recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Мрика** (алб. Mrika) — Лазар Силикидің албан либреттосына Пренк Якова жазған үш актілі опера. Төрт актілі түпнұсқа нұсқасының премьерасы Шкодрада 1958 жылы 1 желтоқсанда Мигиени театрында өтті. Үш актіде өңделген нұсқасы алғаш рет 1959 жылы желтоқсанда Албанияның музыка және өнер академиясында Тиранада жұртшылыққа ұсынылды. Опера Якова мен Силики жасаған және 1952 жылы шілдеде алғаш рет Тиранада қойылған «Албания үстіндегі жарық» (алб. Dritë mbi Shqipëri) екі көріністегі музыкалық пьесаға негізделген. Мрика бірінші албан операсы болып саналады.

«Мрики» операсының оқиғалары 1950 жылдары орын алады. Сюжет Мирдитадан шыққан қыздың және оның отбасының өміріне арналған. Мриканың «Күн батып кетті» ариясы (алб. Dielli ka perendue), лирикалық реңкте жазылған, ал екінші актіде ария О! C janë këto trazime композитор сахнаға, сөйлеу диалектісіне, киім-кешек пен дүниетанымға бейімдеген музыканың қалған бөлігінен де лирикалық және драмалық болуымен ерекшеленеді.

Төрт бөлімді нұсқаның алғашқы қойылымын режиссер Андреа Скангети және үш бөлімді Кристак Антониу басқарды. Шкодер қойылымында әншілер Леонард Деда, Тонин Дайя, Зеф Бека және Тонин Задея өнер көрсетті; Мрика рөлін театр сахнасында алғаш рет өнер көрсеткен сопрано Клотильд Чантоя сомдады. Автордың өзі жүргізген. Тиранадағы қойылымға Мария Края, Лук Катсай, Авни Мула, Ибрагим Тукики, Йоргжи Вело қатысты. Дирижер: Мұстафа Крантеа.

Операны жасағаны үшін Пренк Яков Еңбек орденімен және Республикалық сыйлықпен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3 4 5  Teatri Migjeni, Shkoder  (орыс.).  www.facebook.com. Тексерілді, 12 мамыр 2020.
2. ↑  Rubin, Don (2001), *The world encyclopedia of contemporary theatre*, Taylor & Francis, pp. 41–, ISBN 978-0-415-05928-2,   Мұрағат көшірмесі 17 сәуірдің 2021 Wayback Machine мұрағатында
3. ↑  Prifti, Peter R. *Socialist Albania since 1944*, Vol. 23, MIT Press, 1978, p. 124. Үлгі:ISBN
4. ↑   *Një nga yjet artit shqiptar, Kristaq Antoniu*, Gazeta Vatra,   Мұрағат көшірмесі 28 сәуірдің 2019 Wayback Machine мұрағатында
Крукстон қамалы
**Крукстон қамалы** (ағылш. *Crookston Castle*) — Шотландияның Глазго облысында орналасқан шотландық қамал. Крукстон қамалы өзінің атауын XII ғасырдың соңғы бөлігінде жылжымайтын мүлік жеріне иелік еткен Нилстоннан келген сэр Роберт Крокқа байланысты алған. 

Қамал XII ғасыры салынды. Шамамен 1180 жылы бекіністе жеке меншік кішкене шіркеу салынды.

Өлеңдер мен қиял
----------------

Ақындар Роберт Бёрнс, Уильям Мазервелл және Роберт Таннахилл өз жұмыстарында сарай туралы атап өтті, ал сэр Уолтер Скотт өзінің 1820 ж. «Аббат» романында Шотландия королевасы Марияның шағын бұталы ағаштың астында Лангсайд түбіндегі шайқасқты байқап отырды деген, алайда, топография бұны мүмкін емес екендігін айтады.

Тағы қараңыз
------------

* Шотландия қамалдарының тізімі

Сілтеме
-------

* 
* Glasgow, 170 Brockburn Road, Crookston Castle | Canmore
* Ancient-scotland.co.uk сарай суреттері
**Үлкен Болдино** (орыс. *Большое Болдино*) — Нижний Новгород облысындағы ауыл, Үлкен Болдино ауыл кеңесі мен Үлкен Болдино ауданының әкімшілік орталығы. Үлкен Болдино және оған қарасты территориялар төрт ғасыр бойы Пушкиндер әулетіне тиеселі болған — Ресей империясының ежелгі дворян әулеті. Қазіргі кезде ауылдың тарихи бөлігі федеральдық мағынадағы мәдениет ескерткіштері болып табылады.

Географиясы
-----------

Үлкен Болдино Кіші Новгородтан 170 км оңтүстік шығысқа қарай орналасқан. Кіші Новгородтың көлік жолынан ара қашықтығы — 205 км. Ауыл ну ормандық табиғи зонада орналасқан. Ауылдан бірнеше ондаған киллометр қашықтықта орналасқан Нижегород облысының ең биік шыңы бар (жоғарылығы 247 метр).

Климаты
-------

Климаттық бөлінісі бойынша Нижегородск облысының Үлкен Болдиносы жылы, құрғақ, оң жағалаудың оңтүстік шығыс жағына қарай орналасқан. Климаты санаулы-континентальды, жыл мезгілдері жақсы бейнеленеді. Қысы суық және ұзақ, шамамен 6 ай бойы жалғасады. Көктем тез өтіп кетеді, шамамен 50—60 күн ішінде. Жазы құрғақ және жылы, кейде құрғақшылық орнайды, жаздың орташа жалғасушылығы 90—95 күн. Күзі шамамен екі ай бойы жалғасады— қыркүйек айынан бастап қарашаның басына дейін. Қыркүйекте тыныш, бұлтсыз ауа райы орнайды, оны «Қоңыр күз» деп атайды.

Жақын жердегі Лукоянов қаласында орналасқан метрологиялық станцияның ақпараттары бойынша Үлкен Болдинода орташа жылдық температура +3.2°C, маусым айының орташа температурасы +18.6°C, қаңтар айының орташа температурасы -12.2°C. Абсолютті максимум +38°C, абсолютті минимум -42°C. Топырақ қатуының орташа тереңдігі 81 см. Қар 23 қарашаға қарай жауады, 11 сәуірден бастап ериді. Суықсыз кезеңнің орташа жалғасушылығы 139 күн. Температураның түсуінің ортажылдық саны 501 мм.

Топырағы
--------

Үлкен Болдино сұр ормандық және қара жерлік топырақты территориялардың арасында орналасқан. Ең көп таралғандардан сұр ормандық, қаражерлік, ағаштық-ағашастылық топырақтар кездеседі. Түйіршіктелген құрамы жағынан сазды топырақ, орташа-балшықты топырақ, ауыр-балшықты топырақтар кездеседі. Қарашірік құрамы 5,3%. Топырақтар әлсіз қышқыл, қышқылдығының көрсеткіші рН-5,7. Топырақтардың бонитеті 70,9 балл.

Флора және фаунасы
------------------

Ежелгі заманда үлкен Болдино территориясы мен оған қарасты аймақтарда ну ормандар болған: «Ескі Болдино ауылына дейінгі орман», «Кистенев маңында орман жайнайды: емендік, жөкелік, қайыңдық және көктеректік». XVII ғасырдағы өндіріс кезеңінде көптеген ормандар жер жүзінен жойылды; қазіргі кезде ормандар тек Үлкен Болдино ауданының оңтүстік аймақтарында, Мордовиямен шекарасында қалған. Ол жақтарда түрлі шөптер өсіп келеді: василькалар, ақ басты клеверлер, шалфейлер, тимофеевкалар, типчактар. Үлкен Болдино территориясы адамдарға толы болғандықтан ол жердің жануарлар әлемі де азайып кеткен. Жануарлардан қоян-орқоян, көртышқан, дала тышқаны; құстардан — сұр шіл, бөдене, бозторғай, көк қарға. Балықтардан мөңке балық, шабақ, шортан кездеседі.

Дереккөздер
-----------

• ↑ Снежницкий А. Адрес-календарь Нижегородской Епархии на 1888 ж. — Нижний Новгород. — ISBN 1888\_25000302

• ↑ Драницын Н. И. Адрес-календарь Нижегородской Епархии на 1904 ж. — Нижний Новгород. — ISBN 1904\_25000903
**Алюминийлеу** (Al — алюминий)  немесе **Алитирлеу** (нем. *alitiren*) — атмосфералық коррозияға және 1100°С-тағы температурада тотыққа төзімділігін арттыру үшін болаттан жасалған деталь беттерін алюминиймен қанықтандыру.

Көбіне ыдысқа беріа қорытпалар мен аз көміртегі аустенитті болаттан жасалған детальдарды аллюминийлейді. Алюминийлеу процесі құрамында 50 % Al немесе ферроалюмий, 49 % Al2O3 и 1 % NH4CI немесе 99 % ферроалюмий және 1 % NH4CI қоспасы бар ортада жүреді. Бұйымды 8 сағат бойы 1000 °C температурада қыздырса, қалыңдығы 0,4-0,5 мм алюминиймен қаныққан қабат пайда болады.

Алюминийлеу металдандыру (алюминий ұнтағымен), детальды алюминий сырмен бояу және 700-800°С температурада балқыған алюминийге малу жолымен де жүргізіледі.

Қолданылуы
----------

Алюминийлеу автомобильдік двигателінің клапандарын, газ турбинасының қалақшаларын және пеш арматурасы, бу қыздырғы детальдарын өңдеуге қолданылады..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
2. ↑  Ю.М. Лахтин, В.П. Леонтьева Материаловедение. — М.: Машиностроение, 1990
***Казбек Жанбекұлы Раймбеков*** (1.1.1959 жылы туған, Қырғыз Республикасы, Кант қаласы) - баспагер, ғалым, тех. ғыл. кандид. (1989), Қазақстанның еңб. сің. баспа және полиграфия қызметкері (2004). Қаз¥ТУ-ды бітірген (1981). 1981 - 90 жылдары осы университетте кіші, аға, жетекші ғыл. қызметкер, 1991 - 2000 жылдары *"Жағанбек және ұлдары"* компаниясы директорының орынбасары қызметтерін атқарған. 2000 жылдан *"Аруна"* баспасының директоры, *"Қазақстан балалар энциклопедиясы", "Шығыстын үлылары", "Сен білесің бе?"*, т.б. баспалық жобаларының жетекшісі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Сайрақ тұқымдастар** (лат. *Terdidae*) – 70 туыстан құрылған, 300-ге жуық түрлерді біріктіретін ең үлкен торғай тұқымдас құстарға жататын түқымдастардың бірі. 

Сайрақ тұқымдастардың сандуғаш тұқымдасы және шыбыншы тұқымдасына көп ортақтастығы бар, сондықтан кейбір мамандар – жүйелеушілер 3 тұқымдастардың барлығын бір үлкен тұқымдастарға біріктіреді. Бұл дұрыс емес. Сайрақ тұқымдастар басым көпшілігі шағын денелі (200 г шамасында) бунақденелілермен қоректенетін торғай тұқымдас орман құстары. Денесі созыңқылау, қанатының ұзындығы қалыпты, құйрығы ұзынырақ құстар. Дене мөлшері ұқсас басқа торғай тұқымдастардың өкілдеріне, мысалы, сандуғаш немесе шыбыншы тұқымдастарына қарағанда бұлардың аяғы жіңішке және ұзындау екені байқалады. Қауырсын жабыны болбырдан гөрі тығызырақ, реңі алуан түрлі - көптеген түрлерінде қорғаныш реңінен, кейбіреулерінде ашық түске дейін құбылады. Аталығы әдетте аналығына қарағанда ашық реңді болып келеді, ал ұялау кезіндегі жасануы – бойлай созылған алабажақ түс. Көптеген түрлердің аталықтары тек қана бірінші көбеюден соңғы, яғни өмірінің екінші жылында толық жасана алады. 

Жұп түзіп ұялайды, кейбір түрлердің жұбы топтасып орын тебуді ұнатады. Олардың ұялары бірінен-бірі алшақ болмайды. Аузы ашық тостағанша тәрізді ұялар ағаштардың және бұталар бұтақтарына кейбір түрлердікі тастардың қалқасы, жастарға, тағы басқа жасырын түрде жерге орналасады. Жұмырқаларында көгілдір түс басым, теңбілдік дәрежесі әр түрлі жасылдау немесе қызыл болып келеді. Жұмыртқа басуға аталыққа қарағанда аналық көбірек қатысады. Балапандарды ата-енелері ұяда-екі аптаға жуық, олар ұшып кеткен соң тағы сонша уақыт қоректендіреді. Көпшілігі бір жазда екі рет балапан өзгізіп үлгереді. Түрлердің көппшілігі жаз соңында, көбею маусымы біткеннен кейін, әсіресе түлеу кезінде жидектермен қоректенуге көшеді.

Қоңыржай ендіктерде сайрақ тұқымдастар-жыл құстары немесе көшпенді құстар, сонымен қатар көшпенді құстар қыстың бір бөлігінде жидектермен қоректенеді. Құстардың бұл түрлері жидекті ағаштар мен бұталардың таралуында үлкен рөл атқарады. Өйткені тұқым құстардың ішек жолымен өткен кезде тіршілігін жоймастан, оның есесіне термохимиялық тазартудан өткендей, тіпті өнгіштігін арттырады. Антарктида және Жаңа Зеландиядан басқа бүкіл жер шарына таралған құстар түрі.

Қазақстанда сайрақ тұқымдастардың 13 туыстан: 

* шақшақтар туысы,
* тасшымшықтар туысы,
* бұлбұлдар туысы,
* тоғай бұлбұлдар туысы,
* қызылқұйрықтар туысы,
* сайрақтар туысы,
* алабажақ сайрақтар туысы,
* шұбар сайрақтар туысы,
* ақтамақ бұлбұлдар туысы,
* таңшымшықтар туысы,
* көкқұстар туысы,
* сусайрақтар туысы,
* көкқұйрық сайрақтар туысы тастардан 37 түрі кездеседі.
**Сайымбөлекова Ұлтуар Мұқанқызы** — 1942 жылы 3 мамырда Алматы облысы Шелек ауданына қарасты Киікбай ауылында туған.. 1972 жылы Абай
атындағы қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын биолог мамандығы бойынша бітірген.
Еңбек жолын мектепте мұғалімдіктен бастап, "Мектеп" баспасында корректор, химия-биология редакциясында редактор, жетекші редактор, меңгеруші болып ұзак жылдар қызмет етті.
Ұ.Сайымбөлекова жалпы білім беретін мектептерге арналған химия, биология оқулықтары мен оқу құралдарының редакторы бола жүріп, аударма жұмыстарымен де шұғылданды.
Баспа саласындағы ұзақ жылдарғы табысты еңбегі лайықты бағаланып, бірнеше рет мақтау грамоталарымен, "Еңбек ардагері" медалімен (1989), "Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі" белгісімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық.
Алматы, "Білім" баспасы. 2005 жылы — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
```
        ==Үлгі:Сайрауық Сарықас (Phylloscopus sibilatrix)==
```

Өте айқын реңді әжептәуір ірі сарықас.Сайрауық сарықастардың аталықтары мен аналықтарының күйттік жасануда,яғни көктемде жоны – сарғыштау жасыл немесе шөп түстес жасыл ,ал бауыры-сұрғылт сары (тек қана құрсағы мен құйрықасты таза ақ түсті);қасы - ашық , лимон түсті жасыл болады.Шақыру белгісі –бастапқыда «тюю-тюю» деп дыбысталатын , созылыңқы естілетін ысқырық ,алайда әуені өте ерекше , қысқа және үзілмелі. Әуені бірнеше рет қайталанатын ысқырықтан басталады да жиілей түсіп, ең соңында тез жұмыс істейтін тігін машинасынан айнымайтын «сип- сип- сип- сип-вип-сиррсиррр»деген қысқа ,құбылған дыбысқа ауысады 
(Птицы Казахстан .Т.4,1972. 30-бет).
Бұл еуропалық сарықас Қазақстанда солтүстік,батыс және оңтүстік өңірлерге бірнеше рет ұшып келген ,сондай -ақ таяуда ғана орнитолог Н.Н. Березовиков оның ұясын Оңтүстік Алтайдан тапты.

```
    == Дереккөздер ==
```

<"Құстар" мектеп энциклопедиясы/>
**Араби-паша**, Ахмед (01.04.1842 — 21.09.1911, араб.: أحمد عرابي‎) - Мысырдың мемлекеттік және әскери қайраткері, Мысырдағы ұлт-азаттық қозғалысының (1879-82) басшысы. Полковник.

Ауқатты шаруа отбасынан шыққан. Каирдағы әскери мектебінде білім алып, полковник шеніне дейін жеткен.

1881 ж. қыркүйекте Каир ганизонның "Мысыр мысырлықтар үшін" деген ұранмен өткен көтерілісін басқарған. Көтеріліс нәтижесінде ұлттық үкімет құрылып, 1882 ж. ақпанда Араби-паша соғыс министрі болып тағайындалды. Сол жылғы шілде-қыркүйекте Мысырға басып кірген ағылшын әскерлеріне арсы күресті басқарды. Ағылшындарды жеңген соң, Араби-паша ұсталып, Цейлон аралына жер аударылды. 

Мысырға 1901 ж. мамыр айында оралды. Бірақ, саяси-қоғамдық істерге араласқан жоқ. Араби-пашаның даңқы Мысыр халқына кең тараған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Сайып Керей хан** (**Сахиб Керей**;1830—1847) — Бөкей Ордасының соңғы ханы (1845-1847), Жәңгір ханның (1823-1845) екінші әйелі Фатима ханымнан туған үлкен ұлы әрі мұрагері.

Өмірбаяны
---------

Жас Сайып Керей сұлтан Санкт-Петербургтегі императорлық Паже корпусында оқыды. Жәңгір хан билігінің соңында патша үкіметіне сүйікті ұлы Сайып Керейді өзінің орнына мұрагер етіп тағайындау туралы өтініш жіберді. 1840 жылы Жәңгір хан Ресей императоры Николай Павловичтен Паже корпусында оқығаннан кейін Сайып Керейді хан тағының мұрагері етіп бекітуге келісім алды.

1845 жылы 11 тамызда билігінің 22-жылында Бөкей Ордасының ханы Жәңгір хан қайтыс болды. Оның сүйікті әйелі Фатима, Сахибтің анасы, хан тағын үлкен ұлына беруге тырысып, оны хан ордаға шақырады. Бөкей Ордасын басқару үшін 15 жасар Сайып Керей ханға қамқоршылар кеңесі құрылды. 1845 жылдың күзінде Орынбор генерал-губернаторы В. А. Обручевтің қысымымен Сахиб Керей хан Паже корпусында оқуын жалғастыру үшін Санкт-Петербургке оралып, хан ордадан кетуге мәжбүр болды.

1847 жылы шілдеде патша үкіметі Сайып Керей ханға кінәздік атақ пен Шыңғыс есімін берді, ол өз еліне кетуге рұқсат алды. Санкт-Петербургтен қазақ даласына бара жатқан жолда Сахиб Керей хан кенеттен қайтыс болды. Сайып Керей қайтыс болғаннан кейін Бөкей Ордасындағы хан билігі жойылды.

Дереккөздер
-----------

* Зиманов З. С. «Ресей және Бөкей хандығы», Алматы: Наука, 1982. — 171 ст.
**Заб Джуда** (ағылш. *Zab Judah*, 27 қазан 1977, Бруклин, Нью-Йорк, АҚШ) — американдық кәсіпқой боксшы, жартылай орта салмақта өнер көрсетеді. 1-ші жартылай орта (IBF тұжырымында уақытша чемпион, 1999; IBF тұжырымы, 2000— 2001, 2011; WBO тұжырымы, 2003— 2004) және жартылай орта (WBC тұжырымы, 2005— 2006; WBA тұжырымы, 2005— 2006; IBF тұжырымы, 2005— 2006) , 1-ші орта (IBC тұжырымы, 2007) салмақ дәрежелерінде әлем чемпионы атанған.
Джуда 1996 жылғы Олимпиада кезінде АҚШ құрамасына үміткер болатын, бірақ та ол шешуші айқаста Дэвид Диастан ұтылып қалады. Диас Олимпиада ойындарында күміс жүлдегер Октай Уркалға — Костя Цзюдың қарсыласына есе жібереді.

Кәсіби мансабы
--------------

### 1996 — 1998

1996 жылы қыркүйекте дебютін жасады, ол 2-ші раундта Майкла Джонсонды техникалық нокаутпен жеңді. 1996 жылы қазанда Джуда 4-ші раундта Пабло Техаданы техникалық нокаутпен жеңді. 1996 жылы желтоқсанда Заб 1-ші раундта пуэрторикандық Хосе Луиса Торресты жеңді. 1997 жылы қаңтарда Джуда техникалық нокаутпен 1-ші раундта Джон Скалциды жеңді. 1997 жылы ақпанда Джуда 1-ші раундта Крис Слотерды нокаутқа түсірді. 1997 жылы сәуірде техникалық нокаутпен 4-ші раундта Пол Денардты ұтты. 1997 жылы мамырда Джуда ұпаймен Трой Крэйнды тізе бүктірді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Дереккөздер
-----------
**Оуэйн Омар Гордон** (ағылш. *Owayne Omar Gordon*; 8 қазан 1991(19911008), Кингстон, Ямайка) — ямайкалық футболшы, Ямайка Ұлттық футбол құрамасы «Монтего-Бей Юнайтед» клубының шабуылшысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Кәсіпқой карьерасын 2011 жылы ямайкалық "Арнетт Гарденс" клубында бастап, жарты маусымда 10 кездесуде алаңға шықты. 2012 жылдың басында "Монтего-Бей Юнайтед" клубы 20 жасар футболшыны өздеріне шақырды. Жаңа клубы Оуэйн үшін біршама табысты болды, екі дүркін Ямайка чемпионы атанды.

2016 жылы сәуірде АҚШ-тың "Инде Илеван" клубына жалға берілді.

2017 жылы қаңтарда "Монтего-Бей Юнайтедке" қайта оралды.

### Ұлттық құрама

2015 жылы 30 наурызда Кубаға қарсы жолдастық кедесуде тұңғыш рет Ямайка құрамасы сапында алаңға шықты. 2017 жылы КОНКАКАФ Алтын кубогының күміс жүлдегері атанды.

Жетістіктері
------------

* Ямайка чемпионы (2): 2013/2014, 2015/2016

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑   Мұрағатталған 19 сәуірдің 2016 жылы.
**Дарбаза**– төменгі палеолит дәуіріндегі аңшы тайпалардың мекені. Талас ауданы Қаратау қ-сынан 18 км. Дарбаза деген жерден табылғандықтан осылай аталған. 1961 ж. Қазақ КСР ғылым академиясының палеолит отряды (жетек. Х.Алпысбаев) зерттеген. Қазба жұмыстары үстінде түрлі тас құралдар табылды. Олар шақпақ тастар мен малта тастардан жасалған. Бұлардың ішінде жарғыш өзектас (нуклеус), қол шапқы, кескіш, пышақ, өзге де құралдардың сынықтары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
**Жөргенбай Сүйіндіков** (1918 ж. Жезқазған облысы, Ұлытау ауданы, Мибұлақ ауылдық округі, Ақкеңсе ауылы - 2000 ж. Түркістан облысы Ордабасы ауданы) - Ұлы Отан соғысының ардагері, еңбек ардагері.

Өмірбаяны
---------

1938 - 1987 ж. аралығында Оңтүстік Қазақстан облысында партия ұйымының хатшысы, Бөген аудандық (қазіргі Ордабасы ауданы) мемлекеттік қауіпсіздендіру бөлімінің бастығы, компартия комитетінде шаруашылық меңгерушісі қызметтерін атқарды.

Ұлы Отан соғысы жылдары II Беларусь және III Украина майданында болды. Ерен ерлігі үшін "Қызыл Жұлдыз" орденімен, "Ерлігі үшін", "Г.Жуков" медальдарымен, сонымен қатар Совет Одағының маршалы Солтүстік әскери топтың бас қолбасшысы К.Рокосовскийдың алғыс хатымен, ал еңбектегі жетістіктері үшін "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен, Одақтың, республиканың, облыстың әр түрлі дәрежедегі бірнеше Құрмет грамоталарымен наградталды. 
Жергілікті Советтердің бірнеше рет депутаты болып сайланды

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан. 2000 ж. 2 наурыз. № 28 (17026)
**«Дара ақындық творчествоның туып, дами бастауы»** - Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1957 ж. шыққан Қазақ КСР тарихының 1-кітабына жазған (378-381-беттер). 

Мұхтар Әуезов осы еңбектің редакция алқасының мүшесі. Мақала кітаптың «XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы Қазақстан мәдениеті» атты 16-тарауында «XVIII ғасырдағы және XIX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті» деген бөлімде берілген. Мақалада алдымен 18 ғасырға дейінгі көптеген ақындардың өмірі жайындағы деректердің, жазбалардың жоқтың қасы екендігі айтылған. Тек 19 ғасырдан бастап қана көбіне орыс интеллигенциясы тарапынан қазақтың ақын-жыршылары туралы деректер жиналып, шығармалары жазылып алына бастады дейді. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *«Ақындар мен жыраулардың кейбіреулері өздерінің шығармаларын өздері жазып отырды, соның арқасында олардың өлеңдерінің өз тексті сақталып қалды. XIX ғасырдың орта шенінен бастап жеке ақыңцардың өлеңдері мен жырлары жариялана бастады. Мұның өзі жеке адамның поэзиялық творчествосының туып, дами бастаған кезі болды»* | » |

.

Осындай ақынның бір мысалы ретінде Бұқар Қалқаманұлын алған. Туған-өлген жылдары, туған жері, ескен ортасы жайыңда айтып, біраз шығармапарын талдаған. Өмірі жайлы мәліметтері аз болғанмен, бірен-саран шығармалары, емір сурген дәуірі белгілі ақын жыраулар ретінде Тәтіқара, Үмбетей, Шал ақын, Көтеш, Жанкісі, Ақтамберділерді атап, қысқа мәліметтер берен. Бұларды қазақ әдебиетіндегі дара ақындықтың бастаушылары дегөн. «Жыраулардың өлеңдері өзінің көркемдік жағын алғанда, одан бұрынырақ кезеңдегі өлеңдерден анағүрлым жетіле түскен өлеңдер. Қазақ ауыз әдебиетінің негізгі белгілері мен дәстүрлерінің бәрін сақтап қалған бұл өлеңдерде жазба поэзияға тән элементтер бар» екенін дәлелдеп, жыраулық поэзия женінде дәл тұжырымдар жасаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 987-601-282-175-8
**Дарабас** , дриада (*Dryas*) – раушангүлділер тұқымдасына жататын мәңгі жасыл көп жылдық бұта туысы. 

  

Қоңыржай белдеудің арктикалық, субарктикалық және биік таулы белдеулерінде кездесетін 10 түрі белгілі. Қазақстанда Алтайда өсетін 1 түрі – аратісті дарабас бар. Сабақтары жатаған, бұтақты, кепкен сағақтары басқан. Бұтақтарының ұшында жапырақтары және гүл сағақтары жетіледі. Жапырақтары қарапайым, етті, үстіңгі жағы жылтыр, астыңғы беті түкті. Гүлдері ірі, дара, ақ түсті, сирек сары болады. Аталығы мен аналығының саны көп болады. Жәндіктер арқылы тозаңданады, тұқымынан (олар желмен таралады) көбейеді. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Дарабастың жапырағында витамин мен илік заттар көп болады. Сондықтан Алтайда өсімдіктің жапырағын шай орнына пайдаланады және асқазан-ішек жолдары ауырғанда қайнатып тұнбасын ішеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ақсақ киік** – музыка өнерінің классигі, күйші-композитор Құрманғазы Сағырбайұлының күйі.

Тарихы
------

Төремұрат, Нарынбай ауылында жүріп киік атуға шыққанда үшінші киікке оқталарда Құрманғазы:   

«Киіктің қай жерінен тигізейін?» – деп сұрапты дейді.   

Сонда батырдың жолдастарының біреуі осы тигізе қояр деймісің дегендей:   

– «Аяғынан» дей салыпты.   

Сонда Құрманғазы киіктің артқы аяғынан тигізіп, киік үш аяқтап ақсаңдап, қаша жөнелсе керек. Қожаңдап «қуамын» деген жігіттерге Құрманғазы ұлықсат етпейді. Өзі домбырасын алып сол арада бір күй шертеді. Құрманғазының сырына әбден қанған Төремұрат күйшінің қасына ешкімді жібермей, әбден домбырасын аяқтап болғанда ғана өзі барып:   
 
– «Жиенжан, бұл арада тағы бір нәрсе туып қалды білем, атын қойдың ба?» – деп сұрайды. Сонда Құрманғазы біраз кідіріп, қуанған емес, күйінгендей келбетпен:   

– Нағашыеке, жаралының бәрі жаралы, жанның бәрі бірдей, өмір үшін күресте кімге оқ дарымайды? Біздің тұсымызда жаралы жан жалғыз киік пе? Атпайын-ақ деп едім, сіздің мына бір жігіттеріңіздің қыздырма сөзімен аттым. Анау ақсап кеткен киіктей жаралыларға арнадым бұл күйімді. Аты – «Ақсақ киік» депті дейді.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚұрманғазы күйлері |
| --- |
|  |
| 

Адай • Айда бұлбұл • Айжан қыз • Ақбай • Ақсақ киік • Алатау • Аман бол, шешем, аман бол! • Амандасар • Арба соққан • Байжұма • Балбырауын • Балқаймақ • Бас Ақжелең • Бес тайлақ • Боз қаңғыр • Бозшолақ • Бұқтым-бұқтым • Бұлбұлдың құрғыры • Демалыс • Ертең кетем • Жігер • Итог • Кедей зары • Көбік шашқан • Кісен ашқан • Кішкентай • Қазижан • Қайран шешем • Қапы • Қуаныш • Қыз Данайдың қырғыны • Қызыл қайың • Лаушкен • Маната • Назым • Не кричи, не шуми • Ойбай, балам • Пәбескі • Перовский маршы • Саранжап • Сарыарқа • Сексен бие • Серпер • Терезеден-есіктен • Терісқақпай • Төремұрат • Түрмеден қашқан • Тізе қақпай • Ұзақ Ақжелең
 |

 |
**Шәкен Оңалбайұлы** – (1937 жыл, ҚХР, Алтай аймағы, Қаба ауданы) – ақын.

Еңбек жолы
----------

Шыңжаң тіл-жазу комитетінде бөлім бастығының орынбасары, "Шұғыла" журналының бас редакторы, 1989-97 жылдары Шыңжаң әдебиет-көркемөнершілер бірлестігі төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған. Ақынның "Жылдар сыры" (1979), "Бүркітші" (1984), "Жарқын жол" (1985), "Жасыл әлем" (1988), "Замандас" (1989), "Саяхатшылар" (1988), "Туған жерге, өлең жырға, сүйген жарға махаббат" (1990), "Бәйге" (1998), т.б. өлең кітаптары жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Аруна LTD." ЖШС, 2010. - 576 б. ISBN 9965-26-096-6
**Ақсай кәсіптік-техникалық лицейі** - Бөрлі ауданындағы бастауыш кәсіптік білім беретін оқу орны.

1958 жылы 26 желтоқсанда Буденовка селосында ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебі ретінде ашылған. 1981 жылы ол Ақсай қаласына көшіріліп, Березовка, Бөрлі, Тұңғыш Успеновка, Ақсу, Пугачев селоларында филиалдарын ашты. Кейін оқу орнының атауы да, статусы да өзгерді. 1998 жылдан «№15 кәсіптік техникалық лицей» деп аталады.

Құрылғаннан бергі 43 жылдың ішінде лицей 14 мыңнан аса жұмысшы мамандар даярлаған. Қазір мұнда жеке автосервис ұйымдастырушысы, газбен, электрмен дәнекерлеуші, ауыл шаруашылығы өндірісі мастері, аспаз-бухгалтер, тігінші-бухгалтер, сондай-ақ дизельді генератор операторы, мейманханашы, бұрғылаушының көмекшісі, орта жене шағын бизнес иесі мамандықтары бойынша оқытады. Оқушыларға жоғары білімді, өндірістік тәжірибесі мол инженер-педагогтар сабақ береді, лицейдің материалдық оқыту базасы осы заман талабына сай жабдықталған.

Оқу орны түлектері арасынан Н.А.Бурмаков Соц. Еңбек Ері (1961) атанған. Лицей түлектері С.Шарупов, АМаняхан бокстан, Б.Кужербаев күрестен «спорт шебері» болды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8
Байназаров Ш. **Шәкенбай Байназаров** - 1930-2002 жылдар аралығында өмір сүрген. 1956 жылы Қазақ медицина институтының емдеу бөлімін бітірген. 1956-1957 жылдары Маңғыстау аудандық туберкулез диспансерінің бас дәрігері, 1957-1964 жылдары Маңғыстау аудандық орталық ауруханасының бас дәрігері, 1964-1982 жылдары "Тұщыбек" санаториінің бас дәрігері, 1982-1991 жыл аралығында аудандық емхана меңгерушісі болып қызмет атқарған. 1961 жылы "Құрмет белгісі", 1970 жылы "В.И.Лениннің туғанына 100 жыл" мерекелік медальмен, 1978 жылы "Еңбек Қызыл Ту" орденімен наградталған. Жоғарғы категориялы рентгенолог-дәрігер. 1963 жылы "СССР Денсаулық сақтау ісінің озаты" төсбелгісімен марапатталған. 1966 жылы "Қазақ ССР-іне еңбегі сіңген дәрігер" атағы берілген. "Тұщыбек" санаториінің ашылуын ұйымдастырған басшылардың бірі және бірінші бас дәрігері. 1957 жылы Москвада өткен фтизиатр дәрігерлердің 6 съезінің делегаты болды. 2002 жылы "Маңғыстау ауданының құрметті азаматы" атағы берілді.

Марапаттары
-----------

* Еңбек Қызыл Ту

* «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
**Шәкібай Тасыбайұлы** (*Шәкі би*, 1805-1885) – қоғам қайраткері, би, шешен, Семейдің даналарының бірі, Абайдың әкесі Құнанбай Шәкіден ұлағатты сөздерді естуге баратын, Шәкі қайтыс болғанда Құнанбай қатты мұңға салынған. Орта жүз Найман ішінде
***Өр Найман*** тармағынан шыққан, арғы атасы Алшынбай би өз заманының кемеңгер биі болған.

Өмірбаян
--------

Шәкі шешен кезінде Құнанбай, Кеңгірбай, Алшынбай, Едіге сияқты Найман, Керей, Арғын елдерінің атақты би-сұлтандарымен даулы мәселелерді шешуде айтыс-тартыстарға қатысқан.
Өр Найманның намысын жыртып, сөзін сөйлеген аса бетті де, білгір шешен болған. Ол Құнанбай, Абай, Әріп Тәңірбергенов(Әріп ақын) ақынмен де шешендік сайысқа түскен.

Сілтемелер
----------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.
**Кәрібай Иманжанұлы Мұсырман**

1957 жылы 28 ақпанда Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Дәуқара ауылында туған. Қазақ.

Әкесі - Мұсырман Иманжан Мұсырманұлы, марқұм. Анасы - Мұсырман Рахима Салихқызы, марқұм.

С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің
журналистика факультетін бітірген (1981), журналист.

Қазақстанның мерзімді баспасөзінде жарияланған көптеген мақалалардың, очерктердің авторы.

Қазақ және орыс тілдерін біледі.

КОКП мүшесі (1985-1991). "Нұр Отан" партиясы СҚОФ саяси кеңесінің мүшесі.

1981 жылдан - Солтүстік Қазақстан облыстық «Ленин туы» газетінің тілшісі , меншікті тілшісі. 1985 жылдан -Көкшетау облыстық «Көкшетау» газетінің меншікті тілшісі, бөлім меңгерушісі , редактор орынбасарының м.а.
1990 жылдан - республикалық «Егемен Қазақстан» газетінің меншікті тілшісі. 1992 жылдан - Көкшетау облыстық телерадиокомпаниясының төрағасы. 1997 жылдан - «Республикалық «Қазақстан» телерадиокорпорациясы» АҚ Солтүстік Қазақстан облыстық филиалының
директоры. 2007 жылдан - «Солтүстік Қазақстан» Солтүстік Қазақстан облыстық газетінің редакциясы» ҚМК директоры - бас редакторы.

2008 жылдың желтоқсан айынан - «Қызылжар Ақпарат» медиахолдингі» ҚМК директорының - бас редакторы. 2012 жылдан бері - "Қызылжар - Ақпарат" ЖШС директоры.

Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, "Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы" РҚБ СҚОФ төрағасы, облыстық мәслихаттың депутаты, облыстық Тәртіптік кеңестің мүшесі. 

«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), "Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл" (2011) медальдарымен марапатталған.

Әскери атағы - запастағы майор.

Діни көзқарасы - «Ислам дәстүрлерін ұстанамын»

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Абылай хан.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстан өркендеген, демократиялық мемлекет болады».

Хоббиі - шахмат, дойбы.

Сүйіп оқитын әдебиеті - публицистика, поэзия.

Үйленген. Жұбайы - Мұсырман Ақжүніс Шаяхмөтқызы (1959 жылы туған), запастағы полковник, тарих ғылымдарының кандидаты, "Нұр Отан" партиясы СҚО филиалының партиялық бақылау жөніндегі инспекторы. Ұлы -Жалғасбек (1996 жылы туған),

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Қызылжар минералды жер асты суы кен орны** - Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласынан 2,3 км жерде орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Сулы қабат қалыңдығы 40-80 м болатын төменгі бор кезеңінің шөгінділерінде жатыр.

Сипаты
------

Су сыйыстырғыш тау жыныстары биотитпен байытылған орта түйіршікті кварц-глауконитті құмдардан тұрады. Минералды су 852-907 м тереңдікте жатыр. Кен орнының суы арынды және ол өздігінен шығады. Судағы йодтың мөлшері 9,5 мг/л, бром 52 мг/л, радон 49 эман, суының температурасы 31,5 градус. Химиялық құрамы бойынша хлоридті және натрий-калций-магнийлі. Негізгі компоненттері - аниондар хлор, сульфаттар, катиондар. Су қоры Петропавл қаласының демалыс аймағы үшін 50 жылға жететіндігі анықталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Қызылкент сарайы
**Қызылкент сарайы** — 13-15 ғ. архитектуралық ескерткіші, жұрнағы Қарағандыдан 260 км, Қарқаралы ауданының Кент ауылының оңтүстігіне таман 1,5 км жерде, Кент тауының шығыс бөлігіндегі Қызылсу өзенінің жағалауында жатыр.

Деректемелерде 1872 жылдан белгілі. А. И. Левшин, Ә. X. Марғұлан, В. Никитин, А. Чулочников, Д. Байжұмыров, Г. Броневский т. б. еңбектерінде сипатталған. Қызылкент сарайы орт. белігінде бір кезгі крест пішіндес 2 қабатты тас ғимараттын шаршылау ойыс орны бар тебе болып табылады. Негізгі жайға 3 жағынан төртбұрышты шағын құрылыстар қосылған, олар бас ғимаратпен ішкі жолдар арқылы жалғасады. Оңтүстік жағында ені-1,5 м, биіктігі 2 м кіре беріс, оның үстінде 6 ағаш бағанаға орнатылған балкон түріндегі аспа бар. Қабырғалары жалпақ табиғи тастан қаланып, арасына саз ерітіндісі құйылған (ені 0,7-0,8 м, ұз.15 м). Сарай кешеніне бұлардан басқа жеке құрылыстар мен бас ғимараттан оңтүстікке таман 25 м жердегі зират қорғаны кіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

Сілтемелер
----------

* Қ.Өскембаев. Кызыл кенiш сарайы — «Орталық Қазақстан», 11.01.2018
* Қызыл Кент сарайының ескі орны — Qazaqstan 3D сайтында

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстанҚарағанды облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері |
| --- |
|  |
| Қарағандыда | 
Кеңес Одағының Батыры Нұркен Әбдіровтің ескерткіші |
|  |
| Ақтоғай ауданында | 
Беғазы кешені |
|  |
| Қарқаралы ауданында | 
Мәди Бәпиұлының зираты • Қызылкент сарайының қирандылары |
|  |
| Шет ауданында | 
Талды қорымы • Бұғылы-2 қорымы |

 |
**Джон Бернтал** (ағылш. Jon Bernthal, туғ. 20 қыркүйек 1976, Вашингтон (Колумбия), АҚШ) — америкалық актёр, «Ходячие мертвецы» телесериалындағы рөлімен әйгілі.

### Өмірбаяны

Джон Бернталл Вашингтонда өмірге келген, Сидуэлл мектебін аяқтаған. Мектепті бітіргеннен кейін Скидмор колледжінде оқыған. Кейін Мәскеуге көшіп МХАТ мектеп-студиясына түседі. Бұл кезде Джон кәсіпқойлық бейсболмен айналысқан еді.

2009 жылдан бастап Лос-Анджелестегі Венеция аймағында тұрады. 2010 жылы ол «Ходячие мертвецы» телесериалында Шейна Уолш рөлін ойнауға ұсыныс алады.

### Дереккөздер



Википедиядаға мақала
**Тапир** (Tapiridae)- тақтұяқтылар отрядының бір тұқымдасы. 

  

Эоцен кезеңінің басында (шамамен 55 млн.жыл бұрын) пайда болған. Дене тұрқы 2 мм-дей, салмағы 200-300 кг,сыртқы пішіні жабайы шошқаға ұқсас. Тұмсығы қысқа,басы ұзынша,құлағы кішкентай, құйрығы қысқа. Алдыңғы аяқтары 4 тұяқты, ал артқылары 3 тұяқты.Терісі қалың,қысқа,тығыз түкті. Қазір тіршілік ететін.Тапирдің 5 түрі бар,олар негізінен Орталық және Оңтүстік Америка мен Оңтүстік Шығыс \Азияда (Бирма,Тайланд, Малакка шығанағында, Суматрада) таралған. Тропиктік ормандарда сулы, батпақты жерлерін мекендейді, тек тау тапирі Анд тауларында 4000 м-ден астам биіктікте кездеседі.Қазақстанда Қалмақпай (Зайсан ойпаты), Ақтау, Шынжырлыда , Жетісу(Жоңғар)Алатауы етегіндегі полеонтол. Қазба орындарынан бірнеше түрлері табылған. Ағаш, бұта жапырағы, шөптесін өсімдіктермен қоректенеді,жақсы жүзеді,сүңгиді. Жеке-жеке жүреді,жыныстық жағынан 3-4 жасынан жетіледі, буаздық мерзімі 390-400 күндей, жалқы төл туады. 30 жылдай тіршілік етеді.Оның 2 түрі қорғауға алынып Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына»енгізілген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
Джон Вильям Дрэпэр
**Джон Вильям Дрэпэр** (5.05.1811, Сент-Хеленс - 4.01.1882, Нью-Йорк штаты) - ағылшын ғалымы. Физика, химия, физиология және тарих ғылымдарымен шұғылданған әмбебап оқымысты.

Россияда Дрэпэрдің «*Еуропа ақыл-ойының даму тарихы*» және «*Адам физиологиясы, оның қалыпты даму жолы*» еңбектері орыс тіліне аударылған. Соңғы кітабында Дрэпэр жеке халықтардың тарихын (зерттелу ғасыры, сенім ғасыры, ақыл-ой ғасыры т. б.) барлық халықтардың өмірінде қайталанатын ерекше «ғасырларға», «кезеңдерге» бөліп қарастырған. Осы еңбектерді Абай Семей кітапханасынан алып оқыған.[1]

Еңбектерінде қоғамның дамуына табиғаттың тікелей әсер ететінін, алдағы даму бағдарын дұрыс анықтауына байланысты екенін ғылыми мәселе ретінде қойды. Дрэпердің бұл еңбектерімен Абай таныс болған, Әуезов те оқыған. Ол Абайдың философиялық көзқарасының қалыптасуына әсер еткен Еуропа ғұламаларын талдай келе: «

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Абайдың Сократты, Аристотельді оқығаны «Қара сөзінен», Гете, Байронды білгені өлеңінен байқалады. Спиноза, Спенсер, әсіресе Дрэпердің «Еуропаның есею тарихы» деген философиялық еңбектерімен де оқып танысқан* |  |

» деп айрықша атап өтеді («Абайтанудан жарияланбаған материалдар», 1988, 175-бет). «Абай - қазақтың классигі» атты мақаласында Абай Дрэпердің «Еуропаның ақыл-ойының даму тарихының» толық курсын тәмәмдаған деген де пікір білдіреді (сонда, 75-бет).[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
2. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
**46-бап. Қоршаған ортаға әсерді бағалау**

    Қоршаған ортаға әсерді бағалау және шаруашылық шешімдерінің қабылданатын нұсқаларының экологиялық және өзге де зардаптарын анықтау, қоршаған ортаны сауықтыру, табиғи экологиялық жүйелер мен табиғи ресурстардың жойылуын, азып-тозуын, бүлінуін және сарқылуын болдырмау жөнінде ұсыныстар әзірлеу мақсатында жүргізіледі.

    Қоршаған ортаға теріс әсер ететін кәсіпорындарды, құрылыстар мен өзге де объектілерді қайта бейімдеу, уақытша тоқтатып қою, меншігін ауыстыру және тарату қоршаған ортаны қорғау жөнінде арнайы уәкілетті мемлекеттік органдармен келісім бойынша не олардың қоршаған ортаға жасалатын әсерді бағалау жөнінде жүргізген тексерулерінен, анықталған жолсыздықтар жойылғаннан және келтірілген зиянның орны белгіленген тәртіппен толықтырылғаннан кейін ғана жүргізілуі мүмкін.

    Қоршаған ортаға әсерді бағалауды жүргізу тәртібі экологиялық сараптама туралы заңдармен анықталады.

    **47-бап. Табиғи ресурстарды пайдалану кезіндегі экологиялық талаптар**

    Жерді, жер қойнауын, суды, атмосфералық ауаны, ормандарды және өсімдіктерді, жануарлары ерекше құнды қоршаған ортаны қорғау объектілерін, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды және экологиялық жағдайы қолайсыз аумақтарды пайдалану кезіндегі экологиялық талаптар заңдармен және өзге де нормативтік-құқықтық актілермен белгіленеді.

    **59-бал. Қоршаған ортаны зиянды физикалық әсерден қорғау**

    Ұйымдар мен азаматтар қалалар мен басқа да елді мекендердің өндірістік, қоғамдық және әлеуметтік тұрғыдан үй-жануарларына, көшелерде, аулаларда, алаңдарда, халық демалатын өңірлерде жабайы хайуанатгар мекендейтін жерлерде шудың, тербелістің, магнит өрігінің зиянды ықпалы мен өзге де зиянды физикалық әсерлердің алдын алу мен жою жөнінде қажетті шаралар қолдануға міндетті.

    **62-бап. Климатты және Жердің озон қабатын қорғау**

    Климатты және Жердің озон қабатын қорғау Қазақстан Республикасының заңдарына және Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралык шарттарға сәйкес жүзеге асырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Экология (оқулық) - Алматы, 2008 - ISBN 9965-32-223-6
**Шыбынды** – Нұра алабындағы ағынсыз көл.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысының Осакаров ауданында Алғабас ауылынан солтүстік-батыста 18 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 474,6 м биіктікте.

Аумағы
------

Ауданы 36,0 км2, ұзындығы 8,7 км, ең енді жері 5,4 км, су жиналатын алабы 617 км2 (80%-ы жыртылған).

Гидрографикасы
--------------

Көл қазаншұңқыры ұсақ шоқылар аралығындағы ойыста. Жағалауы жайпақ. Көл айдынын құрақ басқан. Жауын-шашын суымен толығады. Суы тұзды. Көлдетіп суару үшін бөгет жасалған. Барлық сарқынды суы реттелген.

Өсімдігі, жануарлары
--------------------

Жағалауында құрақ, қоға, қамыс, өлеңшөп өседі. Көптеген құстар ұя салады. Көлде суда жүзетін құстардың ұдайы өсіп-өну алаңы құрылған, мұнда олардың аулануына тыйым салынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Мұнайдың және газдың литологиялық жатыны** Жинауыш тау жынысытардың көнелігі жағынан өздерімен орайлас, бірақ
мұнай немесе газ массаларын өз бойынан нашар өткізетін өзге тау жынысытармен
алмасуы нәтижесінде қалыптасқан тұтқыш өңіріне жинақталған мұнай немесе
газ жатыны. Мұндай жатындар "литологиялық тұрғыдан қалқаланған жатындар"
және "литологиялық тұрғыдан қоршалған жатындар" болып екі түрге бөлінеді.
Бірінші жағдайда жинауыштар мұнайды немесе газды нашар өткізетін тау жынысы
қабатымен тек қана жоғары жағынан қалқаланатын болса, екінші жағдайда
жинауыш сөз болған тау жынысытармен түгел қоршалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
Шухрат Нүраұлы Мәсімов
**Шухрат Нүраұлы Мәсімов**

1959 жылы 17 қарашада ӨзКСР Ташкент қаласында туған. Ұйғыр.

Анасы - Бакиева Шәмшінұр, зейнеткер, ұйғыр тілі мен
әдебиетінің мұғалімі болып жұмыс істеген.

Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты филология факультетін бітірген (1985), орыстілі мен әдебиетінің, ұйғыр тілі мен әдебиетінің мұғалімі.

Ұйғыр, қазақ және орыс тілдерін біледі.

1977 жылдан - Алматы облысы Шелек ауданының «Асы» кеңшарында жұмысшы. 1978 жылдан - Кеңес Әскерінің
қатарында қызметте. 1980 жылдан - Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының студенті. 1985 жылдан - «Коммунизм туги» (қазіргі «Ұйғыр авази») газетінің корректоры, тілшісі, аудармашысы.

2000 жылдан бері - «Ұйғыр авази» газетінің мәдениет және білім беру бөлімінің редакторы.

ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Мәдениет қайраткері.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өркендеу».

Хоббиі - футбол, волейбол.

Сүйіп оқитын әдебиеті - классикалық әдебиет.

Үйленген. Жұбайы - Камлякова Халбуви Ибрайемқызы, Алматы қаласындағы №101 ОМ математика мұғалімі
Ұлы-Мәсімов Нұсрат, «Мектеп» баспасының редакторы; қызы - Мәсімова Диларам, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
студенті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Шыбынжұт** (amanita) (Amanita) — саңырауқұлақ түрі, 100-ге жуық түрі бар, оның ішінде кейбіреуі адамдар үшін улы болып келеді. .

Саңырауқұлақтардың ішіндегі ең жойқын түрі – ірі ақ шыбынжұт (A. bispongera, A. ocreata, A. verna және A.virosa), бұл ормандарда жаздың және күздің жауынды күндері кездеседі. Ормандарда жазда немесе ерте күзде кездесетін жасыл немесе қоңыр немесе боз арамқұлақ (A.phalloides) та улы. 

Жазда жайылымдарда және далаларда кездесетін қызыл шыбынжұт (A. muscaria) та улы, бір кездері оны шыбынға қарсы құрал ретінде пайдаланған. Жеуге жарамды түрлері де бар: цезарь саңырауқұлағы (A.caesarea), қызғылтым шыбынжұт (A. rubescens) және сары-қоңыр шыбынжұт (қалтқы) (A. vaginata). Сондай-ақ қараң.: Саңырауқұлақтың жеміс беретін денесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT), ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Шыбыншы торғай** — жәндіктерді ұшып бара жатқан жерінен ұстап алып жейтін көптеген Торғай құстары; Көне Әлемнің Muscicapidae тұқымдасының 100-ден астам түрі мен Жаңа Әлемнің тиранна-шыбыншы торғайдың (Tyrаnghtae тұқымдасы) 400-ден астам түрі бар. .

Сұр түсті шыбыншы торғай (Muscicapastriata) Ескі Әлемде кеңінен танымал. Денесінің ұзындығы 14 см, сұр-қоңыр жолақтары бар. Өзі ұя салатын Шығыс Еуропаның сирек ормандары мен бақшаларынан бастап Азияға дейінгі аумақты мекендейді. 

Тиранналарға манакиндер, зәйтүн тиранналары (Фебтер), көкторғайлар, титирлер, котингтер және т.б. жатады. Көбінің басы үлкен, аяқтары қысқа және тұмсығы кең болып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT), ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Ашаршылық құрбандарына арналған ескерткіш** — Павлодар қаласының кіреберісіндегі ескі мұсылман зиратының алдына орнатылды.

Тарихы
------

Қазақстанның басқа да аймақтары секілді, Павлодар өлкесі – ХХ ғасырдағы тоталитарлық жүйенің езгісінің кесірін бастан кешірген аймақ. Тоталитарлық жүйенің
қазақ халқына, оның ғасырлар бойы қалыптасқан шаруашылық қалпы мен кәсіптік дәстүрлеріне қарсы бағытталған жаппай отырықшыландыру, ұжымдастыру және өнім қабылдау жоспарлары бойынша саясаты мен іс-шаралары қазақ тарихында бұрын-соңды болмаған аштыққа алып келді. Осы аштықтың кесірінен көп адам қырылып, соңы ұлттық трагедияға ұласты. ХХ ғасырдың 20-30-жылдары Павлодар облысында аштықтан 300 мыңнан аса адам көз жұмған. Павлодар қаласында өткен ғасырдың 30 жылдарында ашаршылықта құрбан болған жандарға арналған ескерткіш 2012 жылғы 31 мамырда ашылды. Бұл зиратта 1932-1933 жылдары ашаршылықтан қаза болғандар жерленген.

Сипаттамасы
-----------

Ескерткіште жүдеу әйел мен жылап жатқан бала бейнеленген. Бетон қабырғасы ортасында жартылай қиратылған шаңырақ орналасқан. Бұл қазақ халқының ауыр халың көрсетуде.
Ескерткіштің ауданы 22 м, мүсіннің биіктігі шамамен 3 м.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.
Мибу но Тадаминэ
**Мибу но Тадаминэ** (жап. *壬生忠岑*, шамамен IX ғасырдың аяғы мен X ғасырдың басы, ғұмыры жайлы нақты деректер белгісіз) — Хэйан дәуіріндегі даңқты Жапония ақындарының бірі. Ол император сарайындағы бесінші дәрежелі қызметкер Мибу-но Ясуцунаның баласы болған. Сарайдағы қызметін императордың жеке гвардиясында оң қанат қолбасшысы Фудзивара-но Садакунидің қорғаушысы болып бастаған. Ол өзін талантты ақын ретінде өте ерте танытты. Оның бұл қыры лирикалық «Ямато-моногатари» повестінде жақсы ашылған. Тадаминэ осыдан кейін император кітапханасына қызметке алынады да кейіннен императордың жеке сол қанат гвардиясына алынып, ішкі күзетте қызмет атқарады.

Күншілдіктің жүрмейтін жері жоқ, әлдекімнің оның үстінен жазған шағымы бойынша Тадаминэні батыс шекараға жер аударады, Ол бұл туралы «Кокинавасю»-ға енген «нагаута»-сында (жап. *長唄* сөзбе сөз аударғанда «ұзақ толғау») өкінішпен еске алады. Тадаминэнің жемісті шығармашылық қызметі 87-92 жылдарға тура келеді. Бұл кезеңде (905 жылы) ол Ки-но Сурайуки, Ки-но Томонори және Осиктои-но Мицунэлармен бірге императордың антологиялық жинағы «Коконвакасию»-ды шығаруға ат салысады. Деректер оны бұл кезде елу жаста еді дейді.

Ол Ки-но Сурайуки және басқа да ақындармен бірге көптеген өлең сайысына қатысады. Деректер Хэйан дәуірінде поэтикалық трактаттарға үлкен әсер еткен жапонның әйгілі «Вака тай дзиссю» («Ваканың он түрі») трактатының авторы Тадаминэ еді дейді.

Мибу-но Тадаминэ қайтыс болған соң кейінгі ұрпақ оның ақындық өнерін жоғары бағалап, оның есімін «Отыз алты мәңгілік сарын» ақындарының қатарына қосады.

Мибу-но Тадаминэнің танка жанрында бір өлеңі әйгілі Огура Хякунин Иссюдің 100 ақынның 100 өлеңінен тұратын «Хякунин иссю» антологиясына № 30 реттік санымен енген.

Мибу но Тадамине, Кано Ясунобу салған портрет, 1648 ж

Кейбір өлеңдері
---------------

```
30. 壬生忠岑
```

```
有明の
つれなくみえし
別れより
暁ばかり
うきものはなし
```

```
Ариакэ но
Цурэнаку миэси
Вакарэ ёри
Акацуки бакари
Уки моно ва наси
```

```
30. Мибу-но Тадаминэ
```

```
«Таңда тұнған
Ай ызғары астында
Қоштасқаным-ай.
Тылсым тұман мұңы неткен,
Аянышты едің-ай...»
```

```
***
Тылсым самал
Бұлтты тастап кетті
Асулар аспанында
Сен неткен қатал едің,
Сүйіктім менің!...
```

```
***
Күзгі самал серпіп өтті,
Жетігенді желпи келе,
Саз үні естілгендей...
Жүректің дір еткені
Еске алып сонда сені...
```

```
***
Түнерген көк аспаннан,
Ақша қар себелеп тұр
Бұлақта тұнып аққан...
Жүрегім менің дағы,
Егілер ойлап сені...
```

```
***
Мейлі ғой, айта берсін
Келеді көктем бір күн
Бәрі бір сене алмаймын,
Елжіреп тыңдамасам
Бұлбұлдың салған әнін... 
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Аударған: Ermahan Kalmurzaev.
**Гидрогеотермия** – гидрогеологияның тереңде жатқан сулы қабаттардағы жылы, ыстық жер асты суларының пайда болу және алмасу жағдайларын зерттейтін саласы. Жылы, ыстық жер асты суларында еріген газдар, сирек кездесетін химия элементтер, түрлі тұздар, шипалы қосындылар болады. Сондықтан бұл сулар емдеу орындарында қолданылады. Тұрғын және қоғамдық үйлерді, жылыжайларды жылытуға, электр энергиясын өндіруге, өнеркәсіп пен а. ш-на қажет химия элементтерді ажыратып алуға пайдаланылады. Қазақстанда пайдалануға болатын жоғары темп-ралы сулар (40–50оС-тан астам) Іле, Сырдария ойпаттарында, Үстірт пен Маңғыстауда көп.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы