**Ұлы шифр** (фр. ) — Антуан Россиньоль мен оның ұлы Бонавентур Россиньоль жасап шығарған шифр. Ұлы шифр өзінің сапасына байланысты осындай атаққа ие болды. Модифицикацияланған формалары француз армиясымен 1811 жылға дейін қолданылды. Шифр қолданылмай қалғаннан кейін француз мұрағаттарындағы көптеген құжаттар аударылмай қалды.

Ұлы шифр буынды білдіретін 587 саннан тұрады. Кейбір нұсқаларында сандарға әріптер немесе тұтас сөздер сәйкес келеді. Жиілік анализін болдырмау үшін кейбір сандар тұзақ болып табылады. Яғни, олар ешқандай буынға немесе әріпке сәйкес келмей, алдында орналасқан санды жою үшін қолданылады.

Пайда болу тарихі
-----------------

«Ұлы шифрдің» авторы Антуан Россиньоль 1626 жылы танымал болды. Оған қоршауға алынған Реальмон қаласынан шығып келе жатып, әскерге ұсталынған курьердің шифрланған жолдау хаты берілді. Күннің соңына дейін Россиньоль шифрды ажырата алды. Реальмон қорғаушылары ату жарақтарын қажет етіп отырғаны және оқ-дәрі тез арада жеткізілмеген жағдайда тізе бүгетіндігі анықталды. Гугеноттардың келеңсіз жағдайы жөнінде хабардар болған француздар хатты түсіндірмесімен бірге қайта жөнелтті. Гугеноттар жауларының қоршауды жалғастыратынын біліп, жеңілісін мойындауға мәжбүр болды.Осылайша, француздардың жеңісі шифрді шешу нәтижесінде іске асты. 
Осындай бірнеше жағдайдан кейін криптографияның маңызы айқын болды. Россиньоли Людовик XIII-дің сарайында жоғары лауазымдарға ие болды. Россиньоль шифр шешу бөлімінің басшысы атанды. Осылайша, Россиньоль Франциядағы алғашқы кәсіби криптоаналитик болды. Россиньольдер криптоаналитиктер қызметін Людовик XIV кезінде де атқарды.

Шифрларды шешудің мол тәжірибесі Антуан мен Бонавентурға сапалы, шешілуі қиын шифрді құруына жол ашты. Бұл шифр сол кезеңнің француз құпияларын ашқысы келген криптоаналитиктерінің және олардың келесі ұрпағының (екі ғасыр бойына шешімін таппады) тісінен өтпей, өзінің сенімділігі мен дәйектігін дәлелдеді. Авторлардың өлімінен кейін шифр қолданыстан кетіп, номенклатурасы жоғалды. Соның нәтижесінде шифрланған француз хаттары оқылуға келмей қалды.

Шифрдің шешілуі
---------------

«Ұлы шифр» арқылы шифрланған қағаздар ұзақ уақыт бойына тарихшылар назарына ілікті. Себебі, олардың мазмұнында Францияның он жетінші ғасырдағы саяси құпияларының жауаптары болды. 

1890 жылы Виктор Гендрон, әскери тарихшы, «ұлы шифр» қолданылып, мазмұны жасырылған хаттар топтамасын тауып іздестірді. Оларды өздігінен оқи алмай, француз әскерінің щифрлау бөлімінің сарапшысы Этьен Базериге берді. Базери қызығып кетіп, шифрды шешуге үш жыл арнады.
Шифрланған беттер өте көп сандар тізімінен тұрды, алайда, тек 587-і өзгеше болды. «Ұлы шифрдің» тек алфавиттің әр әріпіне сәйкес келетін 26 санды талап ететін қарапайым орын алмастыру шифрімен салыстырғанда әлдеқайда күрделі екені анықталды. Бастапқыда Базери қалған сандаромофондар болып табылып, кейбір бірнеше сандар бір ғана әріпке сәйкес келеді деп есептеді. Бұл болжамды тексеру бірнеше ай уақыт алды, бірақ бәрі бекер болып шықты.

Базеридің келесі гипотезасы әр санның әріптер жұбына немесе диграфқа сәйкес келуіне негізделді. Француз тілі не бары 26 әріптен тұрады және ол мүмкін 676 жұпты құрайды. Бұл шифрланған хаттардағы сандар мөлшеріне жақын сан. Базери беттерде ең жиі кездесетін сандарды анықтап (22, 42, 124, 125 и 341) олардың ең жиі қолданылатын диграфтарына (es, en, ou, de, nt) сәйкес келеді деп есептеді. алайда бұл гипотеза да ешқандай нәтиже бермеді.

Шифрді шешуден бас тартуға шешім қабылдағысы келген кезеңде Базериге тағы бір ой келді. Диграфтар жөніндегі гипотеза ақиқатқа жақын екенін түсінді. Этьен Базери әр санның әріптер жұбына емес, буынға сәйкес болу мүмкіндігін қарастырды. 
Шифр шешуді аяқтап, Базери ұзақ уақыт мерзімінде Людовик XIV-нің құпияларын ашқан адамдардың бірі болды. Тарихшылар да табылған мәліметтерге тәнті болды.

Дереккөздер
-----------

* "The Blockade of Ciudad Rodrigo, June to November 1811 - The Great Cipher." in *The Man Who Broke Napoleon's Codes*. — ISBN 978-0-06-093455-2.
* Шифрлер кітабы. — ISBN 978-5-17-038477-8.
* Криптография тарихы. Бөлім I. — ISBN 5-85438-043-9.