**Қазақ хандығы — Парсы елі қатынастары** — Қазақ хандығы мен Парсы елі арасындағы қатынастар.

Қызылбас мемлекеті
------------------

Тарихи әдебиеттерде Қазақ хандығы мен Қызылбас (Сефевид) мемлекеті арасындағы алғашқы тікелей байланыс XVІ-XVІІ ғғ. немесе тіпті XVІІІ ғ. орын алған деген пікір қалыптасқан. Алайда, ортағасырлық тарихи еңбектерде бұл мемлекеттердің алғашқы қарым-қатынасы XVІ ғ. бас кезіне сәйкес келетіні туралы деректер бар. Ондай мәліметтер «Алам ара-йи Сефеви» (Әлемді арайландырушы Сефевидтер [әулеті тарихы]) атты авторы белгісіз шығармада кездеседі. Қазақ-қызылбас қарым-қатынасы туралы мәліметтер төл тарихнамада тұңғыш рет келтіріліп отырғандықтан, ең әуелі осы еңбек туралы бірер сөз айту қажет. Бұрынғы кеңестік мемлекеттердің шығыс қолжазбалары қоймаларында «Алам ара-йи Сефеви» нұсқалары әзірге кездескен жоқ. Шетелдерде бұл еңбектің қолжазбасының әртүрлі атпен белгілі бірнеше нұсқасы бар. Бізге жеткен шығарма қолжазбаларының ең ерте нұсқаларының бірі «Тарих-и шах Исмаил» деп аталады (21 миниатюрасы бар 307 парақ). Ол Ұлыбританияда сақтаулы. 1971 ж. «Алам ара-йи Сефеви» шығармасы иран зерттеушісі Я. Шокри тарапынан екі нұсқа негізінде жарияланды. Сол жылы Тегеранда осы шығарманың басқа нұсқасын М. Сахеб «Алам ара-йи шах Исмаил» деген атпен жарыққа шығарды.

Қолжазбалар
-----------

Қазақстандық тарихшылар Қазақ хандарының Персияға сапары туралы бұрын белгісіз құжаттар мен қолжазбаларды тапты.

Соңғы жылдары Қазақ хандығының тарихына қатысы бар құжаттарды жинау бойынша ғылыми экспедициялар жанданды. "Тарих ағымындағы Халық" бағдарламасы бойынша Иран мен Үндістанның ғылыми қорларына ғылыми археографиялық экспедиция жасалды.

Шығыстану институтының ғылыми қызметкері Ғалия Қамбарбекова құжаттарды жинау бойынша осындай ғылыми экспедициялардың біріне қатысты.Бұл бағдарламаға қатысушы Тегеран университетінің Орталық кітапханасында жұмыс істеді және жалпы парсы тілінде бұрын зерттелмеген және аз зерттелген 30-дан астам қолжазбаны анықтады. Бұл қолжазбалар мұсылман әулеттерінің жалпы тарихына арналған тарихи жазбалардан, Шығыстың белгілі бір билеушілерінің (XIII-XVII ғасырлар) өмірбаяндары мен жорықтарының сипаттамаларынан, сондай-ақ XVI-XVII ғасырлардағы Иран шахиншахтарының сарай хаттамаларының жинақтарынан тұрады.

Бұл қолжазбаларда Орталық Азияның түркі тайпалары және Қасым-хан, Таваккуль-хан, Есіл хан, Жақанғыр хан (Салқам Жәңгір), Тәуке хан және Жалаңтөс Бахадур сияқты қазақ хандары туралы құнды мәліметтер бар.

"Силсилат ас-салатин" эссесінде Дешті және Қыпшақтың алып жатқан аумағы туралы мәліметтер табылды. Осы дереккөзге сүйенсек, Дешт - и Қыпшақ солтүстіктен оңтүстікке қарай 600 фарсахқа дейін созылып, шығыстан батысқа қарай 1000-ға жуық фарсахты қамтыды (әр фарсах 6 км-ден асады). Бұл Дешті және Қыпшақтың аумағы қазіргі Қазақстанның аумағынан үлкен болғанын білдіреді.

"Тарих-и Сафавия", "Тарих-и Шах Исмаил" және "Тарих-и алам ара-и шах Исмаил" қолжазбаларында Қасым ханның ставкасы туралы мәліметтер бар. Иран тарихшылары Қасым ханның ставкасы Иран шахының ставкасынан алты ай ішінде еңсеруге болатын қашықтықта орналасқанын жазды, Сол жерде қазақтар сунниттік мұсылмандар деп айтылады. Сонымен қатар, Қасым ханның сыртқы келбетінің нақты сипаттамасы бар, ол Шах тағында отырды, онда гепардтар мен арыстандар бейнеленген, ол өзінің ұлы атасы Шыңғыс хан сияқты киінген, тіпті оған ұқсайтын.

Мұсылман дипломатиясы туралы табылған қолжазбалар да құнды құжаттар болып табылады. Өйткені, қазақ сұлтандары мен хандары көрші мемлекеттердің билеушілерімен дипломатиялық хат алмасуды жүргізгені бұрыннан белгілі,бірақ бұл ғылыми экспедиция барысында жазбаша дереккөздер негізінде дәлелденген. Бұл экспедицияның маңызды нәтижесі қазақ хандарының анықталған дипломатиялық хат-хабарлары болып табылады, мысалы: ирандық шах Аббас II-нің қазақ ханы Тәукеге (1660-1661) жауап хаты, сондай-ақ Қоқан билеушісі Абдурахим бии Тәуке-ханға (шамамен 1716-1717) жауап хаты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Bilal Quanysh* Қазақ хандығы мен Қызылбас(Сефевид) мемлекетінің қарым-қатынасы. Тексерілді, 24 қыркүйек 2023.
2. ↑  В Иране найдены рукописи о визите казахских ханов в Персию  (орыс.). Тексерілді, 24 қыркүйек 2023.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстан Қазақстанның халықаралық қатынастары |
| --- |
|  |
| Азия | 
* Армения
* Ауғанстан
* Әзірбайжан
* БАӘ
* Бангладеш
* Бахрейн
* Бруней
* Бутан
* Вьетнам
* Грузия
* Жапония
* Израиль
* Индонезия
* Иордания
* Ирак
* Иран
* Йемен
* Камбоджа
* Корея Республикасы
* КХДР
* Кипр
* Кувейт
* Қатар
* Қырғызстан
* Қытай (Гонконг • Макао)
* Лаос
* Ливан
* Малайзия
* Мальдив
* Моңғолия
* Мьянма
* Непал
* Оман
* Өзбекстан
* Палестина
* Пәкістан
* Сауд Арабиясы
* Сингапур
* Сирия
* Тайланд
* Тәжікстан
* Түркия
* Түрікменстан
* Үндістан
* Филиппин
* Шри-Ланка
* Шығыс Тимор¹
 |  |
|  |
| Африка | 
* Алжир
* Ангола
* Бенин
* Ботсвана¹
* Буркина-Фасо
* Бурунди
* Габон
* Гамбия
* Гана
* Гвинея
* Гвинея-Бисау
* Джибути
* Замбия
* Зимбабве
* Кабо-Верде
* Камерун
* Кения
* Комор аралдары
* Конго Демократиялық Республикасы¹
* Конго Республикасы
* Кот-д’Ивуар
* Лесото
* Либерия
* Ливия
* Маврикий
* Мавритания
* Мадагаскар
* Малави¹
* Мали
* Марокко
* Мозамбик
* Мысыр
* Намибия
* Нигер
* Нигерия
* Орталық Африка Республикасы¹
* ОАР
* Оңтүстік Судан¹
* Руанда
* Сан-Томе және Принсипи
* Сейшел
* Сенегал
* Сомали¹
* Судан
* Сьерра-Леоне
* Танзания
* Того
* Тунис
* Уганда
* Чад
* Экваторлық Гвинея
* Эритрея
* Эсватини
* Эфиопия
 |
|  |
| Еуропа | 
* Албания
* Андорра
* Аустрия
* Беларусь
* Бельгия
* Болгария
* Босния және Герцоговина
* Ватикан
* Германия
* Грекия
* Дания
* Ирландия
* Испания
* Исландия
* Италия
* Латвия
* Литва
* Лихтенштейн
* Мажарстан
* Мальта
* Молдова
* Монако
* Нидерланд
* Норвегия
* Польша
* Португалия
* Ресей
* Румыния
* Сан-Марино
* Сербия
* Словакия
* Словения
* Солтүстік Македония
* Украина
* Ұлыбритания
* Финляндия
* Франция
* Хорватия
* Чехия
* Черногория
* Швейцария
* Швеция
* Эстония
 |
|  |
| Океания | 
* Аустралия
* Вануату
* Жаңа Зеландия
* Кирибати
* Микронезия
* Палау
* Папуа-Жаңа Гвинея
* Самоа
* Соломон аралдары
* Тонга
* Тувалу
* Фиджи
* Науру¹
 |
|  |
| Оңтүстік Америка | 
* Аргентина
* Боливия
* Бразилия
* Венесуэла
* Гайана
* Колумбия
* Парагвай
* Перу
* Суринам
* Уругвай
* Чили
* Эквадор
 |
|  |
| Солтүстік Америка | 
* Антигуа және Барбуда
* АҚШ
* Багам аралдары
* Барбадос
* Белиз
* Гаити
* Гватемала
* Гондурас
* Гренада
* Доминика
* Доминикан Республикасы
* Канада
* Коста-Рика
* Куба
* Мексика
* Никарагуа
* Панама
* Сальвадор
* Сент-Люсия
* Сент-Винсент және Гренадиндер
* Сент-Китс және Невис
* Тринидад және Тобаго
* Ямайка
 |
|  |
| Шектеулі мойындалған елдер | 
* Абхазия
* Косово
* Оңтүстік Осетия
* Қытай Республикасы
* Солтүстік Кипр
 |
|  |
| Тарихи қатынастар | 
* Башқұрт
* Қалмақ
* Қырғыз
* Қытай
* Қырым
* Осман империясы
* Ноғай
* Ресей
* Персия
 |
|  |
| Көпжақты қатынастар | 
* БҰҰ
* ДСҰ
* ТҮРКСОЙ
* ТМҰ
* С5+1
* Еуропа одағы
* ИЫҰ
* НАТО
* ОПЕК
* ЕҚЫҰ
* ШЫҰ
* ҰҚШҰ
* ТМД
* ЕЫҰ
* ЕЭО
* БЭК
* МАГАТЭ
 |
|  |
| ¹ - Қазақстанмен дипломатиялық қатынастар жоқ. Дипломатиялық өкілдіктер мен консулдық мекемелер: Қазақстандікі,
Қазақстандағы, ҚР СІМ, Елшілер: Қазақстандікі,Қазақстандағы |

 |