**Мария Монтессори** (итал. *Maria Tecla Artemisia Montessori*; 31 тамыз 1870  — 6 мамыр 1952) — итальяндық дәрігер және педагог, өзінің есімімен аталатын еркін тәрбие идеясына негізделген өзінің бірегей педагогикалық жүйесімен танымал. Оның педагогикалық жүйесі бүгінгі күнге дейін бүкіл әлемдегі көптеген мемлекеттік және жеке мектептерде қолданылады, Халықаралық Монтессори қауымдастығы жұмыс істейді.

Өмірбаян
--------

### Отбасы және дүниеге келуі

Мария Монтессори 1870 жылы 31 тамызда Италияның Кьяравалле қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Алессандро Монтессори қаржы министрлігінің шенеулігі болған және жергілікті темекі фабрикасында жұмыс істеген. Оның анасы Ренил Стоппани сол кезде жақсы білімді болған және атақты геолог және палеонтолог Антонио Стоппанидің немере жиені болған. Мария анасы мен әкесіне өте жақын болды, бірақ әкесі қызының білім алу туралы шешімімен келіспеген.

### Білімі (1883-1896)

#### Бастауыш білім

Марияның әкесін қызметіне байланысты 1873 жылы Флоренцияға, ал 1875 жылы Римге ауыстырды және ол отбасымен бірге көшіп келді. Мария 1876 жылы Римдегі мемлекеттік бастауыш мектепке оқуға түсті. Оның алғашқы мектеп жылдары «ерекше» болмады, дегенмен ол 1-сыныпта жақсы мінез-құлқы үшін грамотамен марапатталды, ал келесі оқу жылында "үй шаруашылығындағы жетістіктері үшін" марапатталды.

#### Орта мектеп

1883 немесе 1884 жылдары, 13 жасында Мария Regia Scuola Tecnica Michelangelo Buonarroti орта техникалық мектебіне түсіп, онда итальян тілін, арифметика, алгебра, геометрия, бухгалтерлік есеп, тарих және география пәндерін меңгерді. 1886 жылы мектепті жақсы бағамен бітірген Мария сол жылы Regio Istituto Tecnico Leonardo da Vinci техникалық институтында оқуын жалғастырып, онда итальян тілін, математика, тарих, география, сызба геометриясын, физика, химия, ботаника, зоология және екі шет тілін оқыды. Оқу барысында Мария математикаға деген қабілеттерін көрсетті және алдымен инженерлік оқытуды жалғастыруға ниет білдірді, бұл сол кездегі қыздарға мүлдем тән емес еді. Алайда, институтты бітірген кезде (1890 жыл) ол медицинаны зерттеуге шешім қабылдады, бұл XIX ғасырдың аяғындағы итальяндық қоғамға мүлдем тән емес еді.

#### Рим университеті — медициналық мектеп

1890 жылы Мария Монтессори Сапиенца университетінің жаратылыстану ғылымдары курсына түсіп, ботаника, зоология, эксперименттік физика, гистология, анатомия, сондай-ақ жалпы және органикалық химия пәндерінен емтихан тапсырып, 1892 жылы сол университетте медицина мектебіне оқуға түсуге мүмкіндік беретін диплом алды. Мария осы мектепке кірген алғашқы әйел болды, бұрын мұндай тәжірибе болған жоқ және кейбір сыныптастары мен профессорларының өзіне деген суық, кейде ашық дұшпандық қарым-қатынасына тап болды. Мектеп басшылығы оның ер сыныптастарымен бірге мәйіттерді ашу сабақтарына қатысуын орынсыз деп тапқандықтан (мәйіттер жалаңаш күйінде қолданылғандықтан), Мария жұмыстан тыс уақытта аутопсия жүргізуге мәжбүр болды. Бұл Мәрияның киімінің формальдегидтің иісімен қаныққанына әкелді және оны суға батыру үшін Мария темекі шегуге мәжбүр болды.

Теріс психологиялық атмосфераға қарамастан, Мария курсты сәтті меңгеріп, оқудың бірінші жылында академиялық сыйлыққа ие болды, ал 1895 жылы аурухананың ассистенті лауазымына ие болды, бұл оған практикалық клиникалық тәжірибені ертерек алуға мүмкіндік берді. Оқудың соңғы екі жылында ол педиатрия мен психиатрияны оқып, жедел жәрдем қызметінде және педиатриялық кеңес беру кабинетінде жұмыс істеді, балалар медицинасының маманы болды. 1896 жылы Мария университетті "медицина докторы" мамандығы бойынша бітіріп, медицина курсын бітірген Италия тарихындағы алғашқы әйелдердің бірі және алғашқы әйел ғылым докторларының бірі болды. Монтессоридің диссертациясы 1897 жылы Policlinico журналында жарық көрді. Университеттен кейін Мария университет клиникасында ассистент болып жұмысқа орналасты, сондай-ақ жеке дәрігерлік практикасын бастады.

### Мансаптың басталуы және отбасылық өмір (1896-1901)

1896 жылдан 1901 жылға дейін Монтессори "френастениялық" балалармен жұмыс істеді (қазіргі мағынасы — "ақыл-ой кемістігі, ауруы немесе мүгедектігі бар балалар"). Ол сондай-ақ өзін қоғам қайраткері ретінде көрсетті – ақыл-ой кемістігі бар әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғаушы және Италияда да, одан тыс жерлерде де белсенді қоғамдық қызмет атқарды.

Сол жылдары Марияның университеттік клиникадағы дәрігер әріптесі Джузеппе Монтессаномен қарым-қатынасы басталды және 1898 жылдың 31 наурызында оның ұлы Марио (1898-1982) дүниеге келді. Бұл жағдайда Мария Монтессаноға ресми түрде үйленуді орынсыз деп санады және Джузеппемен қарым-қатынасты олардың ешқайсысы ешкіммен үйленбеуі шартымен құпия ұстағысы келді. Бірақ Монтессано біраз уақыттан кейін үйленді, содан кейін Мария университет клиникасынан кетіп, ұлын асырап алушы отбасына — баланың әкесінің алыс туыстарына орналастыруды дұрыс деп шешті. Марио өмірінің алғашқы жылдарын ауылда өткізді, содан кейін Мария баласын алып кетті және ол анасының зерттеулері мен қоғамдық қызметінде жақсы көмекші болды.

### Casa dei Bambini және Монтессори идеяларын тарату

#### Бірінші Casa dei Bambini

1906 жылы Монтессори римдік аудандағы Сан-Лоренцода (Сан-Лоренцо) аз қамтылған отбасыларға арналған көп пәтерлі үйде бір топ балалардың тәрбиесін бақылауға шақырылды. Монтессори бұл шақыруды қабылдады, өйткені ол өз әдістерін қалыпты дамыған балаларға қолдануға мүдделі болды. 1907 жылы 6 қаңтарда Мария "Casa dei Bambini" ("Балалар үйі") деп атауды ұсынған мекеменің ашылуы болды. "Балалар үйінде" екіден үшке дейінгі және алтыдан жеті жасқа дейінгі 50-60 бала оқыды.

"Балалар үйіндегі" сынып мұғалімге арналған үстелмен, тақтаймен, плитамен, кішкентай орындықтармен, орындықтармен және балаларға арналған үстелдермен, сондай-ақ Монтессори Ортофрениялық институтта жасаған Оқу материалдары сақталған шкафпен жабдықталған. Балаларға арналған сабақтарға өзіне-өзі қызмет көрсету дағдылары кірді – киіну және шешіну, шаңды сүрту және сыпыру, сондай-ақ бақшаға күтім жасау. Балаларға Монтессори әзірлеген Оқу материалдары да көрсетілді. Мария Монтессоридің өзі балалармен сабақ өткізбеді, бірақ ол ғимарат құрылысшысының қызы жүргізген сабақтардың барысын бақылады.

Монтессоридің байқаулары оның оқыту әдісінің негізін қалады. Ол балалардың терең назары мен шоғырлануының эпизодтарына, белсенділіктің бірнеше рет қайталануына және олардың орналасқан жеріндегі тәртіпке деген сезімталдығына назар аударды. Сабақтарды еркін таңдау арқылы балалар Монтессоридің практикалық сабақтарына және оқу материалдарына олардың қолындағы ойыншықтарға қарағанда көбірек қызығушылық танытты және тәттілер мен басқа да "марапаттарға" таңқаларлық бей-жай қарамады. Уақыт өте келе Монтессори балаларда өзін-өзі тәрбиелеудің стихиялық көріністерін байқай бастады.

Өз бақылауларына сүйене отырып, Монтессори өзінің білім беру философиясы мен әдісінің ерекшелігіне айналған бірқатар тәжірибелерді жүзеге асырды. Сонымен, ол ауыр жиһазды балалар үстелдері мен орындықтарына ауыстырды, олар балалардың қозғалуына мүмкіндік берді және балалар материалдарын төмен, қол жетімді сөрелерге қойды. Ол өзін-өзі күту және бөлмені таза ұстау сияқты практикалық сабақтардың ауқымын кеңейтті, сонымен қатар қоршаған ортаны күту және жеке күтім жаттығуларының үлкен жиынтығын енгізді, атап айтсақ гүлдерге су құю, қол жуу, гимнастика, үй жануарларын күту және тамақ дайындау. Сыныптар кең, студиялық типтегі, жарық пен ауаға толы болды, ал сабақтардағы балалар бөлмені өздеріне ыңғайлы етіп шарлай алды. Монтессори өзінің кітабында 09:00-ден басталып, 16:00-де аяқталатын әдеттегі сабақ күнін сипаттайды.

### Монтессори білімін халықаралық тану және тарату (1909-1915)

1909 жылдан бастап Монтессори еңбектері шетелдік педагогтар мен шенеуніктердің назарын аудара бастады, 1911 жылдың соңына қарай "Монтессори моделі" бойынша білім беру ресми түрде Италия мен Швейцарияның мемлекеттік мектептеріне енгізілді, оны енгізу бойынша жоспарлар Ұлыбританияда болды. 1912 жылға қарай Парижде және басқа да Батыс Еуропа қалаларында «Монтессори мектептері» ашылды, Аргентина, Аустралия, Қытай, Үндістан, Жапония, Корея, Мексика, Сирия, АҚШ және Жаңа Зеландияда осындай мектептерді ашу жоспарланды. Монтессори әдістері Лондон, Йоханнесбург, Рим және Стокгольмдағы мемлекеттік білім беру бағдарламаларына енгізілді. АҚШ пен Ұлыбританияда Монтессори ұлттық білім беру қоғамдары құрылды (Монтессори американдық комитеті және Біріккен Корольдік үшін Монтессори қоғамы). 1913 жылы Римде Монтессори-білімі бойынша бірінші халықаралық оқу курсы, 1914 жылы — екінші осындай курст өтті.

Осы кезеңдегі Монтессоридің жұмыстары әлемнің көптеген елдерінде аударылып, жарық көрді. Ағылшын тіліне аударылған "Il Metodo..." басылымы тез арада АҚШ-та бестселлерге айналды. Қайта өңделген итальяндық "Il Metodo..." басылымы 1913 жылы жарық көрді, одан кейін Ұлыбританияда, Швейцарияда, Ресейде (соның ішінде поляк тілінде), 1914 жылы — Германияда, Жапонияда, Румынияда, 1915 жылы — Испанияда, 1916 жылы — Нидерландыда, 1917 жылы — Данияда жарық көрді. "Педагогикалық антропология" 1913 жылы ағылшын тілінде жарық көрді. 1914 жылы Монтессори ағылшын тілінде "доктор Монтессоридің жеке нұсқаулығы" — дидактикалық материалдар бойынша практикалық нұсқаулық шығарды.

### 1915-1939 жылдары Монтессори білімінің дамуы

1915 жылы Монтессори Еуропаға оралып, Испанияның Барселона қаласына қоныстанды. Келесі 20 жыл ішінде Монтессори көп саяхаттап, Еуропада дәріс оқыды, мұғалімдерді даярлау бойынша көптеген курстар өткізді. Монтессори-білімі Испания, Нидерланды, Ұлыбритания және Италияда салыстырмалы түрде кең таралды.

Басқа елдер
-----------

1913-1936 жылдар аралығында Франция, Германия, Швейцария, Бельгия, Ресей, Сербия, Канада, Үндістан, Қытай, Жапония, Индонезия, Аустралия және Жаңа Зеландияда Монтессори мектептері мен Монтессори қоғамдары құрылды.

1944 жылы Мария Монтессори Шри-Ланкаға барып, 1945 жылы Джайпурдағы алғашқы үнді Монтессори конференциясына қатысты. 1946 жылы соғыс аяқталғаннан кейін, Монтессори отбасымен Еуропаға оралды.

Соңғы жылдары (1946-1952)
-------------------------

1946 жылы 76 жасында Мария Амстердамға оралды, ал келесі алты жылын Еуропада өткізіп, Үндістанға мезгіл-мезгілімен барып тұрды. 1946 жылы ол Лондонда оқу курсын өткізді, ал 1947 жылы сол жерде оқу институтын — Монтессори орталығын ашты. Бірнеше жылдан кейін бұл орталық Монтессориден тәуелсіз болды және өзінің қызметін Әулие Николайдың Оқу орталығы ретінде жалғастырды. 1947 жылы Мария Монтессори қоғамын қалпына келтіру үшін Италияға барып, онда екі оқу курсын өткізді. Сол 1947 жылы ол Үндістанға барып, Адьяра мен Ахмадабадта курстарын оқыды. Бұл курстар "сіңіргіш Ақыл" кітабында жинақталған, онда Монтессори баланың туғаннан бастап дамуын сипаттаған және "дамудың төрт жоспары" тұжырымдамасын ұсынған. 1948 жылы ол өзінің "ІІ Metodo" еңбегін қайта өңдеп, ағылшын тілінде "Баланың ашылуы" деген атпен жариялады. 1949 жылы Монтессори Пәкістанда оқу курсын өткізді, онда Монтессори-Пәкістан қауымдастығы құрылды. 1949 жылы Монтессори Сан-Ремодағы VIII Халықаралық Монтессори конгресіне қатысты, онда модельдік сынып көрсетілді. Сол жылы Scuola Assistenti all ' infanzia деп аталатын туғаннан үш жасқа дейінгі балаларға арналған алғашқы оқу курсы құрылды.

Мария Монтессори Францияның Құрметті легионы орденімен марапатталды, Оран-Нассау орденінің офицері болды, 1950 жылы оған Амстердам университетінің құрметті докторы дәрежесі берілді. 1950 жылы ол Флоренциядағы ЮНЕСКО конференциясында Италияның атынан қатысып, Перуджадағы 29-шы халықаралық оқу курсында ұсынды, Римде ұлттық курс өткізді, ІІ Metodo-ның бесінші басылымын шығарды, La Scoperta del Bambino ("Баланың ашылуы"), 1951 жылы Лондондағы IX Халықаралық Монтессори конгресіне қатысып, Инсбрукте оқу курсын өткізді. Бейбітшілік үшін белсенді күрес үшін Мария Монтессори үш рет — 1949, 1950 және 1951 жылдары Нобель сыйлығына ұсынылды.

Мария Монтессори миына қан кетіп, 1952 жылы 6 мамырда 81 жасында Нордвейк-ан-Зе, Нидерландта қайтыс болды.

Естелік
-------

 Мария Монтессориге арналған Италия банкнотасы
Мария Монтессоридің 100 жылдығына арналған Үндістан маркасы
* Мария Монтессоридің халықаралық танылуының бір дәлелі - ХХ ғасырда педагогикалық ойлау әдісін анықтаған төрт мұғалімге қатысты ЮНЕСКО-ның танымал шешімі (1988 ж.): Американдық Джон Дьюи, неміс Георг Керштейнштайнер, италиялық Мария Монтессори және Кеңес мұғалімі Антон Макаренко.
* Венерадағы Монтессори кратері оның құрметіне аталған.
* Мария Монтессори мен оның мектептерінің бейнелері Италияның монеталары мен банкноталарында, сондай-ақ Нидерланды, Индия, Италия, Мальдив аралдары, Пәкістан және Шри-Ланка маркаларында орналастырылған. 1980 жылы Мария Монтессоридің құрметіне 200 лир номиналындағы итальяндық ескерткіш монета 48,5 миллион дана таралыммен шығарылды.

Дереккөздер
-----------


1. ↑  FRAUENDATENBANK FEMBIO.ORG
2. ↑  Maria Montessori
3. ↑  Association Montessori Internationale.
4. ↑  Maria Montessori (1870-1952) by Tarraugh Flaherty
5. ↑  Sweetwater Montessori School.
6. ↑  Flaherty, T. Maria Montessori(1870–1952)
7. ↑  Александра Лосева. Монессори, Мария // Энциклопедия «Кругосвет»
8. ↑  Nomination Database – Peace. Nobelprize.org.
9. ↑  цит. по Кораблёва Т. Ф. Философско-этические аспекты теории коллектива А. С. Макаренко. Автореф. канд. дис. … канд. филос. наук. М. 2000 г. С. 3.