recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Ағыбай батыр»** – тарихи жыр. 

Кенесары Қасымов бастаған ұлт-азаттық қозғалысына белсене қатысқан белгілі батыр Ағыбай Қоңырбайұлының (1802–85) ерлік істерін баяндайды. Жырдың екі нұсқасы сақталған. Қарағандылық жыршы Тәужи Айнатасов жинаған «Ағыбай батыр» жырында Кенесарының түрікмен елінен бір тұлпар әкеп беру туралы өтінішін орындауға аттанған Ағыбай батырдың сапар кезіндегі ерліктері баяндалады. Нұсқа толық емес, он бір буынды, қара өлеңмен жазылған. Жыр оқиға желісі, құрылысы, суреттеу тәсілі жағынан өте қызғылықты. Романтикалық сарын басым. 

Ақын, халық ауыз әдебиетін жинаушы Нұрғали Бейсеновтен 1949 ж. жазып алған "Ағыбай батыр" жырының 2-нұсқасы көркемдігі мен мазмұны жағынан құндырақаласы Ағыбай нақтылы өмірде Ресей отаршыларына қарсы күрес жүргізсе, жырда қалмақпен соғысып ерлік көрсетеді, даңқы бүкіл елге жайылған қолбасшы атанады. Бұл жыр да он бір буынды қара өлеңмен жазылған. Батыр ерлігі тарихи жыр шеңберінен асып, ертегі сарынымен бейнеленген, осы арқылы жырдың тарихи-әлеум. идеясы айқын байқалады. 

Ағыбай батырдың елін сыртқы жаудан қорғау жолындағы ерлік істері туралы осындай мазмұндағы басқа нұсқалар Қазақстан Ғылымдар Академиясының Орталық ғылыми кітапханасы мен Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар орталығында сақтаулы. 

«Ағыбай батыр» жырының Т.Айнатасов жинаған нұсқасы «Ақжолтай Ағыбай батыр» жинағында (Жезқазған, 1992) жарияланған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Реза Аббаси, Ризайе Аббаси (парсы: رضا عباسی‎ — *Reza-ye Abbasi*; 1575 жыл шамасында туған, Кашан, – 1635) — иран миниатюршысы. Аббас І шаһ сарайы жанынан ұйымдасқан исфаһан мектебінің ең көрнекті өкілі, жылы шырай колоритті сіреттің асқан шебері. Исфаһан миниатюра мектебі стилінің қалыптасуына әрі өркендеуіне үлкен үлес қосты.

Шығармашылығы
-------------

* «Бақташы»,
* «Қой ұстаған бала»,
* «Қос ғашық»,
* «Үш аңшы бейнеленген табиғат көрінісі»,
* «Әйел бейнесі»

Реза Аббаси — «Бақташы», «Қой ұстаған бала», «Қос ғашық», «Үш аңшы бейнеленген табиғат көрінісі», «Әйел бейнесі» тағы да басқа жанрлық көріністер мен портреттердің авторы. Суретті шығармашылығы поэтикалық сыршылдықпен жеке беттерге еркін бейнелеу тәсілі арқылы ерекшеленеді. Шығармалары негізінен **Кембридж, Уиев, Ленинград, Тегеран** мұражайларында сақтаулы. 

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1976. 9 ом. 454 бет.
**Аққу** — Сүгір Әліұлының туындылары ішінде ерекше орын алатын күй.

Күйдің бүтін тұлғасы көл еркесі Аққуға ғана тән сұлулықты суреттейді. Күй орындаушылық шеберлігінде сирек кездесетін флажолет, форшлаг, лига сияқты әсем штрихтарды қолдану арқылы композитор аққу мен табиғат бейнесін бір тұтастықта бейнелейді.

Сүгір домбыраның үнін ұстазы Ықыластың қобыз әуендеріне жақындатып, толғай тартқан. Сондақтан да кейбір шығармаларында (Аққу, Кер толғау, Тоғыз тарау) қобыз үні басым келеді.

Сілтемелер
----------

* Сүгірдің Аққу күйі YouTube сайтында
* Күй ноталары Мұрағатталған 6 мамырдың 2021 жылы.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуСүгірдің күйлері |
| --- |
|  |
| 

Ақжелең • Аққу • Амангелдіге арнау • Бес жорға • Бозінгеннің бүлкілі • Жайлау күйі • Жолаушының жолды коңыры • Кер толғау • Қаратау шертпесі • Қосбасар • Майдақоңыр • Назқоңыр • Телқоңыр • Тоғыз тарау • Шалқыма • Ыңғай төк • Ілме
 |

 |
**Резервтік (түбегейлі) валюта** - тар мағынада - басқа мемлекеттердің орталық банктері халықаралық есеп айырысу үшін ақша қаражатын жинап, сақтайтын елдің валютасы; кең мағынада - жетекші мемлекеттердің ұлттық несиелік қаражаты. Ол халықаралық есеп айырысуға байланысты қызмет көрсету үшін пайдаланылады (сыртқы сауда айналымы, капиталдардың қозғалысы, бағаларды белгілеу); резервтегі валюта мемлекеттік кәсіпорындардың, жеке және заңды тұлғалардың халықаралық төлем қаражатының құрамдас бөлігі болып табылады. Валюталардың бағамдарын көрсету үшін негіз ретінде, сондай-ақ валюта бағамдарын көтермелеу жөніндегі операцияларда валюталық интервенция құралы ретінде пайдаланылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9
**Абайлаңыз, сиыр!** (орысша *Осторожно, корова!*) — 2014 жылы шыққан режиссері – Асқар Ұзабаев пен продюсері – Баян Есентаеваның комедиялық жанрда түсірілген фильмі.

Фильмнің сюжеті
---------------

Алматы, 1993 жыл. Сиыр деген лақап атты жас семіз студент қыз Айгүлді барлық курстастары әжуа қылады. Барлық студент қыздар сияқты, ол да топтарындағы ең әдемі Марлен есімді жігітке ғашық болады. Студенттік кештердің бірінде бойжеткен оған өз сезімін білдіруге шешім қабылдайды, бірақ сол әрекеті сәтсіздікке ұшырап, масқара болады. 20 жылдан кейін Айгүл кішігірім ауыл әкімі лауазымына сайлауға түсуді ұйғарады және оның ең басты бәсекелесі сол баяғы Марлен болады. Айгүлге махаббат пен депутат мандаты арасында таңдау жасауға тура келеді.

Рөлдерде
--------

* Азамат Сатыбалды
* Баян Есентаева
* Азат Сейтметов
* Әбунасыр Серіков
* Айгүл Иманбаева

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Киностан сайтында Мұрағатталған 28 желтоқсанның 2014 жылы.

Фильмнің толық нұсқасы

Фильм жайлы Мұрағатталған 28 желтоқсанның 2014 жылы.
**Абат батыр** - "Қырымның қырық батыры" топтамасына енетін эпостық жыр. 

  

Жыр ел аузында аңыз, әңгіме түрінде сақталған. Асан қайғының ұлы Абат батырдың елінің бостандығы, тәуелсіздігі үшін соғысы, жекпе-жек шайқаста қарсыласы Қайбар батырды өлтіруі жайында суреттеледі. Жыр толық сақталмаған, бұрын еш жерде жарияланбаған. 

Ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы Асайын Хангелдіұлы үзік-үзік күйінде қағазға түсірген нұсқасы Қазақстан Республикасының Орталық ғылыми кітапханасының қорында сақтаулы (830 п.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**«Журнал для всех»** ─ ай сайын жарық көретін суретті әдеби журнал. [1]. 

1895-1906 жылдары Санкт-Петербург қаласында басылып шығады. Баспагерлері: Д.А. Гепик, П.В. Голяховский, 1898 жылдың аяғынан бастап Виктор Миролюбов. 1895 жылы Д.А. Гепик, 1898-1903 жылы П.В. Голяховский, кейінірек 1903 жылға дейін Е.Н. Тарновский журналдың редакторы болады. Журналдың сын бөлімін Евгений Соловьев пен Александр Глинка жүргізеді. Журналда А. Чехов, М. Горький, Л. Андреев, В. Вересаева, Е. Чириков шығармалары жарияланып отырады. 1906 жылы тоғызыншы санында мерзімдік басылым жұмысын тоқтатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Кевин Даллман** (ағылш. *Kevin Dallman*; 1981 жылы ақпанның 26, Ниагара-Фоллс, Онтарио, Канада) — кәсіби қазақ-канадалық хоккеист. Амплуасы — қорғаушы. Қазіргі петерборлық СКА ойыншысы. Даллмэн – ҚХЛ-дағы үздік қорғаушылардың бірі. КСРО мен Ресей хоккейінің 25 жыл қаймағы бұзылмай тұрған рекордын жаңартқан. 

ҰХЛ «Бостон Брюинз» құрамында алғашқы рет 24 жасында 2005/06 маусымында шыққан. Маусым барысында «Сент-Луис Блюз» командасын ауысқан. 2006/07 маусымында Кевин «Лос-Анджелес Кингз» сапында ойнап 2 жыл ішінде қалыпты чемпионаттарда 87 матч өткізген. ҰХЛ-да барлығы 154 матч ойнап 31 ұпай олжалады (8+23).

### ҚХЛ

2008 жылы ҚХЛ-де ойнайтын қазақ Барыс клубы құрамына енеді.

2008/09 маусымында КСРО/Ресей чемпионнаттары қорғаушылар пайдалылығы рекордын жаңартады (53 матчта 58 ұпаймен — 28 шайба. Алдыңғы маусымда 55 матчта 42 ұпай олжалады (14+28). ҚХЛ бірнеше маусымдарында барлық жұлдыздар матчына да қатысқ (2008/09, 2009/10, 2010/11 және 2011/12).

2012 жыл мамырында Даллман СКАмен контрактқа отырады. 

2013 жылы қаңтар айында Кевин Даллман Қазақстан азаматтығын алып Қазақстан ұлттық құрамасында алғашқы ойынын 3 ақпанда Аустрия ұлттық құрамасына қарсы жолдастық кездесуде өткізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  **Дэллман** немесе **Даллмэн** деген де кездеседі
2. ↑   Кевин Даллмэн – жаңа қазақ
**Исмаилшылдар** - араб халифатында таптық қарама-қайшылықтың нәтижесінде 8 ғасырда пайда болған шейіт мұсылмандар сектасы. Ол шейіт имамы Жафардың ұлы Исмаилдың атымен аталды. Діни- философиялық ілім Исмаилшылдар ортодоксальдық- мұсылмандық мүлде өзгеше. Исмаилшылдар Алланы адамдардың ақылы жетіп, танып біле алмайды деп есептейді. Сондықтанда намаз оқығанда оған емес, Алланың өзі жаратқан әлемдік ақыл парасатқа табыну керек. Исмаилшылдар жанның ауысып жүретініне сенеді. Адам жаны әлемдік жанның бір бөлігі ретінде құдайлық ақиқатты қабылдауға қабілетті, бірақ ең алдымен ол әр кезеңде өмір сүрген көптеген адамдардың денесінде өз кезегімен болып шығуы керек. Құдайлық ақиқатқа жеткен, одан тағлым алған жан жұмаққа барады. Исмаилшылдардың түсінігі бойынша Мұхаммедтің және оның сүйікті күйеу баласы Әлидің жаны мұсылмандарға олардың рухани өмірін басқару үшін жіберілген имамдарға ауысады, Имамдар мен пайғамбарлар жөніндегі, жанның өмірге қайта келуі туралы ілім тікелей мақсатқа - секта жетекшілерінің арам тамақтық өмір кешіп, ал қарапайым дінге сенушілерді басы байлы бағынышты жағдайда ұстауға, салық төлеуге, сый-сыяпат көрсетуге мәжбүр ететін нақты, жердегі беделін күшейтуге арналған. Исмаилшылдар өздері тірі құдай ретінде құрметтеген имам басқаратын күшті тармақталған ұйым құрды. Исмаилшылдар қауымдары ислам діні таралған елдерде кездеседі. Исмаилшылдар Тәжік ССР - інде, Памирде бар. Олардың саны өте аз.

Дереккөздер
-----------


[1]

[2]

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
2. ↑  Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет
**Жуа** (лат. *Allium*) – амариллистер тұқымдасының жуа тұқымдас тармағына жататын екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

  

Солтүстік жарты шарда 500-ге жуық түрі кездеседі. Қазақстанда жуаның 108 түрі далалық шөл, шөлейтті жерлерде, әсіресе, таулы аймақтарда өседі. Сабағы қуыс, кейде бітік, оның ұшында көп гүлді, шатыр тәрізді гүлшоғырлары бар. Жапырағы тұтас қынапты, сабағын орап тұрады. Гүлі ұсақ, ақ, қызғылт сары, жасыл түсті. Жемісі – үш қырлы қауашақ. Баданалары домалақ, кейде сопақша. Жуаның сирек кездесетін 9 түрі (мыс. Піскем жуасы, түпті жуа, Сергей жуасы, т.б.) қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. жуа мал азықтық, тағамдық, дәрілік өсімдіктер ретінде де бағаланады. Ерте заманнан бері ерекше сәнді әсемдік өсімдіктер есебінде мәдени түрде өсіріледі және арамшөп түрлері де кездеседі.

Жуа - екі жылдық және көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда 100-ден астам түрі бар, оның 29-ы эндемикалық. 4 түрі (бас пияз, сарымсақ, шалот, батун) мәдени дақыл ретіңде өсіріледі. Жапырағы түтікше пішіндес не жалпақ. Тамыр жүйесі шашақты (тамыры топыраққа 25 см-дей тереңдейді), баданасы не қысқа тамыр сабағы бар. Гүлі ұсақ, қос жынысты, түйінінің үш ұшасы бар. Гүлшоғыры — шатырша. Жемісі қара дәнді кұрғақ қауашақ. 40-150 күнде өсіп жетіледі. 3-4 жылдан кейін гүлдей бастайды. Жапырағы мен баданасында кант, клетчатка, кальций, калий, В, Вр В,, С, РР витаминдері бар. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
2. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуКөкөністер |
| --- |
|  |
| Түйнек жемістер | 
Батат • Картоп • Топинамбур |  |
|  |
| Тамыр жемістер | 
Ақжелкен • Асханалық тарна • Балдыркөк • Ботташық • Дайкон • Қызылша • Сәбіз • Шалғам • Шалқан • Шомыр • Ақжелкек |
|  |
| Орамжапырақтар | 
Брокколи • Брюссель қырыққабаты • Кале • Кольраби • Қауданды қырыққабат • Пекин қырыққабаты • Романеско қырыққабаты • Савой қырыққабаты • Түсті орамжапырақ |
|  |
| Пияз-Жуа | 
Алтай жуасы • Басты пияз • Батун • Порей пиязы • Сарымсақ • Ұсақ торлы жуа • Шалғын жуа • Шалот пиязы |
|  |
| Салаттық көкөністер | 
Салат латук • Самалдық • Қымыздық • Рауғаш • Кәдімгі қасқыржем |
|  |
| Татымды көкөністер | 
Аскөк • Жалбыз • Жаужапырақ • Жебір • Күнзе • Қара бұрыш • Қыша • Майоран • Фенхель |
|  |
| Асқабақтар тұқымдасы | 
Асқабақ • Кәді • Қарбыз • Қауын • Қияр • Патиссон |
|  |
| Алқалар тұқымдасы | 
Баклажан • Бұрыш • Қызанақ |
|  |
| Бұршақ дәнділер | 
Бұршақ • Үрме бұршақ • Ат бұршақ • Жасымық • Ноқат • Маш |

 |
Ана Ортис (ағыл. Ana Ortiz; 25 қаңтар 1971, Манхэттен, Нью-Йорк, АҚШ) — американдық актриса, әлемге көбінесе "Дурнушка"(2006-2010) атты комедиялық сериалындағы Хильда Суарес рөлімен әйгілі. 2013 жылдан бастап «Коварные горничные» атты сериалда басты рөлге ие.

Ерте өмірі
----------

Ана Ортис 1971 жылы 25 қаңтар күні Нью-Йорк штатындағы Манхэттенда өмірге келді. Әкесі Анхель Л. Ортис бұрынғы филадельфиялық қала кеңесінің мүшесі. Ортис 8 жыл бойы балетке қатысып, балерина болуды армандаған. Кейін ән айтумен қызығып кеткен.

Мансап
------

Ортис 1995 жылы «Экстремальная ситуация» фильмінде дебютқа шығып, кейін «Все любят Рэймонда», «Полиция Нью-Йорка» және «Скорая помощь» сияқты телешоуларда ойнай бастады. Ортистің алғашқы негізгі рөлі 2001 жылы "Кристин" атты ситкомында болған. Бұнда Ана Кристин Ченовет атты кейіпкердің жан досын ойнаған. Кейін тағыда бір ситкомда түсіп, "Юристы Бостона" атты сериалда екінші пландық рөлге ие болды.

2006 жылы Ана Ортис "Дурнушка" атты сериалда басты кейіпкердің апайы-Ильда Суарес рөлін иеленді. Бұл рөл үшін Ортис Imagen Awards және ALMA (2007) сияқты сыйлармен марапатталған. Шоу төрт сезоннан кейін 2010 жылы жабылды. Кейін Ортис теледидарға "Жеребец" атты сериалының үшінші сезонында оралды. 

2012 жылдан бастап Ана Ортис «Коварные горничные» атты сериалда ойнап жатыр. Сериалдың тұсайкесері 2013 жылының маусым айында Lifetime телеканалында болған.

Жеке өмірі
----------

2007 жылы 9 маусым күні Ана Ортис музыкант Ноа Лебензонмен неке құрған. Ерлі зайыптыларда екі бала бар: қыз Палома Луиз Лебензон (27.06.09) және ұл Рафаэль Лебензон (24.09.11).

Дереккөздер
-----------

1. [Ана Ортис] Internet Movie Database сайтында
2. [Ана Ортис]
**Жан-Мари Ролан де Ла Платьер** (фр. ; 18 ақпан 1734 — 10 қараша 1793, Бур-Бодуэн, Эр департаменті) — француз ғалымы және саясаткері. Ұлы Француз революция кезінде ішкі істер министрі қызметін атқарған (наурыз — маусым 1792, тамыз 1792 — қаңтар 1793). 

Салон ашты, онда Жиронда басшылары кездесіп тұрды. Жирондышылар құлағаннан кейін, Жанна Мари Ролан тұтқындалып, 5 ай түрмеде отырды. Жан-Мари Роланның түрмеде отырып жазған естеліктері жирондалық мемуарлық әдебиеттің маңызды ескерткіштерінің біріне айналды. Реакционерлер оның басын шауып өлтірді..

Шығармалары
-----------

* «Mémoire sur l'éducation des troupeaux» (1779)
* «Dictionnaire des manufactures» (1785)
* «L’Art du fabricant d'étoffes de laine» (1780)
* «Fabricant de velours» (1780—1783), «L’Art du tourbier».

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1973ж. 448-бет 2 том
**Ана — Жер-Ана** — Қазақ академиялық драма театры сахнасында қойылған спектакль (алғаш 7.3.1964 ж. қойылды, авт. Ш.Айтматов, ауд. Қ.Мұхаметжанов, реж. Ә.Мәмбетов, суретші А.Ненашев, композ. Ғ.Жұбанова). 

  

Қазақстанның Мемл. сыйл. алған (1964), Азия, Африка, Латын Америкасы елдерінің халықар. театр фестиваліне (1973 ж. Иранның Шираз қ-нда өткен) қатысты. Спектакль ел басына түскен ауыртпалықты бір отбасының тағдыры арқылы баяндайды. Реж. сахнада дараланған адамдар мен топтанған халық бірлігінің сомдалған бейнесін жасады. Актерлер С.Майқанова, Ф.Шәріпова (Толғанай), Б.Римова (Жер-Ана), Ы.Ноғайбаев, М.Мұраталиев (Сұбанқұл), Н.Мышбаева, Т.Тасыбекова (Әлиман), Р.Сейтметов, Б.Наурызов (Жайнақ) т.б. өз өнерлерінің жаңа қыры ашылды. Спектакль ел басынан өткен қиын кезеңді сахна заңдылықтарына сай ұтымды шешуімен, актерлер ансамблінің тұтастығымен қазақ театр өнерінің жаңа белеске көтерілгендігін көрсетті. Тақырыпты ашу барысында сахналық әдістерді шебер қолдануы, сол кезде жаңадан пайда болған айналмалы сахнаны тиімді пайдалануы көптеген теориялық талдауларға арқау болды. "А. — Ж.-А." қазақ театры дамуының елеулі белесі болды.

Дереккөздер
-----------
**Альпі қашқаргүлі** , Альпі астрасы (лат. *Aster alpinus*) – астралылар тұқымдасының қашқаргүл туысына жататын күрделі гүлді көпжылдық шөптесінді өсімдік. 

  

Тамыр сабағы жуан, бұтарлы, түк басқан сабағының кейбірі 20 см-ге дейін бойлап, тік өседі. Түбіріне жақын тұстағы жапырақтары сопақша, шеті бүтін, ұзындығы 2-10 см, ені - 4-15 мм, сабақ жапырақтары өте майда әрі жіңішке. Гүлдері ірі бүршікке топтасқан - көк-күлгін, орта түсі - сары. Жемісі түкті, сопақ. Бағалы дәрілік өсімдік. астра теңіз деңгейінен 300m де 3800m аралығында өседі гүлдеу мерізімі негізінен көктемнің соңы мен жаздың басы аралығында, Ол негізінен тау жоталарында, тау етегінде, таулардың шөптесін беттерінде, биік таулы ормандарда өседі. тау астрасы бал араларын, құстармен көбелектерді өзіне еліктіріп тұрады.

Дереккөздер
-----------
**Илария шырышы** (лат. *Eremurus hilariae*) – шырыштар тұқымдасының шырыш туысына жататын сирек кездесетін түр.

Сипаттамасы
-----------

Онша биік емес Алымтау жотасының етегінде (Қапланбек елді мекені маңында) кездеседі. Батыс Тянь-Шань эндемигі. Қазақстан жерінен тыс өте сирек Өзбекстан мен Тәжікстанда таралған. Орта Азия Университетінің атақты ботанигі, профессор Илария Алексеевна Райкова (1896-1981) құрметіне осылай аталған. Аласа таулар мен тау етегіндегі тасты-шағыл тасты және сазды-гипсті беткейлерде өседі. Саны төмен, жерді игеру (құрылыс және жер жырту) және малды шектен тыс жаю әсерінен азайып отыр. Популяцияның қазіргі жағдайын анықтап, ерекше қорғалатын жерлер ұйымдастыру керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Алматы: «Алматыкітап» ЖШС, 2006. – 115 бет.
Жамек мешіті
**Жаме мешіті** (араб.: جامع ‎ *мешіт*, мал. Masjid Jamek) — Куала-Лумпур қаласында салынған ең ерте мешіттердің бірі. Мешіт ағылшын архитекторы Хаббэктің сызбасына сәйкес 1909 жылы Кланг және Гомбак өзендерінің қиылысу орнында салынады, осы орын Куала-Лумпур қаласының салыну нүктесі болып салынады.[1].

Тарихы
------

Селангордың сол уақыттағы басшысы мешітті 1909 жылы, мешіт салынып біткеннен кейін екі жылдан кейін ашты. Мешіт бірінші малай бейітінің орнында салынған көрінеді. 1965 жылы ұлттық Негара мешіті ашылмай тұрып Жамек мешіті Куала-Лумпурдың басты мешіті рөлін атқарды.

Ерекшеліктері
-------------

Мешіт архитекторы Артур Бенисон Хуббак. Мешіт мавритания архитектурасына сәйкестендіріліп салынды. Сұлтан Абдул Самад ғимаратының жанында Кланг өзенінен өткеннен кейінгі жерде орналасқан.

* Жаме мешітінің Гомбак және Кланг өзендерінің қиылысуындағы көрінісі.
* Сол жақта алғаш салынған, оң жақтағысы кейінірек салына бастады.

Сілттемелер
-----------

1. ↑  Погадаев В. А. Малайзия. Карманная энциклопедия. М.: Муравей-гайд, 2000, с. 239

Үлгі:Rq
**Марат Жан-Поль**(Marat, Jean-Paul) (24 мамыр 1743 жыл, Будри, Невшателя маңында, Швейцария — 13 шілде 1793 жыл, Париж), француз саяси қайраткері және Ұлы француз революциясы дәуірінде МОНТАНЬЯР радикалды фракциясының көшбасшысы. .

1770 жылдары Лондонда танымал доктор болды. 1777 жылы Францияға оралған соң, XVI ЛЮДОВИКТІҢ ағасы, граф д'Артуаның (кейінірек КАРЛАХ) сарайына дәрігер болып тағайындалды. Ғылыми басылымдары, саяси памфлеттері болды. 

1789 жылдан бастап «Друг народа» газетінің редакторы лауазымында жүріп, ақсүйектерге қарсы батыл шаралар үшін күресте ықпалды дауысқа ие болды. Бірқалыпты төңкерісшіл көшбасшыларды сынға алды және ДВОРЯНДЫҚ ЭМИГРАЦИЯНЫ қорғауға қарсы болды, контрреволюционерлерді өлім жазасына кесуді қорғады. 

ҰЛТТЫҚ КОНВЕНТТІҢ (1792) ең ықпалды мүшелерінің бірі болды, көше шерулерінде париждіктердің белсенді қолдауына ие болды. 1793 жылдың сәуірінде ЖИРОНДИСТЕР төңкерісшіл әскери сотқа шақырады, бірақ ақталып шығады. 

Шілдеде жирондистердің жас жақтаушысы Ш. КОРДЕ оның бөлмесіне кіріп, оны жуынатын бөлмеде халық ісі үшін күрестің азапшысы ретінде жарып өлтіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Альпинарий** немесе **Альпы тас төбешігі** — шағын тау ландшафт түрінде тастар мен өсімдіктерді ұштастырып жасалған гүлзар.

Көбіне бұл гүлзар түрінде альпы және субальпы белбеуінде өсетін литофит-өсімдіктер отырғызылады. Әдетте альпинарий ортасына немесе бір жақ ажанына ірі тас орнатады, оның маңына кішірек тастар, ал тастар арасына - гүлдерді отырғызады.

Әсіресе кішкене су бойындағы альпинарий көрікті болып келеді. Өсімдіктердің тауда өсетін табиғи түрлерін таңдап алған дұрыс. Альпинарийді қиыршық тас төселіп кәрізделген жерге жасап, оның үстіне шымтезек, ірі құм және аздаған қиыршық тас немесе құмтас араластырылған шым топырақ тас төсеп тастау керек. Негізінен кілем іспетті келетін, жатаған өсетін немесе аласа және орташа, әдемі гүл жаратын, яки жапырағы әдемі өсімдіктерді бөлек-бөлек етіп егіп тастайды. Аз мөлшерде биік өсімдіктерді де егуге болады. Альпинарийге ең жақсысы - бәйшешек, зағыпыран, жатаған құртқашаш, жуа, мускар, нарцис, көкнәр еккен дұрыс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9 478-бет
**Найманжал** – Едірей тауларының солтүстігіндегі тау тізбегі.

Геологиялық орны
----------------

Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданының қиыр солтүстігінде. Айрық ауылынан шығыста 35-40 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 471 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км-ге созылып жатыр. Енді жері 3,5 км.

Жер бедері
----------

Көтеріңкі келген солтүстік-батыс бөлігінің беткейлері біршама тіктеу келген, оңтүстік-шығысы (абс. биікт. 456 м) көлбеуленіп, далаға ұласады. Батысындағы тауалды жазығында бір топ тұзды көлдер жатыр. Беткейлері нашар тілімденген.

Өсімдігі
--------

Таудың қиыршықты қоңыр топырағында тобылғы, қараған, бетеге, боз, қау, т.б. астық тұқымдас шөптесіндер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атамекен Географиялық энциклопедия. Алматы 2011 ISBN 9965-893-70-5
Найза лақтыру
Найзалар
Найза лақтыру
**Найза лақтыру** (javelin throw), жеңіл атлетиканың тәртібі; ағаш немесе темір найзаны ұзындыққа екпінмен лақтыру. Спортшы екпінмен секіргеннен кейін (10-12 қадам) найзаны лақтырады, лақтырылған құрал ұшымен жерге қадалуы керек. Найзаның ұзындығы ерлер жарысында 260 см, ал әйелдер жарысында – 220 см тең болады. Найзаны лақтыру Ежелгі Грекиядағы олимпиадаларда бессайыс бағдарламасында болған. Спорттың бұл түрі 1896 жылғы бірінші Олимпиадалық ойындар бағдарламасына енгізілген. Әйелдер спорттың бұл түрімен 1932 жылдан бастап олимпиадаларда жарыстарға қатыса бастады.

Тағы қараңыз
------------

1. Онсайыс

2. Жеңіл атлетикалық жетісайыс

Сыртқы сілтемелер
-----------------

1. Қазақ энциклопедиясы
**Ақтау бұйраты** – Маңғыстау түбегіндегі екі ірі қия беткейлі жоталардан құралған бұйратты тау.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Ақшыл түсті мергельдер, жоғарғы бор және неогеннің әктастарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Ұзындығы 70 км, ені 12 км. Ең биік жері 322 м. Қаратауға қараған солтүстік беткейлері тік құлама келген. Оңтүстік беткейлері көлбеуленіп (8 – 120), Солтүстік Ақтау жотасында жазылып, Бозащы даласына ұласады. Солтүстік Ақтау Оңтүстік Ақтауға қарағанда аумақты. Жотаның бұл тұсы сайлы-жыралы келеді. Көктемде уақытша су көздеріне айналады. Солтүстік Ақтаудың баурайында минералдығы төмен тұщы бұлақтар бар.

Топырағы, өсімдігі
------------------

Жер бедерін ірі түйіршікті, құнарлығы төмен сұр топырақ жапқан. Шөлді даласында боз жусан, баялыш, бұйырғын өседі. Ақтау бұйраты жыл бойы мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедиясы, V- том
**Ақтау** – Қаратау жотасының оңтүстік-батыс беткейіндегі жота.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Бәйдібек ауданы жерінде. Ең биік жері – Көктау тауы (1287 м).

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тас көмір кезеңінің әктас, құмтас, конгломерат жыныстарынан түзілген. Ақтау жотасының қойнауында Байжансай қорғасын кен орны шоғырланған.

Өсімдігі
--------

Беткейінде бетеге, боз, жусан, өзен аңғарларында әр түрлі бұталы өсімдіктер өседі. Аңғары – жайылым. Жота етегін Шаян, Бөген өзендерінің аңғарлары алып жатыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедиясы, V- том
**Евгений Михайлович Мехаев** (1932-1995) - журналист. 

  

Свердловскінің Урал мемлекеттік университетін бітірген (1960). 

*«Комсомолец Караганды»* газегінің жауапты хатшысы (1960-63), *«Центральный Казахстан»* газеті жауапты хатшысының орынбасары (1963-64), облыстық телестудияның аға редакторы (1965-66) болып істеген. 1966 жылдан зейнеткерлікке шыққанша облыстык *«Индустриальная Караганда»* газетінің тілшісі, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары қызметін атқарды. 

ҚазКСР еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1988). «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Картада Жем өзені
Ақтолағай бор таулары
**Ақтолағай қырқасы** – Орал алды үстіртінің оңтүстік-батысындағы қырқалы тау сілемі. Моңғол тілінде "тологой" – шың, тау басы деген мағынаны білдіреді.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде орналасқан. Сағыз бен Жем өзендері аралығында солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай 90 км-ге созылып жатыр, ені 5-10 км, ең биік жері – Қияқты тауы (217 м). Каспий маңы ойпатымен жапсарласып, Жем өзенінің оң жағалауында жатыр.

Жер бедері
----------

Батыс бөлігі жарқабақты сай-жыралармен тілімденген. Ақтолағай қырқасынан Терісаққан өзені бастау алады. Батысында Толағайсор көлі жатыр. Ақтолағайдың беткі жазығы оның батыс жапсарында тереңдігі кейде 140 м-ге дейін жететін тік құлайтын кертпештен шектелген.

Кертпеш шатқалдарындағы геологиялық қабаттар бүгінгі Венгрияға дейін көлкіген жылы теңіз түбінде түзілген. Үстіртті қоршаған аймақтардың бедері биіктігі 60-80 м-лік төбелер мен қырқалар түріндегі тұзды күмбездердің күмбезаралық кеңістіктердегі сорлармен және тақырлармен алма-кезек ауысып отыруымен сипатталады. Үстіртпен төрт тұзды күмбез жапсарласады, олар Құлдықұдық күмбез, Толағай күмбез, Шиелісай күмбез және Алашақазған күмбез.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Бор, бор-мергельді жыныстардан түзілген. Аппақ түсті бор және бор тектес әксаз қойнауқаттары миллиардтаған өте ұсақ көне организмдердің қазба қалдықтарынан құралған. Мұнда біршама ірі таснұсқаларды да, мәселен, бор кезеңі акулаларының тістерін, белемниттерді, аммониттердің, тіржандардың, маржандардың, теңіз лалаларының, теңіз кірпілерінің т.б. қазба қалдықтарын да тауып алуға болады.

Тереңдіктерде орналасқан ас тұзының қойнауқаттары оларды үстінен жаныштаған қатқабаттар салмағының әсерінен аққыштық қасиетті иеленеді де, әр түрлі жарықтар мен өзге де осал өңірлер арқылы жоғары қарай жылыстайды, осылайша тұзды ядродан тұратын, ал жербедерде көтерілімдермен сипатталатын арнаулы қатпарлар қалыптасады. Бұл процесс тұз тектоникасы деп аталады. Каспий маңы ойысының көптеген тұзды күмбездері мұнай-газ кен орындарын кіріктіреді.

Өсімдігі
--------

Боз және сортаңды топырағында жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, боз жусан, баялыш өседі.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3  Сергеева А. М. и др. Ақтөбе облысының табиғи, тарихи-мәдени мұралары: қорғау және тиімді пайдалану. – 2016.
2. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедиясы, V- том
**Роберт Гук**(ағылш. *Robert Hooke*;1635 - 1703) - әйгiлi ағылшын жаратылыстанушы, ағылшын Уайт аралында Фрешуотер деген жерде жергiлiктi шiркеудiң аға попы жанұясында дүниеге келдi. Орта мектептi бiтiргеннен кейiн Оксфорд Университетiне түседi. Университеттегi мұғалiмдердiң бiрi Р.Бойльге эксперименталды зерттеулерiне ассистент (көмекшi) ретiнде Г. Роберттi ұсынады. Бойль мен Гук ынтымақтастығы нәтижелi болды. Гук бала кезінен ден саулығымен нашар болған. Дәрігерлер Гук көп өмір сүре алмайды деп ойлаған,бірақ қателескен ол 67 жыл өмір сүрген. Оны білген адамдар оның мінезін ашушан,ұрысқақ деп айтқан. Роберт Исаак Ньютонмен қақтығысып қалатын. Содан гөрі Ньютон Гук қайтыс болған сон сонын суретін жойып жіберген деп есептейтін.

1662 ж. Бойльдың көмегiмен Гук Лондонның Корольдiк қоғамына көрсетушi қызметiне орналасады. Бiрақта Гуктың басты мақсаты ғылыми зерттеулер едi. Гук алғашқы жеке өзi жазған каппилярлық құбылысқа арналған еңбегiн 1661 жылы жариялады. Кейiн ол астрономиялық құрал-саймандарды ойлап табу және оларды жетiлдiрумен айналысты, биологиялық, географиялық, геологиялық зертеулер жүргiздi. Әрбiр осы салаларға ол өзiнiң үлкен үлесiн тигiздi.

Гук өзiнiң 1665 ж. жарық көрген «Микрография» атты еңбегiнен кейiн әйгiлi болды. Бұл кiтапта Гук өзі жетiлдiрiлген микроскоппен көп зерттеулерін жүйелеп баяндайды. Тағы да бұл кiтабында Гук жарықтың табиғаты жайында ойларын жазып кетедi, бұл ойлары үшiн ол жарықтың толқындық теориясын қалаған ғалымның бiрi болып саналады.

1666 жылдан бастап көп жылдар бойы Лондонның Корольдік қоғамына, әртүрлi жаратылыстану мәселелерiне арналған лекцияларын оқиды. Бұл лекцияларда Гук өзiнiң зерттеулерiнiң нәтижелерiн және басқа ғалымдардың еңбектерiне анализдерiн баяндайды. Лекцияларының бiрi серпiмдiлiк мәселерiне арналды. Серпiмдiлiктiң түсiнiктемесiнiң кең түрде түсiнiк беруi (Гук терминi боиынша «қайтарушы күш») оны жалпы заңды орнатуға алып келдi, бұл заң Гук атымен аталады. Гуктың теориялық қорытындысы эксперименттермен дәлелденiлiп келетiндiктен оның серпiмдiлiк заңы ешқашан күдiк тудырмады.

Әйтсе де Гуктың жан-жақты ғылыми қызығушылығының терiс нәтижелерi де болды. Ол өзiнiң зерттеулерiн жиi аяғына дейiн жеткiзбейтiн, мысалға, Ньютонның бүкiл әлемдiк тартылыс заңына негiз салған болатын, Гук 1674 ж. Ньютонның көз қарасына сәйкес көз қарастары жарияланған.

Бiрақта ғылымға деген шынайы берiлгендігi арқасында, өзiнiң қиын мiнезiне қарамастан Гукты Англияда ғана емес, Еуропада да құрметтейтiн.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
**Конструктор** — темір, ағаш және пластиктен жасалған бөлшектерді бір-біріне қиыстырып, құрастырып ойнайтын ойыншық. Конструкторлардың ішіндегі ең танымалы - ағаштан жасалған түрі. Конструкторлар балалардың шығармашылық қабілеті мен өзіндік козқарасын қалыптастырып, жетілдіреді.

Конструктор ойыншықтардың басты мақсаты-баланы әртүрлі заттарды қайта-қайта құрауға үйретеді. Бала өзі құраған кейбір заттарды, тіпті көпке дейін ойыншық ретінде қолдана алады. "LEGO" және "Линкольн бөренелері" деп аталатын конструкторлар ересектеу балаларға арналған. Бұл ойыншықтар соңғы жылдары өте танымал. Конструкторлар қолмен жұмыс істегісі келетін, жұмбақ шешуді жаны сүйетін және ойлана отырып ойнауды ұнататын кішкентай бүлдіршіндер үшін де,ересек балалар үшін де қызықты. Балалар өз қолдарымен неше түрлі ойынышықтар жасап, пазлдарды шешуді қызық көреді.

Бүгінге конструкторлардың түрлері өте көп. Бөлшектері жүзге, мыңға жетіп, тіпті одан да асып түседі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Балаларға арналған танымдық энциклопедия
*Басқа мағыналар үшін Атбасар (мағына) деген бетті қараңыз.*
**Атбасар жазығы** – Ақмола облысының солтүстік-батысындағы эрозиялық-тектоникалық жазық.

Географиялық орны
-----------------

Атбасар ауданында орналасқан жазық солтүстігінде Көкшетау қыратымен, оңтүстігінде Теңіз көлі жазығымен шектеседі.

Жер бедері
----------

Ендік бағытта 320 км-ге, меридиандық бағытта 100 км-ге созылған. Жазықтың кейбір тұстары таяз келген көл қазаншұңқырларымен, төбелер және сай-жыралармен тілімденген.

Климаты
-------

Климаты тым континенттік. Қаңтар айының орташа температурасы –18°С, шілдеде 19 – 21°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 – 300 мм.

Су торабы
---------

Жазық арқылы Есіл өзені және оның салалары – Қайрақты, Жаман Қайрақты, Жыланды, Жабай, Аршалы, Боқсық, Қалқұтан, т.б. ұсақ өзендер ағады. Сонымен қатар бірнеше таяз келген тұзды көлдер (Қалмақкөл, Салқынкөл, Жаркөл, Баршын, Ұзынкөл, Балықтыкөл, т.б.) кездеседі.

Өсімдігі
--------

Жазықтың басым бөлігінде бетеге, боз, айрауық өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы I том
**Евгений Петрович Петров** – орыс, кеңес жазушысы, прозаик.

1903 жылы 30 қазанда Одесса қаласында дүниеге келген. Александр Козачинскийдің *«Зеленый фургон»* повесіндегі Володия Патрикеевтің прототипі ─ Евгений Петров болады. 1923 жылы Мәскеуге келіп, «Красный перец» журналының қызметкері болады. 1926 жылы «Гудок» газетіне орналасады. 

Евгений Петров пен Илья Ильф бірігіп, 1927 жылы *«Двенадцать стульев»* романын, 1931 жылы *«Золотой теленок»* романын, 1937 жылы *«Одноэтажная Америка»* повесін жазып шығады.

Шығармалары
-----------

* «Радости Мегаса»,
* «Без доклада»,
* «Фротовой дневник»,
* «Воздушный извозчик»,
* «Остров мира»
* «Путешестие в страну коммунизма» (аяқталмаған романы).

Дереккөздер
-----------
Қасқыр
**Консументтер** (лат. consumo – тұтынамын), тұтынушылар – қоректік тізбекте фотосинтез немесе хемосинтез жүргізетін өндіргіштер (продуценттер) түзетін дайын органикалық заттарды пайдаланатын организмдер. Барлық гетеротрофты организмдер Консументтер болып табылады. Олар өздері пайдаланған органикалық заттарды ақырғы өнімдерге дейін ыдыратпайды. Консументтер тобына барлық адам, жануарлар түрі, микроорганизмдердің біраз тобы, паразит және жәндік жегіш өсімдіктер жатады. Консументтер **алғашқы** (бірінші реттік) және **соңғы** (екінші реттік) болып жіктеледі. Алдыңғы топқа өсімдік тектес азықпен қоректенетіндер (өсімдік қоректі жануарлар, паразит өсімдіктер, кейбір "өсімдік қоректі" микроорганизмдер), ал соңғысына – жануар текті тамақпен қоректенетіндер жатады. "Консументтер" деген түсінік гетеротрофтар деген ұғымға жақын, бірақ олардың айырмашылығы Консументтер редуценттерге (органикалық қалдықтарды бейорганикалық заттарға айналдыратын организмдерге) жатпайды. Сонымен қатар Консументтер ұғымы автотроф-гетеротроф организмдерін жіктеуде емес, продуцент – консумент – редуцент қатарларын жіктеуде қолданылады. Экологиялық жүйеде Консументтер басқарушы, теңестіруші буын рөлін атқарады, сондықтан олар сан және түр жағынан продуценттерден де, редуценттерден де басым болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова 
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. "Ғасыр-Ш", 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0
2. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЭкологиялық жүйе |
| --- |
|  |
| Табиғат зоналары | 
Биогеоценоз • Биом • Биосфера • Жасанды экожүйелер (Агробиоценоз • Агроценоз) |
|  |
| Қоректік тізбек | 
Продуценттер (автотрофтар) • Консументтер • Редуценттер |
|  |
| Құрылымдық құрауыштары | 
Зооценоз • Фитоценоз • Биоценоз • Синузия • Эдификатор • Консорция |
|  |
| Абиотикалық құрауыштары | 
Биогендік заттар • Микроклимат • Мекен ету жері (Биотоп • Стация) • Экотоп • Климатоп |
|  |
| Қосымша | 
Экологиялық сукцессия • Жерсіндіру • Ластану • Экологиялық қауіпсіздік |

 |
Холируд сарайының жалпы көрінісі
**Холируд сарайы** (ағылш. *Holyroodhouse*) — Шотландия елінің астанасы Эдинбургте орналасқан британ монархтардың ресми тұрағы. Атауы ағылшын-шотланд *Haly Ruid* («Киелі крест»)бұрмаланған сөзден шықты.

Аббаттық
--------

Сарай тұрған аумақта бастапқыда 1128 жылы Шотландия королі Дәуіт I құрған августин орденінің Холируд аббаттығы орналасқан. XV ғасырдан бастап аббаттық тәж кигізу жорасы және патша отбасындағы тойларды ұйымдастыруға арналған орынға айналды. XVIII ғасыры негізгі ғимараттың шатыры қирады, қазіргі уақытта аббаттық жақсы қалпына келтірілген қирандылылар қатарында.

Сарай
-----

XV ғасырдың аяғында аббаттық кезіндегі қонақ үй Шотландия королдерінің ресми емес тұрағына айналды. 1498-1501 ж. Яков IV қонақ үйдің орнына Шотландия астанасы Эдинбургке сияқты маңызды ренессанстық сарай салдырды. XVI ғасыры Холируд сарайы Мария Стюарттың тұрағы болды, әлі күнге дейін оның бөлмесінің интерьерлері сақталған. 1671—1679 ж. король Карла II-нің бұйрығымен ғимарат қайта қалпына келтірілді. Холирудта бірінші қуғындалудан (граф д'Артуа аталып жүрген кезде), 1830 жылғы Шілде революциясынан кейін де француз королі Карл X тұрған болатын.

Қазіргі уақытта сарай Ұлыбритания королевасының Шотландияға ресми сапарымен келгенде қолданады. Дәстүр бойынша королева жылына бір апта Холирудхаусқа келу керек. Мұнда королева Шотландияның бірінші министірін тағайындайды және королдік қабылдаулар өткізеді.
**Конструктивті монтаж** – кадрлар бір-бірімен жалғасқанда олардың қосылысында дәл және айқын, әрі бір-бірін толықтыратын бірізділіктің болуы (бір-бірімен тығыз байланысып, тұтас бір ойды білдіретін кадрлар). .

Конструктивті монтаж бен техникалық монтаж астасып жатыр. Оның мақсаты – көріністі, айтайын деген ойын дәл беріп, тақырыпты аша түсу.

```
Конструктивті монтаж екі талапқа сай орындалуы тиіс. *Біріншісі* – кадрлар қисынды реттелген және ұғынықты болуы тиіс. *Екіншіден*, әрбір кадр ұзақ болуы тиіс. Ой айқын көрініп тұруы қажет. 
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5
*Басқа мағыналар үшін Сарыжал деген бетті қараңыз.*
**Сарыжал** – Қалба жотасының оңтүстігіндегі таулы жота.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма ауданы жерінде орналасқан. Зайсан көлінен солтүстік-батысқа қарай 160-180 км жерде.

Жер бедері
----------

Абсолюттiк биіктігі 1008 м. Солтүстік-батыстан шығысқа қарай 35-40 км-ге созылып жатыр, ені 15-20 км. Баурайынан бірнеше бұлақ бастау алады. Шығыс етегімен Шар, батысымен Бөке өзендері ағып өтеді, тау беткейлері көлбеу.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Негізінен орта және жоғарғы карбонның гранит, порфир жыныстарынан түзілген. Алтын кен орындары (Юбилейный, Ақдіңгек) бар.

Өсімдігі
--------

Етегіндегі қуаң сұр топырақта қараған, тобылғы өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
```
**Қу-Арасан минералды бұлақтары**— Талдықорған обл-ндагы Көк-тал с-сының солтүстігінде 23 км жер-де, Борохудзир өзенінің оң жағында кездесетін бұлақтар. 1270—І280 м би-ікте. Суы жылы (23—33° С), тұщы. минералдылығы 0,7—1.0 г/л. Хим. құ-рамы жағынан сульфатты, хлорлы, натрийлі. Өздігінен шығатын бұлақ суында кремний қышқылы (25— 50 мг/л), фтор (3,5—7,5 мг/л) және радон (45—110 эман) бар. Скважина су-ындагы кремний қышқылының мөл-шері 56 мг/л, радон 211 эмандай және жалпы минералдылығы 0,6 г/л. Мине-ралды бұлақтар суын шегендеп пай-далану арқылы бұл арада полиомиә-лит, буын, жүйке, қан жүру жүйелері мен ішек-ңарын ауруларын  емдейтін аудан аралық демалыс-емдеу орны ұйымдастырылған.
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**«Лотос»** - Тунисте 1983 жылдан тоқсан сайын араб, ағылшын, француз тілдерінде шығыл тұратын (1968 жылдан Каирде, 1979 жылдан Бейрутте) Азия мен Африка жазушылары Ассоциациясының әдеби журналы. 

  

1973 ж. Азия және Африка елдері жазушыларының Алматыда өткен 5-конференциясына орай Қазақ Республикасына арналған санында Абай Қүнанбаевтың өмірі мен қызметі туралы қысқаша мағлұмат беріліп, ақынның «Алыстан сермеп...», «*Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...*», «*Ғашықтың тілі - тілсіз тіл...*» өлеңдері жарияланған. Абайдың ұлт әдебиетіне қосқан үлесі, қоғамдық қызметі, композиторлық қыры жайында Әлімжановтың, М. М. Әуөзовтың, Б. Сарбалаевтың мақалалары берілген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Қоңыроба** – Тоқсанбай жотасының солтүстік-шығысындағы тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Кербұлақ ауданының шығысы және Қытай шекарасы бойында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 3497 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 23-24 км-ге созылған, енді жері 6-7 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы герцин қатпарлығының тау жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Қиыр оңтүстік бөлігінің беткейлерімен аңғарларында цирктер, терең шатқалды аңғарлар кездеседі. Қоңыробаның батыс беткейлерінен Көксу өзенінің салалары бастау алады.

Өсімдігі
--------

Тау бөктерінде қылқанды және жалпақ жапырақты ормандар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қоңыртау деген бетті қараңыз.*
**Қоңыртау** – Торғай үстіртіндегі аласа тау. Абсолюттік биіктігі 296 м, салыстырмалы биіктігі 21 м.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Қамысты ауданындағы Жайылма ауылынан шығысқа-қарай 15 км жерде орналасқан. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай 17 км-ге созылып жатыр, енді жері 10 км-ге жуық.

Геологиялық құрылымы мен жер бедері
-----------------------------------

Қатпарлы іргетастың бетін жапқан мезо-кайнозой шөгінді жыныстары қабатының қалыңдығы 200 м-ге жетеді. Геологиялық құрылымы жөнінен Тұран тақтасына жататын эпигерциндік тау. Қоңыртауында 1965 жылы Н.С Скрябиннің геологиялық экспедициясының аэрофототүсірім және геофизикалық деректер кезінде 25 миллион жыл бұрын метеориттің құлағаны анықталды. Диаметрі 1000 м, тереңдігі 200 м-ге жуық дөңгелек кратердің беткейлері жартасты келген. Шұңқыры төменгі олигоцен-жоғарғы миоцен дәуіріндегі өсімдіктер мен балықтардың бірегей және жақсы сақталған қалдықтарын саз және алевролитті шөгінділер жауып жатыр. Одан тыс жерлерінде палеозойдың тау жыныстары шөгінді қабаттарда кездеседі. Қазіргі жер бедерінің ортатұсындағы ойлауытты жерінде (кратерде) шағын келген Круглое көлі жатыр. Дүние жүзінде Қоңыртаудың көне метеоритіндей жақсы сақталған кратерлер өте сирек кездеседі (бар-жоғы 200-дей). Қоңыртау кратері үлкен ғылыми қызығушылық тудырып отыр.

Өсімдігі
--------

Көлбеу келген беткейлеріндегі карбонатты қызғылт қоңыр топырағында төскей шөп, жусан аралас бетегелі сұлыбасты шөптесіндер өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қоңыртөбе деген бетті қараңыз.*
**Қоңыртөбе** – Қызылкөл көлінің солтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Дүкен ауылының батысында 33 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 269 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 4 км-ге созылған, енді жері 2 км. Беткейлік бойлары көктемгі еріген қар, жауын-шашын суларымен тілімденген. Солтүстігінде Тікшың тауы, шығысында Соркөл соры, оңтүстігінде Қулыкөл, солтүстік-батысында Доңыздыкөл қоныстары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Сұр, бозғылт қоңыр топырағында өлең, жусан, күйреуік, бұйырғын өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Қазыбек би көшесі (Алматы)** Көшеге Орта жүздің атақты биі, Тәуке хан мен Абылай ханның кеңесшісі, сөз шебері Қаз дауысты Қазыбек бидің есімі (Алматы қаласы әкімінің 17.07.1992 №294 шешімі) берілген. Қаз дауысты Қазыбек би Келдібекұлы (1667-1763) Қаратау маңында дүниеге келген. Қазақ пен қалмақ

хандықтары арасында бейбіт келісім жасауға ықпал еткен. Қазақ хандығын нығайту үшін Төле би және Әйтеке би, Қабанбай мен Бөгенбай батырлармен біріге, жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен. «Жеті Жарғы» Заңын дайындалуға қатысқан.
Көше шығыстан батысқа қарай Кіші Алматы өзенінен басталып, Әйтиев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Медеу және Алмалы аудандарын қиып өтеді. Бұрынғы атаулары: Губернаторская; Советская көшелері. Көшенің ұзындығы - 4900 метр. Көше бойында тарихи ғимараттар бар: Артиллеристер казармалары, Әйелдер гимназиясы, Ерлер гимназиясы, Пушкин сквері (қазіргі 28 гвардияшы-панфиловшылар саябағы) т.б. Көшеде Жамбыл, Алматы технологиялық университетінің филиалы, Абай атындағы ҚазҰПУ, «Динамо» спорт дүкені, «Мелодия» дүкені, Медеу аудандық білім департаменті, Ю.Гагарин атындағы тігін өндірістік бірлестігі, Қазақ ұлттық энциклопедиясының редакциясы, Қазақ кардиология ғылыми-зерттеу институты, Республикалық стоматология емханасының бөлімі, т.б. орналасқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: «ИП Волошин» баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Дулығалы Жыланшық** – Ұлы Жыланшық  өзенінің сол саласы.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 108 км, су жиналатын алабы 3,1 мың км2.

Бастауы
-------

Ұлытаудың оңтүстігіндегі Құсмұрын, Үшқырлытау және Ақтас тауларының батыс беткейлерінен басталып, Бірәлі қыстауы тұсында Ұлы Жыланшық өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Қар және жер асты суларымен толығады. Арнасы енсіз, өзенді бойлай тал, т.б. бұталар өседі, жағасы жарлы келеді. Жаз айларында суы иірімдерге бөлініп қалады. Қараша – наурыз айлары аралығында суы қатады. Мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Қоңыртау деген бетті қараңыз.*
**Қоңыртау** – Жетісу Алатауының солтүстігіндегі Қызылағаш және Бүйен өзендерінің аралығындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Ақсу ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1554 м (Көкқия асуы маңында). Батыстан шығысқа қарай 44-45 км-ге созылып жатыр, енді жері 9 км-ге. Солтүстік беткейі тік құлама. Ол Балқаш ойысына ұласады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тектоникалық опрылыстар нәтижесінде пайда болған. Девон жүйесінің әктас, тақтатас, құмтастарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Жайпақ тау басында жусан аралас астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Қоңыр топырақты баурайында егін алқаптары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Дума** — фольклор термині, көне аты ("Ерлік жанры") украин халқының лиро-эпикалық жыры. Халықтың ауыз әдебиеті дәстүрімен тығыз қалыптасқан жанр. Дума негізінен халық аспаптары қобыз, бандура, лираның сүйемелдеуімен, қысқа қайырлатын әуенмен айтылады. Тақырып қамтуы, мазмұны жағынан негізінен екі топқа бөлінеді: әлеуметтік-тұрмыстық дума және тарихи уақиғаларға арналған дума. Думада ерлікті, азаттық үшін күресті жырлауға үлкен орын берілген. Композициялық құрылымы жағынан алғанда дәстүрлі бастамасы мен аяқтамасы болған. Уақиғаны баяндағанда біртіндеп өрістетіп, арасында әр түрлі шегініс жасау әдетке айналған. Өлең тармақтары ұзынды-қысқалы келіп, түйдек болып, яғни тирада түрінде әр қилы топтастырылған. 19 ғасырдағы орыс поэзиясында ақындардың тарихи, әлеуметтік мәселелерді толғайтын өлеңдерін дума деп атау кездеседі. К.Ф.Рылеев тарихи тақырыпқа жазған өлеңдерін "Думалар" деп атады. М.Ю.Лермонтов "Дума" деп аталатын өлеңінде өз замандастарының тағдыры жайында толғанады. Т.Шевченко өзінің өлеңдер жинағын "Қозбарь" деп атап, дума дәстүріне үлкен құрметпен қараған. Қазіргі украин әдебиетінде халықтың өміріндегі ірі тарихи уақиғаларды жырлайтын дума үлгісіндегі шығармалар дүниеге келді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану терминдер сөздігі / – 3-ші бас.. - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006. - 400 б. - – 9965-776-24-5