recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Өт өзегiн көрсететін асқорыту жүйесiнiң диаграммасы.
**Өт**(bіlіs, fel) – адам мен омыртқалы жануарлардың бауырындағы безді клеткалардан бөлінетін сарғыш-қоңыр түсті сұйықтық. Өт тәулік бойы үздіксіз бөлінгенмен, оның бөліну жылдамдығы, көлемі әр түрлі өзгеріп отырады, ол ас қабылдау мерзіміне сәйкес келеді. 

Өт қышқылы тұздарының ас қорытудағы әсері.Организмдегі өт бауыр өті және қапшық өті болып бөлінеді. Ас қорытудан тыс уақытта бауыр өті өт қапшығына жиналып, судың, әр түрлі тұздардың (электролиттердің) кері сорылуына байланысты қоюланып сақталады. Бауыр өтінің тығызд. – 1,010 – 1,015, рН – 7,4 – 8,0, ақшыл-сары түсті.Өт қапшығы өтінің құрамындағы негізгі заттардың (өт қышқылы тұздары, пигменттер, холестерин, майлы қышқылдар, аниондар, катиондар) тығызд. бауыр өтімен салыстырғанда 5 – 10 есе жоғары болады. Қара-қоңыр түсті, қою, тұтқыр болып келеді. Өт түзу қалыпты бауыр клеткаларының (гепатоциттер) суды, өт қышқылдарын, билирубинді өт түтікшелеріне бөлуден басталады. Өт ішектегі өт майларының ыдырауына, бөлшектенуі мен сорылуына қажет. Ас қабылдаған соң өт ішекке құйылады, яғни, алдымен өт өзегіндегі өт, одан соң өт қапшығы өті, соңында бауыр өті түседі. Ішекке қапшық өтінің түсуі гормондық заттармен (секретин, холецистокинин) реттеледі, одан басқа, майлы заттар өт қапшығының жиырылуы мен босаңсуына себепші болады. Ересек адамдардың бауыры тәулігіне 500 – 700 мл өт бөледі. Жануарлардың, әсіресе, ірі қара малдың өтінен алынған препараттар медицинада кеңінен қолданылады.

Өт аурулары
-----------

Өтке қатысты мынадай ауру түрлері бар: Өттас ауруы (холелитиаз), Холецистит ауруы, өттің полипы (өттің ісіп қабынуы), Өт жолының тарылуы, т.б.

Өт сұйықтығы
------------

Бауырдан жасалып, өтке келіп түсетін сұйықтық "Өт сұйықтығы" деп аталады. Оның түсі сарғыш-қоңыр немесе жасылдау болып келеді. Дәмі ашы. Өт сұйықтығын бауыр ұлпалары жасайды. Өт сұйықтығының құрамында өт қышқылы, ақуыздар, билирубин пигменті, холестерин, фосфолипидтер, бикарбонаттар, натрий, калий, кальций, және физиологиялық белсенді заттар — гормондар мен дәрумендер.

Дереккөздер
-----------

А. Жанғабылов

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том

Сілтемелер
----------
**Әскери Округ**– әскери әкімшілік-аумақтық бөлік. Оның құрамына әскери құрамалар, әскери бөлімдер, әскери оқу орындары және әр түрлі жергілікті әскери мекемелер біріктіріледі. Ел территориясын әскери округтарға болу Қарулы Күштердің құрылымын тиімді ұйымдастыру мақсатында жүзеге асырылады. Әскери округтар, әдетте, шекараға жақын жерде, сондай-ақ ішкі аймақтарда да құрылады. Олар негізінен басқармалары орналасқан қала атымен немесе жергілікті жер атауымен аталады, ал кейде нөмірленеді. 1983-89 ж. КСРО-да 16 әскери округ болды. Оларға әскери округ қолбасшылары басшылық етті. Соның бірі - Орта Азия әскери округі негізінде ҚР-ның ҚК құрылды (1992).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
Адам баласында мораль қалай пайда болады деген сұрақ философтар мен психологтарды ғасырлар бойы мазалады. Кейбір адамдар моральсіз болып өссе, кейбір балалар кішкентай жастан бұзық және моральге қарсы әрекеттер жасайтын кездер болады. 

Пиаже Жан
Психолог Пиаже Жан балалардың заң ұғымын зерттеу арқылы осындай сұрақтарға жауап беруге тырысады. Ол балаларға "заңдар қайдан пайда болады?", "барлығы заңға бағыну керек пе?", "заңды өзгертуге бола ма?" деген сұрақтар қояды. Баларға екі хикая айтып, қайсы бала жаман деп сұрайды. Бірінші хикаяда бала ата-анасы жоқта тарелкелермен ойнағысы келіп бірін сындырып алса, екінші хикаяда бала ата-анасына дастархан жинауға көмектескісі келіп, алты ыдысты жууға апара жатып сындырып алады.

Пиаженің мораль дамуының кезеңдері:
-----------------------------------

```
1. Мораль реализмі (5-9 жас аралығы) 
```

Заңдар сырттан келеді (Құдай, әке-шеше, мұғалімдер) және абсолют, оларды өзгерте алмайсың. Балалар әрекеттерді ниет тұрғысында емес салдары тұрғысында бағалайды. Заңдарға бағыну жақсы, ал қарсы келу жаман. 

```
2. Автономды мораль( салыстырмалы) 7 жастан бастап дамиды. 
```

Балалар заңдар абсолют болмағанын түсінеді және әрекеттердің ниеті де маңызды екенін қабылдайды. Ненің дұрыс немесе қате болғаны қоғамдық конструкция және бұл ұғымдарды өзгертуге болады. Заңдарды уақыт талабына сай бірлесіп өзгертуге болады және салыстырмалы түрде көбірек жақсылық әкелсе жаман әрекеттер жақсы болатын кездер болады. Бұнымен қоса, жазаны да бүкіл жағдайға қарай бейімдеуге болады деп, балалар автономды мораль иесі болып дамиды. 

Ата-анаға психологтан кеңес: Балаларға бір нарсені жақсы немесе жаман деп қоймай, неге олай болғанын түсіндірсе ғана бала өскен кезде бүл ұғымдарға сай әрекет жасайтын болады. Ал түсіндірмей авторитарлы тәрбие берсеңіз, бала тұлға болып қалыптасып, сізден алыстағанда бойына сіңбеген құндылықтарды түсінбегендіктен, сіз жаман санайтын әрекеттерді емін-еркін жасай беруі ықтимал. 

#### Дереккөздер

Gergely, G. and Csibra, G. (2003): Teleological reasoning in infancy: The naive theory of
rational action. Trends in Cognitive Sciences, 7 287-292.
**Жетіген** (1993 жылға дейін — *Николаевка*) — Қазақстан Республикасы Алматы облысының Іле ауданында, Алматы қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан 1-дәрежелі әскери әуеайлақ.

Ил-76, Ан-22, Ту-154 ұшақтарын және жеңілірек үлгілерді қабылдауға қабілетті. Сондай-ақ барлық типтегі тікұшақтарды қондыру мүмкіндігі бар.

Жақын жерде аттас ауыл бар, онда әуеайлақ қызметкерлеріне арналған шағын әскери қалашық орналасқан. Жетіген ауылы 1993 жылға дейін Николаевка деп аталды.

2022 жылдың қаңтарында жаппай наразылықтар мен тәртіпсіздіктер аясында (Алматы әуежайымен бірге) ҰҚШҰ әскерлерінің келу бекеттерінің біріне айналды. Барлық шетелдік күштерді орналастыру аяқталғаннан кейін ол Беларусь Республикасы АОК 103-ші жеке гвардиялық әуе-десанттық бригадасының бітімгершілік ротасының қорғауына алынды.

Тағы қараңыз
------------

* Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері

Сілтеме
-------

* Әуеайлақ суреттері

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Су-24 ұшағының ұшқышы ұшу кезінде тұрғын үйге бомбаны құлатын алды
2. ↑  Бітімгершілердің тапсырмасы: Қазақстандағы тілшіміздің арнайы репортажы // СБ. Беларусь сегодня, 9 қаңтар 2022
**Қорғас** (қыт. 霍尔果斯, пінин: Huò'ěrguǒsī) — ҚХР-дың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы ауданы Іле-Қазақ автономиялық облысындағы қалалық аудан.

Тарихы
------

1983 жылы қарашада Қорғаш уезінде КСРО-мен шекарада (КСРО ыдырағаннан кейін, Қазақстанмен шекарада) Қорғас шекара бекеті ашылды.

2009 жылы Цзинхэ - Құлжа - Қорғас теміржолы салынды. 2011 жылдың желтоқсанында оның Қорғасты Жетігендегі терминалмен байланыстыратын Қазақстан жағындағы жалғасы аяқталды, ал 2012 жылдың желтоқсанынан бастап Қытай мен Қазақстан аралықтарында жүк пойыздары жүре бастады.

Сонымен қатар, Қорғас шекара өткелі аймағында Шыңжаң өндірістік-құрылыс ғимаратының бөліктері тұрғын үй инфрақұрылымы бой көтерді. Қытай Халық Республикасы Мемлекеттік Кеңесінің 2014 жылғы 26 маусымдағы жарлығына сәйкес Қорғаш уезінің батыс бөлігі Қорғас жеке қалалық уезіне бөлінді.

Әкімшілік бөлініс
-----------------

Қорғас қалалық уезі 4 көше комитетіне бөлінген.

Экономикасы
-----------

2009 жылғы желтоқсанда Орталық Азиядан Қытайға жобалық қуаттылығы жылына 60 миллиард текше метр газ шығаратын 1833 шақырымдық трансшекаралық газ құбыры пайдалануға берілді. Қорғаста Орталық Азиядан (Түркіменстан мен Өзбекстанның шекарасынан шыққан және Өзбекстан мен Қазақстан территориялары арқылы өтетін) газ құбыры Қытайдың Батыс-Шығыс газ құбырына PipeChina Батыс құбыр желісі компаниясына қосылады. 2020 жылдың соңында Қытайға Орталық Азиядан келетін газ құбыры арқылы 39 миллиард текше метрден астам табиғи газ жеткізілді. Батыс-Шығыс газ құбыры 27 провинцияның, орталық бағынышты қалалардың және автономиялық облыстардың, сондай-ақ Гонконгтың арнайы әкімшілік ауданының 500 миллионнан астам тұрғындарын газбен қамтамасыз етеді. Орталық Азиядан құбыр арқылы табиғи газ импорты 2020 жылы Қытайдағы газ тұтынудың жалпы көлемінің 15% -дан астамын құрады.

Сілтеме
-------

* Қорғас қалалық уезі — 行政 区划 сайтындағы аумақ, халық және әкімшілік-аумақтық бөліністің өзгеру тарихы туралы ақпарат.  (қыт.)
*Басқа мағыналар үшін Жамбыл ауылдық округі деген бетті қараңыз.*
**Жамбыл ауылдық округі** – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Жамбыл, Жеміс-жидек, Талдыбұлақ, Тұрлыбай батыр ауылдары кіреді. Орталығы – Меркі ауданының орталығымен шектесіп жатқан елді мекен, Жамбыл ауылы.

Халқының саны (2009, 2021)| Елді мекен | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Жамбыл ауылы | 6633 | ▲6861 | 103,4 | 3237 | ▲3378 | 104,4 | 3396 | ▲3483 | 102,6 |
| Жеміс-жидек ауылы | 1918 | ▲2463 | 128,4 | 933 | ▲1197 | 128,3 | 985 | ▲1266 | 128,5 |
| Малшаруашылығы базасы 3 | - | 1 | - | - | - | - | - | 1 | - |
| Малшаруашылығы базасы 4 | - | 1 | - | - | 1 | - | - | - | - |
| Мтф | - | 1 | - | - | 1 | - | - | - | - |
| Талдыбұлақ ауылы | 828 | ▲871 | 105,2 | 425 | ▲443 | 104,2 | 403 | ▲428 | 106,2 |
| Тұрлыбай батыр ауылы | 309 | ▲577 | 186,7 | 160 | ▲297 | 185,6 | 149 | ▲280 | 187,9 |
| **Жалпы саны** | 9688 | ▲10775 | 111,2 | 4755 | ▲5317 | 111,8 | 4933 | ▲5458 | 110,6 |

Тарихы
------

Бұл округ алғаш 1939 жылы Меркі өзбек ауылды кеңесі болып құрылған, кейін 1972 жылы Жамбыл атауына ие болды. Кейіннен Жамбыл ауылдық округі болды. 1997-2001 жылдары Ақтоған ауылдық округі мен Жамбыл ауылдық округі біріктіріліп, Жамбыл ауылдық округі болды. 2001 жылы Ақтоған ауылдық округі жеке отау тікті. Бұл елді мекендердің бәрінде бір-бірден орта мектептер бар. Одан тысқары округ орталығы Жамбыл ауылында аудандық орталық кітапхана, дәрігерлік-диагностикалық кеңес беру орталығы, туберкулез ауруын емдеу диспансері, үш елді мекенде фельдшерлік-абулаториялық пункт бар.

Кеңес үкіметі құрылған алғашқы жылдары бұл елді мекендер өзінше шаруашылық болған. Колхоздарды ірілендіру тұсында бұрынғы майда колхоздар - "красный интернационал", "Красная заря" (қазіргі "Қызыл таң" ауылы), "Прогресс" (бұрынғы Қарға батыр ауылы, қазіргі Жамбыл бөлімшесі) біріктіріліп, Жамбыл атындағы колхоз болды. "Прогресс" ауылы болған жерде қазір үй жоқ. Тұрғындардың бәрі колхоздар ірілендірліп қосылғаннан кейін орталыққа көшіп кетті.

1996-97 жылдары Жамбыл атындағы колхозға қарап келген "Қызыл таң", Жамбыл бөлімшесі бөлініп шаруа қожалықтарын құрды. Жалпы қазіргі таңда Жамбыл ауылдық округі аумағында екі ірі - "Арна" мен "Меркі" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны агробірлестіктері мен 150-ден астам шаруа қожалықтары бір.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
2. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
3. ↑  Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жамбыл облысы Меркі ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Ақарал •
 Ақермен •
 Ақтоған •
 Андас батыр •
 Аспара •
 Жамбыл •
 Жаңатоған •
 Кеңес •
 Меркі •
 Ойтал •
 Рысқұлов •
 Сарымолдаев •
 Сұрат •
 Тәтті
 |

 |
Кіші Алматы өзенінің Алматы қаласы ішіндегі ағысы
**Кіші Алматы өзені** (орыс. *Малая Алматинка*) — Іле алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Алматы қаласы арқылы ағатын өзен. Ұзындығы 125 км, су жиналатын алабы 710 км². 
Іле Алатауының солтүстік беткейінде көптеген алшақтықтар мен трактаттардан тұратын қырлы кіші алматы шатқалы орналасқан. Шатқал көптеген шыңдарды қамтиды. Сондай-ақ, шатқалда әлемнің барлық алмаларының ұрпақтары болып табылатын жабайы Сиверстің алма ағаштары өседі.

Бастауы
-------

Іле Алатауындағы Тұйықсу мұздығынан басталып, Жетіген тау жолы айырылымының солтүстік-батысында 10 км жерде Қаскелең өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Аңғары тар, тік жарлы. Басты салалары: Күйгенсай, Сарысай, Қазақ. Жылдық орташа су ағымы Бұтақты сағасынан төмендеу жерде 2,26 м3/с. Қаладағы бау-бақшаны суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы облысы туризмінің ресми сайты
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
**Көз аурулары** – көздің көруінің нашарлауынан, оның сәуле сындыру күшінің ақауларынан (алыстан көргіштік, алыстан көрмеушілік, астигматтық, дальтонизм) пайда болатын және іштен туа біткен аурулар. Кейінгі жылдары іштен туа біткен ауру – су қараңғы (глаукома) мен көз жарақаттары жиі кездеседі. Көз ауруларының пайда болуына мехникалық (әр түрлі жарақаттар алу, т.б.), физикалық (шаң-тозаң, үшнитротолуол тозаңдары мен булары, т.б.), химиялық (күкіртті сутек, мышьяк, т.б. әсері) және физикалық-химиялық (ультракүлгін, инфрақызыл сәулелер, жарық, т.б.) факторлар әсер етеді. Көз ауруларының жиі кездесетін түрлері: басыр, бленнорея, катаракта, коньюктивит, көзге ақ түсу, т.б. Көзге ақ түсу, лейкома (leu coma corneae) – көздің қасаң қабығының ауруы. Бұл, көбінесе, жарақаттанудан, қабынудан, көзге шыққан түрлі жарадан болады. Қызылша, шешек, туберкулез ауруларының асқынуынан қасаң қабықта ақ дақ пайда болып, ол кейде беріштеніп бітуі мүмкін. Мұның салдарынан көздің көруіне нұқсан келеді (қараңыз ). Көздің көруі қасаң қабықтың қай жеріне ақ түскеніне, оның көлеміне байланысты. Егер ақ қарашыққа түссе, адам көрмей қалады. Көзге түскен ақ дәрі-дәрмекке жазылмаса, оған хирургиялық операция жасалады. Ішкі органдар мен жүйелердің аурулары да,көз ауруларына әкеледі. Мысалы, қоян көз, бадырақ көз, Аргайлл Робертсон белгісі, т.б. Емделмеген көз аурулары, көздің көруін нашарлатып, соқырлыққа да әкелуі мүмкін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Катаракта
2. ↑  Көшеров К.Б

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Көз |
| --- |
|  |
| Фиброзды қабық (сыртқы) | 
Конъюнктива • Ақ қабық • Қасаң қабық |  |
|  |
| Тамырлы қабық (ортаңғы) | 
Хориоидеа • Нұрлы қабық • Қарашық • Кірпікті дене |
|  |
| Торлы қабық (ішкі) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Қабаттар | 
Фотосенсорлық қабат • Сыртқы шекаралық қабат • Сыртқы түйiршiктi қабат • Сыртқы торлы қабат • Ішкi түйiршiктi қабат • Ішкi торлы қабат • Ганглиондық қабат • Жүйке талшықтарының қабаты • Ішкi шекаралық қабат |
|  |
| Жасушалар | 
Фоторецепторлар (Таяқшалар • Сауытшалар) • → (Көлденең жасушалар) • → Биполярлы нейроциттер • → (Амакринді жасушалар) • → Ганглиондық жасушалар • → Мюллер жасушалары |
|  |
| Тағы | 
Сары дақ • Соқыр дақ • Тісті жиек |

 |
|  |
| Көздің алдыңғы бөлігі | 
Фиброзды қабық • Көздің алдыңғы қуысы • Шылауық • Нұрлы қабық • Көздің артқы қуысы • Кірпікті дене • Көз бұршағы |
|  |
| Көздің артқы бөлігі | 
Шыны тәрізді дене • Торлы қабық • Хориоидеа |
|  |
| Қосымша | 
Көру жүйкесі • Көз шарасы • Қас • Қабақ • Кірпік • Көз жасы аппараты • Аккомодация • Көз аурулары |

 |
**Бұланты шайқасы** -  ж. Ұлытау өңіріндегі Бұланты және Білеуті өзендері аралығында қазақ жасақтарының жоңғар басқыншыларымен болған шайқасы. 

1723-1725 жж. қазақ жерінің шығысы мен Жетісуды, Сырдарияның орта ағысына дейінгі өңірін басып алған жоңғарлар Ұлытауға қарай бет бұрды. Осы қауіпті кезеңде Ордабасы жиынында біріккен бүкіл қазақ қолының бас қолбасшылығына Әбілқайыр хан сайланды. Бұл жоңғарларға қарсы ұйымдасқан шабуылға шығуға мүмкіндік туғызды. Соның нәтижесінде Ұлытау өңіріне енуді көздеген жоңғарлар 1726 ж. Шұбар теңіз шайқасында қазақ жасақтарынан ойсырай жеңіліс тапты. Мұның артынша Бұланты мен Білеуті өзендері арасындағы кең жазықта шешуші ұрыс болды. Ол тарихқа Бұланты шайқасы деген атпен енді. Онда қазақ жасақтары жеңіске жетіп, жоңғарлар Ұлытауға жеткізбей тоқтатылды. Сол жеңістен кейін майдан кіндігі болған төбе «Қалмаққырылған» атанды. Қанжығалы қарт Бөгенбайдың ұсынысымен соғыста қаза болған қазақ жауынгерлерінің денесі таудың басына шығарылып жерленді. Өзінің маңыздылығы жөнінен Бұланты шайқасы 1941 ж. Мәскеу түбіндегі жеңіспен барабар. Осы оқиғадан кейін жоңғарлар басып алған қазақ жерлерін азат ету кезеңі басталды.

1723-1725 жылдары қазақ жерінің біраз өңірін басып алған жоңғарлар Ұлы тауға қарай бет бұрды. Азаттықты аңсаған, елдің басын қосып, бірлік болмай, тірлік болмайтынын ұғынған қазақ халқы бардың басын қосып, жиын өткізді. Ордабасы жиынында біріккен қазақ қолының бас қолбасшылығына Әбілқайырды хан сайлады. Бөгенбай, Қабанбай, Саурық, Жәнібек, Малайсары, Абылай, Әбілхайыр бастаған қалың қол 1726 жылдың соңы мен 1727 жылы жоңғарларға қарсы соғыс ашты. 1726 жылы Шұбар теңіз шайқасында қазақ жасақтарынан ойсырай жеңілген жоңғарлар кейін шегіне бастады. Бұның артынша Бұланты мен Білеуіті өзендері аралығындағы шешуші ұрыста қазақ қолы жоңғарларды Ұлытауға жеткізбей тоқтатты. Бұл ұрыс тарихқа Бұланты-Білеуті шайқасы деген атпен енді. Осы жеңістен кейін майдан кіндігі болған төбе Қалмаққырылған аталып кетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
2. ↑  Тынышбаев М. История казахского народа. -А. 1993.
3. ↑  Бұланты шайкасы. -Қараганды, 1998
4. ↑  Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. - А. 1994.
**Зейтін Ақышев**  (1911 жылғы 18 сәуір, Павлодар облысы Баянауыл ауданы– 1991) - жазушы, аудармашы.

Найман тайпасының Төртуыл руынан шыққан.

Омбыдағы жұмысшы факультетін бітірген (1938). 1931 жылы Баянауыл аудандық оқу бөлімінің іс жүргізушісі, кейін оның инспекторы, жеті жылдық мектептің мұғалімі, директоры болды. 1939 жылы Семей педагогикалық институтының физика-математика факультетін бітіріп, Павлодар, Талдықорған облыстық оқу бөлімдерінің меңгерушісі қызметін атқарды. Алматыдағы Оқу-педагогика баспасында аға редактор, редакция меңгерушісі, Бас редактор болды. 1955 – 1960 жж. республикалық «Қазақстан мұғалімі» газетінің редакторы, 1965 – 1969 жж. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің аппаратында аудармашы редактор, ал 1970 – 1972 жж. Қазақ Совет энциклопедиясының Бас редакциясында аға ғылыми редактор болды.

1930 жылдың май айында «Ағаш үй» атты тұңғыш өлеңі Павлодардың оқругтік «Колхоз» газетінде басылды.

Содан бергі жылдар ішінде бірнеше әңгіме, повесть, романдары жеке-жеке жарық көрді. Бірталайы орыс тіліне аударылды.

Драматургия саласында да («Жаяу Мұса», «Келіндер») еңбек етті. В. Панованың «Кружилиха» романын (1952), А. Куприннің «Жекпе-жек» повесін (1955), Я. Коластың «Талап атай» повесін (1956), т.б. қазақ тіліне аударды.

 ***Шығармалары:***
-------------------

Жаяу Мұса. Роман 1970–1976 жылдары Алматыда жазылып, аяқталды, бұл кітап 1978 жылы "Жалын" баспасында шыққан.
* Біздің шамшырақтар. Очерктер. А. 1962;
* Достарым менің. Әңгімелер мен повестер. А. «Жазушы», 1967;
* Ақбел асуы. Роман. А. «Жазушы», 1975;
* Жесірлер. Бұршақ соққан жер. (Дилогия). А. «Жазушы», 1973, 1976;
* Жаяу Мұса. Роман. А. «Жазушы», 1981.
* "Шынардың шыбығы" (1987). Роман.
* "Жаяу Мұса" (1965), "Келіндер"(1967), "Құтылмайды ол" (1969) пьесаларын жазды.
* В.Ф. Панованың "Кружилиха" (1952), А.И. Куприннің "Жекпе-жек" (1955), Я.Коластың "Талаш атай" (1956) романдарын қазақ тіліне аударды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы
3. ↑  «Қазақстан жазушылары: XX ғасыр». Анықтамалық. – Алматы: «Ана тілі» баспасы ЖШС. 2004 – 392 бет.

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Пинатубо
1991 жылғы атқылауы алдындағы Пинатубо
**Пинатубо** - Лусон күрделі жанартау тізбегінде орналасқан. Бұл Лусон аралының батыс-орталық бөлігіндегі ең биік шыңдардың бірі болып табылады. Пинатубо - белсенді стратожанартау.
Оның бұрынғы шыңының биіктігі 1745 м-ді құрайды.

Бул жанартау 500 жыл бұрын орын алған ірі эруптивті атқылаулар нәтижесінде пайда болған лава күмбезінің қыры болуы мүмкін. Пинатубо еңістеу беткейден небәрі 600 м және айналасындағы таулардан 200 м ғана биіктікте орналасқан. Оны сырттай тамашалау қиындық тудырады. 1991 жылдың 15 маусымындағы атқылауға дейін Пинатубо доғад тік күмбезді болатын.

1991 жылғы атқылау бүкіл әлемге сезілді. Ол 10 миллиард тонна магма, 20 млн тонна SO2-ні бөліп шығарды. Нәтижесінде өте көп мөлшердегі минералдар мен металдар жер бетіне шығарылды.
Пинатубо Три Кабусилан тау қыратында орналасқан. Пинатубо жанартауының 1992 жылғы атқылауы кезінде көп адам көз жұмған. Атқылау кезінде небәрі 9 сағат ішінде жанартаудағы барлық материалдар- дың 90%-ы жер бетіне шыққан болатын. Пинатубода күлмен қоса алғанда, 15-30 млн тонна күкірт газын бөліп шығарады. Пинатубо бурын андезит және дацит сияқты жанартаулық тау жыныстарынан тұратын. Жанартау, шамамен аләанда 500, 3000 және 5500 жыл бурын атқылаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Никки, Рикки, Дикки және Дон** (ағылш. *Nicky, Ricky, Dicky and Dawn*) — америкалық телехикая. Режиссері – Мэтт Флекенстин. Жарыққа 2014 жылдың 13 қыркүйегінде шықты. Никелодеон каналында көрсетеді.

Сюжеті
------

Сюжеті Харпер отбасындағы 10 жасар 4 бала туралы. Балалардың аты – Никки, Рикки, Дикки және Дон.

Кейіпкерлер
-----------

Никки Харпер (Эйдан Галлахер) — белсенді, ақылды және кішкене қызық бала. Ол Харпер отбасының ең кенжесі.

Рикки Харпер (Кейси Симпсон) — ең тосқауыл және әдепті бала. Кейде өз бауырларына және Донға ережелерді бұза алатынын көрсеткісі келеді.

Дикки Харпер (Мейс Коронел) — өзін-өзі еркін билейтін және құламалы бала. Бүкіл қыздар Диккиді жақсы көреді, өйткені ол қыздарға не айту керек екенін біледі. Ол әрдайым мәселелерде жеңіл жолды таңдайды.

Дон Харпер (Лиззи Грин) — жауынгер және іскер бала. Ол өз бауырларынан 4 секундқа үлкен. Қаншама бауырларын жек көрсе де, оларға көмектеседі.

Том Харпер (Брайан Степанек) — Харпер отбасының әкесі.

Энн Харпер (Эллисон Мунн) — Харпер отбасының анасы.

‎
**Энтони Иден** (ағылш. Anthony Eden; 12 маусым 1897, Дарем — 14 қаңтар 1977, Солсбери) — 1955—1957 жылдары аралығында Ұлыбританияның премьер-министрі, консервативті партияның мүшесі.Ол алғашқылардың бірі болып бүкіл әлемге нацистік еуропалық еврейлерді жою жоспары туралы айтты. Ол бірнеше жүз мың еврейлерді Холокосттан құтқарды

Өмірбаяны
---------

1897 жылдың 12 маусымында ақсүйектер отбасында дүниеге келді. Бірінші дүниежүзілік соғыста өз еркімен әскерге алынып, Франциядағы шайқастарға қатысты.

Соғыс аяқталғаннан кейін, Оксфордта шығыс тілдер факультетінде араб және парсы тілдерін оқыды.

Саяси жұмыстары
---------------

1923 жылы қауымдар палатасына сайланды. 1931 жылы мемлекеттік хатшының орынбасары және 1935 жылы маусымда Ұлттар Лигасы жөніндегі министрі болды. Сол жылдың желтоқсанында Иден Сыртқы істер министрі орнына тағайындалды, бірақ 1938 жылы ақпанда Чемберленнің Германиямен бейбітшілік келісімге қол қойғанына наразылық білдіріп, отставкаға кетті.

1940 жылы Черчилль премьер-министр болып сайланған кезде Иден тағы да сыртқы істер министрі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Черчилльмен бірге оппозицияға өтеді. 1951 жылы 27 қазанда Черчилль мен консервативтік партия билікке оралғаннан кейін Иден қайтадан Сыртқы істер министрі, және сонымен қатар премьер-Министрдің орынбасары болып тағайындалды. 1954 жылы ол Англия-Иран мұнай дауын шешуге, Триестке байланысты Италия мен Югославия арасындағы қақтығысты шешуге, Индокытайдағы соғысты тоқтатуға және Оңтүстік-Шығыс Азия келісім ұйымын (СЕАТО) құруға көмектесті.

1953 жылы Иден қатты ауырып қалды. Бірнеше операция істегенімен, денсаулығын толықтай қалпына келтіре алмады. 1955 жылы 6 сәуірде Черчилль отставкаға кетіп, Иден премьер-министр болып тағайындалды. 1956 жылдың қазанында Суэц кризисі басталды, оның нәтижесінде Ұлыбритания Суэц каналынан ғана емес, саяси беделінен айырылды. Бұл халықтың жаппай наразылығына әкелді. 1957 жылы 9 қаңтарда Иден денсаулығына байланысты отставкаға кетті.

1954 жылы Иден рыцарь, ал 1961 жылы Авон графы болып атанды.

Фильм инкарнациялары
--------------------

* Клив Морган — «Миссия в Москву» (АҚШ, 1943)
* Паул Буткевич — «Победа» (КСРО, 1985)
* Джереми Нортэм — «Корона» (АҚШ, Ұлыбритания, 2016)
* Самуэль Вест — «Тёмные времена» (Ұлыбритания, 2017)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  In December 1942, British Foreign Secretary Anthony Eden stood before the House of Commons and declared the Nazis were «now carrying into effect Hitler’s oft-repeated intention to exterminate the Jewish people of Europe». Мұрағатталған 23 шілденің 2008 жылы. Genocide in the XX century: the Nazi holocoust 1938—1945. The History Place.com
2. ↑  Aster, 1976, p. 2
3. ↑  Rhodes James, 1986, pp. 9–14
4. ↑
5. ↑  «Черчилль советовал королю Георгу VI в случае его, Черчилля, смерти назначить на пост премьер-министра Идена как самого способного из членов правительства»  Мұрағатталған 6 қазанның 2014 жылы..
**Аслан Қайратұлы Дарабаев** (21 қаңтар 1989, Қарағайлы, Қарағанды облысы) — қазақстандық футболшы, "Астана" клубы мен Қазақстан Ұлттық құрамасының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

Қарағанды футболының түлегі. Кәсіпқой карьерасын Қарағандының "Шахтер" клубында бастап, 2009 жылы Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері атанды. 2008 жылғы маусымда алаңға 17 рет шықты. 

2010 жылы "Ақтөбе" сапына ауысып, екі дүркін қола жүлдегер, бір рет күміс жүлдегер атанды.

2013 жылы "Атырау" сапына қосылып, маусым ортасында "Шахтерге" қайта оралды. Одан соң "Қайрат", "Ертіс" клубтарында ойнап, 2018 жылы "Тобыл" командасына ауысты. "Тобыл" сапындағы алғашқы голын УЕФА Еуропа Лигасының іріктеуінде Грузияның "Самтредия" қақпасына соқты.

2019 жылы "Ертіске" ауысты.

2019 жылы жазда "Жетісу" сапында ойнады. Маусым соңында "Каспий" клубына өтті.

2022 жылы "Астана" клубына ауысып кетті.

Ұлттық құрамаға 2010 жылы шақырылғанымен, алғашқы ойынын 2014 жылы ғана өткізді. Ал бірінші голын 2022/23 жылғы УЕФА Ұлттар лигасының С лигасында Словакия құрамасына қарсы ойында соқты.

Жетістіктері
------------

### Клубтық

«Шахтёр»
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (1): 2009
* Қазақстан кубогының финалисі (1): 2009

«Ақтөбе»
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері (1): 2010
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (2): 2011, 2012

«Қайрат»
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері (1): 2015
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (1): 2015
* Қазақстан кубогы (2): 2014, 2015
* Қазақстан суперкубогы (1): 2016

Сілтемелер
----------

* Профилі (footballfacts.ru)
* Профилі (Ұлттық құрамалар сайты)
* Трансфермаркт
* Soccerway
**«Табиғаттан тыс»** (ағылш. *Supernatural*) - америкалық фэнтези-телесериал, режиссёры - Эрик Крипке. Телесериалдың тұсаукесері 2005 жылы 13 қыркүйекте The WB телеарнасында жасалынды. Кейіннен The WB және UPN арналарының бірігуінен пайда болған The CW арнасы бағдарламаларының бір бөлігіне айналды. Дженсен Эклс бен Джаред Падалеки ағайынды Дин және Сэм Винчестерлердің рөлін сомдады. Сериал 1967 жылғы Chevrolet Impala көлігін мініп АҚШ жерлеріндегі тылсым күш иелерін аулап, қала аңыз-әңгімелеріне негізделген табиғаттан тыс дүниелерді зерттеп, әзәзіл, елес, жын-перімен айқасатын ағайынды екі жігіттің өмірін баяндайды. Сериалдың өндірісімен Warner Bros. Television компаниясы Wonderland Sound and Vision компаниясымен бірігіп айналысты. Крипкемен қатар ұзақ уақыт бойы телесериалдың атқарушы продюсері ретінде Макджи, Роберт Сингер, Фил Сгричча, Сера Гэмбл, Джереми Карвер, Джон Шибан, Бен Эдлунд және Адам Гласс жұмыс жасады. Сериалдың тағы бір режиссёрі әрі атқарушы продюсері Ким Мэннэрс төртінші маусымның өндірісі кезінде өкпе обырынан көз жұмды. Сериалдың түсірілімі Британдық Колумбия мен Канадада өтіп, сериалдың жасалынуына 10 жыл уақыт кеткен. Пилоттық серияны 5,69 млн адам көріп, алғашқы 4 серияның рейтингі толық бір маусым шығаруға ықпал етті. Алғашында Крипке сериалды 3 маусымнан аяқтауды ойлаған, алайда толық 5 маусым жасап шығаруды жөн көреді. Осыдан кейін ол жобаның шоураннері қызметінен кетті. Оның жұмысын одан әрі Сера Гэмбл (6—7 маусым), Джереми Карвер (8—11 маусым) және Эндрю Даб, Роберт Сингер (12—15 маусым) жалғастырды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Supernatural film watching
*Реккесвинт тәжі*, фрагмент
**Гварразардан қазына** — Испанияның Гварразар қаласында табылған әйгілі қазына. 7 ғасырдағы вестготикалық қолданбалы өнердің ең көрнекті ескерткіші.

Ол вестготтық патшалардың шіркеуге сыйға тартқан бірнеше заттарынан тұрады — бірнеше тақсырлар, кресттер және брошьтер.

Тарихы және орналасқан жері
---------------------------

Мұсылмандық оккупация кезінде оны вестготтық діни қызметкерлер шіркеуге тиесілі аумақта жерлеген. Онда ол 1858 және 1861 жылдар аралығында Санта-Мария де Сорбасс монастырының аумағында, Толедодан бірнеше шақырым жерде орналасқан Гвадамура маңындағы Гуаррасар бағында табылған.

Мың жылдан астам жер астында жатқан қазына кездейсоқ табылды — нөсер жаңбыр жерді шайып, Криспин есімді діни қызметкердің жерлеуімен бірге тас жәшіктің бетін ашты. Алтын бұйымдарды тапқан испандықтар оларды Толедо зергеріне апарады, ол дәлелденбегенімен, заттардың жартысын балқытуға жіберді. Қалғанын француз әскери қызметкері сатып алып, Парижге оралғаннан кейін оны Клуни мұражайына қайта сатты. Жергілікті тұрғындар қазуды жалғастырып, зергерлік бұйымдардың тағы бір тобын тапты, бұл жолы Испания патшайымы II Изабелладың қолына өтіп, мемлекет меншігіне айналды.

19 ғасырдағы литография
Мұражай витринасындағы Свинтиланың тәжі. Ұрлыққа дейінгі фото
Француз ғалымдары Реккесвинт пен Свинтила тәждерін қалпына келтіріп, олардың сыртқы түрін сәл өзгертті. Мысалы, қазіргі уақытта Реккисвинт тәжінің орталығы ретінде қызмет ететін крест бастапқыда тәуелсіз брошь болды. Испания үкіметі осы екі үлкен затты Парижден өз отанына қайтара алды, бірақ 1921 жылы Свинтиланың тәжі Мадридтегі мұражайдан ұрланып, әлі табылған жоқ. Басқа тәждің (торлы) фрагменті де жоғалып кетті.

Париждегі Клуни мұражайынан басқа, қазынадан алынған заттар қазіргі уақытта Мадридтегі Ұлттық археологиялық мұражайда және Мадрид Паласио Реалының қазынасында сақтаулы. (Бүкіл қазынаның барлық көшірмелерін Толедода, вестготтық өнер мұражайында — Сан-Рим шіркеуінде көруге болады).

Құрама
------

Ең құнды заттар Реккесвинт пен Свинтила патшаларының есімдері жазылған екі үлкен тақия болды. Екеуі де алтыннан жасалып, інжу, жақұт, т. б. асыл тастар. 1921 жылғы осы тәждердің екіншісі мұражайдан ұрланған соң іздеуде. Үлеске сонымен қатар бірнеше кішігірім аспалы тәждер, аббат Феодосийдің диадемасы және 5 крест, соның ішінде епископ Люцийдің кресті мен крест кіреді. Көрсетілгендей, бірнеше белдіктер болды, бірақ олар да жоғалып кетті.

Зергерлік бұйымдар ретінде бұл бұйымдар вестготикалық дәстүрді ғана емес, сонымен қатар Византия әсерін де көрсетеді. Инкляция техникасы типтік германдық болып табылады, ал басына киюге арналмаған тәж түрі Византиядан шыққан (негізгі мақала — бұл қазынадан табылған заттардың сипаттамасы бар **сыйлы тәж**). Әдіс — деп аталады «полихромдық стиль».

Сілтемелер
----------

* Гвадамардың ресми сайтындағы тарих, испан. тіл
* Мұрағат көшірмесі 13 қазанның 2007 Wayback Machine мұрағатында егжей-тегжейлі тарихы бар 2008 жылы 3 тәждердің ықтимал көрмесі туралы испандық мақала
*Басқа мағыналар үшін Жаңатоған ауылдық округі деген бетті қараңыз.*
**Жаңатоған ауылдық округі** – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Қостоған, Қызылсай, Мыңқазан ауылдары кіреді. Орталығы – Қостоған ауылы.

Халқының саны (2009, 2021)| Елді мекен | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Қостоған ауылы | 2099 | ▲2106 | 100,3 | 1071 | ▲1073 | 100,2 | 1028 | ▲1033 | 100,5 |
| Қызылсай ауылы | 391 | ▲417 | 106,6 | 202 | ▲213 | 105,4 | 189 | ▲204 | 107,9 |
| Мыңқазан ауылы | 1019 | ▼979 | 96,1 | 512 | ▼478 | 93,4 | 507 | ▼501 | 98,8 |
| **Жалпы саны** | 3509 | ▼3502 | 99,8 | 1785 | ▼1764 | 98,8 | 1724 | ▲1738 | 100,8 |

Жаңатоған ауылдық округі аудан орталығының оңтүстік-шығысы жағында 17 км қашықтықта Тараз-Бішкек автожолының бойында орналасқан. Округ аумағында екі орта, бір бастауыш мектеп, үш клуб, бір кітапхана, үш мед.пункт, байланыс бөлімшесі бар.

Жаңатоған ауылдық округі 1997-2001 жылдар аралығында Сұрат ауылдық округімен біріктіріліп, орталығы осы Жаңатоғанда болған. 2001 жылы Сұрат өз алдына бөлініп ауылдық округ болды.

Ауыл тарихы
-----------

Мыңқазанның орнында бұрын "Ворошилов" және "Чкалов" колхоздары болған. 1950 жылы "Чкалов" пен "Ворошилов" біріктіріліп "Ворошилов", "Қостоған" мен "Қызыл сай" біріктіріліп, "Қостоған" колхозы болды. 1958 жылы "Ворошилов" колхозы "Қостоған" колхозына қосылып, "Қостоған" колхозы атанды. КСРО-ның кезінде компартияның ХХІІ съезі өткен 1962 жылы бұл колхозды "ХХІІ партсъезд" атындағы колхоз деп атаған. Колхоздың оралығы Қостоған ауылы болды. Колхозға "Қостоған", "Қызыл сай", "Мыңқазан" (бұрынғы Ворошилов елді мекендері ккірген. Қайта құру кезінде колхоз мүлде тапатылып кетіп, орнына шаруа қожалықтары құрылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
2. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
3. ↑  Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жамбыл облысы Меркі ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Ақарал •
 Ақермен •
 Ақтоған •
 Андас батыр •
 Аспара •
 Жамбыл •
 Жаңатоған •
 Кеңес •
 Меркі •
 Ойтал •
 Рысқұлов •
 Сарымолдаев •
 Сұрат •
 Тәтті
 |

 |
Star Trek (Жұлдызды жол) – Джин Родденбери ойлап тапқан, USS Enterprise (NCC-1701) кемесі мен оның мүшелерінің ғарыштағы саяхаты туралы баяндайтын америкалық ғылыми-фантастикалық сериал. Кейін аттас медиа франшизаға атау берген бұл сериалдың аты Star Trek:Түпнұсқалық сериалдар (Star Trek: TOS немесе жай ғана TOS) деп өзгертілді. 

Сериал желісі Құс жолы галактикасында 2260 жж. орын алады. Кемені басқаратын капитан Джеймс Т. Кирк (Уиллиам Шатнер)және бірінші офицер мен ғылым офицері Спок (Леонард Нимой), бас дәрігер Леонард Маккой (ди Форест Кейли) оқиғалар желісі сериалдың негізі. Әр серианың ашылуында Шатнер оқитын мәтін кеменің негізгі мақсатын көрсетеді: 

> Ғарыш: соңғы шекара. Бұл Энтерпрайз ғарышкемесінің саяхаттары. Бұл бес жылдық миссияның мақсаты: жаңа ғаламдарды ашу, жаңа өмір түрлері мен өркениеттерді іздеу, адам ешқашан бармаған жерлерге бару.

Спок, Кирк пен "Энтерпрайз", 1968.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Star Trek.  imdb.com. Тексерілді, 19 шілде 2010.
**Алатау** — Жамбыл облысы, Жуалы ауданындағы Алатау алқабында орналасқан елді мекен. Бұрын Ресейден қоныс аударған Андреев есімді кулактың атымен аталып келген ауыл 1992 жылы орналасқан жерінің табиғи-географиялық ерекшелігіне қарай "Алатау" деп қайта аталды.

Бұл ауыл бұрын "Бурный" атындағы ұжымшар болатын. 1950 жылдардың соңына қарай "Бурный" әскери кеңшарының құрамына енді. Кеңшар тараған соң мұнда жеке шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл қазір Қызыларық ауылдық округі құрамына қарайды.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан шығысқа қарай 14 км-дей жерде.

Халқы
-----

Тұрғыны 391 адам (2009).

Ауыл маңы табиғаты
------------------

**Қамалған сайы** - Алатау алқабындағы жан-жағы тік жартастардан тұратын терең жыра бар. Оны халық "Қамалған сайы" деп атайды. Бұл жаугершілік заманнан қалған атау. Қазақ жасақтары қолға түскен жоңғар жауынгерлерін топ-тобымен осында әкеліп қамап, жан-жағына қарулы күзет қойған екен.

**Қисық сай** - Алатау алқабындағы сайлардың бірі, өзі ирек-ирек болған соң осылай аталған.

**Борсық сай** - Алатау аңғарында, жабайы борсықтар көп болғандықтан аталған сай.

**Тобышақты сайы** - Алатау алқабындағы үлкен сай. Басталар жағында қалың тоғай, тобылғы өседі. Бұрын бұл жерде ауыл болған. Ұлы Отан соғысынан кейін оңтүстіктегі мақталы алқаптарының көлемін ұлғайту үшін Мақтаарал жағында үлкен каналдың құрылысы басталғаны мәлім. Сол кезде Тобышақты ауылының тұрғындары жаппай канал құрылысына жіберілген. Құрылыстан кейін сол тұрғындардың біразы елге қайтқанымен, көпшілігі сонда қалып қойды. "Тобышақты" сөзі сол ауылды мекендеген аз ғана елдің "шағын тобы" дегенді білдіреді.

**Шоңқара сайы** - ауыл маңындағы үлкен сай. Ертеректе іргелес жатқан қырғыз елінің алып денелі ірі тұлғалы атақты ұрысы өз елінен қашып, осы өңірге сіңісіп кеткен көрінеді. Меймандос қазақ ағайын оған жанашыр болып, жер беріп, осы сайдың басына орнықтырған көрінеді. Бұл сай "Шоңқара" атанған. "Шоң" қырғыздың үлкен, дәу мағынасын білдіретін сөзі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жамбыл облысы Жуалы ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақбастау •
 Ақтасты •
 Ақтөбе •
 Ақтоған •
 Алатау •
 Амансай •
 Әбдіқадыр •
 Бақалы •
 Бауыржан Момышұлы •
 Бәйтерек •
 Дарбаза •
 Диқан •
 Ертай •
 Жаңаталап •
 Жұрымбай •
 Жылыбұлақ •
 Кәріқорған •
 Көктас •
 Көктөбе •
 Көлбастау •
 Көлтоған •
 Күреңбел •
 Күркіреусу •
 Қайрат •
 Қарабастау •
 Қарасаз •
 Қарасу •
 Қаратас •
 Қоңыртөбе •
 Қосбастау •
 Қосбөлтек •
 Қосмұрат •
 Қошқарата •
 Қызтоған •
 Қызыларық •
 Майбұлақ •
 Нұрлыкент •
 Рысбек батыр ауылы •
 Сұрым •
 Талапты •
 Тасбастау •
 Тәттібай Дүйсебаев ауылы •
 Теріс •
 Теріс-Ащыбұлақ •
 Түктібай •
 Шақпақ ата •
 Шақпақ •
 Шыңбұлақ •
 Ынтымақ 
 |

 |
**Батырбек Ахметұлы Бірімжанов** *(10 желтоқсан 1911 жылы, қазіргі Орынбор облысы, Бузулук қаласы – 7 тамыз 1985 жылы, Алматы қаласы)* – химия ғылымдарының докторы *(1966 жылы)*, профессор *(1965 жылы)*, Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі *(1970 жылы)*, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері *(1968 жылы)*.

Өмірбаяны
---------

Арғын тайпасы Шақшақ руының Аю бөлімінен шыққан.

  

Қазақ педагогикалық институты (1932 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Педагогика Университеті), Ленинград мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1939 жылы) бітірген. 

1934 жылдан Қазақ Мемлекеттік Университетінде (қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1954–1980 жылдары) болды.

Ғылыми жұмыстары мен еңбектері
------------------------------

*«Физико-химия процессов образования солей Прибалхашья и их использования»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 

Негізгі ғылыми еңбектері табиғи тұздар мен оларды пайдалану жолдарына, тыңайтқыштар химиясына арналған. Бірімжанов құрлықтық тұз түзілу теориясын, Қаратау және Ақтөбе фосфориттерінен концентрленген тыңайтқыш алудың технология схемасын, фосфор және бор қышқылдарын тазарту жолдарын ұсынған; күрделі тұздарды синтездеу, еркін конвекция жағдайында қатты денелердің еру жылдамдығын анықтау әдістерін тапты; мирабилитті «күн қазанында» тенардиттеу, шахта пешінде күкіртті натрий өндірудің үздіксіз тәсілдерін, ультрадыбысты пайдаланып экспресс-әдісі анализін өндіріске енгізді.

Марапаттары
-----------

Ленин орденімен, Халықтар достығы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 21 қыркүйектің 2020 жылы.
2. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 2 том

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* «Химия ғылымының корифеиі»(қолжетпейтін сілтеме)
Әйімбетов Қаллы
---------------

**Әйімбетов Қаллы** (20 наурыз 1908, Сырдария облысы, Түркістан генерал–губернаторлығы, Ресей империясы – 9 сәуір 1973, Нүкіс, Қарақалпақстан АКСР, Өзбек КСР, КСРО) - қарақалпақ кеңес әдебиет зерттеушісі, жазушы, аудармашы. 1933 жылы Алматыда Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген. 1929 жылдан бастап КПСС мүшесі. Филологиялық ғылым докторы (1967), профессор (1968). 

### Шығармашылығы

1930 жылдан бастап "Қарақалпақ халқының ертегілері" атты кітаптың 1-2 томдарын жазды. Сонымен қатар "Қарақалпақ мақал-мәтелдері", "Қарақалпақ совет драматургиясының очерктері", "Халық даналығы" және т.б. еңбектердің авторы. Пушкиннің "Бекетін", Гогольдің "Ревизорын", Тагордың "Ганга қызын" қарақалпақ тіліне аударған. Осы еңбектері үшін "Құрмет орденімен" және басқа да медальдармен марапатталған.

<references>

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы Алматы қаласы 1976 ж. 3-том
Координаттар: 43°35′50″ с. е. 54°04′12″ ш. б.﻿ / ﻿43.597117° с. е. 54.069884° ш. б.﻿ / 43.597117; 54.069884 (G) (O) (Я)

**Маңғыстау жер асты мешіті** — Маңғыстау жер асты мешітті кей кезде Бекет ата жер асты мешіті деп те атайды.

Орналасқан жері
---------------

Оңтүстік Үстірттің Маңғыстау ойысына тірелген тұмсығының үзіліп қалған Оғыланды шоқысына қашалған тарихи-сәулет ескерткіші.

Сипаттамасы
-----------

Үш - төрт қанат киіз үйдің көлеміндей үш бөлме. Бекет атаның мүрдесі осы жерасты мешітіндегі бөлмелердің бірінің іргесіне қашап орналастырылған.

Тарихы
------

Дерекке сүйенсек, Бекет ата 1750 жылы туылып, емші, көріпкел ғана емес, физика, математика, астрономия заңдылықтарын жақсы білген ғұлама ретінде аты танылған. Бұхарада оқып, ілім жинаған соң, өз өңіріне қайта келіп, бес мешіт салдырады. Жергілікті дін ғұламаларының арасында атақ-даңқы өсіп, Пір атанады. Пайғамбар жасында дүние салады. 

Бұл күнде мешіт басы күні-түні әулие басына зиярат етушілерден бір арылмайды. Маңғыстау облысындағы Үстіртте орналасқан Бекет ата жер асты мешітіне арнайы зиярат етіп келушілер көп. Облыс орталығы Ақтау қаласынан Қарақия ойпаты арқылы Жаңаөзен қаласына жетіп, әрі қарай міндетті түрде Шопан ата қорымына соғады. Кей аңыздарға қарағанда қорым, Қожа Ахмет Яссауидің шәкірті Шопан ата салдырған жер асты мешітінің төңірегіне салынған. Маңғыстау жер асты мешіті сияқты мешіттер өте аз , осы мешіт өзінің түрімен басқа мешіттерге қарағанда ерекшелінеді .
**Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев** (27 маусым 1986, Кентау, Шымкент облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық қоғам-саяси қайраткер. Қазақстан Парламенті Мәжілісінің VII-VIII сайланым депутаты. «АМАНАТ» партиясының жауапты хатшысы (2023 жылдың 4 қаңтарынан бастап).

Өмірбаяны
---------

2008 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін «Саясаттану» мамандығы бойынша бітірген, 2010 жылы сол жерден саясаттану магистрі дәрежесін алды.

2006-2010 жылдар аралығында «Болашақ» республикалық қозғалысы төрағасының орынбасары, «Жастар үні» журналы бас редакторының орынбасары қызметтерін атқарған.

2010-2012 жылдары — «Жастар үні» жастар қоғамдық бірлестігінің төрағасы.

2012-2015 жылдар аралығында Алматы қаласындағы №48 мектеп-лицейде тарих пәнінің мұғалімі, Қазақстан Коммунистік Халық партиясы Алматы қалалық филиалының хатшысы болды.

2015-2017 жылдары — Алматы қаласы Жастар саясаты мәселелері басқармасының басшысы болды.

2019-2020 жылдары — Нұр-Сұлтан қаласы әкімінің кеңесшісі болды.

2020 жылдың 23 қаңтарынан 2021 жылдың қаңтарына дейін «Нұр Отан» партиясы қарамағындағы «Жас Отан» Жастар қанатының төрағасы болды.

2021 жылдың 15 қаңтарынан 2023 жылдың 4 қаңтарына дейін — «Нұр Отан» партиясының партиялық тізімі бойынша (2022 жылдың 1 наурызынан бастап «Аманат» партиясы болып өзгертілді) Қазақстан Парламенті Мәжілісінің VII сайланым депутаты болды.

2023 жылдың 4 қаңтарынан 17 шілдесіне дейін — «АМАНАТ» партиясының атқарушы хатшысы болды.

2023 жылдың 29 наурызынан бастап — «АМАНАТ» партиясының партиялық тізімі бойынша Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VIII сайланым депутаты болды.

Марапаттары
-----------

* «Құрмет» ордені (Қазақстан Президентінің 2021 жылғы 2 желтоқсандағы Жарлығы)
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі (2021)
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016)
* Алғыс хаттары: Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтан (2016), Қазақстан Президенті Қ.К.Тоқаевтан (2019)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Елнұр Бейсенбаев Jas Otan басшысы болып сайланды.  baribar.kz. Тексерілді, 2020-23-01.
2. ↑  Елнұр Бейсенбаев Amanat партиясы атқарушы хатшысы қызметіне тағайындалды. nur.kz.
3. ↑  Бейсенбаев Елнұр Сабыржанұлы.  parlam.kz. Тексерілді, 2023-29-03.
Julia Goerges 2012
Юлия Гёргес (1988 жылдың 2 қараша айында Германия, Бад-Ольдеслода дүниеге келген) – неміс кәсіби теннисшы.

Жетістіктері
------------

* Жеке сында әлемдегі экс-15-ші ракетка.
* Жеке сында WTA сериясындағы турнирлерде 2 дүркін жеңімпазы (барлығы – 6).
* Жұптық сында Үлкен шлемнің 3 дұркін 1/4финалисты (Уимблдон -2010, 2013, US Open -2012)

Жалпы Ақпарат
-------------

Әкесінің аты Клаус, анасының аты Инге, екеуі де сақтандыру серіктестігінде жұмыс істейді.  

6 жасынан бастап тенниспен айналыса бастады.Әке-шешесі Юлияны өздерінің ойнайтын теннис клубына әкелген.  

Гергес неміс ағылшын тілдерін толық игерген.  

2005 жылдан бастап кәсіби теннисшы. Кәзіргі бапкері Саша Ненсель.   

Ең ұнататын турниры – ол Australian Open. Шабуылшы стильде ойнағанды ұнатады, сондықтан да шөппен хардты қалайды.

Спорттық карьерасы
------------------

Жыл соңындағы рейтингі  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Жыл** | **Жекерейтингі** | **Жұптықрейтингі** |
| 2013 | 73 | 27 |
| 2012 | **18** | **21** |
| 2011 | 21 | 40 |
| 2010 | 40 | 36 |
| 2009 | 76 | 68 |
| 2008 | 102 | 266 |
| 2007 | 131 | 366 |
| 2006 | 425 | 569 |
| 2005 | 1118 |  |
|

Турнирларда Өнер Көрсету
------------------------

Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету
---------------------------------------

### Жеке сында WTA турнирлердің финалы (5)

#### Жеңістер (2)

#### Жеңілісі (3)

### Жеке сында ITF турнирлердің финалы (8)

#### Жеңістер (6)

#### Жеңілісі (2)

Жұптық сындар
-------------

### Жұптық сында WTA турнирінің финалы (13)

#### Жеңістер (4)

#### Жеңілісі (9)

### Жұптық сында ITF турнирінің финалы (10)

#### Жеңістер (6)

#### Жеңілісі (4)

### Жұптық аралас сында (миксте) Үлкен Шлем турнирінің финалы (1)

#### Жеңілісі (1)

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **№** | **Жылы** | **Турнир** | **Корт** | **Серіктесі** | **Финалдағы қарсыласы** | **Есеп** |
| 2. | 2014 | Roland Garros | Грунт | Үлгі:Флаг Ненад Зимонич | Үлгі:Флаг Анна-Лена Грёнефельд  Үлгі:Флаг Жан-Жюльен Ройер | 6-4 2-6 [7-10] |
|

Сілтемелер
----------

* www.wtatennis.com
* www.itftennis.com Мұрағатталған 22 тамыздың 2014 жылы.
* www.fedcup.com Мұрағатталған 22 сәуірдің 2015 жылы.
**Кенешөп** (ағылш. *Саnnabis*) – тұт тұқымдасына жататын бір жылдық талшықты өсімдіктер туысы. Кенешөптің шыққан жері – Орталық Азия. Оны б.з.б. 1 – мыңжылдықта қолдан өсіре бастаған. Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Негізінен далалық алқаптар мен оңтүстік облысының таулы аймақтарында өсетін екпе Кенешөп немесе үнді Кенешөпті ( С. sativa) және арамшөп Кенешөпті немесе қарасораң (C. Deralis) бар. Олардың биіктігі 50 – 150 см, сабағы жұмыр, жұмсақ, түкті. Жуандығы 8 – 30 мм. Жапырағы 3 -7 ден бөлінген, қандауыр тәрізді, жиегі араның тісі сияқты иректелген. Гүлдері ұсақ, қос жынысты, масақ гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бір тұқымды жаңғақша. Кенешөптің талшығы мата, кенеп тоқуға, әр түрлі арқан, жіп есуге пайдаланылады. Дәнінен тағамдық, тех. Май алынады, күнжарасы – құнды мал азығы. Кенешөті кейде әсемдік үшінде өсіреді. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда өсетін үнді Кенешөпінен ұйықтайтын, тыныштандыратын және спазмаға қарсы қолданатын дәрілік заттар мен ганиш (марихуана) алынады.

Дереккөздер
-----------


Қазақстан табиғаты. Энциклопедия. /Бас ред.Б.Ө.Жақып. 2 том. «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС, Алматы, 2009 ж.