**Бантулар** (өздерінде *а-ва-ntu* — адамдар деген ұғымды білдіреді) — Африканың оңтүстік аймақтарын мекендейтін халықтар тобы. Жалпы саны 200 млн. адам. Бантулар тобына кіретін халықтар: кикуйю (Кения), баганда (Уганда), руанда (Руанда, Бурунди), баконго, монго және балуба (Конго), умбунда (Ангола), зулустар (Оңтүстік Африка), т.б. Бантулар Танзания жерінде көп шоғырланған және халқының 98,9%-ін құрайды.

Тілі
----

Көптеген банту халықтары екі және көп тілдесөйлейді. Суахилитілінде сөйлейтіндер саны бойынша банту тілдерінің ішіндегі ең үлкені (50 миллионнан астам адам) кең таралған.

Діні
----

Бантулар – христиандар мен сүнниттік мұсылмандар, кейбіреулері дәстүрлі наным-сенімдерін сақтайды, афро-христиандық шіркеулерді ұстанушылар бар.

Таралуы
-------

Экваторлық Африкада бантулар Экваторлық Гвинеяда, Габонда, Конго Республикасында, Камерунның батыс және оңтүстік аймақтарында, Орталық Африка Республикасының оңтүстік-батысында, Конго Демократиялық Республикасының басым бөлігінде, Ангола мен Замбияда тұрады. Ең ірісі: дуала, буби (фернандтар), фанг (фанги, пангве), теке (батеке), нгала (бангала), монго, тетела (батетела), куба (бакуба), луба (балуба), лунда (балунда), конго ( баконго), амбунду (бамбунду), овимбунду (мбунду), чокве (вачокве), луэна (валуена), лози (балози), тонга (батонга), бемба (бавемба).

Оңтүстік Африканың негізгі бөлігін банту тілінде сөйлейтін зулу (амазулу, зулу), коса (амакоса, кафрлар), свази (амасвази), ндебеле (амандебеле), матабеле, цвана (цвана, бечуан), суто (басуто), педи (бапеди), тсонга (батцонга), венда (бавенда), шона (машона), гереро (овагереро), овамбо және басқа халықтары мекендейді.

Кәсібі
------

Бантуларға 19-ғасырдың аяғында қолмен атқарылатын егіншілік тән болды. Көптеген халықтардың аралас егіншілік-малшылық (сукума, тонга, т.б.) және негізінен мал шаруашылығы (сутхо, коса, т.б.) болды. Ара шаруашылығы мен аңшылық маңызды рөл атқарды, 19 ғасырда піл сүйегіне сұраныстың артуына және атыс қаруының таралуына байланысты пілдерді аулау коммерциялық сипатқа ие болды. Отарлауға дейінгі кезеңде бантулар темір, мыс және алтынды балқыту мен өңдеуді білген. Олар ағаштан, сүйектен жоғары көркем бұйымдар жасады, алмасу жүйелерін дамытты (айырбас эквиваленттері – каури қабықтары, мыс және темір бұйымдары, ірі қара мал, төсеніштердің ерекше түрлері). Ұсталық, зергерлік жақсы дамыған. Балта, қылыш, пышақ жасап, оларды ұлттық өрнекпен безендіреді.

Өмір салты
----------

Орта ғасырларда жекелеген банту халықтары ерте саяси құрылымдарды құрды - торолар арасында китара, шона арасында мономотапа және басқалар, шығыс жағалаудағы суахили қала-мемлекеттері. Негізгі өндірістік-қоғамдық бірлік егіншілік қауымдастығы болып қала берді, ал билікті ұйымдастырудың негізгі нысаны ру-тайпалық және тайпалар одағы болды. Рулық-тайпалық қатынастардың дәстүрлері қоғамның барлық саласында күшті болды.

Отырықшы бантулар ағаш бұтақтарынан өріліп, сырты балшықпен сыланған, төбесі пальма жапырақтарымен немесе шимен жабылған үйлерде тұрады. Теңіз жағалауында төрт бұрышты үйлер көбірек.

Киім орнына ертеректе теріден жасалған кейде өсімдіктерден тоқылған жамылғыштарды пайдаланған. 19 ғасырдан бастап Бантулар еуропалық үлгідегі киімдерді киетін болды. Қазіргі кезде ұсақ ұлыстар көп санды этностардың төңірегіне топтасып, солармен бір ұлт болып бірігуге бағыт алуда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Top 30 analogous words or synonyms for бантулар  Мұрағатталған 6 наурыздың 2023 жылы.
2. ↑  Большая российская энциклопедия 2004–2017
3. ↑  народы мира / Банту
4. ↑  *Қазақ Энциклопедиясы*
5. ↑  Р.Н. Этнические проблемы современной Тропической Африки, М. 1973
6. ↑  Страны мира, М. 1997.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| к т Африка халықтары |
| --- |
|  |
| Бұл {{Әлем халықтары}} үлгісінің бір бөлігі |
|  |
| 
Ағаулар • Адангмелер • Акандар • Аквапимдер • Алжирлықтар • Алурлар • Амбунду • Амхаралар • Ангас • Ағылшын-африкалықтар • Ануак • Аргоббалар • Афарлар • Африканерлер • Ачемдер • Ачоли • Ашантилар • Багалар • Багирмилер • Баде • Бакве • Баланте • Бамбаралар • Бамилеке • Бамум • Бангилер • Банда • Банди • Бантулар • Баньяруанда • Барбалар • Бари (Африка) • Баса • Бассари • Басуто • Батеке • Бауле • Беджа • Бемба • Бена • Берберлер • Бете • Биафада • Бидього • Бини • Биралар • Биром • Биса • Боа • Бобо • Бозо • Боки • Болева • Бонго • Бони • Буби • Буллом • Бура • Бурун • Буса • Бушмендер • Ваи • Вала • Венда • Видекум • Волоф • Вуте • Га • Гандалар • Гбайя • Гбари • Гвере • Герелер • Гереро • Гимирра • Гишу • Гого • Гола • Гонга • Гонжа • Грустар • Гуан • Гураге • Гурма • Гусилер • Дагари • Даго • Дагомба • Дамара • Дан • Дасанеч • Джагга • Джанджэро • Джукун • Диалонке • Динка • Диола • Догон • Дуала • Дьюла • Загава • Занде • Зарамо • Зенага • Зұлыстар • Ибибио • Ивбиосакон • Игала • Игбира • Иболар • Иджо • Идома • Ила • Инеме • Ираку • Ирамба • Итсекири • Ишан • Йеен • Йорубалар • Кабилдер • Кабовердтер • Кабие • Каколе • Календжин • Камба • Камбари • Карамоджонг • Каре • Катаб • Кваву • Квени • Кемант • Кикуйю • Кинга • Кисси  • Коалиб • Комолар • Конго • Конзо • Конкомба • Коно • Консо • Кордофан халықтары • Коса • Котоко • Кпелле • Креолдар • Кру • Куланго • Кунама • Куранко • Куриа • Кусаси • Кушиттер • Ланго • Ландума • Либериялықтар • Ливиялықтар • Лимба • Лоби • Лози • Лома • Лотуко • Луба • Лундалар • Луо • Лухья • Лучази • Луэна • Маба • Маврикийлер • Маврлар • Мака • Маконде • Макуа • Малагасийлер • Малинке • Мампрустар • Мандара • Манджак • Мандинго • Мано • Марги • Марокколықтар • Маса • Масаи • Матабеле • Мба • Мбете • Мбоши • Мбунда • Менде • Меру • Миджикенда • Моба • Монго • Моси • Мпонгве • Муби • Мумуйе • Мурле • Набдам • Налу • Нанкансе • Нанумба • Нгбанди • Нгонилер • Нгунди • Нзима • Нилоттар • Нубиялықтар • Нупе • Нуэр • Ньоро • Ньямвези • Ньянколе • Ньятуру • Овамбо • Овимбунду • Огонилар • Омето • Оромо • Педи • Пигмейлер • Пуну • Рега • Руанда • Рунди • Саката • Само • Сандаве • Сантомеліктер • Сара • Сахо • Свазилер • Сенуфо • Сере-мунду • Серер • Сидамо • Сисала • Собо • Сога • Сомалиліктер • Сомба • Сонгай • Сонинке • Суахили • Суба • Судандықтар • Сукума • Сусу • Таита • Талленси • Тем • Темне • Тенда • Тесо • Тетела • Тив • Тиграи • Тигре • Тикар • Торо • Тсаанги • Тсвана • Тсондар • Туарегтер • Тубулар • Тукулер • Тунистіктер • Туркана • Фанг • Фанти • Фернандино • Фипа • Фон • Фульбе • Фур • Ха • Хадза • Хасонке • Хауса • Хехе • Хопи • Чамба • Чанга • Чига • Чокве • Шалқандар • Шамбала • Шиллук • Шона • Эве • Экои • Этсако • Эфик • Якё • Яунде |

 |