recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Африка бизоны - қуыс мүйізділер тұқымдасының зубр туысына жататын жабайы сиыр. Оны 
Америка буффалосы деп те атайды.Бизон Америка Құрама Штаттарының Ұлы жазығы мен Канаданың кең даласын мекен етеді. Бизон табиғи жағдайда 20-25 жыл өмір сүреді. Дала бизоны және орман бизоны деген екі түрі бар. Дала бизонының дене тұрқы-кішілеу,өркеші дөңестеу болады. Бизонның шоқтығына дейінгі биіктігі-2 метр, ұзындығы 3 метрге дейін барады.Салмағы 500-1000 келіге жетіп, рекордтық көрсеткіш көрсеткендері де бар. Дене бітімінің алдыңғы бөлігінің жүні ұзындау келеді. Маңдайы-кең,қысқа әрі жуан мүйіздері сыртқа қарай өсіп,ұшы ішке қайырылып тұрады. Құлақтары-жіңішке және кішкентай,көздері үлкен болады. Мойындары - қысқа. Қысқа құйрығының ұшында жүні қалың шашағы бар. Аяқтары қысқа болғанымен,өте мықты. Бизон-шөппен қоректенеді. Солтүстік Американың көкорай шалғыны мен қалың құрағында жайылып жүреді. Таңертең және кешке жайылып,күндіз күйіс қайырады. Бизонға қауіп төндіретін жыртқыштың бірі-қасқыр. Қасқылар әдетте ұрғашы бизондар мен бұзауларға шабуылдайды. Аналықтары бұзауын бір жасқа дейін емізіп,қауіптен қорғап жүреді. Бұқалары жас төлді бұғып-қағуға көңіл бөлмейді. Бұзау дүниеге келгеннен кейін бірер сағаттың ішінде аяғына тұрып,өздігінен жүріп кетеді. Бизонның көру қабылеті аса жақсы дамымаған. Есесіне,ол өте саққұлақ және иісті жақсы ажыратады. Бизон-болмысынан қоныс ауыстырғыш жануар. Аляскалық жабайы бизон ешқашан бір жерде ұзақ жайылмайды. Кейде жеке-дара, кейде табын құрып,жайылымнан-жайылымға ауысып жүре береді. Бизонның ұйпаланған жүнді терісінің қалыңдығы сонша,оған қонған қар ерімей тұра береді.Бизондар ас талғамай,тырбық шөптерді де жей береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1100 қызықты деректер, Жануарлар, Ү.Кеңесбаева.ISBN 978-9965-26-546-4.
*Басқа мағыналар үшін Қарашоқы деген бетті қараңыз.*
**Қарашоқы** – Күмісқазық тауының оңтүстік-шығысындағы шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы Айғыз ауылының солтүстігінде 10 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 662 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км.

Жер бедері
----------

Беткейі тіктеу келген. Солтүстігінде Омар, Қожа қыстаулары, шығысында Қошқарбай бұлағы мен Ақшоқы тауы, оңтүстігінде Апа қонысы, батысында Алтынқазық тауы мен Жуантөбе бұлағы бар.

Өсімдігі
--------

Бозғылт қоңыр топаырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, боз, бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қарапішен** – Ақшатау жотасының оңтүстігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы Айғыз ауылының солтүстік-шығысында 32 км жерде орналасқан. Аягөз өзенінің аңғарында.

Жер бедері
----------

Абсолюттік біктігі 987 м. Солтүстік-батыстан оңтүстікке қарай шамамен 5 км-ге созылған, енді жері 3-4 км. Оңтүстік беткейі тіктеу, солтүстікке қарай көлбеуленіп сай-жыралармен, өзен аңғарларымен тілімденген. Батысында Терісайрық қонысы, шығысында Қарашоқы тауы, оңтүстігінде Ақбастау, Айтуар қыстаулары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Аласа таудың қоңыр топырақ жамылғысында далалық өсімдіктер, өзен аңғарларында қараған, тобылғы, тасжарған, көктерек, тал өседі. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қарашоқы деген бетті қараңыз.*

**Қарашоқы** – Айғыз өзенінің аңғарындағы оқшауланған шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы Айғыз ауылының солтүстігінде 10 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 662 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км.

Жер бедері
----------

Беткейі тіктеу келген. Солтүстігінде Омар, Қожа қыстаулары, шығысында Қошқарбай бұлағы мен Ақшоқы тауы, оңтүстігінде Апа қонысы, батысында Алтынқазық тауы мен Жуантөбе бұлағы бар.

Өсімдігі
--------

Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, боз, бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**«Нефтчи» Ферғана** (өзб. *«Neftchi» Fargʻona futbol klubi / «Нефтчи» Фарғона футбол клуби*) — Өзбекстанның Ферғана қаласындағы кәсіби футбол клубы. 1962 жылы құрылған. Өзбекстанның ең танымал клубтарының бірі. 1995 жылы Азия Чемпиондар кубогының жартылай финалына, 1994 жылы Достастық кубогының финалына дейін жеткен. Өзбекстанның бес дүркін чемпионы, Өз алаңындағы ойындарын "Истиклол" стадионында өткізеді. 

1991 жылға дейін "Нефтяник" деп аталды. 

2018 жылғы маусымда Өзбекстан чемпионатында 12-орында қалды да, өз тарихында бірінші рет екінші дивизонға түсіп қалды.

Жетістіктері
------------

### Ұлттық

* **Өзбекстан жоғары лигасы:**
	+ **Чемпион (5):** 1992, 1993, 1994, 1995, 2001
	+ **2-орын (9):** 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2002, 2003, 2004, 2006
	+ **3-орын (1):** 2008
* **Кубок:**
	+ **Жеңімпаз (2):** 1994, 1996
	+ **Финалист (4):** 1997, 1998, 2001, 2002, 2005

### Халықаралық

* **Достастық елдері кубогы:**
	+ **Финалист (1):** 1994
* **Азия клубтар чемпионаты:**
	+ Қола жүлдегер **(1):** 1994/1995

Сілтемелер
----------

* Ресми сайты  (өзб.)
* Статистикасы
*Басқа мағыналар үшін Ынталы деген бетті қараңыз.*
**Ынталы** — Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл, Ынталы ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы - Үшарал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде, Тентек өзенінің жағалауында, ши, жусан аралас, бетеге, боз, селеу, көде өскен тауалдының қоңыр, бозғылт қоңыр топырақты шөлейт белдемінде орналасқан.

Халқы
-----

1999 жылы тұрғындар саны 723 адам (377 ер адам және 346 әйел адам) болса, 2009 жылы 529 адамды (262 ер адам және 267 әйел адам) құрады.

Олардың 80-ге жуық отбасы Қытай Халық Республикасынан көшіп келген оралмандар болды. Орта мектебінде 200-ге тарта ғана оқушылар білім алып, 40-қа жуық оқытушы мамандар жұмыс жасады. Ал, ауыл тұрғындары болса, егіншілікпен, мал шаруашылығымен, сондай-ақ, жанама кәсіп көздерімен де шұғылданды. Шағын ауылда 70-ке жуық адамды жұмыспен қамтамасыз етіп отырған мал фермасы жұмыс жасады.

Ауылда екі соғыс ардагері, екі тыл ардагері, бес бірдей көп балалы - күміс алқа иегері, екі алтын белгі иегері болды. Шағын ауылда мәдениет ошақтары да, арнайы әкімшілік орындары да, бес бірдей шағын азық-түлік дүкендері жұмыс жасады.

2009 жылғы мәлімет бойынша халық саны 529 адам.

Ауыл аудан орталығынан 20 шақырымға қашық. Ауыз суы таудан келетін табиғи суды пайдаланса, егіншілікті атақты Жетісудың алғашқы өзені тебіндеген - Тентек өзені ауылдың мақтаныштарына айналып отырған байлық көзі болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жетісу облысы Алакөл ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Айпара •
 Ақжар •
 Ақтүбек •
 Ақши •
 Алакөл •
 Арқарлы •
 Әлемді •
 Әшім •
 Байзерек •
 Бесағаш •
 Бескөл •
 Бесінші •
 Бибақан •
 Бұлақты •
 Бүдір •
 Достық •
 Екпінді •
 Еңбекші •
 Ескі Жанама •
 Жайпақ •
 Жалаңашкөл •
 Жамбыл •
 Жанама •
 Жұмахан Балапанов •
 Жыланды •
 Жынжүрек •
 Кеңес •
 Көкжар •
 Көктұма (ауыл) •
 Көктұма (станция) •
 Көлбай •
 Қабанбай •
 Қазақстан •
 Қайнар •
 Қамысқала •
 Қарабұлақ •
 Қаратұма •
 Қарлығаш •
 Қоңыр •
 Қызылқайың •
 Лепсі •
 Майқан •
 Майлышат •
 МТФ 3 •
 Сайқан •
 Сапақ •
 Талдыбұлақ •
 Теректі •
 Тоқжайлау •
 Үшарал •
 Үшбұлақ •
 Үшқайың •
 Шымбұлақ •
 Шынжылы •
 Ынталы •
 №13-темір жол айрығы 
 |

 |
*Басқа мағыналар үшін Қарасаз ауылдық округі деген бетті қараңыз.*
**Қарасаз ауылдық округі**  – Жамбыл облысы, Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Қарасаз, Жұрымбай (Ж.Медетов), Ақбастау, Көктас, Қарасу ауылдары кіреді. Орталығы – Қарасаз ауылы.
Округтің жер көлемі 28066, жалпы жер көлемі 28000 га. Оның ішінде ауыл шаруашылық жері 25,5 мың га, тәлімдік жер 12400 га, жайылымдығы 134 мың га, суармалы жер өте аз.

Халқы
-----

Тұрғыны 3310 адам (2009).
Ауылдық округте 2 орта, бастауыш мектеп, балабақша, мәдениет үйі, кітапхана, жанұялық дәрігерлік амбулатория, 3 фельдшерлік пункт жұмыс істейді. Ауыл іргесімен жағалай ну тоғай өскен Теріс өзені ағады, жері көкмайсалы, жазықты келеді.

Ауыл маңы табиғаты
------------------

**Бақатай өңірі** - ауылдық округтің солтүстік-шығысындағы алқап. Қаңлы руының бір тармағы "Бақа" деп аталса, "Бақатай" сөзі - "Бақа ата" сөзінің ауыз екі тілде өзгерген түрі.

**Сарықойнау алқабы** - сол маңдағы қыратты, үстіртті жер.

**Сарықайқаң** - алыстан сарғайып көрінетін сарыбел.

**Құрама даласы** - Бақатай, Сарықайқаң алқаптарынан шығысқа қарай созылған алқап. Қаратаудың күнгей беті. Ілгеріде қазақтар ата-ата, ру-ру болып қоныстанса, бұл жерге әр рудың адамдары келіп орныққан екен. Құрама атануы себебі сол.

**Майқы сазы** - Құрама ауылынан оңтүстікке қарай 1,5 шақырым жерде орналасқан саз. Бұл жерде ілгеріде Майқы есімді елдің құрметіне бөленген кісі тұрған. Елдің діни сауатын ашқан. Мекке-Мәдинеге қажылыққа барып қайтқан. Ол кісі қайтыс болғаннан соң ұрпақтары ұлан асыр ас беріп, ат шаптырған. Содан бұл жер "Майқы сазы" болып аталып қалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том Мұрағатталған 14 мамырдың 2019 жылы.
3. ↑  Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жамбыл облысы Жуалы ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Ақсай •
 Ақтөбе •
 Бауыржан Момышұлы •
 Билікөл •
 Боралдай •
 Жетітөбе •
 Көкбастау •
 Күреңбел •
 Қарасаз •
 Қошқарата •
 Қызыларық •
 Мыңбұлақ •
 Нұрлыкент •
 Шақпақ
 |

 |
**Истомин Иван Григорьевич** (07. 02. 1917 ж. ш. Ямал-Ненец ұлт округы, Мужа с.) — ненец совет жазушысы, публицист, сыншы және суретшi. Ненец әдебиетiнiң негiзiн қалаушылардың бiрi. 1945 жылдан КОКП мүшесi. Обь жағасындағы балықшылар семьясында туған. Омбы пед. институтын бітірген. Шығармалары 1936 жылдан басыла бастады. Сов. өкіметі жылдарында ненецтердiң тұрмысы мен сана-сезiмiнде болған зор өзгерiстердi суреттейді. «Сауат», «Қуаныш», «Олжа» т. б. әнгімелерінде, «Соңғы көш» повесі мен «Қардағы гүл» пьесасында (1946) және көптеген өлеңдерiнде жаңа өмір орнатып, мәдениетке ұмтылған Ямал тұрғындарының бейнесiн жасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1974. Том 5
**Антон Рохусович Шох** (7 қаңтар 1960 жыл, Жамбыл — 7 наурыз 2009 жыл, Өскемен) — КСРО-лық және қазақстандық футболшы, футбол жаттықтырушысы.

Карьерасы
---------

### Футболшы

Тегі Еділ маңындағы неміс. Әкесі Шох Рохус 50-жылдары репрессияға ұшырап, 2000 жылы ақталды. 

1978 жылы "Химик" сапында карьерасын бастады. Тұңғыш ойынын 1979 жылы 24 мамырда "Мелиораторға" қарсы өткізіп, тоқсан минут толық ойнады да, бір гол соқты. 

1979-85 жылдары "Қайратта" ойнап, 170-тен аса кездесуде алаңға шықты. "Қайрат" сапындағы тұңғыш ойынын 1979 жылы 1 қыркүйекте "Шахтер" (Донецк) клубына қарсы өткізді. Тұңғыш голын сол жылы 17 қазанда "Заря" қақпасына енгізді, бұл ойын 1:1 есебімен тең аяқталды. Екінші голын сол жылы 16 қарашада "Локомотив" қақпасына соқты. 1985 жылғы КСРО чемпионатында сегіз голдың авторы атанды. "Қайрат" сапындағы ең соңғы кездесуін 1985 жылы 19 қарашада болашақ клубы "Днипроға" қарсы өткізді, бұл ойында Шох бір гол соқты да, 80-минутта алмастырылды. Бұл кездесуде "Қайрат" 3:4 есебімен ұтылып қалды. 

1986 жылы "Днипроға" ауысты. "Днипро" сапындағы тұңғыш ойынын 16 наурызда "Зенитке" қарсы өткізді. Тағдыр тәлкегімен, днипролықтар сапындағы тұңғыш голын сол жылы 2 мамырда "Қайраттың" қақпасына соқты, Алматыда өткен ойын 2:2 есебімен тең аяқталды. 17 қыркүйекте еуротурнирлердегі дебютін "Легияға" қарсы өткізді, бұл УЕФА кубогының бірінші кезеңі болатын. 

1988 жылы 8 наурызда "Динамо Киевке" қарсы ойында команда капитаны ретінде алаңға шықты. КСРО чемпионы атанды. 

1990 жылы Аустрияның ЛАСК клубымен келісім шарт жасасты. Кейін тағы да КСРО, Украина, Финляндия клубтарында ойнап, 1995 жылы карьерасын аяқтады. Сол жылы жаттықтырушы карьерасын Украинаның "Эвис" клубында бастады. 

### Бапкерлік

2004 жылы 19 жылдық үзілістен соң Қазақстан футболына қайта оралып, "Атыраудың" бас жаттықтырушысы боп тағайындалды. 2004-05 жылдары Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының бас бапкері Сергей Тимофеевтің көмекшісі болды. Сонымен бірге Қазақстан жастар құрамасының да бас бапкері қызметін қатар атқарды. 

2009 жылы тағы да "Атырауға", сосын Қазақстан жастар құрамасына бапкер болды. Сол жылы наурыз айында "Восток"-"Атырау" матчынан соң кенеттен қайтыс болды. Волгорадқа, ата-бабаларының жанына жерленді.

Жетістіктері
------------

Днипро
* КСРО чемпионы: 1988
* КСРО чемпионатының күміс жүлдегері: 1987, 1989
* КСРО кубогы: 1989

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі (*Transfermarkt сайтында*)
**Иффе Абрам Фёдорович** (17 (29). 10. 1880, Полтава губ. Ромны қаласы, — 14. 10. 1960, Ленинград) — совет физигi, КСРО ҒА–ның академигі (1920; 1918 жылдан корр. мүшесі). КСРО ҒА–ның вице-президентi (1926–1929, 1942–1945), Соц. Еңбек Epi (1955). 1942 жылдан КПСС мүшесі. Санкт-Петербург технологиялық институтын (1902) және Мюнхен университетін (1905) бiтiрген. 1903–1906 жылдары Мюнхенде В. К. Рентгеннің ассистентi болған. 1906 жылдан бастап Санкт-Петербург (1924 жылдап Ленинград) политех. институтында жұмыс iстедi. 3 рет Ленин орденімен марапатталған. Мемл. (1942) және Лениндік (1961) сыйлықтардың лауреаты, көптеген шетелдік ҒА-лары мен ғылми қоғамдардың мүшесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1974. Том 5
**Жетісу губерниясы** — 1924-1928 жылдары болған Қырғыз (1925 ж. бастап — Қазақ) Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасының әкімшілік-аумақтық бірлігі. Орталығы – Алматы қаласы.

Губерния 1924 жылы Жетісу облысының солтүстік уездерінен құрылған. 4 уезге бөлінді:

* Алматы уезі. Орталығы — Алматы қаласы.
* Жаркент уезі. Орталығы — Жаркент қаласы.
* Лепсі уезі. Орталығы — Лепсі ауылы (1926 жылдың қаңтарынан 1927 жылдың наурызына дейін Лепсі қала мәртебесіне ие болды)
* Талдықорған уезі. Орталығы — Талдықорған ауылы (1926 жылдың ақпанынан бастап — қала)

1925 жылы 3 маусымда уездік құқығымен Шу ауданы құрылды.

1928 жылы 17 қаңтарда губерния таратылды. Оның аумағы Алматы және Семей округтері арасында бөлінді.

1926 жылғы халық санағы бойынша губернияда 886,7 мың адам тұрған. Соның ішінде қазақтар – 63,5%; орыстар – 16,2%; украиндар – 10,0%; ұйғырлар – 7,0%; татарлар – 1,1% болды.
**Курд Әли Мұхаммед Фарид** (1876, Дамаск қаласы,- 04. 02. 1953, Сонда) — араб ғалымы, ағартушы, қоғам қайраткері. Помещик семьясында туған. Ұлты - курд, арабтың бiрiншi «аш-Шам» газетінің редакторы, Дамаскiде «Әл-Муктабас. атты саяси-әлеуметтік және әдеби газеттi бiрiншi ұйымдастырушы болды. Курд Әли - Дамаскiдегi араб FА- 
сын ұйымдастырушы және оның бiрiншi президентi. Ол -22 ipi ғылми еңбектің және араб әдебиеті мен мәдениетi, тарихы туралы көптеген мақалалардың авторы. Олардьщ iшiнен 
«Сирия тарихы» (1-6 том, 1925-1928), «Дамаскі Гутасы» (1952), «Естеліктер» (1-4 бел. 1948-1951), «Араб әдебиетіндегi ескілік пен жаңалық» (1925), «Араб қалалары» (1949), «Вахаббизи негiздерi» (1956) т. б. еңбектерiн ерекше атауға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
*Басқа мағыналар үшін Ақсуат ауылдық округі деген бетті қараңыз.*
**Ақсуат ауылдық округі** – Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Махамбетов ауылы кіреді. Орталығы – Махамбетов ауылы.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3780 адамды құрады.

Тарихы
------

Ақсуат ауылдық округінің негізі 1928 жылы қаланған. Ауыл алғашқы ауыл шаруашылық артельдерін ұжымдық шаруашылықтарды ұйымдастыруға қатысқан Жанбосынов Ешпанның атымен Ешпан ауылдық кеңесі аталған. 1928-1932 жылдар аралығында құрылған майда серіктестіктер 1934 жылы төртінші ауылдық кеңесі бойынша Жасқайрат, Жаңатұрмыс, Киров, Қызылорақ, Қызылқұм, Қара қожа, Батбаққара ұжымдық шаруашылықтары болып ұйымдасқан. 1938 жылы мамыр айында бұл 7 шаруашылық біріктіріліп, 3 шаруашылыққа (Жасқайрат, Жаңатұрмыс, Киров) айналды. 1950 жылы бұл үшеуі біріктіріліп, іргелі шаруашылық Киров ұжышары болып құрылды. 1972 жылы Киров ұжымшары көкөніс және сүт өндіретін кеңшарға айналды. Кеңестер Одағы ыдырағаннан кейін 1992 жылдан бастап жекешелендіру кеңінен етек ала бастады. Кеңшар Қаратабан, Жаңадария, Бесарық, Қырықбайтақ деп аталатын 4 ұжымдық кәсіпорындарға бөлінді. Олар бидай, күріш, көкөніс, жоңышқа егумен және мал шаруашылығымен айналысты. 1993 жылдың ақпан айында ХХІ шақырылған халық депутаттарының облыстық кеңесінің ХІ сессиясының қаулысымен Сырдария ауданы Киров ауылдық кеңесі Ақсуат ауылдық кеңесі болып аталды. 1994 жылдан бастап Киров кеңшары Кеңестер Одағының батыры Жақыпбек Маханбетов ауылы болып аталды. 1997 жылы маусым айында облыстық мәслихат және облыс әкімдігінің шешімімен Сырдария ауданы таратылып, Ақсуат ауылдық округі Қызылорда қаласына қарады. Қызылорда қаласы әкімінің 2003 жылғы 28 шілдедегі №3052 санды шешімімен Ақсуат ауылдық округінің жер көлемі – 18230 гектар болып бекітілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, Х том
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том Мұрағатталған 14 мамырдың 2019 жылы.
3. ↑  АҚСУАТТА ЖАҒЫМДЫ ЖАҢАЛЫҚ КӨП


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Қызылорда облысы Қызылорда қалалық әкімдігі ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Ақжарма •
 Ақсуат •
 Белкөл •
 Қарауылтөбе •
 Қосшыңырау •
 Қызылжарма •
 Қызылөзек •
 Талсуат •
 Тасбөгет 
 |

 |
**Курбас Лесь** (**Александр Степанович**) (12. 09. 1887, Ескі Скалат селосы, қазіргi Тернополь облысы — 15. 10. 1942) — украин совет режиссерi, актер, театр қайраткері, ұлттық театрдық негiзiн салушылардың бiрi, УССР халық артисi (1925). Вена және Львов университетiнде оқыды. 1915 жылы «Тернополь театр кештері», 1916 жылы «Жас театр», 1922 жылы «Березиль» (1934 жылдан Украинның Т. Г. Шевченко атынд. театры) труппасын ұйымдастырды. Таңдаулы рольдерi: Астров (Чеховтың «Ваня ағайында»), Хлестаков (Гогольдiң «Ревизорында»), Гнат (Карпенко-Карыйдың «Дарынсыз қызында») т.б. «Вендетта», «Макдональд: жвне «Арсеналшылар» фильмін жасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Купуния Тамара Андреевна** (08. 09. 1902ж. Хабск ауданы) — колхоз өндірісінің жаңашылы. Еңбек Ері атағын екі рет алған (1948,1951). 1943 жылдан КОКП мүшесі болған. 1930-36ж. қатардағы колхозшы, 1937–1941 ж. звено жетекшісі. 1941 жылдан бригалир. Қазақстанның бригадасы әр гектардан 1948ж.-8924, 1949ж.-9000, 1950ж-9300, 1951ж -10200 кг шай жапырағын жинады. Бригада мемлекетке1965ж-138,4т, 1967ж-150т,1968ж-152т,1969-158т,1970-167т шай тапсырды. Ол 2-7- сайланған Груз. КСР жоғарғы советінің депутаты. Үш Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту, Қазан революциясы орденімен, Бүкіл одақтық халық жетістіктеі көрмесінің үлкен алтын, 5 кіші аотын, күміст.б. медальдарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
Куницкий Станислав

**Куницкий (Kunicki) Станислав** — поляк революционерi. Петербургте «Поляк—литва әлеуметтік-рев. партпясын» ұйымдастыруға қатынасты (1881). 1882 жылы Куницкий «Пролетариат» 1-партиясына мүше болып, оның басшысы Л. Варыньский тұтқынға алынғаннан кейін OK-тi басқарды. Куницкий партияның теориялық органы «Таптар күресінің» («Walka klas») негiзiн салушылардың; бiрi. Куницкийдiң ұсынысы бойынша поляк және орыс революционерлерiнiң бірлескен күресі туралы «Пролетариат» пен «Халық еркі» партиялары келісімге келді. Куницкий 1884 жылы июльде тұтқынға алынып, әскери соттың үкімімен дарға асылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
Жоғарыдан төменге: Нептун, Уран, Сатурн және Юпитер (масштабтары сай емес)
**Алып планеталардың** (Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун) өлшемдері мен массалары үлкен, ал орташа тығыздығы аз (ең азы - Сатурнда 0.7 г/cm3). Барлық алып планеталардың құрылымдары ұқсас: планетаның ішінде өте күшті гравитацияның нәтижесінде пайда болған онша үлкен емес қатты аумақ болады. Одан кейін сұйық газ тәріздес қабат келеді, ол бірте-бірте атмосфераға ауысады. Алып планеталардың атмосфералары олардың өздерімен бірге пайда болған. Алып планеталарда қатты беткі қабат жоқ.

Алып планеталар Күннен өте алыс қашықтықта жатыр. Жыл маусымдарының өзгеруіне қарамай олардағы температура әр уақытта төмен. Күннен алған энергиядан көп энергияны шығаратына байланысты ғалымдар алып планеталардың қойнауындағы заттардың температуралары жоғары болу керек деген ұйғарым жасап отыр.

Барлық алып планеталар серіктермен қоршалған. Мысалы, қазіргі таңда Юпитердің 95 серігі бар екені белгілі.

Алып планеталар сақиналарымен ерекшеленеді. Олар тек Сатурнда ғана емес, сонымен қатар Юпитерде 1979 жылы, Уранда 1977 жылы және Нептунда 1989 жылы табылды. Барлық алып планеталар өзіне тән әр түрлі сақина жүйелерімен толық қоршалған. 1989 жылы Нептунның үш сақинасы табылды. Оларды «Еркіндік, Теңдік, Бауырластық» деп атады. Юпитердің сақинасы өте орнықты. Нептун сақинасының Юпитер сақинасы мен Уран сақинасынан ерекше өзгешілігі бар. Олар жабық емес сегменттерден тұрады.

Алып планеталар өз осінен өте тез айналады (10-17 жер сағаты ішінде бір айналым жасайды) да, нэтижесінде қатты сығылады. Экваторлық және полярлық радиустарының айырымы өте үлкен, мысалы, Юпитерде ол 4400 км-ге тең. Оның үстіне алып планетарлық экваторлық аймақтары полярлық аймақтарына қарағанда тезірек айналады.

Барлық алып планеталардың маңында электромагниттік өрістер бар. Өйткені әр планетаның ішінде өткізгіш болып табылатын сұйық және қатты сутегі мен гелийде жүзіп жүрген өте тығыз зат бар.

Тағы қараңыз
------------

* Жертәріздес планеталар
* Ергежейлі планеталар

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Күн жүйесі |
| --- |
|  |
| 

 |
|  |
| Күн және планеталар | 
**Күн (жұлдыз)** • Болпан • Шолпан • Жер • Қызылжұлдыз • Есекқырған • Қоңырқай • Уран • Нептун |
|  |
| Шағын аспан денелері | 
Ергежейлі планеталар (*Церера* • *Плутон* • *Хаумеа* • *Макемаке* • *Эрида* • *Седна*) Астероидтар (Жерге жақын нысандар • Негізгі белдеу • Трояндар • Кентаврлар) • Метеороидтар Транснептундық нысан (Койпер белдеуі / Жайылған дискі) • Құйрықты жұлдыз (Оорт бұлты) |
|  |
| Аспан денелерінің серіктері | 
Жер (1): Ай • Марс (2): Деймос пен Фобос • Юпитер серіктері (95) • Сатурн серіктері (146) • Уран серіктері (27) • Нептун серіктері (14) • Плутон серіктері (5) • Хаумеа серіктері (2) • Эрида (1): Дисномия |
|  |
| Тізімдер | 
Күн жүйесінің радиусы мен массасы бойынша нысандар • Астероидтар тізімі |

 |
Крымов Юрий Соломонович
**Крымов (лақап аты; шын фам.— Б е к л е м и ш е в) Юрий Соломонович** (19. 01. 1908, Санкт-Петербург, — 20. 09. 1941, Богодуховка с. қазіргі Черкасск обл. УССР) - орыс совет жазушысы. 1941 жылдан КОКП мүшесi. Анасы В. Е. Беклемишева (1881-1944) жазушы болған, Крымов Москва мемл, университетінің физ.-матем. факультетін бiтiрдi (1930). Алғашқы шығармасы сов. ғалымдары мен ұшқьшггары жайлы жазылған «Ерлік» (1961 ж. жарияланған) повесі болды. 30 жылдардағы прозаның таңдаулысының бiрi болған оның «Танкер» «Дербент» (1938) повесі 20 рет қайта басылып, көптеген шетел тiлдерiне аударылды. Отан соғысында қаза тапты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
Кассиль Лев Абрамович
**Кассиль Лев Абрамович** (1905-1970). Кез келген кітапхана сөресiнде қалыңды-жұқалы, үлкендi-кiшiлi кітаптар тiзiлiп тұрады. Олардың арасында: «Сенің қорғаушың», «Батырдың iнici - Черемыш», «Кондуит пен Швамбрания», «Ұлы қарсылық», «Республика қақпашысы» атты кітаптар да бар. Міне, осы кітаптардың бәрі, балалар, сендерге арналған және олардың бәрін бір-ақ адам, яғни Лев Кассиль жазған. Балалардың жағдайының жақсы болуы әрі олардың өздерiнiң, де жақсы адам болып шығуы үшiн күресті. Лев Кассильдің «Дайын болыңыз, Мәртебелі тақсыр» деп аталатын повесінде алыстағы Джунгахораның коммунист ақыны Тонгаор өз ұлына мынадай өсиет айтады: «Халық билiri - заң мен әділдік екені, халыққа билiк жүргiзу - заңсыздық пен жауыздық екені естіңде болғай». Лев Кассиль туған Энгельс қаласында оның атына қойылған көше бар. Москваның ол тұpғaн жерiндегi бiр балалар кітапханасы Лев Кассильдің есімімен аталады. Ал оның кітаптарын елiмiздiң барлық балалары бiледі және жанындай жақсы көріп, қызыға оқиды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ол кім. Бұл не. – Төменгі класс оқушыларына арналған 3 томдық энциклопедия
**Красиков Петр Ананьевич** (партиялық бүркеншік аты – Игнат, Павлович) (17.10.1870, Красноярск, - 20.08.1939, Железнозодск) – совет мемлекет және партия қайраткері. 1892 жылдан Компартия мүiесі. 1891 жылы Санкт-Петербург университетінің физика-математика факультетінде, кейін заң факультетінде оқыды. 1892 жыды Санкт-Петербургте революция қазметке араласты. Сол жылы Швейцарияға кетіп, онда «Еңбекті азат ету» тобымен байланыс жасады. 1893 жылы Петропавл қамалына қамалып, кейін Красноярскіге жер аударылды. 1897 жылы айдауда жүріп В. И. Ленинмен танысты. 1900 жылы айдаудан босанып, Псковке келді, мұнда искрашыл топта істеді, лениндік «Искраның» агенті болды. 1924 жылдан КСРО Жоғарғы Сотының прокуроры. 1933-1938 жылы КСРО Жоғарғы Соты председателінен орынбасары. КСРО Конституциясын жасау жөніндегі комиссия (1936) мүшесі.
Амслер-Корад планиметрі
**Планиметр** (лат. *planum* — тегіс жер, жазықтық және гр. *metre* — өлшеймін) — дұрыс емес пішінді жазық фигуралардың ауданын өлшейтін математикалық өлшеу аспабы. Планиметрия екі иінтіректен тұрады. Біреуінің ұшында пішіннің қарамын айналдыра жүргізуге арналған сұққышы бар, ал екінші иінтірек бағыттауыш бойымен жүреді. Планиметрияның сызықтық түрі болады. Оның бағыттаушы — түзу сызық, планиметрияның полярлы түрінде бағыттауыш шеңбер және радиалды түрінде бағыттауыш міндетін нүкте атқарады. Планиметрдің сызықтық және полярлы түрі жазық пішіндердің ауданын анықтау үшін, сонымен қатар ∮ydx интегралын есептеу үшін қолданылады. Радиалды планиметр ∮rdψ интегралын (функция) полярлы координаттарда берілген жағдайда шешу үшін қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Машинажасау. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6
**Алехандро Гонсалес Иньярриту** (ис. *Alejandro González Iñárritu*; 15 тамыз, 1963, Мехико, Мексика) — мексикалық кинорежиссёр, сценарийші, продюсер. «Оскар» марапатының бес дүркін иегері. Оскарға ұсынылған алғашқы мексикалық режиссер. Иньярриту сонымен қатар «үздік фильм номинациясында» «Оскар» алған алғашқы мексикалық режиссер («Бёрдмэн», 2015) және тарихтағы үздік режиссер номиеациясында қатарынан екі рет «Оскар» жеңіп алған (Джон Форд пен Джозеф Л. Манкевичтен кейін) үшінші режиссер). Иньярриту адамның жағдайы туралы заманауи психологиялық драма фильмдер түсірумен танымал. Ол сонымен қатар Альфонсо Куарон және Гильермо дель Торо мексикалық режиссерлердің жақын досы. Олардын үштігі «Үш амиго» атымен белгілі.

Фильмография
------------

* 2000 — «Amores perros»
* 2003 — «21 грамм» / *21 Gramos*
* 2006 — «Вавилон» / *Babel*
* 2010 — «Бьютифул» / *Biutiful*
* 2014 — «Бёрдмэн» / *Birdman*
* 2015 — «Тірі қалған» / *The Revenant*
* 2022 — «Бардо»

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Alejandro Innaritu Wins Best Director Oscar For The Revenant (28 ақпан 2016). Тексерілді, 28 ақпан 2016.
2. ↑  *Thompson, Anne* Three amigos change face of Mexican film (24 қыркүйек 2006).
**Белбеу** — киім сыртынан буынуға арналған бұйым (ұзындығы 1,5—2 м). Белбеу атауы "бел" және "бау" сөздерінің қосылуынан пайда болған. Ол әр түрлі матадан немесе жұмсақ иленген жұқа жарғақтан, қайыстан, былғарыдан жасалады. Осыған орай *жібек белбеу*, *қыжым белбеу*, *жарғақ белбеу*, *күдері белбеу*, т.б. атала береді. Былғарының сыртын алтын, күміспен әшекейлеп жасаған белбеуді кісе деп те атайды;

Түрлері
-------

**Дембет белбеу** – күмістелген, күміс жапқан белдік.

**Күдері белбеу** – жұмсақ иленген бұлан не бұғы терісінен жасалған белдік.

**Кісе белбеу** – адамның әлеуметтік дәрежесін танытатын сәндік белбеу. 2. қару-жарақ ілінетін белдіктің ең көне түрі.

**Кемер белбеу** – бетіне алтын не күмістен өрнекті жапсырма бекітілген, ішік, тон, шапан сыртынан буынатын жалпақ сәнді былғары белбеу.

**Көнте** – қон теріден жасалған қалың, жалпақ белдік.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
2. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Ақшымырау ауылдық әкімдігі** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы әкімшілік бірлік. 2016 жылға дейін *Ақшымырау ауылдық округі* деп аталған.

Тарихы
------

Ауылдық округ 2000 жылы облыс әкімдігі мен облыстық мәслихаттың шешімімен Қызан селосы құрамынан бөлініп, Ақшымырау селосы әкімі аппараты болып құрылды.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы — Ақшымырау ауылы.

Халқы
-----

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1117 адамды (571 ер адам және 546 әйел адам) құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау ауданының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы
2. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Ақтөбе •
 Ақшымырау •
 Жармыш •
 Жыңғылды •
 Қызан •
 Оңды •
 Отпан •
 Сайөтес •
 Тұщықұдық •
 Шайыр •
 Шебір •
 Шетпе
 |

 |
**316-шы атқыштар Қызыл тулы дивизиясы** - ұлы отан соғысында КСРО әскери құрама. Жол торап Дубосековоны қорғаныс насихаттау кең шағылған алған өз атағын ркканың таңбалы дивизияларыдан ұлы отан соғысқа бiрi салдарынан.

Тарихы
------

Дивизия Алматыда шiлденiң ортасында 1941 жыл қалыптасты.

1941 жылды 25 тамыз 1941ден 5 қазана дейiн қолданыстағы армияның құрамында және 1941 жылды 1941 жылды 14 қазаннан 18 қарашана дейiн.

1941 жыл дивизиясы 18 тамыз эшелондарында батырған және 52-шi резервтегi армияның жоспарланған қалыптастыруына басқаруындасы бағытталған Новгородына. 1941 жыл дивизия 27 тамыз Боровичтағы толық түсiрдi және маршта авианалётқа, алғашқы ысырап апара түстi. 1941 жыл дивизия 8 қыркүйекке, Вольму Усть- өзен жылдамдатып, армияның екiншi эшелонында позиция алған Крестцыға келдi, және дивизия ай дерлiк қорғаныстың жолағын жабдықтайды.

1941 жыл дивизия 5 қазан эшелондарда батырған және (1941 жылды 11 қазан) 5-шi армияның құрамына алдымен кiретiн Мәскеуге асыра лақтырған, ал 16-шы армияның құрамына содан соң. 7 қазаннан 12 қазанға дейiн 1941 жыл Волоколамскте жүк түсiредi. Бағыттың Волоколамскте совхоз Болычевоға елдi мекен Львов дейiн 41 шақырымға созылымдықтың қорғанысын жолақ алды. Жауынгерлiк тәжiрибемен, дивизия ие болмай қуатты артиллерияны орналастырды.

1941 жыл дивизия 17 қараша Қызыл ту орденімен марапаттаған, ал 18 қараша 1941 жыл 8-шi гвардиялық атқыштар дивизиясы болып өзгертілген.

Құрамы
------

* 1073-шы атқыштар полкы
* 1075-шы атқыштар полкы
* 1077-шы атқыштар полкы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
* 
* 
* 
*
**Қарағанды кеншілерінің ереуілі**, (1989 ж. 20-22 шілде), Кузбасс пен Донбасс кеншілерінің ереуілін қолдай отырып, *«Тентек», «Долинка»*, КСРО-ның 50 жылдығы, *«Абай»* шахталарының жұмысшылары 20 шілдеде жұмысты тоқтатып, еңбекті ұйымдастыру мен ақы төлеуді жегілдіру, тұрмыс пен демалыс жағдайын жақсарту жөнінде бірқатар талап қойды. Ертеңіне ереуіл Қарағанды көмір бассейнінің барлық шахталарына тарады. Қарағанды, Абай, Саран және Шахтинск қалаларының көшелерінде көгі адам катысқан митингілер болыгі өтті. Ереуілдің негізгі себептері КСРО Көмір өнеркәсібі министрлігі, *«Қарағандыкөмір»* өндірістік бірлестігі тарапынан қалалар мен жұмысшы поселкелері еңбекшілерінің әлеуметтік мұқтаждарын елемеуі, Қарағанды бассейнін дамыту жөніндегі партия мен үкімет шешімдерінің үнемі орындалмауы, шаруашылық реформасының баяу жүзеге асырылуы болып табылады. Ереуіл кезінде қалалық, облыстық ереуіл комитеттері (кейін жұмысшы комитеттері) құрылып, олар кеншілердің негізгі талаптарын үсынды. Оларды талқылауға Қазақстан КП ОК-нің 1-хатшысы Н.Ә. Назарбаев, КСРО Мин. Кеңесі төрағасының орынбасары В. X. Догужиев, одақғық министрліктің өкілдері, республиканың, облыстың басшылары катысты. 47 пункттен тұратын талаптар Облыстық ереуіл комитегі мен Қазақстан КП ОК-нің, КСРО Министрлер Кеңесінің, КСРО Көмір өнеркәсібі министрлігінің және ВЦСПС-тің комиссиясы арасындағы келісілген шаралардың хаттамасында көрініс тапты. Кейбір талаптар орындалды, ал өзгелерінің орындалысы ауық-ауық қаралып, нөтижесі облыстык баспасөзде жарияланып тұрды. КСРО Министрлер Кеңесінің 03.08.1989 ж. №608 каулысымен, т. б. шешімдермен 1989 ж. қазан айына дейін талаптардың жұмыс ерекшелігіне байланысты қосымша ақы төлеу, 30% белдеуік қоэффициент белгілеу, басқару аппаратын қысқарту, жоспардан тыс пайданың 70%-ын кәсіпорын қарамағына калдыру, мед. қызметті жақсаргу т. б. жөніндегі шахтерлердің барлығы 25 талабы орындалды. Көптеген талаптар КСРО-ның *«Зейнетақымен қамтамасыз ету»* және *«Демалыс туралы»* зандарының жобасына енгізілді, ал Қазақстанда ядролық қаруды сынауды тоқтату жөніндегі талап одақтық органдарға тапсырылды. Ереуілшілер сенім керсетоегендіктен, «Қарағандыкөмір» өндірістік бірлестігінің бас директоры Н. А. Дрижд қызметінен босатылып, баламалы бес кандидатурадан КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Г. Саламатин бас директор болып сайланды. Облыстық жұмысшы комитегінің құрамында белсенді қызмет аткарып, кеншілер талаптарының орындалуына барынша күш салған М. М. Нұртазин Қазақ КСР халық депутаты болып сайланып, алғашқы сессияда Эқология және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану мәселелері жөніндегі комитет төрағасы, ал П. П. Шлегель және М. М. Рамазанов көмір өнеркөсібі қызметкерлері кәсіподағы аймақғық комитетінің тиісінше төрағасы және хатшысы болып сайланды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Чукот түбегі** (Чукотка) – Еуразия материгінің шеткі солтүстік-шығысында орналасқан түбек. Солтүстік жағынан Солтүстік Мұзды мұхиттың Чукот теңізімен және оңтүстік жағынан Тынық мұхитының Беринг теңізімен шайылып жатыр. Аляскадан шығыстағы жіңішке Беринг бұғазымен бөлініп жатыр. Түбектің шығыс жағалауында Аракамчечен аралы орналасқан.

Бұл батыстық жарты шардағы Азияның жалғыз континентальдық бөлігі.

Географиялық орны
-----------------

Түбектің территориясы Ресей Федерациясының субъектісі Чукот автономиялық аймағына кіреді: түбекте Провидендік және Чукот ауданы орналасқан.

Тарихы
------

Түбектің атын 1728 жылы В.Беринг Чукоткада тұратын чукчалардың құрметіне қойған.

Жер бедері
----------

Чукот түбегінің көп бөлігін биіктігі 1000 м-ге дейін жететін таулы өлкелер алып жатыр.Таулы алқаптар Чевтакан, Эргувеем, Нунямоваам өзендерінің аңғарларымен бөлінген. Провидения бухтасының жанындағы ең биік жерлер Сенявиндік биіктіктер деп аталады (Исходная тауы, 1194 м - Чукот түбегінің ең биік жері). Бұл түбекте жазық жерлер сирек кездеседі және де олар үлкен мүйістердің жанында орналасады.

Климаты
-------

Климаты қатаң, жағаулауларында – теңізді, ішкі аудандарында – шұғыл континенттік. Қыс 10 айға дейін жалғасады. Жер-жерде мәңгі тоң таралған. Жібіген тоңдар тек ірі өзендердің төменгі ағыстарында және термокарсттық өзендердің астында кездеседі. Қатқан, мұздай түрлерінің температурасы таулы жоталарда −10°С, ал өзен аңғарларында −6°С жетеді. Негізінен температура Провидения бухтасында көтеріледі.

Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
------------------------------

Чукот түбегінің территориясы тундра зонасына толығымен еніп жатыр. Ормандар мүлдем кездеспейді. Көбінесе арктикалық талдар, көкжидек пен мүкжидек, төрт қырлы кассиопия кездеседі және олардың биіктіктері 5-тен 20 см-ге жетеді, ал қайың, альпілік толокнянка, лапландық диапенсия сирек кездеседі. Өзен аңғарларында алқаптық бұталар, талдардың өзге түрлері, ольховника өседі. Мүк пен қына жиі таралған. Түбекті ақ түлкілер мен қасқырлар, ақ қояндар, ұзын құйрықты саршұнақтар, солтүстік бұғылар көптеп мекен етеді. Таулы аймақтарда ақ қошқарды кездестіруге болады. Жартасты жағалауларда көптеген құс базарлары бар. Ол жерлерде мұнтазқұс, кайра, ипатка, топоро және шағалалар ұя салады. Тундрада шығыс-сібірлік гуменниктер, ақ маңдай қаз, канадалық тырна, қалтқықұс, балшықшы, қаратұмсық кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
«*Қосалқы бөлшектер*» АҚ – өндірістік кәсіпорын. Жамбыл қаласының шығыс жағында 25 га алаңды алып жатыр. Өндірістік корпустарының ауданы 4,8 га. Кәсіпорын 1940 ж. құрылған. 1995 жылға дейін «Запчасть» зaуыты аталып келді. Кәсіпорын тракторларға, комбайндарға, т.б. ауыл шаруашылық машиналарға қосалқы бөлшектер жасауға маманданған, сондай-ақ, халық тұтыну тауарларын шығарады. Акционерлік қоғам құрамына болат құю, механикалық-штамптау, тасымалдау, пісіру-құрастыру және құрал-саймандық цехтар кіреді. Бұлармен қатар, ағаш өңдеу және тігін цехтары бар. Негізгі өндірісі – болат құю цехының жылдық өндірістік қуаты 12 мың т. Бұл цех ДСП-3М үлгілі 4 электр пештерімен, құю конвейерімен және 2 термопешпен жабдықталған. Механикалық-штамптау цехында сығу күші 1000 т престер, әр түрлі қосалқы бөлшектер дайындайтын фрезерлік, токарлік, т.б. станоктар орнатылған. Акционионерлік қоғамның президенті – *Ж.Молдашев*.
**Сарбас Ақтаев** - 1934 жылы 30 қыркүйекте Көкшетау облысының Көкшетау ауданындағы Жылымды ауылында дүниеге келген.. Орта мектепті бітіргеннен кейін аудандық "Колхоз жолы" газетінде жауапты хатшы болып қызмет атқарған.1957 жылы Қарағанды педагогика институтын бітіріп, сегіз жылдық мектепте бір жылдай ұстаздық еткен. 1958 жылы Көкшетау облыстық газетінің редакциясына қызметке ауысқан ол одан бері баспасөз саласында үзбей еңбек етіп келеді. Республикалық саяси сықақ журналы "Ара-Шмель" редакциясында фельетоншы, Алматы облыстық "Жетісу" газетінде бірқатар жыл редактордың орынбасары, бірінші орынбасары, он жеті жыл бойы "Егемен Қазақстан" газеті редакторының орынбасары, "Халық кеңесі" газетінің Бас редакторы, "Ақиқат" журналының Бас редакторы болып қызмет еткен. Қазір "Ақиқат" журналының бөлім редакторы.
Әдебиеттегі алғашқы қадамын өлеңмен бастаған ол әдебиеттің әр саласына атсалысып келеді. Ш. Уәлиханов атындағы университеттің Құрметті профессоры.

Аудармалары
-----------

Оның аударуында Сетон Томпсон мен М. А. Шолоховтың әңгімелері, В.А. Обручевтың "Жұмбақ жер", Н.И. Ановтың "Ән қанаты" , А.Джапар-Заденің "Отаныңа орал", А. Камьюдің "Оба" және "Бөгде", М. А. Булгаковтың "Ақ гвардия" және "Майталман шебер мен Маргарита" романдары мен Р. Фраерманның "Түз тағысы Динго" повесі, Мамин-Сибиряктің әңгімелер мен повестер жинағы, т.б. жинақталып, жеке-жеке кітап болып шыққан.

Жетістіктері
------------

Екі мәрте "Құрмет белгісі" орденімен және медальдармен екі мәрте Қазақ КСР Құрмет Грамотасымен марапатталған. Бірнеше мәрте Қазақстан Журналситер одағы сыйлығына ие болған. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, "Парасат" орденінің және "Баспасөз үздігі" атағының иегері.

Шығармалары
-----------

Тұңғыш кітап. Өлеңдер. А. "Жазушы", 1965; Дала туралы толғау. Очерктер. А. "Қайнар", 1971; Қапшағай хикаясы. Повесть А. "Жазушы", 1973; Бұлар бірінші болып еді. Очерктер. А. "Қазақстан" , 1975 жыл; Абылай хан. Тарихи очерк. А. "Алаш", 1992; Ханзаданың қасіреті. Хикаялар. А. "Жібек жолы", 1999; Оқ жетпес. Өлеңдер. А. "Жібек жолы", 2001; Қазақ ханымдары. Тарихи эсселер.А. "Ана тілі", 2001; Алтын қалам. Эсселер. А. "Жібек жолы", 2004; Шарапатты шаңырақ. Деректі очерк. 2004; Ақ боз ат. Хикаяттар. А. "Балауса", 2009

Дереккөздер

1. ↑  "Қазақстан жазушылары" анықтамалық, Ан Арыс баспасы, Алматы, 2009,ISBN 978-601-7130-43-5
**Бектұрсын Аманқұлұлы Қалиев** (1969 жылы, Шорнақ ауылы Түркістан ауданы, Түркістан облысы) - ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, лингвист.

Қызметтік жолы
--------------

Филология ғылымдарының кандидаты, академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті қазақ тіл білімі кафедрасының доценті.
1990-1995 жылдары академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінде білім алып, филология факультетін үздік дипломмен бітірген.
2007 жылы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде «Абай өлеңдеріндегі ұйқастың фономорфологиялық құрылымы» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. 
1995-2001 жж. Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, 2001-2008 жылдар аралығында аға оқытушы қызметін атқарды.
2008 жылдан ҚарМУ-дың қазақ тіл білімі кафедрасының доценті болып жұмыс істейді.

Зерттеулер
----------

Қазіргі уақытта доцент Бектұрсын Аманқұлұлы қазақ тіліндегі фонетика және морфонология мәселелерімен айналысып келеді. «Ұйқастың лингвистикалық сипаты» (2014) монографиясының, «Қазақ тілінің фонетикасы» (2012) атты оқу құралының, «Лингвистикалық іс-тәжірибе бойынша әдістемелік нұсқаулар» (2011), «Педагогикалық іс-тәжірибе бойынша әдістемелік нұсқаулар» (2011), «Диалектологиялық іс-тәжірибе бойынша әдістемелік нұсқаулар» (2012) деген оқу-әдістемелік еңбектердің, 1 электронды оқу құралының және 90-нан астам ғылыми мақаланың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  (қолжетпейтін сілтеме)
*Басқа мағыналар үшін Басқұдық деген бетті қараңыз.*
**Басқұдық** — Маңғыстау облысы Мұнайлы ауданындағы ауыл, Басқұдық ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы — Маңғыстау ауылынан батысқа қарай 6 км-дей жерде.

Халқы
-----

| 2009 | 2021 |
| --- | --- |
| 14215 | ▲31534 |

2016 жылы тұрғын саны 28500 адамға жеткен. Миграциялық толқынмен жылдан жылға халықтың өсімі байқалады. Табиғи өсіммен жылына 1000-ға жуық сәби дүниеге келеді. Ауылда 2016 жылы 7 бала өлімі тіркелген.

| Халық саны | Қазақтар (%) | Орыстар (%) | Өзбектер (%) | басқа этностар (%) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 28500 | 28464 (99,86) | 21 (0,08) | 10 (0,04) | 5 (0,02) |

Тарихы
------

2007 жылы Маңғыстау ауылының құрамынан "Металлург", "Гранит" саяжай алаптары, "Маржан-21 ғасыр" өндірістік кооперативі бөлініп шығарылып, солардың негізінде Басқұдық ауылы құрылды.

Инфрақұрылымы
-------------

Ауылда 1 мектеп бар. Ауылда БМСККО филиалы жұмыс істейді.

Ауыл шаруашылығы
----------------

Ауылда фермер қожалығы, немесе мал шаруашылығы жоқ. Ауыл тұрғындары малдарын жеке қожалықта ұстайды. Жеке қожалықтағы мал шаруашылығының есебі ауылдық округ әкімі аппаратында шаруашылық кітаптарына тіркеліп, әр тоқсан сайын жеке малдардың есебі алынып отырады.

| Жылы | Мал саны | Түйе | Сиыр | Жылқы | Қой/ешкі |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2015 | 301 | 181 | 12 | 18 | 90 |
| 2016 | ▲ 385 | ▲ 201 | ▲ 21 | ▼ 15 | ▲ 148 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
2. ↑  Мұнайлы ауданының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Маңғыстау облысы Мұнайлы ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Атамекен •
 Басқұдық •
 Батыр •
 Баянды •
 Бірлік •
 Дәулет •
 Маңғыстау •
 Қызылтөбе 
 |

 |
**Реми Матис** (1982 жылы 20 қарашада дүниеге келген) — француз тарихшысы және кураторы. Ол 2011-2014 жылдар аралығында Wikimedia France президенті болды.

Ерте өмірі
----------

Палеонтолог Кристиан Матистің ұлы Реми Матис 2007 жылы École Nationale des Chartes университетін бітірді. Келесі жылы Ақпараттану және кітапханалар ұлттық мектебінде ғылыми дәрежесін алды.

2010 жылы невролог Мари-Алис Матиске үйленді.

Жұмысы
------

Матис 2010 жыл
Матис 2008-2010 жылдар аралығында Париж Декарт университетінің гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасын басқарды. 2010 жылдан бастап Франция Ұлттық кітапханасының Баспа және фотосуреттер бөлімінде 17 ғасыр жинақтарының кураторы болды. Ол Nouvelles de l'estampe баспа өнері бойынша француз академиялық журналының редакторы. Француз оюы бойынша ұлттық комитеттің мүшесі.

Матистің зерттеулері 17 ғасырға, атап айтқанда баспалар мен кітаптар тарихына, янсенизмге және дипломатиялық тарихқа бағытталған. Люсьен Бели мен Оливье Понсеттің жетекшілігімен жазылған оның диссертациясы Саймон Арнаульд де Помпоннаға бағытталған. 2012 жылы ол Помпон мен Роберт Арнолд д'Андилли туралы кітап жазды. Ол «XVII ғасыр француз әдебиеті туралы мақалаларға» үлес қосты. және 17 ғасырдағы француз басылымдары бойынша көрмені басқарды.

Ол «Өнер және әдебиет» орденімен және «Академиялық Пальма» орденімен рыцарь атағына ие болды.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Rémi Mathis (2017)..
2. ↑  School Library charters, 2007, No. 2, p. 701
3. ↑  The Solitaire Minister: around the Arnauld correspondence Andilly Pomponne-Arnauld (1642–1673), foreword by Olivier Poncet, Paris: Nolin (coll. "Universe Port Royal", 21), 2012,
4. ↑  The "Worlds Apart": critical and symbolic representations of sidelining the xviith century, dir. R. Mathis, G. Louis, F. Chicken, Papers on French Seventeenth Century Literature, 38, 73, 2010.
**Құрылыстық ерітінділер** — байластырғыш материалдар мен ұсақ толтырғыштардың, судың, кейде қажетіне қарай органикалық немесе органик. емес қоспалардың тиісті үлес мөлшері сақтала отырын дайындалатын ерітіңді.

Құрылыстық ерітінділер әр түрлі: салмағына қарай ауыр (құрғақ күйіндегі көлемдік салм. 1500 кг/м3 не одан жоғары) және жеңіл (келөмдік салм. 1500 кг/м3-ден аз); 2) байластырғыштың түріне қарай цементті, әктасты, гипсті, аралас, балшықты; 3) қысым күшіне, шыдамдылығына қарай (кг/см2) — 4, 10, 25, 50, 75, 100, 150, 200, 300 маркалы; 4) қолданылатын орындарына қарай қалауға және ірі құрылыстық элементтерден (панель, блок) қабырға көтеруге пайдаланылатын, сылақтық, арнаулы (құрастырмалы темірбетон конетрукңияларының жапсарын бітеуге, еден төсеуге жұмсалатын, гидроизоляциялық, тампондық, акустикалық, рентген сәулелерінен қорғайтын т. б.) топтарға бөлінеді. Қолданылатын орнына қарай ерітіндінің құрам мөлшерін дәл анықтау және оны дайындау ерекшелігін сақтау марка сапасын қамтамасыз етеді. Толтырғыштар ретінде табиғи құм (өзен, тау құмы), қолдан үсақталған майда тастар, табиғи кеуек жыныстар (үлу тас, пемза т. б.), жасанды кеуек материалдар (керамзит т. б.) пайдаланылады. Құрылыстық ерітінділер заводтарда дайындалып құрылыс алаңдарына арнайы машиналармен (бұлар Құрылыстық ерітінділер араластырғышпен жабдықталған) жеткізіледі. Кейде Құрылыстық ерітінділер құрғақтай араластырылған күйінде құрылыс алаңдарына жеткізіліп, сол жерде сумен араластырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Құрылыс материалдары |
| --- |
|  |
| Құрылымдық материалдар | 
Ағаш • Тас (Шойтас) • Кірпіш • Саман • Құрылыстық ерітінділер • Кеуек материалдар • Арболит • Бетон (Газды бетон • Кеуек бетон • Пемзобетон • Полимербетон • Фибробетон • Темірбетон) • Көтеруші арматура • Болат конструкциялар • Композициялық материалдар |
|  |
| Тұтқырғыш материалдар | 
Цемент • Гипс • Езілген әк • Желім • Битум |
|  |
| Жабындық материалдар | 
Қарақағаз • Жабынқыш • Шифер • Асбестцемент • Толқынды бетті қаңылтыр |
|  |
| Еден төсеніштері | 
Кафель • Ковролин • Ламинат • Линолеум • Паркет |
|  |
| Басқа материалдар | 
Киіз • Тақтайлар • Білеушелер • Минерал мақталы киіз • Акустикалық материалдар • Құм |

 |