recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ируканджи медузасы** ( лат. *Carukia barnesi*, Carukia shinju, Malo kingi, Alatina mordens, Alatina moseri т.б.) - омытқасыз жануарлардың ішекқуыстыларға жататын су жәндігі. Өз атауын Ируканджи аустралиялық тайпасының атымен алған.

Таралуы
-------

Ируканджи медузасы кезінде Тынық мұхитының Аустралиялық аймағында тіршілік еткен. Бірақ жаһандық жылынуға байланысты қазір дүниежүзіндегі мұхиттардың көптеген бөліктеріне тарап кетті.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Ересек дарасының дене тұрқы 12 мм х 25 мм шамасындай. 4 ұзын жеңішке түссіз ұзындығы 1 м-ге дейін жететін щупальцелері болады. Олардың үстінде улы бездер бар. Ируканджилердің тіршілігі мен уы әлі толық зерттелмеген, адамдар олар туралы аз біледі. Ируканджидің денесі өте нәзік. Сондықтан оны аквариумды асырауға болмайды. Медузалар бір орнынан қозғалмай суда бірқалыпты қалықтап тұрады. Сырттай нәзік те талдырмаш болып көрінбеген, Ируканджи медузалар қауіпті жыртқыштар.

Ируканджи медузасы шаққанда ируканджи синдромы деп аталатын бірнеше ауру түрлері белгі береді. Кей жағдайда соңы өлімге апарады. Академик Гюго Флекер оны1962 жылы ируканджи деген австралиялық тайпаның құрметіне атады. Ируканджи ересегінің дене тұрқы тігінен 12мм, ұзынынан 25мм, пішіні кішігірім ақ қоңырауға ұқсайды. Бірнеше мм ден бір метрге дейін өсетін төрт жіңішке қармалауышы болады. Қармалауыштар күйдіргіш жасушалардан тұрады.
Андрей Малахов
**Андрей Николаевич Малахов** *(11 қаңтардың, 1972 жылы, Алатиты, Мурман облысы) — ресейлік телетілші, шоумен, арнайы жобаларға арналған студияның жүргізушісі, «StarHit» журналының редакторы.*

Биография
---------

Андрей Малахов мектепті күміс медалымен бітірді, скрипка классынан бойынша музыкалдыі білім алды..

1995 жылда МГУ-дың журналистика факультетімен қызыл дипломымен бітірді. Бір жарым жылдың ішінде АҚШ-та Мичиган университетінде сынау мерзімінен өтті. «Maximum» радиосында «Стиль» прогамманың жүргізушісі мен авторы болды. 1988 жылда Ресейлік мемлекеттік гуманитарлық университетіне заң факультетіне түсті. Сол университетті жақсы бітіріп, ол РГГУ журналистиканың негіздерін оқытады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Андрей Малахов // vokrug.tv
2. ↑  Андрей Малахов — 7 фактов, о которых телеведущий стесняется говорить| ХайВей Мұрағатталған 20 маусымның 2012 жылы.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
*
**Шәміл Керімұлы Серіков** (5 наурыз 1956 жыл, Алматы қаласы — 22 қараша 1989 жыл, Алматы қаласы) —палуан, грек-рим күресінен әлем және олимпиада чемпионы (1980), КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1979).

Биографиясы
-----------

6 жасар жас баланың бойында талантты байқаған тәжірибелі бапкер Аянбек Алдабергенов Шамильді өз секциясына жаттығуға шақырады. Осы бапкердің қол астында жаттыққан алты жыл ішінде Шамиль төрт рет Қазақстан чемпионы болды, Бүкілодақтық оқушылар спартакиадасын жеңді. 

1972 жылы Алдабергенов Алматыдан көшіп кетуіне байланысты Шамильді өзінің әріптесі Александр Жарковқа тапсырады. 

Өзінің үлкендер арасындаеы алғашқы чемпионатында сәтсіз өнер көрсетеді. Дегенмен келесі жылы өткен Иван Поддубный Мемориалында әлем және олимпиада чемпионы Виталий Константиновты жеңеді.Көпшілік мұны кездейсоқ жағдай деп бағалаған болатын. Алайда Шамиль келесі жылы КСРО чемпионатында жеңімпаз болады. Шамилтден жеңілген палуандардың ішінде Константинов та болады. Бұл жол жеңіс айқын басымдықпен өткен болатын. Әлем чемпионатына Шамиль Серіков аттанады. 

Шәміл Серіков әлем чемпионатында бұрынғы әлем чемпионы поляк Юзеф Липенмен кездеседі. Одан кейін италияндық Антонио Кальтабианоны ұтады. Финалда ФРГ палуаны Паскуале Пасареллиді 29:9 есебімен жеңеді. Финалдық сайыста мұндай басымдықпен жеңіске жеткен палуандар болған жоқ. 

Келесі жылы АҚШ-тың Сан-Диего қаласында өткен әлем чемпионатын да жеңеді. Алайда КСРО біріншілігінде тек 7 орынға ғана тоқтайды. 

Мәскеу Олипиадасында алты кездесу өткізеді. Алтауын да анық жеңіспен ұтып шығады. Алайда олипиада жеңісінен кейін жас дарын өзінің бұрынғы біліктілігінен айырылып қалады. Күрестен шаршайды. Кейіндері КСРО ұлттық құрамасына өте алмағандықтан тұңғыш рет Қазақстан біріншілігіне қатысып, 1982 жылы Қазақстан чемпионы атанады. 

1989 22 қарашады өз-өзіне қол жұмсап, дүниеден озды. 

Қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясын бітірген (1979). Жаттықтырушылары — А.Алдабергенов, Ж.Жарков. КСРО чемпионы (1978, Украина, Запорожье), Еуропа (1979, Бухарест) және әлем (1978, Мексика, Мехико, 1979, АҚШ, Сан-Диего) чемпионы. 22-Олимпия ойындарының алтын жүлдегері (1980, Ресей, Мәскеу) болды. "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

Ол туралы «Советский спорт» газеті: «Шәміл Серіковтың әдіс-тәсілдерін оқу-жаттығу құралы етіп ұсынуға болады» деп жазған. Шәмілдің бапкері Аянбек Алдабергенов кейін басқа шәкірттеріне чемпионның күрестерінің бейне таспасын үлгі ретінде көрсететін болған.

* 1970 жылы күреспен айналыса бастаған.
* 1975 жылы КСРО спорт шебері дәрежесін алған.
* 1978 жылы халықаралық дәрежедегі спорт шебері атағын алған.
* 1979 жылы еңбегі сіңген спорт шебері атағын алған.
* 1978, 1980-82 жылдары КСРО чемпионатына қатысқан.
* 1978 жылы КСРО чемпионы атанды.
* 1979, 1980 жылдары халықаралық турнирлер жеңімпазы атанды.
* 1979 жылы Еуропа чемпионы атанды.
* 1978, 1979 жылдары әлем чемпионы атанды. (Мексика, АҚШ)
* 1980 жылы Олимпиада чемпионы атанды. (Мәскеу)
* 1980 жылы «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған.

1989 жылы 22-қарашада дүниеден озды.

Тағы қараңыз
------------

Дереккөздер
-----------

1. ↑   []
**Владимир Алексеевич Колесников** (13.9.1924 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Глубокое ауданы, Багратионовка селосы- 28.09.2003, Ломоносов) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, лейтенант, зеңбірек батареясының командирі. 

Мектептен кейін фабрика-зауыт мектебін бітіріп, шахтада жұмыс істеді. 1942 жылы тамыз айында Кеңес әскері қатарына шақырылып, Самарқанд қаласындағы (Өзбекстан) танк училищесіне жіберілді. 1944 жылы мамыр айында майданға аттанды. Колесников Беларусь майданында болып, Витебск мен Орша, одан кейін Минск қалаларын азат етуге катысты. 1944 жылдьң 16 тамызында 45-атқыштар корпусы жауынгерлерінің алдында 9 шақырым жерде шекара жатты. Жау осы жерде күштерін шоғырландырды. Колесников қызмет атқарған батарея жаудың барлық шабуылына тойтарыс беріп, оны кейін ысырып тастауға бұйрық алды. Келесі күні таңертең жау Кеңес әскері позицияларына артиллерия мен минометтен оқ боратты. Неміс танкілері мен өздігінен жүретін зеңбіректері тоскауыл шебін бүзып, Кеңес әскерінің қорғаныс шебіне 400-500 м жерге жақындап келді. Колесников жауынгерлері орманнан шыққан жау танкілеріне оқ жаудырып, оларды шетінен жоя бастады. Кенет экипаж үстінен снаряд жарылып, нысанашы құлады. Нысанашының орнына Колесников өзі тұрып, жаудың тагы да бірнеше техникасын жойып үлгерді. Осы ұрыста Колесниковтың экипажы жаудың 9 танкісін, 12 пулеметін және 300-ден астам әскерлері мен офицерлерін жойды. Ол соғысты Прага қаласында (Чехия) аяқтады. 

Осы көрсеткен ерліктері үшін Колесниковқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Ленин, 2 рет 1-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталды. 

Соғыс аяқталған соң да әскери қызметін жалғастырды. 1974 жылы подполковник Колесников запасқа шығып, Ленинград облысы, Ломоносов қаласында тұрды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х
**Бизерта** – Жерорта теңізіндегі Тунистің портты қаласы.

Халық саны 114 000 адам (2004 жылғы халық санағы бойынша). Қаланың негізін біздің заманымызға дейінгі 1 ғасырда финикийліктер қалаған болатын. 16 ғасырда Бизерта Жерорта теңізіндегі қарақшылардың орталығына айналады. 

1891-1895 жылдар аралығында Жерорта теңізімен Бизерта көлімен байланыстыратын канал қазылады. Сол жерде қазіргі Бизерта қаласы қалыптасқан. 1895 жылы порт халықаралық сауда ісін жолға қояды. Осы кезден бастап порт Францияның әскери-теңіз флотының билігіне өтеді.

1961 жылы Франция мен Тунис арасында Бизерттегі әскери-теңіз базасы үшін, тарихта *«Бизерт дағдарысы»* деген атпен белгілі, қарулы қақтығыс болады.

Дереккөздер
-----------
Шәмші Қалдаяқов
Бұрынғы атауы №23-1 желекжол. Шәшмі Қалдаяқов көшесі жаңа әкімшілік орталықта орналасқан. Ұзындығы - 6690 м.

Шәмші Қалдаяқов (1930-1992) - ұлы композитор, Қазақстанның халық өртісі. Шымкент, Тараз, Жетісай қалаларының құрметті азаматы. Шәмші Қалдаяқов ұлттық музыка өнерінің ән жанрына аса айқын, соңғы леп ала келген сазгер. Оның әндері құлаққа жағымды, жүрекке жылы қабылданып, жұртшылықтың сүйіспеншілігіне бөленді. Шәмші Қалдаяқов Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Владимир Александрович Ядов** (1930 жыл) - орыс
әлеуметтанушысы, Ленинград университетінің түлегі, экономика мен саяси ғылымдардың Лондондық мектебінің стажеры, ленинградтық социологиялық мектептің негізін қалаушы. 

Ресей Ғылым академиясының әлеуметтану институтының директоры.
Ядов — Ресей әлеуметтанушылар қоғамының Президенті, Халықаралык социологиялық ассоциацияның вице-президенті,
"Социология — 4 м: методология, методы, математические модели" журналының бас редакторы.
Социологиялық теория және методология, еңбек, ғылым, жеке тұлға социологиясы мәселелерімен айналысады.

Негізгі еңбектері: "Человек и его работа", "Саморегуляция и прогнозирование социального поведения личности", "Социально-психологический портрет инженера", "Социологическое исследование: методология, программа, методы".

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Шәміл Әбілтай**  (*24.2.1948 жылы туған, Атырау облысы Дендер ауданы Толыбай құмы, Қарақызыл қыстауы*) – күйші-домбырашы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998 жылы).

Атырау музыка училищесін домбыра мамандығы (1972 жылы) бойынша бітірген.
1972 – 75 жылдары Қазақ мемлекеттік филармониясында күйші-лектор ретінде қызмет істеді. 
1975 – 85 жылдары еркін шығармашылық еңбекпен айналысады және Қазақ радиосының бас редакторы (1985 – 88 жылдары), ал 1994 жылдан халықаралық.
1980 жылы Жастар одағының иегері.
1994 жылы дүниежүзілік Құрылтайында Озан атағын алды.
1997 жылы Тағлымдық толғаулар еңбегін Қазақ телидидары арқылы шығарды.
1994 жылдан бастапҚұрманғазы қорының төрағасы болған. 

* "Ұлытау" *атты күй-кітабы мен* "Ордабасы" *дейтін күйтабағы шықты.*

Қазақ телевизиясы бойынша *"Yкілі домбыра", "Домбыра дастан"* бағдарламаларын жүргізді. 

Әбілтаев – 

* "Домалақ ана",

* "Шақшақ Жәнібек",

* "Бекет Ата",

* "Қыдыркезген Қызылқұм",

* *"Елбасы"* күйлерінің,

* *"Қожа Ахмет Иасауи",*

* "Жер ұраны – Ұлытау",

* "Ордабасы",

* "Құрманғазы – күй дүлдүл",

* *"Мұстафа Шоқай туралы толғау",*

* "Түркістан",

* «Бір ауыз сөз»,

* «Күй ата»  музыкалық-толғауларының авторы.

  

Әбілтай кішкентай кезінен маңғыстау елімен рухани жақын болатын.Әбілтайдың композиторлық шығармалары негізінен тарих тағылымына баса назар аударумен әрі оны қазақ елінің тәуелсіздігімен ұштастыру болып табылады. Әбілтай Оғыландыдағы әулие күмбезінде түнегенде *«Бекет ата»* күйін шығарған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997;
2. ↑  Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1
3. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
**Владимир Александрович Луговской** (1901 жыл 1 шілде, Мәскеу - 1957 жыл 5 маусым) - *орыс кеңес* жазушысы, ақыны.

Шығармашылығы
-------------

1921 жылы *Әскери педагогикалық институтты* бітірген. Тұңғыш өлеңі 1924 жылы жарияланған. *«Солтүстік шұғыласы» (1926), «Бұлшық ет» (1929) шығармалары* азамат соғысына арналған. *«Еуропа» (1935). «Өмір» (1933). «Дангара» (1935) поэмалары* мен *«Еуропа» (1932), «Каспий теңізі» (1936), «Шекарашылар» (1950), «Күн шұғыласы» (1956), «Көгілдір көктем» (1958)* т.б. жинақтарының авторы. Оның *«Шөл дала мен көктем» (1930-1954)* деген лирикалық эпопеясы Орта Азиядағы *социалистік құрылысты*, *басмашыларға қарсы күресті* бейнелеген. Ал күрделі туындысы - философиялық бағытта жазылған автобиографиялық поэмалардан тұратын *«Ғасыр ортасы» (1958)* атты кітабында ол XX ғасырдың ортасындағы маңызды оқиғаларды қамтыды.

Марапаттары
-----------

«Құрмет Белгісі ордені»мен және бірқатар медальдармен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Соуса Батиста** (Souza Batista) Рбуен Дарио (25.9.1923ж.т. Панама қаласы.)-Панама жұмысшы қозғалысының қайраткері. Қолөнерші отбасысында туған. Мамандығы- журналист. 1943 жылдан студенттік және жастар қозғалыстарына белсене қатысты. 1945ж. Панама жастар ассоциациясының ( ПХП) , 1948 жылдан ПХП ОК Саяси бюросының мүшесі, ал 1951 жылдан ПХП ОК-нің бас секретары. Біпнеше рет жазаланып, жер аударылды. Панама мен Латын Америкасы коммунистік және демократиялық қозғалысы мәселелері жөніндегі бірсыпыра теориялық еңбектердің авторы.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 353 бет
**Софиология** - София — күдайдың даналығы жайындағы ілімдер жинағы. С. інжілдің (Библияның) текстеріне, әсіресе Сүлеймен пайғамбардың Даналық кітабына сүйенеді. Б.з.б.
бірінші ғасырлардағы гностиқтердің ілімі бойынша, София дегеніміз — жеке тұлға. Ол тарихи даму процесінің бір ерен сатысында өз көрінісін табады. Еуропалық мистиктер Беме, Сведенборг, Пордедж және т.б. Софияны жеке тұлға деп таниды.
Софиология мәселелері 19 ғ. соңындағы 20 ғ. басыңцағы орыс діни философтарыньщ (В. Соловьев, П.Флоренский, Н.Бердяев, С.Булгаков және т.б.) шығармаларында кең талқыланады. С-лық концепцияларға ортақ принциптер төмендегідей: София дегеніміз — жеке тұлға. София — Мәңтілік әйелдік, нөзіктік (немесе Мәңтілік Пөқтік). София платондық идеялар әлеміне жақын, бірақ
саналы біртұтас организм. София — адам мәдениетінің бастау
көзі. Болашақта адамзат Софияның ұжымдық көрінісі — Адам
күдай күйіне өтеді. София Шіркеумен, құдай анамен, Періштемен теңестіріледі. София әлемде, Бұл дүниеде сүлулық, үйлесімділік, төртіп және рет арқыны көрінеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Қайсар Жұмаханұлы Телешев**(1953 жылы туған),инженер-металлург,техника ғылыми
докторы.

КазПТИ-ді бітірген (1975).

1975-2004жылдарында Жезқазған КМК мыс
зауытында металлургия цехының ауысым шебері,бастығы, директордың өндіріс
жөніндегі орынбасары, бас инженер(1975-1994),
«Жезқазғантүстімет» АҚ металлургия және байыту жөніндегі директоры, бірінші вице-президент-
техникалық директор,ЖМЗ директоры, бірінші
вице-президентгің металлургия жөніндегі орынбасары-директоры болды.

2004 жылдан ЖКМК ЖМЗ директоры—«Қазақмыс» корпорациясы
АҚ бас меңгерушісінің металлургия жөніндегі
орынбасары.Телешев—техника саласына байланысты
бірнеше ғылыми жарияланымның авторы.

«Кұрмет» орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Қунақ немесе құнақ ( Fringilla montifringilla )** – Қазақстандағы қунақ туысқа жататын екі өкілдің біреуі. Дене мөлшері де , пішіні де жаурауыққа ұқсас құс. Қунақтардың одан айырмашылығы реңінде ғана. Қунақ аталығының басы және жоны – жылтыр қара , белі және бауыры – ақ ; тамағы , бөтегесі , төсі және иығы – сары қызғылт. Дауысы жаурауықтың шақырған үніне өте ұқсас , алайда әуені әлдеқайда әлсіз. Қунақтың дауысы қысқа құбылған үн , шиқылдау және шырылдау болып келеді. Жазда негізінде бунақденелілермен қоректеніп , балапандарын да солармен қоректендіреді. Қыста әр алуан тұқымдарды жейді .

Өмір сүру аумағы
----------------

Еуразияның бүкіл тайгасына кең таралған. Қазақстанда тайга өлкесі бар Алтайда ғана ұялайды , оның есесіне қыста және күзгі ұшып өту кезінде Қазақстанның кез – келген жерлерінен дерлік кездестіруге болады. Оларды ішінара қазаннан наурызға дейін Алматы , Тараз , Шымкент қлалық тынымбақтардан және өзге оңтүстік қалалардан жиі көре аламыз. Мұндай кездерде олар жаурауықтар тобымен көбінесе бірге кездеседі .

Пайдалаылған әдебиет
--------------------

К45 Құстар.Мектеп энциклопедиясы («Қазақстан жануарлары» сериясы ).Алматы : Атамұра , 2010. – 352 бет ). Ковшарь А.Ф. Ковшарь В. А.
Қуаңшылықтан тілімделген жер
**Қуаңшылық** - ауа температурасының күрт көтерілуі мен ылғалдың шұғыл азаюы әсерінен туатын күрделі метеорологиялық құбылыс. Ұзақтығы әр түрлі табиғи зонада түрліше болады.

Қуаңшылық тудыратын факторлар
-----------------------------

* Табиғи факторлар:
	+ жергілікті жердің географиялық орны (көл, теңіз, мұхиттардан алшақтығы), жер бедері
	+ климаты
	+ топырағы
	+ өсімдік жамылғысы
	+ құрғақ атмосфералық ауа
	+ жауын-шашын мөлшерінің аздығы немесе болмауы
	+ желдің үнемі соғуы (жел эррозиясы).
* Адамдардың шаруашылық іс-әрекеті (антропогендік фактор).

Қуаңшылық зардабы
-----------------

* Егістік, жайылым және шабындықтың өнімі күрт кемиді;
* Өзен, бөгендер деңгейі төмендейді;
* СЭС қуаты кемиді;
* Өрт қаупі күшейеді;

*Толық мақаласы: Орман өрті*
* Топырақтың құрғап кетуінен эррозия құбылысы дамиды;

*Толық мақаласы:  Топырақ эрозиясы*
* Малдың өсуіне зор нұқсан келтіреді;
* Қуаңшылық аймақ тұрғындарын экономикалық күйзеліске ұшыратады.

### Қазақстандағы қуаңшылықтар

Ұлы Октябрь социалистік революциясынан дейін қуаңшылыққа қарсы қолданылатын агротехникалық шаралар кешені болмағандықтан, қуаңшылық аяғының жұтқа айналған кезеңдері (әйгілі Қоян, Мешін, Жылан, 1880, 1892, т.б. жылдар) болды, мал өсіруге зор нұқсан келтіріп, елді қатты күйзелтті.

*Толық мақаласы: Жұт*
Қазақстанда 1950, 1957, 1961, 1965, 1967, 1968, 1974, 1977 жылдары және 1952, 1953, 1969 жылдары тамыз, 1977 жылы маусым, 1956, 1962, 1974 жылдары шілде, 1980 жылы мамыр айларында қуаңшылық болды. Кейбір жылдары қатарынан бірнеше айға созылды. 1955 жылы - 2 ай (мамыр, маусым), 1975 жылы - 3 ай (маусым, шілде, тамыз).

#### Қазақстандағы қуаңшылық себебі

Қазақстанға Иран, Ауғанстан аймақтарында қалыптасатын, қысымы өте жоғары, құрғақ және ыстық антициклон өтіп, жаз бойы сақталады. Сібірден келетін ылғалды салқын ауа жоғары қысымды антициклонды бұзып өте алмай тоқтап қалады. Осылардың салдарынан Қазақстан даласында қуаңшылық болып тұрады.

Қазақстанның атмосфералық қуаңшылық картасы.

Қуаңшылықпен күрес
------------------

Қуаңшылық әсерін кеміту үшін атмосфераның жер бетіне жақын қабатындағы ылғал мен жылу балансын реттеу мақсатында жерді арнайы агротехникалық әдіспен жырту, егістікті суару, қар тоқтату, ағаш алқабын жасау, астық тұқымын қолайлы уақытқа себу сияқты шаралар жүргізіледі. Қуаңшылық табиғаттың күрделі құбылысы, сондықтан көрсетілген шаралар кешенін қолдану қуаңшылықтың зиянды зардабын бәсеңдетуге септігін тигізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚазССР. Қысқаша энциклопедия, 2-том. Алматы - 1987.
2. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5

Дереккөздер
-----------

* Агрономия негіздері (авторлар: Жаңабаев Қ. Арыстанғұлов С.) Астана - 2010. 352бет. ISBN 978-601-292-059-8
Эхинодорус
**Аквариум өсімдіктері**  – аквариумда арнайы өсірілетін өсімдіктер. А. ө. сәндік үшін ғана қызмет етпейді, ол сонымен бірге суды оттекпен қанықтырады. Жарық жақсы түсетін аквариумдардың тең жарымына өсімдік отырғызуға болады. Аквариум үшін түсі де, формасы да әр түрлі өсімдіктер іріктелініп алынады. Жапырағының түсі қоңыр жасыл, қызыл және қоңыр болып келетін ірі өсімдіктерді әдетте аквариумның бұрыш-бұрышына, ал ашық жасыл жапырақты өсімдіктерді жарық жақсы түсетін ортаңғы бөлегіне орналастырады. Аквариумның бөлмеге қараған қабырғасына іргелей өрнек жапырақты ұсақ өсімдіктер отырғызса, көзге әдемі көрінеді.
Аки теңізі (жапон тілінде 安芸灘 аки-нада) — Ішкі Жапон теңізінің батыс бөлігіндегі ашық теңіз. Хиросиманың префектурасының оңтүстік-батысында және Эхиме префектураның солтүстік-батысында орналасқан. Аки өзенінің атауы тарихи провинция құрметіне аталған.

Солтүстігінде Осаки-Симо, Ками-Камараги, Симо-Камараги және Курахаси аралдарымен, шығысында Курусима бұғазымен, оңтүстігінде  Эхиме перфектурасының Таканава түбегімен, ал бытысында Иё-Нака аралымен шектеседі. Солтүстігінен оңтүстігіне дейін — 30 км, ал батыстан шығысына дейін — 45 км. Шығыс бөлігі Ицуки теңізі деп аталады. Ішкі Жапон теңізінің шығыс және батыс бөліктерін және Хиросима, Куре және Мацуяму ірі қалаларының аймақтарын байланыстырады.

Аки теңізінде балық, әсіресе скумбрия мен теңіз мөңке балығы өте көп. Теңіз жоғары сейсмологиялық белсенділігі жоғары аймақ болып табылады.

Әдебиеттер
----------

* Море Аки // Энциклопедия Ниппоника: в 26 т. 2-е издание. — Токио: Сёгаккан, 1994—1997.

Сілтемелер
----------

* Карта моря Аки (1 / 25000) / / Институт географии Японии (яп.). Тексерілген 6 января 2011. Архивировано из первоисточника 12 мамыр 2012.
**Трансценденталдық апперцепция** - өзінің формалары мен заңдары туындайтын құбылыстар дүниесі бірлігінің шарты болып табылатын-мыс априорлықты, яғни барлық тәжірибені бұрыннан өмір сүретін, алғашқы, таза әрі өзгермейтін сананы көрсететін Кант термині. Кант бойынша Трансценденталдық апперцепцияның бірлігі - адамның елестету қабілетінің, еске сақтауының және қайта еске түсіру арасындағы өзара байланыс шарты. Бұл бірліктің негізі ретінде Кант оның "Меніммен" барабарлығын, яғни әрбір елестетуде "Мен ойлаймын" деген қағиданың бар екендігінен деп жорыды. Кантшылдықтың осы көзқарасына сүйене отырып, Фихте өзінің субъективтік идеализм жүйесін жасады[1].

Тағы қараңыз
------------

* Апперцепция

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Философиялық сөздік, Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1996, 525 б. ISBN 5-89800-097-6
**Стивен Шарль Бергвейн** (нидер. ; 8 қазан 1997 жыл, Амстердам, Нидерланд) — нидерландылық футболшы, Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы мен "Тоттенхэм Хотспур" клубының шабуылшысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

"Аякс" және ПСВ клубтарының түлегі. 2014 жылы ПСВ сапындағы алғашқы ойынын 29 қазанда "Алмере Ситиге" қарсы өткізді. Бұл Нидерланд кубогы кездесуі болатын. 2015 жылы 10 қазанда Эредивизидегі тұңғыш ойынын "Хераклеске" қарсы өткізді. 

2015 жылы 8 желтоқсанда Мәскеудің ЦСКА клубына қарсы матчта Чемпиондар Лигасындағы тұңғыш кездесуіне қатысты.

Ал ПСВ сапындағы тұңғыш голын 2016 жылы 20 тамызда "Зволле" қақпасына соқты.

2020 жылы қаңтарда "Тоттенхэмге" ауысты. Трансфер құны 32 млн. еуроны құрады.

### Ұлттық құрама

2018 жылы 13 қазанда УЕФА Ұлттар Лигасындағы Германиямен ойында тұңғыш рет Ұлттық құрама сапында алаңға шықты. 2019 жылы осы турнирдің финалисі атанды.

Жетістіктері
------------

* Нидерланд чемпионы: 2014/15, 2015/16, 2017/18
* Нидерланд суперкубогы: 2015, 2016

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі (footballdatabase.eu)
Ою-өрнек түрлері
----------------

Қазақ ою-өрнегінің негізгі композияциялық құрылымы:жиектік өрнектер - ою-өрнекті жолақ (фриздер, жиектер т.б.);гүлді өрнектер (шеңбер түріндегі ою-өрнектер, розетка, күн белгісі, т.б.);торлы ою-өрнектер (заттың бетін тұтас жауып тұрады);геометриялық (әр түрлі геометриялық денелерден құралады);зооморфтық (жануарлар, яғни аң-құс, балық , әр түрлі жәндіктер т.б.);көкөніс (өсімдіктердің гүлі, жапырағы, сабағы, жәні т.б. элементтері).қиял-ғажайып өрнектер (бойтұмарлар, аспан әлемінің белгісі).Олардың аса маңызды элементтері: қошқар мүйіз, құс таңдай, түйе табан, үш жапырақты, бес жапырақты, т.б. Ою-өрнектің геометриялық элементтері шаршы, ромбы, жұлдызша түрінде), сондай-ақ, көкөніс өрнектері (гүл, жапырақ, бұтақ түрінде) ағаш ұқсатуда, әсіресе үй жиһазы мен ыдыс-аяқтарда, музыка аспаптары мен аңшылық қару-құралдарында сақталып қалды.Халық ою-өрнегінің сан алуан түрлері әйел әшекейлерінде (сақина, сырға, бойтұмар, білезік) кездеседі. Ал сәулет өнерінде зооморфтық пен көкөніс өрнектері (сыңар мүйіз, кұсмойын, түлкі бас, арқар мүйіз, т.б.) басым болады.
**Родриго Силва де Гоис** (порт. *Rodrygo Silva de Goes*; 9 қаңтар 2001 жыл, Озаску) — бразилиялық футболшы, Бразилия Ұлттық футбол құрамасы мен "Реал Мадрид" клубының шабуылшысы.

Карьерасы
---------

### Сантос

"Сантос" клубының түлегі. 2017 жылы шіілде айында клубпен кәсіби келісім шартын жасасты. 2017 жылы 4 қарашада тұңғыш рет алаңға шықты. 2018 жылы 25 қаңтарда тұңғыш голын "Понте-Прета" қақпасына соқты (Паулиста лигасында). 

### Реал

2019 жылы шілдеде "Реалға" ауысты. Трансфер құны — 45 млн еуро. 
25 қыркүйек күні тұңғыш рет мадридтік клуб сапында "Осасунаға" қарсы ойында алаңға шықты. Бұл матчта Каземироға нәтижелі пас шығарды. 

6 қараша күні УЕФА Чемпиондар лигасында хет-трик жасаған ең жас футболшы атанды, топтық кезеңнің төртінші турында "Галатасарай" қақпасына үш гол соқты. 

### Ұлттық құрама

2019 жылы 15 қарашада Аргентинаға қарсы ойында тұңғыш рет ұлттық құрама сапында алаңға шықты.

Жетістіктері
------------

### Командалық

* Испания суперкубогы: 2019/20
* Испания чемпионы: 2019/20

### Жеке

* Паулиста лигасындағы үздік жаңа есім: 2018

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Rodrygo  (исп.).  RealMadrid.com.

Сілтемелер
----------

* Футболшының профилі

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Әлеуметтік желілерде | 
Facebook · Twitter |
|  |
| Сурет, видео және аудио | 
Ортаққор · Instagram |
|  |
| Тематикалық сайттар | 
FootballDatabase.eu · National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt · worldfootball.net |

 |
**Ғылымдар академиясы** — ғылыми-зерттеу мекемесі немесе ғылыми-зерттеу мекемелерін біріктіретін қоғамдық ұйым. Ғылым академиясына ұқсас мекемелер б.з.б. болған (қ. Академия). Ал Еуропада 15–16 ғасырларда көптеген ғылыми қоғамдарға академия атауы берілген. Қазіргі кезде дүние жүзінің көптеген елдерінде (мыс. АҚШ, Англия, Италия, Қытай, Франция, Қазақстан, т.б.) ұлттық ғылым академиялары жұмыс істейді. Ғылым академиялары әр елде түрліше аталады (мыс. Ұлыбританиядағы Корольдік қоғам) әрі олардың құрылу принципі, құрылымы, мүше саны, т.б. әр түрлі болып келеді.

Дереккөздер
-----------

<references>






1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
Рожер II (фр. Roger II de Hauteville, итал. Ruggero II di Sicilia, сиц. Ruggeru II di Sicilia; 22 желтоқсан 1095жыл — 26 ақпан 1154 жыл, Палермо) — (1130жылдан бастап)Отвилей династиясындағы Сицилий корольдігінің негізін салушысы және бірінші королі, (1105 жылдан бастап) Сицилии графы, (1127 жылдан бастап) Апули герцогы

Ертеректегі жылдары
-------------------

Білімі мен Сийилий корольдігінің бекітілуі (1121-1130)
------------------------------------------------------

Оңтүстік Италияның өзара алауыздық соғысы (1131-1134)
-----------------------------------------------------

Христос коронует Рожера II. Мозаика в церкви Марторана в Палермо

Лотаря ІІ -ге басып кіру және жаңа алауыздық соғысы (1135-1137)
---------------------------------------------------------------

Сицилий корольдігінің қайта құрылуы мен мойындалуы (1137-1139)
--------------------------------------------------------------

Рожер II — иллюстрация к поэме Петра из Эболи

Рожере II тұсындағы Сицилий мемлекеттік құрылымы
------------------------------------------------

Рожере II ішкі саясаты
----------------------

Солтүстік Африканы жаулап алу
-----------------------------

РожерІІ ғылым мен өнерде
------------------------

Интерьер Палатинской капеллы, построенной Рожером II

  

Христос Вседержитель — знаменитая мозаика в апсиде собора в Чефалу

Рожере II соңғы жылдары. Жанұясы және балалары
----------------------------------------------
**Тундралық аққұр** (лат. *Lagopus mutus*) — Қырғауылдар тұқымдасы құсы, аққұрға өте ұқсас, бірақ аналығының дене мөлшері біраз кішірек құс. Бұдан басқа тундралық аққұр аталығының қысқы жасануында көз арқылы өтетін қара жолақ жақсы бөлініп тұрады. Ұялау биологиясының ерекшеліктері аққұрлардікі сияқты.

Ерекшеліктері
-------------

Аққұрға қарағанда тундралық аққұрлар әжептәуір ызғарлы жағдайларда орнығып алып, Еуразия және Солтүстік Американың тундрасы мен биік тауларына қоныстанады. Қазақстанда ормансыз алтайлық биік тауларда өмір сүреді. Тундралық аққұр сансыз шығып тұрған тастары бар шақпалы өлеңді тундрада, яғни арасында ақ құр өмір сүретін тырық қайыңдар тас нуынан жоғары биік тау белдеуінде жоталар суайрықтарын бойлай ұялайды. Маусымдық тік көшпенділік жасамайды, тіпті қары қалың қыста қарды жел үрлеп ысыратындықтан, құстар шөпшекті өсімдіктер мен альпілік бұталарды толық пайдаланып, бүкіл күзгі-қысқы уақытта жоталар қырында өткізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Lagopus muta*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  "Құстар" энциклопедиясы А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь
**Дивиденд** (лат. *dіvіdendum – бөліске түсемін*) – акционерлерге акциясының құны мен мөлшеріне сәйкес акционерлік қоғам пайдасынан жыл сайын төленетін табыс.
Дивиденд құнын ационерлер жиналысы шешеді. Дивидендтер көбінесе жылына бір рет беріледі. Дивиденд төленуі жобаның капитализациясын азайтады. Қаржылық жылдың аяғына дейін төленетін аралық дивиденд деп аталады. Жыл соңындағы дивидендтер финалдық дивидендтер деп аталады. Көбінесе дивидендтер ақшалай төленеді.
**Маңызды даталар**
**Жариялау датасы**- директорлар кеңесі дивидендтер көлемін жариялайтын күн.
**Реестр жабылу күні**- Дивидендтерді алуға мүмкіндігі бар адамдар тізімін жасау күні
**Эксдевидендттік күн** - белгілі бір күннен кейін дивидендедтерді алуға мүмкіндік жоқ дата 
**Төлеу датасы**- бұл күні дивидендтер төленеді.

Экономикада
-----------

Акционерлік қоғам пайдасының жыл сайын түрлі салықтарды төлегеннен, өндірісті кеңейтуге, резервтерді толықтыруға, облигациялар бойынша пайыздарды және
директорларға сыйақыны аударғаннан кейін акционерлер арасында үлестірілетін бөлігі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9
Популяциялар ішінде үздіксіз пайда болып отыратын мутациялардың солаюы арқасында және өзара еркін шағылысуға байланысты алуан түрлі жаңа генотиптер мен фенотиптер түзіледі. Мұның салдарынан популяция дараларының арасында белгілердің ажырауы- дивергенция жүреді. Бұдан кейін популяция ішінде белгілері түрліше бағытта ауытқыған даралардың жаңа топтасулары пайда болады. Бастапқы түрден бірнеше формалардың шоғыры шығады. Ол формалар біртіндеп, жаңа тіршілік ортасын игере отырып, өздерінің сан мөлшерін арттыруға қабілетті келеді. Белгілері бойынша өте алшақ шеткі формалардың тіршілік ету мүмкіндігі жоғары болады, өйткені олар өсімтал ұрпақты көбірек қалдырады. Бір-біріне жақын аралық формалар өзара күшті бәсекелесіп, тіршілік үшін күресте тез арада өліп бітеді. Сонымен бастапқы популяцияда жаңа топтасулар түзіліп, олардан келешекте дивергенцияның одан әрі жалғасуына байланысты жаңа түр тармақтары мен түрлер қалыптасады. Мұны **дивергентті түр түзілу** деп атайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қасымбаева Т."Тіршіліктану",10-11,2003,202 б,ISBN 9965-16-200-X
**Таба нан** — табаға пісірілген нан түрі.

Жоғары немесе бірінші сорттты ұннан май, сүт қосып иленеді. Қамырлы бір табаның үстіне екінші табаны төңкеріп жауып, шоқтық қоламтасына көміп пісіреді. Оны пешке немесе духовкаға пісіруге де болады.

Егер таба қоламтаға көмілсе, оны аудару керек. Таба нанды ашытыл немесе айнытпай пісіруге болады. Ашытылған қамыр жұмсақ, ашытылмаған қамырлы қатты етіп, иін қандыр» илейді. Ашытылғая қамырлы орап, жылы жерге қояды, ал ашытылмаған қамырлы су шүберекке орап, 20 минуттай тоңазытқышқа (астыңғы жағына) салады. Содан кейін қамырлы табаньщ үлкендігіне қарай 1—1,5 ем етіп жайып, майланған табаға салады. Қамыр жақсы ашу үшін екі-үш рет көтерілуі керек. Көтерілген қамырлы қолды сулап басып-басып қою керек, ол қайта көтеріледі.

1 кт бидай ұйы, 1 ас қасық ашытқы, 1 шай қасық тұз, 2 жұмыртқа, 200 г май керек. Құйрық май қосыл ған таба нан. Май салып қатты иленген қамырлы табаның үлкендігіндей етіп 1 ем қалыңдықта жайып, майланған әрі қыздырылған табаға салып отқа (шоқтық ыстық қоламтасына) қояды, немесе бу пешіне салады. Нан табаға салынған соң бармақпен әр жерінен тесіп, сол жерге ұсақ туралған құйрық май салады. Бетіне тағы бір таба жабылады. Құйрық маймен пісірілген таба нан өте дәмді, хош иісті болады. 1 кг бидай ұйы, 1 ас қасық ашытқы, 150 г құйрық май, 1 шай қасық тұз, 200 г маргарин керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. 311-бет. «Азия Арна» баспасы. Алматы, 2014. ISBN 978-601-7299-18-7
2. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуНан |
| --- |
|  |
| Құрамы | 
Бидай (қарабидай) ұны • Су • Жұмыртқа • Қант • Тұз • Сүт • Ашытқы • Ас содасы • Сары май |  |
|  |
| Жасалуы | 
Қамыр илеу • Ашыту • Пішін келтіру • Пешке немесе тандырға салу • Нан пісіру |
|  |
| Нан түрлері | 
Қара нан • Ақ нан • Бәтір нан • Тандыр нан • Таба нан • Көмбе нан • Қарыма • Шәк-шәк • Шелпек • Бауырсақ • Пончиктер • Лаваш • Маца • Тортилья • Фокачча • Питта • Круассан • Багета • Бисквит • Каравай • Кекс • Пряник • Печенье • Қаусырма • Бутерброд • Кепкен нандар • Макарондар • Кеспе • Құймақ • Кляр |
|  |
| Қосымша | 
Астық дәнді дақыл • Нан жасау тарихы • Наубайхана • Нан өнеркәсібі |

 |
Ботаникалық сипаттамасы.
------------------------

Саздың құрғақ шөбі – биіктігі 5 - 20 см аралығында болатын, бір жылдық шөп тектес өсімдік. Оның сабағы жіңішке, тамыры қысқа болады. Сабағы мен жапырағының сыртын киіз тәрізді қалың түк басып тұрады. Жапырағының ұзындығы 2 -5 см, ал ені - 1,5 – 3 миллиметр ғана, пішіні – сопақша. Олар кезектесіп орналасқан. Сары түсті гүлдері сабағының ұш жағында болады. Сағақтары – ұзын. әр гүл тостағаншасында 5 – 6 гүл жапырақшасы болады. Бір – біріне шатылған жіпшелерден тұратын жемісі кішігірім дәнекше құрайды. Өсімдік маусым – тамыз айларында гүлдейді, ал жемісі тамыз – қыркүйек айларында піседі.

Табиғатта таралуы.
------------------

Республикамыздың Шығыс Қазақстан, Павлодар облыстарында ғана өседі. Олар сазды – батпақты жерлерде, өзен, көл жағалауларында жиі кездеседі. Кей жерлердебұл өсімдікке өте ұқсас орман құрғақ шөбі, ақ – сары түсті құрғақ шөп деген түрлері бар. Олардың шипалық қасиеттері өте төмен. Орман және ақ - сары түсті құрғақ шөптерің биіктігі 60-70 см болады, сабақтарында бұтақшалары аз, гүлдер қызғылт түсті келеді.
Дәрілік шикізат ретінде гүлдеп тұрған кезінде оның жер бетіндегі бөлігі мен тамырын қоса дайындайды. Өсімдік тамыры жерге аса терең кетпегендіктен оны сабағынан тартса тез жұлынады. Жұлынып алыған шөп сілкіп топырақтан тазартылады да, ашық, көлеңкелі жерде кептіріледі. Оны шатыр астында да кептіруге болады. Кептіру кезінде ауаның қызуының 40 – 45 градус жылылықта аспағаны дұрыс.

Химиялық құрамы.
----------------

Өсімдік құрамында каротин, С дәрумені, эфир майлары, илік заттар, смалалар және басқа да заттар бар.

Дереккөздер
-----------



*Шәріпбаев Н.* Малдың бүйрек және зәр шығару органдары ауруларын емдеуге қолданылатын дәрілік өсімдіктер // Саздың құрғақ шөбі —  "Қайнар", 1988. — Б. 178. — (Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану). — 5700 таралым. — ISBN 5 - 629 -00074 - 5.
Касситерит — қалайы(IV) оксиді
Саф висмут
**Халькофиль элементтер** (гр. *χαλκός* — мыс, *φιλέω* — сүйемін) — жер қыртысының сульфидтік қабығын құрайтын химиялық элементтер тобы. В.М. Гольдшмидт жіктелімі бойынша халькофиль элементтеріне: Ag, As, Bi, Cd, Cu, Ga, Ge, Hg, In, Pb, Po, S, Sb, Se, Sn, Te, Tl және Zn жатады.

Ең жоғары валенттілікке сәйкес келетін халькофиль элементтерінеі катиондарының сыртқы электрондық қабатында 18 электрон (тек күкіртте ғана 8 электрон) бар. Xалькофиль элементтерінеінің қосылыстары қарапайым күйге оңай ауысады; Cu, Ag, Hg, Pb, As, Sb, Bi, Se және Te табиғатта таза (саф) күйінде ұшырасады. Xалькофиль элементтеріне сульфотұздар, сульфидтер және осыларға ұқсас коваленттік химимиялық байланыстары бар және күшті үйек тудыратын қосылыстар түзеді. Халькофиль элементтерінеінің кейбір қосылыстары өте баяу ериді, біразы ұшқыш, кешенді қосылыстар түзуге бейім. Халькофиль элементтеріне атом көлемдерін бейнелейтін қисық сызықтардың көтеріңкі бөлігінен орын алып, диамагниттік қасиет байқалады және ол элементтердің рет нөмірлері артқан сайын күшейеді. Халькофиль элементтерінеінің сульфидтері балқыған темір моносульфидінде еріп, сульфотұздар сияқты қосылыстар (CuBіS2, Ag3AsS3, PbSb2S4, т.б.) түзеді. Халькофиль элементтеріне магма кристалдануының соңғы сатыларымен байланысты түзілімдерінде (сульфидтік кентас денелері, желілері) шоғырланған. Олардың жер қыртысындағы салмақ мөлшері аз болғанымен өндірістік маңызы зор.


1. ↑  Goldschmidt classification  (ағыл.). Тексерілді, 5 сәуір 2020.
2. ↑  *Albarede Francis* Chalcophile Elements // Encyclopedia of Astrobiology —  Springer Berlin Heidelberg, 2011. — ISBN 978-3-642-11271-3.
**Хальмахера** (*Halmahera*), Джайлоло (*Djaіlolo*) — Молукк топаралындағы ең ірі арал. Индонезия құрамында. Ауданы 18 мың шаршы километр. Арал орталық бөлігінен жан-жағына қарай 4 түбекке тілімделген. Жер бедері жанартаулық, шыңдары тегістелген аласа таулардан қалыптасқан. Ең биік жері 1635 метр (әрекетті Гамкуноро жанартауы). Климаты экваторлық, ылғалды. Теңіз жағалауындағы айлық орташа температура 25 — 28С. Жылдық жауын-шашын мөлшелері 2000 — 3000 милиметр. Мәңгі жасыл тропиктік орман өседі. Тропиктік егін шаруашылық, кокос пальмасының плантациясы өсіріледі; дәмдеуіштік өсімдіктер мен бағалы ағаш түрлерін экспортқа шығарады. Негізгі порты — Джайлоло қаласы.
Калий сульфаты
**Калий сульфаты**, күкірт қышқыл калий, K2SO4 – калий қосылысы, тыңайтқыш зат. 

Ұнтақ тәріздес, ылғал сіңірмейтін түссіз кристалл зат, құрамында 45 – 48%-дай К2О болады. Тығыздығы 2,66 г/см3; балқу t 1074 °C; қайнау t 2000°С; суда жақсы (20°С-та 100 г суда 11,1 г К. с.) ериді. Калий Сульфаты табиғи сульфаттар – шенит, глазерит, леонит, лангбейнит, полигалит тәрізді минералдардың құрамына кіреді. Калий Сульфатын осы минералдардан химиялық жолмен өңдеп не көміртекпен тотықсыздандырып алады. Ауыл шаруашылық дақылдары (әсіресе, картоп, темекі, зығыр, жүзім, т.б. хлорға сезімтал өсімдіктер) егілетін топырақтың барлық түріне, егіс алдында, егіс кезінде негізгі тыңайтқыш ретінде қолданылады және үстеп қоректендіріледі. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Энциклопедиясы
```
**Аллен Пинеда Линдо** (ағылш.  *Allan Pineda Lindo*) - apl.de.ap. деген лақап атпен шығатын **Black Eyed Peas** ұжымының мүшесі.. 1974 жылы 28 қарашада Филиппинде туған. 
```

Сегізінші сыныпта өзіні досы *Уильям Адамс*пен бірге мектепті тaстап, **«Tribal Nation»** атты би тобын құрған. Досының арқaсында Аллен ағылшын тілін үйренген, бірақ әлі күнге дейін акцентпен сөйлейді. Кейін биді қойып, музыкалық топты құрған. Топқа *MC Джейм Гомес* келгеннен кейін хип-хоп жанрындағы **«Black Eyed Peas»** тобы атанады. Ұжымдағы тагаль тілінде ән айтатын орындаушының маңызы зор.

```
2003 жылы топ мүшелерімен бірге Филиппиндегі ауыр өмір жайлы баяндайтын *The apl song* әнін жазып шығарады. 
```

*Will.i.am*-нің басшылығымен филиппин тіліндегі жеке альбомын жазып шығармақшы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  blackeyedpeas.com
**Аллен ережесі** (1877ж.) — 1877 жылы америкалық зоолог және орнитолог Джоэл Азаф Аллен шығарған экогеографиялық ереже. 

Ереже бойынша дене температурасы тұрақты жануарлардың салқын климаттық белдеулерде денесінің шығынқы бөліктері кішірейеді. Мысалыға, экологиялық жағынан бір-біріне жақын жануарлардың құлақтарының мөлшерін салыстырсақ, тундрада мекендейтін поляр түлкісінің құлағы ең кіші, қоңыржай белдеуде мекендейтін кәдімгі түлкінің құлағы орташа, Африка шөлдерінде мекендейтін фенектің құлағы үлкен. Жануарлардың жылу режиміне бейімделуі денесінің жеке мүшелерінің қатынасының өзгеруінен де көрінеді. Мысалы, солтүстік аудандарда мекендейтін ақкістің жылы жерде мекендейтін осындай жануарлармен салыстырғанда жүрегі, бүйрегі, бауыры үлкен болады[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Экология. Алматы, Эверо баспасы, II басылым, 2009 ж.
**Карл Краус** (нем. *Karl Kraus*) - австрия жазушысы, публицист, филолог. 1899-1936 жылдары *Феккель* атты журнал шығарып, сықақ памфлеттері арқылы буржуазиялық идеологияға, Веналық декаденттік ағымға күрес ашты. Ол әдебиет мәселелері туралы еңбектерімен бірге Австрия жайын халықтар жағдайымен салыстырған *Қытай қамал қорғаны* (1910) кітабын жазды. Краустың философиялық көзқарастары *Адамзаттың ақырғы күндері* драмасында айқын көрінді. *Жеңілмейтіндер* памфлетінде Вена жұмысшыларының еңбегі жайлы айтылған. оның *Өлеңмен айтылған сөз* атты 9 өлеңдер жинағы 1916-1930 жылдары жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,6 том
**Калесник мұздығы**, *Колесников мұздығы* – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық.

Аумағы, жер бедері
------------------

Іле алабындағы Солтүстік Талғар өзенінің бастауында, 4580 м биіктіктен басталып 3400 метрге дейін созылып жатыр. Оған белгілі кеңес географы, С.В.Калесниктің есімі берілген. Ұзындығы 4,3 км (оның ішінде ашық жатқан бөлігі 3,8 км), жалпы аумағы 6,6 км2, фирн алаңы 4,4 км3. Орташа қалыңдығы 40 м. Мұз көлемі 0,24 км3. Мұздық тілінің ашық бөлігінің ауданы 2 км2, оның 0,2 км2-і борпылдақ жыныстармен көмкерілген. Калесник мұздығы еріп жылдан-жылға қысқарып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Ауылым әнім** — Қазақ теледидарының эфирінен ұзақ жылдар бойына аудиторияға танымал болған бағдарламалардың бірі. .

Әрбір адамның туған жері алтын бесік. Өмір сүріп жатқан ауылы мәңгілік қонысы. Сол ауылдың тарихи, табиғи байлығы, шежіресі, асыл қазынасы қарттары, eңбек адамдары бұл хабардың алтын арқауы болады. Сол арқылы жастарды Еңбекке, елін, жерін сүюге, барын қадірлеп, асылын ардақтауға тәрбиелеу ең басты мақсат болды. Хабардың формасы көпшілік қатысқан ток-шоу түрінде жүргізіледі. Ток-шоу хабары ЖТС арқылы мәдениет үйлерінде түсірілді. Авторы — Жәкен Нұрахметов, жүргізушісі — Фатима Бегенбаева.

Дерекөздер
----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.
**Үлкен Зонд аралдары** — Малайя топаралының құрамындағы (Индонезия, Малайзия, Бруней елдерінің бөліктері) бір топ аралдар. Суматра, Ява, Калимантан, Сулавеси, т.б. аралдар кіреді. Жалпы аумағы 1,4 млн. км². Үлкен Зонд аралдарының жағалауларын Үнді, Тынық мұхиттары мен олардың сыртқы теңіздерінің сулары шайып жатыр. Жер бедері негізінен таулы. Ең биік жері 4101 м (Калимантан аралындағы Кинабалу тауы); жанартаулық процестер дамыған. Климаты экваторлық, салыстырмалы ылғалд. жоғары (80 — 90%). Орташа айлық температура 24 — 25 С. Жауын-шашынның жылдық мөлш. 2000 — 3000 мм. Өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне бай. Мәңгі жасыл экваторлық және тропиктік ормандарында ағаштың 2 мыңдай түрі, оның ішінде пальманың 300 түрі, гүлді өсімдіктің 24 мың түрі өседі. Жануарлардан піл, мүйізтұмсық, жолбарыс, аю, қабан, маймылдың түрлері, бауырымен жорғалаушылар мен құстардың көптеген түрлері мекендейді. Қалайы кентасы мен мұнайдың ірі кен орындары бар. Тропиктік егіншілік (күріш, кокос пальмасы, дәмдеуіштер өсіру, каучук өндіру) дамыған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Саид хан** - Моғолстан билеушісі (1514 - 1533 жылдары), Жүніс ханның немересі, Ахмет ханның ұлы. Мұхаммед Хаудар Дулаттың "Тарих-и Рашиди" атты еңбегінде Қасым хан мен Саид сұлтанның 1513 жылғы кездесуі баяндалады. 1514 жылы Саид хан Жетісу, Тянь-Шань, Ташкенттегі иеліктерінен айырылғаннан соң Әбубәкір Дулаттың әскерін талқандап, Қашқарды тартып алып, Шығыс Түркістанда жаңа Моғолия мемлекетін құрады. 1522 - 1523 жылы Саид хан бұрынғы Моғолстан жеріндегі Шағатай әулетінің иелігін өзіне қайтару мақсатымен баласы Рәшидті Жетісуға жібереді. Бірақ қазақтар мен қырғыздардың табанды қарсылығына тап болған ол Қашқарияға қайта оралады. Өкімет басына талпынған Рәшид әкесі Саид ханды 1533 жылы Тибетке жорыққа аттандырады, хан сонда қайтыс болады.
Қамыстысай ғарыштан көрінісі
Омбы облысындағы Қамыстысай (Марьянов ауданы)
Пикетное – Қамыстысайдың тұзды көлі
Покровское – Қамыстысайдың тұщы көлі
**Қамыстысай** — құрып кеткен өзен аңғары. Аңғардың қалыптаса бастауы төменгі олигоценге, Шаған теңізінің (осыдан 40 млн. жыл бұрын) қайтқан кезіне жатады. Бастауы Сарыарқа аумағында жатыр. Ежелгі Қамысты өзені (Палеокамышловка) Көкшетау қыратынан бастау алып, ірі, қазір кеуіп қалған Қарасор көлі (шамамен Шаған мен Қамысақты өзендері аралығында) аумағындағы жазыққа шығады. Қазір Үлкен Тораңғыл көліне құятын Қамысақты өзені төрттік кезінде Қамыстының (Прокамышловканың) басталатын жері болатын. Одан әрі аңғар Ертіс өзеніне дейін Басқарасу бұлағы, Балықты көлі т.б. өзеншелер ағып жатқан, қазір мұнда шағын сулы арна ғана қалды. Қамыстысайдың толық ағасы 1745 ж. шыққан «Атлас государственной империи» картасында белгіленген. 18 ғасырда Қамыстысай бірнеше жанама тармақтарын қосып, ұзыннан-ұзақ созылған көлдер тізбегіне айналды және су көп кезеңдерде қалпына келе бастады. 19 ғасырда көлдер арасындағы ағын біртіндеп тоқтады. Олардың арасындағы суағар Полудин селосына дейін жеткені 1865 ж. байқалды. Қазіргі Қамыстысай – солтүстік-шығыс бағыттағы Есіл-Ертіс өзендері аралығын қиып өтетін жайпақ, түбі ойпат. Ені 2-3 км, тереңдігі 20-30 м.[1]

Тағы қараңыз
------------

* Қамысты өзені
* Қамысақты өзені

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Солтүстік Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2006. – 704 б. ISBN 9965-17-340-0
**Ақметжан Қойшығұлов** (13 қантар 1905 жылы, Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы – 17 тамыз 1983 жылы) — Қазақстанның партия, кеңес қызметкері, 1932 жылдан КОКП мүшесi. 1925-1926 жылдары Қызыл Армия қатарында болды. 

1926-1929 жылдары Ойыл ауданы, халық тергеушiсi. 1929-1938 жылдары Мемл. қауіпсіздік органдарында iстедi. 1938-1943 жылданы Оңтүстік Қазақстан облысы аткомының председателi, Қаз.КСР Автомоб. транспорты халкомы, Қаз.КСР халкомсовы председателінің орынбасары және Бақылау халкомы. 1943-1947 жылдары Қазақстан К(б) П ОК секретары. 

1947-1954 жылдары Қызылорда обл. аткомының председателi, Қаз.КСР Коммуналдық шаруашылық министрінің орынбасары, Қаз.КСР Мин. Советі жанындағы су шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары, Қаз.КСР. А. Ш. мин-лігінің көшіру-қондыру бас басқармасының бастығы. Еңбек Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгiсi» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Құйма үлгісі** - құйманы жасау үшін құйма қораманың жұмыс қуысын қалыптастыруға арналған айлабұйым. Әдетте құйма үлгі үлгі жинағының бөлшегі болып есептеледі. Құйма үлгісін жасағанда құйылатын қорытпаның қатайғанда шөгіну қасиетін және
құйманы келесі механикалық кесіп өңдеуге қажетті әдіптерді есепке алу керек. Егерде жасалатын құйманың ішкі қуыстары болса онда құйма үлгісінің белгі деп аталатын арнайы шығыңқылары болуы керек. Ол белгіден қалатын қорамадағы таңбалар құйма өзектерін қозғалмай орналастыруына тіректер болып келеді. Әдетте жекедара өндірісте құйма үлгілері ағаштан жасалып беттері сырланады. Жаппай және ірі сериялық өндірісте металдар мен пластмассалардан жасалады. Егерде құйма балқытылатын және газдалатын үлгілер тәсілдерімен жасалса, онда құйма үлгілері бір рет қолданылатын жеңіл балқитын немесе пенопластан жасалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**Құзғынды** – Сарымсақты жотасының оңтүстігіндегі асу.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Сарытау ауылының солтүстік-шығысында 38 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2600 м-ден жоғары. Асудан шілде–қыркүйек айларында салт атты адам өте алады. Құзғындыдан Аша, Становая өзендері бастау алады. Кең өзен аңғарлары мен жайпақ жоталар жоғары қарай біртіндеп тар аңғар, құлама беткейлі шатқалдар, қырлы жоталар мен жалдарға ұласады. Тау баурайында қуаңдала өсімдіктері өседі. Бөктерінде сирек орман ағаштары кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5