recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Табақ деп әдетте ас салатын, беті кең жайпақ ағаш ыдысты айтады. Темір табақ, шыны табақтар бертінде шыққан.

Қазақша еттен табақ тартқанда оның бірнеше түрін білу абзал. Ондай табақтарды жасауға халықтың әдет-ғұрпын, салт-санасын жақсы білетін көргенді адамдар шақырылған.
Қазақ ғұрпында табақ дегеніміз — бас табақ, сый табақ, орта табақ, аяқ табақ деп негізінде төртке бөлінеді. Оның бер жағында күйеу табақ, құдағи табағы, қыздардың, соғымшының, малшының табағы деген табақтар және бар. Олар өздерінің атына, маңызына қарай еттің әр түрлі мүшесінен жасалады. Қойдың қадірлі мүшесі бас, жамбас, тоқпан жілік, асық жілік. Жылқының ең қадірлі мүшесі жая, қазы, қарта, жал деп саналады. «Жақсының жейтін асы — жая мен жал» деп басталатын өлең де осыған дәлел.
Бас табаққа бас, жамбас салынуы шарт. Орта табаққа асық жілік, кейде жамбас та түседі. Сый табаққа да бас, жамбас салынуы шарт. Аяқ табақ ауыл адамдары үшін (қонақ емес) еттің басқа мүшелерінен жасалады.
Күйеу табаққа бір сан жілік пен төс салынады. Келін табаққа да төс және ұлтабар, жүрек түседі. Қыздардың табағына жүрек, бүйрек, жағымен тіл салынады. Құдағилар табағында жамбас немесе асықты жілік пен сүбе болады. Әйелдер табағына, кейбір ерекше жағдайда болмаса, бас салынбайды. Басты ең жасы үлкен, қадірлі қонақ ұстайды, оның ұсынуы бойынша табақ басында отырған адамдардың ішіңдегі басқа бір беделдісі ұстайды. Бас табақтағы адамдар әуелі бас алынбай тұрып, табаққа қол салмайды. Қалыптасқан дәстүр бойынша бас ұстаған адам әуелі өзі бір кесіп ауыз тиеді де, содан кейін табақтастарына құйқа үлестіріп, тегіс ауыз тигізеді. Осыдан соң бастың жарым жарты құйқасын, бір құлағын сақтай отырып, орта табақтағы жасы үлкен адамға ұсынады.

Жерік асының табағы. Қазақ қауымы ананы ерекше құрметтеген. Екіқабат ананы құрметтеудің көптеген белгілерінің бірі — оған арнап, мол салып табақ жасап, жерік асын апару. Жерік асының табағына кексе әйел болса жамбас, жас әйел болса, асықты жілік, төс, ұлтабар салынып, үстіне жаңа соғылған болат кездік (пышақ) салып апару салты болған. Ондай табақ мол, үйеме болып жасалады. Сол сияқты жаңа түскен келіншектің бетін ашқан соң, оған өзіне жеке арналған «беташар» табағытартылады.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының ұлттық тағамдары кітабы,Атамұра 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 2 ақпанның 2014 жылы.
**Тілеужанұлы Зейнолла** (29.11.
1942 ж.т. Шығыс Қазақстан облысы
Ақсуат ауданы Қызыл қайың ұжымшары) - ақын. ҚазҮУ-ды бітірген
(1968). Алматы облысы "Жетісу" газетінде, кинематография к-тінде,
"Жаңа фильм" - "Новый фильм",
"Еңбек таңы" журналдарында және
халық шығарм. үйінде қызмет
атқарған. Алғашқы жырлары респ.
жас ақындарының "Жас керуен"
(1969) жинағына енген. "Лебіз"
(1971), "Солидарность" (1973, орыс
тіліндегі ұжымдық жинақтарында
өлеңдері жарияланған), "Толағай
тау", "Ой ағысы", "Сарыарқа", "Махаббат дастаны", "Аспанға көшкен
ауыл", "Күнге табынғандар", т.б.
жеке жыр кітаптары жарық көрген.
Көптеген шет ел ақындарының
өлеңдерін, сондай-ақ, 100-ге тарта кинофильмдерді қазақ тіліне
аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Тілеулес Ишан кесенесі (Арал ауданы)** — ХІХ ғасырға жататын архитектуралық ескерткіштердің бірі. Қызылжар ауылынан (бұрынғы Райым кеңшары) шығысқа қарай 5 шақырым жерде, қам кесектерден тұрғызылған жерлеу қоршауларынан тұратын қорымның шығыс бөлігінде орналасқан.

Кесене сипаты
-------------

Ескерткіш тікбұрышты қам кесектерден тұрғызылған, жоспарындағы аумақтық -9,75×10,74 м, сақталған биіктігі -7,0 м. 

Кесене екі камералы, біреуі-кіреберіс, екіншісі-жерлеу камерасы. Екі камера да призмалық корпусқа енгізілген. 

### Кіреберіс камера

Кіреберіс камера жоспарында тікбұрышты , аркалы болып келген кіреберіс ойығы оңтүстік-шығыс қабырғада орналасқан, ал оған қарама-қарсы қабырғада жарық түсетін ойық бар. Камера қаландылардан шығарылған күмбезбен жабылған. Оның солтүстік-шығыс қабырғасында жерлеу камерасына кіретін ойық орналасқан. 

### Жерлеу камерасы

Шаршы пішінді болып келген жерлеу камерасы дөңгелек күмбез асты барабанында тұрған күмбезбен жабылған. Камераның шаршы негізінен күмбез шеңберіне өту камера бұрыштарынан шығарылған қаландылар арқылы іске асырылған. Күмбездің негізіне дейін сыланған , камерада қам кесектерден тұрғызылған екі сағана бар. 

Ескерткіш атмосфералық құбылыстардың әрекетінен қатты бүлінген, күмбезінің жоғарғы бөлігі құлаған, қабырғаларында терең жарықшалар бар. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени ескерткіштерінің жинағы; Қызылорда облысы,Алматы, Аруна баспасы , 2011
**Тілеміш** (Buteo rufinus)-күндізгі жыртқыш құстар отрядының қаршығатәрізділертұқымдасына жататын құс.Еуразияда,Солтүстік Африкада тараған. Қазаұстанның барлық аймақтарында кездеседі. Тілеміш шөлейтті,далалы аймақтарды,аласа таулар мен тау беткейлерін мекендейді. Қоразының қанатының ұзындығы 405-438мм, ұябасарыныкі-442-475мм, салмағы 1-1,5 кг. Түсі ақшыл реңді болса, арқасы сұр, қызғылт қоңыр, шұбар; құйрығы жолақсыз не солғын қоңыр жолақты; қанатысұр теңбілді. Ересек құстар күңгірт,қоңыр түсті, қанаты мен құйрығында көлденең қара сұр жолақтары болады. Көзі сарғыш не қоңыр,тұмсығы қара,балсірісі мен аяғы сары.Жаз бойы қауырсындары күнге күйіп,маусым ішінде басқа реңге ауысады.Әуеде қалықтап ұшады,ұшқанда қанатындағы ақ дақ жақсы көрінеді.Жерде жақсы жүреді,жыл құсы.Наурызда ұшып келіп,сәуірдің басында жартас пен құздағы (сирек ағаш басындағы) ұяға қара дақты 2-5 (негізінен 3-4)жұмыртқасын салады, оларды 40 күндей басады.Балапандары 40-50 ұша бастайды.Кеміргіштермен,ірі кесірткелермен ,жыландармен,майда құстармен,ірі жәндіктермен қоректенеді.Тамыздың аяғынан қазанның басына дейінгі аралықта жылы жаққа ұшып кетеді.Тілеміштер Орта және Оңтүстік Азияда,Африкада,кейде Қазақстанның оңтүстік аймақтарында қыстайды.Пайдалы құс.

 *Buteo rufinus cirtensis*

Дереккөздер
-----------

<энциклопедия/>
Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев
Көшеге қазақтың аса талантты композиторы, дирижер, Қазақстан және КСРО халық әртісі, Халық қаһарманы Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 31.03.1993 № 141 шешімі) берілген. Ол - «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық ансамбілін құрған, халық аузында айтылатын жүздеген әндер мен романстардың авторы.

Көше Алмалы, Әуезов, Бостандық аудандарында орналасқан. Райымбек даңғылынан басталып, Жандосов көшесіне дейін созылып жатыр. Бұрынғы атаулары - Ковалевская, Комсомол 2-ші көшелері. Көшенің ұзындығы - **4100 метр**.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Әбдірәлі Бөлебай** (25 желтоқсан 1953, Ерназар ауылы — 6 сәуір 2022) — қазақстандық диктор.

Өмірбаяны
---------

Әбдірәлі Бөлебай 1953 жылдың 25 желтоқсанында Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Ерназар ауылында дүниеге келген. 

Алматыдағы №46 қалалық кәсіптік техникалық училищені (1971), Құрманғазы атындағы консерваторияны бітірді (1976). 

1983 жылы Мәскеу қаласындағы Бүкілодақтық теледидар және радио қызметкерлерінің білімін жетілдіру институтынан дәріс алды. 

Еңбек жолын "Қазақфильм" киностудиясында режиссердың көмекшісі болып бастады. 

1977 жылы Қазақстан Кәсіподақтары жанындағы көркем өнерпаздары республикалық үйінде методист; 

1978 жылы Қазақ радиосының дикторы; 

1985 жылы Қазақ теледидарында диктор; 

1992–96 жылдары дикторлар тобының жетекшісі; 

1996 жылы "Хабар" агенттігінде "Жеті күн" ақпаратты сараптау бағдарламасы және "Жаңалықтар" қызметінің жүргізушісі; 

2000 жылы "Қазақстан" ұлттық арнасының Астана филиалында диктор; 

2002 жылы ҚР Президентінін Телерадиокешенінде продюсер; 

2004 жылы ҚР Экономикалық қылмысқа және сыбайлас жемкорлыққа қарсы күрес агенттігі (қаржы полициясы) баспасөз хатшысы болып қызмет атқарады. 

Әбдірәлі Бөлебай өмірінің соңында дейін Қазақ радиосында дикторлық қызмет атқарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия. "ҚазАқпарат" Алматы, 2009,1-т ISBN 978-601-03-00-70-5
2. ↑  Белгілі диктор Әбдірәлі Бөлебай дүниеден өтті. qazradio.fm
**Боранғалиұлы Тілекқабыл** (5.9.195. Орал облысы Тайпақ ауданы Базартөбе а.) – журналист.

ҚазМУ-ді бітірген (1977). Еңбек жолын "Қазақстан мұғалімі", "Егемен Қазақстан" газеттерінде бөлім редакторы (1977 98), ҚР Президенті мен Мин. Кеңесі аппаратында, ҚР Жоғарғы Кеңесінің баспасөз қызметінде жауапты қызметтерде (1993 95), 1998 жылы ҚР Президенті Әкімш. қызметінде болды.

Зерттеу, тарихи тақырыптағы жарияланымдарымен оқырманға танылған қаламгер. Шығармалары республика баспасөзінде тұракты жарияланады. "Ғасырға сыр" (2001) тарихи-танымдық кітабы жарық көрді. Қазақстан журналистер одағы сыйл. иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия. "ҚазАқпарат" Алматы, 2009,1-т ISBN 978-601-03-00-70-5
**Табиғаттың көркем пішіндері** (нем. *Kunstformen der Natur*) — неміс биологы Эрнст Геккельдің литографиялық кітабы.

Тіршіліктің көптеген түрлерін бейнелейтін суреттер бастапқыда 1899—1904 жылдары аралығында шағын жинақтар ретінде жарияланды, әрқайсында 10 суреттен болды. Ал 1904 жылы 100 суреттен тұратын жеке кітап та басылып шықты.

Суреттерде бейнеленген ағзалардың кейбірін Геккельдің өзі ашқан және сипаттаған. Ол әр суретте мейлінше көп биологиялық түрлерді қамтуға тырысқан және олардың құрылымындағы сұлулықты жеткізгісі келген.

Ең алғашқы жинақта *Desmonema annasethe (= Cyanea annasethe)* деген медузаның суреті болды. Бұл медузаны Геккель ашып, оны өзінің жары Анна Сеттің құрметіне арнап, атап қойған.

Кітап XX ғасырдың басындағы өнер мен сәулетіне едәуір әсер еткен.

Мысалдары
---------

* Cyanea annasetheCyanea annasethe
* АктинияларАктиниялар
* Prosobranchia (ескі аталуы)Prosobranchia (ескі аталуы)
* СәулетәрізділерСәулетәрізділер
* Ескекаяқты шаянтәрізділерЕскекаяқты шаянтәрізділер
* Онаяқты шаянтәрізділерОнаяқты шаянтәрізділер
* ӨрмекшітәрізділерӨрмекшітәрізділер
* Құйрықсыз қосмекенділерҚұйрықсыз қосмекенділер
* КесірткелерКесірткелер
* ТасбақаларТасбақалар
* МүктәрізділерМүктәрізділер
* СүйсіндерСүйсіндер
* Күйе көбелектерКүйе көбелектер
* ҚолқанаттыларҚолқанаттылар
* КолибриКолибри
* АнтилопаларАнтилопалар

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Брайдбах, Олаф. Visions of Nature: The Art and Science of Ernst Haeckel. — Мюнхен: Prestel Verlag, 2006.

Сілтемелер
----------

* Marine Biological Laboratory Library.
* Art Gallery of the University of Massachusetts Dartmouth.
* Kurt Stüber’s Biolib.
**Табақты күлдіреуіш** – Қазақстанның оңтүстік шаңырақ күлдіреуішін жасау тәсілінің кейінірек қалыптасқан түрі. Шаңырақтың төбесін алақандай табақ тәрізденген қалың дөңгелек тақтай шығарып тұрады, 5-6 имектеу күлдіреуіштер оны шаңырақ шеңберімен біріктіреді. Табақтың төменгі бетінің ортасында шаңырақ көтергенде бақанның басын тірейтін саяздау ұя жасалады. оның айналасына ою-өрнек ойылады. Күлдіреуіштің мұндай түрін жасау оңай, бірақ көркемдік және беріктік жағынан дәстүрлі күлдіреуіш түрінен әлдеқайда төмен. Көпшілік бұқараға арналған шаңырақтарға ешқандай әшекей жасалмайды, тек жосалаумен ғана шектеледі. Ал байлар шаңырақты да үйдің басқа сүйектерімен қосып сырлатады немесе шаңырақ бөлшектерінің үй ішінен көрініп тұратын беттерін мүмкіндігінше саяз сызықтар жүргізу арқылы әр түрлі өрнектермен көркемдетеді. Ою-өрнектер, негізінен, геометриялық, символдық, өсімдік және зооморфтық мотивтер элементтерінен тұрады. Шаңыраққа ою-өрнек жүргізетін құралдың негізгісі үшкір пышақ сияқтанып темірден соғылатын арнайы аспапты қобы дейді.

1. ↑  Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері: Ғылыми-зерттеу еңбек. – Алматы: Өнер, 1987. – 128 бет.
**Сорғыш инфузориялар** (SUCTORIA) тұщы суларда және теңіздерде субстратқа сабақшасымен тіркеліп тіршілік етеді. Кірпікшелері, ауыз тесігі, жұтқыншағы жоқ, тек дамуының алғашқы кезеңдерінде ғана кірпікшелері болады, кейін олар жойылып кетеді.

Денесінде сорғыш таяқшалары немесе қармалауыштары болады, бұлар ұзын, жиырылғыш, қуыс түтіктер. Осы таяқшалары арқылы басқа кірпікшелі инфузорияларды ұстап қоректенеді. Таяқшалары өте сезгіш. Егер кірпікшелі инфузория сорғыш таяқшаға тиіп кетсе, олар сол сәтте оған жабысады. Ұсталған кірпікшелі инфузорияға таяқшалардың бірнешеуі бұрылып келіп, жабысқан жерінің пелликуласын ерітіп жіберіп ішіндегі цитоплазманы сорып алады.

Таяқшалары денесінде радиальды түрінде (Sphaerophrya) шоғырланып немесе арнайы өсінділерінде "қолдарында" тарамдалып орналасқан (Dendrocometes) ұзын немесе қысқа. Таяқшаларының осындай құрылысты болуына байланысты оларды сорғыш және ұстағыш таяқшалар деп атайды. Сорғыш таяқшалар қоректену, ал ұстағыш таяқшалар жемді ұстау және өлтіру қызметін атқарады.

Сорғыш инфузориялардың 500-ге жуық түрі бар. Субстратқа ұзын немесе қысқа сабақшасымен бекініп тіршілік етеді. Дене пішіні сопақша, шар тәрізді немесе бұтақталған. Ядросы екеу: вегетативті-макронуклеус, көбеюден басқа денедегі барлық зат алмасу қызметтерін реттейтін және генеративті-микронуклеус тек қана көбею қызметін атқаратын. Тұщы суда тіршілік ететін сорғыш инфузорияларда жиырылғыш вакуолі жақсы дамыған және ол зәр шығару, осмос қысымын реттеу, тыныс алу қызметін атқарады.

Сорғыш инфузориялар жыртқыштар, кірпікшелі инфузориялармен қоректенеді. Кейбіреулері эктокомменсалдар, айрықша дамыған аяқшалары немесе табаншасымен басқа жануарларға, әсіресе шаянтәрізділерге жабысып тіршілік етеді, мысалы Tocophrya cyclopum. Кейбір түрлері инфузориялардың паразиттері, мысалы Sphaerophrya stentor және S.sol.

Сорғыш инфузорияларды кірпікшелілер типіне жатқызу себебі бұлардың макронуклеусінің, микронуклеусінің болуы, жынысты - конъюгация жолымен көбеюі және дамуының алғашқы кезеңінде кірпікшелерінің болуы.

Сорғыш инфузориялардың жыныссыз көбеюі сыртқы немесе ішкі бүршіктену арқылы өтеді. Пайда болған бүршіктер анасының денесінен үзіліп, біраз уақыт кірпікшелері арқылы суда еркін жүзіп, содан кейін кірпікшелерін жойып, сабақша арқылы судың түбіне бекініп, сорғыш қармалауыштарын шығарып ересек түріне айналады. Жынысты көбеюі конъюгация жолымен өтеді, бірақ конъюгация процесі жақсы зерттелмеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Дәуітбаева К. Ә.Омыртқасыздар зоологиясы. Оқулық. - Алматы: 2004. ISBN 9965-749-11-6
**Семсер құйрық** (Xiphosura) – теңіз буын аяқтыларының меростома класының бір отряды. Дене тұрқы 80–90 см. Семсер құйрықтың денесі 6 жұп аяқты, буынданбаған баскөкірек және семсер пішінді құйрығы бар құрсақтан құралған. Баскөкірек аяқтары көмегімен жүзеді, қорегін ұстайды. Баскөкірегінің үстіңгі жағында екі жай көзі, бүйірінде екі күрделі көзі болады. С. қ. Дара жынысты, жұмыртқасын теңіз түбіндегі құмға салады, дамып жетілуі триобиттерге ұқсас, жұмыртқадан личинка шығады. Семсер құйрықтың қазбадан табылған 12 туысы силур дәуірінен белгілі. Осы кезде тіршілік ететін семсер құйрықтың 3 туысы (5 түрі) тропик теңіздерінде кездеседі. Олардың біреуі Атлант мұхитының Орт. және Солт. Америка, қалғаны Оңт. және Шығ. Азия жағалауларында кездеседі. Семсер құйрық моллюскілер, су түбіндегі омыртқасыздармен кейде балдырлармен қоректенеді. Кәсіптік маңызы бар.[1]

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Жасыбай көшесі**. Көшеге ХVIII ғасырда өмір сүрген атақты батыр Жасыбайдың есімі (Алматы қаласы мәслихаттың
24.03.2005 №138 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 4.04.2005 №2/185 қаулысы) берілген.
Жасыбай Орта жүз құрамындағы арғын тайпасының бәсентин руынан шыққан. Халық арасында сақталған бір аңызда Ер Жасыбайдың жоңғар шапқыншылығына қарсы ұрыста жау оғынан
қапылыста қаза тапқаны туралы айтылады. Ә.Марғұлан 1939 жылы Павлодар облысындағы
Екібастұз қаласының тұрғынынан «Ер Жасыбай» жырын жазып алған.

Көше Медеу ауданындағы «Думан-1» шағынауданында орналасқан. Кешенін ұзындығы - 600
метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Жасыл аражегіш немесе көк боздақ** – құстың бір түрі. Сарыалқым аражегіштен айырмашылығы: алқымында ашық сары және арқасында ашық қызғылт жолақтары жоқ. Түсі онша шұбар емес, дауысы да өзгешелеу. Жасыл аражегіш онша көп таралмаған. Ол Қазақстанның оңтүстік және батыс аудандарында, негізінен Сырдария, Ембі, Жайық, Сарысу, Шу, Іле өзендерінің аңғарларында, су қоймаларына жақын жерде мекендейді. Африка мен Арабияда қыстайды. Бірақ жасыл аражегіш ұяларын негізінен құмдарға салады. Сәуірдің екінші жартысында ұшып келіп, қыркүйек-қазан айларында ұшып кетеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы,«Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2
**Нагорный Қорымы** б.з.б. 5-4 ғ-лардан сақталған ғұрыптық жерлеу орындары. Ақтөбе обл. Мартөк ауд. Нагорное а-ның оңт,-де 9-10 км жерде. Ақтөбе - Маратөк автомоб. жолының сол жағында, биік жотаның үстінде. 1981-1982ж. Орт. Қазақстан археол. экпед. (жетек. М.Қ.Қыдырбаев Ж. Құрманқұлов,Т.И. Кулик ) зерттеген.Қорымдағы оба саны 9. Обалар топырақтан үйіліп, іргесі ормен қоршалған. Обалардың көлемі әр түрлі, ең ірілерінің биікт. 2,5 м-ге жуық,диам.40 м-ге жетеді,қалғандарының биікт. 0,5-1,5 м. диам. 10-25 м. Осы аймақта суландыру жүйесінің қондырғылары салынатын болғандықтан қорымдағы барлық обалар қазылып зерттеледі. Зерттеу нәтижесінде Бат.Қазақстанда б.з.б. 1-мыңжылдықтың орта кезінде тіршілік еткен савромат-сармат тайпаларының әлеум. құрылымын, діни сенімін, материалдық мәдениетін, өнерінің даму дәрежесін көрсететін сан алуан қәбір құрылыстар мен бұйымдар табылып, отандық археологияға тың серіпін әкеді. Нагорный қорымы кқп адам жерленген дромостық қабірлерімен ерекшелінеді. Аум. 200-250 метр квадрат шамасына жететін үлке ағаш құрылыстар астында кейде ор қазылып, ол 10-15 мәйіт орналастыруға жететіндей жасалынған мәйіттер мазарға бөренеден тұрғызылған арнаулы дәліз арқылы біртіндеп енгізілген. Мыс. 2- обаға 12 кісі жерленген, олардың 11-і жауынгерлер, біреуі жасөспірім қыз. Негізінен Н. қ-ндағы обаларда жерленген кісілер қалың етіп балшықпен сыланған еден үстіне жатқызылған. Кейбіреуін ағаштан жасалған зембілмен қойған.Жерленген адамдардың қасына олардың тірі кезінде атқарған қызметтерінен хабар етеді. Мыс. қайтыс болған кісі ержүрек жауынгер, әскербасы болған жағдайда қару жарағымен, ат- әбзелдерімен жерленген.Сол сияқты абыз болса, тастан қашап, ғажап өрнектелген құрбандық ыдыстары, қола айналары, ал емшілерге қалталарға жеке-жеке салынған минералдар және де әсем өрнектелген кішкене керамика ыдыстарына сұйық емдік заттар құйылып қоятын болған. Олардың арасынан сабы сүйектен жасалған скальпель сияқты шағын пышақтар да табылды. Н. қ-нан алынған ахреол. деректер б.з.б. 5-4 ғ-лар кезінде Елек өз-нің оңт.жағалауында кең даланы мекен еткен савромат тайпаларының рухани және әлеум. дамуының жоғары сатыда болғандығын көрсетеді. Аң нақыштармен өрнектелген және құйып жасалынған қола, сүйек бұйымдар, олардың қолөнері мен дүниетанымының биік дәрежеде болғандығын айғақтайды. Кейбір керамика бетінде таңбалар қазақ руларының таңбаларына ұқсас.

Дереккөздер: "Қазақ энциклопедиясы" 6 -шы том Қ-Н
**Жасыбай** – Баянауыл тауындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Баянауыл ауданы Торайғыр ауылының оңтүстік-батысында орналасқан тау. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Ең биік жері 1000 м шамасында. Орталық тау шоғырынан жан-жаққа тараған сілемдері – Жанбақты, Торайғыр, Жақсыаула, Жаманаула біртіндеп аласара береді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тау силур мен девон кезеңдерінің кристалды гранит, сияенит, порфирит, тақтатас жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Тау басы тік жартасты келген. Тау аралығындағы қазаншұңқырда суы мөлдір Жасыбай, Торайғыр көлдері жатыр. Әсем құзы, алуан бейнелі алып жартастары мен үңгірлері және бұлақтары табиғатқа ерекше көрік береді.

Өсімдігі
--------

Етегінен басына дейін бозтал, балқарағай, ақ қайың орманы өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**"Балқаш көлінің тaғдыры" фильмі** – "Қазақтелефильм" студиясының түрлі түсті, 4 бөлімді, қазақ-орыс тілдеріндегі деректі фильмі (1988).

  

Онда түрлі саладағы өндірістік жұмыстардың табиғатқа зардапты әсері турасында мәселе көтеріледі. Жаңашылдық әрекеттердің табиғатпен үйлесімі ойластырылмағандықтан, қоршаған ортаға көптеген зиянды әсерлері бар екені көрсетіледі. 5 млн.нан астам тұрғын өмір сүріп жатқан Балқаш және бүкіл Іле бойы өңіріне тіршілік нәрін беретін өзен-көлдердің ластануы, түптеп келгенде, адамдардың өздеріне ауыртпалық тудыратының көріністік дәйектермен баян ететін фильмнің мән-маңызы әлі де жоғары. Режиссері - Ю.Дубровин, операторлары - Ю.Дубровин, Ю.Монашев.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы". Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. - 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
Кітап басу ісі
**Кітап басу ісі** - қолжазбаны дайын кітап етіп шығаратын полиграфиялық өндіріс процестері жатады. Алғашқы адамдардың тасқа түсірген таңба-жазулары - петроглифтер, белгілермен жазатын жазу - пиктография.

1934 жылы Қазақ мемлекет. біріккен баспасы, 1945 жылдан ҚазССР ғылым академиясының баспасы. 1947 жылы "Мектеп", 1964 жылы "Қазақстан", "Қайнар", "Жазушы", 1976 жылы "Жалын", 1980 жылы "Өнер" баспалары құрылды. 1968 жылы Қазақ совет энциклопедиясының бас редакциясы жұмыс істей бастады.

Дереккөздер
-----------

↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
**Кіріс пен шығыс балансы**– қаржы балансы. Онда белгілі бір кезең ішіндегі кіріс пен шығыс көздері мен шамасы көрсетіледі және олардың баланстың бір бөлігінің екінші бөлігіне сәйкестігі немесе олардың бір-бірінен асып түсуі белгіленеді. Егер шығыс кірістен асып түссе, баланс тапшы деп аталады. Ол кәсіпорынның ағымдағы жоспарын қорытындылайды. Бұл баланс жалпы мемлекетке, кәсіпорынға, отбасыға қатысты түрде жасалады. Онда: өнім өткізуден алынған ақшалай түсім, өткізілетін өнімнің өзіндік құны, мүлік өткізуден алынған пайда, негізгі өндірістік қызметпен тікелей байланысты емес қосалқы және қызмет көрсетуші шаруашылықтардан түскен пайда, өткізуден тыс қызметтен алынған пайда, таза пайда қамтылады.Ол бюджеттің негізін құрайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Кітаб-и-Ағдас** (араб.: الكتاب الأقدس‎, парсы: كتاب اقدس‎) — Баһаи дінінің негізгі қасиетті кітабы.1872—1873 жылдары Акка қаласында Баһаулла тарапынан жазылып, 1890 - жылдары басылған. Сонымен қатар, «Ең қасиетті кітап» деп те аталады. Баһаи сенімінің негізгі заңдарының жинақтамасын қамтиды. Араб тілінде түсіріліп, көптеген тілдерге аударылған. Орыс тіліне алғаш рет Александр Туманский 1899 жылы аударған..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Черникова И. В. СВЯЩЕННЫЕ КНИГИ БАХАИ(қолжетпейтін сілтеме)
2. ↑  В. Г. Литвинчук «Вера бахаи: история, вероучение и практика» Мұрағатталған 23 ақпанның 2014 жылы. «Дінтану» мамандығы бойынша оқып жатқан студенттерге арналған оқу құралы— Мн. 2010
Багаутдин Шагабутдинов
Көшеге Түркістан мен Жетісудағы Қазан төңкерісіне қатысқан Багаутдин Шагабутдиновтың есімі (1956 жылы) берілген. Шагабутдинов Багаутдин (1893-1920) Тамбов облысының Азнево елді мекенінде дүниеге келген. Балалық, жастық шағын Верныйда (Алматы) өткізген. Ол Түркістан ОАК мүшесі, Жетісу әскери комиссары болған.

Көше Бостандық, Алмалы, Жетісу аудандарында орналасқан. Мақатаев, Гоголь, Қазыбек би, Төле би, Жамбыл, Шевченко, Құрманғазы көшелері, Абай даңғылымен қиылысады. Бұрынғы атауы - Кордонная көшесі. Көшенің ұзындығы - **2750 метр.**

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Балқаш маңы жазығы** – Балқаш көлінінің оңтүстік жағында, оңтүстік-шығысында Жоңғар (Жетісу) Алатауы, оңтүстігінде Іле Алатауы мен батысында Шу-Іле тауларының аралығында жатқан аймақ.

Жер бедері
----------

Жазықтың құрылысына тән өзіндік ерекшелігі - жекелеген таулы қыраттармен көмкерілген. Балқаш маңы жазығында көптеген құрғақ арналар (Бақанас) кесіп өтетін құмды шөл Тауқұм, Сарыесікатырау құмы және Бақанас тақырлы, сазды-құмды жазығы созылып жатыр. Балқаш маңы жазығында қырқалар мен бекіген құмды жалдар басым, төбелі құмдар мен сазды-құмды жерлер кәдімгі шағылдармен алмасып отырады.

Су торабы
---------

Жазықты Балқаш су алабының өзендері ағып өтеді, ірілері: Іле, Қаратал, Ақсу, Лепсі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Байтақ, ұлан-байтақ**. Көп жағдайда, бұл екі сөз осылайша, тіркесіп келген күйде, жиі қолданылады. Кейде көркем әдебиетте бірінен - бірі ажырап, басқа сөздермен де тіркеседі. *«...Ұлан ұзақ Сарыарқаға ...көз тастайды»* (Е. Жанпейісов. Аталған кітап, 97). *«...сонау байтақ мал даласын қамтымақ»*.

*«Байтақ»* сөзінің тарихы жөнінде жеке-дара пікір жоқ емес. Р. Сыздықова сөз төркіні туралы *«... өте ертеде парсы тілінен енген болу керек.»* Парсыша *«пайтахт»* сөзі *«астана»* (дәлме-дәл: тахтың төменгі жағы) дегенді білдіреді дей келіп, *«байтақ»* сөзі кейін келе қазақ тілінде *«жұрт», «кең, үлкен, ұшы-қиырсыз»* деген ауыспалы мағыналарға ие болғандығын айтады (Сөздер сөйлейді. 1980, 43, 44 Н. Оңдасыновтың «Парсыша-қазақша түсіндірме сөздігінде» де «байтақ» сөзінің ауыспалы мағынасы — шексіз, кең деп берілген (1974, 67)) Р. Сыздықова келтірген Шалкиіз, Махамбет өлеңдеріндегі *«байтақ»* парсының *«пайтахт»* сөзінен өрбуі мүмкін. Мұны К. Юдахин шығарған «Қырғызша-орысша сөздік» те растайды (*байтақ* — орыс. *столица*). Бірақ дәл осы *«байтақ»* қазақ тілінде *«кең, ұшы-қиыры жоқ, үлкен»* мағынасына ауысқан деген пікірге қосылу қиын. Өйткені тағы бір тілдің дерегі мұны қолдауға қарсы. Араб тілінде: *бидағ* —шөл; дала (орыс. *пустыня; степь*) сияқты екі мағына береді. Осы сөз түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктерінің заңдылығына байланысты *«байтақ»* қалпына дейін құбылып, мағына жағынан өзгеріске ұшырамай-ақ жеткен. Дәлірек айтқанда қазақ тілінде де, *«дала»* мағынасын иеленген.

Тіркестің бірінші сыңары *«ұлан»* туралы бірер сөз. Е. Жанпейісов аталған еңбегінде *«ұлан»* сөзін түркі тілдерінің кейбіреуінде кездесетін *«оғлан»* (*«ұл»* мағынасындағы) сөзімен тектестіреді. Мұны өзі келтірген *«асыл ұлан»* тіркесіндегі *«ұланмен»* жарастыру орынды. Сөзін сабақтай түсіп, ол: *«Әуезов бұл «ұлан» сөзін байтақ, үлкен, ұзақ мәнінде келтіреді»* деп түйеді. Бұған қосылуға да кейбір тілдің деректері ырық бермейді. Якут тілінде біздегі *«үлкен»* мағынасы —*«улахан»* тұлғасында айтылады. Егер, кейде біздің тілімізде *«қ», «ғ», «г»* дыбыстарының түсіріліп айтылатынын ескерсек (кей тілдерде — *сарық*, бізде — сары; қазақ тілі диалектілерінде — *құмған, кигіз,* әдеби тілде — *құман, киіз* т. б.), *«улахан»* тұлғасыныд *«улаан»*, одан әрі — ұлан болуы таңданарлық жайт емес. Тіпті әрегірек барсақ, *«ұлан»* сөзін моңғол тілінен шығаруға да болады. Онда: *уудам* — кең; *олон* — кең, қалың. Осы тұлғалардың қай-қайсысы да біздің тілімізге ауысқанда *«ұлан»* қалпына дейін өзгеруі дыбыс сәйкестіктері заңына сәйкес (*н~м, д~л, о~ұ* сияқты). моңғол тілі деректерінен гөрі, *«ұлан»* сөзінің төркінін *«улахан»* сөзімен ұштастырған жөн сияқты. Сөйтіп, *«ұлан-байтақ»* тіркесі — түркі және араб тіліндегі сөздерден өрбіп, қазіргі түсінікке сәйкестіре айтсақ—*«кең, үлкен дала»* дегенді ұғындырады екен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
**Байтоқ Алаша** (туған - өлген жылы белгісіз) — Батыс Қазақстан өңірінде 19 ғасырда өмір сүрген жырау. Бөкей ордасында, Жәңгір ханның жанында болған. Байұлының алаша руынан шыққандықтан ел арасында **"Алаша Байтоқ жырау"** деп аталған. Оның Жәңгір хан дүниеден қайтқан соң айтқан толғауы, "Мұрат ақынның Ғұмар Қазыоглына айтқаны" (Қазан, 1908), "Шайыр, яки қазақ ақындарының басты жырлары" (Орынбор, 1910) жинақтарында жарық көрген. "Қары азамат сардарбек" деп басталатын толғауы ел арасына кең тараған. Толғаудың маңғыстаулық Т. Жанғабылұлынан 1939 жылы Байтоқ Жақыппайұлы, 1947 жылы И. Ұйықбаев жазып алған мәтіні Қазақстан Ғылыми Академиясының Орталық ғылыми кітапханасының қолжазба қорында сақтаулы (198—705 бумалар). Байтоқ жыраудың 2 толғауы да 
Жәңгір ханға, оның сән-салтанатына арналған мадақ жырлар. Қолжазба мәліметтерге қарағанда, Жәңгірге жырау сексен жасында барған. Ханның сұрауымен, әуелі жиналып отырған жамағатқа, биге, байға, батырға, қызға, бәйбішеге өмірде не жарасатынын жырлайды, сосын хан мәртебесіне ойысады. "Жәңгір хан дүниеден қайтқан соң айтқан толғауында" әсерлеу әдісін мол қолданады. Жоқтау сарынындағы бұл толғауда жыраудың Ресей үкіметінің қазақ даласын отарлау саясатына қарсы көзқарасы айқын сезіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  «Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
3. ↑  «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
4. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Байтұрсынұлы атындағы көше (Алматы)**

Көшеге Алаш партиясы көшбасшыларының бірі, белгілі түркітанушы, реформатор ғалым, қазақ тілі білімі, әдебиеттану және қазақ тілін оқыту әдістемесі ғылымдарының негізін салған зерттеуші, қоғам қайраткері, сталиндік репрессияның құрбаны Ахмет Байтұрсынұлының есімі (Алматы қаласы әкімінің 18.04.1993 Ма 78 шешімі) берілді. Ахмет Байтұрсынұлы (1873-1938) Торғай уезінің Тосын болысында дүниеге келген. Ол халық ағарту, қоғамдық-саяси бағыттағы қызметтер атқарған. Қазақстандағы Алашорда партиясының жетекшілерінің бірі болған. 1913 жылы Орынборда қазақтың көрнекті қайраткерлерін топтастырыл, ұлттық-қоғамдық-саяси және ғылыми-әдеби басылым «Қазақ» газетін ашқан.

Көше Әуезов, Алмалы, Бостандық аудандарын қиып өтеді. Мақатаев көшесінен басталып, қаланың оңтүстігіндегі
таулы аймақтарға дейін созылып жатыр. Бұрынғы атаулары: а)Тараншы; ә)Космонавтар көшесі. **Көшенің ұзындығы** - 4450 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**«Балқытушылар» фильмі** – "Қазақтелефильм" студиясының 2 бөлімді, ақ-қара түсті деректі фильмі (1974).

  

Фильм Ақтөбе ферросплав зауытының өндіріс циклдері мен ондағы жұмыскерлердің тыныс-тіршілігі туралы. Фильмнің кейіпкері құрметті металлург, Социалистік Еңбек Еpi К.Тоқбаев. Жалпы балқыту жұмыс процесі кинокадрларда әсем көрініс қатарын құрайды, ал режиссерлер мен операторлар осыны образды сомдау мақсатында, ізденісті түсірілімдер жасау арқылы әрлей түседі. Міне, фильмде осындай ұтымды бейнебаян тілінде балқытушылардың өмірі мен еңбек жолдары көрініс береді. Режиссері – М.Байқанов, операторы – А.Коптев.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы". Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. - 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Шахарбек Усманов** (1.2. 1937 ж. т. Самарқан облысы Заамин ауданы, Өзбекстан) – еңбек ардагері. Ташкент мақта-мата институттын бітірген (1962). Мамандығы – инженер-технолог. Еңбек жолын Славян мақта зауытында ауысым мастері болып бастады, одан соң өндіріс бастығы болды. 1964 ж. Түркістан мақта зауытына ауысып, цех бастығы болып тағайындалды. 1965 ж. Түркістан ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды, 1966 ж. республика комсомолы Орталық комитетінде жауапты қызмет атқарды. 1966 жылдан бастап тікелей өндіріске ауысты. Шымкент мақта зауытының, Түркістан мақта зауытының директоры болып тағайындалды. Ол басқарған 16 жыл ішінде зауыт ұжымы республика, одақ көлеміндегі алдыңғы саптағы кәсіпорындар қатарынан көрінді. 1985 жылдан республикалық «Каззаготхлопкопром» өнеркәсіптік бірлестігінің бастығы, ал 1994 ж. кәсіпорын «Каззаготхлопкопром» өндіріс бірлестігі болып қайта құрылуына орай бас директор болып тағайындалды. 1994 ж. «Мақта» акционерлік компаниясы құрылуына байланысты осы компанияның президенті болып тағайындалды, бұл қызметті 1996 жылдың желтоқсан айына дейін атқарды. 1996 жылдан «Шымкент мақта» акционерлік қоғамының президенті. «Құрмет белгісі» орденінің иегері. Республиканың еңбек сіңірген қызметкері. Түркістан қаласының құрметті азаматы (1997).

Cілтемелер
----------

"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
**Шафак Сезер** - (10 қазан 1970 жыл Синжан, Анкара) Түркияның кино және театр актері.

Өмірбаяны
---------

1989 жылы Анкара Халық театрында Халдун Танердің 'Есектің көленкесі' атты пьесасында алғаш рет сахнаға шыққан. Анкара халық театрында 'Дәуір Қателігі', 'Басымызда Ашық бұлт', 'Сен Бұл таңдауынды ұмыт' деген пьессаларда рөлдері болған. Комедия жанрындағы әйгілі әртіс 30-дан астам фильмдерде басты рөлде ойнаған.

Фильмдері
---------

"Bir Düğün Masalı" (1993)
"Dostlar Pasajı" (1997)
"Baskül Ailesi" (1997)
"Sıdıka" (1997)
"Vizontele" (2000)
"Oyunbozan" (2000)
"Zalim" (2002)
"Rus Gelin" (2002)
"Ekmek Teknesi" (2002)
"Hababam Sınıfı: Merhaba" (2003)
"G.O.R.A" (2004)
"Hababam Sınıfı Askerde" (2004)
"Simbiyotik" (2004 )
"Altın Kafes" (2004)
"Hababam Sınıfı 3,5" (2005)
"Maskeli Beşler: İntikam Peşinde" (2005)
"Bendeniz Aysel" (2005)
"Ah Polis Olsam" (2006)
"Bir Demet Tiyatro" (2006)
"Maskeli Beşler: Irak" (2006)
"Düş Yakamdan" (2007)
"Kutsal Damacana" (2007)
"Fesupanallah" (2007)
"Maskeli Beşler: Kıbrıs" (2008)
"Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz" (2008)
"Kadri'nin Götürdüğü Yere Git" (2008)
"Aynadaki Düşman" (2009)
"Kolpaçino: Bir Şehir Efsanesi" (2009)
"Kutsal Damacana 2" (2009)
"Türk Malı" (2010)

Дереккөздер
-----------
**Қалдықтық мұнаймен қанығу** - Екі мағынасы бар: 1. Кайнауқаттан мұнайды өндіріп алғаннан кейін сол қойнауқатта қалған мұнаймен тоғытылған ашық кеуектердің қойнауқат көлеміндегі бүкіл
салыстырғандағы өзіндік үлесімен есептелетін шама.шшерінің (d) жинауыш таужыныстардың мұнай беру көрсеткішімен (g) өзара байланысы d = a / 1-g) теңдеуі арқылы өрнектеледі, мұндағы - мұнаймен қанығу
рсеткіші. Қалдықтық мұнаймен қанығу мөлшері кенорынның өндірістік қорын есептеуге мүмкіндік кіреді, оның шамасы мұнайдың күрамына, жинауыштың түріне, қойнауқаттық энергия қорына және кенорынды игеру режиміне тәуелді. Қосымша әдістер мегімен мұнай өндіру (қойнауқатіштік жағу, мұнайды ыстық бумен ығыстыру, тіайды жоғары қысымдарда еріген газдармен ығыстыру, тағы сол сияқты әдістер) Қалдықтық мұнаймен қанығу азайтуға бағытталған әрекеттерге жатады. 2. Суға негізделген
сүйығын пайдалана отырып бұрғыланған үңғымадан көтерілген
тасбағаны үлгісінің мұнаймен қанығу дәрежесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Байтулақ батыр** — Кенже елінің өз заманындағы басты батыры, ел арысы, биі болған.

Аңыз
----

1846 жыл.
Орыс-казактар: «Берегитесь от криво-саблевого Байтулака!» – «Қайқы қылышты Байтулақтан сақтаныңдар!» деп отряд бастықтарына ескертулер жасап
отырған делінеді. Ер Байтулақтың зираты 1916 жылы
ашаршылық, қуғын-сүргін жылдары көпке пана да болыпты.
Ел ішінде «Байтулақтың асында шаппағанда, байқұлақтың тойында шабасың ба?» деген сөз қалған.
Оған себеп, Байтулақ батырдың асында ат бәйгесі ұзақтан жіберіліп, атқа шапқан алты бала қаза болып,
мәреге жүздеген аттан бес-алты ат қана жетіпті. Байтулақтың зиратына бесіктің ілінгені сондықтан екен.

Жерленген жері
--------------

Ер Байтулақтың кесенесі қазіргі Ақсу ауданы Кеңқарын мен Басқан ауылдары аралығында орналасқан.
Байтулақ батыр жерленген жердің бұрынғы атауы –
Қарауыл.
Ер Байтулақ: «Қарауыл тұмсығына жерлеңдер!
Не елу үй Садыр-Қарлығаштың аты шығар, не менің
есімім аталар!» депті көз жұмар алдында. Мазарды
салған ісмер ақын Сараның әкесі Сұлтанбектің (Тастанбек) әкесі Жанқұлы екен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.
Қолөнерде пайдаланылытан бояулардың үш түрі бар:

1. Осы заманғы химиялық әдістермен өндірілетін түрлі-түсті ұнтақ түріндегі және сұйық күйдегі бояулар.
2. Даяр күйінде кездесетін табиғи бояулар. Бұлар топырақтан, жосадан (охра), әр түрлі минералдар мен өсімідк жапырақтары, қабықтары, тамырлары мен жемістерінен алынады.
3. Шеберлер өздері қолдан жасап алатын бояулар, оларға әр түрлі қоспалар қосылып, пайдаланылады.

  
Халық шеберлері саз аспаптарын әрлеу үшін жоса және т.б. табиғи бояуларды пайдаланған. Жоса дегеніміз - қызғылт-сарғыш түсті бояу топырақ. Ағаш бұйымдарды жосамен бояғанда оған қажетінше су қосып, езіп, ағашқа біркелкі етіп жағады да, кептіреді. Содан соң тұзды суға таза киіз немесе шұғадан жасалған бұлғауышты батырып, сонымен жосаланған ағаш бұйымды жақсылап ысқыласа, бояу қолға, киімге жұқпайтын болады.

  
Сол сияқты томарбояу, қына, рауғаш, сары ағаш, т.б. өсімдіктердің тамырын күзде жинап, жуып, кептіріп алу керек. Емен, тал, терек ағашының қабығы, ермен мен жусанның бүрі, жеміс ағаштарының күзде түскен жапырақтары, пияздың қабығы да бояу әзірлеуге жарамды.

  
Осы аталған бояу жасалатын өсімдіктердің кептірілген тамырын, қабығын, жапырағын ұсақтап алып қайнатады. Басытқы ретінде аздап ас тұзын, ашудас қосады. Ұзақ қайнаған соң ірімтігін сүзіп алып, бояуды қанжылым кезінде ағаш бұлғауышпен жағады. Бояу бікелкі сіңу үшін боялатын ағаш бұйымды алдын ала ылғалдап алған жөн.

  
Бояу мен түстердің таңдап пайдаланудың қазақ халқының этнографиялық тарихымен байланысты символдық мәні болған. Қазақта кейбір түстер мынадай символдық мағына берген: көк түс - ашық аспанды, бейбіт өмірді, қызыл түс - оттың, күннің жылуын, ақ түс - ақиқатты , қуанышты, бақытты, қара түс - жерді, жасыл түс - жастықты, көктем қуаншын білдірген. Халық шеберлері затты осы түстердің бірімен бояғанда оған белгілі мән берген.

Дереккөздер:
============

"Сен білесің бе?" Энциклопедиясы (Алматы: "Аруна баспасы")
**Сасықбастау** – Сасықкөл көлінің солтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Үржар ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 466 м. Батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге иіле созылған, енді жері 1 км. Солтүстік беткейі тіктеу, оңтүстікке қарай еңістеніп жазыққа ұласады. Солтүстігінде Ойсексеуіл, шығысында Қызылқақ көлдері, батысында Қалмаққазған құдығы, оңтүстік-батысында Қылы қонысы бар.

Өсімдігі
--------

Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында сұр жусан, жүзгін, көкпек, бұйырғын, баялыш, т.б. өсімдіктер өседі. Атырабы – мал жайылымы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Сатан Нұрғожаұлы Ысқақов** (1928-1999), шопан, Социалистік еңбек ері (1975), ҚазКСР еңбек сіңірген қызметкері (1970). 

Ұлы Отан соғысы жылдарында ФЗО мектебін бітіріп, Жезқазған мен Қарағандының кен шахталарында жүмыс істеді. 1946 жылы туған жері Түгіскенге оралып, Коммунар ұжымшарында әр түрлі жұмыстарда, 1948-1966 жылдары қой фермасында көмекші шопан болып еңбек етеді. Мол тәжірибе жинақтап, мал бағудың үлкен бір мектебінен өтті. 1966 жылы ез апдына дербес отар алып, аға шопан атанады. Бағымындағы қылшық жүнді қазақы қойдың әр жүз саулығынан 1970 жылы 140-тан, ал 1975 жылы 150-ден қозы алды. 

8-сайланған ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

2 мәрте Ленин орденімен марапатталған. Сатан Нұрғожаұлы Ысқақовтың есімі ҚазКСР-нін Алтын құрмет кітабына жазылды (1976). 

Ақын Ж. Қашқынов «Биіктік» атты дастан арнаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Әбдірейім Өміров** (5 мамыр 1955 жыл) – әнші-сазгер, Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1998 ж.) 

1972 ж. орта мектепті бітіріп, Республикалық эстрада студиясын (1977-79), Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетін (1996) бітірген. Көп жылдар Жаңақорған аудандық мəдени бөлімінде əр түрлі қызметтер атқарды. 1999-2001 жылдары Жаңақорған ауданы мәдениет бөлімінің меңгерушісі. Жаңақорған аудандық Əлшекей атындағы өнер мектебінің (2001-2009) директоры. 

Өміров Əбдірейім Бүкілармиялық, Бүкілодақтық, Республикалық байқаулардың лауреаты. Н.Бекежанов атындағы музыкалық драма театры қойған «Қыз Жібек» операсында Бекежанның рөлін сомдаған. Ол көптеген əндердің авторы, атап айтқанда:

* Қ.Аманжолов - «Ғашық едім қайтейін»
* М.Мақатаев - «Сыр», «Соғыстың соңғы көктемі»
* Қ.Асанов - «Махаббат жыры»
* Ф.Оңғарсынова - «Сен барда»
* Н.Исабаев «Əке туралы ой», «Сағыныш», «Сүйемін сені»
* Д.Жолмұхаммедов «Махаббат жауңан түе».
* өз сөзіне жазылған «Мəңгілік ел» т.б. көптеген əндері бар.

М. Дулатовтың сөзіне жазылған «Қайда едің?» әнін «Қазақфильм» студиясы түсірген «Міржақыптың оралуы» деректі фильмінде өзі орындаған. 1993 жылы Алматы қаласында жеке концертін өткізді.
**Әбдірашит Рахымұлы Ахметов** (7.4.1924, Қарағанды облысы Шет ауданы) – тарих ғылыми доктор (1970), профессор (1972), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1974). Екінші Дүниежүзілік соғысқа қатысқан.

ҚазМУ-ды бітірген (1949, қазіргі ҚазҰУ). Осы университетте кафедра меңгерушісі, оқытушы қызметтерін атқарды. 1980–1986 ж. Қазақстан КП ОК жанындағы партия тарихы институтының – СОКП ОК жанындағы марксизм-ленинизм институты бөлімшесінің директоры болды.

Әбдірашит республикалық кәсіподақтарының тарихы, кеңес дәуіріндегі Қазақстанның өнеркәсіп жұмысшыларының жағдайын, олардың өндірістік және әлеум. белсенділігін зерттеді. Осы тақырыпқа байланысты 200-ге тарта ғыл. еңбек жариялады. 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы, Халықтар достығы ордендерімен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Карл Хайнрих Филипп Фердинанд Зандер** (Үлгі:Lang-dutch; 12 қыркүйек 1840 жыл, Гейсмар – 29 қыркүйек 1921 жыл, Бремен) – неміс педагогы, протестант дін қызметкері және жазушы. 

1858-1861 жылдары Гёттингендегі университетте теология мамандығы бойынша білім алады. 1862-1865 жылдары Люнебургте дін қызметкерінің көмекшісі, кейін Вальсроде қаласында мектеп директоры болып жұмыс істейді. Бельгия, Дания, Швеция (1880), Англия (1884) және Нидерланды (1885) елдерін аралайды. 

Еңбектері: *«Dante Alighieri»* (1887); *«Lexiconder Pädagogik»* (1888); *«Die Hugenottenunddas Ediktvon Nantes»* (1886); *«Fr. Lücke»* (1891) және *«Lückes Briefwechselmitden Br. Grimm»* (1891).

Дереккөздер
-----------
**Ферджани Сасси** (араб.: فرجاني ساسي‎, 18 наурыз 1992 жыл, Арьяна, Тунис) — тунистік футболшы, "Эсперанс" клубы мен Тунис Ұлттық футбол құрамасының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

"Эсперанс" клубының түлегі. Карьерасын 2010 жылы "Сфаксьен" клубында бастады. Бес маусымдай ойнап, 79 ресми кездесуде алаңға шықты. 2015 жылы "Мец" клубына ауысып, бір жылдай өнер көрсетті. 40-қа жуық кездесуде алаңға шығып, бір гол соқты. 

2016 жылы өзінің туған клубы "Эсперансқа" өтті.

Ұлттық құрамада
---------------

2013 жылдан бері Тунис Ұлттық құрамасында ойнайды. 2015, 2017 жылдары Африка Ұлттары кубогыне қатысты. 2018 жылы құрамамен бірге Ресейдегі әлем біріншілігіне барды. Алғашқы турда 0:1 есебімен ұтылып жатып, Англияның қақпасына пенальтиден гол соғып, есепті теңестірді. Бірақ бұл ойында Тунис ұтылып қалды - 1:2.

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Статистикасы
**Фердинанд Фабр** (фр. , 1827-1898 жылдар) – француз ақыны және романшы .

Фердинанд Фабр
1853 жылы *«Feuilles de lierre»* атты тұңғыш өлеңдер жинағы жарық көреді. Бірақ бұл жинақта поэтикалық шығармашылық байқалмайды. 1862 жылы көпшіліктің назарын аударған *«Les Courbezon»* атты романын жазып шығарады. Оның шығармалары екі бағытта жазылады. Алғашқысы дін жайында болса, кейінгісі ауылдың қарапайым өмірі туралы болды. Біріншісінің қатарына *«L'abbé Tigrane»*, *«Lucifer»*, *«Madame Fuster»*, *«Mon oncle Célestin»* (1881) сияқты шығармалары кірсе, екіншіге *«Les Courbezon»*, *«Barnabe»*, *«Xavier»*, *«Le chévrier»* және т.б. шығармаларын жатқызады. Парижде оған арнап ескерткіш тұрғызылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Үлкен Шабақты** — Көкшетау қыратының солтүстік етегіндегі орналасқан тектоникалық көл. Теңіз деңгейінен 301,6 м биіктікте.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысының Бурабай ауданы жерінде.

Гидрографикасы
--------------

Су айдыны 25,5 км2, ұзындығы 8,3 км, ені 5,1 км, орташа тереңдігі 10,8 м, ең терең жері 33,3 м. 

Аумағы 1900 га, орташа тереңдігі 10 м, ең терең жері 24 м. Су жиналатын алабының (150 км2). Суы қарашаның ортасында қатады, мұздан 15-25 мамырда арылады. Көктемде еріген қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Суы тұщы, ауыз суға, т.б. шаруашылық қажеттеріне пайдаланылады. Минералдылығы жазда 550 — 750 мг/л-ден қысқа қарай 1000 мг/л-ге дейін өзгереді.

Жер бедері
----------

Оңтүстік бөлігі Көкшетау қыратында, қалған бөлігі ұсақ шоқылықта жатыр. Оңтүстік жағасы биік, жарқабақты (18-20 м дейін). Солтүстік және шығыс жағалары жайпақ. Түпкі бедері күрделі. Терең шұңғымалар мен су асты қырқалары кезектесіп келеді. Кей жерлерде су асты қырқалары шағын аралдар түрінде көл бетіне шығып жатады (ең үлкен аралы 120 - 200 м). Көлге Бурабай көліненен ағып шығатын Күркіреуік (Громотуха) өзені құяды. Тереңдігі (38 м) мен үлкендігіне байланысты көлді Кіші Байкөл (Байкал) деп те атайды.

Өсімдігі
--------

Ірі аралдарда қайың, тал, бұта және қарағай өседі. Түбі орталық бөлігінде лай-балшықты, жағаға жақын маңда тастақты. Көл беті таза, ашық. Су беті өсімдіктері (қоға, қамыс, елекшөп) тек таяз солтүстік-шығыс шығанақта ғана бар.

Кәсіпшілік мәні
---------------

Балығының кәсіпшілік мәні бар. Негізінен торта, алабұға, мөңке ауланады. Сондай-ақ аққайран, тұқы балық, таутан мекендейді. Қолдан табан балық өсіріледі.
**Виллиан Боржес да Силва** ( 1988 жылы 9 тамызда, Сан-Паулуда, Бразилияда туылды) көбірек **Виллиан** есімімен танымал-бразилиялық футболшы, "Арсенал" футбол клубы мен Бразилия құрама командасының жартылай қорғаушы.

Мансабы
-------

### Клубтық

Виллианның алғашқы клубы Сан-Паулудағы жергілікті «Коринтианс» болды. Бразилия чемпионатында 16 матч өткізіп, 2 гол соқты.

2007 жылы Донецктің "Шахтер" клубына ауысты. Клуб ол үшін 14 млн. еуро төледі. «Шахтердің» сапында 2007/08, 2008/10, 2010/11 және 2011/12 жылғы маусымдарда Украина чемпионы атанып, 2008/09 жылы күміс медальін, 2007/08, 2010/11, 2011/12 жылғы маусымдарда Украина кубогын, 2010 жылы Украина Суперкубогын, 2008/09 маусымда УЕФА Кубогын ұтты.

Виллиан Украина чемпионатында 140 матч өткізіп, 20 гол соқты, ал Украина Кубогында 24 матч ойнап, 6 гол соқты.

2013 жылы 1 ақпанда Виллианды 35 млн.еуроға «Анжи» клубы сатып алды. Осы трансфер ресейлык футболда ең қымбат үштікке кірді. Анжи сапында барлығы 17 матч өткізіп, 1 гол соқты.

2013 жылы 25 тамызда "Челсидің" ресми сайтында ойыншымен келісім шарт жасасқаны жайлы хабарлады. 28 тамызда Виллиан «Челси» ойыншысы атанып, 22-нөмерді алды. Трансфер құны 30 млн.фунт болып, Виллиан Ресей чемпионатындағы ең қымбатқа сатылған ойыншы атанды.

2020 жылы "Арсеналға" ауысты.

### Ұлттық құрама

2011 жылы 27 қазанда алғаш рет Бразилияның Габон мен Египетке қарсы ойындарына шақырылып, екі мачта да ойын барысында алаңға шықты.

2014, 2018 жылдары әлем чемпионатына, 2015, 2016, 2019 жылдары Америка кубогына қатысты.

Жетістіктері
------------

### Командалық

«**Шахтёр**»

* Украина чемпионы (**4**): 2007/08, 2009/10, 2010/11, 2011/12
* Украина кубогы (**3**): 2007/08, 2010/11, 2011/12
* Украина суперкубогы (**3**): 2008, 2010, 2012
* УЕФА кубогы: 2008/09

«**Челси**»

* Англия чемпионы (**2**): 2014/15, 2016/17
* Англия кубогы: 2017/18
* Лига кубогы: 2014/15
* УЕФА Еуропа Лигасы: 2018/19

**Бразилия**

* Футболдан Америка кубогының жеңімпазы: 2019

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* chelsea-fc.ru Мұрағатталған 26 маусымның 2014 жылы.
* chelseafc.com
* fifa.com Мұрағатталған 23 қазанның 2014 жылы.
**Жосалыкезең** – Іле Алатауының Үлкен Алматы сілеміндегі асу.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 3337 м. Асу арқылы Үлкен Алматы (Озерная) өзенінің сол тармағы – Серкебұлақтың бас жағынан Проходная өзеніне құятын бастауларға қарай өтуге болады. Бұл төте жол Алматы тұрғындарына кеңінен мәлім. Табиғаты аса сұлу Үлкен Алматы көлінен асу өтетін үстіртке дейін баратын автомобиль жолы бар. Жосалыкезеңде Қазақстан ҰFA-ның өлшеу-бақылау пунктері орналасқан.

Асуда Тянь-Шань ғылыми биік таулы станциясы (Космостанция) орналасқан. Асу Үлкен Алматы көлінің аумағында Алматы және Озерное шатқалдарының жоғарғы бөлігін қосады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Алматы облысы туризмінің ресми сайты
* Іле-Алатау ұлттық паркінің ресми сайты Мұрағатталған 6 сәуірдің 2022 жылы.