recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Түркиядағы сыбайлас жемқорлық** — Түркияның Еуропалық одаққа кіруіне әсер ететін мәселе. Transparency International сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі 180 елді мемлекеттік сектордағы сыбайлас жемқорлықтың қабылданған деңгейіне сәйкес 0-ден (өте жемқор) 100-ге дейін (өте адал) шкала бойынша бағалайды. Қазіргі шкала 2012 жылы енгізілгеннен бері Түркияның ұпайы ең жоғары 50 баллдан (2013) ең төменгі 36 баллға (2022) дейін төмендеді. Индекстегі 180 ел өз ұпайлары бойынша рейтингке ие болған кезде (ең адал деп саналатын ел 1-ші орынға ие болды), Түркия 2022 жылы 101-ші орынға ие болды.

1998 жылы Türkbank жанжалы премьер-министр Месут Йылмаздың сенімсіздік білдіруіне және жұмыстан кетуіне әкелді. Парламент Йылмазға қатысты тергеу жүргізгеніне қарамастан, бес жылдық ескіру мерзімі одан әрі тергеу әрекеттеріне кедергі келтірді. 2013 жылдың 17 желтоқсанында үш түрік министрінің және көптеген танымал кәсіпкерлердің ұлдары тұтқындалып, сыбайлас жемқорлыққа айыпталды.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнама
----------------------------------

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнама Түркияның Қылмыстық кодексін қамтиды, ол сыбайлас жемқорлық қызметінің әртүрлі нысандары, соның ішінде белсенді және пассивті парақорлық, сыбайлас жемқорлыққа әрекет жасау, бопсалау, шетелдік лауазымды адамға пара беру, ақшаны жылыстату және қызметтік жағдайды теріс пайдалану үшін қылмыстық жауапкершілікті көздейді. Дегенмен, сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнама нашар сақталады, ал сыбайлас жемқорлыққа қарсы органдардың тиімділігі аз болып саналады.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Сыбайлас жемқорлыққа қарсы бизнес порталынан Түркияның сыбайлас жемқорлық профилі

1. ↑  Майкл, Брайан (зима 2004 г.). «Борьба с коррупцией при вступлении Турции в ЕС». *Ежеквартальный журнал «Турецкая политика*» .
2. ↑  Алан Даг, (2010) «Задавать правильные вопросы? Борьба с коррупцией и вступление в ЕС: на примере Турции», Journal of Financial Crime, Vol. 17 Iss: 1, pp.9 - 21
3. ↑   *Transparency.org*.
4. ↑   *Transparency.org*.
5. ↑  Зейнеп Сарлак и Бесим Бюлент Бали (2007),
6. ↑   *Антикоррупционный профиль бизнеса*.
Кадифекаледен түсірілген Измир халықаралық жәрмеңкесін өткізетін Kültürpark көрінісі
 Измир халықаралық жәрмеңкесінің логотипі

**Измир халықаралық жәрмеңкесі** (түрікше: Izmir Enternasyonal Fuarı) — Түркиядағы ең көне көрме болып табылады, Түркияның жәрмеңке және көрме индустриясының бесігі болып саналады, сонымен қатар бір мезгілде бірқатар фестиваль іс-шараларын өткізумен ерекшеленеді. Измир халықаралық жәрмеңкесінің пайда болуы 1923 жылы 17 ақпанда (Республика жарияланғанға дейін) Мұстафа Кемаль пашаның бұйрығымен Измирде өткен Измир экономикалық конгресінен басталады. Жәрмеңке мен фестиваль қыркүйектің басында Измир қалалық Кюлтюрпарк деп аталатын кең саябақ кешенінде өтеді және оны Измир астаналық муниципалитетінің тәуелді компаниясы IZFAS ұйымдастырады. Ол әдетте 9 қыркүйекке, Измирді азат еткен күнге сәйкес келеді. 87-ші Измир халықаралық жәрмеңкесі 2018 жылдың 7-16 қыркүйегі аралығында өтті. Измирдегі халықаралық жәрмеңке сонымен қатар UFI Түркияның ең құрметті мүшесі (1948 жылдан бастап), әлемдегі жетекші ұйымдастырушылар мен көрме алаңының иелері қауымдастығы, сондай-ақ көрме индустриясының ең ірі ұлттық және халықаралық қауымдастықтары және оның серіктестері болып табылады. Коммерциялық жәрмеңкемен бірге жүретін және іс-шараға қоғамдық қызығушылықты арттыру үшін көмекші қызмет ретінде басталған музыкалық және басқа да мәдени іс-шаралар жылдар бойы дербес мектепке айналды.

Жәрмеңкенің өзі қандай да бір тақырыппен шектелмейді, қатысушылардан, әдетте, экспорттық немесе импорттық әлеуеті бар өнімдерді көрсету талап етіледі, дегенмен жыл сайын белгілі бір қызмет саласы, ел және түрік провинциясы басты назарда болады. Мысалы, 2006 жылғы жәрмеңкеде негізгі тақырыпта органикалық егіншілік және жаңартылатын энергия көздері (ЖЭК) болды, Австриядан келген жәрмеңкеге қатысушылар халықаралық деңгейде артықшылықты серіктестер, ал Түркияның Денизли провинциясынан келген қатысушылар ұлттық деңгейде өнер көрсетті. Измир жәрмеңкесінде автомобиль өнеркәсібі, электр құралдары, электроника, жұмыс машиналары мен жабдықтары, азық-түлік және қаптама сияқты салаларға қатысты қызмет салалары әрқашан кеңінен ұсынылады.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* izfas.com.tr  Измир халықаралық жәрмеңкесі — ресми сайты
* İzmir Metropolitan Municipality

1. ↑
2. ↑
Алмат фермасында өз мекенінде демалып жатқан тасбақа
**Құрлық тасбақалары**, д а л а т а с б а қ а с ы, Қазақстан шөлдеріндегі тасбақалар отрядының жалғыз өкілі. Ортаазиялық тасбақа деп те атайды. Аналығының ұз. 20 см, салм. 2,5 кг, аталықтары кішілеу. Сүйекті сауыты қауіп төнген кезде басы мен аяқтарын жинап жасырынуға ыңғайлы. Ол Қ. т-н жыртқыштардан жақсы қорғайды. Бірақ кейбір қырандар тасбақаны биіктен тасқа лақтырып, сауытын жаруға машықтанған. Сауыты қатпаған кезде, жас Қ. т-н қарғалар да шоқып тастайды. Жағындағы мүйізді қаптары өсімдіктермен қоректенуге мүмкіндік береді. Қ. т. небәрі 3–4 ай, наурыздың соңынан маусымның соңына дейін, көбіне күндіз белсенді, қалған уақыттарында құмға 2 м тереңдікке дейін көміледі де, ұйқыға кетеді. Сәуірде шағылысады. Аналығы сәуір–мамыр айлары аралығында екі рет 1–4 жұмыртқасын жердегі шұңқырларға салады. Олар көбіне құстар мен жыртқыштардың қорегіне айналады, сондықтан шөлде тасбақа жұмыртқасының қабығын көптеп кездестіруге болады. Жұмыртқаны жарып шыққан жас тасбақалар өз бетінше тіршілік етеді.

Құрлық тасбақалары , дала тасбақасы, Қазақстан шөлдеріндегі тасбақалар отрядының жалғыз өкілі. Ортаазиялық тасбақа деп те атайды. Аналығының ұзындығы 20см, салмағы 2,5кг, аталықтары кішілеу. Сүйекті сауыты қауіп төнген кезде басы мен аяқтарын жинап жасырынуға ыңғайлы. Ол құрлық тасбақаларын жыртқыштардан жақсы қорғайды. Бірақ кейбір қырандар тасбақаны биіктен тасқа лақтырып , сауытын жаруға машықтанған. Сауыты қатпаған кезде , жас құрлық тасбақаларын қарғалар да шоқып тастайды. Жағындағы мүйізді қаптары өсімдіктермен қоректенуге мүмкіндік береді. Құрлық тасбақалары не бары 3-4 ай, наурыздың соңынан маусымның соңына дейін, көбіне күндіз белсенді, қалған уақыттарында құмға 2м тереңдікке дейін көміледі де, ұйқыға кетеді. Сәуірде шағылысады. Аналығы сәуір-мамыр айлары аралығында екі рет 1-4 жұмыртқасын жердегі шұңқырларға салады. Олар көбіне құстар мен жыртқыштардың қорегіне айналады, сондықтан шөлде тасбақа жұмыртқасының қабығын көптеп кездестіруге болады. Жұмыртқаны жарып шыққан жас тасбақалар өз бетінше тіршілік етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
Енё Хубаи

**Хубаи Енё** (15.9.1858, Будапешт-12.3.1937)- венгр скрипкашысы, дирижер, педагог және композитор. Муз. Білімді 13 жасқа дейін әкесі Х.Карлдан (скрипкашы әрі композитор), кейіннен 1871-1876 жылдары Й.Иоахимнен алды. 1876-1878 жылдары Будапештте, 1878-1882 жылдары Парижде концерттер беріп, скрипкада ойнау өнерін шыңдай түсті. 1882-1886 жылдары Брюссель консерваториясының, ал 1886 жылдан Будапешттегі Ф.Лист атындағы Жоғары муз. мектебінің профессоры әрі директоры (1919-1934) болды. Композитор 120-ға тарта муз.шығарма, оның ішінде 8 опера («Кремонадан шыққан скрипка шебері», 1893), 4 симфония («Петефи-симфония») скрипкаға арналған( жеке және оркестрмен қосылып орындау үшін) 4 концерт, романтикалық сонаталар, пьесалар және т.б. жазды. Оның орындау мәнері ерекше виртуоз скрипкашы болды. Шәкірттері: Ф.Вечей, Ш.Гейер,Й.Сигети

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы 12 том
**Тынянов Юрий Николаевич** (18 қазан 1894, қазіргі Латыш КСР-і, Резекне қаласы - 20 желтоқсан 1943 жыл, Мәскеу) - орыс совет жазушысы, әдебиет зерттеушісі. Дәрігер отбасында туған. 

1918 жылы Петербург университетіндегі тарих-филол. факультетін бітірді. 1918-21 жылдары Коминтернде аудармашы болды, 1921 -30 жылдары аралығында орыс әдебиеті тарихынан лекция оқыды. Тарихи-ғылым зерттеуден еңбектері бар. Бірнеше көркем әдебиет туындыларының авторы.

Шығармалары
-----------

Ол - орыс әдебиетінің тарихы жайлы "Гоголь және Достоевский" (1921), "Архаистер және Пушкин" (1926), "Пушкин және Тютчев" (1936), поэтикалық тілдің проза тілінен өзгешілігін дәлелдейтін "Өлең тілінің проблемасы" (1934), В.И.Лениннң шешендік сөздеріне лингвистикалық анализ жасаған "Шешен-Ленин сөздігі" (1924) атты еңбектердің авторы. Көркем әдебиетте Тынянов негізінен тарихи романдар жазды. Оған Кюхельбекер туралы "Кюхля"(1925), А.С.Грибоедов жайлы "Уәзір Мұқтардың өлімі" (1927-28) атты шығармалары жатады.

Қызықты деректер
----------------

Тыняновтың көркем шығармалары мен зерттеу еңбектерін А.М.Горький жоғары бағалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚСЭ энциклопедиясы, 1977
**Галапагос тасбақасы** - Галапагос топаралына жататын тоғыз аралда ғана тіршілік ететін эндемик жануар. Ол дүниежүзіндегі ірі тасбақалардың бірі. Ересек галапогос тасбақаларының салмағы 300 килограммнан, ұзындығы 1,2 метрден асады. Бұл тасбақалардың екі түрі болады: жері қуаң кішігірім аралдарда, сауыты аттың еріне ұқсас кішілеу тасбақалар мекен етеді. Аналығының салмағы - 27 келі, аталығының салмағы - 54 келедей болады. Ал сулы, нулы үлкен аралдарда сауыты күмбез тәріздес, биік тасбақалар мекен етеді. Олардың денесі өте ірі. Галапогос тасбақасының сауытының ұзындығы - шамамен 1 метрге, биіктігі 0,5 метрге жетеді. Аяқтары - жуан әрі мықты, саусақтары - қысқа, ал мойны жіңішке келеді. Галапагос тасбақасы орта есеппен 150-200 жыл өмір сүреді. Тасбақа аралда өсетін өсімдіктердің бәрін жей береді, тіпті басқа жануарлар үшін улы болып саналатын өсімдіктерді қорек етеді. Денесіне ас қорын жинап алып, бір жылға дейін тамақ жемей, су ішпей жүре алады. Олар уақытын күні бойы күнге қыздырынумен өткізеді. Күн батып, салқын түскенде қалың шөпке немесе батпаққа жартылай көміліп жылынады.

Дереккөздер
-----------
**Райымқұл Темірбаев** 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Қазығұрт ауданы Рабат ауылында туған.

Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан.

1964-1969 жылдары Шымкент музыка училищесінде оқыған. Қазіргі Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының халық аспаптары бөлімін бітірген. 1975-78 жылдары М.Әуезов атындағы Шымкент педагогикалық институтында, 1980-83 жылдары Әл-Фараби атындағы Шымкент мәдениет институтында мұғалім болды. 1983-93 жылдары Қазығұрт ауданында музыка мектебінің директоры, 1993-96 жылдары Сарыағаш аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі, 1996-99 жылдары Қазғұрт аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі болып еңбек етті. Қазір Қазығұрт аудандық өлкетану мұражайының директоры.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақтың дәтүрлі 1000 әні", EL production company, Co.Ltd 2010
2. ↑  *Үлгі қатесі: қара* {{Кітап}}
19 ғасырдың басында Тбилисидегі грузин дворянының *дарбази* типіндегі үйі.
 Иран, Исфахан, Грузияның Дашкасан ауылында «Горжи поуш» деп аталатын аман қалған дарбази төбесі.
**Дарбази** ( груз. დარბაზი; парсы: darvāze‎ тілінен «қақпа») — Кіші Азия мен Оңтүстік Кавказдың дәстүрлі отандық сәулетінде кездесетін ерекше «қарлығаш күмбезі» типті шатыр құрылымы бар үйді сипаттау үшін қолданылатын Грузиялық термин. Орталық бөлік — пирамида іспеттес, бағандарға тірелген және кесілген бөренелер мен арқалықтардың сатылы қатарынан салынған, жоғарғы жағында терезе мен мұржа ретінде қызмет ететін орталық тесік бар. Ежелгі Рим сәулетшісі және механигі Витрувийдің (б.з.б. 1 ғасыр) *De architectura* кітабында *дарбазидің* көне прототипі Колхия тұрғын үйінің сипаттамасын көруге болады. Мұндай шамды шатырлар Арменияда *харазашен* немесе *глхатун,* Түркияда *kirlangiç kubbe* немесе *kirlangiç ortu*, Әзірбайжанда *карадам* деп аталады.

Жергілікті нұсқалары бар дарбази үйін 20 ғасырда Грузияда салу жалғастырылды. Картли, Кахетия және Самцхе-Джавахети провинцияларында кең таралған. Бұл үйлер көбінесе жер асты түбінде жіңішке ойылған арқалықтар мен бағандармен, атап айтқанда, *бодзи-ата* деп аталатын үлкен ағаш тірекпен тіреледі, ол шатырдың салмағын көтереді. Дарбазидің пішіні Грузияның алғашқы христиандық сәулетіне әсер еткен болуы мүмкін, өйткені Италияда, Сирияда және басқа елдерде кең таралған ежелгі дөңгелек және сегіз қырлы христиан құрылымдары Грузияда ешқашан танымал болған емес. 

Дизайн ерекшеліктеріне байланысты дарбази үйі сейсмикалық апаттарға жақсы төзімді болған. Грузиядан басқа, дарбази үйі Армения мен Әзірбайжан, Тәжікстан, Түркияның солтүстік-шығысында, Феррейдан, Ауғанстан және Үндістанда кең таралған. Бұл үй түрі тіпті (ағаш, тас) ежелгі заманда, Кореядан Эгей жағалауына дейін кең таралған, бірақ Грузиядағыдай көп қырлы және көркем өңделген дарбази үйлері еш жерде кездеспеген.

Иллюстрациялар
--------------

* Грузияның шығысындағы Дарбази (қима). *Ұлы Совет энциклопедиясы* .
* Гвиргвини. *Ұлы Совет энциклопедиясы* .
* Деда-Бодзи. *Ұлы Совет энциклопедиясы* .

Дереккөздер
-----------

1. 1 2   (1966), *Грузины*, стр. 119-123. Издательство Praeger.
2. ↑  Хачадурян, Лори (2008), *Социальная логика в условиях империи: армянская «горная сатрапия» и правление Ахеменидов, ок. 600--300 гг. до н.э.*, стр. 197. ProQuest, ISBN 0549985735.
3. ↑  Карпуз, Хасим (1993), *Эрзурум Эвлери*, стр. 66.
4. ↑  Чубинашвили, Георгий Н. "О первоначальных формах христианских церквей", с. 195, в кн.: Мгалоблишвили, Тамила (ред. 1998), *Древнее христианство на Кавказе*. Routledge, ISBN 0-7007-0633-X.
5. ↑  *მისივე,* Дарбази, древнейший тип грузинского народного жилища и его место в истории архитектуры, Тб. 1964;
*Басқа мағыналар үшін Салтанат деген бетті қараңыз.*
**Салтанат** — Қаратау күй мектебінің өкілі, дәулескер күйші Төлеген Момбековтің көпшілік арасында кеңінен танымал, ерекше туындыларының бірі. Бұл күй адамның күні бойы сөзбен айтып жеткізе алмайтын сырын, мұңын тілсіз екі шектің мақамымен әр кеудеге құйып береді. Күйші тілсіз құдірет күйі арқылы миллиондаған қазақтың жүрегінен орын алып, әрқайсысының кеудесіндегі өкініш, күйініш, жанашырлық сынды асыл сезімдерін қозғайды. "Салтанат" күйін әр тыңдаған са­йын оның құдіретінен кеудемізді өксік аралас мұң басып, жүрегімізді сыздатады.

Шығу тарихы
-----------

1969 жылы Төлеген Момбековтың асыл жары Пернеш қайтыс болып, Райхан, Қызжан, Дана, Гүлжан, Салтанат атты бес қызымен, Қайрат атты бір ұлымен қалған Төкеңе бұл қаза қатты батады. Жан күйзелісіне толы осы жылы өмірге бірінен соң бірі төрт күй келеді. Сол кезде автоклуб меңгерушісі болып жұмыс істейтін Төлеген бір күні жұмыстан шаршап үйіне келсе, Қайраты төрт жасар Салтанат деген қызын жылатып қойыпты. Сонда Салтанат біраз жыл өтсе де, өлген шешесін ұмытпай: "Апама айтам" деп зар еңіреп жылайды. Осы сөзді құлағы шалып қалған күйші сондай бір ауыр күй кешіп, қатты толқиды. Қызын жұбатып отырып: "Қайтемін, жаным-ау" деп қосыла жылайды. Сосын сүйеніші де, жұбанышы да болған домбырасын сабалай береді. Ертеңіне жаңа күй шығады. Күйдің атын қызына жұбату ретінде "Салтанат" деп қояды.

Сілтемелер
----------

* "Салтанат" күйінің шығу тарихы

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуТөлеген Момбековтың күйлері |
| --- |
|  |
| 

Анама • Асу • Ел жаңа • Жайдары • Қанағат • Қаратаудың шертпесі • Қат-қабат • Қосбасар • Қоштасу • Мешін • Мың жылқы • Салтанат • Сарыарка сапары Атасынан үйренген күйлер (Қарқарау, Қара жорға, Ыңғай төкпе т.б.)
 |

 |
**Юрген Норберт Клопп** (нем. *Jürgen Norbert Кlopp*; 16 маусым 1967 жыл, Штутгарт, ГФР) — неміс футболшысы, футбол бапкері. Англияның «Ливерпуль» командасының бапкері.

Карьерасы
---------

2001 жылға дейін Германияның бірнеше клубтарында ойнап, "Майнц-05" клубында өнер көрсетіп жүрген жерінен карьерасын аяқтады да, бапкерлік қызметін дәл осы клубтан бастады. Бапкер бола жүріп, Германия телеарналарының бірінде футбол сарапшысы боп та жұмыс жасады. 

2008-15 жылдары "Боруссия Дортмунд" командасын баптап, клубты біраз күшейтті. Осы аралықта "Баварияға" лайықты қарсылас бола біліп, екі рет Германия чемпионы атанды. Тек бір ғана биіктік — УЕФА Чемпиондар Лигасын ала алмады. 2013 жылы Чемпиондар Лигасының финалына жетіп, дәл сол "Бавариядан" 1:2 есебімен ұтылып қалды. 

2014/15 маусымда "Боруссия" жүлдесіз қалды да, Клопп командадан кетті. Сол жылы күзде "Ливерпульдің" тізгінін ұстады. Мерсисайдтық клубтың ойыны оңалғанымен тағы да еурокубоктерде соңғы сәттерде ғана сүрініп жатты, 2016 жылы Еуропа Лигасының финалында "Севильядан", 2018 жылы Чемпиондар Лигасының финалында "Реалдан" ұтылып қалды.

2019 жылы бәрібір "Ливерпуль" финалда "Тоттенхэмді" ұтып, УЕФА Чемпиондар Лигасының жеңімпазы атанды.

2024 жылдың 26 қаңтарында Юрген Клопп 2023-2024 футбол маусымы аяқталғанда өз қызметін босататынын мәлімдеп, Англиядағы 9 жылдық еңбегін аяқтап, кейінгі уақытын өзіне және отбасына арнайтынын айтқан болатын.

Жетістіктері
------------

### Командалық (бапкер ретінде)

**«Боруссия» Дортмунд**

* Германия чемпионы (**2**): 2010/11, 2011/12
* Германияның вице-чемпионы (**2**): 2012/13, 2013/14
* Германия кубогы (**1**): 2011/12
* Германия кубогының финалисі (**2**): 2013/14, 2014/15
* Германия суперкубогы (**2**): 2013, 2014
* Германия Суперкубогының финалисі (**2**): 2011, 2012
* УЕФА Чемпиондар Лигасының финалисі (**1**): 2012/13

**«Ливерпуль»**

* УЕФА Еуропа Лигасының финалисі (**1**): 2015/16
* Футбол лигасы кубогының финалисі (**1**): 2015/16
* УЕФА Чемпиондар Лигасының финалисі (1): 2017/18
* УЕФА Чемпиондар Лигасының жеңімпазы (1): 2018/19
* УЕФА Суперкубогы: 2019

### Жеке

* Германиядағы жылдың үздік сарапшысы (HERBERT-Award) (**3**): 2007, 2009, 2011
* Германиядағы жылдың үздік бапкері (**2**): 2011, 2012
* Англиядағы қыркүйек айының үздік бапкері: 2016

Сілтемелер
----------

* Ливерпул ФК сайтындағы профилі
**Төтенше жағдай** — мемлекетке төнген түрлі қауіпке байланысты елбасы немесе парламент жариялайтын уақытша режим. Ол табиғат апаты, соғыс қаупі, техногендік апат, халық ішіндегі толқу, т.б. жағдайларда жарияланады.

Төтенше жағдай адамдардың қаза табуына әкеліп соққан немесе әкеліп соғуы мүмкін, олардың денсаулығына, қоршаған ортаға және шаруашылық жүргізуші объектілерге нұқсан келтірген немесе келтіруі мүмкін, халықты едәуір дәрежеде материалдық шығындарға ұшыратып, тіршілік жағдайын бұзған немесе бұзуы мүмкін авария, зілзала немесе апат салдарынан белгілі бір аумақта туындаған жағдай.

Пайда болу себептеріне қарай табиғи сипаттағы және техногендік сипаттағы төтенше жағдайларға бөлінеді.

Таралу аумағына және келтірген нұқсанның көлеміне қарай объектілік, жергілікті, өңірлік және жаһандық төтенше жағдайлар болып бөлінеді.

Табиғи сипаттағы төтенше жағдай
-------------------------------

Табиғи сипаттағы төтенше жағдай — дүлей зілзала (жер сілкінісі, сел, көшкін, су тасқыны және басқалар), табиғи өрт, індеттер мен малдың жұқпалы аурулары, ауылшаруашылық өсімдіктерінің және ормандардың кеселдері мен зиянкестері арқылы зақымдануын туғызатын төтенше жағдайлар Рихтер шкаласымен есептелінеді.

Техногендік сипаттағы төтенше жағдай
------------------------------------

Техногендік сипаттағы төтенше жағдай — өнеркәсіп, көлік авариялары және басқа да авариялар, өрт (жарылыс), күшті әсер ететін улы, радиоактивті және биологиялық жағынан қауіпті заттарды тарататын (тарату қаупі бар) авария, үйлер мен ғимараттардың кенеттен қирауы, бөгендердің бұзылуы, тіршілікті қамтамасыз ететін электр-энергетика және коммуникация жүйелеріндегі, тазарту құрылыстарындағы авария туғызған төтенше жағдай.

Заңға әсері
-----------

Төтенше жағдай кезінде азаматтардың құқықтары мен бостандықтары саналы түрде шектеледі, бейбіт кездегі заңдар күшін тоқтатып, төтенше заңдар шығарылады. Төтенше жағдай жариялай отырып мемлекет басшысы өзіне көптеген абсолютті өкілдіктер алады. Түрлі мемлекеттік органдар өз қызметтерін өзгертеді. Олар жаңа заңдық кеңістікте қатаң тәртіпке бағына отырып қызмет жасауға мәжбүр болады. Төтенше жағдай жариялау уақыты, мерзімі, сол кездегі билікке берілетін өкілеттіктер дәрежесі ел Конституциясында анықталады.

2024 жылғы тасқын, Қазақстан

Мысалдары
---------

* Қазақстандағы су тасқыны (2024)‎
* 2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары
* Қазақстандағы COVID-19 пандемиясы

Тағы қараңыз
------------

* Жер сілкіну
* Авария

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Араб графикасындағы әліпбилер
-----------------------------

**Араб графикасындағы әліпбилер** - араб графикасына негізделген әліпбилер. Ислам діні пайда болғанға дейін араб графикасы Арабия түбегінде ғана қолданылды. Ислам діні пайда болып, Құран Кәрімнің араб тілінде түсуімен бірге араб графикасы дүниежүзіне кең тарала бастады. Араб мемлекеттері санатындағы жиырма екі ел Біріккен Араб Әмірліктері, Алжир, Бахрейн, Джибути, Египет, Ирак, Йемен, Йордания, Кувейт, Қатар, Ливан, Ливия, Мавритания, Морокко, Оман, Палестина, Сауд Арабиясы Корольдігі, Сирия, Сомали, Судан, Тунис елдері араб графикасына негізделген әліпбиді қолданады. Ислам діні тараған Иран, Ауғанстан, Пакистан, Малайзия, Индонезия, сондай-ақ Еуропа, Азия және Африка құрлықтарындағы мұсылман халықтары да араб әліпбиін пайдаланады. Түркі халықтары (қазақ, түрік, азербайжан, өзбек, башқұрт, татар т.б.) ХХ ғасырдың басына дейін араб графикасына негізделген әліпбиді қолданды.

Араб каллиграфиясы
------------------

**Араб каллиграфиясы** - каллиграфия өнері, бейнелеу өнерінің түрі. Ол араб жазуы арқылы беріледі. А.к. ислам мәдениетінде кең таралған. Алланың, Мұхаммед (с.а.с) пайғамбардың және жанды нәрселердің суретін салуға тыйым болғаннан кейін А.к. ерекше дамыды. А.к. негізін геометриялық принциптер мен пропорцияларға құрылған жазулар жасайды. Оған безендіріліп жасалған әдемі сызықтар қосылғанда көркем дизайнды композиция қалыптасады. Пропорция жасаудың негізгі ережесі мен тәртібі вертикальді сызықты болып келетін араб әліпбиіндегі бірінші таңба «әліптің» өлшеміне негізделеді. А.к. өлшем бірлігіне араб жазуындағы нүкте алынған. Араб жазуында «алты қалам», яғни жазу стилінің алты түрі бар: мухаккак, райхан, насх, сулус, таукиъ және рукъа. Осылар А.к. түрлендіреді және дамытады.

Араб харфі үйлесетін (тура келетін) дыбыс
-----------------------------------------

'**Араб харфі үйлесетін (тура келетін) дыбыс**– қазақ тіліндегі дыбысты бейнелей алатын араб әліпбиіндегі таңбалар: (б), (т), (ж), (д), (р), (з), (с), (ғ), (қ), (к), (л), (м), (н).

Араб харфі үйлеспейтін (тура келмейтін) дыбыс
---------------------------------------------

**Араб харфі үйлеспейтін (тура келмейтін) дыбыс** – қазақ тіліндегі дыбысты бейнелей алмайтын араб әліпбиіндегі таңба. Ғалымдар қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың ешқайсысы араб әліпбиіндегі таңбаларды бейнелей алмайтынын ескерте келіп, араб әліпбиіндегі харіфтердің негіз – тұлғасын бұзбай, шет пұшпағын ғана өзгертіп, дауысты дыбыстарға харіф арнаған.

1. ↑
**Майсор** — Шідерті алабындағы тұзды көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Баянауыл ауданы Бозшакөл темір жол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 8 км жерде, теңіз деңгейінен 194 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 4,8 км2, ұзындығы 2,7 км, енді жері 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 8,6 км. Қазаншұңқырда жатқан дөңгелек пішіндес көл жағалауының басым бөлігінде қамыс өскен. Жаз айларында кей жылдары құрғап қалады немесе шалшықты батпаққа айналады. Қар, жауын-шашын суларымен толысады. Алабы шабындық және мал жайылымы. Онда бірнеше жайлау орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Eceнғұловa Шаһарбану Әшімханқызы** (1946 жылы туған) — актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1980). Мәскеудің М.С.Шепкин атындағы жоғарғы театр училищесінің кино және театр артисі бөлімін бітірген (1972). 1993 жылдан Батыс Қазақстан облысы қазақ драма театрында өнер көрсетеді. Ол Әуезовтың «Қобыландысында» Қарлыға, «Қарагөзінде» Мөржан, М.Кәрімнің «Ай тұтылған түнінде» Таңқабике, Еврипидтің «Медеясында» Медея, Гогольдің «Ревизорында» Анна Андреевна, Ғ.Мүсіреповтың «Қозы Көрпеш-Баян сұлуында» Мақпал, Т.Ахтановтың «Күшік күйеуінде» Гүлжамал, Д.Исабековтің «Әпкесінде» Қамажай, т.б. рөлдерді сомдады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002
ISBN 9965-607-02-8
**Диалект сөздер** – тілде жалпы халықтық сипат алмаған, белгілі бір жерде ғана қолданылатын ерекшеліктердің жиынтығын айтамыз. Мысалы, сіріңке-кеуірт, күкірт,шырпы, ши, оттық, шақпақ; шылапшын-леген,жам, кірлен, шылаушын,тас. Жергілікті диалектілердің шағын аймағын қамтитын бөлігі **говор** деп аталады. Мысалы, Қазақстан жағдайында диалект екі-үш облыс көлеміндей жерді қамтыса, говор бір облыс немесе екі-үш аудан көлеміндей жерді қамтиды. Мысалы, қазақ тілінде Шығыс говоры, Батыс говоры деген ұғым бар. Оның қанша аймаққа таралуы говорлардың қалыптасу тарихына, ондағы нақты жағдайларға байланысты. Негізгі тілдік белгілері бірыңғай говорлар ғана диалект ұғымын тудырады. Бір диалектінің ішіне оның басқа диалектілерден айырмасын көрсететін негізгі ерекшеліктерін және өздеріне ғана тән неғұрлым ұсақ ерекшеліктерін сақтай отырып, бірнеше говор енуі мүмкін. Жергілікті ерекшеліктердің таралу шегіне қарай кейбір тілдерде говорлар подговорға бөлінеді.

Диалект – аумақтық немесе әлеуметтік бірлестіктегі ұжымның қатынас құралы болып табылатын тілдің бір түрі. Аумақтық диалект – бұл тілдің аумақтық шектелген және әдеби тілмен қатар қолданылатын түрі; тек ауызша формада ғана өмір сүреді және қатаң нормалары жоқ, стильдік тарамдарға бөлінбейтін тіл. Әлеуметтік диалект – бұл әлеуметтік немесе кәсіби бірлескен ұжымның қарым-қатынас құралы; негізінен лексика, семантикалық, фразеологиялық тұрғыдан ерекшеленеді, алайда фонетикалық және құрылысы бойынша әдеби тілден онша алыс кетпейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бектұров Ш.К. Қазақ тілі: лексика, фонетика, морфология, синтаксис: Оқуға түсуші талапкерлерге, студенттерге және оқытушы мұғалімдерге арналған..-Алматы: Атамұра, 2006.-336 бет.
2. ↑  Әлеуметтік лингвистика сөздігі / Абасилов А. – Алматы, 2016.-168 бет.
**Ақыл Иманәліұлы Құланбаев** (1 қаңтар 1929 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарақастек ауылы) — актер, педагог, КСРО-ның құрметті радиошысы (1980).

Өмірбаяны
---------

Алматы театр училищесін (1948), Мәскеу театр өнері институтының қазақ студиясын бітірген (1954).

Қазақ академиялық балалар мен жасөспірімдер театры құрамында (1948 - 1951), 1954 - 1961 ж. Қазақ академиялық драма театры труппасында актер, 1961 - 1991 ж. Қазақ радиосында режиссер, бас режиссер болды.

1955 - 1960 ж. Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) педагог қызметпен айналысты.

Рөлдері
-------

Құланбаев театр сахнасында ойнаған рольдері: Өзбек, Есен, (М.Әуезовтің "Айман - Шолпаны" мен "Еңлік -Кебегінде"), Қодар (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш – Баян Сұлуында"), Арман (Ә.Тәжібаевтың "Жалғыз ағаш орман емесінде"), Транио, Протей (У.Шекспирдің "Асауға тұсауы" мен "Вероналық екі бозбаласында"), т.б.

1940 жылдан киноға түскен ("Райхан" фильмінде Баланың ролін ойнады).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Психологиялық роман** — адамның психологиясын, жан дүниесін, ішкі сезімін терең ашып көрсетуге айрықша мән берілетін роман. 

Психологиялық романның түп негізі, бастапқы үлгісі ретінде Стерннің *"Тристам Шендидің джентельменнің ғұмыры мен пайымдары"* романы аталады. Ол адамды, адамның ойын психологиялық, мінездік толқыныстар тұрғысында көрсетті. Еуропа прозасындағы романның әдебиетте жанрлық түр ретінде қалыптасуы XIX ғасырдың аяқ кезі. Адамның сезім күйін, толғанысын, қуаныш-қайғысын барлық қайшылығымен, "жан дүние диалектикасын" терең ашып бейнелеудің үлгісін Л.Толстой романдарынан айқын көреміз. "Анна Каренина" романындағы терең психологизм, кейіпкердің ішкі сезімінің нәзік иірімдерін құпия сырларын әсерлі суреттеу адам мінезін асқан шындылықпен нанымды көрсетуге мүмкіндік береді. Жеке адамдардың "жан дүние диалектикасын" ашып беру арқылы жазушы қоғамдық өмірдің қайшылықтарын, адамгершілік пен қатыгездіктің қақтығысынан туған трагедиялық жағдайды әсерлі бейнелейді. Л.Толстой кейіпкердің көңіл күйін тікелей суреттеуде де, іс-әрекеті арқылы немесе оның толғанысы, ішкі монологы арқылы көрсетуде де асқан көркемдік шеберлік танытады.

Ф. Достоевскийдің адам психологиясын бейнелеудегі жаңашылдығы романындағы сан-алуан кейіпкердің өмір құбылыстарын өзінше сезінуі, олардың әр қилы, кейде тіпті бір-біріне мүлде қайшы дүниетанымын, көзқарастарын үңіле зерттеп, сипаттауынан әсіресе айқын аңғарылады. Кейіпкерлердің адам тағдыры, дүние, жаратушы жайлы белгілі бір шешімнің, нақтылы түйіннің аясына сыймайтын, шығармаға көп үнділік-полифониялық қасиет дарытатын қым-қиғаш ой толғаныстарынан жеке адамның ой-санасы, ішкі сезімі бүкіл әлеммен, бүгінгі ғана емес, өткен өмірімен де, келешекпен де жалғасып жатқанын байқаймыз. 

М.Ю. Лермонтовтың «Біздің заманның қаһарманы» повестіндегі Печорин бейнесін мүсіндеуі психологизмнің үздік үлгісі дей аламыз.

Қазақ әдебиетіндегі психологиялық романдар
------------------------------------------

Қазақ әдебиетіндегі психологиялық роман - Ж. Аймауытовтың "Ақбілегі". "Ақбілектен" психологиялық роман табиғатына хас негізгі сипатты - шығарманың сюжеттік-композициялық концепциясының кейіпкердің ішкі әлемін талдау мақсатына тәуелділігін бажайлауға болады. 

Төл прозамыздағы психологиялық романның озық үлгісі - Т.Ахтановтың "Шырағың сөнбесін" дилогиясы. Соғыс және әйел тақырыбын зерделей отырып, жазушы әйел жанының терең қалтарыстарына үңіледі, әйел сезімінің ешқандай қоғам идеологиясына, жағдайға мойынсұнбайтын құпия құдіреттерін паш етеді. Адамның жан дүниесін бейнелеу, психологизм, әрине бір ғана жанрдың, психологиялық романның шеңберімен шектелмейді. Кейбір шығармаларды бөліп, осы жанрлық түрге жатқызудың өзі де тек шартты түрде жасалған жіктеу деп санаған жөн. Кең мағынадағы психологизм көптеген шығармалардан табылады. 

"Абай жолы (роман)" тарихи роман, "Қан мен тер" әлеуметтік роман дей отырып, М. Әуезов пен Ә. Нұрпейісов адамның психологиясын, әр алуан көңіл күйін мейлінше нанымды, әсерлі бейнелейтініне сүйсінбей қала алмаймыз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану терминдерінің сөздігі
Шоқан Уәлиханов
**Шоқан Уәлиханов көшесі** — Александр Бараев көшесінен басталып, Ықылас Дүкенұлы көшесінде аяқталады. Рамазан, Жәнібек тархан, Ақмола, Ағыбай батыр, А.Имамов, Баянауыл, Мұхаммед Дулати, Кенесары, Отырар, Абай даңғылын, Жамал Омаров, Сәкен Сейфуллин, Қарағанды, Әліби Жангелдин көшелері қиып өтеді. Ұзындығы — 2478,1 м.

Шоқан Уәлиханов (1835-1865) — қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы, шығыстанушы, тарихшы, этнолог, географ, фольклортанушы, суретші. Омбы кадет корпусын бітірген. «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу», «Едіге» жырларының нұсқаларын хатқа түсірді. 1856-57 жылғы алғашқы саяхаттарын «Ыстықкөл сапарының күнделігі», «Қытай империясының батыс провинңиясы мен Құлжа қаласы», «Қырғыздар туралы жазбалар» атты еңбектерінде баяндайды. Шоқан Уәлихановтың «Алты шаһардың яғни Қытайдың Нан-Лу провинциясының шығыстағы алты қаласының жайы атты» еңбегі - Шығыс Түркістан халықтарының тарихына, географиясына, әлеуметтік қүрылысына арналып, заман ғылымының биік деңгейінде жазылған әлемдегі тұңғыш зерттеу жұмысы болды. Оның «Абылай», «Қазақтың шежіресі», «Шона батыр», «Қазақтың көші-қоны» сияқты қазақтың тарихы мен этнографиясына, қазақ даласының әлеуметтік-саяси қатынастарына арналған еңбектерінің мәні зор.

Бұл көшеде Алматы ауданы бойынша Салық комитеті, «Ботагөз» сауда үйі, «Мастер» құрылыс заттарының орталығы, «Жасыбай» қонақүйі, «Әлем» сауда орталығы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
Өзбекстан Әуе Жолдарына қарасты Boeing 757-200.
**Өзбекстан Әуе Жолдары** (өзб. ***O‛zbekiston havo yo‛llari***) — Өзбекстанның ұлттық әуе тасымалдаушысы.

Тарихы
------

Кеңес Үкіметінің құлауынан кейін, өзбек президенті Ислам Каримов жылы 1992 мемлекеттік әуе тасымалдаушыны құру туралы жарлық шығарды. Өзбекстан Әуе Жолдары елдің көлік және әуежай инфрақұрылымын дамыту мен жаңарту мақсатымен құрылған болатын. Компанияның халықаралық тасымалдар нарығында мықты орын бекіту де мақсаттардың арасына кірді. Сондықтан компания жасаған ең алғаш рейсі аймақтағы Алматы не Бішкекке емес, Ташкенттен Лондонға орындалды.

Бұрынғы Аэрофлоттың иесінде болған ұшақтар ішкі бағыттарға ұша бастады. Халықаралық бағыттар алдыңғы қаратға шықанда, 1993 жылдан бастап Airbus ұшақтары лизингке алынды. Компанияның халықаралық әуепаркі кәзір Boeing пен Airbus ұшақтарынан құралған.

Өзбекстан Әуе Жолдары 50дей бағыттарға қызмет етеді. Әуе компанияның 11 әуежайы бар. Соның бесеуі халықаралық статусқа ие. Өзбекстан Әуе Жолдары ешқандай альянс пен қауымдастыққа кірмейді. Дегенмен ол SkyTeam Alliance-қа кіру жайында келіссөздер жүргізуде. 

Өзбек Әуе Жолдарының басты атқарушы директоры Валерий Николаевич Тян.

Өзбекстан Үкіметі әуе компанияның 49% бөлігін приватизациялауды мақұлдады. Жоспар бойынша стратегиялық шетел инвесторлар табылғаннан кейін, оларға компанияның басқарылуы толығымен берілетін болады.

Ұшу Бағыттары
-------------

*Толық мақаласы: Өзбекстан Әуе Жолдары ұшу бағыттары*Өзбекстан Әуежолы отырғызу билеті (Ташкенттен to Алматыға бағытталған халықаралық рейс) Құрылымынан бері Өзбекстан Әуе Жолдары өзінің приоритеті ретінде Батыс Еуропа мен басқа халықаралық бағыттарға қызмет етуді қолға алды. Халықаралық бағытарға ұшатын рейстердің басым бөлігі Ташкент әуежайы арқылы орындалады.

Код Бөлісу
----------

Өзбекстан Әуежолы төмендегі әуе жолдармен код бөлісу шартына отырған:

* Air Baltic
* Indian Airlines
* Korean Air
* Malaysia Airlines

Әуепаркі
--------

Өзбекстан Әуежолдары паркі келесі ұшақтардан тұрады (2009 жылдың маусым айы)


**Өзбекстан Әуежолдары әуепаркі**| Ұшақ атауы | Ұшақсаны | Тапсырыс | Жолаушылар(First/Business/Economy) |
| --- | --- | --- | --- |
| Airbus A300-600RF | 2 | 0 | Карго (Жүк таситын) |
| Airbus A310-300 | 3 | 0 | 192 (12/30/150) |
| Airbus A320-200 | 0 | 10 | Әзірге белгісіз |
| Avro RJ85 | 3 | 0 | 85 (0/15/70) |
| Boeing 757-200 | 6 | 0 | 184 (0/26/158) |
| Boeing 767-300ER | 5 | 4 | 207 (10/40/157)264 (0/18/246) |
| Boeing 787-8 | 0 | 2 | Әзірге белгісіз |
| Илюшин Ил-76 | 4 | 0 | Карго (Жүк таситын) |
| Илюшин Ил-114 | 3 | 0 | 54 (0/0/54) |
| Теполев Tu-154 | 5 | 0 | 155 (0/53/102)158 (0/18/140) |

Түсініктемелер
--------------

1. ↑
2. ↑  Federal State Unitary Enterprise "State Air Traffic Management Corporation", *Airline Reference*, Vol. 2, CIS States, Ақпанның 20 2007, p. 357

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Өзбекстан Әуе Жолдары ресми сайты
* Өзбекстан Әуе Жолдары әуепаркі
{{subst:}}**БАРРЕТТІК ӨҢЕШ**

Барреттік өңеш - өңештің клегей қабатының көпқабатты жалпақ эпителийінің кейбір ошақты аймақтарда бірқабатты цилиндрлі эпителиге айналуымен жүретін жүре пайда болған созылмалы метапластикалық жағдайы болып табылады.
Барреттік өңеш ГЭРА-мен ауратындардың 10-20% ішектік метаплазиямен жүреді. Барреттік өңеш кезінде жылына 200-400 науқастардың біреуінде аденокарциноманың даму кездеседі.

### **== ЭТИОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ПАТОГЕНЕЗІ ==**

Барреттік өңешпен науқастардың арасында еуропалық нәсілдегі ер адамдардың жиі кездесуі аурудың дамуында генетикалық бейімділік бар екенін дәлелдейді. Асқазан-өңеш рефлюксі кезінде агрессиялық ортаның әсерінен өңештің клегей қабатының физиологиялық регенерациясының ауытқуы салдарынан көпқабатты жалпақ эпителийдің бірқабатты цилиндрлі эпителиге айналуы дамиды.

**== КЛИНИКАЛЫҚ КӨРІНІСІ ==**
-----------------------------

ГЭРА-ң клиникалық көрінісінен айырмашылығы жоқ. Сондықтан, ГЭРА-мен ұзақ уақыт (анамнезінде >5 артық ГЭРА болса) ауырған науқастардың барлығында Барреттік өңешті жоққа шығару қажет. 

### ДИАГНОСТИКАСЫ

Эндоскопиялық зерттегенде өңештің бозғылт, жылтыр, жұқа беткейлі эпителиіне қарағанда маңайында орналасқан цилиндрлі эпителий өзіне тән қызғылт түсті және барқыттәрізді болып көрінеді. Диагнозды нақтылау үшін және эпителидің дисплазиясының дәрежесін анықтау үшін өңештің айналасынан 4 нүктеден әрбір 2 см сайын өңеш-асқазан өтпелік аймағынан тісшелі сызыққа дейінгі аймақтарға биопсия (4-квадратты биопсия) жасайды. Дисплазия анықталмаған жағдайда зерттеуді әрбір 2-3 жылда қайталап отырған дұрыс. 

'

### *==== ЕМІ ===='*

Барреттік өңештің емдеу әдістеріне жатады:

* протонды насостың ингибиторларымен стандартты және екі еселенген дәрілік терапия (өмір бойы жүргізіледі);
* антирефлюкстік хирургия;
* эндоскопиялық әдістер (метаплазияға ұшыраған клегей қабаттың мультиполярлы электрокоагуляциясы, фотодинамикалық терапия, лазерлік деструкция, аргонды плазмамен коагуляция жасау, клегей қабатты эндоскопиялық резекциялау).

Дисплазия дәрежесі шамалы болған жағдайда 6 айда бір рет биопсиялы ЭГДС жасайды (әрбір 1 см сайын 4 квадратты биопсия). Егерде дисплазия үдемелі дамымаған болса гистологиялық зерттеуді бақылау түрінде жылына бір рет жасайды. 
Егерде ауыр дәрежедегі дисплазия анықталса биопсиялы ЭГДС (әрбір 1 см сайын 4 квадратты биопсия) 3-6 айда бір рет жасайды және эндоскопиялық немесе хирургиялық емдеу әдісін қолдану туралы шешім жасалуы тиіс.
**Ұңғымаға ағып келуді жандандыру әдістері.** Ұңғыма оқпанына сұйықтың (газдың) ағып келу мүмкіндігін барынша арттыру мақсатында сол оқпандағы қысым мөлшерін азайту шараларын қамтамасыз ететін әдістер. Бұл үшін төмендегі әрекеттер жиынтығы жүзеге асырылады: 

1. жуғыштау сұйығын таза техникалық сумен, сирегірек мұнаймен алмастыру;
2. ұңғыма оқпанындағы сұйықтың деңгейін әр түрлі тәсілдер көмегімен төмендету.

Қысым деңгейін төмендетудің шектік мөлшері ұңғыма оқпанының техникалық жағдайымен, ұңғыма тесіп өткен таужыныстардың төзімділігімен (олардың керіштену дәрежесімен, жарықшақтылығымен, аққыштығымен) анықталады, сөйтіп бұл деңгей әдетте ұңғыма оқпанының ернеуі мен тесіліп өтілген қойнауқат арасындағы қашықтықтың 2/3 бөлігінен аспайды. Сұйықтың (газдың) ұңғыма оқпанына ағып келуі мүлдем тоқталған немесе өте болымсыз болған жағдайда оқпанды таза сумен қосымша жуу, ұңғыма оқпанымен ашылған таужыныстарды қышқылдармен өңдеу, сұйықпен жарғылау, шегендеу тізбегін қайтадан теспелеу сияқты шаралар жүзеге асырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
Аманат ауылының бір көшесі.
**Аманат**  — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы, Балықшы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы – Күршім ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 83 км-дей жерде, Зайсан көлінің солтүстік-шығысындағы шығанақ жағалауында орналасқан. Жері - шөлейтті жазық, климаты шұғыл континентті, жазда ауа температурасы 40-50 0С-қа дейін көтерілсе, қыста 40-50 0С-қа дейін төмендейді.

Тарихы
------

1959 жылы бір түнде су астына кеткен Мөнекей ауылы халқының Аманат қырына көшіп, қоныстануынан пайда болған. Атауының тарихына келсек, 17-18 ғасырлар шамасында Марқакөл өңірі жақтағы бір байдың баласы қатты боранда осы қырда бір табын жылқыны айдап бара жатып адасып, үсіп қайтыс болған. Артынан іздеп келгендер денесін сол жерде жерлеп, басына зират орнатып, аманат етіп кеткен екен. Жаңа қоныстанған ауыл халқы сол аманатты ауылдың атауы ретінде қалдырыпты. Негізгі тұрғындары бұрынғы Мөнекей ауылынан болғандықтан екі ауылдың аты ел аузында Мөнекей-Аманат, бұрынғы Мөнекей немесе қазіргі Аманат деп қатар жүреді.

Ауыл сипаты
-----------

Ауылда 80 шақты үй, Мөнекей атындағы жаңа үлгідегі орта мектеп, балабақша, кітапхана және клуб бар. Халқы балық аулаумен айналысады. Балық өңдейтін шағын трест бар. Аудан орталығы және басқа елді мекендермен автомобиль жолымен қатынасады. Аманат ауылынан солтүстік-шығысқа қарай (15 км-дей) мемлекеттік табиғат ескерткіштері қатарына жатқызған Қиын-Керіш шатқалы орналасқан.

Халқы
-----

Саны (1999, 2009, 2021)| 1999 | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 307 | ▲372 | ▼226 | 60,8 | 204 | ▼110 | 53,9 | 168 | ▼116 | 69 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданына қарасты ауылдар туралы деректер. 1967.
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
3. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары

Тағы қараңыз
------------

* Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Мөнекей ауылынан Ұлы Отан соғысына аттанған жауынгерлер
* Мөнекей

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақсуат •
 Ақши •
 Алғабас •
 Аманат •
 Барақ батыр •
 Бурабай •
 Бірлік •
 Егіндібұлақ •
 Жолнұсқау •
 **Күршім** •
 Қайнар •
 Қайыңды •
 Қаратоғай •
 Қойтас •
 Құйған •
 Қыстау-Күршім •
 Маралды •
 Сарыөлең •
 Теректібұлақ •
 Топтерек •
 Үшбұлақ 
 |

 |
**Нәбиден Әбуталиев** — 1928 жыл 18 мамырда Атырау облысы, Новобогат ауданының (қазіргі Исатай ауданы) Молшағыл ауылында дүниеге келген.. қаламгер, журналист. 1945 жылы педагогика училищесін, 1952 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген соң, ұзақ жылдар "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінде, "Парасат" журналында, Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде, "Жазушы" баспасының көркем аударма редакциясында қызмет істеген.

«Ақ Жайық» атты тұңғыш өлеңі 1943 ж. жарияланды."Қайран Нарын", "Өттің дүние" атты екі повесть, "Наркескен" атты романы жарық көрген. "Өтті дүние" атты тарихи драмасы М. Әуезов театрында қойылған (1992). Ол Э. Хемингуэйдің "Климанджаро"-қарлы тау", "Мереке қызық мол жылдар" атты шығармаларын, орыс жазушысы С. Сартаковтың "Тау самалы" деген атпен бірнеше повестерін, монғол жазушысы Б. Чойндонның "Ұлы Гобиде" атты повесін, В. Пикульдің, Ә Бикчентаевтың әңгімелерін қазақ тіліне аударған. Көптеген медальдармен, "Баспасөз үздігі" белгісімен марапатталған.

Шығармалары
-----------

* Толқы, дала. Өлеңдер. А. "Жазушы", 1970;
* Жаңарған ауыл. Очерктер. А. "Қайнар", 1970;
* Боран Нысанбаев. Очерк. А. "Жазушы", 1971;
* Жайлауда. Әңгімелер. А. "Жазушы", 1972;
* Сахара сыйы. Очерктер. А. "Қазақстан", 1973;
* Құрдастар. Әңгімелер. А. "Жазушы", 1975;
* Қайран Нарын. Повесть А. "Жазушы", 1980;
* Өттің дүние. Повесть А. "Жазушы", 1986,
* Наркескен. Роман. А. "Жазушы" 1989;
* "Сегіз сері". Әңгімелер. А. "Жалын", 1991;
* Әйтке би А. "Жалын", 1995;
* Ордабасы Қожаберген. А. "Жеті жарғы", 1995;
* Мұқағали Мақатаев.А. "Рауан", 1996;
* Есентемір Бөкен би. А. 1996; Шоқ жұлдыз. А. 1998

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан жазушылары" анықтамалық, Ан Арыс баспасы, Алматы, 2009,ISBN 978-601-7130-43-5
2. ↑  Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1
**Күршім** — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы ауыл, аудан және Күршім ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Облыс орталығы – Өскемен қаласынан оңтүстікке қарай 210 км, Күршім өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан. Өскемен каласымен Күршім ауылының арақашықтығы – 220 км; Семейге дейін – 400 км; 
Астанаға дейін – 1250 км; Алматыға дейін – 1250 км.

Тарихы
------

Шығыс Қазақстан облысының аумағы соңғы жүз жылда талай әкімшілік-аумақтық реформаны бастан өткізді. Алтай-Күршім, Нарым, Бұқтырма уезінің Тимофеев болысының бір бөлігінен, Зайсан уезінің Дарственное, Нарым болыстарынан, Өскемен уезінің Бөкен болыстарының бір бөлігінен 1928 жылы «жинақталып» құралған Күршім ауданы Семей округінің 23 ауданының бірі болып бекіді. Округтік орталығы Семей қаласы, ал әкімшілік орталығы болып Кұмаш ауылы белгіленді.
Омар болыстың басқаруы кезінде, 1898 жылы Құмаш атты татар саудагері осы жерде дүкендер, қоймалар, саман үйлер салып, жаңадан қаланған мекен саудагер атымен 1957 жылға дейін «Кумашкино» деп аталған. Күршім ауылы орналасқан жердің тарихи атауы «Ақарал» (кейбір деректерде Қарашілік). Негізі 1914 жылы қаланған, 1927 жылдан аудан орталығы. 1965 жылы Құмаш ауылы Күршім ауылы болып өзгертілді.

Халқы
-----

Саны (1999, 2009, 2021)| 1999 | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 10502 | ▼9002 | ▼8546 | 94,9 | 4374 | ▼4193 | 95,9 | 4628 | ▼4353 | 94,1 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
3. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақсуат •
 Ақши •
 Алғабас •
 Аманат •
 Барақ батыр •
 Бурабай •
 Бірлік •
 Егіндібұлақ •
 Жолнұсқау •
 **Күршім** •
 Қайнар •
 Қайыңды •
 Қаратоғай •
 Қойтас •
 Құйған •
 Қыстау-Күршім •
 Маралды •
 Сарыөлең •
 Теректібұлақ •
 Топтерек •
 Үшбұлақ 
 |

 |
**Ұжымдық шарт** — кәсіпкер (немесе фирма әкімшілігі арқылы оның өкілі) мен қызметкерлер (кәсіподақ арқылы олардың өкілдері) арасындағы еңбек жағдайы, жалақы, кәсіпорындағы жұмысшы ұйымдарының құқықтары, т.б. туралы келісім. Жұмыс берушілер мен жұмыскерлер арасындағы еңбек қатынастарын реттеу нысаны ретіндегі Ұжымдық шарттың өзіндік тарихы бар. Алғашқы Ұжымдық шарттар 19 ғ-дың ортасында Ұлыбританияда, 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында Еуропаның басқа да елдерінде, Солт. Америкада пайда болды. 1-дүниежүз. соғыстан кейін аталған елдерде заңнамалық құқықтық күшке ие болды. 20 ғ-дың 60-жылдары кәсіподақтар жұмыс берушілерден Ұжымдық шартпен реттелетін мәселелердің шеңберін кеңейтуге қол жеткізді. Жалақы мөлшері, жұмыс уақытының ұзақтығы және оны бөлісу мәселелерімен қатар жалдау, жұмыстан ауыстыру, босату, демалыс ұзақтығы, зейнетақы мен жәрдемақы төлеу шарттары, еңбек жанжалдарын қарау тәртібі, жұмысшылар өкілдігі органдарының құқықтары, т.б. Ұжымдық шарт арқылы реттеле бастады. Дамыған елдерде ғылыми-техникалық ілгерілеушіліктің жеделдеуі және жабдықтың жаңа технологиялар негізде жаңартылуы, тиісінше кадрлардың кәсіптік-біліктілік құрылымының неғұрлым серпінді түрде өзгеруі Ұжымдық шартқа жұмыс күшінің босауымен, оны қайта даярлаумен, әлеум. қорғаумен, т.б. байланысты жаңа мәселелерді енгізу қажеттігін туғызды. Кәсіподақтардың талап етуімен жұмыстан босату, жұмыстан босатылғандарға әлеуметтік кепілдіктер беру (кәсіпорын есебінен кәсіптік қайта даярлау, қосымша жәрдемақы төлеу, т.б.) жөніндегі қатынастарды реттеуге байланысты мәселелер енгізілді. Қызметкерлердің мүдделігін арттырудың жаңа нысандары да талап етіліп, пайда мен капиталға қатысу, басқарудың бірқатар атқарымын тікелей орындаушыларға беру кеңінен таралған құбылысқа айналды. Бұлардың бәрі Ұжымдық шартта көрініс тапты. Қазіргі кезде Ұжымдық шарт неғұрлым әлеуметтік тиімді еңбек үдерісіне мүдделі екі тараптың келісімшарты нысанына ие болып отыр. Ұжымдық шартта елдің еңбек заңнамасының нормалары нақтылана түсуде. Көптеген дамыған елдердің заңдарында Ұжымдық шарттың ережелері жеке еңбек келісімі бойынша тек қызметкерлердің пайдасына өзгеруі мүмкін міндетті ең төмен нормалар ретінде мойындалады. Ұжымдық шарт барлық салалар үшін де, жергілікті жер үшін де, сатыластық бойынша және деңгейлестік бойынша жасалады және жұмыс істеушілердің бәріне қолданылады. Жұмыс беруші Ұжымдық шарттың қайсыбір бабын орындаудан бас тартқан жағдайда қызметкерлер оны сот арқылы орындатуға құқылы.

Дереккөздер
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Дирекшен аралы - Хорсберг аралы - Австралия аумағында орналасқан Үнді мұхитындағы Кокос аралдарындағы адам тұрмайтын арал. Бірінші және Екінші Дүниежүзілік соғыс кездері арал телекоммуникация және радиостанциялар үшін маңызды рөл атқарған.

Орналасуы
---------

Арал Солтүстік Килинг аралдарынан оңтүстік шығысқа 28 км, Перттан солтүстік батысқа 2930 км, Дарвиннан батысқа қарай 3690 км, Рождество аралынан оңтүстік батысқа 960 км, Ява және Суматра аралдарынан оңтүстік батысқа 1000 км жерде орналасқан.

Бірінші Дүниежүзілік соғыс
--------------------------

1914 жылдың 9 қарашасында Бірінші Дүниежүзілік соғыс Кокос аралдарының маңында болған еді. Неміс жеңіл крейсері "Эмден" Британ кабельді станциясына Дайрекшен аралында шабуыл жасаған. Үнді мұхиты арқылы коммуникация байланысының Дайрекшен аралындағы кабельді радиостанциясы Антанта үшін өте маңызды болған.

Дереккөздер
-----------

Орысша Уикипедиядан аударылған.