алабы түгелімен дерлік жыртылған. Көл түбіндегі тұнбаның қалыңдығы 0,5 - 0,7 м. Суы сәл ащылау, көктемде жұмсарады, жаздың соңына қарай суы кермек татиды.

Жағалау сипаты
--------------

Қазаншұңқырда жатқан көлдің жағалауы аласа, түбі тегіс, сазды. Жағалауында қатты сабақты өсімдіктер өскен. Қамыс, құрақ, шалғын, қияқ өскен. Құстардың келу, кету кезінде, әсіресе, күзде мұнда мыңдаған сұр, ақбас қаздар, сұр тырна, т.б. сулы-сазды жерді мекендейтін құстар көп болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Үлкен Қалқан** – Жетісу Алатауындағы, Алтынемел жотасының қиыр оңтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Кербұлақ ауданы жерінде, Іле өзенінің оң жағасында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1281 м, ұзындығы 15 км, енді жері 10 км. Батысында, 10 км жерде Кіші Қалқан тауы (956 м) орналасқан. Үлкен Қалқанның баурайында Сексеуілді қонысы, Ақтөбе, Шақаман қыстаулары жайғасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы палеозойдың қатпарлы шөгінділерінен (гранит, базальт, андезит, т.б.) түзілген.

Өсімдігі
--------

Тау баурайында сұр, бозғылт сұр топырақ қалыптасқан. Іле өзеніне қараған тіктеу беткейлерінде жусан, көкпек, сұлыбас, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Содыр мінез-құлық** (фр.  — ызалы және лат. *aggredior* — шабуылдаймын) — басқаларға моральдық немесе физикалық зиян көрсету мақсатымен жасалатын әрекет. Психоаналитикада содыр мінез-құлықта тұнжыраңқы санасыз елігудің көрінуі, необихевиоризмде — фрустрацияның салдары, когнитивтік психологияда — субъектінің танымдық сферасында сәйкессіздіктің көрінуі ретінде қарастырады. Содыр мінез-құлық тітіркендіретін объектіге тікелей бағытталған немесе адам қандай да бір себептерге байланысты агрессиясын тітіркендіру көзіне бағыттай алмауы мүмкін. Содыр мінез-құлық қолайсыз сыртқы жағдайларға, адамгершілік тәрбие берудің жеткіліксіздігіне, отбасындағы қарым-қатынасқа, ата-ананың шектен тыс қатаңдығына және т.б. байланысты қалыптасуы мүмкін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Көктөбе отрабаттық мекенжұрты**, 1-8 ғғ. (археол.). Қоғам ауылының сотүстігінде, 18 км жерде. Географиялық координаттары 42T 439098 UTM 4760971. 1970 ж. Отырар археологиялық экспедициясы (К. А. Ақышев) зерттеген. «Алаңқайлы төбе» типіндегі ескерткіш. Отралық диаметрі 70 м, биіктігі 5 м. Оны алаң қоршап тұр. Алаңның ең еңді жері – 40 м, ол оңтүстік шығыс жағында. Төбе бетінен табылған керамика Қостөбенің жоғарғы қабатының керамикасымен сәйкес - нуалы тұтқасы және мойнында білік жүргізілген құмыралар, тікбұрышты ернеулі құмдар, бүдір салынған ыдыстар, сонымен қатар, шүмекті құмыралар, металдан жасалған шығыстық ыдыстарға еліктеген, жылтыратылған қызыл ангобты саптыаяқтар кездеседі. 
Қазба материалдары ҚР БҒМ Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтында сақтаулы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан Облысы Тарих және Мәдениет ескерткіштерінің жинағы, Алматы, 2007
**Эрозия** (лат. еrosіo – мүжілу), геологияда – тау жыныстары мен топырақ бетін аққан судың шаюы. Шайылу және ұсақ түйірлердің тасымалдану қарқыны тау жыныстарының қаттылығына, топырақ қабаттарының жатыс бағытына, су ағынының жылдамдығына және мүжілу нәтижесінде пайда болған массаның ірілі-ұсақтығына байланысты. Эрозиялық құбылыстың дамуына сол жердің топырақ-өсімдік жамылғысы және геологиялық құрылысы да әсер етеді. Эрозия жер бедерін қалыптастырушы факторлардың бірі. Түзілген жербедер пішіндеріне байланысты беткі эрозияға (ағын өткен жер беті ой-шұңқырлары тегістеледі) және тілімдеу эрозиясына (жер беті сай-жыраларға тілімделеді) ажыратылады. Беткі эрозия аңғар және арнаның бүйірлері бұзылып, ағынның жайылуынан, ал тілімдеу эрозиясы ағын арнасының тереңдеуінен қалыптасады. Демек, эрозиялық бедер пішіндері – бүйірлік және тереңдік эрозиялардың нәтижелері. Кейбір ғылыми әдебиетте "эрозия" термині негізінен мұздық, жел және теңіз толқыны әрекетін сипаттағанда жиі қолданылады. Эрозия құбылысына қарсы күресу жолдары – табиғатты қорғаудың басты шараларының бірі болып табылады. Сонымен қатар эрозияның қалыпты (табиғи) және жеделдетілген (табиғи ортаны дұрыс пайдаланбау салдарынан) түрлері болады; қ. Топырақ эрозиясы.
Ә. Байбатша

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
*Эрнест Резерфорд*
**Эрнест Резерфорд** (30.8. 1871 жыл, Жаңа Зеландия, Брайтуотер — 19.10.1937 жыл, Ұлыбритания, Кембридж) — ағылшын физигі, радиоактивтілік және атом құрылысы жөніндегі ілімнің негізін салушы. Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1903). Резерфордқа ғылымға сіңірген еңбегі үшін *"лорд Нельсон*" атағы берілді (1931).

Жаңа Зеландия ун-тін (*Крайстчерч*) бітірген соң (1894) Англияға ғылыми жұмысын жалғастыру үшін Кавендиш лабораториясына аттанады. Бұл жерде Резерфорд Дж.Дж. Томсонның жетекшілігімен газдағы иондалу процестерін, ал 1896 ж. француз физигі А.Беккерель (1852 — 1908) радиоактивтілікті ашқан соң осы құбылысты зерттеумен айналысты. 1897 ж. Монреаль (Канада), 1907 ж. Кембридж (*Англия*) ун-ттеріндегі физика кафедраларында жұмыс істеді. 1919 жылдан өмірінің соңына дейін Кембридж ун-тінің профессоры және Кавендиш лаб-ның директоры қызметтерін атқарды. Резерфордтың негізгі ғыл. жұмыстары атом ядросын зерттеуге арналған. Алғашқы жұмыстарында Резерфорд радиоактивтіліктің корпускул. және эл.-магн. сәуледен тұратынын көрсетті. Корпускул. сәулелерді - және -бөлшектер деп атады. Зерттеулер -бөлшектердің гелий атомының ядросы, -бөлшектердің электрон немесе позитрон екендігін дәлелдеді. Резерфорд 1903 ж. Ф.Соддимен (1877 — 1956) бірге радиоактивтілікті бір атом ядросының басқа атом ядросына айналуымен түсіндіретін теория ұсынып, осы жұмыстары үшін Нобель сыйлығын алды (1908). 1911 жвлв -бөлшектермен жұқа алтын пластинканы атқылап, олардың шағылуын зерттеу арқылы атомның массасы мен оң заряды оның центріне шоғырланғанын анықтады. Осы зерттеулердің нәтижесіне сүйене отырып Резерфорд атом құрылысының Күн жүйесіне ұқсайтын планетарлық моделін ұсынды. Н.Бор осы модель негізінде атом ядросы мен спектрінің теориясын жасады. Резерфорд 1919 ж. азот атомын -бөлшектермен атқылау арқылы оны оттек атомына айналдырып, алғаш рет атом ядросын жасанды түрде түрлендіруге болатынын көрсетті. Бұл тәжірибе кезінде сутек атомының ядролары үлкен жылдамдықпен ұшып шығатыны белгілі болды. Резерфордтың ұсынысымен оларды протон деп атады. 1921 ж. ол бейтарап бөлшектер — нейтронның болу мүмкіндігі жөнінде болжам айтты. Одан кейінгі жұмыстары әр түрлі элементтердің жасанды радиоактивтіліктерін зерттеуге арналды. Резерфорд атақты физиктердің *(Г.Мозли, Дж.Чедвик, Дж.Кокрофт, Н.Бор, В.Тейтлер, П.А. Капица, т.б.*) үлкен тобын тәрбиелеп шығарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақша энциклопедия 7 том.

Пайдаланған әдебиеттер
----------------------

* The collected papers of Lord Rutherford of Nelson, v. 1—3, L. 1962—1965;
* Избр. научные труды. Радиоактивность, М. 1971;
* Избр. научные труды. Строение атома и искусственное превращения элементов, М. 1972.