recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} 
Маро Егишевна Маркарян **(арм. Մարո Մարգարյան, 22 1915 жылдың 22 желтоқсаны немесе 1916 жылдың 9 желтоқсаны, Шулаверы ауылы, оған дейін  Шаумяни Марнеульского муниципалитета ауылы, Грузия — 29 қаңтар1999 жыл,  Бюракан) — совет және армян поэтассасы және аудармашысы, астроном Вениам Марканянның қарындасы. Оның кейбір туындылары ағылшын және орыс тілдеріне аударылған.**

Қазіргі Грузияның аумағында кедей шаруаның отбасында дүниеге келген. Оның алғашқы туындылары 1935 жылы жарыққа шыққан. 1937 КСРО жазушылар одағына кірді. 1938 жылы Ереванский университетінің филологиялық факультетін бітірді. Содан кейін  Академия ғылымдарының аспирантурасын армян бөлімінде бітірді. 1967-1984 жылдары шетелдегі мәдениет байланыстары Комитетінде армян диаспарасы бойынша қызмет атқарды. "Құрмет белгісі" марапатталған, 1983 жылы Армян ССРнің мемлекеттік сыйлығын иеленді, 1985 жылы хаықтар достығының Орденімен марапатталды. Өмірінің соңғы жылдарын Бюракенде өткізіп, сол жерде жерленді.

Ең басты поэтикалық шшығармалары: «Близость» (1940), «Стихотворения» (1945), «Голос матери» (1950, орысша аударма 1952), «Пшатени» (1954), «Лирический рассвет» (1957), «Насыщенное молчание» (1972). Оның шығармалары үшін эмоцияналдық, қысқа әрі нақты айту, көптеген туындыларының тақырыбы туған жерге деген махаббат, адами қасиеттермен патриоттылыққа араналады. Маркаян тіпті армян тіліне орыс ақындарының өлеңдерін аударған.

Библиография
------------

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 2, Երևան, ՀՀՀ, 2007, 59 էջ։
**Сынған терезелер теориясы** - жалпы заң бұзушылық деңгейіне әсер ететін фактор ретінде ұсақ құқық бұзушылықтың әсерін қарастыратын криминалогиялық теория. Алғаш 1982ж. американдық социологтар Джеймс Уилсон және Джордж Келлинг енгізген. Оның атауы теорияның қарапайым мысалынан шыққан: "Егер ғимараттың бір терезесі сынып, жөнделмесе, біраз уақыттан кейін ғимараттың бірде-бір бүтін терезесі де қалмайды".

**Теория**
----------

Теория бойынша, тыйым салынған жерлерге қоқыс лақтыру, вандализм, маскүнемдік, метро турникеттерінен секіріп өту сияқты ұсақ құқық бұзушылыққа қоғам көз жұмса, бұл әрі қарай ірі және қауіпті заң бұзушылықтың жасалуына әкеледі. Қарапайым түрде мұның психологиялық механизмін "Өзгелер істей алса, мен неге істей алмаймын?" деген сөзбен суреттеуге болады. Адам жасалған қылмыстың жазаланбауын немесе орны толтырылмауын көрсе, ол тәртіпті елемей қояды. Бұл біртіндеп ауыр қылмыстың санының өсуіне әсер етеді. Керісінше, кез-келген тәртіптің сақталмауы қатаң қадағаланатын болса, ешкімнің оны бұзуға дәрмені бармайды.

**Қолданудағы тәжірибе**
------------------------

Сынған терезелер теориясы бірінші рет Нью-Йоркте, одан кейін басқа АҚШ, Еуропа, Оңтүстік Африка, Индонезияның қалаларында қолданысқа енді. 1994ж. криминалды Нью-Йорк мэрі Рудольф Джулиани және полиция комиссары Уильям Браттон граффити, қайыршылық, төбелес, маскүнемдік сияқты кішігірім мәселелермен күресуге қыруар күш жұмсады. Бастапқыда халық мұны келеке етіп қарсы алса да, нәтижесінде қылмыс саны жылына 2200 ден 1000-ға дейін азайды. Осылайша, олар таза және қауіпсіз қалаға қолдары жетті және ірі заң бұзушылықпен күресуге көюірек мүмкіндіктер ашылды.

**Теріс жақтары**

Алайда, бұл теорияның теріс жақтары да бар. Құқықтары кеңейген тәртіп сақшыларырының әрекеті халыққа зиян келтіруі мүмкін. Адамдар тіпті кез-келген абайсыздғының кесірінен жазалана бастайды, кей мемлекеттерде ол үкіметтің расистік әрекет үшін айыпталуына әкеледі. Жеке кеңістігі жоқ кедейлер керісінше қылмыскерлерге айналады. Оған қоса, қаланың белгілі жерлері "жақсарғанда", ол жердегі тұрмыстың бағасы өседі, сондықтан қаланың "өркениетті" аймақтарында дәулетті адамдар жиналып, кедейлер шетке ығысады.

**Дереккөздер**
===============

* 
*
**Элизабет Джослин «Джейк» Фейнлер** (ағылш. Elizabeth Jocelyn Feinler) — америнкандық информатика және Интернет саласындағы ғалым. 1972 жылдан 1989 жылға дейін ARPANET желісі үшін екінші IMP торабы орнатылған Стэнфорд ғылыми-зерттеу институтының желілік ақпараттық орталығының директоры болды.

Өмірбаяны
---------

Фейнлер Батыс Вирджиния штатындағы Уилингте дүниеге келді және штаттың Батыс еркін колледжін бітірді. Отбасы мүшелерінің арасында бірінші болып колледжге барды. Фейнлер Пердью университетінің биохимия аспирантурасына түсті. Бірақ қаржы жағдайына байланысты ол диссертацияны қорғауды бір-екі жылға кейінге қалдыруға шешім қабылдады. Огайо штатының Колумбус қаласындағы Американдық химиялық қоғамының химиялық деректер қызметіне жұмысқа орналасты. Ол көптеген химиялық мәліметтермен жұмыс істеді және жүйелеуге қызығушылық танытты. 1960 жылы Фейнлер Стэнфорд университетіндегі зерттеу институтында Калифорниядағы бос жұмыс орны туралы біліп, оның сол мекемеге тапсырған өтініші қабылданды.

Фейнлер әдеби іздеу бөлімінде 1972 жылға дейін жұмыс істеді. Кейін оны Энгельбарт Дуглас ARC (ағылш. Augmentation Research Center) ғылыми орталығына қосылуға шақырды. 1974 жылға қарай ол ARPANET үшін жаңа желілік ақпараттық орталықтың іске қосылуын әзірлеудегі басты ғалым болды. Орталық бастапқыда хаттармен немесе телефонмен байланысқан қолданушыларға адамдар, ұйымдар туралы ақпарат беруге арналған. Содан кейін ол атауларды тіркеуді, түйіндерді бақылауды, аудиторлық ақпаратты, шот-фактуралар туралы ақпаратты және кері байланыс сұрауларын (RFC) таратуды бастады. Фейнлер Стив Кроккермен, Джонатан Постелмен және Джойс Рейнольдспен бірге RFC-ті ARPANET-ке және кейінірек Интернетке арналған техникалық жазбалардың ресми жиынтығы ретінде жасады. 

Фейнлердің арқасында домен атауларының заманауи жүйесі дүниеге келді (.com, .gov, .org). 1989 жылы Фейнлер НАСА-ға Эймс зерттеу орталығына жұмысқа ауысты. Ол 1996 жылы зейнетке шығып, 2010 жылы желілік ақпараттық орталығының тарихын жарыққа шығарды. 2012 жылы ол Интернет Даңқ залына кірді.

Дереккөздердер
--------------



1. ↑  Oral History of Elizabeth (Jake) Feinler
2. ↑  The Network Working Group
3. ↑  THIERRY BARDINI AND MICHAEL FRIEDEWALD; Chronicle of the Death of a Laboratory: Douglas Engelbart and the Failure of the Knowledge Workshop
**Элина Михайловна Свитолина** (укр. Еліна Михайлівна Світоліна; 12 қыркүйек 1994 жыл, Одесса) — украиналық теннисші, жекелей сында 2020 жылы Токиода өтетін жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері; WTA бойынша турнирдің 18 дүркін жеңімпазы (олардың 16-ы жекелей сында); бір синглы финалдық турнирдің жеңімпазы (WTA-2018 тур финалы); синглдегі әлемнің бұрынғы үшінші ракеткасы.

Жасөспірімдерде жеке сындар арасындағы Grand Slam турнирінің бір жеңімпазы (French Open 2010); жасөспірімдер арасындағы Grand Slam турнирінің финалисті (Уимблдон 2012); жұптық «Үлкен дулыға» турнирінің финалисті (Уимблдон 2010); жасөспірімдер рейтингінде әлемдегі бұрынғы бірінші ракетка.

Карьерасы
---------

2016, 2020 жылдары Олимпиадаға қатысты. 2016 жылы тамыз айында Элина Рио-де-Жанейрода өткен өзінің алғашқы Олимпиада ойындарына қатысты. Ол жекелей сында Андрей Петковичті, Хизер Уотсонды ұтты, сонымен қатар үшінші раундта әлемнің бірінші ракеткасы Серена Уильямсты (6-4, 6-3) сенсациямен жеңген бірқатар жақсы кездесулер өткізді. Свитолина табысқа жете алмады, ширек финалда Петра Квитовадан 2-6, 0-6 есебімен ұтылды. Ольга Савчукпен жұптасыр өнер көрсетіп, бірінші раундта жеңіліп қалды.

### WTA рейтингінде

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Жыл | Жекелей | Жұп |
| 2020 | 5 | 628 |
| 2019 | 6 | 1 156 |
| 2018 | 4 | 1 035 |
| 2017 | 6 | 435 |
| 2016 | 14 | 236 |
| 2015 | 19 | 159 |
| 2014 | 29 | 132 |
| 2013 | 40 | 261 |
| 2012 | 156 | 485 |
| 2011 | 269 | 422 |
| 2010 | 498 | 443 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Әлеуметтік желілерде | 
Facebook · Twitter |
|  |
| Сурет, видео және аудио | 
Ортаққор · Instagram |
|  |
| Тематикалық сайттар | 
Sports-Reference.com |

 |
**Элизия** (лат. elіsіo – ысыру, ығыстыру) – сөздің соңғы дыбысы дауысты дыбысқа аяқталып, оған тіркесіп айтылатын сөздің, жалғанатын қосымшаның бастапқы дыбысы дауысты болған жағдайда қатар тұрған бір дауысты дыбыстың түсіріліп айтылуы. Қазақ тілінде кейде алғашқысы, кейде соңғысы түсіріліп айтылады. Мыс. бара алмады – бар(а) алмады – баралмады, не үшін – не(ү)шін – нешүн. Дауыссыздардан тұратын қосымшалар (-қ, -к, -с, -п) дауысты дыбысқа аяқталған сөзге жалғанғанда Э. жолымен ықшамдалып жасалған. Мыс. тара+ақ – тара-қ, күре+ік – күре-к, т.б. Бірақ қатар келген барлық дауыстылар түсіріле беруі шарт емес. Бір ритмик. топтағы тіркестердің жігіндегі екі дауысты қатар сақталып та айтылады. Мыс. өте ақ, аса алыс, тұра ұмтылды дегенде өте, аса, тұра сөздерінің айтылуы дауыстылардың сақталуына себеп болады. Кейде сөз бен қосымша жігінде дауыстыларды сақтау үшін араларына дауыссыз қыстырма дыбыс қойып айтылады. Мыс. зырылда+ық – зырылдауық дегенде Э. бар да, зырылда+у+ық – зырылдауық дегенде у дауыссызы арқылы а және ы дыбыстары сақталып тұр.
Элизабет Гэрли Флинн
**Элизабет Гэрли Флинн** (ағылш. *Elizabeth Gurley Flynn*; 7 шілде 1890 жыл , Копкорд, Нью-Хэмпшир штаты - 5 қыркүйек  1964 жыл Мәскеу) – америкалық коммунист және феминист әйел, жұмысшы қозғалыстың қайраткері. 1961—1964 жылдары АҚШ Коммунисттік партиясының төрағасы, Америкалық азаматтық құқықтарды қорғау одағының негізін қалаушылардың бірі.

Қызмет жолы
-----------

1906 ж. Социал партияға, сол жылы «Дүние жүзінің индустриялық жұмысшылары» ұйымына, 1937 ж. АҚШ компартиясына кірді. 1938 ж. АҚШ компартиясы ұлттық комитетінің, 1957 ж. Аткомының мүшесі болып сайланды. 1959 ж. компартияның 17-съезінде Элизабет АҚШ компартиясы Ұлттық комитетінің вице төрағасы, ал 1961 ж. оның төрағасы болып сайланды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Sabotage by Elizabeth Gurley Flynn — Free audiobook at LibriVox
* Sabotage, The Conscious Withdrawal of the Workers' Industrial Efficiency
* Memories of the Industrial Workers of the World (IWW) by Elizabeth Gurley Flynn Wayback Machine мұрағатында (*от 27 қазанның 2009*)
* The Rebel Girl: A Remembrance-Reprint from the Communist Party USA's *People's Weekly World*
**Базель соборы (Basel, Council of)** - Базельде (Швейцария) өтетін Католик шіркеуінің Дүниежүзілік соборы. .

Соборда діни бірлікті қайта қалпына келтіру, яғни ұстамды гуситтермен татуласу мәселелері талқыға түскен. 

Қатысушылар оған дейін Констанцкий Соборында қабылданған, шіркеу кеңесі Рим папасы билігінің алдында артықшылыққа ие екендігін жариялайтын декретті бекіткен. 1437 жылы IV Евгений Папам өзінің булласымен соборды Феррараға ауыстырған. Феррар соборы папа билігіне басымдылық орнатып, грек-православ шіркеуімен бірлікке келетіндігін жариялаған. 

Базельде қалған собор әкелері жанжалды шешудің радикалды жолын таңдады. Олар барлық жағдайда папа билігінің алдындағы собор билігінің басымдығын құптайтын Sacrosancta декретін жарыққа шығарып, IV Евгенийді тақтан тайдырып, орнына V Феликсті папа сайлаған. Собордың сол жолғы жікке бөлінуі оның беделі мен танымалдылығына нұсқан келтірді. 

IV Евгений дүниеден озған соң, V Николай Рим папасы атанды. V Феликс V Николайға өз еркімен бағынған. Собор таратылып, онымен қатар консилиаризм жеңіліске ұшырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Britannica настольная энциклопедия, Том I, издательство Астрель, Москва, 2006, ISBN 978-5-17-038532-4,ISBN 978-5-17-013795-4, ISBN978-5-271-15120-0, ISBN 978-5-271-15121-7, ISBN 978-985-13-8561-0
**Әжібай Қарпықұлы** (1791 — 1866) — би. Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісін қолдаушы және оған белсене қатысушы. Кенесары Орынбор және Батыс Сібір губернаторлықтарының жеріне (Ұлытау — Ырғыз — Торғай) тұрақтай алмай, оңтүстікке қарай ойысқанда, Ресей үкіметінің қысымы мен қуғынына ұшыраған Әжібайдың елі де Сарыарқадан Сыр бойының Қоқан хандығына қараған Шиелі қыстағының маңына көшіп барған. Әжібайды Қоқан ханы өз руының датқасы етіп бекіткен. Әжібай датқа Арқадағы ағайындарымен қатынасын үзбей, белгілі би ретінде олардың дауларына араласып, рулар арасын ежелгі қазақ заңымен реттестіріп отырған. Омбы облыс мемлекеттік архивінде сақталған құжаттарда 1862 жылы қазан айында Сарысу бойын жайлайтын Кіші жүз рулары мен Ұлытаудың батыс бөктерін мекендеген қыпшақтардың арасындағы мал дауын шешуге Әжібайдың ерекше ықпалы болғандығы атап көрсетілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Әжімұрат күмбезі** – сәулет өнерінің ескерткіші. Маңғыстау облысы Мамышқазған деген жерде. Қабырғаларында сақталған жазуға қарағанда, күмбезді адай тайпасынан шыққан Әжімұрат деген адам 20 ғасырдың басында салдырған. Ескерткіш Үстірттегі өзге күмбездерге ұқсас бір бөлмелі, қалақ тастан қаланған. Терезе жақтаулары, қабырғаларының ішкі жағы ұлттық оюмен өрнектелген. Терезелері есік сияқты босағалы. Мұндай терезелер Артық тамында ғана бар. Бұл өзгешелік қазақ ұсталарының шеберлігін, ұлттық сәулет өнерінің мүмкіндіктерін, нақыш түрлерінің молдығын танытады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;
2. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
3. ↑  «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
|  |
| --- |
| Part of "School of Athens" by Raphael (Raffaelo Sanzio, 1483-1520) |
| Философия тарихы |
|  · ***Батыс философиясы тарихы:***  · ·Сократқа дейінгі философия · ·Антикалық философия · ·Ортағасыр философиясы ·  ·Ренессанс философиясы · ·Жаңа ғасыр философиясы ·  ·Қазіргі заман философиясы · |
| ***Өңірлер және ұлыстар бойынша***
Шығыс философиясы Түркі философиясы ·  ·Қазақ философиясы  ·   · Батыс философиясы ·  · ·Қытай философиясы ·  · Үнді философиясы ·   · Парсы философиясы  ·   · Жапон философиясы)  · 
***Діни философиялар***  ·Индуизм философиясы ·  · Христиандық философия ·  · Буддизм философиясы)  · ·  · Ислам философиясы  |
| 

---

к • т • ө |

**Ағартушылық дәуірі** (ағылш. *Age of Enlightenment*) — 18-19 ғасырларда дамыған идеялық ағым. Оның өкілдері ізгілік, әділеттілік идеялары мен ғылыми таным-білім негіздерін тарату жолдары арқылы қоғам кемшіліктерін түзетуге, оның талғам-талаптарын, саясатын, тұрмысын өзгертуге күш салды. Ағартушылар қатарында 

* Вольтер,
* Руссо,
* Монтескье,
* Гердер,
* Лессиң,
* Шиллер,
* Гете,
* Десницкий, Козельский,

т.б. болды. Олар өз уағыздарын, қоғамның барлық топтары мен жіктеріне, әсіресе, билік иелеріне бағыштады. Қоғамдағы кертартпа көріністердің бәрі адамдардың надандығынан, олардың өз табиғатын өзі түсінбеуінен деп білді. Ағартушылық шіркеулік идеология ықпалына, діни догматтарға, схоластикалық ой-ағымдарына қарсы болды. Ағартушылар қоғам дамуындағы сананың айқындаушы рөлі туралы түсініктерге ден қойды. Ағартушылық 18 ғасырдағы әлеуметтік көзқарастардың қалыптасуына едәуір ықпал етті. Шығыс елдерінде бұл ағым біршама өзіндік сипатта өркен жайды.

Қазақ ағартушылары
------------------

* Абай Құнанбайұлы
* Ыбырай Алтынсарин
* Шоқан Уәлиханов

Дереккөздер
-----------
Ағартушылық — қоғамдық-саяси ағым. Оның өкілдері ізгілік, әділеттілік идеялары мен ғылыми таным-білім негіздерін тарату жолдары арқылы қоғам кемшіліктерін түзетуге, оның талғам-талаптарын, саясатын, тұрмысын өзгертуге күш салды. Ағартушылар қатарында Вольтер, Руссо, Монтескье, Гёрдер, Лессинг, Шиллер, Гёте, Десницкий, Козельский т.б. болды. Олар өз уағыздарын қоғамның барлық топтары мен жіктеріне, әсіресе билік иелеріне бағыштады. Қоғамдағы кертартпа көріністердің бәрі адамдардың надандығынан, олардың өз табиғатын өзі түсінбеуінен деп білді. Ағартушылық шіркеулік идеология ықпалына, діни догматтарға, схоластик ой ағымдарына қарсы болды. Ағартушылар қоғам дамуындағы сананың айқындаушы рөлі туралы түсініктерге ден қойды. Ағартушылық 18 ғасырда әлеуметтік көзқарастардың қалыптасуына едәуір ықпал етті. Шығыс елдерінде бұл ағым біршама өзіндік сипатта өркен жайды.

XVIII ғасырдағы Франция мемлекеті Еуропаның рухани өмірінің негізгі ошағына айналды. Француз халқының философиясында, әдебиетінде, өнерінде және т.б. жаңа леп, соны бағытгар аңғарыла бастады. Осы уақытқа дейін ездерін Францияның қарсыласымыз деп есептеп келген Испания, Германия, Польша, Ресей, тіші Англия сияқты өркениетгі елдер француз мәдениетін мойындауға мәжбүр болды. 

Қоғамдық өмірдің қарама-қайшылықтары шиеленіскен Францияда «ағартушылық идеологиясы» 1789—1793 жылдары ұлы француз революциясының, ал одан кейін бүкіл Еуропаны жайлаған реформаторлық қозғалыстың теориялық және рухани алғышарттарына айналды. Дегенмен Францияда да ағартушылық идеялары біртектес болған жоқ, олар реформизмнен бастап, ашық революциялық қимылдарға дейін нағыз эволюцияны басынан кешірді. 
Егер ағартушылардың аға буынының өкілдері — Монтескье мен Вольтер конституциялық-монархиялық құрылыс орныққан көршілес Англияның үлгісімен феодалдық ағымды біртіндеп буржуазия- ландыру идеясын ұсынса, феодалдық құрылысқа жан-тәнімен қарсы келесі ұрпақтың өкілдері — Д. Дидро, К. Гельвеций, П. Гольбах басқа пікірде болған болатын. Олар помещиктік меншік пен сословиелік артықшылықтарды мүлде жойып, деспоттық өкіметті құлатуға шақырды.

Ағартушылық дәуірі Еуропаның мәдени дамуына үлкен ықпалын тигізді. Ағартушылық идеялары шенеуніктер мен буржуазияның санасында және ойында, әрекетінде берік сақталып қалды. Ағартушылық идеялары Батыс Еуропаның университеттерінің өміріндегі белсенділіктің артуына, неміс мәдениетінің жоғары өрлеуіне ықпалын тигізді.
**Ағаш аяқ** — екі аяққа таңып алып, жерден едәуір биік көтеріліп жүруге, билеуге болатын ұзын сырық, қада, бақан. 

  

Қалаған мөлшерде ұзартуға, қысқартуға болады. Ерте замандардан белгілі. Еуропа, Азия, Африканың кейбір елдерінің тұрғындары батпақты жерлерден Ағаш аяққа мініп өтетін болған. Кейін сауық-сайран құралына айналған. 20 ғасыр басындағы Қазақстан жәрмеңкелерінде (Қарқаралы, Атбасар) ағаш аяқпен билейтін атақты өнерпаздар шыққан. Қазақ той-мерекелерінде ағаш аяқпен билеп, жарысып ойын көрсету салты әлі де бар.

Тағы қараңыз
------------

* Ағашаяқ

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
2. ↑   Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
3. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3
**Барсхан**, (**Жоғарғы Барсхан** кейде **Барсған**) — Ыстықкөлдің (Қырғыз Республикасы) оңтүстік- шығыс жағалауында, Барсхауын өзенінің бойында болған ортағасырлық қала, Ұлы Жібек жолының бойындағы ірі сауда орталығы.

Барсхан жайлы алғашқы мәлімет 9 ғасырда араб билеушілерінің сарайында қызмет атқарған *Ибн Хордадбектің* жазбаларында кездеседі. Шығыс Түркістан мен Батыс Түркістанның арасын байланыстырған сауда жолының бойындағы қалалар мен елді-мекендерді түгел атап шыққан ол, Тараздың маңында Төмен Барысхан, ал Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауында Жоғары Барсхан орналасқандығын хабарлайды. 10 ғасырда өмір сүрген араб географы Ибн Жафардың Жоғары Барсхан *«төрт үлкен, бес кіші елді мекеннен»* тұрады деген мәліметі қазіргі кезде оның қала екендігіне күмән туғызып, орналасқан ауданы белгілі болғанмен, нақты орны анықталмай келеді. 11 ғасырда өмір сүрген парсы тарихшысы Махмуд Гардизидің еңбегі мен тағы бір авторы белгісіз дерек бойынша, Жоғары Барсхан қарлұқтардың жікіл тайпасының орталығы болған. Оның билеушісі *Манака*, кейбір деректерде *Тебін Барсхан* деп аталған. Қаланың билеушісі қарлұқтардан шыққанымен, қарапайым халық тоғыз оғыздарға қолдау білдіріп отырған. Жазба деректер бойынша , Жоғары Барсхан 8 ғасырда қалыптасып, 13 ғасырға (Шыңғыс хан шапқыншылығына) дейін болған. Гүлденген кезеңі 10-12 ғасырлар аралығы. Осы тұста ол Ұлы Жібек жолының бойындағы ірі сауда орталығына айналған. Қалада 3000-ға жуық түтін болған. Соғыс жағдайында 6000 әскер шығара алған. Бұл күнде Барсхауын өзенінің бойындағы ондаған қалалар мен елді-мекендердің орындары анықталғанмен, қайсысы Жоғары Барсхан екені белгісіз болып отыр.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы, "Қазақ энциклопедиясының" Бас редакциясы, Алматы, 2003
**ВВС телевизиясының бүкіләлемдік қызметі** – шетелдік көрермендерге арналған Азия арнасы өз қызметін 1991 жылы қараша айынан бастады. 

Азия елдеріне арналған ВВС бағдарламасы мынандай материалдардан құралады. 

Құрлықта өткен оқиғалардың ең бастысын көрсеткен сағат сайынғы ақпараттық хабарлар; оқиғаларды талдаған шолулар; экономикалық жаңалықтардың жиынтығы; деректі фильмдер. 

Аталмыш телехабар жасанды Жер серігі арқылы Лондоннан Гонконгке жеткізіледі де, сонда жарнамалық материалдармен толықтырылып, Азия елдеріне тарайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5ISBN 978-601-03-0070-5
Құстың ас қорытатын мүшесі. *«...Тауық бөтекесінен інжу іздеген тәрізді ақтарды»* (*Нәжми*). Республикамыздың кей жеріндегі тұрғындар *«бөтеге»* деп айтып, *«бүйрек»* мағынасы орнына да қолдана береді.

*«Бөтеке»* сөзінің алғашқы мағынасы ұқсату, салыстыру нәтижесінде пайда болғандығын якут тілі арқылы білеміз. Бұл тілде: *мөчөкө* — түйір, кесек мағыналарында қолданылады. Сырт қарағанда құстың бөтекесі немесе адамның, басқа сүт қоректілердің бүйрегі түйіршікті еске салады. *«Мечекө»* сөзі басқа түркі тілдерінде тұлғасын өзгерте отырып, белгілі бір дербес зат атауы дәрежесіне дейін жеткен деуге болады. *«Мөчөкенің», «бөтеке»* түріне дейін өзгеруін тіліміздегі дыбыс сәйкестігі заңдылығымен дәлелдеу қиын
іс емес.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
В.И.Чапаев атындағы мемориалдық мұражай Батыс Қазақстан облысы,Орал қаласы,Ақжайық ауданында орналасқан.Қазіргі мұражайды 1854 ж. саудагер Манжуков салдырған. 1919 жылы тамыз айында Лбішін станциясын (Чапаев) 25 атқыштар дивизиясы ақ казактардан азат етіп, Манжуковтың үйінде В.И.Чапаев дивизиясының штабы орналасқан. Бірақ 1953 ж. мұражай жабылып, 1959 жылы 16 сәуірде В.И.Чапаев мемориалдық мұражайы қайтадан ашылды.Мұражайда қойылған экспонаттардың ішінде В.И.Чапаев дивизиясының құжаттары, фото суреттер, мүсіндерімен қатар, Батыс Қазақстан облысында мекендейтін құстар мен аңдардың кептірілген сүлделері де бар. 1919 ж. 25-атқыштар дивизиясының штабы орналасқан мемориалдық үйде В.И.Чапаевтың, дивизия комиссары И.С.Батуриннің кабинеттері, штаб қызметкерлерінің жұмыс бөлмелері бұрынғы қалпына келтірілген. Мұнда қойылған шкаф, столдар, орындықтар, сағат және керосин шамдары - штабтың күнделікті жұмыс жайын бейнелейді.

Дереккөздер
-----------

* 
* 


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|    Батыс Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері |
| --- |
|  |
| Оралда | 
Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану мұражайының ғимараты • Ескі Оралдың ғимараттары (Коммерциялық банк ғимараты • Жазалы атамандар үйі • Карев үйі • Әскери шаруашылық басқармасы • Михаил Архангель соборы • Құтқарушы Христің храмы) • Жайық қалашығы |
|  |
| Ақжайық ауданында | 
В.И.Чапаев мұражайы |
|  |
| Бөкей ордасы ауданында | 
Орда баспаханасының үйі • Хан Ордасы тарихи-мәдени, архитектуралық-этнографиялық мұражай-қорығы |
|  |
| Жәнібек ауданында | 
Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мәметованың мүсіні |

 |
**Боз содырғы** (лат. *Prunella fulvescens*) - Торғайтәрізділер отрядының содырғылар тұқымдасының Қазақстанда ең қылаң реңді түрі.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Қоңыржай қылаң реңінен бойлай созылған көмескі қоңырқай аламыштар әзер байқалады. Ал бірыңғай реңкті құм түстес қызыл қошқыл реңді бауырында ондай аламыштар мүлде жоқ. Бұл содырғыдағы бастың екі жағын қамтыған қара рең ғана («тоқта» деп аталады) айқын көрінеді. Ол жоғарғы жағынан жіңішке ақ «қаспен» шектеледі. Дауысы - ақырын ғана естілетін назды құбылмалы үн. Әуені сыңғырлап естіледі, бірақ қысқа қайырылады. Боз содырғының орман белдеуінде кездесуі және шыршаларда ұялауы да мүмкін, бірақ ол боз содырғыға тән қылық емес. Бұл - содырғылар ішіндегі экологиялық келісті құс түрі. Боз содырғы осындай кең таралымды болғандықтан, ұяларын түрлі-түрлі орындарға: ағаштар мен бұталар басына, жартастарға, жердегі тас астына, адам құрылыстарына орналастырады. Мұнымен бірге біздің белгі соғылған дара құстарға жасаған бақылауымыз ұя салудың жоғарыда көрсетілген әдістердің барлығын бір ғана аналықтың әрекеті екенін көрсетті. Сол бақылаудың жәрдемімен боз содырғылардың бір жазда - 2 рет, кейбір жағдайда 3 рет балапан өргізетіні айқындалды. Ұшып кеткен ұялас балапандарды аталығы қоректендіріп жүргенде, аналық уақытты оздырмай, жаңа ұя салып, жұмыртқалап, жұмыртқаларды басады.

Таралуы
-------

Қазақстанда боз содырғы Тәңіртау, Жоңғар Алатауы және Сауырдың субальпілік белдемінде мекендейді. Сонымен бірге жазда оның төменгі таралу шегі орман белдеуінің үстіңгі бөлігінен өтеді. Жылдың салқын кездерінде содырғылар азық іздеп ұзақ көшіп жүріп, тауда және өздері өте ұнататын шырша тұқымдары жақсы түсім берген орындарда өткізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Prunella fulvescens*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
**Марка қаласы** (Мерка, Сомали) – Сомалидегі Төменгі Шебел провинциясының әкімшілік орталығы. [1]

Халық саны 350 000 адам (2007 жылғы халық санағы бойынша). Қаланың негізін 7 ғасырда бийомал тайпасы қалаған. Олар қазірге дейін қаланың негізгі тұрғындары болып табылады. Қала араб архитектура үлгісінде салынған. 1995-1996 жылдары Сомалиде болған азамат соғысы кезінде қаланың жанында қақтығыстар көп болған. Сомалидегі үлкен банан аймағы мен портты иемдену үшін болған талас. Тарихта **«банан соғысы»** деген атпен белгілі. 2008 жылы қаланы Аль-Шабааб Ислам қозғалыс өкілідері жаулап алған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Марказит
**Марказит**-— FeS2. Марказиттің химиялық құрамы көбінесе
темірден (46,6%), күкірттен (53,5%) және аз ғана мөлшерде
мышьяк (As) пен титаннан (Ті) тұрады.
Қаттылығы 5—6, меншікті салмағы 4,6—4,9. Электр тогын
нашар өткізеді. Сингониясы ромбылық ; ромб-дипирамидалық ,
конкреция түрінде. Құрылысы сәуле сияқты; садақ оғы және
тарақ сияқты қоспақтары бар.

Жартылысы
---------

Марказит аса қышқылды салқын су ерітінді-лерінен пайда болады, бірақ үлкен жинақтары болмайды, гидротермалық желілерде сирегірек кездеседі. Марказит саз тақта тастардың, мергельдердің арасында көп таралған.
Марказит пирит сияқты күкірт қышқылын жасауға қолданылады.
Марказит көп тараған минерал. Ол Борович кен орнынан (Новгород облысы), Уралдан шығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
15 минут суда ұстаған саусақтағы әжім
Кәрілік әжімі
**Әжім**- организмнің сола бастауының сөзсіз болатын белгісі.

Сипаттама
---------

Қартаю процесінде теріде бірқатар өзгерістер болады. Қан және лимфа айналысының бұзылуы салдарынан бұл өзгерістер бәрінен де бұрын беттің , мойынның, қол саусақтарының терісінде пайда болады. Дененің ашық бөлігінің терісі сыртқы ортаның оған тигізетін қолайсыз әсерінің салдарынан (күн көзі, салқын жел мен құрғақ ауа) дененің жабық жүретін бөлігінің терісіне қарағанда анағұрлым тез тозады. Алайда әжім тек қартаюдың ғана бөлігі емес.

Себептер
--------

Әжімнің ерте түсуіне үнемі маңдайын тыржиту, қабақты жоғары керу, немесе түю , көзін сығырайту, еріндерін тістеу , езуін жиіру, басты тұқыртып жүру себеп болады. Әжімнің түсуіне сыртқы және ішкі ортаның қолайсыз факторларының әсері , сондай-ақ организмнің әр түрлі ұзақ созылмалы аурулары да әсер етеді. Әжім бет және мойын терісін күту ережелерін сақтамаудан бетті ағартатын майларды, спирт ерітінділерін жиі қолданудан , опа-дәрі майларынан және басқалардан бетті дер кезінде тазартпаудан түседі.

Тағы қараңыз
------------

1. Тері
2. Қартаю

Дереккөздер
-----------

1. Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1989
**Әділқайыр Паңгерейұлы Жантасов** (1958 ж. Индер ауданы, Индербор к.) — суретші. 

Қазақстан суретшілер одағының мүшесі (1992). Алматы көркемсурет училищесін (1981), Алматы мемлекеттік театр көркемсурет институтын (1986) бітірген. Бірнеше портреттік туындылардың («Мұрат Мөңкеұлы», «Шоқан Бейбарыс» т. б.), картиналардың («Исатай—Махамбет», «Қансонар» т. б.) авторы. Атыраудағы Кіші өнер академиясында ұстаздық етеді.[1]
1993 жылы Атырау қаласының гербін жасаған. 2004 жылдан бері ҚР Дизайнерлер одағының мүшесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Нағыз суретші әрдайым еңбекқор келеді
**Жорж-Луи Леклерк де Бюффон** (7 қыркүйек 1707, Монтбар, Бургундия - 1788, 16 сәуір, Париж) - француз натуралисті, биолог, математик, XVIII ғасырдың жазушысы. Флора мен фаунаның бірлігі идеясын айтты.

Өмірбаяны
---------

Ол әкесінен жақсы білім алды, Дижондағы парламенттің кеңесшісі Бенджамин Леклерц жас герцог Кингстонмен бірге Франция мен Италияға сапар шегіп, Англияға барып, Ньютонның Флюзиация әдісін және латын өсімдіктер статистикасын аударды. Бұл аудармалар мен математикалық мазмұндағы бірнеше тәуелсіз мақалалар 1733 жылы оның Ғылым академиясының мүшесі болып тағайындалуына себеп болды.

1733 жылы теңіз министрі Кунт Морепа Академияға кеме жасауда әртүрлі ағаш түрлерінің жарамдылығы туралы зерттеу жүргізуді тапсырды. Қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты комиссияның бастапқыда тағайындалған мүшелері ынтымақтастықтан бас тартты, бірақ оның Монтбарына кірген Буффон келісті. Ол көптеген тәжірибелер жүргізіп, ең толық есеп берді. Осыдан кейін министр Морепа Буффонға оның барлық орман алқаптарының басты кастрюльшісі қызметін ұсынды, бірақ ол бас тартты.

1739 жылы ол Париждегі корольдік ботаникалық бақтардың тоқсаншы болып тағайындалды, содан бері оның қызметі негізінен жаратылыстану ғылымдарына арналған.

Людовик XV оны санақ дәрежесіне көтергеннен кейін, 1788 жылы 16 сәуірде Парижде қайтыс болды. Людовик XVI тірі кезінде, ол жаратылыстану ғылымдарының кіреберісіне «Majestati naturae par ingenium» деген жазуы бар бюстті сыйлады.

1970 жылы айдағы кратерге Буффон есімі берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Бас редактор (редактор)** – 1. БАҚ-тың редакциясын басқаратын және оны шығару мен таратуға, эфирге шығаруға тиісінше өкілеттігі бар жеке тұлға. 2. Баспада, газет пен журналда, радио мен теледидарда, көп томды басылымдарда (энциклопедия, сөздік, анықтама) барлық шығармаларда, әдеби және редакциялық ұйымдастыру жұмыстарын басқаратын қызметкер.

  

XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Ресей мен шетелдерде Бас редактор деп мерзімді басылымдардың саяси, әдеби және ғылыми жетекшілерін атайтын болды. Кітап басып шығару ісінде, газет, журнал, радио, теледидар және басқа насихаттық баспасөз орғандарының жұмысында Бас редактор зор рөл атқарады. Ол баспа өнімдері мен баспасөз орғандары материалдарының *идеялық-көркемдік* сапасы мен *ғылыми-теориялық* мазмұнына жауап береді. 

Бас редактор редакциялық істі басқаруда дара билік пен алқалық принципті ұштастыра отырып, идеологиялық және редакциялық жұмысқа басшылық етеді, редакциялар кеңесі (баспаларда) мен редакциялар алқасының (газет, журналдарда) жұмысына бағыт-жөн сілтейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы". Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. - 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Монарх** ((гр.  *μόναρχος*) «егемен билеуші»; гр.  *μόνος* «бір» + гр.  *αρχός* «билеуші») — мұрагерлік немесе (кей-кезде) сайланған мемлекет басшысы (император, қаған, шахиншах (падишах), дәрежесі төменірек; патша,  Цезарь, қайсер, перғауын, патша, халифа және төменгі дәреже ; князь (мағынасында; герцог, князь), тагоре, экскарх, негус, шах, Шейх, Сұлтан, Эмир,  Хан, Малик, Бей, Визир, махаража);

Мұрагерлік бойынша қазіргі заманғы еуропалық монархиялар      абсолютті примогенитурия       жақсырақ патрильдік когнитивтік примогениттур       агнатикалық примогенез       элективті монархия
Абсолютті монархия - Монархтың қолында жоғарғы (мемлекет, әскери және сот билік шоғырланады қазір Азия; Ватиканда - монархия теократиялық), қазір бұл әдетте мемлекеттің ең жоғарғы заң шығарушы органымен шектеледі: содан кейін олар парламенттік немесе конституциялық монархия туралы айтады. 

Парламенттік монархия - бұл монархтың билігі шектеулі конституция болған монархияның бір түрі. Конституциялық монархия жағдайында нақты заң шығарушы билік парламент, ал атқарушы - үкімет.
**Радлов атындағы көше (Алматы)** Көшеге этнограф, тілтанушы, белгілі түркітанушы ғалым Петербург ғылым академиясының
академигі Василий Васильевич Радловтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 04.19.1981 №18/458 шешімі) берілген. Радлов Василий Васильевич (Фридрих Вильгельм) (1837-1918) Берлинде дүниеге келген. Азия мұражайы, Антропология және этнография мұражайының директоры. Орта Азия және Қазақстан халықтарының ежелгі жазу мәдениетін зерттеген. Көше Медеу ауданында орналасқан. Диваев көшесінен басталып, Горная көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Калинин көшесі. Көшенің ұзындығы - 1160 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Созақ**, *Хұзақ* - ежелгі қала орны. Қала 13 ғасырдың жазба деректерінде Хұзақ деген атпен аталады, ал 16 ғасырдан бастап Созақ деген атпен белгілі.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Созақ ауданы Созақ ауылының оңтүстік шетінде орналасқан.

Тарихи сипаты
-------------

Қаланың сырты дуалмен және ормен қоршалған. Онда 500-ге жуық үй болған. Қала маңында егіншілікпен айналысқан мекендер орналасқан. Зерттеу жұмыстарын 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Ә.Марғұлан), 1947-48 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1982-83 жылдары бұрынғы Шымкент (қазіргі Халықаралық қазақ-түрік университетінің Шымкент институты) археологиялық экспедиция тобы зерттеген. Олар қаланың 10 ғасырда пайда болып, 18 ғасырға дейін өмір сүргенін анықтады. Созақтың бұрынғы орны Тарсатөбе деп аталады. Ол биіктігі 20 м мұнаралы дуалдармен қоршалған. Қазба жұмыстары барысында үйлердің жұрты, көптеген қыш заттар, хумдар — тамақ, астық сақтауға арналған ыдыстар, тегенелер, қаракөк және көкшіл түсті бояулармен боялған табақшалар, 15-16 ғасырлардағы бірнеше мыс тиындар табылды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
**Подшивалов Степан Степанович** (1880-1937)- Жетісуда Совет өкіметінің орнауына,нығаюына белсене қатысушы. 19 жасында Оңтүстік-Шығыс т.ж. Купян ст-ндағы депоға жүмысқа кірді.1898 жылы Екатеринослав губерниясының Жадов заводында слесарь, 1903 жылға ейін рудниктерде жұмыс істеді. 1903-1907 жылдары патша армиясының қатарында болды. 1918 жылы Лепсі уезінде Совет өкіметінің орнауына белсене қатысты. 1920 жылы Лепсі уездік аткомының председателі, Лепсі уездік партия комитетінің мүшесі. Талдықорған қалалық ревкомының председателі (1922), Лепсі уездік ревкомының председателі (1924). Бұдан кейінгі жылдары шаруашылық жұмыстар атқарды.

Дереккөздер
-----------

Қаза энциклопедиясы
**Көлқұдық** - ортағасырлық қалашық орны. 

Көлқұдық ауылының солтүстігінде, Шәуілдір - Балтакөл тас жолының оң жағында 500 м жерде. 2004 ж. Отырар мемлекеттік археология қорық-музейі мен Шымкент қаласының археология және этнология орталығы бірлесіп жасақтаған археология экспедициясы (Н.Алдабергенов, С.Ахмет, З.Исабек) зерттеген. Төрткүл түріндегі қалашық болғандығы анықталды. Қазіргі орны төртбұрышты келген төбе. Солтүстік жағының ұзындығы 65 м, оңтүстіктің ұзындығы 60 м, батысы мен шығысының ұзындығы 60 м. Биіктігі 4 м. 8 мұнара орны байқалады. Қорған қабырғасын айналдыра тереңдігі 2,30 м ор қазылған. 40—50 м қашықтықтан суландыру жүйесінің орны анықталған. Жинастырған археология заттарға (қыш ыдыстар сынықтары, т.б.) қарағанда, к-ты халық 9—11 ғасырлар шенінде мекендеген. Олар егін егумен, мал өсірумен айналысқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
**Көлік майы** , көлік ақысы – көлікті пайдалану өтемі, шаруашылық жұмыстарына немесе мініске жарамды көлігі болмаған жағдайда шаруа адам басқа біреуден өзіне қажетті көлікті мөлшерлі мерзімге жалдап алады да, сол үшін көлік иесіне ақы төлейді. Бұл жұмысқа жарамды К-тің м-на ақы алу деген сөз. Мұндай көлікті көңілі жақын адамдар тегін беріп, көмектеседі. Майға алған кісі өзінің малындай күтіп, аздырмай, мерзімі біткенде иесіне қайтарып береді. Ертеректе қазақтар бір-біріне мінерге ат, көшерге көлік беріп көмектескен. Сол үшін пішен шауып, егін жинауға, малдарын күтуге, қойын қырқып, терілерін илеп беруге қолқабыс тигізген. Қазіргі заманғы нарықтық қатынастарға орай К. м. ұғымы жаңа мән-мағына, мазмұнға ие болып келеді.
**Көлқарашоқы** – Арал теңізінің солтүстік бөлігіндегі тау (төбе).

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Арал ауданы Құланды ауылының солтүстік-шығысында 35 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттiк биіктігі 239 м. Батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Беткейі көлбеу, пішіні үшбұрыш тәрізді келген. Солтүстігінде Ақбауыр төбесі, шығысында Тасқұдық құдығы, оңтүстігінде Жарлыпес бұлағы, батысында Қаратөбелі құдығы орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер бедері төрттік кезеңінің жаңа шөгінділерінен құралған.

Өсімдігі
--------

Құмды, сортаңды қоңыр топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, қара жусан, т.б. өседі.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

**Лиценциат** - Франция жоғары білім беру жүйесінде, Финляндия, Швейцария, кейбір Латын Америкасы елдерінің университеттерінде қабылданған ғылыми дәреже; орта ғасыр университеттерінде бакалавр мен доктор аралығындағы дәреже; қазіргі француз университеттерінде бірінші ғылыми дәреже. Әдебиет, ғылым және педагогика *лиценциаттары* болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 7 том
**Бруно Габриэл Соарес** (порт. *Bruno Gabriel Soares*; 21 тамыз 1988 жыл, Белу-Оризонти, Бразилия) — бразилиялық футолшы, Малайзияның "Джохор" клубының қорғаушысы.

Карьерасы
---------

2015 жылы мусым айында "Фортуна" екінді бундеслигаға түсіп кетті де, Бруно "Қайратпен" үш жылдық келісім шарт жасасты. Жыл соңында Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері атанды және Қазақстан кубогын ұтып алды. 2016 жылы наурызда Қазақстан суперкубогын ұтты, "Астанамен" өткен ойында пенальтилер сериясында өз мүмкіндігін құр жібермеді.

Көп ұзамай тізесінен жарақат алды да, біраз уақыт футболдан қол үзді. Маусым айында клубпен келісім шартты бұзды да, 2017 жылға дейін клубсыз жүрді. "Ордабасымен" келісім шарт жүргізгенімен сәтті болмады. Жазда Норвегияның "Хеугесунн" клубына ауысты.

Жетістіктері
------------

* Германия кубогының финалисі: 2010/11
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2015
* Қазақстан кубогы: 2015
* Қазақстан суперкубогы: 2016
* Малайзия чемпионы: 2018

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
FootballDatabase.eu · Soccerway · Transfermarkt · worldfootball.net |

 |
**Галина Иогановна Самарина**(19.02.1916 ж.т. Челябинск қаласы.)- қазақстандық фармаколог, медицина ғылымдарының докторы (1973), профессор (1975). 1957 жылдан КПСС мүшесі.

Өмірі
-----

Алматы медицина институтын бітірді (1942), сол жылдан фармакология кафедрасына қызмет істеді. Ұлы Отан соғысына қатысты (1944-1945). Алматы медицина институтының фармацевтика факультетінің деканы (1950-1954), ал 191 жылдан фармакология кафедрасының меңгерушісі. Самаринаның 50- ден астам ғылыми еңбегі бар. Оның негізгі ғылыми жұмыстары фармакология саласынан, әсіресе, қымыздық пен доланадан алынған дәрінің шипалы қасиеттерін анықтады.

Сыйлықтары
----------

Самарина Қызыл Жұлдыз Орденімен және бірнеше медальдармен марапатталды.

Дереккөздер
-----------



[1]
[[Санат:1916 жылы туғандар]

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 6 бет
«**Нофелеттің қайда екенін білесіз бе?**» (орысша. "*Где находится нофелет?*") — "Мосфильм" киностудиясы түсірген лирикалық комедия. Көркем фильм. Тұсаукесері 1988 жылы қаңтарда болды.

Мазмұны
-------

Талантты инженер Павел Фёдорович Голиков жасы қырықтан асса да әйел адамдармен әңгімелесуге тәжірибесіз, ұяң, сол себепті де үйленбеген. Оның жұмыс істейтін жерінде тек әйелдер болса да, өзінің осы ұяңдығын еш жеңе алмай-ақ қояды. Ата-анасымен бірге тұрады, ал ата-анасының бар тілегі - Павелді үйлендіріп, одан немере сүю. Оны үйлендіру үшін өздері, сосын Павелдің досы әрі немере туысы Гена қатты кіріседі. Генаның болмысы Павелге керісінше, кез-келген қызбен тез арада тіл табысып кететін епті жігіт, үйленген. 

Павел мен Гена ұзақ уақыт қалыңдық іздейді. Үнемі қадамды бірінші жасайтын Гена қыздармен танысарда міндетті түрде "Нофелеттің қайда екенін білесіз бе?" деп сұрайды. Мына сұрақ тосын әрі қызықты көрініп, әңгіме өз-өзінен өрби жөнеледі. Шындығында "нофелет" деген сөз "телефон" деген сөзді теріс оқығанда пайда болатын жұмбақ, мағынасыз термин.

Гена көрсеткен қыздардың бірі де Павелге ұнамайды. Павел күнде жұмыстан қайтарда автобуста бір қызды сыртынан бақылап жүреді, кейде қызбен жанарлары түйісіп қалғанда екеуінің де бойында әлдебір нәрсенің ұшқыны бары байқалып қалады. Үнемі сол бейтаныс қызды ойлайтын Павел онымен отбасын құруды өзінің арманы санайды. Ақыр соңында Генаның көрсеткен қыздарын қаламаған Павел бейтаныс ғашығымен өзі тілдеспекке бел буады. Қыз автобустан түскенде бұл да соңынан жүгіріп барып, "Сәлеметсіз бе? Нофелеттің қайда екенін білесіз бе?" деген сөзді ұялып әзер айтады. Қыз бұған жәй ғана күлімсіреп қарап, "Менімен әңгімелесуге шешім қабылдағаныңыз қандай жақсы болды. Ол менің қолымнан келмес еді" деп өзінің кет әрі еместігін осы сөзбен-ақ сездіреді.

Рөлдерде
--------

* Владимир Меньшов — Павел Фёдорович Голиков
* Александр Панкратов-Чёрный — Геннадий, Гена
* Валентина Теличкина — бейтаныс қыз
* Людмила Шагалова — Елена Аркадьевна Голикова, Павелдің анасы
* Николай Парфёнов — Фёдор Михайлович Голиков, Павелдің әкесі
* Марина Дюжева — Марина, Павелдің қызметтесі
* Александр Пятков

Түсіруші топ
------------

* Сценарий авторы: Анатолий Эйрамджан
* Режиссёр: Геральд Бежанов
* Композитор: Александр Зацепин
* Оператор: Всеволод Симаков
* Суретші: Евгений Маркович

Сілтемелер
----------

* Фильмнің құпиясы
* Ютубтан тамашалау
«**Ағаттық** ісімізді білмедік пе? Көңілін бір нәрседен кірледік пе?» (I. Жансүгіров, Поэма). Поэма үзіндісінен тіліміздің түсіндірме сөздігінде берілген «әбестік, қателік, жаңсақтық» мағыналарын ұғынамыз. Бірақ ***«ағаттық»*** сөзінің тұңғыш мағынасын басқа түркі тілдері деректеріне зер салғанда ғана аңғара аламыз.

  

Якут тілінде: *оғотук* — *балалық, аңғырт, аңқау, жетілмеген* (Якут— русский словарь, 1972, 266) деген мағыналарға нұсқайды. Якут тіліндегі осы мағыналардың алғашқысы — «балалық» та, басқалары кейін пайда болған — туынды мағыналар. Өйткені бұл тілде: *«оғо»—«бала»*, ал *«оғото»* тұлғасында *«балапаным»* дейтін мағына бар.

С. Маловтың топтастыруы бойынша, якут тілі — түркі тілдері ішіндегі өте көне тілдердің бірі. Осы көне тілдің ескі сөзі қазақ арасында да сақтала отырып, дыбыстық тұлғасын өзгерткен деуге әбден болады. Түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестігі заңдылығы бойынша көне тілдегі *«о»* дыбысы қазақ тілінде *«а»* болып, *«оғою»* сөзі *«ағата»*, одан әрі *«ағат»* қалпына дейін жеткен. Бұл тұлға әлі де *«бала»* дегенді ғана аңғартып тұр. Оның «балалық» мағынасын беруі үшін, белгілі бір қосымша жалғануы қажет. Ол қосымша тек қана қатаң дауыстыдан басталмақ. Осылайша «ағаттық (ағат-тық)» тұлғасы пайда болып, бұл сөз алғаш «балалық» мағынасын аңғартса, уақыт өткен сайын үстеме мағына жамап, «әбестік», «жаңсақтық» ұғымдарын да беретін болған. Ойға салып қарасақ та, мұндай сипаттар көп жағдайда балаға, балалық шаққа тән екендігін байқау қиын емес. Мысалы: *«Балам, түне күнгі ағат қылығыңнан соң жұрт көзіне түсуге өте қымсынатын көрінесің»...* (Н. Ғабдуллин, Қызық дәурен). Осы сөйлемдегі «ағат» тұлғасының орнына «бала» дегенді қойсақ та, беретін мағынасына онша нұқсан келе қоймайды. Сөйтіп, «ағаттықтың» алғашқы мағынасының қазақшасы — «балалық» болмақ та, кейінгі мағыналары — аңғырттық, аңқаулық, әбестік, қателік, жаңсақтық деп топшылаймыз.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Рубцов таушығы
**РУБЦОВ ТАУШЫҒЫ** (semenovia rubtzovii) — шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Жетісу (Жоңғар) Алатауында кездеседі. Биіктігі 40 см-ге жетеді, ұршық пішінді тамыры бар. Сабағы тік. Дегелек жапырағы жіңішке сағаққа орналасқан. Жапырақ алақаны жұмыртқа пішінді, екі рет қауырсын тәрізді тілімделген, сабақ жапырағының қандауыр пішінді қынабы бар. Шатыршагүлі 7-13 салалы, диаметрі 4 см-дей. Күлтелері сұрғылт сары түсті. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Сирек кездесетін эвдемик. Қазақстанның "*Қызыл кітабына*" енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу, Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.
**Рубин** — Татарстанның футбол клубы. Базасы Қазан қаласында орналасқан. 1958 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Қазан Аренада" өткізеді.

Тарихы
------

### Атаулары

* 1958—1964: «Искра»
* 1964—1992: «Рубин»
* 1992—1993: «Рубин-ТАН»
* 1994: «Рубин»

### Бердыев дәуірі

2008, 2009 жылдары Ресей чемпионы атанды. 2009 жылғы Достастық кубогының жеңімпазы. 2010. 2012 жылдары Ресей суперкубогын жеңіп алды.

Клубты 2001-13 жылдары түрікменстандық маман Құрбан Бердыев жаттықтырды. Бердыевтың дәуірі әзірше клуб тарихында ерекше орын алады, 2003 жылы Ресей жоғары лигасына жолдама алды (содан бері элитадан түскен жоқ). 2008 жылы Ресей чемпионы атанған соң, 2009/10 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасына қатысуға мүмкіндік алды. Топтық кезеңнің екінші турында "Капм Ноуда" "Барселонаны 2:1 есебімен ұтып кетті! Бірақ бассқа ойындарда сәтсіз ойнап, үшінші орында қалды.

2009 жылы екінші рет Ресей чемпионы атанды. 

2013 жылы клуб Ресей чемпионатында алтыншы орында қалды да, Бердыев жұмыстан босады.

Бапкер ауыстырғанымен, клубтың ойыны оңалмады, 2015/16 жылы 10-шы орынға түсіп кетті. 2018/19 жылы 11-орынға табан тіреді.

Жетістіктері
------------

* Ресей чемпионы: 2008, 2009
* Ресей суперкубогы: 2010, 2012
* Ресей кубогы: 2011/12

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Stadium info

Сiлтемелер
----------

* «Рубин» Қазан ресми сайты (орыс.)
**Сынтасты**,  *Желқуар* – Тобыл алабындағы өзен. Ұзындығы – 152 км. Су жиналатын алабы 5100 км2

Бастауы
-------

Ресейдің Челябі облысындағы 3 кішкене жылғадан басталып, Қостанай облысы, Жітіқара ауданында Шекубай ауылының тұсында Желқуар деген атпен Тобыл өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Аңғары 3-5 км , жайылмасы 250-300 метр, арнасының ені 15-40, кей жерінде 120-200 метр. Жауын-шашын, ішінара ыза суымен толығады. Төменгі ағысында ыза суы көп қосылатындықтан жаздың ыстық айларында да су ағыны тоқталмайды. Суы тұщы, ауыз суға, мал, бау-бақша суаруға пайдаланылады. Өзенге 7,86 млн.м3 су сиятын Желқуар бөгені салынған.

Су реестрінің мәліметтері
-------------------------

Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі - Тобыл өзені бастауынан Увелька өзенін қоспағанда, Үй өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.

Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша: 

* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды —

14010500212111200000195

* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111200019
* Су алабының коды — 14.01.05.002
* ГЗ томының нөмірі — 11
* ГЗ бойынша шығарылуы — 2

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі Мұрағатталған 26 мамырдың 2015 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атамекен Географиялық энциклопедия. Алматы 2011 ISBN 9965-893-70-5
2. 1 2  {{cite 
web|url= мемлекеттік су реестрі: Синташты (Джилкуар, Синташта, Жилкуар)}}