recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Мұнтазқұстар тұқымдасы** (лат. *Alcidae*) — Татреңтәрізділер отрядының (лат. *Charadriiformes*) жақсы жүзіп және сүңги алатын, солтүстік теңіздердің мұхит құстары. 

  

Үлкендігі үйректей, одан кішірек те түрлері кездеседі. Бұлардың денесі ұзынша, мойны қысқарақ әрі айқындалмаған. Саусақтары үнемі үшеу. Олар құйрығына қарай кейін орналасқан. Олардың қанаттары қысқа, денесіне тығыз жабысып жатады. Тұмсығының формасы түрліше болады. Қауырсыны өте тығыз орналасқан. Бір ғана тұқымдасы бар (Аlсіdае). Бізде төменде көрсетілген түрлері кездеседі.

*Балтатұмсық* (лат. *Fratercula*): — тұмсығының үсті көтеріңкі және екі жақ бүйірінен қысыңқы келеді. Көбінесе Тынық мұхиттың солтүстік жағалауын (Fratercula corniculata) мекен етеді. Кейде Жаӊа Жердің және Мурманскінің жағалауында Арктикалық балтатұмсық (лат. *Fratercula arctica*) кездеседі. Биік тасты немесе түбі жұмсақ жағалауларда мекен етеді. Ұяларын індерден өздері қазып жасайды немесе тас арасындағы үңгірге салады.

*Мұнтазқұс* ( лат. *Cepphus*) — үлкендігі кішігірім үйректердей болады, тұмсығы ұзынша, бірақ екі бүйірінен қысыңқы болмайды. Берингов, Охот, Жапон теңіздерінің және Арктика теңіздерінің аралдарын, жағалауларын чистиктердің төрт түрі мекен етеді. Ұяларын биік тасты жағалауларға, көбінесе үңгірлерге және індерге салады.

*Қайр* (лат. *Uria*) —тұқымдастың ішіндегі үлкендері ірі үйректердей, тұмсығы ұзынша, үшкір болады. Денесінің үсті және басы қара-қоңыр, құрсақ жағы ақшыл түсті келеді. Тынық мұхиттың солтүстігіндегі теңіздердің жағалауында және солтүстік теңіздердің аралдарында, Мурманск жағалауында, Жаңа Жер, Франц-Иосиф жерінде қайрлардың екі түрі ұялайды. Ұяларын саларда жартасты жағалауларда топтанып жүреді. Жардың тақыр қуысына бір ғана жұмыртқа салады.

Бұл отрядқа жататын құстар жыл маусымының барлық кезеңінде де колониялы түрде тірішлік етеді. Әсіресе олар ұяларын саларда бірнеше жүздегені бір жерде мекендейді. Құстардың мұндай топтанған жерін "құс базары" деп атайды. Ұясын тік құздарға салады. Көпшілігінде қайрлар, балта тұмсықтылар, чистиктер, шағалалар ұяларын бір жерге салады. Бірақ "базардағы" құстардың көпшілігі қайрлар болады. Құстардың ең үлкен базарлары Жаңа Жердің батыс жағалауында және Франц-Иосиф жерінде кездеседі

Галерея
-------

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп баспасы, Алматы, 1970
Ресей Ғылым академиясының кітапханасы
**Ресей Ғылым академиясының кітапханасы** - I Петрдің бұйрығымен 1714 жылы соғылған. Кітапханана ұйымдастыру басты мақсаты – еуропалық білімге құштар, барлық сауатты адамдарды кітаптармен қамтамасыз ету. Кітапхана қоры - көптілді және әмбебап. Бастапқы кезде кітапханада 2 мыңға жуық кітап болған.

1783 жылы II Екатерина бұйрығынан кейін кітапханаға Рейсейде жарық көрген барлық баспалар әкеліне бастады.

Бүгінде Ресей Ғылым Академиясының кітапханасы - бүкілресейлік мемлекеттік әмбебап кітапхана ретінде жұртшылыққа белгілі әрі әлемнің ең үлкен ғылыми кітапханаларының қатарынан орын алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кітапхана тарихы
Оңтүстік Азияның спутниктік фотографиясы
Оңтүстік Азия
**Оңтүстік Азия** (баңлаша দক্ষিণ এশিয়া, мальд. ދެކުނު އޭޝިޔާ, гудж. દક્ષિણ એશિયા, хинди दक्षिण एशिया, каннада ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ, маратхи दक्षिण आशिया, непал. दक्षिण एशिया, бат-пәндж. دکھنی ایشیاء, синдһише: ڏکڻ ايشيا‎, там. *தெற்கு ஆசியா*, урду: جنوبی ایشیاء‎) — БҰҰ макроаймақтық бөлінісі бойынша Азия аймағы.

физиклық-географиялық қатынаста Оңтүстік Азия Үндістан түбегі, Декан үстірті, Үнді-Ганг ойпаты және Гималай, сонымен бірге Шри-Ланка аралы және маңындағы көптеген ұсақ аралдар кіреді. Оңтүстік Азияның физикалық-географиялық ерекшелігі ежелгі Гондвана материкі мен ежелгі Лавразия материгінің қақтығысынан пайда болған. Осы материктер соқтығысы нәтижесінде Гималай тау жүйесі көтерілген. Оңтүстік Азияға кей кезде тағы да Малакка түбегі және Үндіқытай түбегі мен маңындағы аралдары да қосылады.

саяси-географиялық қатынаста Оңтүстік Азияға келесі мемлекеттер кіреді: Үндістан, Пәкістан, Бангладеш, Бутан, Непал, Шри-Ланка, Мальдивтер (кейде Ауғанстан мен Иран мемлекеттерінде қосады). Оңтүстік Азия политикалық-географиялық ерекшелігі бұл елдер Британ Империясының құрамында болған, үндіеуропалық тіл жанұясының тілдері таралған, индуизм, буддизм және ислам діндерін ұстанады.

Оңтүстік Азия жер аумағы 4,5 млн.км² (барлық Азияның10 %-і және барлық әлемнің құрлықтық аумағының 3 %-і), Азия халқының 40 %-ін және әлем халқының 22 %-ін құрайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Институт географии РАН* Азия  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 30 желтоқсан 2012.
2. ↑  Энциклопедия «География» / ред. А. П. Горкин —  Росмэн, 2006. — 624 б. — (Современная иллюстрированная энциклопедия). — ISBN 5-353-02443-9.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуӘлем аймақтары |
| --- |
|  |
|  Еуропа | 
Батыс  • Оңтүстік  • Орталық  • Солтүстік  • Шығыс |
|  |
|  Азия | 
Батыс  • Оңтүстік-Шығыс  • Оңтүстік  • Орталық  • Солтүстік  • Шығыс |
|  |
|  Африка | 
Батыс  • Оңтүстік  • Орталық  • Солтүстік  • Шығыс |
|  |
|  Америка | 
Карибтер  • Латын  • Оңтүстік  • Орталық  • Солтүстік |
|  |
|  Океания | 
Аустралия  • Меланезия  • Микронезия  • Полинезия |
|  |
|  Полярлы аймақтар | 
Арктика  • Антарктика |
|  |
|  Мұхиттар | 
Атлант  • Солтүстік Мұзды  • Тынық мұхит  • Үнді мұхиты  • Оңтүстік |

 |
**Оңтүстік Жетібай** — Оңтүстік Маңғыстау ойысымындағы мұнай-газ-конденсат кен орны. Көтерілім 1962-1964 жылдары табылып, 1968 жылы нақтыланып ашылды. 1972 жылы триас шөгінділеріндегі жатындар белгілі болды.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысында, Ақтау қаласынан оңтүстік-шығыста 75 км-де, Жетібай кен орнының оңтүстігінде 4,5 км жерде орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен сиыстырушы құрылым, ірі тектоникалық тұрғыдан алғанда, батысында Оңтүстік Жетібай, шығысында Нормауыл көтерілімдерімен күрделіленген ендікке жуық бағыттағы ассиметриялы брахиантиклиналь қатпар. Аален жікқабатының табаны (-2640 м-лік тұйықтаушы изогипса) бойынша көтерілімнің өлшемдері 4,8x1,1 км. Тереңдеген сайын оның өлшемдері өсе түседі, триастың анизий жікқабатының табаны бойынша 12x2,5 км-ге, амплитудасы 450 м-ге жетеді. Көтерілімнің оңтүстік қанаты біраз тік және аален шөгінділерінде байқалмайтын лықсымамен күрделіленген. Ортаңғы және төменгі юра, триас шөгінділерінің өнеркәсіптік мұнай-газдылығы анықталған. 15 горизонт бөлінген, өнімді қабат қалыңдығы 2000 м-ге жетеді. Стратиграфиялық бағанада бұлардан 7 горизонт ортаңғы юраның бат, екеуі - байос, үшеуі - аален жікқабатына, біреуі - төменгі юраға және екеуі - төменгі триастың оленек жікқабатының шөгінділеріне жатқызылған.

Қанығу сипаты
-------------

Қанығу сипаты бойынша төрт горизонт мұнайлы, екеуі газды, екеуі газ-мұнай-конденсатты және екеуі газ-конденсатты. Табиғи қорқоймасының типі жағынан төрт қойнауқаттың жатындары шомбал, екеуінікі қойнауқаттық, тектоникалық тұрғыдан қалқаланған, қалғандары қойнауқаттық. Жинауыштардың кеуек және
аралас (кеуекті-ұралы-жарықшақты) типтері бөлінген. Екі қойнауқаттың пайдаланудағы ұңғымалары бойынша мұнай шығымы 10 мм-лік штуцерде 192 м3/тәу, ал бір горизонтта 9 мм-лік штуцерде 27,5 м3/тәу болды.

Тығыздығы, құрамы
-----------------

Мұнайының тығыздығы 855-868 кг/м3, тек бір ғана жатынның мұнайы жеңіл (841 кг/м3). Мұнайлардың газға қанығу дәрежесі 64 м3/т-дан 99 м3/т-ға дейін өзгереді. Ортаңғы юра жатындарының газы өзінің құрамы жағынан ауыр, этан ұстаушы. Таулардағы ауыр көмірсутектердің үлес салмағы 14%-дан 39%-ға дейін жетеді. Газдың метандық құраушысы тереңдеген сайын 56%-дан 80,1%-ға дейін өседі. Бір жатын газының құрамында азоттың жоғары мөлшері (16,15%) байқалды, өзге жатындарда оның мөлшері аз, 1,3-4,4% шамасында, кейде 1,4%-ға дейін көмірқышқыл газы ұшырасады. Еркін газдағы ауыр көмірсутектер 18,2%-га дейін жетеді. Триас жатындарының газы жеңіл, метандық құраушысы 91%-ды құрайды. Тұрақты конденсат мөлшері юра жатындарында 108 г/м3, триас шөгінділерінде 125 г/м3 болды. Хлоркальцийлі типгі қойнауқат суларының тығыздығы 1074-1110 кг/м3. Сулардың жалпы минералдылығы юра горизонттарында 132-152 г/л, триас суларынікі 102,2 г/л. Суларда йод, бор, бром бар. Бұл кен орны 1973 жылдан игерілуде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Аннаба
**Аннаба** – Алжирдің солтүстік-шығысындағы ірі қала 

1830-1963 жылдар аралығында *Бон* деп аталды. Аннаба провинциясының әкімшілік орталығы және Жерорта теңізінің жағалауындағы Бон шығанағында орналасқан портты қала. Халық саны 348 мың адам (1998 жылғы халық санағы бойынша). Қаланың негізін 7 ғасырда араб әскері қалаған болатын. Ертерек бұл орында біздің заманымызға дейінгі 1 ғасырда римдіктер салған Гиппон атты антикалық қала болған. Рим империясы құлағаннан кейін қаладағы ғимараттарды герман вандалдары бақылаған болатын. 534 жылы қаланы Византиялықтар, ал 647 жылы Араб халифаты басып алған. Осыдан кейін қалада Ислам діні кең тарап, 1033 жылы Сиди-бу-Меруан мешіті бой көтереді. Орта ғасырдың аяғына таман Испания, Португалия секілді Еуропа державаларының қалаға қызығуы арта түсті. 1830-1962 жылдары Франция қаланы өз отарына айналдырды.

Дереккөздер
-----------
{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}**Оңтүстік Калифорния Университеті(ағылш. University of Southern California , сокр. USC)-**
АҚШ Жеке зерттеу университеті, Лос-Анджелесте орналаскан, Калифорния штаты. 1880 жылы құрылған жәнеде Калифорнияның ең ескі жекеменшік университеті болып есептеледі.  

  

2010 жылы, Оңтүстік Калифорния университеті американдық U.S. News & World Report «Ұлттық Университеттердің» басылымының рейтингінде 23-ші орында, Times Higher Education World University Rankings рейтингінде 73 орында және де Дүниежүзілік университеттер академиялық рейтингісінде 46 орын.
.

Университет белсенді түрде ғылыми-зерттеу жұмысын жүргізеді, бұл жұмыстарға 2008-2009 жылдары $ 510 млн бөлінген

Ескертпе
--------

Дереккөздер
-----------

* Официальный сайт университета Южной Калифорнии  (ағыл.)(ағылш.)
* Официальный сайт спортивных команд университета  (ағыл.)(ағылш.)
Анкара түбіндегі шайқас
**Анкара шайқасы** - 1402 жылы Анкара түбінде болған Осман империясының патшасы Баязид І әскері мен Әмір Темір әскерінің арасындағы үлкен шайқас. 

1402 жылы көктемде Әмір Темір сансыз әскерін өзі бастап, Кіші Азияға енді. 25 шілдеде Анкара түбінде кейіннен "Ангора" шайқасы аталған үлкен қақтығыс болды. Темір әскерінің алдында соғысқа үйретілген 30 піл жүріп отырды. Алғашқы соққы түріктердің сол жақ қапталындағы сербтер жасағына берілді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталып, ендігі соққы оң қапталдағы Анадолы түріктеріне қарай бағытталады. Біршама қарсылық көрсеткен соң олар шегіне бастады. Тек ортадағы "янычарлардан" құралған түрік қосыны мен сұлтан ордасы ғана төтеп берді. Янычарларды күйреткен жаңа шабуылдан соң әскерінің әлсірей бастағанын сезген Баязит I қашуға қамданады. Алайда, ол кеш қалған еді. Ұрымтал тұстан соққан Темір әскері Баязит I - нің өзін және баласы Мұсаны қолға түсіреді.

Шайқастың салдарлары
--------------------

Осы шайқастан соң Темір Кония, Бұрса, Теңіз және Измир аймақтарын түк қалдырмай тонады. Бұл жеңіліс Осман империясының құлдырауына әкелді, Анадолы жері бір кездегі бейлік кейпіне қайта түсті. Әмір Темір Осман империясының иеліктерін Баязит I - нің төрт ұлына бөліп беріп, олардың арасында билік тұтқасына талас туғыздырды. Империя Еуропалық және Азиялық бөліктерге ажырап кетті.

Дереккөздер
-----------

* Алтын Орда: Қазақ хандығы (I бөлім). Қазақстан балалар энциклопедиясы / Т. Жұмаханов, Б. Жұматаев, Т. Шаңбай. - Алматы: "Аруна" баспасы, 2007. - 224 бет, илл. ISBN 9965-26-042-7
'"Мобильник"' (ағыл. Cell) - америкалық жазушы Стивен Кингтің шығармасы. Постапокалипсистық ғылыми фантастика, ішінде қорқынышты фильмдердің элементтері де бар. Алғашқы рет 2006 жылы "Scribner" басылымымен шығарылған. 

Басты сюжеттің желісі бойынша, ұялы телефондар арасында "Импульс" желісі жүреді. Сол желі арқылы сөйлескеннен кейін адамдар тірі өлік, "мобилопсих"-қа айналады. Басты рөлді сомдаған - Клайтон Риддел. Ол тірі қалып, ұялы телефонды қолданбайтын адамдардың басшысы болды. Ол өз баласын құтқару үшін Мэн штатына бағытталған. Біраз уақыт өткеннен кейін, тірі өліктер телепатия, левитация, телекинез және гипноз секілді күштерін қолданған.

Бұл ой авторға Нью-Йорк қаласында қыдырып, ұялы телефондармен сөйлесіп жүрген адамдарды бақылағанда келеді. Ұялы телефонға қарсылығын білдіру үшін ол технофобия туралы жазады.

Жазушы кітаптің екінші дәрежедегі кейіпкерін бассаудаға қойды. Бұл кейіпкер 20 мың долларға сатылды. Бұл шығарма Ричард Мэтисонға және Джордж Ромероға арналып жазылған.

Әдебиет сыншылардың көпшілігі шығарманы жақсы бағалады.

Экранизация
-----------

Алғашқы рет кітаптың экранизациясы 2009 жылы шығу керек болатын. Фильмнің режиссёры ретінде Элай Рот тағайындалды. Сценарийді Лари Каразевски мен Скот Александр жазды. Бірақ, «Хостел 2» фильмі сынға ұшырағаннан кейін, Рот енді қорқыныш фильмдерін түсірмейтін болып шешті.

Дереккөздер
-----------
**Жұмат Әмзеұлы Махамбетов** (1945 ж. т.), әнші (баритон). ҚР-ның еңбек сіңірген артисі (1992). Құрманғазы атындағы Қазақтың мемлекеттік консерваториясын (1972; ҚР халық артисі Мұрат Мұсабаевтың класы бойынша) бітірді. Жамбын атындағы мемлекеттік филармониясының солисі болды. Т. Жүргенов атындағы Театр және кино институты эстрада әншілері кафедрасының доценті. М. Қазақ композиторларының лирикалық, патриоттык әндерін нақышына келтіріп, ерекше сезіммен, жүрекке жылы тиетін қоңыр дауыспен орындайды. М-тың репертуарынан еуропа және орыс композиторларының классикалық туындылары, романстар (Туноның *«Фауст»* операсынан Валентиннің каватинасы, Моцарттың «Дон-Жуан» операсынан Дон-Жуан ариясы, Вердидің *«Травиата»* операсынан Жермонның ариясы, Чайковскийдің *«Евгений Онегин»* операсынан Онегиннің ариясы т. б.) орын алған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Поли́на Влади́мировна Макси́мова** *(туғ. 12 шілдеде 1989 жылы, Мәскеу)* — ресей актриса.

Биография
---------

Полина Максимова 12 шілдеде 1989 жылы Владимир мен Светлана (Лана) Максимовтар актер отбасында туған.
Полина ойнауды мектепете,актер үйірмесінде бастады.2010 жылы ол Щепкин атындағы Жоғары театр уичилищесін *(Николай Афонин курсын)* бітірді. Полинаның диплом жұмысы *«Бесприданница»* қойылымында Лариса Огудалова рөлі болған, ал кейін ол *«Блэз»* пьеса бойынша Женевьева рөлін ойнады.

Полина кинода түсу оқу уақытында бастады- *«Возьми меня с собой»* сериалында Наталья Квитко рөлі.Кейін Маскимова *«Две истории о любви», «Любовь на сене», «Крылья ангела»* фильмдерінде түскен. Полинаның бірінші рөлі театрды диплом қойылым ретінде болған,ал сосын, «Блэз» пьесасы, содан сон кинорежиссерлер оны «Бомбилы» рөліне шақырды *(егеряның қызы)*, «Раскрутка» *(Крайнованың досы)*. Ал кейін оған бірінші жоспардағы рөлдер келді.Ол «Последний кордон» сериалы, және 2009 жылы «Два Антона» сериалы.
Координаттар: 17°38′00″ с. е. 63°15′00″ б. б.﻿ / ﻿17.63333° с. е. 63.25000° б. б.﻿ / 17.63333; -63.25000 (G) (O) (Я)

**Саба** (нидер. ) - Кіші Антил аралдары архипелагінің құрамына кіретін Кариб теңізіндегі арал. Нидерландтың тәуелді аймағы.

Географиясы
-----------

Арал Синт-Мартен аралының оңтүстік-батыс жағынан 45 км қашықтықта, Синт-Эстатиус аралының батыс жағынан 32 км қашықтықта орналасқан. Аумағы - 13 км².

Негізінде арал су астындағы Маунт-Сценери жанартауының төбесі болып табылады. Биіктігі - 890 м. Аралдың батыс жағы жылы бойы желдің өтінде болады. Сол себепті табиғаты селдір, фаунасы кедей болып келеді. Аралдың бұл жағында кактустар мен құрғап қалған бұталар сирек кездеседі. Керсінше аралдың шығыс жағы қарама-қарсы контраст көрсетеді: тау етектерінде қалың ормандарда алуан түрлі қырыққұлақтар, пальмалар, қызыл талдар, олеандр, гибискус және орхидеялар өседі. Орманды 60-таң астам құстар түрлері, бірнеше түр кесіртке мен бақалар паналайды.

Халқы
-----

Аралдың тұрғын саны - 1991 адам (2013). Ірі қалалары - Боттом (әкімшілік орталығы) және Уиндвардсайд (ең ірі қала), ресми тілі - Нидерланд тілі, ағылшын тілі де кең тараған.

Экономикасы
-----------

Табыстың негізгі көзі - туризм (аралға жылына 25 мың турист келеді).

Галерея
-------

* 
* Боттом Боттом
* Маунт-Сценери тауынан көрінісМаунт-Сценери тауынан көрініс

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Citypopulation — Оценка населения (2013)
2. ↑  Centraal Bureau voor de Statistiek — Оценка населения
**Диас Ілиясұлы Омаров** (20 қазан 1940 жыл, Алматы қаласы — 5 шілде 2020 жыл, Алматы) - футболшы, жартылай қорғаушы. "Қайрат" командасында ойнаған. Қазақ футбол комментаторы.

Отбасы
------

Әкесі - Ілияс Омаров (1912-1970), ҚазКСР сауда халық комиссары, Қазақстан Компартиясы ОК хатшысы, ҚазКСР мәдениет министрі болған. Анасы - Омарова Гүлшат Сәкиқызы (1914-2007). 

Ажырасқан. Қыздары - Омарова Алина (1963 жылы туған), Омарова Гүлшат (1968 жылы туған); ұлдары - Омаров Тимур (1982 жылы туған), Омаров Руслан (1988 жылы туған).

Өмірбаяны
---------

С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетінің журналистика бөлімшесінде оқыған.

Қазақ журналистика академиясының академигі (1998 жылдан).

«Советский спорт», «Труд» басылымдарында, республикалық басылымдарда жарияланған көптеген мақаланың авторы.

1960 жылдың қаңтар айынан - «Қайрат» ЕСҚ және «Локомотив» ЕСҚ спорт нұсқаушысы. 1966 жылдың мамыр айынан - Қазтелерадио спорт комментаторы. 1998 жылдан бері - «Хабар» телеарнасы» АҚ спорт комментаторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2

Сілтемелер
----------

* Диасу Омаров 70 жаста(қолжетпейтін сілтеме)
**Сабал**, *Сабыл* – Арқат тауының солтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма ауданы Белтерек ауылының оңтүстік-батысында 17 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 649 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2,5 км-ге созылған, енді жері 1 км. Таудың түпкі жыныстары жер бетіне шыққан, сай-жыралармен тілімденген. Бұлақтарға бай.

Өсімдігі
--------

Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында селеу, көде, бетеге, жусан аралас бұталар өседі. Етегі мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Әбдуәлі Шупақов** (1908, Арыс ауданы Көктөбе аулы – 19.8. 1996) – соғыс және еңбек ардагері, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген зейнеткері.

Еңбек жолын 1930 ж. Шұбар МТС-інде бастаған. Одан кейін Арыс аудандық комсомол комитетінде, Арыс, Қызылқұм аудандарында жер бөлімінің бастығы қызметін атқарған. 1941 – 1946 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Елге оралған соң Алматыдағы екі жылдық партия мектебін бітірген (1950). 1950 – 1955 ж. Арыс және Киров аудандық атқару комитетінің төрағасы, 1955 – 1970 ж. ұжымшар төрағасы, партия комитетінің хатшысы болып еңбек етті. Мақтадан мол өнім алып, ұжымшар экономикасын көтеруге елеулі үлес қосты. 

Арыс ауданындағы ол басқарған Киров ұжымшары республиканың «Алтын кітабына» жазылған. 

Еңбек Қызыл Ту (1957), «Құрмет белгісі» (1966) ордендерімен, бүкілодақтық ауыл шаруашалығы жетістіктері көрмесінің алтын медалімен марапатталған.

Cілтемелер
----------

"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
**Терістік жоңғар кестежусаны** (лат. *Pyrethrum arctodzhungaricum*) – астралылар тұқымдасы, кестежусан туысына жататын (жартылай) шала бұта. Жетісу (Жоңғар) Алатауында кездеседі. Биіктігі 20-35 см. Бір жылдық өркендері сабағын түзеді, олардың кейбіреулерінде себет болады. Жапырақтары жасыл түсті, сағақты, сопақша немесе жұмыртқа пішінді, екі-үш қауырсын тәрізді тілімделген. Олардың ең ұшындағылары сағақсыз, ұсақ. Себеті біреу, олардың жапырақшалары шөптесін, сыртындағылары қандауыр тәрізді, ішіндегілері сопақтау ұзын. Гүлдері әр түрлі: шетіндегілері шұбар, күлтесі тілше тәрізді ақ түсті, ортасындағылары қос жынысты, күлтесі түтікше тәрізді, сары түсті. Маусымда гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі түксіз, бұдыр тұқымша. Сирек кездеседі, эндемик. Қазақстанның *«Қызыл кітабына*» енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу, Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.
**Әбділкәрім Сатұқ Қарахан** (?—960) — Орта Азияда Қарахан мемлекетінің негізін қалаушы. Шыққан тегі — мұсылман түркі әулетінен.

Қарахан мемлекетінің құрылуы Қарлұқ қағандығының ыдырауымен тікелей байланысты. Тарихи әдебиеттерде Қарахандар әулетінің шығуы жөнінде түрлі пікірлер айтылады. Солардың ішінде Қарахан мемлекетінің тарихын зерттеуде үлкен еңбек сіңірген. О. Прицактың пікірінше, Қарахандар әулеті негізінен екі ірі тайпалар бірлестігінен *чігілдер* (шикілдер) мен *яғмалардан* құралғанға ұқсайды. Қарахан осы *яғма* тайпасынан шыққан.

Қарлұқ қағандығының қағаны Білге Құл (Қадыр хан) өлгеннен кейін, оның орнында қалған екі баласы Бәзір Арслан мен Оғұлшақтың немере інісі Сатұқ Боғра хан ерекше көзге түседі. Ол кейін Оғұлшақтың өзіне қарсы шығып, Тараз бен Қашқарды одан тартып алады.

942 ж. ол Баласағұн билеушісін тақтан тайдырып, өзін «қағанмын» деп жариялайды.

Қарахан 960 ж. қайтыс болады. Оның орнына отырған баласы Мұса Исламды мемлекеттік дін деп жариялайды. Осыдан болар мұсылман тарихшылары қарахандар әулеті билеушілерінің кестесін осы Мұсадан бастайды. Бірақ шын мәнінде Қарахан мемлекетінің негізін қалаушы Мұсаның әкесі Әбділкәрім Сатұқ Қарахан, кейінгі тарихшылардың мемлекет атын оның есімімен «Қарахан» деп атауы да осыдан. Қараханның мазары бұл күнде Жамбыл облысының орталығы Тараз қаласында тұр.
**Инге Леманн** (дат. Inge Lehmann; 13.5.1888, Копенгаген — 21.2.1993, Копенгаген) — 1888 жылы Данияның астанасы Копенгаген қаласында дүниеге келеді. Әкесі Альвред Леманн атақты психолог болған. Лондондағы корольдік қоғамның болашақ ғалымы Ханна Адлер (Нильс Бор әпкесі) басшылық еткен орта мектепте білім алады. ХХ ғасыр мемуарларында Ханна Адлер мен Альфред Леманндардың ғалымның қалыптасуына зор ықпал еткен тұлғалар болғанын жазылады. Инге математикалық білімін Копенгаген және Кембридж университеттерінде жетілдіреді. Кейіннен Дания геодезия институтында сейсмология бөлімінің жауапты басшысы болып қызмет атқарады.

Нақты сейсмология саласында еңбек етуі жаңа зерттеулерге итермелейді. Инге Леманн Бено Гутенберг, Чарльз Фрэнсис Рихтер және Гарольд Джеффрис есімді сейсмологтармен бірігіп, жер сілкінісінің көмегімен Жердің ішкі құрылымын зерттеуге тырысады. Ал екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дания оккупациясы оның ғылыми жұмыстарының барысына кедергі болады.

Бар ғұмырын сейсмологияға арнаған ғалым 1953 жылы зейнетке шығып, АҚШ-қа көшеді. Дегенмен, Америка құрлығында да зейнетін көрмей, Жер қыртысы мен сыртқы мантия құрылымдарын зерттеумен айналысады. Нәтижеде 250 шақырым тереңдікте сейсмикалық айлақтың бар екенін анықтайды. Кейіннен бұл айлақ «Леманн шекарасы» деп аталып кетеді.

Инге Леманн өзінің ғылыми жаңалықтары үшін көптеген атақ-дәрежеге ие болған. Атап айтқанда, АҚШ-тағы Колумбия университеті (1964 жыл) мен Даниядағы Копенгаген университетінің (1968 жыл) құрметті ғылым докторы атанады. Одан бөлек, бірталай ғылым ордасының мүшесі болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Inge Lehmann: Discoverer of the Earth's Inner Core.
2. ↑  *Ольга Кузьмина* Инге Леманн. Жердің ядросын алғаш зерттеген адам (13 мамыр 2015).
3. ↑  The thickness is 220 км. *William Lowrie* Fundamentals of geophysics —  Cambridge University Press, 1997. — P. 158. — ISBN 0-521-46728-4.
**Бір клеткалылар** 
**Бір жасушалылар**  – бүкіл денесі бір ғана жасушадан құралатын организмдер. Б. к. өздерінің құрылымына қарай: прокариотты және эукариотты болып бөлінеді. Прокариоттыларға жасуша ядросы болмайтын бактериялар және көк-жасыл балдырлар немесе цианобактериялар жатады. Эукариоттыларға жасуша ядросы бар, митоз жолымен бөліне алатын жасыл балдырлар және қарапайымдар жатады. Б. к-дың көпшілігін тек микроскоп арқылы көруге болады. Бұлардың көлемі 2 мк-нан 3 см-ге дейін жетеді. Пішіні әр түрлі. Б. к-дың арасында денесі өте қарапайым құрылысты (хлорелла, амеба), сондай-ақ күрделі құрылысты (ацетабулярия, инфузория) болып келетіндері де бар. Б. к. теңізде, өзенде, шалшықты суларда, құрлықта да кездеседі. Олардың арасында басқа жануарларға жем болатын, сондай-ақ адам мен жануарларды ауруға шалдықтыратын түрлері де кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**"Қарасай-Қази"** - батырлар жыры.

Жырда ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан ерлік дәстүрі баяндалып, ер Орақтың екі ұлы - Қарасай мен Қазидың қаршадай жас шағында жауға қарсы аттанып, асқан ерлік көрсеткені мадақталады. Ел шетіне жау келгенде халық мүддесін сатып кеткен Исмайыл, Тобаяқ сияқты қорқақтардың ездігі, екіжүзділігі көрсетіледі. Ел мүддесін жеке бастың мақсатынан жоғары ұстау, атаның ерлік дәстүрін ардақтау, ана сүтін ақтау мәселелері уағыздалады. Жырдың толық нұсқасы қолжазба түрінде Әдебиет және өнер институтының Қолжазба және текстология бөлімінде сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Оноре д’Юрфе** (фр. , 11 ақпан 1568 жыл (1568.02.11) – 1 маусым 1625 жыл) – француз жазушысы.

1580 жылдың ортасында «Астрея» («L’Astrée») атты атақты пасторальды романын жазып бастайды. Бірінші бөлімі 1607 жылы, екіншісі 1610 жылы, ал үшінші бөлімі 1618 жылы басылып шығады. Шығарманың желісімен 2007 жылы режиссёр Эрик Ромер «Астрея мен Селадонның махаббаты»(фр. ) атты фильм түсіреді. Романды Мольер, мадам де Севинье, Ларошфуколар жоғары бағалаған. «Савуазиада» (фр. ) атты аяқталмаған эпопеясы бар. Оның романдарының кейбір оқиғалары экфрасис дәстүрі бойынша құрылған. Сондай-ақ 1606 жылы «Сирен» (фр. ) атты пасторальды поэма жазады.

Дереккөздер
-----------
**Дәуітәлі Стамбеков** (26.1.1947, Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, Қоңырат а. - 7.6.1999, Алматы) - ақын. Арғын тайпасы Тобықты (Ақсақ) руынан шыққан.

ҚазҰУ-ды бітірген (1974). 

*"Арқа еңбеккері"* аудандық газетінде аға әдеби қызметкер, Республикалық жастар газеті *"Лениншіл жаста"* (қазіргі "Жас Алаш"), республикалық "Қазақстан пионері" (казіргі "Ұлан") газетінде, "Жазушы" баспасында, "Егемен Қазақстан" газетінде қызмет атқарған. 

Алғашқы өлеңдері аудандық, облыстық газеттерде жарық көрген. Онға тарта жыр жинағы мен аударма кітаптары жарық көрді. Солардың ішінде *"Алтын бесік", "Мазасыз маусым", "Нұрлы әлем", "Бұлақтар даланы аңсайды", "Жұмағым мен тұмағым"* өлеңдер мен поэмалар жинақтарының авторы. Ол орыс классиктері мен достас елдердің айтулы ақындарының өлең, поэмаларын аударуға ат салысқан. 

Б. Кенжеев, Б. Қанапияновтардың кітаптарын қазақ тіліне аударған. 

*"Жалын"* баспасы ұйымдастырған жабық байқаудың бірнеше дүркін жүлдегері. Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының лауреаты (1999).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Метаморфты белдем** - жер қыртысы қойнауларының әртурлі деңгейлеріне тән қысым мен температура жағдайында түрліше өзгерген тау жыныстарымен сипатталатын аймақтық метаморфизм белдемдері.

Жер қыртысының, қимасы әдетте үш түрлі метаморфты белдемге жіктеледі. Олар — *эпибелдем*, *мезобелдем* және *катобелдем*; **эпибелдем** — жер қыртысының біршама төмен дәрежелі температуралармен және бағдарлы қысым мөлшерлерінің едәуір биік көрсеткіштерімен сипатталатын ең жоғарғы қабатын біріктіреді; **мезобелдем** — гидростатикалық қысым мен температураның біршама жоғарғы мөлшерімен сипатталатын жер қыртысының ортақғы деңгейінен көрініс береді; **катабелдем** — жер қыртысының өте жоғары температуралармен және гидростатикалык қысым жағдайының биік дәрежесімен ерекшеленетін төменгі қабатына сәйкес келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Геология терминдерінің сөздігі. Н. Сенатов, А. Абдулин.— Алматы: Қазақстан, 1996,ISBN 5-615-01738-4
**Әлібек Көбентаев**(1950-2007) - 13 шілдеде Қарақалпақстан Республикасы, Нөкіс қаласында туған. 1969 жылы Хожелі педагогикалық училищесін, 1979 жылы Ресейде Таганрог мемлекеттік педагогикалық институтының орыс тілі және әдебиеті факультетін бітірген.Көп жылдар Нөкіс қалалық педагогикалық училищесінде мұғалім болған. «Халыққа білім беру қызметінің үздігі». 1995 жылдан Өзбекстан және Қарақалпақстан Жазушылар одағының мүшесі. 1997 жылы тарихи Отанына оралды.

1992 жылы «Қарақалпақстан» баспасынан «Нұрлы ағыс», «Көргенді перзент», 1993 жылы «Арал» баспасынан «Алағадалы кеш» әңгіме, повесть жинақтары, 1993 жылы «Пән апталықтары», «Оқушы-практиканттарға ескертпе» ғылыми-әдістемелік кітаптары жарық көрген. 1992 жылы М.Дулатовтың «Қазақ қайдан шыққан?» кітабын аударып, «Әліп» баспасынан шығарған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Метаморфтық кендердің құралуына** қысқаша тоқтала кетейік. Мұны екі түрге бөледі: 

* *метаморфтық кендер*
* *метаморфогендік кендер*

Бұл екеуінің айырмасы мынада. Метаморфтық кен бұрынғы бар кеннің метаморфоза әсерінен өзгереді. Мысалы, темірдің шөгінді кендері лимониттен өзгеріп гематит немесе магнетит кеніне айналады. Марганец шөгінді кендері де сондай *метаморфозалық болады*. *Метаморфогендік кендер* — ол орынында бұрын болмаған, метаморфизм әсерінен жиналып құралған кендер. Мысалы, өсімдік қалдықтарынан метаморфизм әсерінен пайда болатын графит кендері осыған
жатады. Жоғарыда айтылған альпалық желілермен байланысты кендер де осыған жатады. Мысалы, альпалы типтес желілерді толтыратын ірі кварц кристалдары болады. Оларды көбісінің пьезоэлөктрлік қасиеті бар кристалдар болғандықтан техникаға майдаланады. Тау жыныстарынын, ішінде өте аз мөлшерде кездесетін кейбір элементтер метаморфизм әсерінен ерітіндіге жиналып көбейеді. Сонан құралған минерал заттар кенге айналады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
**Әлсіз әсерлесу** (ағылш. *Weak interaction*) — төрт түрлі Фундаменталды әсерлесудің бірі болып, элементар бөлшектерінің аралығында, олардың аракашықтығы бірнеше аттометрден аз болған кезде, жүзеге асатын әсерлесу; көбінесе атом ядросының бета ыдырауына әкеледі.

Әсер ету радиусы өте аз (шамамен 2~10–16 см). Элементар бөлшектердің ыдырауы, нейтриноның затпен өзара әсерлесуі, т.б-лар осы әлсіз әсерлесудің салдарынан болады. Ол күшті әсерлесу мен Электромагниттік әсерлесуден әлсіз, ал гравитатция күшінен әлдеқайда күшті әсер болып саналады. Өзара әсерлердің күші (пәрменділігі) олардың әсерінен болатын реакциялардың өту жылдамдығын салыстыру арқылы анықталады. Мысалы, энергиясы ~1 ГэВ болатын реакциялар кезінде күшті өзара әсер тудыратын процестер ~10-24с, электр магниттік өзара әсер тудыратын процестер ~10-21с, ал әлсіз өзара әсер тудыратын процестер ~10-10с ішінде өтеді. Сондықтан элементар болшектер әлеміндегі әлсіз процестер өте жәй жүреді. Әлсіз әсерлесудің әсер ету радиусы өте аз (шамамен 2~10-16 см). 

Өзара әсерлердің тағы бір сипаттамасы — бөлшектердің зат ішінде еркін өту жолы (еркін жол ұзындығы). Күшті әсерлесетін бөлшектерді (адрондарды) оншақты см темір қабаты тоқтататын болса, әлсіз өзара әсерлесетін нейтрино ешбір кедергісіз мұндай заттың миллиардтаған километрін тесіп өтеді. Дегенмен әлсіз әсерлесудің әлемде атқаратын ролі орасан зор (мысалы, онсыз Күн энергия шығаруын тоқтатқан болар еді). Әлсіз әсерлесу қатысатын ең көп таралған процесс — радиоактивтік ядролардың бетта ыдырауы. Оның тұңғыш теориясын 1934 жылы Италия ғалымы Э.Ферми жасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
Жыныстық хромосомаларда орналасқан гендер арқылы тұқым қуалауды **жыныспен тіркесіп тұқым қуалау'** деп атайды. Аталған тұжырымдаманы ең алғаш Томас Хант Морган ашты.

Тәжірибе
--------

Ол дрозофила көзі түсінің тұқым қуалауын зерттеуге арналған тәжірибелер жасады. Бұл тәжірибеде қызыл көзді аналықты ақ көзді аталықпен, ал екіншісінде, керісінше ақ көзді аналықты ақ көзді аталықпен будандастырды. Дрозофила көзінің қызыл түсі (W+) ақ тұсіне (W) қарағанда басым болып келеді. Қызыл көзді аналықты ақ көзді аталықпен будандастырғанда, бірінші буында (F1) алынған ұрпақтың барлығы да қызыл көзділер болып шығады. F1 -дегі дараларды өзара будандастырғанда, екінші буынға (F2) алынатын ұрпақтың ішіндегі барлық аналықтар қызыл көзділер, ал аталықтардың жартысы қызыл көзділер, жартысы ақ көзділер болады.Ақ көзді аналықты қызыл көзді аталықпен будандастырғанда, бірінші буынның өзінде-ақ алынған ұрпақтың аналықтары қызыл көзді, ал аталықтары ақ көзді болып шыққан.Мұны *крис-крос жолымен тұқым қуу* дейді.

1. ↑  Жалпы биология 10 сынып ISBN 978-601-293-067-2
*Басқа мағыналар үшін Қособа деген бетті қараңыз.*
**Қособа** – Ақшатау жотасының шығыс бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1304 м (Ақшатау жотасының ең биік жері). Ендік бағытта созылып жатқан таудың ұзындығы 8 км, енді жері 6 км.

Жер бедері
----------

Солтүстік беткейі тік жартасты, оңтүстік беткейі көлбеуленіп, Көксала өзенінің аңғарына тіреледі. Солтүстік баурайынан Шеттембай және Терісайрық өзендері, оңтүстік баурайынан Көксала өзенінің шағын салалары басталады.

Өсімдігі
--------

Тау шатқалында арша, тобылғы қараған өскен. Жазық етегінде бетеге, қылқан боз, селеу, боз жусан, т.б. шөптесіндер өскен. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Әлібек Шегебаев** (11.3.1974 жылы туған, Шардара ауданы Сүткент ауыл) – ақын, ҚР Жастар одағы сыйлығы лауреаты (2004). ҚазМУ-дың журналистика факультетін бітірген (1999). 1997 жылы республика «Жалын» журналында жарияланған топтама жырлары үшін Т.Айбергенов атындағы сыйлықты алған 2000 жылы «Жас ақындар жырларының антологиясына» жырлары енген. 2001 жылы «Отырар кітапханасы» сериясымен «Алакеуім» атты тұңғыш жыр жинағы, 2003 жылы «Әйнекке түскен сәуле» атты кезекті жыр жинағы жарық көрген. Қазір Қазақ радиосында қызмет істейді. Астана қаласында өткен жастардың 5-ші Халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2002).

Әлібек Шегебай Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті журналистика факультетінің түлегі. 1997 жылы М. Әуезовтың 100 жылдығына орай ҚазҰУ- де өткен республикалық студент жастардың жыр мүшайрасында бас жүлдені жеңіп алады.Содан бері де бірнеше жыр бәйгелерінде жүлделі орындарды иемденді. 1998 жылы Республикалық «Жалын» журналында жарық көрген өлеңдер топтамасына Т. Айбергенов атындағы сыйлық берілді. 2002 жылғы Астана қаласында өткен Халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты. Шығармашылықтағы жетістіктері үшін 2004 жылы Қазақстан Жастар одағы «Серпер» сыйлығының лауреаты атанды. 2001 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.

Ақын 1997-1998 жылдары Сүткент ауылдық Т.Тәжібаев атындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, 1998-1999 жылдары республикалық «Алматы ақшамы» газетінде журналист, 1999-2001 жылдары ҚР ІІМ-нің республикалық «Сақшы» газетінде бөлім меңгерушісі, 2002-2008 жылдары республикалық Қазақ радиосында жүргізуші-редактор, 2008-2009 жылдары Республикалық «Жұрағат» журналының Бас редакторы, 2009-2010 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы, Шардара ауданы әкімінің орынбасары, 2012-2013 жылдары Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші қызметтерін атқарған.

Дереккөздер
-----------

* 
* 

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Фильм аты: Әке серті

Шыққан жылы: 2013 

Жанр: Телехикая, Отбасылы, Драма, Телесериал

Рөлдерде: Болат Әбділманов, Гүлшат Тутова, Айдос Бектеміров, Сағат Жылгелдиев, Гүлшарат Жұбаева, Мақсат Сәбитов, Гүлбахрам Байбосынова, Ернар Жұматаев, Айғаным Өтепбергенова 

Суреттеме: Адам өмірінде қуаныш пен қайғы қатар жүреді. Кез келген адам өмір сүре отырып, оның ыстығы мен суығын бірдей көреді. Өмірдің жарқын жақтары мен қиындығы белгілі бір адамдар тобына ортақ болып келсе, кейбір ауыртпашылығы жеке адамға түсуі ықтимал. Махаббат – біреулер үшін өмір мәні. Ал біреулер үшін өмірдің ауыртпашылығын көтеріп, қиындығына төтеп берудің амалы. Алайда кей кезде дәл осы махаббат жүректі жаралайтын дертке, өтеуі қиын борышқа айналады. Ол – жүректі мазалап, жегідей жеп, жан-дүнииені жаулайды. Саналы адам махаббат қасіретін ұмытпақшы болып жанталасады, бірақ ол мүмкін емес. Оның емін табу қиын. Махаббат дерті – қатігез жел бұталарын сындырып, соңғы жапырақтарын ұшырып әкеткен ағаштай немесе теңіз дауылына ұшырап, ығып кеткен кемедей өз дегеніне көндіреді. Оның қайда апарып, неге ұрындыратыны бір жаратушының қолында. Біреулер мұны тағдырдың жазуы десе, енді біреулер өмірдегі сәттілік пен сәтсіздік деп пайымдайды.

Дереккөздер
-----------



1.
**Керегеге керу** — бұл тәртіптік, құқықтық жазаның бұрынғы заманда көп қолданылған түрі. Қазір бұл жаза қолданылмайды. Керегеге керілу немесе керегеге таңылу - өліммен тең ауыр жаза. 

Ұрлық, зина жасайтындар немесе елдің шырқын бұзған сотқарлар билер, ақсақалдар шешімі бойынша іздеушілері мен туыс-туғандары келгенше киіз үйдің керегесіне аяқ-қолынан керіліп байланады. Мұндайларға бірнеше күнге дейін су да, тамақ та берілмейді. Олар ақталмайды және ауыр жазаланады. Мұндайлардың ұяты өзіне ғана емес, бүкіл ел-жұртына, руына, туған-туысқандарына да кір келтіреді. Сондықтан олар да сондай адамдардың бетіне түкіреді, елден де қуады. Кейде мұндай тәртіпсіздерді жерге төрт қазық қағып, аяқ-қолынан керіп байлап тастайды. Мұндай жазаны қазыққа керу дейді.

Арсыз адам арсаңдап, арсылдайды,
Әр жерде керегеге таңылса да. (Абай)[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. - Алматы: "Алматыкітап баспасы" ЖШС, 2010. - 312 бет, суретті. ISBN 978-601-01-0374-0
**Голубович Василий Васильевич** (10.01.1910, Толочин ауданы - 28.12.1991, Минск) - театр суретшісі. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері.

Ол М.Әуезовтің «Абай» романы бойынша Ш.К.Айманов пен Я.С.Штейн қойған «Абай» инсценировкасын (1949) безендірді. Г-тің ұлттық бояу ерекшеліктерін терең пайдаланған ашық та айқын түстермен өрнектелген сахналық суреттері қойылымға ерекше ажар беріп, спектакльдің көркемдік құнын күшейте түсті. Осы еңбегі үшін 1952 ж. қоюшылар тобымен бірге Г-ке КСРО Мемлекет сыйлығы берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Кербұғы** немесе **Теңбіл бұғы** (лат. *Dama dama*) — бұғының Еуропада кездесетін бір түрі. Жапырақты және аралас ормандарда тұрады.

Дене бітімі сымбатты, тұрқы - 150-180 см, шоқтығының биіктігі - 87-112 см, салмағы - 100-130 кг. Түсі қыста қоңыр-сұрғылт, жазда теңбілді жирен. Мүйізі - 65-70 см. Табиғи жағдайда табын-табын болып жүреді. Орманды жерді мекендейді. Жазда шөптесін өсімдіктерді, қыста ағаш-бұта жапырағы мен бұтағын жейді. Екі жасыңда жынысы жетіліп, қыркүйек-қараша айларында күйекке түсіп, 7,5 айдан кейін шілденің ортасына дейін жалқы бұзаулайды. Теңбіл бұғы табиғи жағдайда сирек кездеседі, аулауға тиым салынған. Мүйізін алу үшін қолда өсіріледі. Шығыс Қазақстан облысының Катонқарағай ауданының марал шаруашылықтарында өсіріледі. Аналығы бір кезде 2 бұлан туады.

Қорегі — бұталар, шөптер, дәндер, жемістер, саңырауқұлақтар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
*Басқа мағыналар үшін Керегетас деген бетті қараңыз.*
**Керегетас** – Қарағанды облысы Шет ауданы жеріндегі тау. Ақжал кентінен батысқа қарай 18 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Батыстан шығысқа қарай 20 км-ге созылған, ені 5 км. Абсолюттік биіктігі 888 м. Беткейлері тегістеу келген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстік беткейінде қорымтастың мол үйіндісі бар. Өзендер мен жылғаларға (Ащыөзек) және бұлақтарға (Ноғайқазған, Мұқтар, Тастықұдық, т.б.) бай.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девон жүйесінің ортаңғы және төменгі бөлігінің жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Шала дамыған қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, бетеге, бұталар өседі. Жазғы жайылымдық пен мал қыстатуға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Керегетас деген бетті қараңыз.*
**Керегетас** – Сарлытаң тауының солтүстік-шығысында орналасқан тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы, Марқакөл көлінің шығысында. Абсолюттік биіктігі 2570 м.

Геологиялық құрылымы, жер бедері
--------------------------------

Жер қыртысы палеозойдың метаморфтық жыныстарынан түзілген. Беткейлері тар және терең шатқалдармен тілімденген. Беткейінен Шағанаты, Қарақаба, Сорвенок өзендерінің салалары бастау алады.

Өсімдігі
--------

Тау орманының күлгін топырағында қарағай, самырсын, далалық шалғынды өсімдіктер өседі. Етегі жайылымдыққа, шабындыққа кеңінен пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
В. Верещагин «Ағылшындардың үнді көтерілісін жаншуы. (1884 жыл шамасы). Суретті ағылшындар сатып алып, жойып жіберген
**Василий Васильевич Верещагин** (26 қазан 1848, Ресей, Новгород губерниясы Череповец қаласы – 13 сәуір 1904, Порт-Артур маңы) – орыс кескіндемешісі.

Теңіз кадет корпусында (1853 – 60), сонымен қатар (1858 жылдан) суретшілер мектебінде, кейін Көркем сурет академиясында (1860 – 63, Санкт-Петербург), Парижде Ж.Л. Жером мен А.Бидтың класында (1864 – 66) оқыды. Бірнеше рет Кавказ бен Қырымда, 2 рет Түркістанда (1867 – 1868, 1869 – 1870) болды: Үндістанға (1874 – 1876, 1882), Сирия мен Палестинаға (1884), Куба мен Жапонияға (1880 – 1903) сапар шекті. 
Орыс-түрік (1877 – 1878), орыс-жапон (1904) соғыстарына қатысты. Верещагин қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін, Қазақстан табиғатын бейнелеген көптеген суреттер салды («Лепсі алқабы», «Шу өзені бойындағы қазақ үйлері», «Алатауда» (1869 – 70), «Аңшы қазақ» (1871), т.б.

Суреттер топтамалары
--------------------

* Кавказдық топтама
* Түркістандық топтама
* Үндістандық топтама
* Өлім жазалары трилогиясы
* Наполеон Ресейде
* Жапондық топтама

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Бәйішев атындағы көше (Алматы)**

Көшеге көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, экономист- ғалым, тарихшы, журналист, экономика ғылымдарының докторы, Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі Сақтаған Бәйішұлы Бәйішевтің есімі (1984 жылы) берілді. Бәйішев Сақтаған Бәйішұлы (1909-1982) Ақтөбе облысында дүниеге келген. 1956-1958 жылдары ҚазКСР Ғылым академиясының вице-президенті, Экономика институтының директоры, Марксизм-ленинизм ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметтерін атқарған.

Бұрынғы атаулары: а) Софийская көшесі, ә) Центральная көшесі. Көшенің ұзындығы - 1700 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Көкшіл жуа** (лат. *Allium caesium*) – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын Қазақстанда кездесетін 112 түрдің ішіндегі ең көп тараған түрі. Қазақстанның солтүстік, батыс аудандары, Каспий және Арал теңізі маңы шөлдерінен басқа, далалы аймақтарда, шөлейттерде, тауларда, жазықтарда кездеседі. Кейде гүлдеу кезінде айтарлықтай көптігімен оқшауланып көрінеді. Маусым-шілде айында ашық-көк түсімен ерекшеленеді. Көп жылдық, онша үлкен емес, бір пиязшығы сұр терілі қабыршақпен қапталған. Сабағы 50 см, 2-3 тен жартылай цилиндр тәрізді жапырақтары бар. Гүлдері ұсақ, қоңырау тәрізді 6 гүлсерігі жапырақшасы, 6 аталық және 3 ұяшықты дәнекер, ұзарыңқы гүл серігінен озыңқы болып тұрады. Гүлдері ұзын гүл табанына орналасқан және қою шар тәрізді немесе жарты шарға ұқсас гүлшоғыры шатыр пішінді. Гүлдері сірне бөледі, ара маен бал арасы тозаңдандырады. Тұқымы қара ұсақ, бұрыштанған, қауашақтан сабақ тербелген сайын шашылады. Қазақстанның көптеген жерлерінде ащы және жағымды дәмі үшін пайдаланылады. Омарташылықта маңзды. 1876 жылдан бері мәдени түрде сәндік мақсатта өсіріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
**«Ниссан»** (жап. 日産スタジアム), сондай-ақ "Халықаралық стадион" деген атаумен де белгілі Иокогамадағы футбол стадионы. 73 237 көрермен сыяды. «Иокогама Ф. Маринос» клубы өз алаңындағы ойындарын өткізеді.

Тарихы
------

2002 жылғы футболдан әлем чемпионатына арнап салынған арена. Құрылысы 1998 жылы аяқталды. Әлем чемпионатының құрметіне орай "Иокогама Уорлд Кап" деп аталғанымен кейін "Халықаралық стадион" деп өзгертілді. Бүгінгі күндері "Ниссан стадионы" деп аталады.

Стадионда 2001 жылғы Конфедерациялар кубогының, 2002 жылғы әлем чемпионатының бірнеше ойындары өткізілді. Сондай-ай клубтар арасындағы әлем чемпионаттарының да бірнеше маусымдағы матчтары ойнатылған.

Футболдан бөлек регби турнирлері де өткізіліп тұрады.

2020 жылғы Жазғы Олимпиадалық Ойындардың бірнеше бәсекесі осы стадионда өтеді жоспарланған.

ӘЧ-2002 матчтары
----------------

| Күні | Уақыты (UTC+9) | Команда #1 | Нәтиже | Команда #2 | Раунд | Көрермендер |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 9 маусым | 20:30 |  Жапония | 1-0 |  Ресей | Н тобы | 66 108 |
| 11 маусым | 20:30 |  Сауд Арабиясы | 0-3 |  Ирландия | Е тобы | 65 320 |
| 13 маусым | 20:30 |  Эквадор | 1-0 |  Хорватия | G тобы | 65 862 |
| 30 маусым | 20:30 |  Бразилия | 2-0 |  Германия | Финал | 69 029 |

Галерея
-------

* Кіру қақпасы
* ӘЧ-2002. Ресей-Жапония матчы
* Жоғарыдан көрінісі
**Өкпекті**, *Өкпеті* — Тарбағатайдың солтүстік сілеміндегі оқшау тау.

Геологиялық орны
----------------

Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерінде, Аягөз және Базар өзендері аралығында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2337 м. Тау батыстан шығысқа қарай 20 – 25 км-ге созылып жатыр. Ені 8 – 10 км.

Жер бедері
----------

Өкпекті саздақты құмтастан және конгломераттан түзілген. Оңтүстік беткейі тік, тау етегінен Базар және Аягөз өзендері басталады. Солтүстік беткейі жатық, сай-жыралармен тілімделген.

Өсімдігі
--------

Баурайында көде, бетеге, қараған, т.б. өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**«Socialist Review»** – Социалистік жұмысшылар партиясының апталық журналы. 

Негізін 1950 жылы Джерри Хили қалаған. Сонымен қатар ол *«Socialist Review»* тобының қалыптасуына негіз болады. Осы кезеңнен бастап басылым топтың барлық материалдарын жариялайтын ақпараттық ұйым ретінде саналды. Алайда 1960 жылы жаңа журнал *«International Socialism»* пайда болғаннан кейін , «Socialist Review» өз маңызын жоғалтады. 2005 жылы ескі нұсқасымен соңғы 302-ші саны жарық көреді. 2006 жылы СПР конференциясында «Socialist Review» басылымның форматын өзгертіп, *«Socialist Worker»* газетіне апталық қосымша ретінде жарыққа шығаруға шешім қабылданады. Ескі нұсқадағы редакторы: Крис Найнхэм. 2004 жылдан бастап журнал редакторы: Линдси Джерман болса, 2004 жылдың маусым айынан 2005 жылдың қазан айына дейін Питер Морган болған. 2007 жылдың жаз мезгілінен бастап бас редакторы – **Джудит Орр**.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 16 мамырдың 2011 жылы. socialistreview.org.uk