recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Қоңыр қоян** сүтқоректілер класы, қоянтәрізділер отрядының бір тармағына жатады. 

Ол Солтүстік Орталық және Батыс Еуропада, Азияда тіршілік етеді. 

Қоңыр қоян Ұлыбританияға, Жаңа Зеландияға, Чилиге және Солтүстік Америкаға жерсіндірілген.

Қоңыр қоян – қояндардың ішіндегі ең ірісі, дене тұрқы – 50 – 70 см, құйрығының ұзындығы – 7 – 11 см. Салмағы – 2,5 – 6,5 – келі. Құлағы – ұзын. Артқы аяғы – алдыңғы аяқтарынан ұзындау және мықтырақ, табандары – қысқа әрі жіңішке.

Шөппен қоректенеді. Жазда өсімдіктердің жұмсақ бөліктердің жұмсақ бөліктерін, қар астында қураған шөптерді жейді.

Қоңыр қоянның дұшпандары – жыртқыш құстар, қызыл түлкі және қасқыр.

Қоңыр қоян ашық жерлерді мекен етеді. Өте сақ, дұшпанын байқап қалса, сағатына 70 шақырым жылдамдықпен қашады.

Қоңыр қоян күндіз қалың шөптердің арасында жасырынып жатады. Түнде қорек іздеуге шығады. Ол мекенін күн сайын ауыстырып тұрады.

Қоянтәрізділердің 60-қа жуық түрі бар. Олар – қояндар және шақылдақтар деген екі тұқымдасқа топтасады.

Қоңыр қоян жылы аймақтарды ұнатады. Ақ қоянмен салыстырғанда оның денесі де ірілеу, құлағы да ұзындау болып келеді.

Қоңыр қоян заңмен қорғалмаған, оларды аулауға тыйым салынбаған. Себебі олар көбейіп кетсе, жас ағаштар мен дәнді дақылдар, бау-бақшаға зиян келтіреді.

Наурыз айында қояндардың күйлеуі басталады. Осындай кезде жыртқыштар оларға оңай жақындай алады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ж 27 ЖАНУАРЛАР. - Алматы: «Аруна» баспасы. - 208 бет. - Сер.: «1100 қызықты дерек».
**Қоңыр түс** — спектральды түске жатпайтын, тек жасыл мен қызыл түстің немесе қызғылттың сұр немесе көкпен қосылысы, сары мен пурпурлы түстің қосындысы болып табылатын түс.

Табиғаттағы өлшемі
------------------

Бұл түс табиғатта сирек кездеседі. Бұл түс жаңғақтың, жабайы ат пен аюдың, еліктің және т.б жануарлар мен өсімдіктердің түсі болып табылады. Сонымен қоса адамның шашы мен көзінің түсі болып табылады.

Психология саласындағы қабылдануы
---------------------------------

Барлық адам қоңыр түсті есіне алған кезде оның есіне ағаш діңі түседі. Осының әсерінен қоңыр түс құнарлылық пен өнімділіктің белгісіне айналды. 

Қоңыр түс ақ немесе сары түс секілді жарық және қара түс секілді жабық түс болмағандықтан бұл түсті киімдерді қарапайым халық киді. Кейіннен бұл түс байлар ішінде де атаққа ие бола бастады. Тек 20 ғасырда ғана бұл дәстүр өз күшін жойды.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Негізгі түстер (тізімі) |
| --- |
|  |
| Кемпірқосақ | 

Қызыл
Қызғылт сары
Сары
Жасыл
Көгілдір
Көк
Күлгін
 |
|  |
| Сұр реңкі | 

Ақ
Сұр
Қара
 |
|  |
| HTML | 

black
silver
grey
white
red
maroon
purple
fuchsia
green
lime
olive
yellow
orange
blue
navy
teal
aqua
 |
|  |
| Тағыда қараңыз | 

Негізгі түстер •
Қосымша түстер •
Спектральды түстер •
Түсті үлгі |

 |
Қоңыр әулие үңгірі
Қоңыр әулие үңгірі
Аққарағай тауы
**Қоңыр әулие үңгірі** - Абай облысындағы Баянауыл тауының батыс жағындағы Аққарағай тауының күнбатыс етегіндегі қасиетті үңгір. Ол Баянауыл ауылының солтүстік-шығысында, 17 км қашықтықта орналасқан. Жергілікті тұрғындар оны "Әулиетас" немесе "Қоңыр әулие" деп те атайды. Үңгір тектоникалық жік түсуден, гранит тасына табиғи сыртқы күштердің (жел, күннің қызуы, су шаю, т.б.) әсерінен пайда болған. Ендік бағытта созылған үңгірдің ұзындығы 30 м, ені 2,5 м, биіктігі 1,8-2,0 м, кіреберісі кеңдеу де, түбіне қарай біртіндеп тарылып, тастағы жарықшақтардан енген судан түзілген көлшікпен бітеді. Үңгірдің табаны тегіс, бүйірі қуыс-қуыс және тепкішекті. Суының шипалық қасиеті бар.

### Қоңырәулие туралы аңыз

«Қоңыр әулие» үңгірі жердің, жануар¬лар мен құстар әлемін қорғаушысы Нұх Пайғамбар заманынан бар. Бүкіләлемдік су тасқыны кезінде үш көріпкел Нұх Пайғамбардың кемесіне қалып қойыпты-мыс, бірақ кемеде орын болмапты, сонда үш бақанды жалғап байлап, бақанға отырып, ол пайғамбардың кемесіне байланыпты. Бүкіләлемдік ағыспен олар солтүстіктен оңтүстікке беттейді. Алғашқы болып үлкен әулие Құланның бөренесі тасқа соғылып, жұлынып кетеді. Бұл Қызыл Тау маңында болған. Екінші болып тасқа ортаншы бала әулие Қыранның бөренесі ең биік тау Ақбетке соғылады. Су қайта бастап, таулар мен шоқылар ашыла бастағанда, кенже әулие Қоңырдың бөренесі үңгірге жақындағаннан кейін, ол осы жерде қоныстанады. Сол себепті үңгір қажылықтың киелі жері саналған. Осындай табынудың себебі болған үңгір түкпіріндегі қазан, осы қазан түбіне үнемі су жиналады. Осы суда барлық ауруларды жазу қасиеті бар, тіпті, бедеуліктен де. Қай уақытта болмасын үңгір жанына баланы дүниеге әкелу мақсатымен әйелдер қонған және осы армандары шынымен де орындалған.

### Үңгір ішіндегі қасиетті көл

Қоңыр әулие өзінің қасиетті көлімен халық арасында танылған. Үңгір ішіндегі көлдің ұзындығы 25 метр, ені 10, тереңдігі 1,8 метр дегенмен, оның көлемі жерасты суының деңгейіне байланысты өзгеріп отырады. Суы тұщы әрі көптеген ауруларға ем. Шынында да көл суының емдік қасиеті бар екені еш күмән туғызбайды. Өйткені, үңгір орналасқан Ақтастың бетінде ертеден-ақ арша қалың өседі.

### Қызықты мәлімет

Баянауылдағы үңгірде Қаныш Сәтбаев болған. Бүгін қасиетті үңгір қалың жұртқа сая болып, киелі орынға айналып отыр. Үңгірге көтерілетін баспалдақтардың ұзындығы 110 метр, әрбір 10-15 метр сайын демалуға арналған алаң бар. Үңгірдің жалпы ұзындығы 30 метр.

Пайдаланылған әдебиеттер=
-------------------------

1. Қазақ энциклопедиясы
**Герман империясы** (Немісше: *Deutsches Reich*), сонымен қатар **Империалды Германия** немесе жай **Германия** деп аталған, 1871 жылдағы Германияның бірігуімен басталып, 1918 жылы Қараша төңкерісінің нәтижесінде, Республиканың жариялануымен аяқталатын Германия елінің тарихи кезеңі. 

Империя 1871 жылының 18 қаңтарында, Солтүстік Германия Конфедерациясы мен Аустриядан басқа барлық Герман мемлекеттер біріккенде құрылған. 1850 жылынан бастап, елде белсенді индустрияландыру үдерісі өтіп, Еуропадағы ең ұзын темір жолы мен әлемдегі ең ірі армиясын құрып, 47 жыл периодында Германия Еуропадағы державалардың бірі болған. 

Бірінші дүниежүзілік соғысында Германияның Парижді екпіндеп басып алу жоспары бұзылып, Батыс фронты дағдарысқа ұшыраған. Одақтастар бастаған соғыс-теңіздік блокаданың кесірінен, Германияда тамақ тапшылығы пайда болған. Дегенмен, Германия Шығыс фронтында өз мүмкіндіктерін көрсете алған. Ресейдің Брест келісімінде белгіленген аумақты басып алған. 1918 жылының қарашасында, елде басталған төңкерістің нәтижесінде, Веймар Республикасы жарияланып, Герман империясы құлдыраған. Соғыстан кейін Одақтастар Германияны ірі репаррацияларды төлеуге мәжбүрлеп, 1922 жылы болған гиперинфляция мен Ұлы тоқыраудың әсерінен, елде нацизм мен фашизм таралып, Адольф Гитлердің үкіметке келуіне әкелген болатын.
**Қоңыр Сандықтас** – Ақшатау жотасының оңтүстік-шығысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы Дөненбай ауылының оңтүстік-батысында 12 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1102 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км-ге созылған, енді жері 5 км. Беткейі тіктеу келген, сай-жыралармен тілімделген. Солтүстігінен Батпақ, Үлкен Батпақ өзендері бастау алады. Солтүстік-шығысында Қондыбай, оңтүстігінде Қарапішен таулары бар.

Өсімдігі
--------

Тауалдының қоңыр топырағында қараған, тобылғы бұталары және шоқ қайың, көк терек, тал, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965- 893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Мал шежіресі - жеке малдың шыққан тегі туралы белгілі тәртіппен бастырылған құжат. Мал шежіресінде малдың ата-тегінің өнімділігі туралы толық мәлімет жазылады. Мал шежіресі. малдың шаруашылықтық және тұқымдық құңдылығын алдын ала және ерте, жас кезінде анықтауға мүмкіншілік береді. Мұның экономикалық маңызы бар. Сонымен қатар мал шежіресін туыстас малдарды ұтымды пайдалануға және олардың кездейсоқ шағылысуына жол бермеуге пайдаланады. Асыл тұқымды малдың міндетті түрде кем дегенде екі ұрпақ ата-тегі келтірілген мал шежіресі болуы керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
*Басқа мағыналар үшін Қоңырадыр деген бетті қараңыз.*
**Қоңырадыр** – Ақмола облысы Астрахан ауданының қиыр шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақбейіт ауылынан оңтүстікке қарай 4 км, Астраханка темір жол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 6 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 393 м. Оңтүстіктен солтүстікке қарай 5-6 км–ге созылып жатыр, енді жері 1 км-дей. Беткейлері көлбеу, төбесі тегіс, көптеген күмбездері бар.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Делювийлі шөгінділермен жабылған тас көмір жүйесінің жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Даланың карбонатты қара топырақ жамылғысында бетегелі-қаулы, кейде мезоксерофитті шөптесін өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Көгедайдың Өлімі** - тарихи жыр. Халык ақыны, жыршы, ауыз әдебиетін жинаушы Сағидолла Нұралиннен 1964 жылы. Әдебиет және өнер институты ұйымдастырған Семей экспедициясының мүшесі Телмұхамед Қанағатов Зайсан ауданда жазып алған. Жырдың негізгі тақырыбы - ел бірлігін сақтап, адамгершілік, парасаттылық қасиеттерді насихаттау. Шыгармада Алтай, Тарбағатай жеріндегі абақ керей руларының билеушісі Көгедайдың халық алдындағы беделін көре алмаған Тортуыл, Қожамбет руларын басқарған Құлеке (Құрақ) төренің іштарлығы ел арасын бүліндіруге үласып, ақыры Көгедайдың өлімімен, үлкен жанжалмен аяқталғаны әңгіме озегі болып, келісіммен бітіскендігі тілге тиек етіледі. Жыр бақталастық, күндестік атаулының тамырына балта шауып, Көгедай өлімі арқылы елді ынтымақтастыққа шақырады. Жыр толық күйінде жеткен, олең күрылысы 11 буынды кара өлең үлгісімен жазылған. Қолжазбасы Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтінтану болімінде сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
*Басқа мағыналар үшін Қоңыр деген бетті қараңыз.*
**Қоңыр** – Аршалы өзенінің оң саласы.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Сандықтау және Бұланды аудандары жерімен ағады.

Бастауы
-------

Жақсытүкті тауының сілемдерінен бастау алып, Новобратское ауылының тұсында Аршалы өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 70 км, су жиналатын алабы 845 км2. Өзеннің су жиналатын жоғарғы бөлігі негізі қатпарлы келген жазық, төменгі ағысы делювийлі-пролювийлі жазық. Қар және грунт суларымен толығады. Суы жайылымдарды суландыруға, жайылмалық шалғындар мен бау-бақшаларды суғаруға пайдаланылады.

Топырағы мен өсімдігі
---------------------

Карбонатты қара топырақтан тұратын алабы жыртылған. Жыртылмаған телімдерінде қызыл қаулы-бетегелі әр түрлі шөптесіндер өскен, жайылмаларда шалғын қалыптасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Көгілдір акула.
**Көгілдір акула.** Көгілдір акула 3-6 метрге дейін өседі. Оның тегіс, сына тәрізді денесі жылдам жүзуге мүмкіндік береді. Бұл тез жүзгіш акулалардың бірі. Тез жетіледі. Шамамен 5 жылда ұрпақ әкелуге дайын болады. Адамға қауіпті. Адамдарға шабуыл жасаған кездері аз емес.Тістері ара секілді, қорегін осы тістердің көмегімен ұстайды. Көбінесе ашық суларда жүзіп жүреді. Аналықтары мен аталықтары топтасып тіршілік етеді. 

* Салмағы 136 -282 кг аралығында.
* Денесі тығыз, бүйірі- ашық көк, ал астыңғы бөлігі- аппақ.
* Төменгі жүзбеқанаттары – ұзын. Негізгі тамағы- ұсақ балықтар мен жұмсақ омыртқасыздар. Сағатына 97 шақырым жылдамдықпен жүзеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
**Қоңыр әулие үңгірі** – Абай облысы Абай ауданында, Шаған өзенінің оң жағасында.

Сипаты
------

Үңгірдің тар ауызы Шаған өзенінің жарқабақты жиегінен 80 – 100 м жоғары орналасқан ұзындығы 65 – 70 м, ені 10 – 22 м, биіктігі 2 – 14 м. Осы негізгі үңгірдің оң жағында 15 м жерде ені 50 см, биіктігі 110 см тар қуыс бар, бұл тар қуыс кеңейе келе ұзындығы 12 м, ені 10 м, биіктігі 5 м-дей үлкен бөлмеге ұласады. Бұдан 12 м солтүстік бағытта үңгір төбесінің биіктігі 20 м, диаметрі 5 – 7 м 2 күмбезді болып келеді де, көлге жалғасып аяқталады. Негізгі бөлменің төрінен көлге қарай шығар жолда, биіктігі 12 – 15 м бөлме бар. Үңгір ауасының температурасы 10 градустан аспайды. Қоңыр әулие үңгірінде көптеген атақты адамдар (Абай Құнанбаев, Мұхтар Әуезов, т.б.) болып, тамашалаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Мал шағылыстыру - күйлеген аналық малды (биені, қойды, сиырды, т.б.) аталық малмен (айғырмен, қошқармен, бұқамен, т.б.) шағылыстыруды ұйымдастыру. Мал шағылыстырудың қолдан шағылыстыру, қамап шағылыстыру (қ. Қамап шағылыстыру) мен ерікті шағылыстыру (қ. Ерікті шағылыстыру) түрлері қолданылады. Қолдан шағылыстырғанда күйлеген малды ұстап тұрып шағылыстырады. Мысалы, жүгендеп, шылбырдан ұстап түрған биеге ұзын шылбырмен жетелеп айғыр қосады. Қолдан шағылыстыру негізінен мал аз шаруашылықтарда қолданылады. Мал шағылыстырудың негізгі мақсаты-күйлеген малды ұрықтандыру. Ұрықтандырудың мал шағылыстырудан басқа қолдан ұрықтандыру (қ. Қолдан ұрықтандыру) әдісі бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
Қоңыраубас
Қоңыраубас
Қоңыраубас
**Қоңыраубас** , қоңыраугүл (лат. *Campanula*) – қоңыраугүлдер тұқымдасының бiр туысы. Бiр, екі не көп жылдық шөп, кейде шала бұта. Ара тісті жапырағы кезектi орналасқан. Гүлi кіріккен желекті, қоңырау пiшiндi, ақ көк, ақшыл көк түсті. Гүл шоғы сыпыртқыға топтанған. Жемiсi 3-5 ұялы, қақырап ашылатын қауашақ. Қоңыраубастың жер шарывың қоңыржай аймақтарында (көбіне Оңтүстік Еуропа, Азияда) таралған 300 түpi белгiлi. КСРО-да 150, оның 130 түpi Кавказда өседi, Қазақстанда орман құндыздығында, шабындық жерлерде, өзен жағасы мен тау аңғарында өсетін 10 түpi бар. Олар көбіне Ақтөбе, Семей, Көкшетау облысында, Тобыл, Есiл алқабында, Алтайда, Жоңғар, Iле, Күнгей, Кетпен, Терiскей Алатауларында өседi. Қоңыраубастың кейбiр түрлерiн әсемдiк үшiн қолдан өсiредi; Campanula rаpunculus деген түрінің жапырағы мен тамыры жеуге жарамды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Мал қоңдылығы** - мал денесіне майдың жиналу дәрежесі. Мал қоңдылығы малды азықтандыру мен бағып-күту жағдайына, денсаулығына пайдалану ретіне қарай қалыптасады. Осыған сәйкес мал қоңдылығына әр түрлі талап қойылады. Мысалы, бордақыланған, етке өткізетін мал нағыз семіз, ал көлік малының семіздігі жұмыс міндетін атқарып, денсаулығын калыпты жағдайда сақтауға жеткелікті дәрежеде болуы керек. Мал қоңдылығына байланысты сойыс салмағы, таза еттің түсімі, еттің химиялық құрамы өзгереді. Семіз малдың қара еті майлы, дәмді келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
Көшеге белгілі туркітанушы, ана тілін, туған тарихын сүюдің шынайы үлгісі, ғұлама ғалым, Түркология ғылымының докторы, қазақ және венгер халықтарының достығын қалыптастыруда зор үлес қосқан ірі қоғам қайраткері Қоңыр Іштуан Мандокидің есімі (Алматы қаласы мәслихаты мен Алматы қаласы әкімінің 03.03.2000 № 221 қаулысы) берілген. Қоңыр Іштуан Мандоки Бенгрияның Қарсақ қаласында дүниеге келген. Ол қазақ ертегілері мен қазақ әңгімелерінің Шажар тіліне аударылуына тікелей дәнекер болған. Көше Медеу ауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 1600 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
мұндағы беті стандартты өңделген үлгіден алынған
қажу шегі б.16ет- беттік күйіне сәйкес үлгінің
төзімділік шегі. Қажу беріктігін арттыру үшін
әсіресе, кернеулердің шоғырлану ошағы
маңыңда беттің өте таза болуын қаматамасыз
ету қажет. Циклдік кернеулердің ауыр
шартгарында жұмыс істейтін бөлшектерді әдетте
ажыратып, кейде тіпті жаптырады. Қажу
беріктігін арттыру үшін бетті өндеудің арнаулы
төсілдердінің бірі, беттік азоттау тәсілі
кернеулердің шоғырлануы кезінде біршама
дұрыс нәтиже береді. Қажу шегінде бетті
роликтермен тегістеу арңылы арттыруға болады.
Шоғырлану ошағы бар бұйым бөтен шорын не
болат бытыра жаудыр арқылы өңдеудің
тиімділіг айтарлықтай үлкен.
**Көгілдір ақық**
**Көгілдір ақық** — фосфаттар класының минералы. Химия формуласы CuAl6[PO4]4Һ(OH)8Һ5H2O. Кристалдары тығыз масса, қабыршық, талшық түрінде кездеседі. Жеке кристалдары қысқа призма пішінді болады. Аспан түстес көгілдір немесе жасыл, жылтырлығы күңгірт, балауыз тәрізді. Қаттылық 5 — 6, морт сынады, сынған жері бұдыр келеді. Меншікті салмақ 2,6 — 2,8 г/см3. Бирюза алюминий оксиді мен фосфаттарға бай дала шпаты бар жыныстар үгінділеріне мысты су әсер еткенде түзіледі. Бирюза — асыл тас ретінде қолданылады. Басты кен орындары — Иранда (Нишапур), Тәжікстанда (Карамазор), Өзбекстанда (Қызылқұм) және Қазақстанда бар.

Оптикалық оңқай; 2u = 40°, Ng=1,65, Nm = 1,62, Np =1,61.

Сингониясы триклиндік; пинакоида пішіндес. Кристалдары
майда, кәбінесе тұтас жұмыр формада кездеседі.

* Жаратылысы. Бирюза үгілуден лимонитпен қатар пайда болады.

Бирюзаның әдемі түрлері (асыл тастары) көркемдікке қолданылады. Нашар түрлері бояуға жұмсалады.
Бирюзит кендері Иранда (Мадан кендері) бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
2. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
**(7.08.1802-12.12.1850)**
  
Орыс химигі. Санкт-Петербург ғылым академиясының академигі, 1825 жылы Дернт университетін бітірген (медицина докторы). 1825 жылы Стокгольм университетінде білімін жетілдірген. 1830 жылдан бастап Санкт-Петербург университетінің, 1832-1849 жылдары Санкт-Петербург тау институтының профессоры болған. Термохимияның негізін салушылардың бірі. 1840 жылы *реакциялардың жылу эффектілерінің шамасы химиялық ынтықтылықтың өлшемі болуы мүмкін* деген қағиданы ұсынды.
1840 жылы термохимияның негізгі заңын ашты - жылу көлемінің тұрақтылық заңы, ол бойынша реакцияның жылу эффектісі үрдістің сатылар санына тәуелді емес, ол тек әрекеттесуші заттардың бастапқы және соңғы күйіне байланысты (Гесс заңы). 1840 жылы бейтарап тұзды ерітінділерді араластырғанда жылу эффектісі болмайтынын анықтаған (термобейтараптық заң). Кез-келген күшті қышқылды күшті негізбен бейтараптағанда бірдей жылу мөлшері бөлінетінін көрсетті.
1830-1834 жылдары төрт жаңа минерал ашты - вертит, уваровит, гидроборацит және фольбортит, олардың құрамын анықтады. Қасиетін алғаш рет зерттеген күміс теллуридінен теллурды алудың жаңа тәсілін ұсынды. Оның құрметіне күміс теллуриді *гессит* деп аталынған. Жеті қайтара басылынғын *"Таза химияның негіздері"* оқулығының авторы (1831), 1849 жылы ең алғаш Ресейде химиялық элементтердің жүйелеуін ұсынған. 1837 жылы қант қышқылын ашты.

Пайдалаған әдебиет:
===================

С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
**Қара қоңыр топырақ** - құрғақ және шөлді дала белдемінің топырағы.

Түзілуі
-------

Солтүстіктегі қоңыржай дала белдемінен оңтүстікке жылжыған сайын ылғал азайып, күн қатты ысиды. Осыған байланысты өсімдік түрлері азайып, сирей бастайды. Мұндай өсімдіктер топыраққа мардымды органикалық қалдықтар қалдырмайды. Сондықтан бұл қалдықтардың ыдырап, топырақ қара шірігін түзгенде, қара топырақты белдемдегідей қара түске боялмай, топырақ түсі қара қоңыр түске боялады.

Түрлері мен құрамы
------------------

Солтүстіктен оңтүстікке құрғақ және шөлді-далалы белдем үш белдемшелерге бөлінеді:

* құрғақтау дала - топырағы күңгірт қара қоңыр, қара шірінді мөлшері 3-4%;
* құрғақ дала - топырағы қара қоңыр, қара шірінді мөлшері 2-3%;
* шөлді дала - топырағы бозғылт қара қоңыр, қара шірінді мөлшері 1,5-2%.

Таралуы
-------

Қазақстан жерінің ¹/³ -і осы белдемде жатыр, жалпы аумағы 90,7 млн.га-ға жетеді. Оның 28 млн.га-сы күңгірт қара қоңыр, 24,3 млн.га-сы жай қара қоңыр, ал 38,4 млн.га-сы бозғылт қара қоңыр белдемшелер.  

Қара қоңыр топырақтың біршама бөлігі Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы таулы аймақтарының етегінде таралған.

Тағы қараңыз
------------

* Топырақ
* Қазақстанның топырағы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Ге́рман Никола́евич Ка́чин (29 қарашада 1937 — 13 шілдеде 1996) — кеңес және ресей театр мен киноның актері.РФның еңбегі сінген әртіс(1993).

Биография
---------

Герман 29 қарашада 1937 жылы Казань қаласында туған.

1955-1956 жылдары Казань драма театрында жұмыс істеген.

```
1961 жылы  ВГИКті бітірді, О. И. Пыжова курсы.
```

1961 жылдан 1993 жылға дейін киноактёр театр-студиясында жұмыс істеді.

Өзінің карьерасың естен кетпес кейіпкерлерден бастаған,бірақ уақыт сайын эпизодтық рөлдерге көшті.Өзінің отбасың қамтамас ету үшін дубляжбен айналсуға бастады.

1990 жылдары Герман өзінің карьерасында жалғыз басты рөлді ойнаған— «Живодёр (След медведя)» фильмінде Степан рөлі.

Герман 13 шілдеде 1996 жылы қайтыс болған. Ол Арский зиратында Казаньде жерленген.

Сілтемелер
----------
Қара ШАҚШАҚ (Saxicola caprata) - басқалардан бүкіл денесінің жылтыр қара реңктілігімен ерекшеленетін шақшақ.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Оның тек қана бауырының соңғы бөлігі және қанатының жабын қауырсындар бөлігі ақ түсті. Күйттік жасанудағы ересек аталық міне осындай. Аналығының жоны - қызыл қошқыл, құйрықүсті - қызғылтсары, денесінің астыңғы жағы - сары, тек қана тамағы және бауыры - ақшылдау. Көпшілікке онша таныс емес бұл құс туралы кейбір түсініктер оның қылығын былай сипаттайды: «Қара шақшақ қарама- қарсы реңімен, сондай-ақ бұтаның ұшар басында және таста қонақтау әдетімен өзіне көңіл аудартады. Дауысы - құлақ тұндыратын «шақ-шақ» деген тұрақты дыбыс, оны тасты таспен ұрғандағы үнмен салыстыруға болады. Құс мазасызданып, жүйкесі қозған кезде үш буынды «қуит-шақ-шақ» деген дыбыс шығарады. Аталықтар күйттеу кезеңінде әуеге көтеріліп, құсойнақ жасайды. Олар қанатын дірілдетіп, төмен құлдырайды, бұл кезде көтерілген қанаттан ақ теңбілдер айқын көрінеді, бұдан соң құйрығын баяу тарқатады, қанатын бастан жоғары көтеріп, келесі бұтаға төмендей түседі (Птицы Казахстана. Т. 3. 569- бет). Қара шақшақтың тұқымтоптық өмір сүру дағдысы аз зерттелген.

Таралуы
-------

Бұл оңтүстіказиялық шақшақ Қазақстанда тек қана оңтүстікте - Қызылқұм шұратын бойлай және Сырдария аңғарын бойлай Қызылордаға дейін кездеседі. Ылғалды шалғындарда және арықтардың жағасын бойлай, соның ішінде елді мекендерде де, тіпті қала шетінде өмір сүреді.Олар Қазақстанда тек қана оңтүстікте - сәуір-мамырдан тамыздың соңына дейін кездеседі.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Saxicola caprata*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
**Татьяна Самойлова Евгеньевна**(04.05.1934 жылы туған, Ленинград) - орыс кеңес киноактрисасы, РСФСР - дің еңбек сіңірген артисі (1963).

Өмірі
-----

1958 жылы Мәскеудегі Б.В.Щукин атындағы театр училищесін бітірді. 1956 жылдан киноға түскен. "Тырналар ұшып барады" фильміндегі (1957) Вероника ролі оның есімін көпшілікке танытты. Осы рөлі үшін Каннда өткен 11 - Халықаралық кинофестивальдың сыйлығына ие болды. Басқа рольдері : Таня ("Жіберілмеген хатта",1960), Кеңес барлаушысы ("Альба Регияда",1961), Соня ("Олар Шығысқа сапар шектіде", 1964), Анна Каренина (осы аттас фильмде , 1968) т.б. 1964 жылы Қазақстанда өткен орыс әдебиеті мен өнерінің он күндігіне қатысты.

Сыйлықтары
----------

"Құрмет белігісі" орденімен марапатталған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 10 бет
Жыл құсы
--------

Елімізде 2006 жылдан бастап құстың белгілі түрі «Жыл құсы» аталып келеді.Оны Қазақстандағы Биологиялық Алуантүрлілікті Сақтау Қауымдастығы (ҚБАСҚ) мен Қазақстанның орнитолог ғалымдары ұсынып жүр. Мәселен, осындай ұсыныстар негізінде 2006 жыл- тарғақ,2007 жылы- қыстау қарлығашы,2008 жыл-тырна,2009 жыл-бозторғай, 2010 жыл- кәдімгі қараторғай,2011 жыл- үлкен сарышымшық,ал 2012 жыл- дала қыраны,2013 жыл- шиқылдық қаз,2014 жыл-ақбас үйрек «Жыл құсы» деп танылды.
Ақбас үйрек- қазтектестер отрядының үйректер тұқымдасы, ақбас үйректер туысның әлемдегі 5 түрінің Орталық Азия тобының өкілі. Ол ғаламдық деңгейде жойылып кетуі қаупі төнген түр ретінде Халықаралық АТбиғат Қорғау Одағының және Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген.
Қараторғай-түсі қара, орманды,бақты,жазық даланы мекендейтін торғай.
Тырна-мойын ұзын,сирағы сидаған ірі жыл құсы.

Дереккөздер
-----------

«Балдырған журналы»
Қара әзілдің мысалы - шатырдың шетіндегі «Классика»
**Қара комедия**, сондай-ақ **қара әзіл**, **қараңғы әзіл**, **қараңғы комедия**, **ауыр комедия** немесе әзіл-сықақ деп аталатын комедия стилі, ол әдетте тыйым салынған - табу деп саналады, әсіресе талқылау үшін ауыр немесе дөрекі болып саналады. Жазушылар мен әзілкештер, оны көпшілікке ыңғайсыздықты, елеулі ойлар мен ойын-сауық тудырып, өрескел мәселелерді зерттеу құралы ретінде жиі пайдаланады. Мәселен, көркем әдебиетте, мысалы, *қара комедия* термині қара әзіл-оспақ негізгі құрамдас бөлігі болып табылатын жанрға қатысты болуы мүмкін. Бұл жанрдың танымал тақырыптары өлім мен зорлық-зомбылық, кедейлік, соғыс, зорлау, суицид, ауру мен жыныстық қатынасты қамтиды.

С-ақ қараңыз
------------

* Өлім биі
* Зілді келеке
* Сюрреалды әзіл

Сілтемелер
----------
Қара қойлы
----------

**Қара қойлы** (Қара-Қоюнлу) – Бахарлу тайпасы бастаған Орта Азиядағы көшпелі түрік – оғыз тайпаларының тобы және солар құрған мемлекет. Қара қойлы тайпасы 13 ғасырдан бастап Диярбекирде, Азербайжанда, кейбір топтары Иракта көшіп қонып жүрген. Қара қойлы әулеті Байрам Қожадан басталады. Ол Жалайыр әулетінен шыққан Уәйіс сұлтанның әмәрә болды, Тебризде тұрды. 1380 жылы Байрам қожа қайтыс болғаннан кейін, оның аласы Қара Мұхаммед Ван қаласын астана етіп, Қара қойлы феодалдық иелігінің негізін салды. 1408 жылы сәуірде Қара Жүсіп Мираншах пен Шахрух әскерлерін талқандады. Сонан соң олар одақтастары Жалайыр әулетіне қауіп төндіре бастады. Қара Жүсіп 1410 жылы тамызда Тебриз маңында Жалайыр әулеті әскерлерін күйрете жеңіп, Азербайжанды, Иракты, Арменияны, басып алды. Құрамына Кура өзенінің оңтүстік жағындағы Азербайжан жерлері, Армения, Курдстан және Арба Ирагы кіретін Қара қойлы мемлекеті құрылды. Астанасы Тебриз қаласы болды. Мемлекет 1468 жыға дейін өмір сүрді. Оның билеушілері қара Жүсіп пен Ескендір Темір әулеті мен Ширваншаһты біржолата бағындыру үшін соғыс жүргізді. Ескендір әкесі өлгеннен кейін қайта бас көтере бастаған Ширванға қарсы үш рет жорыққа шықты, бірақ үшеуі де сәтсіз аяқталды. 1435 жылы темір әулетінен шыққан Шахрух сұлтан Ширваншаһпен бірігіп, Ескендір әскерлерін жеңді. 1437 жылы таққа отырған Жаханшаһ Ширванмен достық қатынаста болуға ұмтылды. Бірақ 1447 жылы Шахрух дүниеден озғаннан кейін, өз тәуелсіздігін жариялады.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энцеклопедиясы.
**Габдуллина Татьяна Ширзатовна** – 1951 жылы дүниеге келген..

Мектептен кейін Иван Федоров атындағыУкраина полиграфия институтының өндірістік полигарфия технологиясы факультетіне окуға тусті.
Институт бітіргеннен кейін Алматы қаласындағы "Кітап" фабрикасына жолдама алды. 1973-1978 жылдары басу цехында шебер, бастық орынбасары болып істеді.

1979-1980 жылдары "Жалын" баспасында кітап өнімдерінің техникалық редакторы болды.
1980 жылы өндіріске оралып, басу, теру цехы бастығының орынбасары, теру цехының бастығы, тапсырыс қабылдау бойынша технолог болып 1996 жылға дейін еңбек етті.

1997 жылдан "Фирма Киік" ЖШС бас технологы.

Габдуллина Татьяна Ширзатовнаның елеулі еңбектері бағаланып, "Алтын қол – шебер" атагы беріліп, "Еңбек ері" медалімен, "Баспа және полиграфия ісінің қайраткері" күрмет белгісімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім баспасы". 2005 ж. - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**Қара сұлы** (лат. *Avena fatua*) – астық тұқымдасының сұлы туысына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

* Биіктігі 120 см-дей, сабағы тік, жапырағы ұзын, таспа тәрізді, 2-3 гүлден топталып өседі.
* Гүлшоғыры - сыпыртқы.
* Тұқымы арқылы өсіп-өнеді. Маусым-шілде айларында гүлдеп, жемісі піседі.
* Дәнегі піскен кезде тез төгіледі. Бір түп өсімдікте 600-дей дәнек болады.

Өсетін жері мен таралу аймағы
-----------------------------

Қазақстанның барлық жерлерінде тараған, тек тәлімі жерлерде өспейді. Қазақстанның солтүстік аудандары үшін ең зиянды арамшөптің бірі. Көк майса кезінде малға жақсы пішен.

Егістікке зиянды әсері
----------------------

Қара сұлы - тамыры тереңге кететін арамшөп. Жаздық дақыл егістігінде қалың өседі, егістіктің топырағын кептіреді. Астықтың сапасын төмендетеді.
  

Қара сұлы сұлыға өте ұқсас. Егер егілген ақ сұлыны жөндеп күтпесе, ол қара сұлыға - арамшөпке айналып кетеді. Ақ сұлы сабағының шашағындағы ақ сұлы дәндерінің ішінен қара сұлы дәнін де табуға болады. Қара сұлы мен ақ сұлының бір-бірінен негізгі айырмашылығы - жемістерінің (дәндерінің) құрылысында. Ақ сұлы дәнінің қабыршақтары жұмсақ, дәндері ірі, қоректік заттар көп; орып және басып алғанша дәндері сабағының басынан өз бетінше түспейді және төгілмейді. Қара сұлы дәнінің - қабыршағы тығыз және қара-қошқыл болады, пісісімен дәндері сабағынан төгіліп түседі. Қабыршақтарының бірінде, бетегенікі сияқты, ширатылған қылтығы болады. Ылғал тигенде қылтық жазылып кетеді, кепкен кезде қайтадан ширатылады. Қылтығы біресе - ширатылып, біресе - жазылып кетудің арқасында қара сұлының жемісі жорғалап жүріп, жер бетіне тарала бастайды. Егер столдың үстіне бір шымшым қара сұлы төгіп, үстіне азырақ су себетін болса, олар жан-жаққа қарай, ширатыла баяу қозғалып, бет-бетімен кетеді.

Күрес шаралары
--------------

Егістікке зиянды әсеріне қарсы күрес:

* тұқымды тазарту;
* жерді сыдыра және терең жырту;
* ауыспалы егіс жүйесін дұрыс орындау;
* гербицидтерді қолдану.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
2. ↑  Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары. Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Балапанның кекіруі
**Кекіру** - ауаның іштен ауыз арқылы кенет сыртқа шығуы.

Кекіру туралы
-------------

Кекіру қарын мен ұлтабардың жалғасатын жері түйіліп, оған қоса қарын, құрсақ, бауыр еттерінің рефлекторлы жиырылуынан пайда болады. Сау адам өте сирек кекіреді. Жиі қайталанып тұратын кекіру қарын гастриті, ішек-қарын ойық жарасы ауруларының, сондай-ақ, бауыр ауруларының белгісі. Кейде кекіргенде ауаға қосыла ішкен тамақ та шығады (әсіресе сәбиге тамақты көп бергенде). Кекіруден шыққан ауаға кейде асқазан қышқылы қосылып, оның дәмі ащы болуы да мүмкін. Иісі жағымсыз кекіру іштегі тамақтың шіри бастауының белгісі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Кейт Элизабет Уинслет** ағылш. *Kate Elizabeth Winslet*, 5 қазан 1975 жыл, Рединг, Ұлыбритания) – британдық актриса.

Өмірбаяны
---------

«BAFTA» (1996, 2009), «Оскар» (2009) және екі «Алтын глобус» сыйлықтарының иегері. *«Разум и чувства»* (1995), *«Титаник»* (1997), *«Айрис»* (2001), *«Вечное сияние чистого разума»* (2004) фильмдеріндегі рөлімен көпшілікке кеңінен танымал. Экранға алғаш рет он екі жасында, жарнама ролигінде шыққан. Театр сахнасында да тәжірибесі бар. Кинодағы дебюті 1994 жылы «Небесные создания» триллерімен басталады. 1997 жылы «Титаник» фильмінен кейін атақты жұлдыздардың біріне айналады.

Фильмдері
---------

* «Первый рыцарь при дворе короля Артура» (1995),
* «Титаник» (1997),
* «Айрис» (2001),
* «Заражение» (2011), т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Redroofs.co.uk; IMDb.com Мұрағатталған 3 мамырдың 2011 жылы.

Сілтемелер
----------
Көк үңгірге кіре беріс.   
40°33′38″ с. е. 14°12′17″ ш. б.﻿ / ﻿40.56056° с. е. 14.20472° ш. б.﻿ / 40.56056; 14.20472 (G) (O) (Я)
**Көгілдір грот** (итал. *Grotta Azzurra* — «зеңгір грот») — Капри (Италия) аралының солтүстік жағалауында орналасқан үңгір.

Гроттың ұзындығы - 56 метр, ені - 30, күмбездің су деңгейінен биіктігі - 15 метр, кіре беріс биіктігі - 1,3 метрге дейін. Үңгірдің теңіз жағынан қарай бір ғана кіреберісі бар, сондықтан үңгірге тек қана қайықпен кіруге болады. Кіреберісі төмен орналасқандықтан, дауыл кезінде оған кіруге мүмкін емес. Гроттың басым бөлігін теңіз суы басқан, ішіне түскен күн сәулелері суға және үңгірге әдемі көкшіл түс береді.

Галерея
-------

* Сырттан қарай үңгір ішіне кіре беріс.Сырттан қарай үңгір ішіне кіре беріс.
* Үңгір ішіндегі қайықҮңгір ішіндегі қайық
* Үңгірге кіре беріс — оң жақтағы ақ дақҮңгірге кіре беріс — оң жақтағы ақ дақ

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* The Grotta Azzura Мұрағатталған 4 маусымның 2009 жылы. — «Isola di Capri» сайтында  (ағыл.),  (итал.)
**Көгел** – Батыс Үстірт кемерінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Бейнеу ауылының оңтүстік-батысында 25 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 116 м. Солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай 20 км-ге созылып жатыр, енді жері 15 км.

Жер бедері
----------

Батыс, оңтүстік-батыс кемері жарқабақты (биіктігі 10 – 15, кейде солтүстігінде 20 м-ге жетеді). Батыс кемері Өліқолтық сорына ұласып кетеді. Эрозиялық және денудациялық процестердің нәтижесінде пайда болған. Беткі қабаты неогендік әктастан, гипстен түзілген.

Өсімдігі
--------

Сортаң топырағында бұйырғын, жусан, тағы басқа өседі. Оңтүстік етегінен шағын Манашы өзені ағып өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Көгілдір мүйіс
**Көгілдір мүйіс** - аты әлемге жайылған ашық аспан астындағы геотермалды бассейн. Оның суының температурасы жыл бойына +40 С болып тұрады. Бассейн Исландияның оңтүстік - батыс жағында орналасқан. Ол елдің символдарының бірі. Жергілікті халық та, туристер де бассейнге үздіксіз келіп түсіп жатады. Көгілдір мүйіс суының 65 пайызы теңіз суынан, ал қалған 35 пайызы тұшы судан тұрады. Су құрамында минералды заттар көп болғандықтан, емдік қасиеті де бар. Оның айналасында бір шақырым қашықтыққы дейін ешқандай тіршілік жоқ. Айналасының барлығын да қап - қара лава қалдықтары алып жатыр. Судың құрамында кремний көп. Оның молекулалары күн көзіне шағылысады да, соның әсерінен су керемет көгілдір түсті болып көрінеді.
**Көгала үйрек** немесе **Гоголь** - лат. *Bucephala clangula* - сүңгуір үйректер тұқымдасына жататын құс.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Денесінің ұзындығы 50 см, салмағы 600-1100 г.  

Қауырсыны қара-қоңыр. Ұсақ балықтарды, судағы омыртқасыз жәндіктерді және өсімдік дәндерін жейді.  

Ағаш кеуектеріне ұялап, 8-12 жұмыртқа салады. Қолдан жасаған кеуектерге де ұялайды. Қысқа қарсы қайтып кетеді.

Таралуы
-------

Гоголь Еуропаға, Азияға және Солтүстік Америкаға тараған. ТМД-да оңтүстік теңіздерде,көлдерде қыстайды.  

Құс Қазақстанда Марқакөлде, аздап Қара Ертісте, Семей маңында ұялайды. Түлеу кезінде Ақтөбе, Көкшетау, Қостанай, Астана, Қарағанды, Павлодар облыстарында кездеседі.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Позвоночные животные России: Обыкновенный гоголь Мұрағатталған 23 қыркүйектің 2020 жылы.
* Фото и видео с участием обыкновенного гоголя (ағылш. '**)**
**Көген той** — көктемде мал төлдеп, көк шыққан уақытта өтіледі. Сондай-ақ, шаруашылық әрі еңбек құрметіне арналған шағын той-томалағы. Ауылдың үлкен-кішісі көктемді қуанышпен қарсы алады. Дастарқан жайып, бір-біріне жақсы тілектер айтады. Мал басының көбеюін, жақсы көңіл-күй болуын тілейді. Үлкендер өздері кеңес құрады: малды жайлауға, жақсы жерге шығару, т.б.

Қазақ тамақтың түрін үш атайды: ақ — сүт, сүт тағамдары, көк — өсімдіктер, қызыл — ет, ет тағамдары. Көген тойында әйелдер ақ түсті ұнатады, сондықтан қазақ байлауышты ақпен байлайды. **Көген той** – ақтың мол болуына, мал-бастың аман болуына тілектес болудың белгісі.

**Дереккөздер**
---------------

  

1. 

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
**Фолкленд түлкісі** (лат. *Dusicyon australis*) — Фолкленд аралдарының жергілікті жалғыз жер жыртқыш сүтқоректісі болған жануар.

Сипаттамасы
-----------

Фолкленд түлкісінің бойы - 60 см, жүні сарғылт-қоңыр, құлақтары қара, құйрығы ақ ұшы және іші ашықтау түсті болған. Бас сүйегі кең, құлақтары кішкентай, ит сияқты ұлиды. Фолкленд түлкісі жерде өмір сүретін құстармен, жәндіктермен, құрттармен және де өсімдіктермен қоректенген.

Тарихы
------

1692 жылы осы түрді Джон Стронг, ағылшын капитаны, ашқан. Фолкленд түлкісінің жүні өте құнды болған. Сол себептен Фолкленд түлкісін браконьерлер өлтірілген. 1876 жылы соңғы Фолкленд түлкісі Батыс Фолклендте өлтірілген. 
Грек тілінен аударғанда Фолкленд түлкісінің ғылыми аты Dusicyon "ақымақ ит" деп аударылады. Фолкленд түлкісінің ең жақын туысы оңтүстік-американдық түлкі болған. Сонымен қатар Фолкленд түлкісі және койоттың кескіндерінің арасында ұқсастықтар болған. Ғалымдардың ойынша, Фолкленд түлкісінің ежелгі түрі канид және койоттың гибриді болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  IUCN SSC Canid Specialist Group (2008). *Dusicyon australis*. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 5 January 2008.
**Виталий Витальевич Дараселия** (27 қазан 1978) — грузиндік футболшы, жартылай қорғаушы.

Мансап
------

Виталий Дараселия атты футболшының ұлы. Мансабын 1997 жылы «Динамо» Батуми командасында бастады. Сол жылы Украинаға көшті, ол жақта 2000-ыншы жылға дейін ЦСКА Киев командасында ойнады. 2001 жылдың шілдесінде «Динамо» Тбилиси командасында ойын көрсетті. «Динамо» Тбилиси командасымен қосыла Грузия чемпионатының бас жүлдегерлері болды. 2004-2005 жылдар аралығында Ресейдің «Алания» командасында ойнады. 2005 жылдың күзінде Дарселия сатылымға қойылған еді, бірақ 2006-ыншы жылдың тамызында ғана Қарағандылық «Шахтер» командасына өтті.
2007 жылы Грузиндік "Сиони" командасында ойнады. Содан соң 2007 жылы Грузиялық Локотив(Тбилиси) командасына көшті. Ал 2009 жылы өз мансабын ерте аяқтайтын жариялады. 2002-2005 жылдар аралығында өз мемлекетінің құрама командасына ойнады. Құрама командада 10 ойын өткізді.

Жетістіктері
------------

* ТМД елдері кубогы 2004
* Грузия чемпионы 2003
* Грузия кубогы (3): 1998, 2003, 2004

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Гагарин мұздығы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Сарқан өзені алабындағы Ақшығанақ өзенінің бастауында орналасқан. Мұздыққа тұңғыш ғарышкер Ю.А. Гагариннің есімі берілген.

Аумағы, жер бедері
------------------

Аумағы 4,9 км2, ұзындығы 4,4 км, көлемі 0,36 км3, орташа қалыңдығы 70 м. Мұз қар (фирн) сызығы 3700 м биіктікте өтеді. Орталық моренамен екіге бөлінген мұздық етегі 3140 м биіктікте аяқталады. Мұзтанудың тік бағыттағы биіктігі 1090 м. Мұздықты Гагарин шыңы (абсолюттік биіктігі 4232 м) екіге бөледі, шығыс бөлігі батыс бөлігінен екі еседей үлкен. Аумағы жылына 10 км жылдамдықпен шегініп (кеміп) келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
**Мансұр Сағатов** (2 қаңтар 1939 жыл, Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы Ұзынкөл ауылы — 29 тамыз 2002 жыл, Алматы) — композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1983), Қазақстанның халық артисі (1990).

Өмірбаяны
---------

К.Байсейітова атындағы республикалық музыка мектебінің флейта класында оқыған. 

1963 жылы Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын (профессор В.В. Великановтың композиция класы бойынша) бітірген. 

1963 — 74 жылдары Қазақ радиосы музыкалық редакциясының редакторы, бас редакторы, директоры қызметтерін атқарды. 

1974 — 86 жылдары Қазақстан Мәдениет министрлігі жанындағы репертуарлық-редакциялық бөлімнің музыка жөніндегі аға редакторы болды. 

1974 жылдан Құрманғазы атындағы Алматы консерваториясында педагогтік қызметті қатар атқарды (1984 жылдан доцент).

Шығармашылығы
-------------

Сағатовтың шығармашылық жолы студенттік кезден басталады. Сол жылдары ол шекті аспаптар квартеті үшін сюита; виолончель мен фортепианоға арналған экспромт; қазақтың халық әні "Ләйлімнің" негізінде вариациялар жазды. Алғашқы үш бөлімді симфониялық шығармасымен дипломдық жұмысын қорғаған (кейін бұл шығармаға Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы берілген, 1967). 

Скрипка мен оркестрге арналған концерті (1967), симфониялық оркестрге арналған "Мерекелік увертюрасы" (1972), "Мерген" симфониялық күйі (1976), "Мемориал" атты симфониялық сюитасы (1979), "Диалогтар" поэмасы, "Ақын толғауы", (1972, Ж.Жабаев өлеңіне жазылған), "Мерекелік кантата" (1980), "Достық елі" кантаталары (1982, өлеңдері Қ.Мырзалиевтікі) "Әлия" атты екі актілі балеті (1978, либреттосы Ж.Байдаралиндікі), т.б. көркемдік деңгейі жоғары шығармалар жазды. 

Cағатовтың "Туған ел", "Алматым менің", "Бақыт құсы", "Той кеші", "Мені ізде", "Кел биле", "Кешегі арман — он жеті" сияқты көптеген әндері мен романстары халық арасына кең тарап, жұртшылықтың көңілінен шыққан туындылар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Виталий Евгеньевич Гогунский** *(14 шілде 1978, Кременчуг, Украинаның Полтава облысы)* — ресейлік актёр, композитор, әнші.

Биография
---------

Виталий 14 шілдеде 1978 жылда туды. Кішкене кезі Полтавщинада өтті. Оның әкесі Кременчуг қаласының депутаты. Кішкентай кезінен бастап әнмен қызыққан. Ол фортепиано сыныбынан мектепті бітірді және Полтава облысының лауреаты болды. Тағы да карате мен футболмен қызыққан.
12 жасынан бастап пошта бөлімшесінде сыпырушы болып қосымша табыс табуды бастады. Тағы да Гогункий облыстық телеарнада жүргізуші болып қызмет еткен. Содан кейін ол «Россия» телеарнасына шақырылды. Ол Одесса политехникалық ұлттық унисверситетін «инженер-технолог» мамандығы бойынша бітірді, ал кейін ВГИК эстрада бөліміне түсті. Ал 2007 жылы соны бітірді.

* 2004 жылы жас актер Марина Мигунованың фильміне *«Прощайте, доктор Фрейд!»* Антон рөліне дебютке шықты.
* 2006 жылы *«Человек безвозвратный»* фильмі шықты.Сол жерде Виталий Роман рөлін ойнады.
* 2008—2011 жылдары ол «Универ» сериалында Кузя рөлін ойнады. Кейін соның жалғасында түсті «Универ. Новая общага»
* 2011-2013 жылдары ;ал 2013 жылы Виталий сол жобадан кеттіп қалды.
* 3 маусымда 2013 жылда «СашаTаня» сериал шықты.Сол сериалда Виталий бірнеше сериасында түсті.
* 2014 жылы *«Я это Ты»* Иракли мен St1m рэперінің клипінде түсті.
* 2014 жылы «Бармен» фильмінің съемкасына түсүге бастады. Осы сериал 2015 жылда киноэкрандарға шығады.

Сілтемелер
----------

* Мұрағатталған 13 қаңтардың 2015 жылы.

Дереккөздер
-----------
**Мансард терезесі** (dormer), шатырдың еңісінен төмен қарай түскен тік терезе..

Әдетте, ол жатын бөлмеге жарық түсіріп тұрады. Кейінгі готика және ерте Ренессанс дәуіріне ғимараттың қабырғаларында орналасқан, көркем безендірілген, ұстайтын тұтқасы бар анағұрлым күрделі мансард терезелері тән.

Ғимаратты алты қабатпен шектейтін париж заңын аттап өту үшін мансард терезелері мансард шатырымен қатар пайдаланылған; жетінші қабат үйшік (немесе шатырдың асты) деп аталған, мансард терезелерінің арқасында тұруға қолайлы болған. Сондай-ақ қараң.: Фронтон.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Виталий Викторович Баганов** (1952 жылы 6 қыркүйекте Ленинградта дүниеге келген) – американ киноактері, 1980 жылдардағы КСРО-ның театр және киноактері.

Виталий Баганов Ленинград мемлекеттік университетінде төрт жыл бойы астрономияны оқып шығады. Кейін ЛГИТМиК-ке тапсырады. Институтты тәмамдағаннан кейін Ленин комсомолы атындағы Ленинград театрында және В.Ф. Комиссаржевский атындағы драма театр академиясында жұмыс істейді. 1980 жылы киноға түседі. 1991 жылы тұрақты өмір сүру үшін АҚШ-қа көшіп кетеді. Актерлік мансабындағы үзілісінен кейін 2001 жылы «Клане Сопрано» фильмінде Валерий рөлін сомдайды. 2008-2009 жылдары GTA IV компьютер ойынындағы халықаралық қылмыскер Рей Булгариннің рөлін дыбыстайды.

Дереккөздер
-----------
Үлгі:Infobox chancellor
**Мансфилд Уильям Марри** (Mansfield, William Murray, 1st earl of) (2 наурыз 1705 жыл, Скоун; Пертшир, Шотландия — 20 наурыз 1793 жыл, Лондон), 1-ші граф, британдық заңгер. [1].

1730 жылы барристер болған, испандық соттардың ұрлыққа тыйым салу өтінішімен Саудагерлерді қолдау палатасына мықты қолдау көрсеткеннен кейін 1737 жылы кеңінен танымал болды. Корольдік орынға (1756—88) сот төрағасы болғаннан кейін мемлекетке опасыздық жасаған және бүлікшілікке арандатқан айыпталушы тұлғаларға бірнеше рет әділ шешім жасады.

Қолданылмайтын көптеген ескі сауда заңдарын бірізді ережелер жиынтығына келтірді, шарттық құқықты жаңартты және ТЕҢІЗ ҚҰҚЫҒЫНЫҢ дамуына орасан зор үлес қосты. Үш мәрте министрлер кабинетінің мүшесі болып тағайындалды, сот төрағасы болып қалу үшін және саяси билікті сақтап қалу үшін үлкен мемлекеттік мөрді комитетке қалдырған. 

Лордтар палатасының спикері болуды қалап, 1783 жылы министрлер кабинетінен кетіп қалады. Т.Б.МАКОЛЕЙ оны заманауи «торизмнің» атасы деп атады.

Дереккөздер
-----------

<references>



1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Манси Фрэнк Эндрю** (Munsey, Frank Andrew) (21 тамыз 1854 жыл, Мерсер, Мэн шт. АҚШ — 22 желтоқсан 1925 жыл, Нью-Йорк), американдық газет және журнал баспагері..

Телеграф станциясын басқарады, содан кейін Нью-Йоркке көшіп келіп, АҚШ-тағы алғашқы бағасы арзан, оқырмандардың көп бөлігіне арналған, суретті «Golden Argosy/Золотой корабль» (1882) журналының негізін қалады, кейінірек оның атауы «Argosy Magazine и Munsey's Magazine» (1889) болып өзгертілді. 

Балтимор мен Нью-Йорктегі бірнеше газеттерді қосып алады, олардың кейбіреуі компаниялардың тиімсіз бірігуі салдарынан жойылып кетеді. Басылымдарының пайдасы бар ерекше кәсіпорын ретінде қарады, бояусыз саяси саясатты қолдады. 

Мұрасының көп бөлігін Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайына қалдырды.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Татьяна көгілдір көбелегі** (лат. *Otnjukovia tatjana*) — жеке типті *Otnjukovіa* туысына жататын сирек кездесетін түр. Ол *Turanana* және *Phіlotes* туыстары арасындағы байланыстырушы эволюциялық топты құрайды. Iле Алатауынан, Жоңғар Алатауынан және Алтайдан (Күршім жотасынан) табылған. ТМД-дан тыс әлі табылмаған. Оңтүстік, оңтүстік-батыс, көбіне тасты беткейлерде 900–1100 м биіктіктегі бұта аралас түрлі шөпті жерлерде тіршілік етеді. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектердің ұшуы таралу аймағының оңтүстігінде мамырда,солтүстігінде маусымда байқалады. Жұлдызқұрты кермекте (лат. *Gonіolіmon cuspіdatum*) тіршілік етеді. Солтүстік Тянь-Шаньның бар жерінде саны төмен, себебі тіршілік мекендерін малдың шектен тыс жайылып, тап-тап тастауынан болар. Түрді қорғау үшін ең алдымен, таралуын зерттеп, жиі кездесетін мекенін тауып, көрсетілген тау жоталарының бірінде шағын қорық ұйымдастыру керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Ғажайып омыртқасыздар.» Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.