recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Марат Мұхамедғалиұлы Сужиков**(20.09.1932 ж.т. Астрахань облысы. Володар ауданы. Калинино селосы)- қазақ кеңес ғалымы, философия ғылымдарының докторы (1969), профессор (1970), 1952 жылдан КПСС мүшесі.М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. (1956). 1956-1969 ж. Қазақ КСР ғылым академиясының Философия және құқық институтында кіші ғылыми қызметкер, ғңылыми секретарь болды. 1969 жылдан осы институттың ғылыми коммунизм теориясы бөлімінің меңгерушісі. Сужиков ғылыми коммунизм және тарихи коммунизм теориясы бөлімінің меңгерушісі. Сужиков ғылыми коммунизм және тарихи материализм теориялары мәселелерімен шұғылданып жүр. Шетелдерге ғылыми командировкаға барып, лекциялар оқыды. (Польша 1967, Чехословакия 1973, Куба 1974-1975)

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 441 бет
Сэр **Питер Мэнсфилд** (ағылш. *Sir Peter Mansfield*; 9 қазанда 1933 ж.т. Лондон, Ұлыбритания - 8 ақпанда 2017, Ноттингем, Ұлыбритания) - британиялық физик, Медицина саласындағы Нобель сыйлығының 2003 жылғы лауреаты, «магнитті-резонанстық томография әдісін» тапқаны үшін алды. Ноттингем университеті (Ноттингем) профессоры.

Өмірбаян
--------

Питер Мэнсфилд Лондонда 9 қазанда 1933 жылы дүниеге келген. 15 жасында мектепті тастап кетіп, баспаханада жұмыс істеді, 18 жасқа толған кезде әскери борышын өтеуге барды. Әскерде, Мэнсфилд зымыран жасаумен қызығып, қажетті сараптамалардан өтіп және Лондонда Пайтшайым Мария колледжіне түсті. 1959 жылы колледжді аяқтап, 1962 жылы ЯМР-спектрометр дамыту бойынша диссертация қорғады және Ph.D. дәрежесін алды. Диссертациядан кейін екі жыл Урбан-Шампэйн Иллинойс университетінде жұмыс істеді. АҚШ-та өткен тағылымдамадан кейін 1964 жылы Мэнсфилд Ноттингем университеті ұсынысын қабылдаған, онда ЯМР спектроскопия саласында жұмысын жалғастырды. Ноттингем университетінің құрметті профессоры болды (1994).

Ғылыми еңбегі
-------------

Пол Лотербол және Питер Мэнсфилд жұмыстарына дейін бұрын белгілі болған Феликс Блох және Эдвард Перселлдер 1952 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығын дамытқаны үшін алған магнитті ядролық резонанс (МЯР) әдісі, негізінен молекулалық құрылымын зерттеу үшін қолданылды. Лотербур және Мансфилд жұмыстары бүкіл денені бейнелеу әдісін қолдануға мүмкіндік берді. 

Мэнсфилд құрылғыдан алынған радио сигналды математикалық өңдеуге болатын және суретке түсіруге болатынын көрсетті.

2003 жылы Мэнсфилд Лотербурмен бірге Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын «магнитті резонанстық томография әдісі үшін» алды.

Тағы қараңыз
------------

* Реймонд Дамадьян

Сілтемелер
----------

* Автоөмірбаян Питера Мэнсфилда Нобель комитеті сайтындағы  (ағыл.)
* Страница Питера Мэнсфилда на сайте Ноттингем университеті  (ағыл.)
* Nobel Prize 2003 Press Release  (ағыл.)
* Peter Mansfield US Patents Мұрағатталған 14 сәуірдің 2012 жылы.  (ағыл.)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу2001—2025 жылдардағы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары |
| --- |
|  |
| 

Леланд Хартвелл / Тимоти Хант / Пол Нерс (2001) •
Сидней Бреннер / Роберт Хорвиц / Джон Салстон (2002) •
Пол Лотербур / Питер Мэнсфилд (2003) •
Ричард Эксел / Линда Бак (2004) •
Барри Маршалл / Робин Уоррен (2005) •
Эндрю Файер / Крейг Мелло (2006) •
Марио Капекки / Мартин Эванс / Оливер Смитис (2007) •
Харальд цур Хаузен / Люк Монтанье / Франсуаза Барре-Синусси (2008) •
Элизабет Блэкберн / Кэрол Грейдер / Джек Шостак (2009) •
Роберт Эдвардс (2010) •
Брюс Бетлер / Жюль Хоффман / Ральф Стайнман (2011) •
Синъя Яманака / Джон Гердон (2012) •
Джеймс Ротман / Рэнди Шекман / Томас Зюдхоф (2013) •
Джон О’Киф / Мей-Бритт Мозер / Эдвард Мозер (2014) •
Уильям Кэмпбелл / Сатоши Омура / Ту Юю (2015)
Йошинори Осуми (2016)
Холл / Росбаш / Янг (2017)
 |
|  |
| 

---

Толық тізім |
1901—1925 |
1926—1950 |
1951—1975 |
1976—2000 |
**2001-ден бері**

 |

 |




1. ↑  Tributes to Professor Sir Peter Mansfield University of Nottingham
"Еркін мәдени туындыларды анықтау" жобасының логотипі
**Ашық контент** (ағылш. *free content*) немесе ***ашық ақпарат*** (ағылш. *free information*) немесе ***ашық материалдар*** — дегеніміз коммерциялық мақсатты қоса кез келген мақсатта пайдалануға, көшіруге, өзгертуге және өзгерген нұсқасын таратуға болатын мәтіндер, суреттер, әуен, бағдарламалар, жұмыстар және лицензиялар. 

Қоғамдық меншікке өткен барлық шығармалар ашық материал болып саналады. Қоғамдық меншікке өткен барлық материалдарды тарату арнайы лицензиялық келісім шеңберінде жүзеге асырылады.

Айқындығы
---------

Мәдениет Тегін өнім - халқының бостандығы туралы ешқандай елеулі құқықтық шектеулер бар: бір

* Оны пайдалану материалдарын және пайда пайдаланыңыз
* Материалды зерттеп, және ол үйренгеніне қолдануға
* Жасау және тарату жұмысын көшірмелері және оның мазмұнын жеке бөліктері
* Материалды жақсарту және оның туындылары тарату үшін

Яғни тегін материал болып табылады - бұл мәтіннің нысаны мен мазмұны болып табылады, Суреттер | кез келген мақсатта оларды пайдалануға мүмкіндік береді және басқа да шығармашылық жұмыстары, лицензия [[[Музыка|Музыкалық]] (коммерциялық көшірмесі қоса) алғанда, өзгерту және түрлендірілген нұсқаларын таратуға.

Сондай-ақ, олардың Лицензиялық келісім лицензия, сол авторлық құқықпен қорғалған жұмыстар, қамтамасыз құрмет және жоғарыда аталған материалды пайдалану бостандығын қорғау Бостанық құрамы [[[қоғам қазынасынан доменінде]]
барлық жұмысты қамтиды. айрықша құқығын өз туындысы астам, қорғалған материалдық арнайы анық әдетте сілтеме немесе өнімге лицензиялау ережелерін қосу арқылы, тегін мәлімделген тиіс көптеген елдерде авторлық құқық заңдары болғандықтан, авторлық әдепкі иелерінен береді .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Definition of Free Cultural Works. Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 тамыз 2012. Тексерілді, 8 желтоқсан 2011.
2. ↑  *Stallman, Richard* Free Software and Free Manuals.  Free Software Foundation (November 13, 2008). Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 тамыз 2012. Тексерілді, 22 наурыз 2009.
Музыкаға әуесқой бикеш
**Әуесқойлық**— 1) адам бойындағы ұнамды қасиет, белгілі бір іске ерекше құмарту, қызыға шұғылдану; 2) кәсіби маман болмай-ақ кейбір қызмет саласымен ыждағатты түрде айналысу.
Әуесқойлық адамның белгілі бір кәсіпке мамандануына, кейбір саладағы мағлұматын байытуына ықпал етеді, кәсіби шеберлікті меңгеруге алғышарттар жасайды. Дәстүрлі қазақ қоғамында жас ұрпақ бойындағы Әуесқойлықты дамытуға ерекше мән берілген. Нақтылы кәсіпке не өнер саласына ынтасы бар баланы жас кезінен сол кәсіптің не өнердің кәнігі шеберлері жанына алып баулыған. Қас шеберлік өнегесі осы арқылы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырған.

Кеңес одағы
-----------

Кеңес Одағы кезінде де Әуесқойлықты дамытуға ерекше мән беріліп, үгіт-насихат жұмысының қуатты бағытына айналдырылды. Білім қоғамы, кітапқұмарлар қоғамы, мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамы (1992 жылдан қазақ тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамы), т.б. қоғамдық ұйымдар қалың көпшіліктің дүниетанымын, білімге, өз өлкесінің тарихы мен мәдениетіне қызығушылығын тәрбиелеу бағытында жемісті қызмет атқарды. 30-жылдардың аяғында өнерге Әуесқойлықты дамытуға бір орталықтан әдістемелік басшылық жасау үшін Республикасы халық шығармашылық үйі (1998 жылдан бастап қазақ мәдениет және өнертану ғылыми-зерттеу институты) құрылды. Бұл орталықта өнердің әр саласы бойынша әуесқойлар бірлестіктері тұрақты жұмыс істеді. Сурет салумен, ән-күй шығарумен, классикалық немесе ұлттық билермен, кино түсірумен, театр өнерімен айналысатын адамдарға кең жол ашылды. Музыка өнерінде әуесқойлар тұрақты ұжымдар (хор, оркестр, ансамбль) құрып, жергілікті халыққа мәдени қызмет көрсетуде біршама игі істер атқарды.

Қазақстан
---------

  

Қазақстанда мұндай ұжымдардың алғашқыларының бірі — 1924 жылы Петропавл педагогикалық техникумында хормейстер И.В. Коцык ұйымдастырған төрт дауысты қазақ хоры. Әуесқой әншілер мен аспапшыларды біріктірген музыка ұжымдары Республикасы, бүкілодақтық байқауларға қатысып, өзара өнер сайыстары өтіп тұрды. Сондай-ақ, әуесқой театр ұжымдары шағын интермедия, скетчтерден бастап, тұтас спектакль қою дәрежесіне жетті. Әуесқой бишілер үйірмелері де табысты жұмыс істеді. Киноәуесқойлар түсірген көркем, деректі, ғыл.-көпшілік, спорттық, ұжымдық, отбасылық фильмдер теледидардан берілетін табиғат, саяхатшылық, қызықты тосын оқиғалар туралы хабарларда қосымша материал ретінде пайдаланылып жүр. Елімізде әуесқой аңшылар мен балықшылар ерікті одаққа біріккен. Әуезқойлық спорт саласында да кең таралған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Әуесқойлық Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
1944 жылғы paracadutisti мотоциклі

Жалпы түсінік
-------------

**Volugrafo Aermoto 125** — 1942 - 1944 жылдар арасында, Officine Meccaniche Volugrafo зауытында шығарылған, италианды жеңіл, әскери мотоцикл. Барлықғы шамамен 2000 дана шығарылған.

Тарихы
------

Осы елдерінің арасында болған Ұлы Отан соғысы басталған соң, Мальтаға қону жоспарын дайындау бастады (Операция «Геркулес»). Осы операцияға дайындалу барасында Италия әскері, әуе десанты көлікке тапсырыс берді. 1936 жылы Клаудио Бельмондомен шығарылған жоба, Officine Meccaniche Volugrafo зауытын салуған бастамасы ретінде алынды. Бірақ, операция жүзеге асырылмай қалғандықтан, мотоцикльдердің шығарылуы жылдамдығы әлде-қайда төмендеді. Тәжірбиелі мотоцикль тек 1942 демонстрациядан өтіп, 1943 жылы шығарыла бастады. 1943 жылы Тарквиния аймағында пайда болған «Ciclone» атты 183-әуе-десантты дивизия батальоны алғашқы 600 мотоциклге тапсырыс берді. Осы мотоциклдармен Тарквиния қаласындағы дисант мектебі қамптылды.

Дереккөздер
-----------

* ақпарат digilander.libero.it сайтында   (итал.)
**Зверев атындағы көше**. Көшеге Қазақстанның халық жазушысы Максим Зверевтің есімі (Алматы қаласы әкімінің
28.08.1997 №462 шешімі) берілген. Максим Зверев Ресейдегі Алтай өлкесінің Баянауыл
қаласында (1896- 1996) дүниеге келген. Ол - «Орман алауы жанында», «Дала қасқыры», және
өзге де повестер, әңгімелер, ертегілер, очерктер авторы.

Көше Медеу ауданында орналасқан. Бөгенбай батыр көшесінен басталып Бекқожин көшесіне
дейін созылып жатыр. Шевцова, Қабанбай батыр, Садовая көшелерін қиып өтеді. Кешенін
ұзындығы - 680 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Сентенарио** — Уругвай астанасы Монтевидеодағы футбол стадионы. 1930 жылғы әлем чемпионаты үшін арнайы салынған арена. Атауын қазақ тіліне тікелей аударсақ, "100 жылдық" деген мағына береді. Уругвайдың тәуелсіздігінің 100 жылдығының құрметіне солай аталған.

Тарихы
------

Стадионның құрылысы 1929 жылы мамыр айында басталған. Бір жылдан астам уақытқа созылып, тек 1930 жылғы әлем чемпионаты басталғанда ғана аяқталған. Стадионның кешігіп аяқталуына байланысты, чемпионаттың ашылу салтанаты алғашқы матчтан соң бес күн өткен соң (18 шілдеде) ғана ұйымдастырылыпты. Стадионда алғашқы әлем чемпионатының 10 матчы ойналды. Соның ішінде финалдық кездесу де бар. Стадиондағы ең алғашқы ойын 18 шілдеде Уругвай және Перу командаларының арасында өтіп, алаң иелері 1:0 есебімен жеңіске жетті.

Қазіргі уақытта Монтевидеоның "Пеньяроль" клубы өз алаңындағы ойындарын осы стадионда өткізеді. 

Стадиоға ә дегенде 100 мыңдай жанкүйер сиятын болған. Кейін пластикалық орындықтар қойылып, 76 609 адам жайғаса алатын болды. Стадионда тек футбол матчтары ғана емес, түрлі концерттер де өткізіліп тұрады.

Стадионда өткізілген Ұлттық құрамалар деңгейіндегі турнирлер
------------------------------------------------------------

* КОНМЕБОЛ кубогы 1942
* КОНМЕБОЛ кубогы 1956
* КОНМЕБОЛ кубогы 1967
* Әлем чемпионарының алтын кубогы («Мундиалито») 1980
* Америка кубогы 1995

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұрағатталған 18 шілденің 2011 жылы..
2. ↑  FIFA
**Илкай Гүндоған** (нем. *İlkay Gündoğan*; 24 қазан 1990, Гельзенкирхен, Германия) — германиялық футболшы, тегі түрік. "Барселона" клубы мен Германия құрамасының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Карьерасын 2008 жылы Германияның аймақтық лигаларында ойнайтын "Бохумның" жастар клубында бастады. 2009 жылы ақпан айында екінші Бундеслигада ойнайтын "Ньюрнбергке" ауысты. 
2011-16 жылдар арасында "Боруссия" (Дортмунд) клубында доп тепті. 

2012/13 жылғы маусымда "Боруссия" УЕФА Чемпиондар лигасының финалына шықты, "Бавариямен" ойында Илкай бір гол соқты, бірақ "Боруссия" 1:2 есебімен ұтылып қалды. 

2013/14 жылғы маусымда жарақатының кесірінен онша ойнай алмады. 2015 жылы жазда клубпен келісім шартын 2017 жылға дейін созды. 

2016 жылы жаздың басында "Манчестер Ситиге" ауысты. 

### Ұлттық құрамада

2011 жылы 11 қазанда ЕУРО-2012 іріктеу матчы Бельгиямен ойында тұңғыш рет Германия құрамасы сапында алаңға шықты.

2012 жылғы Еуропа чемпионатына қатысып, күміс жүлдегер атанды.

Жарақаттарының кесірінен 2014 жылғы әлем чемпионаты мен 2016 жылғы Еуропа біріншілігіне бара алмады.

2018 жылғы әлем чемпионатына қатысты.

Жетістіктері
------------

«Боруссия Дортмунд»
* Германия чемпионы: 2011/12
* Германия кубогының иегері: 2011/12
* Германия суперкубогының иегері: 2013

«Манчестер Сити»
* Англия чемпионы **(4)**: 2017/18, 2018/19, 2020/21, 2021/22
* Англия кубогының иегері: 2018/19
* Футбол лигасы кубогының иегері **(4)**: 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21
* Англия суперкубогының иегері: 2018

 Германия
* Еуропа чемпионатының қола жүлдегері: 2012

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------
**Ташауыз округі** — Түрікмен КСР-нің 1924 жылдың желтоқсанынан 1930 жылдың шілдесіне дейін және 1932 жылдың ақпанынан 1939 жылдың қарашасына дейін болған әкімшілік бөлінісінің бірлігі. Әкімшілік орталығы – Ташауыз қаласы.

1924—1930 жылдардағы округ
--------------------------

1924 жылы Хорезм ХСР Түрікмен АО аумағында құрылған.

Бастапқыда 5 аудандық шуроға бөлінді: Ілиялы, Көнеүргеніш, Порсы, Тахта, Ташауыз.

1925 жылы қаңтарда аудандық шуро аудандар болып өзгертілді:

* Ілиялы ауданы
* Көнеүргеніш ауданы
* Порсы ауданы
* Тахта ауданы
* Ташауыз ауданы

Аудан КСРО-ның көптеген округтары сияқты 1930 жылы шілдеде таратылды. Аудандар Түрікмен КСР-нің тікелей бағыныстылығына берілді.

1926 жылғы халық санағы бойынша халық саны 125,4 мың адам болды. Соның ішінде түрікмендер – 62,1%; өзбектер – 34,0%; қазақтар – 1,2%; қарақалпақтар – 1,2%.

1932—1939 жылдардағы округ
--------------------------

Түрікмен КСР картасындағы Ташауыз округі (1938)
Округ республиканың шалғай аудандарын басқаруға ыңғайлы болу үшін 1932 жылы ақпанда қайтадан құрылды.

Оның құрамына 5 аудан: Ілиялы, Көнеүргеніш, Порсы, Тахта, Ташауз кірді. 1935 жылы Порсы ауданы Калинин болып өзгертілді. 1937 жылы Ленин ауданы, 1938 жылы Андреев және Телман аудандары құрылды.

1939 жылы қарашада Түрікмен КСР-де облыстық бөлінудің енгізілуіне байланысты жойылды.

Әдебиет
-------

* *Кулиев О.* Түрікменстанның әкімшілік-аумақтық құрылымы: (XIX ғ. басы - 1980 ж.) —  Ашхабад: Ылым, 1980. — 319 б.
**Арес**  (Арей) — көшпелі сақтар, сарматтар мифологиясындағы соғыс құдайы. Көне грек, рим авторларының жазбаларында айтылады. Геродот (б.з.б. 5 ғ.) өз еңбектерінде скифтер табынатын құдайлардың есімдері мен оларға сәйкес келетін көне грек құдайларының есімдерін атап көрсетеді. Онда А-тің грек тіліндегі есімі ғана беріліп, скифтердің өз тіліндегі аты айтылмаған. Скифтер барлық құдайлардың ішінде тек А-ке ғана ғибадатхана, зияратхана тұрғызған. А-ке арналған ғибадат орыны ені мен ұзындығы бірнеше жүз метрге жететіндей биік етіп ағаш сырықтардан жасалған, үстіңгі жағындағы төртбұрышты алаңқайдың үш жағы биік жар, бір жағынан ғана көтерілуге болады. Алаң ортасына көне семсер шаншылып қойылған. Оны скифтер А-тің өз бейнесі ретінде түсінді ме, әлде семсер соғыс қаруы болғандықтан соғыс құдайының сипаты ретінде қабылданып, А-тің бейнесі басқаша болды ма, ол туралы ғалымдар арасында ортақ пікір әзірше жоқ. Скифтерде жыл сайын мал (көбіне жылқыдан) кейде адамды (соғыста қолға түскен әр жүз тұтқынның біреуін) құрбандыққа шалып, қанын төбе үстіндегі семсерге құйып отырған. Мұндай зиярат орындары скиф жерінің барлық аймақтарында болған. Көне Рим тарихшысы Аммиан Марцеллин (4 ғ.) сарматтардың да жерге шаншылған семсер бейнесіндегі соғыс құдайы Марсқа (А-ке) табынатынын жазады, яғни сарматтардың да соғыс құдайының сипаты, оған табыну әдісі скифтердікімен бірдей болған.
**Алтынасыр атырабы** (түрікм. *Altyn asyr etraby*) — Түрікменстандағы Ахал уәлаятының бұрын болған атырабы.

Тарихы
------

Алтынасыр атырабы 2000 жылы Тежен, Кака және Сарахс атыраптарының бөліктерінен құрылды.

2018 жылдың 5 қаңтарында Түрікменстан Парламенті атырапты жойып, оның аумағын Кака атырабына (Мән және Шәж кеңесшіліктері), Сарахс атырабына (Балықшылық кеңесшілігі), Тежен атырабына (Алтынасыр қаласы, Уаһарман, Құрбантұрлы, Дәулетті және Лұқман кеңесшілігі, Ақалтын, Бидайлы және Малдаршылық ауылдары) берді.

Сілтеме
-------

* Дүниежүзілік тарихи жоба

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Түрікменстан Президентінің Ахал уәлаятында Алтынасыр атырабын құру туралы Жарлығы // Бейтарап Түрікменстан — 2000 — 24 тамыз
2. ↑  Түрікменстан парламенті Ахал уәлаятының әкімшілік-аумақтық бөлінісіне өзгерістер енгізді  (орыс.) (5 января 2018).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 сәуір 2018.
Үй тышқаны
**Тышқандар тұқымдасы (Мигісіае).** Тышқандар — көбінесе інде тіршілік ететін, кеңінен тараған кемірушілер. Бұлар негізінен өсімдіктермен, кейбір түрлері ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Тышқандар — тез жетілетін, өсімтал жануарлар. Қоректік азық мол болып, қолайлы жағдай туса, кейбір түрлері жыл бойы көбейе береді.

* **Тышқан тұқымдастарынан** біздің елімізде егеуқйрықтар кездеседі. Бұл топтың негізгі өкілдері сүр егеуқұйрық немесе қаптесерлер. Бұлар — көбінесе құрылыстарда, адам мекендейтін жерлерде болады. Тышқандардың көптеген түрі барлық жерлерде кездеседі.
* Үй тышқаны
* Дала тышқаны
* Орман тышқаны т.б.

Орман тышқандары ағаштың себілген тұқымын тасып, өскінін жойып, зиянын тигізеді. Егіс тышқаны — басқа тышқандардан азу тісінің құрылысындағы ерекшелігімен және құйрығының қысқа болуымен ажыратылады. Бұлар — астық шаруашылырының зиянкестері.

* Арктикада лемминге деген бір түрі кездөседі. Олардың кейбіреулері кыс-қа қарай түсін аққа өзгертеді. Шөлді жерлерде құм тышқан-дары кездеседі. Бұлардың басқаларына қарағанда ірі, сүйретілген ұзын құйрығы болады.

Тағы қараңыз
------------

* Тышқандар

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы
**Аржан обалары**  — сақ дәуірінің ескерткіші. Ресей Федерациясындағы Тыва Республикасының Аржан және Тарлық елді мекендерінің аралығында орналасқан. Алғаш 1971-74 ж. археолог М.П. Грязновтың басшылығымен зерттелген. Диаметрі 30-85 см қарағай бөренелерінен жасалған, пішіні төрт текше, аса беделді адамға немесе "патшаға" арналған қабір. Сырты сегіз адамның ағаштан ойылған табыты мен алты аттың қаңқасы қойылған текше қарағай шарбақпен қоршалған. Айналасындағы үшбұрышты, трапеция тәріздес, ортадан шетке қарай радиалды түрде орналасқан 70-ке жуық қабірлерден 160-қа тарта жүгенделген аттар мен 15 адамның қаңқасы табылды. Қорғанның етегіне құрбандыққа шалған малдардың сүйегі көмілген. Ескерткіш ертеректе қатты тоналған. Дегенмен, киім-кешектер қалдығы, қару-жарақтар, ат әбзелдері, әшекей бұйымдар, тасқа салынған суреттер т. б. көптеп табылды. А. о-нан табылған заттай деректер негізінде, ертеден ғылымда пікірталас туғызған скиф-сақ дәуірінің басталу кезеңін, бейнелеу өнеріндегі хайуанаттық нақыштың қалыптасу мерзімін б.з.б. 7-6 ғ-дан емес б.з.б. 8 ғ-дың басынан бастауға және скиф-сақ мәдениеттерінің қалыптасуы мен дамуын тек қана Қара теңіздің солт. аймағымен шектеген көзқарасты өзгертіп, Кіндік Азия, Орт. Қазақстан, Алтай, Арал өңірлері, Алдыңғы Азияда да оның ошақтары бар екенін дәлелдеуге мүмкіндік туды. Қазақстанда Аржан мәдениетіне жататын ескерткіштер — Алтайда (Майемер, Зевакинода), Сарыарқада (Тасмола), Арал өңірінде (Түгіскен, Үйғарақта) және Жетісуда табылған. Әдеб.: Грязнов М.П. Аржан, Л. 1981, с. 61 ; Членова Н.Л. Центральная Азия и скифы, т. 1, М. 1997, с. 98.
**Өнертабыс** - бұрын қолданыста болмаған жаңа дүниені жасап шығару немесе затты жасаудың әдісін өзгеше тәсілін ұсыну. Өркениет дамығаннан бері адамдар сан алуан жаңа заттарды құрастырып, біздің жұмысымызды жеңілдететін әдістерді ойлап тапты. Осы өнертабыстар адамдардың жұмысын тездетіп, оңайлатып қана қоймай, сол еңбектің қаржылық шығынын да азайтты. Кейбір өнертабыстар қауіпсіздік шараларын да барынша жеңілдетті.

Қазіргі таңда өнертабыс иесінің құқығын заңмен қорғайтын арнайы патенттер бар.

Тарихы
------

Тарихқа көз жүгіртсек, жаңа дүниені жасау үшін өнертапқыштардың көптеген сынақтар мен қателіктерді бастан өткергенін, тіпті сәтсіздікке де ұшырағанын байқаймыз. Мысалы, ағайынды Райттардың ұшағы сәтті ұшқанымен алдында бірнешеуі сынақтан өтпей қалған болатын.

Қолданысы
---------

Арбаның дөңгелегі аңшылық пен еңбек құралдарынан басталған адамдардың өнертабысы қоғамға көптеген жаңа дүниені сыйлады Ұшақтар компьютерлер сүңгуір қайықтар жасанды. Жер серіктері теледидар микроскоп ғаламтор тб біздің өмірімізді түбегейлі өзгертті. Бұл заттардың қолданыс аймағы өте ауқымды үйде де пайдаланылады ғылым мен технологияны дамытуда да маңызы зор.

Қызықты деректер
----------------

•Шырын соратын түтік іші қуыс шөптің сабағына еліктеп жасалынған.

•Адам қолымен басқарылатын ұшақтан бұрын парашюттің үлгісі құрастырылған.

•Дөңгелек - адамзат ойлап тапқан ең ұлы өнертабыс. Оны көшпенділер ойлап тапқан деген дерек те бар.

Дереккөздер
-----------

 Мұрағатталған 4 ақпанның 2021 жылы.
**IBAN** (ағылш. *International Bank Account Number*), ИСО (ISO, International Organization for Standardization - халықаралық стандарттау ұйымының) және Еуропа банк стандарттар комитетінің ECBS, European Committee for Banking Standards № 13616 стандарты — халықаралық банк шоты нөмірі.

Мақсаты
-------

IBAN кодын енгізу бастапқыдан Еуропа Одағы аумағында банкаралық есептерді стандарттау мақсатын көздеген, бүгінгі күні әлемнің басқа елдерінде де пайдаланылады. Ол банкаралық есеп айырысуды тездетіп оны арзандатады. Сонымен қатар осы жүйеге америкалық банкаралық есеп айырысу жүйесіде интеграциялануда.
Ресми түрде бұл ISO стандартты SWIFT компаниясы басқарады  Мұрағатталған 28 қаңтардың 2013 жылы.

IBAN (қазан, 2023 жыл)
     IBAN құрылымы анықталған
     IBAN құрылымы SWIFT-те тіркелген
     SEPA жүйесінде
     Euro мемлекет ақшасы

Форматы
-------

IBAN коды келесі форматты жазылады

* 1–2 белгілер — ел коды, қабылдаушының банкі орналасқан жерде (ISO 3166-1 alpha-2 стандартына сәйкес)
* 3–4 белгілер — IBAN контрольдік ерекше саны, (ISO 7064 стандартымен есептеледі)
* 5–34 белгілер — қабылдаушының шоты, банк пен оның филиалының аттары да қамтылатын ішкімемлекеттік шот нөмірі. IBAN-ның осы біөлігі әр елге байланысты.

IBAN-ның жалпы ұзындығы 34 белгіден аспау керек. Адам оңай қабылдау үшін IBAN кодын 4 белгіден біріктіріп араларын бөліп жазуға тырысады. Электрондық және т.б. есепшоттарда IBAN еш пробелсыз жазалады.

IBAN үлгілері
-------------

| Ел | IBAN басылым форматында |
| --- | --- |
| Ұлыбритания | GB29 NWBK 6016 1331 9268 19 |
| Германия | DE89 3704 0044 0532 0130 00 |
| Қазақстан | KZ75 125K ZT10 0130 0335 |
| Нидерланд | NL91 ABNA 0417 1643 00 |
| Украина | UA85 3996 2200 0000 0260 0123 3566 1 |
| Финляндия | FI21 1234 5600 0007 85 |
| Швеция | SE45 5000 0000 0583 9825 7466 |
| Эстония | EE38 2200 2210 2014 5685 |

Сілтемелер
----------

1. ↑  European Banking Guides and Resources — ecbs.org Мұрағатталған 12 тамыздың 2021 жылы.
2. ↑  ISO — International Organization for Standardization
Қақыра. ҚР ҰМ қорынан.
**Қақыра** – уақытша тұрғызылған баспана.

Тұрғызу барысы
--------------

Қақыраны төрт қабырғалы етіп салады. Ол үшін алдымен төрт бұрышынан төрт діңгек орнатып, артынан қамыс немесе ағаш бұтақтарын буып алып, екі діңгектің ортасына тігінен тізіп, белдеуін талмен, шілікпен бекітеді. Шөп, жылқының бопайын, саз топырақты иін қандыра араластыра отырып балшық дайындап, қамыстың сыртын түгел сылайды. Бұндай сылақ жауын-шашында езілмейді, әрі кепкен кезде жарылмайды.  

Қабырғасын тұрғызғаннан кейін төбесін қамыспен жауып, қамыстың үстіне майда шөп тасталады. Оның үстін лаймен сылайды. Пеш орнатылып, төбесіне қалдырылған ойықтан түтін тартатын мұржа шығарылады. Еденді шымнан тазартып, оны да саз балшықпен сылап шығады. Сылақ кепкеннен кейін қабырғалары әктеледі. Тұрақты мекен-жай қалыптасқанға дейін қақыра барлық өңірлерде кеңінен тараған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиет
-------

* Жәнібеков Ө. Жолайрықта. Алматы: Рауан, 1995; ҚӘТС. 9-том. Алматы: Арыс, 2008;
* ҚР МОМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.
**Монацит**
**Монацит** (грек. *monazo* – жалғызбын) – фосфаттар класының минералы. Химиялық формуласы: (Ce, La ...) [PO4]. Минералдың құрамына қоспа ретінде Th, Sі, U, Ca, S, Mg, Mn, Pb, Fe, Al кіреді. Бұлардың ішіндегі құндысы – торий тотығы (ThO2). Моноклиндік сингонияда кристалданады. Монацит атына сай дара, пішіні призмалы кристалдар түзеді. Минералдарының түстері сарғыш, қоңыр, қызғылт қоңыр, жылтырлығы шыны тәріздес, жымдастығы бір бағытта жетілген; қатты Моос шкаласы бойынша – 5,5, тығыздығы 4,9 – 5,5 г/см3, көбінесе радиоактивті. Монацит гранит пегматиттерінде, кейде гидротермальдық доломиттер желілерінде циркон, апатит, магнетит, турмалинмен бірге шоғырланады; граниттер мен гнейстердің шайылуынан түсетін өзендік және теңіздік шашылымдардан өндіріледі; церий мен торийді өндіріп алуда қолданылатын шикізат. Кендері Бразилияда, Үндістанда табылды. Қазақстан (Мұғалжар, Алтай, Сарыарқа) интрузияларында, титан-циркон қорымдарында Монацит көптеп кездеседі.

Оптикалық оңқай, 2u = 11 — 14°, Ng =1,837 (1,849), Nm = 1,787 (1,801); Np =1,785 (1,800).

Кристалдық бейнесі призма немесе таблетка тәрізді жұқа
болады. Қоспақтары көбінесе ұсақ кристалды түрде кездеседі.
Кейде ірі кристалдары да (біриеше килограмм) болады.

Жаратылысы
----------

Монацит петматитте, сонымен қатар гранит және гнейс ішінде (дала шпатымен немесе цирконмен бірге) кездеседі. Кейде оның гидротермалық доломит желісінде магнетитпен бірге кездескен жерлері де бар. Монацит берік минерал болғандықтан құмға айналып, шашыранды кен құрайды. Монацит өте құнды сирек элементтер алуға қолданылады. Әсіресе церий сияқты техникаға өте керекті металл осы минералдан алынады. Сонымен қатар торий элементін де осыдан айырып алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Monazite. Handbook of Mineralogy. (PDF). Retrieved on 2011-10-14.
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том 27 бет.
3. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
**Морж** (лат. *Odobenus rosmarus*) – сайдақ тістілер тұқымдасына жататын ескекаяқты сүтқоректі. 

  

Еуразия мен Солтүстік Американың поляр жақ жиегінде және Мұзды мұхиттың Архипелагіндегі Франц-Иосиф аралығында тараған.

Олар ескекақтылар тобына кіреді. Морждардың денесінің ұзындығы 3—4 м, салмағы 1 тоннаға дейін жетүі мүмкін. Артқы аяқтарының ескектері, құлақты тюленьдердікі сияқты, алдына карай иіледі де құрлыққа жүруіне қатысады. Құлағының сыртқы қалқаны болмайды. Терісінің түгі жоқ деуге де болады. Жоғарғы жағының шошақ тістері үлкен, сойдиып аузынан шығып тұрады. Осы тістерінің көмегімен олар мұздың үстіне шығады және судың түбіндегі омыртқасыздарды қазып алып, қоректенеді. Судың жиегіне, мұздың үстіне шығып, бірнешеуі бірігіп топ құрайды. Бұл жануарлардың түрі жойылу қаупі бар себебінен "Қызыл Кітапқа" енген.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

 Мұрағатталған 20 мамырдың 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------
**Фасилитация** (ағылш. *facilitate* — себепші болу, жеңілдету, көмектесу) — басқа адамның белсенді қатысуымен бір адамның немесе топтың іс-әрекетін жеңілдету процесі. Фасилитацияға қарама-қарсы ұғым — интибиция. Фасилитация еріксіз кездейсоқ және арнайы ерікті болуы мүмкін. Егер оларды бала қабылдаса, балаға қатысты фасилитатор рөлінде ересек адамдар болуы мүмкін. Ал қабылданбаса, олар ингибитор рөлін атқарады. Фасилитация процесі феномен топтарға психотерапия және психологиялық жәрдем ретінде пайдаланылады. Бұл жерде фасилитатор жетекші функциясын атқарып, емделушілерге көмек көрсетеді. Фасилитация дағдылары практикалық психолог, психотерапевт, психиатрдың міндетті түрде белгіленген дағдылары болуы тиіс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
IKEA
IKEA дүкендері орналасқан елдер:

(Көк) IKEA дүкендері бар елдер

(Қызыл) IKEA дүкендері жабылған елдер

(Қызғылт сары) IKEA дүкендерін ашу жоспарланған елдер.
**IKEA** (Шведше: /ɪˈkeːˈa/) — шведтік өнеркәсіп-сауда компаниясы (шығу тегі шведттік), әлемдегі жиһаз және үйге қажет заттар шығаратын ең ірі бөлшек сауда желілерінің бірі иесі. Толық атауы — *IKEA International Group*. Штаб-пәтері — Делфт қаласында, Оңтүстік Голландия провинциясы.

Тарихы
======

Компания швед тегі болып табылады және барлық маркетингтік коммуникацияларда швед компаниясының имиджін сақтайды. 1943 жылы Швецияда Ингвар Кампрад негізін қалады.

Кампрад саудамен айналысуды 5 жасында бастады, ол Стокгольмде сіріңкелерді жаппай сатып алып, оларды өзінің шағын ауылында бөлшек саудада сатқан; кейіннен тауарларды жеке өзі жеткізіп, пошта арқылы жіберді, содан кейін бұл қаламдар, қарындаштар, әмияндар, жақтаулар болды. 1948 жылы ассортиментте жиһаз алғаш рет пайда болды, ал 1958 жылы Швециядағы бірінші IKEA дүкені ашылды. Дүкендер желісі дами бастады, 1963 жылы IKEA Норвегиядан бастап халықаралық нарыққа шықты.

«IKEA» атауы аббревиатура болып табылады және «Ингвар Кампрад Эльмтарыд Агуннарыд» дегенді білдіреді, яғни негізін қалаушының аты мен тегі және ол туған жері Агуннарид қаласының маңындағы Elmtaryd шаруа қожалығының атауы.

### Бренд сату

2012 жылдың 1 қаңтарында IKEA өз брендін 11,2 миллиард долларға ішкі қайта сатуды жүзеге асырды, сатушы Кампрад басқаратын Лихтенштейнде тіркелген Interogo компаниясы және сатып алушы IKEA-ның еншілес кәсіпорны, голландиялық Ikea Systems болды. Мәміленің мақсаты «бизнес тобының құрылымын шоғырландыру және жеңілдету» деп аталды, баспасөзде мәміленің маңыздылығы қазір IKEA сауда белгісінің нақты анықталған құндылығы бар екендігі туралы пікірлер айтылды. Forbes мәліметтері бойынша, Лихтенштейндік фирманың голландиялық компанияға нарықтық бағамен брендті сатуы қазіргі уақытта IKEA үшін тиімді болды: көтерме сауда Швейцариядан бақыланады, ал касса мен басқарушы компания Бельгияда орналасқан, салық салу өте қолайлы. екі ел де.

Бұл компанияның қазіргі құрылымы 1982 жылы құрылған, басты мақсат Кампрадтың айтуынша, компанияны кейінгі ұрпақ иелерінің бөлшектенуінен немесе қайта сатуынан қорғау болып табылады.

Менеджмент және басқару
=======================

IKEA голландиялық Stichting INGKA қорына тиесілі.

Компанияның президенті - Микаэль Олсон. Forbes журналының 2008 жылғы әлемдегі ең бай адамдар тізімінде IKEA негізін қалаушы және тең иесі Ингвар Кампрад (1926-2018) 31 миллиард доллар байлығымен жетінші орынды иеленді.

2017 жылдың 24 мамырына дейін Питер Агнефьел компанияның бас директоры болды. Одан кейін бұл лауазымды Джеспер Бродин алды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Inter IKEA Systems B.V. | Company profile from Hoover’s
**Қатынкөл** — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстік бөлігінде, Қарасор көлінен оңтүстік-батысқа қарай 6 км жерде орналасқан көл.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 9,5 км2, ұзындығы 5,5 км, енді жері 2,2 км, жағалауының ұзындығы 16,3 км, ең терең жері 3,2 м, су жиналатын алабы 364 км2. Су көлемі 17,04 млн. м3. Жер асты, қар суларымен толысады. Көлге Жарым өзені құяды. Су тұзды, кермек татиды, сілтілігі төмен. Көлдегі тұз қоры 500 мың т-ға жетеді (негізінен натрий мен магний хлоридтері).

Жағалау сипаты
--------------

Жағалаулары тік жарлы, бетеге, жусан, қызыл мия, ши өсетін жайылмалық және одан жоғары 2 террасадан тұрады (су деңгейінен 2-5 м биік).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қатыншоқай** – Қаратау жотасының солтүстік-батысындағы құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Шиелі ауданы Алғабас ауылының солтүстік-шығысында 77 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Ең биік жері 130 м шамасында. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 28 км-ге созылған, енді жері 17 км. Жер бедері бұйратты келген. Солтүстігінде Ащыкөл, шығысында Саумалкөл сорлары, батысында Киікатқан, Қарақазған, оңтүстігінде Шейіт, Қатынқұдық құдықтары бар. Ойыстарда грунт сулары жер бетіне жақын жатыр.

Өсімдігі
--------

Құмда сексеуіл, жусан, жүзгін, еркек шөп, теріскен, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**МХСК стадионы** (өзб. *Markaziy Harbiy Sport Klubi Stadion*;) — Өзбекстанның Ташкент қаласындағы футбол стадионы.

Сипаттамасы мен тарихы
----------------------

1982 жылы салынып, 2008 жылы бұзылған. Сыйымдылығы 16 500 адам. 2012 жылы орнына "Бунедкор" стадионы салынды.

Жүгіру жолдары, жаттығу залдары бар.

2000 жылға дейін МХСК клубының стадионы болды.

Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасы да бірнеше кездесу өткізген. 2008 жылы күзде жастар арасындағы Азия чемпионатының да бірқатар ойындары осында өткізілді.

Стадионда 2006-2008 жылдары "Бунедкор" футбол клубы өз алаңындағы ойындарын өткізді.
Координаттар: 41°16′47″ с. е. 67°12′45″ ш. б.﻿ / ﻿41.2799944° с. е. 67.2126139° ш. б.﻿ / 41.2799944; 67.2126139 (G) (O) (Я)

Сілтемелер
----------

* Стадион жайлы ақпараттар
Есулі қоссым
**Кабельді байланыс жолы** (Кабельная линия связи). Симметриялы немесе коаксиалды тізбектер бір-бірінен оқшауланып, бірнеше тізбектер белгілі бір тәртіппен біріктіріліп, металдан немесе пластмассадан жасалған түтікше түрінде жасалған қабықшаның ішіне орналастырылады. Мұндай қабықша тізбектерді сыртқы ауа, су және басқа табиғи құбылыстардан қорғау үшін қолданылады. Осындай қабықшаларды қорғасыннан, алюминийден және пластмассадан жасайды. Әртүрлі механикалық әсерлерден қорғау үшін қабықшаға орналасқан тізбектердің сырты қорғағыш қабатпен қапталады. Жер астында, су астында, шахталарда, канализацияда орналасуына байланысты қорғағыш қабат әртүрлі болады (оқшауланған, зиянды әсердерден қорғағыштар т.б.). Оқшаулағыш материалдардың түріне, тізбектердің орналасу тәртібіне байланысты кабельдер төменгі жиілікті және жоғары жиілікті болып бөлінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Радиотехника, компьютер және байланыс сөздігі, Алматы 2007
**Науруит** — кен орындары тынық мұхитындағы Науру аралында орналасқан және бұл коллофанның түріне атау берген фосфориттердің тарихи атауы.

Науруит доломиттен және фосфаттардан қалыптасқан жіңішке және морт біртекті бөліктер түрінде кездескен. Кейде фосфатты түйірлер арасындағы цементтеуші зат ретінде қызмет атқарған. Науруиттың химиялық құрамы, басқа фосориттердің құрамымен бірдей. Фтордың мөлшері — шамамен 1,9 %.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Clifford Frondel, *Mineralogy of the calcium phosphates in insular phosphate rock* in: The American Mineralogist Vol. 28, April 1943, S. 217 (224)  (ағыл.)
* Deutsches Kolonial-Lexikon (1920), Band II, S. 624 Мұрағатталған 4 наурыздың 2016 жылы.  (нем.)
**Қиық**, **қыздан туғанның қиығы жоқ**. Осы мақалдағы «қиық» сөзінің төркіні жөнінде бұрынғы бір еңбекте әңгіме болған («Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі» 1966). Онда сөз төркіні түркі тілдері екендігін дәлелдеу үшін, хакас тілінен «хыйых» сөзі келтіріліп мағынасының — өкпе, наз екендігі көрсетілген. Сондай- ақ «Құтты біліктегі» қисық, қыңыр, кетік мағынасын беретін — қыйыг тұлғасы да айтылған. Мұның бәрін теріс дей алмаймыз. Бірақ сөздің шыққан төркіні түркі тілдері ме, әлде жүйесі басқа тілден ауысқан ба, бұл жағы күнгірт қалған. Әрі, автор көрсеткендей, «қиық» сөзін наз, өкпе немесе қисық, қыңырмен ауыстырсақ орынды болар ма екен. Қыздан туғанды былай қояйық (әрі жиен ғой) жалпы туыс адамдар арасында да екпе, наз, қыңыр, қисықтық болмай тұрмайды. Осы себептерден де «қиық» сөзінің теркіні әрі мағынасы ерекшелеу болса керек. Кейбір тілдік деректер бұл жорамалды қуаттайды да. Араб тілінде: һиқд — кек, ыза, өшпенділік. Осы тұлғада — дұшпандық, жаулық мағынасында да кереміз және онда араб сөзі деген белгі соғылған. Көрсетілген тұлға қазақ тіліне ауысқанда, тіліміздегі заңдылыққа байланысты, соңғы «д» дыбысынан айырылып, «қиқ» қалпына дейін жеткен. Жоғарыда кәрсетілген «Құтты біліктегі» «кыйыг» сөзі де араб тілінен еніп, мағынасына сәл өзгеріс кірген болса керек (XI ғасыр жазуы болғандықтан, солай болуы мүмкін де).
Енді мақалдағы «қиық» сөзінің орнына оның қазақша аударылған мағыналарын қойып қарасақ, «Қыздан туғанның дұшпандығы (өшпенділігі, жаулығы) жоқ» қалпында көрінеді де ойға қонымды, оралымды сияқты.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Наурыз хан**, Наурыз ибн Мұхаммед, Навруз, Наурус, Ноуруз (туған жылы белгісіз – 1360) – Алтын Орданың ханы (1360 жылы, қаңтар – маусым).

Биографиясы
-----------

Шығу тегі белгісіз, кейбір деректер бойынша Бату ханның немесе оң қанаттағы билеуші әулеттердің бірінің ұрпағы. Ол Жәнібектің бәйбішесі Тайдұлу бегім мен оның жақтастарының қолдауымен Бердібектің мұрагері Күлна хан және оның екі баласы Михаил мен Иванды өлтіріп, билікке келген. Наурыз хан 1358 – 59 жылдары өз атынан күміс, мыс теңгелер соқтырды. Бұл теңгелерде оның Мұхаммед деген мұсылманша аты жазылған. 1360 жылдың ортасында Тайдұлу бегім бастаған топ енді Шайбани әулетінен Құзырды (Хызыр) хан етіп көтерді. Алайда Құзыр билікке келген соң Наурыз ханға қоса Тайдұлу бегімнің өзін де өлтірді. Осы кезден бастап Алтын Ордада шайбани әулеті мен Ақ Орда билеушілерінің рөлі артты.

Сілтемелер
----------

* Алтын Орда
* Ақ Орда
* Шайбани әулеті

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАлтын Орда хандары |
| --- |
|  |
| 
Бату хан • Сартақ хан • Ұлақшы хан • Берке хан • Меңгу Темір хан • Туда Меңгу хан • Төле Бұқа хан • Тоқта хан • Өзбек хан • Тыныбек хан • Жәнібек хан • Бердібек хан • Құлпа хан • Наурыз хан • Құзыр хан • Темір Қожа хан • Ордамәлік хан • Келдібек хан • Мұрад хан • Мір Болат хан • Әзіз Шейх хан • Абдулла хан • Мұхаммед Бұлақ хан • Ұрыс хан • Шеркес хан • Қағанбек хан • Арабшах хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Темірқұтылық хан • Шәдібек хан • Болат хан • Темір хан • Жәлеләддин хан • Керімберді хан • Кепек хан • Шөкре хан • Жаппарберді хан • Дервиш хан • Қадырберді хан • Қажы Мұхаммед хан • Ұлық Мұхаммед хан • Барақ хан • |

 |
**Себастья́н Коа́тес Ни́он** (исп. Sebastián Coates Nion; 1990 жылы 7 қазанда Монтевидео қаласында туылды) — уругвайлық футболшы, «Сандерленд» футбол клубы мен Уругвай ұлттық құрамасының орталық қорғаушысы. 2009 жылдан бастап Уругвайдың қосалқы құрамаларына жиі шақырылып, 2011 жылы негізгі құрам үшін алғашқы ойыннын ойнады.

Мансабы
-------

### Насьональ

Себастьян Коатес — «Насьональ» клубының жастар академиясының тәрбиеленушісі. 2009 жылы алғашқы профессионалдық контракқа қол қойды. «Үш түстілердің» қатарына тез қосылып, негізгі құрамға ілініп кетті. Өзінің физикалық сипатамасының(196 см- 85 кг) арқасында өз позициясында жақсы ойнайды. Либертадорес Кубогінде командасымен бірге жартылай финалға дейін жетіп, Коатес 5 матч өткізіп, 1 голмен ерекшеленді. Сондай-ақ 2008/09 маусымда Уругвай чемпионатын жеңіп алды. 

Бара-бара командасының тұрақты ойынышысы атанып, 2009 жылдың соңында ұлттық құрамасына шақырылды. 2010 жылы әлем чемпионатының іріктеу ойындарында Швейцарияға қарсы ойынға шақырылғанымен, алаңға шыққан жоқ. 

2009/10 маусымда чемпионаттағы сәтті ойынның арқасында, Рамплы Хуниорс клубына қарсы ойында дубльмен ерекшеленді. 

### Ливерпуль

Ливерпуль сатысында, Мартин Кэллимен бірге
2011 жылы тамызда Коатестің «Ливерпульға» көшуі туралы өсек тарады. 25 тамызда Себастьянның өзі «Ливерпульға» көшпек екенің айтып, сондай-ақ серігі Луис Суарестің оған кеңес бергеннің жариялады. 30 тамызда «Ливерпуль» ресми түрде Коатестің медециналық тексерілістен өтіп, көп жылдық контракқа қол қойғанның жариялады. 2011 жылы 18 қыркүейкте Тоттенхэмге қарсы алғаш матчын өткізіді, ол алаңға жарақаттанған Аггераны ауыстыра отырып кірді. 2012 жылы 21 наурызда Ливерпуль үшін алғаш голын «Куиз Парк Рейнджерстің» қақпасына әдемі тықты. 

### Ұлттық құрамада

2011 жылы 23 шілдеде Уругвайдың негізгі құрамында алғаш рет алаңға шықты. Ол 60 минутта Маурисио Викториноны ауысытырып, Эстонияға қарсы ойында өнер көрсетті. Себастьян осы сәтте Уругвай құрамасы үшін өнер көрсеткен 250 ойыншы атанды. 

2011 жылы Америка Кубогінде 4 матч өткізіп, құрамасының негізгі қорғаушысы атанды. Ол Кубоктің үздік ойыншысы болды. 

2012 жылы 10 маусымда алғаш голын әлем чемпионатының іріктеу ойындарында соққан болатын. Алайда ФИФА бұл голды есепке алмады.

Жетістіктері
------------

### Насьональ

* Уругвай чемпионы: 2009, 2011

### Ливерпуль

* Лига Кубогі: 2012

### Уругвай

* Америка Кубогі: 2011

### Жеке

* Америка кубогінің үздік жас ойыншысы: 2011

* Уругвай чемпионатының үздік ойыншысы: 2011

Сілтемелер
----------

* Ресми сайты Мұрағатталған 9 тамыздың 2011 жылы.  (исп.)
* Профиль и Ойыншы туралы жаңалықтар Liverbird.ru  (орыс.)
* soccerway.com сайтында профилі  (ағыл.)
**Қиынсу** – Күршім алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 36 км, су жиналатын алабы 218 км2. Жалпы ұзындығы 60 км болатын 21 саласы бар.

Бастауы
-------

Бастауын Нарын жотасындағы Үйгентас асуының оңтүстік баурайындағы бұлақтардан алып, Күршім өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Өзен өн бойы тау шатқалымен ағады. Жағалауының басым бөлігі тік жарқабақты, шоңғалдар жиі кездеседі. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Желтоқсан айында суы қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді.

Өсімдігі
--------

Қылқан жапырақты орман, төменгі ағысында арша, долана, итмұрын, т.б. жеміс ағаштары аралас қайың, көктерек шоқ тоғайлар өзен жағалауына өскен. Алабы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Наполеонның Азаматтық кодексінің бірінші басылымының мәтінінің басталуы
Азаматтық кодексі бар елдер
**Азаматтық Кодекс** — жүйеленген бірегей заңнамалық (низамдық) акт. Азаматтар мен заңды тұлғалардың қатысуымен пайда болатын мүліктік қарым-қатынастарды және осыған байланысты мүліктік емес жеке қарым-қатынастарды реттейді. Егер заң баптарында арнайы көзделмесе, бір тараптың екіншісіне әкімшілік. жолмен бағынуына негізделген мүліктік қарым-қатынастарға, әсіресе, салық жөніндегі және т. б. бюджеттік қарым-қатынастарға азаматтық заңдар қолданылмайды. Қазақ КСР-інің азаматтық Кодекі қабылданғанға дейін (1963) республикада жалпы одақтық азаматтық заң нормалары қолданылды. Ел экономикасының нарықтық қарым-қатынастарға көшуіне байланысты ҚР Азаматтық Кодексінің жалпы бөлігі қабылданды (1994 жылы 27 желтоқсанда). Ол үш бөлімнен: 1) жалпы ережелерден; 2) меншік құқысынан және т. б. заттық құқықтардан; 3) міндеттемелік құқықтан тұрады.

Қазіргі уақытты қолданыста жүрген Қазақстан Республикасының Кодексі 1994 жылғы 27 желтоқсанда қабылданды. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі 2 бөлімнен тұрады: Жалпы және Ерекше.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
2. ↑  ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АЗАМАТТЫҚ КОДЕКСI

Сілтемелер
----------

"Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы", 1 - том
*Басқа мағыналар үшін Терісаққан ауылдық округі деген бетті қараңыз.*
**Терісаққан ауылдық округі** – Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Терісаққан, Жаңаталап ауылдары кіреді. Орталығы – Терісаққан ауылы.

Тарихы
------

Округ кеңес заманында *Успен ауылдық кеңесі* деп аталған. 1997 жылы Терісаққан ауылдық округі (орталығы Терісаққан а.) таратылып, Жаңаталап ауылдық округіне (орталығы Жаңаталап а.) қосылды. Кейін Жаңаталап ауылдық округінен Терісаққан ауылдық округі бөлініп шықты. 2017 жылы Жаңаталап ауылдық округі таратылып, Терісаққан ауылдық округіне қосылды.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1280 адамды құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Облыстың әкімшілік аумақтық құрылысына өзгеріс енгізу туралы
2. ↑  Қобда ауданының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы
3. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Ақтөбе облысы Қобда ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Ақырап •
 Бегәлі •
 Бестау •
 Бұлақ •
 *Жаңаталап* •
 Жарсай •
 Жарық •
 Жиренқопа •
 Иманғали Білтабанов •
 *Исатай* •
 Исламғали Құрманов •
 Қобда •
 *Құрсай* •
 Қызылжар •
 Өтек •
 Сарыбұлақ •
 Сөгәлі •
 Талдысай •
 Терісаққан 
 |

 |
Қиыр Солтүстік
     Қиыр солтүстікке теңестірілген аумақтар
**Қиыр Солтүстік** немесе **Алыс Солтүстік** (орыс. *Крайний Север, Дальний Север*) — Ресейдің үлкен бөлігі, негізінен Солтүстік поляр шеңберінің солтүстігінде орналасқан және орасан зор минералды және табиғи ресурстарымен мақтана алады. Оның жалпы ауданы шамамен 5,500,000км² Ресейдің жалпы аумағының шамамен үштен бірін құрайды. Ресми түрде қиыр солтүстік аймақтарға бүкіл Чукотка автономиялық округі, Камчатка өлкесі, Магадан облысы, Мурманск облысы және Саха, сондай-ақ Архангельск облысының, Иркутск облысының, Хабаровск өлкесінің, Коми Республикасының, Красноярск өлкесінің кейбір бөліктері мен қалалары, Карелия Республикасы, Сахалин облысы, Тува, Түмен облысы, сондай-ақ Солтүстік Мұзды мұхиттың барлық аралдары, оның теңіздері, Беринг теңізі, Охот теңізі кіреді.

Ауданның қатал табиғи жағдайына байланысты онда жұмыс істейтін адамдарға Ресей үкіметінен дәстүрлі түрде басқа аймақтардың жұмысшыларына қарағанда жоғары жалақы алуға құқылы болды. Климат пен қоршаған ортаның нәтижесінде бұл аймақтың байырғы тұрғындары белгілі бір генетикалық айырмашылықтарды дамытты, бұл олардың мәдениеттері сияқты аймақтың қоршаған ортасымен жақсы күресуге мүмкіндік береді.

Якутия

Ең ірі қалалар
--------------

Архангельск (халқы 349 742), Якутск (322 987), Мурманск (287 847), Северодвинск (181 990), Норильск (181 830), Петропавл-Камчатский (181 216), Новый Уренгой (118 033), Ноябрск (110 620), және Магадан 92 052) - Ресейдің Қиыр Солтүстік аймағындағы ең ірі қалалар. Үлкенірек және оңтүстік Сургут (380 632) Қиыр Солтүстікке «теңестірілген» қалалар мен аумақтар арасындағы ең үлкені болып табылады.

Құқықтық мәртебе
----------------

Қиыр Солтүстік өзінің өте қатал климатымен танымал. Дәстүрлі кәсіппен айналысатын жергілікті халықтардан және еңбекпен түзеу лагерлерінің (*мысалы*, Кеңес Одағының ГУЛАГ) басқа онда жұмыс істейтін адамдар «Солтүстік *бонус* » (орыс. *северные надбавки*) деп аталатын қосымша ақы алады. Қосымша жеңілдіктерге қосымша еңбек демалысы, мүгедектік бойынша қосымша жәрдемақылар, қосымша зейнеткерлікке шығу жәрдемақылары (зейнеткерлік жастың төмендігі) және ауыр еңбек жағдайлары үшін өтемақы ретінде тұрғын үй төлемдері жатады. Мұндай өтемақы Кеңес Одағы кезінде басталып, Ресей Федерациясында сақталып келеді.

2007 жылдың қаңтарында Мемлекеттік Думаның Солтүстік және Қиыр Шығыс мәселелері жөніндегі комитеті Қиыр Солтүстіктегі аймақтарды анықтайтын, жұмысшыларға өтемақы көлемін анықтайтын заң жобасын мақұлдады. Аймақтар жалпы климатқа негізделіп құрылды, ал қатал аймақтар жұмсақ аймақтарға қарағанда көбірек өтемақы алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  {{{тақырыбы}}}. — ISBN 9781848260740.
2. ↑  *Yenikeev* Poles Apart. *getrussia.com*. Тексерілді, 4 қараша 2016.
3. ↑  Law of the Russian Federation, About the State Guarantees and Compensations for the Persons Working and Living in the Region of the Far North and Districts Equated to them (19 February 1993). Тексерілді, 23 қазан 2016.
4. ↑  Ямал - Крайний Север России. Басты дереккөзінен мұрағатталған 29 қыркүйек 2007. Тексерілді, 7 наурыз 2007.