recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Маймонд Мұса** (шын аты **Моше бен Маймон** (ивр. ‏‏משה בן מימון‏‎‏‎‎), гр. *Μωυσής Μαϊμονίδης* және **Рамбам** (ивр. ‏‏רמב"ם‏‎‎ - акроном ‏רבי משה בן מיימון‏‎ «**Р**абби **М**оше **б**ен **М**аймон немесе **М**аймун»), араб әдебиетінде **Абу Имран Мұса ибн Маймун ибн Абд-Алла әл-Курдуби әл-Яхуди** (араб.:  ابو عمران موسى بن ميمون بن عبد الله القرطبي اليهودي‎‎) / **Абу Имран Мұса бин Маймун бин Абдалла әл-Куртуби әл-Исраили** немесе қысқаша **Мұса бин Маймун** (30 наурыз 1135, Кордоба – 13 желтоқсан 1204, Мысыр), еврей философы, дін маманы-талмудист, Тәурат заңдарының кодификаторы, раввин, өз дәуірінің жан-жақты ғалымы, дәрігер. .

Маймондтың үйі, Фес, Морокко
Фанатикті Альмахад ұйымы Кордовты басып алғаннан кейін Маймон өзінің дінге деген сенімін жасырды. Дінді ұстанушыларға еркіндік беруді жақтап, 1165 жылы Египетке қарай қоныс аударады. Мұнда сұлтан Саладиннің сарай дәрігері ретінде танылады.

Маймонд мазары, Тибериас
Өзінің алғашқы ғылыми діни еңбегін 23 жасында жаза бастады, оны он жылдан кейін барып аяқтады. Бұл араб тілінде жазылған Мишнеге түсіндірме болатын. Басқа да еңбектері: Мишне Тораның еврейлік заңдар жинағы (иврит тілінде), иудаизмде тәубаға келудегі рационалды жол мен Аристотель ілімінің әсерімен жазылған діни философия бойынша классикалық еңбек Сенімсіздердің жалтақтығы (араб тілінде) деп аталды. Бұл еңбек ғылымды, философияны, дінді жинақтауы қажет. 
Маймонид орта ғасыр иудаизмде мықты интеллектуалды тұлға ретінде танылды. 

Майн (Main River), Германияның орталық бөлігіндегі өзен. Ұзындығы 524 км. Басы Баварияның солтүстік бөлігінен басталады, Франкфурт арқылы батысқа қарай ағып, Рейн өзеніне құяды. 

Рейн және Дунай өзендерін қосатын Майн Дунай каналаның бөлігі болып табылады. Яғни 3500 км. ұзындықта Солтүстіктен Қара теңізге дейін судың жолын салады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)

Үлгі:Authority control
**Майлы бояу**— тұрмыста және бейнелеу өнерінде қолданылатын бояу түрі. 

  

Бейнелеу өнерінде пайдаланылатын Майлы бояу өсімдік майларының (кендір, зығыр, жаңғақ, самырсын) қоспасынан алынады. Майлы бояу 10 ғ-да белгілі болған, 14 ғ-дан бастап қолданылған. Қазіргі Майлы бояуды ұзақ уақыт тәжірибеден кейін Нидерланд суретшілері Ян Ван Эйк пен Гувер Ван Эйк жасаған. Өсімдік майынан алынған Майлы бояулар өте ажарлы болады және тез құрғайды. Оған кейде лак қосады. Майлы бояумен жазылған өнер туындылары ұзақ уақыт бойы өз сынын жоғалтпайды. Еуропадағы Қайта өрлеу дәуірінің суретшілері (Рафаэль Санти, Леонардо да Винчи, Сандро Боттичелли, т.б.) көптеген шығармаларын Майлы бояумен салған.

Майлы бояуды кеңінен пайдаланып, ұлттық туындылар жасаған қазақ суретшілері: 

* Ә.Қастеев
* М.Кенбаев
* С.Мәмбеев
* Қ.Телжанов
* С.Айтбаев
* Е.Төлепбаев
* Айша Ғалымбаева
* Сахи Романов
* Ағымсалы Дүзелханов.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Майлин атындағы көше** — көшеге шағын проза жанрының хас шебері, жазушы, сталиндік репрессия құрбаны Бейімбет Майлиннің есімі (Алматы қаласы әкімінің 23.10.1991 15/398 шешімі) берілді. Майлин Бейімбет Бимұхамбет) (1894-1939) Қостанай облысында дүниеге келген. Ол - «Еңбекші қазақ», «Ауыл тілі», «Қазақ әдебиеті» газеттерінің редакторы болған, «Шұға», «Раушан - коммунист», «Азамат Азаматыч», «Мырқымбай» шығармаларының авторы.

Орналасқан жер
--------------

Көше Түрксіб ауданында орналасқан Ахметов көшесінен басталып, Хмельницкий көшесіне дейін созылып жатыр. Камышински, Абхаз, Бекмаханов, Поддубный көшелерін қиып өтеді.

* Көшенін ұзындығы - 3670 метр.

Бұрынғы атаулары
----------------

Бухтарминская → Звездная → Кремлевская көшелері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Жалған бұйражапырақ** (лат. *Pseudomarrubium*) – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда тек Қаратаудың қиыршық тасты құмайт топырақты тау беткейінде өсетін бір түрі — бөгде шөлмасақ тәрізді Ж. б. (P. eremostachydioides) бар. Биікт. 30 см-дей. 4 қырлы, тік өсетін сабағын түк басқан. Қауырсын тәрізді ұзынша жапырақтарының ұш жағы жалпақ болады. Қызғылт, ашық күлгін түсті ерінге ұқсас гүлдері топтанып, күлтебас гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі — төрт қырлы жаңғақша. Бөгде шөлмасақ тәрізді Ж. б. — дәрілік өсімдік. Бұл — өте сирек кездесетін, реликті өсімдік, жылдан жылға таралу аймағының азаюына байланысты Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.
**Испания**, **Ұлтшылдық Испания**, немесе **Франкистық Испания** - 1939-1975 жж. болған мемлекет.

Тарихы
------

1933 жылы Испанияда сайлауда Коммунист және Социалситтік (Socialist Workers Party of Spain, PSOE) партиясылар жеңіс алып, биік басына келді. Олар өз адам Мануэл Азанио президент істеді. Осы жылда Алманияда билік басына NSDAP («Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы») келді. Германлар Еуропалық фашистерға көмектесу бастады. Содықтан испан фашистер және консеварторлар төңкеріс жасау етті. Испан азамат соғысы басталды.

Испан фашистер өз партиясы «Фаланга» жариялды. Оларға испан әскери қолбасшылар, консеваторлар және монархистер қосылды. Фашистердың басшы Санджуро 20 шілде 1936 ж. өлді және жаңа партияның басшы Франсиско Франко болды.

28 наурызда 1939 ж. Франко әскерлер Мадрид басып алды. Азамат соғысы аяқталды.

Франко Испанияда диктаторы болды. 1975 ж. ол қаза тапты, және испанлар демократия жолына қайтып бүгінгі Испания құрылысты.
**Испаниядағы каталан әдебиеті** – Каталония, Валенсияда, Балеар аралдары (Испания) мен Францияның оңтүстік-батысында каталан тілінде және оның диалектілерінде дамыған әдебиеті. 9-13 ғасырда халық поэзиясы ауызша кең таралған, ал 12 ғасырдан бастап діни сипатта жазылған проза пайда болды. Зиялылар әдебиеті 13 ғасырға дейін провансаль тілінде туған. Джауме 1(римский) (1208-76), Б. Десклот және Р. Мунтанер (1265-1336) хроникаларында прозаның нышандары байқалды. Р. Луллийдің (1232-1315 жыл шамасында) «Бланкерне туралы кітап» (1284 жыл шамасында) атты шығармасы Испаниядағы каталан әдебиетіндегі роман жазу тәжірибесі болды. А. де Виллановтар (1250 жыл шамасында- 1311 жыл шамасында), Ф. Эшименис(1340 жыл шамасында – 1409) дидактикалық шығармалар жазды. 15 ғасырдың басында

Испаниядағы каталан әдебиетінде қайта өркендеу дәуірі басталды. Бұл кезде Италия әдебиетінің әсері күшті болған. Дж. Роис (1500 жыл шамасында өлген), Дж. Газуль (1508 жыл шамасында өлген) т. б. жазушылар реализм мен сатиралық бағыттағы шығармалары арқылы Испаниядағы каталан әдеби тілін жасады. Дж. Мартурель және Дж. Де Гальба « Ақ Тирант» (1490) атты ренессанстық серілер жайындағы романын, Дж. Ройг (1478 жылы өлген) өлеңмен «Әйелдер туралы кітап» (1531 жылы жарияланған) деген сықақ роман жазды. 15 ғасырдың аяғында Испаниядағы каталан әдебиетінде ұзаққа созылған құлдырау басталды. Тек 18 ғасырдың аяғында, онан кейін революциялық қозғалыстардың дүмпуімен Испаниядағы каталан әдебиеті қайта өркендеді. Бұл кезде Б. А. Арибау (1798-1862), Дж. Рубио-и-Орс (1818-99), А.Бланк (1832-87), А. де Бофаруль (1821-92), Дж. Росельо (1827-1902) т. б. романтик ақындар тарихи тақырыптарда қалам тартты. Прозада Дж. Пин-и-Солер(1842-1927), Н. Ольер (1846-1930) сыншыл реалистік романдарын, ал А. Гимера (1847-1924), С. Русиньоль (1861-1931) т. б. реалистік драмаларын жазды.1920 жылдары поэзияда Т. Гарсес (1901 жылы туған), К. Сальвадор (1893 жылы туған) , прозада Дж. Руйр (1858-1939), Дж. Э. М. Феррандо (1891 жылы туған) шығармалары реалистік дәстүрде жазылды. Испанияда фашизмнің жеңуіне (1939)байланысты Испаниядағы каталан әдебиетіне тыйым салынды. Тек 1950 жылдардан бастап Испаниядағы каталан әдебиеті қайта жариялана бастады. Қазіргі Испаниядағы каталан әдебиетінде екі ағым бар. Бірінші – неомодернистік (реализмге қарсы реакциялық) ағым, оның өкілдері М. Де Педроло (1918 жылы туған) т. б. ақын жазушылар; екінші топқа С. Эсприу, (1913 жылы туған), Дж. Серда (1920 жылы туған) т. б. реализмді қолдаушы жазушылар жатады.

Дереккөздер
-----------

Қазақ совет энцеклопедиясы
**Айтуар**  – Байқоңыр алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағып өтеді.

Бастауы
-------

Дүйсенбек (486 м) тауының солтүстік беткейлеріндегі бұлақтардың қосылуынан түзіледі. Ащылы өзеніне сол жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 25 км. Өзен жағасы жарқабақты. Көктемгі қар суы және жер асты суларымен толығады. Сәуірде суы тасып, жаздың ыстық айларында қарасуларға бөлініп қалады. Өзен алабы жайылымдыққа, суы ауыз суға және мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия/ Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Сутек жалынды-иондағыш өлшегіштің схемасы (ПИД)**Жалынды фотометрлік детекторлар**. Күкірт және фосфорлы қосылыстары бар 394, және 526 нм-ге сәйкес болғанда сутегімен байытылған иондық шашырауды өлшеуге негізделген. Көптеген органикалық қосылыстар сутекті-оттекті (немесе ауалы) жалында жана отырып, иондар түзеді, бұл көбіне спектрдің көрінетін ультракүлгін аймағындағы сипаттаушы сәуле шығаруды зерттеуге келтіреді. Заттардың бұл қасиеті көптеген өлшеуіш приборларды жасауға негіз болады. Осындай детектордың бірі суретте келтірілген. Бұл типтегі детекторға сутекті-ауалы жанарғы жатады, ол фотокөбейткішпен оптикалық байланысқан. Оптикалық жолды шектеп тастайды; күкірт пен фосфор жоқ кезде сәуле шашыратпайтын жарықтың үстіңгі бөлігін байқайды. Ондағы сәуле тұтқыштар, тиісті спектр сызықтарын бөліп алуға мүмкіндік береді. Талданатын құрамдас бөлік толық жанып кеткендіктен, сигнал - уақыт немесе сигнал - көлем қисығы астындағы интегралдық аудан анықталатын қосылыстың массасына сәйкес келеді. Қисықтын кез келген нүктесін көрсететін биіктік тасымалданушы сынама салмағының жылдамдығына пропорционал болады, әрі бұл тікелей салмақты анықтауға мүмкіндік береді.

Бұлармен қатар ИК-, масс-спектрометрлік, ультрадыбысты, диафрагмалық, микрокулонометрлік және т.с.с. түрлері белгілі. Ал сандық өлшеуді жүргізу үшін, оларды қалыптастырып реттейді. Қос детекторлау. Талданатын қоспа жайлы мәліметті кеңейту мақсатымен оны кейде екі рет өлшейді. Мұндайда өлшегіш аспаптардан өзара қабаттастыра не бірінен кейін бірін жалғастыра тізбек құрайды. Әсіресе, бұл белгісіз не аса жауапты қосылыстарды анықтағанда өте тиімді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**Айтуған Тайұлы** (туған - өлген жылы белгісіз) – жыршы, жырау, қобызшы. Ұрпағы Өтежан Алшынбаев мәліметіне қарағанда 18 ғасырдың аяқ кезінде туып, 97 жасында дүние салған. Әкесі Тай қобызшыдан, сол өңірдегі айтулы ақын-жыраулардан өнеге алған. Қ.Шыртанов жинаған деректер бойынша Айтуған «Ноғайлық» аталатын ерлік жырларды жырлап таратушылардың бірі. Өз жанынан шығарған өлең-толғаулары сақталмаған. Інілері Құлыш, Қожықтар көңілін сұрай келгенде айтқан шешендік, билік сипатты өлеңі ел арасында кең тараған. Айтуғанның өлең-толғаулары мен ол туралы деректер «Маңғыстау» газетінде (1990) жарияланған.

Дереккөздер
-----------

Қ. Сыдиықұлы

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, 4том
This Euler diagram shows that a uniform resource identifier (URI) is either a uniform resource locator (URL), or a **uniform resource name** (URN), or both.
**uniform resource name** (**URN**) uniform resource identifier (URI) *urn* URI схемасын қолданатын ресурс, мәні веб ресурстың жоқ немесе бос еместігін көрсетеді.

Синтаксисі
----------

RFC 2141 (Мамыр 1997) URNнің BNF формасы:

`<URN> ::= "urn:" <NID> ":" <NSS>`
түрінде жазылады:

`urn:<NID>:<NSS>`

Мысалдары
---------

The URN for *The Last Unicorn* (1968 book), identified by its book number.
The URN for *Spider-Man* (2002 film) identified by its audiovisual number.
The URN for the *Science of Computer Programming* (scientific journal), identified by its serial number.
The URN for the IETF's RFC 2648.
Default Namespace Rules for MPEG-7 video metadata.
The URN corresponding to the OID for the United States.
A URN using a version 1 UUID.
A National Bibliography Number, in Germany (de), in Bavaria (BVB=Bayerischer Verbundkatalog), library number 19 (University library Munich), pointing to a PhD thesis on heat detection in cattle.

Сілттемелер
-----------

Сыртқы сілттемелер
------------------

* "Charter", *Uniform Resource Names*, The IETF's Uniform Resource Names (concluded) working group,  .
* "URN namespace", *Assignments*, IANA,
* *URN Information Center*,
* *URI Clarification*, W3C,  .
* "§2: Identification", *Architecture of the World Wide Web*, **One**, W3C,  .
* *Addressing*, W3C,  .
* *URN*, Middleware Architecture Committee for Education (MACE),  .

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуURI схемасы |
| --- |
|  |
| Ресми | 
aaa \*aaas \*about \*acap \*cap \*cid \*crid \*data \*dav \*dict \*dns \*fax \*file \*ftp \*geo \*go \*gopher \*h323 \*http \*https \*iax \*im \*imap \*info \*ldap \*mailto \*mid \*news \*nfs \*nntp \*pop \*rsync \*pres \*rtsp \*sip \*sips \*snmp \*tag \*tel \*telnet \*tftp \*urn \*view-source \*wais \*ws \*wss \*xmpp |
|  |
| Бейресми | 
afp \*aim \*apt \*bolo \*bzr \*callto \*coffee \*cvs \*daap \*dsnp \*ed2k \*feed \*fish \*gg \*git \*gizmoproject \*irc \*ircs \*itms \*javascript \*ldaps \*magnet \*mms \*msnim \*postal2 \*secondlife \*skype \*spotify \*ssh \*svn \*sftp \*smb \*sms \*steam \*webcal \*winamp \*wyciwyg \*xfire \*ymsgr |
|  |
| Protocol list |

 |
**Испан Республикасы** – 1931-1939 жж. болған мемлекет.

1931 ж. испанлар өз елде Испан Республикасы жариялды. Ең бірінші үкіметке консеварторлар және ұлтшылық партиялар келді. Бірақ сосын сайлауда көп социалисттік және коммунистік партиясылар женіс алды. 9 желтоқсанда Испанлар жаңа конституциясы қабылдады. Осы конституция шаруаларға көп ерекшелер жеңілдіктерді. Одан әрі, социалисттік партиясылар өз заңдар қабылдады. Мысалы, 1932 ж. Аграрлық Заң, осы заң диқанларға жері берілді. Осы бәрі консеварторлаға ұнамау болды.

1933 ж. Испанияда сайлауда Коммунист және Социалситтік (Испан социалистік жұмысшы партиясы) партиясылар жеңіс алып, биік басына келді. Бірақ 1934 ж. сайлауда христиан консерваторлар жеңіс алды. 1934 ж. 1 қазанда коммунистертер Астурия қаласыда сайлаумен келіспей демонстрациясы істеді. 

1936 ж. 7 қантарда, социалисттер сайлауда қайтадан жеңіс алды. Олар өз адам Мануэль Асанио президент істеді. Содықтан испан фашистер және консеварторлар төңкеріс жасау етті. Испан азамат соғысы басталды.

Тағы қараңыз
------------

* Испания
**«Under the Sea»** (ағылш. *Теңіз түбінде*) — Су перісі мультфильмінде (Disney) ойнайтын ән, музыкасын Алан Менкен, сөзін Ховард Эшман жазған.

Бұл ән Кариб аймағында пайда болған калипсо мен Ямайканың регги жанрлары қиылысында шығарылған.

«Under the Sea» 1989 жылдың үздік фильм әні үшін «Оскар» жүлдесін және Алтын глобусты жеңіп алған, сондай-ақ 1991 жылы «Бейнемедиа үшін жазылған үздік ән» номинациясында «Грэмми» сыйлығын иеленді.

Сингл-релиз
-----------

1990 жылы ән жеке сингл ретінде шығарылды, орындаушы ретінде "Sebastian C." көрсетілді. Мультфильмде бұл әнді Себастьян есімді таңқы шаян айтады, онда ол Ариэль су перісін адамдар әлеміне бармауын және теңіз түбінде қалуын сұрайды. Себастьянның даусын Сэмюэл Э. Райт деген актёр салды.

US 12" Single (ST-ED-66621A-SP)
1. "Under the Sea (Atlantic Ocean Single Mix)" - 3:36
2. "Under the Sea (Jellyfish Mix)" - 5:20
3. "Under the Sea (Mermaid Dub)" - 3:27
4. "Under the Sea (Pacific Ocean Single Mix)" - 3:10
5. "Under the Sea (Polka Dot Bikini Mix)" - 5:33
6. "Under the Sea (Sub Dub)" - 3:46

Ықпалы
------

Бұл әнге көптеген кавер-нұсқалар мен сықақ еліктеулер жасалды. Мысалы, 1991 жылы Том Смит тақырыпты компьютерлік жаққа бұрып, «On The PC» әнін шығарады. 1994 жылы Симпсондар мультсериалының бір эпизодында әнді Гомер айтады.

Сілтемелер
----------

* Ән айтылатын үзінді YouTube сайтында
Деми Ловато
**Unbroken**- америкалық әнші, актриса, композитор Деми Ловатоның үшінші студиялық альбомы. 

Hollywood Records студиясының көмегімен 2011 жылдың жиырмасыншы қыркүйекте жарыққа шыққан. Осы альбом Демидің альбомдағы ең сүйікті әндерәнің бірі Unbroken атты синглдың атымен қойылған. Осы альбомда *«Skyscraper»* атты, 2011 жылдың он екінші шілдеде жарық көрген жаңа сингл бар.
Екінші альбомды(Here We Go Again) бітірген соң, жас әнші актерлық мансап қуып, «Sonny with a Chance» және «Camp Rock 2: The Final Jam» атты кинофильмдерде Санни Монро және Митчи Торрес деген екі мінезі әр түрлі қыз болып ойнады. Осыған орай оған альбомдардағы әндерді жазуға көп уақыты болмады.
Осы альбомдағы әр өлең сезім, өмір қиыншылықтары туралы. Он бес әннің бәрінің де мағынасы әр түрлі болса да, бәрі өмірмен тікелей байланысты.

Композициялары тізімі
---------------------

1. All Night Long
2. Who’s That Boy
3. You’re My Only Shorty
4. Together
5. Lightweight
6. Unbroken
7. Fix a Heart
8. Hold Up
9. Mistake
10. Skyscraper
11. In Real Life
12. My Love Is Like a Star
13. For the Love of a Daughter
14. Skyscraper
Нағыз аномалия — эксцентрлік аномалия, орта аномалия және Кеплер теңдеуі (жоғарғы оң бұрышта) шешуі, эксцентриситет — 0,6.
**Кеплер теңдеуі** — келесі түрдегі теңдеу

{\displaystyle ~E-\varepsilon \sin E=M}
мұндағы {\displaystyle E} — эксцентрлік аномалия, {\displaystyle \varepsilon } — орбита эксцентриситеті, ал M — орта аномалия. Бұл теңдеуді аспан механикасының мәселелерімен байланысты 1619 жылы И. Кеплер қарастырған болатын.[1]

Кеплер теңдеуінің түрлері
-------------------------

Кеплер теңдеуі классикалық өрнегінде эллипстік орбиталар бойынша қозғалыстарды сипаттайды, яғни 0 ≤ ε < 1 болғанда. гиперболалық орбиталылар (ε > 1) *гиперболалық Кеплер теңдеуіне* бағынады, ол түрі бойынша классикалық теңдеуіне ұқсас. Түзу сызық бойымен қозғалыс (ε = 1) *радиалды Кеплер теңдеуімен* сипатталады. Ал параболалық орбиталыларға (ε = 1) *Баркер теңдеуін* қолданады. Егер ε < 0 болса орбита бола алмайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
Борис Андреевич Лавренёв
**Борис Андреевич Лавренёв** (шын тегі — Сергеев) – орыс жазушысы, драматург. Сталин сыйлығының екі мәрте жеңімпазы (1946-1950).

Өмірі
-----

Б. А. Лавренёв 1891 жылы 5 (17) шілде Херсонда педагогтар отбасында дүниеге келген. 1905-1911 жылдар аралығында Мәскеу университеті заң факультетінде оқыған.

Қызметтері
----------

1911 жылдан бастап жазған өлеңдері жарық көре бастайды. Мәскеудің «Мезонин поэзии» футуристік тобына жатқан. 
Бірінші дүниежүзілік соғыс пен азамат соғысына қатысқан. 1917 жылы Мәскеу комендентының адъютанты болған. Азамат соғысы кезінде Түркістанда соғысқан, «Красная Армия» газетінде жұмыс істеген. 
К.А. Тренев және Вс.В. Ивановпен бірге революциялық драманың негізін қалаған. 
Б. А. Лавренёв 1959 жылы 7 қаңтар күні қайтыс болған. Мәскеудегі Новодевичьи зиратына жерленген.

Марапаттары
-----------

* • 1-дәрежелі Сталин сыйлығы (1946) – «За тех, кто в море!» пьесасы (1945)
* • 2-дәрежелі Сталин сыйлығы (1950) — «Голос Америки» пьесасы (1949)

Шығармалары
-----------

Повестері
---------

* • 1923 — «Марина»
* • 1924 — «Ветер»
* • 1924 — «Звездный цвет»
* • 1924 — «Сорок первый»
* • 1924 — «Рассказ о простой вещи»
* • 1927 — «Седьмой спутник»
* • 1928 — «Гравюра на дереве»

Пьесалары
---------

* • 1928 — «Разлом»
* • 1943 — «Песнь о черноморцах»
* • 1945 — «За тех, кто в море»
* • 1949 — «Голос Америки», политическая пьеса, в которой Лавренёв по партийному заданию развивает антиамериканскую пропаганду
* • 1953 — «Лермонтов»

Фильмдер
--------

* • Сорок первый (фильм, 1927)
* • Сорок первый (фильм, 1956)
* • Седьмой спутник (фильм)
* • Марина (фильм, 1974)
* • Разлом (фильм, 1952)
* • Комендант Пушкин (фильм)
* • Око за око (фильм, 2010)

Дереккөздер
-----------
**Александр Николаевич Гаркавец** (19.10.1947 ж.т. Украина, Донецк облысы Старбешево ауданы Светлый луч дер.) – филология ғылымдарының доктыры (1987). 

Харьков университетін (1970), КСРО ҒА Шығыстану институты және Украина институтының аспирантурасын (1975) бітірген. 1970–71 ж. «Соціалістична Харьківщина» газетінде, 1971–1972 ж. Харьков университетінің баспасында қызметкер, 1975–1988 ж. Украина Тіл білімі институтында кіші, аға ғылым қызметкер әрі Киев мемлекеттік университетінде оқытушы (1978–1981, 1984–1985), 1988–1992 ж. Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі институтында бөлім меңгерушісі, 1992–1994 ж. Қазақ ұлттық мәдениет қорының вице-президенті, ғылым және мәдениет бөлімінің директоры болды. 1994 жылдан «Украінскі новини» газетінің бас редакторы. 

«Разработка и структура тюркских языков в иноязычном окружении» деген тақырыпта доктрық диссертация қорғады. Негізгі ғылым-зерттеулері түркітану, тіл теориясы және тілдердің қарым-қатынасы мәселелеріне арналған. 

ҚР Президентінің Бейбітшілік пен рухани татулық сыйлық лауреаты (1998.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Акерман Борис Александрович** (*1892-1974*) - зерттеуші.

Семейдегі Абайдың әдеби-мемориал музейі ҚазССР ғылым академиясының қамқорлығында болған жылдары музейдің ғылыми хатшысы қызметін атқарған. Музей үйінің тарихи фотосуреттерін, деректі жазбаларды зерттеп, музей қорын толықтыруға көп үлес қосқан. Акерманның С. Молдабаев, Т. Көбдіков, Т. В. Ксенефонтова, Ш. Ақылбаев, Р. Жандыбаев, К. Оспановадан Абай туралы жазып алған деректері музей қорында сақтаулы. Ол архивтерден Құнанбаевтардың қолтаңбаларын тапқан.[1]

Семейдегі Абай мұражайының ғылыми хатшысы қызметін атқарған. Мұражай үйі тарихына қатысты фотосуреттердің, деректі жазбалардың тарихын зерттеген. Сапарғали Молдабаев, Төлеу Көбдіков, Т. В. Ксенофонтова, Шәбеп Ақылбаев, Рақым Жандыбаев, Кәмәлия Оспановалар мен кездесіп, Абай және оның ұрпақтары туралы құнды деректер, архивтерден Құнанбаевтардың қолтаңбаларын тапқан. Әуезов өнер зерттеушімен талай рет кездесіп, әңгімелескен, жинаған мәліметтерімен танысқан.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
2. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
**Борис Александрович Дьячков**(20 қаңтар 1935 жылы туған, Ресей, Дондағы Ростов) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1987), профессор (1994), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003).

Өмірбаяны
---------

Дондағы Ростов қаласындағы мемлекеттік университетті бітірген (1958), 1958–60 ж. Тарғын геологиялық түсірім экспедициясының инженері, 1960–68 ж. Алтай геологиялық түсірім экспедициясында партия бастығы, 1969–76 ж. Шығыс Қазақстан өндірістік геологиялық бірлестігінде аға инженер, Өскемен геологиялық барлау экспедициясының бас геологы (1976–77). Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтының Алтай бөлімшесінде асыл және сирек металдар лабораториясының меңгерушісі (1977–88), бөлімше меңгерушісінің орынбасары (1988–93) қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері гранитоидты магматизмнің қайталамалы дамуының теориялық моделіне және сирек металдар металлогениясына арналған. Дьячков Қалба алтын кенінің Көніш кешенінің плагиогранит-гранодиоритті интрузияларымен генетикалық байланысын дәлелдеді. Жер қыртысының геотектоногендік сатылы дамуын, Алтай – Шыңғыстау кенді белдеуі мен әр түрлі тереңдіктегі жылжымалы белдемдердің даму моделін негіздеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

*
**Александр Николаевич Афанасьев** ─ орыс фольклорын жинаушы, славян халықтарының рухани мәдениетін зерттеуші. [1]

1826 жылы Богучар қаласында дүниеге келген. Мәскеу университетінің заң факультетінде оқып жүріп, С.П. Шевырев, О.М. Боянсий мен Т.Н. Грановскийдің лекцияларын тыңдайды. Студент кезінде-ақ сол кезде біршама танымал болған «Современник» және «Отечественные записки» әдеби журналдарында қызмет етіп, алғашқы әдебиеттану саласындағы мақалалары басылып шыға бастайды. 1860 жылы *«Русские народные легенды»* жинағы, 1870 жылы *«Русские сказки»* еңбегі жарық көреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Борис Александрович Рузанов** (25.8.1939 жылдары туған, Шымкент қаласы ) – еңбек ардагері. 

  

Шымкент кен-металлургия техникумын (1959), Қазақ химия-технология институтын (1968), Алматы қаласындағы жоғары партия мектебін (1974) бітірген. Еңбек жолын Шығыс Қазақстан облысындағы Белоусов кенішінде бастаған. 1962 – 72 жылдары Шымкент қорғасын завотында аппаратшы, 1974 – 76 жылдары Пресс-автомат завотында партком хатшысы болды. 1976 – 97 жылдары қалалық еңбекшілер депутаттары кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары, Еңбекші ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы, облыстық халық бақылау комитетінің төрағасы, халық депутаттары облыстық кеңесінің бақылау-тексеру комиссиясы төрағасы қызметтерін атқарды. Қазір облыстық славян мәдениеті орталығының төрағасы. Облыстық, қалалық кеңес депутаты болып сайланған. Қазақстан Республикасы Президентінің грамотасымен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
**Жетіқара** – Ерейментау тауларының солтүстігінде, Теңіз көлінің солтүстік-батысында орналасқан тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Ерейментау ауданында. Абсолюттік биіктігі 439 м. Ұзындығы 3 км, енді жері 1,5 км.

Жер бедері
----------

Оңтүстігінде Ащыкөл, Шеркөл, т.б. ұсақ көлдер орналасқан. Айналасы тасты үйінділермен қоршалған.

Географиялық орны
-----------------

Төменгі каледонның гранитоидтарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Бозғылт топырағында бетеге, сұр жусан, сонымен қатар бұталы өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Терпигорев Александр Митрофанович** (9(21).11.1873, Тамбов-8.11.1959, Мәскеу)- тау-кен ісі саласындағы совет ғалымы, тех. ғылми докторы(1934), профессор (1906). КСРО ғылым академиясының академигі (1935), РКФСР-дің еңбек сің ғылым қайраткері (1934). Петербург тау-кен институтын бітірген соң (1897), тау-кен өндірісінде басшы қызметтерде болды. 1922 жылдан Мәскеу тау-кен институтында (профессор,1933-1936 жылдары директор) және КСРО ғылым академиясының Тау-кен ісі институтында (1938 жылдан) қызмет істеді. Оның ғылми еңбектері көмір кен орындарын пайдалануды зерттеу, тау-кен өнеркәсібін механикаландыру т.б мәселелерге арналған. КСРО Мемлекет сыйғылының лауреаты (1943). 3 рет Ленин орденімен, 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы 11 том
**Жетітөбе қорымы** — ескерткіш туралы алғашқы мәліметтер ХІХ ғ. аяғына жатады және сол кезеңдерде шығыс тізбектегі «патша» обаларының біреуі.

Географиялық орны
-----------------

Қорым Жамбыл ауданы Ақбұлым ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 5 шақырым жерде, Қаратау жотасының солтүстік баурайындағы тау алды белдеуінде орналасқан.

Сипаттамасы
-----------

«Жетітөбе қорымы» ерте темір дәуірі археологиялық ескерткішінде қазба жұмыстары кезінде табылған алтыннан жасалған бұйым сынықтары, сақ дәуіріндегі металл өңдеудің жоғарғы дәрежеде дамығандығын көрсетеді. Тиграхауда сақтары Жетісу, Тянь-Шань таулары, Сырдарияның орта ағысын мекендеген. Жетісу алқабы олардың жиі қоныстанған орталығы болған. Шошақ бөрікті сақтар осы күнгі Ташкент аймағында, Солтүстік Қырғызстан, Оңтүстік Қазақстан және Жетісу жерінде өмір сүрген.

Отырықшы мал шаруашылығымен сақтардың аз ғана бөлігі айналысты. Негізінен Оңтүстік Қазақстанда Талас, Шу өзендерінің бойларында дамыды. Сақтар сондай-ақ егіншілікпен айналысты. Сақ заманында кен ісі мен руда шикізатын өңдеу өткен дәуірмен салыстырғанда едәуір ілгеріледі. Одақты сақ көсемдерінің кеңесі сайлаған патшалар биледі.Тайпа көсемдерін тайпа мүшелері сайлады. Сақ қоғамында мүлік теңсіздігі таптың айырмашылықтарға ұласа бастайтын деңгейге жетті. «Жетітөбе қорымы» – соның бірден-бір дәлелі. «Патшалар қорымы» саналатын обаларда сақ билеушілері жерленгендігі олардың алтынмен апталған киімдерінен белгілі болып отыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.
**Кепек хан** (Кебек) — 1414 жылы билік еткен Алтын Орда ханы, Тоқтамыс ханның ұлдарының бірі. Шпулердің пікірінше Кепек хан поляк жазбаларында латынша Betsabul делінген дейді. Кепек жазбаларда Бетсбулан немесе Бешсабұл делінген. Әмір Темір Тоқтамысты талқандағаннан кейінгі таққа таластың белсенді қатысушыларының бірі. 1414 жылы литов кнәзі Витовтың қолдауымен келді, ал Керімберді Мәскеу кнәзінің қолдауына ие болған. Аз уақытқа Сарайда билік құрса да, көп ұзамай Едігенің қысымына шыдамай, тақтан тайды. Едіге Шөкрені хан етті. Олар Кепекпен күресте жеңіске жетті. Алайда Витовтың қол астында болған оңтүстік орыс жерлерінде біразға дейін хан саналған. Кейбір авторлар (Б. А. Ахмедов, Г. Е. Грум-Гржимайло) Тоқтамыстың ұлы Кепек пен Худайдатты бір адам дейді. Алайда бұл тұжырым көбіне теріске шығарылады.

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАлтын Орда хандары |
| --- |
|  |
| 
Бату хан • Сартақ хан • Ұлақшы хан • Берке хан • Меңгу Темір хан • Туда Меңгу хан • Төле Бұқа хан • Тоқта хан • Өзбек хан • Тыныбек хан • Жәнібек хан • Бердібек хан • Құлпа хан • Наурыз хан • Құзыр хан • Темір Қожа хан • Ордамәлік хан • Келдібек хан • Мұрад хан • Мір Болат хан • Әзіз Шейх хан • Абдулла хан • Мұхаммед Бұлақ хан • Ұрыс хан • Шеркес хан • Қағанбек хан • Арабшах хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Темірқұтылық хан • Шәдібек хан • Болат хан • Темір хан • Жәлеләддин хан • Керімберді хан • Кепек хан • Шөкре хан • Жаппарберді хан • Дервиш хан • Қадырберді хан • Қажы Мұхаммед хан • Ұлық Мұхаммед хан • Барақ хан • |

 |
**Вье́дма** (ис. *Viedma*) — мұзды өзен,Патагонияда орналасқан Аргентины және Чили шекарасында. Вьедма мұздығынан өзіне қажетті су мөлшерін қамтамасыз етеді, бастауы батыс жақта оның ұзындығы 5км. Қоңырлау цветін жіне шөптің жоғы осы мұздықтың кесірі.

Вьедма өзенінен Ла-Леона өзені ағады, сөйтіп Аргентина өзендеріне құяды және сосын Рио-Санта-Крус өзені арқылы Атлант мұхитына қарай ағады.

Бірақ өзеннің көптеген бөлігі Аргентинада орналасқан,оның батыс жағалауы Чили аймағына дейін барады.

Вьедма өзені Лос-Гласьярес саябағына кіреді. Солтүстік батыс жақта атақты шын орналасқан (3375 м).

Дереккөздер
-----------
{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}
Шинуа́йр **(арм. Շինուհայր) — Сюникск облысындағы ауыл (Армения).**

Ауыл әкімі болып саналатын- Смбат Еремян

Географиясы
-----------

Бұл ауыл Горис қаласына оңтүстіктен 8 км арақашықтықта. Хот ауылына батыстан 1 км арақашықтықта, Селидзор ауылына солтүстік- шығыстан 2 км арақашықтықта және Барцраван ауылына шығыстан 3 км арақашықтықта орналасқан.

Тарихы
------

### Советке дейінгі заман

Ауылдың нақты жасы белгісіз, Осы күнге дейін қарастырылған жазбаларға сүйенсек, Х ғасырдан бері келе жатқан. Бірақта ауылдың негізгі аты- Шинуайр ("Тұрғындардың әкесі")- оның Сюниктегі ежелгілерінің бірі болғандығын кәлайды.

### Совет кезіндегі заман

Совет кезіндегі заман бұл ауыл үшін берекелі болды. Себебі, жаңа өмірмен болашаққа деген алғашқы қадамдар жасалынды. 300 баспана, мектеп, аурухана, бала- бақша, кітапхана, музыка мектебі т.б жерлер ашылды, сонымен қатар, 1000 басқа жуық ірі қара болды. ауыл тұрғындарының арасында 100 отбасы көлікті болды.

### Постсоветтік период

Әрине, Шинуайраның өмірі бұрынғы өмірімен салыстыруға келмейде және мұны барлық демократиялық тұрғыдан қарау керек. Резиналы аяқ киім зауыдының кесірінен 2700 адам жұмысынан айырылды. Осының әсерінен бала-бақша жабылып қалды. аурухананың жұмысы тоқтатылды. ауылдың өмір сүру жағдайы төмендеп кетті десекте болады.

Экономикасы
-----------

Караундж- Шинуайр станциясының басқаруымен өздігінен жер суару жұмысы жоспарланған. Ауылда полимерлы аяқ киім зауыды жұмыс істейді.

Ауылдың назар аударарлық жерлері
--------------------------------

Ауылда сурб Степанос шіркеуі орналасқан. Ортағасырлық үңгірлі қоныс және хачкар. Ауылдың орталығында Азаматтық және Ұлы Отан соғысында қазақ болғандарға арнап ескерткіш тұрғызылған. Оның алдында Арцахск соғысында қаза болған шинуайрлықтарға арналған ескерткіш орнатылған.

Жалға берілетін егістіктер
--------------------------

* Товмасян, Сурен Акопович
* Еремян, Смбат[*источник не указан 152 дня*]
* Иванян, Гурген Абелович
* Мануцян, Жора[*источник не указан 152 дня*]
* Хачатрян, Сос[*источник не указан 152 дня*]
* Барсегян, Хикар Акопович
* Овсепян Мушег Генрикович[*источник не указан 152 дня*]
**Шингетти** – Мавританиядағы Адрар облысының әкімшілік орталығы.

Қала ЮНЕСКО-ның әлемдік мұра қорына енгізілген. 777 жылы шағын қоныс ретінде қалыптасқан. 11 ғасырда бербер тайпаларының сауда орталығы болған. Ол кезде қала *Санхаджи* деген атпен танымал болған. Кейін қала Альморавидтердің одағына қосылды. 13 ғасырда шөлейт арқылы өтетін сауда керуенінің жолында болғандықтан қала қарқынды дамыды. Сонымен қатар қалаға Мағрибтен Меккеге қажылыққа баратын мұсылмандардың негізгі тұрағы болды. Көп ғасырлар бойы қала *Араб әлемі*нде «Шингетти жері» деген атпен, ал қаланың өзін Батыс Африкада *«Ислам әлеміндегі жетінші қасиетті қала»* деген атпен танымал болған.

Дереккөздер
-----------
Пристли Джозеф
--------------

**Пристли Джозеф**(13.03.1733 жылы -06.]] 1804 жыл)- ағылшын ғалымы, xимик, философ-материалист, қоғам қайраткері.

1767 жылы Лондон корольдық қоғамының мүшесі және Париж ғылым академиясының мүшесі. 1780 жылы Петербург ғылым академиясының құрметті мүшесі болып сайланды.

Еңбек жолы
----------

Пристли xимиялық зерттеулерін 1766 жылдан бастады. Ол азот тотығының ауада азот қос тотығына айналатындығын дәлелделі. Алғаш рет xлорлы сутек, аммиак, таза күйінде фторлы кремний, күкіртті газ, көміртек тотығын алды. Ол xимияны көптеген жаңа факторлармен байытқанымен флогистон теориясына дұрыс түсінік бере алмады. Пристли сондай-ақ оптика және электр мәселелерімен де шұғылданды. Пристли Джозеф әлеуметтік көзқарастарында француз буржуазиялық революциясының принциптерін қатты ұстады.

Пристли Джозефтің үйіне жасалған шабуыл.
Ғалымның газдарды анықтауға арналған құралдары.
Өкімет тарапынан қатты құдалаушылыққа ұшыраған Пристли 1794 жылы АҚШ-қа өтіп кетті. Пристли философияда Ф. Бекон мен Т. Гоббстың жолын қуды. Джозеф адамның түйсіктері мен ойлауы - сол материяның басқаша ұйымдасуының нәтижесі, ол материяның осы қасиеттерінің өзі оның белсенді екендігінің айғағы деп дәлелдейді. Ол мұнан әрі материалдық субстанция тек белсенді ғана емес, ол белгілі бір жағдайларда ойлауға да қабілетті дейді. Пристли Локктың дуализмін меxаницизм тұрғысынан теріске шығарды. Ол идеялардың ассоциациясын вибрация көмегімен түсіндіруге тырысты. Пристли эксперимент пентеорияны ұштастыруды талап етті. Ол сондай-ақ гипотиза, анология т. б. таным проблемаларына көп назар аударды.

Пристли социологияда детерминизм принципін жақтады, бірақ фатализмге қарсы шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энцеклопедиясы
2. ↑  Ческис Л. Джозеф Пристли — английский материалист XVIII в. // Под знаменем марксизма. 1933, № 5.
Интенционалдықты тыңнан сипаттаушы Эдмунд Гуссерль
**Интенционалдық** (ағылш. *Intentionality*) — бұл сананың қашанда әлдебірдеңе туралы болу сипаты, яғни сананың әрқашан мәлім заттарды, олардың мәлім қасиеттерін және мәлім жағдайларды көрсетуі, бейнелеуі, қатысты болуы.[1] Интенционалдық ең алдымен менталды күйлерді білдіреді, олар түйсіну, сену, немесе аңсар, тб. Сондықтан да оны көптеген философтар сананың сипаты, менталдылықтың белгісі ретінде таныған. Интенционалдық теориялары үшін өзекті мәселе интенционалды жоқтық мәселесі болды: интенционалды күйлердің объектілері болып табылатын шындықтардың онтологиялық статусын анықтау.

Алғашқы интенционалдық теориясы Кентерберилік Ансельмнің Құдайдың бар екендігі туралы онтологиялық аргументімен байланысты, ол объекттің түсініктегі барлығы мен шындықтағы барлығын ажырататын қағидаларды ұсынған болатын. Бұл идея ортағасырлық схоластикалық кезеңнің аяқталуына орай талқы алаңынан шығып қалды, бірақ кейінірек эмпирикалық психолог Франц Брентано жағынан қайта тірілтіліп, қазіргі замандық феноменолог философ Эдмунд Гуссерль тарапынан қабылдады. Интенционалдық кезекте сана және тіл философтарының қызу талқылайтын мәселесінің бірі саналады. Қазір негізінен интенционалды қасиеттерді табиғаттану ғылымдары зерттейтін табиғи қасиеттерге дейін редукциялауға болады деген көзқарасты ұстанатын натурализмдік интенционалдық пен зерде интенционалдық негізі деп есептейтін феноменальды интенционалдық теориясы арасында жалпы пікірталас жүруде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Chisholm, Roderick M. (1967). "Intentionality". *The Encyclopedia of Philosophy* **4**: 201.
2. ↑  Churchland, Paul M.; Churchland, Patricia Smith (1981). "Functionalism, Qualia, and Intentionality". *Philosophical Topics* **12** (1): 121–145. doi:10.5840/philtopics198112146. JSTOR 43153848.
**Дарабоз ана** (шамамен 1690-1770) — шешен, әрі би
Ескелді ауданының төңірегінде дүниеге келген. Шын
есімі Қалипа.

Аңыз
----

Қайын атасы кенже келінінің өзгелерден ақыл-ойы
ерекше екенін біліп, Жолбарыс биге сынатыпты. Сонда би Дарабоз анадан: «Көкке тіреу не болар? Көлге
піспек не болар? Терісін теспей етін сорған не болар?»
деп сұрапты. Дарабоз ана: «Жілігін шақпай, майын
сорса, қара нарды қалтыратқан қаңтар ғой. Жілігін
шақпай майын сорса, екі ағайынды ақпан (айы) ғой»
деген екен. Сонда Жолбарыс би: «Сенің өз қатарыңнан
ойың озық, бұдан былайғы ныспың Дарабоз болсын»
деп бата беріпті-мыс. Ел ішіндегі мәселелерді бітімгершілікпен шешіп, екі жақты жарастырып отырған.
Күйеуі Құлжа табиғатынан жуас адам болғанымен,
Дарабоз ананың ықпалымен ол да ел ісіне араласқан
екен. Дарабоз ананың көріпкелдік қасиеті болған деседі. Ол қоғамдағы әйел адамдардың орнын көтеруге
көп күш салған. Бірде Балпық би Дарабоз анадан:
«Әйелдің қандайы жақсы?» деп сұрапты. Сонда Дарабоз ана: «Көшкенде жетелейтін боталы түйесі болса,
ерттеп мінетін құлынды биесі болса, алдында бесігі
болса, маңдайының несібі болса, әйелдің жақсысы сол
болады» деген екен.

Ескерткіш
---------

Ескерткіш Көксу ауданы, Амангелді ауылы, Еңбекші округіне, қарасты тас жолдың бойында орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.
Үндістандағы Уттаракханд штатындағы орманқарға 
**Орманқарға** (Garrulus glandarius) - еуропалық-сібірлік жалпақ жапырақты, әсіресе еменді ормандардың өте ерекше құсы.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Қарға тұқымдас құстар үшін орташа денелі (120-150 г), көрікті, реңді құстардың бірі. Орманқарғаның танымалдық көрсеткіші - қанатындағы құстардан ажырату оңай. 

Орманқарғаның шақыруы
Бұл - нағыз орман құсы. Ол ағаштардың қалың бөрікбасында тамаша бағдарлап, бір орыннан екінші орынға бара алады. Жемін ағаш бөрікбасынан да, жерден де аулайды. Бунақденелілермен обыр ораманқарғалар заузаларды, бізтұмсықтарды, дербесжұптар мен қарағай жібеккөбелектерінің жұлдызқұрттарын қынадай қырады. Есептеулерге қарағанда, оның жеміндегі зиянды бунақденелілер құрамы 61%-ға жуық, ал пайдалылары - тек қана 1,4% болады екен (қалған 37,6%-ы - адам үшін іс жүзінде маңызы жоқ түрлер). Бунақденелілерден басқа ол ұсақ аңсымақтарды және құстарды сүйсіне аулайды, мұнымен бірге қанатты достардың ұяларын жиі бұзады.
Орманқарғалардың жарты жылға жуық - сәуірден наурызға дейін жейтін жемдерінің құрамында өсімдіктекті азық басым болады. Олар әсіресе еменжаңғақты жиі жеп, тіпті қорға да жинайды. Бірақ оны үнемі таба алмай қалады. Сөйтіп, орманқарғалар еменді жаңа жерге орналастырады. Олар таңқурай, шетен, мойыл жидектерін жаппай жеп, жидекті бұталардың тұқымдарын таратады.

Орманқарғаның жұмыртқалары
Орманқарғалар, басқа қарға тұқымды орман құстары сияқты, көп үн шығармайды және бұқпантай: жасырынған ұядан оларды тауып алу оңай емес. Тек қана балапандар ұядан ұшқан соң олардың дауысы естіле бастайды, сөйтіп құстар көзге жиі көрінеді.

Таралуы
-------

Қазақстанда тек қана батыс және оңтүстік Алтайдың (Шығыс Қазақстан) ормандарында ұялайды. Кейде қысты күндері Қазақстанның батыс және солтүстік облыстарына ұшып келеді. Күзде Жайық аңғарының ормандарын бойлай көшіп жүреді, кейде осы өзеннің сағасына дейін жетеді.
Орманқарғалар қыста орманнан адам тұрағына жиі көшіп жүреді, осы кезде олар онша сақтық жасамайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Garrulus glandarius*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
**Еділ Әкішұлы Молдатаев** (10. 8. 1926 жылы туған Павлодар облысы, Баянауыл) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1972), доцент (1979). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1950-1954 ж. Германияда механизацияланған 8-гвардияда қызмет атқарған. 1955-1960 ж. Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының неміс тілі факультетінде оқиды. 1960-1961 ж. осы институттың лексикологиялық кафедрасында оқытушы. 1961-1978 ж. неміс тілі факультетінің деканы. 1978-1984 ж. неміс тілі фонетикасы кафедрасының меңгерушісі. 1985 жылдан Әлем тілдері мемлекеттік университетінің неміс тілі факультетінің фонетика кафедрасында доцент. Профессор М. М. Копыленконың жетекшілігімен *"Орыс және қазақ тілдеріндегі спорт терминдері"* деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми еңбек жазған. Ғылыми еңбектері қазақ, орыс, неміс тілдері мәселелеріне арналған. Оқулық жазуға қатысып, қазақша-немісше тілашарлар жасаған. Бірнеше медапьдармен марапатталған.

Шығармалары:
------------

* Термины спорта в русском и казахском языке. АКД. А. 1972;
* Казахско-немецкий разговорник для 5—8 классов. А. 1966(авт. бірі);
* Казахско-немецкий разговорник для 9 класса. А. 1968 (авт. бірі);
* Вводно фонетический курс немецкого языка. А. 1985;
* Немецкий язык (учебное пособие). А. 1987(авт. бірі).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Еділ қалмақтары** — Еділ, Жайық және Дон өзендерінің аралығына 17 ғасырдың басында Орталық Азиядан ығысып барып қоныстанған ойрат тайпаларының (дөрбеттер, торғауыттар, хошауыттар және т.б. этникалық тармақтар) бір бөлігі (Қалмақтардың Еділге көшуі).

Олардың ата тегі ойраттан (ойн арат) тарайды. Ойрат қауымы алғаш Жошы ұлысы (Ақ Орда) билігінде болды. 1450 жылы Шыңғыс хан империясының бас уәзірі болған Тогон тайшының ұлы Эсэн қазіргі Батыс Моңғолияда Ойрат мемлекетін құрады. Бірақ 16 ғ-дың орта тұсында мемлекет қайта ыдырайды. Қарахул төрт ойрат тайпасының (чорос, дөрбет, торгут, хошут) басын қосып, біріккен мемлекет құруға әрекеттенеді. Торгут тайпасының басшысы Хөө Өрлөг бұл әрекетке қарсылық ретінде 1607 жылы 50 мың отбасы, 250 мың жанды соңынан ертіп, Тарбағатайдан қозғалып Есіл, Тобыл, Жем өзені арқылы көшіп, ақыры 1636 жылы Еділ бойына келіп қоныстанады. 1663 жылы Хөө Өрлөгтің соңынан оларға Хөндлен Уваш Даян Омбы бастаған 10 мың отбасы көшіп келіп қосылады. Тарихта "Еділ қалмақтары" деген ұғым осылай қалыптасады. Қалмақтар қазақ жері арқылы өтті. Қазақтар елі мен жерін қорғап, көшпелі қалмақтармен көп шайқасты. Қазақтың "Ер Көкше", "Қобыланды", "Қыз Жібек" жырында кездесетін қалмақтар, міне, осылар. Қарахулдың ұлы Хотогчин қонтайшы 1640 жылы жоғарыда аталған және басқа да тайпалар негізінде Жоңғар (Сол қол) мемлекетін құрды. Жоңғарлармен қалмақтардың шыққан тегі бір болғанымен 16 — 18 ғасырларда атқарған рөлі тұрғысынан тарихы екі түрлі. Сондықтан оларды бір-бірімен шатастыруға болмайды. 1640 жылы тамызда Тарбағатайдың Улан-Бура деген жерінде болған жоңғарлар құрылтайына Хөө Өрлөг бастаған Еділ қалмақтарының өкілдері де қатысады. Осы құрылтайда "Моңғол-Ойраттың ұлы жарғысы" қабылданып, батыстағы қалмақтарды "Ұлы Жоңғарияға қайта біріктіру" мәселесі көтеріледі. Қазақ жеріне жоңғарлар шапқыншылығы осы кезеңнен басталғаны белгілі. Қазақ жерін батысынан Еділ қалмақтары, шығысы мен оңт.-шығысынан жоңғарлар шапты. Бұл қазақтардың басына іс түскен аса қайғылы кезеңдердің бірі. Еділ қалмақтары Ресеймен, Жоңғариямен және тибеттік Далай-ламамен байланысып тұрған. Аталған күштердің көмегімен 1650 ж. Қалмақ хандығын құрады. Бірақ ол дербес хандық ретінде ұзақ тұра алмады. 1655, 1657, 1661 жылдары қалмақ тайшылары Ресей патшасына үш мәрте ант беріп, Ресей билігін мойындады. Ресей көмегіне арқа сүйеген қалмақтар қазақ жеріне батысынан ұдайы шабуылдаумен болды. Ресей империясы тарапынан қатты қысымға ұшыраған қалмақтардың бір бөлігі (125 мың адам) 1771 жылы кері Жоңғарияға қайтпақ болды, олардың көпшілігі жолда қырылды ("Шаңды жорық"). Ресей патшасы 19 ғасырда Еділ қалмақтарын казачество құрамына ресми қабылдады. Қалмақтар қазірге дейін казачество құрамына енеді. 2-дүниежүз. соғыс кезінде қалмақтар Еділдің жоғарғы бойынан ішкері Элстэйге көшірілді. Қазір Ресей Федерациясы құрамында Қалмақ Республикасы бар. Халқының 50 пайызға жуығын қалмақтар құрайды. Олар будда дінін ұстанады. Моңғол-тұңгұс тілінде сөйлейді, мал, егін және балық шаруашылығымен айналысады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
**Үлкен Бөкен** – Ертіс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Көкпекті ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 184 км. Су жиналатын алабы 3450 км².

Бастауы
-------

Қалба жотасындағы Талды тауының оңтүстік беткейінен басталып, Үлгілі ауылы тұсында Бұқтырма бөгеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Басты салалары — Ақтасты, Бөкімбай, Жомба, Кіші Бөкен. Өзен атырабы қыратты (биіктігі 700 — 1000 м), аңғары мен арнасы шатқалды. Жауын-шашын, ішінара ыза суынан толығады. Суы жазда тұщы. Ағысы жыл бойы тартылмайды. Жылдық орташа су ағымы Сүлеймен ауылы тұсында 8,64 м³/с. Суы Ақтоған, Дәулет, т.б. каналдар арқылы егін, шабындық суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Қызылкезең** – Күршім жотасының оңтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Майтерек ауылының батысында 5 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1731 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 16 км-ге созылдып жатыр, енді жері 8 км шамасында. Беткейі көлбеу бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстік беткейінен Қыстау-Күршім, шығысынан Қалғұтты өзендерінің салалары бастау алады. Солтүтік-шығысында Салқыншоқы, оңтүстігінде Ақтөбе тауларымен шектеседі.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Орта және жоғарғы девонның эффузивтік жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Тауалдының қоңыр топырағында бетеге, селеу, жон-қырқаларында түрлі бұталы өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Ширатқы өсімдіктер**  – құрамында илік заттар не таннидтер болатын өсімдіктер.

Қолданылуы
----------

Өнеркәсіпте иліе экстракт және таза танин алынады. Бұл заттардың тері илеуде маңызы зор. Олар өсімдіктің барлық органдарында, ашып айтқанда қабығында, тамыр және тамыр сабақтарында, жапырақтарында, жеміс қабығында кезедеседі. Таннидтер көбіне қарақұмық, тал, шамшат, сумах гүлділер, томарбояу және раущшан гүлділер тұқымдастарында т.б. көп болады.

Сипаттама
---------

Тропик және субтропикте эвкалипт және әр түрлі қарағаннан илік заттар алынады. Жиі кездесетін скумпия жапырағында 15-25%, сумах жапырағында 13-25,5%, ешкі тал қабығында 10,8%, кәдімгі емен қабығында 10-15%, қарағай қабығында 10%, сібір бал қарағай қабығында 9-12% таннид болады. Жабайы шөптесін өсімдіктерден ширатқы таран тамырында 25%, байқал таранында 22%, пирамидалы қымыздықта 18%, қалың жапырақты баданда 22,8% таннид бар. Қазақстанда өсетін тау қымыздығында 15-25%, тянь-шань қымыздығында 18-25%, тау таранд, татар рауғашында 14,5%, Гмелн кермегінде 17%-ке жуық иілік заттар болады. Бұл пайдалы өсімдіктер Қазақстанның тау алқаптарында және шөлді жерлерде жабайы өседі. Қазіргі таңда Қазақсанда, Өзбекстанда ширатқы таран өсіретін арнайы ауылдар ұйымдастырылып, бұл іс қолға алынған болатын. Қазақстанда егілетін ширатқы таран тұқымын кең қатарлы әдіспен ерте көктемде егеді. Тұқым себу нормасы гектарына 7-14 кг. 

Бірінші жылы өсімдік өте баяу өседі, сондықтан оны арам шөптерден сатау және жақсы күтіп, топырақты қопсытып, тыңайтқыш шашу керек. Таннид мөлшері төртінші жылдан бастап көбейе бастайды. Суармалы жерде 1 гектардан 20 тонна көлемінде таран тамыры, немесе 3-4 тонна таннид алынады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том