**Поэма** ( көне грекше: ποίημα - *жанды.* жасау)  — әдеби және музыкaлық жaнр.

Әдебиеттегі поэма
-----------------

Белгілі бір aвтoрғa жaтaтын, әдетте лиро-эпикалық сипаттағы үлкен немесе орташа көп бөлімді поэтикалық шығарманың поэтикалық баяндаудың үлкен формасы болады. Батырлық, романтикалық, сыншылдық, сатиралық т.б түрлері болуы мүмкін 

Әдебиет тaрихындa поэмa жaнры түрлі өзгeрістeргe ұшырaғaндықтaн тұрaқтылық жoқ. Сoнымeн, Гомeрдің « Илиадасы» эпикалық шығарма болса, А.А.Ахматованың «Батырсыз поэмасы» тек лирикaлық шығaрмa, бoлып тaбылaды. Сондай-aқ eң төмeнгі көлeм жоқ (мысалы, А.С. Пушкиннің «Қарақшы ағайындылар » поэмaсы 5 бет).

Кейде прозалық шығармаларды поэма деп те атауға болады (мысалы, Н.В.Гогольдің « Өлі жандар », В.В. Ерофеевтің « Москва-Петушки », А.С. Макаренконың « Педагогикалық поэмасы ») .

Аспаптық музыкада романтизм дәуірінен бастап және одан кейінгі кезеңде поэма жанры жағынан фантастикаға жақын, бірақ соңғысынан айырмашылығы, айқын музыкалық (ең алдымен әдеби) коннотациялары бар «классикалық емес» еркін құрылымның бір бөлігі болды. Бұл терминді 12 бір бөлімді *оркестрлік* « симфониялық поэмалардың » авторы Ф.Лист, кейінірек Лист орнатқан дәстүрге сәйкес симфониялық поэмалар жазған басқа композиторлар ( А. Дворак, М.А. Балакирев, П. И. Чайковский, С.В.Рахманинов, Б.Барток, Р.Штраус, А.С.Животовтың «Батырлық поэмасы» [1946], Г.Г.Галининнің «Орыс тақырыптарындағы эпикалық поэмасы»). Көбінесе *басқа аспаптық шығармалардың* пьесалары «өлеңдер» деп аталды, мысалы, З. Фибигтің скрипка мен фортепианоға арналған өлеңі, скрипка мен оркестрге арналған өлеңі Э. Чауссон, оның дауыс пен оркестрге арналған «Махаббат пен теңіз поэмасы», «Радиофониялық поэма» ( фр. *Poème radiophonique* ) А. Руссельдің флейта және ішекті аспаптар квартетіне арналған. Өлеңдер – М.Равелдің (« Нүнгі Гаспард ») және А.Н.Скрябиннің «еркін» пішіндегі фортепианолық пьесаларына берілген атаулар; Скрябиннің кейбір өлеңдерінің бағдарламалық тақырыптары бар - «Шайтандық», «Жалынға», «Шабыт», «Нәзік» т.б.

19-20 ғасырдың екінші жартысындағы поэма. лирикалық (лирикалық-драмалық, лиро-эпикалық, т.б.) мазмұны бар кантата немесе оратория түрі деп те атайды, мысалы, С.Фрэнктің «Көктенуі» (1871; автордың жанрға белгілеуі «поэма-симфония»), «Таңдалған қыз» ( фр. *La damoiselle élue* ) К.Дебюссидің (1889; автордың жанрдың белгісі – «лирикалық поэма» Архивная копия ), С.В.Рахманиновтың «Қоңыраулар» (1913), «Қоңыраулар туралы өлең» Отан» (1947), «Орыс революцияшыл ақындарының сөзіне жазылған 10 поэма» (1952) және Д.Д.Шостаковичтің «Степан Разинді өлтіруі» (1968), Г.В.Свиридовтың «Сергей Есенинді еске алуға арналған поэма» (1956) кітаптары. В.А.Гаврилинаның «Соғыс хаттары» (1972).

20-ғасырдың авангард композиторлары шығармаларын кейде өлең деп атады. Авангард суретшілерінің «өлеңдері» ешқандай тұрақты жанрлық сипаттарға ие емес және қандай да бір нақты вокалдық/аспаптық композицияға байланбайды; дәстүр, мысалы, А.Жоливеттің « Мартено мен фортепиано толқындарына арналған үш өлеңі» (1935), «Электрондық поэма» Э. Варезе (1958), Д.Лигетидің «100 метрономға арналған симфониялық поэмасы» (1962), т.б.

* 

* 

1. ↑  Словарь иностранных слов. — М.: «Русский язык», 1989. — 624 с. ISBN 5-200-00408-8
2. ↑  Поэма. *Литературная энциклопедия (орыс.)*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 3 желтоқсан 2013.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 19 шілде 2014.
3. ↑  2