recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Геологияның басқа ғылымдармен байланысы**. Геология өзінің даму барысында әр-түрлі жаратылыстану ғылымдарына негізделген және негізделуде. Ал фактілік материалдар жеткілікті жинақталған сайын геологиядан кейбір жаратылыстану ғылымдары бастау алды. Олар қазір геологияның жеке ғылымдары саналады. Мәселен, заттың құрылысы мен өзгерісін, оның қасиеттері мен козғалыс заңдарын зерттеуде геология физикамен және химиямен тығыз байланысты, осы ғылымдардың негізгі әдістерін кең пайдаланады. Бұл байланыстың жарқын көрінісі ретінде геофизика мен геохимияның пайда болуын айтуға болады. Геофизика Жердің физикалық қасиеттерін және онда орын алатын физикалық процестерді қарастыратын ғылымдар жиынтығын біріктіреді. Геохимия Жердің химиялық құрамы мен химиялық элементтердің таралу, жіктелу, бірігу заңдарын және олардың жер қыртысында жылыстауын зерттейді. Бұл ғылымдардың әдістемесі мен қорытындыларын қолданбай қазіргі геология тиісті нәтижелерге жете алмайды, сондай-ақ өз кезегінде олардың дамуы да берік геологиялық негізсіз мүмкін емес.

Геология геодезия мен физикалық география сияқты ғылымдармен де тығыз байланысты. География геологиялық ортаны анықтайтын табиғи жағдайлардың (бедер, климат, топырақ қабаты, т. б.) ауқымды комплексін қамтиды. Жерде тіршіліктің пайда болуы мен дамуына қатысты мәселелер бойынша геология биологиялық ғылымдармен байланысты. Ал Жердің пайда болу проблемасын анықтау, оның басқа аспан денелерімен қарым-қатынасы және ғаламдағы жағдайы бойынша ол астрономияның қорытындылары мен ғарыштанудың жетістіктерінсіз алға баса алмайды десе де болғандай.

Сонымен, жаратылыстанудың барлық саласы геологиямен тығыз байланыста. Бұл әсіресе қазір, бізді қоршаған табиғаттың тұтастығына байланысты барлық табиғи процестер мен кубылыстар өзара қарым- қатынаста екендігі анық біліке бастаган кезде және экологиялық проблемалар шешімін табуды қажет ететін көкейтесті мәселелерге айналғанда өте өткір білінеді.

Геология, бір жағынан, Жер туралы бірегей ғылым, ал екінші жағынан ол - ғылымлар жиынтығы (циклі). Бул циклді қурайтын ғылымдар өзара біте қайнасқан және тығыз байланысты. Олар Жердің дамуы мен қалыптасу процесінің әртұрлі жақтары мен нәтижелерін зерттейді, бірақ әр-түрлі мақсат көздейді әрі түрлі әдістерді пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жалпы геология (Жер динамикасы): Оқулық. Алматы: ҚазҰТУ, 2008 ISBN 987-601-228-001-2
*Басқа мағыналар үшін Қошалақ деген бетті қараңыз.*
**Қошалақ** – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы құм.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы – Торғай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 48 км, Татыр көлінен батысқа қарай 4 км жерде.

Жер бедері
----------

Ұзындығы 20 км-дей, ені 6-7 км. Теңіз деңгейінен биіктігі 100 м шамасында. 19 ғасырдың орта кезінде мұнда Кенесары ханның ордасы болған. Беті ұсақ құм төбелер мен жалдардан тұрады.

Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
------------------------------

Ойпаңдарда жусан, селеу, беде, еркекшөптер мен басқа да шөптесін өсімдіктер өседі. Жануарлар дүниесінен қасқыр, түлкі, бауырымен жорғалаушылардан жылан, кесіртке, құстардан сары шымшық, боз шымшықтар мекендейді. Қошалақ жыл бойы мал жайылымы есебінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 6-том. 2004
**Геометриялық абстракционизм** — абстрактілі өнердің бір түрі, композициялары тұрақты формалар мен негізгі түстердің шектеулі жиынтығынан құралған.

Казимир Малевич. Қара супрематикалық шаршы. 1915
Пит Мондриан. Composition No. 10, 1939–42.
Элсуорт Келли ( 1923—2015, АҚШ). Қызыл Сары Көк Ақ және Қара. 1953.

Негізгі қағидалары
------------------

1. Суретші жазықтықты қолданып, ойланады және салады; архитектурада бос кеңістік «түсті емес» (қара, ақ, сұр), ал құрылыс материалы «түсті» нысан ретінде қабылдануы керек.
2. Тепе-теңдік сақталуы қажет, ол үшін үлкен бетті «түсті емес», ал кішігірім бетті «түсті» ету маңызды.
3. Тепе-теңдік нысандар орналасуының қатынасы арқылы жүзеге асырылады және түзу сызықпен көрсетіледі.

Тарихы
------

Тарихи тұрғыдан геометриялық абстракционизмнің тамыры Поль Сезанн мен кубизм бағытында жұмыс істеген суретшілердің еңбектерінде жатыр. Бұл жанрдағы кескіндемеге көшуді Пит Мондрианның жұмыстарынан да байқауға болады.

Шамамен 1913 жылдан бастап Пит Мондриан өз шығармаларын «композициялар» деп атай бастады. Өзінің және 1917-1928 жылдары Голландияда жұмыс істеген және «De Stijl» («Стиль») журналымен айналысқан суретшілердің шығармағылығы үшін ол Неопластицизм тұжырымдамасын енгізді. Жоғарыда аталған қағидаларға сүйене отырып, абстракционизм дизайн, сәулет және тағы басқа салаларда өз орнын тапты. 

Геометриялық абстракция 1940 жылдардың ортасына дейін көркем суреттің басым тенденциясы болды. Кейінірек, 60-шы жылдары жанр қайтадан сұранысқа ие болып, жаңа теориялық негізге иеленді. 

Бұл жанр XX ғасырда кең таралғанына қарамастан, оны заманауи суретшілердің өнертабысы деп айту қате болар еді. Тарихтың әртүрлі кезеңдеріне жататын көптеген мәдениеттердің өнер туындыларын осы жанрға жатқызуға болады. Мысалы, бірқатар тыйымдары бар мұсылман өнерінде абстракцияға жатқызуға болатын нысандар жиі қолданылатыны және көбінесе бұл абстракциялардың өте айқын геометриялық пішіндері бар екені байқалады.

XX ғасырда көптеген суретшілер осы жанрда азды-көпті жұмыс істеді. Теориялық тұрғыдан алғанда, XX ғасырдың екінші жартысында кескіндеменің ерекше жанры ретінде геометриялық абстракционизмді түсінуге ерекше үлес қосқан португал суретшісі және өнер теоретигі, Надир Афонс болды.

Танымал суретшілері
-------------------

* Казимир Малевич,
* Михаил Ларионов,
* Любовь Попова,
* Роббер Делоне,
* Пит Мондриан,
* Тео Ван Дусбург,
* Йозеф Альберс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Стили и направления живописи
2. ↑  Геометрический абстракционизм Мұрағатталған 8 мамырдың 2021 жылы.
3. ↑  Геометрическая абстракция Мұрағатталған 21 қазанның 2020 жылы.
*Басқа мағыналар үшін Эмерсон деген бетті қараңыз.*
**Эмерсон Феррейра да Роза** (порт. *Emerson Ferreira da Rosa*; 4 сәуір 1976, Пелотас, Риу-Гранди-ду-Сул, Бразилия) — бразилиялық футболшы, жартылай қорғаушы. Бразилия Ұлттық футбол құрамасында ойнаған.

Карьерасы
---------

"Ботафого" клубының түлегі. 1993 жылы карьерасын "Гремиода" бастады. "Гремио" сапында Либертадорес кубогы мен екі дүркін Бразилия чемпиондығына қол жеткізді де, 1997 жылы "Байерге" ауысты. 

"Байер" сапында үш маусым ойнады. Осы аралықта 1998 жылғы әлем чемпионатына қатысты, 1999 жылы Америка кубогының жеңімпазы атанды.

2000-04 жылдары "Ромада" ойнады. "Рома" сапында 2001 жылы Италия чемпионы атанды, 2004-06 жылдары "Ювентус" сапында да Италия чемпионы атанып еді, бірақ кейін "Кальчополи" жанжалында ол жетістіктері жоққа шықты да, "Ювентус" В сериясына түсіп кетті. Төменгі лигада ойнағысы келмеген көптеген футболшылар "Ювентустен" кетті. Эмерсон "Реал Мадрид" клубына барды. Бірақ бір маусым ғана ойнап, Италияға қайта келді. 

Кейін "Милан" мен "Сантоста" ойнады.

2002 жылғы әлем чемпионатына жарақатының кесірінен бара алмады, 2006 жылғы әлем чемпионатында Бразилия 1/4 финалда француздардан ұтылды да, Эмерсон құрамадағы карьерасын аяқтады.

Жетістіктері
------------

**Гремио**

* Либертадорес кубогы: 1995
* Рекопа кубогы: 1996
* Бразилия чемпионы: 1996
* Риу-Гранди-ду-Сул чемпионы: 1995, 1996
* Бразилия кубогы: 1994, 1997

**Милан**

* Клубтар арасындағы әлем чемпионы: 2007
* УЕФА Суперкубогы: 2007

**Реал Мадрид**

* Испания чемпионы: 2006/07

**Рома**

* Италия чемпионы: 2000/01
* Италия суперкубогы: 2001

**Бразилия**

* Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 1998
* Оңтүстік Америка чемпионы: 1999
* Конфедерациялар кубогының жеңімпазы: 2005
* Конфедерациялар кубогының финалисі: 1999

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Футболшының профилі
* Бразилиялық футболшы "Миланнан" кетті
**Қызылбауыр отқұйрық** - біздің фаунамыздағы ең әдемі, ашық түсті отқұйрықтардың бірі. Басқаларынан шамалы ірі ( салмағы 23-30 г). Аталығы әр түрлі болып боялған: денесінің жоғарғы жағында (басы, арқасы ортасына дейін, кеудесі) қара түсті, аппақ болады, денесінің төменгі бөлігі жағында (құрсағы, белі, құйрығы) ашық сары түсті. Аналығы қоңыр, құйрық үсті сары түсті. Бұл әдемі құс Қазақстанның оңтүстік – шығысындағы биік таулардың Альпі белдеуінде тіршілік етеді. Ұяларын жартас жарықтарына, адам құрылыстарына салады. 3-5 қызыл дақты ақ жұмыртқаларын аналығы басып шығарады, балапандарын екеуі асырайды. Қызылбауыр отқұйрық – отырықшы құс. Қыста саймен төмен қарай түседі, ұяларына тек наурызда барады.

Дереккөздер
-----------

"Қазақстан жануарлары" (Мектеп энциклопедиясы) - 2010
**Ральф Баер**(ағылш. *Ralph Henry Baer*) – видео ойын өнеркәсібінде кеңінен танымал болған адам. Себебі ол ең алғашқы ойын консолы болған Magnavox Odyssey ойынын 1972 жылы жасаған.

Өмірбаяны
---------

Ральф 1922 жылы Германияның Родальбен қаласында дүниеге келген. Ал 11 жасында Германияның қатаң саясатынан қашып АҚШ-қа көшіп кетеді. Ральф Баер Нью-Йорк қаласында аптасына 20 доллар жалақыға жұмыс істей бастайды. Кейіннен электроникамен айналысып бірталай жетістіктерге де жетеді. 1940 жылы Ұлттық Радио Институтында «Радиотехниканың сервистік қызметі» мамандығы бойынша білім алып шығады.
1943 жылы әскерге шақырылып, АҚШ әскерінің Лондондағы штаб-пәтерінде барлаушы болып қызмет етеді. Соғыстан кейін Қорғаныс Министрі оған қосымша білім алуы үшін қаржы бөліп, Баер Чикаго Технология Институтында бакалавр дәрежесін иемденеді. Өмірінің келесі 15 жылын әр түрлі компанияларда жұмыс істеумен өткізеді. Ральф алғаш рет видео ойындармен 1966 жылы айналыса бастайды. Жаңа идеяның құрылымдық алгоритмін бірнеше айда жасап шығарады. Бұл алғашқы теледидарға қосыла алатын консолдың жобасы еді.)
1968 жылдың қаңтарында Баер видео ойындарға патент алады. Ал сол жылдың қазан айына келіп қарапайым футбол, баскетбол және пинг-понг ойнауға болатын функционалды ойын консолын шығарады. 1969 жылы қаңтарда Ральф Баер бірқатар компанияларға «Brown Box» деген атауға ие ойын консолының прототипін таныстырады.

Ресми келісім шартқа қол қойылғаннан кейін Magnavox компаниясы Magnavox Odyssey ойын приставкасын құрастырумен айналыса бастайды. Көп өтпей ойын консолдары 1972 жылы АҚШ дүкендерінде 99.95 АҚШ доллары көлемінде сатуға шығады. Ральфтің туындысы кейінгі үш жылда 330 мың дана сатылым деңгейіне жетіп, сәтті өнеркәсіп ретінде тарихта қалады..
Содан кейінгі жылдары да Ральф Баер өз патенті мен өнертабысы үшін сыйақы алып отырады. Сондай-ақ, видео ойындарды дамыту межесінде жұмыс істеуді өмірінің соңына дейін тоқтатпайды.
Ральф Баер босқа «видео ойындардың әкесі» атағын иемденген жоқ. Себебі оның арқасында Sony, Nintendo және Microsoft ойын консолдары шығып келеді. 2006 жылдың ақпанында Баер АҚШ президенті Джордж Буштың қолынан «Технологияда сіңірген еңбегі үшін» ұлттық медалін алды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Бендж Эдвардс.* The Right to Baer Games — An Interview with Ralph Baer, the Father of Video Games  (ағыл.) *gamasutra.com* сайтында, 23 наурыз 2007 жыл
2. ↑  Oral History of Ralph Baer
3. ↑  Temple Adath Yeshurun (йорцайт) Мұрағатталған 10 желтоқсанның 2014 жылы.
4. ↑  Калькулятор инфляции в США  (ағыл.)
5. ↑  Videogames: In the Beginning  (ағыл.) **(2005)** ISBN 0-9643848-1-7
**Қызылбауыр қызылқұйрық** (лат. *Phoenicurus erythrogacter*) — қызылқұйрықтардың ең ірі денелі 25-32 г және ашық өңді құстардың бірі. Ересек аталықтың реңінде үш түс: қара (жонының үлкен бөлігі мен түсі), кірпіш өндес қызыл (бауыры, құйрықүсті, құйрығы) және ақ түстер басымырақ байқалады. Аналығы кез келген басқа қызылқұйрықтардың аналығына ұқсас қоңырқай болып келеді. Әуені қара сайрақтікі сияқты сыбызғының ызыңына ұқсас - әдемі, алайда онда қара бұлыңғыр балшақшынікі сияқты әуені аз шықылықтау немесе сусымалы тастардың шуылына ұқсас өзінше түзетілер болады. Қызылбауыр қызылқұйрық - теңіз бетінен 3000 м жоғары альпі белдеуінде мекендейтін ең биік тауларда өмір сүретін құс. Қазақстанда тек қана оңтүстік және солтүстікте - Батыс Тәңіртаудан Алтай тауларына дейінгі биік тауларда өмір сүреді. Отырықшы құс, қыста жидекті бұталар, әсіресе шырғанақтар және зеректер өсетін өзен аңғарларына және тау етектеріне төмендеп түседі. Қызылбауыр Қызылқұйрықтар наурыздың соңына қарай альпі белдеуінің жартастарына - ұялау орындарына ұшып келеді. Бұл кезде солтүстік беткейдегі қар әлі еріп кетпейді, ал оңтүстік беткейде шөптердің, гүлдердің өркендері пайда болып, бунақденелілер де белсенді тіршілігін жалғастырады. Ұяларын адам баса алмайтын жартастардың жарықтарына және ойықтарына, сондай-ақ құрылыс бар жерде солардың шатырларына салады. Салындыдағы 3-5 қызыл ноқатты ақ жұмыртқаларды аналығы басады, ал балапандарын ата-енелері бірлесіп қоректендіреді. Бұл құстардың биологиясы аз зерттелген, дегенмен олар осыншама биіктікте де бір жазда екі рет балапан өргізеді деген болжам бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Phoenicurus erythrogastrus*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  ҚҰСТАР ЭНЦИКЛОПЕДИЯСЫ. – Алматы: "Атамұра" баспасы, 2010.-126бет.
**Вольфганг Ратке** (18.1.1571, Вильстер - 27.04.1635, Эрфурт) - көрнекті неміс педагогы, Коменскийдің ережелеріне жақын оқыту ережелері жүйесін жасаған ірі дидакт. 

1612 ж. Майндағы Франкфурт қаласында өткен неміс князьдерінің құрылтайына төмендегі үш, оның пікірінше, ең маңызды мәселені шешуге арналған нұсқаулық ұсынды: 1. көне де, жаңа да тілдерді жылдам және оңай үйренуді қалай қамтамасыз етуге болады. 2. жастар әр түрлі ғылымдар мен өнерді зерделей алатын ана тіліндегі мектептерді барлық жерде қайтіп ұйымдастыруға болады. 3. Бүкіл Германияда басқарудың, тілдің және діннің бірлігіне қалай жетуге болады.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Педагогика / Жалпы редакциясын басқарған экономика ғылымдарының докторы, профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. 2006. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6
**Қой басты дәстүрі** — қазақтың салт-дәстүріне жатады. Ауылда киіз басу – ауыр жұмыстардың бірі болған. Алдымен жүнді сабайды. Келесі кезеңде оны бояп, қайнатады, құрғатады, орайды. Ораудың астынан арқан өткізіп, жіптің ұшынан ұстап, аяқпен теуіп отырып, үй-үйдің арасынан өткізеді. Кез келген үйдің жанына келгенде "қой басты-қой басты" деп айқайлайды. Мұны естіген үйдегі әйелдер киіз басушыларға бауырсақ, қымыз, құрт береді. Бұл – әзіл-қалжың ретіндегі дәстүр болғанымен, сыйластыққа негізделген. Осыған ұқсас тулақ шашу дәстүрі бар. Жүн сабау біткен кезде үй иесі көмектескен әйелдерге сый-құрметін көрсету үшін дастарханға шақырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Ойра** – Түпқараған түбегіндегі Сарытас шығанағының батыс шетінде жатқан мүйіс.

Географиялық орны
-----------------

Бозащыдан теңіз жағалап, Кетікке (Форт-Шевченко) қатынайтын ежелгі керуен жолының бойы. Сайдан шығатын қия жол бойының бірнеше жерінде жылымшылап аққан бұлақ көздері бар. 1950 жылдың басында негізгі шаруашылығы балық аулау болған. «Путь к коммунизму» ұжымшарының орталыққа көшіп келуіне байланысты, тауды іргелей балық тұздап сақтайтын қоймалар салынып, жол жөнделген. Қазір құрылыс орындары сақталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
Лисий (Жан Дедье, Версаль бағы)
**Лисий**— афин логографы, құл иеленуші демократияны жақтаушы. Бай метек. «Отыз тиран» билігі көзінде (404— 403) Л. Мегараға қашты. Демокр. билік қалпына келтіргеннен кейін (403) Афиныға келді. Оның 200-ден аса шешендік сөзі болса керек. Лисийді ертедегі таңдаулы 10 шешеннің қата-рына қосады. Оның улкенді-кішілі 40 шешендік сөзі сақталған. Солардың бәрі — Афинының саяси, элеуметтік-экономик. тарихы, сыртқы саясаты меп тұрмысы жөніндегі деректеме.

Әдебиет
-------

Поздеева И. Политические процессы в Афинах в 403—400 гт. до н. э. (по речам Лисия), «Вестник древней ис-тории». 1961,4.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Қосқұлақұлы Жарылқап** (1860, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы — 1925, сонда) — ақын. Жас кезінен қисса-дастандарды, батырлық және ғашықтық жырларды жаттап өскен. Ақынның сол кездегі Ақмешіт уезінің бастығы Маясар мен Сұлтан биге өзінің кедейлігін шағынып айтқан "Ақмешіт жақсыларына" деген ұзақ өлеңі сақталған. Ақын арнау, т.б. өлеңдермен қатар, дастан да жазған. Жарылқаптың діни аңыз негізінде жазған "Қақпанға түскен киіктің хикаясы" атты дастаны сақталған. Ол 1915 — 1916 жылы орынборлық Молдабай деген ақынмен жазба айтысқа қатысқан. Жарылқап шығармаларын жинауға Ә.Қоңыратбаев, Үбісұлтан Аяпов, Ұлама Себепов, Үбіжар Толыбеков, Меңліаға Сәлменбаев, т.б. ат салысты. Жарылқап шығармалары Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы тұр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Николай Николаевич Чушкин**(03.12.1906 жылы туған, Мәскеу) - орыс кеңес театр зерттеушісі, РСФСР -дің еңбек сіңірген өнер қайраткері, өнер тану ғылымының докторы (1966).

Өмірбаяны
---------

1931 жылы Мәскеу университетінің әдебиетп пен өнер факультетін (театр зерттеу циклі бойынша) бітірді. 1937-41 жылдары МХАТ музейіндегі К.С.Станиславский кабинетінің аға ғылыми қызметкері әрі меңгерушісі болып қызмет етті. Ұлы Отан соғысына қатысты. 1942 - 51 жылдары КСРО Министр Кеңесі жанындағы Театрлар бас басқармасының аға инспекторы, 1951 жылдан К.С.Станиславский мен В.И.Немирович - Данченко еңбектерін зерттеу және жарыққа шығару жөніндегі Мемлекеттік комиссияның аға ғылыми қызметкері болды. 1940 жылдан КСРО Мемлекеттік сыйлықтар жөніндегі комитетте референт, ал 1956 жылдан Лениндік сыйлықтар жөніндегі комитетте театр мен кинематография бөлімігің меңгерушісі. Оның зерттеу еңбектері негізінен спектакльдерге, театр суретшілері мен актерлер өнернамасына арналды.

Сыйлықтары
----------

Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 156 бет
Рукавишников Николай Николаевич
-------------------------------

**Рукавишников Николай Николаевич**(18. 9. 1932 жылы-19.10.2002 жылы) – СССР-дің ұшқыш-космонавты, Совет Одағының Батыры орденін 2 рет алған. 1970 жылдан КОКП мүшесі. Мәскеудін инженерлік физикалық институтын бітірген соң (1957) конструкторлық бюрода қызмет етті. 1967 жылы космонавттар отрядына қабылданды. 1971 ж.ылы 23 - 25 сәуірде сынаушы инженер ретінде А. С. Елисеев және В. А. Шатоловпен бірге "Союз-10" космос кораблімен ғарышқа ұшты. 1971 жылы 24 сәуір "Союз-10" космос кемесі "Солют" ғылыми станциясымен түйістірілді. Экипаж мүшелері "Салют" ғылыми ст-сында тех. және ғыл.-зерт. жұмыстарын жүргізді. Р. "Союз" – "Аполлон" космос корабльдерінің ұшу программасының дайындығына қатысты. 1974 жылы 2-8 желтоқасанында ол Ф. В. Филипченкомен бірге "Союз-16" кемесімен ғаршқа ұшты. Ұшу кезінде космос кораблінің өзі сыналды әрі көптеген ғыл.-зерттеулер жұмыстарын жүргізді. 4 рет Ленин орденімен т.б. медльдармен марапатталған.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энцеклопедиясы.
**Шахта** (нем. Schacht, Schaft — дің, оқпан) — жер астынан пайдалы кен қазу жұмыстарын жүзеге асыратын тау-кен кәсіпорны. Ол жер астындағы кен қазбасынан және жер үстіндегі құрылыстардан (копер, Шахта үсті үйі, қойма, әкімшілік-тұрмыс ғимараты, т.б.) құралады. Қазып алынатын кеннің мөлшеріне қарай орташа Шахтаның жылдық өнімділігі 2 — 3 млн. тоннға, ал ірі Шахталардың жылдық өнімділігі 8 — 10 млн тоннға дейін жетеді. Шахтада бірнеше мыңға дейін жұмысшылар мен инженерлер жұмыс істейді. Сирек металдар мен алтын өндірісіндегі Шахталардың қуаты шағын (жылдық өнімділігі 150 — 200 мың т) болады. Шахтаның тереңдігі кеннің орналасу қалпына (жатысына) және оның құндылығына байланысты. Қазіргі Шахталардың орташа тереңділігі 1000 метрдей, ең терең Шахта Африка мен Үндістанда (3,5 — 3,8 км). Шахта неғұрлым тереңдеген сайын жер асты жұмыстары қиындай түседі. Әрбір 25 — 30 м тереңдікте ауаның температурасы 1С-қа өседі де, қазбаны таза ауамен қамтамасыз ету қиындайтындықтан арнайы қондырғы қолданылады. Сонымен қатар кендегі тау жыныстарының ішкі қысымының өзгеруінен қауіп тудыратын әртүрлі құбылыстар (кен дүмпуі, кен қопарылуы, т.б.) пайда болады. Шахта ішінде кен қазу, тас көмір қабатын бұзу, кенді тиеу, тасу және жұмыс қауіпсіздігін сақтау үшін тіреулер орнату, т.б. жұмыстарды машина атқарады. Ірі Шахтадың арнаулы темір жолы, құрал-жабдық жасайтын шеберханалары, т.б. болады.

Сілтемелер
----------

* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Шахматты бокс
-------------

Шахматты бокс – екі спорт түрінің басын қосқан ерекше спорттық ойындардың бірі. Бокс 11 раундтан тұрады. Қатысушылар раундтың тақ сандарында шахмат (жылдам шахмат) ойнаса, жұп сандарында боксқа көшеді. Әр раундтың арасы 1 минут үзілістен тұрады. Шахмат ойынының әр кезеңі 4 минутқа созылады. Бокстың әр кезеңі алғашқы кездерде 2 минут болған еді. 2007 жылғы Әлем чемпионатынан кейін бокстағы 2 минуттық кезең 3 минутқа ұзартылды. «Нокаудқа» жіберіп, «мат» қойған спортшыны жеңімпаз деп табады. Егер спортшылар шахматта тең түсіп, бокста нокаут орын алмаса, онда бокстағы жинаған ұпайларына байланысты жеңімпаз анықталады. Шахматты бокста қарапайым шахмат ойынын екі мықты адам ойнайды. Бір қызығы ойын шахмат үстелі орналастырылған рингтің ішінде өтеді. Екі шахматшы да боксшылар секілді киініп, сайысқа шығады. Ойын барысында сөйлеуге, қарсыласын ұруға тыйым салынған. Шахбокстың түрлі бәсекелері 2003 жылдан бері ресми түрде өтіп келеді. Шахбокстың негізі идеясы Энки Билалдың «Froid-Еquateur» атты комикс-романында алғаш пайда болған. Бұны нидерландтық перформансист Ипе Рубинг нақтылы өмірде орындау үшін барын салады.
**Шахрух Би**, Шахрух хан, Шахрух бек (шамамен 1691 — 1723) — Қоқан хандығының негізін салушы. 

17 ғасырдың соңында Бұхар хандығындағы ішкі тартыстар орталық өкімет билігін әлсіретті. Хандық құрамына енген аумақтарда дербестікке ұмтылу күшейіп кетті. 18 ғасырдың бас кезінде Ферғана Бұхар хандығынан өз тәуелсіздігін жеңіп алды. Ферғананы бастапқыда (1709 жылға дейін) Шадақ қожалары, кейіннен мың (ақ боғра) әулетінен шыққан хандар билей бастады. Бұл әулеттің негізін салушы Шахрух Би Чуст қаласындағы Шадақ қожаларының билігін құлатып, 1710 жылдан бастап Ферғана аймағының тәуелсіз билеушісіне айналды. Шахрух Би құрған ұлыс алғашында "Ферғана хандығы" деп аталды. Бұл хандық Шахрух Бидің үлкен ұлы Мұхаммед Рахым бидің 1721 — 1740 жылдары тұсынан бастап күшейе бастады. Қ[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  азақ Энциклопедиясы, 9 том.
**Бадам станциясы**- Оңтүстік Қазақстан облысы, Ордабасы ауданының Түрксіб темір жолы, Бадам өзенінің бойында орналасқан. Бадам станциясы, Шымкент қаласы мен Арыс қаласын жалғастырар күре жолдың 28-шақырымында орналасқан өндірістік аймақ. Халық саны шама мен 15-мыңға жуықтайды. Бадам қалашығында, 3-орта мектеп, 1- орталау мектеп, 3 мешіт, 1-емхана, 1- мақта жинақтау пукті, 1- жанармай жинақтау стансасы, 2-мұнай өңдеу заводы,15-күйген қыш шығаратын, тәулігіне 50-тонна ұн шығаратын диермен, 5 -құрылысқа арналған табиғи тастарды қиыршықтайтын завод жұмыс істейді. Тұрғындардың 99-пайызға жуығы қазақтар, қырық ру, 60-70 пайызын Қоңырат тайпасының Байлар-Жандар руының өкілдері құраса, қалған 29 -39 пайыздайын Қоңыраттың Құлшығаш, Тоқболат, Оразгелді, Қаракөсе, Қожа. Кіші жүзден Телеу, Тама рулары құраса, қалған 1-пайызын славян, түрік, грек, қарашай, еврей, татар халыктарының өкілдері құрайды.
**Василий Тарасович Моисеенко** (1908, Запорожье - 29.4.1945, Эльба өзені бойы, Майссен қаласы, Летхайн елді мекені) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, станокты пулемет расчетінің командирі, гвардия аға сержанты, украин. 

Соғысқа дейін Алматы қаласында тұрған. Кеңес әскері қатарына 1941 жылдың желтоқсанында Сарқант ауданы әскери комиссариатынан шақырылған. 1- Украина майданы 1-гвардиялық атты әскер корпусы 2-гвардиялық атты әскер дивизиясы 7-гвардиялық атты әскер полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945 жылы 21 сәуірде Ортгранд қаласы (Германия) үшін болған ұрыста оның пулемет расчеті 15 жау атыс ұясын, оқ-дәрі тиелген эшелонды, жаудың 50-ге жуық адамын жойған. 1945 жылы 24 сәуірде Эльбадан өту кезінде пулеметімен жаудың 2 жеңіл автокөлігін, 3 мотоциклін, оқ-дәрі тиелген 3 жүк машинасын талқандап, 5 әскері мен 3 офицерін жойған. Моисеенкоға ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.6.1945). 

Алматы облысы, Сарқан ауданы, Қарабұлақ ауылы орта мектебіне Моисеенконың есімі берілген. 

Ленин, 3-дәрежелі Даңқ, 2-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, Ұлыбританияның Корольдік орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х
**ВИЛЬЯМС Василий Робертович** (9.10.1863, Мәскеу қ. – 11.11.1939, сонда) – топырақтанушы, Беларусь Ғылым Академиясының (1929), КСРО Ғылым Академиясының (1931 ж.) және Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы академиясының академигі (1935 ж.), агроном топырақтану ғылымының негізін салушылардың бірі. Петров егіншілік және орман шаруашылығы академиясын (1887, қазіргі К.А.Тимирязев атындаңы Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясы) бітірген. 1888–1891 ж. Францияда (Пастер лабораториясында), Германияда (Воль лабораториясында) ғылыми жұмыстар жүргізген. 1894 жылдан өзі оқыған академияның жалпы егіншілік және топырақтану (кейіннен топырақтану кафедрасы) кафедрасын, өмірінің соңына дейін басқарды. Тимирязев атындындағы ауыл шаруашылығы. академиясының ректоры (1922–1925 жж.) болды. В-тың ғылыми-зерттеу жұмыстары топырақтану ғылымының агрономикалық және биологмя салаларына егіншілік пен шалғынтануға арналған. Ол топырақтың түзілуі күрделі биологиялық процесс екендігін дәлелдеп, топырақ құнарлылығын сақтау және одан әрі жетілдіру жөнінде агроном. шараларды белгіледі. В. топырақ құрылымын жақсартудың негізі ретінде егіншіліктің шөп танапты жүйесін ұсынды. Бұл жүйенің басты буыны – егіншіліктің ауыспалы жүйесінде негізгі егілетін дақылдармен қатар міндетті түрде шөп танапты егістіктің болуы. В. шөп танапты егістіктер ретінде бұршақты шөптер мен дәнді шөптерді араластырып егуді ұсынды. Қазақ ауыл шаруашылығы академиясының егіншілік ғылыми-зертеу институтына В.Р.Вильямс есімі берілген (1940 ж.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
Шарль Перро 
**Шарль Перро** (фр. Charles Perrault; 12 қаңтар 1628 жыл, Париж – 16 мамыр 1703 жыл, Париж) – француз ақыны және классицизм кезеңінің сыншысы, «Ана қаздың ертегілері» атты шығармасымен танымал.

Мансап
------

Шарль Перро Париж парламентінің қазысы Пьера Перроның отбасында дүниеге келген және алты баланың (онымен бірге 6 айдан кейін қайтыс болған егіз ағасы Франсуа дүниеге келген) ішінде ең кішкентайы болған. Оның ағаларының ішінде Клод Перро әйгілі сәулетші және шығыстық фасад Луврдың (1665—1680) авторы болып табылады. Соңына дейін бітірмеген Бове университеттік колледжеде оқыған. Қорғаушының лицензиясын сатып алып, бірақ артынан бұл лауазымды тастайды және сәулетші ағасы Клод Перроға кеңсе қызметкері болып орналасады. 
Жан Кольбердің сенімін пайдаланған, 1660-шы жылдары Людовик XIV-тың ауласының саясатынан өнер жағынан асып түскен. Кольбердің арқасында Перро 1663 жылы қайтадан құрылған Жазулар мен әсем шығармалар Академиясының хатшысы болып сайланады. Өзінің жақтаушысының өлімінен (1683) кейін ол жек көрінушілікке ұшырайды және оған зейнетақы ретінде төленіп отырған ақыдан айырылады, ал 1695-шы жылы хатшы қызметінен мүлдем айырылады.

Шығармашылық
------------

Перро жемісті жазушылардың бірі болып саналатын, бірақ оның көркем шығармалары, ертегілерін қоспағанда, жақында ұмытылып қалды. Әдебиет тарихына ол жаңалар мен ескілердің іс-әрекеті дауында жаңалардың іс-әрекетінің басты идеологы болып орын алады. Перроның негізгі бағдарламалық жазулары - «әйгілі Людовиктің ғасыры» поэмасы (1687), «Өнер мен ғылым саласында ескі және жаңа арасындағы параллельдер» диалог, 1-4 томдары 1688-97 жж. Перро Людовиктің ғасыры бұрынғы ғасырдан озған және ол ары қарай дами беру керек деп есептейтін. Өзгермейтін мінсіздік ретінде ол ғылым мен мен қөлөнермен қатарласып дамып келе жатқан өнердің дамуының негізгі идеясын алған. Байырғы заманның дастандарының мұрагері роман және поэзияның алдында проза тұрады деп санаған.

Дереккөздер
-----------

*

Тағы қараңыз
------------

* 
* 
* 
* 
* 


1. ↑
**Шарль-Огюстен Кулон** (фр. , 14.06.1736-23.08.1806) – француз физигi және инженерi. Ангулем қаласында (Франция) мемлекеттiк шенеунiк жанұясында дүниеге келген.

Coulomb's torsion balance
Шарль мектептi тәмамдағаннан кейiн Мезьередегi әскери-инженерлiк мектепке қабылданады. 1761 жылы Кулонға лейтенант шенi берiлiп, Мартиника аралында әскери форт салуға жiберiледi. Тоғыз жылдық құрылыс практикасынан кейiн Кулон Францияға қайтып оралады. 1776 жылы "Архитектураға қатысы бар, статиканың кейбiр мәселелерiне максимумдар және минимумдар әдiсiн пайдалану туралы" – еңбегiн жариялайды. Кезектi ғылыми жұмыстары жiбек жiптi және шашты бұраған кездегi физикалық заңдылықтарына қатысты. Үйкелiстi зерттеу жұмыстары (1781ж.) оны жаңа жетiстiктерге жеткiздi. Бұл еңбектерi үшiн Кулон Париж ғылым академиясының сыйлығын алады, кейiннен бұл академияның мүшесi болып сайланады.

1784 жылы Кулон "Бұрау кезiнде бұрау бұрышына пропорционал реакция күшi бар металл жiптердiң қасиетiне негiзделген – электрлiк салмақтарды" ойлап тапты. 1785 жылы ол "электрдiң iргелi заңын" ашты, ол былай айтылады: аттас зарядталған екi кiшкене шариктердiң тебiлу күшi бұл шариктердiң центрлерiнiң арақашықтығының квадратына керi пропорционал. Бұдан кейiн Кулон электр күшiнiң зарядтардан тәуелдiлiгiн орнатып, физика тарихында Кулон заңы деп аталатын заңды тұжырымдады. Кулон электр және магнетизм мәселелерiне жетi жұмысын - "мемуарларын" арнады.

Кулон 70 жасында Парижде қайтыс болады. Француздың ойшыл ғалымының құрметiне электр зарядының бiрлiгi – кулон (Кл) атауы 1881 жылдан берi практикада қолданылады.
**Афанасьев Василий Сафронович** (19.6.1923, Қостанай облысы Қостанай ауданы Затобол кенінде 1988) — екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия аға сержанты, зеңбірекшілер расчетінің командирі. Орыс. 

Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың наурыз айында Қостанай ауданы әскери комиссариатынан шақырылды. Воронеж, Киев, Термополь, Перемышль қалалары және Корсунь-Шевченко, Сандомир плацдармындағы шайқасқа қатысты. 1-Украина майданы 10-гвардиялық танкіге қарсы ататын артиллериялық бригаданың 235-гвардиялық танкіге қарсы ататын артиллериялың полкі зенитшілер расчетінің командирі Афанасьевтің зенитшілері 7 жау танкісін, 10 пулемет нүктесін, жүзден астам әскерлер мен офицерлерін жойды. 1943 жылдың 24 қаңтарында оның зенитшілер тобы Эйхенрид елді мекенінің (Польша) жанындағы Одер (Одра) өзенінен өтті. Плацдарм үшін болған түнгі шайқаста жаудың 4 пулеметін жойды. КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Афанасьевке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.4. 1945). 

Соғыстан кейін Афанасьев Қостанай облысы Ішкі істер басқармасында қызмет істеді. 

Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз», 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Реабилитация** - ақтау, ақталу, орынсыз тағылған айыптан ақтап шығару. Бұл көбінесе негізсіз тағылған айып-кінәні сот арқылы немесе әкімшілік жолмен жоққа шығару, абырой-атақпен хұқықты кайта калпына келтіру жолымен жүзеге асырылды. 

Р. әр елдің тарихында кездесіп отыратын окиға. Бұл процесс біздің елімізде КОКП-нің 20, 22 ж әне 27-съездерінің, сондай-ақ Бүкілодақтық 19 партия конференциясының шешімдерінен кейін кең түрде жүзеге асырылды. КОКП-нің 20-съезінде И.В.Сталиннің жеке басына табыну қатал айыпталып, репрессиялық саясатқа толық тыйым салынды, лениндік норма қайта қалпына келтірілді, социалистік заңлылықтықатаң сақтау талап етілді. Осыған байланысты 1954-1964 жылдар арасында бұрын репрессияға ұшырап, жазықсыз жазаланғандардың көпшілігі ақталып, азаттық алды қайтыс болғандары кейін ақталды. Бірақ бұл процесс 1960-1984 ж. арасында аздап тоқтап қалды. Елімізде болып өткен репрессиялар жөніңде айтпауға тырысты, айтқан күннің өзінде ол жөнінде жұқалап қана сөз бөлды. Ал елімізде демократия мен жариялылыктың, плюрализмнің дамуына кең жол ашты, партия халықты қайта құруға, бетбұрыс жасауға, жаңаша ойлауға, құқықтық мемлекетті нығайтуға шақырды. Оның үстіне КОКПОК-нің 1989 ж. «30-40-шы және 50-ші жылдардын бас кезінде орын алған жазалау шараларынын құрбаңдарына қатысты әділеттілікті қалпына келтіру жөніндегі қосымша шаралар туралы» қаулысына сай жазықсыз жазаланғандардың бәрінің толық ақталуына олардың бейнесінің мәңгі есте қалдыруына тиісті жағдай жасалды.

Ақталған қарағандылықтар
------------------------

Осыған байланысты әр жылдары орынсыз жауапқа тартылып, жазықсыз жазаға ұшыраған қарағандылықтар Ж.Ақбаев, Ә.Бөкейханов, Ә.Ермеков, Н.Нұрмақов, А.Асылбеков, М.Ғатаулин, Н.Нұрсейітов, М.Ордабаев, Ж.Баймолдин, А.Нарешев, Ж.Өмірбеков, 3.Әбділдин, Б.Жақсылықов, А.Рүстемов, Б.Ысқақов, М.Теміров, Р.Нарешев, т. б. реабилитация алды, яғни толық ақталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Шарлемань 768 жылдан өмірінің соңына дейін франктердің патшасы болды. «Ұлы Карл» деген атпен де белгілі. Олт Еуропаның Батыс және Орталық бөлігі кіретін Франк патшалығын кеңейтті. Карл күш-қуаты мол, ақылды және ерекше тұлға болатын. Ол сол тұстағы білімді адамдардын тілі болып табылатын латын тілде оқып, сөйлей алатын. Б.з. 400 жылдары Батыс Рим құлаған соң күйреген Еуропаның саяси және мәдени өмірін қайта тірілтті. Ол саксондықтарға, сонымен қатар Германияның солтүстік-батысында өмір  сүрген пұтқа табынушыларға ұзақ та қаңқұйлы жорықтар жасады. Ол саксондықтармен 30 жыл соғысып, оларды бағындырып, христиан дінін күшпен қабылдатты.

Дереккөздер
-----------

1100 қызықты деректер.
**Смайылов атындағы көше**.
Көшеге көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген
қайраткері Камал Смайыловтың есімі (Алматы қаласы мәслихаттың 6.03.2008 №983 шешімі мен
Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 №2/139 қаулысы) берілген. Смайылов Камал (1932-2003)
Қарағанды облысы Ұлытау ауданында дүниеге келген. Ол «Қазақфильм» киностудиясының
директоры, ҚР телевизия және радиохабарлары жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы,
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бөлім меңгерушісі, «Қазақстан коммунисі», «Парасат», «Ақиқат» журналдарының бас редакторы секілді жауапты қызметтер атқарған.
Көше Әуезов ауданының «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы
- 1600 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**«Моана»** (ағылш. *Moana*) — Walt Disney Animation Studios кинокомпаниясының 56-толықметражды мультфильмі. Фильмнің бастапқы сюжеті «2000 жыл бұрын Тынық мұхитындағы аралдардың оңтүстігінде болған мифтік оқиғаны баяндайды» деп жоспарланған.

Фильмің режиссёрлығын Джон Маскер мен Рон Клементс қолға алды. Композитор қызметін — Марк Манчина атқарды. Басты кейіпкерлердің бірі жартылай құдай Мауиді америкалық киноактёр және рестлер Дуэйн Джонсон дыбыстады.

Фильмнің әлемдік премьерасы 2016 жылы 23 қарашада, Қазақстанда 1 желтоқсанда болды. «Моана» басталмай тұрып кинотеатрларда жаңа қысқаметражды «Жүрекке жол» фильмі көрсетілді.
Моана анимациялық фильмі 2011 жылдан бері қазақ тіліне аударылған 16-фильм..

Сюжеті
------

Фильмде Тынық мұхитындағы кішкентай аралда мекен ететін тайпа көсемінің қызы Моананың бастан кешкендері баяндалады. Ол бала кезінен саяхатқа шығып, әлемді шарлауды армандайды. Алайда тайпа заңдары саяхаттауға тыйым салады. Оның себебі тереңде жатыр. Ежелде жартылай Құдай Мауи өмір Құдайы Те Фитидің жүрегін ұрлап кетеді. Соның әсерінен лава Құдайы Те Ка оянып, Жерге жақсылық атаулыны жоюға құмар түнек түседі. Нәубет суға шыққан кемелерді, артынша бүтіндей аралдарды бір бірлеп жоя бастайды. Әжесі Таланың айтуынша, мұның бәрін тоқтату тек Моананың қолынан келеді. Ол Мауиді тауып, мұхитты кесіп өтіп, зұлымдыққа қарсы күресуі тиіс.

Рөлдерді дыбыстаған
-------------------

* Аулии Кравальо — *Моана*
* Луиза Буш — *Моананың балалық шағы* (вокал)
* Дуэйн Джонсон — *Мауи*
* Рэйчел Хаус — *Тала әжей*
* Темуэра Моррисон — *көсем Туи*
* Кристофер Джексон — *көсем Туи* (вокал)
* Николь Шерзингер — *Сина, көсемнің әйелі*
* Джемейн Клемент — *Таматоа*
* Алан Тьюдик — *әтеш Хей-хей*
* Оскар Кайтли — *балықшы*
* Трой Поламалу — *ауылдың бірінші тұрғыны*

Қазақша дубляж
--------------

* Моана - Назерке Серікболова
* Мауи - Бүркіт
* Көсем Туи - Жәнібек Мұсаев
* Таматао - Сырым Қашқабаев
* Тала әжей - Лидия Кәден
* Сина - Мақпал Исабекова

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Meet the Next Disney Princess – and Get a First Look at Her Movie, Moana!, *People* (October 7, 2015). Тексерілді 8 қазанның 2015.
2. ↑  Meet the Voice of Disney's New Princess, Moana, *comingsoon.net* (October 7, 2015). Тексерілді 8 қазанның 2015.
3. ↑  14 Things to Know About Disney's 'Moana' Before You See It, New York: *ABC News*. Тексерілді 19 қарашаның 2016.

Сілтемелер
----------

 Уикидәйекте бұған қатысты дәйексөз жиынтығы бар: ***Моана (мультфильм)*** 

* «Моана (мультфильм)» (ағыл.) Box Office Mojo сайтында
**Кологойда Николай Васильевич** 1922 жылы Солтүстік Қазақстан облысының Булаев ауданындағы Воскресенка селосында туған. Орта мектепті соғыс басталардан бір жыл бұрын Свердлов облысы Полевской қаласында бітірген.
Кологойда Николай Васильевич әскери­-жаяу әскер училищесін лейтенант дәрежесінде тәмамдап, алғашқы ұрысқа Мәскеу қорғаныс аймағында кірісті. Оның әскери шежіресі осыдан басталады. 

Содан соң Солтүстік-­Батыс майданы, Воронеж түбіндегі, Днепрдегі ұрыстар, Варшава маңындағы екпінді шабуылдар мен Прага көшелеріндегі соңғы шайқастар. 1943 жылдың күзінде 52­-армияның әскерлері өзенге беттеді. Осы армияның 254-­атқыштар дивизиясының басшылығы Днепрден өту және батыс жағалауда плацдармды басып алу үшін шабуыл тобын жасақтауды ұйғарды. Оған барынша тісқаққан әрі қажырлы жауынгерлер іріктелді. Топты басқаруды капитан Кологойдаға жүктеді.
1943 жылғы 30 қыркүйектен 1 қазанға қараған түнде шабуыл тобының 102 жауынгері Днепрден өтіп, Крещатик деревнясының түбінде «Ұлы Германия» СС дивизиясының полктарының бірімен ұрысқа кірісті.
Кескілескен ұрыста немістердің өздерінің айтуынша капитан Кологойданың тобы 270-­ке тарта адамды жер жастандырды, капитанның өзі операцияны басқарып, айрықша ерлік көрсете отырып, қолма­қол ұрыста СС­-тің 17 гитлершісін өлтірді. Сөйтіп, капитан Кологойданың тобы Днепр өзенінен өту мүмкіндігін қамтамасыз етті. Кеңес жауынгерлеріне эсесшілердің 18 танкі мен екі батальоны қарсы тұрды. Олар бір күнде жеті рет шабуылға шықса да, плацдармды құрта алмады. Днепр өзенінен өтуде көрсеткен сәтті де қаһармандық қимылдары және дұшпанға қарсы ұрыста жасаған жеке ерлігі, дивизия бөлімдері келіп жеткенше бір тәулік бойы шепті қолда ұстап тұрғаны үшін капитан Кологойдаға КСРО Жоғарғы Кеңесi Төралқасының 1944 жылғы 22 ақпандағы Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берiлдi.

Соғыс біткен соң Н.В. Кологойда партия мектебіне оқуға жіберіледі. Содан соң Свердлов облысы Артин аудандық атқару комитетінің төрағасының орынбасары болып екі жыл қызмет атқарады. Содан кейін тағы да В.И. Ленин атындағы Әскери­-саяси академияда оқиды. 

Академия түлегі майор Кологойда 1956 жылдың жазында әскери бөлімдер бірінің командирінің орынбасары қызметіне тағайындалады. Николай Васильевич өзінің жауынгерлік тағылымын, білімін жас жауынгерлерге дарытады. 1963 жылғы 8 мамырда полковник Кологойда әскери делегация құрамында Берлинде Кеңес жауынгерлеріне арналған ескерткіштің ашылу салтанатында болды.
Бір жылдан соң ауыр сырқатқа шалдыққан Николай Васильевич төсек тартып жатып қалады. 1964 жылғы 18 қыркүйекте ол дүниеден өтті.

Дереккөздер
-----------

1. Орысша уикипедия
2. Айбын Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х

Тағы қараңыз
------------

Кологойда Николай Васильевич

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 22 февраля 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 5 марта (№ 13 (273)). — С. 1
**Николай Веревочкин** - 1949 жылы 17 тамызда Солтүстік Қазақстан облысы, Марьевка селосында туған. Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тамамдаған. Оныншы сыныптан кейін құрылыста тасқалаушы болып жұмыс істеген. Қиыр Шығыста Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеген.
Әр жылдар да «Новатор» газетінде тілші, редактордың орынбасары, «Огни Алатау» газетінде бөлім меңгерушісі, «Эко курьер» газетінде редактордың орынбасары, «Азия» газетінде жауапты хатшы, «Казахстанская правда» газетінде бильд-редактор болып қызмет еткен.

Шығармалары
-----------

«Древырад» (1994), «Страна без негодяев» прозалық кітаптарының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Самат Әбішұлы Нұржанов** (1902, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы - 1945, Алматы) - ақын. 2 сыныпты орыс мектебін бітірген. ***"Әдебиет майданы"*** журналында, Қазақ телеграф агенттігінде қызмет істеді. Алғаш ***"Күз", "Бәрі де елде", "Жазғытүры"***, т.б. өлеңдері 1923 жылы Семейде шығатын ***"Қазақ тілі"*** газетінде жарық көрген. 1932 жылы ***"Жаз"*** өлеңі ***"Әдебиет майданы"*** журналында басылған. Тұңғыш жыр жинағы ***"Еңбек"*** 1933 жылы Алматыда шыққан. Абай Құнанбайұлы шығармғынан үйрене отырып, 1916 жылы ұлы ақынның өлеңдерін жариялауға ат салысып, 1917 жылы ***"Абай термелері"*** деген атпен Қазанда кітап етіп шығарған. Орыс ақыны А.А. Жаровтың "Мекке" поэмасын қазақ тіліне аударған (1932).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Николай Владимирович Терещенко** (1924-1944) – Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, теңіз жаяу әскері, Кеңес Одағының Батыры (1945).

Өмірбаяны
---------

1924 жылы Ақтөбе облысы Қобда ауданының Бесқұдық ауылында туған. 10-сыныпта оқып жүргенде өзі сұранып майданға аттанады. Қысқа мерзімді курсты бітірген соң кіші лейтенант атағын алып, Волга бойындағы ұрысқа қатысты. Қара теңіздегі Новороссийск, Тамань, Керчь, Алушта, Ялта, Балаклава, Севастополь қалаларын азат ету үшін шайқасқан теңіз жаяу әскері бригадасы барлаушылар взводының командирі Н.Терещенко көптеген ерліктер жасады.

Марапаты
--------

1945 жылы 24 наурызда барлаушы ротасының командирі аға лейтенант Н.Терещенкоға қаза тапқаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Феска** немесе **фес** — Осман империясы мен Солтүстік Африка елдеріндегі бас киім үлгісі; үстінде қара немесе көк түсті шашағы бар жүннен тоқылған қызыл түсті қалпақ. Византия мемлекетінен бастау алады. «Феска» атауы Мароккодағы (Марокко) Фес қаласымен байланысты. 1826 жылдан бастап феска Осман империясында сәлденің орнына шенеуніктер мен солдаттардың бас киімі ретінде қабылданды. 

Махмуд II (1808-1839)кезіндегі еуропалық киім үлгісіне деген сән фескаға әсер еткен жоқ, себебі феска еуропалық қалпақтарға қарағанда намаз оқуға кедергі келтірмейтін еді. 

Феска Түркияда 1920-ы жылдары Ататүріктің кезінде еуропалық киім үлгісі енгізілгенде қолданыстан шығып қалды. Италияда қара түсті фескаға сән 1920-1940 жж. фашизм дәуірінде тарала бастап, фашизмнің белгіміне айналды. Мысырда 50-ші жылдардың соңына шейін сақталды.

Тағы қараңыз
------------

* Сәлде
* Куфия
**Самарқан салаубасы** (лат. *Helichrysum maracandicum*) – астралылар тұқымдасына жататын Қазақстандық үш түрдің тау етегінен бастап, ортаңғы тау белдеуіне дейінгі Батыс Тянь-Шань жоталарына таралғандардың бірі. Құрғақ ұсақ, қиыршық тасты беткейлерде, далалы және бұталы бірлестіктерде, сондай-ақ аршалы сирек ормандарда кездеседі. Шөптесін көп жылдық. Ағаштанған шашақ басты тамырымен, тамырдан бірнеше гүлдейтін және ұрпақ бермейтін өркендер бастау алады. Жапырақтар мен сабақтарды шатасқан өрмекшінің торындай түк басқан. Осыдан бүкіл өсімдік күміс түстен тұрады. Ұрпақсыз түбіртектің жапырағы ұзын сағақты. Таспа қалақшалы бас жағы шеңберленген. Сабақтағы жапырағы таспа тәрізді отырыңқы. Түбінде үшбұрышты ойығымен. Сабақтары қатайған, биіктігі 75 см, күрделі қалқан тәрізді гүлшоғырымен безендірілген. Себеттері басқа түрлердікіне қарағанда ірілеу, диаметрі 1см, жапырақшалар орамдары ашық-сары түсті, көп санды, 5 қатарға орналасқан, бір-біріне қатпарлана қабаттасқан. Гүлдеп болған соң тостағанша тәрізді орам болып жазылады. Гүлдері түтікті, ұшында 5 тісшесі бар, ашық сары түсті, гүлдеу мерзімі маусым-тамыз, тамыз-қыркүйекте жеміс салады. Тұқымдары ұсақ, сопақ пішінді, көптеген жәй түтіктерден тұратын айдармен қамтылған.
Гүл себеттерінің құрамында ащы иілік заттар, бояғыш заттар және эфир майы болады. Олар өт ауырғанда жақсы көмектесетін болғандықтан, ғылыми және халықтық медицинада бауыр ауруын емдеуде кеңінен пайдаланылады. Ал халық арасында сары бояу алу үшін және киімді қара күйеден қорғау зат ретінде қолданылады. Құрғақ гүл шоқтарын жасауда пайдалы. Ерекше сәндік өсімдік, құрғақ және кептірілген күйінде де түсін, сәндік сапасын сақтап қалады. Сондықтан да халық "бессмертник" – "мәңгілік" деп атайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
**Федор Саваренский** (1881 — 1946) — көрнекті совет гидрогеологы, геология-минерология ғылым докторы, КСРО ғылым академиясының акадимигі (1943; 1939 жылдан бастап корреспондент-мүшесі), КСРО жіне Ресейдегі инженерлік геология ғылымының негіздеушілерінің бірі. Ұлы Евгений Федорович Саваренский — Кеңес одағының геофизик-сейсмологы, КСРО ғылым академиясының корреспондент-мүшесі (1966). Мәскеу университетін бітірген.

Қызмет жолы
-----------

1910-17 ж. Тула, Псков, Полтава губерняларының топырағын зерттеді. 1917-35 ж. Волга мен Днепр бойында, Азербайжанда гидрологиялық зерттеулер жүргізді. 1935 ж. КСРО ҒА құрамында Федордың басшылығымен гидрология және инженерлік геологияның тұрақты комиссиясы құрылды. Кейіе бұл комисси мәселелік лабороторияға айналды, оған Федордың есімі бекрлді. 1919 жылдан Федор Мәскеу мен Саратовтың жоғары оқу орындарында гидрология мен инженерлік геологиядан лекция оқыды, кафедра ұйымдастырды, оның меңгерушісі болды. Федор - жер асты суларының қалыптасуы жөніндегі ілімнің негізін салушы, ірі ғылыми еңбектердің авторы, жаратылыстану және бірнеше ғылыми қоғамдардың мүшесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том
**Самарбай** – Теңіз-Қорғалжын алабындағы тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Егіндікөл ауданы Ұзынкөл ауылының солтүстік-шығысында 9 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Теңіз деңгейінен 326 м биіктікте жатыр. Аумағы 3,8 км2, ұзындығы 2,5 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 7,9 км.

Жағалау сипаты
--------------

Көл жағалауы жайпақ, қамыс, құрақ өскен. Суы тұщы. Батысында Қоскөл, Жарлыкөл, оңтүстігінде Ұзынкөл көлдері бар. Көктемгі еріген қар, жер асты суларымен толысады. Қарашаның аяғында суы қатып, сəуір айында ериді. Көл төңірегі егістікке, біраз бөлігі жайылым ретінде пайдаланылады. Суына мал суарылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Фёдор Александрович Васильев** - орыстың табиғат суретшісі.

Ол аз өмір сүрсе де да ұлттық сурет өнерінің дамуына үлкен үлес қосқан бірнеше суреттер салды. Санкт-Петербургтегі Сурет мектебі мен Көркемсурет Академиясында оқыды. Оның табиғат көрінісін бейнелеудегі шеберлігін ұштай түскен И.И.Шишкин болды. 1869 ж.

Еңбектері
---------

Фёдор салған "Нөсер алдында" деген сурет орыс кескіндемесінің реалистік бағыттағы шығармасы. Мұнда табиғаттың жан толқытар әсем көрінісі мен үрейлі қалпы асқан шеберлікпен дәл бейнеленді. 1871 жыладғы "Жылымық" атты сурет оның есімін көпке әйгілі етті. Фёдор өкпе ауруына шалдығып, Ялтаға көшеді. Осында жүріп "Дымқыл шабындық "(1872), "Иесіз диірмен" (1872-73) және соңғы шығармасы "Қырым тауларында" (1873) суреттерін салды. Белгілі табиғат суретшісі И.Н. Крамской Фёдор щығармасын ерекше бағалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 8 том