recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Тортай Қазиұлы Сәдуақасов** (20.04.1954 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Щучье ауданы Кіндікқарағай ауылы) - ақын, аудармашы. 

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1977). 1971 - 72 жылдары "Көкшетау правдасы" газетінде әдеби қызметкер, 1978 - 1979 жылдары Кеңес Армиясы қатарында, 1979 - 95 жылдары "Жазушы" баспасында редактор болып қызмет істеген. Қазір Министрлер кабинетінде бас сарапшы. Өлеңдері облыстық және республикалық баспасөздерде 1971 жылдан жариялана бастаған. Сәдуақасов екі томдық орыс совет ақындарының антологиясын, моңғол ақындарының антологиясын аударуға қатысқан. Украин жазушылары И.Франко мен И.Драчтың, беларусь жазушысы Я.Коластың корей жазушысы Мен До Нуктың, молдаван жазушысы Г.Блэнаурдың, югослав жазушысы Дж. Катичтың еңбектерін, А.Яшин, А.Бергольц, В.Павлинов, т.б. ақындардың өлеңдерін, сондай-ақ Ю.Пройковтың "Қас-қағым сәт" атты кітаптарын қазақ тіліне аударған.

**Сәдуақас Тортай Қазиұлы** — 1954 жылғы 20 сәуірде Көкшетау облысы, Щучье ауданының Кіндікқарағай ауылында дуниеге келген. .1977 жылы Қарағанды университетінің филология факультетін тәмамдаған. 1979—1995 жылдары "Жазушы" баспасында редактор болып қызмет істеді. Қазір Премьер-Министр Кеңесінің Үкіметтік басылымдар редакциясында бас сарапшы. "Тұңғыш" (1978), "Жартастағы жаңғырық" (1981), "Жұмбақтас" (1982), "Биші қайындар" (1986), "Айнакөл айшықтары" (1989) сияқты жыр жинақтары жарық көрді. Тарихи-танымдық "Наурызбай би және туған өлке тарихы" (2000), "Ел мен жер" (2003) кітаптарының авторы.

Украин жазушылары И.Франко мен И.Драчтың, беларусь Я.көластың,Ко-рей Мен До Нуктың, молдован Г.Блэнаурдың, югослав Джылы Катичтың еңбектерін, монгол ақындарының Шығармаларын, сондай-ақ Ю.Поройковтың "Қас-қағым сәт" атты кітаптарын аударып, қазақ оқырмандарына үсынды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық.
Алматы, "Білім" баспасы. 2005 жылы — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Амантай Айтмырзаұлы Доғалақов** (9 қаңтар 1946, Жаңасемей ауданы, Семей облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық мал дәрігері, партия және мемлекет қайраткері; Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің XII шақырылым депутаты (1990-1993).

Өмірбаяны
---------

1946 жылы 9 қаңтарда Семей облысы Жаңасемей ауданы Сарыбұлақ ауылында дүниеге келді.

1963 жылдан Знамен мектеп-интернатын бітіргеннен кейін Жаңасемей ауданы, Шыңжы ауылында бастауыш сынып мұғалімі болып еңбек жолын бастады. 1973 жылы Семей зооветеринарлық институтын «мал дәрігері» мамандығы бойынша тәмәмдады. Жаңасемей ауданында: аудандық ветеринариялық стансасының дезжасақ басшысы (1973-1975), К.Маркс атындағы ұжымшардың бас мал дәрігері (1976 бастап), К.Маркс атындағы ұжымшар төрағасының орынбасары (1978 бастап), «Жаңасемей» кеңшары директоры (1981-1991) болып жұмыс істеді.

1991 жылы КОКП Жаңасемей аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды.

1990-1993 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің XII шақырылым депутаты; сонымен қатар 1992-1994 жылдары Жаңасемей аудандық әкімдігін басқарды.

1994 жылдың сәуір айынан бастап Семей облысы әкімшілігінде: мемлекеттік мүлік жөніндегі аумақтық комитет төрағасының орынбасары, жер қатынастары және жерге орналастыру комитетінің төрағасы, жер инспекциясының бастығы (1997-2002) қызметтерін атқарды. 2002-2009 жылдары Семей қаласының ауыл шаруашылығы бөлімінің басшысы болды. 2009 жылы зейнеткерлікке шықты.

2009-2012 жылдары — қалалық мәдениет үйі (Семей) директорының шаруашылық бөлімі жөніндегі орынбасары, 2012 жылдан бастап - қалалық Ардагерлер кеңесінің төрағасы болды.

Таңдамалы шығармалары
---------------------

* *Доғалақов А.А.* Халыққа, туған жерге қызмет // Вести Семей. - 2013. - 30 сәуір. - 6 б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Амантай Айтмырзаұлы Доғалақов  (қаз.).  Шығыс Қазақстан облыстық мәслихаты (15 ақпан 2018). Тексерілді, 8 қаңтар 2023.
2. ↑  *Әбілқасымова Ә.* Ақсақалдарға құрмет көрсету (ru) // *Спектр* : газета. — 2016.
3. ↑  «Ардагерлер ұйымы» Республикалық қоғамдық бірлестігінің Семей қалалық филиалы  (орыс.).  kazcifra.com. Тексерілді, 16 қараша 2019.
4. ↑  «Ардагерлер ұйымы» РҚБ Семей қалалық филиалы  (орыс.).  Учёт.kz.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 16 қараша 2019.
**Топшылдық** – қоғамдық қатынастардағы әлеуметтік-саяси құбылыс. Саяси сферада мүдделі топтардың қызметі өте күшті болуы себепті саяси күресті мүдделі топтардың қарым-қатынасы ретінде де қарастырады. Глобальдық масштабта немесе макродеңгейде Топшылдық геостратегиялық мақсаттары түйіскен мемлекеттердің, трансұлттық корпорациялардың белгілі бір топқа одақтастар ретінде бірігуінен байқалады. Мысалы, 1-дүниежүзілік соғыста Антанта тобына біріккен одақтас елдер өз мүдделеріне қарсы Үштік одаққа біріккен мемлекеттермен соғысты. Қазіргі кезеңде де әлемдік саясатта топтасу құ-былысы күшті. Еуроодаққа Еуропа мемлекеттері бірігіп жатса, Шанхай ынтымақтастық ұйымына Еуразия континентіндегі ірі мемлекеттер тобы бірігуде. Мүдделі топтар үнемі тұрақты болмайды. Қоғам талаптары өзгеруімен бірге топтар да өзгеріп, жаңарып отырады. Басым топтар әлсіздерін ығыстырып, жаңадан қалыптасқан топтармен өзара перманенттік күресін жалғастыра береді. Әлеум. теке тірестің негізгі көзі әлеум. мүдделер. Қайшылықтар барысында әрбір әлеум. топ өз мақсаттарын орындау үшін саяси партияларды, саяси қозғалыстарды құрады. Қоғамның әлеум. құрылымы шеңберінде жүріп жатқан топтар құбылысы саяси партиялардың, саяси қозғалыстардың теке тірестерінен көрініс береді. Сондықтан мемлекет елдегі әлеум. келісімді сақтау мақсатында әлеум. саясатты неғұрлым белсенді жүргізуге ұмтылады. Топтар өз мүдделерінің қанағаттануы үшін мемлекетке түрлі әлеум. талаптар қоюмен болады. Микродеңгейде Топшылдық түрлі халықтардың, діндердің, секталардың, террористік топтардың, өз субмәдениеті бар түрлі ұйымдар мен топтардың іс-әрекеттерінен байқалады. Айтылған құбылыстар адам өмірінің тұрмыстық жағына дейін ықпалын тигізуі мүмкін. Әсіресе, діни наным-сенімдерге қатысты болатын Топшылдық жеке тұлғаның дүниетанымына, психологиясына үлкен әсер етеді. Жастардың топтарға бөлінуі де нақты құбылысқа айналуда (панктер, реперлер, металистер, т.б.). Этнографиялық процестерде Топшылдық трайбалистік құбылыстар арқылы көрініс береді. Тіптен, әрбір ұжымда билікке, ықпалға таласу барысында топтарға бөліну пайда болады. Топшылдықты қоғамдық қатынастарға, адам өміріне өз ықпалын тигізіп отыратын объективті шындық ретінде қарастырған дұрыс. Оны негативтік немесе позитивтік үрдіс ретінде бағалау жөн емес. Егер топ мақсат-мүдделеріне байланысты демократия құндылықтарын, жалпыхалықтық пайдалы мұраттар мен құндылықтарды көздесе ол топтың ісі игілікті. Егер эгоистік топтар халықтың түпкілікті мүдделеріне зиян мақсаттарды көздесе ондайлардың әрекеттеріне қоғамдық қарсылық қажет.

Дереккөздер
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Еспелісай газ кен орны** — Оңтүстік Маңғыстау ойысымының Жазгүрлі ішкі ойысындағы газ кен орны. Ақтау қаласының солтүстігінде 50 км жерде орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Құрылым сейсмобарлау жұмыстарымен Доңға антиклин қатпарымен бірге белгілі болды, анығында, Еспелісай Дөңгенің жалғасы болып табылады. Амплитудасы шағын бұзылыстар арқылы құрылым батыс және шығыс блоктарға бөлінген. Жоғарғы юраның келловей жікқабатындағы өнімді қойнауқаттың беті (-2180 м) арқылы шектелген батыс блоктың өлшемі 10x7 км, шығыс блоктікі (-2140 м) - 3x7 км. Келловей жікқабатының шөгінділерінде қоры шағын газ жатыны анықталды. Жатын қойнауқаттық, тектоникалық тұрғыдан қалқаланған.

Жатыс сипаты
------------

Өнімді қойнауқаттардың жатыс тереңдігі батыс блокта 2182 м, шығыс блокта - 2120 м. Жинауышы кеуекті, кеуектілігі 16%. Блоктардағы қабаттың тиімді қалыңдығы 12,6-13,3 м, газға қаныққан қалыңдығы 2,2-2,9 м.

Қанығуы, құрамы
---------------

Газға қанығу коэффициенті 0,44. Еркін газдағы ауыр көмірсутектер 12%-дай, метан-83,9%,
көмір қышқыл газы - 1,7%, азот - 0,012%. Жатынның бастапқы қойнауқаттық қысымы 23 МПа, температура 970°С. 9 мм-лік штуцердегі газ шығымы 112 мың м3/тәу болды.
Қойнауқат сулары құрамы мен түрі жағынан Доңға кен орнындағы юра шөгінділерінің суларына ұқсас. Кен орны ҚР балансында есепке алынбаған.
**Турен Ален** — француз әлеуметтанушысы. Индустрияландырудың бастапқы кезеңінде әлеуметтік талдау экономикалық жүйе тепе-тендігінің шарттарын анықтаумен айналысты.
Индустриялдық қоғамның келесі даму сатысында әлеуметтік
ғылымдардың талдауы мейлінше кеңіп, оңцағы орталық орынды әлеуметтік жүйе түсінігі алды. Осыдан кейін Бұл функционалдық көзқарас ой-пікірдің белтілі бір эволюционаддық тұрімен толықтырылды. бұған дейінгі өзгерістер бейберекет модификациялар жүйесі ретінде түсіндіріліп келген еді.
Туреннің пікірінше, жаңа уақыт талабы жаңа әлеуметтануды
талап етеді. Біріншіден, әлеуметтану эволюциясын және әлеуметтану қозғалыстарын талдау да әлеуметтану бола алады. Катотталистік индустрияландыру кезіндегі талдау екі бағыткз топтастырылды: капитализм дамуының экономикалық механизмдерін тану және тарихты тану.
Қоғам экономика арқылы анықталғандықтан, бірде-бір нақтылы әлеуметтану талдауы мүмкін болмады. Турен бойынша әлеуметтану әлеуметтік фақторлардың санаттарынан гөрі әлеуметтік қатынастың санаттарына көбірек жүгінуі керек. "Әлеуметтік катынастар күрайтын нәрсеге материалдық шындықты қарама-қарсы коюдың мәні жоқ".
Акционалистік көзқарастың жаңалығы мынада: Турен казіргі
батыс қоғамында экономикалық катынастар өзінің орталық
орнынан айырылып, оның орнын мәдени және әлеуметтік факторлар басканын атап көрсетеді.
Қоғам Турен бойынша әрекет жүйесінің құрынымы күрделі, деңгейлермен бөлінген, әр-тұрлі әлеуметтік катынастар типтерінен
тұратын ерекше жүйе. Туреннің пікірінше, үш деңгей немесе әрекет
жүйесі бар: тарихилық, институционалдық және ұжымдастыру
жүйелері. Тарихилық қоғамньщ әлеуметтік және мәдени бағытын
айқындайды, институционалдық жүйе әрбір нақты қоғам құрылымының және оның қоршаған ортасының жүйесін айкьщдайды,
Ұйымдастыру жүйесі нормативтік аппараттың көмегімен қоғамның ішкі және сырткы тепе-теңдігін көздеген мақсатка сәйкестеңдіріп отыруды қамтамасыз етеді. Турен иңдустриалдық қоғамның
негізгі Ұйымдарын: тартысты және әлеуметтік; қозғалысты
ұсынады. Сонымен катар Турен таптар жайлы баяндаудан гөрі олардьщ байланыстарына көбірек назар аударады. Тапты»; саралаудьщ
негізі — жинақталған қор. Туреннің түсінігінде жинакі алған қортаптардьщ болуыньщ басты және қажетті шарты. Ол өндірушілер
мен өнімді игерушілер арасындағы бөлініске негіз болады. Туреннің
пікірінше, тартыс жинақталған қорды меңгерушілердщ және рухани құндылықтарды өндірушілердің арасында болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Топырақтың белсенді бөлігі – тірі организмдерді биота дейтін болсақ, топырақтағы тірі организмдердің тыныс-тіршілігін, қызметін олардың бір-бірімен және қоршаған ортамен қатынасын зерттейтін бөлім- **топырақ биотасы** деп аталады. Жасыл жапырақты жоғарғы өсімдіктердің жер асты бөлігіндегі тамырлар, ризосфералар және топырақ жануарлары, балдырлары, саңырауқұлақтар, қыналар, бактериялар, актиномицеттер т.б. организмдер топырақ биотасын құрушылар болып табылады.
Топырақ организмдерінің негізгі топтарын: топырақ макрофлорасы, микрофлорасы және топырақ микрофвунасы, макрофаунасы құрайды.
Топырақ организмдерінің негізгі топтарын құрайтын топырақ макрафлорасына - өсімдік тамырлары, топырақ микрофлорасына балдырлар, саңырауқұлақтар, актиномицеттер, бактериялар және ультрамикроскопиялық формалар жатады. Ал, топырақ микрофаунасына сүтқоректілер және омыртқасыздар енеді.
Қарапайымдылар – топырақ микрофаунасының негізгі өкілдері болып табылады. Табиғатта топырақтың түзілуіне және дамуына байланысты барлық негізгі процестерге, өсімдіктердің өсуіне және топырақ құнарлығына әсер ететін тірі организмнің алуан түрі молынан қоныс тепкен. Топырақтағы барлық табиғи әсерлер өзінің табиғаты жағынан тікелей немесе жанамалы түрде биохимиялық реакциялар болып табылады.
Топырақта өсімдік дүниесі, жануарлар дүниесі де өмір сүреді. Өсімдіктер дүниесінің өкілдері сан жағынан да, сапа жағынан да көп болып келеді.Флора, фауна топырақта үлкен-кішілігіне қарай макро және микроорганизмдерге бөлініп көрсетіледі.
Топырақ биологиясы жинақталған ғылым, және әртүрлі биологиялық салалармен топырақтану ғылымының арқасында туындаған. Олардың құрамына зоология, альгеология, микология, биохимия, және микробилогия кіреді. Ол бізге топырақтың пайда болуын, физикалық жағдайын, гумустың пайда болуын, топырақ географиясын, агрохимиясын, топырақта өсімдіктердің қоректенуін, жер шаруашылығын үйретеді.
Топырақ биологиясының дамуы XX ғасырдың аяғымен XX1 ғасырдың басы болып есептелінді. Оның негізін қалаушы ғылымдар топырақтану мен микробиология болып табылады. Олардың аяққа туруы және жаңа ғылым ретінде танылуы, ерте пайда болған басқа да ғылымдар мен тікелей байланысты.
**Меруерт Нағыметқызы Асатова** (29.12.1951, Арал ауданы, «Аралсульфат» қыстағы) – тарихшы-ғалым, тарих ғылымының кандидаты (1979). ҚМУ-дың профессор (2002 ж.). «*Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі*». Қазақ педогогикалық институтын (ҚазҰПУ-ды) (1971) және осы институттың аспирантурасын (1976) бітірген. 1971 – 73 ж. Арал қаласындағы орта мектепте мұғалім болды. 1976 – 94 ж. Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекет университетінде тарих кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 1994 – 97 ж. университет жанынан ашылған «Қабілет» гимназиясының директоры, 1997–99 ж. университетте құрылған гуманитарлық білім беру орталығының директоры, 1999–2001 ж. аға ғылым қызметкер. 2003 ж. музыка-педогогикалық факультеттің деканы. **Ғылым жұмысының негізгі бағыты:** Қазақстандағы ұлттық қатынастар мәселелері, қазақ мәдениетінің тарихы. 60-тан астам ғылым мақаласы, 5 ғылым-әдістемелік құралы жарық көрген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Сарқан жотасы** – Жетісу Алатауының солтүстігінде, Сарқан жəне Басқан өзендері аралығында, батыс, оңтүстік-батыстан шығыс, солтүстік-шығысқа қарай 60 км-ге жуық созылып жатыр.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысының Ақсу, Сарқан аудандарының Қытаймен шекаралас бойында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 4622 м (Жетісу Алатауының ең биік жері – Бесбақан тауы). Жотаның қар сызығы солтүстік беткейде 3200 м, оңтүстігінде 3800 м биіктіктен өтеді. Мұнда 200-ге жуық мұздықтар бар. Ірілері: Абай, Авсюк, Берг, Сапожников, т.б. Жотаның солтүстік беткейінен Сарқан, Басқан өзендерінің салалары (Ақшығанақ, Талдыбұлақ, Ақсу, т.б.) бастау алады. Оңтүстік беткейінен Қытай еліне ағатын Боротала өзенінің салалары ағып өтеді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жота төменгі палеозой дəуірінің герцин тау жасалу кезінде пайда болған. Одан кейін ол бірнеше рет (неоген жəне төменгі төрттік кезеңдерде) көтеріліп, денудацияға ұшыраған. Жота Жетісу Алатауының солтүстік бөлігінің торабы саналады жəне бұл аймақ сейсмикалық қауіпті (белсенді аймақ) ауданға жатады. Тектоникалық тұрғыдан тау жыныстары метаморфтанған кристалды тақтатастан, сондай-ақ интрузивті гранит, гранодиорит, құмтас, саздақ, əктастардан тұрады. Тауаралық аңғарларын палеоген, неоген жəне төрттік кезеңнің шөгінділері жауып жатыр.

Климаты
-------

Жотаның жоғарғы белдеміндегі климат тым континенттік. Қаңтар айындағы жылдық орташа температурасы -14 –21°С, төменгі белдеуде -11–14°С, шілде айында биік белдеуде 14 –18°С, төменгі белдеуде 18 –21°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 750 мм-ден (тау етегінде) 1000 мм-ге дейін (тау басында).

Топырағы, өсімдігі мен жануарлары
---------------------------------

Негізінен таудың қызғылт қоңыр, орманының қара жəне күлгін топырағы қалыптасқан. Мұндағы 2000 м-ден астам биіктікте Сібірдің самырсыны мен балқарағайы аралас Тянь-Шаньның кəдімгі қарағайы мен шыршасы өседі. 1400–1800 м биіктік аралығында ақтерек, қайың, қарағай орманы мен тобылғы, арша, итмұрын, т.б. бұта аралас тоғай алқабы кездеседі. Таудың далалық ландшафтысын бұта, тал, шілік аралас астық тұқымдас əртүрлі өсімдіктер құрайды. Жануарлардан арқар, таутеке, барыс; құстардан тау бастарында мекен ететін ұлар, тазқара, альпі сауысқаны, т.б. кездеседі. Тауаралық аңғар мен беткей етектері шабындық жəне мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Сарғалдақ** – Сарықұм құмының солтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Гүлшат ауылының солтүстік-батысында 55 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 516 м. Солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай созылған, енді жері 2,5 км. Беткейі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Солтүстік-шығысында Шеңгелді, батысында Ақбалшық қоныстары, оңтүстік-батысында Қоңырбел, оңтүстігінде Жуантөбе таулары бар.

Өсімдігі
--------

Сұр, қоңыр топырақ жамылғысында баялыш, көкпек, боз, қара жусан, сораң, бұйырғын, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Аммоний карбонаты
Химиялық формуласы
3-D формуласы
**Аммоний карбонаты**, (NH4)2CO3, көмір қышқылының аммоний тұзы.

Қасиеттері
----------

Түссіз кристалдар. Суда жақсы ериді.

Ауада, сулы сұйықтықтарда өте тұрақсыз, бөлме температурасында аммиак NH3 пен аммоний гидрокарбонатына {\displaystyle {{\mbox{NH}}\_{4}{\mbox{HCO}}\_{3}}} ыдырайды. 

  

60 °C температурасында {\displaystyle {{\mbox{NH}}\_{3}}}, {\displaystyle CO\_{2}}-пен суға {\displaystyle H\_{2}}{\displaystyle O} ыдырайды.

  

Гидролиз: {\displaystyle {\mathsf {(NH\_{4})\_{2}CO\_{3}+H\_{2}O\rightleftarrows NH\_{4}HCO\_{3}+NH\_{4}OH}}}

Қолдануы
--------

* Аммоний карбонатын өндірісте аммиак, көмірқышқыл газын және су буын әрекеттестіріп алады.
* Тамақ өнеркәсібінде ашытқы ретінде (Е503), маталарды бояу, дәрі-дәрмек жасауда қолданылады.
* Дәрі-дәрмектерде (жөтелге қарсы шәрбаттар, нашатыр спирті)
* Олардан сұйық аммиакаттар, жануарлар жемі дайындалады.
* Шарап өндірісінде фермент ретінде.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Актив сөздер** – күн сайын жиі қолданылатын сөздер. 

Ауызша сөйлеуде (оның диалог және монолог түрлерінде де) актив және пассив сөздер болады. 

Пассив сөздер сирек пайдаланылатын, мән-мағынасын түсінгенмен, күн сайын қолданылмайтын сөздер. Мұндай сөздерге, көбінесе, ғылыми-техникалық атаулар және ескірген сөздер жатады. 

Актив сөздердің мол болуы адамның сөйлеу әрекетіне, айналысқан кәсібіне байланысты. Егер ересек адамдардың актив сөздері орта есеппен 6000- 7000-дай болып келсе, жазушылар мен ақындардың, ғалымдардың актив сөздері 10 000-13 000-ға жетеді. Мәселен, Шекспирдің актив сөздері 12 000-дай болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
Жан-Франсуа де Лаперуз
**Жан-Франсуа де Лаперуз**(фр.  [немесе *de Lapérouse*]; 23.8.1741, Альби — 6.02.2014) — француз теңіз саяхатшысы. 

1756 жылдан әскери флотта істеген. 1785—88 жылдары «Буссоль» және «Астролябия» желкенді кемелерімен Тынық мұхитты зерттеу экспедициясын басқарды. Гало Горн мүйісін айналып, Пасха аралы арқылы Гавай аралдарына барды. Одан Алясканың батысындағы Әулие Илья тауынан Солтүстік Американың батыс жағалауымен солтүстік ендіктің 60°-нан 36°30'-на дейін жетті, оңтүстік-батысқа бұрылып 20° солт. ендік бойымен Тынық мұхитты кесіп өтті. Содан Филиппин аралдары арқылы Шығыс Қытай, Жапон теңізімен жүзіп, Татар бұғазынан өтті. Экспедиция мүшесі Лессепсті зерттеу қорытындылары мен жүзген жерлер картасын беріп, оны Камчаткадан Петербург арқылы Парижге қайтарды. Кемелер Австралияға бағыт алып жолда Савайи аралын ашты. Сиднейден солтүстікке қарай шыққан экспедиция хабарсыз жоғалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,7 том
**ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙБІТШІЛІК СЫЙЛЫҚТАРЫ**, 1949 жылдың сәуір айында Бейбітшілікті жақтаушылардың дүниежүзілік 1-конгресінде бекітілген. Бұл сыйлықтарды беру туралы регламент Бейбітшілікті жақтаушылардың дүниежүз. конгресінің тұрақты к-тінің 2-сессиясында (1949 ж. 28 — 31 қазанда Римде өткен) қаралды. Х. б. с-н Дүниежүз. бейбітшілік кеңесі ғылым, мәдениет және өнер қайраткерлеріне халықтар арасында бейбітшілікті нығайтуға ықпал жасаған ғыл. жұмыстарға, әдебиет пен өнер саласындағы үздік еңбектерге немесе бейбітшілікті уағыздайтын фильмдер үшін беріп отырады. Дүниежүз. бейбітшілік кеңесі 1951 ж. сыйлықтың үш түрін: Құрметті Халықар. бейбітшілік сыйлығын, Халықар. бейбітшілік сыйлығын және Бейбітшіліктің Алтын медалін бекітті. Бейбітшіліктің Алтын медалі 1959 жылдан бастап Жолио-Кюри атынд. Бейбітшіліктің Алтын медалі деп аталады.

Сілтемелер:
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Лозаннадағы ФИГ штаб-пәтері
**Халықаралық гимнастика федерациясы** (фр.  немесе ағылш. *International Federation of Gymnastics (IFG)*) — спорттық гимнастика түрлерінің федерациясы. Штаб-пәтері Швейцариялық Лозанна қаласында орналасқан.

1881 жылдың 23 шілдесінде Бельгия гимнастика қауымдастығының президенті Николас Куперустың бастамасымен, Льеж қаласындағы конгресте, Бельгия, Нидерланд және Франция мүше болған Еуропа гимнастикалық қауымдастығы құрылды. ФИГ (FIG) қазіргі кезде әлемдегі ең ескі халықаралық спорттық федерация болып саналады.
Гимнастика олимпиада бағдарламасына алғаш рет 1896 жылы өткен Олимпиада ойындарынан бастап кірген. ФИГ жазғы олимпиада спорт түрлерінің халықаралық қауымдастығының федерациясына кіреді және халықаралық олимпиада комитетімен мақұлданған.

Халықаралық гимнастика федерациясына гимнастиканың алты түрі кіреді: Спорттық гимнастика, Көркем гимнастика, Спорттық аэробика, Спорттық акробатика, Батутта секіру және жалпы гимнастика.

Тағы қараңыз
------------

* Спорттық гимнастика
* Көркем гимнастика
* Спорттық акробатика
* Батутта секіру

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Халықаралық гимнастика федерациясы.
**Байдаған** (**Бабдаған**) (шамамен 12-ғасырдың 2-жартысы мен 13-ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген) – Жетісу мен Шығыс Түркістандағы дулат тайпаларының әмірі, Шыңғыс ханның замандасы. 

  

13 – 17 ғасырлар Шағатай Ұлысы мен Моғолстан мемлекетінің тарихында саяси ықпалдары зор болған дулат әмірлері Байдағаннан тарайды. Мұхаммед Хайдар Дулати де Байдаған ұрпақтарының бірі. 

1225 – 26 жылдары Шыңғыс хан бүкіл жаулап алған жерлерін төрт ұлына бөледі. Екінші ұлы Шағатай ханға Орта Азия, Жетісу және Шығыс Түркістан аймақтары тиеді. Әскерлері мен әмірлерін де бөлгенде дулат тайпаларының жері Шағатайға беріледі. Шағатай хан Жетісу мен Шығыс Түркістандағы «Мыңлай Сүбе» деген аймақты дулаттарға тапсырады. Және осы аймақтың алғашқы билеушісі әмір Байдаған болады. Мұхаммед Хайдар Мырза Дулати ол жөнінде былай деп жазады: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *«Әмір Байдағаннан бері бұл иелік ғасырлар бойы ұлдан ұлға мұрагерлік жолы арқылы беріліп отырылды».* | » |

Шыңғыс хан заманында оның жарлығы бойынша Өртөбеге жеті артықшылық (мансап) берілген. Біріншісі – **дабыл**, екіншісі – ту, үшіншісі – өз қызметшісінің екеуіне ол «қосын ту» тапсырады, төртіншісі – ханның мәжілісіне қару алып кіруіне болады, бесіншісі – аңға шыққанда саятшылар оған нөкер болады, алтыншысы – моғолдардың бүкіл ұлысына әмір болады және ол моғол ұлысының сардары деп жарлықтарда жазылады, жетіншісі – әмірлер бас қосқанда ол жиынның төрінде, ал басқа әмірлер оның екі жағында одан бір жебе бойы төмен отырады. Кейіннен Байдаған ұрпақтары мұндай артықшылықтық санын он екіге жеткізді.

Дереккөздер
-----------
**Актер журналист емес** - актер ток-шоуды тек жақсы жүргізіп шығу емес, онда көтерілген басты тақырыпты аша білу керек. 

Өйткені «ток-шоу» таза журналистік шығарма. Оның үстіне тікелей аудармасы - «әңгіме-думан». Әңгіме - сұхбатқа құрылады. Ал сұхбатты тек арнайы мамандығы бар журналист қана өз деңгейінде жүргізе алады. 

Сұхбат сәтті шығу үшін журналиске қойылар талап та жоғары. Ол «табанды, зерек, әсершіл, жинақы, тапқыр, байқампаз, назаршыл, есте сақтау қабілеті жоғары, психологиялық тұрақты болуы керек».

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
*Басқа мағыналар үшін Байдалы деген бетті қараңыз.*
**Байдалы** — Уызбай шоқысының солтүстік-шығысындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Аршалы ауданы жерінде орналасқан, солтүстік-батыс жағалауында Байдалы ауылы жайғасқан.

Көл туралы аңыз
---------------

Аңыз бойынша, осы жерлерден Абылай хан әскерлерімен жүріп өткен деседі. Оның нөкерлерінің арасында алғыр ойымен және тауып айтқыштығымен көзге түскен Байдалы би болыпты. Бірде хан жазықты болғаны үшін жас батырлардың бірін жазалауға бұйырады. Ағаш үшбұрыш-таған жасап, соның ішіне жазықты батырды жүресінен отырғызып қояды. Тағанның ішінде отырған байғұс батырдың кешірім сұрауға да қауқары қалмайды. Бұл жігіт пен Байдалы би бір рудан екен. Сонда Байдалы би: «Көзің бақырайып не ғып отырсың? Тым болмаса, өлім алдындағы ешкідей маңырамайсың ба?!» дейді. Жігіт үндемейді. Тек көзімен ғана өзіне рақым етуін сұрайды. Байдалы би Абылай ханға қарап: «Ей, хан, сен қазақтардың ханысың, халық сені сайлады. Егер бұзақы топ келіп, саған жабылса, қайтер едің? Сонда сені кім қорғайды, бұл жігіт сенің күзетшің емес пе? Оны босат... Адамдардың соңына түспе!» дейді. Абылай хан Байдалы бидің сөзінің әділ екенін мойындап, жігітті босатуға әмір етеді. Содан бері көл «Байдалы» деп аталады, ал жанындағы асу «Абылай хан да өте алмайтын асу» деп аталыпты.

Гидрографикасы
--------------

Ұзындығы 2,1 км, енді жері 1,7 км, жағалау бойының ұзындығы 6,1 км.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жанайдаров Орынбай Күленұлы. Қазақ жерінің 100 аңызы – Алматы: «Сораба» қоғамдық қоры. 2014. қазақша, орысша, ағылшынша. 3-том – 240 б. ISBN 978-601-80410-3-7 Т.3
**Контрибутция** (лат. *contributio* − салық жинау) — жеңілген мемлекеттің жеңген мемлекетке салық төлеуі.

Пайда болуы
-----------

Контрибуция сөзін ежелгі кезеңдерге жатқызуға болады. Бұл сөз соғыс болатын кездерден бері бар. Ежелгі кезде жеңіске жеткен мемлекет жеңілген мемлекетке өзінің талаптарын қоя алған. Сол кезден бастап жеңілген мемлекет өз елінің тыныштығы үшін соғыс шығынын ақша, мал-мүлік, бағалы заттар немесе жер түрінде өтейтін болған. Өтеу құнын жеңіске жеткен мемлекет өзі қоятын. Сонымен қатар, соғыс шығынын ғана емес және оның үстінен пайда көрген. Контрибуция адал болмаған (мына сөзбен теңестіруге болады нем. *Brandschatzung* − тонау).

Дереккөздер
-----------
**Чемпион** — шабдалының ирандық сорты. Қысқа төзімділігі жағынан Эльберта сортынан асып түседі. Жемісінің дәмдік сапасы жөнінен неғұрлым жетілдірілген сорт. Жемістері ірі (120грамм, шырынды, нәзік, хош иісті және бал татиды). Жемістерінің түсі солғын, жасылдау-ақ, аздаған реңі бар. Қабығының түгі қалың; жұмсағынан қабығы оңай алынады, сүйегі жұмсағына жабысып бос тұрады.
Чемпион сорты жеміс сақтауға және тасымалдауға төзімділігі жөнінде Эльберта сортының жемістерінен едәуір қалыс. Ағаштары жемісті ерте салады, бірақ бүрдің кластероспориоз және жапырақ бұдыры ауруларын онша төзімді емес. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ш.Хабибуллин "Алхоры,өрік,шабдалы" "Қайнар"баспасы.
Қоғамдасып-бірлесіп тіршілік ететін жануарларға **топтық мінез-қылық** тән. Олар тұрақты үйір, табын, жатақ құры тіршілік етеді. Олар табиғаттағы маусымдық өзгерістерге, әр жануар тіршілігіндегі көбею, ұрпағына қамқорлық жасау, миграция және т.б осы сияқты әрекеттерінде топтық мінез байқалады. Топтасып тіршілік ету - жануарлар әлемінде кеңінен таралған құбылыс. Бұл түрге жататын жануарлардың ішінде жеке дара тіршілік ететіндері де, бүкіл тіршілігін топтасып тұқымтоп болып өтккізетіндері де бар.

Мысалы
------

* Құлан үйірлерінде айғыр бүкіл үйірді басқарады, ал бие бүкіл үйірдің орын ауыстыруын бағыттап отырады.
* Құмырсқа илеуіндегі құмырсқалар. Олар қызмет етуіне қарай: 1.жыныстық топ: көбею,қоныс аудару; 2.ұя салу, жұмыртқалар мен ұрықтарды күту; 3.жұмысшы құмысқалар: қоректі қамтамасыз етеді.
* Аралар бірігіп кәрез ұяларына бал тасиды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биология-6 сынып- Алматы:Атамұра баспасы-2002.
**Гипергалактия** — бала емізіп жүрген ана сүті шамадан тыс көп болып, кейде күніне 4 л-ге дейін бөлінетін жағдай.

Сүттің мол болу себептері
-------------------------

* Нерв жүйесінің қозуынан
* Ішкі секреция бездерінің бұзылуынан туындайды

Көмек шараларына
----------------

* Нүктелі уқалау (массаж)
* Дәрілік өсімдіктер
* Халықтық басқа ем түрлері де жатады. Демек, нүктелі уқалауды айтсақ, екі жауырынының ішкі жиектеріндегі нүктелерді сағат тіліне қарсы бағытпен 1-2 минуттан тұрақты уқалап түру керек.

Ал дәрілік өсімдіктер жайына тоқталсақ;

* грек жаңғағы жапырығының 20,0 гр
* сиыр бүлдірген бүрінің 40,0 гр
* дәрілі шатыршаш жапырағының 40,0 гр қоспасының 1 ас қасығын 1 стақан қайнаған суға демдеп, тұндырманы жылы күйінде күніне 2-3 стақаннан ішкен бірден, бір ем.

Халықтық басқа ем түрлері
-------------------------

Ана сүті шамадан тыс көп болған жағдайда шатыршаш, сиыр бүлдірген, грек жаңғағы өсімдіктерімен қатар, қырықбуын қылшасы, арпа тұндырмалары мен сарымсақты пайдаларнған жөн. Мұның ішінде грек жаңғағы жапырағының тұндырмасын әзірлеу үшін оның майдаланған жапырағының 1 ас қасығын 1 стақан қайнаған суға қосып, су буына 15 минут қыздырады. Сөйтіп, күніне 3 рет 1/3 стақан тамақтан 20 минут бұрын ішу керек. Ал шатыршаш тұндырмасын әзірлеу үшін оның майдаланған жапырағының 2 ас қасығын 1 стақан қайнаған суға салып, су буына 15 минут қыздырады. Сонан соң мұны күніне үш рет 1/4 стақаннан тамақтан бұрын ішеді. Сол сияқты сиыр бүлдірненінің майдаланған бүрінің тұндырмасын да рсы тәсілмен алынып, сол тәртіп бойынша ішіледі.

Тағы қараңыз
------------

* Гипогалактия

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақсатан әйелдері журналы 1925 Жылдан шыға бастады №10 2001ж.
**Топтық жылдамдық** – гармониялық емес толқындардың таралуын сипаттайтын жуық шама; кеңістікте уақыттың әрбір мезетінде белгілі бір көлемде шектелген толқындар түйдегін құратын толқындар тобының немесе тізбегінің қозғалыс жылдамдығы. Толқынның таралу кеңістігінің шашырату (дисперсия) қабілеті болмаса, барлық гармониялық толқындар біркелкі фазалық жылдамдыққа ие болып, толқындық түйдек стационарлық толқын қалпына енеді және оның Топтық жылдамдықы толқынның фазалық жылдамдығына сәйкес келеді. Егер кеңістік дисперс. орта болып саналса, ондай ортада әр түрлі жиіліктегі гармон. толқындар әр түрлі фазалық жылдамдықпен таралады, толқындық түйдек жайылып, оның түйдек формасы бұзылады. Орта дисперсиясының тек Топтық жылдамдық болып есептелетін толқындық түйдектерге ғана әсері болады. Топтық жылдамдық ұғымының физика мен техникада үлкен маңызы бар. Толқындардың таралу жылдамдықтарын өлшеу, энергияның тасымалдану шығыны, т.б. Топтық жылдамдық әдістерімен анықталады. Мысалы, гидрорадиолокация әдісі ионосфераны зерттеуде, ғарыштық нысандарды басқару жүйелерінде, т.б. қолданылады.

Дереккөздер
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Гиперкальциемия, гиперкальцемия** — қан сарысуындағы кальцийдің жоғары деңгейі (Ca2+) болып табылады. Қандағы кальцийдің қалыпты диапазоны 2,1–2,6 ммоль/л (8,8–10,7 мг/дл, 4,3–5,2 мЭк/л ). Кальций деңгейі 2,6-дан жоғары болсы бұл гиперкальциемия деп аталады. Гиперкальциемия баяу дамып келе жатырғанда симптомдар болмайды. Қатты немесе тез дамыған ауру кезінде симптомдар ішінде іштің ауыруы, сүйек ауруы, сананың шатасуы, депрессия, әлсіздік, бүйрек тастары немесе жүректің тоқтап қалуын қоса, жүрек ырғағының бұзылуы болуы мүмкін .

Көп жағдайда гиперкальциемия гиперпаратиреоз немесе қатерлі ісікке байланысты. Басқа себептерге саркоидоз, туберкулез, Пагет ауруы, көптеген эндокриндік неоплазия (КЭН), D гипервитаминозы, отбасылық гипокальциуриялық гиперкальциемия және литий және гидрохлоротиазид сияқты кейбір дәрі-дәрмектер жатады.

Емдеуге негізгі себепті емдеуге қосымша көктамырішілік сұйықтықтар, кальцитонин немесе памидронат енгізілуі мүмкін Ауру деңгейі өте жоғары болса, ауруханаға жатқызу қажет болуы мүмкін. Басқа ем көмектеспегенде гемодиализ қолданылуы мүмкін. D гипервитаминозы бар адамдарға стероидтер пайдалы болуы мүмкін. Гиперкальциемия салыстырмалы түрде жиі кездеседі. Бастапқы гиперпаратиреоз ауруы 1000 адамның 1-7 кездеседі, ал гиперкальциемия қатерлі ісікпен ауыратындардың шамамен 2,7% кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Minisola, S; Pepe, J; Piemonte, S; Cipriani, C (2015). "The diagnosis and management of hypercalcaemia". *BMJ*. **350**: h2723. doi:10.1136/bmj.h2723. PMID 26037642. S2CID 28462200.
2. 1 2  Hypercalcemia - National Library of Medicine. *PubMed Health*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 8 қыркүйек 2017. Тексерілді, 27 қыркүйек 2016.
3. 1 2 3 4  Soar, Jasmeet; Perkins, Gavin D; Abbas, Gamal; Alfonzo, Annette; Barelli, Alessandro; Bierens, Joost J.L.M; Brugger, Hermann; Deakin, Charles D; Dunning, Joel; Georgiou, Marios; Handley, Anthony J; Lockey, David J; Paal, Peter; Sandroni, Claudio; Thies, Karl-Christian; Zideman, David A; Nolan, Jerry P (2010). "European Resuscitation Council Guidelines for Resuscitation 2010 Section 8. Cardiac arrest in special circumstances: Electrolyte abnormalities, poisoning, drowning, accidental hypothermia, hyperthermia, asthma, anaphylaxis, cardiac surgery, trauma, pregnancy, electrocution". *Resuscitation*. **81** (10): 1400–33. doi:10.1016/j.resuscitation.2010.08.015. PMID 20956045.
4. ↑  "Appendix 1: Conversion of SI Units to Standard Units". *Principles and Practice of Geriatric Medicine*. **2**. 2005. i–ii. doi:10.1002/047009057X.app01. ISBN 978-0-470-09057-2.
**Футурология** (лат. *futurum – болашақ*, гр. *logos – ілім*) — 1943 жылы неміс әлеуметтанушысы О. Флехтгейм «идеология» мен «утопияға» қарсы қойған «болашақтың объективті философиясының» тұжырымдамасы. 1960-шы жылы бұл ұғым қайта жанданып, кеңінен таралды және бірнеше мәнге ие болды: 1) болашақ жайлы ғылым немесе болашақтың әңгімесі; 2) болжау мен болжаушылықтың бейнелі синонимі ретінде; 3) болашақ жайлы әдебиет - ғылыми, публицистикалық. Ұғымның көп мәнділігіне орай ол тек болашақты зерттеудің бейнелі синонимі ретінде ғана сақталып қалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
**Венесуэла радио, телевизиясы** – Венесуэлада радиохабар 1930 жылы ұйымдастырыла бастады. Елде испан тілінде хабар жүргізетін 108 радиостанция бар (1970).Олардың ең бастылары: **Радио Насьональ** (мемлекеттік). **Радио Каракас**, **Радио руьбос** және **Радио континенте**. 

Жеке программалар ағылшын, француз, неміс, итальян, португал, галисий тілдерінде жүргізіледі. Алғашқы телеорталық 1952 жылы құрылды.1970 жылы Венесуэлада 6 телеорталық болды. Венесуэланың ұлттық радиосы (*Radio Nacional de Venezuela*) негізгі мемлекеттік радиохабар тарату қызметі. Оның негізі 1946 жылы қаланды. Ұлттық теледидар (*Televisora Nacional*). Мемлекеттік қызмет атқарады. Мұнымен қатар көптеген коммерциялық теледидар қызметі бар. 

Венесуэлада алғашқы телекөрсетілім 2006 жылы қарашаның 11 күні болған. Бұл көрсетілім Альянс Globovision және Сур арнасы көмегімен жүзеге асқан. Венесуэладағы көптеген бағдарламалар мен түрлі шоуларды Globovision арнасынан көруге болады, алайда Radio Caracas Television (**RCTV**) және Meridiano Television телеарналары да олардан қалыспауға тырысады. 

Венесуэла телевизиясын үш бағытқа бөлуге болады: Venevision сияқты Ұлттық хабар таратушы арналар; Televisora Regional del Tachira секілді жергілікті хабар тарату желілері; Catia TV сияқты бұқаралық хабар тарату желілері. Аталмыш елдің телеарналары президентті насихаттауға және түрлі қайырымдылық қорлары мен акцияларын жарнамалауға баса назар аударады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Жапар Құттыбайұлы** (1828, Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 1907, Баянауыл ауданы) — айтыс ақыны. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Құлболды бөлімінен шыққан.

Жапардың Қожабек, Ажар, Төребай ақындармен айтыстары белгілі. Ақын "*Күлше мен Назымбек*" дастанын, "*Ысмайыл мен Зағипа айтысын*" жырлаған. 

Ш.Торайғыров есімді азамат тапсырған Жапар шығармалары мен ол жырлап насихаттаған ауыз әдебиеті үлгілері Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы тұр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Әлем чемпионатында жеңіске жеткендер
------------------------------------

Бразилия құрамасы - Бес рет: 1958, 1962, 1970, 1994 және 2002 жылдарындағы чемпионаттарды жеңді.
Италия құрамасы - төрт рет: 1934, 1938, 1982 және 2006.
Германия құрамасы - үш рет: 1954, 1974, және 1990.
Аргентина құрамасы - екі рет: 1978 және 1986.
Уругвай құрамасы - екі рет: 1930 және 1950.
Англия құрамасы - бір рет: 1966.
Франция құрамасы - бір рет: 1998.
Испания құрамасы - бір рет: 2010.
1977 жылы Тунисте алғаш рет жасөспірімдер арасында әлем чемпионаты өтті. Жасы 19-ға дейінгі жас футболшылар 16 ұлттық құрамадан алынды. Жастар арасындағы чемпионат тізімінің тұсауын КСРО футболшылары кесті.
**Вениамин Борисович Кошуков** (11.9.1922, Ресей, Түмен облысы, Ильинка ауылы - 19.7.1944, Латвия, Шяуляй қаласының маңы, Галена ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға лейтенант, звено командирі.

1928 жылы Қазақстанға қоныс аударған. Петропавл тамақ өнеркәсібі техникумын бітіріп, 1940 жылы Семей қаласының әскери комиссариаты арқылы Кеңес әскері қатарына шақырылды. Ол 14-авиация дивизиясы құрамында Сталинградта, Қара теңіз бен Балтық жағалауында болған ұрыстарға қатысты. Сталинград түбіндегі қан төгіс ұрыстарда ептілік пен тапқырлыққа үйренді. Кейін 1943 жылы Кубань мен Таманда, Новороссийск мен Темрюкте, Керчь пен Қырымда болған әуе айқастары кезінде өзін ерекше көрсете білді. 1943 жылы Кошуков 120 рет жауынгерлік ұшу сапарында бірнеше жүз жау әскерін, жүк тиелген 87 автокөлікті, 10 танкіні, 18 дала және зенит зеңбірегін, 5 қойманы жойып жіберді. Көрсеткен ерлігі үшін Кошуковқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (13.4.1944). 

1944 жылы әскери тапсырманы орындау кезінде қаза тапты. Латвия Республикасындағы Галена ауылы шетінде Кошуковқа ескерткіш орнатылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х
**Жапар Түйебеков** (15.4.1919, Шу ауданы, Төле би ауылы – 22.10.1999, Тараз қаласы) – қоғам қайраткері. «Теңдік» мектебінде, Алматы педагогика училищесінде оқыған.

1939 – 1946 ж. әскер қатарында болды. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. ҚазМУ-дің тарих факультетін, Алматы жоғары партия мектебін, КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін бітірген.

1960 – 1970 ж. Меркі ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы, Көктерек (Мойынқұм) аудандық партия комитетінің екінші хатшысы, атқару комитетінің төрағасы, Шу аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы,

1971 – 1982 ж. облыстық атқару комитетінің бірінші орынбасары болған.

Сілтемелер
----------

1. ↑  Тараз энциклопедиясы
**Валерий Степанович Громовиков** *(6 наурыз, 1946ж.)* — театр мен киноның ресейлік актері, Ресей Федерациясының еңбегі сіңген әртісі.

Биография
---------

* Сергей «режиссура драмы» мамандығынан өнер мен мәдениеттен Хабаровск мемлекеттік институтын бітірді.Оның педагогтері В. П. Дёмин және А. Д. Никитин болды.
* Кейін ЛГИТМиК тағылымдамасын бітірді.
* ТЮЗ Хабаровсктың актеры болды. Театрда 38 рөлі болған

Марапаттары
-----------

1-ші қарашада 2001 жылда Сергей Громовикке президент В.В.Путин жарлығы бойынша Ресей Федерациясының Еңбегі сіңген әртісі деген атағы берілген.

Болашақтағы мақсаты
-------------------

Сол жылдан бастап ол кинода белсенді болып түсіп жатыр,10 жылдың ішінде 69 рөлді ойнады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
* 
* Мұрағатталған 9 сәуірдің 2015 жылы.
*Басқа мағыналар үшін Қызылсоқ деген бетті қараңыз.*
**Қызылсоқ** – Айтау тауларының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі аласа шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы, Шу ауданы, Бабасай ауылының солтүстік-батысында 25 км жерде орналасқан. Солтүстігінде Тесік, Тамшы, оңтүстігінде Құрғақшолақ қыстаулары, оңтүстік-батысында Дегерес тауы, сотүстік-шығысында Ақмолақұдық құдығы бар. Таудың саздақты бозғылт топырағында шөл өсімдіктері өскен.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 743 м. Салыстырмалы биіктігі 30-40 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 2 км. Беткейі көлбеу, сай-жыралармен тілімденген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Палеозойдың гнейстерінен, кристаллды тақтатастан, каледондық граниттен түзілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Қарабұтақ деген бетті қараңыз.*
**Қарабұтақ** – Қабырға алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Жангелді ауданы жерімен ағады.

Бастауы
-------

Бастауын Ақжар ауылының солтүстік-батысындағы жонды-белесті өңірдегі бұлақтардан алып, Қабырға өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 35 км. Арнасының басым бөлігінің жағалауы жайпақ. Қабырға өзеніне құяр тұсында біршама жарқабақты келеді. Ұзындығы 10 км-ге жетпейтін жалпы ұзындығы 168 км болатын 50-ден астам салалары (жылғалар, бұлақтар) бар. Жылдың барлық мезгілінде арнасында ағын болады. Алабы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Қарабұға**, *Қарабұғы* – Ертіс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданы жерімен ағады.

Бастауы
-------

Қарабұға Тарбағатай жотасының орта бөлігіндегі Тастау, Жалаулы тауларының солтүстік беткейіндегі бұлақтардан басталып, Қараой ауылынан батыста 7 км жерде Базар өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 128 км, су жиналатын алабы 2660 км2. Аңғары жоғарғы бөлігінде тар, шатқалды, төменгі ағысында кеңейеді. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Қызылқайың ауылына 25 км жетпей, Жылытау тауы тұсында 3,70 м3/с. Суымен егін суғарылады. Жайылмасы шабындық. Өзен бойында Ақсуат және Қаратал ауылдары орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Қызылтал ауылдық округі деген бетті қараңыз.*
**Қызылтал ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданында болған әкімшілік бірлік. 2013 жылы таратылып, Қызылтал ауылы Ақсай қалалық әкімдігіне, *Бестау* ауылы Пугачёв ауылдық округіне қосылды.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Қызылтал, *Бестау* ауылдары кірген. Орталығы – Қызылтал ауылы болған.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3186 адамды құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бөрлі ауданының Қызылтал селолық округін құру туралы
2. ↑  Батыс Қазақстан облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы
3. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
**Көмекші есім**  – лексикалық мағынасынан айрыла бастаған, сөйлемде зат есімдердің жетегінде қолданылып, олардың кеңістікке, уақытқа қатысын білдіретін есім сөздер. Мысалы: түбі, шеті, жаны, маңы, төңірегі сөздері затқа жақын қашықтықты білдірсе, алды, арты, беті, бойы – заттың тараптарына қатысын; арасы, ортасы – заттың ара қатынасындағы кеңістікті, орынды, ал іші – заттың өз шеңберіндегі мекенді, басы – заттың басталар шегін, жағы – бағыттық мағына береді. Кейбір көмекші есімдер мезгілдік мағына беретін сөздермен тіркесіп, оның мезгілін айқындап, нақтылап тұрады: жаз ортасы, түн іші, таң алды, т.б. Көмекші есім тәуелдік жалғаудың үшінші жағында тұрып, изафеттік байланыста қолданылады: ауылдың жаны, үйдің жаны, мектеп іші. Бірқатар көмекші есімдер изафеттен тыс тіркесте жұмсалып, толық мағыналы сөз ретінде қолданылып, жеке сөйлем мүшесі бола алады. Олар: төңірек, айнала, маң, жақ. Мысалы:Төңірек мүлгіген орман. Кейбір Көмекші есімдер лексикаланып, идиомаланып кеткен: ат үсті, аяқ асты, көз алдында, т.б. Көмекші есімдер зат есіммен тіркесіп, сөйлемнің бір ғана мүшесі бола алады. Мысалы: Дина ауылы теңіз бойына көшті (С.Бақбергенов). Әдеб.: Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар, А. 1992; Қазақ тілі, А. 1996; Айтбаев Ө. Қазақ сөзі (қазақ терминологиясының негіздері), А. 1997.
Жұпарағаш
**Жұпарағаштар** (лат. *Myrіstісa*) – Myristicaceae тұқымдасының дара жынысты, қос үйлі міңгі жасыл ағаштар туысы. 

Тропиктік аймақта (Үндістанның оңтүстігі, Малай архипелагы, Полинезия аралдары) өсетін 100 – 120-дай түрі белгілі. Биіктігі 6 – 18 м-дей, сабағы көп бұтақты болады. Жапырағы етжеңді, ұсақ ақ түсті, гүлі хош иісті келеді. Жемісі шырынды, сары түсті, ені 3 – 7 см, пішіні шабдалыға ұқсайды. Тұқымының қабығы қатты, хош иісті. Жұпарағаш 60 – 80 жылдай жеміс береді, бір ағаштан жылына 1500 – 2000 дана жеміс жиналады. Жұпарағаш медицинада және парфюмерия өнеркәсібінде пайдаланылатын эфир майын алу үшін, сондай-ақ, дәм-татымдық өсімдік ретінде өсіріледі.

Сілтеме
-------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы, 4 том;
**Жұмысшы жастар театры** – КСРО-да 1920 – 30 жылдары жұмыс істеген әуесқой театрлардың жиынтық атауы. 

  

Алғаш 1925 жылдары Санкт-Петербургте Коммунистік ағарту үйі жанындағы театр үйірмесі негізінде (1928 жылы кәсіби театрға айналды) пайда болды. 1927 жылы Мәскеуде Орталық жұмысшы жастар театры (қазіргі Ленком театры) құрылды. 1930 жылы КСРО-дағы Жұмысшы жастар театрларының саны 70-ке жетті. Аудандық, зауыттық, колхоздық, совхоздық, пионерлік т.б. болып, салалық әр түрлі Жұмысшы жастар театрылары ұйымдасты. Олардың репертуарынан жас драматургтардың өзекті тақырыпты қозғағанымен, көбінесе, үстірт жазылған пьесалары орын алды. 20 ғасырдың 30-жылдары Жұмысшы жастар театрыларының көпшілігі жабылып қалды, ал кейбіреулері кәсіби театрға айналды.

Қазақстанда Жұмысшы жастар театры Алматыда (1927 – 28), Риддерде (1930 – 33), Қарағандыда (1932 – 34) құрылды. Бұларды ұйымдастыруға актерлер К.Қармысов, С.Телғараев, Қ.Бадыров елеулі еңбек сіңірді. Жұмысшы жастар театрылары М.Әуезовтің "Қарагөзін", А.Тоқмағамбетовтың "Екі заңын", Н.В. Гогольдің "Үйленуін", Б.Майлиннің "Талтаңбайдың тәртібі" мен "Майданын", Ж.Шаниннің "Арқалық батырын", т.б. қойды. К.Байсейітова, Ә.Үмбетбаев, О.Жұмағұлов, Ж.Өгізбаев, Р.Қойшыбаева, М.Сүртібаев, Ж.Шашкина, С.Жүнісов, З.Көшкімбаев, Ә.Шәймерденов сынды белгілі сахна шеберлері өздерінің шығармашылық жолын осы театрларда ойнаудан бастаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы, 4 том; Әдеб.: Жансүгірұлы Қ. Риддердегі қазақ жұмысшыларының театры, "Социалды Қазақстан", 1932, №113; Облыстық қазақ театрлары, А. 1965; Львов Н. Казахский академический театр драмы, А.-А. 1957.
Жаңа химияляқ технология мен материалдар ғылым-зерттеу инстуты – Қазақстанда жаңа, экология таза химиялық технологиялар мен материалдарды өңдеудің теория және практикалық негіздерін жасаумен айналысатын ғылыми-зерттеу орталығы. 1992 ж. Алматы қаласындағы ҚазҰУ-дың жанынан ашылған. Өнеркәсіптіктәжірибелік базасы «Машина құрастыру зауыты» акционерлік қоғамында орналасқан. Институт құрылымында ҚазҰУ-дың химия фаультеті кафедраларының эксперименттік базалары қамтылған. Зерттеулерінің негізгі бағыты – Қазақстанның мұнай-газ кен орындарындағы көмірсутекті шикізаттарды өңдеудің жаңа технологияларын жасау және шағын өндірістердің (шағын зауыттар, қондырғылар, т.б.) технология жобаларын дайындау. Иститут 1999 жылдан бастап «Отандық шикізаттар негізінде технологиялық байланысқан химиялық және мұнай-химиялық өндірістерді дамыту» атты кешенді ғылыми-технология бағдарламаның орындаушысы болып табылады. Соңғы жылдары институтта Қазақстан кен орындарындағы мұнайдың ерекшеліктері ескеріле отырып, оларды өңдеуге арналған қондырғылар жасалып, шағын зауыт құрылды (Алматы қаласындағы алғашқы қондырғы, Ақтау қаласындағы шағын зауыт). Қазақстандағы қоры мол қоңыр көмірден сұйық отын, битум, асфальттік жабын, т.б. алудың технологиялары жасалды. Институт орыс тілінде шығатын «Мұнай және газ», ағылшын тілінде шығатын «Еуразия химия-технологиялық журналы» атты ғылыми басылымдардың құрылтайшысы болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы

Сілтемелер
----------

Жаңа химиялық технологиялар және материалдар ҒЗИ  Мұрағатталған 23 қыркүйектің 2011 жылы.