recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Қаратау сасыры** (лат. *Ferula karatavica*) – шатыршагүлділер тұқымдасының сасыр туысына жататын өсімдік. Сабағы(кейде 2-3) жұқа,аласа(40 см дейін),жоғары бөлігі қалқан түрінде тармақталады. Жапырағы қаттылау,ұзақ солмай сақталады.

Таралуы
-------

Қазақстан эндемигі, Тянь-Шаньда (Іле Алатауынан Талас Алатауына дейін) және Мойынқұм мен Балқаш маңы шөлдерінде кездеседі. Жусанды-астықты және бұталар бірлестіктерінде, құрғақ аңғарларда, бастапқы-қиыршықты топырақта өседі.

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Бұл көпжылдық шөптесін өсімдіктің ерекше тіршілік циклы бар. Бұның негізгі өкілдері көп жылдар бойы негативті өркендері жетіледі, омірінде бар-ақ рет гүлейді және береді де бірден өледі. Бұндай өсімдіктерді монокарпиктер дейді, олар шатыргүлділер арасында жиі кездеседі. Қаратау сасырының жер асты мүшесі - шар тәрізді үрілген түйнекті тамыр. 

Сабағы (кейде олар 2-3) жұқа, аласа (40 см дейін), жоғары бөлігі қалқан түрінде тармақталады. Жапырағы қаттылау, ұзақ солмац сақталады. Жапырағының сабақтары кеңейіп, қабықты қынапқа айналған, ал тақталары бірнеше жерден қандауыр тәрізді үшкір бөліктерге бөліиген(ұзындығы 0,5-1 см ). 

Гүлшоғыры осы түрдің басқаларыныкі сияқты - күделі шатырша. Орталық шатыры біреуден, ал жанындағылары 2-3ден бірге жиналған. Шатыршалар 5-10 ұсақ сары гүлдерден тұрады. Тостоғаншалары онша көрінбейді, ал жарақшалары ұш жағынан ішке қарай оралған, жатын екі ұялы, екі бағаналы. Сасыр мамыр-маусым айларында гүлдейді, ал жемістері (эллипс тәрізді, ұзындығы 0,8 см) маусым-шілде айларында пісіп жетіледі.

Пайдалануы
----------

Ауыл шаруашылығында мал азықтық және омарталық өсімдік ретінде бағаланады. Тамырларында 40%-ға жуық крахмал, қарашайыр және эфир майы бар. Қарашайыр мен эфир майының әсері мен құрамы жете зерттелмеген. Феруладан жасалған препараттардың емдік қасиеттері болуы мүмкін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко "Қазақстанның өсімдіктер әлемі"
**Виктор Васильевич Буторин** (26.9.1898, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы - 7.3.1974, Украина, Киев қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия аға сержанты. 

Орыстың Қызыл армия қатарында 1918-24 жылдары болды. Әскер қатарынан босаған соң тұтынушылар кооперативінде жұмыс істеді. 1941 жылдың қазан айында Кеңес әскері қатарына шақырылды. 1943 жылы майданға жіберіліп, Днепр өзені бойындағы ұрыстарға қатысты. 1943 жылдың 21 қыркүйегінде Украинаның Чернигов облысы Городнянск ауданы Перше Травня селосы маңында болган ұрыста ерекше көзге түсті. Екі рет жараланғанына қарамастан, Перше Травня селосын жаудан толық азат етуге қатысты. 

Осындай ерлігі үшін Буторинге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені және «Алтын Жұлдыз» медалі қоса тапсырылды (15.1.1944). 

Соғыстан кейін лейтенант Буторин запасқа шықты. Киев қаласында тұрып, жұмыс істеді. 

Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.
2. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х
Кадастр 
**Кадастр**[1][2] *(французша: cadastre – парақ, тізілім)* –

I. экономикада – елдің, мемлекеттің экономикалық ресурстары туралы негізгі мәліметтердің дүркін-дүркін немесе үздіксіз бақылау негізінде жүйеге келтіріліп, ресми түрде жасалған жиынтығы.

Кадастрда ресурстар мен нысандардың орналасуы, олардың шамасы, нысандардың құндық бағасы мен кірісін құрайтын сапалық сипаттамалары туралы деректер беріледі. Кадастрдың белгілі түрлері: 

* Жер кадастры – ауыл мен орман саласында өндірістің басты құралы жер туралы егжей-тегжейлі мәліметтердің жиынтығы;
* су кадастры – жер бетіндегі және жер астындағы су нысандары туралы гидрологиялық мәліметтердің жиынтығы;
* сондай-ақ, жекелеген кәсіпшіліктер мен ұсақ нысандардың да кадастрлары болады. Кадастр деректері салықтарды, табиғи ресурстарды пайдаланғаны үшін төлемдер белгілеу кезінде, нысандарды жалға беру, кепілге салу, сату кезінде олардың құнын бағалау үшін пайдаланылады;

II. биологияда – жүйеленген биологиялық мәліметтер жиынтығы. Кадастр белгілі бір нысанның үстінен үздіксіз немесе мезгіл-мезгіл жүргізген бақылау мәліметтерін тіркеу арқылы жасалады. Бұл мәліметтерді тіркеу үшін, алдымен, оның сапасы дұрыс бағаланып, категорияға, топтарға бөліп жіктелінеді. кадастрдың түрлері көп.

Мысалы, орман кадастры – орман алқаптарының көлемі, сапасы туралы мәліметтер жиынтығы; ерекше қорғалатын табиғи аумақтар кадастры – қорық, қорықша, ұлттық саябақтардағы тіршілік ететін жануарлар мен өсімдіктер туралы мәліметтер жиынтығы; жануарлар Кадастры – белгілі бір аумақтағы жануарлар саны, таралуы, шаруашылық маңызы және оларды пайдалану туралы мәліметтер; өсімдіктер Кадастрды – жануарлар Кадастры сияқты өсімдіктер туралы жиналған деректер. Кадастры жүргізу тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
**Анизотроптық**  (көне грекше: ἄνισος — тең емес и τρόπος — қасиет) — дененің барлық немесе бірқатар физикалық қасиеттерінің әр бағытта әр түрлі болуы. Бір текті қасиеті бар заттың бір бағыттағы барлық нүктелерінің физикалық қасиеттері бірдей болады. Мысалы, кристалдық денелердің жылулық ұлғаю коэффициенті, механикалық, электрлік және оптикалық қасиеттері әр бағытта әр түрлі болғанымен, белгілі бір осьтің бойында тұрақты келеді. Бір жақты пішінсіздену салдарынан (созу, сығу, ығыстыру т.б.) заттың жеке бөліктерінде анизотроптық қасиет пайда болады. Кейде бір заттың өзі бір физикалық шамаға қатысты изотроптық, ал екіншісіне қатысты анизотроптық қасиет көрсетеді. Мысалы, кубтық жүйедегі кристалдардың барлық бағытындағы сыну көрсеткіші бірдей, ал қырларының өсу жылдамдығы әр түрлі болады. Кристалдардың бойлас бағыттарда
ұқсас қасиеттерді, ал өзге бағыттарда мүлдем өзгеше қасиеттерді иемдену қабілеті. 

Анизотропия — таужыныстар мен минералдардың физикалық қасиеттерді әр түрлі бағытта түрліше иемденуі; бір өсімдіктің әртүрлі мүшелерінің сыртқы орта факторлары бірдей әсер еткенде олардың кеңістікте әрқилы бағытта болуы. Мысалы: өркеннің ұшы жарыққа бағытталып, ал жапырақтары сәуле бағытына перпендикуляр орналасады.

Қат-қабат тау жыныстардың немесе құрылымы әркелкі болып келетін таужыныстардың көршілес қабаттары не олардың минерал түйіршіктері әр түрлі физикалық қасиеттермен сипатталған жағдайда, мұндай таужыныстар анизотропия заңдылығына тәуелді.Бұл қасиет таужынысқұрушы минералдардың кристалдық торлары ерекшеліктерінен туындайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Қүсайынов — Алматы: "Мектеп" баспасы Ж А Қ , 2003. — 248 бет.
ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
2. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
3. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
4. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов — Алматы: "Мектеп" баспасы Ж А Қ , 2003. — 248 бет. ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
**Виктор Владимирович Мосолов** (01.05.1940 жылы туған, Мәскеу қаласы) - жазушы. ҚазҰУ-ды бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында ғылыми қызметкер болған. Қазақстанды және Орта Азияны, КСРО-ның көптеген шөлді аймақтарын, Арал, Жапон теңізін аралап шыққан. Газет-журналдарда табиғат сырлары туралы мақалалары, очерктері, әңгімелері жарияланып тұрған. "Тірі кемпіркосақ", "Шөл даладағы Tipшілік", "Жетісу", "Шарынның тас бағандары", "Қу медиенде кім тұрады?", "Көгілдір қаншық", т.б. кітаптары жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Магний** — макроэлементтердің құрамына жатады. Адам ағзасының құрамында магний 25г-дай.
Магнийдің адам ағзасында көп кездесетін орны сүйек жасушаларында.

Магнийдің адам ағзасындағы қызметі
----------------------------------

1. Энергия бөлуге қатысады.

2. Жүйке жүйесіне импуьстарды өткізуге, қан айналымына, жүректің бірыңғай соғысын қамтамасыз етеді.

3. Нәруіздер мен нуклеин қышқылдарын түзуге қатысады.

4. Митохондрия.

5. Артериялдық қысымды төмендетеді.

**Қолдану**

Өсімді тағамдардың құрамында магний болады: жаңғақ, бидай, арпа, шай , кофе, какао , көкеністер.

Магнийдің жетіспеушілігі
------------------------

Егер адам ағзасында магний жетіспесе белгілі аурулар пайда болуы мүмкін.

1. Депрессия, апатия

2. Бұлшық ет аурулары

3. Сіңірлердің тартылуы

4. Жүрек айну, құсу, іштің өтуі, диарея,иммунитеттің төмендеуі.

5. Қан айналым жүйесінің бұзылуы және т.б

Неліктен магний жетіспейді? Себебі: магнийдің тағаммен не сумен ағзаға түспеуі, өсу кезінде немесе бала туардың алдында жетіспеушілік. 

Егер ағза құрамында магний тым көп кездессе: интоксикация, шаршау және ұйқылы күйде болу,диарея аурулары.

Қолданылған материалдар
-----------------------

1. ↑
**Вииктор Григорьевич Ильичёв** (5.02.1946, Санкт-Петербург — 8.10.2010, Бока-Ратон) — театр мен киноның кеңес актері.

Биография
---------

Виктор 5 ақпанда 1946 жылы Ленинград қаласында туған.

1967 жылы Виктор ЛГИТМиКті (Георгий Товстоногов курсы) бітірді. Ол Ленинград театрында жұмыс істеген, ал кейін Комиссаржевская атындағы театрда ойнаған. Виктор Ильичев өз сахна өмірің бала кезінде бастады.

Ол киноға студент болудың алдында дебютке шықты, «Старшая сестра» фильміндегі эпизод (1966).

Викторге өте олжлы болды. Бесінші фильмінде «Личная жизнь Кузяева Валентина» ол басты рөлді ойнады. Ильичев өзінің ұялшығынан күресіп жатқан сыпайы ұл бала. Оның кейіпкерлері түрлі болған: көңілді, арам, қорқақ, ақылды.

1990-шы жылдары Флоридада (АҚШ) тұрған.

8 қазанда 2010 жылы Бока-Ратон қаласында қайтыс болған.

Дереккөздер
-----------
**Виктор Алексеевич Щербаков** (5.10.1935 жылы туған, Өзбекстан, Қызылқия қаласы) - гримерші, Қазақстанның еңбегі сіңген мәдениет қызметкері (1975). 

1949 жылдан Қазақ академиялық драма театрында еңбек етіп келеді. Арнаулы білім алмаса да, тәжірибесі арқылы осы театр сахнасында қойылған барлық күрделі спектакльдер бейнелерінің гримдерін жасады. Театр группасымен шет елдерде, Қазақстанның қалаларында гастрольдерде болған. Кино саласында да жұмыс істеген. 

Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің "Құрмет" грамотасымен марапатталған.

Анасы - Щербакова Анна Алексеевна (1911-1987).

Білімі - орта, мамандығы - гримдеуші.

1953 жылдан бері - М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының гримдеушісі, Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының оқытушысы,доцент.

ҚР Еңбек сіңірген қызметкері.

**Үйленген.** Жұбайы - Щербакова Гера Георгиевна, дәрігер болған. Ұлдары - Щербаков Евгений Викторович
(1961 жылы туған), ІІМ полковнигі; Щербаков Андрөй Викторович(1963 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
2. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2
**«Әуелде бір суық мұз ақыл зерек...»** — Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. Адамгершілік жайындағы философиялық ой толғауға негізделген. Онда ақын шын мәнінде жақсы адам болу үшін ақыл, қайрат, жүрек үшеуін тең ұстау керек. Бұл жерде жүрек - қағілез, сергек сезімді, ал қайрат - байсалды сабырлылық пен табанды төзімділікті тудыратын қасиет. Егер адам бойында осы үш ерекшелік табиғи тұтастық тапса, нағыз мінсіз мінез сонда ғана қалыптаспақ дегенді айтады. *«Біреуінің күні жоқ біреуінсіз, ғылым сол үшеуінің жөнін білмек»* деп қорытады. Өлең 11 буыңды. 1-шумағы қара өлең үлгісімен өрнектелген де, кейінгі 2 шумағының 2-жолдары шұбыртпалы ұйқас түрінде тізбектеліп отырады. Түпнұсқасы Мүрсейіт қолжазбаларынан алынып, алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық керген *«Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі»* атты жинақта жарияланды. 1909, 1939, 1945 жылғы басылымдарда жеке ажыратылмай, *«Ғашықтық, құмарлық пен ол екі жол»* атты өлеңмен бірге, бір туынды ретінде берілген. Өлең ағылшын, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, тәжік, түрікмен тілдеріне аударылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Әуелде бір суық мұз – ақыл зерек / Абай институты Мұрағатталған 4 наурыздың 2016 жылы.
**Виктор Антонович Бугаев** - совет геофизигі, метеоролог, геогрфия ғылымдар докторы, профессор, КСРО Бас гидрометеорологиялық ғылым-зерттеу орталығының директоры. 1945 жылдан КОКП мүшесі. Орта Азия мен Қазақстанның физикалық және динамикалық климатологиясын зерттеген ғалым. Ол Қазақстан аспанында пада болатын атмосфералық процестерді зерттеудің жүйесін жасады. Виктор 1957 ж. Антарктидадағы Үшінші совет экспедициясының аэрометеорологиялық отрядын басқарды, сонда жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде жазылған "Антарктида мұзының атласы" атты еңбегі үшін бірнеше басқа ғалымдармен бірге Викторға Лениндік сыйлық берілді.

**Виктор Антонович Бугаев** 150-ден астам ғылыми еңбек жазды, олардың бастылары - "Орта Азия мен Қазақстанның климаты", "Ауа райын қысқа мерзімге болжау жөнінде", "Ауа райын болжаудағы жаңалықтар". Виктор - дүние жүзілік метеорология ұйымының мүшесі. Оның ұсынысы бойынша дүние жүзілік ауа райы қызметі құрылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том
Виктор Гаврилович Семерьянов
**Виктор Гаврилович Семерьянов**

1937 жылы 25 қыркүйекте РКФСР Алтай аймағы Новоегорьевка ауылында туған. Орыс. 

Әкесі - Семерьянов Гаврил Федорович (1897-1940). Анасы - Семерьянова Наталья Зиновьевна (1900-1953).

М. Горький атындағы Мәскеу әдебиет институтының «Поэзия» факультетін бітірген (1972), әдеби қызметкер.

«Ертіс мақамы» (1962), «Баспалдақтар» (1976), «Поэзия күні» (1978), «Биік жағалау» (1981), «Тырналардың соңынан» (1983), «Жабылмаған есікше» (1984), «Мен саған баяндап беремін» (1984), «Қысқы кемпірқосақ» (1998),
«Қаздардың қайтуы» (1998), «Досқа шалынған қоңырау» (2000), «Жасыбай туралы аңыз» (2000), «Жақсы естелікке» (2002), «Тыныштық тағы жүрек соғысы» (2004), «Машхүр шыңы» (2005), «Уақыт ырғағы» (2007), «Ресей туралы түстер» (2007) жинақтарының; «Нива», «Простор», «Преодоление» журналдарындағы мақалалар жинағының авторы.

Қазақ тілінен А. Құнанбаевтің, А. Қанидің, О. Қожановтың, М. Аяғанованың, К. Көпешевтің, А. Нұртазиннің, 
Г. Айтмағамбетованың өлеңдерін аударған.

1957 жылдан - Жоғарғы Ертіс өзен пароход қатынасы теплоходының жүргізушісі, жүргізуші-моторшысы, штурманы, механиктің бірінші көмекшісі, капитаны. 1969 жылдан - Павлодар облыстық телевизиясының редакторы,
әдеби-драмалық бағдарламалар бөлімінің меңгерушісі. 1971 жылдан - «Звезда Прииртышья» Павлодар облыстық газеті редакциясының тілшісі, мәдениет бөлімінің меңгерушісі , жауапты хатшысы, редакторының орынбасары.

2001 жылдан - зейнеткерлік демалыста, П. Васильев атындағы Әдеби бірлестікпен, «Шафердің үй-мұражайымен» қатынасын жалғастыруда, жас әдебиетшілерге, ақындарға кеңес, ақындардың өлең жинақтарына пікір білдіреді.

П. Васильев атындағы Павлодар әдеби бірлестігінің төрағасы.

Павлодар облысы әкімінің, Павлодар облыстық мәслихатының Құрмет грамоталарымен (2007); ҚазКСР Жоғары Кеңесінің грамотасымен (1987) марапатталған. П. Васильев атындағы сыйлықтың лауреаты (2009). Павлодар облысы әкімінің әдебиет саласындағы грантының иегері (2009).

Үйленген. Жұбайы - Семерьянова Альбина Ивановна (1940 жылы туған), зейнеткер. Ұлдары - Сергей (1961 жылы туған), Константин (1961 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Бөгенбай Маянбайұлы** (1630, Батыс Сібірдегі Шетқурай деген жерде (қазіргі Екатеринбург қаласының шетіндегі Шатрово қонысы) — 1708, сонда] — батыр. Орта жүз керейдің ашамайлы руынан.

Әз Тәуке заманында қазақ, қарақалпақ, ноғайдың біріккен әскерін басқарып, ордабасы сайланған (1668). Бөгенбай қазақ жерін жоңғар басқыншыларынан азат ету жолындағы бірқатар шайқастарды басынан кешіріп, Сібір татарларын Еділ бойы қалмақтарының шапқыншылығынан қорғауда үлкен үлес қосқан. Бөгенбай 1688 жылы көктемінде қалмақтардың шабуылына тойтарыс беріп, өзі осы соғыста жараланады. 

Бөгенбай батыр — Жанкісі жыраудың "Бөгенбай батыр" қиссасының бас кейіпкері.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
**Виктор Глуховцев** — журналист..

Еңбек жолы
----------

1957 жылы Қазақ радиосында қызмет істеді. 60-шы жылдары жаңадан құрылып жатқан Тың өңірлік радиосына бас редакторлыққа Ақмолаға жіберіледі. 1965 жылы КСРО Мемлекеттік телерадиосының қарамағына жіберіліп, Мемлекеттік телерадионың Қазақстанның солтүстік облыстарындағы тілшісі етіп тағайындалды. Журналистік қызметінің 15 жылы тыңда өтті. 

1975 жылы КСРО Мемлекеттік телерадиосы алқасының шешімімен КСРО Мемлекеттік телерадиосының Қазақстан бойынша Орталық тілшілер тірегінің меңгерушілігіне ауыстырылды. Осы қызметте ол зейнетке шыққанша істеді.

Марапаттары
-----------

Қазақ КСР-інің мәдениетіне еңбегі сіңген қызметкер, "КСРО теледидар және радио ісінің үздігі".

Дерекөздер
----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.
**Бөгембай көмір кен орны** — Ақмола облысы, Астана қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 156 км, Ақсу алтын кен орнынан шығысқа қарай 27 км жерде. Кен орны 1935 жылы ашылды. 1936 жылы барлау-бағалау жұмыстары жүргізілді.

Жатыс сипаты
------------

Көмірі өте ауыр байытылады, күлділігі 28-45%-ды құрайды. 1937 жылы 8,3 мың т көмір, 1938 жылы 20 мың т көмір өндірілген. 1970 жылы көмір бағасының өзіндік құнының өсуіне байланысты кен орны жұмысын тоқтатты. 1984 жылы жұмысын жалғастырды. Кен орнынан барлығы 2,4 млн. т көмір өндірілді. Көмір қоры 18,4 млн. тоннаны құрайды. Оның 5,2 млн. тоннасы ашық әдіспен алынады. Бөгембай көмір кен орны Бөгембай ОЭС-нда электр энергиясын өндіруге және ауыл шаруашылығы қажеттілігіне пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Виктор Андреевич Грошев** 
(10.9.1940, Қарағанды облысы Балқаш қаласы ) - ғылым, археолог, тарих ғылымдарының докторы (1997). 
1971 жылы ҚазМУ-ді бітірген. Ғылыми еңбек жолын 1973 жылы Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында кіші ғылыми қызметкер ретінде бастаған. Қазіргі уақытта Ә.Марғұлан атындағы Археология институтында бас ғылыми қызметкер. 1973—93 жылы Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда б.з.б. 5 ғ. мен б.з. 18 ғ. аралығында жер суландыру және суармалы егістіктің қалыптасуы мен дамуын зерттеді. Қола және ерте темір дәуіріндегі жасанды суармалау мәселелерін көтерді. Отырар мен оның төңірегіндегі ортағасырлық қоныстар мен қалаларды сумен қамтамасыз ету, құлақарық имараттары (үлестіргіш каналдар, су қоймалары, құбырлар, бөгетшелер, т.б.) мен жер суландыру техникасының (шыгыр, т.б.) ерекшеліктерін анықтаумен айналысты. Ежелгі Отырардың агроирригациялық жоспарын анықтаған. Отырар алқабындағы Темірарық, Ақарық, Алтынарық, Саңғыларық, т.б. магистральды каналдардың жоспарын түсіріп, пайдаланылған уақыттарын белгілеп берді. Грошевтың көне егіншілік пен қалалардың дамуына жер суландырудың тигізген әсерін саралаған 80-дей ғылыми еңбектері жарық көрген. Оның ізденістерінде Қазақстан аумағындағы байырғы отырықшылық мәдениеттің түрлі мәселелері көтерілуде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
**Вильгельм фон Гу́мбольдт** (нем. Friedrich Wilhelm Christian Karl Ferdinand Freiherr von Humboldt; 22 маусым 1767 — 8 сәуір 1835, Тегель сарайы, Берлин) — неміс филологы, философ, тілтанушы, мемлеткеттік қайраткер, дипломат, өнер теоретигі, немістің классикалық гуманизмінің көрнекті өкілі. 

Ғалым Александр фон Гумбольдттың үлкен ағасы. Тарихтың мақсатын ол көркем туындыға ұқсас белгілі бір үйлесімді тұтастық болып табылатын адамдық даралықты қалыптастырудан және руханилық мұраттарды жүзеге асырудан көрді. Тұлғалар мен ұлттардың ерікті ішкі дамуы Гумбольдт бойынша, өзіне рухани шығармашыл тұлғалардың әрекетін қосып алады. 

Мемлекет әрекеті, дейді Гумбольдт, шектелген және ол сыртқы шекаралар мен ішкі құқық қорғау қызметтерімен анықталады (*"Мемлекет әрекетінің шекаралары"*, 1792). Бірнеше теориялык еңбектерінде (*"Ежелгіні, әсіресе гректікін зерттеу туралы"*, 1793, *"Эстетикалық тәжірибелер"*) грек өнерінің маңыздылығын атап өтті. Гумбольдт шығармаларының биігіне оның тілтану саласына арналған еңбектері жатады. Тіл тек дайын қарым-қатынас құралы емес, ол өз бойына "халық рухын" жинақтаған. Гумбольдт мәдениетті *"тарихта әрекет етіп отырған халықтардын рухын"* білдіретін органикалық тұтастық деп есептеді. Гумбольдт дербес пән ретіндегі тіл философиясының негізін қалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Виктор Алексеевич Скоробогатов** (12.08.1934. Қаскелең қаласы. Алматы облысы- 21.04. 1993, Алматы), СШ-І (1962), КазКСР-інің ЕСЖ-сы (1978). 

Траншеялық және дөңгелек стенд бойынша Қазақстанның бірнеше мәрте чемпионы. Траншеялық стенд "мүлт кеткенге дейінгі" атудан КСРО чемпионатының күміс жүлдегері (1969). КСРО кубогінің 3 дүркін жеңімпазы (1970-72). КСРО Қазақстан кубогінің иегері (1975) КСРО халықтары VI спартакиадасының күміс жүлдегері (1975). Командалық есепте ел чемпионы (1976, Борно қаласы, Чехословакия). Командалық есепте КСРО чемпионы (1980, ҚазКСР-інің командасы: А.Асанов, А.Горун, В.Скоробогатов, А.Тритенко. 

Ауылшаруашылығы институтын бітірген. 

"Халық шаруашылығына қосқан үлесі үшін" күміс. "Ерлігі үшін" (1965), КСРО- ның 50 жылдыгы медальдарымен (1978) марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3
**Марк Аврелий Кар** б.з. 282 – 283 жылдары Рим императоры болды. Өзінің қысқа ғана билігі кезінде ол Аврелий мен Пробтың жолы бойынша қалпына келтіргісі келді. Кар көптеген азаматтық және әскери лауазымды қызметтер атқарды, сенатор да болды. Кар жасы келген, жасамыс жаста болғанымен, күш-қуты мол, іскер, білімді адам болатын. Әскерде мықты тәртіпті ұстанған ол өзінен бұрынғы билік еткен императорды өлтірген қанішерлерді аяусыз жазалады. Кар азаматтық және әскери лауазымдардың барлығының сатысынан өтті. Оны жауынгерлердің қатты ұнатқалы соншалықты, оларға билеуші тағына Кардан басқа лайықты адам жоқтай көрінді. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1100 қызықты деректер.
**Бөген** – Сырдария алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Бәйдібек ауданы жерімен ағып өтеді.

Бастауы
-------

Қаратау баурайынан бастау алатын Үлкен Бөген (Қаттыбөген) және Балабөген өзендерінің қосылған жерінен бастап Бөген деп аталады.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 164 км, алабы 4680 км2. Басты салалары: Шаян, Сасық өзендері. Алабы белесті, еңістеу келген жазық. Жайылмасы 300 — 600 м. Бөген ерте көктемде тасиды. Қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Қызылкөпір бекеті тұсында көп жылдық орташа ағыны 4,36 м3/с. Төменгі ағысында Бөген бөгені салынған, одан Арыс-Түркістан каналы тартылған. Бәйдібек, Ордабасы және Отырар аудандарының шаруашылықтары егін суаруға, мал шаруашылығына және ауыз суға пайдаланады. Бөген - әдетте өзендерде бөгет және бөгесін салу арқылы жасалған суқойма.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
3. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6
**Бөгембай батыр жыры** — тарихи жыр. Авторы Үмбетей жырау. 18 ғасырдың 70-жылдарында шығарылған. 7 - 8 буынды шалыс ұйқас, ерікті ұйқас үлгісіндегі туынды. Жырда жоңғар шапқыншылығы заманында 26 жыл бас қолбасшы болған Қанжығалы Бөгембайдың қайтыс болғаны (1775) "Батырың өтті Бөгембай" деп Абылайға естірту түрінде басталып, оның қалмаққа қарсы күрестегі ерлігі, туған халқының азаттығы үшін сіңірген еңбегі бейнеленеді. Батырдың әкесі мен шешесі туралы мағлұмат бар. Бөгембаймен бірге Жантай Атан мен Қаракерей Қабанбай сияқты батырлардың да ерлігі жырланады. Сол кездегі қазақтың ру-тайпалары, олардың ұлы күреске ат салысқан басты адамдары жөнінде тарихи-этнографиялық мәліметтер берілген. Қалмаққа қарсы ірі шайқастар болған Баянауыл, Қызылтау, Абыралы, Шыңғыстау, Қозымаңырақ, Қоймаңырақ сияқты жер атаулары көрсетіледі. "Бөгембай батыр" жырының бір нұсқасын профессор С.Аманжолов 1936 жылы кітап етіп бастырып шығарған. Көлемі 4212 жолдай. Жырдың өзге нұсқалары Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Александр Маркович Бродский** (сондай-ақ *Микки Вульф* атымен танымал) – орыс ақыны, эссеші, аудармашы. 

1942 жылы Өзбекстанда дүниеге келген. 

1961-1964 жылдары әскери борышын өтейді. 

1970 жылы А.М. Бродский М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітіреді. 

«Нистру» Кишинёв әдеби журналының редакциясында жұмыс істейді, «Наш голос» екітілді еврей газетінің орыс редакциясын басқарады. 

«Нистру»1978 жылдан бастап КСРО Жазушылар Одағының мүшесі. Микки Вульфтің кітап үлгісіндегі эсселік шығармалары «Milk Way и другие кровальные работы»(2003) және «Несвобода несвобода» жинақтарында жинақталған.

Дереккөздер
-----------
Архимандрит Иоаникий (Голятовский)
**Архимандрит**  (гр. archі — басты, mandra — ауыспалы мағынада монархтық ұйым) — христиан діні шіркеуінің басқару жүйесіндегі орта (екінші) дәрежелі дін қызметкері, православиелік және кейбір басқа да христиан шіркеулеріндегі ең жоғары монархтық шен, ерлер монастрлерін басқарушылардың құрметті лауазымы. 

Алғаш А. лауазымы б.з.б. 5 ғ-да православиелік Константинополь шіркеуінде енгізілген. Кейінірек бұл лауазым құрметтеліп, епархиядағы ірі монастырь игумендеріне (басқарушыларына) берілетін болды. Киев Русінде А. шені бүкіл епархиядан тек бір ғана игуменге берілген. Жоғары дәрежедегі бұл лауазымды алғаш рет 1174 ж. Киев-Печера монастырінің игумені Поликарп иеленген. 1226 ж. Юрьев монастырінде де А. шені берілгені туралы мәлімет бар. Бұл шен 19-20 ғ-ларда тек монастырь басшыларына ғана емес, діни жоғары әкімш. қызметтегілерге де (діни оқу орындарының ректорларына, діни миссия басшыларына т.б.) берілетін болды. А. шенін беру рәсімі литургиядан (діни жоралғылар) соң айрықша ережелермен өткізіледі. А-ке архиерейдің кейбір шек-шекпендері: мантия (ұзын шапан), скрижали (қасиетті жазбалар), митра (бас киім), аса таяқ, күрзі және архимандриттің крест жүзігі қоса тапсырылады.
**Мегалополис** (грек. *megas* — үлкен және грек. *polіs* — қала) —көптеген қалалар мен елді мекендердің қосылуы нәтижесінде пайда болатын ірі қоныстану аймағы. 

  

Қалалық агломерацияға қарағанда мегалополисте қоныстану формасының иерархиялық деңгейі жоғары болады. Мегалополис тек қалалық құрылыстардан ғана тұрмайды. Шамамен аумағының оннан тоғыз бөлігі ғана ашық жерлер болады. Дүние жүзінде қалыптасқан Мегалополистерге Токио — Осока (Жапония), Рейн өзенінің орта және төменгі ағысында (Германия — Нидерланд), Лондон — Ливерпуль (Ұлыбритания), Ұлы көлдер (АҚШ — Канада) және Калифорния (АҚШ) аудандары жатады. Мегалополис Ежелгі Грекияның 35 елді мекенінің тұтасып кетуі нәтижесінде қалыптасқан Мегалополь қаласының атауынан пайда болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6
**Марк Леви**(фр. ; 1961 жылы 16 қазан) — французст-жазушы, |2005 жылы шыққан Just Like Heaven фильмінің мотиві ретінде болған «Егер де бұл шыдық болса» (ағылш. *If Only It Were True*) романының авторы.

Өмірбаяны
---------

Марк Леви 1961 жылы эверейлердің отбасысында Булон қаласында дүниеге келді. Екінші дүниежүзілік соғыста жазушының әкесі, Реймон Леви (фр. , 1923 жылы туылды), Франциядағы Марсель Лангер(фр. ) жүргізілген Қарсыласу қозғалысының мүшесі болған. Осыған орай әкесі мен ағасы Клод Левидің (фр. , 1925 жылы туылды) естеліктері бойынша Марк Леви «Бостандықтың балалары» роман жазды.

1979 жылы Марк Қызыл Крест ұйымына еніп, үш жылдан кейін Париждің төтенше жағдайдағы Бастыс бөлімінің аймақтық директоры атанды. 1982 жылы Леви Париждық Дофина университетіне түсіп, бір жылдан кейін студент болса да өзінің алғаш «Logitec France» атты компаниясын ашты.

1984 жылы Марк АҚШ-қа кетіп, сол жерде компьютерлі графиканы сипаттайтын алғашқы екі компанияларын (біреуі Калифорнияда, ал екіншісі Колорадода) шығарады. 1988 жылдан 1990 жылға дейін Марк София Антиполис университетінде компьютерлік кескінің студиясын шығарып, оны ары қарай дамытады.

1991 жылы Францияға қайта оралып, еліндегі қазірге дейін танымал, Дизайн мен Құрылыспен айналысатын (ағылш. *Eurythmic-Cloisele*c) архитекторлық бюроның негізін салды.

1998 жылы Марк Леви өзінің алғаш «Егер де бұл шындық болса» атты кітабын шығарады. Келесі жылы кітап жарыққа шығады (Robert Laffont баспасы). Кітабы экранизацияға шығып, сатылымға түскеннен кейін Марк Леви бизнесті тастап, жазушы мамандығымен ары қарай айналысыды.

Кітаптары
---------

| Франция бойынша шыққан жылы | Атауы |
| --- | --- |
| 2000 жыл | фр. *Et si c'était vrai...*
ағыл.  *If Only It Were True* |
| 2001 жыл | фр.  *Où es-tu?*
ағыл. *Will You Be There?* |
| 2003 жыл | фр. *Sept jours pour une éternité*
ағыл. *Seven Days for an Eternity* |
| 2004 жыл | фр.  *La prochaine fois*
ағыл. *In Another Life* |
| 2005 жыл | фр.  *Vous revoir*
ағыл. *Finding You* |
| 2006 жыл | фр. *Mes amis, mes amours*
ағыл. *London Mon Amour* |
| 2007 жыл | фр.  *Les enfants de la liberté*
ағыл. *Children of freedom* |
| 2008 жыл | фр. *Toutes ces choses qu'on ne s'est pas dites*
ағыл. *All Those Things We Never Said* |
| 2009 жыл | фр.  *Le Premier Jour*
ағыл.*The First Day* |
| 2009 жыл | фр. . *La première nuit*
ағыл. *The First Night* |
| 2010 жыл | фр.  *Le voleur d'ombres*
ағыл. *The Shadow Thief* |
| 2011 жыл | фр. *L’étrange voyage de Monsieur Daldry*
ағыл. *The Strange Journey of Mr Daldry* |
| 2012 жыл | фр. *Et si c'était a refaire* |
| 2013 жыл | фр. *Un sentiment plus fort que la peur* |

Экранизация
-----------

* 2005 жылы Et si c'était vrai… (ағыл. If Only It Were True) романының мотиві ретінде кинокомпания DreamWorks «Just Like Heaven» фильмін шығарады.
* 2007 жылы Où es-tu? (ағыл. Will You Be There?) романының мотиві бойынша телевизиондық сериал түсірілді( 4 сериядан тұрады, әр бірі 52 минуттан).

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Жазушының ресми сайты
* Internet Movie Database сайтында
**ПИК (Pieck) Вильгельм** (3.1.1876, Губен - 7.9.1960, Берлин) – герман және халықтар, жұмысшы қозғалысының қайраткері, ГДР-дің партия және мемлекеттік қайраткері, 1895 жылдан Германия с.-д. Партиясының (ГСДП) мүшесі. 

ГСДП (К. Либкнехт, Р. Люксембург, Ф. Меринг, К. Цеткин басқарған) сол қанатының өкілі.

Атқарған қызметі
----------------

1918 жылы "Спартак одағы "орталық басшылығының құрамына кірді. Германияда 1918 жылы Қараша революциясын әзірлеуге белсене қатысты.
Германия коммунистік партиясының (ГКП) негізін салушылардың бірі. 1919 жылы ГКП ОК-ге мүше болып сайланды. Партияның марксистік-лениндік ядросының өкілі ретінде Э. Тельманмен бірге оңшыл оппортунистік Э. Брандлер тобымен, кейін "әсіре солшылдармен" дәйекті күрес жүргізді. 1921 жылдан талай рет Пруссия ландтағына, 1928 жылдан герман рейхстағына, 1929 жылдан берлин муниципалдық, прусс мемл. советтеріне сайланды. 1928 ж. Коминтерн Аткомының (КИАК), 1931 жылы КИАК Президиумы мен Секретариатының мүшесі болып сайланды.

Фашизмге қарсы күрескер
-----------------------

Германияда фашизмдік диктатура орнағаннан кейін (1933) фашизмге қарсы бір тұтас күрес майданын құру жолында күресті. ГКП ОК-ның ұйғарымымен, 1933 ж. майда Германиядан кетіп, Парижде ГКП-ның шетелдік басшылығын (Ф. Далем, В. Флоримен бірге) құрды. 1935 ж. ГКП-ның Брюссель конференциясында ГКП ОК-нің председателі болып сайланды.

2-дүниежүзілік соғыс (1939-45) кезінде герман империализімінің дүние жүзінде үстемдік орнатуға ұмтылған әрекетін әшкерледі, неміс халқын фашизмдік диктатураны құлатып, өз тағдырын өз қолына алуға шақырды. Неміс халқы фашизімнен азат етілгеннен кейін Германияны демократияландыру, фаш. үстемдіктің зардабын жою жөніндегі жұмысқа белсене қатысты. Жұмысшы қозғалысынжағы жікшілдікті жою, ГКП мен Германияныңшығыс бөлігіндегі ГСДП-н біріктіру жолында күресті. 1946-54 жылы Германияның социалистік Біртұтас партиясы (ГСБП) председательдерінің (О. Гротевольмен бірге) бірі. 1949-60 ж. Орт. басқарма Саяси бюросының мүшесі, кейін ГСБП ОК Саяси бюросының мүшесі. Герман демократиялық Респ. құрылған күннен (1949 ж. қазанда) бастап П. оның президенті болды. ГДР-де социализм орнату, ГСБП мен КОКП, ГДР мен КСРО халықтары арасында достық ынтымақты нығайту жолында, бейбітшілік, халықтардың қауіпсіздігі жолында және соғысқа қарсы қажырлы күрес жүргізді.Ол 1960 жылы 7 қыркүйекте Берлин қаласында дүниеден озды.

Марапаттаулар
-------------

Оған Еңбек Ері атағы берілді. Карл Маркс, "Отан алдындағы еңбегі үшін", "Еңбек Туы" т. б. ордендермен марапатталды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энцеклопедиясы
**Архей бірлестігі** (грек. архэос — көне). Кембрий кезеңіне шейін түзілген тау жыныстарының ішіндегі ең көнелері. Олар негізінен катты өзгерген жыныстардан — гнейстерден, кристалды жіктастардан, сирегірек амфиболиттерден, мәрмәрлардан және тақтатастардан тұрады. Олардың құрамында ішінәра магнетитті тақтатастар (джеспилиттер) мен кристалды жіктастар да ұшырасып қалуы мүмкін. А. Б.-не тән жыныстарда органикалық қалдыктар кездеспейді, бірақ бұл жыныстар құрамында графит атомдарының кезігіп қалуы архей эрасында да тіршілік белгілері болғандығын көрсетеді. А. Б. шартты түрде екі бөлікке — *төменгі* және *жоғарғы* архейге — бөлінеді. А. Б. ұғымы геология ғылымына енгізілген сәтте бұл бірлестікке кембрийге дейін қалыптаскан тау жыныстары түгел жатқызылған болатын. Бүгінгі таңда А. Б.-не кембрий кезеңіне шейін жаралған тау жыныстары бірлестіктерінің ең төменгі бөлігі ғана, яки ең көне жыныстар бірлестігі жатқызылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н. Сейітов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет.
ISBN 5-615-01738-4
Индохиус- 48 миллион жыл бұрын Индия субконтинентінде өмір сүрген раоэллид тұқымдасының жойылып кеткен жұптұяқтылар туысы.Толық қаңқасы Кашмирде 2007 жылы табылған.Зерттеулерден кейін,раоэлидттердің құрлық сүтқоректілері мен киттердің байланыстырушысы екенін мәлімделді.Индохиустың көлемі жанаттың көлеміне сәйкес келген,қазіргі Африкадағы еліктерге ұқсас.Ішкі құлақтағы «зонтичная кость» киттерде де бар.Бұл-киттердің индохиустардан тарағанының дәлелі.Сонымен қатар,тістерінің құрылысы да ұқсас.Ерте кезде,киттердің арғытегі сусиырлар деп санайтын.Бірақ,бұл теорияға қарсылығы олардың географиялық орналасқан аймақтары мен эволюцияда өте кешірек пайда болғандары дәлел.Алғашқы киттер қазіргі Пәкістан жағалауларында пайда болса,сусиырлар Африкада пайда болған.Индохиустар Индияда пайда болғандықтан,киттерге жақын болып келеді.Болжам бойынша,индохиус сулы ортада жыртқыштардан қорғанған,әрі,шөпқоректі болған.Бұны тістерінің құрамы мен құрылысынан біле аламыз.Киттәрізділердің қорегіне ет пен балық кейін кіре бастады.

### Тарихы

1992 жылдары құрлық жануарынан су жануарына айналудың келесі сатысы табылды. Ambulocetus natans солтүстік Пәкістанда тіршілік еткен.49 миллион жыл бұрын өмір сүрген.

### Классификациясы

Патшалық:Жануарлар

Тип:Хордалылар

  

Тип тармағы:Омыртқалылар

Класс:Сүтқоректілер

Отряд:Жұптұяқтылар

Отряд тармағы:Күйіс қайырушылар

Тұқымдас:Раоэллидтер

Туыс:Индохиус
[1]

1. ↑
**Боровков Александр Константинович** (1904- 1962), орыс түркологы. Өзбекстан ғылым академиясының (1943) және КСРО ғылым академиясының (1958) корреспондент мүшесі.

  

Негізгі еңбектері езбек тілінің грамматикасы, тарихы, диалектология саласына арналған. Шағатай тілі сөздіктеріндегі лексикографиялық дәстүрді қарастырды. Әуезовпен бірге Ташкенттегі ОАМУ-дің аспирантурасында бірге оқыған, сол кезде-ақ олардың ой танымдары келіспеген еді. 1952 ж. 8 шілдеде Фрунзе (қазіргі Бішкек) қаласында «Манас» эпосы халыққа қажет пе, жоқ па?» деген тақырыпта пікір талас өтті. Боровков бастаған ғалымдар конференцияда «Манас» буржуазиялық дәуірдің сойылын соққан жат, ұлтшыл шығарма, коммунизм рухында тұрбиеленуші жас ұрпаққа залалдан басқа әкелері жоқ деп сіресті. Бұл пікірді кейбір қырғыз ғалымдары мен жазушылары да қолдады. Негізгі баяндаманы Брорвковтың: «Қырғыз эпосында идеялық қарама-қайшылық бар. Феодалдық-клерикалдық редакциясында басқыншы-хандық, мұсылман қолбасшысының образы айқын. Айтар болсақ, буржуазиялық-ұлтшылдық фальсификация Сағымбай мен Тоғолоқ молданың варианттарында пантүріктік, алашордалық версиялар шоғырланған. Анда-санда жылт еткені болмаса, елдікті уағыздап жазған тұстарды табу қиын» деп, мәселені шатастырған тұманды ойларын ортаға салды. Қорытынды сөзге шыққан Әуезов өзінің «Манастық» халықтық нұсқасын жасау керек» деген баяндамасында Боровковтың пікірін қатты сынға алып, «Манас» - тұтас бір халықтың рухани-мәдени байлығы, олай болса, халықтың төл мұрасына қол сұқпау керектігін айтып, күдік тұманын сейілтіп жібереді. Ұлы жазушы одан әрі қырғыз жырын кезең-кезеңге бөлуді доғару жөнінде Боровков айтқан уәжді қолдай отырып, «Манас» жырының бір сюжетке бағындырылған халықтық нұсқасын жасауды ұсынған. Сөйтіп ұлы Мұхаң қырғыз халқының ұлы мұрасын жазықсыз жаладан, көрсоқыр қараулықтан қорғап, сақтап қалды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
Тим Собакин, 2012
**Тим Собакин** (шын аты-жөні – Андрей Викторович Иванов) ─ 1981 жылы Мәскеу инженер-физикалық институтын бітіріп, бағдарламашы болып жұмыс істейді.. 

1985 жылы мамандығын ауыстырып, журналист болады. 1987 жылы Мәскеу гуманитарлық университетінің журналистика факультетін бітіреді. 
1988 жылдан бастап тек әдеби еңбектермен айналысып, балаларға арналған әңгімелер мен өлеңдер жаза бастайды. Шығармалары: «Весёлые картинки»,«Мурзилка», «Пионер», «Октябрь» журналдарында жарияланып тұрады. 

1990-1995 жылдары «Трамвай» балалар журналының бас редакторы болып қызмет атқарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
374 - 413 жылдар арлығында өмірсүрген Ұлы Қуаң Ге То – Кореяның үш патшалығының ең солтүстігіндегі Когуре монархиясының 19-шы билеушісі. 391 жылы әкесі – Гогукян патша қайтыс болғаннан кейін Квангетхо тақ мұрагері болды. Қуаң Ге Тоның тұсында Когуре елі Шығыс Азиядағы ең ірі державаға айналды. Қуаң Ге То 39 жасында қайтыс болғаннан кейін, 413 жылы Когуре елі Амур мен Хань өзені бойындағы бүкіл территорияны өз бақылауында ұстады. Қуаң Ге То елді 22 екі жыл биледі және өмірден жастай кетті. Әйтсе де оның жеткен жетістіктері Корей тарихында ерекше орын алды.

Дереккөздер
-----------

1100 қызықты деректер.
**Александр Маковельский** (10.07.1884, Гпродно,- 16.12.1969, Баку) - совет фелософы, Азерб. КСР ғылым академиясының акадимигі. КСРО Ға корр мүшесі. 1907 ж. Казан университетін бітірді. 1912 жылдан Казан университетінің доценті. 1918 жылдан профессоры. 1920-60 ж. университетте, Бакудің басқа да оқу орындарында профессор болды. 1945-50 ж. Азерб.КСР ҒА Философия мен заң институтының директоры болды. Александр - антик философиясының тарихы жөніндегі советтің ірі мамандарының бірі. Сондай-ақ Александр Таяу Шығыс халықтарының тарихы саласында диалект. материализм, логика, психология саласында ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізді. Александр - "История философия", "Очерки по истории философии и общественно-политической мысли народов КСРО" атты коллективтік еңбек авторларының бірі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
|  | Ұлы Османлы МемлекетініңҚарулы күштері |
| --- | --- |
| Сыпай — Ағыншы — Тимаршы — Жаңа шерік — Низам-и Джедид |
| Флоты — Әуе күштері |
| **Шайқастар:** | Еуропада — Ресеймен — Таяу Шығыста — Қамаулары мен жерге түсулері |
| **Тағы қараңыз:** | Жаңартулары — Теңіз келісімдері — Қаптанпашалары |

**Тимаршы** (яғни *тимар* иесі; түрікше: *timarlu*) — Османлы сұлтанына қызмет еткен, сол қызметі үшін *timar* деп аталатын иелік (жер) алған тұрақты емес атты әскер түрі. Тимаршылар соғыс басталған кезде әскерге барып қосылып, бейбітшілік кезінде өздеріне берілген жерді бағып-күтуге міндетті болған. Соғыс кезінде тимаршы өзінің қару-жарағын және өзімен бірге бірнеше қарулы қызметшісін де ертіп келуге тиіс болған. Ол қарулы қызметшілер «жебелі» (*cebelu*) деп аталған. Жорық кезінде азық-түлікпен оларды әскер қамтамасыз етіп отырды.

Осы арқылы османлылар қысқа уақыттың ішінде үлкен әскер жинай алатын. Соғыс біткен соң жауынгерлер өз жерлеріне қайтып кететін, соның арқасында сұлтанның оларды бейбітшілік кезінде асырау қажеті болмайтын. Тимаршыға берілген жерде тұратын шаруалар оның басыбайлы қызметшілері болды. Тимаршы өз жерінде заңдылық пен тәртіптің сақталуын, салықтардың жиналуын қадағалап, қылмыскерлерді жазалап отыруға міндетті болған.

Тимарлар жүйесі І-ші Орханның заманында (1326-1359) енгізілген. Сұлтан өзінің сардарларына еуропалық феодалдық жүйеге ұқсас етіп жер беріп, сол жерде жасайтын шаруаларды оның билігіне бағындырды. Тимаршыларды ұстауға кететін қаржы шамалы болғандықтан, олар османлы әскерінің маңызды бөлігі болды, әрі 17-шы ғасырдың басына дейін өз маңыздарын сақтады. Тимаршылардың атақ-лауазымдары мен жерлері одан көп кейін уақыт бойы сақталды. 

Жорық кезінде тимаршылар *алай* деп аталатын қосындарға ұйымдастырылатын. Алайды басқаратын сардар *алай бек* немесе *алай бек* деп аталды. Алайдан үлкенірек қосындар *лива* (жалау, байрақ, ту деген мағынада) деп аталды. Оны *санжак бей* басқарды. Ең жоғарыда уәлаят әкімдері болды, олар *бейлербей* деп аталды. 16-шы ғасырда бір уәлаят өзінің шамасына қарай 1000 тимаршы жібере алатын. 1525 жылы тимаршылардың жалпы саны 37818-ге жетті (салық төлейтін тимаршылардың саны бойынша). Олардың қарулы қызметшілерінің саны 50000 шамасында болатын. Бірақ бұл үлкен әскер бүкіл империя бойынша орналасып, барлығы жиналып бір жорыққа қатыса алмайтын.

Тағы қараңыз
------------

* Тимаршы сыпай
**Архиватор** — дискідегі орынды үнемдеу үшін файлдың көлемін кішірейтіп сақтауға мүмкіндік беретін бағдарлама.

Архив жасауға мүмкіндік беретін программалардың жалпы қызметті – файлда қайталанып тұратын фрагменттердің орнына ақпаратты жазып, кейіннен оларды өз реттіліктерін сақтай отырып алғашқы қолынға келтіретін мүмкіндікті пайдалану.

Архиваторлар файл көлемін 10-70 %-ға дейін кішірейтуге мүмкіндік береді. Архивтеу программалары тегін немесе делдалдық әдіспен таратылады. Олардың ішінде кең таралған архиваторлар тобына ART, RAR, PKZIP, PKUNZIP тәрізді программалар жатады.

Архивтік файл – қысылған күйде бір файлға еңгіділген, қажет болғанда бастапқы күйінде шығарып алуға болатын бір немесе бірнеше файлдың жиынтығы. Оның мазмұны және әр файлдың сақтаулы циклдің бақылау коды болады.

Негізгі бөлім
-------------

Win RAR – алдыңғы қатарлы архивтеуге және оларды басқаруға арналған Windows-тың RAR архиваторының 32 разрядты нұсқасы. Әр түрлі операциялық жүйелерге арналған бірнеше RAR нусқасы бар. Мысалы: DOS, OS/2, UNIX, BEOS.

Windows-да арналған RAR-дын екі нұсқасы бар:

* Win RAR.exe – графикалық интерфейсті қолдану нұсқасы;
* Rar.exe – мәтіндік режимдеу арқылы командаларды пайдалану тәсіліне арналған нұсқасы.

Win RAR-ды екі түрде қолданылуымызға болады: Windows стандартты интерфейстің графикалық қоршаушы режимінде және командалар қатарында.

Файлдарды архивке енгізу
------------------------

Ең алдымен, Win RAR-ды іске қосу қажет. Ол үшін Win RAR белгішесін алып, тышқанды екі рет шертеміз немесе Enter-ді басамыз.
Қажетті файлдары бар бұлсаға кірген сон, архивтейтің файлдар мен бұлсаларда ерекшелер белгілейміз.

Бір немесе бірнеше файлдарды ерекшелер алып, қосу батырмалын шертеміз. Пайда болған сухбат терезесіне архивтің атын енгіземіз. Осы жерден жаңа архивтің (RAR немесе ZIP) форматын, жасалу тәсілін, том көлемін және басқа да архивтеудің параметрлерін таңдауға болады. Архивті жасау үшін ОК батырмасын шерту қажет.

Архивтеу кезінде статистикалық терезе пайда болады. Win RAR терезесін жүйесін науада үшін, фондық батырмасын басамыз. Архивтеу алуталған сон, статистика терезесі жойылады, ал жасалған архив ағымдағы белгіленген файл күйінде қалады.

Win RAR терезесінде архивті белгілеп және онын атында Enter пернесін басатын болсақ, RAR архивті оқып, мазмұнын көрсетеді.

Қорытынды
---------

Файлдарды архивтен шығарып алу үшін, алдымен архивті ашып алу керек. Оны төменде корсетілген бірнеше тәсілмен жасай аламыз:

* Windows -тың ортасында архивтік файлға екі рет тышқанды шерту немесе Enter-ді басу;
* Win RAR терезесіне архивті тасымалдау. Бұны жаумас бұрын Win RAR терезесінде архивтің ашық болмағандығын тексеріп алған жөн, себебі тасымалданатын архивіміз басқасына қосылып кетуі мүмкін.

Бір немесе бірнеше файлдарды белгілеп алған соң, Win RAR терезесіндегі Шығару батырмасын басамыз.

Дереккөздер
-----------

1. Е.Қ.Балапанов «Жаңа информациялық технологиялар» Алматы 2001. 170-176 бет.
***Квадраттық форма*** — дәрежесі 2-ге тең *x1, x2, ... xn* n айнымалыдан тұратын форма, яғни әр мүшесі не осы айнымалылардың біреуінің квадратынан не әр түрлі екі айнымалының көбейтіндісінен тұратын көпмүше. 
{\displaystyle \,L} — {\displaystyle \,K} өрісіндегі векторлық кеңістік және {\displaystyle e\_{1},e\_{2},\dots ,e\_{n}} — {\displaystyle \,L}-дегі базис болса кез келген квадраттық форма былайша жазылады: 

{\displaystyle Q(x)=\sum \_{i,j=1}^{n}a\_{ij}x\_{i}x\_{j},}
мұндағы {\displaystyle x=x\_{1}e\_{1}+x\_{2}e\_{2}+\cdots +x\_{n}e\_{n}}, ал {\displaystyle \,a\_{ij}} — {\displaystyle \,K} өрісінің кейбір элементтері. Осындай түрдегі {\displaystyle Q:L\to K} функция квадраттық форма деп атайды.

2, 3 және 4 айнымалыдан тұратын квадраттық формалар 2-ретті сызықтар (жазықтықта) мен беттер (кеңістікте) теориясына тікелей байланысты болып келеді. Декарттық координаттар жүйесінде центрге келтірілген 2-ретті сызықтар мен беттердің теңдеулері мына түрде жазылады: *A(x)=1*, яғни теңдеудің сол жағы квадраттық форма болады. Егер *x1, x2, ... xn* айнымалыларын олардың сызықтық комбинациялары болатын басқа *y1, y2, ... yn* айнымалыларымен алмастырсақ, онда квадраттық форма басқа квадраттық формаға ауысады. Квадраттық форманы жаңа айнымалыларды сәйкес түрде таңдап алу жолымен, белгілі санға көбейтілген осы айнымалылардың квадраттарының қосындысы түріне келтіруге болады. Бұл жағдайда, не квадраттардың саны (квадраттық форманың рангісі), не квадраттардың оң және теріс коэффициенттерінің айырмасы (квадраттық форма-ның сигнатурасы) квадраттық форманы квадраттар қосындысына келтіру тәсіліне (инерция заңы) тәуелді болмайды. Көрсетілген формаға арнаулы түрлендіру (ортогональ түрлендіру деп аталатын) арқылы келтіруге болады. Геометриялық тұрғыдан мұндай түрлендіру 2-ретті сызықты не бетті басты осьтерге келтіруге сәйкес келеді.

A=||aij|| квадрат матрицамен сипатталады. х айнымалыны кешен коэффицинтті сызықты түрлендіру арқылы квадранттық тұлға мына түрге келтірілуі мүмкін: у12+у22+...+ yk2,k≤n.[1]

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8