recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Шайқурай тобылғы – қазақ даласына тән бұтаның бір түрі. Раушангүлділер тұқымдасына жатады. Көпжылдық өсімдік. Қазақстанның барлық аймағында кеңінен таралған, далалы, таулы жерлерінде топтасып та өседі. Тобылғы бұта аса биік емес (1,5 м дейін жетеді), шыбық тәріздес келген сабақтары тегіс қоңыр, не жирен қызыл түсті қабығы болады. Гүл табандары ойыс немесе тегістеу, жеміс жапырақшалары бос немесе тек түпкі бөліктерімен өзара кіріккен, бірнеше немесе екі тұқым түбіршіктері екі қатар түзе орналасады. Қазақтар тобылғы сапты қамшыны да ұстаған, өйткені оның сабағы түзу, мықты, әрі әдемі. Жапырағы қауырсын тәрізденіп тілімделген, жиектері ара тісті иректелген не бүтін болады. Гүлі қос жынысты, аталығының саны 10, аналығы 5, ақ түсті, хош иісті. Гүлдері қалқанша, шатырша, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Жемісі – қабаттасқан жапырақша. Тобылғыны әсемдік үшін өсіреді. Шірнелі өсімдік, жақсы мал азығы. Құм тоқтату үшін үй шаруашылығында пайдаланылады. Тобылғының қабығын, жапырағын және гүлін халық медицинасында пайдаланған, мәселен, ревматизмге, тері ауруларын және тағы басқа ауруларды емдеу үшін қолданған. Қазақ танымында тобылғы көз тиюден, басқа да пәле-жаладан сақтайды деп қазақ үйге қыстырып қоятын салт болған.
**Эммили Шарлотта-Виктория де Форест** (дат. Emmelie Charlotte-Victoria de Forest; 28 ақпан 1993 жыл; Раннерс, Дания) — дат әншісі, «Only Teardrops» әнімен Eurovision 2013 ән байқауының финалында 281 ұпай жинап жеңімаз атанды.

Балалық шағы
------------

Эммили де Форест әкесі швед, ал анасы дат отбасында дүниеге келді. Эммили 9 жасында ән айтуды бастап, ал 14 жасында шотланд әншісі Фрейзером Нилмен бірге жұмыс істей бастады. Нилмен бірге Эммили көптеген байқаулар мен фестивальдарға қатысқан. 2011 жылы Эммили де Форест Копенгагенге көшіп, ән айтатын студенттерге арналған университетке оқуға түсті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Result: Emmelie de Forest wins in Denmark»

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресми сайт Мұрағатталған 20 сәуірдің 2013 жылы.  (ағыл.)
* Эммили де Форест on Facebook
**Орфоэпия** (гр. '**orthos'** – дұрыс, *epos* – сөз, сөйлеу) – сөздер мен сөз тіркестерінің дұрыс айтылу ережелерінің жиынтығы. Тілдегі сөздердің айтылуы мен жазылуы бірдей бола бермейді. Қазақ тілінің дыбыс үндестігіне сәйкес көптеген сөздер орфографиялық нормадан ауытқып айтылады. Мысалы, *құлұн, өнөр, түңгү, Амаңгелді, көг гүл, айталады, ағиық*, т.б. Сөздерді дұрыс айту нормалары дыбыс үндестігіне, яғни ілгерінді, кейінді, тоғыспалы ықпал заңдылықтарына негізделеді. Сөздердің дұрыс айтылуы **орфоэпия** сөздіктерде көрсетіліп отырады. Орфоэпия нормада дұрыс сөйлей білу сөздің әуезділігін сақтауға мүмкіндік береді, сөз құлаққа жағымды естіледі. Орфоэпия тілдің ауызша сөйлеу нормаларын реттеп отырады. Әр тілдің орфоэпиясы сол тілдің басты фонетикалық заңдылықтарына сүйенеді. Мысалы: орыс тілінде сөздің дұрыс айтылуы, негізінде, екпінге байланысты болса, қазақ тілінде сингармонизм зандылығына байланысты.

Қазақ тілінің дыбыс жүйесінде әсіресе дыбыс үндестігі ерекше орын апады. Кейбір зерттеулерде сөздің бірыңғай жуан немес жіңішке, бірыңғай езулік немесе бірыңғай еріндік болып айтылуының фонологиялық мәні бар деп көрсетіледі. Мысалы, *ен-сон-өн, іс-үн, үн* т. б. сөздер бір-бірінен дискеретті бірліктер яғни жеке фонемалар ғана емес, сөздің біріңғай жуан немесе жіңішкелігі, езулік-еріндігі арқылы ажыратылып тұр. Сондықтан дыбыс үндестігі қазақ тілі орфоэпиялық негізгі нормаларының бірі болып табылады.

Сондай-ақ қазақ тіліндегі дауыссыздардың бір- бірімен үйлестілігі (ассимиляция) айтылуы: [башшы] басшы, [біссіз] бізсіз, [түңгү) түнгі. б. орфоэпиялық норма үшін ерекше мәні бар. Орфоэпия ұлттық тілдің қалыптасуы мен дамуына тікелей байланысты. Мысалы, [ш]-мен с-йлеу: [шаш]—[чаш] емес, [ұш]—[үч] емес, [ж]-мен сөйлеу: [жарқын]—[джарқын] емес, [жақсы]— [джақсы] емес т. б. Сондай-ақ жалпыхалықтық тілде кездесетін "л" - "д" дыбыстық нұсқ апа- рының маңдай (маңлай диал.) жылқылар (жы- лқыдар диал.) болып айтылуы ұлттық әдеби тіл нормаларының қалыптасуымен байланысты.

Қоғамдық өмірде шаршысөз (публичная речь) түрлерінің (театр, кино, радио-телевизия хабарлары т. б.) пайда болып, әлеуметтік мәнінің артуы орфоэпиялық нормалардың орнығып, ұлттық сипатқа ие болуын жеделдете түсті. Алайда қатаң дыбыстарды "сындырып", "ұяңдатып" айту нормасы [қолғойды]—[қолқойды] емес, [кәсібодақ]—[кәсіподақ] емес, соңғы жылдарда әсіресе радиотелехабарларда әріп қуалай сөзді қалай жазылса, солай оқу дағдысымен байланысты бұзылып, "қатқылдата" дыбыстау жиі ұшырай бастады. Бұл жай орфоэпия тұрғысынан қазақ сөзінің әуезділігіне нұқсан келтіретін жағымсыз құбылыс, нормадан жөнсіз ауытқу деп табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9
3. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
Сұрыптаудың көпіршікті әдісі
**Сұрыптаудың көпіршікті әдісі** (ағылш. *bubble sort*) - Сұрыптаудың жеңіл түрі.

Алгоритм
--------

Мына сандармен массив алайық «5 1 4 2 8» және оларды өсуі бойынша сұрыптайық, әрине ол үшін көпіршік әдісін қолданамыз. Қарамен белгіленген элементтер, кмына этапта салыстырылып отырылған элементтер.

Бірінші жол:

(**5 1** 4 2 8) (**1 5** 4 2 8), Мұнда алгоритм бастапқы екі элементті салыстырып, орындарын ауыстыруда.
(1 **5 4** 2 8) (1 **4 5** 2 8), Орындарын ауыстыруды, себебі 5 > 4
(1 4 **5 2** 8) (1 4 **2 5** 8), Орындарын ауыстыруды, себебі 5 > 2
(1 4 2 **5 8**) (1 4 2 **5 8**), Енгді әрбір элемен өз орнында тұрған себебінен (8 > 5), алгоритм алгоритм олардың орнын ауыстырмайды.
Екінші жол:

(**1 4** 2 5 8) (**1 4** 2 5 8)
(1 **4 2** 5 8) (1 **2 4** 5 8), Орындарын ауыстыруды, себебі 4 > 2
(1 2 **4 5** 8) (1 2 **4 5** 8)
Енді алгоритм толықтай сұрыпталды, бірақ программа оған көзі жеткен жоқ. Сол себепті Программа тағы бір толыл жол өткізеді.

Үшінші жол:

(**1 2** 4 5 8) (**1 2** 4 5 8)
(1 **2 4** 5 8) (1 **2 4** 5 8)

Дереккөздер
-----------

Қолданылған әдебиеттер
----------------------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
* Бурин Е. А. Программирование на языке Турбо Паскаль. А. 2000.
* Вирт Н. Алгоритмы инструктуры данных.
* Досмайлов Т. К. Паскаль программалау тілі. А.1996.
* Кнут Теория алгоритмов.
* Матросов В. Л. Теория Алгоритмов.
* Семашко Г. Л. Салтыков Г. Л. Программирование на языке Паскаль. М.1988.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 7 қарашаның 2014 жылы.
* 
* Мұрағатталған 7 қарашаның 2014 жылы.
* Мұрағатталған 7 қарашаның 2014 жылы.
* Мұрағатталған 7 қарашаның 2014 жылы.
**Сұржағал** - үлкен сұқсырдан ғана аздап кішірек едәуір ірі денелі (520-1000 г) құс. Қара реңді төбесі, құлақ будасы және тік қиылған қара айдарына қарама-қарсы екі жағы мен иегі сұрғылт түске боялған. Мойны- қызғылтсары. Қазақстанда барлық жерге дерлік ұялайды. Негізінде су жәндіктерімен қоректенетін болғандықтан, ұялауға іздестірілетін суқойма таңдауда онда балықтардың болуы міндетті емес. 

Сыртқы көрінісі және қылығы үлкен сұқсырды еске түсіргенімен қалың өскен жерлер жиегінде жиі жүреді. Ұяларды қалқыма аралшаларға, сондай- ақ жығылған қамыстарға да орналастырады. Салындыда 6 жұмыртқаға дейін болса да, ұялас балапандар саны аз болады. Сірә, жұмыртқалардың барлығынан балапан жарып шықпайтын болса керек. Одан басқа тіршілігінің алғашқы күнінде олардың көпшілігі өліп қалады. Жұмыртқаларды ата- енелер 23 күнге жуық басады, бұдан соң тағы бір ай балапандар қанатына көтерілгенше қамқорлығына алады. Балапандар 2,5 ай шамасында өз бетімен жүре алатын болады. Ұялау орындарында сәуірден қазан айы бойы жүреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
«**Сұрғылт тұман дым бүркіп**...» - «*Не осенний мелкий дождичек*» деп басталатын орыс өлеңінің (сөзі А. А. Дельвигтікі, муз. М. И. Глинканікі) 1892 ж. Абай тәржімелеген туындысы. Көл. 16 жол. Абай өлеңнің жалпы мағынасын ғана сақтап, өлеңді өте еркін аударған. Өлеңнің алғашқы: 

«*Неосенний мелкий дождичек*,
*Брызжет, брызжет сквозь туман,*
*Слезы горькие льет молодец,*
*На свой бархатный кафтан*...» -
деген шумағын Абай: 

«*Сұрғылт тұман дым бүркіп*,
*Барқыт шекпенді сулайды*,
*Жеңіменен көз сүртіп*,
*Сұрланып жігіт жылайды*», -
деп тәржімелеген. Өлеңнің екінші шумағындағы: «Атаңды анаң азғырып, Тұрғызбаған бейішке, Алласы оны жазғырып, Әкелді бастап кейіске», - деген жолдарды Абай өз жанынан қосқан, орысша нұсқадан алшақ жатыр. Ал: «Әйелмісің, жылама, Тәуекел қыл құдаға! -Өлеңайт, Үйге қайт!...»жәнеде: «Әйелде ешбір опа жоқ, Бүгін-жалын, ертең-шоқ, -Белді бу, Бетті жу!..» - деген өлеңнің қайырмасы түрінде келетін тұстары мағынасы жағынан орысша түпнұсқаға сәйкес келеді. Өлең 6-7 буынды. 1-, 3- шумақтары шалыс ұйқас, 2-, 4-шумақтары егіз ұйқас үлгісінде жазылған. Алғашқы рет ақынның 1933 ж. жарық көрген жинағында жарияланған. Өлең басылымдарында ешқандай текстол. өзгерістер кездеспейді.
Абай «Сұрғылт тұман дым бүркіп» өлеңіне ән шығарған. А. А. Дельвигтің сөзі де, М. И. Глинканың музыкасы да, тың жаңа түрге айналып, қазақ даласына Абай әні болып кең тараған. Әнді 1953 ж. композиторлар Л. Хамиди мен Б. Ерзакович Ә. Ысқақовтың, С. Қасимановтың айтуы бойынша нотаға түсірсе, 1984 ж. Абайдың немересі М.Мұхамеджановадан осы әннің 3-түрін Қ. Жүзбасов нотаға түсірген. Әннің 3 түрі де «Айттым сәлем, қалам қас» (1984) атты жинаққа енген. Әннің 1- және 3-түрлері бір-біріне жақын, ап 2-түрі - ырғақ жүйесімен сәл өзгешелеу. Әннің 2-, 3-түрлерінің муз. өлшемі өлеңнің мазмұндық жағымен қабысып жатыр. Жалпы ән қайратты характерімен ерекшеленеді. М. Глинканың музыкасымен үндестігін елестететіндей. Ән формасы 4/4; 3/4; 5/4; 4/4; 3/4; 4/4; 5/4; 3/4; 4/ 4. 4/4; 3/4; 4/4; 3/4; 5/4; 3/4; 4/4 муз. өлшем қалпында құралған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Тобыл-Обағанның жазық даласы** батысында Орал Сырты үстіртімен, оңтүстігінде Торғай қыратымен, шығысындағы Есілдің сол жақ жағалауымен, солтүстігінде орманды даламен шектеседі. Бұл да көлді жазық. Жер бетінің биіктігі оңтүстігінде 250 м. Солтүстікке қарай аласарады. Жазық саздардан түзілген. Оның бетін плиоцен мен неогеннің жыныстары жапқан. Аумағында Үй, Есіл, Тоғызақ, Әйет, Тобыл, Обаған өзендері ағып өтеді. Тұщы көлдер аз, ең үлкені - Құсмұрын көлі. Ал тұзды көлдер көп. Жері қара топырақты, шалғынды.

Дереккөздер
-----------

"Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
**Нұртазин Мұхамед** (1909-1982) — 1 қаңтарда Ақмола облысы, Қорғалжың ауданында туған. .1932— 1935 жылы Шымкент қаласындағы ауыл шаруашылығы техникумында мұғалім болып істеген.
1935—1938 жылы жұмысшы-шаруа Қызыл Армиясының қатарында әскери міндетін атқарды.

1938-1941 жылы "Лениншіл жас" газетінде жауапты хатшы болды. 
1941— 1945 жылы Ұлы Отан соғысына қатысады. 1945—1948 жылы аудармашы редактор. 

1949—1959 жылы "Пионер" журналында бас редактордың орынбасары, 1959—1977 жылдары "Жазушы" баспасында редактор, аға редактор, редакция меңгерушісі болып қызмет атқарған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық.
Алматы, "Білім" баспасы. 2005 жылы — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
**Литостатикалық тепе-тендік** - жердің қатты денесінің немесе оның жекелеген бөліктерінің кез келген нақты нүктесіндегі
қысым мөлшері осы нүктенің үстіңгі жағындағы минералдық массалардың
салмағымен анықталуынан туындайтын сол Жер денесінің яки оның бөлігінің
болмыс сипаты. Жер қойнауының нақтылы тереңціктеріндегі қысым мөлшері
осы Литостатикалық тепе-тендік түсінігіне сәйкес есептеліп шығарылады. Литостатикалық тепе-тендік түсінігінің
физикалық мәні — планетамызды гравитациялық сығымдау әсері оның әрбір
нүктесінде соған сәйкесетін қысыммен теңдесіп отырады. Бұл түсінік қатты
жердің болмыс-бітімі статикалық жағдайда, яғни онда тепе-теңдікті бұзатын
процестер көрініс бермейді деп есептегенде ғана дұрыс екендігін мұқият ескерген
жөн. Алайда біздің планетамыз көбінесе динамикалық жағдайда екендігі, яғни
оның ішкі өңірінде талай-талай процестер болып жататындығы белгілі. Олай
болса, планетаның ішкі өңірінде Литостатикалық тепе-тендік үнемі бұзылып отыратын болғаны,
бұрынғы тепе-тендікті бұзып отыратын аталған процестер дами жаңа
тепе-тендікті қалыптастыру бағытында жұзеге асады деп шамалау керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
| Өлім қаруы |
| --- |
| жанры:фантастика |
| негізгі тілі:ағылшын |

**Өлім қаруы** Кассандра Клэрдің фантастика және қалалық фэнтези стилінде жазылған кітап топтамасы. Бүгінгі күнге дейін 6 кітап жарияланған болатын, 2014 жылдың 6 мамырында соңғы кітап жарық көрген.

"Өлім қаруы "циклы
-------------------

"Орудия смерти немесе Өлім қаруы "циклы алғашқы "Город костей" атты кітап басылып шыққанда, яғни 2007 жылдың 27 наурызында басталды. Ең соңғы "Город небесного огня" деп аталатын кітабы 2014 жылдың 6 мамырында басылып шықты.
Циклге кіретін кітаптар:

* «Город костей» *(27 наурыз,2007*
* «Город праха» *(25 наурыз,2008)*
* «Город стекла» *(24 наурыз,2009 )" «Город падших ангелов»* (5 сәуір,2011)
* «Город потерянных душ» *(8 мамыр,2012)*
* «Город небесного огня» *(27 мамыр,2014)*

Қысқаша мазмұны
---------------

Бұл кітап Клэри Фрэй атты бойжеткен туралы."Адское логово" клубында бір "жігіттің" өліміне куә болғаннан кейін,онымен түсініксіз нәрселер бола бастайды.Ол басқа ешкім көрмейтін нәрселерді көре бастайды,оның анасы кенеттен жоғалып кетеді.Оған өз үйінде түсініксіз,әрі қорқынышты бір нәрсе шабуыл жасайды,Клэриді өте әдемі,күшті Джеймс құтқарады.Джеймс оны Институтқа апарады. Сонда Клэри өзінің толықтай адам емес екенін біледі.Клэри ымырттың аушыларымен (сумеречные охотники) бірге өз анасын іздеуге шығады.Клэри өзі туралы білмеген нәрселерін біле бастайды.Ол Валентин деген зұлым адам туралы және оның шын әкесі кім екенін біледі.Валентин Клэридің анасын ұрлап алып кеткен болатын,ендігі ол ажалдың айшанағын(чаша смерти) іздеп жүрген болатын.Ажал айшанағын тек Клэри ғана таба алады.Соңында ол үлкен құпияның сырын ашады...

Кейіпкерлер
-----------

* Кларисса Фрэй- басты кейіпкер.Джослин Фрэйдің қызы.Сұлу,әрі батыл қыз.
* Джослин Фрэй- Клэридің анасы.Ымырттың аушысы.
* Джейс Вэйланд-Клэридің ажал аузынан бірнеше рет құтқарған ымырттың аушысы.
* Саймон Льюис-Клэридің ең жақын досы.Бала кезінен бастап Клэриді ұнатады және Джеймстен қатты қызғанады.
* Валентин Моргенштерн-зұлым.Бұрын ымырттың аушысы болған,бірақ кейіннен зұлымға айналып кеткен.

Дереккөз
--------

[1]

1. ↑  themortalinstrumentsmovie.com — фильмнің ресми сайты «Орудия смерти: Город костей» (ағылш.) os-film.ru — фильмнің ресми сайты «Орудия смерти: Город костей» (орыс.)
**Сана қалтарыстары** (ағылш. *Mindscape*) — 2013 жылғы испан-американдық психологиялық трилер. Фильмнің режиссеры Хорхе С. Дорадо, продюсерлары Хауме Кольет-Серра , Питер Сафран , Мерседес Гамеро. Басты рөлдерді орындаған: Брайан Кокс , Ричард Диллэйн , Марк Стронг , Таисса Фармига , Альберто Амман , Ноа Тейлор , Антония Кларк , Индира Варма , Джессика Барден , Саския Ривз , Клер Кэлбрайт. Фильмнің слоганы: "Don't Let Her In" (Оны ішке кіргізбе). Жанры - Драма, Триллер.

Қысқаша сюжеті
--------------

Джон ерекше қабілеттерінің арқасында жаңа бір істі зерттеуге кіріседі. Ол үрейленген 16 жасар қыздың ісін қолға алады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

*
**Псиломелан** — mMnO • MnO 2 • nН2О. Формуласы дұрыс белгіленбеген. Грекше псилос — қасқа , мелас — қара деген сөз («шыны қара бас» десе де болады).

Химиялық құрамы тұрақсыз. МnО және МnO2 ара қатыстары әр мелшерде, орта есеппен МnО 2 60—80%, МnО 8—25%, Н2О 4—6% болады. Қоспалары: Ғе2 О3 , Аl2 О 3 , SiО2 , СаО, MgO, ВаО, К2О, Na2 О, СоО тағы басқа. Сирек те болса 1—8% тунгомелен (WО3)кездеседі.

Қаттылығы 4—6, меншікті салмағы 4,4—4,7. Түсі қара, қара сұр. Дағы қызғылт қара; жылтырлығы металл тәрізді.
Жымдастығы болмайды. Сингониясы ромбылық; көпшілігі аморфтық .

**Кристалдық бейнесі.** Әдетте кристалы срітіндіден жиналған іркінді формаларда қабат-қабат зоналы құрылыста немесе жұқа кристалдық агрегаттарда байқалады. Кристалл түрі тек шлифтерде микроскоппен анықталынады. Сонымен қатар оның кристалдары шар тәрізді домалақ түрде де таралған (оолиттер және конкрециялар). Дендрит түрінде құрылғандары да көп кездеседі.

**Жаратылысы.** Псиломелан ең алдымен экзогендік жағдайларда: марганец руда кендерініц тотықтану зоналарында және
шыққан тегі шөгінді кендерде пайда болады. Сонымен қатар оныд гидротермалық генезисі марганец рудаларында шамалы
минерал ретінде кездеседі.

Тотықтану зоналарында марганец сулы тотықтары қуыстарда іркіліп жиналған формалар түрінде және тығыз массалар
түрінде пайда болады.

Марганецтің шөгінді кендерінде псиломелан тығыз руда қабаттар немесе оолиттер түрінде және қабаттасқан құрылысты,
шар тәрізді конкрецияларда кездеседі.

Шығу тегі — гидротермалық рудаларда псиломелан көпшілігінде баритпен және кварцпен бірлесіп минералдардыд акырғы желілері есебінде байқалады.

Табиғи өзгеріске ұшырау әсерінен псиломелан тотықтанады, сусызданады, сөйтіл онан суы аз вернадит, суы жоқ пиролюзит
пайда болады.

Псиломелан пиролюзитпен және марганецтің басқа минералдарымен қатар ферромарганецті қорытып алуда қара темір
металлургиясына пайдаланылатын басты руда болып табылады.

Марганеці аз рудалар, темір рудаларынан шойын қорытқан кезде шихта есебінде қолданылады.

КСРО-дегі псиломеланы бар марганецтің шөгінді кендері Закавказьедегі Чиатурада (Грузия) және Украинадағы Никопольскіде кездеседі. Орталық Қазақтанның көп кендерінің (Жезді, Қаражал ) марганецқа қапақтарында псиломелан браунитті рудаларының тотықтану және сусыздану жағдайында пайда болады. Марганец кендері қайда болса, псиломелан соның тотығу зонасында кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
Отрядтағы біріне-бірі ұқсамайтын құстардың екі тобы 400-ге тарта түрден құралады. Олардың бір тобы-колибри-Оңтүстік және Солтүстік Америкада ғана мекендейді, екінші тобы-сұрқарлығаштар-бүкіл жер шарынан кездестіруге болады. Бірақ бұлардың барлығы бірдей мекенжай төңірегінен табыла бермейді. Сұрқарлығаш қарлығашқа ұқсас,бірақ мұның құйрығы айыр емес және тіршілік әрекетінде ерекшеліктер көп. Жер шарында мекендейтін 58 түрлі сұрқарлығаштардың Қазақстанда 4 түрі кездеседі. Солардың ішінде мекенжайды төңіректейтіні- қара сұрқарлығаш. Бұл һте ұшқыр құс, сағатына 170 шақырым қашықтыққа самғай алады. Ұшып жүрген бунақденелілерді ұшып жүріп қағып жейді және өмір бойы ұшумен болады. Бұлар аспанда жұптасып, аспанда ұшып жүріп ұйықтайтын көрінеді, жерге қонбайды, үй қабырғасындағы бұдырларға тырнақты өткір саусақтарымен жармасады. Қазақстанның оңтүстік аудандарында кездесетін ақбел сұрқарлығаш мекенжайды төңіректеп тіршілік етеді.

Дереккөздер
-----------

* Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 202б. ISBN 5-625-03599-7
*Parus major major*
**Сұр шымшық** (лат. *Parus major*) - сарыбауыр шымшықтан сәл кішірек шымшық. Сұр шымшықтың негізгі бейнесі сарыбауыр шымшықтың көшірмесінен аумайды, бірақ реңінде сары және жасыл түстер болмайды. Оның жоны - күлгін сұр, бауыры мен екі қапталы - ақ. Қазақстанда бұл ортаазиялық шымшық тек қана оңтүстік шөлді өңірлерде - Қарақұмнан және Арал маңынан Балқаш-Ақкөл қазаншұңқырына дейін қоныстанады. Отырықшы құс, яғни қыста ұялау маңайында шарлап көшпенділік жасайды. Далада өзен аңғарларының торғайлы ормандарын ұнатады, дегенмен елдімекендерге таяу ағаш екпелеріне де орын тебеді.

Батыс Тәңіртауда тау беткейлерінің төменгі бөлігінің жалпақ жапырақты ормандарына көтеріледі. Ағаш қуыстарында (әсіресе шөл теректері- тораңғыда) және кез-келген қуыстарда: жердегі індерде, жартастар жарығында, тастан және саздан жасалған құрылыстарда , молаларда, т.б. ұялайды. Салындыда 4-8 секпілді жұмыртқалар болады, олардың жұмыртқа басуы және балапандарын қоректендіруі аз зерттелген. Бір жазда 2 рет балапан өргізетіні ғана мәлім.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Parus major*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар: мектеп энциклопедиясы / А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь. - Алматы : Атамұра, 2010. - 352 б. : ISBN 978-601-282-168-0
Қазіргі түсінігімізде сұм-сұрқия, залым, қу
мағыналарына нұсқайды. **«Шорқақ, аңғал жігітке зымиян қыз түлкіше құйрығын шалдырып жүрсе керек»** (Ғабиден Мұстафин, Дауыл.).
Кейбір түркі тілдері деректеріне қарағанда, «зымиян» сөзінің біздегі қазіргі мағынасы кейінірек пайда болған, туынды мағынаға ұқсайды. Мысалы, якут тілінде «сымыйа» тұлғасы қазақ тіліндегі — өтірік, жалған
ұғымында қолданылады (Рус.-як. сл. 1968, 262). Көрсетілген тұлға (сымыйа) қазақ тілі қолданысында сәлкем дыбыстық өзгерістерге түсіп («с» орнына «з») және
соңына «н» жұрнағының қосылуы нәтижесінде мағына
жағынан да өзгеріске душар болған. Шын мәнісінде де,
өтірік пен жалғандықтың өзі сұрқиялық, залымдық, қулықпен негіздес екенін теріске шығару оңай жұмыс
емес.
Сөйтіп, «зымиян» сезі тұлғалық жағынан мынадай
өзгерістерді басынан өткізген де (сымыйа + н>сымы-йан>зымыйан>зымиян), үстеме мағынаға ие болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Зуницератопс
Зуницератопс
**Зуницератопс** біздің эрамызға дейін 10 миллион жыл бұрын ежелгі Бор дәуірінде өмір сүрген. Одан кейін ғана өмірге мүйізді цератопсидтер келе бастаған. ол цератопс отряд тармағына, маргиноцефал тобына жататын құсжамбасты динозавр. Зуницератопс — орташа көлемді, ұзындығы — 3 метр, биіктігі — 1 метр, ал салмағы шамамен 45 — 70 келі жануар. үйректұмсықты динозаврдың майда тістері болды. Зуницератопс төрт аяқпен жүрген. Жыртқыштарға тән мүйізбен айқасқа жиі шығатын болған. Сол кезде динозавр сүйекті жағасы мен мүйізін пайдаланған.

Қызықыт дерек
-------------

* Сүйектері АҚШ-тың Нью—Мекстко штатының Катрон аймағынан табылған.
* Динозаврды палеонтологтар 1998 жылы ғана сипаттай алды.
* Зуницератопс туралы «Дискавери Чаннел Спешл» каналының «Американы динозаврлар қашан шарлаған?» бағдарламасында айтылған.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : өсімдіктер
* Салмағы : шамамен 45 — 70 келі
* Тұқымдас : Гипсилофодонтид
* Отряд тармағы : Маргиноцефал [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Pixar Animation Studios** (*Пиксар Энимэйшн Студиос*) немесе **Pixar** — компьютерлік анимация жанрында жұмыс істейтін киностудия. АҚШ, Калифорнияда орналасқан. 

Pixar студиясын өзінің "Жұлдызды соғыстар" еңбегі табысты болған соң Джордж Лукас 1979 жылы құрды (ол кезде студия "The Graphics Group" деп аталды да Lucasfilm кинокомпаниясының компьютерлік бөлімшесі болды).

1986 жылы Стив Джобс компанияны Джордж Лукастан $5 миллионға сатып алды. Алғашында Лукас компанияны $30 миллионға бағалаған, алайда, әйелімен ажырасып, мүлкі екіге бөлінген соң, ақшаны қатты қажетсінген Лукас Джобс ұсынған бағаға келісуге мәжбүр болды. Компанияның жаңа бастығы, негізін қалаушылардың бірі, Элви Рей Смит болды да компанияны Pixar деп атауды ұсынды.

2006 жылы ұзақ әрі күрделі келіссөздерден соң студияны Walt Disney Pictures компаниясы $7,4 миллиардқа сатып алды, ал Стив Джобс Walt Disneyдің алпауыт акционерлерінің біріне айналды. 2006 жылдың 24 Қаңтарында бірігу туралы келісімшарт жасалды, сол жылдың 5-ші Мамырында акционерлер тарапынан қолдау тапты.

"Ойыншықтар хикаясы", "Ойыншықтар хикаясы 2", "Қоңыздың өмірі", "Монстрлар корпорациясы" және "Ара ізденістер Немо" туындылары 2,5 миллиард доллар сомасында табыс әкеліп, Pixar студиясын кинемотография тарихындағы ең табысты анимациялық студияға айналдырды.

Mультипликациялық фильмдер шығарумен қатар, Pixar үшөлшемді компьютерлік графика саласында озық шешімдер жасаумен де айналысады. Pixar RenderMan қозғалтқышын жасап, соны сатумен айналысады. RenderMan — жоғарысапалы фотореалистикалық кескіндерді визуализациялайтын (генерациялайтын) бағдарламалық жасақтама. Бұл бағдарламалық жасақтама "Титаник", "Матрица", "Сақиналар әміршісі" және сол сияқты фильмдерде визуалды эффектілер жасауда қолданылған.

Бас директоры — Эд Кетмелл, ал креатив бөлімін Джон Лассетер басқарады.

Студия еңбектері
----------------

### Толықметражды анимациялық фильмдер

| № | Қазақша атауы | Ағылшынша атауы | Тұсаукесер жылы |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Ойыншықтар хикаясы | Toy Story | 1995 |
| 2 | Қоңыздың өмірі | A Bug's Life | 1998 |
| 3 | Ойыншықтар хикаясы 2 | Toy Story 2 | 1999 |
| 4 | Монстрлар корпорациясы | Monsters, Inc. | 2001 |
| 5 | Немоны табу | Finding Nemo | 2003 |
| 6 | Суперотбасы | The Incredibles | 2004 |
| 7 | Көліктер | Cars | 2006 |
| 8 | Рататуй | Ratatouille | 2007 |
| 9 | ВАЛЛ-И | WALL-E | 2008 |
| 10 | Жоғары | Up | 2009 |
| 11 | Ойыншықтар хикаясы 3 | Toy Story 3 | 2010 |
| 12 | Көліктер 2 | Cars 2 | 2011 |
| 13 | Батыл жүрек | Brave | 2012 |
| 14 | Монстрлар университеті | Monsters University | 2013 |
| 15 | Зерде | Inside Out | 2015 |
| 16 | Өнегелі динозавр | The Good Dinasaur | 2015 |
| 17 | Дориды табу | Finding Dory | 2016 |
| 18 | Көліктер 3 | Cars 3 | 2017 |
| 19 | Коконың құпиясы | Coco | 2017 |
| 20 | Суперотбасы 2 | The Incredibles 2 | 2018 |
| 21 | Ойыншықтар хикаясы 4 | Toy Story 4 | 2019 |
| 22 | Алға | Onward | 2020 |
| 23 | Жан | Soul | 2020 |
| 24 | Лука | Luca | 2021 |
| 25 | Қызару | Turning Red | 2022 |

### Болжалды фильмдер

| № | Қазақша атауы | Ағылшынша атауы | Тұсаукесер күні |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Lightyear | Lightyear | 2022 |
| 2 | Elemental | Elemental | 2023 |
Тума иммунды жүйенің жалпы картасы
**Тума иммунды жүйе** (ағылш. *Innate immune system*) — салыстырмалы түрде көне эволюциялық қорғаныс стратегиясы болып, өсімдіктерде, саңырауқұлақтарда, жәндіктерде және қарапайым көпжасушалы организмдерде кездесетін негізгі иммунды жүйе реакциясы. Омыртқалыларда болатын екі негізгі иммунитет стратегиясының бірі осы Тума иммунды жүйе, ал екіншісі - Бейімделген иммунды жүйе.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАдам ағзалары жүйесі |
| --- |
|  |
| 
Жүрек-қантамырлар жүйесі (жүрек, тамырлар) • Лимфа жүйесі • Ас қорыту жүйесі • Эндокриндік жүйе • Иммунды жүйе • Сенсорлық жүйе (соматосенсорлық , көру жүйесі, иіс сезу жүйесі, есту жүйесі, дәм сезу жүйесі) • Тері жүйесі • Жүйке жүйесі (орталық, шеткі) • Тірек-қимыл жүйесі (қаңқа жүйесі, бұлшық ет жүйесі) • Несеп-жыныс жүйесі (репродуктивті жүйе, зәр шығару жүйесі) • Тыныс алу жүйесі |

 |
**Қарамөңке ғибадатханасы** — (*Бейнеу ауданының шекарасында*) Бейнеу -Маңғыстау теміржол тармағының Үстірт стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 10,5 шақырым жерде орналасқан. Ескерткіш типологиясы бойынша **Байте тобына** жатады.

*Қарамөңке ғибадатханасының* орталық элементі — жоспарда жомалақ қабырғалары құлаған бұл мәдени құрылыс жерлеу ескерткіші емес. Бұл жерде жерленгеннің және жерлеу құрылыстарының қалдықтары да көрінбейді (сүйек, заттар); сонымен қатар, оттың, үлкен шеңбер қабырғаларымен шектелген жер үсті құрылыстары байқалмады. 

Шеңбер қабырғаның сыртқы беті тақта тастармен жақсы өңделген, ішкі кеңістік көрінбек үшін қабырғадағы саңылауы ұсақ тастармен бекітілген. Қабырғаның негізгі көлемі бір қатар етіп қалап, тұрғызылған. Кейбір жерлерде цокольдағы тақта тастар қосымша екінші тастармен (ішінен) қаланған. Екі қаламаның үстінен үлкен тақта тас қойылған, сол себеппен қалама қайта бір қатарға айналған. 

Шеңбер қабырғамен қоршалған ішкі кеңістікте дәліс **"дромос"** арқылы өткен; ішінде ішкі кеңістікті екіге бөліп тұратын тас қоршау орналасқан. 

Тас мүсіндердің қалдықтарымен қатар тас табылды. Осындай құрбандық табақ-тостаған Бәйте 3 аумағында да табылған. 

Ғибадатхананың басты құрылымына 8 тас үйіндісі, 2 тас қаландысы, 5 тас құрбандық ыдыс немесе оның сынықтары , бір стела-меңгір, 80-ге жуық үлкен және орташа антропоморфты тас мүсіндердің қалдықтары қосылады. 

Оның және бір ерекшелігі, басқада Үстірттегі ғибадатханалар сияқты мұнда заттай олжалардың, сүйек және жерлеу орнының болмауы б.з.д. 4-2 ғғ. жатқызылады. Ескерткіштердің жасын анықтау тас мүсіндегі қылыш пен қанжарларға қарап қойылады. Қазіргі жер бетінен табылған қиыршық тастардың ғибадатханаға еш қатысы жоқ. Ғибадатхана шамамен б.з.д. 4-2 ғғ. аралығңында қызмет еткен. Басқада Батыс Үстірт ғибадатханалары сияқты көшпелі ел өмірінен қалған ескерткішті, мәдениеті және этномәдениеті жағынан **сармат** немесе **сақ-массагеттер** болуы да әбден мүмкін[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы, Маңғыстау облысы, аст Прайм баспасы, 2012,  

ҚР ҰҒА АИ Батыс Қазақстан археологиялық экспедициясы 1993 ж. есебі.
*Podiceps nigricollis*
**Қарамойын сұқсыр** (лат. *Podiceps nigricollis*) – Сұқсыр үйректер тұқымдасының Сұқсырлар туысына жататын жоны – қошқыл, қаралтым, бауыры – ақ, орташа денелі (300-420 г) құс. Бастың екі жағында татреңді сарғыш қауырсындар будасы орналасқан. 

Қамыс, қоға, құрақ өскен тоқтау сулы немесе су нашар ағатын жазықтық суқоймаларда, Қазақстанның бүкіл аумағына дерлік қарамойын сұқсырлар орын тебеді. Бұлар – сұқсырлар ішіндегі ең қауымшыл құстар: 5-6-дан бірнеше жүздеген жұптарға дейін шоғырлар түзіп. Олардың арақашықтығын 1 метрге дейін алшақтата қоныстанады. Су маңындағы шағалалар, қырқылдақтар, үйректер тәрізді басқа құстармен көршілес жайбарақат өмір сүреді. Суда қалқып жүретін ұяларына 3-6 ашық жасылдау түсті жұмыртқа салады. Бірнеше күндерден кейін ата-енелері өздері болмайтын уақытта ұяны бүркемелеген өсімдіктердің шіруінен жұмыртқалар қоңыр түске боялады. 3 аптадан соң басылған жұмыртқалардан жолақты балапандар жарып шығып, денесі кеуіп үлгерместен суға беттейді. Бұл сұқсырлар жәндіктермен – су бунақденелілері, ұлулармен, т.б. қоректенеді, балық шабақтарын негізінде балапандарды қоректендіру кезеңінде аулайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Podiceps nigricollis*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Қарамұрын** – Қаратау жотасының батыс бөлігіндегі тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Шиелі ауданы Еңбекші ауылының солтүстігінде, 9 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 498 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 18 км-ге созылып жатыр, енді жері 13 км шамасында.

Жер бедері
----------

Солтүстік беткейі тіктеу, оңтүстікке қарай көлбеуленіп жазыққа ұласады. Оңтүстік және солтүстік бөліктерінде таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Батысынан Бестам каналы өтеді. Қарамұрында өзімен аттас уран кен орны бар.

Өсімдігі
--------

Қоңыр, қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, боз, көде, жусан, бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**«Қарамырза»** — ойыны басталмас бұрын ойыншылардың алдын ала өзара келісулері бойынша белгіленген ереже хабарланылып қойылады. Біраз уақыттан соң жүргізуші ойнаушыларға бірден «Ойнаймыз» дейді. Барлығы «Ойнаймыз» деп дабырласып отырып, қатарлас отырған бірі екіншісіне «Ассалаумағалейкум, қарамырза»— деп қалады. Сәлем алушы байқамай «Уағалайкуммуссәләм»,— дейді. Ал ойын тәртібі бойынша «Уағалайкуммуссәләм, бірінші қарамырза»—деп жауап беруі керек. Олай демеген әлгі адам жазаланады да, айып тартады.

Осылай шатастыру үшін қатар отырғандар бірін-бірі аңдиды. Әр амандасу сайын қарамырзалардың саны екінші, үшінші, төртінші т. б. болып көбейе береді, ал жауап берушілер санынан жаңылмаулары керек.

Сөйтіп, аздан соң ойыншылар дұрыс жауап бергендері — «Тазалар» деп, дұрыс жуап бермегендері—«Қаралар» болып екі топқа бөлінеді. Содан «Тазалар» «келісіп», «Қараларға» жаза белгілейді. «Қаралар» өнерлерін көрсетіп, жазасын орындаған соң, ойын қайта басталады да, одан әрі жалғаса береді.

Тағы қараңыз
------------

* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сағындықов Е. С. / Қазақтың ұлттық ойындары. — Алматы: «Рауан» баспасы, 1991 жыл .—176 бет. ISBN 5-625-01063-3
**Тобылғысор** – Ертіс алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Ақтоғай ауданы жерінде, Жалаулы көлінің шығысына қарай 40 км жерде. Көл теңіз деңгейінен 91,3 м биіктікте орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Ауданы 32,3 км2, ұзындығы 21,0 км, енді жері 3,5 км, жағалық сызығы 55 км. Су жиналатын алабы 110 км2. Су мол жылдары маңындағы Мыңшұңқыр, Шағынсор, т.б. көлдермен қосылып кетеді. Өте қуаң жылдары құрғап қалады. Жауын-шашын, қар суымен толығады.

Жағалау сипаты
--------------

Құмды, саздақты жағалауы жазық. Суы тұзды, ащы, тек көктем мен жаз басында ғана мал суарылады. Алабы жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Атырау облыстық филармониясы** Қазақ КСР министрлер Кеңесінің 1966 жылғы 15 сәуірдегі № 256 арнайы қаулысына сәйкес ашылды. Облыстық филармония 1966 жылғы маусым айында өзінің жұмысын бастады. Нұрмұхан Жантөрин атындағы облыстық филармония қырық жылдан астам уақыт халыққа қызмет көрсетіп келеді. Гастрольдік сапарлармен Қазақстан Республикасының барлық облыстарында, Ресейде, Монғолияда, Өзбекстанда, Түркіменстанда болып мыңдаған көрермендерге өнер көрсетті. 

Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония
Филармонияның құрамында 3 эстрадалық ансамбль, 2 қуыршақ театры және музыкалық лекторий жұмыс істейді. Олардың қатарынан «Атырау-Жайық» эстрада ансамблін ерекше атауға болады.

2001 жыл сәуір айынан бастап Атырау облыстық Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония жанынан құрылған 5-12 жас аралығындағы музыкаға қабілеті бар ер балалар қабылданды.

«Дарын» ер балалар хоры өзінің тұсау кесер концертін 2001 жылдың қыркүйек айында және «Бөбек» қорының 10 жылдығына орай қайрымдылық концертін 2002 жылдың сәуір айында қойды.

2003 жылы Ақтөбе қаласында өткен аймақтық фестифальға қатысып, мамыр айының 18-ші мен 25-ші жұлдыз аралығында Түркияда (Анталия қаласында) өткен Халықаралық фестивальға қатысып, «Дарын» ер балалар хоры лауреат атағына ие болды.

2006 жылы Қалалық білім бөлімі ұйымдастырған «Атадан туған аруақты ер» атты қалалық білім сайысында «Дарын» ер балалар хоры өз өнерлерін көрсетті. Осы жылдың маусым айында «Аджип ККО» біріккен кәсіпорынның демеушілік көмегі негізінде «Дарын» ер балалар хоры Греция Мемлекеті Крит аралында өткен «Бегущая по волном» фестиваліне қатысып, жүлдемен оралды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1
2. ↑   Мұрағатталған 16 шілденің 2020 жылы. Нұрмұхан Жантөрин атындағы облыстық филармония
**Литосфералық тақталар тектоникасы жайлы болжам** – бұл болжамға сәйкес, жердің литосфералық қабаты бірнеше ірі-ірі тақталарға дараланған, олардың әркайсысы эр түрлі бағыттарда ұдайы жылжып отырады деп есептелінеді.

Астеносфера бетімен жазық бағытта үнемі қозғалып отыратын осы тақталардың ішкі өңірлері тектоникалық тұрғыдан мейілінше салғырт, ал олардың бір-бірімен жапсарласу өңірлері (шекаралары) күллі қарқынды тектоникалық қозғалыстармен сипатталады деп есептелінеді; олай болса, жерсілкіну, жанартаулар әрекеті, биік-биік тау жоталарыньң қалыптасуы сияқты табиғат кұбылыстары негізінен алғанда сонғы өңірлерден, яғни тақталардың өзара жапсарласу аймақтарыиан ғана көрініс бермек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н. Сенатов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, ISBN 5-615-01738-4
**Литота** (гр. *λιτότης* - қарапайым, қораш), немесе **кішірейту** — заттың не құбылыстың қасиетін кішірейте суреттейтін көркемдік құрал. Батырлар жырларында, өтірік өлеңдерде литота жиі қолданылған. Мысалы, *"От орнындай тұяқтан, оймақтайы қалыпты"* ("Ер Тарғын"). Литотаның мақсаты - тосын әсер туғызу. Мысалы, *"Қайныма қарға мініп ұрын бардым"* (өтірік өлең). Қазіргі қазақ әдебиетінде литота өтірік өлең айтысында қолданылып жүр.

Мысалы:  

Етектейін еріннен  

Екі елісі қалыпты.  

Қиған қамыс құлақтан  

Бір тұтамы қалыпты.  

Жалбыраған жалынан  

Жалғыз қарыс қалыпты.  

Күлтеленген құйрықтан  

Бір тұтамы қалыпты.   

  («Тарғын» жырынан)

Литота және әсірелеу
--------------------

Литота — әсірелеу секілді, бейнелі сөздің бір түрі. Екеуінің айырмасы: әсірелеу бір құбылысты өте үлкейте суреттесе, литота бір құбылысты өте кішірейтіп суреттейді. Литота да, әсірелеу сықылды, автордың не айтайын дегеніне тығыз байланысты. Оқиға, жағдайға, суреттейін деген өмір құбылысына лайықты түрде таңдалынып алынады.

Махамбет бір өлеңінде:  

Таудай болған талаптың  

Назары қайтқан күн болған...  

Телегей-теңіз шалқыған  

Қоғалы көлдер суалып,  

Тізеге жетер-жетпес күн болған.  

Жапанға біткен бәйтерек  

Жапырағынан айырылып,  

Қу түбір болған күн болған.  

Алқалаған жер болса,  

Азамат басы құралса,  

Мәшурат кеңес сұралса,  

Мәшурат берер ер едік.  

Исатайдан айырылып,  

Алқалай келген кеңесте  

Дем құрыған күн болған, -  

дейді.

Бұл - халық көтерілісі жеңіліске ұшырап, Исатай өлгеннен кейін шығарылған өлең. Ханға қарсы көтерілушілердің басындағы ауыр халді айқынырақ етіп суреттеу үшін ақын өмірдің алуан құбылысын өте кішірейтіп көрсетеді. «Көлдер тізеге жетер-жетпес», «Бәйтерек - қу түбір» т.б. Осылардың бәрі де өлеңдегі негізгі ойдың қазығы. «Исатайдан айырылып, дем құрыған күн болған» деген жолдағы пікірді оқушылардың ой-сезіміне әсерлі, күштірек етіп жеткізу үшін қолданылып отыр.

Әсірелеу мен литотаны кейбір әдебиетшілер троптың бір түрі деп қарайды. Ал кейбір әдебиетшілер көркем тілдің ерекше бір түрі деп біледі. Шындығында, осы соңғы пікір шындыққа жақын. Өйткені троптың қай түрін алсақ та, сөз өз мағынасында емес, ауыстыру, алмастырып айту мағынасында қолданылады. Әсірелеуде өмір құбылысы, қимыл, іс-әрекет, көрсетпек нәрсе қаншама үлкейтіліп айтылғанмен де, сөз өз мағынасында қолданылады. Зат, іс-амал, құбылыстар не өте үлкейтіледі, не өте кішірейтіледі. Бірақ өзінің бұрынғы мағынасынан ауыстырылмайды.

Әсірелеу де, литота да өмір құбылысын суреттеудегі көркем тілдердің негізгі бір түрі есебінде бұрынғы және соңғы әдебиетімізден де орын алады. Бірақ ауыз әдебиетінде, әсіресе эпостық поэмаларда, көп кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Скот Едкинс** (ағылш. *Scott Adkins*) — жекпе-жек өнері жанрндағы ағылшындық актер. Өзінің «Талассыз» фильмдер сериясындағы және «Жанқиярлар 2» фильміндегі рөлдерімен танымал.

Өмірбаян
--------

Скотт Едкинс 1976 жылы 17 маусымда Саттон Колдфилд қаласында, бірнеше ұрпағы қасапшы болған отбасында дүниеге келген. Ол ағасы Крейгпен бірге, Джон мен Джанет Эдкинстың орта шаруалы отбасында тәрбиеленген. Скот Епископ Вессей атындағы Саттон Колдфилдтегі орта мектепте оқиды. Ол мектепте үлгілі оқушылар қатарынан емес болатын. Өзі жайында ол былай деген: «түнде ата-анам ұйықтаған кезде, мен баспалдақпен төмен түсіп, түні бойы фильмдер көретін едім, ал сабақта қалғып отыратынмын». Бала кезінен Скот әртүрлі спорт түрлерімен айналысқан, бірақ ол 10 жасқа толғанда әкесі оны ағасымен бірге жергілікті дзюдо мектебіне жібереді. Скот жекпе-жек «ауруына» шалдығады.
«Жекпе-жек өнері менің ой-санамды жаулады! Ол менің өмір бойы іздеген дүнием еді» деген екен бір сұхбатында. Ол Брюс Ли сияқты жекпе-жек шеберлеріне еліктеп өсті. Скотт кейіннен Голливудке қызыға бастады. Ол Саттон Колдфилдтегі колледж драма сыныбына жазылады. Өзі ұялшақ жігіт болса да, Скотт көрермен алдына керемет қиындықпен шығып жүрді. «Мен оны жасағым келетінін білетінмін, бірақ ол мен үшін тозақтан бетер қорқынышты еді». Әйтеуір, 21 жасында, Скоттқа Веббер Дугластағы беделді Өнер Драма Академиясынан орын ұсынылады. Алайда, ол кедей студент болғандықтан, оқуын аяқтай алмай кетуге мәжбүр болады. Ол өте жабығып, барлығы бітті деп ойлады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Scott Adkins And Wu Jing In First SPECIAL FORCE: WOLF WARRIOR Teaser.  Twitch Film (25 шілде 2014). Тексерілді, 7 тамыз 2014.
Debian операциялық жүйесіндегі компьютердің скриншоты
**Скриншот** (ағылш. *screenshot*) — қолданушының компьютер мониторында (немесе кез келген көзге көрінетін ақпарат беретін құрылғыдан) көріп тұрған нәрсені көрсететін компьютер арқылы алынған сурет (әдеттегіде тышқанның курсорысыз). Әдеттегіде бұл сурет операциялық жүйе немесе басқа компьютерлік бағдарлама арқылы қолданушының нұсқауы бойынша алынады. Скриншотты фото/видео құрылғы арқылы немесе компьютерден мониторға баратын видеосигналды оқу арқылы алу өте сирек кезігеді.

Windows
-------

Mac OS X
--------

Linux және Unix
---------------

Symbian
-------

Symbian операциялық жүйесінде алдын ала қондырылған скриншот түсіру мүмкіндігі жоқ, бірақ скриншот түсіруге арналған бірқатар программалар бар.

Android
-------

4.0 версиясынан бастап Android құрылғаларда Power және Vol- батырмаларын басу және ұстап тұру арқылы скриншот түсіруге болады.

iOS
---

2.0 версиясынан бастап iOS құрылғыларында (iPhone, iPad) скриншот жасау үшін «Home» және «Sleep/Wake» батырмаларын басып, дисплей жарқырағанға шейін ұстап тұру қажет. Сурет «Camera roll» (iPhone) немесе «Saved photos» (iPod) папкаларында сақталады.

Bada
----

Bada операциялық жүйесіндегі телефондарда «Мәзір» батырмасын басып тұрып «Блокировка» батырмасын басу керек. Сурет автоматты түрде телефон жадына сақталады.
Скотч
**Желімдік лента, немесе скотч** — тұрмыс пен өндірісте қолданылатын желімді қабаты бар үлдірлі лента, технологиялық тұрғыда адгезия физикалық құбылысын пайдаланады. Үйренгенімізше, ол бір беті желімделген орам тәрізді кейіпте шығарылады,сонымен қатар, әлдеқайда аз — екі бетінен желімделген орам күйінде кездеседі. Белгілі-бір нысандарды бір бірімен жабыстыру үшін, сонымен бірге қорғаныш немесе декоративті жабын ретінде қолданылады.

Тарихы
------

1923 жылы Ричард Дрю автокөлік жөндеушілерге бояу жұмыстарын жүргізуде біршама қиындықтарға тап болғанын байқады. Сол жылдары көлікті екі түске бояу өте сәнді болды, бірақ шеберлер көліктің әлдеқайда боялған бөліктерін басқа түсті бояудан сенімді қорғай алмады. Нәтижесінде әртүрлі түсті дене бөліктерінің арасындағы шекара ұқыпсыз болды. Идеясы корпусқа біркелкі және сенімді жабысатын және бояуды алып тастаған кезде бүлдірмейтін жабысқақ лента жасау болды. Сонымен қатар, лента су өткізбейтін болуы керек. Тек үш жылдық зерттеулерден кейін, 1925 жылы Ричард Дрю командасы өз мақсатына жетті. Қазірдің өзінде жұмсалған ақшаны үнемдеу үшін желім лентаның шеттеріне ғана қолданылды. Клиенттер желімді ысырап етпеуді қатты ұсынды, ал лентаның өзі лақап атқа ие болды «Скотч» (шотландық - ағылшын тілінде «tartan», басқа мағынасы «сараң»). Дәл сол кезде жабысқақ лентаны сынау кезінде шебер: «Бұл лентаны шотландиялық бастықтарыңызға қайтарып, оларға көбірек желім жағуды айтыңыз!» деп дауыстады. Бұл белгілеу кейіннен 3M ленталарының тұтас желісіне қолданылды. Скотч лентасының дамуы жалғасып, 1930 жылы целлофан негізіндегі жабысқақ лента шығарылды, ол толығымен желіммен қапталған және «Скотч целлофан лентасы» деп аталды. Тұтынушыларға жаңа өнімнің ұнағаны сонша, компания скотч лентасының толық ауқымды өндірісін іске қосуға шешім қабылдады. Ол азық-түлік пакеттерін, киім-кешек сөмкелерін қаптауға, әртүрлі заттарды жөндеуге және басқа да тұрмыстық мақсаттарға пайдаланылды.

1932 жылы 3M компаниясының тағы бір инженері Джон А.Борден жабысқақ лента диспенсерін ұсынды. 1939 жылы 3M иконалық ұлулар диспенсерін ұсынды. Бірінші нұсқасы қаңылтырдан жасалды, ал бір жылдан кейін пластмассадан жасалды.

1950 жылдары скотч жарнамаларында екі онжылдықта брендтің тұмар кейіпкеріне айналған Scotty McTape кильті киген мультфильмдегі бала көрсетіле бастады.

Рентгендік сәулелену
--------------------

1953 жылы кеңес ғалымдарының зерттеулері кезінде жабысқақ лентаның бұрын белгісіз қасиеті анықталды. Белгілі болғандай, вакуум жағдайында рентгендік сәуле жабысқақ лентаның бетінен ажыраған жерінде пайда болады. Бұл құбылыстың себебі - триболюминесценция. Бұл қасиет бойынша зерттеулер жалғасты және 2008 жылы американдық ғалымдардың бірқатар эксперименттері кезінде мұндай сәулеленудің күші фотографиялық қағазға тән рентгендік кескінді алу үшін жеткілікті екендігі анықталды.
**"Бадырайта көрсеткенде"** – Қарағандылықтар өздерінің сын хабарларын тележаңалықтардағы қысқа сюжеттерден бастаған, одан телефельетондарға, сонан соң телерейдтердің материалдарын тілге тиек ете отырып, дөңгелек үстел айналасындағы өзекті әңгімелерге көшкен. Алғашқы хабарлардағы сын жадағайлау болса, кейінірек телеэкраннан айтылар сын қажеттілігі іс жүзінде тексерістен өткен соң қарағандылықтар мұндай өткір материалдар өрісін кеңейтіп отыратын болды. Қарағандылық тележурналистердің сыни шығармасындағы кезекті қадам – көрерменмен тікелей әңгімеге шығу, оларды қойылған проблысыеманы шешу ісіне тікелей араластыру болды. Сыни хабарлардың жанрлары мен формалары жетіп артылады. Олардың ішінде алдыңғы орын телефельетонның үлесіне тие бастады. Фельетон сынның ен өткір қаруларының бірі екені белгілі. Телевизияда ол одан әрі күшейе түспесе, әлсіремейтіні анық. Газеттегі әріптесіне қарағанда телефельетон кемшіліктерді тек айтып қана қоймайды, сонымен қатар орын алған кереғар фактіні тура орнынан тапжылтпай көрсете де алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009,1-т.–640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Балтабай Әбдірахманұлы Адамбаев** (24.9.1919, Жамбыл облысы Сарысу ауданы Саудакент — 12.10.1990, Алматы) — филология ғылымдарының кандидаты (1962), әдебиет зерттеушісі, фольклоршы. 

Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

Ұлы Отан соғысына қатысқан. Абай атындағы педагогика училищесін (Жамбыл, 1947), Қазақ Мемлекеттік ун-тін (1951) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының әдебиет және өнер институтында кіші, аға ғылыми қызметкері болды (1957 — 1986).

Қазақ халқының ауыз әдебиетін, оның ішінде халық даналығы — шешендік сөздер мен мақал-мәтелдерді зерттеумен шұғылданды. Шешендік сөздердің тарихы, табиғаты, көркемдік ерекшеліктері туралы "Шешендік" (1969), "Халық даналығы" (1976), "Қазақтың шешендік өнері" (1984), аталатын моногр. зерттеу еңбектері шықты. "Қазақ ертегілері" (1962), "Шешендік сөздер" (1967), "Ел аузынан" (1985) жинақтарын құрастыруға қатысқан. 1-дәрежелі "Отан соғысы" орденімен марапатталған.

  

Жамбыл облысының Сарысу ауданындағы мектеп-интернатта оқып, тәрбиеленеді. Ұлы Отан соғысы жылдары Ташкентте Фрунзе атындағы әскери академияның тактика және атыс жоғары курсын лейтенант атағымен бітірген ол Калинин майданында Төртінші гвардиялық атқыштар бригадасының құрамында ротаны басқарып, ұрыстарға қатысады. 1945 – 1947 жж. Жамбыл облыстық тұтынушылар қоғамында қызмет істейді. Жамбылдың Абай атындағы педагогика училищесін, 1951 жылы Қазақ мемлекеттік университетін тамамдаған. Біраз жыл Жамбыл қаласындағы №38 қазақ орта мектебінде ұстаздық еткен.

Шығармалары:
------------

* Сырларым. Өлеңдер. А. ҚМКӘБ, 1959;
* Ақбөбек. Поэма мен өлеңдер. А. ҚМКӘБ, 1962;
* Шешендік сөздер. Монография. А. «Жазушы», 1967;
* Шешендік сөздер (Сырым сөздері негізінде). Монография. А. «Жазушы», 1969;
* Мәди. Тарихи повесть. А. «Қазақстан», 1969;
* Аманат. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1972;
* Халық даналығы. Мақал-мәтелдер. А. «Мектеп», 1976;
* Жауынгер жолы. Повесть және әңгімелер. А. «Жазушы», 1978;
* Тұлпардың ізімен. Өлеңдер мен поэма. А. «Жазушы», 1983;
* Қазақтың шешендік сөздері. Зерттеу. А. «Ғылым», 1984;
* Казахское народное ораторское искусство. А. «Ана тілі», 1994, 1997.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Яһуда Амандықов* = Орта жүздің Ноқта ағасы Тарақты шежіресі —  Алматы: Комплекс, 2009. — 1120 б. — 2000 таралым. — ISBN 965-611-88-2.
2. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
3. ↑  «Қазақстан жазушылары: XX ғасыр». Анықтамалық. – Алматы: «Ана тілі» баспасы ЖШС. 2004 – 392 бет.
4. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
5. ↑  Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы", 1 – том

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*