recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Хави (Хавьер) Мартинес Агинага** (баск Javier «Javi» Martínez Aginaga; 2 қыркүйек 1988, Эстелья, Наварра) — испаниялық футболшы, Катар СК клубының жартылай қорғаушысы. 2010 жылғы әлем, 2012 жылғы Еуропа чемпионы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

"Осасуна" клубының түлегі. 2005/06 жылғы маусымды "Осасунаның" екінші клубында өткізді.

2006 жылы 17 жасында 6 млн еуроға бағаланып, "Атлетик Бильбаоға" ауысты. 

2012 жылы тамызда 40 миллион еуроға "Баварияға" ауысты. 2012/13 жылғы маусымда клубтың негізгі футболшысына айналды, маусым қорытындысында УЕФА чемпиондар лигасын жеңіп алды. Клубқа Хосеп Гвардиола бапкер боп келген соң Хави орталық қорғаныс шебіне ауысты. Бірақ 2017 жылы Юпп Хайнкес оны қайтадан бұрынғы позициясы жартылай қорғанысқа ауыстырды. 

2017 жылы клубтың вице-капитаны боп тағайындалды.

2021 жылы жазда Катар СК клубына ауысты.

### Ұлттық

Ұлттық құрама сапында тұңғыш рет 2010 жылы алаңға шықты. 2010 жылғы әлем біріншігінің топтық кезеңіндегі Чилимен ойында да алаңға шықты. 

2014 жылғы әлем чемпионатында бір ойында алаңға шықты. 2016 жылғы Еуропа чемпионатына жарақатының кесірінен бара алмады. Ал 2018 жылы оны құрамға қоспады.

Жетістіктері
------------

### Командалық

**Бавария**

* Германия чемпионы (7): 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21
* Германия кубогы (3): 2012/13, 2013/14, 2015/16
* Германия суперкубогы (3): 2016, 2017, 2018
* УЕФА чемпиондар лигасы: 2012/13, 2019/20
* УЕФА суперкубогы: 2013, 2020
* Клубтар әлем чемпионаты: 2013, 2020

**Испания-19**

* Еуропа чемпионы: 2007

**Испания-21**

* Еуропа чемпионы: 2011

**Испания**

* Әлем чемпионы: 2010
* Еуропа чемпионы: 2012
* Кофедерациялар кубогы: 2013

### Жеке

* Испанияның үздік жас ойыншысы («Don Balón»): 2010

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
***Хавазмат Қошқаров*** - 1947 жылы 16 мамырда Түркістан облысы, Сайрам ауданы, Сайрам елді мекенінде дүниеге келген. 1965 жылы Ташкент мемлекеттік университетіне түскен. Университет бітірген соң үш жыл Сайрам аудандық *«Мехнат байроғи»* газетінде тілші болып істеген. Одан кейін мектепте мұғалім, зауытта суретші, мәдениет үйінде директор, 10 жыл облыстық телерадио комитетіне редактор болған. 1991 жылдың тамыз айынан бері облыстық *«Жанубий Козоғистон»* (*«Дустлик байроғи»*) газетінде редактордың орынбасары.

*«Ирмоқлар тутолиганда», «Тұран чечаклари», «Туәна» кітаптары өзбек тілінде, «Мүшайра»* және *«Тұран толқындары»* жинағы қазақ тілінде шыққан.[1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
Жер қойнауындағы мұнайлы, газды, сулы қойнауқаттардың көзін аша отырып, олардың *бұрғылау*
ұңғымасына *ағып келуін қамтамасыз ету мақсатында шегендеу құбырлары мен*
оларды бекіткен керіштерді әдейі теспелеу. Теспелеу атқыш (пулеметтік) немесе
кумулятивтік "теспелегіштер" көмегімен жүзеге асырылады.

Ұңғыманы теспелеу
-----------------

*Бұрғылау ұңғымасы* мен *жинауыш қойнауқат* арасында байланыстар болуын қамтамасыз ету мақсатында
*шегендеу тізбегінде* арнаулы құралғылар көмегімен тесіктер тесу шараларық
жүзеге асыратын *ұңғыма оқпанында* жүргізілетін әрекет. Аталған тесіктер
қойнауқатта шоғырланған флюидтерді өндіріп алу мақсатын, сол сияқты
қойнауқатқа немесе құбырсырттық кеңістікке су, газ, керіш т.б. агенттерді
сығымдап енгізу шараларын қамтамасыз етуге қолданылады. **Ұ.Т.**, сол сияқты.
Ұңғыма оқпанында тұтылып қалған бұрғылау тізбегінде сұйық айналымын
қалпына келтіру мақсатында да қолданылады. **Ұ.Т.**-дің басты түрі "кумулятивт"
теспелеу", "Құмарынды теспелеу" және "оқтаулы теспелеу" түрлері сирек
қолданылады. Әдетте шегендеу тізбегінің бір метрінде он тесік тесіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Шегіршінжапырақ тасжаңғақ** (Aflatunia ulmifolia) — раушангүлдер тұқымдасы, сирек кездесетін, қалдық түр. Таралу аймағы Солтүстік пен Солтүстік шығыс шекарасында оналасқан. Жоңғар Алатауында (Көксу өзен сайы) және Қырғыз Алатауының батыс бөлігінде жекелеген популяциялары кездеседі. Қазақстан жерінен батыс Тянь-Шаньда, Памиро-Алайда және солтүстік Ауғанстанда кең таралған. Голоцен дәуіріндегі жалпақ жапырақты ормандар қалдығы. Өте сәндік бұта, биіктігі 3 метрге дейін, әсіресе гүлдеу кезінде тартымды. Тұқымнан жақсы өседі: тұқымнан өнгіштігі тіпті 4 жыл сақталғаннан кейін де 90 пайызға жетеді.

Дереккөздер
-----------

* Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы.

Тағы қараңыз
------------

* Тасжаңғақ
* Кәдімгі тасжаңғақ
**Шегіргүл тұқымдасы** (лат. *Violaceae*) – қос жарнақты, шөптесін өсімдіктер, кейде бұта, шала бұталар. Жер шарында кең тараған, негізінен тропиктік, субтропиктік және қоңыржай аймақтарда өсетін 22 туысы, 900-ден астам түрі белгілі. Қазақстанда бір туысы — шегіргүл бар. Жапырақтары кезектесіп орналасады. Гүлдері дұрыс кейде бұрыс пішінді, ірі, қос жынысты (дара жыныстылары өте сирек кездеседі), жеке кейде шоғырланып өседі. Тостағанша, күлте жапырақшалары және аталықтарының саны бесеуден; гинецейі (жабық тұқымды өсімдіктер гүліндегі аналық жиынтығы) 3, сирек 2 — 5 жеміс жапырақшаларынан құралады. Жемісі — үш қақпақты қорапша, сирек жидек немесе жаңғақ түрінде болады, олар піскен кезде қақырап ашылады. Шегіргүл тұқымдасын әдемі гүлдері үшін сәндік өсімдік ретінде қолдан өсіреді; көпшілік түрлері эфир майлы және дәрілік өсімдіктер. Оңтүстік Америкада өсетін Leonіa glycycarpa өсімдігінің жемісі жеуге жарамды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 том
**Хаву**, *саву*, *доу хау* (өз атауы — «Хау адамы») — Индонезиядағы Бима-Сумбан халықтарының бірі. Жалпы саны 300 мыңға жуық адамды құрайды.
Батыс Нуса-Тенгара провинцияларында (Сумба және Тимор аралдарындағы бөлек елді мекендер) тұрады.

Тілі
----

Тілі - хаву тілі.

Діні
----

Дінге сенушілер - католиктер, кейбіреулері дәстүрлі нанымдарды сақтайды.

Кәсібі
------

Негізгі дәстүрлі кәсібі – егіншілік (күріш, құмай, жүгері, тары, түйнек, бұршақ дақылдары). Лонтар пальмасының шырынын жинап, одан тәтті сироп пен шарап жасайды. Олар буйволдар мен жылқыларды, ұсақ малдарды, құстарды, әсіресе ұрыс әтештерін өсіреді. Жағалауда балық аулаумен айналысады. Қолөнерден – тоқу және өру дамыған.

Өмір салты
----------

Отбасы шағын, неке моногамды, отбасын құру екі жақты, неке келісімі патрилокальды, неке төлемін төлегенге дейін ол матрилокалды болып табылады.

Елді мекендері шоғырланып орналасқан. Орталықтағы алаңда ғибадатхана мен тас храмдары бар, тас қабырғалармен қоршалған.
Жаңа ауылдар сызықтық орналасқанр. Тұрғын үйлері қаңқалы, қадалы, жоспарлы төртбұрышты, шатырлы. Егін піскен кезде олар егістікте уақытша шағын үйлерде тұрады.

Дәстүрлі киімдері каин, күрте немесе жейдеден тұрады.

Азық-түлік – негізінен көкөністер (күріш, жарма және тамыржемісті дақылдардан алынған дәнді дақылдар).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Хаву (народ)
2. ↑  Значение слова хаву
3. 1 2  народы мира / Хаву


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуӘлем халықтары |
| --- |
|  |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 
Африканың орналасуыАфрика
 | 
Еуропаның орналасуыЕуропа
 | 
Азия орналасуыАзия
 | 
Солтүстік Американың орналасуыСолтүстік Америка
 | 
Океанияның орналасуыАустралия және Океания
 | 
Оңтүстік Американың орналасуыОңтүстік Америка
 |

 |

 |
**Ақбас сұлыкеш** (Emberiza leucocephalos) - Сарыторғайлар тұқымдасының кәдімгі сұлыкешке өте ұқсас (оларды бір кезде бір түрдің түршесі деп санаған), бірақ реңінде сары түс болмайтын құс.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Әуені кәдімгі сұлыкешке ұқсас, алайда аяқтамасы айқын жалғаспай, қысқа қайырылады. Ақбас сұлыкеш жерде ұялайды, сондай-ақ бір жазда екі рет балапан өргізеді, алайда Қазақстандағы ұялау өмірінің дағдысы туралы егжей-тегжейлі деректер аз.

Таралуы
-------

Қазақстанда ақбас сұлыкеш кәдімгі сұлыкештер болатын жерлерде - солтүстікте және батыста өмір сүреді. Алайда оның бұдан басқа Жоңғар Алатауы және Тәңіртаудың кейбір жерлерінен, сондай-ақ Күнгей Алатауы жотасының солтүстік беткейінен ұялау орындары табылған. Ақбас сұлыкештің, сондай-ақ қазақ ұсақшоқыларының кейбір тау топтарында да, мысалы, Қарқаралы тауларында өмір сүруі мүмкін. Біз жаз ортасында сод жердей сайраған аталықтардың үнін естідік. Қыста ол оңтүстік және оңтүстік бойынан да, кәдімгі сұлыкешпен бірге кез келген жерден кездеседі. Қазақстанның бүкіл шығыс жартысы бойынша ұшып өтетіні айқын байқалады. Қыстап қалған сұлыкештер қазаннан наурызға дейін Қазақстанның оңтүстігінен кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Emberiza leucocephalos*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Асыл тұқымды аталық мал (племенной производитель) - өнімдік және түқымдық қасиеттері жоғары ұрпақ беретін, жыныстық қуаты жетілген малдың еркегі (айғыр, бұқа, қошқар, бура, теке, қабан). А.т.а.м.-ың табыңды өз төлінен өсіріп, жақсартуда маңызы өте үлкен. Белгілі ғалым-селекционерлердің пікірінше, қазіргі ғылым жетістіктіріне сәйкес, селекциялық жолмен сиыр өнімділігін арттыру - 95 пайызға, қой өнімділігін арттыру - 80-90 пайызға тұқымдық бұқа мен қошқарды ұрпағының сапасы бойынша таңдап алып, ұтымды пайдалануға байланысты. А.т.а.м. пайдалану арқылы табынның сапасын ұрпақтан ұрпаққа жақсарту - барлық түліктерге ортақ негізгі селекциялық әдіс. Себебі еркек мал әруақытта қатаң сұрыпталады. Мысалы, қолдан ұрықтандыру жағдайында мүйізді ірі қара малда еркек бұзаудың жүзден бірі, қойда еркек
қозының бестен бірі ғана аталық мал үшін тандап алынады. Сонымен қатар бір аталық малдан алынатын ұрпақ саны аналыққа қарағанда анағұрлым көп.

Дереккөздер
-----------

<Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6/> Мал шаруашылығы:
**Стивенс заңы** — америкалық ғалым Стивенс ашқан формула, түйсік күшін тітіркендіргіштің физикалық қарқындылығының белгілі бір дәрежесімен байланыстырады. Стивенс заңын негіздеу үшін психологиялық-физиологиялық зерттеулердің мәліметтері қатыстырылады. Алайда, әдетте, психофизикалық өлшеулердің нәтижелері индивидуумдық тұрғыдан барынша өзгермелі болатындықтан, бұл заңмен анықталатын дәрежелік төуелділіктің Фехнер заңына қатысты артықшылығын бір мәнде дәлелдеуді қиындатады. (Вебер — Фихнер заңы). Стивенс заңы негізгі психофизикалық (Вебер-Фехнер ) заңының бір варианты, бұл заң стимул мен түйсік күшінің арасындағы қатысты логарифмикалық емес дәрежелік функционалдық тәуелділікпен болжайды: S=K х іn мұнда, S — түйсіктің күші, і — әсер етіп тұрған стимулдың шамасы, және К мен n - константалар (тұрақтылар).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Стивен Крейн** (1.11.1871 — 5.6.1900) — америкалық жазушы, журналист, ақын. Қысқа ғұмырына қарамастан, ағылшын тілді әдебиетке үлкен әсер етті, ол өз заманының ең жаңартпашыл қаламгерлерінің бірі болып есептеледі.

1893 жылы ол *Мэгги: көшелердің қызы* атты өзінің алғашқы повесін бастырып шығарады. Әдебиеттанушылардың пікірінше, бұл Америкадағы натурализм бағытында жазылған тұңғыш шығарма болып саналады.

Ал 1895 жылы шыққан *Айбынның алқызыл белгісі* атты роман Америкадағы азамат соғысы жайындағы аса әсерлі шығарма ретінде танымал болып келеді. Алғашқыда бұл шығарма *Қатардағы жауынгер Флеминг/Оның қилы-қилы шайқастары* деген атаумен *The Philadelphia Press* газетінің бірнеше санында жарияланды, кейін жеке кітап болып басылды.

1897 жылы Стивен Крейн Грекия-Түркия соғысының майданына соғыс корреспонденті ретінде аттанады. Сосын ол Англияға барады, онда Джозеф Конрад пен Герберт Уэллс сияқты жазушылармен танысады. Туберкулез ауруына шалдыққан Стивен Крейн Германияның санаториінде емделіп жатқанда, 28 жасында қайтыс болады.

Негізгі шығармалары
-------------------

* *Maggie: A Girl of the Streets — Мэгги: көшелердің қызы* (1893)
* *The Red Badge of Courage — Айбынның алқызыл белгісі* (1895)
* *The Black Riders and Other Lines* өлеңдер жинағы (1895)
* *George's Mother — Джорджтың анасы* (1896)
* *The Open Boat — Ашық теңіздегі қайық* (1898)
* *War is Kind* өлеңдер жинағы (1899)
* *Active Service — Қызметте* (1899)
* *The Monster — Құбыжық* (1899)
* *Wounds in the Rain — Жаңбырдағы жаралар* (1900)
* *The O'Ruddy* соңғы романы (1903)

Сілтемелер
----------

* Британика энциклопедиясындағы мақала
* Стивен Крейн қоғамының сайты
**Естек**  (Erіtrіchіum) – айлауықтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда биік таулы алқаптар мен салқын жерлерде өсетін 3 түрі (жалпақжапырақты Е. жартас Е. түктесін Е.) бар. Олардың биіктігі 5 – 20 см, борпылдақ шым түзетін дара сабағы болады. Жапырақтарын да (сабағы сияқты) қалың, ұйысқан түк басқан. Тамыр түбіндегі жапырақтары ұзынша, доғал, ал сабақ бойындағылары қандауыр тәрізді, үшкір болады. Тостағанша жапырақшалары бес бөлікті, күлтесі қысқа түтікшелі, көкшіл немесе ақ түсті. Аталық пен аналық мойны күлте түтікшесіне кіріккен. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – дөңгелек, жалпақ жаңғақша, оның шеттерінде ұзын иілген көкшіл түсті мұртшалары бар.
Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

**Шілия** – қамытты аттың мойнына кетірмеу үшін пайдаланылатын əбзел. Шілияны қайыстан тігіп, түйіп өріп істейді, шеберлер күміспен, жезбен қадақтап əсемдейді, əр жеріне қайыстан шашақ тағады.

Дереккөздер
-----------

«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4
*Басқа мағыналар үшін Желдіқара деген бетті қараңыз.*
**Желдіқара** – Жетісу облысы Көксу ауданы жерінде орналасқан тау. Айнабұлақ және Сарыөзек стансалары аралығында.

Жер бедері
----------

Тау сілемдері, негізінен, ұсақ шоқылы қыраттар болып келеді. Абсолюттік биіктігі 1357 м. Шығыстан батысқа қарай ұзындығы 10 км-ге созылған, ені 8 км-ге жуық. Батыс және оңтүстік беткейі тік жарқабақты.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Каледон қатпарлығы жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Таудың етегі жазық, сайлы-жыралы, шөбі тықыр келген. Мұнда изен, жусан, бетеге, селеу, тобылғы, қараған өседі. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
Фенотип
**Тұқым қуаламайтын өзгергіштіктер** - қоршаған ортаның әрекетіне тікелей тәуелді. Мәселен, таудағы өсімдіктер мен жануар аласа болады. Бұл олардың икемділік сақтап, денесі қатты салқындаған кезде энергиясын жоғалтып алуынан құтқарады. Тұқым қуаламайтын өзгергіштік құбылысы генетикалық жағынан біркелкі ағзалардан жақсы бақыланады. Сынақтәжірибе ретінде, мысалы, өсімдіктердің өсімді көбеюі кезінде ұрпақтар саны көбірек алынады. Қызылталдың біреуінен *(қарақат, терек, т.б.)* бірнеше бұтақ кесіп алып, олардан генетикалық жағынан барабар ағзалар өсіруге болады. Біз осы дарақтарды әр түрлі жағдайларда (температура, жарық, топырақ ылғалдығының сапасы мен дәрежесінде) отырғызсақ, фенотиптік жағынан әр алуан ұрпақтар аламыз. Ағзалардың әрқайсысы өз генотипін барынша қолайлылықта пайдаланады. Адамның бір жұмыртқадан туған егізінен тұқым қуаламайтын өзгергіштік айқын көрінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биология 9 сынып ISBN 978-601-282-790-3
Явуз Сұлтан Селим Хан-ІІ- Баязид ханның ұлы Явуз Сұлтан Селим хан, Османдық патшалардың тоғызыншысы болған. Халифалықты Осман патшаларына байлаған да осы кісі болды. Иран шахы Исмаилді жеңіп шииліктің бұзық сенімдерінің жайылуына кедергі болды. Бүкіл түріктерді және бүкіл мұсылман-дарды бір тудың астына жинауға тырысты. 8 жылдық билігінің көп бөлігін соғыс майдандарында өткізді. Бұл ықыластығымен жігерлігінің арқасында Хақ та’ала Явуз Селим Ханға Пайғамбарымыздың қасиетті туымен 74-ші Халифалықты нәсіп етті. Мысыр-ды жеңіп, Осман топырақтарына қосуымен Мекке-де болған Хижаз әмірі Шариф Баракатұлы Әбу Нумайриді пайғамбарымыздан қалған бірнеше мубарек сыйлықтарымен Мысырға жіберді. Бұл сыйлықтар Топкапы сарайына әкелініп, Киелі Аманаттар бөлмесіне сақталды.

### Маңызды оқиғалары

* 24.04.1512 Таққа отыруы.
* 23.08.1514 Чалдыран (Иран) жеңісі.
* 19.09.1515 Диярбәкір жеңісі.
* 25.08.1516 Халеб (Алеппо) жеңісі.
* 09.01.1517 Сина (Египет) шөлінен өтуі.
* 22.01.1517 Ридания жеңісі.
* 28.01.1517 Каирдің жеңісі.
* 15.02.1517 Халифа болуы.
* 06.07.1517 Киелі аманаттарды қабылдап алуы.
* 22.09.1520 Қайтыс болуы.

Дереккөздер
-----------
Асыл металдардан жасалған бұйымдар
**Асыл металдар** — алтын, күміс, платина және осы платина тобының металдары (*иридий, осмий, палладий, рутений, родий*). Асыл металдар ***химиялық әсерге тұрақтылығымен***, ***оңай иілгіштігімен*** (*алтын, күміс*), ***баяу балқитындығымен*** (*платина*, т.б.) және ***әсемдігімен*** ерекшеленеді. Асыл металдардың құрамында аз да болса қоспалар кездеседі. Ондай қоспалардан асыл металдарды *сумен жуу, амальгамалау, цианды тұздар ерітінділерінде сүзу, тұндыру* және аффинаждау сияқты әр түрлі әдістер арқылы тазартып алады. Асыл металдардың беріктігін арттыру үшін құрамына *мыс, мырыш, никель*, т.б. металдар қосады. Олардың құймаларынан құнды бұйымдар, металл ақша, медальдар, тіс протезін жасайды. Коррозияға төзімді болғандықтан платина мен оның құймаларын электрод және терможұп жасауға, сондай-ақ химиялық өндірісінде әр түрлі құрал-жабдықтар жасауға пайдаланады. Ал платина және платиндік металдар катализатор ретінде әр түрлі катализдік процестерде, техникада қолданылады. Қазақстанда асыл металдардан алтын және күміс өндіріледі.

Тағы қараңыз
------------

* Қазақстандағы асыл металдар

Сілтемелер
----------

* Асыл тастар
* Асыл тұқымды мал шаруашылығы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Зерделі зергер Мұрағатталған 17 тамыздың 2011 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Химия. Н.Нұрахметов, А.Ниязбаева, Р.Рысқалиева, Н.Далабаева. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 336 бет. ISBN 9965-36-416-8
2. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
3. ↑  Балалар Энциклопедиясы, II- том
**Зернебек Шілдебайұлы** (1949 жылы 10 тамызда Жамбыл облысының Талас ауданындағы Бостандық ауылында дүниеге келген) - қазақ жазушысы.

Өмірбаяны
---------

1967 жылы "Ойық" орта мектебін бітірген.1967-1969 жылдары Қазақстан мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтының механика факультетінде оқыған.1967-1969 жылдары Жамбыл облысының Талас ауданындағы "Ойық савхозында аудандық байланыс торабының радиомонтері" болды.1970-1971 жылдары Алматыдағы номер екінші баспаханада жұмысшы.1971-1976 жылдары Қазақ мемлекеттік университетінің филиология факультетінде оқыған.

Карьерасы
---------

1976-1978 жылдары Жамбыл облысының Талас ауданындағы "Тамды" орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі,1978-1985 жылдары Жамбыл облысының Қордай аудандық ұйымының жауапты хатшысы.1985-1987 жылдары Алматыдағы "Мектеп" баспасының корректоры,аға редакторы,1987-1989 жылдары Алматы облыстық "Жетісу" газетінің тілшісі 1989-1991 жылдары Қазақстан мектебі журналында ғылыми редактор Қазақ тілі мен әдебиеті журналы мен оның Ұлағат қосымшасының бас редакторы және кейіннен осы журналдардың бас директоры атанды.

Еңбектері
---------

Көптеген әдеби-публицистикалық ,ғылыми-педагогикалық және әдістемелік мақалалары,өлеңдері мен жыр-толғаулары аудандық,облыстық және мерзімдік басылым беттерінде жарияланған."Кеудемдегі кептерім" атты (1999) өлеңдер жинағының авторы."Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі" белгісімен және Құрмет Грамотасымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------



/ Қазақстан жазушылары : анықтамалық : 75 жыл / құраст. С. Қамшыгер. - Алматы : Ан Арыс, 2009. - 437 бет.
**Ягеллондар**  – 1386 – 1572 жылғы поляк корольдары мен литван ұлы князьдарының (1377 – 1572, аз уақыт үзілістермен) әулеті; Ягеллондар өкілдері сонымен қатар Чехияда (1471-1526) және Венгрияда (1440-1444, 1490-1526) билік жүргізді.

Сипаттама
---------

Әулеттің негізін салушы Ягайло есімімен аталды. Ягайло – 1377 – 1392 жылдары литван ұлы князі және 1386 – 1434 жылдары поляк королі. Оның үлкен ұлы Владислав 1440 жылы сонымен қатар Венгрияның да королі болды. Ол 1434 – 1444 жылдары поляк королі. Уласло І 1400 және 1444 жылдары билеуші рөлін атқарған. Кіші ұлы Казимир 1440-1492 жылдары литван ұлы князі, ал 1447 жылы оның үстіне поляк королі болып сайланды. Казимир ІV Ягеллончик 1447 – 1492 жылдары ел билеген. Сөйтіп поляк – литван униясы қалпына келтірілді. 1471 жылы Казимир ІV-нің үлкен ұлы Владислав Чехия королі (Владислав ІІ Ягеллон, 1471 – 1516), ал 1490 жылдан сонымен бірге Венгрия королі (Уласло ІІ, 1490 – 1516 жылдары ) болып сайланды. 1492 жылы Казимир ІV-нің ұлдары: Польшада – Ян І Ольбрахт (король, 1492 – 1501 жылдары), Литвада Александр Казимирович ( литван ұлы князі, 1492 – 1506) әкесінің билеуші мирасқорлары болып сайланды. Казимир ІV-нің кіші ұлы Кәрі Сигизмунд І (Польша мен Литвада, 1506 – 1548) және Кәрі Сигизмунд І-нің ұлы Сигизмунд ІІ Август (1548 – 1572) Ягеллондардың соңғы өкілдері болды[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том
Биікті 10 - 25 см,пиязшығы жұмыртқа тәрізді,жуандығы 1 - 2 см,қара қоңыр немесе қоңыр,қағаз тәрізді,ішкі жағы тегіс түкті қабықты.
Сабағының жоғарғы жағы түкті,жапырақ саны - 2 - 4,шамалы қайырылған,жақын орналасқан,бұйра,түкті,кірпікшелі,жалғыз гүлден аспайды,төменгі жапырағы жұмыртқа тәрізді немесе сопақша жұмыртқа тәрізді,ені 1,5 - 3 см,доғалдау.
Гүлі біреу;гүл серігінің ұзындығы 2 - 4 см,тең,ақсары немесе сары,сыртқыларының сырты күлгін реңді,сопақша ромб тәрізді,сүйір немесе сүйірлеу;сыртқысынан сәл ғана қысқа,ішкілері кері сопақша,доғал;аталықтары гүл серігінен 2 есе қысқа; жіпшелері жалаңаш,сары,тозаңдықтары жіпшелерінен 1,5 есе қысқа; түйіні аталықтарынан 1,5 қысқа аналық ауызы орнықты дерлік.

Мамыр - маусым айларында гүлдейді.

Қазақстанда таралуы. Биік тау белдеуіндегі ұсақ топырақты және шағыл тасты беткейлерде өседі. Батыс Тянь-Шаньда кездеседі.

Ескерту: Кейбір таксономистер күмәнді қызғалдақтың жеке түр екеніне күмән келтіреді.Олардың ойынша,бұл небары Кауфман қызғалдағының (T.kaufmanniana) түршесі.Олардың өте жақын туыстығының жақында жүргізілген ДНК зерттеуі де көрсетіп берді.

* Сурет:Күмәнді қызғалдақ .jpgсүрмелі

Дереккөздер
-----------

Қазақстанның қызғалдақтары энциклопедиясынан
**Мұхатов Уәли**, Уәлимұхамед (5. 5. 1916 ж. т. Түрікм. КСР-і, Багир аулы) – КСРО халық артисі (1965). 1951 ж. Москва консерваториясын (С. Н. Василенконың класы бойынша) бітірді. Мұхатов– Түрікм. КСР-і гимнінің (1946), көптеген симфониялық шығармалардың («Түркімен сюиталары», 1950, «Менің Отаным», 1951) кантаталардың, А. Г. Шапошникпен бірлесіп жазған «Ақын мен сот» (1947), «Зұһра мен Таһир» (1953) операларының, «Ақ мамық» (1945) балетінің (А. Ф. Зноско-Боровскиймен бірге), ән-романстардың, аспаптық, камералық т. б. шығармалардың авторы. М. творчествосының биік белесі – «Қанды су айырық» операсы (1967). 4–5 сайл. КСРО Жоғарғы Советінің депутаты. КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1951, 1952). Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Кросс** (ағылш. *cross* — крест) — тура соққының бір түрі, ең ауыр деген соққылардың қатарына жатады, қарымта шабуылға ыңғайлы соққының бірі. Соққы қарсыластың шабуылы жасалған сәтте орындалады. Осы сәтте боксшының соққы жасайтын қолы қарсыластың қолының үстінен өтеді. Көп жағдайда - оңжақ кросс қарсыластың сол қолы арқылы, және керісінше - солжақ кросс оң қол арқылы жасалады. Ал нысана - қарсыластың басы.

Орындалу техникасы
------------------

Соққының жасалуы жұдырықтың кенеттен тұрған орнынан сілтенуінен басталады. Онымен қоса оң аяқ итеріліп, сол аяққа салмақ түсердің алдында дененің қозғалысы басталады. Соққы алға қадам жасап барып орындалуы мүмкін, немесе орында тұрып дене салмағын сол аяққа (солқай үшін - оң аяқ) ауыстыру арқылы орындалады.
Кросс ең ауыр, ең қуатты деген соққылардың қатарына жатады.
**Зеренді демалыс аймағы** - Ақмола облысы Зеренді ауданының табиғаты көрікті жерінде орналасқан. 

Аймақтың қыратты-төбелі жер бедері шоқылар және қырқалармен үйлесім тапқан. Олардың баурайында қайың, реликті шырша өскен орман қалыптасқан. Бұлардың барлығы туризм индустриясын дамытуға және санаторийлер мен курорттар, демалыс үйлері мен балалардың денсаулығын сауықтыратын, таулы шаңғы базаларын, табиғи ұлттық парк құруға өте қолайлы. Зеренді демалыс аумағында «Қарағайлы», «Зерен Плюс», «Сұңқар», «Құлпынай мүйісі», Мәлік Ғабдуллин атындағы және Еуразия университетітінің спорттық сауықтыру лагерьлері, «Аққайың шипажайы», «Жасыл мүйіс», «Ұшқын», «Шығыс», тағы басқа демалыс базалары шоғырланған. Демалушыларға «Керемет», «Нұр ауыл», тағы басқа кафелері, «Көмек» кемпингі, «Оазис» мотелі, «Қалқаман» қонақ үйі, тағы басқа қызмет көрсетеді. Уақытты толық әрі тиімді өткізу үшін демалушыларға шаңғы трассалары, стадион салынған. Сонымен қатар 11 эколагиялық туристік маршрут ұйымдастырылған. Бұл маршруттар бойында Барлаутөбе, Шиелі, Беріктас, Жазықтөбе, Бөрік, Қалқантас, Ақшабұлт, Құс базары, Аюлы, Қоянды, Сұлутөбе, Әулиешың, Қойтас, Жекетау, Жайынауыз, тағы басқа шоқылар мен жартастар және балбалтастар кездеседі. Зеренді демалыс аймағында Зеренді табиғи зоологиялық қорықша аумағында орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

Сыртқы сілтеме
--------------

Зеренді демалыс аймағы(қолжетпейтін сілтеме)
**Саурықсай** – Теріскей Алатауының сілемі, Меридиан жотасының батыс беткейіндегі күрделі
аңғарлық мұздық.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Райымбек ауданында орналасқан. Мұздықты 1915 жылы геолог В.В.Резниченко ашқан. Мұздықтан Байынқол өзенінің сол саласы – Саурықсай өзені бастау алады.

Сипаты
------

Ұзындығы 5,1 км, оның ішінде ашық жері 4,8 км. Жалпы ауданы 7,9 км², мұзқар (фирн) алаңы 4,2 км², ашық жатқан тілі
3,5 км², борпылдақ жыныстар жапқан бөлігі 0,2 км². Мұзқар сызығы 3920 м биіктікте, мұздықтың ашық жатқан
тілі 3480 м биіктікте аяқталады. Орташа қалыңдығы 76 м, көлемі 0,6 км³.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы, 1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 61-бет
**Түйе шешпек (тайлақ шешпек)** — қазақ салт-дәстүрінде қалыптасқан ерте замандарда ірі тойларда өткізілетін ойын. Бұл ойын түркі тайпаларда, оның ішінде қазақ арасында болғаны түрлі жазба деректерде, аңыздарда да кездеседі.

Ойын шарты
----------

Ойынның шарты бойынша үстінде қалың кілем жауып, асыл бұйымдар артқан түйенің бұйдасын жалаңаш әйел тісімен шешіп жетектеп әкетуі керек. Және оған жас келіншек шығады. Мысалы, "Манас" жырында осындай салтқа Ороңқа шығады. Өткен ғасырда Ұлытау баурайында болған аста "түйені шешпекке" шыққан әйел "үлкендерінің көрген жерің, кішілерің туған жерің" деп келіп, шөккен түйенің бұйдасын тісімен шешіп әкетеді. Арқада өткен бір аста түйені шешпекке шыққан жас келіншек тәнін қолаң шашымен жауып, түйені жетектеп кеткендер нар тіккен жақ "жалаңаш шықпады" деп дау шығарып, биге жүгінеді. Сонда әділ би: "шаш әйелдің құдай жаратқан мүшесінің бірі, оған дау жүрмейді,"- деп әділ шешім айтады. 1920 жылдар ішінде Торғай даласына есімі көпке белгілі Қараман Досай қажының асындағы қалы кілем жабылған нарды Нарыш деген жас келіншек шешіп әкеткен. 

Ойынның бұл түрі оңтүстіктегі "тайлақ шешпек" деп аталады. 1914 жылы Қаратау - Қазығұрт елінде аса қадірлі Сопыбек датқа асында осы салтқа Айымбала деген жесір әйел қатысып, тайлақты шешіп алған. Кей жерлерде бұл салт "түйін шешпек" деп те аталады. Салттың бұл түрі көркем шығармаларда кеңінен суреттелген. Мысалы, белгісі суретші Н.Хлудовтың және Қ. Отарбайдың "Тайлақ шешпек" деген картинасында, қайраткер жазушы Шерхан Мұртазаның "Қызыл жебе" романында суреттелген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары /С. Кенжеахметұлы. - Алматы : Атамұра, 2010. - 384 б. ISBN 978-601-282-004-1
Түйеқұс жұбы
**Түйеқұс** (орыс. *Страус*) - Ұшпайтын құстар тобына қарасты түйеқұстар көне дәуірден бері өмір сүріп келеді. Жартылай шөлді климатта өмір сүретін бұл құсқа деген адамдардың қызығушылығы сонау ерте кезден басталған көрінеді. Көне Мысырда түйеқұс жұмыртқаларын емдік мақсатта пайдаланған. Рим сарбаздарының белбеулеріне сый ретінде түйеқұстың қауырсыны тағылатын болған. Түйеқұстың еті мен терісіне қызыққандықтан кейбір араб тайпалары оны аулаумен де айналысқан.

Ерекшеліктері
-------------

Түйеқұс ең ірі құс түріне жатады. Бойы 2,5-3 метрге, салмағы 100-160 кг-ға дейін жетеді. Қанаттары қысқа болғандықтан ұша алмайды. Алайда, өте күшті аяқтарымен сағатына 70 шақырымға дейін жүгіре алады. Бұл оның өзіне төнген қауіптен қашып құтылуына әрі шөл ортасында азығын оп-оңай тауып жеуіне көмектеседі.
Түйеқұстардың Африка, Оңтүстік Америка және Австралияда өмір сүретін үш түрі кездеседі. Олар бір-бірінен башпайларының саны және іріліктерімен ажыратылады. Бұл үш түрге жататын түйеқұста артқа да, алға да 400 кг-ға дейін жететін күшпен тебе алады.
Түйеқұс уақытының 30 пайызын жем іздеумен өткізеді. Көбіне түрегеп тұрған күйі немесе кетіп бара жатып та қоректене береді. Ұзын мойны мен өте қырағы көздері арқылы кішкене жәндікті да іліп алып жей береді. Тұмсықтарының түбін де көре алатын түйеқұстардың бір көзінің салмағы 60 граммға жетеді. Яғни, адам көзімен салыстырғанда төрт есе ауыр. Шөлдегі құмды борандардан сақтану үшін көздің үстіңгі және астыңғы қабағымен қоса, көздің тазалануын қамтамасыз ететін жұқа қабықтан құралған тағы бір көз қабығына ие.

Африка түйеқұсы
---------------

Осы замандағы құстардың ең ірісі (Struthio camelus) деген бір ғана түрге жатады.
Ересек еркегінің бойының биіктігі 260—275 см болады. Орта салмағы 50 кг, ал өте ірілерінің салмағы 90 кг-ға жетеді. Бұлардың ерекшелігі — аяғының башпайы екеу ғана болады (қазіргі кездегі құстарда сирек кездесетін жағдай деуге болады). Шап сүйектері бірігіп кетудің салдарынан жабық жамбас сүйектерін құрайды. Қанаттары едәуір үлкен. Оларды қатты жүгірген кезде төмен түсіріп жібереді. Жалпы еркектерінің түсі қара, ал ұрғашыларының түсі қоңыр-сұр болып келеді. Құйрық қауырсындары мен қанаттары ақшыл болады.
**Мёбиус функциясы** {\displaystyle \mu (n)} — сандар теориясы мен комбинаторикада қолданылатын мультипликативті арифметикалық функция, 1831 алғашқы рет осы функцияны қарастырған неміс математигі Мёбиуса атымен аталған.

Алғашқы 50 нүктелері

Анықтама
--------

{\displaystyle \mu (n)} барлық {\displaystyle n} натурал сандары үшін анықталып {\displaystyle n} санының жай сандарға көбейткіштерге жіктелу сипатына байланысты {\displaystyle {-1,\;0,\;1}} мәндерін қабылдайды:

* {\displaystyle \mu (n)=1} егер {\displaystyle n} квадраттардан таза (яғни еш жай санның квадратына бөлінбейді) және {\displaystyle n} санының жай сандарға көбейткіштерге жіктелуі жұп көбейткіштерден тұрса;
* {\displaystyle \mu (n)=-1} егер {\displaystyle n} квадраттардан таза және {\displaystyle n} санының жай сандарға көбейткіштерге жіктелуі тақ көбейткіштерден тұрса;
* {\displaystyle \mu (n)=0} егер {\displaystyle n} квадраттардан таза болмаса.

Анықтама бойынша {\displaystyle \mu (1)=1} деп есептеледі.

Қасиеттері мен қолданылуы
-------------------------

Мёбиус функциясы мультипликативті: кез келген өзара жай сандар a мен b үшін {\displaystyle \mu (ab)=\mu (a)\mu (b)}.

Мёбиус функциясының {\displaystyle n} санының барлық, бірге теі емес, бөлгіштері үшін мәндерінің қосындысы нөлге тең

{\displaystyle \sum \_{d|n}\mu (d)={\begin{cases}1,&n=1,\\0,&n>1.\end{cases}}}
Бұл, жекеше түрде, кез келген бос емес шекті жиын үшін мүшелерінің саны тақ болатын әр түрлі ішкі жиындарының саны мүшелерінің саны жұп болатын әр түрлі ішкі жиындарының санына тең деген ақиқаттан шығады. Дәл осы тұжырыммен #Мёбиус айналдыру формуласында дәлелдейді.

Мёбиус функциясы Мертенс функциясымен келесідей байланысқан

{\displaystyle M(n)=\sum \_{k=1}^{n}\mu (k).}
Мертенса функциясы өз кезегінде Риман дзета-функциясының нөлдер есебімен тығыз байланыста, Мертенс гипотезасын қараңыз.

Мёбиус айналдыру формуласы
--------------------------

### Бірінші Мёбиус айналдыру формуласы

Арифметикалық функция {\displaystyle f} пен {\displaystyle g} үшін келесі теңдік,

{\displaystyle g(n)=\sum \_{d\,\mid \,n}f(d)}
сонда тек сонда, егер

{\displaystyle f(n)=\sum \_{d\,\mid \,n}\mu (d)g(n/d)} болғанда орындалады.
### Екінші Мёбиус айналдыру формуласы

Анықталу облысы {\displaystyle x\geqslant 1} болатын нақты мәнді функциялар {\displaystyle f(x)} пен {\displaystyle g(x)} үшін мына теңдік

{\displaystyle g(x)=\sum \_{n\leqslant x}f\left({\frac {x}{n}}\right)}
сонда тек сонда, егер

{\displaystyle f(x)=\sum \_{n\leqslant x}\mu (n)g\left({\frac {x}{n}}\right)} болса орындалады.
Мұндағы {\displaystyle \sum \_{n\leqslant x}} қосындысы {\displaystyle \sum \_{n=1}^{\lfloor x\rfloor }} болып сипатталады.
**Ағынның өзара әрекеттестігін типтеу** (Типизация взаимодействия потоков) — ағынның және арнадағы кіші пішіннің параллель динамикалық әрекеттесуін геометриялық параллель нұсқаға сәйкестендіру. Бұл ағынның өзара әрекеттестігін типтеудің бірінші типі деп аталады. Бұлардың қарамакарсы әрекеттесуі арнадағы пішіннің вертикаль оське карай бағытталуынан пайда болады. Мұндай толқындар арнадағы пішіннің ағысы мен қосымша энергияның жоғарылауынан, ағын жылдамдығының артуынан және ағын бағытының теңесуінен қалыптасады. Бұл оның қабілеттілігін 12%ға дейін төмендетеді. Жұмыс барысында арнадағы пішін әрекетінің үлкен шамада күрт төмендеуі байқалады. Мұндай тип табиғи жағдайларда аз кездеседі. Екінші тип: арнадағы ағын мен пішіннің параллель емес жағдайында байқалып, олардың динамикалық осі арқылы сипатталады. Суды қажет кезінде пайдалану үшін ағын жылдамдығын баяулатып, артық мөлшерді кедергілер арқылы шағын қоймада ұстайды. Екінші тип көп ретте табиғи жағдайда , пайдаланылады. Мүның басты себебі: судың беткі бөлігіне кедергі қойып бөгегендіктен, өзеннің төменгі жағында кеңею процесі жүреді. Үшінші тип: ағын және арнадағы пішіннің әрекеттесуінің үшінші түрі екінші типтеріндегі тәрізді геометриялық пішін мен ағынның параллель немесе параллель емес қойылуымен сипатталады. Бұл жағдайда бөгенсулар астындағы әр-түрлі шұңқырлардың болуынан су жылдамдығы төмендейді. Суды бөгеудің бұл амалы энергия шығынын төмендетеді және арнадағы пішіннің өрекетін 50%ға, тіпті одан да төмендетеді. Бұл тип табиғи жағдайларда далалы жерлерді суару кезінде өзен ағысы бағытымен жасалатындықтан жиі пайдаланылады. Ағын және арнадағы пішін әрекеттесуі арасындағы сипатта латын төртінші тип те кеңінен қолданылады. И.В.Поповтың мәліметтеріне сүйенсек, бұл типті табиғи жағдайдағы пішін , процесін байқау барысында өзендердің деңгейлерін теңестірген жағдайларда қолдану тиімді. Төртінші типті жоғарыда аталған типтердің кеңейтілген түрі деуге болады. Шындығында, динамикалық осьтердің ағындарының қиылысу бүрыштары бірінші типке жақындығын байқатады. О < а < 5П бұрыштарындағы ендік пен бөгеттердің қолданылуы екінші типке, ал ағын мен бөгетті әрекеттестіру үшінші типке жақындастырады. Жалпы алғанда, зерттеулерге және үлгілік схемаларға сүйене отырып, ағын және арнадағы пішін әрекеттесуі табиғи жағдайларға тән ұйымдастырылуы шарт. Егер алдыңғы үш тип ағынның бір бағытында қолданылса, калған төрт тип екі бағытта да қолданылады. Алайда бұл түрлер морфологиялық өзгерістерді ескермейді. Бұл типтердің барлығы да табиғи жағдайларда морфологиялық ағын және пішін жағдайына байланысты өзендердің ұзындығына сәйкес қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы.
– Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
**Кеңесхан Зәкенов** - 1937 жылы Шығыс Қазақстан облысының Зайсан өңірінде 20 тамызда туған. Орта мектепті тамамдаған соң Қазақтың мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тамамдаған. Оқи жүріп, түрлі тақырыптарға мақалалар жазды. Университетті бітіріп шыққан жас талап «Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінің, одан кейін «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан») газетінің Шығыс Қазақстан облысындағы меншікті тілшісі болды. «Социалистік Қазақстан» ғазеті редакциясына қызмет-ке алынып, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып 26 жыл қызмет істеді. Құрмет Грамотасымен, орден, медальдармен марапатталған.

Оқырмандарга «Жанартау», «Тау жолы», «Миллионер», «Жұлдызды дәурен» атты әңгіме-хикаят жинақтарын ұсынды. Халық ем-шісі С.Юлдаштың «Емші» кітабын әдеби өңдеп шығарды. Соңғы кітабы — «Сезім сәулелер!» 2001 жылы басылып шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Ағынша траекториясы** (Траектория струи) — белгілі бір уақыт аралығында сұйықтық бөлшектерінің ағып өту қашықтығы. Қозғалыс траекториясы бір бөлшектің ағып өту қашықтығын бейнелейді. Ағыс сызығы — сол ағыс сызығына жататын әр түрлі бөлшектердің сол уақыт мезетіндегі қозғалу бағыты болып табылады. Егер сұйықтық қозғалыстарының көрсеткіштері қысым Р мен жергілікті жылдамдық U уақыт аралығында өзгермейтін болса, онда ағыс сызықтары тоқтап қалғандай болып, қозғалып ағу траекториясымен бірдей болады. Мысалы, резервуардан ағып шыққан жіңішке сұйық ағыншасының ағыс сызықтары мен қозғалып ағу траекториясы. Егер ағып шығу кезінде сұйық деңгейі өзгеріп отырса, уақыт өзгерген сайын сұйықтықтың шапшу қашықтығы да кеміп өтырады. Сол мезеттегі әрбір сұйық ағыншасын ағыс сызығы деп алсақ, онда оның кеңістіктегі орналасу нүктесі әр уақытта өзгеріп отырады. Резервуардың тұрақты деңгейінде қасқағымдағы ағыс бейнесі өзгеріссіз болады. Бұл жағдайда ағыс сызығымен қозғалып ағу траекториясы бір-бірімен бірдей болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы.
– Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
**Кір сабын** (қатты кептірілген) тұрмыста пайдалану үшін 70 және 72 проценттік майлы қышқылдар қосылып дайындалады. 

Бұл сабын күнбағыс, мақта, соя т.б. өсімдік майларын өңдеуден алынған қатты май — саломас қоспасынан, синтетикалық майлы қышқылдардан, сұйық өсімдік майларынан, шайырдан жасалады. Сабын ерітіндісінде жүн, жібек (табиғи және жасанды) маталарды бүлдіретін күйдіргіш заттар болады, сондықтан жүн және жібек маталарды синтетикалық қоспалармен жуу керек. Кір сабынды қолды, денені, шашты жууға пайдаланбаған жөн.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
Ата-анасы баласы балалы болғаннан кейін «енді өз күндерін өздері көре алады» деген сенімге келіп, отау тігіп, бөлек шығарады. Сонда малынан – мал, мүлкінен – мүлік бөліп береді, ыдыс-аяқ сыйлайды. Оған келіннің төркінінен келген дүниесі қосылып, жас жұбайлар жеке шаңырақ болып шыға келеді. Мұны енші беру деп атайды. Ата-анасы қайтыс болса, олардың малы мен дүние-мүлкі қалған ағасы інісіне еншібас беруге тиіс. Әке орнында әке болып отырған ағасының ата-анасынан қалған мұраны бауырына басып алып, оның бар рахаты мен қызығын өзінің ғана көруі – тасбауырлық. Ондай аға кейін інісі өз бетінше күн көріп, бақ-дәулетке ие болғанында «Інім маған, балаларыма қараспайды» деп күңкілдемеуге тиіс. Кейбір ата-ана балаларының еншібасын алдын-ала бөліп, атап қояды.

Дереккөздер
-----------
Адам кірпігі
**Кірпік** (лат. *Cilia*) — сүтқоректілердің көзінің жоғарғы және төменгі қиығын жиектей орналасқан түк.
Адам денесінде қабақтың бос жиегінің алдыңғы шетіндегі 2-3 қатар болып орналасқан. Олардың арт жағында "meibomian" деп аталатын без болады. Адам кірпіктерінің орташа өмір сүру ұзақтығы — 90 күн. Әрбір кірпік бір баған және түбірден тұрады. Түбір тері астында орналасқан.

Құрылысы
--------

Әрбір кірпік өзек пен тамырдан тұрады. Түбір тері астында орналасқан және шаммен аяқталады. Бұл кірпік шамының өсуі үшін жауап береді, ол пияз жасушаларының күшейтілген бөлінуіне байланысты. Түбірі мен Шам фолликулда болады, оған 2-3 май бездері қосылады. Пиязға тері сосочкалары қосылады, оның көмегімен кірпікке қоректену және оттегі жүргізіледі.

Кірпік өсу фазалары
-------------------

Кірпік түсі эумеланин және феомеланин пигменттерінің арақатынасына байланысты. Кірпіктің өсу циклы 4 фазадан тұрады:

* 2-3 апта кірпік қарқынды өседі.
* 4-7 апта өсуін тынышталады.

Қалған екі фазада кірпік әлсіреп түсе бастайды. Кірпік кез-келген уақытта өсе береді, бірақ ағза қартайған сайын, кірпік жұқарып, әлсіреп және ағара бастайды. Көздің төменгі бөлігіндегі кірпіктердің ұзындығы шамамен 7 мм, ал үстіңгі бөліктегілер шамамен 10 мм. Үстіңгі кірпіктердің саны 150-250 шақты болса, төменгі кірпіктер саны 50-150 аралығында. Кірпіктің негізгі атқаратын қызметі көзді шаңнан, кірден, топырақтан және ұсақ бунақденелілерден қорғау.

Саны
----

Жоғарғы қабақта 90 — нан 160-қа дейін кірпіктер бар, олар қабақтың майлы майларын бөліп алады, төменгі жағында-75-тен 80-ге дейін. Жоғарғы кірпіктер төменгілерден ұзын болып келеді, шамамен 10 мм, ал төменгі ұзындығы шамамен 7 мм.

Дереккөздер
-----------



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуКөз |
| --- |
|  |
| Фиброзды қабық (сыртқы) | 
Конъюнктива • Ақ қабық • Қасаң қабық |  |
|  |
| Тамырлы қабық (ортаңғы) | 
Хориоидеа • Нұрлы қабық • Қарашық • Кірпікті дене |
|  |
| Торлы қабық (ішкі) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Қабаттар | 
Фотосенсорлық қабат • Сыртқы шекаралық қабат • Сыртқы түйiршiктi қабат • Сыртқы торлы қабат • Ішкi түйiршiктi қабат • Ішкi торлы қабат • Ганглиондық қабат • Жүйке талшықтарының қабаты • Ішкi шекаралық қабат |
|  |
| Жасушалар | 
Фоторецепторлар (Таяқшалар • Сауытшалар) • → (Көлденең жасушалар) • → Биполярлы нейроциттер • → (Амакринді жасушалар) • → Ганглиондық жасушалар • → Мюллер жасушалары |
|  |
| Тағы | 
Сары дақ • Соқыр дақ • Тісті жиек |

 |
|  |
| Көздің алдыңғы бөлігі | 
Фиброзды қабық • Көздің алдыңғы қуысы • Шылауық • Нұрлы қабық • Көздің артқы қуысы • Кірпікті дене • Көз бұршағы |
|  |
| Көздің артқы бөлігі | 
Шыны тәрізді дене • Торлы қабық • Хориоидеа |
|  |
| Қосымша | 
Көру жүйкесі • Көз шарасы • Қас • Қабақ • Кірпік • Көз жасы аппараты • Аккомодация • Көз аурулары |

 |
**Авдо́тья (Евдоки́я) Ильи́нична Исто́мина** (1799 ж. 17 қаңтар—1848 ж. 26 маусым) — Санкт-Петербургтық балеттің атақты бишісі.

Өмірбаяны
---------

Театр училищесінде Пушкиннің «Евгений Онегинінде» аты аталатын Шарль-Луи Дидлоның шəкірті болды. Истомина ең үлкен жетістіктерге *«Зефир жəне Флора»*, *«Африкандық арыстан»* (орыс. «Африканский лев») (1818), *«Бағдаттық халиф»*, *«Евтимий мен Евхарис»*, *«Роланд пен Морган»*, *«Лиза мен Колен»* (1820), *«Лелия Нарбон»* секілді балеттерде ойнаған рөлдері арқылы жетті. 

Истомина кейде əңгіме айтушы ретінде сықақтарда да қатысып жүрді. Өзінің таланты мен сұлулығының арқасында Истомина əрдайым табынушыларының ортасында жүретін. Жастардың арасында оның жүрегін жаулап алу үшін бірнеше рет жекпе-жектер өткізіліп, кейбіреулері қайғылы түрде аяқталып жатты.

1840 жылдары балеттен кеткеннен кейін Истомина драма театрының актері П. С. Экунинға тұрмысқа шықты. 1848 жылы Евдокия тырысқақ ауруынан көз жұмды, Үлкен Охта зиратында жерленген.

Дереккөздер
-----------


1. ↑  Эльяш Н. И. Авдотья Истомина. — Л.: Искусство, 1970. — 192 с. — (Корифеи русской и зарубежной сцены). — 50 000 экз.
**Акбар Кадыров** — 1955 жылдың 12 қарашасында дүниеге келген.Қырғыз футболшысы және футбол жаттықтырушысы.

Өмірбаяны
---------

Ол «Ыстықкөл» (Қаракөл) клубында футболшы ретінде ойын көрсеткен болатын. Қырғызстанның ірі лигасында екі маусымды өткізген. 1993 жылы ол 26 матчтың ішінде 26 гол соғып, Давран Бабаевқа жол беріп (39), чемпионаттың бомбардир дауын бойынша екінші орын алды. 2000 жылы 8 матчқа қатысып, 1 гол соқты. 

2011 жылы Ыстықкөлдің бас лигасының бас жаттықтырушы болып жұмыс істеді. Маусымның бірінші жартысында клуб 10 матчтың ішінде бір ғана жеңіске жетте алды, содан кейін жарыстарға қатысудан бас тартты.

Ескертпелер
-----------

1. ↑  Футбол, Высшая лига Кыргызстана: «Дордой» вырывается вперед

Сілтемелер
----------

*
**Эрвин Шарф**(29.08.1914 жылы туған-1994)- Австрия жұмысшы және коммунистік қозғалысының қайраткері. 1934 жылы социал - демократиялық партияға кірді. Австрияны фашитік Германия аннексиялаған жылдары (1938-45) Югославия халық азаттық әскерінің құрамындағы австриялық "бостандық батальонының" қатарында фашист басқыншыларына қарсы күреске қатысты. Шарф прогресшіл социалистер бірлестігін ұйымдастырды, ол кейіннен Австрия социалды жұмысшы партиясы (АСЖП) деп аталды. Шарф оның председателі болып сайланды. 1956 жылы шілдеде АСЖП Австрия Коммунистік партиясымен (АКП) біріккеннен кейін, ол АКП ОК Саяси бюросының мүшесі болып сайланды. 1957 - 65 жылдары Компартияның орталық органы "Volksstimme" газетінің бас редакторы. 1965 жылы мамырдан АКП ОК - нің хатшысы. 1974 жылы ақпаннан Компартияның теориялық органы "Weg und Ziel" журналының бас редакторы.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 195 бет
**Қызғылт жирен саршұнақ** – бұл дене тұрқы 25-34, құйрығының ұзындығы 5-9 сантиметрдей біршама ірі келген кеміргіш. 

  

Сондықтан оны кейде үлкен саршұнақ деп те атайды. Ұйқыға кетер алдында еркектерінің салмағы 900-1500 грамға дейін барады. Жотасы жылтыр сары немесе сұрғылт қоңыр. Оның екі ұртын қызыл жирен қоңыр дақтар, көзінің айналасын дөңгелене біткен қоңыр сақина тәрізді жолақ қоршап жатады. Саршұнақтың бұл түрін осы белгілеріне қарап оңай ажыратуға болады. 

Қазақстанда қызғылт жирен саршұнақ Орал, Гурьев, Ақтөбе, Торғай облыстарының кейбір аудандарында тараған. Оның шығыстағы таралу шекарасы Есіл өзеніне дейін барады.Әсіресе бұл саршұнақтың көп тараған жері – Ақтөбе облысының Мартөк, Ленин, Қобда, Новоресей, Алға аудандары. Мұнда саршұнақ мекендеген жерлердің әр гектарына есептегенде 12-18 қызғылт жирен саршұнақтан келеді. Кей жерлерді кішкентай саршұнақпен бірге мекендесе, кей жерлерде қызылұрт саршұнақ бар жерлерде кездеседі. Бірақ бұлардың мекені басқаша болып келеді. Қызғылт жирен саршұнақ көбінесе далалық аймақтарда қоныстанады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Shar, S.; and Lkhagvasuren, D.* Spermophilus undulatus. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2009.1*.  International Union for Conservation of Nature (2008). Тексерілді, 8 қаңтар 2009.