**Вернер Фон Браун** - зымыран жасау саласының ғалымы.

Қызмет жолы
-----------

Қолына Фау-2 зымыранының моделін ұстаған Вернер Фон Браун
1930 жылдан зымырандық сұйық отын жасаумен шұғылдана бастады. 1934 ж. 2 рет А-2 типті зымыран ұшырды, зымыран 2,5*км* биіктікке көтерілді. 1937 жылдан немістің әскери зерттеу орталығы басшыларының бірі V-2 және Фау-2 зырынанының бас құрастырушысы. 1945 жылдан АҚШ-тың, Форт-Блисседегі армия қару-жарақтарын жобалау және оларды жасау қызметін басқарды. 1956 ж. континентаралық *"Юпитер" баллистикалық зымыраны мен "Эксплорер" сериялы Жердің жасанды спутнигін жасау жұмыстарының жетекшісі болып тағайындалды.* 1960 жылдан АҚШ Астронавтика және космос кеңістігін зерттеу жөніндегі ұлттық басқарманың жетекші мүшесі және сол басқарманың космостық ұшу орталығының директоры. *"Сатурн" сериялы зымыран ұшырғыштар мен "Аполлон" космос кемелерін жасауға басшылық етті..*

### Фашистік Германияда ракета техникасын дамытуға қатысу

Гитлер мен оның NSDAP 1933 жылы билікке келген кезде Вернер фон Браун диссертациясымен жұмыс істеп жатқан болатын. Зымыран әзірлеу жаңа үкіметтің назарын бірден аударды. 1934 жылы 25 шілдеде Берлиндегі фон Браун университетіне «Жанудағы эксперименттер туралы» атты еңбегі үшін физика ғылымдарының докторы (ракета ғылымы) дәрежесі берілді; оның кураторы неміс физигі Эрих Шуман болды.Бірақ бұл оның жұмысының ашық бөлігі ғана еді; 1934 жылғы 16 сәуірдегі толық диссертация «Сұйық отынмен жұмыс істейтін ракетаны құру мәселесіне конструктивті, теориялық және эксперименттік тәсілдер» деп аталады. 

Ол армияның сұрауы бойынша жіктелді және 1960 жылға дейін жарияланбады.Ол кезде Германия американдық зымыран физигі Роберт Годдардтың әзірлемелеріне қызығушылық танытты. 1939 жылға дейін неміс ғалымдары техникалық мәселелерді талқылау үшін Годдардпен анда-санда тікелей байланысып тұрды. Вернер фон Браун әртүрлі журналдарда жарияланған Годдард схемаларын, атап айтқанда, зымырандардың Aggregat (A) сериясын жасау кезінде пайдаланды.

Олардың бірі, А-4 зымыраны V-2 деген атпен танымал. 1963 жылы фон Браун зымыран өнерінің тарихына ой жүгірте отырып, Годдардтың жұмысы туралы былай деді: «Оның зымырандары ... бүгінгі стандарттар бойынша өте қарапайым болып көрінуі мүмкін, бірақ олар айтарлықтай із қалдырды және оларда көптеген элементтер болды. ең заманауи зымырандар мен ғарыш кемелерінде. »

1944 жылы нацистер Англияны V-2 ұшағымен бомбалауды бастамас бұрын Годдард фон Браунның жұмысын пайдаланғанын растады. 1944 жылы 13 маусымда сынақтар кезінде зымырандардың бірі оператордың қателігі салдарынан траекториясын өзгертіп, Швецияның оңтүстік-батыс бөлігінде ауада жарылып кетті. Бір жарым айдан кейін британдықтар құлаған зымыранның жиналған фрагменттерін бірнеше мобильді радарға айырбастады.Алынған ұшақ қалдықтары Америка Құрама Штаттарына, Годдард АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін зерттеулер жүргізген Аннаполистегі зертханаға жөнелтілді. Годдард өзі құрастырған зымыранның бөліктерін анықтады

Германияда ұлттық социалистердің билікке келуімен барлық зымырандық әзірлемелер тек әскери сипатта болуы мүмкін болды. 1934 жылы желтоқсанда фон Браун тобы 2000 м-ден астам биіктікке сұйық отын қозғалтқышында екі зымыран ұшырды. Ұшыру Боркум аралынан жүзеге асырылды, өйткені Кумерсдорф полигоны нақты ұшырылымдар үшін кішкентай болатын. 1936 жылы зымыран орталығы (неміс: Heeresversuchsanstalt Peenemünde) құрылысы басталды.Балтық жағалауындағы Уседом аралындағы Пенемюнде балықшылар ауылының ауданында. Уолтер Дорнбергер оның әскери басшысы болды, ал фон Браун оның техникалық директоры болды. Бұл аймақтан зымыран оқтары солтүстік-шығыс бағытта шамамен 300 км қашықтықта атылуы мүмкін, ал ұшу жолы теңіз үстінен өтті.

Люфтваффе компаниясымен бірлесе отырып, Peenemünde орталығы сұйық отынмен жұмыс істейтін зымыран қозғалтқыштарын және ұшақтарға арналған реактивті күшейткіштерді әзірледі. Сондай-ақ олар Франция, Ұлыбритания, Голландия және Бельгияның қалаларын атқылау үшін пайдаланылған дыбыстан жоғары «Вассерфолл» зениттік зымыранын және алыс қашықтықтағы V-2 (А-4) баллистикалық зымыранын жасады.

«Фау-2»
-------

Вермахттың техникалық тапсырмасына сәйкес Дорнбергер мен фон Браун 300 км қашықтыққа салмағы 1 тонна зарядты жеткізуі керек болатын бастапқы массасы 12 тонна зымыран жасауы керек еді. Бірқатар сәтсіздіктерден кейін тек 1942 жылдың қазан айында А-4 зымыраны 200 шақырымға жуық ұшып өтті. Осы сәттен бастап жұмыс барған сайын табысты болды.1943 жылдың жазында арнайы комиссия шартты нысанаға дәл тиетін екі А-4 зымыранын ұшыруды көрсетті. Бұл Рейхтің қару-жарақ және оқ-дәрілер министрі Альберт Спирге және Әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы, ұлы адмирал Доеницке үлкен әсер қалдырды, олар осы жаңа «ғажайып қарумен» британ үкіметін тізе бүктіреді деп сенді.

1942 жылы 22 желтоқсанда Адольф Гитлер Пенемюнде және Цеппелин зауыттарында А-4 зымыранының және оның құрамдас бөліктерінің жаппай өндірісін орналастыру туралы бұйрыққа қол қойды. 1943 жылы 7 шілдеде Дорнбергер, фон Браун және Штейнхоф полигонының басшысы Гитлердің Шығыс Пруссиядағы «Вольфшанц» штаб-пәтерінде «өш алу қаруын» сынау туралы баяндама жасады.Гитлер қуанып, көп ұзамай фон Браунға профессор атағын берді. Полигон басшылығы Пенемюнде, Винер Нойстатт және Фридрихсхафен зауыттарында зымырандарды жаппай өндіру үшін қажетті материалдар мен білікті кадрларды кезексіз алуға қол жеткізді.

1944 жылдың қаңтарынан бастап Лондонға зымырандық шабуылдар басталғанға дейін 1500-ден астам зымыран атылды. Үгіт-насихаттық мақсатта V-2 (Vergeltungswaffe 2 - «Retaiation Weapon 2») деп өзгертілген алғашқы А-4 жауынгерлік зымыраны 1944 жылы 7 қыркүйекте Ұлыбританияға атылды.

Жеті ай бойы «V-2» Англия мен Бельгия қалаларында 4300-ге жуық зымыран ұшырылды. Оның ішінде Англияда 1402 ұшыру жасалды, оның 75% ғана оның аумағына жетті, ал Лондонға тек 517 зымыран түсті. Шығындар 9277 адамды құрады, оның ішінде 2754 адам қаза тауып, 6523 адам жараланған. Алайда, неміс қолбасшылығы зымырандық соққылардың жоспарланған жаппай ұшыруына қол жеткізе алмады.Гитлерлік басшылық күткендей, жауды үрей мен дүрбелең тудыруы тиіс «кек қайтару қаруының» мүмкіндіктері асыра бағаланған болып шықты. Зымырандық қарулар соғыс барысын Үшінші рейхтің пайдасына өзгерте де, оның күйреуіне де жол бере алмады.

Реактивті ұшақтармен тәжірибелер
--------------------------------

1936 жылы Куммерсдорф полигонындағы фон Браунның зымыран командасы ұшақта сұйық отынмен жұмыс істейтін реактивті қозғалтқышты орнату мүмкіндігін зерттеді. Эрнст Хейнкель бұл жұмысты ынтамен қолдап, эксперименттерге алдымен Heinkel He 72, ал кейінірек екі He 112 жауынгерін ұсынды.1936 жылдың аяғында Рейх әуе министрлігі Вернер фон Браун мен Эрнст Хайнкельге көмектесу үшін сынақ ұшқышы Эрих Варзицті жіберді. Біріншіден, Варциц сол кездегі ең тәжірибелі сынақ ұшқыштарының бірі болды; екіншіден, ол техникалық білімнің бірегей багажына ие болды.Браун Варзицті жердегі сынақ стендіндегі қозғалтқыштың жұмысымен таныстырып, ұшақта орнатылған ұқсас қозғалтқышты көрсеткеннен кейін ол:

> «Сіз бізбен жұмыс істеп, реактивті қозғалтқышты ауада сынап көресіз бе? Сонда, Варзиц, сен атақты боласың. Ал кейінірек біз Айға ұшамыз - сіз рульде! "
> 
> 

1937 жылы маусымда Нойхарденбергте (Берлиннен шығысқа қарай 70 км қашықтықтағы үлкен кен орны, соғыс жағдайында балама аэродром ретінде сақталған) He 112-нің бірі фон Браун зымыран қозғалтқышында сынақ ұшуына шықты. Ұшақ қонғанына қарамастан «Ішінде» және фюзеляж өртеніп кетті, ұшақтың артқы жағында орналасқан итергіш қозғалтқышпен қанағаттанарлық ұша алатыны ресми түрде дәлелденді.

Гельмут Вальтердің сутегі асқын тотығындағы зымырандармен жүргізген тәжірибелері ұшақта орнатуға ыңғайлы жеңіл және қарапайым Вальтер реактивті қозғалтқыштарын жасауға әкелді. Гельмут Уолтердің Кильдегі фирмасына да Рейх әуе министрлігі He 112 үшін зымыран қозғалтқышын жасауды тапсырды. Нойхарденбергте екі түрлі зымыран қозғалтқышы да сынақтан өтті: этил спирті мен сұйық оттегімен жұмыс істейтін фон Браун қозғалтқышы және Вальтер қозғалтқышы жұмыс істейді. катализатор ретінде сутегі асқын тотығы және кальций перманганаты.Фон Браун қозғалтқышында отынның тікелей жануы нәтижесінде реактивті ағын пайда болды, ал Вальтер қозғалтқышында ыстық бу пайда болатын химиялық реакция қолданылды. Екі қозғалтқыш те күш пен жоғары жылдамдықты қамтамасыз етті. He 112-дегі кейінгі ұшулар Уолтер қозғалтқышында орын алды. Ол сенімдірек, басқару оңайырақ болды және ұшқышқа да, ұшаққа да аз қауіп төндірді.

Фон Браун NSDAP және SS
-----------------------

1937 жылы фон Браун NSDAP-қа қосылды. 1947 жылғы 23 сәуірдегі Германияның американдық оккупация аймағының әскери әкімшілігінің құжатында (Әскери үкіметтің ағылшын кеңсесі, Америка Құрама Штаттары) фон Браун 1 мамырда Ұлттық социалистік партияға қосылды деп көрсетілген. 1937 жылы, ал 1940 жылдың мамырынан соғыстың соңына дейін СС офицері болды.

Соғыстан кейін фон Браун неліктен NSDAP мүшесі болғанын түсіндіре отырып, былай деп жазды:

«Маған Ұлттық социалистік партияға қосылуды ресми түрде сұрады. Ол кезде (1937 ж.) мен Пенемюндедегі әскери-зымыран орталығының техникалық директоры едім... Менің партияға өтуден бас тартуым өмірлік жұмысымды тастауға мәжбүр болды. Сондықтан мен қосылуды шештім. Менің партияға мүше болуым мен үшін ешқандай саяси қызметке қатысуды білдірмеді...1940 жылдың көктемінде СС Стандартенфюрер Мюллер Пенемюндеге мені көруге келіп, СС рейхсфюрері Генрих Гиммлердің мені СС қатарына қосылуға көндіру туралы бұйрықпен жібергенін хабарлады. Мен дереу әскери қолбасшыма... генерал-майор В.Дорнбергерді шақырдым. Ол маған ... егер мен бірлескен жұмысымызды жалғастырғым келсе, келісуден басқа амалым жоқ деп жауап берді.

Фон Браунның бұл сөзін кейбір өмірбаяншылар даулайды, өйткені 1940 жылы Ваффен-СС әлі Пенемюндеде жүргізілген жұмысқа қызығушылық танытпады. Фон Браун позициясы бар адамдарды NSDAP және SS-ке қосылуға итермеледі деген дау бар. Гиммлердің артында SS формасымен түскен суретіне түсініктеме беру Браун форманы тек сол оқиға үшін кигенін айтты. Алайда, 2002 жылы Пенемюндедегі бұрынғы СС офицері Эрнст Кютбах BBC-ге фон Браунның ресми іс-шараларға SS формасымен үнемі қатысқанын айтты [23]. Бастапқыда фон Браун Унтерштурмфюрер дәрежесін алды, кейін Гиммлер оны үш рет дәрежесін көтерді. 1943 жылдың маусымында ол SS Штурмбанфюрер болды. Фон Браун бұл жыл сайын пошта арқылы алатын автоматты жарнама екенін айтты.

Құл еңбегін пайдалану
---------------------

Освенцимді қоса алғанда, бірнеше концлагерьлерді жобалауға инженер ретінде қатысқан SS генералы Ганс Каммлер концлагерь тұтқындарының зымырандарды жасау үшін мәжбүрлі еңбегін пайдалануды ұсынды. 1943 жылы сәуірде Пенемюндедегі V-2 зауытының бас инженері Артур Рудольф жұмыс күшінің жетіспеушілігіне байланысты бұл идеяны қолдады.Кейінірек, V-2 зымырандарын жасау кезінде осы зымыранды қару ретінде пайдаланудан қаза тапқан адамдардан көп адам қайтыс болды деп есептелді. Фон Браун жасырын Миттелверк зауытына талай рет барғанын мойындап, зауыттағы жұмыс жағдайын «жиіркенішті» деп атады, бірақ ол ешқашан өлім мен ұрып-соғуды көрмегенін алға тартты. Фон Браун 20 мың адам тұратын Дора-Миттельбау концлагеріне өзі бармағанын айтты, аурудан, ұрып-соғудан, төзгісіз еңбек жағдайында қайтыс болған немесе өлім жазасына кесілген

1944 жылы 15 тамызда фон Браун V-2 өндірісін басқаратын Альбин Саватцкиге хат жазып, онда ол Бухенвальд концлагерінің жұмысшыларын жеке таңдауға келісті. Ол 25 жылдан кейін сұхбатында мойындағандай, бұл адамдар «қорқынышты жағдайда» болды.

«Вернхер фон Браун: «Ғарыш үшін крест жорығы» кітабында фон Браун жұмысшылардың өмір сүру жағдайларын білетінін, бірақ оны өзгертуге мүлдем қабілетсіз екенін бірнеше рет айтады. Оның досы Миттельверкке барғаннан кейін фон Браунның сөзін келтіреді: Бұл қорқынышты болды. Менің бірінші серпінім СС күзетшілерінің бірімен сөйлесу болды, мен оған өз ісіммен айналысуым керек, әйтпесе мен сол жолақты түрме формасын кию қаупім бар! адамгершілік принциптері мүлдем пайдасыз болар еді.

Фон Браунның әріптесі Конрад Данненбергтен The Huntsville Times газетіне берген сұхбатында фон Браун мәжбүрлі жұмысшылардың тұңғиық жағдайына наразылық білдіре ала ма деп сұрағанда, ол: «Егер олай болса, онда менің ойымша, оны сол жерде атып тастауға болар еді» деп жауап берді.

Фон Браун тұтқындарға адамгершілікке жатпайтын әрекеттерге қатысты деп айыпталды. Дора концлагерінде тұтқын болған француз қарсыласу мүшесі Гай Моранд 1995 жылы диверсия әрекетінен кейін: Менің түсіндірмелерімді де тыңдамай, (фон Браун) Мейстерге 25 соққы беруді бұйырды ... Содан кейін соққылар жеткілікті күшті емес деп шешіп, ол мені одан да қатыгездікпен ұруды бұйырды ... фон Браун маған оны аударуды бұйырды. Мен шынымен де дарға асуға лайық ең сорақыға лайықпын... Оның өз басым құрбан болған қатыгездігі оның нацистік фанатизмінің айшықты айғағы деп есептеймін.

Француздық тағы бір тұтқын Роберт Казабонна фон Браунның тұрып, тұтқындарды көтергіш шынжырға іліп жатқанын көргенін айтты. Браунның өзі «ешқашан қатыгездік пен кісі өлтіруді көрмегенін» және тек «қауіпті... кейбір тұтқындар жер асты галереяларында дарға асылды» деген қауесетті естігенін айтты.

Фашистер кезінде тұтқындау және босату
--------------------------------------

Дора-Миттельбау концлагері арқылы өткен француз тарихшысы Андре Сельенің айтуынша, 1944 жылы ақпанда Генрих Гиммлер Шығыс Пруссиядағы Хохвальдтағы штаб-пәтерінде фон Браунды қабылдады. Нацистік билік иерархиясындағы өз позициясын нығайтуды қалайтын Гиммлер Ганс Каммлердің көмегімен барлық неміс қару-жарақ бағдарламаларын, соның ішінде V-2 әзірлеуді бақылауға алуға тырысты Пенемюнде. Сондықтан Гиммлер фон Браунды V-2 мәселесі бойынша Каммлермен тығыз жұмыс істеуге шақырды. Алайда, фон Браунның айтуынша, ол V-2-дегі мәселелер таза техникалық және оларды Дорнбергердің көмегімен шеше алатынын айтты.

Шамасы, фон Браун 1943 жылдың қазан айынан бастап SD бақылауында болды. Бір күні ол фон Браун және оның әріптестері Клаус Ридель мен Гельмут Гретруп бір-бірімен сөйлескенде «жеңілгендік сезімдерін» көрсеткені туралы хабар алды. Гиммлердің фон Браун коммунистерге жанашырлық танытады және V-2 бағдарламасына саботаж жасады деген жалған айыптауларын ескере отырып, сонымен қатар фон Браунның ұшқыш дипломы болғанын, үкімет ұсынған ұшақта үнемі ұшқанын және сондықтан Англияға қашуға әрекеттенетінін ескере отырып, мұның бәрі фон Браунды гестапоның тұтқындалуына әкелді.

Жаман ештеңе күтпеген фон Браун 1944 жылы 14 немесе 15 наурызда тұтқындалып, Штеттиндегі Гестапо түрмесіне жеткізілді. Ол жерде не айыпталғанын білмей екі апта болды. Берлиндегі Абвердің көмегімен ғана Дорнбергер фон Браунды шартты түрде босатуды қамтамасыз ете алды, ал Альберт Спир, рейхтің қару-жарақ және соғыс өнеркәсібі министрі Гитлерді V-2 бағдарламасы жалғасуы үшін фон Браунды қалпына келтіруге сендірді.1944 жылғы 13 мамырдағы «Фюрерпротоколл» (Гитлердің кездесу хаттамасы) естелігінде Спирдің сөзіне сілтеме жасай отырып, Гитлердің әңгіме соңында былай деп айтқанын жазады: «Б.-ға келсек, мен оның қудалаудан босатылатынына кепілдік беремін. жалпы қиындықтарға қарамастан, бұл қажет».

Америкалықтарға берілу
----------------------

1945 жылдың көктемінде Қызыл Армия Пенемюндеден 160 шақырым жерде болды, фон Браун өзінің даму тобын жинап, оларды қалай және кімге тапсыру керектігін шешуге шақырды. Тұтқындарға қатысты Қызыл Армияның репрессиясынан қорқып, фон Браун және оның қызметкерлері американдықтарға берілуге ​​тырысты. Каммлер фон Браун командасына орталық Германияға көшуді бұйырды.Сонымен бірге, әскер қолбасшылығынан бұл бұйрыққа қайшы, әскер бөлімдеріне қосылу және соғысу туралы бұйрық алынды. Каммлердің бұйрығы американдықтарға берілу мүмкіндігін арттырды деп есептеген фон Браун жалған құжаттарды жасап, өзінің 500 командасын Миттельверк аймағына жіберіп, олар жұмысын жалғастырды.Фон Браун оның сызбалары мен құжаттарын SS жойып жібереді деп қорқып, олардың көшірмелерін Харц тау жотасындағы қараусыз қалған шахта оқпанына жасыруды бұйырды.

Наурызда фон Браун іссапарда жүргенде апатқа ұшырап, сол қолы мен иығын сындырып алды. Сынық күрделі болды, бірақ фон Браун ауруханадан шығуы үшін оған гипс салынғанын айтты. Дизайнер, алайда, тәуекелді бағаламады, сүйек дұрыс жазыла бастады, бір айдан кейін ол ауруханаға қайта оралуға мәжбүр болды, оның сүйегі қайтадан сынып, таңғыш тағылады.

Сәуірде одақтас әскерлер Германияға жеткілікті тереңдікке еніп кетті. Каммлер ғылыми топқа Бавариялық Альпідегі Обераммергауға пойызбен баруды бұйырды. Мұнда олар СС-тің мұқият қорғауында болды, егер олар жауға соққы беру қаупі төнсе, барлық зымырандарды жоюға бұйрық берді. Алайда, фон Браун SS майоры Куммерді американдық бомбалаушы ұшақтардың оңай нысанасына айналмас үшін топты жақын маңдағы ауылдарға таратуға сендіре алды.

2 мамырда американдық сарбаздармен бетпе-бет келгенде Вернердің ағасы және зымыран инженері Магнус оларға ағылшын тілінде: «Менің атым Магнус фон Браун. Менің ағам V-2 ойлап тапты. Біз берілгіміз келеді». Қолға түскеннен кейін фон Браун баспасөзге:

«Біз соғыстың жаңа құралын жасағанымызды білеміз, енді моральдық таңдау – қай ұлтты, қай жеңімпаз халықты ұрпағын аманат еткіміз келетіні – бұрынғыдан да өткір тұр. Біз әлемнің Германия басынан өткерген қақтығысқа түсіп қалмауын қалаймыз. Біз мұндай қаруды Киелі кітаптан тәлім алған адамдарға тапсыру арқылы ғана әлемнің ең жақсы қорғалатынына сенімді бола аламыз деп сенеміз.»

Құрама Штаттардың жоғары лауазымды шенеуніктері олардың қолына құнды олжалардың қалай түскенін жақсы түсінді: фон Браунның есімі «Қара тізімде» бірінші орында тұрды - американдық әскери сарапшылар неміс ғалымдары мен инженерлерінің тізімінің кодтық атауы. мүмкіндігінше тезірек жауап алуды қалайды. 19 шілдеде аумақты Кеңес Одағының оккупациялау аймағына беруден екі күн бұрын Лондондағы АҚШ Артиллериялық корпусының реактивті қозғалыс бөлімінің бастығы майор Роберт Стивер және подполковник Р.Л. Гармиш Мюнхенге.Содан кейін топ Нордхаузенге, ал келесі күні оңтүстік-батысқа қарай 60 км жерде американдық оккупация аймағында орналасқан Витценгаузен қаласына жеткізілді. Фон Браун британдық және американдық барлау қызметтері Үшінші рейхтің экономикалық, ғылыми және технологиялық элитасының өкілдерінен жауап алған «Дастбин» тергеу орталығында қысқа уақыт болды]. Ол алғашында Америка Құрама Штаттарында «Операция «Операция» бағдарламасы бойынша жұмысқа қабылданды, кейінірек «Қағаз қыстырғыш» операциясы деп аталды.

АҚШ-тағы мансап
---------------

### АҚШ армиясы

1945 жылы 20 маусымда АҚШ Мемлекеттік хатшысы фон Браун мен оның қызметкерлерінің Америкаға көшуін мақұлдады, бірақ 1945 жылдың 1 қазанына дейін бұл туралы жария түрде жарияланбады [38]. Браун Америка Құрама Штаттарының Біріккен Барлау Мақсаттары Агенттігі (JIOA) жалған өмірбаяндарын жасап, NSDAP мүшелігіне сілтемелер мен нацистік режиммен байланыстарды қоғамдық жазбалардан алып тастаған ғалымдардың бірі болды. Оларды нацизмнен «жуып» алған Америка үкіметі ғалымдарға АҚШ-та жұмыс істеуге қауіпсіздік кепілдігін берді. «Қағаз қыстырғыш» операциясының атауы ғалымдардың жаңа өмірбаяндарын «АҚШ үкіметінің ғалымдарының» жеке істеріне тіркейтін қағаз қыстырғыштарынан шыққан.

Алғашқы жеті маман Америка Құрама Штаттарына 1945 жылы 20 қыркүйекте Делавэр штатындағы Ньюкасл қаласындағы әскери аэродромға келді. Содан кейін олар Бостонға ұшып, Бостон Харборындағы Форт Стронгтағы АҚШ армиясының барлау базасына қайықпен жеткізілді. Содан кейін Брауннан басқа барлығы Пенемуэндте алынған құжаттарды бөлшектеу үшін Мэриленд штатындағы Абердин сынақ алаңына келді. Бұл құжаттар ғалымдарға зымырандармен тәжірибе жасауды жалғастыруға мүмкіндік беруі керек еді.

Ақырында, фон Браун және оның Пенемюндедегі қалған командасы Форт-Блисстегі (Техас) жаңа үйіне, Эль Пасоның солтүстігіндегі АҚШ армиясының негізгі базасына келді. Фон Браун кейінірек оның жаңа ортасына «шынайы эмоционалды ілтипат» ояту қиын болғанын жазды.Оның бас инженері Вальтер Ридель 1946 жылы желтоқсанда жарияланған «Неміс ғалымы американдық тағам дәмсіз, ал тауық еті резеңкеге ұқсайды» деген мақаланың кейіпкері болды. Материал Америка Құрама Штаттарында фон Браун командасының болуын анықтады, бұл Альберт Эйнштейн мен Джон Дингеллдің сынына себеп болды. Немістердің тұрмыс жағдайын қандай да бір жолмен жақсарту, мысалы, жарықтармен жабылған ағаш еденге линолеум төсеу туралы өтініштері қабылданбады.Фон Браун былай деп атап өтті: «...Пенемюнде біз бұзылдық, бірақ мұнда біз әрбір тиынды санадық...». 26 жасында фон Браун мыңдаған инженерлердің жұмысын басқарды, ал қазір ол инженерлік білімі толық емес 26 жастағы майор Джим Хемиллге бағынады. Қол астындағы немістер оны «Герр профессор», ал Хемилл «Вернер» деп атады. Браунның қосымша ресурстар туралы өтініштері жауапсыз қалды, ал зымырандарға арналған жаңа идеялар туралы кез келген ұсыныс қабылданбады.

Соғыстан кейінгі уақыт
----------------------

Фон Браун бастаған әзірлеушілер тобы құжаттамамен бірге американдықтарға тапсырғанына қарамастан, бұл кеңес инженерлеріне қалған бөліктерден сызбалардың көпшілігін қалпына келтіруге кедергі болмады. Пенемюнденің зымыран қозғалтқыштары R-1, R-2, R-5 зымырандарының кеңестік қозғалтқыштарының прототипі болды.

Құрама Штаттардағы Фон Браунның өзі Форт-Блисстегі (Техас) армияның қаруды жобалау және әзірлеу қызметін басқарды. 1950 жылдан бастап Хантсвиллдегі, Алабамадағы Redstone Арсеналында жұмыс істеді. 1955 жылы 11 қыркүйекте ол Америка азаматтығын алды. Америка Құрама Штаттарында фон Браунға тек қысқа қашықтықтағы зымырандарды әзірлеу тапсырылды. Ғарыштық спутникке келісім-шарт бәсекелестерге – АҚШ Әскери-теңіз күштеріне берілді.

1956 жылдан бастап фон Браун Redstone континентаралық баллистикалық зымыранын (сонымен қатар оның негізіндегі зымырандар - Юпитер-S және Juno) және Explorer сериялы спутнигін әзірлеу бағдарламасының жетекшісі болды. Кеңестік жерсеріктерді ұшырғаннан кейін оған өзінің Juno-ны ұшыруға рұқсат етілді, бірақ тек бір метр биіктікке көтеріле алатын Әскери-теңіз күштерінің зымыран тасығышын сынақтан өткізгеннен кейін ғана. Осылайша, фон Браун спутнигі бір жылға кешігіп ұшырылды.1960 жылдан бері фон Браун Америка Құрама Штаттарының Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасының (NASA) мүшесі және NASA ғарыштық ұшу орталығының директоры болды. Сатурн сериялы зымыран тасығыштары мен Аполлон сериялы ғарыш аппараттарын әзірлеу бөлімінің басшысы.

КСРО 1957 жылы Жердің алғашқы жасанды серігін ұшырғаннан кейін АҚШ билігі ғарыштық ұшуларға назар аудара бастағанына қарамастан, 1961 жылы ғарышқа ұшқан бірінші адам тағы да американдық емес еді. Юрий Гагариннің ұшуы Джон Кеннедиді негізгі баяндамаға итермеледі, онда ол ұлттың беделі үшін 1970 жылға дейін американдық астронавттың Айға қонуын қамтамасыз ету қажет деп мәлімдеді. Вернер фон Браун АҚШ-тың Ай бағдарламасының басшысы болды.

1969 жылы 16 шілдеде «Сатурн-5» зымыран тасығышы «Аполлон-11» ғарыш кемесін айналмалы орбитаға шығарды.

1969 жылы 20 шілдеде «Аполлон-11» кемесінің командирі Нил Армстронг Ай бетіне аяқ басқан жер бетіндегі бірінші адам болды. Осы ұшуы үшін фон Браун NASA-ның ерекше қызметі үшін медалімен марапатталды.

1970 жылдың қаңтарынан бастап NASA әкімшісінің жоспарлау жөніндегі орынбасары, ал 1972 жылдан бастап Мэриленд штатындағы Германтаун қаласындағы Fairchild Space Industries компаниясының вице-президенті болып өнеркәсіпте жұмыс істеді.

Оның Ай станциясының жобалары екі державаның (АҚШ пен КСРО) Айды зерттеудегі басымдық үшін күресінің қысқаруына байланысты жүзеге аспады. Оның жұмысының нәтижелері зымыран технологиясының басқа конструкторларының ғарышты бағындыруы үшін қуатты негіз болды.

Өлім
----

1972 жылы NASA-дан кеткеннен кейін ол бес жыл ғана өмір сүрді және 65 жасында Вирджиния штатының Александрия қаласында ұйқы безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды. Жергілікті Эви Хилл зиратында жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1973ж. 2 том
2. ↑  Варсиц, Лутц:" БІРІНШІ ЖЕТКІЗУ ұшқышы - Неміс сынақ ұшқышы Эрих Варсицтің әңгімесі "(35-бет), Pen and Sword Books Ltd. , Англия, 2009, [ISBN 978-1-84415-818-8].
3. ↑  Өнер және ойын-сауық, өмірбаян (1959-1961 сериялары). Майк Уоллес, Вернер фон Браунның теледидарлық өмірбаяны, баспасөз мәлімдемесінің бейнеклипі.