recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Жалпы мәлімет
-------------

A. *Ауруға шалдыққан жүгері*.
**Жүгері қаракүйесі** – базидиомицеттер класына жататын саңырауқұлақтар тудыратын жүгері ауруы.

Жүгері қаракүйесі ауруларына жүгерінің бөртпе қаракүйесі мен тозаңды қаракүйесі жатады. Жүгерінің бөртпе қаракүйесін *Ustіlago maydіs* саңырауқұлағы тудырады. Саңырауқұлақ ақшыл немесе алқызыл мицелла қабықшасымен қапталған, диаметрі 1 – 20 сантиметр бөртпелер түзіп, өсімдіктің барлық мүшесін зақымдайды. Буын аралықтарында пішіні домалақтау, ірілігі жаңғақтай немесе одан үлкенірек, ал жапырақ тақталарында өн бойына созылған, жіңішке ақшыл сарғылт, бұйраланған немесе ірілігі асбұршақтай бөртпелер пайда болады. Жүгері шашақтана бастағанда бөртпенің сыртқы қабықшасы жарылып, ішінен күйе тәрізді споралар шығады. Олар гүлдену кезінде собық жіпшелері арқылы дәндерді зақымдайды. Собықтың жартысына дейін қамтитын пішіні әр түрлі бөртпелер пайда болады да, дәннің орнына көптеген қаракүйе споралары түзіледі. Ауруға шалдыққан өсімдіктердің өсуі баяулап, дәннің түсімділігі 20 – 30 пайызға дейін төмендейді. Ауру қоздырғышы шірімеген өсімдік қалдықтарында сақталатындықтан, жүгеріні бір жерге қатарынан бірнеше рет еге берсе, аурудың дамуы жыл сайын өрши беруі мүмкін.

Жүгерінің тозаңды қаракүйесі жүгерінің тек собығы мен шашақшаларын зақымдайды. Собықта дән түзілмей, ол өзекшесімен қоса толығымен жұқа жапырақшалармен көмкерілген қаракүйе түйіріне айналады. Шашақшалардың жеке гүл шоқтарында да түйіршіктер пайда болады. Егін жинау кезінде қаракүйе споралары топыраққа көшіп, бірнеше жылға дейін сақталады. Бұл ауру жүгері өсіруге маманданған Алматы облысының Панфилов, Ұйғыр, Еңбекшіқазақ аудандары жерінде кең таралған. Жүгері Қаракүйесімен күресу шаралары: ауыспалы егіс жүйесін қатаң сақтап, себер алдында тұқымды витавакс 200 ФФ (3 – 5 л/т), дивиденд 030 (2 – 3 л/т), фенорам немесе фенорам супер (2 кг/т) препараттарының бірімен дәрілейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Жүгері |
| --- |
|  |
| Жүгері өнімдері | 
Жүгері жармасы • Жүгері майы • Жүгері шәрбәті • Жүгері ұны • Крахмал |  |
|  |
| Жүгері тағамдары | 
Жүгері көжесі • Мамалыга • Полента • Суккоташ • Тамале • Жүгері құймағы • Қуырған жүгері • Коколоши • Жүгері қауыздары • Жүгері таяқшалары • Попкорн • Корн-дог |
|  |
| Сусындар | 
Атоле • Бурбон • Оксусу чха • Пинолильо • Тесгуино • Чампуррадо • Чича |
|  |
| Қосымша | 
Жүгері отыны • Жүгері қаракүйесі • Жүгері сарайы |

 |
**Край Жүнісұлы Тоқсанбаев** (1935-2003), фармакология саласы қызметеері, облыстық фармакология ісінің негізін салушылардың бірі,
ҚазКСР еңбегі сіңген формацевты (1983), жоғары категориялы провизатөр-ұйымдастырушы (1968). Карағандының түлегі. Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1958). Қарағанды қаласында алғаш облыстық дәріхана басқармасы бастығының орынбасары (1965), 1966-1996 облыстық дәріхана басқармасының бастығы болды. Тоқсанбаев облыстың фармакология саласының бір жүйеге түсіп, дамуына елеулі үлес қосты. Бүкілодақтық фармацевтер коғамы басқармасының мүшесі. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Қарағанды екінші жылу электр орталығы** (*Қарағанды 2-ЖЭО*) (Теміртау к. Қарағанды металлургия комбинаты) — Қарағанды металлургия комбинатының тұтынушыларына электр энергиясын және ыстык су күйіңде қызу беретін жылу электр стансасы. 2-ЖЭО жобасын «Жылуэлектржобалау» институтының Ростов бөлімшесі жасады. 1973, 1974, 1975 жылдары пайдалануға берілген энергетикалық қуаттардың 1-кезегіне сағ. 420 т бу өңдіре алатын ТП-81 типті тиісті қазан агрегаттары және бұларға керекті электр куаты 100 мың кВт-тан келетін № 1 Зтурбиналары енді. 4-қазан агрегаты 1976 ж. пайдаланылуға тапсырылды. 6 бу қазанының жалпы енімі. сағатына 2520 т бу, 4 турбина агрегатының жалпы куаты 435 мың кВт болды.Энергия 10 және 110 кВ кернеуде берілді. *«Қазақмыс»* қорпорациясы» ЖШС қарайды (2006).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Оқил Ғайбуллаұлы Оқилов** (тәж. *Оқил Ғайбуллоевич Оқилов*, 2 ақпан 1944 жыл, Ленинабад) — Тәжікстан саяси және қоғам қайраткері, 1999 мен 2013 жылдар аралығында Тәжікстан премьер-министрі, ТХДП мүшесі.

Өмірбаяны
---------

### Саясатқа дейінгі өмірі

Оқил Оқилов 2 ақпан күні, 1944 жылы, Ленинабад қаласында дүниеге келген. 1967 жылы Мәскеу инженер-құрылыс институтында инженер-құрылысшы мамандығына оқуын бітірген. 1980 жылы КОКП Орталық Комитеті жанындағы Әлеуметтік ғылымдар академиясында білім алды.

1969–1976 жылдары аралығында құрылыс сферасында жұмыс істеген.

### КОКП-дағы жұмысы

1976 жылы КОКП-ның тәжікстандық бөлімшесінде жұмысын бастады.

1976 жылдан елдің тәуелсіздігіне дейін Орталық Комитетте қызмет атқарды.

### Тәуелсіздік жылдары

1993–1999 жылдары құрылыс министрі, Премьер-министр орынбасары және Ленинабад облысы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған.

1999 жылы Эмомали Рахмон бұйрығымен Тәжікстан премьер-министрі лауазымын алды.

Премьерлігі жылдары ол басқа шенеуніктермен салыстырғанда қарапайым өмір сүрген, Душанбедегі үш бөлмелі пәтерде тұрады.

Оқил Оқилов бұл қызметін 2013 жылға дейін атқарған, оның орнына Қоһир Расулзода келді.

### Саясаттан кейін

Оқил Оқилов премьер-министр ретіндегі жұмысынан бері еш мемлекеттік лауазымда болмаған, дәл қазір ол зейнетте.

Сын
---

2010 жылы Оқилов БҰҰ жиналысында Орталық Азиядағы су мәселесінің «авторын» деп Өзбекстан мемлекетін атаған. Осындай тұжырымдары үшін оны саясаттанушы Саймиддин Дӯстов сынға алды.

Масуд Сабир сөзі бойынша, Оқилов жұмысының БАҚ-та сирек айтылуының себебі — Конституцияда бекітілген премьер-министрі құқығының президентке көшірілуі, оның билігінің жоқтығы. Ол жайлы сыншылар еш саяси мақсаты жоқ технократ, Рахмон үшін «тиімді» премьер деп сынаған.

Марапаттары
-----------

Оқил Оқиловтың марапаттары:

* I деңгейлі Исмоил Сомони ордені
* Құрмет белгісі
* «Сіңірген еңбегі үшін» медалі

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3  Председатель Согдийской области навестил экс премьер-министра  (орыс.).  Соғды облысының сайты (30 декабря 2021).
2. 1 2 3  Оқил Оқилов чӣ ҳол дорад? Аҳмадзода ба аёдаташ рафт  (тәж.).  SPUTNIK (30 желтоқсан 2021).
3. ↑  Окил Окилов отправлен в отставку  (орыс.).  Азаттық радиосы (23 ноября 2013).
4. ↑  Раджаббой Ахмадзода встретился с бывшим премьером Таджикистана  (орыс.).  SPUTNIK (28 июня 2020).
5. 1 2 3  Оқил Оқилов - сарвазири Тоҷикистон  (тәж.).  Радио Озоди (26 наурыз 2010).
**Қарағайлы Орман**, қарағайлы тоғай – қарағай өсетін мәңгі жасыл қылқан жапырақты орман алқабы. Негізінен солтүстік жарты шарда өседі: Солтүстік Америка жерінде қарағайдың бірнеше түрі бірігіп, тоғай құрайды немесе секвойя ағашымен бірігіп аралас орман түрінде кездеседі; Канадада Веймутов қарағайы басым; Мексикада қарағай аршамен бірігіп өседі; бұрынғы КСРО жерінде орманды және орманды-далалы белдемдерде тараған. Жалпы қылқан жапырақты ормандар суыққа төзімді. Таулы аймақтарда Қарағайлы Ормандар таулардың орта биіктік белдеулерінде өседі. Қазақстанда Қарағайлы Ормандардың басым бөлігі Қазақстанның шығысында Алтай таулары, Сауыр жотасы қойнауларында (371 мың га) орналасқан. Қостанай облысының Торғай қолатында Қарағайлы Ормандар біраз алқапты алып жатыр. Бұл жерлерде бірнеше орман шаруашылықтары (Аманқарағай, Бурабай, Әулиекөл, Басаман) және Наурызым қорығы орналасқан. Қарағайлы Ормандардың біраз бөліктері Шығыс Қазақстан облысының Ертіс бойындағы құмды алқаптарда, Баянаула, Қарқаралы және Көкшетау, Ақмола аймақтарында орын алса, біраз бөлігі Орталық Қазақстанның солтүстігіндегі майда шоқылар арасындағы ойпаңды жерлерде кездеседі. Жер шарында қарағайдың 100-ге жуық түрлері бар. Қарағай ағашы орман түзуші негізгі ағаш бола тұрып, ол сонымен қатар аса бағалы құрылыс материалы (қ. Қарағай). Қарағайлы Орман тез буланғыш заттар бөліп шығарады, олар ауадағы зиянды, әсіресе, туберкулез бактериясын жояды. Шығыс Қазақстан облысындағы Березовка, Көкшетаудағы Бурабай, Қостанайдағы Боровское санаторийлері Қарағайлы Орманды жерге салынған.

Сілтемелер
----------

1. ↑   Қазақ Энциклопедиясы
**Қарағайлы қорғасын-барит кен орны** - Қарағанды облысы Қарқаралы қаласының оңтүстік-шығысындағы кен орны. 

  

19 ғасырдан белгілі, 1950–1960 жылдары жүйелі зерттеліп барланды. Кен орнын М.П. Русаков, М.П. Ваганов, Ж.Айталиев, т.б. зерттеген. Ол «Бас», «Қиыр» және «Оңтүстік» телімдерінен тұрады. Өнеркәсіптік мәні бары – «Бас» телімі, ол Үлкен және Кіші кентас линзаларын қамтиды. Оңтүстік телім қоры бойынша шағын.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кенді алаң девон кезеңінің шөгінді тау жыныстарынан тұрады, олар құрамы бойынша төменгі және жоғарғы қат-қабаттарға жіктеледі. Төменгі қат-қабат (төменнен жоғары қарай) ұсақ малтатасты конгломерат пен полимиктілі құмтастардан тұрады, олардың үстінде полимиктілі құмтас пен кремнийлі-сазды тақтатастар қабаттасқан жоғарғы қат-қабат үйлесімді жатыр. Қима бойынша жоғары қарай, негізінен, кремнийлі-сазды және құмайт құрамды, туф пен әктас қабатшалары бар тау жыныстары орналасады. Девон түзілімдерін төменгі тас көмірдің габбро-пироксенит, гранодиорит және гранит құрамды шағын интрузиялары жарып өткен. Жасы әр түрлі диабаз және диорит-порфирит, гранит-порфир мен альбитофир сығылмалары кең тараған. Кен орны Успен тектоникалық белдемінде, солтүстік-батысқа созылған Қарағайлы синклиналінің қанаттарында орналасқан. Әр түрлі жарылымдармен қиылған.

Жатыс сипаты, құрамы
--------------------

Кен денелері өздерін сыйыстырушы тау жыныстармен үйлесімді және соған жуық синклиналь қанаттарына сәйкес әр түрлі бағытта күрт еңіс (60 – 85°) жатыр. Кен денелерінің пішіні линза және қабат тәрізді. Ұзындығы 990 м-ге жетеді, ені 500 м-ден асады, қалыңдығы 130 м-ге дейін. Қорғасын мен мырыштың мөлшері Бас телімінде 1,36 – 1,67%; Қиыр телімінде 0,95 – 1,25%; Оңтүстік телімінде 0,81 – 2,04%. Кеннің құрамында мыс, күміс және алтын кездеседі. Кен баритке бай, оның мөлшері «Бас» телімде 42,53%, ал «Қиыр» телімінде 13,81%.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
**«Қарағанды комсомолы»**, газет. Қарағанды облыстық және қалалық комитеттерінің органы. 1937-1941 жылдарда Қарағандыда қазақ тілінде (латын әрпімен) шығып тұрды. «Қарағанды комсомолы» партия комитеттерінін жетекшілігімен комсомол ұйымдарының жұмысы жайында мәліметтер жариялады. Қазақстан өлкелік комсомол ұйымы Қаз. ЛКЖО болып қайта құрылғаннан-кейін (мамыр 1937) шыға бастады. Комсомол мүшелері мен жастарды 3-бесжылдықьың (1938-1942) жоспарларын мерзімінен бұрын орындауға, Социалистік қоғамды ныгайту жолындағы құреске, еліміздегі Отан қорғау жұмыстарын күшейтуге жұмылдырды. Кемір бассейнінің дамуына жастарды тартуды ұйымшылдықпен жүргізді. Ұлы Отан соғысы жылдарында Социалистік Отанды қорғауға шақырды, халық ақындарының облысаралық слетін өткізуге ат салысты (1941). Барлығы 260 саны жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Қараған ағашы
**Қараған** (Caragana) — бұршақ тұқымдасына жататын бұта (ағаш). Шығыс Еуропа мен Азияның далалық, шөлді және таулы аймақтарында (4000 м биіктікке дейін) кездесетін 80-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда Ақмола, Шығыс Қазақстан, Алматы, Атырау облыстарының өзен алқаптарында, орман шетінде, шөлде, орманды далада, тоғайда, таудың тастақты беткейлерінде өсетін 18 түрі бар. Қараған – топырақ талғамайды, құрғақшылыққа, суыққа төзімді өсімдік. Жиі кездесетіні сары қараған (C. arborescens) мен бұта қарағанның (C. frutex) биіктігі 0,5 – 2 м. Жапырағы қос қауырсын тәрізді, оның сағағы тікенекті болып біткен. Гүлі бір-бірден не шоқтанып гүл сағағында, жапырақ қолтығында орналасқан. Гүл тостағаншасы түтік пішіндес, қапшыққа ұқсайды. Гүлшоғыры сары, кейін қоңыр түсті болады. Жемісі – көп тұқымды бұршақ. Жапырағы мен тұқымында 20,8 – 35,3% протеин, 4,3 – 8,2% май, 12,5 – 16,3% клетчатка бар. Топырақты құнарландырады. Қарағанның сүрегінен құрсау жасайды, жіңішке жас бұтақтарынан себет тоқылады. Мал азықтық, шірнелі, әсемдік өсімдіктер. Сары Қ. – дәрілік өсімдік, оның қайнатылған тұнбасын бас, бауыр ауырғанда, атеросклерозда, гиповитаминоз кезінде ішеді. Ал жапырағынан қайнатылған тұнбасының бактерияны жоятын қасиеті бар.

Қараған өскен жерден шөл ыңысады, өйткені қыста бұл бұталы қопа қар ұстайды. Көктемде топырақ жақсы ылғалданады, жел мен мал аяғы шашқан әр түрлі шөптің тұқымы өніп шығады, ал жазда шөп қарағанның тасасында, соның көлеңкесінде өсіп тұра береді. Жыл өткен сайын бұл жердің топырағы жақсара береді, бұған ешқандай құрғақшылық әсер етпейтін болады. Жиде сияқты бұл да тамырына түйнек байлайды, ондағы бактериялар ауадағы азотты бойына сіңіріп, топырақты құнарландырады. Қараған құрғақшылықтан, аяздан, топырақтың тұздануынан және газдан қорықпайды. Егер оны кесіп алса, тамырынан қайта өніп шығады. Мамыр айында хош иісті сары гүлдері ашылғанда қараған өте әдемі. Бұл кезде ол жақсы бал бергіш болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Энциклопедиясы
2. ↑  В.Б. Николаев. Прибалхашье, 1986 жыл "Кітап" полиграфиясы, ИБ №2967
Гельчтальбрюкке көпірі
**Гельчтальбрюкке** (нем. *Göltzschtalbrücke*) — Германия елінің Саксоно-Франконско темір жол бағытында орналасқан. Оның құрылысы 1846 жылы басталған. Құрылыс жұмысына қызыл кірпіш пайдаланылған. Құрылысшылар көпірді толығымен салып бітіру үшін 26 миллионнан астам қызыл кірпіш жұмсаған. Ал көпірдің құрылысы 1851 жылы аяқталады. Көпірдің биіктігі – 78 метр, ал ұзындығы – 500 метр. Жұмысқа дизайнер Андреас Шуберт пен инженер Роберт Вильк жетекшілік еткен.

Тарихы
------

Көпірдің құрылысына 1736 адам қатысқан. Құрылыс кезінде 31 құрылысшы опат болған. Көпірге жақын аймақта әуе шары алаңы орналасқан. Онда туристер көпірді жоғарыдан бақылап, суретке түсіре алады. Темір жол бойынан ежелгі Нечкау сарайы мен Милау қамалы көрінеді.

Сілтемелер
----------

* Басты сайт Мұрағатталған 3 қыркүйектің 2006 жылы. (нем.) (ағыл.)
* Галерея

Дереккөздер
-----------
**Аитов Нариман Әбдрахманұлы** (1925 - 1997 жылдар) - философия ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы әлеуметтік ғылымдар академиясының толық мүшесі. Аитов ресейлік және қазақстандық әлеуметтану ғылымының көрнекті өкілдерінің бірі. Ол 300-ден астам ғылыми жұмыстың авторы. Олардың ішінде 24-тен астамы ғылыми монографиялар. ТМД елдерінің әлеуметтанушыларының арасында Аитов алғаш рет 1964 жылы қоғамның әлеуметтік құрылымын зерттей отырып, әлеуметтік орын ауыстыру мәселесін алға қойды. Сондай-ақ, ғалым тұлғаның әлеуметтік-кәсіби жағдайының құбылмалығы туралы ойды алғаш айтып, дәлелдеп берді. 1987 жылы жарық көрген "Социализм және теңдік" атты еңбегінде Аитов социализм кезіндегі теңдік және теңсіздік мәселелеріне жаңа көз-қарасын білдірді. Аитов әлеуметтік жоспарлаудың аймақтық жүйесі туралы ілімін өзінің 50-ден астам еңбегінде сипаттап берді. Аитов тұрғыңдардың қоныстану мәселесін зерттей отырып, қоныстану қарым-қатынасын қоғамдық қатынастардың ерекше түрі ретінде негіздеуші ғалым.

```
Ғалым "Қоныстану қарым-қатынастары" атты еңбегінде қоныстану қатынастарын басқарудың әдістері, түрлері жайында түбегейлі зерттеу үлгісін көрсетті. Аитов көп зерттеген саласы - еңбек әлеуметтануы. Техникалық прогрестің әлеуметтік салдарларын әлеуметтанулық тұрғыдан зерттеу қажетілігін ұсынған және әдістерін жасаушы да Аитов болды. Оның "Техникалық прогресс және жұмысшы кадрларының қозғалысы", "Жақсы және жаман жұмыскерлер" атты еңбектерінде жұмыскерлердің еңбекке деген қарым-қатынасына әсер етуші факторлар қарастырылады. Аитов ғылыми-техникалық прогрестің әлеуметтік әсерін зерттей отырып, жұмысшылар мен интеллигенция өкілдерінің кәсіби мобильділігі, жұмыскерлерді жұмыспен қамтамасыз ету мен қайта окыту, еңбектің өмірлік қажеттілікке айналуы сияқты мәселелерді алға қояды. Аитов жоғары және арнайы орта білім беру мәселелері төңірегінде де ой қозғап, 4 кітап пен 26-дан астам мақала жазды. Аитовтың 3 кітабы мен 50 мақаласы шетелде басылып шықты. Ғалымның жетекшілігімен 18 ғылым докторы мен 52 ғылым кандидаты дайындалды. Аитов Ресейде басылып шығатын "Әлеуметтанулық зерттеулер" журналының редколлегия алқасының мүшесі болды. 1989 жылдан бастап өмірінің соңына дейін академик Аитов Қазақстанда еңбек етті. Осы уақыт аралығында оның 8 монографиясы және 5 мақаласы жарық көрді, 12 докторлық, 6 кандидаттық диссертацияға жетекшілік етті.
```

Аитовтың соңғы еңбектері: 

* Қазақстандық ауылдың тағдыры. Алматы, 1991 (К.Ғабдуллинамен бірге).
* Өтпелі кезең қоғамы. Алматы, 1993. Өтпелі кезеңдегі жұмысшылардың еңбекке қатынасы. Алматы, 1994. (Е. Раисовпен бірге);
* ТМД елдерінің түрғындарының әлеуметтік құрылымы. Уфа, 1995.
* Нарық әлеуметтануы. Лекциялар курсы. Алматы, 1995;
* Интеллигенция. Социология бөлімінің студенттеріне арналған лекциялар курсы. Алматы, 1996.
* Әлеуметтану негіздері. Алматы, 1997.
* Тең емес адамдардың теңдігі. Алматы, 1998.
* Білім әлеуметтануы. Алматы, 2000.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Физиологиялық ырғақ** - тіршілiк процестерінің орындалу заңдылығын бейнелейтін организмнің әр түрлі функцияларының мерзімдік ауытқулары. Физилогиялық ырғақ оргaнизмде болатын көптеген биол. ырғақтардың негізі болып саналады. Ол адам мен жануарларда, өсімдіктерде, сондай-ақ клетка мен ұлпа өскіндерінде байқалады. Ырғақты әрекет организмнің *фотосинтез, тыныс алу, гүл шашу, спорлану, клетканың бөліне көбеюі, қимыл белсенділігі, дене температурасы, метаболизм, қан клеткаларын өндіру, т.б. қызметтеріне тән. Адамда физиологиялық ырғақ ұйқы мен сергек күй, дене және ой еңбегіне өабілеттілік, жүректің жиырылуы, клетканың, гормонның бөлінуі*, т.б. кезінде байқалады. Физиологиялық ырғақтың әрбір индивидуумда онтогенездің белгілі бір сатысына көп немесе аз тұрақты орт. кезеңі болады *(мысалы, тамырдың соғуы)* Бірақ сыртқы ортаның әсеріне және организмнің жалпы жағдайына байланысты Физиологиялық ырғақтың кезеңі де, амплитудасы да және оның фазасы да айтарлықтай өзгеріп отыруы мүмкін. Осының нәтижесінде өсімдік пен жануарлар организмі сыртқы ортаның құбылмалы жағдайларына бейімделеді. 

* Ғалымдардың айтуынша, физиологиялық ырғақ тұқым қуалайды. Организм мен физиологиялық ырғақтың өзара және сыртқы ортадағы мерзімдік өзгерістермен үйлесімдігі нәтижесіндегі организм функцияларын реттеудің күрделі жүйесі қалыптасады. Бұл жүйенің бұзылуы организм қызметінің бұзылуына әкеліп, әр түрлі аурулардың өршуіне себепкер болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан. Ұлттық энциклопедия/Басредакторы.Б.Аяған. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясының" Бас редакциясы, 2007. - 188 бет/ ISBN 9965-893-10-1
(ор. цифровые измерительные приборы) - өлшенетін шаманы алдымен кодқа түрлендіріп, цифрмен көрсететін өлшеуіш аспап. Цифрмен көрсететін амперметрлер, вольтметрлер, омметрлер, жиілік өлшерлер, фазаметрлер және т.с.с. болады. Электр механикалық цифрлы өлшеуіш аспапта өлшеу қателігі 0,01 - 0,1 %. Олардың түйіспелі элементі болады. Электронды цифрлі өлшеуіш аспап түйіспесіз, инерциясы жоқ элементпен жасалынады. Оның өлшеу қателігі 0,1 ... 0,5 %. Цифрлы өлшеуіш аспаптың артықшылығына объективтілігі, есептеу және өлшеу нәтижелерін тіркеу ыңғайлылығы, өлшеу дәлдігінің жоғарылығы, олардың автоматты есептеу құрылғыларымен бірге жүмыс істеу мүмкіншілігі жатады, кемшілігіне құрылымдарының күрделілігі жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
Іздестіріп отырған компоненті анықтау үшін қолданатын негізгі әдістер.
Физико-химиялық анализде концентрацияны табу үшін аналитикалық сигналды тура өлшеу тәсілі және титрлеу тэсілі қолданылады.

Тура өлшеу тэсілінде аналитикалық сигналдың анықталатын кұраушылардан (ионнан, молекуладан, заттардан т.б.) тәуелділігі тура пропорционалды болу керек.
І=кс, мұнда I - аналитикалық сигналдың концентрациясы; С - анықталатын заттың концентрациясы;
k - константа, қолданып отырған тәсіл және анализдің нақты
шарттары үшін тұрақты өлшем.

Анықталатын заттың концентрациясын табу үшін төмендегідей әдістер қолданылады.

* а) Градуирлеу гуафик әдісі.

Бұл әдісте стандартты ерітінділер (5-7 ерітінді) үшін аналитикалық сигналдың шамасын өлшейді. Алынған нәтижелер бойынша
**I=f(c)** координатасында градуирлеу графигін тұрғызады. Содан соң
сол жағдайларда анализденетін ерітіндінің аналитикалық сигналын
өлшейді және суретте көрсетілгендей градирлеу графигі бойынша
оның концентрациясын табады.

* б) Мольдік қасиет әдісі.

Бұл әдіс бойынша бірнеше ерітінді (3 ерітінді жеткілікті) үшін
аналитикалық сигналдың шамасын өлшеп, константаның орта мәнін
табады.
Содан соң сол жағдайларда анализденетін заттың аналитикалық
сигнал шамасын өлшеп, константаның орта мэнін қолдана огырып,
заттың концентрациясын табады: **С(Х) = І(х) к**

* в) Қосымша әдісі.

Бұл әдіс бойынша анализденетін ерітіндінің аналитикалық
сигналын есептейді. Содан соң, сондай ерітіндіге стандартты ерітіндінің (қосымша) белгілі көлемі қосылады да, қайтадан аналитикалық
сигналын өлшейді. Анализденетін заттың концентрациясын төмендегі теңдеулер арқылы есептейді:

* І(х) =кС(х): І(х+ст) = к[С(х)+С(ст)]
* І(х)/C(x) = I (х+ст) / C(x) + C(ст) → С(х) = С(ст). I (x) / I (x + ст) - I (x);

Анықталатын компоненттің массалық үлесін табу үшін анализ
кезінде анализденетін ерітіндінің сұйылуын есептеу қажет:

**m(x)=C(x)- M(x)- У(өлш)**,
мұндағы V (өлш) - аналитикалық сигнал өлшенген өлшеуіш қолба
көлемі.

m(жалпы) = m(N). V(жалпы) / V (алик)

мұндағы V (жалпы) - анализденетін ерітіндісі (жалпы) бар колбаның
көлемі. V (жалпы) - анализденетін ерітіндінің аликватты көлемі.

ω(жалпы) = m(жалпы) + 100% / m(аликвота )

Градуирлеу графигі бойынша C1(x) үшін ω1(х)-ті мольдік касиет
әдісі бойынша табылған, с2 (х) үшін СO2(х)-ті әдісі бойынша табылған, с3(х) үшін ω3(х)-ті табу керек. Соңғы нәтиже ретінде үшеуіне ортақ мәнді аламыз.
Титрлеу әдіс терінде кезектен қосылған титранттың өлшемі бойынша аналитикалық сигналды өлшейді, I=f(x) координаттарына графикалық тәуелділікті құрады, қисықтын сызығы бойынша эквивалент нүктесіндегі келемін анықтайды да, титриметрияның
формулалары арқылы анализденегін ерітіндінің концентрациясын
есептейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
Угілудің зардабы
**Физикалық үгілу** ауа температурасының өзгеруіне байланысты жүреді. Күндіз күн көзінен тау жыныстары қатты қызады, ал түнде керісінше, қатты суынады. Соның нәтижесінде олардың көлемі бірде үлкейіп , бірде кішірейіп өзгеріп тұрады. 

Температураның тез өзгеруінен жыныстар шытынап жарылады, одан соң бөлшектеніп кетеді. Тау жыныстары, әсіресе жарықтарға су кіргенде тез бұзылады. Жарыққа кірген су, қатқаннан кейін өзінің көлемін үлкейтіп, жарықты кернейді, соның салдарынан жыныс қақ айырылады. 

  

Қираған жыныстар салмағымен тау беткейімен төменге сырғып түседі. Климаты құрғақ аймақтарда таудың төменгі беткейін және етегін орасан зор үйінділер басып жатады. 

Физикалық үгілу жер бедерін қатты өзгертеді. Оның әсерінен тау бастары біртіндеп бұзылып, аласарады. Беткеймен түскен жыныстар ойыстарды толтырады. Сөйтіп таулар бірте-бірте тегістеліп, жазыққа айналады.

Дереккөздер
-----------

Физикалық география: Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. - Алматы: Атамұра, 2011. ISBN 978-601-282-252-6
**Мыңбұлақ** – Қаржантау жотасының оңтүстігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Тұрбат ауылынан шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2823 м. Тау Қазақстан және Өзбекстан (Шыршық ауданы) шекарасында жатыр. Қазығұрт ауданына қарасты солтүстік беткейлері тік жартасты, шатқалды келген. Тау ендік бағытта 15 км-ге созылған, енді жері 8–10 км шамасында. Гранит, диорит, әктас және кварцитті тақтатастардан түзілген. Беткейлеріндегі бұлақтардан Қаржансай өзенінің салалары бастау алады. Шығыс баурайымен Өгем өзені ағып өтеді.

Өсімдігі
--------

Шатқалдарында жеміс ағаштары аралас қайың, көк терек, қарағай өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Робот-шаңсорғыш Electrolux Trilobite 2.0
**Әлеуметтік роботтар**- әлеуметтік ережелерді орындай отырып адамдармен байланыс жасайтын және сөйлесетін робот болып табылады. «Людобот»- ойын- сауық және қарым- қатынас жасауға арналған әлеуметтік робот. «Sony» компаниясы шығарған «Аибо» роботының табысынан кейін, 2000 жылдардан бастап үй роботтары жалпы мәдениетке дендеп кірді. Бірнеше өндіруші компания робот- шаңсорғыш ойлап шығарды. Үй роботтарының ішінде ең атақтысы да – 2003 жылдың соңына дейін 570 000 данасы сатылып үлгерген робот- шаңсорғыштар. «Квази», «Леонардо» және «Кисмет» - әйгілі ойыншық роботтар. «Квази» көпшілікке 2006 жылы таныстырылды. Үй роботы- тұрмыстық жұмыстар үшін пайдаланылатын робот. Үй роботтарының көптеген түрлері бар.

Қызықты деректер
----------------

Ғылыми фантастика жазушысы- Айзек Азимов әлеуметтік роботтарға арналған, құрамына төмендегідей шарттар кіретін нақты заңдарды ұсынды.

* Робот адамға зиян келтірмеуі және өзінің әрекетсіздігімен адамға қандай да бір зақымның келуіне жол бермеуі керек.
* Робот адамның бірінші заңға қайшы келмейтін барлық бұйрықтарына бағынуға тиіс.
* Робот бірінші және екінші заңдарға қайшы болмайтындай етіп өзін қорғауға міндетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ойыншықтардан роботтарға дейін.-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "Балаларға арналған танымдық энциклопедия" ISBN 978-9965-26-604-1
**Мыңадыр**, *Мәңгіадыр* – Сарысу өзенінің оң жағалаулық аңғарында, Қослықты тау сілемінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі адырлы таулар.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Атасу темір жол айрығынан солтүстікке қарай 15 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Теңіз деңгейінен шамамен 485 м биіктікте. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай Қослықты тауларын бойлай 12 км-ге созылып жатыр, енсіз таудың солт-батысы Қослықты тауына ұласады. Шығысында Тұмалыбұлақ бұлағы, Көзенбұлақ құдығы жатыр. Оңтүстік-шығысында тау Қараөзен қонысына ұласады.

Өсімдігі
--------

Беткейлері нашар тілімденген адырларда бетеге, боз, ебелек, т.б. қуаң далаға тән шөптесіндер өседі. Алабы мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
A. *Жүгері сабақ көбелегі*
**Жүгері сабақ көбелегі** (ағылш. *Pyrausta nubilalis*) – қан көбелек тұқымдасына жататын жәндік, ауыл шаруашылығының зиянкесі. 

  

Көбінесе жүгеріні, кенепшөпті, тарыны, т.б. өсімдіктерді зақымдайды. 

Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аудандарында кездеседі. 

Денесінің ұзындығы 13 – 15 мм, қанаттарының өрісі 24 – 32 мм. Ұрғашылары еркектеріне қарағанда ірілеу келеді. Ересек жұлдызқұрттарының ұзындығы 25 мм-ге жетеді. Жылына оңтүстік-шығыс аудандарда бір, ал оңтүстікте 2 – 3 рет көбейеді. Жетілген жұлдызқұрттары қоректенген өсімдігінің сабағының ішінде қыстайды. Көктемде қуыршаққа айналады да, маусымда көбелектер ұшып шығады. Олар кешке және түнде ұшады. Жұмыртқаларын жапырақтың астыңғы бетіне немесе жүгерінің шашақ гүлі мен собығына топтап салады. Жұмыртқадан шыққан жұлдызқұрттың кейінгі дамуы өсімдік сабағының ішінде өтеді. Олар сабақтың ішін үңгіп жеп қоректенеді. Зақымданған өсімдіктердің сабақтары, жүгерінің собығы сынып қалады. Шілде – тамыз айында көбелектер 2-рет көбейеді. Өнімді жинау кезінде жұлдызқұрттар, көбінесе өсімдіктің төм. бөлігіне жиналады. Сондықтан олардың көпшілігі өнімді жинап алғаннан кейін де егістікте қалады. Күресу шаралары: қыстайтын жұлдызқұрттарын жоюға бағытталған агротехникалық шаралар жүргізу керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
Агротехникалық талаптар
=======================

Жүгеріні сүрлемге оның массасының ылғалдылығы 65-70 процент болғанда, балауызданукезеңінің басынан бастап балауызданып пісуінің соңына дейінгі уақытта шабу қажет. Сабақтардың кесу биіктігі 10 см-ден аспауға тиісті. Кесілген сабақ массасының ұзындығы 3-4 см, оның массасы бойынша 70 проценттен кем болмауға тиісті. Кесілген және ұсақталған масса түріндегі шығынның жиынтығы аз болуға тиісті. Ұсақталған массаның топырақпен және бөгде заттардың түсіп ластануына жол берілмейді.
Шабылып және ұсақталған сабақ массасын бірден сүрлейтін жерге тасиды. Сүрлем қоймасында салады, бірдей етіп тегістейді. Үздіксіз және ыждағатты нығыздап бастырады. Сыйымдылығы 00 т дейінгі сүрлем сақтағышты екі-үш күн ішінде, сыйымдылығы 600-1000 т төрт-бес күн ішінде, алл 1000 тасатындарды алты-сегіз күнде бітіру қажет.
Сүрлем массасын салып және нығыздағанда оның 40-50 см тереңдігіндегі температура сыртқы алаңға қарағанда 300 аспауға тиісті. Сүрлем сақтағышты толтырғаннан кейін үш-бес күн бойына күніне 2-3 сағат оны қосымша бастырып нығыздау қажет. Тығыздалған сүрлем массасын полиэтилен пленкасымен, оның үстінен сабанмен және топырақпен жауып көмеді.

Дереккөздер
===========

Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
**Күкірт айналымы**– табиғатта күкірттің үздіксіз айналу құбылысы. 

  

Күкірт өзінің оксидтері SО3 пен SО2, күкіртсутек Н2S және бос күкірт күйінде жанартаулардың атқылауы кезінде сыртқы ортаға шығарылады. Сонымен қатар табиғатта К. а-на көп мөлшерде темір, қорғасын, мырыш, т.б. металдардың сульфидтері қатысады. Сульфидтер құрамындағы күкірт биосферада көптеген микроорганизмдердің әсерінен сульфаттық күкіртке дейін тотығып топырақ пен судың құрамында болады. Топырақтағы сульфаттарды өсімдіктер бойына сіңіреді. Адам мен жануарлардың организмінде күкірт аминқышқылдары мен белоктың құрамында болады, ал өсімдіктерде эфир майларының, т.б. құрамына кіреді. Топырақта және теңіз лайларында өлі организмдер қалдықтарының ыдырауы кезінде күкірттің өте күрделі өзгерістері байқалады. Микроорганизмдер әсерінен белоктың ыдырауы нәтижесінде пайда болған күкіртсутек әрі қарай бос күкіртке не сульфаттарға дейін тотығады. Бұл процесте түрлі микроорганизмдердің қатысуы нәтижесінде күкірттің көптеген аралық қосылыстары түзіледі. Топырақтағы күкіртсутектен түрлі сульфидтік кендер, ал сульфаттардан гипс кендері түзіледі. Сульфидтер мен гипстің ыдырауы нәтижесінде бөлініп шыққан күкірт қайтадан К. а-на түседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4
Қазандық агрегаттың, қатты отынмен жұмыс істеуіндегі ұшып шыққан газдар, күл бөлшектерінен, жанбай қалған отын қалдықтарынан және күкірт тотықтары мен азоттардан кұралады. Бұл қоспалар, елді мекендердің ауасын былғайды, адам организмдері мен өсімдіктерге зиянды әсерін тигізеді, металдардың тотықтануын күшейтіп, тездетеді және т.б. Жанбай қалған отындары мен күлдері абразивті қасиетінде болады, қыздырудың соңғы беттерінің және әсіресе, түтін сорғыштың қалақтарының тозуына әкеліп соғады.

Атмосфераға түтінді, құбыр арқылы шығарғанда, ұшпалы мөлшері, отынның қасиетіне және оны жағу тәсіліне байланысты. Сонымен, отынды қабатты жағу кезінде, түтінді газбен 10...15% отын күлі ұшып шығады, ал алаулы жағуда және құрғақ шлак әкетілуінде күлмен ұшуы 80...90% дейін жетеді.

Ұшырылып алып кетілу мөлшерін, кемітуге жету үшін, қазандық агрегаттың соңғы жүргізгіштігінде, оның тұндыруын ұлғайту және күл ұстағыш құрылғыны қолдану қажет.

Ұшпалы күлдерді, негізінен қазандық артына орналастырылған механикалық немесе ылғалды күл ұстағышпен ұстайды. Күл ұстағыштың, негізгі көрсеткіші болып, шаңсыздандырмау коэффициенті жатады, ол, күл ұстағышта ұсталған ұшпалы мөлшерінің түтінді газ құрамындағы, ұшпа мөлшерінің қатынасына тең болады.

Ылғалды күл ұстағыш үшін, күлді ұстау және күл ұстағыштан алып кету үшін, суды пайдаланады.

Бұл күл ұстағыштарда, циклонның инерциялы әрекеті, күлді ылғалдандырумен біріктіріле жасалған. Циклонның ішкі бетін, саптама (сопел) көмегімен суландырылады. Күл бөлшектері, сулы пленкалармен жұғысып, оған жабысады және күл ұстағыштың төменгі бөлігі арқылы, шайылып шығады. Ылғалды күл ұстағыш 90...93% жетіп, газды тазалауы-жоғарғы дәрежесімен қамтамасызландырылады. Ылғалды күл ұстағышты, қазандықта орынды қолдану, тек қана, аз күкіртті отынмен жұмыс істегенде тиімді.

Қазандықтың үлкен қуаттылығына, күл ұстағышы үшін, негізінен электрлі сүзгілерді орнатады. Оның жұмысы, қатты денелердің электрлі зарядталу полюсіне, кері таңбамен тартылу қасиетімен зарядтануы жүреді. Электрлі сүзгі өте жоғарғы (98% дейін) дәрежеде тазалауын береді. Бірақта, оның өзіне тән кемшіліктері бар: жабдықталудың күрделілігі, өте көп, мөлшердегі метал жұмсатуынан қымбат бағада болуы жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кабашев Р.А. ж. б. Жылу техникасы: Оқулық/ Р.А. Кабашев, А.К. Кадырбаев, A.M. Кекилбаев. -Алматы: «Бастау» баспаханасы, 2008. - 425 б. Суреттері 140 сурет. Библиографиялы тізімі 17. ISBN 9965-814-30-9
**Кәсіптік мәліметтер бойынша қойнауқат өтімділігін анықтау.** Игеріліп жатқан
қойнауқаттың өз бойынан мұнай өткізу қабілетін анықтау мақсатында
жүргізілетін есептеулер жиынтығы. Бұл есептеулерге қажетті мәліметтер:
ұңғыма дебиті және оған сәйкес келетін қысым депрессиясы; қойнауқаттың
жалпы қалыңдығы және оның ұңғыма оқпаны тесіп өткен бөлігінің
қалындығы; қойнауқаттық жағдайдағы мұнай тұтқырлығы, ұңғыма радиусы;
ұңғыма мен қоректену шекарасы аралығының қашықтығы. Осы
көрсеткіштердің мәнін Дюпюи формуласына қою арқылы зерттеліп отырған
ұңғыма төңірегіндегі қойнауқат өтімділігі коэффицентінің орташа мөлшерін
есептеп шығаруға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
**Белдемше** - үй шаруасына араласатын әйелдердің алжарқышы. Қай жерлерде мұны алшалғыш деп те атайды, ол ақ не қоңыр иыстық матадан, кейде түрлі түсті шыттан тігіледі. Көбінесе тамақ даярлағанда тазалық үшін пайдаланылады.

**Жеңсе** - соғыс, жауынгершілік киімнің бір жабдығы, тозбауы және кірлемеуі үшін жең үстінен киетін бөлек жең. Жеңсе киімнің сыртын, білекті, шынтақты қорғайтын жабдық. Жеңсенің қабатталып сырылған түрін айыр жұмыс жасағанда, ши тартқанда жеңін қорғайтын жабдық ретінде қолдың білегіне киіп алатын болғандықтан және еркекке арналған түлері бар және маңызы жоғары.

**Қолғап** - қолды суықтан, ыстықтан, түрлі қол еңбегін атқарғанда жарақаттан сақтау үшін жасалған киім. Қолғапты былғарыдан, өңделген теріден тігеді. Қолғапты адамның кәсібіне қарай әртүрлі материалдардан тігіледі. Сән үшін тігілетін, тоқылатын түрлері де болады.

**Көн етік** - көн теріден тігілген етік. Егіншілер егін суарғанда тасты, бұталы жерді аралағанда киетін аяқкиім. Көн етіктің өкшесі болмайды, басы мен қонышы сыздықталып бекітілмей тұрады. Көн етікті кей жерлерде шоқай деп те атайды.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының ұлттық киімдері, 2012 жыл
**Суреттеу** — әдебиетте әр түрлі жануарларды, табиғат құбылыстарын немесе жансыз нәрселерді адам кейпіне келтіріп суреттейтін көркемдік тәсіл.

Жазушы кейде шығарма оқиғасын баяндау барысында оқиғаның болған жерімен, оқиғаға қатысушы кейіпкерлермен, олардың жеке басына тән өзгешеліктерімен, оларды қоршаған ортамен таныстырып өтеді. Бұл көбіне суреттеу(сипаттау) жолымен жүзеге асады.

Мысалы, "Бандыны қуған Хамит" әңгімесінде жазушы оқиғаның болған мезгілімен байланыстыра, күзгі табиғаттың әсем суретін береді. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Күн шайдай ашық, жылы еді. Аспанда бұлт жоқ. Жел де жоқ. Хамит жалғыз, бір ескілеу жолмен келеді. Айнала қалың иірім-иірім орман. Бойлап, таласа, жарыса шыққан қайың мен қарағай. Және әредік қалың, қарағаймен жарыса шыққан теректер де көрінеді. Қайың мен терек ағаштардың жапырақтары шалғырт тартып, сарғая бастаған...* |  |

 деп келіп, жазушы орман арасының далаңқай жерлерінің шабылған шөбін, ойысып қоңырқай, жайма-шуақ биязы күзгі күннің тыныштық қалпын көктемгі табиғат салтанатымен салыстырады. Бірін жан қоздырған шабытты ән, көп кернейдің көркем күйі тәрізді десе, екіншісін алыстан созылған сарынға, нәзік қылды скрипка мен қобыздың сарынына балайды. Сөйтіп, осы арқылы күзгі күннің табиғи суретін жанды түрде көзге елестетеді. Бұл сияқты табиғат көркін суреттеуді *пейзаж* дейді.

Жазушы бұларға қоса әңгіме кейіпкерлерінің кескін-келбетін, жүріс-тұрысын, киген киім-кешегін де сөз етеді. Бұлайша, шығарма кейіпкерлерінің түр-тұлғасын суреттеу *портрет* деп аталады. Мысалы, әңгіменің негізгі кейіпкерлерінің портретін жазушы былай суреттейді: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Хамит-ұзынша бойлы, жауырынды, тіп-тік, сұр жігіт. Қыр мұрынды, шүңіріктеу қара кер тобылғы көзді, қырқып жүретін сақалы, мұрты бар. Жасы 25-26 жас шамасында. Сом сұлу денесі ылғи сіңірімен шиырылған күшті көк ет еді. Бар денесі серіппелі көк темірден құйып жасағандай. Түйіліп жазылған қиғаштау қасы мен шұңғылдау көзі Хамитте зор қайрат, үлкен қайсарлық бар екенін көрсетеді. Бет-аузы бүркіттің бетіндей. Қыран бүркіттің түрпілі саусақтарындай күшті, темірдей жұдырықтарын түйіп, кәрін тігіп, кіжініп:*
− А-а!.. Қандай қылайын! - деп төніп келсе, жөпшеңді кісінің аруағы ұшып кететіндей азамат. Хамит салт атты. Үстінде мұздай қазақша киім. Басында қоңыр тымақ... |  |

Автор Хамиттің батыр тұлғалы портретін толықтыра түсу үшін астындағы сәйгүлік Құбақан атты да қысқаша суреттеп өтеді. Әңгімеде жазушы Хамиттің осы түр-сипатын суреттеумен шектелмейді. Оның қайда істейтіндігіне, айналаға көзқарасына, нені машық ететіндігіне, ерлігіне, ақылдылығына, бір сөзбен айтқанда, мінез-құлқын да әңгімелеп кетеді.
Осы сияқты, шығармаға қатысушының мінезін, дүниеге көзқарасын суреттеу мінездеме деп аталады.

Қазақ халқының бірқатар эпостық жырларында атқа тіл бітіп, адамша ойлап, сезетіндей етіп бейнеленеді. Ертегілер мен сықақ-мысалдарда қасқыр, түлкі, қоян,тағы басқа жануарлар адам кейпінде суреттеледі. Жазба әдебиетте кейіптеудің жаңа үлгілері мол ұшырасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Баяндау, əңгімелеу, суреттеу, монолог, диалог деген не?.
2. ↑  Баяндау, əңгімелеу, суреттеу, монолог, диалог деген не?.
**Кәсіпшілік геофизикасы** - мұнай және
газ іздестіру, барлау, игеру мақсатында
ұңғымаларда жүргізілетін геофизикалық зерттеулер. Бұл зерттеулер кешеніне электрлік каротаж, индукциялық каротаж, радиоактивтік каротаж, акустикалық каротаж,
газдық каротаж кіреді. Әдістері көмегімен
жинауыш қойнауқаттар бөлінеді, олардың
мұнайлы-газдылығына болжам жасалынады. Деректері бойынша газды-мұнайлы
қойнауқаттардың қалыңдығы, кеуектілігі,
мұнайға қанығу, газға қанығу коэффициенттері, су-мұнай және газ-су жапсарының
деңгейлері анықталады, қималарды.
Сәйкестендіру жұмыстары жүргізіледі.
Мұнай және газ кенорындарын игеру кезінде К. г-ның деректері су-мұнай жапсарының
немесе газ-су жапсарының орнын және
мұнайға, газға қанығу ауқымының жиектерін, пайдаланылудағы қойнауқаттардың
өтпелі мұнай мен газға қанығу дәрежесін,
олардың шығымдарын бақылауға, сондай-ақ
ұңғымадағы сұйықты, оның қозғалу бағытын
анықтауға пайдаланылады.
**Көбейту** — көбейткіштер ({\displaystyle ~a} және{\displaystyle ~b}) деп аталатын екі объектіден көбейтінді деп аталатын үшінші объекті ({\displaystyle ~x}) құру. Көбейту"{\displaystyle ~x}" белгісімен [мұны 1631 жылы ағылшьш математигі Уилъям Оутред (1574 — 1680)] ұсынған немесе "{\displaystyle ~\cdot } "белгісімен [мұны 1698 жылы неміс математигі Готфрид Лейбниц (1646 — 1716) ұсынған] белгіленеді. Жалпы алғанда көбейту — әр түрлі бинарлық (латынша — қос, екі деген сөз) амалдардың (сандарды, матрицаларды, векторларды, топтардың элементтерін, сақиналарды көбейту) атауы болып табылады. Әріптік көбейту жазылғанда бұл белгілер жазылмайды, мысалы {\displaystyle ~axb} немесе {\displaystyle ~a\cdot b}болып жазылмайды, ол қойылмай-ақ {\displaystyle ~ab} болып жазылады. Сандар көбейтілгенде бұл белгілер міндетті түрде қойылуы шарт, өйткені көбейтінді бір тұтас сан болып кетеді, мысалы, {\displaystyle ~12x13} (егер көбейту {\displaystyle ~x} белгісі жазылмаса 1213 болып "тұтасып" санды бейнелейтін болады). Көбейту жалпы түрде былай өрнектеледі: {\displaystyle ~ab=x}, мұндағы {\displaystyle ~a} — көбейгіш (көбейтілгіш),{\displaystyle ~b} — көбейткіш, {\displaystyle ~x} — көбейтінді. Кейде{\displaystyle ~ab}өрнегін де кебейтінді деп атай береді. Сандарды көбейту барлық сан аймағында шектеусіз әрі бір мәнді орывдалады. Мына зандылықтар орындалады: 

1. {\displaystyle ~ab=ba}— (ауыстырымдылық заңы);
2. {\displaystyle ~a(bc)=(ab)c} — (терімділік заңы);
3. {\displaystyle ~a(b+c)=ab+ac} — (үлестірімділік заңы).

Бұларға қосымша: {\displaystyle ~a\cdot 0=0\cdot a=0;a\cdot 1=1\cdot a=a;a\cdot n=a+a+...+a}({\displaystyle ~a}рет қайталанады); {\displaystyle ~(-1)a=-a}. Көбейтінді мына жағдайда ғана нөлге тең болады: ең болмағанда бір көбейткіші (немесе екеуі де) нөлге тең болуы шарт.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X
**Крайова** университеті (рум. Universitatea din Craiova) — Крайова румын қаласындағы мемлекеттік жоғары оқу орны.

Тарихы
------

Ауыл шаруашылық жоғары оқу орны ретінде 1947 жылы ашылған. 1948 жылы оның базасында ауыл шаруашылық институты құрылды. 1951 жылы Техникалық институт, ал 1959 жылы педагогикалық институт ашылған.

1965 жылы Румыния үкіметінің шешімі бойынша Крайова университеті ашылды.

Қаланың бұрынғы әділет сарайында орналасқан, неоклассика стилінде салынған.

Факультеттер
------------

Университет 16 факультет, 2 колледж және бірнеше зерттеу орталықтарын қамтиды:

* Филологиялық факультет
* Математика және жаратылыстану ғылымдары факультеті
* Химия факультеті
* Физика факультеті
* Әлеуметтану ғылымдары факультеті
* Дін ілімі факультеті
* Дене шынықтыру және спорт факультеті
* Ауыл шаруашылық факультеті
* Бақ шаруашылығы
* Заң және әкімшілік ғылымдары
* Экономика және іскерлік басқару
* Электротехника
* Электромеханика және инженерлік   автоматтандыру
* Компьютерлендіру және электроника

  \* Инженерия және технологиялық жүйелердің менеджменті
Халықаралық деңгейде «Университатя» футбол клубының арқасында белгілі, бірнеше рет Румыния чемпионы және Румыния Кубогының иегері атанған.

Танымал түлектері
-----------------

* Брынзэ, Ана Мария
* Вукобратович, Миомир
* Георге, Тудор
* Замфир, Кристина
* Иероним II (архиепископ Афинский)

Сілтемелер
----------

* Universitatea din Craiova  (рум.)
* Universitatea din Craiova (рум.)
**Лариса Гиршевна Волохонская** (1945 жылы туған) — аудармашы, ақын және аудармашы Ричард Пивердің жары.

Өмірбаяны
---------

1 қазан1945 жылы Ленинградта дүниеге келді.  

Ленинград университетінде, филология факультетінде математикалық лингвистиканы бітірді. Владивостокта теңіз биология Институтында жұмыс жасады, Сахалинада және Камчаткада болды (1968-1973).

1973 жылы Израильге  қоныс аударды, әдебиет ісімен айналысты, көбінде аудармамен айналысты. 1975 жылдан бастап АҚШ-та өмір сүрді. 1977-1979  жылдары Коннектикут штаты Нью-Хэвендегі Yale Divinity School мектебінде оқыды және 1979-1981 жылдары Свято-Владимирсктегі (Крествуд, Нью Йорк штаты) Діни семинарияда білім алды, бұл жерде оның педагогтары  Александр Шмеман және Иван Мейендорф болды.

Дереккөздер
-----------
Лари́са Влади́мировна Белогу́рова (4 қазанның 1960 - 20 2015 қаңтардың) - киноактриса, мюзик-холла солистінің, кәсіби спортшы (көркем гимнастика). 1979 жылы хореографиялық студияні Атақты мюзик-холлда бітірді. Біреу уақыт аттың Моссовет театрында жұмыс істеді, қайда күрделі рөлде қарызға "инфанттың" қойылымында болды. Бірінші - Вивиан музыкалықта фантазии-буфф "Евгенийдің Гинзбурга біт- кемесі" (1987) және Мамедовтің Рауфының. Екінші рөл - Настя Смирнова "данышпан" (1991) деген Виктордың Сергеевтің сиқырлы детективінде болды. Өзінің соңғы рөлін кинода - Мамлакат - Лариса Белогурова Виктордың Титовтың мелодрамасында "күншығыс романды" 1992 жылы ойнады.
1985 - заңды неке - қыз-милиционер,
1985 - қош бол, жаздың көгі. - Үлфат,
1987 - опасыз - Мария,
1988 - кумир - Садаф.

Дереккөздері
------------

""
**Кравцов Анатолий Григорьевич** (15.1.1941 жылы дүниеге келген, Ресей, Брянск облысы Новозыбеков қаласы) – экономика ғылымының докторы (1994). ҚазМУ-дың экономика факультетін (1962, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1961 жылдан Қазақстан ғылым академиясының экономика институтында ғылыми қызметкер 1971, аға (1978) және жетекші (1995) ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. «Проблемы научно-технического прогресса в условиях перехода к рынку (на материал промышленности РК)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Кравцов 70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 13 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы. 1 том.
*Tringa totanus totanus*
**Шөпілдек** (лат. *Tringa totanus* ) - Татреңтәрізділер отрядының Тауқұдірет тұқымдастарына жататын дене бітімі ізетші типтес шағын денелі балшықшы. Шөпілдектің жоны қошқыл дің тәріздес теңбілді сұрғылт күрең, бауыры қара-бозғылт теңбілді ақ. Ұшып жүрген құстан қанаттың ақ жиегі және ақ реңде жоны жақсы көрінеді. Тұмсығының түбі қызыл, реңі қошқыл, аяғы қызғылтсары қызыл, сондықтан "қызылаяқ" деп те аталады.

Мекен ету ортасы
----------------

Батыс Еуропадан Солтүстік Монғолия және Қытайдың үлкен бөлігіне дейін қоныстанады. Қазақстанда республиканың солтүстік жартысында, сондай-ақ ұялауға қолайлы батпақты үлескілері мен ылғалды шалғындары бар Сырдарияның оңтүстік аңғарында, Шу және оңтүстік Балқаш маңында ұялайды. Ұясы әдетте шөппен жақсы жасырылған төмпешік үстіндегі құрғақ шұқырда болады. Салындыдағы көбінесе төрт теңбілді жұмыртқаларды ата-енелері жиырма бес күнге жуық басады, бұдан соң сонша уақыт балапандарды өргізеді. Қазақстанда ақпаннан қазанға дейін кездеседі, жеке дарақтары қарашаға дейін кешігеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  BirdLife International (2013). "*Tringa totanus*". *IUCN Red List of Threatened Species* (IUCN) **2013**: e.T22693211A50404828. doi:10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T22693211A50404828.en.. Retrieved 24 November 2016.
2. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
"Күлгін шар" — Кир Булычевтың «Алисаның саяхаты»атты цикліне кіретін балаларға арналған фантастикалық повесті.1982-інші жылы жазылған.Ал бірінші рет 1983-1984-інші жлдары газет бетіне шықты.

Мазмұны
-------

XXI ғасырдың аяқ ағы.Громозека,профессор Селезнев және Алиса ғылымдық экспедицияның құрамында Бродяга атты ғаламшарды зерттге шықты.Бұл ғаламшар бүкіл жұлдыздар жүйесінен тыс орнласқан.Сонымен қатар ол жердегі сфера сыртқа шығарылған гравитациямен толы.Бүкіл тірі заттардың үлкен айырмшылықтары бар.Ғалымдардың пайымдауынша сол ғаламшардың тұрғындары 26 мың жыл бұрын біздің жер ғаламшарына сұмдық вирус толған күлін түсті шар қалдырып кеткен.Ал ол вирустың жағымсыз жағы,ол тарап кетсе жазылмайтын ауру пайда болады.Ал ол күлгін түсті шар жақын уқытта жарылу керек болатын.Қаһармандар жер ғаламшарына қайта ұшып келіп,осы пайымдауды жеткізген кезде,оларга ешкім сенбей қояды.Содан Алиса мен Громозека осынын дәләдеу үшін уақыт көлігімен,өткен уақытқа қайтады.Олардың мақсаттары сол кездегі жасырылған шарды тауып,оны залалсыздандыру болып келеді.Алиса мен Громозека, тап болған ертегілер дәуірінде сиқыршыларды,айдаһарларды,перілерді, және Герасик атты кішкентай ұлды кездестіреді.Көптеген қиындықтардан өтіп,шарды тапқаннан кейін,оны залалсыздандыруға атақты сиқыршы Оох көмектеседі.

Кейіпкерлер
-----------

• Алиса Селезнёва

• Профессор Селезнёв

• Громозека

• Иван Иванович — Ертегілер қорығының директоры

• Герасик 

• Дурында — сөйлейтін қарға

• Змей Гордыныч — Ертегілер қорығында тұратын 3 басы бар айдаһар

• Долгожеватель —6 басты айдаһар,Змей Гордынычтың ағасы

• Жалмуыз кемпір

• Адам жегіш

• Қарақшылар

• Оох-Ертегілер дәуіріндегі сиқыршы

Дереккөздер
-----------

Орыс википедясынан алынған