**Алқызыл мен Ақ раушан соғысы** немесе **Раушандар соғысы** (ағыл. *War(s) of the Roses*) — 1455-1485 жылдары Англияның асыл тектілер топтары Плантагенет әулетінің - Ланкастер және Йорктер екі тармағының жақтастары арасында билік үшін болған қарулы қақтығыстардың топтамасы. Тарихи әдебиетте қақтығыстың хронологиялық негізі (1455-1485) құрылғанына қарамастан соғыс алдында, соғыс барысында және соғыстан кейін байланысты кейбір қақтығыстар орын алды. Соғыс 117 жыл бойы Англия мен Уэльсті билеген Ланкастер үйінің бүйір бөлігінен тарайтын Генрих Тюдордың басшылығымен құрылған әулеттің жеңісімен аяқталды. Соғыс Англия тұрғындарына елеулі күйзелістер пен апаттар әкелді, қақтығыс кезінде ағылшын феодалдық ақсүйектерінің көптеген өкілдері қаза тапты.

Соғыс себептері
---------------

Соғыс себептері - Англия қоғамының көп бөлігінің Жүзжылдық соғысындағы сәтсіздіктерінен және Генрих VI-ның әйелі Маргарита мен оның фавориттері (патшаның өз ынжық адам болды, сонымен қоса кейде есалаңдыққа жол беретін) жүргізген саясатына наразылық болды. Оппозицияны герцог Ричард Йорк басқарады, ол ең алдымен өзіне қабілеті жоқ патшаның кезіндегі регенттікке, одан кейін - ағылшын тағына талап етті. Бұл шағымның негізі Генрих VI Эдуард III-нің төртінші ұлы Джон Гонттың шөбересі, ал Йорк герцогы сол патшаның үшінші ұлы Лайонелдің шөпшегі болды(ол әйел желісі жағынан да, ер желісі жағынан да Эдуард III-нің бесінші ұлы - Эдмундтың немересі); сонымен қатар, Генриха VI-ның атасы Генрих IV 1399 жылы Ричард II-ні күшпен мәжбүрлеп тақтан бастартқызып, Ланкастер әулетінің күмәнді легитимділік тудыратын мәжбүрледі.

Атау мен таңба
--------------

Ланкастерлер
Йорктер
Тюдорлар
«Раушандар соғысы» атауы соғыс кезінде қолданылмады. Раушандар екі жауласқан партияның айырықша белгісі болды. Оларды алғаш рет кім дәл қолдана бастағаны белгісіз. Егер XIV ғасырда алғашқы Йорк герцогы, Эдмунд Лэнглидің ерекшелік белгісі ретінде Мәриямді бейнелейтін Ақ раушанды пайдаланса, соғысқа дейін ланкастерлердің Алқызыл раушаны туралы ештеңе айтылмайды. Мүмкін, ол жаудың эмблемасына қарама-қарсы пайдаланды. Бұл термин ХІХ ғасырда Уильям Шекспирдің «Генрих VI» пьесасының I бөлігіндегі ойдан шығарылған сахнаға негізделген атауды таңдаған сэр Вальтер Скоттің «Анна Гейерштейн» тарихи романы жарияланғаннан кейін қолданылды. Онда қарама-қарсы партиялар Темпл шіркеуінде әртүрлі түсті раушандар таңдауда.

Алайда, соғыс кезінде раушандар кейде рәміздер ретінде қолданылғанымен, қатысушылардың басым көпшілігі феодалдық лордтарының немесе қорғаншылардың рәміздерін қолданды. Мысалы, Босвортта Генрхтің күштері қызыл айдаһардың туы астында шайқасты, ал Йорк әскері Ричард III-нің жеке рәмізі - ақ қабанды пайдаланды. Соғыс соңында патша Генрих VII фракциялардың қызыл және ақ раушандарын Тюдордың бір қызыл-ақ Раушаны етіп біріктіргенде раушан рәміздерінің маңыздылығы өсті.

Бәсекелес фракциялардың атауы Йорк және Ланкастер қалаларымен немесе Йоркшир және Ланкашир графтығымен ортақтығы аз, соның өзінде де, екі округ арасындағы крикет немесе регбилиг матчтары «Раушандар соғысы» клишелерін қолдану арқылы жиі сипатталады. Шындығында, Ланкастер герцогтарына тиесілі провинциялар мен қамалдар негізінен Глостерширде, Солтүстік Уэльсте және Чеширде орналасты, ал Йорктердің иеліктері бүкіл Англияда таралған, алайда көбі Валлилік маркада орналасқан (Марч графы болған, Ричард Йорк мұраланды).

Жанжалға қатысушылардың әлеуметтік құрамы. Екі жақтың қарулы күштерi
--------------------------------------------------------------------

Бұл қақтығысқа негізінен ағылшын феодалдық ақсүйектерінің өкілдері, олардың қызметшілері мен жақтастарының әскерлері, сондай-ақ аз ғана шетелдік жалдамалы сарбаздар қатысты. Қарама-қарсы күресуші тараптарға қолдау көрсету негізінен әулеттік факторлармен анықталды. «Бастардты феодализм» деп аталатын жүйе биліктің құлдырауына және патшалық биліктің ықпалын және қарулы қақтығыстардың ушығуына ықпал еткен басты факторлардың бірі болды. Сеньорға қызмет ету жер мен сыйлықтарға айырбастау әлі де маңызды болды, бірақ феодалдық дәстүр арқылы анықталмады, сонымен қатар кез келген қарсылас фракциялардың феодалының қолдауымен анықталды, бұл өз кезегінде, осы үшін оны жақтады. Феодалдардың үлкен магнаттарға қызмет ету жеке мұқтаждықтар, пайда табу және табысты некелер салдарынан опасыздықтар мен сатқындықтар себеп болды, бұл көптеген шайқастардың нәтижесін жиі шешті.

Екі жақтың әскерлерін кәсіби жасақтардың көптеген феодалдық топтар, сондай-ақ арнайы патша бұйрықтары арқылы соғысқа шақырылған сарбаздар топтары ұсынды. Бұл құжатты ұсынушы патшаның немесе ірі магнаттың атынан соғысқа қатысуға шақырды. Төменгі әлеуметтік топтардан шыққан жауынгерлер негізінен садақшылар мен бильмендер болды (дәстүрлі ағылшын сапты биллмен қаруланған жауынгерлер, итальяндық гвизармдың бір түрі). Садақшылар саны дәстүрлі түрде 3:1 қатынасында латниктердің санынан көп болатын. Жауынгерлер дәстүрлі түрде жаяу шайқасатын, атты әскер тек барлау және азық-түлік пен жемшөп жинау, сондай-ақ қозғалыс үшін пайдаланылды. Шайқас кезінде қолбасшылар өз жақтастарын жігерлендіру үшін жиі аттан түсіп, жаяу жүретін. Көптеген фракциялардың әскерлерінде артиллерия, сондай-ақ отпен атылатын қол қаруы пайда болды.

Соғыстың басты оқиғалары
------------------------

Негізгі оқиғалар мен қатысушылар
Текетірес 1455 жылы ашық соғыс кезеңіне өтті, йорктер Сент-Олбанс түбінде Бірінші шайқаста жеңіске жеткен кезде, ағылшын Парламенті Ричард Йоркті патшалықтың протекторы және Генрих VI-ның мұрагері деп жариялады. Алайда, 1460 жылы Уэйкфилд түбіндегі шайқаста Ричард Йорк қаза тапты. Ақ раушан партиясын 1461 жылы Лондонда Эдуард IV ретінде сайланған ұлы Эдуард бастады. Сол жылы йорктер Мортимер-Кросс және Таутон түбінде жеңіске жетті. Соңғы шайқастың нәтижесінде ланкастердің негізгі күштері жеңіліп, Генрих VI мен Маргарита патшайым елден қашып кетті (патша көп ұзамай тұтқынға түсіп, Тауэрге қамалды).

1470 жылы ланкастердің жағына өткен Уорик графы мен Кларенс герцогы (Эдуард IV-нің інісі) Генрих VI таққа қайтарған кезде белсенді әскери қимылдар қайта жанданды. Эдуард IV басқа інісі Глостер герцогымен бірге Бургундияға қашып, одан1471 жылы қайтып келді. Кларенс герцогы ағасының жағына қайта өтті, сосын йорктер Барнет пен Тьюксбериде жеңіске жетті. Осы шайқастардың біріншісінде Уорик графы қаза тапты, екіншісінде Генрих VI-ның жалғыз ұлы Эдуард ханзада қайтыс болды - осыдан кейін Генрихтің өлімінен (өлтіруі мүмкін) соң, ланкастер әулеті тоқтады.

Эдуард IV - Йорк әулетінен шыққан бірінші патша - 1483 жылы оның ұлы Эдуард V қысқа уақытқа патша болған кезі, күтпеген жерден қайтыс болғанға дейін бейбіт басқарды. Дегенмен, патшалық кеңес оны заңсыз деп жариялады (соңғы патша әйел құмар болатын және оның ресми әйелінен басқа бір әйелмен немесе, тіпті, бірнеше әйелдермен жасырын түрде некелескен, сонымен бірге Томас Мор және Шекспир қоғамда Эдуардтың өзі Йорк герцогының емес, қарапайым садақшының ұлы деген сыбыстарды айтып кетеді) және Эдуард IV-нің бауыры Ричард Глостер сол жылы Ричард III деген атпен таққа отырды. Оның қысқа және драмалық билігі ашық және жасырын оппозициямен күресуге толы болды. Бұл күресте алдымен патшаның жұлдызы жанды, бірақ қарсыластардың саны арта түсті. 1485 жылы Генрих Тюдор бастаған ланкастерлердің күштері (негізінен француз жалдамалылар) Уэльске келді. Босвортта болған шайқаста Ричард III қаза болды, ал тәжі Тюдор әулетінің негізін қалаушы Генрих VII деген атпен тағайындаған Генрих Тюдорға тиді. 1487 жылы Линкольн графы (Ричард III-нің жиені) тақты Йорктерге қайтаруға тырысты, бірақ Стоук-Филдтегі шайқаста қаза тапты.

### Шайқастар хронологиясы

| Дата | Шайқас | Екі жақтың күштері / Қолбасшылар | Шығындары |
| --- | --- | --- | --- |
| Ланкастерлер | Йорктер | Ланкастерлер | Йорктер |
|  |
| 22 мамыр 1455 жылы | Сент-Олбанс түбіндегі Бірінші шайқас  | 2000—3000 адамЭдмунд Бофорт, Сомерсет герцогы | 7000 адамРичард, Йорк герцогыРичард Невилл, Уорик графы | 100 адамнан азЭдмунд Бофорт, Сомерсет герцогыГенри Перси, Нортумберленд графыТомас Клиффорд | 100 адамнан аз |
| 23 қыркүйек 1459 жылы | Блор-Хиф түбіндегі шайқас  | 6000—8000 адамДжеймс Тачет, Одли бароныДжон Саттн, Дадли бароны | 3000—4000 адамРичард Невилл, граф Солсбери | шамамен 2000 адамДжеймс Тачет, Одли бароны | шамамен 1000 адам |
| 12 қазан 1459 жылы | Ладфорд көпіріндегі шайқас  | белгісізГенрих VI | 20 000—30 000 адамРичард, Йорк герцогы | белгісіз(шайқас болмады) |
| қаңтар 1460 жылы | Сэндвич түбіндегі шайқас  | белгісізГенрих Бофорт, Сомерсет герцогы | белгісіз | белгісіз | белгісіз |
| 10 шілде 1460 жылы | Нортгемптон түбіндегі шайқас (1460)  | 10 000—15 000 адамКороль Генрих VIХамфри Стаффорд, Бэкингем герцогы | 20 000—30 000 адамРичард Невилл, Уорик графы | шамамен 300 адамХамфри Стаффорд, Бэкингем герцогыТомас Перси, Эгремонт бароны | белгісіз |
| 30 желтоқсан 1460 жылы | Уэйкфилд түбіндегі шайқас  | около 18 000 адамГенрих Бофорт, Сомерсет герцогыГенри Перси, Нортумберленд графы | 5000—9000 адамРичард, Йорк герцогы | шамамен 200 адам | 2500 адамға дейінРичард, Йорк герцогыРичард Невилл, Солсбери графыЭдмунд, Ратленд графы |
| 2 ақпан 1461 жылы | Мортимер-Кросс түбіндегі шайқас  | белгісізОуэн ТюдорДжаспер Тюдор, Пемброк графы | белгісізЭдуард, Марч графы | 4000 адамға дейінОуэн Тюдор | белгісіз |
| 17 ақпан 1461 жылы | Сент-Олбанс түбіндегі Екінші шайқас  | шамамен 15 000 адамКоролева Маргарита | шамамен 10 000 адамРичард Невилл, Уорик графы | шамамен 2000 адам | шамамен 4000 адам |
| 28 наурыз 1461 жылы | Феррибридж түбіндегі шайқас  | неизвестноДжон КлиффордДжон Невилл | неизвестноРичард Невилл, Уорик графы | неизвестноДжон Клиффорд | шамамен 3000 адам |
| 29 наурыз 1461 жылы | Таутон түбіндегі шайқас  | шамамен 42 000 адамГенрих Бофорт, Сомерсет герцогыГенри Перси, Нортумберленд графы | шамамен 36 000 адамЭдуард IVРичард Невилл, Уорик графыУильям Невилл, Фоконберг бароны | шамамен 20 000 адамГенри Перси, Нортумберленд графыРичард ПерсиДжон Невилл | 8000—12 000 адам |
| 25 сәуір 1464 жылы | Хегли-Мур түбіндегі шайқас  | 5000 адамГенрих Бофорт, Сомерсет герцогыРальф Перси | 6000 адамДжон Невилл, Монтегю маркизі | белгісізРальф Перси | белгісіз |
| 15 мамыр 1464 жылы | Хексхеме түбіндегі шайқас  | белгісізГенрих Бофорт, Сомерсет герцогы | 4000 адамДжон Невилл, Монтегю маркизі | белгісізГенрих Бофорт, Сомерсет герцогы | белгісіз |
| 26 шілде 1469 жылы | Эджкот-Мур түбіндегі шайқас  | белгісізРичард Невилл, Уорик графы | белгісізУильям Герберт, Пемброк графы | белгісіз | белгісізУильям Герберт, Пемброк графыРичард Герберт |
| 12 наурыз 1470 жылы | Лоскот-Филд түбіндегі шайқас  | 30 000 адамРоберт Уэлс | белгісізЭдуард IV | белгісіз | белгісіз |
| 14 сәуір 1471 жылы | Барнет түбіндегі шайқас  | 9000 адамРичард Невилл, Уорик графыДжон де Вер, Оксфорд графы | 7000—15 000 адамКороль Эдуард IVРичард, Глостер герцогы | шамамен 1000 адамРичард Невилл, Уорик графыДжон Невилл, Монтегю маркизі | шамамен 500 адам |
| 4 мамыр 1471 жылы | Тьюксбери түбіндегі шайқас  | 3000—5000 адамЭдмунд Бофорт, Сомерсет герцогы | 3500—4000 адамЭдуард IVРичард, Глостер герцогы | шамамен 2000 адамЭдуард, Уэльс ханзадасыДжон Бофорт, Дорсет маркизі | белгісіз |
| 22 тамыз 1485 жылы | Босворт түбіндегі шайқас  | 11 000 адамГенрих Тюдор, Ричмонд графыУильям Стенли | 10 000 адамРичард III | 100 адамнан көп | 1000 адамРичард III |
| 16 маусым 1487 жылы | Стоук-Филд түбіндегі шайқас  | 12 000 адамГенрих VII | 8000 адамДжон де ла Поль, Линкольн графы | 3000 адам | 4000 адамДжон де ла Поль, Линкольн графы |
|

Соғыстың нәтижесі
-----------------

Тарихшылар әлі де ортағасырлық ағылшын өміріне әсер етудің шынайы деңгейін талқылағанымен, Раушандар соғысы саяси төңкеріс пен билік теңгерімінің өзгеруіне әкеліп соқтырды. Ең айқын нәтиже Плантагенет әулетінің құлдырауы болды, ол кейінгі жылдары Англияны өзгерткен жаңа Тюдор әулетіне ауыстырылды. Кейінгі жылдары монархтар үнемі оларды бірге итермелегендіктен, билікке тікелей кіре алмай қалған Плантагенеттер фракцияларының қалдықтары әр түрлі позицияларға тарады.

Ланкастерлерді қолдайтын Франция королі, Людовик XI
Алқызыл және Ақ раушан соғысы, шын мәнінде, ағылшын ортағасырларын аяқтады. Ағылшын қоғамындағы феодалдық өзгерістерге, соның ішінде ақсүйектердің феодалдық күшінің әлсіреуіне және саудалық класстың позициясын нығайтуға, сондай-ақ Тюдор әулетінің басшылығымен күшті, орталықтандырылған монархияның өсуіне жол ашты. 1485 жылы Тюдор билігінің орнауы ағылшын тарихындағы Жаңа заманның басы болып саналады.

Йорктерді қолдайтын Бургундия герцогы Батыл Карл
Басқа жағынан, соғыстың қорқынышты әсері оны тоқтатып, бейбітшілікті қамтамасыз етудегі жетістіктерін даңқтау үшін Генрих VII тарапынан асыра сілтеушілік болуы мүмкін. Әрине, соғыстың әсері саудагерлер мен шаруаларға қарағанда Франция мен Еуропаның басқа да жерлерінде созылған соғыстардың жалғасуын тікелей мүдделі жалдамалыларға толы жерлерден әлдеқайда аз болды. Ұзаққа созылған бірнеше қоршаулар болған, олар салыстырмалы түрде алыс және аз қоныстандырылған жерлерде болды. Тығыз қоныстандырылған аймақтардың жойылуын болдырмау үшін екі қарсылас фракциялар жанжалды жалпы ұрыс түрінде жылдам шешуге ұмтылды.

Соғыстан кейінгі кезең сондай-ақ қақтығысты күшейтетін тұрақты барондардың әскерлері үшін «жерлеу маршы» болды. Генрих VII, одан әрі күресуден қорыққандықтан, барондарды қатаң бақылауда ұстады, бір-бірімен немесе патшамен соғысқа шығара алмас үшін, оларды әскер жабдықтауға, жалдауға, жалға алуға тыйым салды. Нәтижесінде барондардың әскери күші азайып, Тюдор соты монархтың қалауы бойынша барондық дау-дамай шешілетін орынға айналды. 

Ұрыс алаңдарында, эшафоттарда, түрме зынданындарында Плантагенеттердің ұрпақтары ғана емес, сонымен қатар ағылшын лордтарының және рыцарлардың көп бөлігі дүниеден өтті. Мысалы, соғыс басталғанға дейін 1425 жылдан 1449 жылға дейінгі аралықта соғыс бойы 1450 жылдан 1474 жылға дейін жалғасқан көптеген асыл әулеттер жоғалып кетті. Шайқастарда қайтыс болған атаққұмар бөлігі қалған бөлігінің өмірімен және атақтарымен тәуекел етуге ықыластары азайды.

Шежірелер
---------

Раушан соғысының маңызды жерлері
Соғыс жылдары келесі шежірелер жазылған:

* Бэнет шежіресі
* Грегори шежіресі (1189—1469)
* Қысқа ағылшын шежіресі (-1465)
* Хардинг шежіресі: бірінші нұсқасы Генрих VII-ге арналған (1457)
* Хардинг шежіресі: second version for Richard, duke of York and Edward IV (1460 and c. 1464)
* Хардинг шежіресі: second 'Yorkist' version revised for Lancastrains during Henry VI’s Readeption (see Peverley’s article).
* Capgrave (1464)
* Commynes(1464—1498)
* Линкольншир көтерілісінің шежіресі (1470)
* Эдуард IV-нің Англияғакелу тарихы (1471)
* Ваурин (-1471)
* Ағылшын шежіресі, сондай-ақ Дэвис шежіресі деген атпен белгілі (1461)
* Brief Latin Chronicle (1422—1471)
* Фабиан (-1485)
* Роус (1480/86)
* Кройланд шежіресі (1149—1486)
* Варкворт шежіресі (1500?)

Отбасылық ағаш
--------------

Алқызыл мен Ақ раушандар соғысы өнерде
--------------------------------------

* Әлемдік әдебиетте бұл маңызды оқиға Р.Л. Стивенсонның «Қара жебе», Шекспирдің пьесалары «Генрих VI, екінші бөлім», «Генрих VI, үшінші бөлім» және «Ричард III», Симон Вилардың «Раушанмен некелескен» романында көрініс тапты. Соғыс Джордж Мартиннің «Мұз бен от жыры» эпосының сюжеттеріне қатты әсер етті, онда Ланкастер мен Йорк орнына ойдан шығарылған Ланнистер мен Старктар болады.
* Оқиғалар негізінде War of the Roses компьютерлік ойыны бар.
* Филиппа Грегоридің кітаптарының «The Cousins' War» («Бөлелер соғысы») топтамасында Раушандар соғысында болған оқиғаларды суреттейді.
* Раушандар соғысына арналған Уильям Шекспирдің «тарихи» пьесаларының экрандық нұсқаларынан тұратын «Бос тәж» сериалы.

Сілтеме
-------

* warsoftheroses.com includes a map, timeline, info on major players and summaries of each battle  (ағыл.)
* Diagram of the Wars of the Roses  (ағыл.)
* Reflections of the Yorkist Realm Includes photographs and discussion of places connected with the Wars of the Roses, including Bosworth, Harlech and Towton  (ағыл.)
* "The Wars of the Roses" *In Our Time, BBC Radio 4 discussion with Helen Castor, Colin Richmond and Steven Gunn* (Mar. 18, 2000).  (ағыл.)
* Раушандар соғысы Елена Браун. (28.06.2013).  (орыс.)
* «Ақ патшайым» сериалы - тарихи фактілердің қирағандағы арзан мелодрама Мұрағатталған 16 қарашаның 2018 жылы. Вадим Устинов. (10.02.1017)  (орыс.)