recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Делиблат құмдары** (серб. Делиблатска пешчара, немесе *Делиблатски песак*) — Сербияның Воеводина провинциясындағы шамамен 300 км2 үлкен құмды жер. Олар Банаттың оңтүстік бөлігінде, Дунай өзені мен Карпат тауларының оңтүстік-батыс беткейлері арасында орналасқан. Құмдар Ковин муниципалитетіндегі Делиблато ауылының атымен аталған. Құмды төбелердің негізгі бөлігі дала және орманды дала тоғайларының жайылымдарынан эллипс пішінін құрайды.

Сипаттамасы
-----------

Делиблат құмдары - бұл Еуропадағы ең үлкен құмды аймақ, ол Паннон теңізінің орнында пайда болған шөлдің бөлігі. Құмдарда Еуропада және бүкіл әлемде сирек кездесетін немесе жойылып кету қаупі бар өсімдіктер мен жануарлардың көптеген эндемикалық түрлері мекендейді.

Флора және фаунасы
------------------

Делиблат құмдары өсімдіктердің алуан түрлілігіне бай, мұнда 900 түрлі өсімдік түрлері өседі. Олардың көпшілігі халықаралық стандарттар бойынша Орта Дунай ойпатында сирек кездесетін немесе эндемикалық болып саналады.
Жойылу қаупі төнген және эндемикалы өсімдіктер түрлерінің ішінде Банат таушымылдығы, Сәлдегүл таушымылдығы, Панчич жусаны, қарапайым қамыс, дала бадамы т.б. өседі. Бұл аймақта орхидеяның 20 дан астам түрі өседі.
Жануарлардан егеуқұйрық, скунс, құмырсқалар, құмтышқандар т.б.кездеседі. Құстардан бүркіт, ителгі, қарақұс, ала бүркіт кездеседі. Басқа жануарлардан қасқыр, бұғылар, елік, қабан мекен етеді.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Делиблат құмдары
----------------------------------------------------

Делиблат құмдарын сол кездегі Югославия партизандары Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пана ретінде пайдаланған. Олар құм арасынан жасырынатын лагерьлер мен блиндаждар салды. Көптеген уақытша баспаналардың ішінен бүгінде біреуі ғана қалды. Бұл Чардак маңындағы импровизацияланған аурухана болды. Сондай-ақ оккупация кезінде неміс фашистері Белградтан әкеліп осы құм арасында атқан еврейлерге арналған ескерткіш бар.

Құмда түсірілген фильмдер
-------------------------

Делиблат құмдары көптеген халықаралық және сербиялық фильмдердің түсірілім орны ретінде пайдаланылды: "Шыңғыс хан" (1965), «Мен тіпті бақытты сығандарды кездестірдім» (1967), «Менің ауылымдағы жаңбыр» (1968), «Кім ән айтады?» (1980), «Косово шайқасы» (1989), «Ақ костюм» (1999), «Әулие Джордж айдаһарды атып тастады» (2009) және тағы 10-ға жуық фильмдер мен бірлескен қойылымдар түсірілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Делиблатские пески
2. ↑  Путешествие по Сербии - Пески Делиблато». serbia.travel. Архивировано изоригиналана 2011-09-30. Проверено 14 апреля 2011 .
3. ↑   Мұрағатталған 9 мамырдың 2021 жылы. Делиблатские пески — пустыня Европы, которой больше нет
4. ↑   Ольга Янкович (2 июня 2019). "Занимљива Србија: Делиблатска пешчара - Немирни песак европске Сахаре" [Интересная Сербия: Делиблатска Пешчара - Беспокойный песок Европейской Сахары]. Политика -Магазин, № 1131(на сербском языке). С. 20–21.

Сілтемелер
----------

* Deliblatska peščara, Небольшая прогулка
* Deliblatska peščara, загајчка брда, село Шушара, геодезический памятник.
**Джессика Энн Симпсон** (ағылш.  *Jessica Ann Simpson*;10 шілде 1980 жыл) – америка поп әншісі, актриса. 

Кішкентай кезінде хорда ән айтқан. 1999 жылы *«I Wanna Love You Forever»* шыққан әні тыңдармандардың жүрегінен лезде орын алады. Осыдан кейін алғашқы альбомын шығарады. 2003 жылдың жаз айынан бастап Джессика Сипсонмен оның күйеуі Ник Лаше қатысқан **«Жас жұбайлар»** атты реалити-шоу шығады. Шоу үлкен жетістіктерге жетеді. 2005 жылы ең үздік реалити-шоу категориясы бойынша **People’s Choice Award сыйлығын** алады. Кинодағы дебюті 2005 жылы «Придурки из Хаззарда» комедиясымен басталады. Алайда кейін шыққан бірқатар фильмдері сәтсіз болып, өзінің жеке өмірі де, мансабы да құлдырай бастайды. Осылайша кино және музыка әлемінен уақытша кетеді. Бірақ 2010 жылы MTV арнасында басталған **«Красивый мир Джессики Симпсон»** атты реалити-шоуымен ол қайтып оралады.

Фильмдері: *«Сумеречная зона»* (2003), *«Свидание моей мечты»* (2006), *«Блондинка с амбициями»* (2007), т.б.

Дереккөздер
-----------
**Джессика Филлис Лэнг** (ағылш. *Jessica Phyllis Lange* [ˈlæŋ],20 сәуір 1949(19490420)) — америкалық кино және театр актрисасы. Өз атағына Кинг-Конг фильміне түсіп ие болды. Тутси фильмінде ең үздік әйел рөлін сомдап, Оскар ұтып алды, 80-жылдардың басында Джессика Деревня, Сладкие грёзы, Музыкальная шкатулка атты фильмдерде басты рөлдерді сомдады.

Өмірбаяны
---------

Джессика Лэнг 1949 жылдың 20 сәуірінде АҚШ, Миннесота штатының, Клокей қаласында дүниеге келген. Әкесі Альберт Джон Лэнг (1913 - 1989) туроператор болған, анасы Дороти Флоренс үй жұмыстарымен айналысқан. Джессиканың 2 үлкен апайы бар, Энн, Джейн және кіші бауыры Джордж. Филлис Лэнгтың қанында неміс және голландық қан бар. Бастапқы жыдары ол Парижде жұмыс істеген. Ол кішкентайынан сахнаны өте жақсы көрген. Жасөспірім кезінен театр үйірмесіне қатысқан. Ол алғаш рет Кинг-Конг фильмінде басты рөлді сомдады. Ол өз карьерасын бастамай-ақ тастап кетуіне болды. Себебі ол фильм өте жоғарғы бағаға ие болды. Алтын глобус атты дәрежеге сыналған болатын.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Джессика Лэнг (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Джессика Лэнг (ағыл.) *Internet Broadway Database* сайтында
Джефф Кинни
**Джефф Кинни** (ағылшын. Jeffrey "Jeff" Kinney; 19 ақпан 1971) — американдық ойын шығарушы, карикатурист және балаларға арналған кітаптар жазушысы. Ең танымал кітап сериясы – «Осылдың күнделігі» (Diary of a Wimpy Kid), бұл кітап-сериясында көптеген кітаптар бар. Кітап желісімен 2010 жылы «Осалдың күнделігі» атты фильм түсірілді. Сосын бұл фильмда тағы екі жалғасы болды. 

Кинни – «Poptropica» деген балаларға арналған сайттың авторы.

Вашингтон штатындағы Форт-Уошингтон қаласында туып, өскен. 1990 жылдарда Мериленд университетінде(Коллледж-парк) білім алған. Қазіргі таңда, Массачусетс штатындағы Плейнвиль қаласында, әйелімен және екі ұлымен бірге тұрады.

Кітаптары
---------

### «Осалдың күнделігі» атты кітаптар сериясы

1. Diary of a Wimpy Kid (2007)
2. Diary of a Wimpy Kid: Rodrick Rules (2008)
3. Diary of a Wimpy Kid Do-It-Yourself Book (2008)
4. Diary of a Wimpy Kid: The Last Straw (2009)
5. Diary of a Wimpy Kid: Dog Days (2009)
6. Diary of a Wimpy Kid: Cabin Fever (2011)
7. Diary of a Wimpy Kid: The Third Wheel (2012)
8. Diary of a Wimpy Kid: Hard Luck (2013)
9. Diary of a Wimpy Kid: The Long Haul (2014)

Қосымша
-------

* The Wimpy Kid Movie Diary (2010)

Фильмографиясы
--------------

* Осылдың күнделігі (2010), фильмда екінші дәрежелі рөлді сомдады.

Дереккөздер
-----------

* Kinney’s website
* Author Jeff Kinney biography and book list
* Author Bio from Barnes & Noble.com
**Делфт** (нидер. ) — Оңтүстік Голландия провинциясында орналасқан қала және қауымдастық. 
Ол Роттердам мен Гаага қалалары арасында жатыр. Схи өзенінің бойында орын тепкен. 2008 жылғы көрсеткіш бойынша қала түрғындарының саны 96 168 адам. Қала бүгінгі күні Нидерланддағы жоғары технологиялар жасап шығаратын негізгі орталықтардың бірі есебінде.

Сондай-ақ қалада Делфт техникалық университеті мен үкіметтік қолданбалы зерттеулер ұйымы орналасқан. Делфт Нидерландның алғашқы астанасы және Вильгельм Оранскийдің резиденциясы болған. 1584 жылы Вильгельм осы қалада өлтіріледі. Осы оқиғадан соң король отбасының мүшелерін дәстүрлі түрді Делфтегі Жаңа шіркеуде жерлейтін болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Дели сұлтандығы** (1206 - 1526) - Солтүстік Үндістанда өмір сүрген мемлекет. Астанасы Дели қаласы болды.

Тарихнамасы
-----------

Дели сұлтандығы Солтүстік Үндістанды Орталық Азиядан шыққан мұсылмандар жаулап алуы нәтижесінде құрылған. 1206 жылы Үндістандағы әскер басшысы әрі билеуші мирасқоры Құтб әд - Дин Айбек өзін Солтүстік Үндістанның сұлтанымын деп жариялады. Дели сұлтандығы Ала әд - Дин Хилжаның тұсында күшейіп, оның жері едәуір ұлғайды. Бірақ XIV ғасырдың орта шенінен бастап Дели сұлтандығы әлсірей бастады. Әмір Темірдің 1398 - 1399 жылдары Үндістанға жасаған жорықтары салдарынан сұлтандық ыдырап кетті. 1526 жылы Дели сұлтандығын моғолдар әулеті жаулап алады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алтын Орда: Қазақ хандығы (I бөлім). Қазақстан балалар энциклопедиясы / Т. Жұмаханов, Б. Жұматаев, Т. Шаңбай. - Алматы: "Аруна" баспасы, 2007. - 224 бет, илл. ISBN 9965-26-042-7
**Егін Ауыл** — Ресейдің Астрахан облысы Володар ауданындағы ауыл. Алтынжар ауылдық кеңесінің құрамына кіреді. Халқы 185 адам (2010), олардың 99% қазақтар.

Географиясы
-----------

Егин-Ауыл Астрахан облысының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Еділ өзенінің атырауында және Бушма мен Камардан өзендерінің құрған аралында, Камардан өзеннің сол жағалауында орналасқан. Оң жағалауда — Новинка ауылы орналасқан. Көше желісі екі географиялық нысанадан тұрады: Молодёжная к-сі және Рыбацкая к-сі.

Абсолюттік биіктік теңіз деңгейінен 26 метр төмен.

Климаты
Қоңыржай, күрт континенталды, жазда температура жоғары және қыста төмен, жауын-шашынның аздығымен, сондай-ақ жылдық және жаздық ауа температурасының үлкен амплитудасымен сипатталады.

Тарихы
------

2000 жылы 26 мамырда Астрахан облысының Заңымен Ягин Ауыл ауылы Егін Ауыл ауылы болып өзгертілді. 2000 жылдың күзінде Ресей Федерациясының Үкіметі Астрахан облыстық Өкілдік Ассамблеясының Астрахан облысы Володар ауданында орналасқан Ягин Ауыл ауылын Егін Ауыл ауылы деп атау туралы ұсынысын қабылдады (№662 «Географиялық нысаналарға ат қою және Астрахан, Новгород, Орынбор және Псков облыстарындағы географиялық нысаналардың атын өзгерту туралы» 2000 жылдың 6 қыркүйек қаулысы).

Тұрғындары
----------

| 2002 | 2010 |
| --- | --- |
| 177 | ↗185 |

### Ұлттық және гендерлік құрамы

2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағы бойынша тұрғындардың саны 185 адамды құрады (86 ер адам және 99 әйел, тиісінше 46,5 және 53,5 %%).

2002 жылғы санақтың қорытындысы бойынша Ягин Ауыл ауылының тұрғындарының ұлттық құрылымында 176 тұрғыны бар халықтың 99% қазақтар құрады.

Ішкі құрылымы
-------------

Балық аулаушылық, мал шаруашылығы, үй мен ұсақ тауарлы ауыл шаруашылығы.

Көлік
-----

Володар — Кошеванка аймақтық жолынан Камардан ауылына барар жолындағы «Егін Ауыл» қоғамдық көлік аялдамасы (сәйкестендіру нөмірі 12 ОП РЗ 12Н 027).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ×Yagin-Aul  (ағыл.).  GeoNames.
2. ↑  Закон Астраханской области от 26 мая 2000 года N 23/2000-ОЗ «О переименовании села Ягин-Аул Алтынжарского сельсовета Володарского района Астраханской области»
3. ↑  *Коряков Ю. Б.* «Ресейдегі қоныстардың этно-лингвистикалық құрамы» мәліметтер базасы. Астрахан облысы.
4. ↑  Постановление Правительства Астраханской области от 02.12.2008 N 628-П (ред. от 29.05.2017) «О перечне автомобильных дорог общего пользования регионального или межмуниципального значения Астраханской области»
Бұхар көтерілісі (1920)
**Бұхар көтерілісі** — революцияшыл халық жасақшыларының қолдауымен Бұхар әмірлігіне қарсы Қызыл Әскер бөлімдері жүргізген жауынгерлік қимылдар. 
Азамат соғысы кезінде Бұхар әмірлігінің билеуші топтары Бұхарды Орта Азиядағы контрреволюция күштердің орталығына айналдырды. Халықарарлық империалистік күштер Бұхар әмірлігін Совет Түркістанға қарсы күрес ошағы деп бағалап, арандатушылық әрекеттер жүргізді. Ағылшын интервенттері Бұхар әмірін қару-жарақпен жабдықтады. Ағылшын және түрік офицерлері әмір әскерлерін соғыс өнеріне үйретті. Бұхар әмірінің қарамағында 8,7 мың найзагер, 7,5 мыңнан астам қылышкер болды. Әмірдің халыққа жат саясатының ауыртпалығы бұқара халыққа түсті. Бұхар Компартиясының 4-съезі (1920 жылы тамыз, Чарджоу) әмір өкіметіне қарсы қарулы көтеріліске шығуға шешім қабылдады. Чарджоу, Каган, Термез және басқа аудандарда халық жасақтары құрылды. Самарқанда Шығыс мұсылмандарының 1-полкі ұйымдасты. 28 тамызда Бұхар еңбекшілерінің қарулы көтерілісі басталды. Бұхар революциялық комитеті бұқара халықтың атынан РКФСР және совет Түркістан үкіметтерінен көмек сұрады. Көмек көрсету міндеті Түркістан майданына жүктелді. Майданның командашысы Фрунзе Қызыл Армия бөлімдеріне көтерілісшілерге көмек көрсету жөнінде бұйрық берді (28 тамыз). Түркістан майданы 6 – 7 мың найзагер мен 2 – 2,5 мың қылышкерді, 35 жеңіл және 5 ауыр зеңбіректі, 5 бронды поезд бен 11 самолетті Бұхар әмірінің әскерлеріне қарсы қойды. Бұхар революцияшыл отрядтары бөлімдерінде 5 мың найзагер мен 2 мың қылышкер болды. 29 тамызда көне Чарджоу Совет әскерлері мен көтерілісшілердің қолына көшті. 1 қыркүйекте Наразым, Бурдалық, Қарши, Шахрисяба, Чиракчи, Хатырчи, Кермине сияқты Бұхара әмірлігінің қалалары мен елді мекендері азат етілді. 2 қыркүйекте ескі Бұхара қамалы тізе бүкті. Бұхар операциясының жеңіспен аяқталуы нәтижесінде Бұхар халықтық совет республикасы құрылып (6 қазан), Совет өкіметінің Шығыстағы бір тірегіне айналды.

Дереккөздер
-----------
Таларурус
Бассүйегі
сүйек
**Таларурус** — ең танымал анкилозавр тұқымдасына жататын динозавр. 1950 жылы кеңес палонтологтары Моңғолиядан оның жартылай сақталған қаңқаларын тапқан. Қаңқа қалдықтары бүгінде Мәскеу палеонтология институтына тапсырылған. Таларурустың басының ұзындығы — 24 см, ені — 22 см, денесінің ұзындығы — 4—6 метр. Оның төс сүйегі эмфизаматозды. Аяқтары қысқа болғандықтан ұзын денесі төмен орналасқан, құйрығы сүйекті, шоқпар тәрізді, басы үшбұрышты, шамозаврдікіне ұқсаған.

Қызықт дерек
------------

* Таларурус тез жүгіре алмаған, есесіне ол бір орнында тез айналып, жауларын құйрығымен соғып құлата алатын болған.
* Басы ауыр сауыттан тұрғандықтан, үлкен жыртқыштардың өзі оған қауіп төндіре алмайтын.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : өсімдіктер
* Салмағы : 2 тонна
* Тұқымдас : Анкилозаврид
* Отряд тармағы : Тиреофор [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Лазер қаруы**, энергиясы жоғары лазерлердің электр магниттік сәулесін пайдалануға негізделген энергияны бағыттайтын қару түрі. Л.қ. зақым келтіру факторлары негізінен нысанаға (әскери техникаға, тірі күшке) термомеханикалық және соққы беретін-импульстік әсер болып табылады. Оптикалық-электрондық құралдар мен адамның көру органдарын зақымдауға арналған Л.қ. ең озығы болып саналады. Ол көру мүшелеріне дозамен әсер ету жолымен адамды уақытша қатардан шығаруға арналған өлтірмейтін қару ретінде қаралады.

Дереккөздер
-----------

Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Адриана Лима (2019)
Адриа́на Франче́ска Ли́ма (порт. Adriana Francesca Lima; туған. 12 шілде 1981, Салвадор) - бразилиялық модель. Көбінесе Victoria's Secret періштесі болып танылған. Көптеген мәліметтерге сенетін болсақ Адриана әлемдегі ең сұлу әйелдердің қатарына жатады.Forbes журналының рейтингі бойынша (2014 ж) ол ең жоғарғы жалақы алатын модель болып шықты, 2013 жылы оның жалақысы 8 млн доллорды құрады.

### Өмірбаяны

Адриана Лима 1981 жылы 12 шілде де Бразилия елінің Салвадор қаласында дүниеге келген.Әкесі-анасы мен қызын Адрианаға 6 ай болғанда тастап кеткен. Қызын анасы жалғыз өзі өсірген болатын.Көптеген интервьюларында Адриана өз анасының қандай керемет әйел екенін айтып өтеді.Кішкентай кезінде ол өте ұялшақ қыз болыпты.Бір күні кастингтен өту үшін қыздар купальникте келулері керек болыпты,ал Адриана өзін өте арық санап барғысы келмепті.Бірақ анасының көмегінің арқасында ол өзіне- өзі сенімдірек болып кастингке бәребірде барған екен.Анасының арқасында кастингтен өтіп жұмысқа тұрады. 15 жасында Лина '*Supermodel of the world* сайысында 2 орын алған.Кейін ол *Elite* агенттік орталығы мен келісім шартқа отырады.

### Карьерасы

Лима кішкентайынан әртүрлі сайыстарға қатысқан.15 жасында Бразилиялық модельдер сайысында 2 орын алып,2 жылдан кейін *Elite* агенттігімен келісім шарт жасап Нью-Йоркке көшіп келеді.Содан бастап оның карьерасында үлкен жеңістер басталады.Ең атақты сән көрсетілімдерінде шыға бастайды.Мысалы:Valentino, Emporio Armani, Alexander McQueen, Christian Dior, Versace, Givenchy, Louis Vuitton, Prada, Sean John, Christian Lacroix, Randolph Duke, Balmain, Fendi, Ralph Lauren, M. Officer, Anna Sui, Escada, Walter Rodrigues, Betsey Johnson, Richard Tyler, Paco Rabbane, Mark Eisen, Luca Luca, Zoomp, Dossi Dossi, Emanuel Ungaro, Vera Wang.

### Қызығушылықтары

Лима футболға қызығады және ресми түрде Интер командасына қолдау көрсетеді.Оның жанұясының жеке Виктория деген футбол командасы бар.

### Жеке өмірі

2001-2003 жылдары Адриана американдық рок музыкант Ленни Кравитц пен атастырылған болатын, бірақ тойлары бәрібірде болмады.Кейін ол ханзада Лихтенштейн Венцеславпен кездесті.14 Ақпанның 2009 жылынан бастап Адрианна баскетболист Марко Яричемге тұрмысқа шықты.Ол үйлену тойларына дейін 3 жыл кездескен болатын.Қазір олардың 2 қызы бар, Валентина Лима-Ярич (туылғ. 15 қараша 2009) және Сиенна Лима-Ярич (туылғ. 12 қыркүйек 2012)

Дереккөздер
-----------
**Адресант** - пошта арқылы хат, сәлемдеме жіберген адам; ақпаратты беруші жақ: коммуникатор, қайнар көз, хабарлаушы, бастырушы және т.б.
.

**Адресат** - (нем. ardessat – алушы) – ауызша немесе жазбаша мәтін (оның ішінде құжаттық) түрінде рәсімделген хабарламаны алушы, қабылдаушы. Сөйлеу үрдісінде адресаттың жынысын, жасын, мәдени деңгейін, оның қоғамдағы орнын, сіз айтайын деген ақпараттың оған қаншалықты дәрежеде маңыздылығын т.б. да ерекшеліктерін ескерген жөн. Өйткені аталғандардың барлығы адресаттың ауызша немесе жазбаша сөйлеу нәтижесінде алған ақпаратын меңгеруіне әсерін тигізеді. Егер адресат жеке тұлға емес, топ, ұжым немесе құрамы жас ерекшеліктері жағынан әркелкі адамдардан құралған аудитория болса, сөйлеудің түрлі тәсілдерін таңдауға тура келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
2. ↑  Қазақ әдеби тілінің анықтамалығы / Құрастырған: С.А.Итеғұлова, А.Қ.Қожахмет. - Астана: Ш.Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру- әдістемелік орталығы, 2016. – 150 б.
**Талатбек Әкімов** (1936, Өз­бекстан, Ташкент облысы жоғары Шыршық ауданы) - әдебиет зерттеуші, филология ғылымының кандидаты (1993). ҚазҰУ-ды бітірген (1967). Ауыл шаруашылығында, Жезқазған геологиялық барлау экспедициясында жұмыс істе­ген. 1968 - 1992 ж. Әдебиет және өнер институты жанындагы "Әуезов үйі" ғылымының-мәдени орталығында кіші ғылыми қызметкер, 1993 жылдан аға ғылымының қызметкер. Әкімов ұзақ жылдар бойы М.Әуезов мұрағатын зерттеумен айналысып келеді. Ұлы жазушы өмірі мен шығармашылығы жайлы елуден астам ғылыми мақалалар мен "даналық мәйегі" зерттеу кітабыныц авторы. М.әуезовтің 20 томдық шыгармалар жинағының, 50 томдық шығармалар жинағының алғашқы 3 томының ғылыми түсініктемелерін жазып, баспаға әзірлеуге қатысты. "М.О. Әуезовтін қолжазба мұрасы" ғылыми сипаттамасы (1977) мен "М.О. Әуезовтің өмірі мен шығармашылығы шежіресі" кітабын (1997) құрастырушылардың бірі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Үштік байланыс
**Үштік байланыс** — екі атом арасында үш рет электрон жұптасуынан пайда болатын химиялық ковалентті байланыс. Ол бір сигма (σ) және екі пи (Π) байланыстан тұрады. Байланысқан екі ядро арасындағы электрондардың орналасуы симметриялы болады. Химиялық қосылыстардың құрылымдық өрнектеріндегі атомдардың арасындағы үштік байланыстар үш валентті сызықшамен белгіленеді: N·N, C·C, C·N. Егер үштік байланысың бір немесе екі байланысы донор-акцепторлық жолмен түзілсе (А·В, А·В) квази үштік байланыс деп аталады; қара Валенттік, Химиялық байланыс.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
*Rissa tridactyla*
**Үшсаусақты шағала** (лат. *Rissa trydactyla*) — Татреңтәрізділер отрядының Шағалалар тұқымдасына жататын  *Rissa* туысының дене мөлшері көл шағала шамалас (500 г шамасында, қанатының алымы бір метрден сәл артады) шағала. Үшсаусақты шағала қанатының үстіңгі беті сұрғылттау келеді, қанат ұшында қара дақтар жоқ, қалған денесі - ақ. Аяғы - қошқыл сұр, тұмсығы - сары-жасылдау. Еуразия және Солтүстік Американың биік ендіктеріндегі жартасты жағалауларда қоныстанады. Шоғыр түзеді және дұрысын айтқанда әлеуметтік құстар. Ұялау кезінде ғана жағаға тәуелді, басқа уақыттарды ашық мұxитта өткізеді.

Қоректенуі
----------

Бұл шағала негізінде ұсақ балықты жейді, дегенмен бунақденелілер және басқа жәндіктермен де қоректенеді, ал маусым қолайлы болса - тіпті жағалаудағы жидектерді де жейді.

Мекен ортасы
------------

Олар мұxит жағалауын бойлай бір орыннан екінші орынға көшеді, дегенмен континентке терең ұшып енгені де мәлім. Мәселен, үшсаусақты шағала Қазақстан, әсіресе Солтүстік Каспийге бірнеше рет келгені белгілі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  BirdLife International (2012). "*Rissa tridactyla*". *IUCN Red List of Threatened Species* (IUCN) **2012**: e.T22694497A38874175.. Retrieved 30 April 2016.
2. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Үшсаусақты шағалалар туысы** (лат. *Rissa*) — Татреңтәрізділер отрядының Шағалалар тұқымдасына жататын негізінде бірінші саусақтың жоқтығы айырым белгісі болатын шағала тұқымдастарға жататын құстар туысы. Үшсаусақты шағала туысында екі түр – үшсаусақты шағала және қызылаяқ үшсаусақты шағала болады. Үшсаусақты шағала кейде біздің аумаққа, яғни орталыққа ұшып келеді. Ұшып келу уақыты – қыркүйек, қазан, қараша айлары.

Түрлері
-------

2 түрі бар:

* лат. *Rissa brevirostris*
* Үшсаусақты шағала - лат. *Rissa tridactyla*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Үшсаусақты шағалалар туысы**
**Қазбек Исмагилов** 1934 жылы 1 қаңтарда Башқұртстандағы Карамалы селосында туған. 1957 жылы Свердловск қаласындағы Тау-кен институтын тамамдаған. Төрт жылдай Орал мен Донбаста шахтада жұмыс істеген. 1961 жылдан Тәжікстанда, Қазақстанның көптеген облыс орталықтарында СЭС салуға қатысқан. 1980—1983 жылдыры Алматыдағы құрылыстарда, Үлкен Алматы каналында да қызмет істеген.

1968 жылдан сықақ әңгімелер жаза бастаған. Алғашқы туындылары «Ара — Шмель» журналында жарық көрді. 1982 жылы «Литера-турная газетада» жарияланған «Золотой теленок» атты бәйгенің иегері болды.

Шығармалары
-----------

* Большой пөре-күр. А. «Жазушы», 1978;
* В зеркале обратного вида. А. «Жалын», 1980;
* Козорный папаша. А. «Жазушы», 1982;
* Роскошный автомобиль. А. «Жазушы», 1984.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Потсдам декларациясы** (1945) — 2-дүние жүзілік соғыста Жапонияны сөзсіз тізе бүктіру жөніндегі декларация. Декларация Потсдам конференциясы жүріп жатқан кезде, 1945 ж. 26 шілдеде АҚШ, Ұлыбритания жөне Қытай Республикасы өкіметтері атынан жарияланды. 1945 ж. 8 сәуірде декларацияға КСРО да қосылды. Потсдам декларациясында 1943 ж. жарияланған Каир декларациясы тағы да қуатталды. Жапонияны сөзсіз тізе бүктіру жөніндегі талаптан басқа, оны бейбіт жолға түсіру принциптері белгіленді. Ең бастысы — Жапонияның басқыншылық саясатына соққы беру. Жапония империалистерінің 1-дүние жүзілік соғыстан кейін жаулап алған Тынық мұхиттағы барлық аралдарды қайтарып беру, Қытайдан тартып алған барлық жерлерін Қытай республикасына қайтару көзделді. Жапонияның соғыс экономикасына шек қойылды. Жапонияда халық тілегіне сай бейбітшілікті жақтайтын демократияшыл өкімет орнатуды, милитаристік үкімет билігін біржолата жоюды белгіледі. Кеңес Одағы одақтастары алдындағы міндеттемесін адалдықпен орындай отырып, Жапония империалистік өкіметінің басқыншылық саясатын жою, дүние жүзі халықтарының көптен арман еткен бейбіт өмірін жақындату мақсатында 1945 ж. 9 сәуірде Кеңес Одағы Жапонияға қарсы соғыс жағдайында деп санады. 1945 ж. 2 қыркүйекте империалистік Жапония талқан етілді. 2-дүн. жүз. соғыс аяқталды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
**Әжіғали Қабесұлы Әлімақанов** (1949 ж. т.Орынбор обл.) - мұнай-газ өңдеу саласындағы білікті маман. Мәскеу политехникалық институтын (1976), Мичиган университетін (АҚШ; 1996) бітірген. 1970—93 ж. Гурьев мұнай айыру зауытында операторлықтан партия комитеті хатшысына дейінгі еңбек жолынан өтті. Гурьев қалалық кеңесі төрағасының орынбасары, төрағасы болды, Гурьевке өзінің байыргы Атырау есімін қайтару жөніндегі мәселеге белсене атсалысты (1992 ж. қалалық кеңес сессиясында қала қайтадан Атырау  атанды). 1993 жылдан «Теңізшевройл» қазақ-американ бірлескен кәсіпорнының бас менеджері. Халықтар достығы орденімен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1
Қазіргі тілімізде «біржола, мүлде» мағыналарын беретін бұл қос сөздің әр сыңары жеке-дара кездеспейді. Кездесе қалған күнде де, жергілікті тіл ерекшелігі (диалектизм) қалпында ғана айтылады. Көркем әдебиеттен мына бір мысалды ұсынайық: *«...езгі*
тіршіліктің ескі жұртынан ада-жұда қол үзіп, жаңа тұрмысқа біржола қоныс аударып жатқандар да аз емес *(Ө. Қанахин, Дәмелі).*

Қазіргі тілімізде *«ада»* сөзі бар әрі оның мағынасы да көпшілікке мәлім. Бірақ мына қос сөз құрамындағы алғашқы сыңардың оған қатынасы жоқ. Алайда түркі тілдерінің кейбіреуінде, дәлірек айтсақ, якут тілінде бұл тұлғалас сөз жеке тұрып та қолданылады: *адьас* — тіпті, мүлде, өте мағыналарын береді. (Якут-русский словарь, 1972, 32).

Қазақ тілінде *«с»* дыбысы түсіріліп, *«ада»* қалпында сақталған. Ал қос сөздің екінші сыңары Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, Жамбыл облыстарын мекендеген қазақтар тілінде *«жүдә»*, *«жұда»*, *«жүде»* дыбыстық құрамдарында жиі қолданылып, *«өте»*, *«тым»*, *«тіпті»*, *«мүлде»* мағыналарын ұғындырады. Басқаша айтқанда, жергілікті тіл ерекшелігі есебінде кездеседі. Бұл өңірдегі тұрғындарға «жұда»— өзбек, түрікмен сияқты көрші отырған түркі тілдерінен ауысқан. Осыған қарап, сөз төркінін түркі тілі деп тапсақ, өте қате болар еді. Көрсетілген түркі тілдеріне ол сөз парсы тілдерінен енген. Парсы тілінде: *джода* — белек, жеке; айырылған, аулақтаған іспеттес мағыналарға ие. Осы сөз өзбек, түрікмен тілдеріне ауысып, *«жұда»* тұлғасына дейін түрленіп, мағынасы да өзгеріске душар болған.
Қорыта айтқанда, «ада-жұдар» қос сөзінің алғашқы сыңары түркі тілдерінің меншігі де, соңғысы иран тілінің еншісіне жатады. Қазіргі тілімізде осы екі сөз қосарлана келіп, бір мағына төңірегіне топтасқан. Егер осы қос сөзді қазіргі ұғымымызға сәйкестіре айтсақ: «өте-өте», «тіпті-тіпті», «мүлде-мүлде» сияқты бір сөзді қайталау болып шығады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Тәшімбай Ғазизбек**—1938 жылы Жамбыл облысы, Талас ауданы, Қайтөбе ауылында дүниеге келген.. ҚазМУ-ді бітірген (1964). 1957-59 жылдары. 
Жамбыл ауданы "Ленин жолы" газетінде жауапты хатшы, облысы "Еңбек туы" газетінде корректор болды. 1964—90 жж. респ. "Спорт" газетінде әдеби қызметкер, "Қазақстан" баспасында редактор, аға редактор, редакция меңгерушісі, бас редактордын орынбасары болды.

1990 ж. Қазақ Телеграф агенттігінде редакция менгерушісі, ҚР Президенті аппаратында кеңесші, Үкімет аппаратында сектор меңгерушісі болып қызмет атқарды.

1996—2001 жж. Қазақстан Республикасының ұлттық банкінде аударма бөлімін басқарды. Тәшімбай Қазақстан Журналистер одағынын мүшесі, бірнеше кітаптардың авторы.

Майталман спортшылар жайында жазылған "Топжарғандар" жинағын, Қажымұқан Мұңайтпасұлы туралы "Куш атасы" атты естеліктер жинағын, "Құм арасында", "Қос терек", "Қызғалдақ қалың шықкан жьл" атты әңгімелер жинақтарын, Қазақ баспасөзінің ардагері Мұқан Мамажановтың мұрасын зерттеп, "Еңбек еттім, ел үшін" деген ғұмырнамалық-шығармашылық жинақ шығарды (1999).

"Молодая гвардия" баспасы "Тамаша адамдардың өмірі" циклынан шығарған "Сальвадор Альенде", "Че Гевара" кітаптарын, Кеңес Одағынын Батыры Г.Сафиуллиннің "Жеңіс жолында" кітабын қазақ тіліне аударды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж. ISBN 9965-09-134-Х1981-89
*Басқа мағыналар үшін Алабота деген бетті қараңыз.*
**Алабота** – Солтүстік Қазақстан облысындағы Тайынша ауданының шығысында, Ертіс алабында орналасқан тұйық, тұзды көл.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 22,4 км2. Су жиналатын алабы 2270 км2. Алаботаға оңтүстігінен Жарық, Жаңасу өзендері құяды. Батыс, солтүстік және шығыс жағалауы жарлы, оңтүстік батпақты, қамысты келеді. Қарашада суы қатып, сәуірдің 2-онкүндігінде мұзы ериді.

Кәсіптік маңызы
---------------

Көлден алабұға, шортан, табан балық ауланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Ти́моти Ха́ттон** (ағылш. *Timothy Hutton*, 16 тамыз 1960 жыл, Малибу, Калифорния, АҚШ) – америка актері және кинорежиссер. 

20 жасында екінші пландағы ең үздік ер адам рөлі үшін «Оскар» сыйлығын иеленеді. Кино дебюті 1980 жылы шыққан Роберт Редфордтың «Обыкновенные люди» фильмі болған. Дәл осы фильмдегі рөлі үшін «Оскар» сыйлығын алған. Осыдан кейін ол бірқатар танымал болған фильмдерге түскен. «Пять дней до полуночи» және «Тайны Ниро Вульфа» хикаяттарында басты рөлдерді сомдаған. 

Қазіргі кезде «Воздействие» телехикаясының түсіріліміне қатысуда.

фильмдері
---------

«Долгий путь домой» (1981) 
«Измена» (1988) 
«Генеральская дочь» (1999) 
«Призрак» (2010)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Официальный сайт
**Тимор** (индон. *Pulau Timor*, тетум *Timor*, порт. *Timor*) — Малай архипелагының оңтүстік бөлігіндегі арал, екі тәуелсіз мемлекеттер арасында бөлінген: Шығыс Тимор және Индонезия.

Географиясы
-----------

Аралдың аумағы 30,8 мың км². Малай тілінде аралдың атауы «шығыс» дегенді білдіреді; бұл аралдың аралдар тізбегінің шығыс жағында орналасқандығын дәлелдейді.

Әкімшілік бөлініс
-----------------

Тимор аралы екі тәуелсіз мемлекеттер арасында бөлінген: Шығыс Тимор мен Индонезия (4 аудан және 1 қалалық муниципалитет).

* Шығыс Тимор - 15 007 км², 1,066,409 адам (2010)
* Индонезия - 14 660 км², 1 662 056 адам (2010)
	+ Купанг (қала) — 160 км², 335 585 адам
	+ Купанг ауданы - 5437 км², 303 998 адам
	+ Белу ауданы - 2446 км², 352,400 адам
	+ Оңтүстік Орталық Тимор ауданы - 3947 км², 440 470 адам
	+ Орталық Орталық Тимор ауданы - 2670 км², 229 603 адам

Тұрғындар
---------

Аралда австронезиялық және папуан тілдерінде сөйлейтін адамдар: атондар, тетумдер және т.б. тұрады.

Мәдениеті
---------

Жергілікті аңызға сәйкес, Тимор аралы үлкен қолтырауын болған.

«Timor» - бұл поп-әнші Шакираның *Oral Fixation Vol. 2* (2005) - Шығыс Тимор туралы әні.
Лазар Никола Карно
**Лазар Никола Карно** (1753 жыл 13 мамыр, Ноле (Кот-д'Ор) - 1823 жыл 2 тамыз, Магдебург) - француз мемлекет және әскери қайраткері, инженер, математик. 1796 жылдан *Париж ғылым академиясының* мүшесі.

Өмірбаяны
---------

1791-1792 жылдары *Заң шығару жиналысының* және 1792-1795 жылдары *Конвент* мүшесі. *Якобин диктатурасы* кезінде *Қоғамдық құтқару комитетінің* мүшесі болып, ірі әскери ұйымдастырушылығымен көзге түсті. Замандастары оны *«Жеңісті ұйымастырушы»* деп атады. 1795-1797 жылдары *Директорияның* мүшесі болды. 1804 жылы Наполеон Бонапарттың империя құруына қарсы шықты, *«Жүз күн»* ішінде онымен жақындасып, *ішкі істер министрі* болды. Бурбондар үкімет басына қайта келгеннен кейін Франциядан қуылып, өмірінің соңғы шағын Магдебургте өткізді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974 ж. 5 том
**Фенакит** (грек. *Phenakos* – алдамшы деп кварцқа ұқсастығынан аталған) — силикаттар класына жататын минерал. Химикалық формуласы: Be2[SіO4], құрамы (%): BeO – 45,5; SіO2 – 54,5, қоспалары: Al, Fe, Mg, Ca, Ge, B, TR, Na2O. Тригондық сингонияда кристалданып, ромбоэдр, призма, ине тәрізді кристалдар түзеді. 

Фенакит
Агрегаттары друза түрінде болады. Көбіне түссіз немесе ақ, кейде қызғылт және сарғыш түсті (жарықта түссізденеді), шыны немесе май тәрізді жылтыр. 

Қатт. Моос шкаласы бойынша 7,5 – 8, тығызд. 2,9 – 3,0 г/см3. 

Пегматиттерде, гидротермалдық, пневматолиттік түзілімдерде ұшырасады. Фенакиттен бериллий алынады. Фенакиттің мөлдір кристалдары зергерлік бұйымдар жасауда қолданылады. Қазақстанда Қарағайлы, Ақтас кен орындарының грейзендерінде ұсақ кристалдар түрінде кездесі.

Дереккөздер
-----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Таяу жылдары ұйымдастырылған (1998) бұл табиғи саябаққа жүктелетін негізгі міндет— Орталық Қазақстанның табиғи еменін қалпына келтіру мен сақтау, экологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізу, сонымен қатар халықтың тынығып, табиғат көркін тамашалауына мүмкіндік беру және табиғат корғаудың маңызын көпшілікке насихаттау. Қарқаралы табиғи саябағы 350,5 мың га аймақты қамтып жатыр. Қарқаралы және Талды орман шаруашылықтары негізінде ұйымдастырылған бұл табиғи саябақ аумағына Қарқаралы ауданының біраз жері енеді. Қарқаралы табиғи саябағының аумағында адам аяғы сирек басатын Шаңкөз, Оңтүстік Қаркаралы және Кент қорығы аймақтары, Аркалық зоологиялық және Сарықұлжа ландшафтылы қорықшалар бөлігі адамдар тынығып, демалатын арнайы жерлерге айналды. Аталған жерлерде табиғатты тамашалау, оның аясында демалу шараларын дұрыс ұйымдастыру көзделіп отыр.
**Қасаболат Мәмбетқошқарұлы** (1726-1812) жылы Жамбыл ауданы қазіргі Жайсаң ауылында туған) - аға батыр, түменбасы.

Шыққан тегі Найман елінің Матай руының Қарауылжасақ тармағынан шыққан, баласы Сатыпалды Қасаболатұлы жоңғар шапқыншылығы кезінде көзге түскен аға юатыр Ол Сәмен батырмен бірге Арқалы Асуының оңтүстік батыс беткейінде сарбаздарымен жоңғар қақпасы арқылы ойрат қалмақ жолын күзеткен. Қалмақтармен соғыста неше рет жекпе жекке шығып, жеңіске жеткен. Әсіресе асқарлы асуының шығысында соғыста көзге түскен. Қасаболат батыр қайтыс болған соң Сәмен күмбезінің жанына жерленген. Ұрпақтары Жамбыл, Алматы облыстарында тұрады.

**Шежіре**:
Қарауыл Жасақ - Итемген, Итемгеннен - Есенгелді батыр, Есенгелдіден - Байқошқар, Мәмбетқошқар, Байқошқардан - Дүйсен, Мұрат, Құдас, Мәмбетқошқардан - Қасаболат батыр

Сілтемелер
----------

Жетісу энциклопедия "Арыс" баспасы 2004
Жарғанат – 900-1000 түрге бөлінетін сүтқоректілер болып табылады. Жарғанаттардың сырт түрі қорқынышты көрінуі мүмкін. Олар сырғанаумен ерекшеленетін, бұлшық ет қозғалыстары көмегімен ұшатын бірден-бір сүтқоректілер болып табылады.Жарғанаттар қанатын жайғанда 5 сантиметрден 1,5 метрге дейін түрлі дене пішінде болады. Олар әлемнің барлық бөлігінде бар. Әйтсе де, тропиктік аймақтарда ерекше көп кездеседі.Жарғанаттар – үлкен көмекшілер болып табылады. Олар жәндіктердің таралуын қадағалауға, кесілген ормандардың қайта шығуына және адамдарға азық ретінде жарамды өсімдіктерді тозаңдандыруға көмектеседі.Түкті сүтқоректілер жемтіктеріне ауада, тегістері қанаттарымен шүйлігеді.Жарғанаттың денесі тышқанға ұқсайды және оны түк басқан. Олардың бет-әлпеттері түріне байланысты әрқалай болады. Олардың бет құрылысы дыбыс вибрацияларын бөлетін және қабылдайтын сенсорлық аппарат сияқты. Жарғанаттың әрбір түрі қараңғыда қоректенетін немесе ұшатын кезде арнайы дыбыс шығарады. Көптеген жарғанаттар жәндіктермен қоректенеді. Арасында кейбіреулері жемістерді, балықтарды, бақалар мен басқа да шағын жануарларды жейді.

Дереккөздер
-----------

ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-446-5
Адриенна Лекуврердің өміріндегі портреті
**Адриенна Лекуврер** (1692 жыл 5 сәуір, Дамери - 1730 жыл 20 наурыз, Париж) - француз актрисасы.

Өмірбаяны
---------

Қолөнершінің отбасында туды. Парижде *актер Леграннан* декламация бойынша сабақ алды. Осыдан кейін провинцияларда қызмет етті. 1717 жылдан *«Комеди Франсез» (Париж) театрында* ойнады. Таңдаулы рөлдері: *Эмилия, Корнелия (Корнельдің «Цинна» мен «Помпейдің қазасында»), Федра (Расиннің осы аттас пьесасында), Анжелика (Мольердің «Джордж Данденінде»)* т.б. Шығармашылығы реалистік өнерге жақын болды. Сахналық костюмнің қарапайымдылығына ден қойды. Оның өнері ағарту классицизмінің актерлеріне жол салды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
**Цефт Адриан Лукьянович**(15.2.1904, Павлодар — 26.2. 1971, Алматы) — металлург, тех. ғыл. докт. (1947), проф. (1948), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1958; 1954 жылдан корр. мүшесі), Қазақстанның еңб. сің. ғыл. қайраткері (1961). Томскідегі Сібір технол. ин-тын бітірген соң (1928) Лениногор қорғасын з-тында (1931 жылға дейін), Свердловскідегі Орал индустрия ин-тында (1931 — 48) әр түрлі қызмет атқарды. 1948 — 51 ж. Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және байыту ин-тында лаборатория меңгерушісі, 1951 — 58 ж. Иркутск тау-кен металлургия ин-тында проф. 1958 — 65 ж. Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту ин-тында директордың орынбасары, 1965 жылдан осы ин-ттың ауыр түсті металдар бөлімінің ғыл. кеңесшісі. Ц. — 130-дан астам ғыл. еңбектің авторы. Оның еңбектері Қазақстан кенін тиімді пайдалану, сирек металдар өндіру технологиясын дамыту, кешенді полиметалл кендерін қайта өңдеу, т.б. мәселелерге арналған.

Ciлтемелер :
------------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Жарықты сәулелі осциллограф** (орыс.  *осциллограф светолучевой*  ) — өлшеуіш аспап. Онда көрсеткі жазатын жүйемен ауыстырылған. Ол айнасы бар гальванометрден (оны шлейф деп атайды),
жарық оптикалық жүйеден және фотопленканы немесе жарық сезгіш қағазды тартатын құрылғыдан тұрады. Онда гальванометрдің айнасынан шағылысқан жарық сәулесінің ауытқуы жазылады. Жарықты сәулелі осциллограф көмегімен жиілігі 10 ... 15 КГц аспайтын физикалық процестер зерттеледі. Жарық сезгіш материалды тарту жылдамдығы 1 ... 5000 мм/с; 4 ... 60 процестерді қатар жазуға болады. Жарықты сәулелі осциллограф көзбен бақылауға арналған құрылғымен және уақытты өлшеуішпен жабдықталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**Сергей Львович Цимбал**(11.10.1907,Петербург,-06.02.1978,Ленинград) - кеңес театр зерттеушісі,сыншы,педагог, өнертану ғылымының докторы (1975),профессор(1976). 1945 жылдан КПСС мүшесі. 1929 жылы Ленинградтағы Жоғары өнертану курсын бітірді. 1932-38 жылдары "Рабочий и театр" мен "Исскуство и жизнь" журналы редакторының орынбасары әрі редколлегия мүшесі болды. 1946-47 жылдары Ленинград Комедия театрының әдебиет бөлімінің меңгерушісі болумен қатар театр институтында педагогикалық қызметпен шұғылданды. 1959 жылдан Ленинградтың театр, музыка және киноматография институтында қызмет етті. Кеңес актерлері мен драматургтары туралы көптеген монографиялық зерттеулердің және мақалалардың авторы.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 80 бет
**Сергей Николаевич Арцибашев** (14 қыркүйек 1951, пос. Калья, Североуралск ауданы, Свердловск облысы, РКФСР, КСРО — 12 шілде 2015, Мәскеу, Ресей) – театр режиссері, актер. 

2005 жылы Ресейдің халық әртісі, 2009 жылы Құрмет орденінің кавалері атанған. Свердловск политехникумын бітіргеннен кейін, 1976 жылы Свердловск театр училищесінің актерлік бөлімін тәмамдайды. 

1981 жылы А.В. Луначарский атындағы ГИТИС-тің режиссерлік факультетін бітіреді. 

1980-1989 жылдарда Таганкадағы театрда режиссерлік және актерлік қызмет атқарады. 

1989-1991 жылдары Мәскеу комедия театрында бас режиссер болады. 

2002-2011 жылға дейін Маяковский атындағы театрда көркемдік жетекші-директор болып қызмет атқарады.

Дереккөздер
-----------
**Адай-Табын ауданы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің бұрынғы әкімшілік бөліну бірлігі.

Тарихы
------

Аудан Адай уезі құрамында 1921 жылдың 3 наурызында құрылған. Аудан халқының барлығы көшпенді болған, бұл жағдай ауданның орталығы жоқтығына әкелді.

1922 жылдың 9 қыркүйегінде аудан таратылды. Құрамына кірген болыстар уезд басшылығына тікелей бағыныңқылы болды.

1923 жылдың 20 наурызында аудан қайтадан құрылды.

1923 жылдың 5 шілдесінде аудан қайтадан таратылды. Құрамына кірген болыстар уезд басшылығына тікелей бағыныңқылы болды.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

Аудан алғаш құрылған кезде 11 болыстан тұрды. Олар: 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші, 5-ші Адай; 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші, 5-ші, 6-шы Табын. Қайта құрылған уақытта аудан 9 болыстан тұрды. Олар: 1-ші, 2-ші, 3-ші Адай; Доңызтау-Ақкөл; Сам-Матай; Тайсойған-Сағыз; Ұлы Сам; Шилі-Сағыз; Жем-Сағыз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 — декабрь 1936) / Базанова Ф. Н. — Архивное управление МВД Казахской ССР. —  Алма-Ата. — 1500 таралым.
**Тәшенов Болат Төлешұлы** (11.4.1941 жылы туған, Түркістан облысы Созақ ауданы, Қызылбайрақ ауылы) – ғалым, физика-математика ғылымының докторы (1984), профессор (1995), Республикасының Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (2003). Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазҰУ) бітірген (1964). 1964 – 1984 жылы Қазақ КСР Ғылым Академиясының астрофизика институтында аспирант, кіші, аға ғылым қызметкер, лаборатария меңгерушісі, 1984 – 2004 жылы осы институттың директоры. Негізгі ғылыми еңбектері атмосфералық оптика мәселелеріне арналған. Тәшенов келешегі зор су буының жолақтарындағы аспан жарықтығына қатысты зерттеулер негізінде жаңа әдісті ұсынды. Ол соңғы кезде атмосфераны лидарлық әдіспен зондтау мәселесін белсенді түрде дамытып келеді. Мұндай әдіс Қазақстанда бірінші рет аэрозоль құрамын зерттеуде қолданылды. Қазіргі кезде Тәшенов Қазақстан аумағында тұрақты Жер атмосферасын оптикалық әдіспен және жасанды жер серіктерінің көмегімен оның экологогиялық күйін қадағалайтын ұялы байланыс стансаларын құру жұмысын белсенді түрде жүргізуде. Медальдармен марапатталған.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Тәутенов Айғали Ерманұлы – Ұлы Отан соғысының ардагері. 1923 жылы Қызылорда облысы Тереңөзек ауданында орта шаруаның көп балалы отбасында дүниеге келген. Сырдың бойында Шіркейлі арнасының жағасында орналасқан Хан мектебінде білім алып, жетіжылдықты 1939 жылы бітіреді. Колхозда әртүрлі жұмыстар атқарады.

### Соғыстағы ерліктері

```
1942 жылы маусым айында Қызыл Армия қатарына шақырылып, соғысқа аттанады. Сонан Уфа қаласында бір айлық дайындықтан өткен соң Калинин майданына жіберіліп, 45 гвардиялық атқыштар полкі құрамында соғысқа кіреді .Сол қанды қырғыннан бір рет жамбасынан ауыр жарақат,бір рет контузия және бір рет жеңіл жарақат алып аман қалады. Ржевті неміс басқыншыларынан азат еткен соң жауынгер жолы әрі қарай жалғаса берді. Ол Ресейдің Торжок,Торопец, Великие Луки, Невель, Старая Русса қалаларын азат ету ұрыстарына қатысып, соғыста шыңдала береді.
    1945 жылдың сәуірінде Кеңес Одағы Қарулы күштерінің өткізген ірі әскери операцияларының бірі Шығыс Пруссиядағы қамал-қала Кенигсбергті алу.    Қатардағы жауынгер А.Тәутенов жеңіл жарақаттарына қарамастан осы әскери-соғыс операциясына аяғына дейін қатысып, жау оғынан аман қалды.
   Фашистік Германия тізе бүккенімен оның шығыстағы одақтасы Жапония әлі де күшті еді. Мамыр айы аяқталмастан ол кісі  қатарында болған 39-армия Еуразияны көктей өтіп,жапон милитаристеріне қарсы шайқасқа аттанды.
    Ол осы шығыс майданы операцияларына қатысты.
  Жауынгер А.Тәутенов Порт-Артур гарнизонында 1947 жылдың көктеміне Сыр бойындағы туған ауылына оралды.      
```

### Марапаттары

А.Тәутенов соғыста көрсеткен ерліктері үшін «Отан соғысы» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Елге оралған соң 1947-1953 жылдар аралығында колхозда шаруашылықпен айналысып бригадир, ферма меңгерушісі колхоз бастығы, партия ұйымының хатшысы қызметтерін атқарған. 1960-1961 жылдары қой фермасында бригадир, ал 1962 жылдан бастап Тереңөзек созхозының К.Маркс бөлімшесінде егіс бригадирі болды. 1965 жылдан бастап Тереңөзек ауданы №1 күріш совхозында (кейін ҚазССР-ның 50 жылдығы атындағы) өндіріс бригадирі, бөлімше меңгерушісі болып, 1986 жылы 59 жыл еңбек өтілімен зейнеткерлікке шықты. А.Тәутенов мемлекет марапатына, ел алғысына бөленген жан. Оның есімі Қазақ Республикасының «Алтын кітабына» жазылды. Үздік еңбек көрсеткіштері үшін «Құрмет белгісі», «Еңбек Қызыл Ту» ордендерімен, «Еңбекте үздік шыққаны үшін» медалімен марапатталды. Ол Бүкілодақтық Халық Шаруашылығы жетістіктері көрмесінің күміс, қола белгілерінің иегері атанды.

Абзал жүректі қос майданның ардагері1999 жылы ақпан айында 76 жасында дүниеден өтті.

### Дереккөздер

1. ↑  Алдашбай С.«Ғибратты ғұмыр» Естеліктер Газет -журналдар
**Тәшібай Әлмұхамбетов** (15.9.1910, Қостанай облысы Қамышин ауданы "Бестау" кеңшар, - 2.12.1943, Қазан қаласы) - ақын. Даярлық курсын бітірген (1938). 1932 - 41 ж. Қарсақбай, Жезқазған, Семей қаласында мұғалімдік қызмет атқарған. Алғашкы өлең, әңгіме, очерктері "Қызыл кенші" (Жезқазған), "Екпінді" (Семей), "Қазақ әдебиеті", "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас алаш") газеттерінде, "Әдебиет майданы" (қазіргі "Жұлдыз") журналында жария­ланған. "Он алтыншы жыл" (1940), "Тарту" (1940), "Жыр аманаты" (1978) жинақтары жарық көрген. 1941 - 43 ж. "Отан", "Отан үшін", "Қарағай", "Жігітті мақтап не керек", т.б. өлеңдері жауынгерлер ара­сына кең тараған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Ала жертесер** - алуан түсті, денесінің ұзындығы 6 – 7 см, салмағы 9 -10 г шамасындағы тышқан. 

  

Бұларды кеміргіштер топтарына жатқызуға болмайды, көбінесе жертесерлерге жақын. Денесінің жоғарғы бөлігі қара түсті, орта бөлігінде үлкен ақ дағы бар, ал кеудесі толығымен ақ түсті болады. Терісінің түгі қалың, жұмсақ мамық тәрізді. Күніне өз салмағынан 1,5 есе артық жем жейді. Негізінен жәндіктермен немесе ұсақ кесірткілермен қоректенеді.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Insectivore Specialist Group (1996). *Diplomesodon pulchellum*. 2006. *IUCN Red List of Threatened Species*. IUCN 2006. www.iucnredlist.org. Retrieved on 2006-12-31.
2. ↑  «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы,«Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2
**Галина Евгеньевна Буркацкая** - Социал Еңбек Ері атағын екі рет алған. УССР-і Черкасский ауданының "Радянська Украина" колхозының председателі. 1946 жылдан КОКП мүшесі. Артем атындағы Харьков коммунистік университетін бітірді. 1938-1941 ж. комсомол жұмысында болды. 1941-1944 ж. Саратов Облысы, Первомай ауданының "Серп и молот" колхозында, 1944 жылдан "Раяньска Украина" колхозында істеді. Галина Евгеньевна Буркацкая басқарған колхоз бірнеше жыл бойы дәнді дақылдардан тұрақты өнім алып мал шаруашылығы өнімдерін өндіру және өнімнің өзіндік құнын кемітуде де жоғары көрсеткішке ие болды. Галина Евгеньевна Буркацкаяның басшылығымен колхоз ірі, көп салалы шаруашылыққа, Украинаның озат шаруашылықтарының біріне айналды. Галина - экономика ғылымының кандидаты. 1968 жылдан ауыл шаруашылық академиясының еңбекке ұйымдастыру кафедрасының аға оқытушысы. КОКП-тың 19-22 съездерінің делегаты. КОКП-тың 22-съезінде орталық тексеру комиссиясының мүшесі болып сайланды. 3-6 сайланған КСРО Жoғарғы Советінің депутаты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том
**Тимоти Кастань** (фр. ; 5 желтоқсан 1995 жыл, Арлон, Бельгия) — бельгиядық футболшы, «Лестер» клубы мен Бельгия ұлттық футбол құрамасының қорғаушысы.

Клубтық карьерасы
-----------------

"Генк" футбол клубының түлегі. 2013-17 жылдары төрт маусым осы клубта ойнады. 

2017 жылы жаздан бері "Аталантаның" футболшысы. 10 қыркүйекте "Сассуолоға" қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты. 2018 жылы 27 тамыз күні клубы "Рома" қақпасына клуб сапындағы тұңғыш голын соқты.

2020 жылы жазда "Лестер Ситиге" ауысты. 13 қыркүйекте Англия чемпионатының бірінші турында "Вест Бромвичке" қарсы тұңғыш рет жаңа клубы сапында алаңға шығып, бір гол соқты.

Халықаралық карьерасы
---------------------

2018 жылы 7 қыркүйек күні Шотландияға қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет Ұлттық құрама сапында алаңға шықты. 

2019 жылы 8 маусым күні Қазақстанның қақпасына тұңғыш голын соқты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Аталанта VS. Сассуоло 2:1  (ағыл.).  soccerway.com (10 September 2017).
2. ↑  Рома VS. Аталанта 3:3  (ағыл.).  soccerway.com (16 August 2018).
3. ↑
4. ↑  Шотландия VS. Бельгия 0:4  (ағыл.).  soccerway.com (7 September 2018).

СІлтемелер
----------

* Профилі
* Belgium profile at Belgian FA