recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Сынғақ итшомырт**, *сынғақ қаражеміс* (лат. *Rhamnus frangula*) - қаражемістер тұқымдасы итшомырт немесе қаражеміс туысына жататын тікенексіз, бұталы өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

* Биіктігі 3 м-ге дейін жетеді.
* Қабығы жылтыр, жас бұтақтарының қабығы қызыл, әр жерінде ағарған дақтары бар.
* Эллипс тәрізді сопақша, кезектесіп орналасқан ұзын сағақты жапырақтарының ұштары сүйір, шеттері бүтін.
* Гүлдері майда, көкшіл түсті, жалпақтау дөңгелек екі сүйекше. Мамыр-шілде айларында гүлдейді. Қыркүйекте жеміс береді.

Өсетін жері
-----------

Сынғақ итшомырт орманның шеттерінде, бұталардың арасында өседі. Далалы аймақтарда тек жыраларда және сайларда ғана кездеседі.

Құрамы, емдік қасиеті және қолданысы
------------------------------------

Құрамында антраглюкозидтер, франгулин, эмодин, антракол, рамнустоксин, шайыр, эфир майлары, сапониндер бар.
  

Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің жас бұтақтарының қабығын ерте көктемде жапырақтары бүршік жара бастағанда жинап алады. Халық медицинасында сынғақ итшомыртты іш жүрмей қалғанда, ішек түйіліп ауырғанда және тік ішектің шеті жарылғанда, геморрой ауруына байналысты үлкен дәретті сұйылтып шығару қажет болғанда пайдаланылады. Сонымен қатар өсімдіктің қабығын халық арасында шемен ауруын, бауыр ауруларын емдеу үшін және ішек құрттарын түсіру үшін де пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.
**Элисон Ли Ханниган** (ағыл. Alyson Lee Hannigan; туған. 24 наурыз 1974 , Вашингтон, АҚШ) — американдық актриса, әлемге көбінесе "Баффи — истребительница вампиров", "Ангел" сериалдарында Уиллоу Розенберг және "Как я встретил вашу маму" сериалында Лили Олдрин рөлімен әйгілі.

Өмірбаяны
---------

Элисон Ханниган 1974 жылы 24 наурызда Вашингтон қаласында Эл Ханниган мен Эмили Поснер отбасында туған. Әкесінің ата-тегі ирландық, ал анасының ата-тегі еврей.

Төрт жасынан бастап Элисон жарнамаларда түседі, мектепте кларнет атты музыкалық аспапта ойнауды үйренеді.

Мансап
------

1985 жылы Элисон Лос-Анджелеске көшіп North Hollywood High School мектебіне түседі. Бұл мектепті 1992 жылы оқып шығады. Өзінің алғашқы үлкен рөлін фантастикалық коммедия "Моя мачеха-иноплатетянка" киносында иеленген.

1990-1995 жылдар аралығында Элисон жарнамада түсіп, "Розанна", "Застава фехтовальщиков", "Прикосновение ангела" сериалдарында кіші рөлдерді ойнаған.

1997 жылы Элисон "Баффи — истребительница вампиров" сериалында басты кейіпкердің нағыз досы Уиллоу рөлін ойнаған.

Жеке өмірі
----------

Элисон Ханниган актер Алексис Денисоф пен бірге 11 қазан 2003 жылы неке кұрған. Ерлі-зайыптыда екі қызы бар: Сатьяна Мари Денисоф (туған. 24.03.2009) және Кива Джейн Денисоф (туған. 23.05.2012)

Сыйлықтары
----------

1. 2003 — «Сатурн» премиясы "Екінші пландағы үздік актер" номинациясы. («Баффи — истребительница вампиров» Уиллоу Розенберг рөлі үшін).
2. 2010 — «Халық таңдауы» премиясы "Сүйікті комедиялық телеактриса" ("Как я встретил вашу маму" Лили Олдрин рөлі үшін).

Дереккөздер
-----------

1. Элисон Ли Ханниган Internet Movie Database сайтында
2. Элисон Ли Ханниган твиттерда
3. Элисон Ли Ханниган
Картада орналасуы
Базель көрінісі
**Базель** (нем. *Basel*, фр. , итал. *Basilea*, лат. *Basilia; Athenae Rauracorum*) — Швейцариядағы қала, Базель-Штадт жартылай контоны әкімшілік орталығы. Осы қалада Швейцарияның ең ескі Базель университеті орналасқан (1460).

Тарихы
------

Бастапқыда бұл маңайды келттік раурацтар тайпасы мекен еткен..

Швейцариядаға ең алғашқы Базель университетінің іргесін ІІ Пием Папа қалаған. 1501 жылы Базель Швейцар конфедерациясына қосылған. Университетте оқытушы қызметін атқарған (1521-29) Эразм Роттердамский кезінде қала гуманизм мен Реформацияның орталығына айналған. Маңызды сауда және өнеркәсіп орталығы, өзен порты. Мемлекеттік тілі – неміс тілі, діні –протестантизм.

Географиясы
-----------

Базель - Швейцарияның солтүстік-батысында орналасқан қала. Қала Франция және Германиямен шекаралас Рейн өзенінде орын тепкен.

Халқы
-----

Тұрғын саны – 166 558 адам (2000; қала маңындағы халық санын қосқанда 402 387 адам). 

### Атақты тұрғындары

Өнеркәсібі
----------

Оқу орындары
------------

Тарихи ескерткіштері
--------------------

Тағы қараңыз
------------

* Швейцария қалаларының тізімі

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт Мұрағатталған 26 сәуірдің 2005 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Britannica настольная энциклопедия, Том I, издательство Астрель, Мәскеу, 2006, ISBN 978-5-17-038532-4,ISBN 978-5-17-013795-4, ISBN978-5-271-15120-0, ISBN 978-5-271-15121-7, ISBN 978-985-13-8561-0
**Ланкастерлер** (ағыл. *House of Lancaster*) — королдік Плантагенеттер үйінің бүйір тармағы.

Ланкастерлердің белгісі
-----------------------

Генри Артур Пейн.
Орта ғасырлық раушандардың барлық түрлерінің ішінде ең кең таралған және сүйкімді, жағымды иісі бар, сәнді және өте жарқын дамаск раушаны болды. Шамамен 1250 жылы ол Провансқа мұсылмандық Шығысқа қарсы крест жорықтарының қатысқандардың бірі - Әнші атанған, Шампани графы, Ұлы Тибо IV. Аңыз бойынша, Ланкастер графы осы раушанды француз бақшаларының бірінде көріп, ұнатып қалды, сосын оны еліне алып келді. Алқызыл дамаск раушаны елдің тағы үшін Йоркпен ұзақ жылдардағы күрес кезінде осы мықты үйдің белгісіне айналды деп ұрпақтарының есінде бекінді. Алайда, Ланкастер елтаңбасында алқызыл раушан болған жоқ, алғаш рет өзін Ланкастер мен Йорктің мұрагері деп санаған Генрих VII Тюдордың елтаңбасында ақ раушанмен біріктірілді (әйелі арқылы). Шекспир көрсеткен «Генрих VI» пьесасының бірінші бөлігінде раушандардың таңдауы бар эпизодын толығымен өзі ойлап шығарды.

Тарихы
------

Ланкастер үйінің негізін қалаушы - Ланкастер герцогы (1340-1399), Джон Гонт (немесе Иоанн Генттік, туған жеріне байланысты аталған), ағылшын королі Эдуард ІІI-нің үшінші аман қалған ұлы. Джон Гонттың ұлы Генрих Болингброк (1367-1413) 1399 жылы бөле ағасы Ричард II-ні тақтан тайдырып, Генрих IV атымен патша болып, Ланкастер герцогы титулын (ұлы мен немересі сияқты) сақтап қалды. Оның орнына ұлы Генрих V (1387-1422), Англия королі (1413-1422), сосын Генрих VI (1421-1471) жалғыз ұлы ие болды. Генрих VI 10 айында патша болды, ал оның ағайындылары, Бедфорд герцогы Джон және Глостер герцогы Хамфри. Сондай-ақ ол Францияның королі ретінде (жүзжылдық соғыс кезінде) сайланды. Генрих VI психикалық ауытқушылықпен зардап шекті. 1461 жылы ол Плантагенет әулетінің басқа бүйір тармағы Йорктердің өкілімен тақтан құлатылды. Бірақ 1470 жылы Алқызыл мен Ақ раушан соғысы кезінде ол бірнеше ай бойы қайта патша болды - 1471 жылдың сәуіріне дейін, содан кейін қайтадан тақтан түсірді және өлтірілді. Осы жағдайға дейін Уэльс ханзадасы, Эдуард Тьюксбери түбіндегі шайқаста қаза болды, сол себептен Генрих VI-нің өлімінен кейін Ланкастер тармағы ерлер жағынан тоқтады. Бұдан әрі қарай аз уақыт елді Плантагенеттің кіші тармағы - Йорктер басқарды.

1485 жылы билікке келген, жаңа Тюдор әулетінің негізін қалаушы, Джон Гонттың некесіз (кейіннен заңдастырылған) ұлының ұрпағы, Генрих VII, Ланкастер үйінің мұрагері болып саналды. Билікке келген соң, ол сол уақыттан бері британ тәжінен ажыратылмайтын Ланкастер герцогының титулын алды.

Тағы қараңыз
------------

* Британ аралындағы герцог титулының тізімдері

Әдебиет
-------

* K. B. McFarlane. *Lancastrian Kings and Lollard Knights*. Oxford University Press, 1972.
**Татар шөпжияры** (лат. *Ixiolirion tataricum*) – шөпжиярлар тұқымдасының Қазақстандағы туыстың жалғыз өкілі, жусанды-қаулы, қаулы-бетегелі далаға шөл және құрғақ тау бетейлеріне тән мекендеуші. солтүстіктен басқа Қазақстанның барлық территориясында кездеседі. Морфологиялық құрылысы және ырғағы бойынша — эфемероид болып табылады. Құрғақ қою қошқыл түсті қабыршақты жұмыртқа тәрізді пиязшық (30-40 см) тереңдей енген, сабағы 50 см-ге дейін биіктікте, жапырағы таспа тәрізді, төменгілері жиылып шоқтанған. Ортаңғылары мен жоғарғылары жайлап қысқара келе, үлбірек гүлжапыраққа ауысады. Гүлдері 3 см-ге дейін биік, қоңрауға ұқсас, қысқа түкті, шашақ гүл шоғырына жиналған. Гүл серігігі жапырақшалары және аталық саны алты, үш ұяшықты (байланыс) дәнекер. Сәуір-мамырда гүлдейді, гүл түсін жиі өзгертеді — өзіне тән көктен сия-көкке, одан-ашық (лиловый), күлгіндеу және аппақ түске дейін. Жемісі созыңқы, түйреуіш тәрізді қауашақ-көмірдей қар түсті, кесек, (үлкен) бірнеше ондаған тұқымы бар. Тұқымынан сондай-ақ вегетативті түрде ұсақ шар тәрізді пиязшықтардың көмегімен жақсы көбейеді. Татар шөпжияры көгалдандыру мақсатында қызықтырады. Барлық аймақтарда ешқандай қиындықсыз тұқымымен де, пиязшығмен де бірге өсіруге мүмкіндік бар, күтімді қажет етпейді. Пиязшығы тістің қызыл еті ойылғанда (стоматит) және асқазан-ішек ауруларын емдеуде қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
Тати, Бису Осафунэ Сукэсада соққан, Эйсё кезеңінің 12-жылы, ақпанда (1515, Муромати). Сая аогаи-насидзи лагымен лакталған, алтынмен безендірілген. 1907 жылғы құрамасы, соңғы жылтырату 1987 жыл.
Тáти (яп. 太刀?) — ұзын жапон қылышы. Татидің катанадан ерекшілігі обиға (белдік) тағылып жүрмеген, ал тағып жүргенде тек байлап қоюға арналған белбеулерге тағылған. Сауыттардан ақауларды болдырмас үшін жүзінде орамдар болған. Самурайлар катанана күнделікті киінудің бір бөлігі деп ұстаса, тати — сауыттың бір бөлігі болған. Татимен бірге әдетте танто болған. Жәнеде безендіріліп жасалған татилерді сегун мен император сарайында шерулік қылыш ретінде ұстаған.

Әдетте катанаға қарағанда иілген және ұзынырақ болған (көбісінің жүзінің ұзындығы 2,5 сякуден көп, яғни 75 см-ден ұзын; цука (сабы) да ұзынырақ және иіліңкіренген болған. 

Қылыштың басқа атауы— дайто (жапон. 大刀?, сөзбе-сөз. «үлкен қылыш») — батыста оны қателесіп, «дайкатана» деп те атайды.

Сілтемелер
----------

* Меч тати мастера Ясуцуна — самый древний из сохранившихся в Японии. Период Хэйан, XI век
VIII-IX ғ. славян тайпалары
**Дреговичтер** -(ежелгі-слав. дьрьговичи; белор. дрыгавічы - "батпақ") - шығыс славян тайпаларының бірлестігі. Припять өзенінің (Белоруссияның қазіргі Гродно, Минск, Гомель, Брест облыстары) бойын мекендеген.   

Дреговичтер егіншілікпен шұғылданған. Припять бойындағы Туров қаласы Дреговичтердің орталығы болған. Х ғасырда Дреговичтер жері Киев Русіің құрамына еніп, кейіннен Туров князьдығына айналған. Припять бойында ІХ-Х ғасырдағы көптеген археологиялық ескерткіштер табылды.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Ару ана** – әжелер ансамблі. Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Қарақыстақ ауылында 2011 жылы құрылған. .Көркемдік жетекшісі – 25 жыл ауылда Мәдениет үйінің директоры, ал 13 жыл Қарақыстақ балалар үйінде ән үйірмесінің жетекшісі болған Мұстапаева Н. **Әжелер ансамблі** сазгер ақын Ж.Құрамысовтың «Қарақыстақтың қызырлы елі», халық әндері *«Замандас»*, *«Бүлдірген»*, *«Бір бала»*, *«Дедім-ай-ау»* т.б әндерін домбыра, баян, гитара аспаптарында орындайды. Мүшелері: Тұсақова Р, Керісжанова Ә, Тахмолдаева П, Әбішева М, Доғалова Г, Жанысбаева А, Ахметжанова Ә, Маукеева А, Нұрмұхамбетова С, Қалқабаева Л, Монтаева М, Сәлімбаева А, Қастекбаев Ш.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Атамекен» газеті
**Чок-Майдан** (молд. *Cioc-Maidan*, ғағ. ok Maydan) — Молдовадағы ауыл, Ғағауыз автономиясындағы аумақтық бірлік, Комрат округінің құрамында.

Сипаттама
---------

Ауыл Комрат муниципалитетінен 18 км және Кишиневтен 120 км қашықтықта орналасқан. Бұл аймақта егіншілікке қолайсыз, бірақ мал шаруашылығына қолайлы сазды топырақ болды. Кейбір ауыл тұрғындарының 1300-ге дейін қойы болған.
Географиялық өлшемдері:

* Ені (шығыс-батыс): 1,8 км
* Ұзындығы (солтүстік-оңтүстік): 4,2 км
* Қиғаш бағытта (диагональ) 4,5 км

Халқы
-----

2004 жылғы халық санағы бойынша Чок-Майдан ауылында 3926 адам тұрған: 49,49% ер адамдар, 50,51% әйелдер. Халықтың этникалық құрамы:

* 93,15% -ғағауыздар,
* 3,80% - молдовандар,
* 1,14% - орыстар,
* 0,84% - украиндар,
* 0,41% - сығандар,
* 0,35% - бұлғарлар,
* 0,30% - басқа ұлттар.

Тарихы
------

Чок-Майдан ауылын 1811 жылы Болгарияның Варница облысы Кисево ауылынан қоныс аударған ғағауыздар құрған. Ауылдың тағы бір атауы сақталған - Қарлық (ғағауыз тілінен -қар көп), ал чок-майдан үлкен кеңістік деп аударылады.

Вознесенский шіркеуін 1845-1861 жылдары жергілікті тұрғындар салған. Кесілген ағаш иконостаз 1861 жылы Кишиневтен жеткізілді. 1874 жылы шіркеудің тас қоршауы салынды. Шіркеуде сирек кездесетін шіркеу литургиялық басылымдары бар кітапхана болды. Шіркеудің солтүстік жағындағы ауласында шіркеу қауымдастығының ортақ келісімі бойынша сол кездегі шіркеуге көп ақша - 500 ресей рублін сыйға тартқан шіркеуіндегі діни қауымның мүшесі Джордан Штирой жерленген.

Әлеуметтік құрылымы
-------------------

2004 жылы ауылда 1234 жеке шаруашылық тіркелді, бір шаруашылықтың орташа құрамы 3,2 адамды құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Чок-Майдан
2. ↑  Значение слова чок-майдан
3. ↑  Значение слова чок-майдан. Что такое чок-майдан?
4. ↑  с.Чок-Майдан
5. ↑  Чок-Майдан на карте
6. 1 2 3  Чок-Майдан, Гагаузия, АТО
7. ↑  Исторический очерк прихода селения Чок-Майдан Комратского района
**Чонджо** (1752 - 1800) — Чосон патшалығының 22 - ші ваны (1776 - 1800). Ёнджо патшаның немересі, Садо (1735-1762) ханзаданың ұлы. Əкесінің қазасынан кейінгі тақ мұрагері болды.

Өмір жолы
---------

Атасы Ёнджо патшаның саясатын жалғастырды. Оның тұсында елді қайта құру дәуірі саналды. 

Ол өзінің ел билеген тұсында елдің құдіретін асырып, елдің жағдайы жақсарып, даму деңгейіне жеткізді. Бірқатар реформалар жүзеге асырылды. Елде кітапханалар ашылып, патша əулетінің мəртебесіе ел алдында көтерді. Елде ескі консервативтік шенеуіктердітжаңа талантты либерал шенеуіктерге ауыстырды. Елдегі ғылым мен мəдениет қайраткерлерің қолдап, олардың ілімін дамытты, олардың патша әулетімен байланысынт дамытты.

Ұзақ жылдар бойына атасы өлім жазасына кескен жəне аты ұмытылғаг əкесі Садо ханзаданың мəртебесін қалпына келтірді.

Əкесін Сувонға қайта жерлеу рəсімін өткізіп, жанына Хвасон қорғанын салдырды.

Сыртқы саясаты
--------------

Чонджо өз сыртқы саясатында Цин империясымен дипломатиялық байланысты күшейтті. Қытайға бірнеше елшілік жіберді. 1795 жылы Цин императоры Цяньлунды (1735 - 1796) 60 жылдық жауһар тойымен құттықтады.

Дүние салуы
-----------

Чонджо 1800 жылы 18 тамызда жұмбақ жағдайда қаза тапты. Оны жəне оның жұбайы Хвасон қорымына бір қатарда жерленген.

Дереккөздер
-----------

* *Концевич Л. Р.* Хронология стран Восточной и Центральной Азии. — Москва: Восточная литература РАН, 2010. — 806 с. — ISBN 978-5-02-036350-2.
* История Востока. Восток в новое время (конец XVIII — начало XX вв.) Том 4. Книга 1. Под редакцией Рыбакова Р. Б. Алаева Л. Б. М. 2004 — С. 608. — ISBN 5-02-018102-1
* *Тихонов В. М. Кан Мангиль*. История Кореи: В 2 т. Т. 1: С древнейших времен до 1904 г. (Orientalia et Classica: Труды Института восточных культур и античности: вып. 41.) — М.: Наталис, 2011. 533 с. — ISBN 978-5-8062-0343-5
**Басарал** – Балқаш көлінің оңтүстік-батысындағы арал.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Мойынқұм ауданының аумағында орналасқан.

Жер бедері
----------

Ұзындығы 12 шаршы шақырым, енді жері 8 км. Абсолюттік биіктігі 395 м. Жағалары түгелдей дерлік жарқабақты. Солтүстігінің біраз жері жырамен тілімденген. Оңтүстігінің ойпаңдарында кішігірім көлдер бар. Тас көмір шөгінділерінен түзілген. Оның бетін неоген кезеңінің қызғылт сары құмды балшығы жауып жатыр.

Өсімдігі
--------

Сұр, сортаң топырағында бұйырғын аралас баялыш, қараған, т.б. шөптер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Мағынасы — толықсыған, уылжыған жас: *«Тек күріш емес, күріш сияқты балғын жастарды да өсірдім»* (Ы. Жақаев, Менің бақытым).

Сөз төркіні жөнінде мынадай пікір айтуға болады. Араб тілінде: *балиғ* — ер жеткен, есейген. Н. Д. Оңдасынов өзінің *«Арабша-қазақша түсіндірме сөздік»* деген соңғы еңбегінің бірінші томында осы тұлғалас сөзді араб сөзі ретінде бірде — *балиғ* (58), екінші жерде — *балағат* (64) тұлғаларында көрсетіп қана қоймай, одан туындаған қазақ тіліндегі басқа да сөздерді келтірген. Бірақ бұлардың ішінен, біз әңгіме етіп отырған, *«балғын»* сөзін көре алмадық.
Біздің ойымызша, тіліміздегі *«балғынның»* пайда болуына араб тіліндегі *«балиғ»* сөзі себепші болса керек. Осы түбірге қазақ тіліне тән сөзден сөз тудыратын *-ын* жұрнағын қоссақ: *балиғ + ын => балиғын => бал (и)+ ғын => балғын* түлғасы пайда болады.
Екінші бір жорамалға тиек боларлық дерек қырғыз тілінен табылады: *балгын* — тал не шіліктіқ бір түрі (орыс. *вид кустарника*). Мұны ескерсек, жас өспірім балалардың тал-шыбықтай бұралып тұратындығына байланысты, теңеу нәтижесінен тууы да ғажап емес-ау деп қаларлықтай ойға да ерік беруге болады. Алайда, алғашқы жорамал сенімді көрінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
**Бас шығарушы** – лауазымдық міндеттер. 

Теледидар хабарларын шығару жөніндегі жұмысқа басшылық жасайды, хабарлар бағдарламасының жоғары идеялық-көркемдік деңгейі мен тақырыптық бағыттылығын қамтамасыз етеді. Апталық, хабар тарату күні бағдарламасын қалыптастыру мен тұғырнамасын әзірлеуге катысады. Редакцияның (дирекцияның) ағымдық және оперативтік жоспарларын әзірлеуге катысады. Сценарийлердің (сценарий жоспарларының) және өзге де әдеби материалдардың мәтіндерін тексереді, эфирге дайындалған хабарларды көреді (тыңдайды) және оларды бағдарламаға қосу туралы қорытынды жасайды. Күндік бағдарламаға, мәтіндер мен хабарландыруларға қол қояды. 

Редакцияларға және жекелеген қызметкерлерге күн тақырыбына материалдар дайындау бойынша жедел тапсырмалар береді. Қажет болған жағдайда редакциялар бөлімдерінен, телеграф агенттігінен, тілшілік тораптан, жергілікті телерадио компанияларынан және ақпараттың басқа да көздерінен келіп түскен ақпаратты және өзге де материалдарды редакциялайды. Келтірілген фактілік деректердің дұрыстығына бақылау жасайды. Баспасөздің неғұрлым маңызды құжаттары мен материалдарын баяндауды әзірлейді. Эфирдегі хабарларды көріп шығады, бір күндегі барлық хабарларға қысқаша шолу дайындайды. Хабарларды баспасөзде, теледидарда және радио бойынша жарнамалауды қамтамасыз етеді. 

**Білуі тиіс:** Қазақстан Республикасы саясат, идеология, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму мәселелері жөніндегі заңнамасын; жоғары тұрған және өзге де ұйымдардың теледидар хабарларының идеялық-көркемдік деңгейі мен бағдарламалар дирекциясы қызметіне қойылатын талаптарды анықтайтын қаулыларын, жарлықтарын, өкімдерін, бұйрықтарын және басқа да басшылық материалдарын; қоғамдық-саяси оқиғаларды; ҚР мен шетелдердегі шаруашылық, ғылыми және мәдени өмірдің мән-жайы мен даму перспективаларын; теледидар мен радиохабарларын ұйымдастырудың отандық және шетелдік алдыңғы қатарлы тәжірибесін; теледидар хабарларын жасау технологиясы мен техникалық құралдарын; құқық негіздерін, авторлық және еңбек заңнамасын, авторлық шарттарды жасасу реті мен оны орындауды; экономиканы, өндірісті, еңбекті және басқаруды ұйымдастыруды; жоспарлау мен қаржыландырудың негіздерін; шаруашылық есеп әдістерін; еңбекке ақы төлеу және материалдық ынталандыру жүйелері мен формаларын; шығармашылық қызметкерлердің еңбегін ұйымдастыру, нормалау мен ақы төлеу жөніндегі салалық нормативтік актілер мен әдістемелік ұсынымдарды; еңбекті қорғау мен қауіпсіздік техникасы ережелері мен нормаларын. Біліктілігіне қойылатын талаптар. Жоғары білім және шығармашылық немесе соған ұқсас ұйымдардағы басшылық лауазымдарындағы жұмыс өтілінің 5 жылдан кем болмауы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы". Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. - 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
ВАЗ-2106
ВАЗ-2106ВАЗ-2106 ОртаққордаВАЗ-2106 на ортаққоре
Жалпы мәліметтер

|  |  |
| --- | --- |
| Өндіруші: | АвтоВАЗ |

|  |  |
| --- | --- |
| Өндіріс жылдары: | 1976–2006 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Құрастырылуы: | Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы Тольятти, КСРО Ресей ВАЗ, РосЛада, Иж (Тольятти, Сызрань, Ижевск, Ресей)   Украина Анто-Рус, (Херсон, Украина) 
  |

Дизайн

|  |  |
| --- | --- |
| Платформа: | ВАЗ-2101 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Дөңгелек формуласы: | 4×2 
  |

СипаттамаларӨлшемдері

|  |  |
| --- | --- |
| Ұзындығы: | 4166 мм 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Ені: | 1611 мм 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Биіктігі: | 1440 мм 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Клиренс: | 170 мм 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Дөңгелек базасы: | 2424 мм 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Артқы сорап: | 1321 мм 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Алдыңғы сорап: | 1365 мм 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Салмағы: | 1045 кг 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Толық салмағы: | 1445 кг 
  |

Динамикалық

|  |  |
| --- | --- |
| Макс.жылдамдық: | 153 км/сағ 
  |

Басқа

|  |  |
| --- | --- |
| Жүккөтергіштігі: | 400 
  |

 
**ВАЗ-2106 («Жигули-1600»/«Lada-1600»)** — кеңес одағының және Ресейдің артқытартушы автокөлігі. Өз уақытысында Кеңес одағының ең танымал көліктерінің бірі болып саналған: 1975 жылдан 2005 жылға дейін (өндірістен түсірілгенше) көліктің 4,3 млн данасы жасалған. Ізашары ВАЗ-2103, ізбасары ВАЗ-2110.

Автокөліктің жасалу тарихы
--------------------------

Автокөлiктi дайындау 1974 жылда басталды. Автокөлiктiң өндiрiсi 1975 жылда басталды. Волжский автокөлік зауытында (АвтоВаз) 1975 жылдан 2005 жылға дейін шығарылған. 1998 жылы Сызрань қаласындағы «Рослада» зауытында, ал 2001 жылы Украинаның Херсон қаласындағы Анто-Рус зауытында жасалған. 2002 жылдан 2005 жылдың 28 желтоқсанына дейін Ижевскдегі «ИжАвто» зауытында өндірісте болған. 2006 жылдың 28 желтоқсанында өндірістен алынып тасталды.

Автокөліктің құрылғысы
----------------------

### Құрастырылуы

### Қозғалтқыш

### Трансмиссиясы

### Жүріс бөлігі

### Автокөліктің шанағы

### Техникалық сипаттама

Дереккөздер
-----------

1. ↑  За 40 лет АВТОВАЗ выпустил почти 26 млн автомобилей — Радиостанция «Август» Мұрағатталған 31 наурыздың 2013 жылы.
2. ↑  ВАЗ-2106 сняли с производства
3. ↑  ВАЗ-2106 сняли с производства

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
* Краткий автомобильный справочник.-М.: 1982.
* Высокой мысли пламень: Кн.2: Управление главного конструктора АВТОВАЗ. Страницы истории (1966—1976)] / сост. и ред.: В. А. Котляров — Тольятти: АВТОВАЗ, 2000. — 357 с.: ил.
* 
*
Зауропосейдон
Зауропосейдон
**Зауропосейдон** — жерді мекендеген ең биік динозавр. Ол шамамен 110 миллион жыл бұрын Бор кезеңінің ылғалды және жылы аймақтарында өмір сүрген. Ғалымдар оның көлеміне нақты анықтама бере алған жоқ. 1994 жылы АҚШ-тың Оклахома штатынан Бобби Кросс атты ғалым динозаврдың бірнеше сүйегін тапқан. Зауропосейдон атауы теңіз билеушісі деген мағына береді. Ол шөппен қоректенген. Салмағы — 60 тонна, бойы — шамамен 20 метр. Динозаврлардың қазба тарихында зауропосейдон бойынан бұрын мойыны ұзын динозавр ретінде тануға болады.

Қызықты дерек
-------------

* Омыртқа сүйектерінің әрқайсысының ұзындығы 1,2 метрге дейін барған. Омыртқасы жануардың мойынан гөрі ағаш діңіне көбірек ұқсаған.
* Шамамен 65 миллион жыл бұрын біржола құрып кеткен.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : өсімдіктер
* Салмағы : 60 тонна
* Тұқымдас : Бронхиозаврид
* Отряд тармағы : Зауроподоморф [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
Нотроникус
Нотроникус
Нотроникус
**Нотроникус** теризинозавр тобына жатады. Ол тіссіз тұмсықты, құс жамбасты, төрт саусақты аяқтары бар динозавр. «Нотроникус» деген атау «жалқау тырнақ» деген мағына береді. Ол — Америкада табылған теризинозавр тұқымдасының ең алғашқы үлгісі. Сүйектері әуелі Қытай мен Моңғолиядан табылған. Динозавр эрликтозавр мен сегнозавр атты динозаврлардан мықты болған. ол Азия жерінде өмір сүрген теризинозавр тұқымдастарының ежелгі өкілі.

Қызықты дерек
-------------

* «Жалқау» нотроникус осыдан 90 миллион жыл бұрын Мезозой дәуірінің Орта Бор кезеңінде қазіргі АҚШ-тың Луизиана штатына тиесілі өзен жағалауларындағы ұсақ ормандарды мекендеген.
* Нотроникустың 10 см ұзындықты иілген тырнақтары бар.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : өсімдіктер
* Салмағы : 1 тонна
* Тұқымдас : Теризинозаврид
* Отряд тармағы : Теропод [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
Оңтүстік бұлбұл (Luscinia megarhynchos) - кәдімгі бұлбұлға өте ұқсас құс.

Таралуы
-------

Бұл құс Батыс Еуропада және Азияның оңтүстік аудандарында өмір сүреді, сондықтан Еуропада оны - батыстық, ал Азияда оңтүстіктік бұлбұл деп атайды. Ол кәдімгі бұлбұл сияқты Орталық Африкада және Арабияның оңтүстігінде қыстайды. Оңтүстік бұлбұл Қазақстанда, оның оңтүстік жартысында, бұл өңірде кәдімгі бұлбұлдың жоқтығын ескергендей, әжептәуір кең таралған. Сәуірдің аяғында ұшып келіп, тамызда ұшып кетеді. Өзендердің таулы және шөлді аңғарларын бойлай ағаш-бұталар қалың өскен жерлерге мекендейді. Дегенмен осы заманғы ірі қалаларға дейін елді мекендерде бақтар және тынымбақтарға қоныстанудан да қашқақтамайды.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Одан айырмашыдығы - құйрығы ашық қызғылттау, бауыры да ешқандай алабажақсыз ақ түсті. Ұялау қылығы да кәдімгі бұлбұл сияқты, бірақ ұясын көбінесе тікелей жерге емес, шөбі қалың өсіп жасырған бұталардың төменгі бұтақтарына салады. Қалған қылықтарының барлығы - жұмыртқаларының саны, түсі, аталығы мен аналығының арасында міндет бөлісуі кәдімгі бұлбұлдікі сияқты.Оңтүстік бұлбұл кәдімгі бұлбұлдан едәуір нашар сайрайды деп саналады. Алайда екі түрдің де сайрауында өте үлкен географиялық (әйгілі курскілік бұлбұлдарды еске алсақ) және тіпті дара өзіне тән айырмашылығы бар. Оңтүстік бұлбұл аталықтарының арасында да әйгілі осы заманғы туыстары ішінен орташа орындаудан кем түспей, асып түсетін тамаша сайрағыштар жиі кездеседі. Әсіресе сайрау сапасын бағалау көбінесе әділетсіз болады.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыстар - 2008 жылдың тамызында Грузия мен Оңтүстік Осетия мен Абхазия республикаларының өзін-өзі жариялаған республикалары арасындағы және екінші жағынан Ресей арасындағы соғыс.
Грузин-осетин қақтығысы аймағындағы жағдай шілденің соңында - тамыздың басында күрт өсе бастады. Белсенді қақтығыстар тамыздың 8-інде түнде Оңтүстік Осетия астанасын массивтік шабуылға ұшыраған Грузиядан басталып, Оңтүстік Осетияны басқаруға әрекет жасады. 8 тамыз күні түстен кейін Ресей президенті қақтығыс аймағында «бейбітшілікті қамтамасыз ету жөніндегі операция» басталғанын жариялады. Аймаққа орыс әскерлері енгізілді. Бірнеше күн бойы ресейлік әскерлер Оңтүстік Осетиядағы қарулы құрылымдармен бірге грузин әскерлерін Оңтүстік Осетиядан шығарып, Абхазия күштерімен ынтымақтастықта - Абхазиядағы Кодорское шатқалынан уақытша Грузияның бірқатар көршілес аймақтарын басып алды. 
Соғыс 12 тамызға дейін жалғасты. 14 тамыздан 16 тамызға дейін Абхазия, Оңтүстік Осетия, Грузия және Ресей президенттері жанжалды бейбіт жолмен реттеудің жоспарына қол қойды. Бес күндік соғыстың маңызды геосаяси, экономикалық және басқа да салдары болды. Осылайша, 26 тамызда Ресей ресми түрде Оңтүстік Осетия мен Абхазияны тәуелсіз мемлекеттер деп таныды. 2 қыркүйекте Грузия Ресеймен дипломатиялық қатынастарды үзді. Грузияның НАТО-ға кіру процесі тоқтап қалды.
**Сәтбаева Раушан Әбікейқызы** (16. 12. 1916 жылы, Павлодар қаласы) - қазақ онкологы, медицина ғылымдарының докторы (1972). 

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

Ташкент медициналық институтын бітірді (1940). Алматы қалалық № 2 поликлиника дәрігері (1940-41). 1941-63 жылдары Алматы медициналық институтының госпитальдық хирургия кафедрасында ординатор, ассистент, доцент. 1963 жылдан Онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының жалпы онкология бөлімінде аға ғылыми қызметкер, ал 1964 жылдан сол бөлімнің меңгерушісі. Сәтбаеваның 57 ғылыми еңбегі бар. Бұл еңбектерінің көпшілігі онкологиядағы хирургия мәселелеріне және қылтамақ ауруының ерекшеліктеріне арналған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Серік Имантайұлы Жақсыбаев* Қаржас ұрпақтары —  Павлодар: ЭКО, 2008. — 400 б. — 1000 таралым. — ISBN 9965-08-265-0.
2. ↑   Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* ҚАНЫШ-ҚАЗАҚ Мұрағатталған 26 қазанның 2014 жылы.
**Раушангүл Амирдинқызы Авакова** (24. 4. 1963 жылы туған, Алматы қаласы ) — тілші, филолог ғылым кандидаты (1991), доцент (1995). Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетін бітірген (1986). 1986-1988 ж. Ш. Уәлиханов атындағы 
Көкшетау педагогикалық институтының филолог факультеті, қазақ тілі кафедрасының оқытушысы. 1988-1991 ж. ҚазМҰУ-да жалпы тіл білімі кафедрасында аспирант. 1991 жылдан осы оқу орнының жаппы тіл білімі кафедрасында аға оқытушы, доцент Профессор A. С. Аманжоловтың жетекшілігімен "Ұйғыр тіліндегі етістікті фразеологизмдердің семантикалық-морфологиялық ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Қазақ және ұйғыр тілдерінің фразеологиялық материалдары бойынша салыстырмалы-тарихи фразеол. мәселесі, Түркі тілдеріндегі фразеол. тіркестердің мотивациясы мен ішкі формасы, семантикасы және т. б. мәселелері сапасында еңбек етіп жүр.

Шығармалары:
------------

* Сөз тіркесінен образдылыкқа дейін. ХалыКар. ғылыми-одістемелік конферепция материалдары. Шым. 1997; Тіл білімі сөздігі. А. 1998 (күраст. бірі).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Карлос Арнольдо Сальсидо Флорес** (ис. *Carlos Arnoldo Salcido Flores*; 2 сәуір 1980, Окотлан, Халиско) — мексикалық футболшы, қорғаушы. 2006, 2010, 2014 жылдары әлем чемпионаттарына қатысқан.

Карьерасы
---------

### Клубтық

2001 жылдан "Гвадалахара" сапында Мексика чемпионатында ойнай бастады. Командада 5 маусым ойнап, 100-ден аса ресми ойында алаңға шықты. 

2006 жылғы әлем чемпионатында көзге түсті де, Еуропаның бірнеше клубы өздеріне шақырды. 2006 жылы 10 шілдеде "ПСВ Эйндховен" клубына ауысты. 13 тамыз күні "Аяксқа" қарсы ойында тұңғыш матчын өткізді. 2007 жылы командадан Микаэль Райцигер кетті де, Сальсидо 3-нөмірлі жейдені киді. Сондай-ақ клубтың вице-капитаны боп тағайындалды.

2010 жылы "Фулхэмге" ауысты. Бір маусымнан соң еліне оралып, "УАНЛ Тигреске" жалға берілді, 2012 жылы түпкілікті ауысты. 

2014 жылы "Гвадалахара" футболшысы атанды.

2018 жылдың соңында "Веракрусқа" ауысып, 2019 жылдың соңында карьерасын аяқтады.

### Ұлттық құрама

2004-2014 жылдар аралығында Мексика құрамасында доп тепті. 10-нан аса ірі турнирге қатысты (үш әлем чемпионаты мен үш КОНКАКАФ Алтын кубогына, 2005, 2013 жылдары Конфедерациялар кубогына, 2007 жылы Америка кубогына, 2012 жылы Жазғы Олимпиада ойындарына.

Жетістіктері
------------

### Командалық

**ПСВ**

* Нидерланд чемпионы: 2006/07, 2007/08
* Нидерланд суперкубогы — 2008

**УАНЛ Тигрес**

* Мексика чемпионы — Апертура 2011

### Халықаралық

**Мексика**

* Олимпиада чемпионы: 2012
* КОНКАКАФ Алтын кубогының жеңімпазы: 2011

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Футболшының профилі
**Карлос Роберто ПенаВега** (ағылш. *Carlos Roberto PenaVega*.; 15 тамыз, 1989; Колумбия, АҚШ) — американдық әнші, актер және биші. «Табысқа алға» сериалындағы Карлос Гарсианың рөлімен танымал болды. «Big Time Rush» тобының бұрынғы мүшесі.

Өмірбаяны
---------

### Балалық шағы

Карлос Миссури штатындағы Колумбия қаласында дүниеге келді. Флорида штатындағы Вестон қаласында балылық шағы өтті. Жастайынан актерлік шеберлікке құштар болды. Әкесінде испан және венесуалық, ал анасында доминикандық қандар бар.

### Мансабы

Мектепте оқып жүре, Карлос су ататын тапаншалардың жарнамасында түскен. Оның беті ойыншықтардың сыртында болды. Пена Бостондық консерваторияда оқыды. Оның менеджері «Big Time Rush» сериалындағы рөлге жазып қойған. Карлос барғысы келген жоқ. Бірақ, сосын тыңдалымға барып, 2 айдан кейін Карлос Гарсианың рөлін ойнайтынын білді. 2009 жылы Голливудқа көшті. 

2014 жылдың ақпан айында «Electrico» деген сингл шығарды. Бұл синглды «PenaVega» атты лақап атымен шығарды.

### Жеке өмірі

2010-2012 жылдары актриса Саманта Дроукпен кездесті.

2012 жылдың соңынан бастап, Карлос актриса – Алекса Вегамен кездесіп, 2013 жылдың қыркүйегінде жұп аттасты. 2014 жылдың 4 қаңтарында Карлос пен Алекса Мексикадағы Пуэрто-Вальярте қаласында үйленді. Екеуі тектерін қосып, қазір ПенаВега (ағылшын. PenaVega) тегімен жүр.

Фильмографиясы
--------------

| Жылы | Қазақша атауы | Шынайы атауы | Рөлі |
| --- | --- | --- | --- |
| 2004 | Жедел жәрдем | ER | Арло Эскобар |
| 2005 | Әділетті Эми | Judging Amy | Диего Вальдесера |
| 2005 | Шексіз жаз | Summerland | студент |
| 2009-2013 | Табысқа алға | Big Time Rush | Карлос Гарсиа |
| 2011 | Қайырлы түн, Ай | Little Birds | Луис Эстес |
| 2012 | Биг Тайм Фильм | Big Time Movie | Карлос Гарсиа |
| 2013 | Мадагаскардан шыққан
Пингвиндер | The Penguins of
Madagascar | тыңдалым |
| 2013 | Марвин Марвин | Marvin Marvin |  |
| 2014 | Роботтың өмірі | La Vida Robot | Оскар Васкес |

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Карлос Пена (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
**Мон-Кхмер тілдері** — Үндіқытай түбегі мен Оңтүстік Қытай, Солтүстік-Шығыс Үндістан және Никобар аралдарына таралған туыстас тілдер. Австроазия тілдері семьясына жатады. Көне жазбалы кхмер (Камбоджаның мемлекеттік тілі; жазба текстері б. з. 7 ғасырдан белгілі) және мон (жазба текстері б. з. 10 ғасырдан белгілі) тілдерінің есімімен осылай аталған. Мон-Кхмер тілдері төрт топқа: оңтүстік-шығыс (Камбоджа, Вьетнам, Тайланд, Бирма, Оңтүстік Қытайға тараған мон, поар, срэ, бахнар, брао, бру т.б. тілдері), солтүстік-шығыс (Лаос, Тайланд, Оңтүстік Бирмаға тараған палаунг, ва, кава, лава, данау т. б. тілдері), солтүстік-батыс (Үндістанның Ассам штатына тараған кхаси тілі), оңтүстік-батыс (Никобар аралдарына тараған көп диалектілі никобар тілдері). Мон-Кхмер тілдерінде аффрикат және ызың дыбыстарға қарағанда дауысты дыбыстар мен дифтонгілер көбірек қолданылады. Жаңа сөз жасауда негізінен аффикстік (префикс және инфикс) тәсіл, кейде аналитикалық тәсіл де қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том
**Татар ұшқаты** (лат. *Lonicera tatarica*) – ұшқаттар тұқымдасына жататын шырмалған ұшқат. Қазақстанда кездесетін 22 түрдің кең таралғаны. Орман алаңқайларында, құрғақтарда, бұта шіліктерінде, өзен аңғарларында, сондай-ақ Қазақстанның барлық тау беткейлерінде кездеседі. Бұл бұтаның биіктігі 1-3 метрге дейін, жас өркендері мен бұтақтары сарғыш-қошқыл, көлденең болып айырылып кеткен сұр түсті қабықпен жабылған. Жапырағы субтропиктік, жұмыртқа тәрізді, қысқа, жапырақ тақтасының жоғарғы беті ашық-жасыл, астыңғы жағы ашық түсті. Гүлдері екі жынысты жас бұтақ жапырақтарының қуысына екі-екіден жиналған. Олар ұзын да жіңішке гүл табанына орналасқан гүл серіктері бар. Түстері ақ және бозғылт, күлгін, қызғылт болып келеді. Тостағанша жапырақшалары, күлтелері немесе аталығы 5-тен, тозаң қабы түтік тәрізді. Татар ұшқаты мамыр-тамыз айларында гүлдейді, ұзын тұмсықты жәндіктер мен көбелектер тозаңдандырады. Жемісі - тұтасқан шар тәрізді, шырынды жидек түсі қызыл, қызғылт сары және сары. Маусым, тамыз айларында піседі. Олар улы, сондықтан құстар жемейді. Бұл бұта безендіру құралы ретінде бағалы, гүлдеп тұрғанда да, жеміс берген шағында да әсемдігі көз тартарлық. Суыққа да, құрғақшылыққа да төзімділігі өте жоғары, осы қасиетіне байланысты демалыс саябақтарында, бауда, темір жол, автомобиль жолдарының бойында өсіріліп келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан өсімдіктер әлемі" энциклопедиясы
**ҒАБДЕЕВ Қайыржан Нұртазаұлы** (1946 ж.т. Орынбор облысы Ташлинский ауданы Степной ауылы) – ауыл шаруашылық ғылым докторы (1995), профессор (1996). Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтын бітірген (1970). 1970–1972 жылдары Орал ауыл шаруашылық тәжірибе ст-ның селекция бөлімінде кіші ғылым қызметкер (1970), 1972–1975 жылдары Херсон ауыл шаруашылық институтының аспиранты, 1975–1977 ж. Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтында ассистент, аға ғылым қызметкер, 1977–1986 ж. Орал ауыл шаруашылық тәжірибе ст-ның бөлім меңгерушісі, 1986–1993 ж. Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтында доцент, 1993–1994 ж. кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1994 жылдан Орал су және биологиялық мәселелер жөніндегі ғыл. орт-ның директоры. 90-нан астам ғылыми еңбектің авторы.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Рапалло шарты 1920 жылғы** (итал. *Trattato di Rapallo*) — Италия мен сербтер, хорваттар, словендер корольдығы (1929 жылдан Югославия) арасындағы шекара жөніндегі шарт; 12 қаңтар Рапаллода (Rapallo, Италия) қол қойылды. Рапалло шарты бойынша Италия Далмацияны алу жөніндегі талабынан бас тартты. Екі мемлекет арасындағы шекара Соча мен Сава өздерінің су айырықтары бойынша белгіленді. Құлаған Габсбургтер империясынан бүкіл Истрия (Триест, Пуламен қоса) түгел дерлік, Опатия, Црес, Лошинь, Ластово аралдары мен Далмация жағалауындағы Палагружа Италияға берілді. Зара (Задар) порты Италия суверенитетіндегі ерікті қала деп жарияланды. Фиуме (Риека) округы бейтарап территорияның шағын бөлігімен қоса «тәуелсіз мемлекет» деп танылды. Рапалло шарты бойынша, Италияға жерінің 70%-ін славяндар мекендеген территориялар қарады. Ал Париж бітім шарты (1947) бойынша бұл территориялар (Триестен басқасы) Югославияға берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9том
**«Рапид»** (нем. *Sportklub Rapid Wien*) — Аустрияның Вена қаласындағы футбол клубы, 1898 жылы *Erster Wiener Arbeiter-Fußball-Club* деген атаумен құрылған, қазіргі күнде Аустрия Бундеслигасында ойнайды. Өз алаңындағы ойындарын "Альянц" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 28 345 адам. 

Венада құрылған тұңғыш футбол клубы. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Германия чемпионатында ойнады.

Стадиондары
-----------

* Pfarrwiese (1912—1977)
* Герхард Ханаппи (1977—2013)
* Эрнст Хаппель (2013—2016)
* Альянц (2016—)

Жетістіктері
------------

### Ұлттық

Аустрия чемпионы (32)
1912, 1913, 1916, 1917, 1919, 1920, 1921, 1923, 1929, 1930, 1935, 1938, 1940, 1941, 1946, 1948, 1951, 1952, 1954, 1956, 1957, 1960, 1964, 1967, 1968, 1982, 1983, 1987, 1988, 1996, 2005, 2008
Аустрия кубогы (14)
1919, 1920, 1927, 1946, 1961, 1968, 1969, 1972, 1976, 1983, 1984, 1985, 1987, 1995
Аустрия суперкубогы (3)
1986, 1987, 1988
Германия чемпионы
1941
Германия кубогы
1938
### Халықаралық

Кубка Митроп кубогы (2)
1930, 1951
Интертото кубогы
2007

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Ресми сайты
«The Face» — «Адамның беті»: «Викинг-1» станциясымен 1976жылы жасалынған фотография  

*Координаттары*: 37° 0′ N, 12° 48′ W
**Кидония** (лат. *Cydonia*) —Марстың солтүстік жартышарындағы аймақ. Үстел тәрізді таулары бар. Криттің солтүстік-батыс жағалауында орналасқан ежелгі грек қаласы Кидония құрметіне аталды.

«Марстағы адамның беті»
-----------------------

Бұл обьектің екінші атауы – Марс сфинксі. 1976 жылы «Викинг-1» станциясы түсірген суретте Марста жатқан адамның беті анық көрінеді. 
 2001 ж. «Mars Global Surveyor» станциясы сапалырақ сурет жасады. Шын мәнінде, бұл жарық пен көлеңке салдары мен камераның әлсіз ажыратылымдығы әсерінен адам бетіне ұқсаған төмпешік. 

2001жылы «Mars Global Surveyor» станциясы жасаған «Адам бетінің» суреті
  

1. ↑  Номенклатура деталей рельефа Марса, 1981
**Жорди Жозе Делем** (фр. ; 18 наурыз 1993, Ле-Франсуа, Мартиника) — мартиникалық футболшы, "Сиэтл Саундерс" клубы мен Мартиника Ұлттық футбол құрамасының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Карьерасын 2011 жылы "Франсискен" клубында бастады. 2015 жылы Францияның төменгі лигаларында өнер көрсететін "Арль-Авиньон" клубына ауысты да, бір маусым ойнап, бастапқы клубына қайта оралды. Оралғанымен туған клубында бір ойынға қатыспай, "Сиэтл Саундерс" клубының екінші командасына қосылды.

Көп ұзамай "Сиэтл Саундерстің" негізгі құрамына орнығып алды.

### Ұлттық құрама

Мартиника құрамасы сапында тұңғыш рет 2012 жылы 2 мамырда Гайанаға қарсы жолдастық кездесуде алаңға шықты да, алғашқы голын да соқты. Келесі жылы КОНКАКАФ Алтын кубогына қатысып, бір кездесу алаңға шықты (Мексикаға қарсы).

2019 жылы КОНКАКАФ алтын кубогына қатысып, үшінші турда Мексиканың қақпасына бір гол соқты. Бірақ бұл ойында Мартиника 2:3 есебімен ұтылып қалды.

Жетістіктері
------------

* Мартиника чемпионы: 2012/13, 2013/14
* Мартиника кубогы: 2011/12, 2014/15

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
* Профилі
* Профилі
**Тораңғыл** (лат. *Populus pruinosa*) — талдар тұқымдасының терек тегіне жататын, таралу аймағы тарылып, саны қысқарып бара жатқан түр.

Таралуы
-------

Сырдариядан Ілеге дейінгі Қазақстанның оңтүстігіндегі өзен аңғарларында сақталған, торғай типті ылғал сүйгіш үштік дәуір ормандарының қалдығы. Республика жерінен тыс Орта Азияның оңтүстік аудандарында, Иран мен Батыс Қытайда кездеседі.

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Шөл мен тұзға төзімді бағалы ағаш. Өте тез өседі, 5 жылда биіктігі 4-5 метрге жетеді. Тұзды аңғарлардың жағалауларының ең жақсыф табиғи құрғатқышы. 15 жылдық ағаштық бүкіл өсу кезеңінде 20 тонна суды буландыратыны анықталды. Сондықтан қалың отырғызылған ағаштарды (бір гектарда 20 мың көшетке дейін) «биологиялық құрғатқыш» есебінде пайдаланады. 

Сонымен қатар тораңғыл судың жайылуы мен басуына төзімді болғандықтан, жағаларды ең жақсы бекітуші болып табылады. Шашырап аздан өседі, сайлар мен өзен жағалауларында (Желтұраңғы сайы мен Шарын өзенінің аңғары) сирек өскен ақшыл тоғайлар түзеді. 

Өте сәнді ағаш, шөл көрінісінің нағыз әшекейі. Өрт пен кесуден зардап шегеді, жаңа шығып келе жатқан өскіндері малды шектен тыс жаюдан құрып кетеді. Шөлді аудандарындағы елді мекендерді көгалдандыруда өте бағалы ағаш болып табылады. В.И.Запрягаева (1978) тораңғылдың тұқымынан көшет өсіріп, көбейту әдісін сипаттап жазды. 

Жемістері сарғыш түске енгенде, яғни пісіп жетілудің алғашқы кезеңінде жинайды (маусымның соңында). Оны дәке қалқасында кептіріп, арнайы елекпен тазалау арқылы, тазаланған тұқым алады. Оның беті топырақпен жабылмай, өте ылғал терең жүйектерде егіледі. Екі тәуліктен кейін көктеп шығады, оны 10 күн бойы қатты суару керек. Биіктігі жарты метр бір жылдық көшетті тұрғылықты орнына отырғызады. Алтынемел және Шарын ұлттық парктерінде қорғалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Алматы: «Алматыкітап» ЖШС, 2006. – 88 бет.
**«Ақ шаңқан таулар»** — толық метражды көркем фильм. 1973 ж. Қазақфильм студиясы шығарған.

Сюжеті
------

Фильм негізі Сәтімжан Санбаевтың "Ақ Аруана" повесінен алынған.

Зейнетке шыққан соң, Мырзағали туыстарымен сыйланған қардай ақ ботаға бауыр басып қалды. Өскен бота әдемі ақ аруанаға айналды. Бұл жануар қартқа өмірінен кеткен барлық таза, жарқын сәттерді бейнеледі.

Туған жерлерін сағынған аруананың хикаясы аясында күрделі адами қатынастар хикаясы өрбиді. Қайта-қайта аруана өз туған жеріне қайтуға тырысады, бірақ әр кезде оны Мырзағали қуып жетіп, қайтарады. Жаздың бір күні далаға Ақтаулардан аңызақ келеді. Аруана өз ботасына дауыс беріп, желге қарай жүгіреді. Ұлы түйсік оны дөңдер, сорлар, жарлар арқылы алға жетелейді. Оның артынан аттарына мініп дос-жау Мырзағали мен Шолақ замғайды. Аруананы қуып жеткен Мырзағали Шолақтың таңдануына оны бостандыққа жібереді. Ол аруана мен оның ботасының артынан ұзақ қарайды. Бұл өмірде ол не жоғалтты? Немесе, неге қол жеткізді? Өйткені, өз мұңынан басқа басқалардың мұңын көріп, түсіну әрине де оңай емес.

Рөлдерде
--------

* Мырзағали — Нұрмұхан Жантөрин
* Әсима — Бикен Римова
* Шолақ — Мұхтар Найманбаев
* Мақпал — Наталья Арынбасарова
* Марат — Әнуар Молдабеков
* Сағынғали — Мәкіл Құланбаев
* Көкайдай — Мұхтар Өтебаев

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 29 қыркүйектің 2018 жылы.
**«Ақ шағылда туған арман»** – көрнекті жазушы, мемлекет қайраткері Әбіш Кекілбаев туралы Сұлтан Оразалының «Қазақ зиялылары туралы антология» сериясы бойынша түсірілген деректі фильмінің бірінші бөлімі. 

Фильмнің ұзақтығы - 35 минут. Бұл туындыда жазушының жастық шағы, есейген, қаламгерлік талантының қалыптасып, толысқан кезеңі бейнеленеді. Маңғыстаудың қайталанбас табиғаты, жазушының туып-өскен ортасы, замандастары, жазушы шығармаларындағы кейіпкерлері өмір кешкен орта шеберлікпен көрсетіледі. 

Фильмде белгілі сөз зергері Ә. Нұрпейісов, жазушылар Г.Бельгер, А.Сейдімбеков, Т.Әбдіков т.б. қаламгер Ә.Кекілбаев шығармашылығын әр қырынан ашып, толықтыра түседі. 

Фильмнің екінші бөлімі «Парасат биігінде» деп аталады. Ол жазушының қоғамдық, мемлекеттік қызметіне арналған. Екі фильмнің де авторы - Сұлтан Оразалы. Бұл туынды «Қазақстан», «Хабар» телеарналары арқылы сан мәрте көрсетілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
Motacilla alba
*Cuculus canorus canorus* + *Motacilla alba*
**Ақ шақшақай** (лат. *Motacilla alba*) - шағын денелі (20-25 г), әдемі, жіңішке тұмсықты, ұзын құйрықты құс.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Қазақстанда көптеген жерлерде әркімге белгілі бұл құсты «шымшық» деп қате атап жүр. Ақ шақшақайдың жоны - сұр және бауыры - ақ, төсі - қара, қара «телпегі» бар. Әдетте жерде жүреді, ұзын құйрығын жоғарыдан төмен қарай теңселтіп, көзі шалған бунақдененің соңынан қуалап, біраз жүгіреді де, бунақденені әуеде аулау үшін ұшып, көтеріледі. Толқындата, бір сарынды көтеріліп-төмендеп ұшады. Дауысы сыңғырлап, аздап қысқа әуенмен сайрайды.Ұяларды шақшақай кез келген қуыстарға салып, көбінесе жүн және қауырсын төсеп жылылайды. Салындыдағы 5-6 ақшыл сұр жұмыртқаларды аналығы 12-14 күн басады. Балапандарды ата-енелері бірлесіп сонша уақытқа жуық қоректендіреді. Бұл жазда екі рет балапан өргізіп үлгереді.

Таралуы
-------

Бұл шақшақай - тек қана Қазақстанның солтүстігі мен шығысында қоныстанады, негізінде орман және орманды дала өңірінің құсы. Суқоймаға таяу орнығады, алайда соңғы жылдары адам түрғын үйлеріне барған сайын жақын орын тебуде. Соның ішінде үлкен қалалар да бар. Қыркүйек және қазан айларында қыстау үшін Азияның оңтүстік өңірлеріне ұшып кетеді. Наурыз-сәуірде қайта оралады. Бұл кезде Қазақстан аумағының барлығынан ұшып өтеді, сондықтан барлық жерде кездесуі мүмкін.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Motacilla alba*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2013). Тексерілді, 26 қараша 2013.
**Ақ тауқалақай** (лат. *Lamium album*) – ерінгүлділер тұқымдасына, тауқалақай туысына жататын, көп жылдық шөп тектес өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

* Биіктігі 1 м-ге жетеді.
* Сабақтары төрт қырлы, ұзын, түзу,іші қуыс, үш жағы сүйір, жұмыртқа тәрізді, шеттері ара тісті.
* Жапырақтары қарама қарсы орналасқан, күйдіргіш қалақайдың жапырақтарына ұқсайды, бірақ оларадай күйдіргіш емес.
* Гүлдері екі ерінді, ақ немесе ақ сары түсті. 8-9 дан топталып жапырақтарының арасындағы қуыстарға орналасады. Гүл тостағаншасы бес қалақшадан тұрады, олар гүл жапырақшаларынан ұзындау болып келеді.
* Жемісі кішкене 4 жаңғақшадан тұрады. Мамыр айынан бастап күзге дейін гүлдейді.

Өсетін жері
-----------

Өзен жағаларында, бұталар арасында, далалы аймақтардағы шабындықтарда, орман ішінде, үйлердің маңында өседі.

Құрамы
------

Құрамында эфир майлары, флавондары, алкалоидтар, гистаминдер, хлорин және илік, қоймалжың заттар бар.

Емдік қасиеті және қолданысы
----------------------------

Халық медицинасында ақ тауқалақай қан тоқтататын күшті дәрі ретінде қолданылады.Гүлдерінің сөлін алып пайдаланса, аса тиімді болады.Әйелдердің ақ етеккірі келген кезде ақ тауқалақайдың шөбінен жасалған тұнбамен емдейді. Жоғарғы тыныс жолдары қабынғанда гүлдерінен жасалған тұнбалар өте жақсы жәрдем береді.Үш түсті шегір гүлдің шөбін,бүлдіргеннің жапырағын, ақ тауқалақайдың гүлін теңдей алып, тұнба жасап қан азайғандықты, бүйрек және тамақ ауруларын емдейді. Дәрі жасау үшін өсімдіктің тек гүлдерін ғана жинап алады да, көлеңкеде кептіреді. Кейде жапырағын да жинайды.
  

Тұнбаны былай жасайды: өсімдіктің 60 грамм гүлін немесе шөбін 3 стақан қайнап тұрған суға салып 20 минут тұндырады да, 1 стақаннан 3 рет ішеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.