recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Қылшан** - Қорамсаптың бір түрі.

### Тарихы

Шығыс халықтарында б.з.б 3-мыңжылдықтан бастап қолданыста болды. Кейіннен Орталық Азияны мекендеген сақ, ғұн, сармат, т.б. тайпалар садақ пен оқты бірге алып жүретін садаққап пен қылшанның біріккен түрі - горитті қолданды. 5 - 15 ғасырларда түркі-моңғол көшпелілері қылшанды оқтың жеке қабы ретінде қайтадан қолданысқа енгізді.

### Жасалуы

Ағаштан Жасалынып, терімен қапталады, сырты сүйекпен әшекейленеді. Қылшандардың ұзындығы жебенің ұзындығына сәйкес 80-100 см аралығында, ені 15 - 20 см болады. Жебелер қылшынға басы жоғары қаратылып салынған. Ауызы қайыңның қабығынан, теріден, матадан жасалған қаппен бекітіледі. Қылшан арнаулы ілгектері немесе қайысбауы арқылы белдіктен оң жақтан тығылады.

Дереккөздер
-----------
**Вильдан Атасевер** (түр. *Vildan Atasever*, род. 26 шілде 1981 жылы туылған, Бурса) — түрік актрисасы.

Өмірбаяны
---------

Вильдан 1981 жылы 26 шілдеде Бурса қаласында дүниеге келген. Отбасында бесінші бала. Орта білімді Вильдан Ыстанбұл қаласында алды. 13 жасында Вильдан "Театр жеңімпаздары" атты тобының мүшесі атанған.

2001 жылдан бастап киноға түсе бастаған. 2005 жылы "Екі қыз" (түр. *İki Genç Kız*) телехикаясындағы рөлі үшін "Алтын апельсин" (түр. *Altın Portakal*) марапатына ие болды, ал 2006 жылы "Тағдыр" (түр. *Kader*) телехикаясындағы Угур рөлін сомдағаны үшін Анкардағы халықаралық кинофстивальда жүлдеге ие болған. 2016 жылдың наурыз айында Вильдан "Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі" (түр. *Muhteşem Yüzyıl Kösem*) атты телехикаядағы Мурад ІІІ және Сафие Султанның қызы Хюмашах Султанның рөліне ие болды. Сондай-ақ, ол жарнамаларға да түседі.

Жеке өмірі
----------

2001 жылдан 2007 жылға дейін Тайлан Кылычемен бірге заңды некеде тұрды. 

2010 жылы Вильдан қайтадан Исмаил Хаджиогла атты актермен бірге тұрмыс құрды. 

2015 жылы 21 қаңтарда ерлі-зайыптылар ажырасып кетті.
Акфред (фр. Acfred, 843 жылдан кейін өлді) — 842—843 жылдардағы Тулуза графы. 
Акфредтың шығу тегі белгісіз. 842 жылы Батыс-Франктер мемлекетінің королі Карл II Тақырбас Аквитания королі Пипин II қарсы соғыс ашты. Сонымен бірге ол осы жылдың маусым айында Пипиннің жақтасы Септимания маркизі Бернардан Тулузаны тартып алып, Акфредке берді. Бернар бағынудан бас тартып, Пипинмен бірігеді. Ол 843 жылы Акфредті Тулузадан қуып жіберді, бірақ бұны король мойындамады. 
844 жылы Бернардың дарға асылуынан кейін Карл II Тулуза графы ретінде Руэрг Фределонды тағайындады. Бұл уақытта Акфред қайтыс болып кеткен болуы мүмкін.
**Акцепт** — холдинг түріндегі жекеменшік компания. 1990 жылы Алматыда құрылған. 

  

Алғаш Қазақстанға компьютерлерді, тұрмыстық электр аспаптарды, аудио және бейнетехниканы жеткізумен айналыса келіп, еліміздегі ірі және тұрақты жекеменшік компаниялар бірлестігіне айналды. Оның 5000 адам жұмыс істейтін 27 еншілес компаниясы ауыл шаруашылығы өндірісімен, тамақ өнімдерін шығарумен, саудамен, ғылыми-зерттеу және жобалау жұмыстарымен, телекоммуникациялармен, шұғылданады, құнды қағаздар және жылжымайтын мүлікпен операциялар жасайды. Компанияның болашағы зор "Акцепт Пейдж" бөлімшесі пейджинг байланысы нарығында барған сайын қомақты орын алып келеді. Қаржы айналымы 1997 жылы 150 млн. АҚШ долларынан асты.
"Акцепт" қызметі, ең алдымен, отандық өндірісті өркендетуге бағытталған. Ол 1995 жылы қыркүйектен бастап "Тараз", "Шарап" (Тараз қаласы), "Талғарспирт" (Алматы облысы), "Айдабол спирт зауыты", "Асыл су" (Солтүстік Қазақстан облысы) акционерлік қоғамдарын басқарады. Бұл кәсіпорындарға Америка Құрама Штатының, Италия мен Германияның технологиялық жабдықтары орнатылды. "Акцепт" жыл сайын "Акцепт Астық" жауапкершілігі шектелген серіктестігі арқылы Ресейге, Тәжікстанға, Әзербайжанға, Сауд Аравиясы мен Ауғанстанға 50 000 т астық шығарады. "Акцепт" компаниясының тобындағы "Акцепт Клиринг" Акционерлік Қоғам Қазақстан экономикасының газ секторында жетекші орын алды..

1997 жылға қарай, Accent Corporation телекоммуникация, сауда, ауыл шаруашылық пен т. б. салалардағы 40-тан аса компанияны иеленген. Сол жылы да Нұрлан Қаппаров, қалаушысы, "ҚазТрансОйл" компаниясына басқарушы ретінде ауысқан. 2003 жылы "Акцепт" негізіндегі Юрий Пак пен Берік Қаниевтің КБК корпорациясы мен KazNeftCom компаниясының бірігуі арқылы Lancaster Group холдингі қалыптасты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік.Шымкент. "Ғасыр-Ш", 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
3. ↑  Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9
4. ↑  *Салтанат Салим* Нурлан Каппаров - человек, объединивший поколение  (орыс.).  Forbes Kazakhstan (Үлгі:TranslateDate/ru).
5. ↑  Тарихы.  Lancaster Group.
**Төлеубек Әбдіқадыров** (08.02.1940, Тәжікстан, Ленинабад облысы, Гиссар ауданы, Канака ауылы - 08.10.2009, Алматы) - мемлекет қайраткері.

1941 жылы әке-шешесінің отбасы Жамбыл облысының Сарысу ауданына көшіп келген. 1961 жылы қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің экономика факультетін бітіріп, экономист-қаржыгер мамандығын алды. 1961-73 жылдары Жамбыл облысында қаржы мекемелерінде тексеруші-бақылаушы, Қаратау қаласында және Меркі ауданында қаржы бөлімінің меңгерушісі, Жамбыл облыстық қаржы бөлімі меңгерушісінің орынбасары; 1973-97 ж. Алматы қалалық қаржы бөлімі меңгерушісінің орынбасары; меңгерушісі, қалалық атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары; 1990- 92 ж. егеменді Қазақстан Республикасының алғашқы қаржы министрі болып істеді. 1997 - 2001 жылдары Алматы облыстық қаржы басқармасының бастығы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Тараз. Жамбыл облысы" (Қазақ энциклопедиясы), 2003
**Задария** – мемлекеттік табиғи ботаникалық қорықша. Қорықша Сырдария өзенінің ежелгі аңғарына жататын, жалпы ауданы 8400 га жоталы жазықта орналасқан. Мақсаты – дәрмене өсімдігін сақтау.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі аумағында орналасқан.

Флорасы
-------

Өсімдік жамылғысы біртекті жусанды-қарағайлы, олардың арасында айтарлықтай аумақты табиғи жусан шоқтары алып жатыр. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген өсмідік түрлері: дәрмене, Шренк қызғалдағы, Борщов қызғалдағы. Қорғауға алынған түрлер: тамыржусан, қаратау жуасы, жантақ, кеурексасыр, кәдімгі адыраспан, қияқ, жуашықты қоңырбас, арпаған, мортық, жапырақсыз қоға, теріскен, қызыл жыңғыл, тікенекті жыңғыл, гүлкекіре, көбенқұйрық, татар катраны, тауарпа.

Фаунасы
-------

Қазақстанның Қызыл кітабына құстардың 8 түрі енгізілген: дала қыраны, қарақұс, ителгі, қылқұйрық бұлдырық, бүркіт, қарабауыр бұлдырық, дуадақ, үкі. Қорықша фаунасының 16 түрі қорғауға алынған: дала тасбақасы, түрлі түсті кесіртке, тақыр кесірткесі, су жылан, өрнекті жылан, кәдімгі қалқантұмсық жылан, оқжылан, кәдімгі тентекқұс, үлкен тағанақ, боз сандуғаш, кіші міңгірлек, сарғалдақ сұлыкеш, зорман, кіші сарышұнақ, үлкен қосаяқ, кіші қосаяқ. Халықаралық табиғатты және табиғи ресурстарды қорғау одағының тізіміне 5 фауна түрі енгізілген: қарақұс, дала қыраны, дуадақ, ителгі, дала тасбақасы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сайт "Особо охраняемые природные территории Республики Казахстан"
**Төлеуғали Есімжанов** (24.03.1942 жыл, Семей облысы, Шұбартау ауданы, Алғабас ауылы) - жазушы. 

1965 жылы ҚазМУ-нің филология факультетін бітірген. Осы жылы мектепте мұғалім, 1966 — 1970 жылдары аудандық «Жаңа өмір» газетінде бөлім меңгерушісі, 1970 — 1975 жылдары аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі, 1975—1976 жылдары «Ара-Шмель» журналында бөлім меңгерушісі болып қызмет істеген.

Алғашқы кітабы 1967 жылы «Дала тынысы» деген атпен жарық көрді. «Бір ұяның қарлығаштары», «Тау самалы», «Аяулым», «Мамыр айы махаббат айы», т.б. повестер және әңгімелер жинағы шыққан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
Константин Иванович бұл жерде 1950 жылдан бастап 1972 жылға шейін өмір сүрді. Москва, Тверская ул.9**Скрябин Константин Иванович** (7.12.1878, Санкт-Петербург — 17.10.1972, Мәскеу) — гельминтолог-ғалым. КСРО ғылым академиясының академиясы (1939). КСРО Медицина ғылым академиясының академиясы (1944), Социалистік Еңбек Ері (1958). 1905 жылы Эстонияның қазіргі Тарту қаласындағы мал дәрігерлік институтын бітірген. 1907— 1911 жылы Әулиеатада (қазіргі Тараз) мал дәрігері болып жұмыс істеген. 1920 жылдан өмірінің соңына дейін Мәскеудің ғылыми-зерттеу институттарында қызмет еткен. Скрябин гельминттердің морфология, биология, филогения, жүйеленім, экология, эпизоотология және эпидемиологиясын зерттеді. Ол гельминттердің 200-ден астам ғылымға беймәлім жаңа түрін ашып, оларға сипаттама берген; гельминтологиялық толық зерттеу әдісін ұсынып, ғылымға гельминттердің резервуарлы қосымша иелері туралы ұғым енгізді; дегельминтизация принциптерін пайымдады; гельминттерді толық жою (девастация) теориясының негізін салды. Лениндік сыйлығы (1957) және КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1941, 1950). 6 рет Ленин орденімен, 3 рет Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған. Тараз қаласында оның атындағы мұражай бар.

Пайдаланылған cілтемелер
------------------------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
2. ↑  Строительство советской гельминтологии, М.—Л. 1964; Терматоды животных и человека, т. 1 — 23, М.—Л. 1947 — 70.
Афинының және бүкіл Грекияның архиепископы - Христодул
**Архиепископ** (от гр. *ἀρχή* — «басы» и гр. *ἐπίσκοπος* — «сақтаушы») - христиандық шіркеуіндегі жоғары лауазымның бірі, шіркеу басшысы.

Шығыс шіркеуі
-------------

Шығыс шіркеуінде архиепископ лауазымы IV ғасырдың соңында пайда болды. Дәстүрлі, бұл шенге шіркеудегі ең үлкен епископ тағайындалады. Көбіне қаланың архиерейі - архиепископ болады.

Қазіргі орыс православты шіркеуде "архиепископ" титулы Мәскеудің және бүкіл Ресейдің Патриархының үкімімен тағайындалады. Новгород епархиясында 1478 жылға дейін, Мәскеу княздығымен бірікпеген кезде архиепископ жеребе арқылы таңдалып, кейде халық жиналысы - вечеде сайланатын.

Батыс шіркеуі
-------------

Рим-католик архиепископтың эмблемасы (эмблемада паллий жоқ)
Рим-католик шіркеуінде архиепископтар келесі титулдарға бөлінеді:

* митрополиттар - провинциядағы шіркеулерді басқарады,

* архиепарияларды (провинциялардың орталығы емес) басқаратын архиепископтар ,

* персоналды архиепископтар, бұл лауазымды Папаның өзі береді,

* титулды архиепископтар - Рим Курияның қызметінде тұратын, қазіргі заманда жойылған көне қалалардың архиепископтары.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Россия, разд. Северо-Восточная Россия XIII—XV веков

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Гүбірлі таулары** (орыс. *Губерлинские горы*) — Орынбор облысының шығысында, Гүбірлі өзенінің алабындағы (Жайықтың оң саласы) тау сілемі. Орал тауларының оңтүстік бөлігі.

Гүбірлі таулары солтүстіктен оңтүстікке қарай 70 км-ге созылып жатыр. Олардың ауданы шамамен 400 км². Таулар Гүбірлі аңғарымен, сондай-ақ оның салаларының жыраларымен, сайларымен және шатқалдарымен қатты ойылған. Кейбір шатқалдардың тереңдігі 80-100 м-ге жетеді. Үстемдік биіктігі 300-350 м. Ең биік шыңы — Поперечная тауы. Гүбірлі тауларының оңтүстік бөлігінде Мұғалжар өтеді.

Таулар негізінен туфтардан, кремнийлі және сазды тақтатастардан тұрады. Беткейлерде дала өсімдіктері өседі, мүктер мен қыналар кездеседі. Тауларда марганец, мыс, темір және никел рудаларының (Ақкерман никель кеніші), хром, әктас және басқа пайдалы қазбалардың кен орындары бар.

Әдебиет
-------

* Янишевский M. E. Мұғалжар және Гүбірлі тауларына іссапар туралы есеп (алдын ала) / М. Е. Янишевский // Томбы технологиялық институты хабаршысы [ТТИ хабаршысы. — 1905. — Т. 3.]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Гүбірлі таулары*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 28 желтоқсан 2011.(қолжетпейтін сілтеме)
2. ↑  *Гүбірлі таулары* Мұрағатталған 28 қазанның 2016 жылы.
**Индира Сарыбайқызы Сарыбаева** (1982 ж.) - 1999
жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің социология кафедрасына оқуға түсіп, бакалавриат пен магистратураны бітірген. Қазіргі уақытта социология кафедрасынын
екінші курс аспиранты болып табылады. Кандидаттық диссертациясын "Арнайы кәсіби білім беру орыңдары әлеуметтік
институт ретінде" атты тақырыбында социология ғылымынын
докторы, профессор З.Ж. Жаназарованың жетекшілігімен жазып жүр. Жас ғалымның кьізығатын ғылыми салалары жастарға
кәсіби білім беру мәселелері. Осы мәселеге қатысты 20-ға жуык
ғылыми мақалалары жарық көрген. Мақалалары ғыными конференция жинақтарында, журналдарындажарияланған. Ғылыми жетістіктері: кәсіби білім берудің маңыздылығы, кәсіби білім берудің әлеуметтік мәселелері, білім беру әлеуметтануының ғыными статусын анықтап, жаңа функцияларын, білім беру
әлеуметтануының категориялары мен зандылықтарын ашқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Дизельдіге қарағанда, қозғалтқыштың ықтиярсыз тұтандырумен, жанғыш қоспаны дайындауы, жұмысшы цилиндірінің сыртындағы арнаулы аспап, оны, бензинді қозғалтқышта *карбюратор* деп, ал газдағысын - *араластырғыш* деп атайды.

**1-сурет**. Элементарлы карбюратордың сүлбесі
Қарапайым карбюратордың сүлбесі, 1 суретте берілген. Карбюратор құрамы - араластырушы камера 1, диффузормен 2, ауалы патрубкамен 3, жапқышымен 4, қалтқылы камера 9, қалтқысымен 8 және клапан 7, тозаңдатқыш 11, жиклермен 10 және дроссельді жапқышпен 12 жабдықталған. Қалтқылы камерадағы, отынның тұрақты деңгейінің, ұсталуын қамтамасыз етеді. Қалтқылы камерадағы отын деңгейінің төмендеуі кезінде, жапқыш 7 ашылады да, құбыр 5 ашылып, бұрынғы деңгейі, қайта қалпына келеді. Тесіктің 6 атқарар қызметі, қалтқылы камерадағы атмосфералық қысымды, ұстап тұруға арналған. Отын, қалтқылыдан, араластырғыш камераға-тозаңдатқыш 11 арқылы келіп түседі. Оның, каналында жиклер 10 орнатылған - жезді тығын деп, есептелінетін тесікпен. Жиклердің атқарар қызметі - келіп түскен отынды, дозалау мөлшеріне арналған, сорушы ауа мөлшерін, ауалы жапқыш 4 реттейді. Кіргізу тактысына байланысты, қозғалтқыш цилиндіріндегі поршен әрекеті және ашық кіргізуші жапқышта ауа, ауалы патрубкадан диффузорға 2 келіп кіреді. Диффузордың тарылған қимасы арқылы, ауаның өтуі кезінде, ауаның жылдамдығы артады, ал, қысымы төмендейді. Қалқымалы камера мен диффузордағы қысым айырмасы салдарынан, тозаңдатқыштың, шығар тесігінен отынның ағуы өтеді. Осының нәтижесінде, отын тозаңданады, буланады және ауамен араласады. Пайда болған жанушы қоспа, қозғалтқыштың цилиндіріне келіп түседі. Келіп түсетін, жанушы қоспа мөлшерін дроссельді жапқышпен 12 реттейді.

Қозғалтқыш жұмысының, әр түрлі режимі кезіндегі, қажетті қоспа құрамын алу үшін, ауа мен отын мөлшерінің өзгеру қатынасын, қамтамасыз ету қажет. Нормалы қатынасы деп, есептелінеді, мысалы 15 кг ауаның 1 кг бензинге қатынасы. Осындай қатынастағы, ауаның артық коэффициенті а= 1. Қоспаның а> 1 кезіндегісін «кедей» деп, ал а< 1 кезіндегісін «бай» деп атайды. Қазіргі кездегі, карбюраторлардағы ауаның артық коэффициентінің өзгеруін, қозғалтқыш жұмысының режиміне байланысты, арнаулы құрылғылармен қатар, қамтамасыздандырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кабашев Р.А. ж. б. Жылу техникасы: Оқулық/ Р.А. Кабашев, А.К. Кадырбаев, A.M. Кекилбаев. -Алматы: «Бастау» баспаханасы, 2008. - 425 б. Суреттері 140 сурет. Библиографиялы тізімі 17. ISBN 9965-814-30-9
**Компьютерлендіру**- компьютерлерді жасап шығару және оларды әлеуметтік, экономикалық және рухани өмірдің барлық саласында қолдану процесі. Компьютерлендіру өнеркәсіптегі, ауыл шаруашылығындағы, ғылымдағы, басқару және телекоммуникация жүйелеріндегі, көліктегі, әскери істердегі, тұрмыстағы және т.б. процестерді толық немесе жартылай автоматтандыруға және жаңа технологиялық процестер мен материалдарды жасауға мүмкіндік береді. Қазірдің өзінде адамзат жинақтаған барлық ақпарларды іс жүзінде компьютерлердің есіне сақтауға және оларды экономикалық, технологиялық, әлеуметтік және мәдени мақсаттарға қолдануға техникалық мүмкіндік бар. Қазіргі компьютерлендіру радиоэлектрониканьң тууына орай XX ғасырдың 40 — 50 жылдары басталды. Бүгінгі таңда ілезде бірнеше миллион амалдарды орындайтын, орасан көп нәрсені есте сақтайтын, әлденеше мәлімет толқынын бір мезгілде өңдеп, кейбір логикалық ойларды іске асыратын, кәдімгі тіркестерді окитын, күрделі бейнелерді танитын, үш өлшемдік түсті көретін жөне т.б. микрокомпьютерлер мен микропроцессорлар жасалуда. Адамның ойлауына тән бірқатар тиімді танымдық рәсімдерді (диагноз қою, талдаудың кейбір формаларын лезде бағалау, т.е.с.) іске асыратын, "жасанды адам" бағдарламасын құруға әкелетін бағдарлаудың принципті жаңа тілі жасалуда. Кәдімгі тілде және арнайы математикалық дайындықсыз адам мен компьютердің сөйлесу мүмкіндігі де іске асырылмақ. Осы мақсаттарға жету— ой еңбегін автоматтандыруды жеңілдететін қазіргі "компьютерлік төңкерістің" маңызды міндеті. Ол өндірісті жеделдетуге, басқаруды жетілдіруге, қоғамның материалдық жағдайы мен мәдени дәрежесін көтеруге және адам беделін бағалауға ықпал етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Маккей Клад
**Маккей Клад** (McKay, Claude) (1890 жылы 15 қыркүйек, Ямайка– 1948 жыл, 22 мамыр Чикаго), америкалық ақын және жазушы, Ямайка тұрғыны. [1].

АҚШ-қа келмей тұрып, 1912 жылы ямайка диалектісінде жазылған екі томдық өлеңдер жинағын шығарған. Нью-Хемпширдегі көктем (1920) және Гарлем көлеңкесі (1922) поэтикалық жинағын шығарған соң, Гарлемдік Ренессанстың алғашқы әрі нағыз жауынгер өкілі екенін көрсетіп, азаматтық құқық пен нәсілдік ынтымақтастықтың қорғаушысы болды. Өзінің туындыларында жай адамдарды бейнелейді, қара нәсілділердің менталитетіндегі ерекшелігін, келбетін көрсетуге тырысады. 

Гарлем үйіне барғанда (1928) романы сол уақыттағы афроамерикандықтар арасындағы ең танымал шығармасы болды. 1922 жылдан 1934 жылдар аралығында шетелде тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Сүт консервілері** — жұғымдылығы жоғары сүт өнімдері, ол тек балалар үшін ғана емес, сонымен бірге ересектер үшін де сүт орнына пайдылынатын бағалы тағам. Сүт консервілерінде жаңа сауылған сүтте болатын қоректік заттардың барлығы бар (витаминдер мен минерал тұздары). Сүт тағамдарын сапасы жоғары сүттен жасайды. Сүт-консерві кәсіпорындары қант қосып қойытылған сүт немесе қойытылған кілегей қосылған кофе, қойытылған сүт немесе қойытылған кілегей қосылған какао т.б. қойытылып, стерилденген сүт, кептірілген сүт өнімдерін, (қаймағы алынбаған сүт, қаймағы жартылай алынған «Смоленск», майы алынған сүт, кілегей т.б.), балалар тағамына арналып, кептірілген сүт(емшектегі балаға арналған сүт «Малютка», «Малыш» т.б.) жасап шығарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Сүтана** (укр. Молочна) — Украинаның Запорож облысындағы Азов маңының солтүстік-батысындағы ең ірі өзен, Азов теңізінің Сүтана көлтабанына құяды. Ұзындығы - 197 км, су алабы ауданы - 3450 км². Ертеде (негізінен XVIII-XIX ғасырларда) өзен мен оның айналасы жиі «сүтті су» (түрк. «Сүттен») деп те аталатын.

Қалалар: Тоқмақ, Молочанск, Қызжар

Сипаттамасы
-----------

Солтүстікте және батыста өзен су алабы Днепр су алабымен, шығысында - Азов теңізіне құятын шағын өзендердің (Корсак, Лозоватка, Обиточная) су алабымен шектеседі. Өзен теңіз деңгейінен 307 м биіктікте орналасқан Тоқмақ молалары (Көк тау) кристалды тау жыныстарындағы бастаулардан басталады. Сүтана жоғарғы ағысындағы жағалаулар тік және биік, шоңғалдар мен сарқырамалар бар. 1887 жылы белгілі геолог, академик Н.А.Соколов өзен жағасын зерттеді.

Мұз басудың орташа ұзақтығы 80-90 күн, жылы қыста мұз бірнеше күн ғана қалады. Су деңгейінің қарқынды көтерілуі ақпанның екінші немесе үшінші онкүндігінің соңында басталады. Орташа деңгейдің өсу қарқыны тәулігіне 0,5 метрге дейін болады.

Тарихи мәліметтері
------------------

Бір нұсқа бойынша Геродот сипаттаған Скифияның жетінші өзені — Герр — қазіргі Сүтана өзен болып табылады.

Ноғайлар өзенді — **Тоқмақ** деп атайтын.

«Сүтана» атауы, бір нұсқа бойынша, өзен маңындағы шабындықтар мен жайылымдарды қоректендіретіндіктен, сүттің мол болуына ықпал еткендіктен пайда болған. Түрік саяхатшысы Евлия Челебидің айтуынша, бұл өзен қорғасын мен мыс рудаларының шөгінділері арқылы аққандықтан, суы сүтке ұқсас болып (түрк. «süt») сүт деп аталған. Ол тағы оны ішкендердің мойнындағы алқымының ісуі болатынын қосады.

Тармақтары
----------

* Құрқұлақ
* Шыңғыл
* Құрошанлы
* Ұйшанлы
* Хараб

Суреттері
---------

* Тасты моладан Сүтана өзенінің көрінісіТасты моладан Сүтана өзенінің көрінісі
* Тамбовка ауылының жанындағы Сүтана өзеніТамбовка ауылының жанындағы Сүтана өзені
* Сүтана арқылы Старобердянское орман шаруашылығының көрінісіСүтана арқылы Старобердянское орман шаруашылығының көрінісі
* Құрылысы аяқталмаған Р-9 арнасынан Сүтана өзенінен өтетін құбыр. Арна фотосуреттің ортасындағы төбеде аяқталадыҚұрылысы аяқталмаған Р-9 арнасынан Сүтана өзенінен өтетін құбыр. Арна фотосуреттің ортасындағы төбеде аяқталады
* Сүтанадағы таңСүтанадағы таң

Әдебиет
-------

* В. И. Медведский, «Токмак: археология и история»
* А. И. Сикалиев, «Отражение общественного строя ногайцев в героическом эпосе», Вестник АГУ, Серия 2, № 1 — 2008 год.
* Молочна ріка — диво природи — Мелітополь, 2002. — 100 с.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Алексеев А. Н.* Не сказочная река Молочная // Мелитопольский краеведческий журнал, 2017, № 9, с. 40-47
2. ↑   *Алексеев А. Н.* Исследователь Мелитопольщины — геолог Николай Алексеевич Соколов // Мелитопольский краеведческий журнал, 2013, № 1, с. 52-57.
3. ↑  Медведский В. И. «Токмак: археология и история»
4. ↑  А. И. Сикалиев, «Отражение общественного строя ногайцев в героическом эпосе», Вестник АГУ, Серия 2, № 1 — 2008 год.
**Сүмесін** Аталған сөз мағынасын «сүт, ақ, сүме» деп
ұғындырады түсіндірме сөздік. Ал «сүме» сөзіне «сүт
өнімі» деген анықтама береді. «Жалғыз сиыр мен екі-үш
тұяқтың сүмесіні бір үйлі жанның ауыз шаюына да жетпейтін болған...» (3. Ақышев, Ақбел.). Қазақ тіліндегі «сүмесін» сөзінің «сүт, ақ» мағыналарын беруі — соңғы дәуірдің жемісі. М. Қашқари сөздігінде сума — ашытқы үшін буландыратын бидай немесе арпа. Буландырылған бидай немесе арпадан сөл бөлініп шығатыны өзінен-өзі белгілі. «Сүме» сөзінің «сөл, нәр» мағыналары осы кезге дейін түркі, моңғол, туыгус-маньчжур тобындағы
тілдердің кейбіреулерінде сақталған: моңғолша «шим, сімэ»; буряттарда «шэмэ»; маньчжур тілінде «симэ», қалмақша «шим, шүүсін». Якут тілінде де «сүмэсин» тұлғасы «сөл» мағынасында қолданылады. Мұның тұлғасы қазіргі біздің тіліміздегі сүмесінге өте жақын. Аталған деректерді жинақтай айтқанда, қазіргі «сү-сүме» «сүмесін» сөзінің шыққан төркіні — түркі, моңғол, маньчжур тілдері де, ал тұңғыш мағынасы — «сөк, нәр, шырын».[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Сүрлем қоймасы**
------------------

### Салыну мақсаты

Сүрлем қоймасы - сүрлем салатын және сақтайтын орын. Сүрлем қоймасы траншея, мұнара, ор түрінде жасалады. Олардың ішкі қабырғалары мен едені ауа, су өткізбейтін мықты және кедір-бұдырсыз тегіс етіп салынады. Қысы суық аймақтарда сүрлем қатпайтын болуы керек. Ыза суы терең болатын аймақтарда Сүрлем қоймасының қолайлысы, іші цементтелінген траншея, ор, ал ызы суы жер бетіне жақын аймақтарда – сүрлемдік мұнаралар мен жер асты мұнаралар. Мұнара әдетте жер үстінен, жартылай мұнара 3-4,5 м етіп жерден қазылып салынады, оның жер бетіндегі биіктігі 3-4 м болады. Бұлар мал қораға жақын салынады.

### Түрлері және тазалық шаралары

Қазіргі кезде сүрлемді мал өздігінен жей алатын мұнаралар салынуда, ол үшін оның төменгі жағына жалғастырылып ақыр-астау салынады. Ақырға сүрлем өз салмағымен түсіп тұрады да, транспортер арқылы ұзына бойына тартылады. Сүрлем қоймасының орташа сыйымдылығы 500-700 т, үлкендерінікі 3000 т. мұнараға салынған балауса өз салмағымен жақсы тығыздалады, ауа, ылғал кірмейді. Сондықтан ондағы сүрлем өте сапалы, қоректік заттары жақсы сақталған, құнарлы болады. Сүрлем траншеялары екі түрлі болады: бірі тереңдігі- 2,5-3,5 м етіп жерден қазылады да, екіншісі жер бетінен салынады. Жерден қазылып жасалатын траншея ыза суы терең аймақтарда болады. Оның ұзындығы шаруашылыққа қажетті сүрлем мөлшеріне қарай әр түрлі, үстінің кеңдігі 5-8 м, ішкі қабырғасы түбіне қарай көлбеу жасалады. Жер бетіндегі траншея қарама-қарсы екі қабырғасы кірпіштен, темір-бетоннан қаланады. КСРО-да БС-1600 және БС-900 мұнаралары салынған. Сүрлем алынып болғаннан кейін тазалап, қабырғасын, еденін сумен жуады. Сүрлем салар алдында оны 5%-тік әк ерітіндісімен ақтайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 474-бет
**Федор Никитич Самойлов**(12 сәуір 1882 жыл, Гомиленки селосы. қазіргі Иванов обллысы. - 13 маусым 1952 жыл, Мәскеу облысы. Кратово Раменск ауданы).- Ресей патшалығындағы революциялық қозғалыстың қайраткері.

Өмірі
-----

Тоқымашы семьясында туған. 1903 жылдан Компартия мүшесі. 1905 жылғы Иваново-Вознесенск стачкасы жетекшілерінің бірі. 1912 ж. Владимир губерниясының жұмысшыларынан мемлекеттік 4- думаға депутат болып сайланды. 1917-1918 ж.- партияның Иваново-Вознесенк комитетінің мүшесі, жұмысшы және солдат депутаттары қалалық советінің председателі, кейіннен Башқұртсанда және Украинада партия, совет жұмысында болды. 1922 жылдан РК (б) П ОК Испарт меңгерушісінің орынбасары. 1928 жылдан БК (б) П Мәскеу комитетінің Истпарт меңгерушісі. 1937 жылдан Мемлекеттік Революция музейінің директоры. 1941 жылдан дербес пенсиоенр. Партияның 12,14-17 сьездерінің делегаты; 11-сьезде Орталық Бақылау комиссиясының мүшелігіне кандидат болып сайланды. БОАК мүшесі болды.

Еңбектері
---------

«Өткен күндер ізімен» (1940) кітабының авторы.

Дереккөздер
-----------



[1]


1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 9 бет
"Бәйге"
**Сүндет той**  - қазақ даласында ежелден сән-салтанатымен ерекше аталып өтетін, көптеген өзіндік жөн-жоралғылары бар той.

Сүндетке баланы алдын ала дайындау
----------------------------------

Қалыптасқан дәстүр бойынша ата-бабаларымыз ер балаларын бес-жеті не тоғыз жасында сүндетке отырғызады. Сүндетке отырғызбас бұрын әрбір ата-ана баласын алдын ала психологиялық тұрғыдан дайындайды. Алдымен "бір, екі. үш, төрт, бес, шүметайымның басын кес!" деп тақпақ үйретеді, "сүндетке отырғаннан кейін ғана сен нағыз жігіт боласың" деп күнделікті құлағына құя береді. Осындай әңгімелерге әбден еті үйренген бала осы бір күнді асыға күтіп, іштей дайын болып жүреді.

Сүндет тойына шақыру
--------------------

Сүндет тойын өткізетін сәтті күн алды ала белгіленеді. Бұл тойға тән ерекшелік - тойға қонақтарды баланың өзі шақырады. Айшықты тарланбозға мінген, сәнді кинген бозбала мен құйрығын шарт түйіп, жорға мінген сүндет бала көпшілікті тойға шақырады. Оның бауырсақ пен мәмпәси толтырылған қоржынынан тойға шақырылған үй иесі дәм татады да, түсті матадан жыртыс жыртып, бала мінген жорғаның жалына байлайды.

Сүндетке отырғызу барысы
------------------------

Сәрсенбінің сәтті күні ауыл молдасы баланы сүндетке отырғызады. Бұл рәсім былайша жүргізіледі: әкесі баланы дастарқанға шақырып, күлдіргі әңгімелер айтады, мақтауын жеткізе отырып, төсекке жатқызады. Үйде жалғыз қалған молда қолын үш рет сабындап жуып, құрал-саймандарын отқа ұстап, таза ақ шүберек, ұнның кебегі, кесе дайындайды. Молда бала көңілін аулайтын түрлі хикаялар айтып отырып, шүметайының артық терісін қаз майымен әбден уқалап, жанын кетіреді, оның қалайша шорт кесіліп қалғанын баланы өзі де аңғармай қалады. Ұнның кебегін сеуіп, қанын тоқтатады да, үстіне кесе төңкереді. Қара қотырланған жарасы қажалып, қанамас үшін етегі кең көйлек киген бала бір-екі күннен кейін жүгіріп кетеді. (Шүметайдың артық терісін перзенті немесе ұлы жоқ ата-аналар қалап алатын жоралғы бар).

Той сыйлары
-----------

Тойға келген адамдар "сүндетің қабыл болсын!" деп баланың айналасына жеміс-жидек пен тәтті дәмдер толтырып, жастығының астына ақша тығады. Сүндетелген бала ата-анасының сұрауы, өзінің қалауы бойынша жиналған қаржыны жұмсайды. Сүндет тойында ауқатты адамдар ат шаптырып, көкпар тартқан.

Тағы қараңыз
------------

* Сүндеттеу

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл":Әдеби-этнографиялық таным (құрастырғандар Б.Әлімқұлов, Е.Әбдіраманов). 238б. 1994. ISBN 5-7090-0195-3
Саны қысқарып бара жатқан түр.Солтүстік Африка, Оңтүстік және Орталық Еуропа, Оңтүстік-Батыс Азия, Орта Азия, Қазақстан,Орталық Азиядан Байкалға дейін таралған. Жыра бұталарында, өзен аңғарларында, орман аралдарында,далалы жерлерде кездеседі. Арнайы биотопқа бейімделмеген. Соңғы даму сатысындағы дернәсілдері жібек пілләда топырақта қыстайды. Олар шілде басында (оңтүстікте ертерек) қуыршаққа айналады, одан шілденің екінші жартысында ересек аралар шығады. Ересек аралар әртүрлі өсімдіктер гүлдерінің тозаңы және шырынымен қоректенеді. Аналықтары жұмыртқаларын тақта мұртты қоңыздың дернәсіліне (қола қоңыз,балауса бұғы қоңыз және т. б.) салады, оларды топырақтың беткі қабатынан тауып алады. Жерді жырту түр санының азаюына әкеледі.Сондықтан түр санының көп шоғырланған жерін тауып, ол жерлерді қорғауды ұйымдастыру керек.

* Сурет:Дала сколиясы.jpgсүрмелі

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
**Сүрек** (гр. *xyion* — иіабылған ағаш) — талшықты өсімдіктердің су өткізгіш талшығы. Флоэмамен бірге өсімдіктің сабақтарын және тамырларын енгізе отыра, барлық ағзаларынан үздіксіз өткізгіш жүйені қалыптастырады. Қалыптасу уакытына және жеріне байланысты сүректер бастапқы, (туынды прокамбия) және қайталанбалы, (туынды камбий) болып бөлінеді. Бастапқы сүрек қайталанбалы сүрекке ұқсас талшықтар құрамынан тұрады: трахеалды элементтер, (трахеидтер және талшық мүшелері), талшық және паренхимды талшықтар. Алайда бастапқы сүректің сәулелері жоқ және осынысымен оның ұйымдастырылуы екінші сүректің ұйымдастырылуынан ерекшеленіледі.

* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – Павлодар: 2007 - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
**Дала сәлбені** (лат. *Salvia pratensis*) — далалы жерлерде, құрғақ далалы ойпатты шалғында өсетін еріндігүлділер тұқымдасына жататын Сәлбен тегінің көпжылдық шөптесін өсімдік.

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Биіктігі 20-55 см. Сабаға бірнешеу болады, кейде сирек те болса жалғыз өседі, түзу, қысқа, жапыраға сопақша, жиегі тегіс немесе сәл өрнекпен иректелген, өркен бойына қарама-қарсы орналасады. Аталығының саны екеу, тостағанша және күлте жапырақшаларының саны бесеу, олар бір-бірімен бірігіп, қос ерін құрайды. Тостағаншалары бірігіп кеткен. Күлтесінің түсі жабайы өсетін түрлерінде қою сиякөк, ал гүлзарларындағы түрлерінде ашық қызыл. Аталық жіпшелерінің күлтеге бекінген жерінен сәл төменірек шырын жиналатын орны болады. Оны айнала түкті шеңбер қоршап жатады. Сондықтан дала шалфейінің гүлдеріне оларды тозаңдыра алатын жәндіктер ғана қонады. Аналығы екі жеміс жапырағынан тұрады, мойны қос тілімді. Мамырдан қыркүйекке дейін гүлдеп, жеміс салады. Гүлтәжі қою көк, 2-3 есе тостағаншадан ұзын, үстіңгі ернеуі орақша тәріздес иілген, сәл шұңқыр ұялы, төменгі тұсы үстіңгісінен 1,5 есе қысқа. Жемісінің дені қою қоңыр, дөңгеленген.

Таралуы
-------

Еуропа аймағында кең таралған

* Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: ***Дала сәлбені***
Сүт өнімдері
**Сүт өнімдері өнеркәсібі** – тамақ индустриясы салаларының ішінде үшінші орында. 2002 жылғы статистикалық мәлімет бойынша шаруашылықтың барлық түрінде сүт өндіру 4,1 млн-ға т-ны құраса, әрбір сиырдан сауылатын сүттің орташа көрсеткіші – 2044 кг-ға жетті. Сүт, қаймақ, ірімшік, айран, ашытқы шығаратын сүт зауыттары мен сүт комбинаттары еліміздің әрбір экономикалық аудандары мен өнеркәсіп орталықтарында шоғырланған. Өйткені сүт өнімдерін алысқа тасымалдау тиімсіз. Қала халқын дер кезінде сүт өнімдерімен қамтамасыз ету үшін сүт зауыттары әрбір қалада салынған. Ірі сүт зауыттары Алматы, Қарағанды, Қостанай, Павлодар, Шымкент қалаларында орналасқан.

Май шайқау, сыр қайнату сияқты сүт өнімдері өнеркәсібі, негізінен, Солтүстік Қазақстан, Орталық Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан экономикалық аудандарында, сүтті ірі қара мал шаруашылығымен айналысатын аудандарда шоғырланған. Көкшетау, Қостанай, Алматы сүт комбинаттары сүт өнімдерінің 75%-ын шығарады.

Сонымен қатар елімізде өсімдік майы мен маргарин майын шығаратын өнеркәсіп орындары жақсы дамып келеді. Өсімдік майы күнбағыс және шитті мақта дақылдарынан алынады. Күнбағыс майын Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстары шығарады. Өскемен қаласында өсімдік майын айыру комбинаты жұмыс істейді. Шитті мақта майын шығаратын зауыт Оңтүстік Қазақстан облысының Шымкент қаласында орналасқан.

Қазір көптеген елді мекендерде өсімдік майын шығаратын шағын кәсіпорындар кездеседі. Бірақ онда шикізаттан май алу сапасы мемлекеттік кәсіпорындардан әлдеқайда төмен.
**Дала дауысы** (ноғ. ) — Дағыстанда шығатын ноғай тіліндегі қоғамдық-саяси газет. Газетте Дағыстанда болып жатқан қоғамдық-саяси оқиғалар, сондай-ақ ноғайлардың тарихы мен мәдениеті туралы ақпараттар жарияланады. Газет аптасына бір рет 8 беттен шығады.

1931 жылы «Қызыл байрақ» («Кызыл байрак») деген атпен құрылған. Ол бастапқыда латын әліпбиінде, ал 1938 жылдан кириллицада басылды. 1966 жылы «Дала шамшырағы» («Шоьллик маягы») деп аталды, ал 1991 жылдан бастап газет қазіргі атауын алды.

1931 жылы 10 қарашада Қараноғай ауданының Тереклі Мектеп аудан орталығында, БКП (б) мен ДАКСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының шешімімен «Қызыл байрақ» газетінің ноғай тілінде басылуы ұйымдастырылды. Алғашқы ұлттық баспасөзге жергілікті жерлерде кеңес өкіметін нығайту, бұқара арасында коммунистік идеологияны, елдегі социалистік құрылысты насихаттау, ұжымдық шаруашылықты ұйымдастыру және сауатсыздықты жою міндеттері жүктелді.

Алғашқы жылдары газет шығару жауапкершілігі Қараноғай РК БКП(б) жұмысшылары Б. Заров пен Назаровқа жүктелді. 1934 жылы 15 қарашада аудандық партия комитетінің нұсқаушысы Әбдул-Мәжит Әжібаев газеттің бірінші редакторы болып тағайындалды.

Әртүрлі жылдар ішінде газетті көрнекті кеңес және партия қызметкерлері, қалам қайраткерлері К.Муллаев, Д.Курмиев, Әбледий Әлимов, Б.Әжігелдиев, М.Отаров, О.Мырзалиев, К.Кокоев, К.Оразбаев, А.Юсупов, Әли Әлимов, С.Рахмедов, К.Юмартов, Д.Адисов, М.Авезов басқарды.

1966 жылы газет «Дала шамшырағы» («Шоьллик маягы») болып өзгертілді. Ал 1991 жылы «Дала дауысы» («Шол тавысы») деген жаңа атпен шыға бастады. 1996 жылдан бастап газетке ресми түрде республикалық мәртебе берілді. Оның құрылтайшылары ДР Халық Ассамблеясы мен ДР Үкіметі болды. 2015 жылдан бастап құрылтайшы — ДР Үкіметі болып келеді.

1993 жылдан бастап газетті Дағыстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, Ресей Федерациясы Журналистер одағының мүшесі Магомет Жанмырзаұлы Қожаев басқарды.

2015 жылдың маусымынан бастап газеттің бас редакторы — Қожаева Елмира Жүнісқызы.

Тағы қараңыз
------------

* Ноғай дауысы — Қарашай-Шеркес Республикасында шығарылатын ноғай тілді газет.

Сілтеме
-------

* Ресми сайты —
* Инстаграм —
* Фейсбук —
* ВКонтакте —
Виктор Васильевич Ни
**Виктор Васильевич Ни**
1935 жылы 19 қаңтарда РКФСР Приморск өлкесі Буденовск ауданы Ливадия ауылында туған. Корей.

Әкесі - Ни Василий Иннокентьевич, марқұм. Анасы - Ли Любовь Ивановна, марқұм.

С.М. Киров атындағы Каспий жоғары әскери теңіз училищесінің артиллериялық факультетін (1957), мамандығы - «Артиллерия»; Ғылыми-зерттеу жобалау құрылыс материалдар институтының аспирантурасын (1970); С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің физика факультетін (1985) бітірген, мамандығы - «Оптика және спектроскопия физикасы».

Техника ғылымдарының кандидаты (1973). Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Қазақстанның түсті металлургия қалдықтарының негізінде қатаяуы мен гидратациялану түзілулерін түзілуін зерттеу». 
Көлік докторы (1995). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Өнеркәсіптік қалдық және көлік құрылысына арналған кондициясына
жетпеген жергілікті шикізат негізінде нәтижелі құрылыс материалдарын жасау».

Жол құрылысы материалдары мен механика кафедрасының профессоры (1991 жылдан). Халықаралық көлік академиясының академигі (1999 жылдан).

«Сұйық әйнек негізіндегі құрамында цемент жоқ сілтілік-қож құрылыс материалдары» монографиясының (1994);
«Жалпы химия» (тең автор, 2004), «Физика» (тең автор) оқулықтарының; «Құрылыс материалдарының химиясы» (2009), «Қыш бұйымдар» (2009) оқу құралдарының авторы. 380 басылып шыққан мақалалардың авторы. 2009 жылы шыққан «Қазақстан Республикасының құрылыс және жол индустриясының минералды-шикізаттық базасы» каталогының авторлық ұжымының жетекшісі. 17 авторлық куәлік пен патенттерге ие (1971, 1973, 1978, 1980, 1982, 1984, 1986, 1988).

КОКП мүшесі (1956 жылдан).

1952 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте (ӘТФ), С.М. Киров атындағы Каспий жоғары әскери теңіз училищесінің курсанты. 1961 жылдан - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің студенті. 1963 жылдан - №13 мектептің физика пәнінің оқытушысы (Алматы қаласы); Ғылыми-зерттеу жобалау құрылыс материалдары институтының кіші ғылыми қызметкері, аспиранты, зертхана меңгерушісі, аға ғылыми қызметкері. 1975 жылдан - Өскемен жол құрылысы институтының Алматы жалпы техникалық факультеті деканының орынбасары. 1990 жылдан - Алматы автомобильді жолдар институтының аға оқытушысы, доценті, зертхана меңгерушісі, проректоры. 1992 жылдан - ҚР ҰҚБ Эргономика институты директорының орынбасары.

2001 жылдан бері - Л.Б. Гончаров атындағы Қазақ автомобильді жолдары университетінің проректоры, бірінші проректоры.

Бүкілодақтық ғылыми-техникалық қоғамның мүшесі.

«Құрмет» орденімен; «Еңбек ардагері», И.В. Лихачии атындағы көлік академиясының медальдарымен; «КСРО өнертапқышы» белгілерімен марапатталған.

Әскери атағы - запастағы майор.

Үйленген. Жұбайы - Ни Надежда Борисовна, зейнеткер, ҚР Құрылыс министрлігінде экономист болып жұмыс істеген.
Ұлы - Александр, құрылыс бизнесімен айналысады. 2 немере қызы, 1 немере ұлы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Езеро** — Марстағы Үлкен Сырт аймағына жақын орналасқан кратер.

Кратердің бұл атауын Халықаралық астрономиялық одақ 2007 жылы бекіткен. Кейбір славян тілдерінде «Jезеро» сөзі *көл* дегенді білдіреді. Қазіргі пайымдаулар бойынша, көне кезеңде бұл кратерде су жиналып, көл болған екен.

2018 жылдың қарашасында Езеро кратері *Perseverance* роверінің қону аймағы ретінде таңдалған болатын.

2021 жылдың ақпанында ровер Марстағы кратерге сәтті қонып, зерттеу жұмыстарын бастады.

* Жұлдызшамен ровердің қонған жері белгіленген
* Жақындатылған көрінісі

*Perseverance* түсірген панорамалық сурет

Дереккөздер
-----------

1. ↑  NASA Mars Mission Connects With Bosnian Town (23 қыркүйек 2019)
2. ↑  *Chang, Kenneth* NASA Mars 2020 Rover Gets a Landing Site: A Crater That Contained a Lake - The rover will search the Jezero Crater and delta for the chemical building blocks of life and other signs of past microbes. (19 қараша 2018).
3. ↑  *Billings, Lee* Perseverance Has Landed! Mars Rover Begins a New Era of Exploration.
**Альбрехт фон Бранденбург** (нем. *Albrecht I. von Brandenburg*, сонымен қатар **А́льбрехт Аю** (нем. *Albrecht der Bär*), Альбрехт фон Балленшт (нем. *Albrecht von Ballenstedt*; 1100 жыл шамасы — 18 қараша 1170 ж. болжаммен Штендаль) — Аскани тегінен шыққан граф, Бранденбург маркграфтығының негіздеушісі және Брандербургтың бірінші маркграфы. 

  

Альбрехт фон Бранденбургтың кезеңінде Бранденбург маркграфтығы Рим империясының құрамына кірген.

Неміс отаршыларының "шығысқа шабуыл" саясатын жүзеге асырғандардың бірі. 1134 жылы император Лотарь III берген Солтүстік марканы (шекаралық бекіністі өлке) иеленіп, славяндардың жерін жаулап алуға кірісті. 1147 жылы славяндарға қарсы крест жорығын бастаушылардың бірі болды. Басып алған жерлерде халықты қырып-жойып, оларға христиан дінін күшпен қабылдатты, неміс отаршыларын қоныстандырды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1977
**Дала жоңышқасы** — жоңышқа туысына жататын шөптесін өсімдік. Солтүстік Каспийден Зайсан ойпатына дейін және Тарбағатайдан Қырғыз Алатауына дейін таралған. Бұталы жерде, орман алаңқайында, құрғақ беткейлерде өседі. Мықты кіндік тамыры құрғақшылыққа төзімді. Көп сабақты, тік, 50-100 см. Жапырағы таспа тәрізді, 3 бөлікті. Гүлшоғыры қою шашақ тәрізді, тостағаншасы түтік тәрізді, өткір тісшелері бар. Гүл тәжі ұсақ, сары. Шілде-тамызда гүлдейді.
Қазақстандағы басқа 13 түрден ерекшелігі жеміс түзулігі. Малдың азығы. Сұрыптауға қолайлы: суық пен ыстыққа төзімділігі жоғары. Бағалы омарталық өсімдік. Жабайы аралармен тозаңданады.

Тағы қараңыз
------------

Қызыл Кітап

Дереккөздер
-----------

«Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
**Дала қарақасы** - қарақас тұқымдастығындағы кішірек шалшықшы. Шалшықшыларға сай емес, ерекше қысқа аяқтарына байланысты, отырған кезде жерде жатқан сияқты болып көрінеді. Бірақ ұшқанда қарлығашты еске түсіреді. Үшкір ұзын қанаттары, айыр құйрығы, қысқа жалпақ тұмсығындағы кең ауыз қиысы - осының бәрі жәндіктерді ұшып жүріп ұстауына икемделген. Қарлығаштар секілді қарақастар да ұзақ уақыт ауада биік қалықтап ұшады, көбіне түтас үйір болып қалықтайды. Ұяларын жерге салады, жұптар бір-бірінен шамалы қашықтықта орналасады, 2-3 шұбар жұмыртқаларын кезектесіп басып шығарып, балапандарын бірге ертіп жүреді. Қазақстанда 4 ай болады (мамырдың басынан қыркүйектің ортасына дейін). Қыстау үшін Оңтүстік Африкаға ұшып кетеді. Жәндіктермен қоректенетін пайдалы құс, шегірткені өте көп жейді. Өкінішке орай соңғы жылдары дала қарақасының саны барлық жерде азайып барады, сондықтан Халықаралық Табиғат Қорғау одағының ерекше тізіміне енгізілді.
**«Дала қызы»** — толық метражды көркем фильм. 1954 ж. Алматы көркем және хроника фильмдер студиясы шығарған.

Сюжеті
------

Қарапайым қазақ әйелінің батырақтан ғылыми қызметкерге дейін өткен жолы туралы.

Кеңес өкіметінің алғашқы жылдары. Ақтаңбай бай өз отарын шекарадан өткізуге шешеді. Алайда таудағы жасырын соқпақтар туралы шопан Малбағар ғана біледі. Сондықтан Ақтаңбай Малбағарға жетім Нұржамалды үйлендіргені үшін таудағы құпия жолды көрсетуін талап етеді. Шекараға барар жолда Малбағар, Нұржамалдың оған әйел болуға қаламайтыны туралы өтініштеріне құлақ салып, Нұржамалға Ақтаңбайдан қашуға көмектеседі. 

Жылдар өтеді. Нұржамал, медициналық институтты бітіріп, туған ауылға оралады. Мұнда дәрігерлік қызметпен қатар, ол кейбір шөптердің емдік қасиеттерін қолдану проблемасын шешуге ұмтылады.

1941 жыл. Гитлер әскерінің шабуылы туралы хабар келеді. Нұржамал армияға жіберіледі, онда ол өзі ашқан дәріні жараларды емдеу үшін кеңінен қолданады. Соғыстың ауыр жылдары өтеді. Бұдан көп жыл бұрын келген медициналық институттың аудиториясында ол профессорлық кафедрадан студенттерге дәріс оқиды.

Рөлдерде
--------

* Нұржамал — Зәмзәгүл Шәріпова
* Малбағар — Жағда Оғызбаев
* Ақтаңбай — Елубай Өмірзақов
* Кәрім — Нұрмұқан Жантөрин
* Мақсұт — Сейфолла Телғараев
* Қарашаш — Бибігүл Төлегенова
* Любовь Петровна — Валентина Харламова
* Бектас — Қапан Бадыров
* Гүлсара — Хадиша Жиенқұлова
* Зияда — Шолпан Жандарбекова
* Әлімхан — Камал Қармысов

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Дочь степей Мұрағатталған 27 маусымның 2018 жылы.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуШәкен Айманов фильмдері |
| --- |
|  |
| 

Дала қызы (1954) | Махаббат туралы аңыз (1954) | Біз осында тұрамыз (1956) | Біздің сүйікті дәрігер (1957) | Бір ауданда (1960) | Ән шақыруда (1961) | Жол түйісі (1962) | Алдар көсе (1964) | Атамекен (1966) | Тақиялы періште (1968) | Атаманның ақыры (1970)
 |

 |
**Шеке** — құлақ пен маңдай аралығындағы бас сүйектің бір бөлігі. 

«Жан-жағыма алақтап келе жатқанымда... байқамай шекемді соғып алдым» (Өтеген Күмісбаев, Ауыл.).

  

Сөз төркіні — Моңғол тілдері. Бірақ олардағы мағынасы біздегіден өзгеше. Моңғолдарда — «чих», буряттарда —«шэхэн», қалмақ тілінде — «чикн» сөздері біздегі «құлақ» мағынасында қолданылады. Тунгус-маньчжур тілдеріне Моңғол тілінен ауысқан «шеке» тұлғалас сөздер бірінде «құлақ», екіншісінде «самай» мағыналарында көрінеді. Бізде ертеден бері келе жатқан «құлақ» сөзі болғандықтан, алғаш Моңғол, түркі тілдеріне ортақ «шеке» тұлғалас сөз бас бөлігінің біріне атау болып қалыптасқан. Мұндай жағдайды басқа түркі тілдерінен де байқаймыз. Мысалы, якут тілінде чэчэгей — самай, туваларда чаак —шеке. Осыларды ескеріп, түйіндей келгенде біздегі «шеке» сөзінің алғашқы төркіні — Моңғол тілі, тұңғыш мағынасы «құлақ»болып шығады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Славистика** – славян тілдерінің өзара қарым-қатынасын, ұқсастығын сол тілдерінің тарихымен байланыстыра зерттейтін ғылым саласы. Бұл мәселені славян халықтарының тарихымен, әдебиетімен, мәдениетімен байланыстыра кең түрде славян тану ғылымы қарастырады. 18 ғасрыдың аяқ кезінде Михаил Васильевич Ломоносов славян тілдерін салыстыра зерттеудің негізін салды. 19 ғасырдың бас кезінде жеке славян тілдерінің грамматикалары мен сөздіктері жасалып, славян жазуының ескерткіштері басылды («Игорь жорығы туралы жыр», 1800 жыл). 20 ғасырдың баскезінде Алексей Александрович Шахматов орыс тілінің тарихы мен диалектологиясын, славян тайпаларының шығу тегін зерттеп, орыс тілінің басқа славян тілдерімен қарым-қатынасын анықтады. Славистиканың дамуына Ф. Миколошичтің, И. В. Ягичтің, И. А. Бодуэн де Куртенэнің еңбектері де үлес қосты. Қазан Революциясы славян халықтарының тағдырларына күрделі өзгерістер енгізіп, славистиканың дамуына үлкен әсер етті. Славистика енді славян халықтарының бірлестігін, достығын зерттеуге де көңіл аударуда.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедия 7-том.
**Шектелген обыр алды гиперкератоздар** – нағыз қатерлі ісіктің алғашқы белгісі болып табылады. Төменгі еріннің қызыл сызығында орналасады және диаметрі 1см-ге дейінгі ақ-сұр түсті тығыз жабысқан қабыршақтардың айқын шектелген ошақ ретінде болады.   

Қарттардағы гиперкератоздың ерекше түріне **гипстік кератоз** құрайды. Тобықтың сырт жағында, тізе мен шынтақ буындарының иілгіш беткейінде гиперкератоз ошағын түзетін тығыз папулалар байқалады, оны ажыратқан кезде жеңіл алынатын ақ түсті қабыршақтар түседі. Ошақ гипсті еске түсіреді.

### Емі

**Емі** – зақымдалу ошағын міндетті түрде гистологиялық зерттеу жүргізе отырып алып тастаумен қорытындыланады. 

1. ↑  4. В.Н.Ярыгина, А.С.Мелентьева. «Руководство по геронтологии и гериатрии», Клиническая гериатрия. Москва, 2008.
Сурет:Аксиома Архимеда.pngКесінділер үшін Архимед аксиомасы
**Архимед аксиомасы**  — алғашқыда кесінділер үшін тұжырымдалған аксиома: егер a мен b кез келген екі кесінді ұзындығы болса, онда 

{\displaystyle \underbrace {a+a+\ldots +a} \_{n}>b}
теңсіздігін қанағаттандыратын бүтін n саны әрқашан да табылатындығын тұжырымдайды. А. а. Архимедтің "Шар және цилиндр" деген шығармасында толық баяндалған. А. а-н Архимедтен бұрын грек оқымыстысы Евдокс Книдский (шамамен б.з.б. 408 — 355) қолданғандықтан, оны кейде **Евдокс аксиомасы** деп те атайды. Аудан, көлем, кесінді т.б. өлшенетін шамалар да А. а-н қанағаттандырады. Арифметика мен геометриядағы тізбектей бөлу процесі А. а-на негізделген (қ. Евклид алгоритмі). Дегенмен 19 ғ-да А. а-ның архимедтік емес шамалар үшін орындалмайтыны дәлелденді.
**Архимед спиралі**  — жазық трансценденттік қисық; О полюсінің маңайында бірқалыпты бұрыштық жылдамдықпен (w) айналатын, түзудің бойымен тұрақты жылдамдықпен (v) қозғалатын М нүктесінің траекториясы. 

  

Полярлық координаттағы теңдеуі: ң = a, мұндағы a = v /w. А. с. бірі 0, екіншісі 0 мәндеріне сәйкес екі тармақтан тұрады. Бірінен кейін бірі тізбектеліп келетін көрші екі тармақтың ара қашықтығы тұрақты шама: ОА1 = А1А2 = 2Аa. А. с. алгебралық спиральға жатады. Оны Архимед (б.з.б.3 ғ.) зерттеген.

1 Сурет
Архимед спиралінің теңдеуін былай жазуға болады

(1)  {\displaystyle \rho =k\phi ,\,\!}
мұндағы *k* — *M* нүктесінің *r* сәулесі бойымен бір радиан бұрышқа бұрылғандағы жылжуы.

2 Сурет
OCM секторының S ауданы мынаған тең:

{\displaystyle S={\frac {1}{6}}\phi \left(\rho ^{2}+\rho \rho '+\rho '^{2}\right)\,\!},
  {\displaystyle \left(2\right)}

мұндағы {\displaystyle \rho =OC}, {\displaystyle \rho '=OM}, {\displaystyle \phi =\angle COM}.

Дереккөздер
-----------