«НКВД» беті осы бетке бағытталған.

ІІХК ғимараты
**КСРО ішкі істер халық комиссариаты** (орыс. *Народный комиссариат внутренних дел СССР*) — Кеңес Одағындағы 1937—1946 жылдары қылмыстық істер мен қоғамдық тыныштықты бұзушылықпен айналысатын, Мемлекеттік қауіпсіздікті қамтамасыз ететін КСРО мемлекеттік атқару орталық органы. КСРО ОАК 10 шілде 1934 жылғы қаулысымен негізі салынған.КСРО ІІХК құрамына КСРО Біріккен мемлекеттік саяси басқармасы кіріп, Мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасы (МҚББ) болып өзгертілді.

Ішкі істер халық комиссариатының жауапкершілігіне коммуналдық қызмет пен құрылыс, басқа да салалар, сондай-ақ саяси тергеу және соттан тыс үкім шығару, қылмыстық-атқару жүйесі, сыртқы барлау, шекара әскерлері, армияға қарсы барлау кірді.

Кейін 1946 жылы КСРО ІІМ қайта құрылды.

ІІХК-ның дамуы
--------------

КСРО Ішкі істер халық комиссары болып Генрих Ягода тағайындалды.

ІІХК берген кеңес шетелдік төлқұжат (1929 жыл)
Репрессияға ұшыраған адамдарға жылжымайтын мүлік пен жиһазды КСРО ІІХК-ға беру туралы қаулы
Жаңадан құрылған ІІХК-ның келесі міндеттеріне

* қоғамдық тәртіпті және мемлекет қауіпсіздігін қамтамасыз ету,
* социалистік меншікті қорғау,
* азаматтық хал актілерін тіркеу,
* шекараны қорғау,
* мәжбүрлі еңбекпен түзеу лагерлерін ұстау және қорғау жүктелді.

ІІХК-ның құрамына:

* мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасы (МҚББ)
* жұмысшылар мен шаруалар милициясының бас басқармасы (ЖШ МББ)
* шекара және ішкі қауіпсіздігінің бас басқармасы (ШжІҚ ББ)
* өрт сөндіру бөлімінің бас басқармасы (ӨСБ ББ)
* еңбекпен түзеу лагерлері мен жер аударылғандар қоныстарының және қамау орындарының Бас басқармасы (ГУЛаг)
* азаматтық xaл актілерін тіркеу бөлімі (АХАТ)
* әкімшілік-шаруашылық басқарма
* қаржы бөлімі
* кадрлар бөлімі
* хатшылық
* арнайы уәкілетті бөлімі кіреді.

Жалпы алғанда, ІІХК-ның орталық аппаратының штаты 8211 адамды құрады. МҚББ-ның жұмысын КСРО Ішкі істер халық комиссары Ягоданың өзі басқарды. ІІХК МҚББ-ның құрамына бұрынғы КСРО БМСБ-нің негізгі оперативті бөлімшелері кірді:

* арнайы бөлім (контрбарлау)
* құпия саяси бөлім (саяси қарсыластармен күрес)
* экономикалық бөлім (диверсия мен зиянкестікке қарсы күрес)
* шетел бөлімі (шетелдегі барлау)
* оперативтік бөлім (партия мен үкімет басшыларын қорғау, іздестіру, қамауға алу, сыртқы бақылау)
* арнайы бөлім (криптографиялық жұмыс, бөлімдердегі құпиямен қамтамасыз ету)
* көлік бөлімі (бүлікпен күрес, көліктегі диверсия)
* есеп және статистика бөлімі (жедел есеп, статистика, мұрағат)

Кейіннен бөлімнің де, бөлімшенің қайта құрылуы және қайта аталуы жүргізіліп отырды.

1936 жылдың қыркүйегінде КСРО Ішкі істер халық комиссары болып Николай Ежов тағайындалды.

1938 жылдың желтоқсан айынан бастап КСРО Ішкі істер халық комиссары болып Лаврентий Берия тағайындалды.

1941 жылы 3 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен ІІХК екі тәуелсіз органға бөлінді: ІІХК (халық комиссары - Лаврентий Берия) және КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарияты (МҚХК) (халық комиссары - Всеволод Меркулов). ІІХК-ның арнайы бөлімі (армиядағы қарсы барлауға жауап берді) құрлықтағы күштер мен әскери-теңіз күштері (ЖШҚӘ және ЖШҚФ) болып бөлінді.

Сонымен бірге, ІІХК МҚББ-ның арнайы бөлімі таратылып, оның орнына Халықтық қорғаныс комиссариаты (ХҚО) және Әскери-теңіз флотының халықтық комиссариаты (ӘТФ ХҚ) және ІІХК-ның 3-бөлімі (ІІХК әскерлерінде жедел жұмыс жасау үшін) құрылды.

Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін, 1941 жылы 20 шілдеде ІІХК және МҚХК бірыңғай халық комиссариаты - ІІХК құрамына қайтарылып, Берия КСРО халықтық ішкі істер комиссары болып қалды, ал мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссары Меркулов оның бірінші орынбасары болып тағайындалды. Мемлекеттік күзет органдарының қызметі майдандағы неміс барлау қызметінің әрекетімен күресуге, КСРО-ның тыл аймақтарындағы жау тыңшыларын анықтауға және жоюға, жаудың тылындағы барлау мен диверсияға бағытталған. ІІХК тыл күзет күштеріне бағынды.

1941 жылы 17 қазанда Мемлекеттік қорғаныс комитетінің қаулысымен ІІХК-ның арнайы жиналысына РКФСР Қылмыстық кодексінің 58 және 59-баптарында көзделгендей, КСРО-ның басқаруына қарсы революциялық қылмыстар туралы істерде өлім жазасына дейін үкім шығару құқығы берілді. Арнайы жиналыстың шешімдері түпкілікті болды. Бұл МҚК қаулысы Арнайы жиналыстың жойылуымен 1953 жылы 1 қыркүйектен бастап тоқтатылды.

1942 жылы 11 қаңтарда ІІХК және ХК Әскери-теңіз күштерінің бірлескен бұйрығымен ХК Әскери-теңіз күштерінің 3-ші басқармасы ІІХК АББ-ның 9-шы бөліміне айналды. (АББ - арнайы бөлімдерді басқару - 1941 жылғы 17 шілдеде ХҚК 3-ші басқармасының негізінде құрылған).

1943 жылы 14 сәуірде КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының қаулысымен ІІХК-ның жедел-чекист басқармалары мен бөлімшелерін ІІХК-дан бөліп, КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік жөніндегі тәуелсіз халық комиссариаты (КСРО МҚХК) қайтадан құрылды.

1943 жылы 18 сәуірде КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің қаулысымен әскери контрбарлау (АББ) Халық қорғаныс комиссариатына және КСРО Әскери-теңіз флотының Халық комиссариатына берілді, онда КСРО ХҚК Смерш бас контрбарлау басқармасы және ХК әскери-теңіз флоты СМЕРШ контрбарлау басқармасы құрылды.

1945 жылы желтоқсанда КСРО Ішкі істер халық комиссары болып Сергей Круглов тағайындалды.

РОТЖ ІІХК жол бөлімшесінің бұрыштық мөрімен рұқсат қағаз. 1944
РОТЖ ІІХК-ның ЖШ милициясы жол бөлімінің мөрі. 1944
ІІХК әр уақытта ББ деп қысқартылған Бас басқармалардан тұрды:

* МҚББ — Мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасы
* ЖШ МББ — Жұмысшылар мен шаруалар милициясы
* ШжІҚ ББ — шекара және ішкі қауіпсіздігінің бас басқармасы
* ӨСБ ББ — өрт сөндіру бөлімі
* Автожол ББ — автомобиль жолдарының бас басқармасы
* ГУЛаг — лагерлер
* ЭББ — экономика
* КББ — көлік
* ӘТИББ — әскери тұтқындар мен интернационалдар

1946 жылы ІІХК Ішкі істер министрлігіне айналды.

Орталық аппараттың құрылымы
---------------------------

Бұл бөлімде КСРО ІІХК ОМ жүйесінде бұрыннан бар барлық бөлімшелер мен арнайы лауазымдардың тізімі, білім алуға және жоюға бұйрықтардың саны мен күндері, басшылардың аты-жөндері және тиісті лауазымдарды атқару күндері көрсетілген.

КСРО Ішкі істер халық комиссарлары
* Ягода Г. Г. 10.07.1934-26.09.1936 (1938 жылы атылды)
* Ежов Н. И. 26.09.1936-25.11.1938 (1940 жылы атылды)
* Берия Л. П. 25.11.1938-29.12.1945 (1953 жылы атылды)
* Круглов С. Н. 29.12.1945-15.03.1946

КСРО Ішкі істер халық комиссарының орынбасарлары
* Агранов Я. С. (1-орынб.) 10.07.1934-15.04.1937 (1938 жылы атылды)
* Агранов Я. С. 15.04.1937-17.05.1937 (1938 жылы атылды)
* Прокофьев Г. Е. 10.07.1934-29.09.1936 (1937 жылы атылды)
* Берман М. Д. 29.09.1936-16.08.1937 (1939 жылы атылды)
* Фриновский М. П. 16.10.1936-15.04.1937 (1940 жылы атылды)
* Фриновский М. П. (1-орынб.) 15.04.1937-08.09.1938 (1940 жылы атылды)
* Бельский Л. Н. 03.11.1936-08.04.1938 (1941 жылы атылды)
* Курский В. М. (и. о.) 15.04.1937-08.07.1937
* Чернышев В. В. 07.08.1937-22.04.1946
* Рыжов М. И. 16.08.1937-29.12.1937
* Жуковский С. Б. 08.01.1938-03.10.1938 (1940 жылы атылды)
* Заковский Л. М. 29.01.1938-16.04.1938 (1938 жылы атылды)
* Берия Л. П. (1-орынб.) 22.08.1938-25.11.1938 (1953 жылы атылды)
* Филаретов Г. В. 04.10.1938-18.02.1939
* Меркулов В. Н. (1-орынб.) 16.12.1938-03.02.1941 (1953 жылы атылды)
* Масленников И. И. 28.02.1939-03.07.1943
* Круглов С. Н. (кадрлар бойынша) 28.02.1939-25.02.1941

КСРО Ішкі істер халық комиссарының жедел хатшысы
Лауазым 1936 жылы 28 наурызда ІІХК №198 бұйрығымен енгізілді; ІІХК №00383 бұйрығымен 1936 жылы 28 қарашада таратылды.

* Дейч Я. А. 28.03.1936-28.11.1936

КСРО Ішкі істер халық комиссарында арнайы жиын
Лауазым 1934 жылы 11 шілдеде №2 ІІХК бұйрығымен енгізілді; ІІХК-ның 26 қараша 11938 жылы № 00762 бұйрығымен КСРО Ішкі істер халық комиссарының тұсындағы арнайы жиын хатшылығы құрылып, КСРО Ішкі істер халық комиссары тұсындағы арнайы жиын хатшылығының меңгерушісі лауазымы енгізілді.

* Буланов П. П. 11.07.1934-29.03.1937 (1938 жылы атылды)
* Цесарский В. Е. 01.04.1937-28.03.1938 (1940 жылы атылды)
* Шапиро И. И. 28.03.1938-13.11.1938 (1940 жылы атылды)
* Петров М. А. 07.12.1938-28.01.1939
* Маркеев М. И. 28.01.1939-04.09.1939
* Иванов В. В. 04.09.1939-22.03.1946

КСРО Ішкі істер халық комиссары қарамағындағы арнайы бюро
ІІХК № 00888 бұйрығымен 08.02.1939 дәл осындай міндеттермен қайта құрылған

* Шария П. А. 02.08.1939-26.02.1941

КСРО Ішкі істер халық комиссары қарамағындағы арнайы топ
1937 жылы МҚББ шетел бөлімінен дербес бөлімшеге бөлінген; топқа шетелде террор және диверсия тапсырылды; 1938 жылдың қарашасында ыдыратылды.

* Серебрянский Я. И. 1937-10.11.1938

КСРО Ішкі істер халық комиссары қарамағындағы арнайы комиссарлар
Лауазым ІІХК №00415 бұйрығымен 27.12.1936 ж. ыдыратылды.

* Беленький А. Я. 10.07.1934-27.12.1936 (1941 жылы атылды)
* Цесарский В. Е. 08.10.1936-28.11.1936 (1940 жылы атылды)

КСРО Ішкі істер халық комиссары қарамағындағы бас инспекция
1934 жылы 29 желтоқсанда ІІХК №00190 бұйрығымен КСРО Халық Комиссарлар Кеңесінің 1934 жылғы 26 желтоқсандағы № 2769 қаулысының негізінде жұмысшылар мен шаруалар милициясы және шекара мен ішкі қауіпсіздік органдарын тексеру үшін құрылды; НКВД № 00383 бұйрығымен 1936 жылы 28 қарашада ыдыратылды.

* Быстрых Н. М. 29.12.1934-28.11.1936 (1939 жылы атылды)

КСРО ІІХК алқасы
БКП(б) ОК Саяси бюросының 05.05.1938 ж. P60 / 62 шешімімен құрылған.

Құрамына:

* Ежов Н. И. (1940 жылы атылды)
* Фриновский М. П. (1940 жылы атылды)
* Бельский Л. Н. (1941 жылы атылды)
* Заковский Л. М. (1938 жылы атылды)
* Жуковский С. Б. (1940 жылы атылды)
* Чернышёв В. В.
* Ковалёв А. А.
* Каруцкий В. А.

КСРО ІІХК хатшысы
Лауазым ІІХК №2 бұйрығымен 19.11.1934 ж. енгізілді.

* Буланов П. П. 11.07.1934-28.11.1936(1938 жылы атылды)

КСРО ІІХК хатшылығы
28.11.1936 жылы ІІХК № 00383 бұйрығымен құрылған:

* Дейч Я. А. 28.11.1936—16.08.1937
* Шапиро И. И. 08.1937—04.10.1938 (1940 жылы атылды)
* Петров М. А. 04.10.1938—08.11.1938
* Шария П. А. 08.11.1938—02.08.1939
* Мамулов С. С. 16.08.1939—22.04.1946

КСРО ІІХК хатшылығы қарамағындағы арнайы бюро
1937 жылы 15 ақпанда ІІХК № 0064 бұйрығымен барлау және қарсы барлау жұмыстарының тәжірибесін жинақтау, капиталистік елдердің басшылары туралы құжаттамаларын жүргізу және оқу-әдістемелік құралдарды дайындау мақсатында құрылған; ІІХК № 0197 бұйрығымен 10.05.1938 ж. таратылды:

* Горожанин В. М. 15.02.1937—27.05.1937 (1938 жылы атылды)
* Рубинштейн Н. Л. 27.05.1937—11.1937
* Буздес А. М. (уақытша атқар.) 11.1937—05.10.1938

КСРО ІІХК Арнайы уәкілет
Бұл лауазым ІІХК № 2 бұйрығымен 11.07.1934 жылы енгізілді:

* Фельдман В. Д. 11.07.1934—23.10.1937 (1938 жылы атылды)
* Балябин Г. С. 27.11.1938—20.12.1938
* Круглов С. Н. 20.12.1938—28.02.1939
* Стефанов А. Г. 28.02.1939—26.02.1941

КСРО ІІХК кадр секторы
11.07.1934 жылы №2 ІІХК бұйрығымен құрылған; 16.10.1934 жылы №192 ІІХК бұйрығымен КСРО ІІХК кадр бөлімі болып қайта құрылды:

* Вейншток Я. М. 11.07.1934—16.10.1934 (1939 жылы атылды)

КСРО ІІХК кадр бөлімі
16.10.1934 жылы ІІХК № 192 бұйрығымен кадр секторынан қайта құрылды:

* Вейншток Я. М. 16.10.1934—15.10.1936 (1939 жылы атылды)
* Литвин М. И. 15.10.1936—17.05.1937
* Стацевич Г. М. 14.08.1937—13.09.1937
* Давыдов Н. К. 14.08.1938—28.02.1939
* Круглов С. Н. 28.02.39—25.02.1941

КСРО ІІХК Тергеу бөлігі
1938 жылы 22 желтоқсанда ІІХК № 00813 бұйрығымен құрылған; 09.04.1939 ж. № 001050 ІІХК бұйрығымен МҚББ тергеу бөлігі және БЭБ тергеу бөлігіне бөлінген:

* Кобулов Б. З. 22.12.1938—04.09.1939 (1953 жылы атылды)

ІІХК-ның қызметі
----------------

Барлау
ІІХК барлау қызметіне Коминтерннің көмегімен өзінің жеке барлау желісін кеңейту кірді.

Контрбарлау
СМЕРШ төлқұжаты. 1943 ж.
1941 жылы 17 шілдеде Мемлекеттік қорғаныс комитеті халықтық қорғаныс комиссариатының Үшінші басқармасының органдарын бөлімшелердегі және одан жоғарыдағы филиалдардан ІІХК-ның арнайы бөлімшелеріне, ал үшінші басқарманы ІІХК-ның арнайы бөлімшелеріне ауыстыру туралы №187 қаулы қабылдады.

Ұлы Отан соғысы кезіндегі ІІХК
Донецк милициясының мұражайында ІІХК әскерінің 175-атқыштар полкінің жауынгерлік туы.
Ұлы Отан соғысы қарсаңында КСРО Ішкі істер халық комиссариятына шекара әскерлерімен қатар теміржол ғимараттары мен маңызды өнеркәсіптік кәсіпорындарды қорғайтын әскер, конвой әскерлері мен жедел басқару күштерін де қамтыды.

Соғыс басталған кезде ІІХК әскері 14 дивизиядан, 18 бригададан және әр түрлі мақсаттағы 21 жеке полктан тұрды, олардың ішінде 7 дивизия, 2 бригада және 11 ішкі әскерлердің жедел басқару полкі батыс аудандарда болды, соғысқа дейін Балтық, Батыс және Киев арнайы округтерінде 21, 22 және 23-мотоатқыштар дивизияларының құрылуы басталды. Сонымен қатар, КСРО-ның батыс шекарасында 49 шекара жасағы мен басқа да бөлімшелер кіретін 8 шекаралық округ болды.

ІІХК шекара әскерлерінде 167 600 әскери қызметші болды, ІІХК-ның ішкі әскерлерінде 173 900 әскери қызметкер болды, оның ішінде:

* жедел әскерлер (әскери мектептерді қоспағанда) - 27,3 мың адам;
* теміржол күзет әскерлері - 63,7 мың адам;
* маңызды өндірістік нысандарды қорғауға арналған әскерлер - 29,3 мың адам.

Конвой әскерлер саны 38,3 мың адамды құрады.

ІІХК шекара әскерлерінің міндеті Кеңес Одағының мемлекеттік шекарасын күзету, диверсанттармен күресу және шекара режимін бұзушыларды анықтау болды. ІІХК жедел күштерінің міндеті бандитизмге қарсы күрес болды: бандаларды анықтау, оқшаулау, қудалау және жою. ІІХК темір жол күштерінің міндеттері - объектілерді, атап айтқанда, құрышты пойыздарды күзету және қорғау болды. ІІХК әскерлерінің ерекше маңызды өндірістік нысандарды күзету қызметі мемлекеттік шекараны қорғаумен бірдей тәсілдермен жүзеге асырылды. ІІХК конвой әскерлерінің міндеті - сотталғандарды, әскери тұтқындар мен жер аударылғандарды ертіп жүру, әскери лагерлердегі тұтқындарды, сотталған еңбек үшін қолданылатын түрмелер мен мекемелерді күзету.

1941 жылы 22 маусымда 47 құрлықтық және 6 әскери-теңіз жасағы, 9 жеке ІІХК шекара комендантуралар неміс әскерлерімен шайқастарға кірді. Шекара бекетінің бастығы, Саратовтың 4-шекара мектебінің және БМСБ әскерлерінің түлегі (қазіргі Ресей ІІМ Саратов қызыл ту орденді жоғары командалық мектебі) А.В. Лопатин қайтыс болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды.

Қызыл Әскерінің (ЖШҚӘ) құрылуында, әсіресе Ұлы Отан соғыстың бірінші жылдары ГУЛАГ маңызды рөл атқарды. ІІХК басшылығының өтініші бойынша КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумы 1941 жылы 12 шілдеде және 24 қарашада екі рет сотталғандарға рақымшылық жасау және босату туралы жарлықтар қабылдады. Осы екі жарлыққа сәйкес 1941 жылдың аяғына дейін Қызыл Әскер құрамына шамамен 420 000 кешірілгендер жіберілді, ол 29 дивизияны құрады. Жалпы, соғыс жылдарында қарулы күштерге 975 000 жуық кешірілгендер жіберілді, соның арқасында 67 дивизия құрылған.

ІІХК әскери контрбарлау жұмысының алғашқы нәтижелерінің бірі 1941 жылы 10 қазанда жарияланды. Тыл қорғанысы бойынша ІІХК арнайы бөлімдері 657 364 әскери қызметшіні ұстады, оның ішінде: тыңшылар - 1505; диверсанттар - 308; сатқындар - 2 621; қорқақтар мен дабыл қағушылар - 2 643; арандатушылық қауесеттерді таратушылар - 3987; өздеріндегілерді ататындар- 1671; басқалары - 4371.

ІІХК конвой жасағының 41-жеке бригадасы Ленинградты қорғауға және тәртіпті сақтауға қатысты.

ІІХК ішкі әскерінің 10-атқыштар дивизиясы Сталинградты қорғауға белсенді қатысты.

Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ІІХК ішкі әскерлері бандитизмге қарсы 9 292 операция өткізді, нәтижесінде 47 451 адам қаза тауып, 99 732 бандит тұтқынға алынды, барлығы 147 183 қылмыскер залалсыздандырылды. 1944-1945 жылдары шекара әскерлері жалпы саны 48 мыңға жуық бандит болатын 828 бандыны жойып жіберді. Соғыс кезінде ІІХК теміржол әскерлері КСРО темір жолдарында 3600-ге жуық нысандарды күзеткен. Әскери күзетшілер пойыздарды әскери және құнды бейбіт жүктермен ілесіп жүрді.

1945 жылы 24 маусымда Мәскеуде Қызыл алаңдағы Жеңіс парадында бірінші болып ІІХК әскерлерінен құрылған жеңіліске ұшыраған неміс әскерлерінің баннерлері мен стандарттары салынған алғашқы біріктірілген батальон шықты.

ІІХК және партизан қозғалысы
Ұлы Отан соғысы кезінде ІІХК оккупацияланған жерлердегі кеңес партизандарына көмек көрсетті.

Әдетте, партизандық құрамда барлау командирінің орынбасары ұйымдастырып, басқарды. Мұндай жұмыс тәжірибесі бар адамдарды командирдің барлау жөніндегі орынбасарлары және олардың көмекшілері етіп тағайындау ұсынылды. Бұл істі ІІХК және БББ офицерлеріне беруді жөн көрді.

Партизан жасақтарының аймақтық ауқымдағы барлау қызметіне астыртын облыстық комитеттер жөніндегі аймақтық жедел-барлау топтары тікелей жауап берді.

Зияткерлік барлау жүргізуді жетілдірудің негізі Сталин қол қойған «Партизандық қозғалыстың міндеттері туралы» КСРО ҚХК-ның 1942 жылғы 5 қыркүйектегі № 00189 бұйрығы болды. Онда партизандардың жау тылында агентуралық барлау құрылымдарын құруы, оны оккупациялық басқару органдарына, қарсыластың кәсіпорындары мен байланыстарына енгізуі көзделді.

Партизандық барлау қызметін ұйымдастыруда маңызды рөлді партизандар жұмыс істейтін аймаққа тасталған мемлекеттік қауіпсіздік органдарының жедел топтары ойнады. Мемлекеттік қауіпсіздік органдарының көптеген жедел топтары партизандар бригадалары мен жасақтарының орналасқан жеріне негізделді, бұл олардың партизандардың жалпы барлау қызметіндегі жұмысын бүркемелеуге мүмкіндік берді және жау нысандарында жұмыс істейтін барлау қызметкерлерімен байланыс орнатуды жеңілдетті. Мысалы, КСРО МҚХК «Юрий» жедел тобы 1-Минск бригадасында, БССР МҚХК «Кочубей» арнайы тобы Борисов аймақтық жалғасу штабында орналасты.

Витебск облысының Полоцк ауданында А.И. В.И.Ленин ат. партизандық бригада жанында негізделген А.И.Бабушкин басқарған топ, кеңестік астыртын жұмыс істеушілердің көмегімен 3 неміс барлау мектебін және кеңес тылында тасталған 12 диверсантты анықтай алды.

ІІХК және кеңес экономикасы
ІІХК (ГУЛАГ) түзеу жүйесіндегі сотталғандардың еңбегі ел мен аймақтардың экономикасын дамытуда КСРО үшін бір қатарлы емес салдарға алып келді. Бір жағынан, бұл Сібірді, Қиыр Солтүстік пен Қиыр Шығысты игеруге, ал сотталғандардың физикалық еңбегі және олардың жұмысының төмен механикаландырылуы әскери дамуы Ұлы Отан соғысына дейінгі КСРО ресурстардың босатылуына және жұмылдыру әзірлігіне әкелді.

1941 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша лагерлер мен колонияларда 1 929 729 тұтқын болған, оның ішінде еңбекке жарамды жастағы ер адамдар 1 680 000 болды. Осы уақыт аралығында КСРО экономикасында жұмысшылардың жалпы саны 23,9 миллион адамды, ал өнеркәсіп жұмысшылары - 10 миллион адамды құрады. Осылайша, ІІХК (ГУЛАГ) жүйесіндегі еңбекке қабілетті тұтқындар Кеңес Одағы жұмысшыларының жалпы санының шамамен 7% құрады.

ІІХК 1941 жылғы 12 маусымдағы № 00767 бұйрығымен ГУЛАГ пен Главпромстрой кәсіпорындары үшін оқ-дәрілерді өндіруге жұмылдыру жоспары күшіне енді. Өндіріске 50-мм мина, 45-мм снаряд және РГД-33 қол гранатасы шығарылды.

  

Басқа жағынан, тұтқындардың ауыр жұмысы және жобалардың экономикалық тиімсіздігі елдің жұмыс күшіне және оның экономикасына айтарлықтай зиян келтірді. Л. П. Берия сотталғаннан және қайтыс болғаннан кейін көптеген жобалар аяқталмады, кейбіреулері тиімсіз деп танылды.

ІІХК ең ерекше жетістігі оның кеңестік ғылым мен техникадағы рөлі болды. Көптеген ғалымдар мен инженерлерге саяси және қылмыстық құқықбұзушылықтармен айыпталып, қамауға алынып, заңды түрде сотталды және «шарашки» деп аталған арнайы бас бостандығынан айыру орындарына жіберілді, сол жерде өз мамандығы бойынша жұмыс істеді. Зерттеулерін сол жерде жалғастырып, кейінірек бостандыққа шыққан соң, кейбіреулері ғылым мен техниканың көшбасшыларына айналды. Кеңестік ғарыштық бағдарламаны жасаушы Сергей Королев пен авиаконструктор Андрей Туполев сияқты ғалымдар мен инженерлер «шарашканың» тұтқыны болды.

Саяси қуғын-сүргін
------------------

*Толық мақаласы: Сталиндік қуғын-сүргін**Толық мақаласы: ЖШҚӘ қуғын-сүргін (1937—1938)**Толық мақаласы: ІІХК ішіндегі тазарту 1937—1938*
Алғашқы бес Кеңес Одағы маршалдары отыр (солдан оңға қарай): Тухачевский (атылды), Ворошилов, Егоров (атылды); тұр: Будённый және Блюхер (қамауға алынды, азаптаудан Лефортов түрмесінде көз жұмды).
ІІХК пенитенциарлық атқарымдарды жүзеге асыратын мемлекеттік қауіпсіздік органы ретінде 1930 жж саяси қуғын-сүргіндерді орындаушы болды. КСРО-ның көптеген азаматтары ІІХК арнайы үштіктерімен соттан тыс сотталды.

«Үлкен террор» деп аталатын ең жаппай қуғын-сүргін кезеңі Н.И.Ежовты ІІХК бастығы етіп тағайындаудан басталды. Ежовтың 1937 жылғы шілдеде КСРО ІІХК № 00447 бұйрығын жариялауымен. Бұл кезең 1938 жылдың қыркүйек-қараша айларында ІІХК, милиция және т.с.с. Ежов итаршыларының кең ауқымды қамауға алулармен және оны Л. П. Берия лауазымнан алмастыруымен аяқталды. Құжатталған мәліметтерге сәйкес, 1937-1938 жылдары саяси себептермен 1 344 923 адам сотталған, оның 681 692 өлім жазасына кесілген.

Сталин және БКП (б) ОК Саяси бюросының өзі «Сталиннің өлім тізімдері» бойынша 44 893 адамды соттауға растады (1937-1938 жж. - 43 768 адам, 1940-1950 жж. - 1125 адам), олардың басым көпшілігі басқару құрылымдарының мүшелері, соның ішінде ІІХК мен ЖШҚӘ болды. Барлығы дерлік атылды. 1937-1938 жылдары БКП (б) ОК мүшелерінің 78%-ы қайтыс болды. ІІХК-ның көптеген қызметкерлері, соның ішінде жоғарғы басшылыққа жататындар, өздері қуғын-сүргіннің құрбаны болды, көпшілігі ату жазасына кесілсе, қалғандары қызметінен алынып, әртүрлі мерзімге бас бостандығынан айырылды.

Ұлы Отан соғысы аяқталғаннан кейін КСРО ІІХК вермахтпен ынтымақтастық жасады деп айыпталған КСРО халықтарының ұлты негізінде жер аударуды орындаушы болды.

КСРО-да нацизмнен пана іздеген жүздеген неміс және аустриялық коммунистер мен антифашистер КСРО-дан қажетсіз шетелдіктер ретінде шығарылып, құжаттарымен бірге гестапоға тапсырылды.

Ұлы Отан соғысы кезінде ІІХК шекара мен ішкі әскерлері белсенді армияның тылын қорғауға, жаудың диверсанттарына қарсы күреске, қашқындарды іздеуге, сондай-ақ ұрыс қимылдарына тікелей қатысуға қолданылды. Босатылған жерлерде немістер қалдырып кеткен жасырын коллаборационисттер мен сенімсіз адамдарды анықтау және залалсыздандыру бойынша жедел-іздестіру жұмыстары жүргізілді. Қызыл Әскерге қарсы соғысқан Крайова әскерінің кейбір басшылары мен мүшелеріне қарсы қуғын-сүргіндер болды.

ІІХК диверсиялық қызметтері өздерінің негізгі қызметімен қатар, шетелде және КСРО аумағында КСРО-ның мемлекеттік жүйесі үшін қауіпті деп танылған адамдарды өлтірумен айналысқан. Олардың ішінде:

* Лев Троцкий — Иосиф Сталиннің саяси дұшпаны, соңғысының КСРО-ның даму жолын таңдау жолындағы қарсыласы. КСРО-дан шығарылғаннан кейін Сталинге қарсы күресті - бұқаралық баспасөзде де, Кеңес үкіметі мен ЖШҚӘ органдарындағы жақтастарының көмегімен де жүргізді;
* Евгений Коновалец — Украин ұлтшылдары ұйымының жетекшісі.
* Соломон Михоэлс — актер және режиссер, қоғам қайраткер, Еврейлердің антифашистік комитетінің төрағасы. Минскіде өлтірілген. Өлтіру - жол апаты ретінде жазатайым оқиғамен жасырылды.
* Андреу Нин — каталондық коммунист, революционер, публицист, жазушы және аудармашы. Марксистік бірлік еңбек партиясының жетекшісі (ПОУМ).
* Карл Радек — кеңестік саясаткер, халықаралық социал-демократиялық және коммунистік қозғалыстың мүшесі.
* Абрам Слуцкий — кеңестік барлау қайраткері, 2-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары. КСРО ІІХК МҚББ шетелдік бөлімінің жетекшісі.
* Теодор Ромжа — русиндік грек католик епископы, Мукачево грек католик епархиясының епископы.

Сталин қайтыс болғаннан кейін «бериялық амнистия» өткізілді, оның барысында бірнеше мың әділетсіз сотталған адамдар ақталды. Алайда, науқан кезінде миллионнан астам қылмыскерлер де түрмеден босатылды, содан кейін КСРО-да қылмыстың өсуі байқалды.

КСРО ыдырағаннан кейін Балтық елдерінде өмір сүрген кейбір бұрынғы ІІХК қызметкерлеріне мұрағаттан табылған құжаттарға сәйкес жергілікті халыққа қарсы қылмыстар жасалды деп айып тағылды.

ІІХК атақтары мен айырым белгілері
----------------------------------

*Толық мақаласы: КСРО ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері*

Естелік
-------

Мәскеу атындағы арнасының №2 шлюзінің басқару мұнарасындағы ІІХК офицерлерінің мүсіндері.

Тағы қараңыз
------------

* КСРО ішкі істер министрлігі
* Сандармох
* Куропаты
* Қатын қырғыны

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Об образовании Общесоюзного Народного Комиссариата Внутренних Дел Постановление Центрального Исполнительного Комитета Союза ССР. Мұрағатталған 26 қаңтардың 2010 жылы.
2. ↑  *Попов А. Ю.* ІІХК және партизандық қозғалыс / А. А. Остроумов, Е. С. Сенявская —  Мәскеу: Олма медиа групп, 2003. — Б. 95, 96, 101. — 380 б. — (Мұрағат). — ISBN 5-2240-4328-X.
3. ↑  Брянск облысы әкімшілігінің мұрағат бөлімін басқару (БОӘМББ) Ф. 1650. Оп. 1. Д. 68. Л. 39.
4. ↑  Российский государственный архив социально-политической истории (РГАСПИ), Ф. 69. Оп. 1. Д. 790. Л. 128.
5. ↑  *Коровин В. В. Шибалин В. И.* Ұлы Отан соғысындағы кеңестік мемлекеттік қауіпсіздік органдары —  Мәскеу, 1975. — Б. 56.
6. ↑  КСРО-дағы қуғын-сүргін ауқымы туралы // Виктор Земсков.  scepsis.net. Тексерілді, 24 қараша 2019.
7. ↑  1921-1953 жылдар аралығында қамауға алынған және сотталған адамдар саны туралы КСРО ІІМ 1-арнайы бөлімінің анықтамалары (ru) // *Фонд Александра Н. Яковлева*.
8. ↑  *Рогинский Арсений* Сұхбат / Сталинизм: сандар және мифтер / Арсений Рогинский  (орыс.).  Эхо Москвы. Тексерілді, 24 қараша 2019.
9. ↑  *Хлевнюк Олег* Сұхбат / Сталинизмнің саяси тарихы / Олег Хлевнюк  (орыс.).  Эхо Москвы. Тексерілді, 24 қараша 2019.
10. ↑  *Мельчин С. А. және т.б.* Сталиннің тізімдері - кіріспе (ru) // *Мемориал* : сайт.
11. ↑  *Norman Davies.* God’s Playground: A History of Poland. Columbia University Press, 1984. ISBN 0-231-05353-3, 9780231053532 Page 444.
12. ↑  *David Clay Large.* Between Two Fires: Europe’s Path in the 1930s. Norton, 1991. ISBN 0-393-30757-3, 9780393307573. Page 306.
13. ↑  *Михайлов А. И.* Мәскеу-Еділ арнасының сәулетөнері / Магидин И. Н. —  Мәскеу: Издательство Всесоюзной Академии Архитектуры, 1939. — Б. 30. — 72 б.