recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Буффало** (ағылшын тілінде  *Buffalo*) — Леон өңіріндегі қала, Техас штаты (АҚШ). 2013 жылғы деректер бойынша Буффалода 1846 адам тұрады, бұл оның осы өңірдегі ірі қалалардың бірі екенін дәлелдейді.

Сипаттамасы
-----------

Буффало Техастың шығыс жағында U.S.79 тас жолымен шектескен жерінде орналасқан және теңіз деңдейінен биіктігі 384 фут (117м.) құрайды. Қаланың жалпы аумағы 4,04 шаршы миля (10 км2) Климаты субтропикалық және муссондық болып салаласады, бұл ыстық ылғалды жаз және онша суық емес қыс болатынын білдіреді, алайда кей кездері ол жақта да аяз болатын кездер кездеседі. 

2000 жылғы дерек бойынша 1804 адамды құрады, оның ішінде 668 отбасы, ал қаладағы тұрғын үйлердің саны 815 болды. Нәсілдерге тоқталар болсақ, 71,4 %-ы еуропалық нәсіл,14,8-ы афроамерикалықтар, 0,55%-ы азиаттар, 0,06%-ы үндістер, 11,59 %-ы басқа нәсілдіктер болды, ал аралас некеден туғандар 1,61%-ды құрады. Халқының орта жасы 33 жасты құрады. 29,8 % тұрғыны 18 жасқа жетпеген; 10,5%-ы 18-24 жас аралығында; 25,0%-25-44 жас аралығында; 21,1%-ы 45-64 жас аралығында; ал 13,6 %-ы-65 жастан асқандар. Гендерлік белгі бойынша еркек- әйел  арақатынасы 89,5-ке 100-ден келеді, ал 18 жастан асқандардікі 83,6-ға 100-ден келеді.

2013 жылғы дерек бойынша қалада 1846 адам тұрған, оның 876-сы (47,5 %) ер адам және 970-і (52,5 %) әйелдер, ал орта жас 35,9-ды құрады. Әр тұрғынға орташа кіріс шамамен 19 218$, ал әр үйге 37 856 $. Орта шамамен бір үйді жалдау ақысы-532 $.

Осы кезеңге жеткен ең ескі үй 1872 жылы тұрғызылған.

1959 жылғы ұшақ апаты
---------------------

29 қыркүйекте 1959 жылы Буффалоға жақын жерде америка авиациясы тарихындағы ең аты шулы ұшақ апаты орын алды. Ашық аспан астында себепсізден-себепсіз Braniff Airways  әуе компаниясының  су жаңа Lockheed L-188 Electra ұшағы ("жасы" бар-жоғы 25 күн) апатқа ұшырады, 34 адам қаза тапты. Апат жақында ғана шыққан авиалайнерге әжептәуір шығын алып келді және көп ұзамай ұшақтың шығарылымы тоқтатылды. Апаттың шығуына әуе винтінің дірілдеуі салдарынан қозғалтқыштың тербелуі, содан кейін қанаттары жұлынуы себеп болған.

Танымал тұрғындары
------------------

Қазіргі таңда (2015 жылы) қалада  вокалист және Slayer трэш-метал-группасының негізгі қатысушы Том Арайа тұрып жатыр.

Ескерту
-------

1. ↑  Buffalo, Texas (ағылш.
**Гироскоп** – шапшаң айналатын және айналу осі (симметрия осі) өзінің кеңістіктегі бағытын өзгерте алатын симметриялы қатты дене. Оның қарапайым мысалына балалар ойнайтын зырылдауық жатады. Гироскоптық әсер аспан денелерінде, кемеге орнатылған турбина роторында, ұшақ винтінде, т.б. байқалады.
**Гироскоп** - 1. өзі байланысқан айналымның санау жүйесін табуына арналған құрал; 2. тез айналатын қатты дене, оның айналу өсі кеңістікте өзінің жағдайын өзгерте алады.
Егер гироскоптың осіне моменті M=Ph-қа тең Р қос күші (h – қос күштің иіні) түсірілсе, онда гироскоп х осінің бағытымен емес, күтпеген бағытта, яғни у осінің бағытымен айнала бастайды.
Сыртқы күштер әсер етпесе, гироскоп (грекше gyros – дөңгелек, gyruo – айналамын және skop – көремін, бақылаймын) еркін гироскоп деп аталады. Мысалы, ұшақпен, кемемен, ракетамен, т.б. қатынас көліктерімен тек кардан ілмесінің сақиналары арқылы байланысатын гироскоп еркін гироскоп болып саналады. Гироскопты әр түрлі қозғалыстарды басқару үшін қолдануға болады. Бірақ дәл теңгерілген гироскопты жасау – өте күрделі жұмыс. Гироскопты теңгеру, яғни оның ауырлық центрін кардан ілмесінің центрімен бір нүктеге келтіру өте үлкен дәлдікті қажет етеді. 
Қосымша жүк арқылы гироскоптың горизонталь осінің дүние тараптарына қарағандағы бағытын өзгертпеуге болады. Гироазимут деп аталатын мұндай гироскоп компас қызметін атқара алады. Гироазимут ұшақтарда, дәлірек айтқанда, магниттік компастың көрсетуі сенімсіз болатын полярлық аймақтарда ұшатын ұшақтарда (полярлық авиацияда) кеңінен қолданылады. Гироскоп ракета жылдамдығын анықтау үшін де пайдаланылады. Ішпектегі үйкеліс әсерінен дәл теңгерілген гироскопта да прецессия құбылысы пайда болады. Бұл прецессияның бұрыштық жылдамдығы ілме осіне әсер ететін үйкеліс моментінің шамасымен анықталады. Гироскоптың ең маңызды қызметінің бірі – оның көмегімен қозғалыстағы нысан үстіндегі денелердің ырғалуын тыныштандыру. Гироскоптық тыныштандырғыш құрылғылар автоұшқыштар мен авторульдерде пайдаланылады. Күрделі гироскоптар кеме сияқты үлкен нысандардың ырғалуын тыныштандыру үшін қолданылады. 

Прецессия

Ылғида қайталанатын прецессиясы
-------------------------------

Гироскоптың ылғида қайталанатын прецессиясы – гироскоптың жуықтап қана кайталанатын прецессиясы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Балалар энциклопедиясы, III-том
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.
3. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар  : «ЭКО»ҒӨФ. 2007.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0
**Зоопсихология** — (гр. *zoon* — жануар және психология) 1) негізінен әр алуан биологиялық түрлердің мінез-қылықтарын салыстырып, психогенетикалық көзқарас тұрғысынан психологиялық процестерді зерттеу, (қ. Салыстырмалы психология) жануарлар қылықтары мен психологиясын зерттейтін психология ғылымының саласы. 2) объектісі жануарлар болып табылатын кез келген психологиялық зерттеу; 3) жануарлар психикасы, осы деңгейде психикалық шағылудың көрінісі мен заңдылықтары туралы ғылым. Зоопсихология жануарлардың психикалық процестерінің онтогенездегі қалыптасуын, психиканың эволюция процесінде пайда болуын және оның дамуын, адам санасының биологиялық алғышарттарын және оның туылу тарихына дейінгісін зерттейді. Жануарлардың психикалық қабілеттеріне антикалық дәуірдің ойшылдары назар аударған. Ғылыми Зоопсихология XVIII ғ. соңы мен XIX ғ. бас кезіңде пайда болды. Жануарлар психикасын ғалымдар олардың қоршаған ортамен тіршіліктік қажетті байланыс орнататын қозғалыс белсенділігімен диалектикалық бірлікте қарастырды. Психиканың онтогенезде және филогенезде дамуының алғашқы және жетекші факторы pетінде ширығуға, қозғалыс жүйесін байытуға және жетілдіруге алып келетін тіршілік қарекеттің күрделілігін зерттеді. Жануарлардың психикалық қарекетін, перцептивті процестерін, бағдарлы зерттеушілік реакциясын, жадын, эмоциясын, дағдысын және үйреніп алудың өзге түрлерін, зиятын нақты зерттеу жануарлардың өздерін ұстануының құрылымына объективті анализ жасау негізінде және адамға қарағанда жануарлардьщ психикалық қарекеті толығымен биологиялық факторлармен шарттастырылатындықтан, зерттеліп отырған түрдің экологиялық ерекшеліктерін жан-жақты еске алуды талап етеді. Зоопсихологияның этологиямен және басқа биологиялық ғылымдармен ерекше тығыз байланысы осымен айқындалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Авазбаев Несіпбай** (1937 ж.т. Өзбекстан, Ташкент облысы, Зингиартин ауданы, Баткер ауылы) – филология ғылымдарының докторы (1993), проф. (1995).

Ташкент мемлекеттік педогогикалық университетін бітірген. Осы институтта шет тілдер факультетінің деканы, неміс тілі кафедрасының меңгерушісі, аға оқытушы, доцент (1960–90), Ташкент мемлекеттік университетінде доцент, профессор, неміс филологиясы кафедрасының меңгерушісі, деканның орынбасары (1990–96) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Халықар. қазақ-түрік ун-тінің Шымкент бөлімінің шет тілдер кафедрасының меңгерушісі. 

Ол «Қазіргі неміс тілінің фонетикалық теориясы» кітабының авторы. 70-тен астам ғыл. мақаласы жарық көрген, оның ішінде 6 монографиясы бар.
Диаптомус
**Зоопланктон** - теңіздің, су айдындарының әртүрлі тереңдігінде мекендейтін және суда қалқып тіршілік ететін, су ағынына төтеп бере алмайтын тірі организмдер тобы. Ол планктонның бір бөлігі болып саналады. Зоопланктон көптеген теңіз жануарларына азық. Кейбір зоопланктонды организмдер су айдындарының ластануының индикаторы болып есептеледі.Судағы зоопланктон мөлшері олармен қоректенетін жануарлар, су ағысы, жыл мерзімі, т.б. көптеген жағдайларға байланысты бірнеше км-ден бірнеше м-ге дейін өзгеріп отырады.

Дереккөздер
-----------

ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-446-5
**Несіпбай Аманбайұлы Ашамаев** (1895 жыл, қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданы) — Қазақстанда социалистік өндірісті ұйымдастырушылардың бірі. 1924 жылдан КОКП мүшесі. 

Еңбек жолын 1905 жылы байға жалшы болудан бастаған. 1915жылы Екібастұз кенінде балғашы,кейін қорғасын мырыш зауытында құюшы, горновой болып жұмыс істеді. Ол 1925-1927 жылдары Қазақ өлкелік кен жұмысшыларының одағының председателі болып қызмет атқарады. [[1929-1930 жылдары Риддерде, қазіргі Лениногор, кеншілердің аудандық кәсібодағы комитетінің председателі, ал 1931-1933 жылдары Мəскеудегі түсті металдарды өндіру және қайта өңдеу жөніндегі орталық басқармасының председателінң орынбасары болса, 1938 жылы Шымкент облысындағы Полиметалл комбинат бюросында секретар қызметін атқарады. Ал 1960 жылы халық депутаттары Ащысай поселкелік Советінің атқару комитетінің председателі болды. Сөйтіп, екінші сайлауда КСРО БОАК мүшелігіне кандидат, кейіннен мүшесі, бесінші және алтыншы сайлауларда ҚазССР ОАК-не мүше болып сайланды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССРқысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-
**Сал ағызу** [1] — ағаштардың қалқымалығын пайдаланып, оларды көлік құралдарына тиемей тасымалдау. Кей жағдайда сал ағызуды тіркемелеп сүйреу қолданады. Сал ағызу тізбекті сал ағызу, бөренені жеке дара ағызу, байланыстыра ағаш ағызу және кемемен ағаш тасымалдау болып бөлінеді.

Сал ағызу кезінде, жағалауға, тастарға және бір-біріне соғылуы салдарынан бөренелердің сыдырылған қабықтары, сынған бұтақтары су түбіне шөгеді. Іске жарамды ағаштардың да 10 %- на дейін суға шөгеді. Шөккен ағаштар, бөлінген шырыш, зиянды қоспалар біртіндеп ыдырау барысында судағы оттекті жұтып, фенолдар мен өзге де зиянды заттар бөліп шығару арқылы су көздерін уландырады. Өзен жағалауларындағы сал ағызуға кедергі келтіретін қалың бұталарды шауып тастағанда, өзен аңғарының мүжілуі күшейеді, ал ол өз кезегінде арнаны шөгіндіге толтырады.

Сал ағызу, әсіресе балық шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Бөренелердің қозғалуы кезінде балықтар жарақат алады, уылдырық шашатын алқаптар бұзылады, улану әсерінен уылдырық пен жемдік ағзалар қырылады. Өзен алаптарындағы ағаш кесу өзендегі температуралық және биологиялық режімді бұзады. Арналар тайызданып, суалады, сөйтіп балық шаруашылық айналымынан шығып қалады. Мұндағы шөккен ағаштардың рөлі де айтарлықтай. Сол ағызудың салдары, тіпті ол тоқтатылғаннан кейінгі көп жылдарда көрініс береді.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
2. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
Үш түрлі саксофон: сопрано, альт, тенор
**Саксофон** (ағылш. *saxsophone* — саксофон) — үрмелі аспап. Аспапты ойлап табушы (1846) Адольф Сакс деген шебердің атымен аталған. 

Сакс оның түп нұсқасын Дефонтенель және басқа да кларнетті аспаптардан алған. Саксофон мыс, никель және цинк; мыс, цинк, латунь немесе күміс қоспаларынан құйылады. Саксофонның көптеген клапандары мен кларнетке тән мундштугы бар. Саксофонның түрлері: альт, тенор, сопрано, баритон, т.б. Саксофонға арналған ноталар скрипка кілтінде жазылады. Оның тембрі кларнет, гобой және виолончельдің қосылып шығарған дыбысы сияқты жұмсақ. Саксофон эстрадалық оркестрде көп қолданылады. Қазіргі кезде саксофон джаз жанрының аспабы ретінде кең танымал.

Тарихы
------

1840-шы жылдары өлшемдері әртүрлі бірнеше саксофонды жасаған Адольф Сакс, 1846 жылдың 28-маусымында аспапқа патент алды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Saxophone.  The Free Dictionary By Farlex. Тексерілді, 2012-25-05.
2. ↑   Қазақ энциклопедиясы, 7 - том
3. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
4. ↑  Adolphe Sax.  BassSax.com. Тексерілді, 7 мамыр 2007.
**Цолак Александрович Степанян**(01.01.1911 ж.т. Сатхе селосы. қазіргі Грузия кср, Богданов ауданы.)- кеңес философиясы, философия ғылымының докторы (1951), профессор (1951), КСРО ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1964). 1938 жылдан КПСС мүшесі.

Өмірбаяны
---------

Мәскеудің К.Либкнехт атындағы педагогикалық институтын және аспирантурасын бітірді (1935). 1933 жылдан жоғары оқу орындарында диалектикалық және тарихи материализмнен сабақ береді. 1946 жылдан КСРО ғылым академиясының Философия иснтитуты директорының орынбасары, кейіннен ғылыми коммунизм секторының меңгерушісі (1965) болып істеді. «Вопросы философии» журналы редколлегия мүшесі ) (1947-1968), КСРО ғылым академиясының коммунистік мүшесі. (1947-1968), КСРО ҒА коммунисттік қоғамдық қатынастар мен әлеуметтік қоғамының пухани өмірі заңдылықтарының дамуы жөніндегі ғылыми кеңесінің председателі. Степанянның негізгі ғылыми-зертханалық саласы- тарихи материализм мен ғылыми коммунизм мәселелері. Степанян- көптеген еңбектердің авторы.

Сыйлықтары
----------

3 орден және медальдармен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 417 бет
Токати жанартауы
**Токати шыңы** Дайсетсузан тауларының оңтүстік-батысындағы белсенді стратожанартаулар аймағында орналасқан. Ол -Токати тау тізбегіндегі негізгі шың. Ол оңтүстік-батыстағы Камикава Субпрефектурасы мен оңтүстік-шығыстағы Токати Субпрефектурасы арасындағы шекараның бір бөлігін қалыптастырады. Токати тауы - Токати жанартаулар тобындағы ең биік жанартау болып табылады. Тау Дайсетсузан Ұлттық саябағының аймағында орналасқан.
Токати тауының шыңын жанартау күлі мен күкірт диоксидині бөліп шығаратын саңылаулар басып жатыр. Алайда жақын арадағы кейбір беткейлерде жасыл желек пен ағаштар өседі. Жаз мезгілінде жабайы гүлдер гүлдейді.
Токати жанартаулар тобы - оңтүстік-батыстан солтүстік-шығыстағы Хоккайдоға дейін созылып жатқан тізбек бойымен орналасқан жанартау шыңдарының тобы. Токати тауы Жапониядағы атақты 100 таудың қатарына кіреді. Токати белсенді жанартау болып табылады. Ол - Дайсетсузан Ұлттық саябағының негізгі нышаны.
Токати тауындағы ірі атқылаулар 1857, 1926, 1962 және 1988 жылдары орын алған болатын. Ол соңғы рет 2004 жылы атқылаған. Бул тауға шығу кезеңі маусым айынан қазан айына дейін созылады. Токати тауының биіктігі м-ді құрайды. Дайсетсузан Ұлттық саябағында ыстық булақтары бар Асахидаке Онсен, Соункио Онсен, Фукиэйдж Онсен және Тинненкио Онсен саяжайлары орналасқан. Дайсетсузан Ұлттық саябағы биік тау алқабындағы көгалдарымен танымал. Жанартау тобындағы ең биік шың Токатидің атауымен аталады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Салыстырмалы геологиялық баламалар әдісі (болжамдық ресурстарды бағалау барысында)**. Төмендегі әрекеттер жиынтығы нәтижесінде жүзеге асырылатын болжамдық ресурстарды бағалау әдісі: болжам аумағын геологиялық құрылысы біріне ұқсас, бірақ зерттелу дәрежесі түрліше төлнұсқа және есептеу бөлікшелеріне бөлу; жақсы зерттелген төлнұсқа бөлікшелер бойынша мұнайдың, газдың, конденсаттың және бұларға ілеспе құрамбөліктердің геологиялық қорларының (А+В+С1+С2 категориялары) меншікті тығыздығын анықтайтын сандық қатынастарды есептеп шығару; қорлардың меншікті тығыздығы әдісімен мұнай, газ және конденсат мөлшерлерін болжамдық бағалау көрсеткіштерін есептеу бөлікшелері бойынша анықтау.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
**Сыптай** Түсіндірме сөздікте бұның екі мағынасы берілген:
1)Тартылған сымдай түп-түзу, оқтай. «Сонан кейін сыптай сымбатты теректер өскен қатармен жүріп отырды» (Қ. Әміров, Революция.);
2)қынап тігілген, тап-тар, құнтиған. «Қыздардың үшеуінің де кигені — сыптай трико шалбар» (Ө. Қанахин, Жүрек.). Бұл мағыналардың қайсысы да қазіргі түсінік.
Сөз түбірі «сып» қазіргі қазақ тілінде жеке қолданылмайды («сып етті», «сып берді» тіркестеріндегі «сыптың» табиғаты басқаша). Алайда, кейбір түркі тілдерінде дыбыстық құрамы жағынан «сып» сөзіне сәйкес тұлғалар ез алдына мағына меншіктеніп, жеке тұрып та қолданыла береді. Туваларда — «сып», хакасша — «сап», ноғай тілінде — «шап». Осылардың бәрі мағынасы жағынан — сабақ, өсімдік сабағы деген
түсінік береді. Әсіресе, тува тіліндегі «сып»— біздегі «сыптай» сезінің түбіріне өте сәйкес.
Ертедегі түркі тілдері сөздігінде және тунгус-мапьчжур тобындағы тілдерде де дыбысталуы жағынан ұқсас
сөздер жоқ емес. Бірақ олардың мағынасы өзгеше реңкте. М. Қашқари сөздігінде сып — тай. Мұның өзі тай мүшесін өсімдік сабағымен теңеп, көркем көрсету нәтижесі деуге болады. Осыларды ескере келіп, тіліміздегі «сыптай» сезінің мағынасы — түзулік, биік көркемдігін өсімдік сабағымен салыстырудан пайда болған демекпіз.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
1960–2010 жылдардағы есептеулердің (күтілетін) эволюциясы
**Қоршаған интеллект** (ағылш. *Ambient intelligence*, AmI) — адамдар бар жерге сезімтал гаджеттермен жабдықталған қоршаған ортаны белгілеуге арналған термин. Қоршаған интеллект парадигмасының ағылшын тілді ақпарат көздерінде бөлінген есептеулер технологиясына, жеке профильдерді құруға, контекстік бағдарлану, адам-компьютер өзара үйлесімділігінің клиентке бағдарлануына негізделген және келесі ерекшеліктерінің бар болуымен сипатталады:

* *орнатылымдылық*: көптеген желі құрылғылары қоршаған ортамен кіріккен;
* *контекстік бағдарлану:* бұл құрылғылар қолданушыны және оған байланысты ситуациялық контексті тани алады;
* *кастомизация* (*to customize*): олар нақты қолданушының қажеттіліктеріне бейімделуі мүмкін;
* *адаптивтілік*: олар қолданушының реакциясына жауап қайтарып өзгере алады;
* *алдын ала ескерте алу:* олар қолданушының қалауын сыртқы тараптың қандай да бір әрекетінсіз біле алады.

Қоршаған интеллектің үлгі мысалын Беликова мен Крайчович сипаттаған үй ахуал жай күйін айтса болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
**24-бап. Қоршаған орта мен табиғи ресурстардың мемлекеттік мониторингі**

    1. Қоршаған орта мен табиғи ресурстардың мемлекеттік мониторингі қоршаған ортаны қорғау мен табиғат пайдалануды басқару міндеттерін атқаратын арнайы уәкілдік берілген мемлекеттік органдар жүзеге асырады және онда:

    1) қоршаған орта мен табиғи ресурстардың жай-күйіне, сондай-ақ оларға антропогендік ықпал жасау көздеріне белгілі бір бағдарлама бойынша жүргізілетін бақылау;

    2) аталған бақылау объектілерінің жай-күйін бағалау;

    3) олардағы өзгерістерді болжау қамтылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Экология (оқулық) - Алматы, 2008 - ISBN 9965-32-223-6
**Сыпатай Әлібекұлы** (1781/82 – 1867/68) – батыр. 

Ұлы жүздің Дулат тайпасының Ботбай руынан. Әкесі Әлібек момын, етік тігіп, өрім өрумен аймағына аты танылған адам болған. Бірақ балалары – Андас та, Сыпатай да намысқой, өр кеуделі жігіт болып өседі. 

Көз көрген кескінін К.Әзірбаев: 
«зор денелі, құлағы сүйемдей, омырау жүні бір түп қамыстай, құлағына тұрған қырауды қамшысымен қағып түсіреді екен. Сөзге де шешен, тапқыр болыпты», – деп суреттейді. XIX ғасырдың 1-жартысында қоқандықтардың елге көрсеткен зорлық-зомбылығын көріп өскен Сыпатай батыр Қоқан хандығынан елін азат етуді өз өмірінің басты мұраты етеді. Атқа мініп, қол жинап, салық жинап жүрген Қоқан ханының жасауылдарын айдап шығады. Міне, осы кезде оның ұйымдастырушылық қабілеті жарқырай көрініп, ерлік істерімен ел құрметіне бөленеді. Арқадан ығысқан Кенесары хан оңтүстікке келіп, Қоқан бекіністеріне шабуыл жасаған соң ел азаматтарын бастап, Сыпатай батыр Кенесары ханға қосылып, оның сенімді батырларының біріне айналады. Бірақ Кенесары хан қырғыздарға соғыс жасағанда, Сыпатай батыр одан бөлініп, өз әскерін бастап кетіп қалады. Оның өзіндік себебі де бар еді.

Жиырмадан жаңа аса берген албырт кездерінде өз елінің жуандары ағайынды екі батырды – Андас пен Сыпатайды сыйғызбай қуып жібергенде, олар көрші қырғыздарға барып паналаған болатын. Қырғыз ағайындар елін Қоқан басқыншыларынан қорғасқан екі батырға риза болып, өз ұлдарындай көріп, алдарына мал салып, үстеріне үй тігіп, қоныстығына жер береді. Қырғыздардың солто тайпасының манабы Қанай Сыпатайдың екінші әкесіндей болып, үлкен қамқорлық көрсетеді. Өзін баласындай етіп өсірген елге Кенесары шабуыл жасамақ болғанда, не істерін білмеген ол қатты қиналады. Ақыры өздеріне адамгершілікпен соншалық жақсылық жасаған елге шабуыл жасауға ұжданы жібермейді, әрі ата жұртының ежелгі көршісі бауырлас елмен қарым-қатынасты бұзғысы келмейді. Сөйтіп екі жақтың арасындағы қантөгіске қатысудан бас тартады.

Кейіннен 1860-жылдары Черняев бастаған орыс әскерінің Қоқан хандығына қарсы жорығына Сыпатайдың балалары қатысады. Сыпатай батыр қайтыс болған соң оның асы 1870 жылы Меркіге таяу жерде Сарыкемерде берілді. 1992 жылы С. б-дың 210 жылдығы аталып өтілді. Мазары жаңғыртылып, қайта салынды. 2002 жылы Сыпатай батырға Меркі ауданының іргесінен үлкен ескерткіш тұрғызылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647
**«Тре Пенне»** (итал. *Tre Penne*) — Андорра астанасындағы футбол ұжымы, 1956 жылы құрылған. Төрт дүркін ел чемпионы атанған. Басқа да көптеген андорралық клубтар секілді меншікті стадионы жоқ.

Тарихы
------

Алғашқы табысына 1967 жылы қол жеткізіп, Сан-Марино кубогын иеленді. 

### Еурокубоктерде

Еурокубоктерде 15 кездесу өткізіп, бір кездесуде ғана жеңіске жетті. 2013/14 жылғы УЕФА чемпиондар лигасының бірінші іріктеуінде Арменияның "Ширак" клубын 1:0 есебімен ұтты. Бірақ қарымта ойында 0:3 есебімен ұтылып қалды.

Жетістіктері
------------

* Сан-Марино чемпионы (4): 2012, 2013, 2016, 2019
* Сан-Марино кубогы (5): 1967, 1970, 1982, 1983, 2000.
* Сан-Марино суперкубогы (3): 2005, 2013, 2016

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт
**«Кьево»** (итал. *AC Chievo*) — Италияның Верона қаласындағы кәсіби футбол клубы. 1929 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Маркантонио Бентегоди" стадионында өткізеді. "Эллас Верона" клубы бітіспес қарсыластары саналады. Бұл екі клубтың арасындағы матчтар "Верона дербиі" деген сипатқа ие.

Тарихы
------

Клуб ә дегенде әуесқой турнирлерге қатысып жүрді де, ресми турнирлерде 1931 жылы көріне бастады. 1936 таратылып, тек 1948 жылы қайта құрылды. 

1994 жылы тұңғыш рет В сериясында ойнады. 2001 жылы Луиджи Дель Неридің бапкерлігімен тұңғыш рет А сериясына жолдама алды. 2001/02 жылғы маусымды А сериясында бесінші орынмен аяқтап, көпшіліктің таңданысын тудырды. 

2018/19 жылғы маусымды сәтсіз аяқтап, В сериясына түсіп қалды.

Жетістіктері
------------

### В сериясы

* Жеңімпаз: 2007/08

### С сериясы

* Жеңімпаз: 1993/94

Атақты футболшылары
-------------------

* Италия Андреа Барцальи
* Германия Оливер Бирхофф
* Италия Симоне Перротта
* Италия Бернардо Корради
* Италия Никола Легроталье
* Италия Флавио Рома

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт  (итал.) (ағыл.)
* 
*
**Рахым Бұрлыбаев (5.11. 915. Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы - 19.10.1976. Шымкент қаласы)**–тіл білімінің маманы.. Жамбыл педагогикалық техникумын (1935), Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтын бітірген (1939). 

1939-1941 жылдары Семей педагогикалық институтында қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының меңгерушісі. Шымкент педагогикалық институтында аға оқытушы, доцент, қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі болды. Филология ғылымдарының кандидаты (1964), (диссертация тақырыбы "Қазақ тіліндегі сөз мағынасының кеңеюі және тарылуы"), доцент 10-нан аса мақала мен кітаптардың авторы. 

Шығармалары: Расширение и сужение значений слов в казахском языке. АКД. А. 1963; Қазақ тіліндегі сөз мағынасының кеңеюімен тарылуы (мұғалімдерге көмекші құрал). А. 1968; Қазіргі қазақ тіліндегі қоғамдық-саяси лексика (мұғалімдер мен студенттерге арналған көмекші құрал). А. 1978.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Пуйманова Мария** (8.6.1893,Прага,-19.5.1958 сонда)-чех.жазушысы. Чехославакия халық суретшісі (1953).1945 жылдан ЧКП-ның мүшесі. Алғашқы әңгіме,повестері «Қанат аясында» (1920) жинағы мен «Дәрігер Геглдің пациенті» (1931) романында саяси-әлеуметтік, моральдық-этикалық мәселелер көтерілді. «Адасқандар» (1937), «Отпен ойнау» (1948), «Қайсар өмір» (1952) трилогиясы арқылы оның аты оқырмандар арасына кеңінен танылды. Фашизм басқыншылығы кезінде « Жыр жинагы» (1939), «Ана өлеңдері» (1940), « Алдын ала сезіну» (1942) т. б. өлеңдер жинағын жариялады. Ол өмірінің соңында «Пани Кюри» (1957) поэмасы мен «Аленнің қарындасы» (1958) повесін жазды. П. 1932ж. КСРО-да болып, «Жаңа жерге көзқарас»атты сапарнамасын жариялаған. Ол- 1937,1948,1951,1953, 1955 ж. Мемлекет сыйлығының лауреаты.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Ницца- София Антиполис университеті** — Ницца қаласында (Франция) университет,Ішіне 8 факультет 2 институт және инженерлік мектеп кіреді. 1965 жылы ашылған .

Тарихы
------

Оқу орнының тарихы  XVII ғасырда басталған.  Бұл кезде қалада құқтық мектеп ашылған. Университеттің ресми ашылуыың жылы - 1965 жыл.

1989 жылы "Ницца университеті" деген атауына Софи Антиполис деген атау қосылған. Бұл София Антиполис технологиялық саябағымен ынтымақтастықты көрсету үшін істелінген болатын.

Сілтемелер
----------

* Université de Nice Sophia Antipolis  (фран.). — официальный сайт университета. Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 сәуір 2012. Тексерілді, 14 маусым 2009.
* Sophia Antipolis Technology Park Website  (ағыл.). — веб-сайт технологического парка Софии Антиполис. Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 сәуір 2012. Тексерілді, 14 маусым 2009.
**Рахметолла Нұрпейісов** (1927-2009) - 5 желтоқсанда Алматы облысына қарасты Қарақол деген жерде дүниеге келген.

Еңбек жолы
----------

Еңбек жолын 1942 жылы кең-шар жүмысшысы болудан бастаған. Жаркент педучилищесін, 1953 жылы Қазақ Ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. Одан кейін «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан»), «Теміржолшы» — »Турксиб», «Қазақ әдебиеті» газеттерінде тілші, әдеби қызметкер, аудармашы, бөлім меңгерушісі, Алматы облыстық «Жетісу» газеті редакторының орынбасары, Қазақ радиосында редактор, Қазақ КСР Мемлекеттік телерадио комитетінде бас редактор болады.
1970 жылдан бастап Алматы облыстық партия комитетінде үгіт бөлімі меңгерушісінің бірінші орынбасары болып істейді. Ол Алматы қалалық кеңесінің депутаты, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының мүшесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Траянос Деллас** (гр. *Τραϊανός Δέλλας*; 31 қаңтар 1976, Салоники, Грекия) — грекиялық футболшы, қорғаушы. Қазір бапкерлікпен айналысады. 2004 жылғы Еуропа чемпионы.

Карьерасы
---------

Карьерасында Грекия, Италия, Кипр клубтарында ойнады. 

Ұлттық құрамаға 2001 жылы шақырылды. 2004 жылы Еуропа чемпионатына қатысты. Жартылай финалда Чехияның қақпасына 105-минутта гол соғып, командасына жеңіс әперді. Оның соққан голы "күміс доп" ережесіне сәйкес келіп, 105-ші минутта-ақ ойын тоқтатылды. 

Финалда Португалиямен ойында Деллас 90 минутты толық ойнады. Бұл ойында Грекия 1:0 есебімен жеңіске жетіп, Еуропа чемпионы атанды. 

Ұлттық құрамада 2009 жылға дейін ойнады. 2008 жылғы Еуропа чемпионатына да қатысты.

Футболмен 2012 жылы АЕК сапында ойнап жүріп қоштасты. 2013-15 жылдары осы клубтың жаттықтырушысы болды. 2017 жылдан бері Афинаның "Атромитос" клубын жаттықтырып келеді.

Жетістіктері
------------

* Грекия кубогы **(2)**: 2000, 2011
* Еуропа чемпионы: 2004

Қатысқан турнирлері
-------------------

* Еуропа чемпионаттары: 2004, 2008

Сілтемелер
----------

* Сайты (ағыл.)
* Профилі Мұрағатталған 20 ақпанның 2010 жылы.
* Профилі
**Ништадт бітім шарты** — Ресей мен Швеция 1700-1721ж. Солтүстік соғысын тоқтатуға өзара келіскен шарт. Шартқа 1721 ж. 30 тамызда (10 қыркүйек) Ништадт қаласында(Финляндия) қол қойылды.

Орыс делегациясын Я.В.Брюс, А.И.Остерман, швед делегациясын Лилиенштадт, Штремфельдт басқарды. Ништадт бітім шарты бойынша Ригамен қоса Лифляндия, Ревель және Нарвамен қоса Эстляндия, Кексгольмді қоса Карелияның бір бөлігі, Ингерманландия, Эзельмен Даго аралдары Ресейге қарады. Ресей орыс әскерлері басып алған Финляндияның едәуір бөлігін Швецияға қайтарып берді және оған өтемақы ретінде 2 млн. ефимок төленді. Швеция ежелгі швед жерін сақтап қалды. Шарт бойынша екі мемлекет арасындағы сауда қалпына келтірілді. Армия мен флоттың тамаша жеңістерінің нәтижесінде Ресей ертеде Швеция басып алған жерлерін қайтарып алап, Балтық теңізіне шығуға жол ашты. Бұл шартқа орыс дипломатиясының ірі жетістігі арқасында қол жетті.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы, 8-ші том.1976
**Тулузадағы теракт** 2012 жылы Францияның оңтүстігіндегі Тулуза және Монтобан қалаларында қару-жарақ қолдануымен болған теракт. Терактың негізгі нысаналары «Оцар ха-Тора» еврейлер мектебі және француздық әскери қызметкерлері. Теракт нәтижесінде сегіз адам қайтыс болып, төртеуі ауыр жарақаттармен ауруханаға жеткізілді. Полиция мәліметі бойынша, қылмыскер, 23 жастағы француздық мұсылман Мұхаммед Мера, ислами Аль-Каида ұйымының мүшелерімен хабарласуды талап еткен. 30 сағаттық француздық полицейлермен ұйымдастырылған қоршаудан кейін, Мера басқа атылып, мерт болды.

Алғашқы шабуыл 11 наурызда болған. Онда, француздық парашютші, сержант Имад Ибн-Зятен (ол да француздық мұсылмын), Тулузадағы спортзалдарының сыртында атып өлтірілді. Екіншісі, 15 наурызда. Форма киген екі солдат, капрал Абель Ченнуф және қатардағы жауынгер Мұхамед Легоуэд, Монтобан қаласындағы сауда үйлерінің бірінде біреуі өлтіріліп, ал екіншісі ауыр жарақаттанған. Келесі шабуыл 19 наурыз күні «*Оцар ха-Тора*» еврейлік күндізгі мектепте болған, шабуыл нәтижесіндегде төрт адам (оның үшеуі балалар) қайтыс болған. Қылмыскер мотороллерге мініп, қылмыс орынынан қашып кетті.

Шабуыл құрбандарының көбісі еврейлер мен арабтар болғаннан кейін, алғашында полиция бұл іске неонацисттер қатысты деп ойлаған. Бірақ кейін ғана, қылмыскер Мера екені анықталды.

Шабуылдар
---------

Полиция жорамалы бойынша шабуылдардың барлығы бір адаммен ғана байланысты. Өйткені, қылмыстың барлығы .45 колибрлі тапаншасымен жасалынған. Барлық үш шабуылды да ұрланған мотороллердегі дулығамен қорғалған мерген жасаған. 

Өлтірілген үш солдатың екеуі мұсылман болған.

Қылмыскерді ұстау жоспары
-------------------------

Қылмыскердің тұрған жері мен «Оцар ха-Тора» еврейлер мектебі.
Куәгерлердің хабарлауы бойынша, үш жағдайда қылмысқер мотороллер немесе мопедке отырып қылмыс орынынан тығылған. Әскери қызметкерлерді өлтіргеннен кейін, француздық ішкі жасырын полиция (DCRI), 23 жастағы күдіктіге аңдуды орнатты. Еврейлер мектебіне шабуыл жасағаннан кейін, күдік расталды. 21 наурыздың түніне қарай, қылмысқер тұрған Тулузадағы *Côte Pavée* ауданындағы үй, арнайы күштермен қоршалған. Операция барысында атыс басталып, үш полицейлер жарақаттанған. 22 наурыздың таңына қарай элиталы бөлімшелер пәтерге басып кірді. Бұл тағы да атысқа апарды, осы атыс кезінде қылмыскер қақ маңдайдан атылып өлтірілген. Террористің өлімі туралы хабар Францияның ішкі істер министірімен расталды.

Құрбандар
---------

Төрт адам қайтыс болды. 30 жастағы раввин Джонатан Сэндлер, оның екі баласы (үш баласынан) Ариех (6 жаста), Габриэль (3 жаста) және директордың қызы, жеті жастағы Мириам Монсонего, ол қақ маңдайдан атылып өлтірілген. Аарон Биджэоуи, 17 жастағы еврей баласы, қатты жарақаттанған. 

Төрт адамның мәйіті 20 наурыз күні Тулузадан Парижге қарай жіберіліп, кейін Парижден Израильге дейін ұшақпен жеткізілді. Олардың барлығы Иерусалимдегі *Har HaMenuchot* зиратында жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
**Тули**, Тули-хан Нибу Ше (610 – 639) – бірінші Шығыс Түрік қағандығының билеушісі (634 – 39). 

Қағандықта 608 – 19 жылы билік жүргізген Шиби Дучидің (Шиби-хан Дучи) ұлы. Ағасы Хели Дучи (Хйели-хан Дучи) 620 – 34 жылы билік еткен тұста ол ел басқару ісіне тартылды. Ер жеткен кезінде қағандықтың шығыс бөлігін басқарды. Қол астындағы халықтан заңсыз салық жинауды күшейтті. Ағасының заңсыз салық жинауды тоқтатуын талап еткен әміріне құлақ аспады. Керісінше өз ағасына қарсы күрес жүргізіп, оны биліктен тайдырып, өзін қағандық билеушісі етіп жариялады. Ол өз билігін нығайту мақсатында Қытай императорымен тығыз байланыс орнатып, онымен жақсы қарым-қатынаста болды. Тули 29 жасында ауыр науқастан дүние салған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Шлегель Фридрих** (1772-1829) - неміс идеалист-философы, сыншы, жазушы, тіл маманы, романтизм теоретигі. Ағасы Август Вильгельм Шлегелмен (1767-1845) бірге Иена романтикатер үйірмесінің бағдарламалық қағидаларын әзірледі (органы - "Атеней" журналы, 1798-1800). Жаңа заман мәдениетін сынай келіп, ежелгі үнді дәуіріндегі сияқты мифология жасау идеясын ұсынды, онда қазіргі сананың "жіктелуі" жойылып, ғылым, философия, өнер, дін етене бірігіп кетер еді. Оның пікірінше, өмір шындығын эстетикалық тұрғыдан өзгерту де осылайша, "шексіз универсумға" ұмтылған мәдениет арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Өмірінің соңында жазылған шығармаларында шынайы философия христиан діні принциптеріне негізделуге тиіс деп тұжырымдады.

### Негізгі шығармалары:

* "Философия туралы хат" (1799);
* "Идеялар" (1800);
* "Поэзия туралы әңгіме" (1800);
* "Өмір философиясы" (1828);
* "Тарих философиясы" (1829).

### Дереккөздер



1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"
Мидас ескерткіші. Уолтер Крайн көркемі, 1893ж басылым.
Tumulus MM жерлеу жөндеулері.
Мидас (Midas),грек және рим мифологиясындағы Фригия патшасы. Сатирик Силенді тұтқындаған Мидас оған мейірімділік танытады. Бұл үшін Дионис оның кез келген тілегін қабыл етуге уәде береді. Мидас өзінің қолы тиген кез келген нәрсе алтынға айналатын болса екен деген өз тілегін айтады. Оның бұл тілегі орныдалып, ақырында Мидас өз туған қызын байқаусызда алтынға айналдырып жібереді. Келесі бір мифте Мидас Аполлон мен сатирик Марси арасындағы сайысқа төрешілік ету үшін шақырылады. Жеңіс Аполлонның қарсыласына тиесілі деп тапқан Мидастың құлағын Аполлон есектің құлағына айналдырып жібереді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* (Пенсилвания университеті) "Мидас королінің банкет зияпаты" Мұрағатталған 4 ақпанның 2007 жылы.
"Каспионет" телекомпаниясы, Қазақстан журналистер академиясы құрылды, Еуразия медиа-форумдары, Қазақстан журналистерінің конгрестері, т.б. іс-шаралар өткізілді. Қазақстанның ақпарат құралдары әлемнің түкпір-түкпірінде болып жатқан елеулі оқиғалар туралы толық хабардар етеді. Қазақ жазбалары жеке ғылым саласы ретінде біршама зерттелген. Баспасөздің тарихына, оның жанрлық, стильдік мәселелеріне, қазақ журналистерінің шығармашылық табыстарына арналған іргелі зерттеулер жарық көрді. Қазақ жазбаларының тарихы мен тәжірибесі жеке пән ретінде журналист мамандарын даярлайтын жоғары оқу орындарында оқытылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Төртқалқан жуантамыр**, төртқалқан риндера (лат. *Rindera tetraspis*) – айлауыктар тұқымдасына жататын жуантамыр түрі.

Қазақстанда таралған алты түрдің ішіндегі ең танымалы және көп тарағаны.Республиканың барлық территориясында далалы және шөлді зоналарда кездеседі,тек тауларда,орманды дала және оңтүстік шөлде кездеспейді.Далаға,тасты беткейге,тау қорымдарына тән өсімдік.Шөптесін көпжылдық,шашақбасты бірнеше жапырақтары бар және тік,биіктігі 40 сантиметр сабақты.Түбіндегі жапырағы көкшіл сұр-жасылдау,ұзын сағақты және созыңқы,кейде жиегі бұйраланып кетеді,сабақ бойындағылары отырыңқы,үшкір.Гүлшоғыры қалқан тәрізді сыпыртқы,осы тұқымдасқа тән бұйраланған.Гүлдеу мерзімінде бұйралары қалың,жеміс беру кезеңінде ұзарып кетеді.Тостағанша ақ түсті қою түкке малынған,түбіне дейін таспа тәрізді 5 бөлікке бөлінген.Күлтесінің биіктігі 1.5 сантиметрге дейін тостағаншадан екі еседей ұзындау,кең түтікті,бес ұшталған тік жапырақшалы.Аталықтары бесеу,қысқа,түйіні төртжапырақты,гүл тәжінен азғана асыңқырап тұрған жіп тәрізді бағаналы.Гүлдің түсі сұрғыш-сия түсті немесе күлгіндеу.Гүлдеу мерзімі сәуір-мамыр.Ерте жеміс береді.Жемістері үлкен тегіс жаңғақтардың жиегі толқынданған.Пісіп жетілген соң олар төгіледі де желмен жеңіл таралады.Тамырының жер беті бөлігі және тұқымының құрамында айтарлықтай көп емес улы заттар бар.Тәжікстанда өсімдік жараны емдеуге қолданылады,басқа жерлерде жапырағын салат ретінде жейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
**Қазақ қой шаруашылығы ғылыми-зерттеу технологиялық институты** 1933 жылы 1 ақпанда құрылған. Ғылыми жұмыстардың негізгі бағыттары: қойдың, ешкінің, жылқы мен түйенің жаңа тұқымдарын өсіру және жетілдіру; қойды ұтымды бағу мен азықтандыру негізінде мал ш. өнімін көбейтудің әр аймаққа қатысты ғылыми негізделген үлгілерін жасау. Институт ғалымдары етті-сүтті, жартылай биязы жүнді, биязылау жүнді кроссбредті, етті-жүнді кроссбердті және етті-майлы бағытта өнім беретін 5 қой тұқымын, 22 тұқымішілік түрді, етті-сүтті бағыттағы 1 жылқы тұқымын шығарды, қой, ешкі және жылқы шаруашылықтарында 8 технологиялық әдіс өндіріске енгізілді. 11 патент алынып, 5 өнертабыс ұсынылды. Институтта 21 ғылыми докт. 36 ғылыми канд. Қазақстан ҰҒА-ның 1 акадидат және 1 корр. мүшесі жұмыс істеді. Институт жанындағы аспирантура мен докторантурада 12 ғылыми докт. мен 50 ғылыми кандидаты даярланған. Ғалымдар зерттеулерінің нәтижелері 8 монографияда, 2 ғылыми еңбектер жинағында, 297 ғылыми мақалада және 12 ұсыныста баяндалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Қара күш қозғалысы** (ағылш. *Black Power movement*) — АҚШ-тағы нәсілдік мақтанышты, экономикалық кұштілікті және саяси-мәдени институттарды құруды дәріптейтін қара нәсілдділер қозғалысы.

Азаматтық құқықтар қозғалысынан бастау алатын Қара күш қозғалысында қара тәнді белсенділер саяси лоббиден бастап қарулы күреске дейінгі өзін-өзі қорғау мен дәіптеудің талай түрін сынақтан өткізді. "Азаматтық құқық қозғалысының реформалық және бейбітшілік элементтері нәсілдік қатынастарды түзетуге пайдалы болмады" деген пікір Қара күш қозғалысының негізгі бір көзғарасы болды.

Қара қабылан партиясы мүшелері жалауша көтеріп, марш жасауда.
Қара күш қозғалысы қара тәнділердің өз-өзін қор көру сезімін жойып, қауіпсіздікті және өз-өзіне сенімділікті қалыптастыруды, қара тәнділердің тұрмыс сапасын көтеріп, экономикалық қолжетімділікті іске асыруды көздейді. Олар қара тәнділерге арналған кітап дүкендерін, азық-түлік кооперативтерін, фермаларды, бұқаралық ақпарат құралдарын, баспахана, мектеп, емхана және жедел жәрдем қызметін құруды қолға алды. Бұл қозғалыстың халықаралық әсерінде Тринидад және Тобагодағы Қара күштер төңкерісі туылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Davis, Joshua Clark* Black-Owned Bookstores: Anchors of the Black Power Movement – AAIHS (en-US) (January 28, 2017).
2. ↑  *Konadu Kwasi* A View from the East: Black Cultural Nationalism and Education in New York City —  Syracuse University Press. — ISBN 9780815651017.
3. ↑  *Klehr Harvey* Far Left of Center: The American Radical Left Today —  Transaction Publishers. — ISBN 9781412823432.
4. ↑  Black Power TV | Duke University Press  (ағыл.).
5. ↑  The Black Power movement and its schools | Cornell Chronicle.
6. ↑  *Nelson Alondra* Body and Soul: The Black Panther Party and the Fight Against Medical Discrimination —  U of Minnesota Press. — ISBN 9781452933221.
7. ↑  Black Power Movement  (ағыл.).  Encyclopedia.com.
**Қара Жусан** (лат. *Artemisia fragrans*) – астралылар тұқымдасы, жусан туысына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Каспий маңының құмдарында, Мұғалжар, Торғай, Ұлытау, Зайсан, Балқаш – Алакөл ойысында өседі. БИІКТІГІ 25 – 30 (45) см. Сабақтары көп бұтақты, түкті. Жапырағы ұсақ, олар екі рет қанатша тілімденген. Гүлдері қос жынысты. Күлтесі сары түсті. Маусым – қыркүйекте гүлдейді. Қара Жусанның құрамында шырышты және шайырлы заттар, каротин, С витамині, эфир майы мен аздаған алкалоидтар бар. Тамырында илік заттар, инулин және эфир майы болады. Қара Жусанның емдік қасиеті ерте кезден-ақ белгілі болған. Шөбі мен тамырының тұнбалары тәбет ашады, асқазан, ішек бездерінің қызметін күшейтеді, жүйке жүйесін тыныштандырады. Сондай-ақ оның тер шығаратын, ішек құртын түсіретін қасиеті бар. Демікпеге шалдыққан адамға Қара Жусанның сабағы мен жапырағының түтінін иіскетеді. Қытай медицинасында бүйрекке тас байланғанда Қара Жусан шөбінің қайнатындысынан ванна жасайды. Қара Жусан – мал азықтық өсімдік.

Сілтемелер
----------

1. ↑   Қазақ Энциклопедиясы
**Қала әлеуметтануы** — қаланың шығу тегін, қалыптасуын, дамуы мен қоғамдық мәнін және жалпы заңдылықтарын зерттейтін әлеуметтану ғылымының саласы. 

Қала әлеуметтануы жүргізетін зерттеулердің негізгі бағыттары мыналар: қаланың қоғамдағы және қоныстану жүйесіндегі рөлі, оның дамуына ықпал ететін негізгі факторлары, тұрғындарының әлеуметтік құрылымы, қалалық өмір мен қала мәдениетінің ерекшеліктері, қоршаған ортамен байланыстары, қалалардың дамуын жобалау, болжау және жоспарлау, оны басқару жолдары мен әдістері, халықтың көші-қонының негізгі әлеуметтік факторлары мен нәтижелері, т.б. Қала әлеуметтануы қаланың әлеуметтік рөлін зерттеуде оның қалыптасуы мен дамуына табиғи және материалдық ортаның тікелей ықпалы есепке алынады. Қала әлеуметтануы қаланы нақтылы тарихи қоғамның құрамдас бөлігі ретінде қарастырады, өйткені қала осы қоғамға ортақ құндылықтарды бойына сіңіретін, сол қоғамға тән әлеуметтік құрылымның, қарым-қатынастардың шағын үлгісі болып табылады. Әлеуметтану ғылымында қала тарихына, оның әлеуметтік-экономикалық және саяси рөліне ғылыми талдау жүргізген көрнекті ойшылдар қатарында неміс әлеуметтанушысы М.Вебер болды. Ол "Қала" атты еңбегінде жеке адамның тұлғалық ерекшеліктерінің дамуына қаланың тигізетін зор әсерін, оның тарихи өзгерістерге әкелетінін айтты. Белгілі неміс әлеуметтанушысы Г.Зиммель қала омірінің әлеуметтік-психологиялық жақтарын зерттеп, қалалықтардың өзара байланыстары қызметінің сипаттамасын жасады. Қала әлеуметтануында "Адам экологиясы" мектебінің негізін қалаушы Р.Парк, Э.Берджесс, Д.Вирт секілді әлеуметтанушылар жүргізген қала көлемі мен архитектурасының қылмысқа әсері жөніндегі зерттеулерінің орны ерекше. Қаланың әлеуметтік дамуын жоспарлау ғылыми мектебінің негізіy салушы Қазақстандық ғалым Н.Аитов қоныстану қатынастары әлеуметтік жоспарлау жөнінде құнды зерттеулер жүргізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Хёрлинг ойыны
**Хёрлинг** (ағылш. *hurling*, ирл. ) — Шотландиядан шыққан топтық ойын. Хёрлингті ағаш таяқпен және доппен ойнайды. Бұл ойын Ирландияда шыққан деген деректер де бар. Сондай-ақ ойын Солтүстік Америка, Ұлыбритания, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка секілді елдерде кеңінен таратылған. Ойынның мақсаты қарсылас командадан көп ұпай алып, көп гол салу.

Тарихы
------

Хёрлингтің ғасырлық тарихы бар. Бастапқы кезде бұл ойанды бір-бірімен көршілес жатқан ауылдар ойнаған. Ол кезде ойынға жүздеген ойынше қатысқан және ойын бір-екі сағат, тіпті күні бойы ойнаған. Ойын Ирландиядан шыққан.

Бұл ойынды ең алғаш Кельттер әкелген болатын. Солай хёрлинг қазір 2000 жаста. Бесінші ғасырдың өзінде Ирландияда хёрлинг таяқшасы немесе добының көмегімен адамдардың өліміне немесе жарақаттануына кінәлі адамдарды жазалаған.

Ағылшындар 12 ғасырда Ирландияны басып алғаннан кейін бұл ойынды ойнауға тыйым салынған. Алайда осы тыйымдар ойынның дамуына нұқсан келтірмеді. 
18 ғасыр хёрлинг ойынының алтын ғасырына айналды. Көптеген жерлер осы ойынды ойнай бастады.

Хёрлинг әлеміндегі ең басты оқиға — 1887 жылдан бері өткізіліп келе жатқан Ирландиядағы әлем чемпионаты. Қорытынды ойын дәстүрлі түрде Дублинде қыркүйек айында "Крок-парк" стадионында өткізіледі. Жеңімпаз командаға кубок беріледі. Сонымен қатар Еуропада да хёрлингтан чемпионаттар өткізіліп тұрады.

Сілтемелер
----------

* www.gaa.ie
***Нияз Ожанов*** (1882, Жезқазған (қазіргі Қарағанды) облысы Ұлытау ауданы - 1953, сонда) - ақын. 1938 - 1945 жылдары ауданы, облысы ақындар айтысына қатысқан. *"Қожа мен қыз", "Қойшы мен қыз", "Қара Адыр мен үлкен бұлақ айтысы", "Екі пионердің айтысы"*, т.б. осы тәрізді айтыс тәсілімен шығарған өлеңдерімен қатар өзі Ақайдар, Әлмағамбет, Болман, т.б. Жезқазған, Ұлытау атырабының ақындарымен айтысқан. Болман Қожабаевпен айтысы *"Социалистік Қарағанды"* (1944) газетінде жарияланды. Өлең-жырлары, толғау- термелері, айтыстары Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбақорында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Нишу Дулу қаған** *(қытайша:* 阿史那泥孰 - Ашина Нишу, жеке аты *қытайша:* 咄陆可汗 - Долу кэхань, титулын алғанда: қытайша 吞阿娄拔奚利邲咄陆可汗 - Туньалоубасилибидолу кэхань) — 633 жылдан 634 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының қағаны. Нушеби тайпасының қолдауына ие болған. Ілбіс қағаннан Қарашарға қашып, қайта келісімен қаған сайланды.

Басқаруы
--------

Ол Баға шадтың, яғни, Яң Соух тегін — Савэ ханның бесінші баласының, ұлы. Оның әкесі Персиямен соғысқан. 603 жылы Елтегін Бұйрық қайтыс болғаннан кейін Нишу Дулу бай өлке Пайкендтың билеушісі болып тағайындалды. Нишу Дулу Қытайда жүрген кезінде Тан Тай-цзунмен кездескен. Белгілісі Баға шад пен Ли Шимин анда дос болған. Нишу Дулу таққа отырғаннан соң Қытайға елші жіберіп, биліктен бас тартты. Ли Шиминь Лю Шаньинды қағанатқа жалау мен грамота беріп аттандырды. Олар императордың оны қаған ретінде мойындайтынын жеткізді. Түріктер императордан музыкалық аспаптар мен жібек алды. Көп ұзамай қаған сырқаттанып, қайтыс болды.

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуТүрік қағандары |
| --- |
|  |
| Түрік қағанатының билеушілері | 
Бумын қаған • Қара-Еске қаған • Мұқан қаған • Тобо қаған • Амрак қаған • Елтегін Бұйрық қаған • Баға Ышбара қаған • Жағбу Баға қаған • Тұлан қаған • Тардуш қаған • |
|  |
| Батыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Елтегін Бұйрық қаған • Басыл Тегін қаған • Таман қаған • Шегу қаған • Тон қаған • Баһадүр қаған • Сы Жабғу қаған • Нишу Дулу қаған • Ешбар Елтеріс қаған • Ашина Дучжы қаған • Ашина Мише шад • Ашина Юанькин шад • Ашина Хелу қаған • Құшрақ Бури қаған • |
|  |
| Шығыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Жанғар қаған • Шібір қаған • Ілікбек қаған • Бағашұр шад Ілік қаған • |
|  |
| қалпына келтірілген Шығыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Елтеріс қаған • Қапаған қаған • Инел қаған • Білге қаған • Йоллығтегін қаған • Білге Құтлұқ қаған • Озмыш қаған • Құлынбек қаған • |

 |
**Нияз** – Сарыарқаның орталық бөлігіндегі аласа тау сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысының Осакаров ауданы жерінде. Бірнеше таулардан (Жақсы Нияз, Жаман Нияз, т.б.) тізбектелген сілем оңтүстіктен солтүстікке қарай 55 км-ге созылған, енді жері 10 км-ге жетеді. Абсолюттік биіктігі 833 м.

Жер бедері
----------

Нияздың төбесі жайдақ, беткейлері жазық келетін сүйір қырқалар мен белестерден, жондардан тұратын денудациялық ұсақ шоқылық болып табылады. Баурайынан Есіл өзені және Шідерті өзенінің салалары бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жоғарғы кембрий мен кембрийдің жыныстарынан түзілген. Олардың бетін төрттік жүйенің делювийлі-пролювийлі шөгінділері жапқан.

Өсімдгі
-------

Карбонатты қара топырағында тал, шілік аралас сұлыбас, селеу өседі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5