recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Киркпатрик** - Антарктидағы биік тау. Ол Дикерсон тауының батысында 8 шақырым қашықтықта орналасқан. Киркпатрик өз тау тізбегінде де, трансантарктикалық таулар тізбегінде де ең биік нүкте болып табылады. Ол Батыс Антарктида тізбектерінен бастау алады. Киркпатрик тауы ең қысқа, бірақ Антарктида тізбегіндегі ең биігі болып табылады. Киркпатрик тауында Антарктидадағы ежелгі хайуандардың тасқа айналған бейнелері көп кездеседі.

1907-1909 жылдар аралығында тауға алғаш көтерілген және оған атау берген Британ антарктикалық экспедициясы болатын. Тау экспедицияны қаржыландырған глазголық демеушінің құрметіне сол адамның есімімен аталған болатын.

Киркпатрик тауында ғылыми мәлімет бойынша алғашқы динозавр табылған. Оны ірі жыртқыш Криолопозавр деп атаған.

Киркпатрик тауының ең жоғарғы қатпары базальттан тұрса, Хансон құрылымы негізінен құмтастан құралады, ал басқа қатпарлар жанартау қалдықтарынан тұрады. Киркпатриктің биіктігі Эверест тауымөн салыстырғанда 305 м-ге аз. Киркпатрик тауының құрылымында бірнеше қатпар бар, олардың әрқайсысы әртүрлі тау жыныстарына жатады. Киркпатрик тауы үнемі мұз жабынын жамылып жатады. Таудың биіктігі - 4528 м. Киркпатрик тауына шығуға ең қолайлы ай - сәуір айы. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Субөлгіш** - суды суда ерімейтін фазалардан бөлетін аппарат. Кәсіпшіліктердегі
мұнай дайындау қондырғыларында
өндіруші ұңғымалардан келетін су-мұнай
қоспаларынан суды бөлу үшін пайдаланылады. Жазық және шарлы Субөлгіште су-мұнай
эмульсияларын бөлу гравитациялық жолмен, ал гидроциклондық Субөлгіште центрден тебілетін күштердің әсерімен өтеді.

Субөлгіш тізбек
---------------

Субөлгіш тізбек - ұңғыманың суасты өрнеуі
жабдығының бөлігі. Ол арқылы су астындағы
ұңғыма өрнеуі кеме платформасында
орналасқан бұрғылау қондырғысының ротор
үстелімен жалғастырылады. Ұңғыма ернеуін,
бұрғылау тізбегін, аспаптарды су қабатынан
оқшаулап, тұйық айналымдағы бұрғылау
ертіндісімен теңізде бұрғылау жүргізуді
қамтамасыз етеді. Субөлгіш тізбек диаметрі 400-600 мм,
ұзындығы 8-12 м, құлып арқылы біріктірілетін
құбырлардың жеке буындарынан тұрады.
Ұзындығы бұрғылау нүктесіндегі судың
тереңдігіне байланысты анықталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Субүркіттер** (лат. *Haliaeetus*) — сегіз түрі бар жыртқыш құстар отрядының қаршыға тұқымдастарға жататын алпыс үш туысының біреуі. Жыртқыш құстардың ең ірісі - субүркіттер туысына жататын құстар (2-3 кг-дан 6-9 кг-ға дейін), аналығы аталығынан 15-20%-дай үлкен. Жабын қауырсындары көбінесе қоңыр реңді, ересек құстарда ақпен көбірек үйлеседі. Тұмсығы -қуатты, сары түсті. Ірі көлдер, өзендер және теңіздердің жағалауына өте ынтық. Қазақстанда 2 түрі- аққұйрықты субүркіт және кезкұйрықты субүркіт кездеседі.

* 
* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Тимур Талғатұлы Досмағамбетов** (1 мамыр 1989) — қазақ футболшысы, Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Ордабасы" клубының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

"Торпедо" (Көкшетау) клубының түлегі. 2007 жылы бірінші лигада ойнайтын "Ақсу" клубында карьерасын бастады. 2007 жылғы маусымда барлығы төрт кездесуде ғана алаңға шықты.

2008 жылы туған қаласындағы "Оқжетпес" клубына ауысты. 29 наурызда "Шахтерге" қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шығып, бір гол соқты. Бірақ "Оқжетпес" 3:5 есебімен ұтылып қалды. 9 сәуірде Қазақстан кубогында "Ақжайық" қақпасына гол соқты, бұл жолы да "Оқжетпес" ұтылды — 2:3. 

2010 жылы "Ақтөбе" сапында ойнап, Қазақстан суперкубогын иеленді және чемпионатта "Ақтөбе" екінші орынға табан тіреді.

2011 жылы "Оқжетпеске" қайта оралды. Бұл кезде көкшеліктер бірінші лигада ойнайтын. Тимур қайта оралғаннан кейінгі тұңғыш голын 4 мамырда ЦСҚА (Алматы) қақпасына соқты. Жыл қорытындысында клубпен бірге Премьер Лигаға оралды. 

2013 жылы "Востокқа" ауысты. 2014 жылы "Тобыл" футболшысы атанды. 2017 жылы тағы да "Оқжетпеске" қайта келді.

2018 жылы "Ордабасыға" ауысты.

### Ұлттық құрама

2009 жылы жазда Қазақстан жастар құрамасына шақырылып, Черногрия және Израиль клубтарына қарсы ойнады (0:2, 1:2).

2015 жылы 12 мамырда Алматыда өткен Буркина-Фасоға қарсы жолдастық кездесуде құрама сапындағы тұңғыш ойынын өткізді. Екінші кездесуін сол жылы 10 қазанда ЕУРО-2016 іріктеуі аясындағы Нидерланд құрамасына қарсы өткізіп, 81-минутқа дейін ойнады. Үш күннен соң Латвиямен ойында 68 минут өнер көрсетті.

2016 жылы Әзірбайжан және Қытай құрамаларымен жолдастық кездесулерде ойнады.

Бұдан кейін ұзақ уақыт бойы құрамаға шақырылмады. Тек 2020 жылы 14 қазанда көптеген футболшылар жарақат алып, құрама бапкері Михал Билек кадрлар тапшы болғандықтан ғана сырт алаңда Беларусь құрамасына қарсы ойынға алаңға шығарды, бұл УЕФА Ұлттар лигасы ойыны болатын

Жетістіктері
------------

### Командалық

«Ақтөбе»
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері (1): 2010
* Қазақстан суперкубогы (1): 2010

Ордабасы
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (1): 2019

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Стаистикасы мен ойындары

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt · worldfootball.net |

 |
**Ақеділ** (башқ. *Ағиҙел*; тат. *Агыйдел*; орыс. *Бе́лая*) — Башқортостандағы өзен, Шолман өзенінің ең үлкен (сол жақтағы) саласы. Бұл сала Иір-емел тауының шығыс жағындағы орналасқан батпақтарынан басталып 1,430 км дейін созылады. Су жиналатын алабы 142 мың км2. Оңтүстік Оралдағы Оралтау жотасының батысынан басталады. Жоғарғы жағының жағасы жайпақ, батпақты, орта ағысында өзеннің аңғары күрт тарылып, кей жері тік жар болып келеді. Өзеннің жағалауында орман өседі. Оң саласы Нигуш және Уфа өзендері қосылғаннан кейін, арнасы бірте-бірте кеңейіп, жазықтық өзеніне айналады. Көп жерінде оң жағасы көтеріңкі келеді. Негізінен қар суымен толығады. Жылдық орташа ағыны Бирск қаласының тұсында 846 м3/с. Қараша айының ортасында қатып, сәуірде мұзы ериді. Уфа қаласынан Мәскеуге дейінгі аралықта тұрақты су көлігі қатынайды.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуШолман өзен |
| --- |
|  |
| Сол Едiл өзен саласы |
|  |
| Құйылулары | 
 Вишера **·**  Мулянк **·**  Чусовая **·**  Ақеділ **·**  Izh · Ik **·**  Тойма **·**  Sheshma **·**  Зай **·**  Нұқрат **·**  Myosha  | Map of the drainage basin of the Volga and Kama. |
|  |
| Reservoirs | 
Kama · Votkinsk · Nizhnekamsk · Kuybyshev |
|  |
| Hydroelectricstations | 
Kama · Votkinsk · Nizhnekamsk |

 |

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
**Полетаев атындағы көше (Алматы)** Көшеге Кеңес Одағының Батыры Федор Андрианович Полетаевтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 26.12.1962 №453/26 шешімі) берілген. Полетаев (Поэтан) Федор Андрианович (1909-1945) Рязань облысының Котино елді мекенінде дүниеге келген. 1944 жылы тұтқыннан қашып, итальян партизан
дивизиясы құрамында шайқасқан. Көше Медеу ауданында орналасқан. Көкшетау көшесінен басталып, Блока көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Ахундов, Сырдария, Үштөбе, Титов көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Буденовская көшесі. Көшенің ұзындығы - 1150 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
*Басқа мағыналар үшін Соналыкөл деген бетті қараңыз.*
**Соналыкөл** – Қалдығайты өзені алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы Соналы ауылынан солтүстікке қарай 2 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 4,1 км2. Көктемгі қар суымен көл айдыны ұлғайып (16,4 км2-ге дейін), жаз айларында суы тартылып, батпаққа айналады. Жағалауы жайпақ, батысындағы Орман құмына шектесетін кемері жарқабақты. Қарашада қатып, сәуірдің 1-жартысында мұзы ериді. Алабы – жайылым. Жағалауында қамыс, құрақ өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Имантау деген бетті қараңыз.*

**Имантау** – Көкшетау қыратының орталық бөлігінде, Имантау көлінің оңтүстігіндегі дөңгелене келген оқшау тау.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау ауданы аумағында. Абсолюттік биіктігі 621 м. Ұзындығы 7 км, ені 5 км шамасында.

Гологиялық құрылымы, жер бедері
-------------------------------

Жер қыртысы архей мен протерозойдың гнейс, кварцит, филлит және кристалды тақтатас жыныстарынан түзілген. Имантаудың көлге қараған беткейі тіктеу келген.

Өсімдігі
--------

Тау беткейін түгелімен дерлік қарағай, қайың орманы басқан. Орман жапқан тау баулайларының табиғаты әсем.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Қызылша қопарғыш**— мал азықтық, ас және қант қызылшасының тамырын қазатын а. ш. құралы. Қызылша қопарғыш қазғаннан кейін қызылшаның сабақ, жапырақтары қолмен тазартылады. Қызылша қопарғыштың негізгі бөлшектерінің бірі көлденең қойылған белдеу темір, оған алмалы-салмалы қопарғыш күрекшелер бекітіледі. Қатар аралықтардың қашықтығына қарай күрекшелердің арасын кеңітуге, тарылтуға болады. Қызылша қопарғыш ауа райы бұзылып, қызылша комбайны жүре алмай қалғанда және тамыр жемістің басындағы сабақ, жапырақ есетін бүршіктерін кеспей тазарту қажет болған жағдайда қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Ғарыштан көрініс. 2000 ж. сәуірдің 24
**Ұлы көлдер** (ағылш. *Great Lakes*) — Солтүстік Американың шығысындағы Әулие Лаврентий өзені алабындағы ірі көлдер тобы. Жоғарғы көл, Гурон, Мичиган, Эри, Онтарио көлдері кіреді. Ауданы 245,2 мың км², алабының аумағы 768 мың км², суының көл. 22,7 мың км³. Батыс жарты шардағы тұщы судың ең көп жиналған жері. Көпшілігінің тереңдігі 200 м-ден астам, тек Эри көлінің тереңдігі 64 м. Көлдер төрттік кезеңнің мұздықтары өңдеген тектоник. қазаншұңқырда орналасқан. Бойында Ниагара су құламасы бар Ниагара өз. Эри және Онтарио көлдерін жалғастырады. Желтоқсаннан сәуірге дейін Ұлы көлдердің жағалау бөлігі қатады.   

**Ірі порттары**:

* Дулут,
* Милуоки,
* Чикаго,
* Толидо,
* Кливленд,
* Эри,
* Буффало (АҚШ),
* Порт-Артур,
* Форт-Уильям,
* Торонто (Канада).

Ciлтемелер
----------

* «Қазақ энциклопедиясы», 9 том
**Ұлыс** — аймақ, мекен, әкімшілік бірлік мағынасын беретін көне *түркі* сөзі.

Түркі-моңғол халықтарында ұлыс бірнеше мағынада айтылады. 6 ғасырда Ұлыс мекен, қала мағынасында қолданылған. Мысалы, көне түркі қолжазбаларында "*халықтан халыққа, ұлыстан ұлысқа, елден елге жүрдім*" деген сөз бар. 13 ғасырда Шыңғыс хан әрбір ұлына иелік бөліп бергенде, олар ұлыстар деп аталды. 16 — 19 ғасырларда Сібірді мекендеген буряттар мен қалмақтарда рулық бірлестіктегі әкімшілік "Ұлыс" аталған. Бұл халықтардың көшпелі тіршілігінде ұлыстар арасында жер бөлісі болған. Әрбір Ұлыс орда саналып, оны ноян биледі. Ұлыстар аймаққа, хотанға бөлінді. Ал бірнеше ұлыстың нояны тайшыға бағынды. Бұл халықтар отырықшы тіршілікке көшкенде де ұлыстың әкімшілік сақталды. Орталық Азия халықтарында ұлыс негізінен аймақ мағынасында қолданылды. Мысалы, ноғай ұлысы, он сан ноғай ұлысы. "*Ұлыстың ұлы күні*" дегенде ұлыс "*аймақтың, елдің*" деген мағына берген, яғни сол елге тиесілі ең қасиетті мейрамды білдіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Сурет:Имандра.jpg
**Имандра** – Кола түбегінің оңтүстік – батыс бөлігіндегі көл, РКФСР-дің Мурманск облысында ауданы 812 шақырым квадрат, тереңдігі 67 метрге дейін. 126,7 метр биіктіктегі мұздық – тектоникалық әрекеттерден пайда болған қазан шұңқырында жатыр. Жағасы қатты тілімделген; көптеген шығанақтары мен аралдары бар, ең ірісі – Ерм-арал. Оның ауданы 26 шақырым квадратты құрайды. 
Имандра көлі үш бөлікке негізделген. Олар: Солтүстік – Үлкен немесе Хибин Имандрасы, ауданы 328 шақырым квадрат, ұзындығы 55 шақырымдай, ені 3-5 шақырымдай; Орталық Иокострав Имандрасы. Оның ауданы 351 шақырым квадрат, ені 12 шақырымға жуық. Олар саяз Иокотрав бұғазы мен жалғасқан(ең енсіз жері 700 метр); батыс – Бабинск Имандрасы(ауданы 133 шақырым квадрат), ол орталық бөлігімен Широкая Салма бұғазымен жалғасқан. Имандраның батыс бөлігіне көптеген өзендер(Пиренга, Монча, т.б.) құяды. Иокострав Имандрасынан Нива өзені басталады. Көл қар, жаңбыр суымен қоректенеді. Қарашада қатып, майда түседі, балыққа (сиг, хариус, голеттц т.б.) бай. Имандраның батысында Лапланд өорығы бар. Солтүстік батыс жағасында Мончигорск қаласы орналасқан. 1952 жылғы Нива СЭС-і каскады жасалғаннан кейін Имандра бөген болды.

Дереккөздер
-----------

М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
**Ақдала** – мемлекеттік табиғи ботаникалық қорықша. Аумағы 2000 гектарды құрайды. Мақсаты – жусанның табиғи қопаларын қорғау. Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің құзырында.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі аумағына қарасты жерде, Сырдария мен Арыс өзендерінің аралығында, жоталы лессті жазықта орналасқан.

Флорасы
-------

Қорықша аумағында қорғалатын өсімдік түрлері: ақ топырақты жусан, қаратау жусаны, жантақ, кеурексасыр, кәдімгі адыраспан, қияқөлең, жуашықты қоңырбас, арпаған, мортық, теріскен, қызыл жыңғыл, тікенекті жыңғыл, гүлкекіре, көбенқұйрық, татар катраны, тауарпа. Дәрмене, Шренк қызғалдағы, Борщов қызғалдағы Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

Фаунасы
-------

Қорықша аумағындағы құстардың, жануарлардың, бауырымен жорғаушылардың, жыландар мен балықтардың 33 түрі қорғалады, солардың ішінде құстардан дала қыраны, қарақұс, ителгі, қылқұйрық бұлдырық, бүркіт, қарабауыр бұлдырық, дуадақ, үкі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Халықаралық табиғатты және табиғи ресурстарды қорғау одағының тізіміне енген түрлер: қарақұс, дала қыраны, дуадақ, ителгі, дала тасбақасы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Полиатрит**— бірнеше буынның қабынып, ісініп ауыруы. Полиатритке көбіне ревматизм ауруы ұшыратады. Кейде әр түрлі инфекциялы (грипп, сепсис, қызамық, дизентерия) аурулардың асқынуынан болады. Созылмалы Полиатрит туберкулез, мерез, бруцеллез және зат алмасуының, әсіресе эндокринді бездердің қызметі бұзылуы салдарынан болады. Полиатритпен орта жастағы адам, оның ішінде әйел жиі ауырады. Ауру кейде кенеттен басталып науқастың дене қызуы 38—39° С-қа көтеріледі, буыны ісініп, қозғалысы қиындайды. Науқас қатты ауырсынады. Қан құрамы өзгеріп, лейкоциттер көбейіп, РОЭ-ы жылдамдайды. Буынға сарысу жиналады. Полиатриттің созылмалы түрінде жоғарыда айтылған клиникалық белгілер баяу өтіп, науқасты онша күйзелте қоймайды. Емі: Полиатритке шалдықтыратын ауруларды емдеу. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
Жария компанияның **еркін айналымдағы акциялары, Free-float** немесе **Puplic float** — еркін айналыстағы акциялардың болжамды үлесі.

*Free float* немесе *public float* ретінде инвесторлар ұстайтын акциялар үлесі айқындалады, мыналарды қоспағанда:

* инвесторлар үлесін иелігінде, барлық компания акцияларының 5%-дан астамы (бұл мүмкін негізін қалаушылар, жоғары басшылық, инсайдерлер, стратегиялық акциялар ұстаушылар және т. б.)
* шектеулі жүрісі бар акциялар (мысалы, қызметкерлеріне берілген)
* инсайдерлерге тиесілі (инсайдерлер активтерін ұзақ уақыт бойы ұстайды деп есептеледі)

*Free float* қор нарығында бағаны тағайындау үшін ең маңызды өлшемдердің бірі болып саналады .

Free-float — бағалы қағаздардың тағы бір көрсеткіші (оның жиі басқа көрсеткіш — өтімділікті акцияларымен байланыстырады). Free float нарықтағы акциялардың еркін айналыстағы үлесін білдіреді. Ағылшын тіліндегі free float сөз тіркесін "еркін құбылмалы" деп аударуға болады.

Free-float — стратегиялық инвесторлар, топ-менеджменті, мемлекет және т.б. акцияларын шегере отырып еркін айналыстағы акциялар санын атайды. Яғни, бұл қарапайым жеке инвесторларға, алып сатарларға (миноритарлық акционерлерге) қол жетімді акцияларының бір бөлігі, эмитенттің өзімен қатысы жоқ бұл акцияларды шығаратын және кәсіпорынның стратегиялық бақылауына қатыспайды. 

Әдетте, free-float шамасы пайызбен немесе ақшалай бірліктерде көрсетіледі. Акциялар төмен free-float сатып алу-сату мәмілелерін жасау үшін жеке тұлғаларға қол жетімді шағын акциялардың саны туралы куәландырады, сондықтан өтімділік бұл жағдайда төмен болады. Төмен free float жанданған сауда акцияларын ұйымдастыру кезінде проблема болуы мүмкін — бұл жеке инвесторлар үшін де, сатушылар үшін де негатив, өйткені алып сатарларға осындай акцияларды саудалау тиімсіз болады, себебі жоғары спрэдті және олар шығындар тартады.

Сондай-ақ,
----------

* Өтімділік
* Қор нарығы
* Акция
* Нарықты капиталдандыру

Сілтемелер
----------

* Float  (ағыл.)(ағыл.)
* Float Charts (dead link с 23-05-2013 (1181 ) — *қазақстан тарихы*, *көшірме*)

 (ағыл.)(ағыл.)

* What is "free-float market capitalization"?  (ағыл.)(ағыл.)
* Deutsche Bank: Market Capitalization and Freefloat Мұрағатталған 1 сәуірдің 2016 жылы.  (ағыл.)(ағыл.)
**«Бармасаң бадал, қара жерге қадал»** тәрізді қарғыс сөз құрамында жиі қолданылады. 

Қазір байқасақ, кейбір жазушылар ықпалы ма, осы тіркестерге кіргізілген жаңалық па әлде сирек қолданылып, көмескі тартып ұмытушылықтан туған ба, дәл ашып айту қиын, *«бармасақ бада бол, қара жерге қада бол»* қалпына шейін өзгерген. Кейбір жазушы осы сөз арқылы *«бада бол»* тіркесін тудырады:

*«Енді ол отырған жерге барсам бада болайын»* (Б. Қыдырбекұлы, Шайтан).

Қазіргі сөздігімізде: *бадал* — жоғал, құры деп түсіндіріледі. Бұл, әрине, осы сөздің көп дәуірді басынан өткізіп, кейін пайда болған соңғы мағынасы болмас. Ол заңды да. Сөз мағынасы да қоғам тарихының дамуымен жарыса отырып, тұңғыш ұғымын жаңғыртып, жаңартып отыруы кімге де мәлім құбылыс. Әрине, мұндай құбылыс ақиқаттығына осы іспеттес және бұдан да басқа күрделі сөз құрамдарын тұтас алып, терең түрде тілдік талдау жүргізгенде ғана жетуге болады. *«Бадалдың»* алғашқы мағынасы «жоғал, құры» болса, қарғысқа ұшыраған жанының көз алдында келбеңдеп, қадалып тұруын қай адам ұната қоймақ. Осындай ой жетегіне ере түсіп, ізденіске бет бұрсақ, өзге бір туыстас тіл деректеріне әкеліп тірейді. Қырғыз тілінде *буйдал* — тоқтау, бөгелу (орыс. *задержаться, замешкаться*) мағыналарында көрінеді. Бұл жерде *«бадал»* сөзінің дәл алғашқы мағынасын тап баспасақ та, соған жақын келгендігімізді байқаймыз. Өйткені, *«тоқталу, бөгелу»* сөздері мағына жағынан *«тұру»* етістігіне бір табан жуық. *«Бадалдың»* алғашқы мағынасы *«тұр»* екендігін моңғол тобына жататын бурят тілі дерегінен білу қиын емес: *бодо* — тұр (орыс. *встать*). Ал моңғол тілінде: босох — тұру, түрегелу. Бұл топтағы тілдердің өзінде де дыбыс сәйкестіктері жиі болатын құбылыс. Сондықтан да, бірде *«бодо»*, кейде *«босох»* болып дыбысталу *д~с* дыбыстарының сәйкестігінен туған нәрсе. Сөз соңындағы *-л* дыбысы — бурят тіліне тән жұрнақ. моңғол тіліндегі *«о»* дыбысы орнына қазақ тілінде *«а»* қолданылу дағдылы жағдай: моңғолша — *ороох*, қазақша — *орау*; моңғолша — *оточ*, қазақша — *оташы* т. б. Аталған деректер *«бадал»* сөзінің алғашқы мағынасы *«тұр»* екендігін аңғартып, *«бармасаң бадал, қара жерге қадал»* дегеніміз қазіргі қазақ тілінде — *«бармасаң тұр, қара жерге қадалып»* сияқты ұғымға саятын тәрізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
**Қосаяқтар** (лат. *Dipodidae*) – сүтқоректілер класы кеміргіштер отрядының бір тұқымдасы.

Таралуы
-------

Қазба қалдықтары Қытайда орта миоцен қабатынан табылған. 
Солтүстік Африка, Арабия, Кіші және Алдыңғы Азияда, Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Қазақстан мен Орта Азияның шөл, шөлейтті және далалы аймақтарында кең таралған.
Дүние жүзінде 14 туысқа жататын 40-қа жуық түрі белгілі. Көбіне 2–3 жыл (кейбіреулері 4 жылдай) өмір сүреді. 
Қазақстанда 9 туыстың 16 түрі мекендейді. Оның 4 түрі: бессаусақты ергежейлі қосаяқ, Гептнер ергежейлі қосаяғы, бозтүсті ергежейлі қосаяқ, үшсаусақты ергежейлі қосаяқ Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген (1996).

Биологиялық сипаты
------------------

* Дене тұрқы 4,5 – 5,0 сантиметр, салмағы 7 – 10 грамм.
* Тері жамылғысы тығыз әрі жұмсақ, түсі – сарғыш, құм түстес.
* Артқы аяқтары ұзын, 3 не 5 саусақты, алдыңғы аяқтары 5 саусақты. Жүргенде тек артқы аяқтарымен секіреді. Алдыңғы аяқтарымен қорегін ұстап, ін қазады.
* Құйрығы дене тұрқынан ұзын, қысқа түкті.
* Құлақ қалқандары көпшілігінде үлкен, кей түрінде қатпарланып, қысқарған.
* Көздері өте үлкен.
* Күздің аяғынан көктемге дейін қысқы ұйқыға кетеді.

Уақытша және тұрақты індері болады. Індерінің ұзындығы 1 метрден 4 метрге, ал тереңдігі 20 см-ден 2,5 м-ге дейін жетеді.
  

Өсімдіктермен, жәндіктермен қоректенеді. Ұрғашылары жылына 2 – 3 рет (әр жолы 1 – 9-дан) балалайды. 
  

Көптеген түрлері бірқатар індеттерді, әсіресе оба ауруын таратады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997;
2. ↑  "Қазақ энциклопедиясы", VI-том
*Бұл мақала — «Ұлыбритания Патшалығы» (1707—1800) деп аталатын тарихи мемлекет туралы. Қазіргі таңдағы ізбасар-мемлекет туралы білгіңіз келсе, мына мақалаларды қарңыз: **Ұлыбритания**.*
*Терминдерді түсіндіру үшін **Англия**, **Ұлыбритания**, **Британия** және **Біріккен патшалық**, сондай-ақ **Британ аралдары (терминология)** деген мақалаларды қараңыз.*

**Ұлыбритания патшалығы** немесе **Ұлы Британияның патшалығы** (ағылш. *the Kingdom of Great Britain*) — Батыс Еуропада орналасқан және Уния жөніндегі актісіне сәйкес Шотландия мен Англия патшалықтарының бірігуінен пайда болған мемлекет. 1707 жылдан 1800 жылға дейін осылай аталып келген.

Екі бұрынғы патшалық, Яков І Ағылшындық атанған, Яков VI Шотландтық патшадан бастап өзара уния жағдайында болған. Бірақта Англия мен Шотландияда 1603—1707 жылдар аралығында әр түрлі парламенттер және үкіметтер болды.

1801 жылдың 1 қаңтарынан бастап Ұлыбританияның Ирландия мен бірігу нәтижесінде мемлекет Біріккен Ұлыбритания және Ирландия патшалығы деп алмастырылды.

Тағы қараңыз
------------

* Ұлыбритания тарихы
* Ұлыбритания патшалары
* Union Jack
* Британ монархиясы

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| *Ізашарлары:*Англия патшалығышама.927 — 30 сәуір 1707Шотландия патшалығышама.843 — 30 сәуір 1707 | **Ұлыбритания патшалығы** 1 мамыр 1707 — 31 желтоқсан 1800 | *Ізбасары:*Біріккен Ұлыбритания және Ирландия патшалығы1 қаңтар 1801 — 5 желтоқсан 1922 |
**Дәптер** — қағаздан жасалған парақтардан тұратын, әртүрлі әдістермен бекітілген (спиральдау, тігу, қапсырмалау) ақпараттың жазбаша тасымалдаушысы, жазылымдарға арналған заты. Дәптердің парақтары таза, тор көзді, таза жолды және т.б болуы мүмкін. Дәптерлерді көбінесе оқушылар, студенттер қолданады. Сонымен қоса дәптерлер ғылыми практикада лабараториялық журнал ретінде, медицинада амбулаторлық карта ретінде кездеседі.

Пайда болу тарихы
-----------------

Б.з.б. VII ғасырдан бастап, ежелгі гректер мен римлендер сүйек және қорғасын тақтайшалардың орнына ақпаратты, суреттерді балауызбен қапталған ағаш тақтайшаларға жаза бастады. Жазбаларды стилус арқылы жасаған және теріс жағымен сүрткен. Осындай тақтайшалар төрт данадан бекітілген.

Құрылымы
--------

Дәптердің құрылымы брошюраға ұқсас келеді, яғни сыртыңда қаптама, ал ішінде әртүрлі әдіспен бекітілген парақтар бар. Көбінесе оқушы дәптері 12, 18, 24, 36, 48, 60, 80, 96 парақтан тұрады.
**Дәріарша** – кипарис тұқымдас, биіктігі 5 метрге дейін жететін ірі бұта, немесе шағындау келген ағаш. Гүлдерінің аталықтары да, аналықтары да жапырақ қойнауында өседі. Аталығы ұзынша келген сырға тәрізді, аналығы жасыл бүрлі, ұсақ шар тәрізді. Гұлдерінің төменгі жағы жасырынып жатқан қабықшасы бар өзектен тұрады. Жемісі сағағы қысқа етті келеді де екінші жылдың күзінде пісіп жетіледі.

Химиялық құрамы
---------------

Миуасында 0,5-1,5 процент эфир майы болады. Ол кристалдаған дәріарша камфорасынан, кадиненнен, сесквиктерпеннен және пенинне құралады.

Қолданылуы
----------

Дәрі мақсатында дәріаршаның миуасы пайдаланылады. **Дәріарша миуасы** – шемен, асцит, безгек, нерв ауруларына, ревматизмге, әйелдер ауруларыны, сондай-ақ қышыма қотырға, ұшық секілді басқада ауруларға қарсы қолданылатын өте ертеден келе жатқан дәрі.

Дереккөздер
-----------

«Дәрілік өсімдіктер» М. Қожабеков.
**Капитал жұмсалымы** - негізгі капиталға инвестиция салу, жаңа құрылысқа, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды кеңейтуге, қайта құрауға және техникамен қайта жарақтандыруға шығын жұмсау, яғни негізгі және айналым қорларының көлемін ұлғайтуға және құрылымын жақсартуға жұмсалатын бір жылғы шығынның соммасы, машиналар, жабдықтар, құралдар, керек-жарақтар сатып алу, жобалау-іздестіру жұмыстары, т.б. Капитал жұмсалымы объектілер - жеке, мемлекеттік, муниципалдық меншіктегі және басқа меншік нышандағы жаңадан жасалатын немесе жаңғыртылатын мүліктер. Инвестициялық қызмет субъектілері - инвесторлар, тапсырыскерлер, мердігерлер. Капитал жұмсалымы объектілерін пайдаланушылар, т.б.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. Алматы
**Көктырнақ** – Кіші Арал теңізінің солтүстік-шығысындағы түбек.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Арал ауданында орналасқан.

Сипаты
------

Солтүстіктен оңтүстікке қарай 30 км-ге созылып, теңізге сұғына еніп жатыр. Батыстан шығысқа қарай 37 км-ге созылған. Теңіз деңгейінен ең биік жері 188 м. Жер бедеріне төрттік кезеңнің ойпатты аккумуляттік жазығы тән. Ол түбектің орта бөлігіне қарай еңістеніп, батысында Бутаков шығанағына, шығысында Үлкен Сарышығанақ қонысына ұласады. Түбекте Үшшоқы, Бұлтық төбелері мен Кенжембай, Аққұдық, Кержығылған құдықтары бар. Түбектің теңізге сұғынған оңтүстік жағалауы 10 – 70 м аралығындағы жыралармен тілімденген. Аймақ мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 11 - том
*Басқа мағыналар үшін Сарымсақты деген бетті қараңыз.*
**Сарымсақты жотасы** – Оңтүстік Алтайдағы таулы жота.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы жерінде орналасқан. Батыстан (Нарын жотасының шығысынан) шығысқа қарай 60 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері – Бүркітауыл (3373 м). Мұздықтары бар. Күршім, Бұқтырма, Нарын өзендерінің суайрығы саналады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Сарымсақты жота гранит, тақтатас, құмтастан түзілген.

Өсімдігі
--------

Таулы жотаның солтүстік беткейінде 2300 - 2400 м биіктікке дейін орман ағаштары; ал солтүстік беткейінің төменгі бөлігінде және оңтүстік беткейінің альпілік белдеуіне дейін қуаң дала өсімдігі өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
**Жауласушылық** — екі адамның бірімен-бірінің, не екі жақтың дұшпандық, жаулық жағдайда болып қалыптасуы. Жауласушылық екіжақты қастандық әрекет ретінде шабу, шауып алу, жаулап алып бір елдің өзге елді отарлауы сияқты әрекеттері арқылы жүзеге асып жатады. Жауласушылық тек екі мемлекет не екі тайпа арасында ғана емес, сонымен қатар жеке адамдар арасында да болып жататын әрекет. Жауласушылық халықтардың біріне-бірінің айдап салу, өшіктіру, жау етіп, дұшпан етіп көрсету нәтижесінен де байқалады. Осы орайда "Жауластырмақ жаушыдан, елдестірмек елшіден" дейтін мақалда терең ойдың мәнін тұжырымдап берген. Жауласушылықтың өршіген көрінісі жаугершілік-соғыс жағдайымен бірімен-бірі қырып-жою әрекеттерімен ұштасып жатады. Жауласушылық жеке адамдар арасындағы кереғарлық қатынастан бастап екі мемлекет, екі халық, не қоғамдық саяси-экономикалық қатынастағы елдер мен мемлекеттер арасында болып отыратын әлеуметтік жағдай, қоғамдық құбылыс болып саналады. Дүниежүзі халықтарының біздің ғасырымыздағы жағдайларды келешекте де бейбіт жолмен, ақыл-санамен шешіп отыруды игі мақсат етіп ұстанады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Ұлытау кеңесі** — 1752 ж. Ұлытауда болған үш жүз өкілдерінің жиыны. 1750 ж. Жоңғарияда Лама-Доржының билік басына келуі өзара қырқысқан күрестің қайтадан тұтануына әкеп соқты. Бұл күресте жеңіліс тапқан Даваци жиендері Әмірсана мен Байнджурмен 1751 ж. көктемде қазақтарға қашып келіп, абақ-керейлердің билеушісі Қожаберген батырды паналады.Лама-Доржы қазақ билеушілерінен өзінің саяси бақталастарын қайтарып беруді талап етті. 1752 жылдың жазында ордада Орта жүз бен Ұлы жүз батырлары мен рубасыларының құрылтайы болып, онда Абылай және батырлардың көпшілігі Давациді қолдауды жақтады. Бұл шешімді қабылдау кезінде содан аз уақыт бұрын елшілікті бастап Жоңғарияда болып қайтқан және Лама-Доржы жағдайының әлсіздігін жақсы білген Төле би шешуші рөл атқарды. Қазақтардың Давациді беруден бас тартқанына ашуланған Лама-Доржы Орта жүзге Сайын-Бөлек пен Шадыр басқарған әскер жіберді. Жоңғарлар Орталық Қазақстанда көшіп жүрген үйсін, уақ және керейлердің қоныстарына шабуыл жасады. 3 мыңнан астам қазақ тұтқынға алынып, орасан көп мөлшерде мал мен мүлік қолға түсірілді. Бұған жауап ретінде Абылай Сайын-Бөлекке қарсы Давациді жіберді, оған Қожаберген басқарған абақ-керейлердің жасағын және қазақ ұлыстарында тұтқында жүрген барлық жоңғар жауынгерлерін қосып берді. Сонымен бірге ірі ауқымды соғысқа дайындық басталды, қазақ ауылдары асығыс Тобыл мен Обағанға көшіріліп, қазақ жасақтары Торғай өз-нде жиналатын болып белгіленді.

Ciлтемелер :
------------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Аспақтау** - байырғы ортада қолданылған жазалау әдісі. 

Бірінші түрі - ауыр қылмыс істеп жазалы болған адамдарды (екі адамды) шөгерілген атан түйенің екі жағына мойнынан тұзақтап байлаған. Түйе тұрған кезде адам аяғы жерге жетпей асылып жан тәсілім еткен. 
Екінші түрі - шөгерілген екі түйенің ортасына өркеш тұсынан көлденең ағаш бекітіледі. Екі қолы артына қайырылып кісенделген қылмыскерді мойнынан тұзақтап, арқанды ағашқа байлайды. Түйелерді тұрғызғанда қылмыскер асылып қалады.

Есімдері ауыз әдебиетінің қайғылы образдарына айналған Қодар мен Қамқа рулық тәртіптің (шежірелік жосынның) ежелден қалыптасқан нормалары мен принциптерін өрескел бұзғандары үшін рубасылары мен билердің ұйғарымымен осындай тәсілмен өлтірілгені тарихтан белгілі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
Бүгінгі таңда Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады: Алатау, Алмалы, Әуезов, Бостандық, Жетісу, Медеу, Наурызбай, Түрксіб.

Аудан аумағында әкімшілік функцияларды қалалық әкімдіктің бағынысындағы аудан әкімдігі атқарады.

Тарихы
------

Қаланың әкімшілік бөлінісі:  
    Алатау ауданы  

    Алмалы ауданы  

    Әуезов ауданы  

    Бостандық ауданы  

    Медеу ауданы  

    Наурызбай ауданы  

    Түрксіб ауданы  

    Жетісу ауданы
Қазақ АКСР ОАК Президиумының шешімімен 1936 жылы 12 қыркүйекте қалада 4 аудан құрылады: Каганович, Ленин, Сталин, Фрунзе.

1957 жылы Каганович ауданы — Октябрь ауданы, Сталин ауданы — Совет ауданы болып өзгертіледі.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығымен 1966 жылы Совет ауданының бір бөлігінен Калинин ауданы, ал 1972 жылы Ленин және Калинин аудандарының шағындалуы нәтижесінде Әуезов ауданы құрылады.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумы жарлығымен 1980 жылы 17 қазанда жаңадан тағы Алатау (Калинин және Әуезов аудандарының шағындалуы есебінен) және Мәскеу (Ленин, Октябрь және Фрунзе аудандарының шағындалуы есебінен) аудандары құрылады.

1982 жылдың басында Алматыда 8 аудан болды: Алатау, Әуезов, Калинин, Ленин, Мәскеу, Октябрь, Совет, Фрунзе. Кеңес заманында аудандардағы мемлекеттік билік органы халық депутаттарының аудандық кеңесі болды.

1995 жылы 12 желтоқсанда қаладағы Калинин ауданы — Бостандық, Ленин ауданы — Жетісу, Октябрь ауданы — Түрксіб, Совет ауданы — Алмалы, Фрунзе ауданы — Медеу ауданы болып өзгертіледі.

1997 жылы 28 қаңтарда Алатау және Мәскеу аудандары таратылады. 2008 жылы жаңа шекараларында Алатау ауданы қайта құрылады.

2014 жылы шілде айында XVIII ғасырда жоңғар басқыншыларына қарсы соғыстарға қатысқан қазақ батыры Наурызбай есімімен аталатын қаланың сегізінші ауданы құрылады.

Тізімі
------

Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі| Атауы | Әкімі | Аумағы, км² | Халқы, ад. (2019) | Халқының тығыздығы, ад./км² | Құрылған уақыты |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Алатау ауданы | Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков | 104,95 | 260 441 | 2 482 | 2008 |
|  Алмалы ауданы | Ержан Іргебайұлы Сейтенов | 18,2 | 215 768 | 11 727 | 1936 |
|  Әуезов ауданы | Сайран Тәпенұлы Сайфеденов | 23,5 | 295 543 | 12 576 | 1972 |
|  Бостандық ауданы | Алтай Ерғазыұлы Рахимбетов | 99,43 | 343 541 | 3 456 | 1966 |
|  Жетісу ауданы | Гүлнар Ахметжанқызы Көкебаева | 39,6 | 166 001 | 4 192 | 1936 |
|  Медеу ауданы | Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин | 253,4 | 209 836 | 828 | 1936 |
|  Наурызбай ауданы | Санжар Әділұлы Тоғай | 69,67 | 128 169 | 1 840 | 2014 |
|  Түрксіб ауданы | Бақытжан Қожанбердіұлы Ақжаров | 75,75 | 235 357 | 3 107 | 1938 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы қаласының Алатау мен Мәскеу аудандарын тарату туралы
2. ↑  Алатау ауданын құру және Алматы қаласы аудандарының шекараларын орнату туралы
3. ↑  Наурызбай ауданын құру және Алматы қаласы аудандарының шекараларын белгілеу туралы
**Алмағанбет Ахун Бұхарбайұлы** (1869 жыл - 1943 жыл Шалқар ауданы, Тұмалыкөл ауылы (бұрынғы №19 ауыл) — ахун, ауыл молдасынан сауат ашып, 12 жасында Қожаназар ишанның медресесінде білімін жалғастырады. Кейін Бұхараға барып оқып, білімін тереңдетіп, қол тапсырып, "ахун" атағын алып, шәкірттерге дәріс береді.

Елге оралған ахун Тұмалыкөл ауылының Көкпектікөл деген жерінде мешіт ұстап, бала оқытқан. Еліміздің мұсылмандар дүниесінің рухани көсемдерімен тығыз байланыста болған.

17 желтоқсан 1937 жылы Кеңес үкіметіне қарсы үгіт жүргізген және ишан А.Төлегеновпен тығыз байланыста болған деген айыппен 10 жылға сотталған, 1943 ж. Барнауыл түрмесінде көз жұмған. 1989 жылы ақталған [1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Шалқар" энциклопедиясы
Көктабандағы Ахмет қыстауы
**Көктабан** - Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Сарысу ауылдық округінің аумағында орналасқан қыстау, жер аты. **Көктабан** - көктемдегі қар суы үймелеген жердің көгеріп тұруы деген мағынаны білдірсе керек. 

Көктабан ертеректе Сарысу уезі құрамындағы Қарақыз болысына қарасты жер болған. Мұнда Таманың Дәулеткелді атасының Барақ балалары отырған. Көктемде Барақ балалары малдарын төлдететін жері болғандықтан "Барақ байдың жұрты" деп те атайды. Қыстау маңында Барақ Бигелдіұлының сағанасы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстандағы жер-су атаулары
2. ↑  Н.Рахымжанов. "Жетіқоңыр: Жиделі және Жайылма (Дәулеткелді тарихы)". ISBN 978-601-7211-57-8
**Простокваша** — диеталық ашқылтым сүт тағамы. Оны пастерленген, стерильденген немесе сиырдың пісірілген сүтін сүт қышқылды бактерияның таза культурасынан жасалған ұйытқымен ұйытады. Сүт заводтары простоквашаның кәдімгі, мечниковтық, ацидофильді, оңтүстік, варенец, украиндық (ряжнка) түрлері шығарады. Май құрамы жөнінен простокваша майлы (3,2 % сүт майлы, ал мечниковтық, варенец, ряженкада 6 %-ке дейін) және майсыз (0,5 %-тен аспайтын сүт майы бар) болып болінеді. Простокваша ешбір іртіксіз, біркелкі ұюға тиіс. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Субстраттық фосфорлану** – жоғары энергиялы аралық өнімнен фосфаттың (РО3) АДФ немесе ЖІӨ-ге тікелей ауысуы арқылы АТФ немесе ГТФ синтезі үшін барлық тірі организмдерге тән реакция. Тірі жасушалардағы органикалық қосылыстардың тотығуы кезінде бейорганикалық фосфат органикалық заттарға ауысып, энергияға бай молекулалар түзеді, одан АДФ немесе ЖҰӨ-ге ауысады. Бұл жағдайда тасымалдау тек жеткілікті жоғары топтық тасымалдау потенциалы бар молекулалардан болуы мүмкін. Энергия конъюгациясы есебінен АТФ және Fn -ден АТФ синтезін қамтамасыз ету үшін мұндай молекулалардың химиялық байланыстарының гидролизінің энергиясы АТФ гидролизінің энергиясынан жоғары болуы керек. Топтық тасымалдау потенциалы жоғары мұндай молекулаларға фосфоэнолпируват, 1,3-бисфосфоглицерат, А коферментінің ацил туындылары және креатинфосфат жатады.

Механизм
--------

 Субстраттың фосфорлануының жалпыланған реакциясы
Аралық фосфорланғаннан кейін оның фосфаттық тобы (бейорганикалық фосфат ) АДФ-ға ауысады. Аралық заттың топтық тасымалдау потенциалы АТФ-тен жоғары болғандықтан, реакция бір бағытта жүреді.

Субстраттың фосфорлануы көбінесе алдын ала тотығу сатысынан тұрады. Егер альдегид тобын карбоксил тобына дейін тотықтырса, бұл процесте бөлінген энергия фосфат тобын карбоксил тобымен эфирлеуге жұмсалады. Нәтиже – фосфоангидрид, топтық тасымалдау потенциалы жоғары қосылыс. Баламалы түрде кето тобы бар молекуланы тотықтыруға болады (пируват және оның тотығу декарбоксилдеуі ). Бұл жағдайда тотығу энергиясы А коферментімен тиоэфирлік байланыс түзу арқылы сақталады. Фосфаттық топпен трансэтерификациядан кейін субстратты фосфорлану үшін қолданылатын жеткілікті жоғары топтық тасымалдау потенциалы бар фосфоқосылыс түзіледі.

Мағынасы
--------

Субстратты фосфорлану тыныс алу тізбегі үшін электронды акцепторлардың болуына қарамастан, яғни оттегі болмаған кезде АТФ-ны тез қалпына келтіруге қызмет етеді. Эритроциттердегі адамдарда аэробты тыныс алу мүлдем жоқ және барлық энергия тек гликолиздің субстратты фосфорлануынан пайда болады. Оттегінің жетіспеушілігімен бұлшықеттер дәл осы жолмен немесе креатинфосфат арқылы энергия алады.

Сондай-ақ, субстраттың фосфорлануы тотықтырғыш заттардың энергиясын толық пайдалануға ықпал етеді. Онсыз энергияның бір бөлігі жай жоғалып, жылуға айналады.  .

* 

* Үшкарбон қышқылының айналымында :

Ескертпелер
-----------

1. ↑  Georg Fuchs (Hrsg.), Hans. G. Schlegel (Autor): *Allgemeine Mikrobiologie*. Thieme Verlag Stuttgart, 8. Auflage 2007, ISBN 3-13-444608-1, S. 200.

Әдебиет
-------

* Нетрусов А. И. Котова И. Б. Микробиология. — 4-е изд. перераб. и доп.. — М.: Издательский центр «Академия», 2012. — С. 46. — 384 с. — ISBN 978-5-7695-7979-0.
**Локомобиль**  (фр. , лат. *locus* — *орын* және mobіlіs — *қозғалмалы*) — бу қазаны, піспекті (поршеньді) бу машинасы және қосалқы құрылғылар бір агрегат болып біріктірілген бу күш қондырғысы. Локомобиль - бу күшімен
жылжытылатын немесе стационарлы құрылғы, әр түрлі машиналарды іске қосуға арналған, ауылшаруышылық машиналарды да. Локомобильдің жылжымалы және орнықты түрлері болады. Локомобиль отыны ретінде әр түрлі қалдықтар немесе жергілікті отындар (ағаш, көң, т.б.) пайдаланылды. Үнемсіз әрі тиімсіз болғандықтан 20 ғасырдың 60-жылдарынан бастап шығарылмайды; қазір оның орнына тиімділігі жоғары электр қозғалтқыштар мен іштен жану қозғалтқыштары қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.
**Көксу полиметалл кен орны** – Жетісу облысы Талдықорған қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 100 км жерде орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен алаңы Текелі-Боратала синклинорийі мен Оңтүстік Жоңғар антиклинорийінің аралығында. Кен солтүстік-батыс, солтүстік және шығыс бағыттарда созылған жарылымдармен блоктарға бөлініп күрделенген. Геологиялық қиманың төменгі қабатында әктас пен доломиттер, одан жоғарғы төменгі палеозойдың құмтастары мен тақтатастары солтүстік-батыс бағытта созылған Көксу синклиналінің ядросын құрайды.

Жатыс сипаты, минералдары
-------------------------

Кен денесі линза пішіндес. Кен құраушы минералдары: галенит, сфалерит, пирит, пирротин, халькопирит, аз мөлшерде буланжерит, джемсонит, бурнонит, арсенопирит бар. Кеннің тотығу белдемі 130 м тереңдікке дейін тараған.

Құрамы
------

Кентас құрамындағы қорғасынның мөлшері 2,98%, мырыш 0,97%, мыс 0,54% және акцессор элементтерден сүрме, күшәла, никель, кадмий, ванадий, т.б. бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Гай Транквилл Светоний
**Гай Транквилл Светоний** (лат. *Gaius Suetonius Tranquillus*; б.з.б. 70 жылдар шамасы - 122 жылдан кейін) — Рим тарихшысы және жазушысы, энциклопедияшы, б.з.б. 119 - 122 жылы император Адриан тұсында хатшы болып, оның мұрағаттарында жұмыс істеуге мүмкіншілік алды. 

Светоний көптеген еңбектердің авторы. Оның бізге жеткен "Он екі Цезарьдың өмірі" (8 кітап) деген кітаптары Цезарьдан Домицианға дейінгі рим императорларының өміріне, ал "Грамматикалар мен риторлар" туралы үлкен еңбегі (оның бір бөлімі ғана бізге жеткен) рим әдебиетінің атақты қайраткерлеріне арналған. Бұл шығармалар - тарихи құнды деректеме

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 92 бет
Кәшеге қазақ балалары мен жастарының бірқатар толқынын тәрбиелеуде өзіндік үлесі бар
көркем туындылардың авторы, орыс жазушысы Аркадий Петрович Гайдардың (1904-1941) есімі
(Алматы қаласы атқару комитетінің 14.11. 1956 Ме28 шешімі) берілген. Гайдар (Голиков) Аркадий
Петрович Күрек облысында дүниеге келген. Ол - *«РВС»*, *«Тимур және оның командасы». «Мектеп»* т.б. прозалық шығармалардың авторы.

Көше солтүстіктен оңтүстікке қарай Райымбек даңғылынан басталып, Жандосов көшесіне
дейін созылып жатыр. Рйымбек, Төле би, Абай даңғылдары, Артем, Дүйсенов, Қарасай батыр,
Шәкәрім, Құлымбетов көшелерімен қиылысады. Тастақ шағынауданында орналасқан. Бұрынғы
атауы - Фрунзе көшесі. Кешенін ұзындығы - 2350 метр.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Қызылтілді зиягүл** (лат. *Senecio pyroglossus*) – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық декоративті өсімдік.

Таралуы
-------

Қазақстанда Жетісу Алатауында Лепсі және Срқан өзендерінің жоғарғы бөлігінде кездеседі. Орман алқаптарында, түрлі шөп өскен субальпілік шалғында өседі. Мал жайылымы салдарынан саны азаюда. Өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Биіктігі 20 – 30 см, тігінен өскен тамырлары бар. Сабағы қарапайым. Төменгі жағындағы сағақты жапырақтары жіңішке жұмыртқа тәрізді , жиегі тегіс емес. Орта және жоғары жағындағы жапырақтары сағақсыз, 2 – 5 себепті сабақтың жоғарғы жағында топтасқан. Орама жапырақтарының ұзындығы 10 мм-дей, ені 10 – 15 мм. Гүлі қызыл түсті, ұзындығы 20 – 25 мм, ені 2 – 3 мм болатын тілшесі орамасының ұзындығынан шамамен 2 мм ұзындау. Тұқымы цилиндр тәрізді, қырлы, шамамен ұзындығы 3,5 мм. Тұқымынан көбейеді. 

Шілдеде гүлдеп, тамыз айында жеміс береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Б.Ө. Жақып "Қазақстан табиғаты"
*Басқа мағыналар үшін Локомотив (айрық) деген бетті қараңыз.*Локомотив Су-250-64
**Локомотив** – релісті жолдармен пойызды немесе жеке вагондарды қозғалтуға арналған машина. Локомотив латынның loco moveo – орнынан қозғалтамын деген сөзінен шыққан. Оның жылулық және электрлік түрлері бар. Орнатылған күш қондырғыларына (қозғалтқыш түріне) сәйкес жылулық локомотивтерге паровоз (бу машинасы орнатылған), бу турбовозы (бу турбинасы орнатылған), тепловоз, мотовоз (іштен жанатын қозғалтқыш орнатылған), газ турбовозы (газ турбинасы орнатылған), ал электрлік локомотивтерге контактілік (түйіспелік) және аккумуляторлы электровоздар (электр қозғалтқыштары орнатылған) жатады. Осы аталған локомотивтердің қозғалтқыштары будың, жанар майдың, газ бен электр тогының энергияларын оны қозғалысқа келтіретін механикалық энергияларға түрлендіреді. Пайдалану мақсатына қарай локомотив магистральды және өнеркәсіптік болып ажыратылады. Магистральды локомотив жүк пойызы мен жолаушылар пойызын жүргізетін және стансалық жұмыстарға пайдаланылатын локомотивтерге бөлінеді. Өнеркәсіптік локомотивтер зауыт ішілік жүктерді және кен орындары мен шахталарда, т.б. орындарда жүк тасымалдайды. Алғашқы локомотивтер (паровоздар) Ұлыбританияда 19-ғасырдың басында (1803, 1814), ал Ресейде 1834 ж. жасалды. Магистральды жүк паровоздарының соңғы түрінің қуаты 1800 кВт, жылдамдығы 80 км/сағ болса, жолаушылар паровоздарының қуаты 1900 кВт, жылдамдығы 125 км/сағ-қа дейін жетті. 20-ғасырдың басында паровоздар қуатты әрі пайдалы әсер коэффициенті жоғары тепловоздармен, электровоздармен алмастырыла бастады. Қазіргі қос секциялы жүк тепловозының қуаты 2200 кВт, жылдамдығы 100 км/сағ, ал жолаушылар тепловозының жылдамдығы 160 км/сағ-қа дейін жетіп, пайдалы әсер коэффициенті 20 – 21% (29 – 32%-ға дейін жетеді). 1895 ж. АҚШ-та алғашқы тұрақты ток электровозы жасалды. Қазақстанда 1933 жылдан бастап электровоздар қолданыла бастады. Электровоздардың қуаты жоғары, жылдамдығы 110 км/сағ-қа жетеді. Қазір локомотив паркінің негізін тепловоздар мен электровоздар құрайды. Жылдамдығы 200 км/сағ-қа жететін авиациалық газ турбиналары турбопойыздар мен реактивті және турбовинтті қозғалтқышы бар локомотивтер сынақтан өтуде.

Пайдаланылған cілтемелер
------------------------

1. ↑  Балалар Энциклопедиясы, 6 том.
**Қызылша нематоды**— мал азықтық, ас және қант қызылшасының тамырын қазатын а. ш. құралы. Қызылша нематоды қазғаннан кейін қызылшаның сабақ, жапырақтары қолмен тазартылады. Қызылша нематодытың негізгі бөлшектерінің бірі көлденең қойылған белдеу темір, оған алмалысалмалы қопарғыш күрекшелер бекітіледі. Қатар аралықтардың қашықтығына қарай күрекшелердің арасын кеңітуге, тарылтуға болады. Қызылша нематоды ауа райы бұзылып, қызылша комбайны жүре алмай қалғанда және тамыр жемістің басындағы са-бақ, жапырақ есетін бүршіктерін кеспей тазарту қажет болған жағдайда қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Қызылшалы қызамық** — әдеттегі қызылшаға қарағанда жеңіл өтеді. Ол 3 күннен 4 күнге дейін созылады. Бөртпелер жеңіл шығады. Бастың желке түсындағы және мойындағы лимфа түйіндері ісінеді, ауырады.
Бала тесекте жатуы керек, қажет болған жағдайда парацетомол немесе аспирин қабылдағаны дұрыс
Жүктіліктің алғашқы 3 айлығы кезінде қызылшалы қызамықпен ауырған екіқабат әйелдер жарымжан бала тууы мүмкін. Сондықтан, қызылшалы қызамықпен ауырмаған немесе ол женінде ештеңе білмейтін екіқабат әйелдер осы аурумен ауырып жүрген балалардан өзін аулақ устауы керек. Әсілі, қызылшалы қызамықпен қыздар мен әйелдердің жүкті болмастан бұрын ауырғаны жөн. Қызылшалы қызамыққа қарсы вакцина бар, бірақ оны қолға түсіру оңай емес.

Дереккөздер
-----------

* **Вернер, Дэвид**. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет.

ISBN 5-615-01453-9

Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. **Сол үшін оларға көп-көп рақмет!**
**Қызылша бізтұмсығы**— бізтұмсықтылар тұқымдасына жататын қоңыз. Денө тұрқы 9—15 мм. Топырақ арасында қыстайды. Көктемде топырақтың жырту қабаты 8—10° С жылынғанда шығып, алабота т. б. өсімдіктермен қоректенеді де, қызылша көктегенде қызылшага түседі. Алғаш көктеген жапырақшасын, сонан кейін 1, 2, 3 жұп негізгі жапырақтарын зақым-дайды. Жұмыртқасын қызылша тамы-рына жақын топыраққа салады. Личинкасы қызылша тамырымен қорек-тенеді, сөйтіп қызылшаның түсімін кемітеді. Қызылша бізтұмсығы зақымданған тамырын-да қант азаяды және салмағы жеңіл-дейді. Қызылша бізтұмсығы 80—100 күн дамып, топы-рақ арасында қуыршақтанады. Бұл қоңыз әсіресе құрғақшылық жылдары көп болады. Күрес шарасы: 12% ГХЦГ не 25% метафос тозаңдату, көк-теген кезде хлорлы барий, фтор және кремннй ерітіндісін шашады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы