recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Үйрек**, үй үйректері (*Anas platyrhynchos var. domestіca*) — қазтәрізділер отряды, үйрек тұқымдасына жататын құстар.

Шамамен біздің заманымыздан 1000 жыл бұрын Еуразия, Солтүстік Африка, Солтүстік Америкада жабайы барылдауық үйректі қолға үйрету арқылы шығарылған. Үйректердің ең көп тараған түрлері: бейжің (пекин) үйрегі, мәскеудің ақ үйрегі, мускусты үйрек, үндінің жүйрік үйрегі, т.б. Пекин үйрегінің басы үлкен, жалпақ, маңдайы шығыңқы, тұмсығы қызғылт-сары, сәл имектеу, арқасы кең, шоқтығына қарай биіктеу, тұлғасы кең әрі ұзын, сирағы қысқа әрі жуан, қауырсыны ақ, денесінің түсі сарғылт болып келеді. Мекиенінің салмағы 3,0 кг, аталығы 3,5 кг, 9 апталық балапанының салмағы 2,5 кг тартады. Жасы 6 — 8 айға жеткенде жұмыртқалай бастап, 7 — 8 айдың ішінде 80 —120 жұмыртқа табады. Балапан шығымы 75%. Мәскеудің ақ үйрегі сырт тұлғасы жағынан пекин үйрегіне ұқсайды. Ол тез жетіледі, өте бейімделгіш, жұмыртқасы 90 г, жылына 100-ге дейін (екі жыл бойы) жұмыртқа табады. Балапан шығымы жоғары. Мускусты үйректердің кеудесі кең денесі ұзын, жақсы ұшады; қауырсыны қара, қара ала түсті болып келеді. Мекиендерінің салмағы 2,5 — 3 кг, аталығы 4,5 — 5 кг, жақсы семірген кезде 6 — 7 кг, бауырының өзі 350 — 550 граммға жетеді. 6 — 9 айлығында жұмыртқалай бастап, жылына 60 — 120-ға дейін жұмыртқа табады. Таза еті көп, майы аз, оның құс бауырын өндіруде маңызы зор. Үндінің жүйрік үйрегі жұмыртқалағыш тұқым. Оның денесі, мойны, сирағы, құлағы ұзын жаратылған. Жылына 200-ден астам жұмыртқа табады. Дәмі тауық жұмыртқасына ұқсайды. Үйрек дәмді етімен және үлпілдеген мамығымен бағалы.Бізде оның көптеген тұқымдары өсіріледі. Әсіресе ақ үйректің екі түрі мәскеу және бейжің үйрегі, сұр украина үйрегі, ақ жемсаулы және харьков қара үйрегі көп тараған.

Үйрек - суда жүзетін құс. Жылдың жылы мезгілдерінде тоған мен көлдердің суы таяз жерінен қорегін тауып жейді.

Тағы түрлері
------------

Үйректің түрлеріне ақ басты үйрек, өзен үйрегі, сүңгитін үйректер, мускустық үйректер, Лабрадор үйректері, жалды үйректер, қара басты үйректер, каменушка үйректері, крестті үйректер, қызғылт құлақты үйректер, тұрпандар, қызыл басты сүңгуір үйрек, доминикандық ақбас үйрек, қатты құйрықты үйректер, Хартлауб үйректері, қызғылт басты үйректер, қола қанатты үйректер, ақ арқалы ақбас үйректер, теңбіл үйректер және торыалақаз жатады. Сонымен қатар шалпылдайтын үйректер су бетінде қотарады. Өзгелері бастарын суда ұстап, су балдырлары мен ұлуларды лас судан екшелеп, аударады.

Тағы қараңыз
------------

* Үйрек балапаны
* Үйрек шаруашылығы

Дереккөздер
-----------

* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том
**Овсянников Владимир Васильевич** – 1923 жылы Петропавл қаласында туған. 7 класс бiтiрген. Одан кейiн Куйбышев қаласында тұрды. 1942 жылдан Қызыл Армия қатарында. Сол жылы Пенза қаласындағы артиллерия­миномет училищесiн бiтiрдi.
Ұлы Отан соғысына 1942 жылдан қатысты. Үш рет жараланды. Воронеж майданындағы 40 ­армияның 1664 ­танкiге қарсы артиллериялық жойғыштар полкiнiң штаб бастығының орынбасары, аға лейтенант. 1943 жылғы 19 қыркүйекте Днепр өзенiн кешiп өтетiн өткелдiң полк тұрған учаскесiнде Калинившин хуторының солтүстiк-­батысындағы 175,1 метрлiк биiктiкке күштi артиллерия атысының қолдауымен 4 ­батареяның позициясы тұсында оны айналып өтiп, Бухалов және Виблица хуторларын басып алу үшiн қарсыластар қарсы шабуылға шықты. Жауды 300 метрге дейiн жақын жiберiп, артиллеристер тура нысанамен ата бастады. Овсянников Красная Лука селосындағы (Полтава облысының Годяча ауданы) 2­ батареяға тiкелей басшылық жасады. Екi рет жараланса да, ұрыс даласын тастамай, батареяға басшылық жасай бердi.
Снарядтар таусылған кезде Овсянников жауынгерлерiн жетiп үлгерген жаяу әскермен бiрге шабуылға бастап шықты. Қарсы шабуылды тойтарып, жаяу әскердiң алға жылжуын қамтамасыз еткен ұрыста ол қаза тапты.
Кеңес Одағының Батыры атағы оған 1943 жылғы 23 қыркүйекте қайтыс болғаннан кейiн берiлдi. Ленин орденімен марапатталды. Ол Полтава облысының Годяча ауданындағы Красная Лука деревнясының батыс жақ шетiне жерленді.

Дереккөздер
-----------

1. Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011
Үйректұмсық Динозавр
**Үйректұмсық Динозаврлар**, гадрозаврлар (*Gadrosaurіdae*) — орнитопод отряд тармағына жататын динозаврлардың бір тұқымдасы. Қазба қалдықтары Солтүстік Америка мен Азияда, аздап Еуропа мен Оңтүстік Америкада жоғары бор кезеңі шөгінділерінен табылған. 25 туысы, 40-қа жуық түрі анықталған. Үйректұмсық Динозаврлардың негізгі өкілі — зауролофтар. Орнитоподтар жалпы денелерінің ұлғаюына, екі аяғымен жүруіне және тістерінің су өсімдіктерімен қоректенуіне бейімделу бағытында дамыған. Соның нәтижесінде алып Үйректұмсық Динозаврлардың биіктігі 10 — 12 м болған. Мойын омыртқаларының саны 15, арқасында 20, сегізкөзде 8, құйрық омыртқалары 90-нан астам болған. Денесінің ірі болуы жауларынан қорғауға мүмкіндік берген. Гадрозаврлар теңіз, көлдің саяз жағалауларында, батпақты жерлерде тіршілік еткен. Басының алдыңғы жағы үйрек тұмсығы тәрізді, аты осыған байланысты аталған. Үйректұмсық Динозаврлар судан тұмсығымен сүзіп алған ұсақ организмдермен, судағы және құрлықтағы шөптесін өсімдіктермен қоректенген. Тістері көп қабатты, бір-біріне өте жақын орналасқан, жалпы саны мыңнан артық болған. Тұмсықтарын көбінесе суда ұстағандықтан, олардың танауы артқа қарай көз аясына жақын орналасқан. Алдыңғы аяқтары 4 саусақты, 2- және 3-саусақтарында тұяқтары болған, оларды қоректенген кезде тіреніш, жүзген кезде ескек ретінде қолданған. Негізгі жүзу қызметін ұзын құйрықтары атқарған. Артқы аяқтарында 1- және 5-бақайлары жоқ, қалғандарында тұяқтары бар. Қазақстанда Үйректұмсық Динозаврлар Қызылорда облысында, әсіресе, Арал теңізінің солтүстігінде, Оңтүстік Қазақстан, Қостанай және Алматы облыстарының бор кезеңінің тұнба қабаттарынан табылған.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Қопалтайөзек** – Балқаш алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 42 км.

Бастауы
-------

Бастауын Бектауата, Сарықұлжа беткейінденгі бұлақтардан алып, Қоңырат кентінен солтүстікке қарай 20 км жерде құмға сіңіп кетеді. Өзен жағасы жоғарғы ағысында биік, жарқабақты, төменгі ағысында жайпақ, құмдауытты келген.

Гидрологиясы
------------

Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасиды, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Суы мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты: Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Иван Георгиевич Магакьян** *(06.04.1914 ж. дүниеге келген, Тбилиси)*- совет геологы.

Арм.КСР ғылым академиясының акадимегі. Ленинград тау-кен институтын бітірген. КСРО ғылым академиясының Тәжік-Памир экспедициясының бастығы(1934-40) Арм.КСР ғылым академиясының Геология ғылымдар институтының директоры, Арм.КСР ғылым академиясының Техника, кейіннен Жер жөніндегі ғылымдар бөлімшесінің академик-секпетары. Ленинград тау-кен институтының әне Ереван университетінің профессоры. Негізгі еңбектері рудалық кен орындарының геологиясы мен геохимиясына, металлогенияға арналған. КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты, 3 орденмен марапатталды.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**«Райко Митич»** (2014 жылғы желтоқсанға дейін — «**Црвена Звезда**» серб. *Стадион «Црвена Звезда», қаз. "Қызыл жұлдыз"*) — Сербияның Белград қаласындағы футбол стадионы.

2014 жылы желтоқсанда "Црвена Звезда" клубының негізін қалаушылардың бірі, футболшы Райко Митичтің аты берілді. 2017 жылы Райко Митичке осы стадинда ескерткіш орнатылды. 

"Црвена Звезда" клубы мен Сербия Ұлттық құрамасы өз алаңындағы ойындарын өткізеді. Стадионға бір мезетте 55 538 адам жайғаса алады.

Осы стадионда 1972 жылы Чемпиондар кубогының финалында "Аякс" пен "Ювентус" ойнады (1:0). 1976 жылғы Еуропа біріншілінің екі ойыны (біреуі финал) өткізілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 20 қарашаның 2017 жылы.

Сілтемелер
----------

* «Црвена Звезда» ФК ресми сайты
* Стадион парақшасы
**Петровский Иван Георгиевич** (5(18).1.1901,Брянск облысы-15.1.1973,Мәскеу) - совет математигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1946;1943 жылдан корр.мүшесі), КСРО ғылым академиясының Президиумының мүшесі. (1953 жылдан), Соц.Еңбек Ері (1969). 1927 жылы Мәскеу университетін бітіргеннен кейін сонда қызмет істеді (1953 жылдан профессор, 1951 жылдан ректор). Негізгі еңбектері дербес туындылы диффренциалдық теңдеулер теориясына, алгебр. геометрияға,ықтималдықтар теориясына, жай дифференциалдық теңдеулердің сапалық теориясына, математика-физикаға,математиканың т.б. салаларына арналған. Ол көптеген шетел академияларының құрметті мүшесі. Бейбітшілікті қорғаудың Советтік комитетінің мүщесі (1955 жылдан), 6-8 сайл. КСРО Жоғары Советінің депутаты, КСРО Жоғары Советінің Президиумының мүшесі (1966 жылдан). КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты (1946,1952). Ол 5 рет Ленин орденімен т.б. орден және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Иван Андреевич Собко** (т.ж. белгісіз – шілде 1919, Семей облысы, Лепсі уезі, Черкасск селосы) — Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуға, Азамат соғысына белсене қатысушы большевик. Қазан революциясы жеңіске жеткеннен кейін Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуға қатысты. 1918 ж. маусым-қыркүйекте Лепсі ауаткомының мүшесі, председателінің орынбасары, Черкасск селосында қорғанысын ұйымдастырушысы, басқарушыларының бірі. Собко 1918 ж. Жетісу Кеңестерінің 1- сьезіне шешуші дауыспен қатысты. Сьезд Собконы саяси коммиссарлыққа бекітті. 1918 жылдың қарашасынан Солтүстік Жетісу майданының әскери-саяси штабының мүшесі, содан кейін Черкасск бекінісінің әскери-саяси комиссары. Атаман Анненковтың ақ гвардияшыл бандыларымен айқаса қаза тапты[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 207 бет
**Иван Васильевич Игнатьев** (шын тегі Казанский; 1892-1914) — орыс ақыны, сыншы және орыс футуризмінің теоретигі.

Өмірі
-----

1892 жылы 19 шілде (1 тамыз) Санкт-Петербург қаласында дүниеге келген. 1911 жылдың соңында Игнатьев эгофутуризмнің басшысы Игорь Северянинмен танысып, 1909 жылдан бері басқарып келген театрды тастап кетеді. «Петербургский глашатай» атты баспаның негізін салады. Алға мақсат қоюшылығымен, өз ісіне шеберлігінің арқасында аз уақыттың ішінде Боюсов, Сологуба іспеттес ақиық ақындармен бірлесе жұмыс істей бастайды. 1913 жылдың соңында Игнатьев петербург футуристерінің басшысы қызметін атқарады. 
Иван Игнатьев шығармаларында ішкі көңіл-күйін айқын көрсете білген. Ол: «Әрбір әріптің тек қана дыбысы мен түсі ғана болмайды, сонымен қатар дәмі, өлшемі, кеңістігі де болады» деп жазған.

Шығармашылығы
-------------

Игнатьевьтің бар-жоғы 3 қана кітабы жарық көрген. «Эшафот» (1913) кітабына барлық өлеңдер жинағы кірген. 1914 жылы 20 қаңтар күні болған үйлену тойынан бір күн өткен соң, өз-өзіне қол жұмсап қайтыс болады. Оның өлімінен соң, эгофутуризм жойыла бастайды.

Еңбектері
---------

Альманахтағы өлеңдері мен мақалалары: «Орлы над пропастью» (1912): «Оранжевая урна» (1912), «Стеклянные цепи» (19121, «Дары Адонису» (191), «Засахаре кры» (1913), «Развороченные черепа» (1913), «Руконог» (1914). 

* 1911 Около театра: Юморески, миньятюры, штрихи, пародии
* 1913 Эшафот: Эгофутуры
* 1913 Эгофутуризм

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Мәди Айымбетов** - 1946 жылы 14 қарашада Қостанай облысы, Аманкелді ауданында туған. 1972 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тамамдағаннан кейін республикалық газет-журналдар басылымдарында қызмет істеді. 1972—1977 жылдары аралығында «Қазақстан пионері» (қазіргі «Улан») газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы қызметтерін атқарды. 1977—1984 жылдары. «Пионер» (қазіргі «Ақ желкен») журналында, бұдан соң 1986 жылы «Қазақстан коммунисі» (қазіргі «Ақиқат») журналында қызмет істеді. 1986-1993 жж. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінде, 1993 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты Аппаратында бөлім меңгерушісінің орынбасары болып қызмет еткен. Қазір Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты Аппаратына Редакциялық-баспа бөлімінің меңгерушісі.

Жазушының «Тәтті мұң» атты алғашқы әңгімесі 1972 жылы «Жұлдыз» журналында жарық көрді. Содан бері жазушының оннан астам кітабы жарық көрді. «Бар болғаны он төрт жас», «Ғашық болу бақыты», «Құм киесі» т.б. повестері балаларға, ауыл өміріне арналған. Орыс тілінде «Плато голубых цветов», «Чаша печали», «На тверди земной» (2001) атты кітаптары шықты. Швед жазушысы Мария Грипенің «Эльвис Карлсон» повесін, В.Шукшин, А.Головко, А.Пацюс, тағы басқа жазушылардың шығармаларын аударған. Жекелеген шығармалары украин, белорус, түркімен, өзбек, қырғыз, ұйғыр, шешен тілдеріне аударылған.

Жетістіктері:
-------------

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен, ҚР Құрмет Грамотасымен марапатталған. ҚР Парламентінің 10 жылдығы, «ҚР Конституциясының 10 жылдығы» және «Астананың 10 жылдығы» медальдарымен, ҚР Президентінің алғыс затымен, ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған.

Шығармалары:
------------

Шілденің күні. Повесть, әңгімелер. А. «Жалын», 1976; Ертегіден келген бала. Повесть. А. «Жалын», 1978; Көгілдір соқпақ. Әңгімелер, повесть. А. «Жалын», 1980; Келте шомылған ай. Повестер мен әңгімелер. «Жалын», 1984; Плато голубых цветов. А. «Жалын», 1985; Шыққа тунған нұр. Повестер. А. «Жалын», 1989; Ол дәурен бір көрген түс. Повестер мен әңгімелер. А. «Жазушы». 1995; «Наша печали» А. 1977, «Жеті жарғы»; Тылсым. Повестер, «Елорда», 2001; Аспан асты, жер үсті. «Елорда», 2002; На тверди земной. Повести и рассказы. «Аударма», 2004; Құла түздегі үнсіздік. Повестер мен әңгімелер. «Жазушы», 2005; Нәзік жаңғырық. Таңдамалы повестер. «Қазақпарат», 2006; Құмөзек хикаялары. Повестер мен әңгімелер. «Раритет», 2007.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Ога қаласы** (Жапония) – Жапониядағы Акита префектурасының батысында, Ога түбегінде, Жапон теңізі жағалауында орналасқан қала. 

1954 жылы 31 наурызда Минамиакита уезінің Фунакавако, Вакимото ауылдары мен Ириай, Оганако, Того кенттерін біріктіру арқылы пайда болған қала. 2005 жылы 22 наурызда қала аумағына Ваками кенті де қосылады. Қала – ағаш пен мұнай өңдеуде мамандандырылған. Балық және ауылшаруашылығы жақсы дамыған. Қала ауданы 240,80км², халық саны 32 324 мың адам (2010 жылғы халық санағының қорытындысы). Қала нышандары – камелия гүлі, жапон криптомерия ағашы, көкқұтан құсы.

Дереккөздер
-----------
**Иван Алексеевич Шепетков**  (1910, Алматы қаласы - 16.11. 1941, Ресей, Мәскеу облысы Волоколам ауданы Дубосеково туған жылы айырмасы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер, атқыш. Орыс.

Өмірбаяны
---------

Мектептің 7-сыныбын бітірген соң Түрксіб темір жолында құрылысшы, кейіннен Сталинград трактор зауытында жұмысшы, соғыс алдындағы жылдарда Алматы қаласындағы циркте артист болды. Кеңес әскері қатарына 1941 жылдың маусымында шақырылды. Майдандағы әскерге 1941 жылдың қыркүйек айында барды. Ол Алматы қаласында құрылған 316-атқыштар дивизиясы 1075-атқыштар полкі 2- батальонының 4-ротасында ұрыстарға қатысты. 1941 жылдың 16 қарашасында саяси жетекші В.Клочков басқарған танкіні жойғыш топ құрамында Дубосеково айырмасы жанында жау танкілерімен бетпе-бет шайқасты.

Марапаттары
-----------

Ұлы Отан соғысы кезінде Мәскеу қаласы түбінде тарихта 28 гвардияшы- панфиловшылар атымен белгілі топта болған Шепетковқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (21.07. 1942).

Есте қалдыру
------------

Волоколам ауданының Нелидово селосында бауырластар зиратында монумент, Алматы қаласында 28 гвардияшы-панфиловшыларға мұражай салынып, мемориал орнатылған. Қаланың бір көшесіне Шепетков есімі берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 21 июля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 23 июля (№ 28 (187)). — С. 1.
2. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Жаратылыстану ғылымдары академиясы**, Қазақстан Республикасының Жаратылыстану ғылымдары академиясы — *Қазақстан ғалымдарының мемлекеттік емес ғылыми-қоғамдық ассоциациясы*. 1995 жылы 20 ақпанда тіркелген.   

Мақсаты — іргелі және қолданбалы зерттеулерді ынталандыру; ғылыми-зерттеу ұйымдарының дәстүрлі емес нысандарын дамыту (акционерлік ғылыми-техникалық қоғамдар, талдау орталықтары, сараптамалық кеңестер, ғылыми бизнес фирмалары, венчурлы өндірістер); ғалымдардың интеллектуалдық меншіктерін және олардың авторлық құқықтарын қорғау; білім беру және мәдениет салаларын дамытуға жәрдемдесу, т.б. Академияда физика, математика және ақпараттық жүйе, космос және жер туралы ғылым, технология, социология және мәдениет, қауіпсіздік пен геосаясат, педагогика және білім беру мәселелері бөлімшелері бар.   

Оған 375 қазақстандық және 8 шетелдік ғалымдар мүше. Академияға ұжымдық мүшелер ретінде 5 университет, институт және бірнеше ірі ғылыми-өндірістік бірлестіктер мен өнеркәсіптер енген. Жаратылыстану ғылымдары академиясы — Қазақстан Республикасының ғылыми және технологиялық ұйымдар ассоциациясының мүшесі, халықар. ғылыми ұйымдармен де тығыз байланыс орнатқан. Қазақстанның 11 қаласы мен аумағында филиалдары бар. Академия 2001 жылы Франция өнеркәсіпті қолдау ассоциясының алтын медалімен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Иван Волков** - (29.7.1930 жылы Павлодар қаласында дүниеге келген) тележурналист. ҚазМУ-ні (1953 жылы), Алматы Жоғары партия мектебін бітірген (1969 жылы).

Өскемен қаласындағы "Металлург" газетінің редакторы (1953-1966 жылдары), 1969-1983 жылдары Өскемен телестудиясында бас редактор, бас редактордың орынбасары. Иван Волков өнердің жаңа бір түріне алдымен қуатты әрі серпінді сценарийдің керектігін, ал оны туындату синтезді өнердің қыры мен сырын білетін, әрі соны түсінетін суреткер дәрежесіне көтерілген, өмір жайлы түсінігі мол маманның ғана қолынан келетіндігін үғынған. Эфирдегі әрбір секунд пен минуттің өлшемді шарттылығын ескерсек, кез келген оператор камерасына іліккен кадрдың арқалаған жүгінің ауырлығы ғана емес, оның мәні мен манызының тым өзгешелігі де көрермен назарынан тыс калмайды. Иван Волков бас редактор ретінде хабардың тақырыбынан бастап, эфирге дейінгі процестердің бәріне де қатысып, үнемі ағалық кеңесін айтып, тәлімді тәжірибесін өзгелермен бөлісіп отырды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Телевизиясы. Энциклопедия. Алматы: "ҚазАқпарат" 2009, 1-т: 640 бет, ISBN №978-601-03-0070-5
**Жарасбай Нұрқан** - 1937 жылы 22 наурызда Солтүстік Қазақстан облысы, Шал ақын ауданының Көктерек ауылында туған. 1960 жылы Қазақ Ұлттық университетінің филология факультетін тамамдайды. Көп жылдар өлкелік, облыстық, республикалық баспасөзде жұмыс істеп, журналистік қызмет атқарды. 1981 жылдан баспагерлікке ауысып, ***«Өнер»*** және «Жазушы» баспаларында аға редактор болды. 1987 жылдан бірыңғай шығармашылықпен айналысады.
Шығармалары: Қара көздер. Өлеңдер. А. ***«Жазушы»***, 1966; Нұрлы терезе. Өлеңдер мен поэма. А. ***«Жазушы»***, 1971; Алтын десте. Өлеңдер. А. ***«Жазушы»***, 1977; Арманым менің. Өлеңдер. А. ***«Жалын»***, 1980; Терең барлау. Өлеңдер мен поэмалар. ***«Жазушы»***, 1987. Күй толғақ. Әңгімелер мен повестер. А. ***«Жазушы»***, 1972; Күтумен өткен ғұмыр. Әңгімелер мен повестер. А. ***«Жазушы»***, 1974; Бір ғана махаббат. Әңгімелер мен повестер. А. ***«Жазушы»***, 1982; Өзендер өрнекте-ген өлке. Тарихи-этнографиялық эссе. А. ***«Жалын»***, 1984; В ожиданий. Роман. А. ***«Жалын»***, 1985; Ерлі-зайыптылар. Роман.А. ***«Жазушы»***, 1987; Жаужағадан алғанда. Роман. А. ***«Жалын»***, 1993; Әйел жолы - жіңішке. Әңгімелер мен повестер. Роман. ***«Жалын»***, 1998; Ой ұшқын. А. 2003.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
Координаттар: 42°18′ с. е. 69°36′ ш. б.﻿ / ﻿42.300° с. е. 69.600° ш. б.﻿ / 42.300; 69.600 (G) (O) (Я)

**«Көшік-ата» мешіті**

Мекен жайы
----------

Көшік ата мешіті, ОҚО Шымкент қаласы, Абай ауданы, Ақтас елді мекенінде орналасқан.

Мешіт 2000 жылы Көшіков Иса Романұлының демеушілігімен бой көтерген. Мешіт ҚМДБ-на тіркелген.

Сипаттамасы
-----------

Мешіт жер көлемі 0.08 га. Мешіттің көлемі 10х12 м. 3-бөлмелі, үлкен намаз оқитын зал және қарауыл бөлмесі, қойма бар. Мешіттің фундаменті бетон, қабырғасы қам қышпен өрілген, төбесі түникамен жабылған.

Мешітте бір үлкен күмбез бар, биіктігі 10 метр. Екі кішкен мұнарасы бар 5 метрден. Мешітте азан айтатын дауыс күшейткіш бар. Мешіттің ішінде палас, кілім төселген. Мешіттің жылу жүйесі жоқ. Мешітте 3-есік, 6-терезе бар. Мешіт ауласында дәретханасы бар.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуТүркістан облысы мешіттері |
| --- |
|  |
| 
Айтбай ата-Ақмешіт мешіті • Атамекен мешіті • Ақжайық мешіті • Ақтас мешіті (Шымкент) • Кентау қалалық орталық мешіті • Көшік ата мешіті • Нәзір Төреқұлов мешіті • Сейіткәрім қажы мешіті •
Ықылас мешіті • Әлі Бекен мешіті • Қаттани мешіті |

 |

Үлгі:Қазақстан мешіттері
**Жария компания, жария акционерлік компания** (ағылш. *public company*-дан шыққан) — қор нарығында акциялары еш кедергісіз еркін түрде айналатын акционерлік қоғам.

Әдеттегіде ұлттық заңнама акциялары қор биржасында сатылатын немесе шектелмеген тұлғалар шеңберіне сатылатын компаниялар туралы ақпараттардың жариялылығына белгілі шарттар қояды. Бұл шарттарды орындайтын компаниялар *жария компаниялар* деп аталады.

Инвестордың көзқарасы бойынша жария компанияның акциялары жария емес компаниялардың акцияларына қарағанда бірнеше себептерге сәйкес өтімдірек саналады:

* акциялар тұлғалардың шектелмеген шеңберіне сатылуы мүмкін;
* болашақ сатып алушы компанияны ашық ақпараттарға сәйкес бағалай алады;
* жария компанияның акциялары сатушының сатып алушыны реттелмеген нарыққа қарағанда тауып алуына жеңіл қор айналымында болады;
* реттелген нарықтағы жасалған келісімдер туралы ақпараттарды сатушы мен сатып алушы ашық дерекөздерде тауып, сату пакетін бағалауға негіз бола алады.

Қор биржасына шығып, бірақ артынан жұмысын тоқтатқан жария компания шелл-компания (қабық компания) деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Райзберг Б.А. Лозовский Л.Ш. Стародубцева Е.Б.* Публичная акционерная компания  (орыс.).  Современный экономический словарь. — 2-е изд. испр. М.: ИНФРА-М. 479 с.. 1999. Басты дереккөзінен мұрағатталған 20 қараша 2012. Тексерілді, 17 қараша 2012.
Кейде мұны *«қару-жарақ»* қос сөзінің құрамыңда да жиі ұшыратамыз. Жеке тұрғанда да, қос сөзбен келгенде де берер мағынасы — қару, құрал; жауға қарсы қолданылатын әртүрлі құрал-сайман. *«Жауды жайқар жарақ сай, Табанмен таптап басамыз»* (Жамбыл).

Шын мәнісінде *«жарақ»* жалпы атау емес, белгілі бір құралға меншіктелген сөз екендігін ертедегі түркі жазба ескерткіштеріне назар аударғанда білеміз, *йарақ*
немесе *йарық* — батырлар киетін сауыт. Кейбір тіл деректеріне қарағанда *«қару»* сөзінің де жаугершілік кезінде қолданылатын белгілі бір құралға тән екендігін байқау қиын емес. Ертедегі жазба ескерткіште қарвы йа— иіліп жасалған садақ, жақ. Осы тұлғалас сөздің ауыс мағынасын моңғол тілінен табамыз: *харвуул* — садақ оғы. Сөйтіп, тіл деректерінің көрсетуінше, *«қарудың»* да, *«жарақтың»* да өздері иемденген заттары болғандығы анықталды. Кейін келе қоғам және сонымен бірге тіл дамуыңың нәтижесінде ескі атаулар жалпылық мағына беруге көшкендігін аңғарамыз.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-2459-6
**Жарақат алған адамдарды бұғаттан шығару**, ұйымдастыру іс-шаралары мен технологиялық операциялардың кешені, оны құтқарушылар үйінділер астындағы, соның ішінде бұғатталған бөлмелер, сел шөгінділері астындағы, тау жарықшақтарында қалған адамдарға жол салу үшін, оларға қажетті көмек көрсету және қауіпсіз орындарға көшіру мақсатында ұйымдастырады, орындайды және бұғатталған орындардан шығару жолдарын қолданады.

Дереккөздер
-----------

Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
**Елюй даши**  (өз есімі — Чжундэ) (1087 — 1143, Баласағұн) — Қидан мемлекетінің (1125 — 1212) негізін қалаушы. 

Тарихи деректерге қарағанда, Қидан мемлекетінің астанасы алғаш Емел өз. алабындағы Емел қ. болған, кейіннен Шу өз. алабындағы Баласағұн қ-на көшірілді. Астананың ауысуына қарлұқтар мен қаңлылардың қысымы әсер еткен. Жамал Қарши мен ибн әл-Асирдің деректері бойынша, Е.Д. 1128 ж. Қашқардағы Арслан хан Ахметке қарсы жорық жасап, Шығыс Түркістанды өзіне қаратады. Одан соң Енисей қырғыздарына басқыншылық жорыққа аттанып, оларды жеңді. 1137 ж. Е. Д-дың әскері Ферғана мен Мауераннахрды бағындырды. 1141 ж. Катван даласында (Самарқанның солт-нде) салжұқ сұлтаны Санжардың әскеріне шабуыл жасады. Бұдан соң Иранға қарсы соғыс ашып, Керман әулеті билеген бірнеше аймақты басып алып, өзін император етіп жариялайды. Әдебиеттер: Бартольд В.В. Очерк истории Семиречье, Соч. т. 2, ч. 1, М. 1963.
**Көшпелі көкқасқа шегіртке**-едәуір ірі (дене тұрқы 5-6 см шамасында болатын) жәндік, оның қысқа мұртшасы, қатқыл да жіңішкелеу алдыңғы ұзын тура қанаттары (отрядтың турақанаттылар аталуы сондықтан) мен желпуіш сияқты жиналатын жалпақ артқы қанаттары , секіретін артқы ұзын аяқтары бар.

Көшпелі көкқасқа шегіртке суқоймаларының жағаларындағы қамысты жерлерде тіршілік етіп, сол жерде көбейеді. КСРО-да ол Кубань, Терек, Урал, Сырдария, Амудария өзендерінің төменгі ағыстарында кездеседі.

Жаздың екінші жартысында көкқасқа шегірткенің аналығы қысқа жұмыртқа салғышымен топырақты шұңқырлап қазады және оған жұмыртқа салады. Көкқасқа шегірткенің жұмыртқалары бірігіп жабысқан сопақ қапшық - дүңгіршекте болады. Көктемде жұмыртқалардан ересек жәндікке ұқсайтын, бірақ қанатсыз дернәсілдер шығады. Дернәсілдер бір жерге жиналады. Олар қоректенеді, өседі, түлейді, сөйтіп бірте-бірте қанатты ересек шегірткеге айналады.

Көбейіп кеткенде көкқасқа шегіртке тұрақты мекенінен әлдеқайда алысқа ұшып барып, мәдени өсімдіктердің егістігіне қонуы мүмкін.

Көкқасқа шегіртке өте мешкей келеді. Бір аналығынан тарайтын ұрпақтары даму мерзімінде 300 кг шамасынан астам балауса өсімдіктерді жейтіні есептеп шығарылған. Көкқасқа шегіртке өсімдіктердің кез келген түрін жейді.

Жеке адамдардың шамасы жетпейтіндіктен, көкқасқа шегірткеге қарсы күресті арнайы станциялар жүргізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Зоология, 6-7, (1986),98 б, 7-2481
Вышнеградский Иван Алексеевич

**Вышнеградский Иван Алексеевич** (20.12.1831 (1.1.1832), Вышний Волочек- 25.3(6.4).1895, Петербург)- орыс ғалымы, автоматты реттеу теориясының негізін салушы. Петербург ғылым академиясының құрметті мүшесі (1888), Петербург технологиялық институтының профессоры (1862), 1888-1892 жылы финанс министрі. Тікелей әсер етуші реттеуіштердің орнықтылық шартын және оны есептеу әдісін (1877) жасады. Көптеген көліктер мен механизмдерді жасап шығарды. Көлік жасаудың ғылми мектебін ұйымдастырды. 1870 жылдан бастап ғылми жұмыстарды тастап кәсіпшілікпен шұғылданады.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**ҮНДІ-ЖЕРОРТАТЕІҢЗДІК РАСА**, үлкен еуропалық нәсілдің оңтүстік тармақтарының бірі. Еуропаның кейбір оңтүстік аудандарында, Солтүстік Африкада, Арабия түбегінде, Үндістанға дейінгі Еуразияның бірқатар оңтүстік аудандарында таралған. Оған испандар, португалдар, оңтүстік италиялықтар, алжирліктер, ливиялықтар, мысырлықтар, парсылар, Ирак тұрғындары, ауғандар, Орталық Азияның кейбір халықтары, үнділер, т.б. кіреді. Негізгі белгілері: денелерінің ұзындығы орташа не одан қысқалау, терісінің түсі қара қоңыр, шаштары қара бұйралау, мұрындары тік әрі тар, көз шұңқыры кең. Үшінші түктік қабаты орташа. Бет пішіндерінің оралық бөлігі басым. Көздері қара. Самайдың жоғарғы қатпары әлсіз дамыған. Үнді-жерортатеңіздік расаның жергілікті өзіндік нұсқалары да кездеседі.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Елұй Дашы( Елюй Даши, өз есімі–Чжундэ)** — қидандардың(қара қытайлардың) билеушісі әрі қолбасшысы, Қидан мемлекетінің (1125-1212) негізін қалаушысы. Қидандардың Ляо әулетінен шыққан. Шамамен 1087 жылы туып,1143 жылы Баласағұнда қайтыс болған.

Тарихы
------

Қидандар шүршіттерден (чжурчжендер) соққы жеп әлсірей бастаған кезде (1120 жылдары) қидан бегі Елұй Дашының шүршітке қарсы шақырған құрылтайына наймандар да қатысып, қидандарға әскери көмек береді. Бірақ, күшейе бастаған қидандарды шүршіттер Солтүстік Қытайдағы (Манчжурия) жерлерінен қуып шығып, солтүстік–бастысқа қарай ығыстырады. Бастапқы кездері Қидан мемлекетінің астанасы Емел өзенінң алабындағы Емел қаласы болған. Елұй Дашы 1128 жылы Қашқардағы Арслан хан Ахметке қарсы соғыс ашып, Шығыс Түркістанды өзіне қаратады. Одан соң Енисей қырғыздарына басқыншық жорыққа аттанып, оларды жеңеді. Кейінірек Жетісудағы қарахан билеушілері мен көшпелілер арасындағы қайшылықты пайдаланған қидан билеушісі, көшпелілерді жақтап қодау көрсетіп қарахандықтардың билігін тартып алады да ордасын Шу алабындағы Баласағұн қаласына көшіреді. 1137 жылы Елұй Дашының әскері Ферғана мен Мауераннахрды бағындырады. 1141 жылы Қатуан даласында (Самарқанның солтүстігіндегі) салжұқ сұлтаны Санжардың әскеріне шабуыл жасайды. Бұдан соң Иранға қарсы соғыс ашып, Кермен әулеті билеген бірнеше аймақты басып алып,өзін гүрхан(император) етіп жариялайды. Ол басқарған мемлекет Батыс Ляо патшалығы деп аталады.

Дереккөздер
-----------
Жарасбай Қабдоллаұлы Сүлейменов
**Жарасбай Қабдоллаұлы Сүлейменов**
1949 жылы 9 шілдеде Солтүстік Қазақстан облысы Сергеевка ауданының Балуан ауылында туған. Қазақ.

Әкесі - Сүлейменов Қабдолла. Анасы - Сүлейменова Бағира.

Петропавл педагогикалық институтын бітірген (1981), тарих және қоғамтану пәнінің мұғалімі.

Қазақ және орыс тілдерін біледі.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2006 жылдан).

1966 жылдан - СҚО Сергеевка ауданының «Семипольский» кеңшарының шопаны, механизаторы. 1969 жылдан - Кеңестер Армиясы қатарындағы қызметте. 1971 жылдан - Солтүстік Қазақстан облыстық «Ленин туы» газетінің тілшісі, белім меңгерушісі. 1987 жылдан - Солтүстік Қазақстан облыстық радиосы бас редакторының орынбасары. 1990 жылдан - СҚО бойынша Қазақ радиосының меншікті тілшісі. 1998 жылдан - Солтүстік Қазақстан облыстық телерадио компаниясының комментаторы, директорының орынбасары. 2003 жылдан - Солтүстік Қазақстан облыстық «Солтүстік Қазақстан» газетінің директоры, бас редакторы. 2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі «Нұр Отан» ХДП партиялық тізімі бойынша 4-ші шақырылымының депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі.

«Достық» орденімен (2005); «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1986). СҚО Құрметті азаматы (2006).

Әскери атағы - медицина қызметінің аға сержанты. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Б.А. Әшімов.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстан әлемдік қауымдастықтан әрқашан өз лайықты орынын алатын болады».

Хоббиі - стол үсті теннисі.

Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи әдебиет.

Үйленген. Жұбайы - Сүлейменова Ақжәми Ахметғалиқызы (1951 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. Қызы - Дана (1971 жылы туған); ұлы - Олжас (1976 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Шара Мәжітаева** (1951 ж.т.), қазақ және жалпы тіл білімі саласының маманы, филология ғылымдарының докторы (2001), профессор (2005). Алматы педагогикалық шеттілдер институтын бітірген. 1987-1991 ж. Е. А. Бөкетов атындағы ҚарМУ шет тілдер кафедрасының оқытушысы, Алматы педагогикалық шет тілдер институты жанындағы 2 жылдық жоғары педагогикалық курстардың тыңдаушысы. 1991 жылдан ҚарМУ доценті, шет тілдер кафедрасының меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер, профессор, қазақ тіл білімі кафедрасының меңгерушісі. 200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 6 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Клара Бәйметова** – (1941. Көкшетау облысы, Көкшетау қаласы) - телережиссер. 

ҚазМУ-ды бітірген (1967). 

Еңбек жолын Қазақ теледидарының «Шұғыла» шығармашылық бірлестігінде режиссер ассистентінен бастаған (1967). Әскери спорт редакциясының екінші категориялы режиссеры. Мәскеу қаласында өткізілген VIII Бүкілодақтық спартакияда жарыстардан тікелей трансляция режиссері, Швеция, Голландия, Германия, Норвегия, Финляндия және басқа қалаларда өткізілген жарыстардан берілген тікелей эфирдің режиссеры (1968-73). Ауыл шаруашылығы редакциясының, аса маңызды хабарлар комментаторлық тобының бірінші дәрежелі режиссеры (1973-76). 

Мәскеу қаласында теледидар және радиохабарларын тарату қызметкерлері кәсіби білімін жетілдіру курсын «үздік» бағамен бітірген (1974). ҚР-ның Президенті Н. Назарбаевтың құттықтау сөздерін эфирге дайындау әрі бағдарламалар режиссеры (1997-98). Жиырма жылдық еңбегінде халықаралық денсаулық сақтау ұйымы конференциясына қатысқан Иранның Шах-Ин-Шағы мен Шахиниі Сорейин, АҚШ-тың сенаторы Роберт Кеннеди т.б. Еуропа, Африка, Латын Американдық өкілдерден алынған сухбаттарды, Алматы-Токио, Алматы-Мәскеу телекөпірлері мен әйгілі Екібастұз электр станциясының (ГРЭС) қалыптасуын жариялап отырған «Операция Ритм» хабарлар циклін, алаңнан берілетін мерекелік шерулерді дайындаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
Ағартушылық ғасырының ғалымдары жаратылыстану ғылымына ерекше көңiл аударды. Ғалымдардың пайымдауынша, физика, химия, биология, геология және басқа жараты-
лыстану ғылымдары жер бетiнде болып жатқан барлық құбылыстарды түсiндiре алуы тиiс деп саналды, тек немiс философы Иммануил Кант (1724—1804) адамдарға "сенiң
қолыңнан бәрi келе бермейдi, сенiң санаң шектеулi, дүниеде сен түсiнiп бiле бермейтiн заттар көп" деп ескерттi.
Ағартушылық ғасыры деп атаған өз дәуiрiнiң ой түйсiгiнiң мәнiне философ Иммануил Кант мынадай анықтама берген болатын: "Ағартушылығ — бџл адамның
кәмелетке дейiнгi кезеңiнен шығуы. Кәмелетке жетпегендiк — бџл өз ақыл-ойын басқа бiреудiң көмегiнсiз пайдалана алмау деген сөз". Ағартушылық дәуiрiнiң iрi ғұлама-
ларының бiрi Исаак Ньютон (1643—1727) өте дiндар адам бола тұра, жаратылыстану  ғылымына ден қойды. Адамзат баласы құдайдың құдiретiн танып-бiлуi, жақындай түсуi
үшiн жаратылыс дүниесiн зерттеуге ұмтылуы керек деп есептедi. Екiншi бiр топтағы ғалымдар табиғат заңдары өзiнше жүредi, бұл жерде ешқандай да құдайдың құдiретi
жоқ деп санады.
**Тартылу таяғы**-- қазақтың ұлттық ойындарының бірі.

Сайыскерлер бір-біріне арқаларымен қарама-қарсы тұрады және қолда ұстап отырған метрлік таяты жоғары көтереді. Ойнаушылардың тапсырмасы – алға еңкейіп қарсыласты жерден көтеріп алу. Кім таяқты жібереді немесе жоғарырақ ауада болып қалса, ол ұтылған деп саналады.
Ойнаушылар бір-біріне қарама-қарсы (аяқ табандарымен тіреліп) жерге отырады және гимнастикалық таяқтан ұсталынады. Белгі бойынша ойнаушылар өз жақтарына қарай таяқты тарта бастайды. Кім қарсыласын көтеріп алып, сол қалпында 5 секунд ұстай алған, сол жеңіске жеткені.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 2 ақпанның 2014 жылы.
**Қалқан**
**Тинктура**
**Қалқан**
**ұстаушы**
**Қалқан**
**ұстаушы**
**Ұран**
**Дулыға үсті әшекей**
**Бурелет**
**Ламбрекин**
**Дулыға**
**Тәж**
**Топырақ**
**Орден**
**Гербтік фигуралар**
**Ұран**

Outline of coat of arms
Елтаңба элементтері

**Ламбрекин** (геральдика) (фр. , орыс. *Намёт*) — геральдикалық әшекей.

 

|  |
| --- |
| Геральдикалық ламбрекин  |
| Барлық католиктің митрополиттерге ортақ ламбрекин  |
| Княздік мантиямен жабылған гербтік шоқпар |

Бурлет және **Ламбрекин** киген сарбаз
Крест жорықшыларының екінші жорығында алғашқы топфхельмддер пайда болды, бірақ уақыт өте келе сабаздар оның үстіне күн сәулелерінен қорғау мақсатында кездеме кесектерінен жамылғы жасай бастады.

Гербті сондай-ақ тәуелсіз тұлға мемлекеттік түсті, ал княздар - таңқурай түсті барқытты **мантиямен** (фр. ) жабатын.

Қайнар көзі
-----------

* *Драчук, В. С.* Рассказывает геральдика —  Мәскеу: Наука, 1977. — 256 б. — 73000 таралым. (орыс.)

Тағы қараңыз
------------

* Дулыға үсті әшекей
Өмірхан Аймағамбетұлы Байқоңыров
**Өмірхан Аймағамбетұлы Байқоңыров** (14 қыркүйек 1912, қазіргі Қарағанды облысы Ұлытау ауданы – 15 наурыз 1980, Алматы) – техника ғылымдарының докторы (1972), профессор (1959), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1962), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1971). 

  

* Қазақ кен-металлургия институтын (1940, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген.
* Жезқазған кен басқармасында әкімшілік қызметтер (1941–1952) атқарған.
* Қазақ кен-металлургия институтының (1952–1962) ректоры;
* 1960 жылдан Қазақ политехникалық институты) ректоры
* Қазақстан ғылым академиясының академик-хатшысы және Кен ісі институтында зертхана меңгерушісі (1962–1964)
* Қазақ политехникалық институтында кафедра меңгерушісі (1965–1980) болды.

Ғылыми еңбектері
----------------

Негізгі ғылыми еңбектері жер астында кен қазу жұмыстарын кешенді механикаландыруға, қазба орындарының сейсмикалық қауіпсіздігін және тау-кен жыныстарының физика-механика қасиеттерін зерттеуге, т.б. арналған. Ол жер астынан кен алу жүйелерінің матрицалық жіктелімін және оларды үйлесімдендірудің геометрикалық тәсілін жасады. Сондай-ақ кен өндірудің техника-экономика тиімділігі жоғары кенүңгірлік жүйемен шапшаң бұрғылаудың жаңа тәсілін тауып, өндіріске енгізген.

Шығармалары
-----------

* Классификация и выбор методов подземной разработки месторождений, А.-А. 1969;
* Технология добычи руд с твердеющей закладкой, М. 1979 (соавт.);
* Методы контроля физико-технических параметров подземной разработки руд, А.-А. 1979;
* Комплексная механизация подземной разработки руд, М. 1981.

Марапаттары
-----------

* Ленин ордені
* Бірнеше орден, медальдармен марапатталған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  қазақ энциклопедиясы
**Сынамаалғыш** (мұнай геологиясында)
- мұнай және газ ұңғымаларынан сұйық пен
газ сынамаларын алуға қолданылатын аппарат. Қойнауқаттық жағдайда алынған сынамада (қойнауқаттық қысым мен температура
мөлшерлері сақталады) өкілетті сынама деп
аталады. Сынама тікелей ұңғымадан алынады. Тереңдік ұңғыма оқпанынан сынама алуға
пайдаланады. Қойнауқатты сынау және
сынамалау кезінде сынамаалғышты ұңғыманың түпкі
өңірінен де сынама алатын сынамаалғыш бар. Әуелгісін
ұңғымаға метал арқанмен түсіреді, екіншісін
қойнауқаттарды сынау және олардан сынама алу жабдықтарымен ұштастырып пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
*Басқа мағыналар үшін Өндіріс (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Өндіріс** - өзінің өміріне қажетті материалдық жағдайларды жасау мақсатымен адамның табиғатты белсенді жаңғырту үрдісі.

Кез келген өнімді өндіру үшін төрт элемент керек:

* сол өнімді дайындайтын табиғи зат
* өнімді дайындау үрдісінде пайдаланылатын еңбек құралы
* адам еңбегі, оның мақсатты бағытталған қызметі
* аталған үш элементті өндіріске қосатын ұйымдастырушы

Экономика тілінде өндіріс факторлары деп аталатын бұл төрт элемент тиісінше - жер, капитал, еңбек және кәсіпкерлік ұғымдарымен белгіленеді.

Өндіріс түрі
------------

Өндіріс түрі (үлгісі) - өнім номенклатурасы, жүйелілігі, тұрақтылығы мен шығару көлемі кеңдігінің белгілері бойынша айкындалатын, өндірістің классификациялық (топтастыру) категориясы (дәрежесі).

Жаппай өндіріс
--------------

Жаппай өндіріс - ағымында жұмыс орындарының көбінде бір ғана жұмыс операциясы орындалынатын, ұзаққа созылған уақытта үздіксіз жасалынатын немесе жөнделінетін өнімдер шығарудың үлкен көлемін сипаттайтын өндіріс.

Өндірістік қуаттылық
--------------------

Өндірістік қуаттылық - уақыт бірлігіндегі белгілі бір жағдайда ең үлкен көлемде шығарылатын бұйымдардың мүмкінділікгі есептеу көлемі.

Өндірістік процесс
------------------

Өндірістік процесс (іс- амал) - осы өндірісте өнімдерді шығару мен өңдеуге қажетті адамдар мен жұмыс құралдарының барлық іс-әрекетінің жиынтығы.

Өндіріс қорлары
---------------

**Өндіріс қорлары** - өндіріс процесі кезінде кәсіпорындар пайдаланатын өндіріс құрал-жабдықтары. Өндіріс қоры негізгі қор мен айналым қорынан тұрады.

Өндірісті қайта құру
--------------------

**Өндірісті қайта құру** - өндірісті негізінен жаңа принцип бойынша қайта құру, (реконструкциялау), қайта жарақтандыру, жабдықтау.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Aрын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007.
ISBN 9965-08-234-0
2. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**Тартанаулы маймылдар** (лат. *Sіmіae catarrhіnae*) – приматтар отряды тармағына жататын маймылдар тобы. 

Тартанаулы маймылдар *Төмен сатыдағы тартанаулы маймылдар* және *Адам тектес маймылдар* болып 3 топқа бөлінеді:

* парапитектер (лат. *Parapithecoidea*) - олардың қаңқа қалдықтары Египетте Ніл өзенінің батысындағы Файюм қазаншұңқырындағы олигоцен жыныстарынан (бұдан 35 – 38 млн. жыл бұрын) табылған. Олар шамамен бұдан 23 – 25 млн. жыл бұрын екі тармаққа (церкопитекоидтар және гоминоидтар) бөлінген.
* церкопитекоидтар (лат. *Cercopithecoidea*)
* гоминоидтар (лат. *Hominoidea*) - адам тектес маймылдар тобын гиббондар, гоминидтер, понгидтер тұқымдастары құрайды. Африка мен Азияда таралған 100-ге жуық түрі бар.

Тартанаулы маймылдың танау тесіктері бір-біріне жақын орналасқан және олар төмен қарай бағытталған. Құйрығы едәуір ұзын, кейбір түрінде қысқа, магот пен адам тектес маймылдар құйрықсыз. Көбісінің терісі түксіз болып келеді. Тартанаулы маймылдың 32 тісі болады, азу тістерінің үстіңгі жағындағы бұдырлардың саны әр түрлі (церкопитекоидтарда 4, адам тектес маймылдарда – бесеу). Миы жақсы жетілген. Тартанаулы маймылдар ағаш басында, жартылай жерде тіршілік етеді, араларында тек жерді мекендейтін түрлері де бар. Көпшілігі үйір-үйірімен топтанып жүреді. Қрі түрлері жыныстық жағынан 8 – 12 жасында жетіледі. Көпшілігі баласын 5 – 6 ай, гиббон 7 ай, орангутанг 9 айдай көтереді. Негізінен жалқы кейде егіз туады. Таратнаулы маймылдар өсімдік жемісімен, жапырағымен, бүрімен, сондай-ақ жәндіктер мен олардың дернәсілімен, құс жұмыртқасымен, балапанымен, ұсақ омыртқасыздармен қоректенеді.

Тар танаулы маймылдардың танауының пердесі жұқа және танауы денесінің алдына қарай бағытталған. Құйрығы ешқашанда қармалағыш болмайды, кейбір түрлерінде мүлдем жойылып кетен немесе қалдықтары болады. Әдетте, ұрт қалтасы, жамбас сірісі болады. Тіс формуласы:

* i2/2
* c1/1
* pm2/2
* m3/3=32

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Все о животных. Млекопитающие, Минск, 2000; Вишняцкий Л.Б. Человек в лабиринте эволюции, М. 2004; Павлинов И.Я. Удивительная жизнь животных, М. 2004
2. ↑   "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
**Өміркелді Мұхтарұлы Әбеуов** (1948 жылы туған), суретші-гобеленші, ағаш шебері. ҚР Суретшілер одағының мүшесі (1990). Балқаштың түлегі. Алматы көркемсурет училищесісін бітірген (1976). Қолөнерімен, оның ішінде тоқымамен және ағаш оюмен шұғылданады. Еңбектері қалалық, облыстық, республикалық көрмелерге қойылды. Мәскеуде, Ленинградта, Чехословакияда өткен ҚР мәдени күндеріне қатысты. Алматы көрме залының қорында «Қоңырат туралы ән» гобелені, Балқаш қалалық өлкетану мұражайында «Таң» атты гобелені сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Бойқалақай** — ерінгүлділер тұқымдас көпжылдық өсімдік. Сабағы тік, бұтақсыз, түп жағы төрт қырлы,жоғары жағында түгі болады. Жапырақтарының сағағы ұзын болады да бұл да қалақай жапырақтары сияқты тиген жеріне күйдіргендей әсер етеді. Гүлдері жапырақтар қойнауында шоқталып орналасады. Күлтесі ақ немесе аздап қызғылт келеді де, қос ерінді болады. Жемісі 4 жаңғақшаға бөлінеді. Май айынан бастап күзге дейін гүлдейді. Жайылымдарда, бұталар арасында, тасты, көлеңкелі жерлерде өседі.

Химиялық құрамы
---------------

Құрамында илік заттар,эфир майы, С витамині, сапониндер, флавоноидтар, алкалоидтар, ал жапырақтарында эфир майы, жалқақ, каротин кездеседі.

Қолданылуы
----------

Бойқалақайды халық медицинасында қан тоқтататын, несеп жүргізетін, қақырық түсіретін дәрі ретінде қолданылады. Гүлдерінен жасалған тұнбаны, ұнтақты өкпеден, мұрыннан және жатырдан қан кеткенде, тыныс жолдары мен кеңірдек ауруларынд, өкпе туберкулезінде, безгекте, геморройда, бүйрек пен несеп жолының қабынуларында, әйелдердің ақ етеккірі келегенде, есекжемде, шиқан шыққанда, жараны емдегенде қолданылады. Гүлдерінен жасалған қайнатындыны өкпеден және жатырдан кеткен қанды тоқтату үшін пайдаланылады. Шөбінен жасалған қайнатынлдыны нерв ауруларына, ұйқы қашқанға, циститке, уретрит пен нефрит, пиелитке, көкбауыр ауруларына қарсы қолданылады. Болгар халық медицинасында бойқалақайды ақ ететккір келгенде, етеккір дұрыс келмейтін жағдайда, сол сияқты бүйрек қабынып ауырғанда, қуық түйілулерінде және қарияларда болатын кіші дәретке отыру қиындаған жағдайда қолдануға кеңес беріледі. Бойқалақай препаратын сабыншөп, қызылтаспа шөбімен қосып жоғарыда аталған ауруларды емдеу үшін қолданғанда шипалық қасиеті арта түседі. Сонымен қатар спиртке ашытқан тамыры тіс ауруын тыныштандырады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Дәрілік өсімдіктер"/Бас редакторы М. Қожабеков-"Қазақстан" баспасы, 1975.
**Киану Чарльз Ривз** (ағылш. *Keanu Charles Reeves*, [keɪˈɑːnuː]; 2 қыркүйек 1964, Бейрут, Ливан) – Канада және американ актері, музыкант.

90-шы жылдары «Dogstar» тобының, ал 2000 жылдары «Becky» тобының бас-гитаристі болған. Үш қарындасы бар. Алғаш экранға 1979 жылы шыққан. 1986 жылы шыққан «На берегу реки» жасөспірімдерге арналған фильмі арқылы көпшілікке таныла бастайды. Алайда 1999 жылы шыққан **«Матрица»** фильмі оны Голливудтегі алдыңғы қатарлы актерлердің қатарына қосады. Көптеген сыйлықтардың иегері. 

Фильмографиясы: «Один шаг назад» (1985), «Полёт» (1986), «Принц из Пенсильвании» (1988), «Адвокат дьявола» (1997), «Хардбол» (2001), «Константин: Повелитель тьмы» (2005), «Ковбой Бибоп» (2011), т.б.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Киану Ривз (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында