recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Мұрағат
**Мұрағат** немесе **Архив** (*лат.* archіvum) – тарихи маңызы бар құжаттар сақталатын мемлекет арнаулы мекеме. Мекемелердің ескі құжаттарын сақтайтын бөлімі немесе жеке тұлғаның өмірі мен қызметіне байланысты жинақталған жәдігерлер жиынтығы да архив делінеді.

Қазiргi архив жүргiзу
Жазба деректерді жинастырып сақтау ісі тұңғыш рет Мысырда, Қытайда, Ежелгі Грекияда, Римде, тағы басқа елдерде мемлекет дәрежеде қолға алынды. Қазақстанда дербес архивтің пайда болуы Бөкей ордасы архивімен байланысты (18 ғасыр). Қазақстандағы архив жүйесі (республика, салалық, аймақтық, т.с.с.) негізінен 20-ғасырдың 20–30-жылдары қалыптасты. Ұлттық архив ісінің бастауында А.Байтұрсынұлы, С.Сейфуллин, М.Жолдыбаев сынды мәдениет қайраткерлері тұрды. Мемлекет А. 1921–38 жылы Қазақ АКСР-і Халық ағарту халкоматының, 1938–58 жылы Қазақ КСР-і Ішкі Істер халкоматының қарамағында болды, 1958 жылдан Министрлер кеңесіне бағындырылды. Облысы, ауданы архив жергілікті әкімшіліктерге қарады. Архив қызметінің басты бағыттары: қор жинақтау, құжаттардың сақталуын қамтамасыз ету, қор құрамын зерттеп, жүйелеу, ғылым анықтамалар мен көрсеткіштер жасау; құжаттарды пайдалануды ұйымдастыру және жария ету. КСРО дәуірінде архив социализмді дәріптеудің идеологиялық құралы болды. Республикадағы барлық құжаттар айналымының 10%-ға жуығы коммунистік құндылықтар тұрғысынан мұқият сұрыпталып, мемлекет сақтауға – архивке жинақталды. Құжаттардың біржақты іріктелуінің салдарынан Қазақстанның шынайы тарихын бейнелейтін аса бағалы деректер архивке түспей, біржола жойылып отырды. Ал архив қорындағы құжаттардың басым бөлігі түрлі жасанды шектеулер қою арқылы зерттеушілерге берілмеді. Қазіргі архивтерде дәстүрлі қағаз құжаттардың түпнұсқаларымен және көшірмелерімен қатар фото-киноматериалдар, дыбыстық және бейнежазбалар, ақпараттың барлық жәдігерлер түрлері сақталады. Архивтерде мәңгілік мерзімге сақталып, қорғалатын тарихи деректер – мемлекеттің ішкі-сыртқы жағдайы, экономика, саяси-идеология қатынастары туралы құжаттар Ұлттық байлықтың бір бөлігі болып табылады. Тәуелсіз Қазақстан архивінің қызметіне халықаралық байланыстардың артуы оң ықпалын тигізіп отыр.

Қазақстан архившілері «Ғасыр соңындағы архивтер: өткен жолды бағалау және болашаққа көзқарас» тақырыбымен Архивтердің Халықар. кеңесі өткізген архивтің халықар. 13-конгресіне (Пекин, 2–7.09. 1996 жылы) қатысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Мұртаяқты шаяндар** (лат. *Cirripedia*) – максиллоподалар табына жататын шаянтәрізділер. Мұртаяқты шаяндардың денесі қатты бақалшақпен қапталған, осы белгісіне қарай ұлулар типіне жатқызылады. Олардың аяқтары бунақты мұрташаларға ұқсағандықтан мұртаяқты шаяндар деп атайды. Олар теңіздерде ғана тіршілік етеді. Ересектері су түбіндегі заттарға (тастар, кеменің асты, теңіз жануарларының денесі т.б.) жабысып, бір орынынан қозғалмайды.

Сипаттамасы
-----------

Бақалшақтары бір-бірімен қозғалмалы байланысқан тақташалардан құралған. Қоректенген кезде шаян тақташалардың арасынан көкірек аяқтарын шығарады да, бақалшақтың ішіне су кіреді. Бұл шаяндар сумен бірге ілесіп келген ұсақ ағзалармен қоректенеді. Қозғалмай тіршілік ететіндіктен олардың денесі көптеген өзгерістерге ұшыраған: 

1. олардың денесінің сыртындағы бунақтары мен хитинді қабаты жойылған;
2. басы өзгерген, себебі олар қандай да бір басқа затқа басы арқылы бекінеді;
3. құрсақ бөлімі қысқарып, жойылған;
4. аяқтарының қызметі өзгерген, су кіргізуге ғана бейімделген. Кейбір түрлері паразиттік жолмен тіршілік етеді.

Құрылысы
--------

Денесі екі қабат мантия қаптарынан тұрады. Денесі жұмсақ, екі бөлімнен тұрады: бас және көкірек. Басының алдында орналасқан мұрташалары қысқа. Олар безді болып келеді. Мұртшаларының қызметі: затқа бекіну. Артқы мұрташалры болмайды. Көкірек бөлімінде 6 жұп аяғы бар.

Маңызы
------

Мұртаяқты шаяндардың зияны көп. Кемелердің астына миллиондап жабысып, кеменің жүзуін баяулатады. Кит, акулалардың терісіне де жабысады. 
700-ге жуық түрі бар. Мысалы, теңіз жаңғағы.

Дереккөздер
-----------

Қызықты биология. 2-бөлім: Жануарлар дүниесі (омыртқасыздар). - Алматы: "Таймас" баспа үйі, 2007. - 136 бет. Сәтімбеков Р. Әлімқұлова Р.
**Мараньон** (Maranon River), орталық Перудағы өзен. [1].

АНДАХТАН бастау алады. АМАЗОНКА өзенінің бастау бұлағы. 

Өзен солтүстік-батыста, 3650 м биіктікте ағады; таудан бастау алған өзен құрайт арқылы ағады. Өзеннің бұл жерінде табалдырық көп болғандықтан, бұнда кеме жүрмейді. 

Ең көрікті жері Понго-де-Мансериче арқылы өткенде көрінеді, өзен теңіз деңгейінен небәрі 175 м биіктікте орналасқан. 1415 км ұзындығында Мараньон шығыс бағытқа қарай ағады, УАЛЬЯГА өзенінің тармағы құяды, содан кейін УКАЯЛИ өзенімен байланысып, Амазонканы құрайды.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
Маталар
Маталар
**Бояу (матаны бояу)**. Бояуды дұрыс таңдап алу үшін матаның қандай талшықтан жасалғанын анықтау керек. Бұл үшін матаның ұзыны мен енінен бір-бір жіп суырып алып, оларды сіріңке талымен абайлап күйдіреді. Егер жіп тез, бірқалыпты, жарық жалынмен, күйген қағаздың иісі шығып, күлі тез үгітілетін болса, онда бұл өсімдіктен алынған немесе вискозды талшық. Ацетатты жібек те тез жанады, бірақ жіптің ұшында қоңыр-қошқыл түсті түйнек пайда болып, жанып біткен кезде сірке қышқылының иісі сезіледі. Капрон мен нейлон жанбайды, жұмсақ түйнек түзік балқиды. Малдан өндірілетін талшықтардан жасалған жіптер нашар жанып, ұшында қол тигенде үгітіліп кететін түйнек пайда болады: жанған кезде күйген сүйектің иісі шығады. Турлі материялдарды бояғанда түстер араласатын болғандықтан алынған түс басқа болады, (мысалы, көк бояумен боялған сары түсті мата жасыл тусті болып шығады).

Тағы қараңыз
------------

* Бояу үшін су мен ыдыс дайындау‎
* Бояуға дайындау‎
* Бояуғыш ерітінді даярлау
* Жүн және жүннен жасалған бұйымдар‎
* Бір орам жіпті 3-4 түске бояу
* Табиғи жібектен жасалған және жартылай жібек маталар‎
* Боялған маталар мен бұйымдарды өңдеу‎
* Бояудың ойдағыдай шықпау себептері және оны жөндеу жолдары‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
Оберж де Кастилье
**Оберж де Кастилье** (фр. ) – Мальта премьер-министрдің резиденциясы. Үш қабатты ресми резиденция 1574 жылы Валетта қаласында тұрғызылған. 1741 жылы жүргізілген жөндеу жұмыстары нәтижесінде бүгінгідей ғимарат пайда болды. Барокко стилінде салынған ғимаратқа алғашқыда жолаушылар түсетін қонақ үй және рыцарлық штаб-пәтері орналастырылған екен. 1814 жылы Мальта Ұлыбританияның колониясына айналып, ғимаратты британдық әскерлерге береді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әбден қираған сарай қайта қалпына келтіріліп, 1972 жылы премьер-министр резиденциясы лауазымын алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мальта, 2008 (Auberge de Castille) | Euro-Coins.News

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Оберж-де-Кастий**
* Ресми сайты
**Селеубояу (селин)** — Оңтүстік құмды шөлдерде өсетін қияқтың орнына бетегеге ұқсас астық дақылы. Бұл, тіпті, шағыл құмдарда да өсе алады. Шағыл - сусылдақ жылжымалы құм, желмен бірге сусылдап жылжып отырады. Тынық күндері де жоғарыдан төмен қарай су төгілгендей болып, құм сусылдайды да жатады.

**Селеубояу** жан-жағынан мықты, жуан және қамшының өрімі тәрізді тамырлар шығарады. Селеубояудың жер бетінен биіктігі жарты метрдей - ақ болғанымен тамыры айналасындағы 10 метр жерге дейінгі сусымалы құмды бекітеді.

Дереккөздер
-----------

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Селлозавр
Селлозавр
**Селлозавр** — прозауропод тұқымдасына жататын, шамамен 225 миллион жыл бұрын Триас кезеңіндегі Еуропада өмір сүрген динозавр. Протозавропод тұқымдасына жататын динозаврлар сияқты тырнақты саусақтарын қорғаныс мақсатында және қорегіне жету үшін пайдаланған. Селозаврдың қаңқалары Батыс Германияның Нордвуттенберг қаласындағы орта жер қабаттарынан табылған. Селлозаврды 1907 жылы Фредрих фон Хуене атты ғалым сипаттаған.

Қызықты дерек
-------------

* Осы уақытқа дейін 20-ға жуық жартылай сақталған қаңқа табылды.
* Селлозавр азық іздеп бір жерден екінші жерге баяу көшіп жүрген.
* Ең негізгі ерекшелігі — үлкен денесі, бес саусағындағы тырнақтары.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : өсімдіктер
* Салмағы : 909 келі
* Тұқымдас : Платеозаврид
* Отряд тармағы : Зауроподоморф [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Хагендра Тапа Магар** (14 қазан 1992 − 17 қаңтар 2020) — Непал тұрғыны. 14 қазан 2010-шы жылдан бастап 12 маусым 2011-ші жылға дейін әлемдегі ең кішкентай және де қысқа бойлы адам болып саналды. Оның бойы-67,08 см.

Магар ең қысқа бойлы жасөспірім ретінде әлемге аты танылған. Кәмелеттік жасқа толысымен 14 қазан 2010 жылы әлемдегі кішкентай адам атағын Эдвард Нино Эрнандестен тартып алады. Оның бойы 70 см болатын.

12 маусым 2011 жылы ең кішкентай ересек адам атағы филипиндік Баулинг Джунриге беріледі. Оның бойы-56 см еді.

Өмірбаяны
---------

Магар 14 қазан 1992 жылы Непал патшалығындағы Баглунг ауданында дүниеге келді. Ата-анасы: әкесі— Руп Бахадур, анасы — Дана Майя Тапа Магар. Ауыл тұрғындары Магарды «кіші Будда» деп атап кеткен. туған кезде салмағы 600 гр болған, ал қазір — 5,5 кг.

2008 жылы маусымда Магарды британдық 4-ші телеарнадан болған, «Мен және әлемдегі ең кішкентай адам» Марк Доланның деректі фильмінде көрсетті.

Қайтыс болуы
------------

Магар 2020 жылы 17 қаңтарда Похарада пневмониядан қайтыс болды, бұл туралы Гиннестің рекордтар кітабының ресми сайты хабарлады.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Guinness World Records Confirm 2-Ft 2.41-In Khagendra As The New World’s Shortest Man  (ағыл.).  guinnessworldrecords.com (4 October 2010). Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 мамыр 2012. Тексерілді, 4 қазан 2010.
2. ↑  Фоторепортаж: самый маленький человек планеты, *BBC Russian* (14 қазан 2010). Тексерілді 14 қазанның 2010.
3. ↑  Филиппин азаматы әлемдегі ең кішкентай адам болып танылды.  lenta.ru (12 маусым 2011). Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 мамыр 2012. Тексерілді, 12 маусым 2011.
4. ↑  Programme Two: The World's Smallest Man and Me.  Channel4.com (12 мамыр 2008). Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 мамыр 2012. Тексерілді, 27 қыркүйек 2008. (ағыл.)
**Борохоро жотасы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының шығысындағы тау. Борохоро жотасы Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Демократиялық Республикасының аумағында орналасқан. Боророхоро жотасының ортаңғы және шығыс бөліктері Қытайда, батыс бөлігі - Тоқсанбай тауында (Оңтүстік Жоңғария). Жотада Қорғас, Шыжың, Тышқан, Көктал және Үсек шатқалдары орналасқан. Жотаның оңтүстігінде Іле алқабы созылып жатыр; солтүстігінде Жоңғар Алатауынан Көксу мен Қазан шатқалдары бөлінген; Барохудзир алқабы Жоңғар Алатауын Алтын Емел тауынан бөледі. Тоқсанбай тауының ең биігі 4370 метр. Жотаның құрамына рифтік метаморфит тау жыныстары, рифтік интрузивті түзілімдер, ерте және кеш палеозой, девондық және көміртекті эффузивті жыныстар жатады. Жотаның көтерілуі 2,5 миллион жыл бұрын басталып, жалғасуда.

Географиялық орны
-----------------

Батыс шеті Қазақстан аумағына енеді, қалған бөлігі Қытайда. Іле өзені мен Ебінұр көлі аралығында орналасқан. Ұзындығы 250 км, абсолюттiк биіктігі 4500 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Прекембрийдің және палеозой дәуірінің кристалдық, метаморфтық тау жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Жер бедері терең шатқалдардан тұрады, олар соңғы тектоникалық қозғалыстар әсерінен қатты тілімденген. Жотаның басында 50-ден астам мұздықтар бар.

Белдеулері
----------

1800 м-ге дейінгі беткейлерде таулы-далалы, 1800 – 2800 м аралығында шалғынды орман белдеуі (шыршалы белдеу), одан жоғарыда альпі шалғыны мен нивальды (қарлы) белдеулер жатыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 22 ақпанның 2020 жылы.
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Алматы облысы туризмінің ресми сайты Мұрағатталған 3 мамырдың 2020 жылы.
* Жоңғар Алатау ұлттық паркінің ресми сайты Мұрағатталған 25 сәуірдің 2020 жылы.
* Оңтүстік Жоңғария Мұрағатталған 22 ақпанның 2020 жылы.
**Тарбағатай қандыгүлі** (лат. *Pedicularis interrupta tarbagataica*) – сұңғыла тұқымдасы, қандыгүл туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Тарбағатай жотасы мен Қаракөл өз-нің шатқалында ғана кездеседі. Биікт. 60 см-дей, тамыры жуан, жан-жағына тарамдалып, жайылып өседі. Сабақ түбіндегі жапырақтары қысқа, сабақ бойындағылары ірі, топталып шығады, пішіні қандауыр тәрізді, жиектері тіс сияқты иректелген, ал ұшындағы жапырақтары сағақсыз. 5 тостағанша жапырақшасы қоңырау тәрізді, ұз. 12 см-дей. Күлтесі бесеу, сары түсті, ұз. 28 см-дей. 2 күлтесі кірігіп, үстіңгі ерін (ұшы тұмсыққа ұқсап, төмен қарай иіліп тұрады), 3 күлтесі бірігіп, астыңғы ерін (бір жағына қарай сәл бұрылып тұрады) құрайды. Аталығы – төртеу, жіпшелері күлте түтігіне бекінген. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Т. қ. өте сирек кездесетін эндемик түр ретінде Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Дереккөздер
-----------

АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Тарбағатай мемлекеттік қорықшасы** – 10 жылға арналып 1968 жылы құрылған. 1978 жылы қызмет мерзімі келесі 10 жылға ұзартылды. Облыстық мәні зор.

Географиялық орны, жер бедері
-----------------------------

Шығыс Қазақстан облысы Зайсан және Тарбағатай аудандарының 240 мың га жерін алып жатыр. Маңырақ жотасының далалық бөлігі мен Шілікті аңғарының солтүсті бөлігінде орналасқан. Қорықшаның жерін Құсты, Қызыл қайыңды, Қандысу, Қарасу және т.б өзендер кесіп өтеді.

Флорасы мен фаунасы
-------------------

Таудың ортаңғы белдеуінде бетеге аралас, астық тұқымдас өсімдіктер, тау етегінде жусан, бетеге аралас көптеген шөп түрлері өседі. Шатқалдар мен тау баурайында бұта мен ағаш, атап өтсек: зерек, итмұрын, үшқат, қараған, тал, мойыл, көктерек. аққайың шоқтанып, жанданып тоғайға айналған. Қорықшада Қызыл кітапқа енгізілген жолақ қарашұбар жылан, дуадақ, ақбас тырна, дала бүркіті, қарабауыр бұлдырық, лашын, ителгі, бүркіт, қарақұс, арқар, қоян, суыр, елік, құр, сұр шіл, кекілік, үкі мекендейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Согров** – мемлекеттік табиғи зоологиялық қорықша. 1968 жылы құрылып, 1986 жылы мерзімсіз дәрежеге ауыстырылды. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің 1986 жылғы 17 ақпандағы № 69 қаулысымен республикалық маңызы бар қорықша санатына ауыстырылды. Ауданы 134100 га. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 15 сәуірдегі № 339 қаулысын іске асыру туралы Орман және аңшылық шаруашылығы комитетінің бұйрығымен қорықша Көкшетау ұлттық паркі құрамына бекітіліп, заңды мәртебеге ие болды. Құрылу мақсаты - аңшылық жануарлар түрлерін сақтау және көбейту.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы жерінде орналасқан, батыс шекарасы - Есіл өзенінің бойымен 45 км созылады, солтүстік шекарасы – Ресейдің Түмен облысы шекарасымен өтеді.

Флорасы
-------

Қорықша табиғатта сирек кездесетін түрлерді қамтитын бірегей табиғи экожүйе. Есіл алабының бойында тропиктік ормандарға тән су басқан ормандар созылып жатыр. Мұнда тропикалық ормандардың өсімдіктері лиана – құлмақ, сүйсіндер, тікенді жартылай лиана - қарабүлдірген, сонымен қатар биіктігі екі метрге жететін бұталар, ағаштар мен шөптер өседі. Суық климаттың реликтісі ретінде ескі қарағайлы ормандар сақталған. Қорықшада ландшафтың тағы бір түрі – қайың-емен ормандары тән. Сонымен қатар тайгалық ландшафттың жалпақ жапырақты ормандары өсімдіктерінің, далалық ландшафттың, көлдер маңында өсетін су өсімдіктерінің, тропикалық флора элементтері бар Есіл бойындағы су басқан ормандардың қолайлы ареалы. Қорықша Солтүстік Қазақстан облысында Қазақстанның Қызыл кітабына енген орхидеялардың "шолпанкебістер" деп аталатын 3 түрі өсетін жалғыз жер: ірі гүлді шолпанкебіс, кәдімгі шолпанкебіс, сепкіл шолпанкебіс және бұйра лалагүл. Қорғауға алынған түрлер: кәдімгі қарағай, қайың, көктерек, ақ терек, қара терек, мойыл, тал, кәдімгі құлмақ, көкшілсұр бүлдірген, қосүйлі мысықтабан, кәдімгі еркекқырыққұлақ, қоңырауша, дөңгелек жапырақты алмұртшөп, балшытыр, орман аюбалдырғаны.

Фаунасы
-------

Жануарлар мен құстардан: жабайы шошқа, түлкі, жанаттәрізді ит, ақ қоян, ор қоян, сасық күзен, аққалақ, сары күзен, ақкіс, борсық, ондатр, құр, сұр шіл, үйрек, қаз, қасқалдақ, шалшықшы құс. Көрнекі түрлері: құндыз, американдық күзен, аққұр. Қазақстанның Қызыл кітабына енген түрлер: бұйра бірқазан, қызғылт бірқазан, сұңқылдақ аққу, ақбас үйрек, шиқылдақ қаз, қызылжемсаулы қарашақаз, сұр тырна, ақбас тырна, бақалтақ қыран, дала қыраны, қарақұс, бүркіт, жыланшы бүркіт, ителгі, үкі, орман сусары. Қорғауға алынған түрлер: ақмаңдайлы қаз, сұр қаз, қоңыр үйрек, барылдауық үйрек, бізқұйрық үйрек, қасқалдақ, мамырқұс, бөдене, аққұр, сұрқұр, құр, шұбарқұр, бұлан, елік, жабайы шошқа, құндыз, түлкі, қарсақ, сасық күзен, борсық, ондатр, жанаттәрізді ит, кермарал, қасқыр, аққалақ, сары күзен, американдық күзен, ақкіс, ақ қоян, ор қоян.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сайт "Особо охраняемые природные территории Республики Казахстан"
**Сода**— көмір қышқыл натрий тұздарының техникалық атауы. Сода ежелгі заманнан белгілі. Мысалы, Египетте көл суынан алынған соданы шыны қайнатуда және жуынуға пайдаланған. 18 ғ-ға дейін натрий және калий карбонаттарын сілті деп келген, тек француз ғалымы А.Дюамельдю Монсо  екеуін ажыратып, сода (Salsola Soda өсімдігінің күлінен алынуына байланысты) және сақар (поташ) деп атаған (1736). Табиғатта сода трона, сода, термонатрит минералдары түрінде кездеседі. Трона моноклиндік сингонияда кристалданып, ақ түйіршікті немесе ұнтақты, ауада сусызданатын масса күйінде болады. Тронның қаттылығы 2,5-тен 1,5-ке дейін, тығыздығы 2,1 г/см3, соданікі 1,4 г/см3. 

Сода минералдары Қазақстанда Құлынжон, Мельников, Петухов кен орындарында кездеседі. Сода қолданылу аясына байланысты кальцинирленген (Na2CO3 — шыны, сабын, қағаз, бояғыш заттар алуда қолданылады), ас (NaHCO3 — тамақ өнеркәcібінде, сусындарға қосуда, медицинада), кристалдық (Na2CO3MnH2O), каустик. (NaOH — техника мен тұрмыста күйдіргіш натр деп аталады) болып бөлінеді. 

Соданы алудың негізгі көзі 19 ғ-ға дейін теңіз балдырларының күлі мен жағалаулық өсімдіктер болды. Натрий карбонатын өндірістік жолмен алуды 1789 ж. француз ғалымы Н.Леблан (1742 — 1806) ұсынған. 1791 жылы Францияда оның әдісі бойынша сода өндіру басталды. Бұл әдісте натрий сульфаты майдаланған әктас және көмір қоспасымен бірге пеште күйдіріледі: Na2SO4+2C+CaCO3= =Na2CO3+CaS+2CO2H
Бұл әдістің көптеген кемшілігі болды, сондықтан қазіргі уақытта бельгиялық ғалым Э.Сольве (1838 — 1922) әдісі кеңінен қолданылады.[1]

* Жаратылысы. Сода көл шөгінділерінде тұнба тұздар қатарында кездеседі; күрғақ климатты ыстық жерлерде топырақ бетіне сортад түрінде шығады.[2]

Пайдаланылған cілтемелер
------------------------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
2. ↑   Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
Согдиана (2018)
Согдиана (шын есімі - Оксана Владимирқызы Нечитайло; сонымен қатар Согдиана Федоринская ретінде де белгілі; 17 ақпан 1984 ж. Ташкент, 
Өзбек КСР-да дүниеге келген. Өзбекістанның эстрадалы әншісі. Чечен республикасының халық әртісі (2009). Орыс, өзбек, ағылшын, француз, шешен тілдерінде әндер айтады. Өзінің кейбір әндерінің авторы және басқа әншілерге әндер жазып беретін қабілеті бар.Әншінің есебінде 4 альбом және 14 клипі бар.

Биография
---------

Согдиана 1984 жылы 17 ақпанда Ташкентте дүниеге келген. Әкесі Владимир Нечитайло, инженер, анасы Лариса Федоринская білімі бойынша медицина қызметкері. Әжесі бұрындары шіркеулердегі хорларда өлең айтқан.  

Сондықтан жас қыздың музыкамузыкаға деген махаббаты ерте оянған. Согдиана шығармашылыққа жақын бала болып өседі: жастайынан сурет салып, би билеп,ән айтқан, тіпті туыстары мен қонақтарға кішігірім концерттер ұйымдастырып отырған. Ата-анасы қызының талантын дер кезінде байқап, оны арнайы музыкалық мектепке берген, онда ол 11 жыл фортепианода ойнауды үйренеді. Фортепианомен қатар ол 8 сыныптан бастап вокалмен айналыса бастаған.  

Согдиана көптеген халықаралық және республикалық конкурстарға қатысып, өзгеріссіз лауреатардың арасынан табыла білген. Бірақ нағыз әншінің конкурстарға қатысып жүре бермейтінін түсінген ол өз өлеңдері мен композицияларын жазумен айналыса бастаған.

Жетістіктері
------------

* 1998 - Жас пионистер арасындағы Республикалық конкурста лауреаты
* 2001 - "Менің жүрегім" атты альбомы жарыққа шықты
* 2002 - Эстрадалық орындаушылар арасындағы "Менің өлкемнің әндері" атты Республикалақ конкурстың лауреаты
* 2007 - "Пилар" премиясының лауреаты

Дереккөздер
-----------
Сурет:104 парашют.jpg104 жасында парашютпен секірген әйел
**Пегги Макэлпайн** - парашютпен секірген әлемдегі ең жасы үлкен әйел адам.

Алғашқы рет
-----------

Ол ең алғаш рет 2006 жылы 98 жасында парашютпен секіріп, өз рекордың жасады. Бірақ 2011 жылы Мэри Аллен Хардисон оның рекордын жаңартты. Қазір Пегги 104 жасында биіктігі 731 Кипр аралығындағы пика тауынан секіріп, өзінің жаңа рекордын жасады. 
Пегги журналисттерге: "Мен әрбір минутымды лязаттана өткіздім. Бұл алғаш секіргенімнен де жақсырақ болды. Егер менің рекордымды басқалар жаңартқысы келсе, мен, әрине, қуана-қуана өз ісімді қайталаймын."

Биографиясы
-----------

Қазіргі кезде Пегги Макэлпайн Кипр аралында тұрып жатыр. Оның 2 баласы, 4 немересі және 2 шөбересі бар. Пегги немерелерінің сұрауы бойынша ең алғаш рет бұл спорт түрімен 80 жасында қызыға бастады. 
Пегги жерге түскен соң өзінің жаңа рекордын шампан бокалымен тойлады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  104-летняя британка вновь попала в книгу рекордов Гиннеса
Тарбағатай
Бұрынғы атауы № 27 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Тарбағатай көшесі Наурыз көшесінен басталып, Тастақ көшесінде аяқталады. Қайнар, Қарасу, Моншақты, Сарыағаш, Ақтөбе, Жезді көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы -777 м.

Тарбағатай - Алтай тау жүйесіне жататын, Зайсан мен Алакөл аралығындағы жота. Батыстан шығысқа қарай 300 шақырымға созылып жатыр. Ең биік жері - Тастау (2991 м).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
Ежелгі Мысыр патшайымы Нефертити (1295–1255 BC) үстел үстіндегі «Сенет» ойынын ойнап отыр
 Германиядан шыққан «Колонизаторлар» ойыны, 30 тілінде таралып, 2009 жылы 15 000 000 данасы сатылған.
**Үстел ойындары** (ағылш. *board* – ағаш тақтай, ағылш. *game* – ойын) — үстел үстінде алдын ала дайындалған «ойын алаңын» пайдаланатын ойындар. Бұл ойындардың дәстүрлі түрлері: 

* шахмат,
* нарды,
* го,
* сёги.

Бұл ойындарда белгілі қалыппен сызылған дайын ағаш тақтай қолданылады.

Ойын барысында ойын алаңымен бірге көбіне текшелер немесе карточкалар қолданады. Олар ойынның кезекті жүрісін немесе ұпайларды белгілейді

Тарихы
------

Ойын алаңы пайдаланатын үстел ойындары ежелгі заманнан белгілі. Солардың бірі — б.з.б. 3500 жылдары Ежелгі Мысырда кең тараған сенет ойыны. Қытайдың го ойынының „жасы" 2500 жылдан асты. Колумбқа дейінгі Америкадағы ацтектер патолли ойнына қызыққан. Ал атақты шахмат ойыны бір жарым мың жыл бұрын белгілі болған.

Қазіргі үстел ойындары
----------------------

Бұқаралық мәдениеттің таралуымен бірге үстел ойындарының да шалқып өркендеуі басталды. XX ғасырда көптеген жаңа ойын шыққан, оның ішіндегі ең танымалдары: 

* «Монополия» (1930),
* «Теңіз шайқасы» (1931),
* «Скрэббл» (1938),
* «Риск» (1957),
* *Mastermind* (1970),
* «Колонизаторлар» (1995).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Новотельнов Н. А.Знакомьтесь: шахматы,Л.Лениздат,1976
**Үстем жағдай** — монополияланудың басты өлшемдерінің бірі. Компанияның нарықтағы үлесімен, оның технологияларға, шикізатқа, капиталға қол жеткізу мүмкіндіктерімен айқындалады. Үстем жағдай компанияның бәсекелестер, тұтынушылар, жеткізушілер тарапынан жасалатын ықпалды ескерусіз қалдырып, шешім қабылдауы деген мағынаны білдіреді. Үстем жағдай шаруашылықты жүргізуші бір немесе бірнеше субъектінің орнын басатын тауары немесе бірін-бірі алмастыратын тауарлары жоқ тауар нарығындағы айрықша жағдайы, мұндай жағдай оған тиісті тауар нарығында тауар айналысының жалпы жағдайына шешуші ықпал етуіне немесе шаруашылық жүргізуші басқа субъектілердің нарыққа қол жеткізуін қиындатуына мүмкіндік береді. Дамыған елдерде белгілі бір шаруашылық жүргізуші субъектінің белгілі бір тауар нарығындағы монополияланудың шекті деңгейін сипаттайтын тиесілі үлесінің көрсеткіші 60%-ды құрайды (90%-дан астам нарықтық үлеске жету толық монополия деп есептеледі); нарықтағы бүкіл айналымның 65%-ы Ресейде; 33%-ы Германияда, 25%-ы Францияда, Норвегияда, Австрияда, Ұлыбританияда.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Пегова Ольга Федоровна** – 1952 жылы 5 мамырда Алматы қаласында туған. 

Еңбек жолын 1962 жылы ҚазКСР Ғылым академиясының «Ғылым» баспасының терім цехында бастады. Осында терімші, беттеуші, шебер болып істеді. 

Мәскеу полиграфиялық институтын инженер-технолог мамандығы бойынша аяқтағаннан кейін жаңадан ұйымдастырылған балалар мен жастар әдебиетінің «Жалын» баспасына келіп, техникалық редакцияның меңгерушісі болып орналасты. Осы қызметте жүріп, ол кітап макетін жетілдіру, осы заманғы дизайн тәсілдерін енгізу, кітап пен альбомның эксперименттік формаларын қолдану ісіне көп күш жұмсады. Шрифт әсерін күшейту, оның суреттерін, кегелін, графикалық элементтерді тиімді қолдануға шығармашылықпен үлес қосты. Соның арқасында «Жалын» дизайнерлерінің көптеген ізденістері республикалық және бүкілодақтың байқауларында жеңімпаз атанды.

О.Ф. Пегова кітаптар мен журналдардың полиграфиялық жағынан безендірілуі бойынша өткен Орта Азия республикаларының халықаралық байқауының жүлдегері және Болгариядағы халықаралық байқаудың иегері, халық шаруашылығы жетістіктері көрмесіне қатысушы. Мәдениет министрлігінің грамотасымен марапатталған. 

1994 жылдан полиграфияда: алдымен «Қаржы-Қаражат", одан соң «Фин Эк» және «Т-Print» баспаханаларында бас менеджер болып істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, «Білім» баспасы. 2005 ж. – 576 бет. ISBN 9965-09-134-Х
**Тарбақай** (Rhaphіdophyton regelіі) – алабұталар тұқымдасына жататын бұта. Қазақстанда Қаратау мен Талас Алатауында, тасты және қиыршықтасты жерлерде өсетін 1 түрі – Регель Т-ы (R. regelіі)бар. Оның биікт. 8 – 25 см. Түп жағынан бұтақталып өседі. Бір жылдық өркендері жалаңаш, қара қошқыл түсті болады. Жапырақтары үш қырлы (ұз. 4 см, ені 1 мм-дей), тікенді, түп жағынан кеңейген. Гүлдері гүл жапырақтарының қолтығында жетіледі. Қара қошқыл күрең түсті гүл жапырақтары гүлдерінен едәуір көп болады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жеміс салады. Өте баяу өседі. Түйіні шар тәрізді. Тұқымы тегіс, сырты жұқа қабықпен қапталған. Регель Т-ы өте сирек кездесетін монотипті, реликт өсімдік. Ақсу-Жабағылы қорығында қорғалады. Жылдан-жылға таралу аймағы азайып, жойылып бара жатқан түр болғандықтан, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Дереккөздер
-----------

АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Тарбағатай дембеті** (лат. *Mertensia tarbagataica*) – айлауыктар тұқымдасы, дембет туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

Таралуы
-------

Тарбағатай жотасында, қорымтасты беткейлерде өседі. 

### Биологиялық сиппатамасы

Биіктігі 10 – 12 см, тамыр сабағы жіңішке, жерге төселіп көлбей өседі. Сабағының түбіндегі жапырақтары жалпақ, күрек пішінді, жоғарылаған сайын жүрек тәрізді, сағағы қысқарып өркенге отырмалы бекінеді. Гүлдері қос жынысты, аталығы 5, тостағаншасы қурап түспей, сақаталып, жеміс сыртын қаптап жатады. Қою көк түсті күлтесі кіріккен. Гүлдері жартылай шатырша гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Жемісі – жаңғақша, ұзындығы 4 мм-дей. Жылдан жылға таралу аймағы азайып бара жатқан, өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, «Қызыл кітабына» енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Б.Ө. Жақып "Қазақстанның табиғаты"
**Жүктемелі трансформатор**. Екінші реттік тізбекке қандай да бір жүктеме қосайық. Онда бұл тізбекте жиілігі бірінші реттік тізбекті ток жиілігіне тең айнымалы ток туады. Сондықтан екінші катушкада өзіндік индукция ЭҚК-і пайда болады, оның ұштарындағы кернеу аздап төмендейді. Ленц ережесі бойынша өздік индукция ЭҚК-і магнит ағынын азайтады. Бұл магнит ағыны екі катушканы бірдей тесіп өтетін болғандықтан, оның азаюы бірінші реттік катушкадағы өздік индукция ЭҚК-і ξ-дің кемуіне әкеп соғады. Ал, онда бірінші тізбекте U кернеудің мәні тұрақты болса да ток күші артады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық"
**Итжон** – Іле өзені аңғарындағы үстірт.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Талғар ауданы жерінде. Малайсары жотасы мен Шолақ тауларының аралығында орналасқан.

Жер бедері
----------

Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 600 – 700 м. Үстірттің аласа жондары құрғақ өзен арналарымен тілімденген. Батысында Белқайқаң қонысымен, шығысында Арқарлы тауларымен түйіседі. Жазық бойында бірнеше қыстаулар бар. Орта бөлігінен Түрксіб темір жолы өтеді.

Өсімдігі
--------

Сұр, қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Итмұрын (айрық) деген бетті қараңыз.*

**Итмұрын** – Шу өзені мен Мойынқұм құмының аралығындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Сарысу ауданы Жайлаукөл ауылының шығысында 3 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 276 м. Итмұрын төбесі солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр. Ұзындығы 2 км, енді жері 1 км. Маңында көптеген тұзды көлдер, солтүстігінде Жиделі қонысы, оңтүстігінде Қарақаңлы бұлағы орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Аллювийлі жазықтағы шөгінділер төменгі төрттік кезеңінің жыныстарынан түзілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Тепуи таулар жүйесі 
**Тепуи** – Оңтүстік Американың Гвиан атты таулы қыраттарында жатқан тегіс таулар жүйесі. Олар алып шоқылардың құлау нәтижесінде пайда болған. Бұл шоқылар сонау Оңтүстік Америка мен Африканың бөлінбеген дәуірінде, яғни, 200 миллион жыл бұрын пайда болған. Олар Атлант мұхиты жағалауынан Ориноко, Амазонка, Риу-Негру өзендеріне дейін жалғасып жатқан көрінеді. Эрозия мен жауын-шашын әсерінен бүгінде осындай таңғажайып таулар пайда болып отыр.
"Тепуи" сөзі Гран Сабана жерін мекендейтін пемон тайпаларының тілінде "Құдай үйі" деген мағынаны білдіреді. Ғалымдар атауды олардың өте биік болуымен байланыстырады. Әрбір тепуи жеке тау саналады және біріншісінде кездесетін өсімдік басқаларында мүлде ұшыраспайды.
Бұл жердің ең терең жері – «Abismo Guy Collet» үңгірі. Оның тереңдігі 671 метрге жетеді. Ал ең әдемі тепуи ретінде Аутананы атауға болады, орман арасынын бой көтеріп тұрған Аутана жартастарының ең биігі 1300 метр. Сарисариньяма тауы да басқалардан ерекшеленеді, мұнда 100 метрге дейін жететін дөңгелек тесіктер өте көп кездеседі екен. Тағы да бір танымал тепуи Ауянтепуи аталады, біле білсеңіз, мұнда әлемдегі ең биік Анхель сарқырамасы орналасқан.
Жалпы, мұндағы ең үлкен тепуи 3000 метрге жетеді. Үш қана тауға жаяу шығуға болады, оның бірі – биіктігі 2180 метр болатын Рорайма тауы. Бұл тау 1884 жылға дейін мүлде таныс емес болып келген еді. Шотландиялық қаламгер Артур Конан Рорайма тауынан ерекше әсер алып, "Жоғалған әлем" атты роман жазған екен.
Тепуилар бір қарағанда құлазып жатқандай болып көрінгенімен, онда тіршілік қайнап жатыр. Үстіңгі жағында жиі жаңбыр жауып, салқын болып тұрғанымен, төменгі аймағында тропикалық климат патшалық құрған, көбіне жылы болып тұрады. Жалпы Венесуелаға тиесілі 9400 өсімдіктің 2322-сі осы мекенде.

Дереккөздер
-----------

1.
**Триада**(ұлт.қытайша 三合會,) - Қытайдағы және қытай диаспорасындағы құпия қылмыстық ұйымның формасы.

Барлық триадалардың өзіне тән наным-сенімдері мен салт-жоралғылары болған. Мысалы, 3 санының тылсым күшіне сену және де дәл осы наным олардың есіміне байланысты. Тыныш уақытта бұндай ұйымдардың көпшілігі бауырлық жәрдем көрсету үшін жұмыс істеген, алайда біразының қылмыстық істерге қатысы болған.

Тарих
-----

Триада үлгісі бойынша ең алғашында Цин әулетінен шыққан маньчжурлық императорға қарсы құпия партизан жасағы құрылған болатын. Деректер бойынша триадалар Тайвань аралында пайда болған. Олар Мин әулетінің жағында болған кезде, маньчжурлардан жеңіліп, тек тірі қалғандары ғана аралға көшкен.

Триадалардың күшейген уақыты 1850-1864 жылғы Тайпинь көтерілісімен сәйкес келеді. Құпия ұйым Қытайды батыстың және христиандардың әсерінен құтқару үшін Ихэтуаньдық көтерілісті бастаған болатын. Келесі жылдары өзге де жасырын бірлестіктер қытайдың мемлекеттік қайраткері Сунь Ятсенуға жәрдемдесті, себебі ол бұрынғы империялық биліктің көзін жойып, республика құрғысы келді.

1949 жылы билікке келген коммунистер құпия бірлестіктерді жою керек деп алдарына мақсат қойды, бұл мүшеліктер материктік Қытайда өлім жазасын қолданатын еді. Өзге елдерге келетін болсақ, триадалар қытай иммиграциясының ажырамас жолдастары болды. Триадалар әрекеті ғаламдық сипат алды, бірақ олар көбінесе Азияда белсенді еді. Бұл қылмыстық топтардың мүшелерінің басымдылығы - этникалық қытайлар.

Қазіргі уақытта триадалар мафиоздық пайда үшін жұмыс жасайтын қылмыстық ұйымдар ретінде танымал. Осы топтар көбінесе Тайваньда, АҚШ-та, есірткімен сауда жүргізетін қытайдағы иммиграция орталықтарында кездеседі.

Дереккөздер
-----------
Юлия Викторовна Назаренко
**Юлия Викторовна Назаренко**

1975 жылы 19 қаңтарда Өскемен қаласында туған.

Әкесі - Назаренко Виктор Борисович, құрылыс және үлкен әрі ауыр жүктерді тасуға арналған техниканың маманы. Анасы - Назаренко Зоя Николаевна, бас бухгалтер. Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген (1996), орыс тілі және әдебиеті пәнінің оқытушысы.

1996 жылдан - «Алтайский курьер» Өскемендік апталығының тілшісі. 1997 жылдан - Өскемен қаласы «Микс» радиосының ақпаратты-танымдық бағдарламаларының тілшісі , жүргізушісі. 1998 жылдан - «Наше дело» семейлік газеті қосымшасының Өскемендегі өкілдігінің редакторы. 1999 жылдан - «Еуропа плюс Қазақстан» радиосының Өскемендегі өкілдігінің жарнамалық жоба-
ларының үйлестірушісі , копирайтер, дикторы. 2000 жылдан - Ақтөбе қаласының «Тандем» ТРК ақпараттық
бағдарламаларының авторы және редакторы, «Тандем плюс» жарнамалы-ақпаратты апталығының редакторы.
2001 жылдан - «Кенді Алтай» Шығыс Қазақстан облыстық газеті редакциясының қоғамдық-саяси бөлімінің редакторы. 2003 жылдан - ШҚО әкімінің кеңесшісі, ШҚО әкімшілігінің баспасөз-хатшысы. 2004 жылдан - «Кенді
Алтай» Шығыс Қазақстан облыстық газеті редакциясы директорының орынбасары - бас редактордың орынбасары. 2006 жылдан - «Аргументы и факты Казахстан» республикалық апталығы редакциясының Өскемен қаласы бойынша тілшісі.

2009 жылдан бері - «Шығыс ақпарат» ҚМК «Кенді Алтай» облыстық газетінің әлеуметтік сала бөлімінің меңгерушісі.

Діни көзқарасы - православие.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев, В.В. Путин.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Азаматтық қоғамның бірігуі, оның әр мүшесінің өзіндік сана-сезімінің өсуі арқасында, мемлекет тарапынан барлық әлеуметтік кепілдік пен адам құқықтарының мүлтіксіз ұстануын қамтамасыз ету жағдайында, республика тамаша 
экономикалық және кадрлі потенциалға, геосаяси көзқарас тұрғысынан аса тиімді орналасқан жеріне ие бола тұра, бәсекелесуге қабілетті әлем елдерінің арасында лидерлік позицияға қысқа мерзімде шыға алады».

Хоббиі - қолөнер, флористика.

Сүйіп оқитын әдебиеті-тарихи әдебиет, заманауи шетел философиялық прозасы.

Тұрмыс құрмаған. Ұлы - Назаренко Арсений Викторович (2007 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Иткендір** (лат. *Eupatorium*) – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Қазақстанда Ақтөбе облысында ғана кездесетін түрі кенептүсті иткендір (Е. cannabinum) өседі. Оның биіктігі 1,5 метрдей. Тамыры жуан болады. Сабағы бұтақты келеді, тік өседі. Қарама-қарсы орналасқан қауырсын тәрізді жай жапырақтарының төменгі бөлігі тілімденіп, ұшы сүйірленген. Қоңырау пішінді, күрделі қалқанша себет гүлшоғырында 3 – 7 гүлдері болады. Әрбір себет гүлшоғырының сыртында бірін-бірі жаба жетілген 2 – 3 қатар орам жапырақшалары бар. Олардың сыртқы шеңбері – жұмыртқа, ішкісі – қандауыр тәрізді. Гүлдері қос жынысты, күлте жапырақшалары қызғылт, күлгін қызғылт түсті. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – ұзын, бес қырлы, қара қоңыр түсті тұқымша. Ақ, ұзын түкті айдаршасы арқылы таралады. Иткендірді халық медицинасында шемен ауруын емдеуге пайдаланады. Тамыры мен жапырағынан қара және көк бояу, ал сабағынан талшық алынады.

Суреттер
--------

* СабақСабақ
* ГүлГүл

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Энциклопедиясы
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том
**Ясби Қапашұлы Артаев** (28.3.1949 ж. т. Қармақшы ауданы.) – суретші. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1978). Ленинград (Санкт-Петербург) қаласындағы В.А. Серов атында көркемсурет училищесін бітірген (1970). Ағытаевтың шығармалары дүниежүзілік музейлер қорында және көптеген елдердің жеке жинақшыларының иелігінде сақтаулы. Ол Алматы, Ташкент, Душанбе, Бішкек, Мәскеу, т.б. қалаларда өткен республикалық, шетелдік, халықаралық көрмелерге қатысқан. 1980 ж. «Жігер» шығармашылық фестивалінің дипломанты. 2004, 2006 ж. Алматыда өткен «Ұлар» галереясында жеке шығармашылық көрмесі қойылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Тарақ қырыққұлақ**, **тарақшөп** (лат. *Asplenium ceterach*) — кәдімгі қырыққұлақтәрізділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле, Шу-Іле Алатаулары мен Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Жартастардың құрғақ жарықтарында, таулардың оңт.беткейлерінде (бірақ альпі белдеулеріне жетпейді) өсетін 1 түрі-кәдімгі Т.қ(С.officinarum)бар. Оның биіктігі 5-15 см, тамыры қысқа, бұтақтанған сабағы көптеген қара қоңыр түсті қабыршақтармен қапталған. Жапырақтары шоғырланып орналасады, пішіні қандауыр тәрізді қауырсын жиекті, жапырақ қиықшалары сопақша келген дөңгелек. Өсімдіктің төменгі жапырақтары кішірек, жоғарғылары біріккен. Жапырақтарының жоғарғы беттері күңгірт, сұрлау, жасыл түсті, төменгі бөлігі бірін-бірі жауып тұратын ашық қоңыр түсті қабыршақты, олардың астында сорустары болады. Споралары сопақша бүршік тәрізді тікенектері бар. Споралары шілде-тамыз айларында піседі. Құрғақшылық болғанда жапырағын жиырып алады да, құрамындағы суды сақтап, тіршілігін жоймайды. Дәрілік өсімдік болып есептеледі.

Дереккөздер
-----------


«Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
***Қодан Тайшы*** (1370 - 1460 ж.ө.) - ақын, жырау. Әскери ақ-сүйек нәсілінен шыққан. Арғын руының көсемі. Қодан тайшы кезінде қазақтардың Әбілхайыр ұлысынан бөлініп, жеке дербес ел болуын жоспарлаған Керей, Жәнібек сұлтандарды қолдайды. Шу, Сарысу бойында қазақ хандығы құрылғанда Асан қайғы, Қазтуғанмен бірге ел-жұртты бірлікке шақырған, жаңалықты уағыздаған насихатшы болған. Қодан тайшының баласы Дайыр-қожа бидің қазасына (1456) байланысты толғаған "Қара қыпшақ Қобыландыданың бар еді, кұлыным..." деген жоқтау жыры ғана сақталған. Кезінде сөзі өткір, терең мағыналы жырлар шығарған, өз тұсындағы және өзінен соңғы дәуірдегі әдебиетке үлкен әсер еткен жырау болған. 19-ғасырда жасаған Жанақ ақын Қодан Тайшы талантын қастерлеп, оны өзіне ұстаз тұтқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Тарбаң шырғалақ (Limnodromus semipalmatus) - орташа денелі (биіктігі - 36 см шамасында) балшықшы.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Тарбаң шырғалақтың тұмсығы ұзын, тұмсықтың түбі - жалпақ, тұмсық ұшы біраз жалпақтау. Сырттай қарағанда кіші шырғалаққа өте ұқсас, көпке дейін оларды бірінен-бірін ажырата алмай жүрді.

Таралуы
-------

Тарбаң шырғалақ Батыс-Сібір ойпатының оңтүстік бөлігінде ылғалды шалғын, төбешікті батпақ үлескідерде, өзендер мен шөлдердің жағасында қоныстанады.
Қазақстанда ұшып өту кезінде бұл құспен бірнеше рет кездесу болғаны мәлім. Таралу аймақтарының барлық бөліктерінде сирек болғандығы соншалық, бұл құс барлық дәрежедегі Қызыл кітаптарға тіркелді, сондай-ақ Халықаралық табиғатты қорғау одағының Қызыл тізіміне де тіркелген.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
**Белое** – Есіл алабындағы ащы көл.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Әлжан ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, теңіз деңгейінен 375,3 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 18,3 км 2, ұзындығы 5,6 км, енді жері 4,4 км, жағалауының ұзындығы 17,4 км. Жауын-шашын, қар суларымен толысады.

Жағалау сипаты
--------------

Көл қазаншұңқырының пішіні сопақша, түбі күрделі келген, жағасы жайпақ. Су жиналатын алабының 25%-ы жыртылған, қалған бөлігінде бетеге, боз өскен. Заря ауылының тұсында (көлдің оңтүстік бөлігі) көктеректі-қайыңды тоғай шоғырлары кездеседі.
**Мұса Жалал** (1927-2007) - 1 желтоқсанда Алматы облысы, Жаркент қаласында туған. 1932 жылы отбасымен ҚХР-на көшіп барып, Құлжа қаласында мектеп бітіріп, «Іле» газетінде тілші, қалалық партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінде қызмет атқарған.

Еңбек жолы
----------

1955 жылы туған еліне оралды. 1964 жылы Қазақ Ұлттық Университетінің журналистика факультетін бітірген. 1957 жылдан бастап ұйғыр тілінде шығатын республикааралық «Коммунизм туғи» және «Йеңи һаят» газеттерінде көп жыл бөлім меңгерушісі болған. 1989 жылы Қырғызстан
Жазушылар одағында ұйғыр әдеби кеңесін құрып, бес жыл ұйғыр секциясын басқарды. 1969 жылдан КСРО Жазушылар одағының мұшесі. Әдебиетке 1950 жылдан араласқан. Шығармалары қазақ, қырғыз, орыс, өзбек тілдеріне аударылған. Көптеген қазақ, өзбек, қырғыз жазушыларының бірталай шығармаларын ұйғыр тіліне аударған.
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталғап.

Еңбектері
---------

Шығармалары: 

* Жеңімпаздар дәстүрі. Повесть. А. «Жазушы», 1969;
* Алыстағы ауыл. Повесть және әңгімелер. Орыс тілінде. А. «Жазушы», 1974;
* Олар еңбегімен даңқты. Очерктер. А. «Қазақстан», 1974;
* Өлген дер ізі. Повесть және әңгімелер. А. Қазақ тілінде. «Жазушы», 1978;
* Өшпес іздер. Повесть және әңгімелер. А. Қазақ тілінде. «Жалын», 1983;
* Керуен жолы. Повесть және әңгімелер. А. «Жазушы», 1985;
* Таң алдында. Роман. А. Қазақ тілінде. «Жазушы», 1987;
* Айырылу. Роман. А. «Жазушы», 1993;
* Тасқын. Роман. А. «ЦПКОС»,
* 1995; Дүрбелең. Роман. А. (Дилогия.) «ЦПКОС», 1996;
* Күйзеліс. Роман. А. «Әлем», 2000.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Маралшөп тамыры** (лат. *Rhaponticum carthamoides*) — күрделігүлділер тұқымдасы маралшөп туысына жататын көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

Сипаты
------

Жапырағы
* Биіктігі 180 см-ге жуық.
* Тамыры көлбеу өседі, көптеген қосымша тамырлары бар.
* Сабағы түзу, шағын сайлары бар, іші қуыс, сырты өрмекшінің торындай, үлпілдек болып келеді.
* Тамыр жапырақтары ірі, сағақтары ұзын, сабақ жапырақтары отырмалы, жоғарлаған сайын біртіндеп кішірейе береді. Жапырақтары қауырсын тәрізді тілімделген, шеттері ара тісті.
* Гүлдері көкшіл, шар тәрізді тостағанша жасап сабақтың жоғарғы жағына жеке-дара орналасқан.
* Жемісі - қоңырқай, төрт қырлы дәнек.
* Маусым-тамыз айларында гүлдейді. Ол тау етегіндегі көгалды жерлерде, орман шеттерінде өседі. Қазақстанда негізінен Шығыс Қазақстан, Талдықорған облыстарында өседі.

### Атауының тарихы

Сібір халықтары маралшөп тамырын ұзаққа созылған аурудан әлсірегенде, жалпы күш кемігенде қуаттандыратын дәрі ретінде қолданып келген. Сондықтан да олар бұл өсімдікті кісіні он төрт аурудан айықтыратын, жасартатын дәрі деп есептеген. Бұғылар осы шөптің тамырын тұяқтарымен қазып алып жейтін болғандықтан, халық арасында бұл өсімідік "марал шөп", "марал тамыры" деп аталып кеткен.

### Емдік қасиеті

Дәрілік мақсатқа маралшөптің тамыры мен тамыр сабағын тамыз-қыркүйек айында жинап алады. Оның құрамында эфир майлары, илік заттар, аскорбин қышқылы, каротин және инулин бар. Соңғы кездегі зерттеулердің нәтижесінде маралшөп тамырының қанның қысымын көтеріп, орталық жүйке жүйесінің қызметін жақсартатындығы, кісінің әл-қуатын қалпына келтіріп, шаршағандығын басатындығы анықталды. Өсімідік тамырының спиртті тұнбасын 20 тамшыдан күніне 3 рет ішеді. Емдеу мерзімі 2-3 апта.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.

Тағы қараңыз
------------

* Дәрілік өсімдіктер
* Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
**Марандар** (Marrano), қуғын-сүргіннен қашу үшін христиандықты қабылдаған испан еврейлері, бірақ жасырын түрде иудаизмнің жолын ұстанған. .

14 ғасырдың соңындағы қатаң қуғын-сүргін кезінде еврейлердің көбі дінді ауыстырудың орнына өлімді қалады, алайда кем дегенде 100 мың еврей қуғын-сүргіннен қашу үшін христиандықты қабылдады. 

Уақыт өте келе марандар Испанияда тұйық қауым құрды, дәулет жинап, саяси ықпалын пайдалана бастады. Бірақ, оларға әлі де болса күмәнмен қарау жалғасты және «маран» сөзі қорлау реңкін білдірді. Оларға деген ызаланушылық сезімі 1473 жылы тәртіпсіздіктер мен қиян-кескі ұрыстарды тудырды. 

1480 жылы инквизиция қуғын-сүргінді күшейтті, мыңдаған марандықтарды дарға асты. 1492 жылы король жарлығына сәйкес дінін ауыстырудан бас тартқан барлық еврейлер мемлекеттен қуылды. 

Марандардың көбі Солтүстік Африкаға және Батыс Еуропаға қоныс аударды. 18 ғасырдағы эмиграция мен ассимиляция марандардың жойылуына әкеп соқты.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
***Қожабай Тоқсанбайұлы*** (1841, Қарағанды облысы Жезді ауданы - 1918, сонда) - ақын.

Найман тайпасының Қаратай руынан шыққан.

*"Балапан қанат бітіп ол ер жетер, Кедейді байлар бақтым деген ол бекер. Ешкімді асырамас ешкім бағып, Әр адам мұратына іздеп жетер"*, *"Кел, Қожабай, сөз сөйле"*, *"Қазақ баласына"* өлеңдері, *"Төлен сөзі"* дастаны сақталған. Қожабай Шығыс әдебиетіндегі дәстүрді сақтай отырып (бір ұйқаспен бастап, сонымен аяқтау, өз атын жырға қосу, т.б.) сондай аңыз-дастандар мазмұнын еркін пайдаланған. Бір топ жырлары Қожа Ахмет Иасауи хикметтерімен үндесіп, дін тақырыбына да жүйрік екенін аңғартады. Қожабай қысқа лирика өлеңдерімен қатар, кең тынысты эпикалық туындылар да шығарған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Сортөбе 1 (Савас) мекенжұрты,** XIII - XIV ғғ, (археол.). Темір стансасының оңтүстік-шығысында, 3 км жерде, теміржолдан 600 м қашықтықта. Географиялық координаттары 42T 456267 UTM 4739747.

  

Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының отряды 2005 жылы зерттеген (К. М. Байпақов. Д. А. Воякин). Қырдың солтүстік беткейінде орналасқан. "Алаңқайлы төбе" типтес ескерткіш. Сопақша келген төбе шығыстан батысқа созылып жатыр, көлемі 70x50 м. Орталық төбенің көлемі 30х25 м, жосыны шаршы тәріздес, алаңнан 1 м-ге биік Алаң төбеге батыс жағынан жапсарласады. Оның көлемі 50x40 м. Шығыс және оңтүстік жағында ор қазылған. Шығыс ор тереңірек, бұо ордың табанымен қара жол өткен. Төбенің бетінде күйген жерлер мен күл кездеседі. Мұнда қыштың көптеген сынықтары бар. 
Қыштың қалыңдығы 5 см. Орталық төбеде шұқыр қазылған. Оның айналасында қыш пен көзе сынықтары шашылған. Көзе сырланбаған, ашық түсті ангобпен көмкерілген. Ордың ар жағында, қырдың үстінде дөңделек келген, диаметрі 20 м, биіктігі 1 м оба бар.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  М.А. Антонов. Оңтүстік Қазақстан Облысы Тарих және Мәдениет ескерткіштерінің жинағы, Алматы, 2007