recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Таспа Құрт
**Таспа құрттар**, цестодтар (лат. *Cestoda*) – жалпақ құрттардың бір класы.

Ересектері адам мен омыртқалы жануарлардың ішегінде, дернәсілдері омыртқалы және омыртқасыз жануарлардың ішкі органдары мен дене қуысында паразитті тіршілік етеді. Жер шарында кең тараған 9 отряды, 3 мыңнан астам түрі белгілі. Денесі таспа тәрізді созылған, бірнеше мм-ден 20 м-ге дейін жетеді. Денесінің алдыңғы ұшында басы (сколекс), иесіне жабысатын мүшелері (сорғыш түтікшелері, ұзын қысқыш аппараты, ілмектері, тұмсықтары, т.б.), бөлшектенбеген мойны, бунақтардан құралған денесі (стробила) және бір қатар буындар (проглоттидтер) болады. Таспа Құрттарда ішек болмайды, денесін кірпікшелі өсінділер (микротрихиялар) жапқан. Олар құрттың қоректенуінде маңызды қызмет атқарады, ас қорыту жүйесі толығымен жойылған. Зәр шығару жүйесі – протонефридиялы. Қан айналу және тыныс алу жүйесі болмайды. Анаэробты жолымен тыныс алады. Жүйке жүйесі, сезім органдары нашар дамыған.

**Таспа құрттар** – гермафродиттер. Дамуы өте күрделі, өсіп-өнуі кезінде иелерін алмастыру сияқты ерекшеліктері бар. Таспа құрттардың кейбір түрі жылына 600 млн-нан астам жұмыртқа салады. Жұмыртқадан 6 ілмешегі бар онкосфера және корацидий деп аталатын дернәсілдер жетіледі. Қан тамырлары арқылы онкосфера ішкі органдарға өтіп, осы органдарда ұрық – онкосфера финна деп аталатын дернәсіл сатысына айналады. Финна бұршақ тәрізді сұйықтыққа толы көпіршік, оның ішінде 4 сорғышы бар басы болады, мұны цистицерк деп атайды. Дернәсіл аралық иеде бірнеше жыл өмір сүреді. Финна түпкі иесі – адамның ішегіне түскенде ересек құртқа айналады. Финнозбен ауырған сиырдың етін жегенде жұғады. Таспа құрттардың басқа түрлерінің де тіршілік циклі иесін алмастыру және онкосфераның финна дернәсіліне, финнаның ересек түріне ауысуымен өтеді. Финнаның бірнеше формалары болады: цистерк; сұйықтыққа толы көпіршіктің қабырғасында бірнеше басы орналасқан, олардың әрқайсысы жеке дарабасқа айналатын – ценур; көпіршігі үлкен, ішкі қабырғасында және көпіршіктің ішінде бірнеше басы бар – эхинококк; көпіршіктің құйрық тәрізді өсіндісі бар – цистицеркоид; құрт тәрізді дернәсіл – плероцеркоид. Таспа құрттар адамды гименолепидоз, тениидоз, эхонококкоз ауруларына шалдықтырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – Павлодар: 2007 - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы
3. ↑  О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова 
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. "Ғасыр-Ш", 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0
**Хан ату**- Қазақтың ұлттық ойындарының бірі.

Ойынға көп асықтары бар 2 немесе 4 ұл бала қатыса алады. Үстел алдында отырып, бүкіл асықтарын шығарады (мысалы, 3 адам 10 асықтан). "Хан" түрінде белгі бір асықты тандайды және бір немесе бірнеше асықтарды ортаға қояды, сосың оларды қолға алып, кезекпен едеңге лақтырады. Егер осы уақытта "хан" алшы қалпында болса, онда осы қалпында тұрған асықпен оны соғу керек. Дәл осылай "хан", бүк немесе ішік қалпында болса. Соққан асықты қалтасына салып, қатысушы ойынды жалғастырады. Егер ойнаушы"ханға" көздегенде басқа асыққа тигізсе немесе мүлдем тигізбесе, онда ол ойыннан шығады. Асықтарды келесі жинайды және лақтырады. Ойын асықтары біткенше дейін жалғаса береді.

Бір ережені ескертуі жөн: асықты лақтырғанда, "хан" асықтардын астында қалуы мүмкін және асықтардан тазаланбайды. Сонда лақтырған: "хан талапай" деп бақырады. Ойнаушылардың бәрі, асықтарға жауылып көбірек алуға таласады.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 2 ақпанның 2014 жылы.
**Қазақ халқының ұлттық киімі** - қыз- келіншектерге арнап қызыл масатыдан тігілетін қаптал шапан. Оның жаға-жеңіне құндыз ұстап, екі өңірі мен жеңінің ұшын алтын немесе күміс зермен (*кейде екеуін де араластырып*) кестелейді. Қырмызы тон ерте кезде ұзатылатын қыздарға арнап тігіліп, жаңа түскен келіннің басты жасауларының бірі болып есептелген. Қырмызы Тонды қамзолдың немесе қималы шапанның сыртынан киеді. Осы кездегі екі өңірі мен жең ұшына өрнек салып, жаға-жеңіне құндыз ұстап тігілетін ұлттық шапандардың үлгісі қырмызы тоннан алынған. Қырмызы тонның алдыңғы екі өңірін жиектей өңіржиек салынады. Ерте кезде оны сол шапан тігілетін матаның өзінен (жалпақтығын 10-12 см етіп) ұзыншалап қиып алып, алтын, күміс зермен кестелген. Кесте өрнегі көрнекті болып, өңіржиек тырысып тұрмауы үшін оған қатты матадан (кеңептен) астар салып, кесте жібін сол астарға өткізе тігеді. Қазіргі қазақтың ұлттық шапандарының екі өңіріне өрнек салу осы өңіржиектен алынған. Кейде өңіржиекті алтын, күміс теңгелердің арасын үзбелеп, шашбау сияқты етіп жасайды да, оны шапанның немесе камзолдың өңіріне қадап қояды.

1. ↑  Қазақтың ұлттық киімдері: Сырткиімдер, құраст. - Хинаят Б. Сужикова А. - Алматы : «Алматыкітап» баспасы, 2007.-50 б. ISBN 9965-24-811-7
**Қырт**. Қазіргі кезде бұл сөз мағынасын — мылжың, езбе, көп сөзді қалпында түсінеміз, «... жол тосып жүрген жалқау-жампоз, қырт еркектер де бар екен» (Ғ. Мүсірепов, Кездесп. кет.).
Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінің бірі — М. Қашқари сөздігінде «қырт» сөзінің екі түрлі мағынасы кездеседі: бірі — қысқа, екіншісі — сараң, қарау (адам).
Уақыт озған сайын сөз мағыналарына да өзгеріс кіріп отыратыны белгілі құбылыс. Кейде дыбыстардың орын ауыстыруынан (метатеза) алғашқы тұлғаға өзгеріс те енеді. Тұлғасында осындай өзгеріс болғанына қарамастан «қырт» сөзінің алғашқы мағынасы сақталған. Түркі тілдеріндегі тілдердің бірі — якут тілі. Олардың қазіргі қолданысындағы «күтүр» сөзі «сараң» мағынасын береді. Егер метатеза құбылысына ұшырамаса бұл тұлға М. Қашқари дәуіріндегі «қырт» тұлғасынан алшақ кетпеген болар еді.
Енді бір түркі тілдерінде, мысалы хакастарда, алғашқы тұлғаны сақтап «хырт» болып айтылғанмен мағынасын өзгерткен де — «жек керу, көре алмау» дегенді ұғындырады. Ең соңында, қазақ, қырғыз тілдерінде де тұлғасын сақтағаңмен тағы да мағына өзгерісіне душар болған. Қырғыз тіліндегі айырмашылық — біздегі «мылжың» мағынасын беруде — «қырг» түбіріне -ыл жүрнағы қосылған.
Хакас, қазақ, қырғыз тілдеріндегі мағыналардың негізінде сараң адамнан шығатын іс-қимыл, әрекеттер жатқандығын аңғаруға болады. Жек көру, көре алмаушылық —сараң жанның бойына біткен қосымша қасиеттердің бірі. Осы қасиетке нұсқайтын мағына хакас тілінде қалыптасқан. Сараң, қарау адамның тағы бір жанама қасиеті — езінен сабақты жіп шығармау үшін кездескен адамып сөзбен алдандырып, көрінгенді көкіп, көп сөйлеу. «Көп сөз — бос сөз» дегендей — мұның әзі «мылжыңның» синонимі. Бұл жағдай қазақ, қырғыз тілдерінен, «қырт», «қыртыл» сөздерін меншіктеніп, орын тепкен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Қырдың қызыл сиыры** — сиырдың сүтті асыл тұқымы.
18 ғ-да Запорожье сұр сиырын остфрисландия бұқаларымен шағылыстыру арқылы алынған. 19 ғ-да Украина жерінде Қырдың қызыл сиырын өзара, кейін ангельн бұқаларымен асылдандырды. Қазақстанда жергілікті тұқымның сиырын қырдың қызыл асыл тұқымды бұқаларымен шағылыстыру арқылы жерсіндірілді. Асылдандыру тәсілі сиырдың сүттілігін, сүтінің майлылығын, экстерьерін (жануардың сыртқы дене бітімі) іріктеп таңдау жолымен жүргізілді. 

Қырдың Қызыл Сиыры құрғақ континентті ауа-райына бейім келеді. Малдың түсі қызыл, дене тұрқы созылыңқы және сүт бездері мен кеудесінің орта бөлігі, бөксесі едәуір жақсы дамыған, құйымшақы ұзын. Бұлшық еттері, кеудесі, тері асты клетчаткалары орташа дамыған. Артқы жағы жалпақтау әрі түзу және ұзын, ішті келеді. Сирақтары жіңішке, тұяқ бітісі мықты. Асыл тұқымды ш-тарда орташа сүт өнімд. 3000 — 4500 кг, сүтінің майлылығы 3,6 — 3,8%. 

Кейбір асыл тұқымдарының сүттілігі 9000-нан 12500 кг-ға дейін жетеді. Сиырының тірілей орташа салм. 445 — 550 кг, ал бұқалары — 800 — 1000 кг. Бордақыланған сиырдың үлес салмағы 50 — 56%. 

Қырдың қызыл асыл тұқымының бұқасы мен сиырын шағылыстыру арқылы Премьера 357-Н, Злодей 459-Н, Ахмет, Сұлтан 29-Н, Май 3108-Н, Пталина-ДН-709, т.б. линиялары шығарылған..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Реляциялық деректер қорларын басқару жүйесі** (**relational database management system**, **RDBMS**) - IBM Almaden Research Center лабороториясында И Ф Кодд өндірген дерекқор басқару жүйесі.

Тарихы
------

1974, IBM мекемесі IBM System R атты зерттеу жобасында RDBMS прототипін жасауды бастайды. SQL/DS деп аталатын коммерциялық нұсқасы 1981 жылы шықты. 
Дегенмен бірінші коммерциялық нұсқасы 1979 Relational Software мекемесі, қазір Oracle Corporation мекемесі өндірген Oracle RDBMS болатын.

реляциялық модель,

Дереккөздер
-----------

1. ↑  
Funding a Revolution: Government Support for Computing Research —  National Academies Press. — ISBN 0309062780.
2. ↑  *S. Sumathi, S. Esakkirajan* Fundamentals of Relational Database Management Systems —  Springer. — ISBN 3540483977.
3. ↑  Defying Conventional Wisdom.  Oracle Corporation.
Дене мөлшері және реңі бойынша сұр қазға салыстыруға болатын құс. Сұр қаздан айырмашылығы - қырманқаздаң реңі едәуір қошқыл, әсіресе оны басынан және мойнынан байқауға болады.Бауырында ешқашан қара теңбілдер болмайды. Дегенмен оның ерекшелігі тұмсығында , тұмсығының түбі мен ұшы - қара, ортасы қызыл-сары болып келеді.Қырманқаз тундрада және тайгада ұялайды. Алтайдың таулы көлдерінде өмір сүруі мүмкін деген болжам бар, алайда оған нақтылы дәлел жоқ. Көктемде - наурыз-сәуірде, ал күзді - қазан-қарашада ұшып өтеді. Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігінде аздаған мөлшерде үнемі қыстайды.

Дереккөздер
-----------

<"Құстар" мектеп энциклопедиясынан />
**Чистов совхозы** - Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданында 1930 жылы құрылған совхоз. Орталық мекені - Чистов совхозы. Негізгі өндірісі: астық өсіру, оған қосымша сүт алу бағытындағы ірі қара шаруашылығымен айналысқан. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жер ауданы - 22393 га, оның 18601 га-сы жыртылған. Шаруашылықта 137 трактор, 48 астық комбайндары, 86 жүк машиналары т.б техника , 6422 ірі қара, оның ішінде 980-сі сауын сиыр, 160 жылқы қолданылады. 11 бесжылдыққа орта есеппен жылына 14,9 мың т астық, 2369 т сүт, 1036 т ет өндіріп, мемлекетке 8,2 мың т астық, 1782 т сүт, 459 т ет өткізді.Әр сауын сиырдан 2722 кг сүт алады. Ауыл шаруашылығының жалпы орташа өнім мөлшері 3,7 млн сом, өткізілген өнімдердің сомасы 4,8 млн соманы құраса, таза табысы 1,8 млн сом болды. Совхозда үш мектеп, төрт балалар бақшасы, үш клуб т.б мәдени тұрмыстық қызмет көрсету органдары болған. 87 адамы КСРО ордендеріне және медальдарына, ал олардың сегізі Ленин орденіне ие болған. Социалистік еңбек ерлері: А.Д.Боридинько, Куранов еңбек еткен. Совхоз бірінші дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-
**Қыржол** – Темірлік жотасының оңтүстік бөлігіндегі асу.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Райымбек ауданы Сарыбастау ауылының солтүстік-шығысында 51 км, Қытаймен шекаралас жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2735 м. Мамыр-желтоқсан айларында салт атты адам өте алады. Беткейлік шайылумен бірге бойлық эрозия әрекеттері күшті дамыған. Батысынан Сатылыхасан өзенінің саласы бастау алады. Жатық беткейлі тар өзен арналары жоғары қарай біртіндеп сатылы жонды қырқаларға ұласады. Оңтүстік-батысында Сарытау, батысында Үшхасан таулары бар. Асудың биік белдеуінде қылқанды орман өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қырмызы** (т.-ө. ж. белгісіз) — 19 ғ-дың 2-ші жартсында жасаған ақын қыз. Ақындығымен, әншілігімен аты шыққан. Шығармалары кезінде хатқа түспегендіктен сақталмаған. 

Қырмызы — қырғыз елінің Исақ батыр деген атақты адамының қызы. Шешесі Айша - ақын, әрі әнші болған. 19 ғ-дың 60 жылдарында Қырмызы Жетісу өңіріне даңқы жайылған Дәурен сал (Сағышбек) ақынмен өнер жарыстырған. Ақындығы, әншілігі жарасқан екі өнерпаз бірін-бірі ұнатып, қосылған. Сол кезде айтқан Дәурен салдың: «Қош, сау бол, сал қарындас, Қырмызым-ай, Жаһанның таң шолпаны жұлдызым-ай», - деп басталатын өлеңі бар. Қырмызы мен Дәурен Салдың кейбір өлеңдерінің үзінділері Кенен Әзірбаевтың «Аңыздар сыры» атты кітабында (1969) мысалға келтірілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Чед Тайлер Линдберг** (ағыл. Chad Tyler Lindberg; туған. 1 қараша 1976, Маунт-Верноне, Вашингтон, АҚШ) — американдық актёр.

Өмірбаяны мен мансапы
---------------------

Чед Линдберг Вашингтон штатында Маунт-Вернон қаласында 1976 жылы 1 қараша күні өмірге келді. Маунт-Вернон университетінде актерлің шеберлік пәні бойынша білім алған. 1995 жылы оқуын бітіргенде Голливудқа көшіп кеткен.

Өзінің бірінші ролін "Рожденная свободной" 1995 кинофильмінде ойнаған. Кейін актер әр түрлі фильмдер мен сериалдарда түскен. Линдбергтің ең әйгілі жұмыстары - Джесси ролінде "Форсаж" фильмінде және Эштің ролінде "Сверхъестественное" телесериалында болған. Тағыда актер "Я плюю на ваши могилы" кинофильмінде басты ролдерде ойнағандықтан әйгілі.

2009 жылы Чед Линдберг "My Big Break" деректі фильмде түскен.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Чед Линдберг Internet Movie Database сайтында
* Чед Тайлер Линдберг MetaCritic.com
Бүркіт
**Қыран**, **қыран бүркіт**. Түсіндірме сөздікте «қыран» сөзінің мағынасы — бүркіт, қаршыға, қырғи, ителгі сияқты алғыр құстардың жалпы атауы деп баяндайды. Әрине, бұл мағына аталған құстардың қасиетіне қарай кейін пайда болса керек.
Кейбір түркі тілдерінде, атап айтқанда, қырғыздарда қыран — епті, алғыр сияқты мағыналарда қолданылады. Және бұл тілде тек жыртқыш құс қана емес, аңға салатын иттерге де (тазыға) айтыла береді.
Шамалауымызша, сөздің алғашқы тұлғасы «қыр» болып, мағынасы — жою, құрту етістіктерімен синонимдес болуы ғажап емес. Құс атауы — «қырғи» да осы түбірден туындаған деуге болады.
Бұл деректер бойынша, «қыран бүркіт» тіркесі «епті, алғыр бүркіт» түсінігімен деңгейлес келеді. «...жаз — қаршыға, қыс — бүркіт дегендей босағасынан бір қыраны арылмайтын еді» (С. Мұқанов, Аққан жұлдыз.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Желдіқарағай** – Жетісу Алатауының солтүстік беткейінде орналасқан жота.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Ақсу және Сарқан аудандарында. Ақсу және Сарқан өзендерінің суайрығы. Батыстан шығысқа қарай 60 км-ге созылып жатыр. Енді жері 15 км. Абсолюттік биіктігі 3103 м. Оңтүстігінде Жетісу (Жоңғар) Алатауы сілемдерінен Айдаусай өзені бөліп жатыр. Желдіқарағайдан Теректі өзенінің салалары бастау алады.

Геологиялық құрылымы, жер бедері
--------------------------------

Төменгі палеозойдың кристалдық тақтатас, кварцит, мәрмәр жыныстарынан құралған. Жатық беткейлі өзен аңғарлары тар шатқалдарға ұласады. Батысында Желдіқарағай, шығысында Шығыс Желдіқарағай асулары бар. Солтүстік беткейлерінде Аманбөктер, Ақсу қыстаулары орналасқан. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
Камфоралы базилик
Камфора ағашы
**Камфоралы өсімдіктер** — құрамында камфора эфир майы бар ағаш не бұта. Камфоралы өсімдіктерден камфора ағашы (Cinnamomum camphora) мен камфоралы базиликтің (Ocimum conum) маңызы бар. Камфоралы базилик — еріндігүлділер тұқымдасына жататын, тропикте өсетін бір жылдық бұта, көбіне қолдан өсіріледі. КСРО-да камфоралы өсімдіктер бір жылдық өсімдік ретінде өскен бодатын. Елімізде сібір май қарағайынан алынған борнилацентаттан кафора жасалады. Камфоралы өсімдіктерден Қазақстанда ақ қарағай, андыз, сарғалдақ, ақ жусан, түйме шетен және тағы да басқалары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1974. 5 том. 214 бет.
**10 еуро** немесе € 10 - номиналды құны бойынша екінші еуро банкноты. Ол валюта енгізілгеннен бері қолданысқа 2002 жылдан бастап ие.

Дизайны
-------

100 еуроның өлшемі 127×67 мм болып келеді. Ол қызыл түс гаммасында жасалған.

Әрбір еуро банкнотында көпірлердің немесе Еуропаның тарихи стиліндегі есік әшекелегіш құрылғы суреттері салынған болып келеді.

10 еуро қалған банкноттар секілді номиналына, валюта атауына, Еуроодақ туына, Еуропа орталық банкінің президентінің қолына, ЕО тың 12 жұлдызына, шығарылған жылына (уақытына) және банкнотты қорғау элементтеріне ие.

Банкнотты қорғау элементтері
----------------------------

10 еуро банкноты голограммамен, EURion жұлдыздармен, сулы таңбалармен, рельефты мөрмен, қорғағыш жіппен, ультрафиолетті сиямен, микромөрмен, матты бетпен, штрихкодпен және белгілі математикалық ережеге сәйкес сериялық нөмірімен қорғалған. 
Эмитент құпиятаңбасы оң жақ шетінде орналасқан.

Өзгерістер
----------

2002 жылдан бастап банкнот дизайнына ешқандай өзгерістер енгізілмеген болатын, бірақ 2011 жылы жаңаланған дизайнмен банкноттың жаңа тобы қолданысқа енгізілген болатын. Осы өзгерісте Еуропа орталық банкінің бұрынғы президенті Вим Дейсенберг қолы жойылып, жаңа президенті Жан-Клод Трише қолы қойылған.

Дерек көздері
-------------
**Қызыләуіт** — Қаратау жотасының солтүстік-шығысындағы ағынды көл. Көктал өзені алабында.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Талас ауданы, Қызыләуіт ауылының оңтүстік-шығысында 3 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Теңіз деңгейінен 453 м биіктікте жатыр. Аумағы 2,6 км2, ұзындығы 4,4 км, жағалау бойының ұзындығы 11 км, ең терең жері 2,3 м, су көлемінің массасы 3,6 млн.м3. Қараша айының аяғында суы қатып, наурыздың 2-жартысында ериді. Ауданда көлді су жетіспеушілігіне байланысты су бөгені ретінде пайдаланады.

Жағалау сипаты
--------------

Пішіні доға тәрізді, жағалауы жазық келген. Солтүстігінде Тұздыкөл, Ащыкөл, шығысында Ақкөл, оңтүстігінде Қайназар, Құйғанкөл көлдері жатыр. Батысынан Көктал өзені құяды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Елен Әбдуатұлы Әлімжан** (18 маусым 1945 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы Көмекші ауылы) — жазушы, драматург, публицист. ҚазҰУ-ды бітірген (1968).

Еңбек жолы
----------

Еңбек жолын Қазақ теледидарында бастаған. Жамбыл облысындағы "Еңбек туы" газетінің тілшісі, бөлім меңгерушісі (1970 - 76), облыстық партия комитетінің нұсқаушысы (1970-80), "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінің Жамбыл облысы бойынша меншікті тілшісі (1980 - 91), Жамбыл облысының телерадиокомпаниясының төрағасы (1991 - 96), "Түркістан" газетінің бөлім меңгерушісі, Қазақ ұлттық энциклопедиясының жетекші маманы (1997 - 98), Жамбыл облыстық "Ақ жол" газетінің бөлім меңгерушісі, бас редакторының орынбасары (1998-2008), "Бауыржантану" ғылыми-зерттеу орталығында жетекші ғылыми қызметкер (2004-2007), Жамбыл облыстық ішкі саясат басқармасында және ақппараттық талдау орталығында (2008-2015) жауапты қызметтер атқарған.

"Ән сыры" атты алғашқы әңгімесі Қазақстан жас жазушыларының "Таңғы шық" атты жинағында (1964) жарық көрген. Одан кейін "Оралу" (1978), "Көріпкел" (2000), "Ақ періште - арманым!" (2016) атты повестер мен әңгімелер, "Тақталас" (2006), "Толық адам туралы" (2005), "Бауыржанның пырағы" (2010), "Адамгершіліктің ақ жолы" (2013) атты пьесалары мен публицистикалық жинақтары шықты. М.Әуезов атындағы академиялық драма театрында және облыстық театрларда (Жамбыл, Ақтөбе, Арқалық, Жетісай, Талдықорған), халық театрларында пьесалары қойылған. "Тақталас", "Бір қазаққа бір қатын?!..." комедиялары орыс тіліне аударылып, Жамбыл облыстық орыс драма театрында, "Жанұран" комедиясы қырғыз тіліне аударылып, Қырғыз телерадиокорпорациясының "Учур" театрында қойылған. "Айт күні" атты әңгімесі Анкарада жарық көрген түрік халықтары әдебиеті антологиясының қазақ әдебиеті томына енген. 
"Бауыржан Момышұлы" атты драмасы осы тұлғаның 100 жылдығына арналған республикалық драмалық шығармалар конкурсында бірінші орын (2010), "Әйелдер бір істі бастады..." атты водевилі Мәдениет министрлігі жариялаған "Тәуелсіздік толғауы" конкурсының комедия номинациясы бойынша екінші (2014) жүлделі орындарды иеленді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
*Otus brucei*
**Қылаң жапалақ** (лат. *Otus brucei*) – Жапалақтәрізділер отрядының Нағыз жапалақтар тұқымдасына жататын Маубас жапалақшалар туысы құстардың бірі. 

Қылаң жапалақтың пішіні кішкентай, түсі ақшыл, салмағы 100 г шамасында болады. Қазақстанның оңтүстік пен шығыс аймағындағы ормандарда мекендейді. Бұлар көбінесе Сырдария өзені жағалауында кездеседі. Жәндіктермен, ұсақ құстармен және кеміргіштермен қоректенеді. Наурыз айында ұшып келіп, қазанда ұшып кетеді.

Мұның негізгі мекені шөл зонаның - бақ, тынымбақ немесе өзендер аңғарындағы тоғайлы ормандардың жиегіндегі мәдени табиғи көріністі ормандар. Алдыңғы және Орта Азия шөл зонасының өзендерін бойлай өскен тоғайға қоныстанады. Қазақстанда ол негізінде Іле және Сырдария өзендері алаптарында мекендейді. Оның ұя салуы үшін ағаш қуыстары қажет, алайда кейде сауысқандаодың ескі ұясына да ұялайды. Тек қана түнде белсенді өмір сүреді, ал күндіз ағаш діңінде тынығады. Реңі ұқсас болғандықтан, көзге бірден шалынбайды. Ұясына өте сақ болады. Наурызда ұшып келіп, қазанда ұшып кетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы, «Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2
2. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Шығанақ** - Ғабиден Мұстафиннің дүние жүзіне әйгілі, қазақ әдебиетінде шаруа тақырыбына жазылған шығармалардың ішіндегі айрықша көркемдік қуатқа ие болған роман.

Қысқаша мазмұны
---------------

Роман шынайы өмірден алынған. «Шығанақ» романы тарыдан мол өнім алу жөнінен бірнеше дүркін дүниежүзілік рекорд жасаған әйгілі диқан Шығанақ Берсиев өмірінен алып жазылған. Романда өмірдің талай бел - белесін басынан кешірген шығарманың бас кейіпкері Олжабек бейнесі өзінің типтік сипатымен миллиондаған орта шаруаның жол айырықтағы әуре - сарсаңын шыншылдықпен әйгілейді. 
Табиғатында момын, қақ-соқпен ісі жоқ Олжабек азын - аулақ жиған - тергеніне қатер төнгенде шиыршық атып шыға келеді – кәкір - шүкірін ортаға өткізуге іші қимай, үй - ішімен колхоздан қашып, қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған Жерұйықты іздеп жөнеледі. Олжабектің көрген күні қараң: әйелі мен баласынан, қызғыштай қорыған «байлығынан айрылған, бандының талауына түскен, өлімші болып сабалаған Шығанақ ел ішіне қайта оралып, қызу еңбек еткен сүттей ұйыған абзал жандар ортасынан құтты қоныс, бақыт табады. Сөйтіп, жазушы сайы мен саясы мол өмірді, қаға берісі мен қалтарысы көп адам тағдырын бар болмысымен тұтастай ашады.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ әдебиеті, Алматы «Рауан » 1994

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҒабиден Мұстафин шығармалары |
| --- |
|  |
| Романдары | 
Өмір не өлім • Шығанақ • Қарағанды • Дауылдан кейін • Көз көрген |
|  |
| Басқа шығармалары | 
Сәрсен мен Боқаш (тұңғыш әңгімесі) • Ер Шойын (жинақ) • Жиырма бес (жинақ) • Миллионер (повесть) • Ой әуендері (жинақ) |

 |
*Басқа мағыналар үшін Қызылтаң деген бетті қараңыз.*
**Қызылтаң** – Бетпақдаланың шығысында, Желтау тауларының солтүстік бөлігінде орналасқан оқшау төбе.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Қашқантеңіз темір жол стансанынан батысқа қарай 53 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Абсолюттік биіктігі 558 м. Солтүстік және солтүстік-батысында Керментас, Тасбұлақ, шығысында Шақшағайлы құдықтары орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Палеозойдың эффузивтік шөгінді жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қиыршықтасты сұр қоңыр топырақ жамылғысында боз жусан, бұйырғын, баялыш, күйреуік басым өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Алып Коркмаз** (1981 жылы 2 наурызда Анкарада дүниеге келген) – түрік кино және телехикая актері [1].

Биографиясы
-----------

Орта білімін Ыстамбұл қаласында, ал лицейді Чанаккаледе оқыған. Жоғары білімін алу үшін Америкаға аттанған. Солтүстік Флорида университетінде радио және телевизия бөлімін тамамдап, Нью-Йорк қаласына актерлік білім алу үшін Neighborhood Playhouse School of Theatre оқуын бітіргендіктен кейін 2006 жылы Түркияға оралады. Бір ай өткеннен кейін Түркер Инаноглу жас дарынды актердің талантына тәнті болып, «Arka sokaklar» атты телехикаясында Әли рөлін сомдайды. 2010 жылдың сәуір айында әскерлік борышын өтеуге кетіп, 2010 жылдың қыркүйек айында әскерден оралып, «Erler Film» продюссерлігінің арқасында түсіріліп жатқан «Arka sokaklar» атты телехикаяда Әли рөлін сомдауда.

Фильмографиясы
--------------

### Фильм

Melekler Ve Kumarbazlar – 2009 жыл

### Телехикая

Arka Sokaklar – 2006 жыл

### Жарнама

Turkcell жарнамасы – 2011 жыл

### Видео клип

Orçun Kabil-дің Peki Tamam клибінде

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Аль-Харга қаласы** (Египет) – Египеттегі Жаңа Алқап губернаторлығының әкімшілік орталығы. .

Қала Харга оазисінде орналасқан. Қаланың солтүстік-шығысында бірнеше ескерткіштер орналасқан. Парсы билігі кезінен сақталған көне ескерткіштердің бірі – **Гибис ғибадатханасы** (Гибис – «соқа» – оазистің көне астанасы). Ғибадатхана **Фиван үштігі** – Амон-Ра, Мут және Хонсуға арналып салынған. Қазіргі Харгадан үш километр қашықтықта ең көне және жақсы сақталған христиан некрополі Багават бар. Некрополде 263 мазар-шағын шіркеулер бар. Олар ΙV-VΙΙ ғасырларда салынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Гүлдеп тұрған қызылтаңдай
**Қызылтаңдай** (Roemeria) - көкнәр тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Биіктігі 10-60 см, жапырағы қандауыр пішінді, қауырсын салалы, тілімделген, қарама-қарсы немесе кезекті орналасқан. Гүлі күлгін, ашық қызыл, жеке-жеке орналасқан. Сәуір-маусым айларында гүлдейді.

Таралуы
-------

Қызылтаңдайдың Еуропа мен Азияда таралған 9, Ресей мен Қазақстанда тараған 2 түрі кездеседі.

Өсуі
----

Қызылтаңдай көбіне тау беткейі, құмды жерлер, бау-бақша, егістік жерлерде арам шөп түрінде өседі. Қызылтаңдайдың құрамында эфедрин, ремерин алколоидтары бар. Бұдан дәрі жасалады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Кіші Фредди Принц** (ағылш. *Freddie Prinze, Jr.*, 1976 жылы, 8 наурызда, Лос Анжелесте (АҚШ, Калифорния) дүниеге келген) – америка актёрі, продюсері және сценаристі. Әкесі (1954-1977) – Фредди Принц 70 жылдардағы әйгілі комик. Кіші Принц Фредди алғашқы рөлін 1995 жылы «Семейка Маттерсов» телехикаятында ойнайды. Осыдан кейін кейін Принц жасөспірімдерге арналған фильмдерде түсе бастайды; «Я знаю, что вы сделали прошлым летом» және оның жалғасы болып табылатын «Я всё ещё знаю, что вы сделали прошлым летом». Ал 1999 жылы «Это всё она» фильміндегі рөлі жас актердің дүниежүзіне танылуына себеп болды. Сондай-ақ «Командир эскадрильи», «Только ты и я», «Мальчики и девочки», «Вверх тормашками» және «Летние игры» фильмдерінде басты рөлдерді сомдайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Freddie, Jr. Prinze Biography (1976-).  Filmreference.com. Тексерілді, 18 наурыз 2010.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Кіші Фредди Принц (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
Шөлдің географиялық орны
------------------------

Чиуауа шөлі - солтүстік Америкадағы ең үлкен бұталы шөл дала. Чиуауа шөлі Солтүстік жаңа Мексикадағы Рио-Гранде жазығы мен Оңтүстік-шығыс Аризонаның Сан Симон жазығынан басталып, Мехико қаласының солтүстік аймағына дейін созылып жатыр. Шөл аумағы көбінесе бірнеше кіші тау қатарларымен бөлінген алаптардан тұрады. Қысы - суық, ал жазы - құрғақ. Мамыр мен шілде айлары Чиуауа шөліндегі жылдың ең ыстық мерзімі саналады. Чиуауа шөлі бұта шөлі деп есептеледі. Әктас пен әктасы бар топырақты осы жерден табуға болады. Шөлдің ең төменгі үстірті 304 метрді құраса, көп бөлігі 1066-1524 метр биіктікте жатыр.

Өсімдіктер әлемі
----------------

Чиуауа шөліндегі бұталар - осы аймақтағы ең аласа өсімдіктер. Бұл жерден қарапайым ағаштың түрлерін кездестіруге болады. Оларға Понде-роза қарағайы, дуглас шыршасы, қалтырауын және жылауық арша, Аризона кипарисы және еменнің бірнеше түрлері. Басқа аймақтарға қарағанда Чиуауа шөлінде кактустың сан алуан түрлері кездеседі. Бұл жерде өсетін кактустерге кенді алмұрттар, кірпілер, тірі жартастар, емізік кактусы және корис жатады.

Жануарлар әлемі
---------------

Чиуауа шөлі қосмекенділеріне жолақ жолбарыс реңді саламандра, жалпақ табанды бақалар, Рио-Гронде бақасы жатады. Сондай-ақ, мұнда көптеген кесірткелер бар Солтүстік Чиуауа аймағында жарғанат өте көп. Оны кез келген жерден табуға болады. Шөлдің жалпы тіршілік иелері - тау арыстаны, сұр қасқыр, қара аю, бұғы, ақ құйрықты бұғы және айырмүйіз.Чиуауа шөлі - көптеген ерекше омыртқасыздардың отаны Олардың ішінде шөл бүйісі, шөл көпаяғы, бірнеше шаяндар және алып көпаяқтар жиі кездеседі.

Дереккөздер
-----------

Географиялық аймақтар - Алматы. "Аруна" баспасы. [ [Санат:Шөлдер] ]
**Алыпқаш** – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы тұйық көл. Комсомол ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 1,5 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 20,94 км2, ұзындығы 8,4 км, енді жері 3,1 км, жағалауының ұзындығы 22,8 км, ең терең жері 2,76 м. Су жиналатын алабы 332,0 км2. Оның 90%-ы жыртылған, жағалау бойындағы жалды телімдері 3%, су алабындағы қайыңды тоғайлар мен бұталар 6%-ды қамтиды. Шөгінді тұнбаның қалыңдығы 0,3 – 0,4 м. Атмосфералық жауын-шашынмен толығады. Судың минералдылығы 1,2-ден 8,0 г/л-ге дейін ауытқиды, жыл бойғы кермектілігі 15,0 – 35,0 мг/экв суы тым хлоридті.

Жағалау сипаты
--------------

Көл жағалауы көбіне құлама жарлы, биіктігі 4-5 м, шыммен бекіген. Жағалау маңы шалғынды, кей жері сор, сортаңды. Қамыс құрағы бүкіл су айдынының 71%-ын алып жатыр. Көктемде суы мал суаруға пайдаланылады. Жағалау алабы шабындық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты, 7 том;
Алып сколия
**Алып сколия** (лат. *Megascolia maculata*) — саны азайып бара жатқан түр. ТМД-дағы жарғаққанаттылар отрядының ең ірі өкілі. Оңтүстік Еуропа, Солтүстік Африка, Оңтүстік-Батыс Азия, Орталық Азияның оң түстігінде таралған. Қазақстанда Солтүстік Каспий маңында кездеседі. Орман шетінде, алаңқайында, жыра беткейлерінде, дала бұталары мен өзен жайылмаларында тіршілік етеді. Бір рет ұрпақ береді (таралу аймағының оңтүстігінде екі рет). Ересектері мамырдан қыркүйекке дейін ұшады. Ересек аралар әр түрлі өсімдік гүлдерінің тозаңымен және шырынымен қоректенеді. Аналықтары жұмыртқаларын шаншарымен жансыздандырған (бір-бірден) мүйізтұм сық қоңыздың дернәсіліне салады. Жұмыртқадан шыққан дернәсіл,алдымен гемолимфамен, одан кейін майлы денемен, бұлшық еттермен және жемтігінің денесінің басқа да ұлпаларымен қоректенеді. Көктемде дернәсілдері қуыршаққа айналады,кешікпей ересек аралар пайда болады. Түрді сақтау үшін иелері мен олардың тіршілік ортасын қорғау қажет, сонымен қатар, аралардың өзін ұстамау және жоймау керек.

Дереккөздер
-----------

* "Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005 ж.
Бревицератопс
**Бревицератопс**. Бревицератопстың қалдықтарын С.М.Курзанов 1990 жылы Монғолияның Омногов аймағынан тапқан. Динозаврдың ерекше атауы өлшеміне байланысты қойылған. Ол ұзындығы-бар болғаны 2 метр, қазіргі кездегі құлан сияқты динозар болатын. Бревицератопстың мүйізі маңдайында, мойыны - қысқа, алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан ұзын. Протоцератопстың жақын туысы, тотықұс тұмсықты динозавр. 1975 жылы Марианска мен Осмольска атты палеонтологтар динозаврдың қалдықтарына сипаттама беріп, оны протоцератопс түріне тіркеген. 1990 жылы Курзанов оларды басқа түрге жатқызу керек екенін айты.

Қызықты дерек
-------------

* Пситтакзавр — кішкентай, ал центрозаврлар мен трицератопстар ірі цератопстарға жатады.
* Цератоптарды бассүйегіне қарап ажыратуға болады.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
* Салмағы : 45 келі
* Тұқымдас : Церапод
* Отряд тармағы : Цератопс [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Қозыкөш**, *Қозыкеш* – Есіл өзенінің оң саласы. Нұра мен Есіл өзендерін жалғастыратын қыларна.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Целиноград ауданының оңтүстігімен ағады. Ұзындығы 40 км.

Бастауы
-------

Бастауын Нұра өзенінің оң жағалауындағы Қосшы және Қарамойыл ауылдары аралығынан алады.

Гидрологиясы
------------

Нұра мен Есіл өзендерінің қосылатын телімінің ені 2-6 км және Есіл өзеніне қарай еңкіш келген аңғар тәрізді ойлауыт түрінде қалыптасқан.

Өсімдігі
--------

Жайылымының сортаңдау шалғынды және қоңыр топырағында әр түрлі шөптесіндер аралас бидайық, айрауық, арпабас, сораң, ақтікенді-жусанды өсімдіктер өскен.

Шаруашылықтағы қолданысы
------------------------

Сарқырама және Мұқыр, сонымен қатар Қозыкөштің төменгі ағысында Нұра өзенінің суы Есілге мөлшерден тыс кетіп қалмау үшін топырақтан үйілген су жиналатын бөгеттер солынған. Бұл су жайылманы көлтабандатып суландыруға да пайдаланады. Өзен аңғары жоғарғы өнімді шабындық саналады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қозғалыс** – заттар мен құбылыстардың жалпы өзгерісін, бір-біріне әсер етуін білдіретін ұғым.   

Қозғалыссыз өмір болмайды, ол – барлық нәрсенің өмір сүру тәсілі. Қозғалыс – мәңгі, шексіз бола тұра, дүниеге сырттан енгізілмейді, оның құрамдас бөлігі болып табылады.   

Антикалық заман философиясы қозғалыстың бар екенін мойындап қана қоймай, оның мәнін зерделеп, себептерін, жалпы заңдылықтарын ашуға ұмтылды. Кейбір философтар табиғат бастамасын ағып жатқан суға (Фалес), жалындаған отқа (Гераклит), сандар арасындағы үйлесімге (Пифагор), бос кеңістіктегі атомдарға (Демокрит) теңеп, дүниенің динамик. суреттемесін жасаса, енді біреулер қозғалыс ұғымының қайшылыққа толы екенін (Зенон) айтты.   

Аристотель ілімінде қозғалыс ұғымы категория деңгейіне көтеріліп, оның көптүрлілігі, болмыс пен танымның басты анықтамаларының бірі екендігі айтылды. Жаңа заман дәуірінде (17 – 18 ғ.) ғылыми танымның, әсіресе, механиканың қарқынды дамуына орай қозғалыс көбінесе механикалық қозғалыс, яғни денелердің кеңістікте орын алмасуы және бір-біріне әсер етуі ретінде қарастырылып, дүниенің механикалық суреттемесі жасалды.   

Гегель қозғалыс ұғымын қалыптасу, өзгеру, даму ұғымдарымен ұштастырып, оның жалпы заңдарын ашты, оны сан мен сапаның өзгеруі, сапалық түрлену секілді түсініктермен байытып, қозғалыстың ішкі қайнар көзі, себебі қайшылықта екенін көрсетті.   

Дүниеде өзгермейтін, қозғалмайтын дене болмайтыны секілді, қозғалыс табиғаттағы, қоғамдағы барлық өзгерістерді түгел қамтиды. Қозғалыс – жалпы өзгеріс, нысандардың бір-біріне әрқалай әсер етуі және олардың қалпының ауысуы. Ол – материяның ажырамас, өмір сүру тәсілі. Қозғалыссыз материяның болмайтыны секілді, материясыз қозғалыстың болуы мүмкін емес. Қозғалыс сан алуан болып келеді. Әрбір қозғалыстың өз иесі, өз тасымалдаушысы, яғни түпкі негізі болады. Мысалы, қарапайым бөлшектер қозғалысының өз заңдылықтары, өзіне ғана тән ерекшеліктері бар. Сол секілді материя құрылымының деңгейіне сәйкес өз қозғалысының болуы заңды.   

Алайда, қозғалыстың бастапқы негізін анықтау, яғни алғашқы қозғалыс қалай пайда болды деген мәселеде ғылыми ой-пікірлер мен діни сенімге негізделген теориялар қайшылығы жалғасып келеді. Қозғалыс шектілік пен шексіздіктің, өзгермелілік пен орнықтылықтың, тыныштық пен тынышсыздықтың қайшылығы болып табылады. Қозғалыстың өзіне қарама-қарсы сәті – тыныштық. Ол қозғалыстың белгілі бір өткінші қалпы, біршама тұрақтылығы. Шексіз тыныштыққа жету – заттың жойылып кетуімен бара-бар келеді. Дамумен салыстырғанда қозғалыс – неғұрлым жалпылама ұғым, өйткені ол жүйенің дамуының ішкі заңдарына сәйкес келмейтін қандай да бір сыртқы және кездейсоқ өзгерістерді қамтиды.   

20 ғасырдың 2-жартысында ғылым мен техниканың, қоғамдық тәжірибенің дамуы жаңа нысандарды, күрделі жүйелер кешенін зерттеуге, сөйтіп қозғалыс, оның түрлері, олардың өзара байланысы туралы жаңа философиялық теориялар жасауға жол ашты.   

Әдебиет:  

* Пригожин И. Порядок их хаоса, М. 1986;
* Диалектическая логика, Категории сферы сущности и целостности, А.-А. 1987.

*М. Сәбит*
ГСХ тасымалдауышы хроматографиялық процеске әсер етпеуі керек, оның жеткілікті меншікті беті (ауданы), беріктігі, қуыстарының біркелкі орналасуы, бөлшек өлшемі мен жүгіру қабілеті, қозғалмайтын сұйық фазаны адсорбциялауға бейімділігі, химиялық әрекеттесуге тұрақтылығы болуы керек. Мұндай тасымалдауыш ретінде диатомит - су өсімдіктері мен жәндіктерінің қалдықтарынан пайда болған тас сияқты шөгінді жыныс қолданылады. Бұл жыныстарды қышқылмен және сілтімен өңдеп, жоғарғы температурада күйдірсе, кремнийлі кеуекті тасымалдауыш шығады. Ол негізінен кремний және оның силикатты тұзынан тұрады. Сондай-ақ газ сұйықты хроматографияда төсеніш ретінде шыны микрошариктер, силикагелдер, отқа төзімді қыш бөлшектері, тефлон мен басқа да заттар қолданыла береді. Тасымалдауыш бөлшектері барынша ұсак және біркелкі болуы керек. Бөлшектердің қалыпты өлшемі қысқа шекте болуы керек, мысалы, олардың диаметрі 0,18-0,25 мм, 1,15-0,18 мм, сияқты. Түйіршіктер неғұрлым кіші болса, соғұрлым тасымалдауыш газдың қысымы жоғары болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**Бибі-сара Ахмедова**(27. 1.1931. Алматы) - байланысшы.. Мәскеу энергетикалық институттің бітірді (1957). Еңбек жолын Алматы телевизия орталығының инженерлігінен бастап, оның бастығына дейін өсті. Аппараттық-студиялық телевизиялық кешенінің жабдықталуына қатысты. Рамазан Сейфуллин, Бохай Қожырұлымен бірлесіп телевизиялық орталықтың екінші аппараттық-студиялық кешенін нақыштау жұмысына қатысты. 

1965-68 жылдары Республика Байланыс минстрінің радиобайланыс, радиохабар және телевизия дирекциясы бөлімінің бастығы, 1968-75 жылдары Республикалық Байланыс министрінің материалдық-техникалық қамтамасыздандыру басқармасынын бастығы, 1975- 83 жылдары Қазақ КСР Байланыс министрінің орынбасары, 1983- 86 жылдары республикалық жобалау инстиуты "Казгипросвязьдің" директоры. "Құрмет" орденімен, "Еңбектегі ерекшелігі үшін" медалімен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Фразеологиялық тұтастық** - фразеологизмнің құрамындағы сөздердің бір-бірімен тұтасып, жымдасып кеткен мағыналық жігін ешқандай ажыратуға болмайтын тұрақты тіркестер. Мысалы, мұрнынан шаншылып жүр, мұрнына су жетпеді дегеннен қолы тимеді, бұрылуға мұршасы болмады дегенді түсінеміз. Бұл мағына осындағы үш сөздің тұтас жиынтығынан келіп шығады. Түйдек ішіндегі жекелеген сөздерге талдау жасап, бірін екіншісінен беліп алуға болмайды. Түйені түгімен жұтты дегеннен ойсырата пара алу деген мағына туады. Бұл мағынаның жасалуына түйе, түк, жұту сөздерінің тікелей қатысы жоқ, соларды бірінен соң бірін тіркеп, жұбын жазбай қолдану арқылыжасалған. Фразеологиялық тұтастық жеке сөздердің іүтас жиынтығынан пайда болғанымен, олар іштей түрлі белшектерге белінбей, іс-әрекетті, сапа мен белгіні, зат пен құбылысты бір бүтін атау ретінде көрсетіп бере апады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Шалғайдағы мал шаруашылығы** - жыл маусымына сәйкес алыс жайылымдарға малды айдап-бағып өсіру. Бұл еліміздің шөл, шөлейтті, қуаң далалы өңірінде қой, жылқы, түйе өсіруде ежелден қалыптасқан тәсіл. Атырау, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстарында қыста алыс құмдағы жайылымға мал айдау кеңінен қолданылады. Сол мал айдалатын өңірге қора-жай салынып, жемшөп қоры дайыңдалады. Малшыларға үй салынып, тұрмыстық қажеттілігін өтеу қызметі ұйымдастырылады. Бұл осы өңірлердің табиғи жайылымдарын ұтымды пайдаланып, арзан мал шаруашылығы өнімін өндіруге жол ашады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
*Басқа мағыналар үшін Шалқар деген бетті қараңыз.*
**Шалқар** – Солтүстік Арал алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Шалқар ауданы, Шалқар қаласының оңтүстік-батысында орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Теңіз деңгейінен биіктігі 167,0 м. Ауданы 5,65 – 7,9 км2, Ұзындығы 7,0 км, ең енді жері 1,8 км. Солтүстік және солтүстік-шығыс жағалауы жазық, қалған бөлігі жарлауытты. Көл Ескі Шалқар көлімен бір қазаншұңқырда жатыр. Ертеректе екеуі суы ащы бір көл болған, 1937 жылы тас-бетон бөгет арқылы көл екіге: солтүстік-шығыс тұщы (Шалқар көлі) және оңтүстік-батыс ащы (Ескі Шалқар көлі) көлдерге бөлініп қалды. Суы мол жылдары көл суының бір бөлігі бөгеттегі су жібергіш арқылы Ескі Шалқарға құйылады. Қауылжыр өзені құяды, бұрын көлден қайта ағып шығатын. Суы тұщы, минералдылығы 400 – 500 мг/л. Шалқар қаласының тұрмыстық-шаруашылық қажеттілігін өтейді, бау-бақша, мал суаруға пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Шалғын иті** - Солтүстік Американың шөптесінді аймақтарында тіршілік ететін кішігірім кеміргіш аң.

  

Шалғын иттері АҚШ-та, Канадада, Мексикада тіршілік етеді. Негізінен, Мексиканың Сонора,Ноуво Леан және Сан Луи Потоси атты солутүстік штаттарында тараған. Тығыншықтай сезім бұл кеміргіштердің құйрығымен қосқандағы ұзындығы -28-40см .Салмағы 1-2 келіден аспайды. Шалғын иттері бір-бірімен өте тату. Үлкен "топ" немесе "қалалар" құрып, топтанып тіршілік етеді. Шалғын иттерінің мекені жүздеген гектар жерлерді алады. Негізінен, өсімдіктермен қоректенеді. Шөппен, дәнмен, жапырақпен, гүлмен, жемістерден және кейбір жәндіктермен қоректенеді. Күндіз белсенді, түнде өзінің қазған, ені 10-15 см, тереңдігі 300 м болатын індеріне жатады. Орта есеппен 3-4 жыл өмір сүреді. Шалғын иттерінің ең үлкен "қаласы" 40225 шаршы шақырым жерді алады. Техас штатындағы бір "қалада" 400 миллион шалғын иті болды. Шалғын иттерінің бір түрі - ақ құйрықты шалған иті Батыстағы тауларда тіршілік етеді. Олар үлкен "қалаға" бірікпейді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1100 қызықты деректер жануарлар
*Басқа мағыналар үшін Хинган деген бетті қараңыз.*
**Кіші Хинган** — Қытайдың солтүстік-шығысы мен Ресейдің қиыр шығысындағы (Амур облысы және Хабаровск өлкесі) таулы массив. Тау солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 500 км-ге созылған. Абсолюттік биіктігі 1150 м. Гнейс, гранит, кристалды тақтатастан, базальттан түзілген. Төбесі жазық, беткейлері көлбеулеу, етегінде тас қорымдары кездеседі. Батыс, оңтүстік-батыс етегінде Удаляньчи жанартаулары тобы орналасқан. Оңтүстігінде жалпақ жапырақты, солтүстігінде шыршалы-қарағайлы орман және тайга қалыптасқан. Кіші Хинган тауларының солтүстік-шығысын, бойлай Амур өз. ағып жатыр. Тауларда Хинган (Ресей) және Фылинь (Қытай) қорықтары орналасқан.

Тағы қараңыз
------------

* Үлкен Хинган

Дереккөздер
-----------

* «Қазақстан» энциклопедиясы
**Құмитжон** – Сексеуілдала даласының солтүстік-батыс бөлігіндегі құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Мойынқұм ауылының солтүстігінде 42 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 330 м шамасында. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылған, енді жері 6 км. Жер бедері белесті құм төбелерден тұрады. Солтүстігінде Қояндыөзекқұдық, Серікбай құдықтары, шығысында Жамбыл таулары, батысында Қалмақ қыстауы бар.

Өсімдігі
--------

Құмды өңір табиғатына бейімделген сексеуіл, күйреуік, баялыш, сарсазан, теріскен, жүзгін, жыңғылбас, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Сексеуіл өсіретін және дайындайтын шаруашылықтар бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Фразеологиялық бірлік** - фразеологиялық тұтастық тәрізді орын тәртібі жағынан өте тиянақты болып келетін тұрақты тіркестер. Алайда, құрамындағы сөздердің мағынасының қаншалықты тасапануы я болмаса, тасаланбауы жағынан елеулі өзгешеліктері болады. Бұлар ең алғашқы еркін тіркесті ауыс мағынада қолданудан келіп шығады. Мысалы, ескіжараның аузын ашты деген өткенді қайта қозғады, ұмытып кеткенді еске салды деген мағына береді. Бұл фразеологизм мағынаның жасалуына, еркін тіркестегі тура мағынасы негіз болған. Сол мағынаға басқадай мән беріп, ауыстырып қолдану арқылы жасалған. Мысалы, Жатқан жыланның құйрығын басты деген фраза біреудің қытығына тиіп, жоқ жерде бір пәлеге тап болды деген мағынаны білдіреді. Бір қимыл-әрекетті басқа әрекетпен салыстырып қолдану арқылы фразеологизмдерге айнапып кеткен. Ит байласа гүрғысыз адам түгілі ит екеш ит те тұра апмайды деген мағынада. Мұндағы фразеологизм мағынаның жасалуына еркін тіркестегі бастапқы (лексикалық) мағына тірек болып тұр. Мысалы, қарғы баудеген тұрақты тіркестің үш түрлі мағынасы бар: 

1. иттің мойнына тағатын бау,
2. қалыңмалдың алдын ала берілетін жоралғысы,
3. тамыр-таныстықпен қалап-сұрап алған зат үшін берілетін телем ақы. Осы сияқты тұрақты тіркестерді жасалу үлгісіне қарап (тамақ беру, балақбау, аяқбаут. б.), күрделі сөздің тобына да жатқызуға болады. Алайда, мұның соңғы екі мағынасы тұрақты тіркес екендігін, оның ішінде фразеологизм тұтастыққа жататындығын бірден танытады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
Кіші қырқылдақ
 *Sternula albifrons albifrons*
**Кіші қырқылдақ** (лат. *Sterna albifrons*) - өзен қырқылдаққа өте ұқсас, бірақ одан денесі кішірек құс.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Салмағы 50 г, қанатының алымы - 0,5 метрден кіші. Тұмсығы және аяғы - сары, маңдайы ақ болғандықтан, ақмаңдай қырқылдақ десе де болады. Басқа су маңы құстары сияқты дауысы ащы - «кирр» деген сықырлаған жеке қиқу шығарады. Басқа қырқылдақтар тәрізді ұсақ балықтармен, сондай-ақ ірі бунақденелілермен қоректенеді. Қорек іздестіріп ұшқан кезде қанатын дірілдетіп, ауада қалықтап тұрып, балық шабақтарын қарайды да, байқай салысымен қанатын қомдап, шүйіледі, олжасын суға иығынан батып аулайды. 
Шоғырлы құс болғанымен үлкен шоғыр түзбейді. Ұялау орындарында өзен қырқылдағы және алуан түрлі балшықшылармен бірге кездеседі. Ұяларына адамның немесе үй хайуанаттарының ізінен түзілген шұңқырларды жиі пайдаланады. Көбеюі өзен қырқылдағына ұқсас.

Таралуы
-------

Оңтүстік Америкадан басқа дүниенің басқа бөліктерінің барлығында мекендейді. Қазақстанда жаппай ұялайды. Мұнда сәуірден қыркүйектің ортасына дейін болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
**Құмдыкөл** — Сергеев бөгенінің солтүстік-батысындағы тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданы Докучаево ауылының батысында 16 км жерде орналасқан. Есіл өзені алабында. Теңіз деңгейінен 165 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 3,3 км2, ұзындығы 2,1 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 11,5 км. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуір айының 2-жартысында ериді.

Жағалау сипаты
--------------

Жағалауы жазық келген. Солтүстігінде Шошқалы, оңтүстік-батысында Жақсы Жаркөл, оңтүстік-шығысында Әлпаш көлдері жатыр. Алабының басым бөлігі жыртылған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5