**Қайыкент ауданы** (құм. Къайыгент якъ, орыс. *Каякентский район*) — Ресей Федерациясының Дағыстан құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және муниципалитет (муниципалды аудан).

Әкімшілік орталығы — Жаңа Қайыкент ауылы.

Географиясы
-----------

Аудан Дағыстанның шығыс бөлігінде, Каспий теңізінің жағалауында орналасқан.

Оңтүстік-шығысында Дербентпен, оңтүстік-батысында – Кайтақпен, батысында – Сергоқаламен, солтүстік-батысында – Дағыстанның Қарабұтақкент аудандарымен шектеседі. Солтүстікте республикалық маңызы бар Ізбірбас қаласымен (және оның қалалық округімен) де шекаралас орналақсан.

Ауданның жалпы ауданы — 691,08 км². Аудан Дахадай ауданы аумағында екі анклавқа ие: Викри және Дейбук ауылдары.

Қайыкент ауданының аумағында әкімшілік жағынан басқа аудандарға бағынатын екі ауыл бар: Шаласи (Дахадай ауданы Сутбук ауылдық кеңесі) және Краснопартизанск (Сергоқала ауданы Урахи ауылдық кеңесі).

Тарихы
------

Алғышарты
Құмықстан этногеографиялық терминіне енген құмықтар тұратын этноаумағы болып келеді.

1867 жылға дейін қазіргі Қайыкент ауданының бір бөлігі құмық феодалдық құрылымының — Тарқы шамқалдығының, ал екінші бөлігі Қайтақ үсмейлігінің құрамында болды.

1860 жылы Дағыстан облысы құрылып, 1867 жылы феодалдық құрылымдар ыдырағаннан кейін аудан аумағы жаңадан құрылған облыстың құрамына енді.

Қазіргі кезең
Әкімшілік орталығы Қайакент ауылында болған Қайыкент ауданы 1935 жылғы 23 қаңтардағы ДАКСР БОАК қаулысы негізінде Махачкала, Дербент және Қорқмасқала аудандары аумағының бір бөлігінен құрылды.

1957 жылы облыс орталығы Ізбірбас қаласына көшірілді. РКФСР ЖКТ 1963 жылғы 1 ақпандағы қаулысымен Сергоқала ауылдық ауданына қосылды. РКФСР ЖКТ 1965 жылғы 12 қаңтардағы қаулысымен аудан орталығы Жаңа Қайыкент ауылына көшіріліп, ауданның бұрынғы шекарасы қалпына келтірілді.

1950 жылдардың аяғында Шешен-Ингуш АКСР Шурагат ауданына қарасты екі ауылдың тұрғындары Қайыкент ауданына қоныстандырылып, Герга және Первомайское ауылдарын құрады. 1966 жылғы Оңтүстік Дағыстандағы жойқын жер сілкінісінен кейін аймақта тағы бірнеше ауылдар пайда болды — Новые Викри, Сагаси-Дейбук және Дружба. Оларды Агул, Дахадай, Қайтақ, Құраһ, Табасаран және Хив аудандарындағы қираған ауылдарының тұрғындары қоныстандырды.

Тұрғандары
----------

| 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 17 661 | ↘16 301 | ↗22 925 | ↗28 851 | ↗34 019 | ↗52 739 | ↗54 995 | ↘54 089 | ↗54 125 | ↘54 098 |
| 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 |
| ↘53 925 | ↗53 926 | ↗54 186 | ↗54 832 | ↗55 633 | ↗56 074 | ↗56 511 | ↗56 704 | ↗58 854 |

Ұлттық құрамы
2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағы бойынша:

| Халық | Саны,адам | Жалпы халықтанүлесі, % |
| --- | --- | --- |
| құмықтар | 28 357 | 52,43 % |
| даргиндер | 22 894 | 42,33 % |
| табасарандар | 941 | 1,74 % |
| агулдер | 821 | 1,52 % |
| лезгиндер | 267 | 0,49 % |
| орыстар | 134 | 0,25 % |
| лактар | 97 | 0,18 % |
| аварлар | 88 | 0,16 % |
| басқалары | 136 | 0,26 % |
| көрсетілмеген | 354 | 0,65 % |
| барлығы | 54 089 | 100,00 % |

2020-2021 жылдардағы Бүкілресейлік халық санағы бойынша:

| Халық | Саны,адам | Жалпы халықтанүлесі, % |
| --- | --- | --- |
| құмықтар | 31 952 Үлгі:Рост | 54,29 % |
| даргиндер | 22 670 Үлгі:Спад | 38,52 % |
| табасарандар | 913 Үлгі:Спад | 1,55 % |
| агулдер | 732 Үлгі:Спад | 1,24 % |
| лезгиндер | 188 Үлгі:Спад | 0,32 % |
| орыстар | 91 Үлгі:Спад | 0,15 % |
| лактар | 88 Үлгі:Спад | 0,15 % |
| аварлар | 58 Үлгі:Спад | 0,10 % |
| көрсетілмеген | 869 | 1,48 % |
| басқалары | 1214 | 2,06 % |
| барлығы | 58 854 | 100,00 % |

Аумақтық құрылымы
-----------------

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кумыкско-русский словарь.под ред.Б.Г.Бамматова. Российская Академия Наук. Дагестанский научный центр ордена «Знак Почета» институт языка, литературы и искусства имени Г. Цадасы. Махачкала. С. 381-387
2. ↑  авар. *Гъаякент мухъ*, агул. Къаякент район, әз. *Qayakənd rayonu*, дарг. Къаякентла къатI, құм. Къаягент якъ, лак. Къаякентал кIану, лезг. Къаякент район, ноғ. -{*Каякент район*}-, рут. Къаякент район, таб. Къаякент район, тат. Каякент район, сахур. Къаякент район, шеш. -{*Каякентан кIошт*}-
.
3. ↑  История Каякентского районного суда.(қолжетпейтін сілтеме)