recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Йон Арне Семундсет Риисе** (норв. John Arne Semundseth Riise; 24 қыркүйек 1980, Олесунн, Норвегия) — норвегиялық футболшы, қорғаушы.

Карьерасы
---------

"Олесунн" клубының түлегі. 1998 жылы карьерасын осы клубта бастады. Бірақ сол жылы жазда-ақ "Монакоға" ауысты. 2000 жылы Франция чемпионы атанды. 

2001 жылы жазда "Ливерпуль" футболшысы атанды. "Ливерпульде" өткізген жылдары Риисенің ең табысты кезеңдері болды, тек Англия чемпионы атана алмады, қалған жүлделердің бәріне қол жеткізді. 

2005 жылы "Миланмен" өткен Чемпиондар Лигасының финалында "Ливерпуль" 0:3 есебімен ұтылып тұрған кезде Стивен Джеррардқа нәтижелі пас шығарды. Ойын соңында "Ливерпуль" аталмыш турнирде жеңімпаз атанды.

Бірнеше маусым негізгі құрамда ойнап, тек 2006/07 жылғы маусымда жарақатының кесірінен негізгі құрамдағы орнын Фабиу Аурелиоға беріп қойды. 2007/08 жылғы Чемпиондар Лигасының жартылай финалында "Челсимен" ойынның соңғы минутында өз қапасына гол соғып алып, жеңісті уысынан шығарып алды. 

2008 жылы жазда "Ромаға" ауысты.

2011 жылы жазда Англия чемпионатына қайта оралып, "Фулхэм" футболшысы атанды.

2014 жылы АПОЭЛ-ге ауысты.

2015 жылы Үндістанның "Дели Дайнамос" клубымен келісім шарт жасасты.

2016 жылы наурызда 17 жылдық үзілістен соң Норвегияға оралып, туған қаласындағы "Олесунн" клубына ауысты.

### Ұлттық құрама

2000 жылы 31 қаңтарда Ирландияға қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет Норвегия Ұлттық футбол құрамасы сапында алаңға шықты. ЕУРО-2000 турниріне барғанымен, бір кездесуде де алаңға шықпады.

2011 жылы 12 қарашада Уэльске қарсы жолдастық кездесуде құрама сапындағы 100-ші кездесуін өткізді.

Жетістіктері
------------

### Командалық

«Монако»
* Франция чемпионы: 1999/00
* Франция суперкубогы: 2000

«Ливерпуль»
* Англия кубогы: 2005/06
* Лига кубогы: 2002/03
* Англия суперкубогы (2): 2001, 2006
* Чемпиондар лигасы: 2004/05
* УЕФА суперкубогы (2): 2001, 2005

АПОЭЛ
* Кипр чемпионы: 2014/15
* Кипр кубогы: 2014/15

### Жеке

* Норвегияның үздік футболшысы: 2006

Дереккөздер
-----------

1. ↑  John Arne Riise | Fulham Football Club. Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 қаңтар 2014.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 13 қазан 2012.
2. ↑

Сілтемелер
----------

* Профиль (LFCHistory.net) (ағыл.)
* Профиль (LiverpoolFC.ru) (орыс.)
* Профиль (Liverbird.ru) (орыс.)
Йозеф Раабе
**Йозеф Людвиг Раабе** (нем. *Joseph Ludwig Raabe*, 15 мамыр 1801, Броды — 22 қаңтар 1859, Цюрих) — швейцар математигі.

Йозеф Людвиг Раабе 15 мамыр 1801 жылы Броды қаласында туылды. 

Раабе —  цурих жоғарғы мектебінің және политехникумның профессоры. 

Ол шексіз аз шамалардың талдауымен айналасты. Содан соң: функциялардың теориясы және қатарлардың ілімі, оған 12 шығармасын арнады. Геометрия, алгебра және қолданбалы математика туралы щқулық жазған. Осы шығармаларының көбісі «Journal f ü r die reine and angewandte Mathematik» журналына еңгізілген. 

Раабенің сол журналға еңгізген бірінші мақаласы «Allgemeine Theorie der Epicyclen» болды. Ол басқа бөлек «Die Differential- und Integralrechnung mit Functionen einer Variablen» (Цюрих, 1839-47), «Die Jacob-Bernoulli’sche Function», (Цюрих, 1848), «Mathematische Mittheilungen» (Цюрих, 1857≈58), «Ueber die fortschreitende Bewegung d. Schwerpuncte d. Planeten unseres Sonnensystems etc.» (Цюрих, 1858) мақалаларын шығарды.

Йозеф Людвиг Раабе  22 қаңтар 1859 жылы Цюрих қаласында қайтыс болды.
**Қалидолла Әділұлы Шаухаров** 1953 жылы 5 қазанда РКФСР Астрахан облысының Кривой
Бузан ауылында туған. Қазақ.
Әкесі - Шаухаров Әділ Мұташұлы, марқұм. Анасы - Шаухарова Манат Өтегенқызы, марқұм.
Д.И. Курский атындағы «Құрмет белгісі» орденді Саратов
заң институтын бітірген (1980), құқықтанушы.
«1991-2001 жылдардағы рақымшылықтар жинағының»
авторы (2001). Заң басылымдарындағы 28 мақала мен
жарияланымның авторы, оның ішінде «Жемқорлық жегі-
құрт, ол - ұлттық қауіпсіздігімізге мін» (2006), «Апқабилер
институты - сот реформасындағы соңғы жаңалық» (2007),
«Ертеңін ойлаған ел есірткімен күреседі» (2007), «Алқабилер институты сот» (2007), «Тәртіпке бас иген құл болмайды» (2007), «Туғанына тартқаннан тура би шықпайды», «Істі
алдын-ала тыңдау барысында қылмыстық істерді тоқтату»
(2008), «Біз «Антикоррупционный вестникті» қолдамаймыз
(2008) және т.б.
Қазақ және орыс тілдерін біледі.
1971 жылдан - Кривой Бузан сегіз жылдық мектебінде іс
қағаздарын жүргізуші. 1973 жылдан - «Октябрь» Астрахан
машина жасау зауытында токарьдің шәкірті. 1973 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1975 жылдан -
Д.И. Курский атындағы «Құрмет белгісі» орденді Саратов
заң институтының дайындық бөлімінің тыңдаушысы, институт студенті. 1980 жылдан - Гурьев облыстық қорғаушылар
алқасында сынақ мерзімінен өтуші-қорғаушы; Гурьев облыстық сотында сынақ мерзімінен өтуші. 1981 жылдан -
Гурьев облыстық сотының мүшесі. 1983 жылдан - Гурьев
облыстық атқару комитетінің әділет бөлімі бастығының
орынбасары. 1986 жылдан - Қазақстан Компартиясы Гурьев обкомының әкімшілік органдар бөлімінің нұсқаушысы.
1987 жылдан - Гурьев облыстық соты төрағасының қылмыстық істер жөніндегі орынбасары. 1990 жылдан - Гурьев
облыстық сотының төрағасы. 1995 жылдан - Атырау
облыстық сотының судьясы. 1996 жылдан - Атырау облыстық сотының қылмыстық істер жөніндегі алқасының
төрағасы. 1999 жылдан - ҚР Жоғарғы сотының судьясы.
2006 жылдан - Қызылорда облыстық сотының төрағасы.
2009 жылдың сәуір айынан бері - ҚР Жоғарғы сотының
судьясы.
ҚР Жоғарғы Сот пленумының хатшысы (2001-2003).
Судьялардың Республикалық тәртіптік-біліктілік алқасының
төрағасы (2004-2006). ҚР Судьялар одағының «Жоғарғы
сот» филиалының сот әдебі жөніндегі комиссиясының
төрағасы.
«Қазақстан Конституциясына 10 жыл», «Астананың 10
жылдығы» (2008) мерейтой медальдарымен; ҚР Судьялар
одағының «Үш би» құрмет белгісімен (2006) марапатталған;
ҚР Президентінің Апғыс хатымен ескеілген (2003). ҚР құрметті судьясы.

* Әскери атағы - аға лейтенант.
* Діни кезқарасы - атеист.
* Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
* Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қуатты мемлекет».
* Хоббиі - спорт.
* Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи әдебиет.
* Үйленген. Жұбайы - Шаухарова Шолпан Қайырқызы (1968 жылы туған). Ұлдары - Шаухаров Әнуар (1981 жылы туған), Шаухаров Еділ (1998 жылы туған); қызы - Шаухарова Марина (1987 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Swatch** (*Суоч*) — Швейцариялық сағат маркасы, Swatch Group (The Swatch Group Ltd.) холдинінің құрамына кіреді. .

Flik Flak

Тарихы
------

Swatch компаниясының негізін 1983 жылы Николас Джордж Хайек құрды. Бұдан бір жыл бұрын кәсіпкер швейцариялық кредитор —банктерінің бірқатарынан екі ірі сағат компанияларын — ASUAG және SSIH ( Omega, Tissot, Rado, Longines және т.б. маркаларды иеленген) сатып алды.. Swatch кварцтан жасалған арзан сағаттарымен сағат нарығын жаулап алған жапон сағаттарына қарсы құрылған тауарлық белгі болып саналады. Компанияның негізгі мақсаты синтетикалық материалдарды қолдану және сағат жинаудағы су жаңа технологияны пайдалану арқылы қарапайым сағатардың халық арасындағы дәрежесін қайтару болатын. Нәтижесінде, сағаттардың дизайні де қайта қаралып, 1983 жылы өзінде жоғары сапа мен қол жетімді бағаны қатар иемденген алғашқы сағаттар сатылымға түсті. 

### Атауы

Swatch тауарлық белгісінің атауы «Swiss Watch» (*Швейцариялық қолсағат*) сөз тіркесінен шыққан деп саналады. Алайда, Николас Джордж Хайектің айтуынша бұл атау шын мәнінде «Second Watch» (*Екінші қолсағат*) сөз тіркесінен шыққан, яғни күнде қолдануға болатынб қол жетімді аксессуар деген мағынаны білдіреді.

Swatch дүкені

Меншік иелері мен басқарма
--------------------------

Компанияның дауыс беру құқығына ие акциялардың ең ірі пакеті (41 %) Хайек әулиетіне тиесілі .

Қазіргі әлемдегі Swatch
-----------------------

Swatch 1996, 2000 және 2004 жылғы Жазғы Олипиада ойындарының ресми хронометристі қызметін атқарды. Сонымен қатар, Swatch жағажай волейболы чемпионатының демеушісі болып табылады.

Ескертулер
----------

1. ↑  Swatch Group құрамына кіретін компаниялар тізімі Мұрағатталған 5 наурыздың 2008 жылы. (ағыл.)
2. 1 2  *Татьяна Романова, Алексей Алексеев*. Swatch негізін салушысынан айырылды // Ведомости, № 118 (2636), 30 маусым 2010 (орыс.)
3. ↑  The Amazing Adventures of the «Second Watch» (ағыл.)

Сілтемелер
----------

* Swatch компаниясының ресми сайты Мұрағатталған 24 ақпанның 2013 жылы.  (ағыл.)
* Swatch Group холдингінің ресми сайты  (ағыл.)
**Әбдірахман** (1844-01.10.1901) - пушт.: عبدر رحمان خان‎
парсы: عبدالرحمن‌خان‎ - Ауғанстан әмірі (1880-1901).

Дост Мұхаммедтің немересі. 1878-80 ж. ІІ-ші ағылшын-ауған соғысынан кейін үкімет басына келді. Англия оны Ауғанстанның әмірі деп таныды, сол үшін Абдуррахман өзінің сыртқы саясатына ағылшын бақылауын қоюға келісті, бірақ британ резидентін Кабулға жіберуден бас тартты, ішкі басқару ісінде едәуір дербестігін сақтады. Ұлы мемлекеттердің арасындағы қайшылықтарды пайдаланып, Абдуррахман Ауғанстанды нығайтуға, оның тұтастығын қамтамасыз етуге ұмтылды. Жергілікті феодалдардың өз ара бөліну саясатына қарсы күресіп, бүкіл Ауғанстанды қол астына біріктірді.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**«Sur»** (исп.  *Sur*, тура мағынасы Оңтүстік) – халықаралық әдеби журнал.

**Виктория Окампоның** қолдауымен Буэнос-Айрес қаласында негізі қаланды. Журнал алпыс жылдам астам уақыт бойы шығып тұрса да, оның небәрі **372 саны** ғана жарық көрген. (1931-1992). Сол кезеңде **Хосе Ортега-и-Гассет'** журнал басшыларына өз ақыл-кеңесін айтып, оның жарық көруіне атсалысып, қолдау көрсетіп тұрды. 

Басылымға түрлі кезеңдерде әртүрлі адамдар басшылық етті. Мысалы, *Хорхе Луис Борхес*, *Эрнесто Сабато*, *Хосе Бьянко*, *Гильермо де Торре* және т.б Журналдың негізгі ұстанымы–антинацистиялық, антифашистік, антифранкистік және антиперонистік бағытта болды.

Дереккөздер
-----------
**Supercalifragilisticexpialidocious** (қазақша транскрипциясы — *Суперкалифраджилистикэкспиалидошес*, айтылуы ˌsuːpərˌkælɪˌfrædʒəlˌɪstɪkˌɛkspiːˌælɪˈdoʊʃəs, тыңдау (ақп.)) — 1964 жылы «Мэри Поппинс» фильмінің әні, Шерман бауырлары жазып шығарған және Джули Эндрюс пен Дик Ван Дайк орындаған. 2004 жылы Американдық Кинематография Институты «Supercalifragilisticexpialidocious» әнін AFI's 100 Years…100 Songs тізімінде 34-ші орынға орналастырды. Фильмнің шыққаннан кейін бұл сөздің мағынасы «не айтқанын білмей кезде қолданалатын сөз» деп түсіндірілетін «Supercalifragilisticexpialidocious» 34-әріпті сөз ең ұзақ ағылшын сөзіне айналды.

Фильмде қолданылуы
------------------

Мэри Поппинс, Берт, Джейн және Майкл Банс асфальтқа салынған суреттер әлемі ішінде серуендейді. Мэри сиқырлы карусельмен ат жарысын жеңіп алған кезде, журналистер оған жақындап, сұрақтар қоя бастайды. Олардың бірі, Поппинске сілтеме жасай отырып, оның сезімін сипаттайтын сөзді таба алмайтындығын көрсетеді. Мэри Поппинс оған қарсылық білдіріп, Бертпен бірге «Суперкалифраджилистикэкспиалидошес» әнін орындайды.

Тарихы
------

«Walt's Time: From before to beyond» кітабында Шерман бауырлары алғаш рет Supercalifragilisticexpialidocious сөзін 1930 жылдардың ортасында , Адирондак тауларындағы жазғы лагерде естігенін айтады. Мұны естігенде, олар бұл сөзді super-cadja-flawjalistic-espealedojus ретінде қабылдады. Олардың пікірінше, ол 1918 жылы антидисестаблишментарианист сөзінен әлдеқайда ұзақ әрі қиын болу үшін шығарылды.
Иоаннес Иоаннисян
**Иоаннес Мкртичевич Иоаннисян** (1864 жыл 14(26) сәуір,Вагаршапат — 1929 жыл 29 қыркүйек, Ереван) — армяндық ақын және аудармашы.

Биография
---------

Кедей отбасында дүниеге келген, алайда Мәскеудегі Лазарев университетіне түсе алды, бірақ 1884 жылы Мәскеу университетінің тарих-филологиялық факультетіне ауысып, 1888 жылы бітірді. Одан кейін алдымен батыс мемлекеттерге сапарға атттанды, сосын 1912 жылы армяндық діни оқу орындарының бірінде орыс әдебиеті мен ежелгі грек тілінен мүғалім болды. Қазан төңкерісін ойдағыдай өткеріп, 1922 жылдан бастап Армян кеңес үкмітеінің заң шығарушы комиисия болды.

1880 жылдын аяқ жағынан бастап-ақ тақпақ жаз бастаған, сөйтіп 1883 жылы алғашқы шығармасын «Тараз» журналында басып шығарды. Сонымен қатар, Иоаннисян ұлттық өлеңдердің өңделуімен айналысты, аңыздар мен балладалар арқылы хан билігінен бостау туралы ойды кеңінен таратуды көздеді. Басқа шығармалары ғашықтық лирика және табиғат жайлы, сонымен қатар, орыс, шетелдік классикаларды армян тіліне аударды. (Гомер, Пушкин, Некрасов, Мицкевич, Якубович, Шиллер, Гёте, Гейне, Гомер).

Кітапнама
---------

* Армянская муза. — М.: Типо-литогр. Т-ва И. Н. Кушнерев и Ко, 1907. История армянской советской литературы, М. 1966; Хитарова С. Поэзия Иоаннисяна, М. 1968; \* \* Նշան Մուրադյան, Հովհաննես Հովհաննիսյանի արվեստը, Երևան, ՀԽՍՀ ԳԱ, 1964, 198 էջ։ Արսեն Տերտերյան, Հովհաննես Հովհաննիսյան, Սիրո և կարեկցության երգիչը (երեսնամյա հոբելյանի առթիվ), Երևան, տպարան «Լույս», 1912, 104 էջ.
Дёберейнер, Иоганн Вольфганг
----------------------------

**Дёберейнер, Иоганн Вольфганг**
Иоганн Вольфганг Дөберейнер (неміс. Johann Wolfgang Döbereiner; 13 желтоқсан 1780, Хоф - 1849 жылы 24 наурыз, Йена) - неміс химигі.

Биография
---------

Иоганн Дёберейнер Вольвганг Баварияның Хоф қаласында жүргізуші отбасында дүниеге келген. Орта білім ала алмаған Дёберейнер өзін-өзі оқытумен айналысып, фармацевт көмекшісі лауазымына емтихандарды тапсыра алды. Дәріхананы басқару құқығын алу үшін 1800-1803 жылдары Страсбургте жаратылыстану ғылымдарын оқыды. Германияға оралған Дёберейнер, қаражаттың болмауына және фармацевттердің шеберханаларына қойылған шектеулерге байланысты жоспарларын жүзеге асыра алмады. Оның химиялық заттарды өндіру мен сатуды ұйымдастыруға, сонымен қатар химиялық технологтарды даярлайтын оқу орнын құруға әрекеттері де сәтсіз болды.
Соған қарамастан, Дёберейнер түрлі заттарды дайындаудың әдістерін жақсарту туралы көптеген жарияланымдары мамандар тарапынан қуана қабылданып, 1810 жылы И.В. Гётедің көмегімен ол Йена университетіне профессор ретінде шақырылды.

Ғылыми жұмыс
------------

Химиялық элементтерді жіктеуге талпыныс жасаған ғалымдардың бірі И.Дёберейнер болды.Ол 1817 жылы қасиеттері ұқсас химиялық элементтерді үш-үштен триада түрінде топтауды ұсынды.И.Дёберейнердің жіктеуі бойынша триададағы екінші элементтің атомдық массасы басқа екі элементтің орташа арифметикалық массасына тең. 



1. ↑  Әлемдік Энциклопедия
2. ↑  В. А. Яковлев. Дёберейнер, Иоганн Вольфганг // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
**Иоганн Иоахим Винкельман** (1717 - 1768 ж ж) - көрнекті неміс ғалымы, өнер тарихшысы және теоретигі. Ағартушылық мәдениет өкілі, классицизм эстетикасының қалыптасуында үлкен рөл атқарған. 1763 ж. Ватикандағы көне мұралардың бас сақтаушысы. Негізгі еңбегі - *"Көне өнер тарихы"* (1764) Ағылшын және француз ағартушыларының дәстүрінде Винкельман өнер тарихын жалпы табиғи орта мен халық өмірінің қоғамдық-тарихи жағдайларымен тығыз байланыста қарастырды. Қоғамның көркем мәдениеті, Винкельман бойынша, өсу өсу мен солудың органикалық процестерін басынан өткізеді. Грек антиктік өнері афиналық демократия жағдайында өрлеу үстінде боады. Афиналықтар азаттық пен еріктіліктен айырылғаннан кейін, бұл өнер де құлдырап кетті. Өнердің қоғамдық мазмұнына байланысты Винкельман грек өнері тарихының үш кезеңін атап өтеді. Грек өнерінің бастапқы сатысы стильдің аяқталмағандығымен суреттеледі. Перикл заманына "жоғарғы", Мирон мен Фидий стильдері сәйкес келеді. Осыдан кейін *"нәзік стиль"* үстемдік етіп, батырлық әсем талғаммен ауыстырылады, осыдан соң құлдырау кезеңі басталады. Винкельман эстетикалық жүйесінің орталығында әсемдік ұғымы тұр.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Иоганн Каспар Лафатер** (нем. *Johann Caspar Lavater*; 15 қараша 1741, Цюрих — 2 қаңтар 1801, Цюрих) — швейцарлық жазушы және ақын, теолог, шығармаларын неміс тілінде жазған. Қылмыстық антропологияның негізін қалаған.

Өмірбаяны
---------

Цюрих кантонында теология ғылымын үйренеді, Германияда саяхаттайды.

Қайтып келгеннен соң «Schweizerlieder» атты өлеңдер жинағын шығарады(1764), содан соң «Aussichten in die Ewigkeit» теология ғылымына негізделген кітап шығарады. 1768 жылдан бастап өлім уақытына дейін туылған қаласында «Приходский диакон», кейін «Пастор» атағын иеленіп, өз міндетін атқарды. 1769 жылы Лафатер иудейлік теолог және философ Мозес Мендельсонге (1729 – 1786) жазған ашық хатында христиан дінін қабылдауды үгіттейді. Алайда, Мендельсон өзінің жауабында христиан дінін қабылдамайтынын жазады. Екеуінің арасындағы кішігірім даудан кейін Лафатер Менделсоннан кешірім сұрауға міндетті болады. Жалпыға белгілі Мориц Даниэл Оппенгеймнің «Визит Лессинга и Лафатера к Мозесу Мендельсону» картинасында Мозес Мендельсон, драматург және әдеби сыншы Готхольд Эфраим Лессинг (1729—1781) пен Иоганн Каспар Лафатердің арасындағы кездесуді көрсетеді. Шындығында, Лафатер мен Мендельсон арасында тек бір кездесу болған және ол кездесу уақытында олармен бірге Лессинг болған жоқ. 1769 жылдан бастап 1772 – 77 жылдары Лейпциг және Винтертур қалаларында шыққан «Физиономика» еңбегіне керекті материалдар жинай бастады («Physiognomische Fragmente zur Beförderung der Menschenkenntniss und Menschenliebe»). Бұл еңбегінде сол уақыттағы үздік суретшілердің суреттері де болды. 1775 – 78 жылдары Гаага қаласында француз тілінде еңбегі жарық көрді. Ол теология ғылымын тастап кетпесе де, физиогномика оның өмірлік мақсатына айналды. Оның атағы зор болғандықтан, Еуропада өткен саяхаты сәтті аяқталды. Лафатер дін тақырыбында бірнеше кітап жазды («Jesus Messias», «Joseph von Arimathia», «Psalmen Davids», «200 christliche Lieder») және екі рет өзінің шығармаларын басылымға жіберді, 1774—81 жылдары («Vermischte Schriften») және 1784—85 жылдары («Sämmtliche kleinere prosaische Schriften»).
**Тамбора** (индон. Tambora, Tomboro) — индонезиялық Сумбава аралындағы  қатпарлы жанартау ретінде белгілі жанартау. Малай архипелагтарындағы Кіші Зонд аралдары тізбегіне кіреді.
Сумбава  мұхит қатпарлары матнтияға тиетін жерде орналасқан. Осылайша Тамбора жанартауының астында субдукация зонасы орналасқан. Бұл жанартаудың өсуіне әсер етіп, былтырғы жылы оның биіктігі 4300 метрді құрады және бұл оны Малай архипелагындағы ең биік шыңдарының қатарына кіргізді. Жанартау ішіндегі үлкен магмалық камера ұзақ уақыт бойы жанартау белсендігі үлкен күшке йе болып, оның атқылуына әсер етпегенше толып отырды. 

VEI шкаласы бойынша 1815 жылы жанартау атқылауы б.з 180 жылы болған Таупа алып жанартауымен сай келетіндей 7 баллды құрады. Шығарылған материалдың көлемі бойынша есптегенде Тамбораның атқылауы 150-180 куб метрді алып, 1815 жылы адамзат тарихындағы ең үлкен жарылыстардың бірі болды.

Географиялық жағдайы
--------------------

Тамбора КальдерасыСумбава Топографиялық картасы; Тамбора кальдерасы солтүстік түбекте орналасқан.  Күл түске аудандарды айқындайтын карта (қызылмен белгіленен))

Дереккөздерде
-------------

1. Hasil Sensus Penduduk 2010: Data Agregat per Provinsi (индон.
2. RAFFLES, Thomas Stamford. Мұрағатталған 12 шілденің 2011 жылы.
**Тамаша** – 1978 жылдан бастап қазақ тілінде шығатын телевизиялық бағдарлама. 

Бағдарлама 2008 жылға дейін көрермендер арасында үлкен сұранысқа ие болған[] .

Идея авторлары
--------------

Идея авторлары режиссер Лұқпан Есенов және редактор Қойшығұл Жылқышиев. 

Жоспарды жүзеге асырған алғашқы актерлер: Тұңғышбай әл-Тарази, Құдайберген Сұлтанбай, Уәйіс Сұлтанғазин және Мейірман Нүрекеев.

Бас режисерлары
---------------

Асылбек Боранбай

Тамаша ойын-сауық театрының актерлері
-------------------------------------

* Асылбек Боранбай
* Марат Көккөзов
* Саттар Ерубаев
* Бауыржан Ордин

Сілтемелер
----------

* 
* Мұрағатталған 31 желтоқсанның 2017 жылы.
* 
* Мұрағатталған 12 қарашаның 2013 жылы.

Тағы да басқа
-------------

* 1988 жылы орыс композиторы Михаил Муромов "Тамаша" әзіл\*сықақ театрына арнап, "Тамаша" деген ән жазды.
**Төбеқұдық қорымы** – дәстүрлі діни ескерткіштер тобы (18 – 20 ғ-лар). Маңғыстау облысы Түпқараған ауданы Таушық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 20 км жерде орналасқан. 

  

Бұрыс көпбұрышты пішінді, ауданы 04 га, оңтүстік-шығыстан солтүстк-батысқа қарай созылып жатыр. Төбеқұдық қорымы қаласында 162 ескерткіш, оның ішінде батыс және оңтүстік шетте орналасқан 7 шағын қойтас бар. Жасалу көркемдігі айрықша бұл ескерткіштердің басқалардан өзгешелігі – қабірлер көлденең қойылған қойтастардан қаланып, ал оған жалғастырыла құлпытастар тұрғызылмаған. Құмдық әктасты біртұтас блоктардан қашалған қойтастар, басқа қорымдардағы осындай шағын қойтастармен салыстырғанда, көлемі жағынан едәуір үлкен. Жалпақ төсектастарға немесе тікелей жерге орнатылған қойтастар іргетас түрінде жасалған төменгі бөлік пен жоғарғы бөлік (ұшар басы) болып екіге бөлінеді. Іргетастардың 2,3 сатылы аласа тұғырлары, сәнделген қырлары, ширатылған жіп тәрізді белдеулері мен қуыс жиектері бар. Қойтастардың бәрі дерлік төмен қарай тарыла түскен, көлденең қимасында жартылай шеңберлі ұшар басы болады. Араб әрпімен жазылған жазулар, әдетте қойтастардың батыс жақ кесігіне орналастырылған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
**Төбе би** - негізгі шешімді айтатын басты би. 

  

«...жауаптылықты арнаулы төбе биге беретін» (С. Бегалин, Замана.). 
Ертедегі жазба ескерткіштерде «төпү» сөзінің адам басының төбесінен басқа, «шың», «шоқы» сияқты мағыналары кездеседі. «Төбе би» -дегі «төбе» сөзін бұл мағыналармен жанастыру ыңғайсыз. Алайда, ерте кездегі «төпү» тұлғасының үшінші мағынасы — «бас». «Бас» сөзінің көп мағыналығын ескерсек, «төбе би» тіркесіне жуық болуы заңды. Қазіргі түркі тілдері ішінде якуттарда да «төбе» сөзі біздің түсінігіміздегі «бас» мағынасында қолданылады. Бұдан әрегірек барсақ, моңғол тілінде «тойв», бурят тілінің бір диалектісінде «томо» дыбыстық құрамдағы сөздер «үлкен», «ірі» ұғымдарында айтылады. Деректерде келтірілген «бас, үлкен, ірі» мағыналарын беретін «төпү», «төбе», «томо» сөздерінің бірімен «би» сөзі тіркеске түсіп, «төбе би» тұрақты тіркесі қалыптасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Митингке шыққан адамдар
Көшеге қазақтың арда ұлы, қоғам қайраткері, журналист, драматург, Бірінші орыс революциясы тұсында патша өкіметінің жүргізіп отырған отарлық саясатына қарсы шығып, Қарқаралы хұзырхатын әзірлеуге қатысқан тұлға Көлбай Төгісовтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 № 28з шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008№ 22/139 қаулысы) берілген. Төгісов Көлбай (1879-1919) бұрынғы Семей облысы Зайсан уезінде дүниеге келген.

Көше Әуезов ауданының «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - **1100 метр**.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Құлынды даласы**, *Құлынды жазығы* – Батыс Сібір жазығының оңтүстік бөлігіндегі өңір.

Географиялық орны
-----------------

Ресейдің Алтай Республикасы мен Қазақстанның Павлодар облысы аумағында.

Жер бедері
----------

Аумағы 100 мың км2. Теңіз деңгейінен 100-250 м биіктікте жатқан Күшік, Құлынды, Бөрілі (Бурла), т.б. шағын өзендер бар.

Климаты
-------

Климаты тым континенттік; қаңтардағы орташа температурасы -17 -19°С, шілдеде 19-22°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250-350 мм.

Өсімдігі
--------

Карбонатты қара және қоңыр топырақ жамылғысында бетегелі-бозды, бидайықты, жусанды дала ландшафтысы қалыптасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Құлпа хан** - Алтын Орда мемлекетінің 13-ші ханы.

Басқаруы
--------

Бердібек ханды өлтірген өгей бауыры Құлпа болатын.Ол 1358 және 1359 жылдары Гүлістанда,Берке Сарайда,Азақ пен Хорезмде өз атынан ақша шығарады.Бұл Құлпаның Алтын Орданың көп бөлігін қолында ұстағанының дәлелі.Бір қызығы,дәл сол жылдарда және сол жерлерде Наурыз есімді екінші бір Алтын Орда тағынан үміткер өз атынан ақша бастырған.Ал алтынордалық ақсүйектер Құлпаның да,Наурыздың да Алтын Орда тағына келгеніне онша қуанған жоқ.Себебі,олар Жәнібек ханның заңды әйелдерінен тумаса керек немесе олардың аналарының Алтын Ордада айтарлықтай ықпалдары болмаған.Құлпа мен Наурыз бір мезгілде қатар билік еткен.Құлпаның билігінің әлсіздігін пайдаланып,Наурыз оның иелігін біртіндеп басып ала береді.Ақырында,Құлпа да,оның ұлдары да Наурыздың қолынан ажал табады.Бұл Алтын Ордадағы жағдайды бұрынғыдан бетер шиеленістіре түсті.Елдегі ішкі тартыс 1360 жылдан 1380 жылдарға дейін,табаны күректей 20 жылға созылды.Құлпа мен Наурыз билікке келгеннен бастап ,1380 жылға дейінгі 20 жыл ішінде Алтын Орда тағына,зерттеушілердің есебінше 25-тей хан отырған.Олардың кейбіреуі,тіпті,империя астанасында билікті басып алуға қол жеткізді,алайда елді басқара алмады.Бұл әміршілердің ордалары бірде Ұлы даланың бір басынан, енді бірде басқа басынан көрініп тұрды.Мемлекеттік билік те бір жерден екінші жерге ауысып жүрді.Алтын Орда тарихындағы бұл кезең орыс жылнамаларында"Ұлы бүлік"деп аталады.Қазақта"нар мойыны Бердібек хан тұсында кесілген"деген сөз бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бегалин Қайрат.Алтын Орда хандары.-Алматы:"Аруна"баспасы,2011.-272 бет("Оқушылар энциклопедиясы "топтамасы)

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАлтын Орда хандары |
| --- |
|  |
| 
Бату хан • Сартақ хан • Ұлақшы хан • Берке хан • Меңгу Темір хан • Туда Меңгу хан • Төле Бұқа хан • Тоқта хан • Өзбек хан • Тыныбек хан • Жәнібек хан • Бердібек хан • Құлпа хан • Наурыз хан • Құзыр хан • Темір Қожа хан • Ордамәлік хан • Келдібек хан • Мұрад хан • Мір Болат хан • Әзіз Шейх хан • Абдулла хан • Мұхаммед Бұлақ хан • Ұрыс хан • Шеркес хан • Қағанбек хан • Арабшах хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Темірқұтылық хан • Шәдібек хан • Болат хан • Темір хан • Жәлеләддин хан • Керімберді хан • Кепек хан • Шөкре хан • Жаппарберді хан • Дервиш хан • Қадырберді хан • Қажы Мұхаммед хан • Ұлық Мұхаммед хан • Барақ хан • |

 |
**Абақ Керей Ережесі**– қазақтың дәстүрлі ғұрыптық заңы. Ресей мемлекетінің қол астына кірмеген, дәстүрлі әдет-ғұрпынан ажырамаған қазақтардың бір бөлігі ұстанған құқықтар жинағы. Моңғолия ғылым академиясының тарих ғыл.-зерт. ин-ты қорынан табылған. 1996 ж. тұңғыш ғыл. айналымға түсікен.

Бұл заң жинағын түркітанушы ғалым С.Қаржаубайұлы Монғолияның орталық мұрағатынан алып, көне ұйғыр тілінде жазылған құжатты қазақшаға аударыпты. Ереже 17 тармақ, 35 баптан тұрады және екі бастаудан нәр алған болу керек: біреуі – қазақтың ежелден қалыптасқан әдет-нышандары, екіншісі – шариғаттың кейбір қағидалары. Мұнда қазақтың әдеттері басым екені сөзсіз. Бұл құжаттың қазақ халқының құқық тарихын зерттеуге өте қажет дерек екеніне күмәндануға болмайды. Және оның тағы бір ерекшелігі, ол – орыс патшалығына қарамаған қазақтың ұстанған құқықтық жинағы екендігінде.

Ереже былай басталады: «Біздің 12 керей тайпасы (Абақ Керей 12 атаға бөлінеді – Қ.Қ.) қазақтың үш жүзінің Орта жүзінен тарайды. Ал Кіші және Ұлы жүз қазақтары бұл кездері орыстың қол астына қараған», болып басталатын ережедегі «Абақ Керейдің Құлыбек, Ақтай, Құтымжар (Қожамжар), Көкен, Бисенбай, Өсер зәңгі, Тұрым қатарлы 12 адамы бас қосып, мал (қой) сойып, жатар орнын сайлап (дайындап) көпшілік қауымды жинай отырып, Мұхаммед (мұсылман) дінін негізге алып, 12 Абақ Керей қазағының ұстанатын заңын 
жасауды жоспарлапты». 

Сонымен үшінші тарау үйлену, некеге отыру жайлы. Мұнда Абақ Керейдің өз ішінде қыз алып, қыз беруіне ұлықсат етілген. Тек он екі атаның әрқайсысы өзара некеге отырмаса болғаны. Ереженің он үш бабы осы тармақтың ішіне кіреді.

Төртінші тармақта аталған сыйлы адамдардың қонаққа баруы жайында жазылған.
Аталған меймандарды ықылас-ниетіңізбен қонақ қылып күтпесеңіз, айып төлейді екенсіз. Айып мөлшері де аз емес – алды сексен екі қойдан.

Келесі бір тармақ дін, молда, қожалар турасында. «Дін адамдары нағыз Мұхаммедтің үмбеті, дінді уағыздау барысында оларға қарсы бөгет, тосқауыл жасаған адамдар кездессе, оны ауыр қылмыс санап, айыппен жазалау керек» делінген.

Ережеге бөгдені мұқату, жәбірлеу турасында, несие, қарыз талап ету және қорлық, зинақорлық, жесір хақында, егіндік, шабындық жайындағы тармақтар да енген. Ең қызығы, мұнда соңғы жындану хақында дейтін тармақ та бар. Адамның емес, малдың, иттің жындануы, әрине. Тебеген атыңыз байқаусызда біреуді жазым қылса я құтырған итіңіз қауып алса да айыптан құтылмайды екенсіз. Жаза жүктету ашық жүргізілді, қандай да бір қаулы-қарар, құжат жазып қалдырылмайды. Би жалғыз өзі ғана қылмыскерді тергеп, үкім шығарады. Бидің шешімімен айып жүктелген 
қылмыскерге құн төлеткен, дүре соққан, ұрлық істесе саусақтарын кесіп тастау сияқты жаза берген. Осы айыптардың ішінде ең жеңілі қамшымен дүре соғу. Ол қылмысты деп есептелген адамды көптің алдына жалаңаштап шығарып, 40, 50, 80, 100 рет дүрелеу. Жасаған қылмысына қарай дүре санын би өзі белгілейтін болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Шахарбану Есенғұлова** - Актриса, ҚР еңбек сіңірген әртісі (1980).
1946 жылы 16 мамырда Тарбағатай ауданында дүниеге келген.

КСРО мемлекеттік Ленин орденді академиялық кіші театры жанындағы И.Щепкин атындағы театр училищесінің драмалық театр және кино факультетін бітірген (1972).
1964-1967 жылдары Тарбағатай ауданындағы орта мектепте музыка пәнінен сабақ берді. Торғай, Жезқазған, Орал облыстық қазақ драма театрларында актриса болды. 2001 жылдан Қостанай облыстық І.Омаров атындағы қазақ драма театрының актрисасы.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2.
**Қали Аманбаев** (1924. Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы) - отандық тележурналистиканы зерттеуші, қоғамдық қайраткер.. Ленинград мұғалімдер институтының (1952), Абай атындағы Қазақ педогогикалық институтын бітірген (1956). 

Ұлы Отан соғысына қатысқан. Тарих ғылымының кандидаты (1970). Қарағанды теледидар студиясын ұйымдастырып, оның бірінші директоры болды (1958-62). Қарағанды облысы теледидар және радио хабарларын тарату комитетінің төрағасы (1962-75), Қарағанды облысы партия комитетінің ғылым және оқу орындары бөлімінің меңгерушісі (1975- 78), Қазақстан КП облыстық партия комитетінің хатшысы (1978-87) қызметтерін атқарды. 

1970 жылы Қазақстанда телехабарлар таратудың қалыптасуы мен дамуы проблемаларына арналған тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. "Действенное средство идеологической работы" ("Идеологиялық жұмыстың пәрменді құралы") кітабының авторы (1981). Қазақ КСР мәдениетіне еңбегі сіңген қызметкер, "КСРО-ның Құрметті радисі" атағын иеленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Қалжан Ахун Бөлекбайұлы** (1862 – 1916, Сыр бойы) – дін қайраткері, дін ілімін жете меңгерген ғұлама ұстаз. Қалжан Ахунның арғы тегі Ақтөбе облысы Жаманқарғалы деген жердегі табын руынан шыққан. 

Әкесі Бөлекбай жігіт кезінде Қарақалпақстандағы туыстарына келіп, сол жерде үйленіп, қалып қояды. Кейін Қарақалпақстандағы қазақ жұртына басшылық жасайды. Хиуа хандығының бегі болады. 1875 жылы 90 жасында дүниеден қайтқан. Қалжан Ахун Хиуа хандағы діни мектепте, кейін 1879 жылы Көкілташта оқып білім алған. Араб, парсы, тілдерін жетік білген. Осында Сырдарияның Қорқыт ата аймағынан келген Ораз ахун Бекетайұлымен сырлас дос болады. Қалжан Ахунның білімдарлығын танып-білген. Ораз ахун оған қызы Зәйтекті қосып, 1890 жылы оны шыққан тегі бір табындардың ортасына (Жалағаш қыстағына) алып келеді. Қалжан Ахун ширек ғасыр бойына өзінің атымен аталатын мешітте (Қалжан Ахун мешіті) имам болды. 

Ол патша әкім дерінің қудалауына ұшырап, түрмеге қамалған. Өз мешітіндегі қорымда жерленген. Қалжан Ахунды Балқы Базар, Тұрмағамбет, Шоңбай ақындар жырға қосқан.
**Қали Жүніс моншасы** — Тараз қаласында XIX ғ-дың басында қазіргі Байзақ батыр және Қазыбек би көшелерінің қиылысында салынған. 

Архитектуралық ескерткіштер қатарына жатады. Қаланың көне тарихи орталығында тұрғын үйлердің қоршауында орналасқан монша бір қабатты, төбесінде үлкен әрі көлемді күмбездері бар. Беталды кіре беріс жағы Байзақ батыр көшесіне бағытталған. Күйген кірпіштен ортаазиялық ескі дәстүрлі әдіс қолданылып, тік қабырғалары жабық келіп, төбесіне күмбездер орналастырылған. 1986 ж. қалпына келтірілген монша бұрын ғыл. әдебиетте жазылып көрсетілмей келген. Моншаның бетәлпет жағы кірпіштермен өрнектеліп, қуыс аралықтары жылтыр етіп сыланған. 

Монша құрылысы – кіре беріс бөлмеден, вестибюльден, демалатын бөлмеден, жуынатын орыннан, массаж жасалатын бүйірдегі бөлмелерден, жылыту бөлмесінен, ыстық және суық су сақталатын ыдысы бар орындармен байланысатын қуыстардан; ыстық және суық су сақталатын үлкен резервуардан, қабырғаға жапсырыла орналасқан су ысыту қазанынан, ауласында құдығы бар тех. сектордан; жуынатын үш бөлмесі, олардан сыртқа шығып кететін арнайы есігі бар шағын пайдалану секторынан тұратын етіп жоспарланған. Моншаның құрылымы төбені жабудың аспалы – күмбездік әдіс жүйесі арқылы шешілген. Жарық беру мен желдеткіш күмбезде қарама-қарсы орналасқан тесіктер мен үй қабырғаларының арасындағы кішкене қуыстар арқылы жүзеге асырылады. Үй көне дәстүр бойынша еденнің астынан қыздыратын каналдардың қалталары арқылы жылытылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 9-том


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстан Жамбыл облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері |
| --- |
|  |
| Таразда | 
Тараз қалашығы • Көне көпірдің қирандылары • Қали Жүніс моншасы • Қарахан кесенесі • Тектұрмас күмбезі • Шамансұр күмбезі • Әбдіқадыр мешіті • Жүніс бай мешіті • Нәметбай мешіті • Жамбыл ескерткіші |
|  |
| Байзақ ауданында | 
Төменгі барсхан • Түймекент қалашығы • Оххум қалашығы • Қостөбе қалашығы |
|  |
| Жамбыл ауданында | 
Айша бибі кесенесі • Бабажы-қатын кесенесі • Ақыртас сарай кешені • Жалпақтөбе (Жікіл) қалашығы |
|  |
| Жуалы ауданында | 
Берікқара қорымы |
|  |
| Меркі ауданында | 
Меркі қалашығы |
|  |
| Мойынқұм ауданында | 
Жазылбек Қуанышбаевтың ескерткіші |
|  |
| Сарысу ауданында | 
Шоқай датқа кесенесі |
|  |
| Талас ауданында | 
Ақкөл тұрағы • Бөріқазған тұрағы • Тәңірқазған тұрағы • Қарақожа мешіті • Абдолла ишан мешіті |
|  |
| Тұрар Рысқұлов ауданында | 
Құлан қалашығы • Өрнек қалашығы |
|  |
| Шу ауданында | 
Ақтөбе қалашығы |

 |
'**Әбдірахым Пратов'** - 1955 жылы 25 наурызда Түркістан облысы, Сайрам ауданы, Манкент ауылында дүниеге келген. 1994 жылы Ташкент мемлекеттік университетінің журналистика факультетін сырттай оқып бітірген. 2003 жылдан бері өзбек тілінде балалар мен жасөспірімдердің «Бойчечак», «Камалак» журналдарын және «Адабиет ва саньат» газетін шығарыл, редакторлық етіп келеді.
1987—1990 жж. Ташкент қаласындағы «Жас гвардия» баспасынан шыққан «Жастар дауысы» атты көркем әдеби жинаққа біраз шығармалары енді. *1999 жылы «Тұран чечаклари», 2000 жылы «Қанат қақты», 2001 жылғы «Тойана», 2003 жылы «Чачма гулдастаси»* жинақтарында өлеңдері мен әңгімелері жарық көрді. 2001 жылы Алматыдағы «Дала» баспасынан «Үз дунием бор» атты өлеңдер жинағы шықты.[1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Абаш мәдениеті** (Абашев мәдениеті) – қола дәуірінде (б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2-жартысында) орманды-далалы Дон және Еділ бойларынан бастап Оңтүстік Оралға дейінгі кең алқаптарда қоныстанған тайпалардан қалған археологиялық ескерткіштердің ортақ ғылыми атауы. 

  

Мамандар ескерткіш түрлерінің молдығын және олардың сан түрлі күрделілігін ескере отырып «Абаш мәдени-тарихи қауымдастығы» деген қосымша термин де қолданады. Алғаш 1920 ж. Чувашияда В.Ф.Смолин ашты. Сол уақыттан бастап ғалымдар (О.А.Кривцова-Гракова, М.С.Акимова, А.Х.Халиков, И.Я.Мерперт, К.В.Сальников, А.П.Смирнов, А.Д.Пряхин, т.б.) жүйелі түрде зерттеп келеді. 

Негізгі деректер ірі зираттар мен қоныстардан табылған. Еділ-Дон, Орта Еділ, Орал нұсқалары тайпалардың шаруашылығында мал бағу кәсібі үстем болғанын, одан төмендеу деңгейде егіншілік, металлургия мен металл өңдеу ісі де жақсы дамығанын көрсетеді. Тайпалар қоныстары негізінен мүйістерде орналасқан. Олар – уақытша тұрақтар, ірі қыстаулар және металл балқыту мен өңдеу кәсіптері дамыған өндірістік кешендер. 

Жақсы зерттелген үлкен зираттар (Абашево, Пикшик, Тауышкасы, Виловатов-2, т.б.) дөңгелек не дөңес пішіндес топырақ обалардан тұрады. Түбіне қайың қабығы төселіп, қабырғалары аракідік ағаш кесінділерімен шегенделген, топырақ қабірлерге мүрделер тізесін бүгіп, шалқасынан жатқызылған, жанына қыш ыдыстар, шақпақтастан істелген қырғыштар, мыс пышақтар, балықшы құралдары секілді бұйымдар қойылған. Көп кездесетін мал сүйектері абаштықтардың сиыр, қой, шошқа және жылқы ұстағанын көрсетеді. 

Абаш қышы – түбі тегіс не дөңес келген, үшкір қабырғалы және пішіні төңкерілген қоңырауға ұқсас ыдыстар; «қалбыр» үлгісіндегі қарапайым көзелер; түбі дөңес, бүйірі шығыңқылау, ернеуі сыртқа қайрылған ыдыстар. Оюлысы да, оюсызы да кездеседі. Негізгі ою түрлері – сызу немесе дайын қалыппен басу арқылы түсірілген толқынды көлденең және көлбеу тік ойықтар. 

Қазба барысында қола балта, найза ұштары, қанжар сияқты қару-жарақ бұйымдары, көптеген тұрмыстық заттар табылды. Бұл кезеңге жататын ескерткіштер ішінен Орта Еділ нұсқасына тән жақсы безендірілген әйел киімі табылды. Киімде мыс пен қоладан жасалған көптеген әшекей түрлерімен ерекше безендірілген әйелдің бас киімі, білезіктер мен бұрама жүзіктер, басқа да түрлі бұйымдар бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сальников К.В. Абашевская культура на Южном Урале. СА. 1954, №21;
2. ↑  Абашевская культура в среднем Поволжье, МИА, №97, М. 1961;
3. ↑  Пряхин А.Д. Абашевская культура в Подонье, Воронеж, 1976;
4. ↑  соныкі, Погребальные Абашевские памятники, Воронеж, 1977;
5. ↑  Горбунов В.С. Абашевская культура Южного Урала, Уфа, 1986.
**Абайдың 150 жылдығы көшесі** Шұғыла көшесінен басталып, Н.Тілендиев даңғылымен қиылысады. Ұзындығы - 1257,4 м.

1995 жылы қазақтың ұлы ақыны, кемеңгер ойшылы Абай Құнанбайұлының 150 жылдығы тойланды. Бүл той ЮНЕСКО көлемінде аталып етілді. Қазақстан Республикасының барлық облыстарында ұлы ақынның мерейтойына арналған үлкен мәдени шаралар өткізілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8


|  |  |
| --- | --- |
| 
П:
 | Қазақша Уикипедияда***«Астана»*** порталы бар |

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**«Абайдың ақындық айналасы»** - «Жазушы» баспасынан 1971 ж. жарық көрген зерттеу еңбек. Авторы - М. Бөжеев. «*Қисса-хикаялар*», «*Абайдың ақындық айналасы*» және «*Абайдың аудармалары*» дейтін үш тараудан туратын бұл зерттеуде Абай поэзиясының өзінен бұрынғы ақындармен байланысы және ауыз әдебиетімен сыбайластығы сөз болады. Автор Абайдың ақындық жолын қалыптастырудағы халық ауыз әдебиетінің, шығыс және орыс әдебиеттерінің ықпалын атай келіп, оның шығармаларының шеберлік, дәстүр мен жаңашылдық ерекшеліктерін талдайды. Кітап көлемі 6,0 б. т. 4500 дана болып басылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Эпсомит** (Англиядағы Эпсом бұлақтарының суынан табылуына байланысты осылай аталған), рейхардтит, зиландит, күйдіргіш тұз – сульфаттар класына жататын минерал. Хим. формуласы: MgSO47H2O; құрамы (%-бен): MgO – 16,3; SO3 – 32,5; H2O – 51,2; қоспалары: Fe, Nі, Mn. Ромбылық сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары қысқа призма, ине, талшық тәрізді масса құрайды. Түсі ақ, сұр, сарғылт, түссіз, кейде мөлдір болады. Жымдастығы жетілген, қатт. Моос шкаласы бойынша 2 – 2,5, тығызд. 1,65 – 1,7 г/см3, суда оңай ериді. Қазба тұз кендерінде, тұзды көлдерде галит, кизерит, мирабилит, гипспен бірге және кентасты кендердің тотығу белдемінде кездеседі. Э. мата тоқу, былғары, қағаз, қант, фармацевтика, т.б. өндіріс салаларында, медицинада қолданылады.
**Врангель Фердинанд Петрович** - орыс теңіз саяхатшысы, адмирал, Петербург ҒА- ның құрметті мүшесі (1855). Орыс геогр. қоғамын ұйымдастырушылардың бірі. 1817- 19 ж. В. М. Головиннің *«Камчатка»* шлюпкасымен дүние жүзін айналып шыққан экспедициясына қатысты. 1820- 24 ж. Сібірдің жағалауын зерттеп, Индигиркадан Колючин кірмесіне дейінгі жағаны картаға түсірген экспедицияны басқарды. Жергілікті халықтан сұрау арқылы және теориялық болжамның көмегімен В. Солтүстік Мұзды мұхиттағы бұрын белгісіз аралдың алып жатқан орнын анықтады. Кейін оған В- дің есімі берілді. 1825- 27 ж. «Кроткий» кемесімен дүние жүзін айналып шыққан орыс экспедициясын басқарды. 1829- 35 ж. Аляскадағы орыс қоңыстанушыларының бас әкімі болды. Аляскадағы тауларға, мүйіске және басқа геогр. объектілерге В-дің есімі берілген.
**Аксель Лоран Анжель Ламбер Витсель** (фр. ; 12 қаңтар 1989 жыл, Льеж, Каллония, Бельгия) — бельгиялық футболшы, "Боруссия Дортмунд" клубы мен Бельгия Ұлттық футбол құрамасының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

2006 жылы туған қаласындағы "Стандард" клубында кәсіпқой карьерасын бастады. 2006 жылы 17 қыркүйекте "Брюссель" клубына қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты. Алғашқы маусымда-ақ клубтың негізгі құрамына берік орнықты. 2008 жыл Аксель үшін табысты болды: Бельгия чемпионы атанумен бірге Бельгияның үздік футболшысы номинациясын иеленді.

2011 жылы жазда "Бенфика" футболшысы атанды. Тұңғыш ойынын "Трабзонспорға" қарсы Чемпиондар лигасында өткізді. 

2012 жылы 3 қыркүйекте "Зенитке" ауысты. 14 қыркүйекте "Терекке" қарсы ойында тұңғыш рет Ресей чемпионатында алаңға шықты. Бұл ойында жарақат алды да, біраз уақыт алаңға шыға алмай, 3 қазанда Чемпиондар лигасында "Миланға" қарсы ойнады. 30 қарашада "Спартак" қақпасына екі енгізіп, клуб сапындағы тұңғыш голдарын соқты. 

2015 жылы 4 қазанда "Зениттің" Ресей чемпионатындағы 1000-шы голының авторы атанды. 

2017 жылы қаңтарда Қытайдың "Тянзың Цюанзиян" клубына ауысты. 

2018 жылы 6 тамызда "Боруссияға" ауысты. Келісім шарт мерзімі 2022 жылға дейін.

### Ұлттық құрама

2008 жылы 26 наурызда Мароккоға қарсы жолдастық кездесуде Бельгия құрамасы сапындағы тұңғыш ойынын өткізді. 

2014, 2018 жылдары әлем чемпионатына, 2016 жылы Еуропа чемпионатына қатысты.

Жетістіктері
------------

«Стандард»
* Бельгия чемпионы (2): 2007/08, 2008/09
* Бельгия кубогы (1): 2010/11
* Бельгия суперкубогы (2): 2008, 2009

«Бенфика»
* Лига кубогы (1): 2011/12

«Зенит»
* Ресей чемпионы (1): 2014/15
* Ресей кубогы (1): 2015/16
* Ресей суперкубогы (2): 2015, 2016

«Боруссия» (Дортмунд)
* Германия суперкубогы: 2019

Бельгия
* Әлем чемпионатының жартылай финалисі (1): 2018

### Жеке

* Бельгиядағы жыл футболшысы: 2008
* Бельгияның үздік жас футболшысы: 2007/08

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Әлеуметтік желілерде | 
Twitter |
|  |
| Сурет, видео және аудио | 
Ортаққор · Instagram · YouTube |
|  |
| Тематикалық сайттар | 
FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt · worldfootball.net |

 |
**Акрофобия** ёгрекше: «ἄκρος» - *жоғары* және «φόβος» - *қорқыныш*) — қорқыныштың биіктіктен қорқу түрі. Негізінен, бұл қорқыныш адамның денсаулығына аса үлкен зиянын келтірмейді. Дегенмен осы қорқыныштың әсерінен адамның басы айналады, жүрегі айниды. Бір сөзбен айтқанда, адам өз денесінде ыңғайлылықты сезудің орнына, қобалжуды сезеді.

Қорқыныш себептері
------------------

Акрофобия туылғаннан бері немесе өмірде болған оқиғаға байланысты болады.Психологтардың айтуынша бұл аурудың себептері адамның өз денесіндегі басқарудан айрылуы. Яғни, адам өз денесін басқара алмаймын деп қорқады.Осыдан кейін бұл ауру ары қарай дами береді.

Қорытындылай келе психологтар бұл фобияның екі симптомы бар деп шешті. Олар жүрек айну мен бас айналу. Егер сіздің көз алдыңыздағы адам осындай затқа душар болып жатса, дереу оған көмек беріңіз.

Қорқынышты жеңу жолдары
-----------------------

Акрофобиямен ауыратын адамдарды осы сұрақты көп сұрайды. Психологтар мен Психиаторлар оның жолы ауруханада емделу деп шешті. Себебі адам бұл істі өз бетінше істей алмайды. Істесе де дәрігердің нұсқауымен істеуі қажет.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Акрофобия туралы мәлімет
2. ↑  Акрофобия себептері
3. ↑  Акрофобия симптомдары
4. ↑  Акрофобия симптомдары

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Акрофобия
* Акрофобия
Тұмау
**Дерт** — медицинада адамның қалыпты денсаулығының бұзылуы, ауру.

Дерт көпшілік жағдайларда қоршаған ортаның әсерлеріне, сондай-ақ ағзаның ішкі жағдайлары мен тұқым қуалау белгілеріне байланысты болады. Дерттің пайда болу себептерін зерттейтін ілімді *этиология* деп атайды.

Дерттер пайда болу себептеріне қарай *туа біткен ауру* және *жүре пайда болатын* дерт болып бөлінеді:

* **Туа біткен ауру** — тұқым қуалаудан немесе баланың пайда болған кезеңіндегі әр-түрлі кінәраттардан (патологиядан) дамиды;
* **Жүре пайда болған ауру** — жұқпалы (індет) және жұқпалы емес болып бөлінеді.

Дерттің өтуі *алғашқы*, *айқындалу* және *аяқталу* кезеңінен тұрады. Аурудың алғашқы кезеңінің жасырын және басталу сатылары болады. Жасырын сатысында аурудың ешқандай белгілері байқалмайды. Кейін қосымша белгілер (әлсіздік, бейжайлық, ұйқы бұзылуы, тәбеттің болмауы, бас ауруы, т.б.) біліне бастайды.

Айқындалу кезеңінде аурудың клиникалық белгілері (симптомдары) айқын білінеді. Аурудың аяқталу кезеңінде науқас адам толығынан ауығады немесе жартылай сауығады. Кейде ол созылмалы түрге ауысады немесе қазаға душар етеді. Көптеген аурудан алдын ала сақтануға болады. Ол үшін салауатты өмір салтын сақтаудың маңызы зор.
**Жайықтау** – Желдіадыр жотасынан оңтүстікке қарай 35 – 40 км жерде орналасқан оқшауланған тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданында. Абсолюттік биіктігі 657 м. Сарыкеңгір өзені аңғарында.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Шығыс беткейі көлбеу, солтүстік және батыс беткейлері тік жарлы келеді. Девонның граниттері мен тас көмірдің тақтатастарынан, төменгі бөлігі делювий, пролювий шөгінділерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Топырағы карбонатты бозғылт қоңыр және қиыршықтасты. Беткейлерінде жусан, селеу, бетеге, етек жағында қараған аралас бұталы өсімдіктер өседі. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Сасықкөл (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Сасықкөл** – Есіл алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы Летовочное ауылының солтүстік-батысында 15 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Көл теңіз деңгейінен 156,7 м биіктікте жатыр. Аумағы 12,5 км2, ұзындығы 5,6 км, енді жері 2,8 км, жағалау бойының ұзындыңы 16,1 км. Көл шарасының аумағы көктемгі қар жəне жауын-шашын есебінен 13,6 км2-ге дейін жетеді. Жағалауы жазық, қамыс, құрақ шоғырлары кездеседі. Көл түбіне қалыңдығы 30–50 см лай шөккен. Ең терең жері 1 м-ге жетеді. Суының көлемі 8,8 млн. м3, су жиналатын алабы 0,5 мың км2. Жазда көл шарасы кеуіп қалады немесе шалшықты батпаққа айналады. Негізінен қар, жауын-шашын суларымен толысады. Қараша айының 1-онкүндігінде суы қатып, сəуір айының 2-онкүндігінде ериді. Жағалауы мен алабы шабындық пен егістікке пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5