**Мария де Гиз** (фр. *Marie de Guise*; 22 қараша 1515 жыл — 11 маусым 1560 жыл) — Шотландия королевасы, король V Джеймстің әйелі және 1554–1560 жылдары Шотландияның регенті. Оның регенттігі кезінде елде одан әрі саяси және діни даму бағытын таңдаудағы қиын кезең болды.

V Джеймспен неке құру
---------------------

Мария герцог де Гиз, Лотариандық Клод пен Антуанетта де Бурбон-Вандомның үлкен қызы болды. Есімі апасы Люксембурглық Марияның құрметіне қойылды. 1534 жылы Мария де Гиз Франция королінің жақын туысы, де Лонгвиль герцогы, Орлеандық Луиге тұрмысқа шықты. Алайда, үш жыл өткен соң Марияның бірінші күйеуі қайтыс болды. Сол уақытта, Шотландия королі Яков V-нің бірінші әйелі Мадлен де Валуа қайтыс болды және Франциямен одаққа адал патша француз ақсүйектерінен өзіне жаңа келін іздей бастады. 1538 жылғы 18 мамырда Париждік Құдай-Ана Соборында Шотландия королі мен Марияның тойы өтті. Көп ұзамай жас патшайым бірінші некеден туған ұлын Францияда қалдырып, жаңа Отанына келді.

Мария де Гиз бен V Джеймстің үш баласы болған, бірақ екі ұлы бір жасқа жетпей қайтыс болды. 1542 жылғы 14 желтоқсанда әкесі қайтыс болған кезде Марияның қызы, соңғы баласына, туғанына алты күн болды. Соған қарамастан, ол Мария Стюарт атымен Шотландия патшайымы ретінде жарияланды.

Билік үшін күрес
----------------

Мария Стюарттың кәмелет жасына толмаған кезінде елді басқаруға 2-Арран графы, Джеймс Гамильтон регенттік кеңесі құрылды. Регент Англияға бағдарлау саясатын жүргізе бастады, Англияның патшасы VIII Генридің ұлы мен Мария Стюарттың некесі жайлы келіссөздер және протестантизмнің англикан бағытының белсене таралуы басталды. Сонымен бірге кардинал Битон профранцуздық партияны құрды, оған, әрине, Мария де Гизде қосылды.

1543 жылдың аяғында, VIII Генридің шамадан тыс талаптарына ашуланған регент ағылшынфилдік барондарды орындарынан түсіріп, Англиямен одақтастықты үзді. Бұл ағылшын әскерлерді шабуыл жасауға ұрындырды, бұған қарсы, әрине, үкімет дәрменсіз болды. Нәтижесінде, 1544 жылғы жазда Арран биліктен уақытша шеттетілді, оның орнына айналасында әртүрлі топтарды біріктіре алған Мария де Гизе келді: кардинал Битонның бастаған Францияға бағдарлайтын ашынған жақтаушыларынан, Ангус графы жетекшілік ететін бірқалыпты ағылшынфилдерге дейін. Жаңа үкіметтің саясаты сақ болды: VIII Генри жетегіне ермей, Мария Францияның тілектерінде орындауға асықпады. Алайда, ымыраға келу протестантизмнің Шотландияда (алдымен қалалық жерлерде, Файф пен Кайлда) тез таралуына әкелді.

Франция мен Англияның арасында
------------------------------

1546 жылғы 29 мамырда кардинал Битонды өзінің қамалында радикалды протестанттар өлтірілді, бұл елеулі саяси дағдарысқа әкелді: қылмыскерлер Сент-Андрусты басып алды да, тұтқынға адамдарды ұстағанда елде протестанттардың ереуілі өтті, бірнеше католикалық шіркеулер қиратылды, ал шіркеудің көп жерлері басып алынды. Қайта басқарған Арран графының үкіметі бұл жағдайды шеше алмады және сол себептен Франциядан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1547 жылғы 31 шілдеде француз экспедициялық корпусы протестанттарды Сент-Эндрюсадан шығарып, бүлікшілерді тұтқындады. Жауап ретінде Шотландияға 1547 жылы қыркүйекте Пинки түбіндегі шайқаста шотландықтарды жеңген Сомерсет герцогының ағылшын әскері басып кірді. Ағылшын гарнизондары елдің шығыс бөлігіндегі ең маңызды бекіністерде орналасты.

Елдің католиктік және протестанттық күштерін біріктіру мүмкін еместігі Мария де Гиз бен Арран графының қайтадан Франциядан көмек сұрауға мәжбүрледі. Жағдай қолайлы болды: 1547 жылы II Анри Францияның тағына келді, Англиямен соғысты жаңартып, Булонь мен Калені қайтару туралы шешім қабылдауға бел байлады, француз сарайында Мария де Гиздің ағалары Гиздер жетекші орындарды иемденді. 1548 жылғы 7 шілдеде королева Мария Стюарт және II Генридің үлкен ұлы дофин Франсуаның некесі туралы келісім жасалды, және көп ұзамай бес жасар патшайым Францияға жіберілді. Шотландияда француз әскерлері енгізілді, олар ағылшындарды бекіністердің көбісінен қуып шығып, 1550 жылғы 24 наурыздағы ағылшын-француз соғысын аяқтаған Булон бейбітшілік келісімшарты бойынша ағылшын әскері Шотландияны тастап кетті.

1550 жылы Мария де Гиз Францияға барып, шотландық барондар үшін француз субсидиялар мен зейнетақыларды сақтай алды. 1551 жылы Шотландияға оралып, патшайым Арран графының танымалдылығының құлдырауын пайдаланып, 1554 жылғы сәуірде оны регенттік орыннан кетуіне қол жеткізді. Шотландияның жеке-дара билеушісі Мария де Гиз болды.

Шотландия регенті
-----------------

### Тыныштық орнату саясаты және оның сәтсіздігі

1554–1560 жылдары Мария де Гиздің саясаты көбінесе Францияның мүддесінен құралды. Протестанттарға ханшайым бастапқыда достық қарым-қатынаста болды: фанатиктңк католик болмай, Мария протестанттық уағызшылардың әрекеттеріне кедергі жасамады. Ол, тіпті, оларды 1553 жылдан бастап Мария Тюдордың ультра-католиктік режимі құрылған Англияға қарсы қолдануға тырысты. Реформацияланған шіркеудің жағында бірнеше ірі шотланд магнаттары өтті(Аргайл графы, лорд Лорн, Мортон графы және т.б.). Мария де Гиз мүмкін болатын кең топтарды - қала тұрғындарына, қалыпты ағылшынфилдерге, протестанттарға әртүрлі жеңілдіктер жасау және зейнетақылар беру арқылы өз жағына шығаруға тырысты.

Дегенмен, бұл саясат негізінен Шотландиядағы француздардың үстемдігімен жоққа шығарылды: француз әскері шотландтық бекіністерде орналасты, Францияның кеңесшілері королдік әкімшілікте маңызды лауазымдарға ие болды. Елдің қаржы жүйесі мемлекеттік аппараттың артып келе жатқан қажеттіліктерін қанағаттандыра алмады, салық енгізу әрекеті қоғамның барлық секторларында күрт қарсылық тудырды және Англиямен соғыс үшін әскер жинау сәтсіздікпен аяқталды. Мария француз субсидияларына және материалдық көмекке көбірек сүйенуіне мәжбүр болды. Осы үшін ол елеулі жеңілдіктерге баруға тура келді: 1558 жылғы Мария Стюарт пен Франсуа Валуаның арасындағы неке келісімінде жасырылған қосымшаларға сәйкес, королева Шотландияны француз патшасына осы некеден балалар болмаған жағдайда Шотландияны француз патшалығына табыс етті, бұл Шотландияны француз патшалығының провинцияларының біріне айналдыру қаупін тудырды.

Мария де Гиздың тыныштық орнату саясатының соңғы әрекеті — шіркеу тәртібін реформалауға арналған Шотландия шіркеуінің соборын 1559 жылы наурыз айында шақыруы. Дегенмен, оның шешімдерінің жартысы католиктер мен протестанттарды қанағаттандыра алмады.

1558 жылдың аяғында жағдай өзгерді: Англияның тағына елді тағы да протестантизм жолына бұрған королева I Елизабет келді. Мария Стюарт, шіркеу канондары бойынша, Елизабетті VIII Генридің заңсыз қызы деп санап Англияның тағына талабын мәлімдеді. Мария Стюарттың күйеуі II Франсуа король болған Франция, патшайымның талаптарын қолдауға дайын болды.

### Протестанттық төңкеріс

1559 жылдың басында католик шіркеуіне қарсы батыл әрекетті қолдайтын жалынды протестанттық уағыздаушы, сондай-ақ әйелдердің басқаруына қарсы Джон Нокс Шотландияға келді. 11 мамырда уағыздарының әсерінен Пертеде протестанттардың көтерілісі бұрқ етті. Бүлікшілер католикалық шіркеулерді, ғибадатханалар мен аббаттықтарды қиратты. Олардың қатарына Аргайл графы мен бірқатар басқа да ақсүйектер өтті. Протестанттардың әскері оңтүстікке жылжып, Эдинбургты басып алды. Мария де Гиз кері шегінуге мәжбүр болды, бірақ ол француздардан қосымша күш келген Лейтеде күшін нығайта алды. Протестанттар болса Англиядан көмек сұрады. Арран да көтерілістерге қосылып, Марияны регент лауазымынан босатылуын қолдады. Дегенмен, француздық отрядтар шабуылға шығып, жақын арада протестанттарды Эдинбургтан ығыстырды. Жауап ретінде, Арран мен протестант партиясының көшбасшылары 1560 жылғы 27 ақпанда Англиямен ағылшын әскерлерінің елге кіруі туралы келісім жасасты.

1560 жылғы наурыздың аяғында ағылшын әскері Шотландияға кірді. Тарихта тұңғыш рет оларды елдің босатушылары ретінде қарсы алынды: діннің жалпыға бірдейлігі ұлттық айырмашылықтардан гөрі мәнді болды. Ағылшындар Мария де Гиз бен француз әскерін Лейт қаласында қоршады. Франциядағы оқиғалар жағдайды қиындатты: Гиздердің партиясы әкімшіліктен уақытша шеттетілуі, королеваға әскери көмек көрсетуді жалғастыру мүмкін емес дегенді білдірді. Франция енді Англиямен татуласуға бейім болды. 1560 жылғы 6 шілдеде ағылшын және француз елшілер арасында Эдинбург келісімшартына қол қойылды және екі ел өздерінің әскерлерін Шотландиядан шығаруға уәде берді. Қол қоюдан біраз уақыт бұрын Мария де Гиз қайтыс болды. Мария Елизабеттің бұйрығымен уланды деген пікір бар, бірақ бұл тарихи тұрғыда расталған жоқ.

Мария де Гиздің қайтыс болуы мен Эдинбург шарты Шотландияның саяси және діни дамудың жаңа кезеңі болды: Францияға қатысты дәстүрлі бағдарлау өзінің маңыздылығын жоғалтты, екі британдық мемлекеттердің бейбітшілік пен жақындасу кезеңі үш жүз жылдық ағылшын-шотланд соғысының орнына келді, Шотландияда протестантизм жеңіске жетті.

Неке мен балалары
-----------------

* II Луи (1510—1537), де Лонгвиль герцогы (1534 жылдан бастап күйеуі)
	+ III Франсуа (1535—1551)
	+ Луи (туған 4 тамыз 1537 жылы және бірнеше айдан соң қайтыс болды)
* V Джеймс, Шотландия королі (1538 ж. бастап күйеуі)
	+ Джеймс (1540—1541)
	+ Роберт (1541—1541)
	+ I Мария Стюарт (1542—1587), Шотландия королевасы (1542—1567)

Мүмкін, V Джеймс қайтыс болғаннан кейін, Мария де Гиз кардинал Битон мен Ботвелл графымен сүйіспеншіл байланыста болды.

Факттер
-------

Кенелей әулетінің суретшілері — Пьер және оның ұлы Франсуаны қолдады.

Әдебиет
-------

* Marshall, Rosalind K, *Mary of Guise: Queen of Scots,* NMS Publishing, Edinburgh, 2001 (reprinted 2008)
* Pamela E. Ritchie — *Mary of Guise in Scotland,* 1548—1560: A Political Study (2002)

Сілтеме
-------

* Мария де Гиз Undiscovered Scotland сайтында Мұрағатталған 24 мамырдың 2009 жылы.