**Роберт I Брюс** (ағыл. *Robert the Bruce*, шотл. *Roibert a Briuis*, 11 шілде 1274 — 7 маусым 1329) — Шотландия королі (1306-1329), Англияға қарсы тәуелсіздік соғысының алғашқы кезеңінде ел қорғауындағы ірі шотланд монархтарының бірі, патшалық Брюс әулетінің негізін қалаушы.

Әкесі жағынан - скот-норман (Бриё (фр. *Brieux*), Нормандия), анасы жағынан - франко-гэлдік аталары бар.

Жас кезі
--------

Роберт Брюс, 6-шы Аннандейл лорды, Роберт Брюс пен Каррик графинясы, Марджоридің ұлы. Ол 1274 жылдың 11 шілдесінде дүниеге келді. Ол атасы 5-ші Аннандейл лорды, Роберт Брюстен, Дәуіт I-нің ұрпағы ретінде Шотландия тағына құқықтарын мұрагерлікке алды. Брюстер партиясы 1292 жылы шотландтық тәждің мұрагерлік процесінде жеңілісінен және Иоанн I Баллиол Шотландия отырғаннан кейін тәжге мұрагерлік құқықтары және Каррик графтығымен бірге жас Роберт Брюске берілді. Брюстердің Иоанн I Баллиолға қарсылығы Роберт Брюстың Англия королі Эдуард I-нің Шотландияға қатысты ағылшын үстемдігін орнатуға қарсы күресіндегі алғашқы қолдауында анықталды.

Тәуелсіздік үшін соғыстың алғашқы қадамдары
-------------------------------------------

1296 жылы Ағылшын әскері Шотландияға шабуылдаған кезде, Роберт Брюс өзінің жасағымен ағылшын әскеріне қосылып, Англия королі Эдуард I-ге ант берді. Брюс кланы мен жақтастарының қолдауы Эдуард I-ге елді салыстырмалы түрде оңай басып алуға және Иоанн I-ні тұтқындауға көмектесті. Шотландия ағылшын королінің иелігі деп жарияланды. Алайда, 1297 жылы Уильям Уоллестің Шотландияны азат етуіне бағытталған көтеріліс басталды, оған Роберт Брюс та қосылды. Бірақ шотланд лордтарының көтерілісі тез және қатал түрде басылып, Ирвин келісімінде Роберт Брюс тағы да Англия короліне ант берді. 1298 жылы Фолкерк түбіндегі шайқаста Уоллестің жеңілісінен кейін, Эдуард Брюсты Шотландия регенттік кеңесіне мүше етіп тағайындады, бірақ 1300 жылы Роберт Брюстың Коминдер кланымен келіспеушілігіне байланысты лауазымнан босатылды. Бұдан кейін Роберт Брюс Коминдердің билігіне және ағылшын королін қолдайтындарға қарсы шотландық барондардың партиясын басқарды.

Роберт Брюстың тәж кию жорасы және Шотландияны азат ету
-------------------------------------------------------

Брюс пен Комин кланы арасындағы Шотландияда ықпал ету үшін күрес Роберт Брюстің 1306 жылы Дамфрис шіркеулерінің бірінде «Жирен» Джон Коминнің өліміне әкеп соқтырды, соның нәтижесінде Брюс елдегі антиағылшындық қозғалыс жетекшісі болды. Шотландиялық барондардың бір бөлігі оның жағына көшті, ал 1306 жылы 25 наурызда Роберт Брюс Скунда Шотландия патшасы атанды. Алайда, бүлікшілер Метвен мен Дэрлае түбінде ағылшын әскерлерінен тез жеңіліске ұшырады, Роберттің отбасы тұтқынға алынып, інілері өлтірілді, Брюс өзі Шотландияның батыс жағалауындағы Ратлин аралына қашты.

Бірақ 1307 жылдың көктемінде Роберт I Каррик отбасылық графтығына кішігірім жасақпен қонды және 10 мамырда Лаудон-Хилл түбіндегі шайқаста Пембрук графы, Эмер де Валенстің әскерін жеңді. Сол кезде ағылшындарды біртіндеп елден шығара бастаған Джеймс Дуглас пен басқа да шотландық барондар Брюске қосылды. 1308 - 1309 жылдар аралығында Брюс пен Дуглас әскерлері Инверар түбіндегі шайқаста және Брандер шатқалында Коминдер партиясын жеңіп, солтүстік және батыс Шотландияны босатты.

1307 жылы Эдуард I-нің қайтыс болуымен Англияның қарулы күштері жаңа патша Эдуард II-ге қарсы ағылшындық магнаттардың көтерілісі болды. 1310 жылы жаңа ағылшын шапқыншылығы әрекеті сәтсіз аяқталды және 1313 жылдың аяғында бүлікшілер ірі қалаларды (Данди, Перт, Эдинбург, Роксборо) қоса, Шотландияның көп бөлігін босатты, Мэн аралын ағылшындардан басып алып, Стерлингтегі ағылшын гарнизонын қоршады. Стерлинстің губернаторы қаланы ағылшын әскері 1314 жылдың 24 маусымына дейін босатпайтын жағдайда, қаланы тапсыратыны жайлы келісімге келді. Дәл уақытында келіп үлгерген Эдуард II-нің әскері 1314 жылы Бэннокберн түбіндегі шайқаста Роберт Брюс бастаған шотланд әскерлері тарапынан толық жеңіліске ұшырады. Бэннокберндегі жеңіс Шотландияны ағылшын оккупациясынан босатуды және оның тәуелсіздігін қалпына келтіруді қамтамасыз етті.

Бэннокберннан кейінгі сыртқы саясат
-----------------------------------

Ағылшын әскерінің Бэннокбернде жеңіліске ұшырауы Роберт I-ге Англия аумағына шабуылдауға жол берді: 1314 - 1315 жылдары шотланд әскері Нортумберленд, Камберленд және Даремге шабуыл жасады. Ольстердегі көтерілісті пайдалана отырып, шотландықтар 1315 жылы Ирландияға келді, ал Роберт I-нің інісі, Эдуард Брюс Ирландияның жоғарғы патшасы болып сайланды. Шотландық және ирландық халықтарының бірлігі жайлы үгіт-насихатқа көрсеткен Брюстердің қолдауына сүйенген шотланд армиясының әскери іс-әрекеттерінің алғашқы табысы, 1317-1318 жылдары бірқатар қиындықтарға ауысты, ал 1318 жылы Фогхарт белестеріндегі шайқаста шотландықтар жеңіліске ұшырап, Эдуард Брюс қаза тапты.

Ирландиядағы сәтсіздік жақын арада Англиядағы Роберт I-дің жаңа жетістіктерімен өтелді: 1317 жылы Берикті басып алды, ал 1319 жылы Джеймс Дугластың әскері Митон түбінде Йорк архиепископын жеңіп, бұл жеңіс ағылшындарды келісімге келуге итермеледі. Соғыс 1322 жылы Роберт I-нің Ланкашир және Йоркширге сәтті әрекеттерімен жаңартылды. Сондай-ақ, патшаға Франциямен әскери одақ құру мүмкіндігі қайта туды (Корбей шарты 1323 жылы).

Сонымен бір мезгілде Роберт I Рим Папасымен келісімге қол жеткізуге күш-жігерін жұмсады. Англия мен Шотландия арасындағы қақтығыс кезінде папалық проағылшындық позицияны ұстанып, Роберт Брюс және оның жақтастарын шіркеуден аластатып, оны Шотландия патшасы деп танудан бас тартқан. Дегенмен, шотланд дінбасылары өз патшасын қолдады және 1320 жылы Шотландияның тәуелсіздігін растайтын және Брюстің тәжге құқығын ақтайтын Папаға арналған «Арброт декларациясын» жариялады.

Шотландияны бағындыруға деген ағылшын королінің соңғы әрекеті 1327 жылы, Эдуард II-ні құлатқаннан кейін жасалды. Бірақ Роджер Мортимер мен жас Эдуард III-нің жорығы сәтсіз аяқталды. Жауап ретінде Роберт I-нің әскері қайтадан Нортумберлендті тонап, Ирландияға барды. Нәтижесінде Англия 1328 жылы Нортгемптондық келісімсөзге қол қоюға мәжбүр болды, оған сәйкес Шотландия тәуелсіз егемен мемлекет ретінде, ал Роберт I - Шотландия патшасы ретінде мойындалды. Мэн аралы мен Берик Шотландияға қайтарылды.

Роберт Брюстің ішкі саясаты
---------------------------

Роберт Брюстің Шотландиядағы Коминдер партиясын талқандауы және проағылшын барондардың қудалауы жерді жаппай тәркілеу мен оларды патшаның және оның достарының (Дугластар, Рэндольфтер, Кэмпбеллдер) пайдасына орай қайта бөлуге әкелді. Нәтижесінде, Роберт Брюстың билік еткен кезінде вассалды-лендік қатынастарды екінші рет жандануды бастан өткерді, сол уақытта Батыс Еуропаның патшалық жергілікті әкімшілігін нығайтудың жалпы үрдісі Шотландияда көрінбеді. 1326 жылы Шотландия Парламенті ел тарихында тұңғыш рет қалалардың өкілдері қатысқан Камбускеннетте шақырылды, ол Роберт I-ге оның билік ету кезеңінде әдеттегіден тыс 10%-дан артық табыс салығын берді.

Өлімі
-----

Данфермлин аббаттығы
Роберт I 1329 жылы 7 маусымда Кардросста қайтыс болды, оның денесі Данфермлин аббаттығында жерленген, ал оның жүрегі, патшаның еркімен, оны Испанияға алып кеткен Джеймс Дугласқа берілді. Дуглас қайтыс болғаннан кейін, Роберт I-нің жүрегі Шотландияға оралды және Мелроуз аббаттығында жерленді. 1920 жылы археологтар жүректі тауып, содан кейін қайта жерледі, бірақ оның нақты орналасуын көрсетпеді. 1996 жылы құрылыс жұмыстары кезінде жүрек сақтаулы болуы мүмкін қобдиша табылды. Корольдің өлім алдындағы тілегіне қарай ол 1998 жылы Мелроуз аббаттығында қайтадан жерленген болатын.

Некелері мен балалары
---------------------

Роберт Брюс пен Елизавета де Бург
Thepeerage.com сәйкес

* (1295) Изабелла Мар, 6-шы Мар граф, Дональдтың қызы
	+ Марджори Брюс (1296—1316), (1315 жылдан бастап) Уолтер Стюартқа тұрмысқа шықты
* (1302) Елизавета де Бург, 2-ші Ольстер графы, Ричарда де Бургтың қызы
	+ Дәуіт II (1324—1371), Шотландия королі
	+ Маргарита Брюс (1327 кейін емес — шамамен 1347), (1345 жылдан бастап) 5-ші Сазерленд графы, Уильям де Моравияға тұрмысқа шықты
	+ Матильда (Мод) Брюс (1327 кейін емес —1353)
	+ Джон Брюс (1327 — сәби кезінде дүниеден кетті)

Некеден тыс туған балалары:

* + Керриктен келген сэр Нил (? — 1346)
	+ Одистуннен келген Уолтер
	+ Керриктен келген Кристина
	+ Роберт Брюс, Лиддисдейл бароны (1302 мен 1320—1332 арасында)
	+ Маргарет Брюс (1327 кейін емес — 1364 ерте емес)
	+ Элизабет Брюс (1327 кейін емес — ?)

Әдебиет
-------

* Титлер Патрик Фрейзер. История Шотландии. От пиктов до Брюсов / Пер. с англ. Е. А. Стюарт. — СПб.: Евразия, 2016. — 610 с. — (300 экз.). — ISBN 978-5-91852-160-1.
* Федосов Д. Г. Рожденная в битвах. Шотландия до конца XIV века. — 2-е изд. испр. и доп. — СПб.: Евразия, 2017. — 384 с. — (Clio).— СПб.: Евразия, 2017. — 384 с. — (1 000 экз.). — ISBN 978-5-91852-081-9.
* Barrow, G.W.S. Robert Bruce & the Community of the Realm of Scotland. Edinburgh University Press; 2nd edition, 1984. ISBN 0-85224-307-3. P. 528.
* Bartlett, Robert, The Making of Europe, Conquest, Colonization and Cultural Change: 950—1350. Princeton University Press, 1994. ISBN 0-691-03780-9. P. 447.
* Brown, Chris, Robert the Bruce. A Life Chronicled. Tempus, 2003. ISBN 0-7524-2575-7. P. 416.
* Brown, Chris, Bannockburn 1314: A New History. The History Press, 2009. ISBN 0-7524-4600-2. P. 384.
* Dunbar, Bt. Sir Archibald H. Scottish Kings 1005—1625, Edinburgh, 1899
* Macnamee, C. The Wars of the Bruces: Scotland, England and Ireland, 1306-28. Tuckwell Press Ltd, 1996. ISBN 1-898410-92-5. P. 288.
* Nicholson, Ranald. Scotland: the Later Middle Ages, Mercat Press, 1997
* Scott, Ronald McNair. Robert the Bruce: King of Scots. Canongate Books Ltd, 1999. ISBN 0-86241-616-7. P. 288.