**Сом** (қыр. *сом*) — Қырғызстанның ұлттық валютасы. Бір сом жүз тиынға тең.

Қырғызстан өзінің ұлттық валютасын қабылдаған бұрынғы КСРО (және посткеңестік Орталық Азияда бірінші) елдерінің бірі болды. Оны енгізу туралы қаулыны Қырғызстан Жоғарғы Кеңесі 1993 жылы 3 мамырда қабылдады. 1993 жылғы 10 мамырдағы сағат 4 бастап Қырғызстан Республикасы Ұлттық Банкі атаулы құны 1, 5 және 20 сомдық 1 топтама банкноттарды, сондай-ақ атаулы құны 1, 10 және 50 тиындық айырбастау белгілерін айналымға енгізді. Рубль мен сомның параллель айналымының мерзімі 1993 жылдың 14 мамырында сағат 18 белгіленді, сол сәттен кейін заңды төлем құралы ретінде тек қырғыз сомы қалды. Бұл кезде рублді сомға айырбастау 200:1 мөлшерлемесі бойынша жүргізілді, бірақ айналымдағы қолма-қол соманың жетіспеушілігіне байланысты алдымен 17-21 мамыр аралығында, содан кейін 3-4 маусымға ұзартылып, енді 260 рубль: 1 сом мөлшерлемесі бойынша жүргізілді. Айырбастау фактісі паспорттың немесе оны алмастыратын құжаттың «Ерекше белгілер» бөліміне жазылды.

ТМД елдерінің валюталары арасында сом посткеңестік кезеңдегі инфляцияның жиынтық деңгейінің ең төменгі деңгейіне ие.

Шақалары
--------

### Стандартты шақалар

Номиналы 1 тиындық шақа жиынтық үшін шығарылды және айналыста пайдаланылмайды. 10 және 50 тиындық шақалар да елеусіз сатып алу қабілетіне байланысты айналыста іс жүзінде кездеспейді. Бағасы белгіленген тиындарда, шақалардың сырт жағында (реверсінде) 1998 жылғы орыс тиындарында қолданылған өсімдік өрнек соғылып, шекілген. Сомдағы шақаларда бағасы белгіленген және қымыз құйылатын ыдыстың стилдендірілген бейнесі бар. Барлық бағасы белгіленген шақалардың бет жағында (аверс) елтаңба және шығарылған жылы бейнеленген.

| Бейнесі | Белгіленген бағасы | Материал | Диаметрі(мм) | Жуандығы(мм) | Салмағы(г) | Қыры | Шығарылған жылы |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | 1 тиын | жез | 14 | 0,95 | 1,0 | бұжыр | 2008 |
|  |  | 10 тиын | болат, жезжалат. | 15 | 1,15 | 1,3 | тегіс |
|  |  | 50 тиын | 17 | 1,22 | 1,8 |
|  |  | 1 сом | болат, никельжалат. | 19 | 1,36 | 2,5 | бедерлі |
|  |  | 3 сом | 21 | 1,4 | 3,2 |
|  |  | 5 сом | 23 | 1,55 | 4,2 |
|  |  | 10 сом | 24,5 | 1,65 | 5,4 | үзілмелі-бұжыр | 2009 |
| үзілмелі-бұжыр «ОН СОМ — 10 СОМ» жазуымен | 2009(2014) |
| Кескін масштабы - 1 миллиметрге 3,0 пиксель. |

### Естелік және инвестициялық шақалары

*Толық мақаласы: Қырғызстанның естелік шақалары*
Қырғызстан Республикасының Ұлттық банкі бағалы (алтын – 100 және 200 сомдық белгіленген бағамен және күміс – 10 сом белгіленген бағамен) және бағалы емес (мыс-никель қорытпасы – 1 және 5 сом белгіленген бағамен) металдардан ескерткіштік және мерекелік шақаларды шығарады. 2018 жылы қырғыз жазушысы Ш.Айтматовтың 90 жылдығын мерекелеу аясында белгіленген бағасы 20 сом болатын мыс-никель шақасы айналымға шығарылды. Алғаш рет Орталық банк коллекциялық шақаларды шығаруды 1995 жылдан бастап, «Манас» эпосының 1000 жылдығына арналған екі шақа шығара бастады.

2021 жылдың мамыр айындағы жағдай бойынша шақалардың 82 сұрыпы, оның ішінде мыс-никелден 22, 925 сынама күмістен 56, 916 сынама алтыннан 1 және 999 сынама алтыннан 4 шақа шығарылды.

Қырғызстанда инвестициялық шақалар шығарылмайды.

Банкноттары
-----------

### 1993 жылғы үлгідегі банкноттар

Тиындардың бет жағында — күн сәулесінің аясында қалықтап ұшқан бүркіттің бейнесі, мемлекет атауы мен белгіленген бағасы, ал арт жағында — күн сәулесімен жиектелген түндік, мемлекет атауы және белгіленген бағасы бейнеленген.

Сомдардың бет жағында — Манастың атты мүсіні, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және ҚРҰБ төрағасы К. К. Нанаевтың қолы, ал арт жағында — Манас кесенесі, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы көрсетілген.

Банкноттарда шығарылған жылы көрсетілмеген. КТ және ZT серияларының 1 және 10 тиын банкноттары 1999 жылы, КТ және ZT серияларының 50 тиындары - 2001 жылы, басқа сериялардағы тиындар және сомдар - 1993 жылы шығарылды. Сутаңба — даладағы бүркіттің стилденген суреті (1993 жылы шығарылған банкноттар) мен саңырауқұлақ өрнегі (1999 және 2001 жылдары шығарылған банкноттар). Банкноттардың әрленімін Д.Е.Лысогоров пен А.П.Цыганок әзірлеген.

Түрлердің сериялық нөмірлері 12345678 немесе 12345678.

| I сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары |
| --- |
| Бейнесі | Белгіленген бағасы | Өлшемі(мм) | Негізгітүстері | Уақыты |
| Бет жағы | Арт жағы | шығарылымы | басылымы | алынуы |
|  |  | 1 тиын | 90×70 | красный | 10 мамыр1993 | *1993**1999* | 1 қаңтар2008 |
|  |  | 10 тиын | жасыл |
|  |  | 50 тиын | көк | *1993**2001* |
|  |  | 1 сом | 140×70 | қызыл | *1993* |
|  |  | 5 сом | жасыл |
|  |  | 20 сом | көк |
| Кескін масштабы 1 миллиметрде 1,0 пикселді құрайды. Банкноттарда курсивпен жазылған жылдар көрсетілмеген. |

### 1994 жылғы үлгідегі банкноттар

Банкноттардың бет жағында — тиісті мәдениет қайраткерінің портреті мен аты-жөні, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және ҚРҰБ төрағасы К.К. Нанаевтың қолтаңбасы, ал арт жағында — Қырғызстанның әртүрлі рәміздері, эмитент-банктің қысқаша атауы және белгіленген бағасы көрсетілген. Банкноттарда шығарылған жылы көрсетілмеген.

Барлық банкноттардың сутаңбасы – Тоқтықұл Сатылғановтың портреті. Банкноталардың әрленімін Д.Е.Лысогоров пен А.П.Цыганок әзірлеген.

Түрдің сериялық нөмірлері AB1234567.

| II сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары |
| --- |
| Бейнесі | Белгіленген бағасы (сом) | Өлшемі(мм) | Негізгітүстері | Сипаттамасы | Уақыты |
| Бет жағы | Арт жағы | Бет жағы | Арт жағы | шығарылымы | алынуы |
|  |  | 1 | 135×65 | қоңырсары | композиторАбдылас Малдыбаев (1906—1978) | Ұлттық филармония ғимаратының аясындағы  қобыз бен қияқ музыкалық аспаптары | 11 сәуір1994 | 1 қаңтар2008 |
|  |  | 5 | көксары | балеринаБибісара Бейшеналиева (1926—1973) | Ұлттық опера және балет театрының ғимараты |
|  |  | 10 | жасылсары | ғылым және мәдениет қайраткеріҚасым Тыныстанов (1901—1938) | Қырғызстанның тау жоталары мен Жеті Өгіз шатқалы | 28 қаңтар1994 |
|  |  | 20 | қызылтоқсарықоңыр | ақынТоғылық Молда (1860—1942) | Манас кесенесі | 11 сәуір1994 |
|  |  | 50 | қызыл-қоңырбозқызғылт | Алай қырғыздарының билеушісіҚұрманжан Датқа (1811—1907) | Өзген сәулет кешені(Қарахандардың мешіті мен кесенесі) | 29 августа1994 |
|  |  | 100 | сұрқоңырсарғыш | Қырғызстанның халық ақыныТоқтықұл Сатылғанов (1864—1933) | Тоқтықұл су электр станциясының бөгеті | 20 марта1995 |
| Кескін масштабы 1 миллиметрде 1,0 пикселді құрайды. |

### 1997—2005 жылдардың үлгісіндегі банкноттар

Банкноталардың бет жағында тиісті мәдениет қайраткерінің портреті, аты-жөні мен өмір сүрген жылдары, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және ҚРҰБ төрағасының Ұ.Қ. Сарбановтың қолы (1, 50, 100, 200, 500 және 1000 сом) немесе М.А Сұлтанов (5 және 10 сом), сырт жағында – Қырғызстанның әртүрлі рәміздерінің суреттері, эмитент банкінің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы көрсетілген.

Сутаңбасы — банкнотта (1-10 сом) бейнеленген адамның портреті немесе портрет пен белгіленген бағасы (20-1000 сом). 1-10 және 200-1000 сом белгіленген бағадағы банкноттардың әрленімін А.П.Цыганк, 20-100 сомды - М.Қ.Сағымбаев әзірлеген.

Түрдің сериялық нөмірлері AB1234567.

| III сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары |
| --- |
| Бейнесі | Белгіленген бағасы (сом) | Өлшемі(мм) | Негізгітүстері | Сипаттамасы | Уақыты |
| Бет жағы | Арт жағы | Бет жағы | Арт жағы | енгізуі | басылымы | алынуы |
|  |  | 1 | 120×60 | қоңыр | композиторАбдылас Малдыбаев (1906—1978) | Ұлттық филармония ғимаратының аясындағы қобыз бен қияқ музыкалық аспаптары | 7 ақпан2000 | 1999 | 1 қаңтар2010 |
|  |  | 5 | 135×65 | көк | балеринаБибісара Бейшеналиева (1926—1973) | Ұлттық опера және балет театрының ғимараты | 17 желтоқсан1997 | 1997 |
|  |  | 10 | жасыл | ғылым және мәдениет қайраткеріҚасым Тыныстанов (1901—1938) | Қырғызстанның тау жоталары мен Жеті Өгіз шатқалы |
|  |  | 20 | тоқсары | ақынТоғылық Молда (1860—1942) | Манас кесенесі | 15 тамыз2002 | 2002 | айланымда |
|  |  | 50 | 145×70 | ақшыл көкбозқызғылт | Алай қырғыздарының билеушісіҚұрманжан Датқа (1811—1907) | Өзген сәулет кешені(Қарахандардың мешіті мен кесенесі) |
|  |  | 100 | 150×72 | сұр-жасыл | Қырғызстанның халық ақыныТоқтықұл Сатылғанов (1864—1933) | Хан Тәңірі шыңы |
|  |  | 200 | 155×74 | сары | ақын және драматург Алықұл Осмонов(1915—1950) | Ыстықкөл көлі,Осмоновтың «Жеңішбек» поэмасынан үзінді | 28 тамыз2000 | 2000 |
|  |  | 2 тамыз2004 | 2004 |
|  |  | 500 | 160×76 | бозқызғылт | ақын және манасшыСаяқбай Қаралаев (1894—1971) | Эпостағы бейнелер аясында Қаралаевтың Манасты орындауы | 28 тамыз2000 | 2000 |
|  |  | 1 қараша2005 | 2005 |
|  |  | 1000 | 165×78 | сұр | жазушыЖүсіп Баласағұни (XI ғасыр) | Сүлеймен Тау аясындағы Тақты Сүлеймен мешіті,қыр. *ОШКО ҮЧ МИҢ ЖЫЛ* жазу —«Ошке үш мың жыл» | 28 тамыз2000 | 2000 |
| Кескін масштабы 1 миллиметрде 1,0 пикселді құрайды. |

### 2009—2016 жылдардың үлгісіндегі банкноттар

Банкноталардың бет жағында — тиісті мәдениет қайраткерінің аты-жөні мен өмір сүрген жылдары, портреті, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және ҚРҰБ төрағасы М.О. Алапаевтың қолы, арт жағында — табиғат көрінісі, эмитент банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы көрсетілген. Алдыңғы сериялардан қарағанда, мәдениет қайраткерлерінің аты-жөні алғаш рет орыс тілінде жазылған.

Су таңбасы — банкнотта (20-50 сом) бейнеленген адамның портреті немесе портрет пен белгіленген баға (100-5000 сом). Банкноталардың әрленімін М. Қ. Сағымбаев (200, 500 және 1000 сом – Қ. А. Тұрымбековпен бірлесіп) әзірлеген.

Түрдің сериялық нөмірлері AB1234567.

2017 жылы 2016 жылғы үлгідегі белгіленген бағасы 50, 100, 200, 500 және 1000 сомдық жетілдірілген банкноттар әрленімі мен қорғау белгілеріне шамалы өзгерістер енгізіліп, ҚРҰБ жаңа төрағасы Т.С.Әбдіғұловтың қолтаңбасымен шығарылды.

| IV сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары |
| --- |
| Бейнесі | Белгіленген бағасы (сом) | Өлшемі(мм) | Негізгітүстері | Сипаттамасы | Уақыты |
| Бет жағы | Арт жағы | Бет жағы | Арт жағы | енгізуі | басылымы |
|  |  | 20 | 120×58 | қызыл | қобыз; ақынТоғылық Молда (1860—1942) | Қырғызстанның тау жоталары,Таш Рабат сәулет ескерткіші | 1 шілде2009 | 2009 |
|  |  | 1 желтоқсан2018 | 2016 |
|  |  | 50 | 126×61 | тоқсары | Алай қырғыздарының билеушісіҚұрманжан Датқа (1811—1907),Бұрана мұнарасы | Өзген сәулет кешені(Қарахандардың мешіті мен кесенесі) | 1 шілде2009 | 2009 |
|  |  | 1 наурыз2017 | 2016 |
|  |  | 100 | 132×63 | көк | Қырғызстанның халық ақыныТоқтықұл Сатылғанов (1864—1933) | Тоқтықұл су электр станциясының бөгеті | 1 шілде2009 | 2009 |
|  |  | 1 наурыз2017 | 2016 |
|  |  | 200 | 138×66 | сары | ақын және драматург Алықұл Осмонов(1915—1950) | Ыстықкөл көлі,Осмоновтың «Жеңішбек» поэмасынан үзінді | 1 желтоқсан2010 | 2010 |
|  |  | 1 қаңтар2017 | 2016 |
|  |  | 500 | 144×68 | күлгін | ақын және манасшыСаяқбай Қаралаев (1894—1971) | Манас кесенесі | 1 желтоқсан2010 | 2010 |
|  |  | 1 қаңтар2017 | 2016 |
|  |  | 1000 | 150×71 | сұр | жазушыЖүсіп Баласағұни (XI ғасыр) | Сүлеймен Тау аясындағы Тақты Сүлеймен мешіті | 1 желтоқсан2010 | 2010 |
|  |  | 1 қаңтар2017 | 2016 |
|  |  | 5000 | 156×73 | жасыл | қырғыз кеңес актеріСүйменқұл Шоқморов (1939—1992) | «Алатау» кинотеатр (Бішкек),Қырғыз Алатауы | 2 наурыз2009 | 2009 |
|  |  | 1 желтоқсан2018 | 2016 |
| Кескін масштабы 1 миллиметрге 1,0 пикселді құрайды. |

### 2023 жылғы үлгідегі банкноттар

| V сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары |
| --- |
| Бейнесі | Белгіленген бағасы (сом) | Өлшемі(мм) | Негізгітүстері | Сипаттамасы | Уақыты |
| Бет жағы | Арт жағы | Бет жағы | Арт жағы | енгізуі | басылымы |
|  |  | 200 | 138×66 | сары | ақын және драматург Алықұл Осмонов(1915—1950) | Ыстықкөл көлі,Осмоновтың «Жеңішбек» поэмасынан үзінді | 10 мамыр 2023 | 2023 |
|  |  | 500 | 144×68 | күлгін | ақын және манасшыСаяқбай Қаралаев (1894—1971) | Манас кесенесі | 10 мамыр 2023 | 2023 |
|  |  | 1000 | 150×71 | сұр | жазушыЖүсіп Баласағұни (XI ғасыр) | Сүлеймен Тау аясындағы Тақты Сүлеймен мешіті | 10 мамыр 2023 | 2023 |

Естелік банкноттар
------------------

2014 жылдың 20 қазанында айналымға: 100 сом – Тоқтықұл Сатылғановтың 150 жылдығына және 200 сом – Алықұл Осмоновтың 100 жылдығына арналған естелік банкноттар енгізілді. Әрбір естелік банкноттың таралымы 3000 дана.

2017 жылдың 17 қарашасында Тәуелсіздіктің 25 жылдығына және ұлттық валютаның айналымға енгізілуіне 25 жыл толуына арналған жаңа белгіленген бағасы 2000 сомдық естелік банкнот айналымға шығарылды. Бұл банкноттың тік әрленімі бір типтегі басқа банкноттардан қатты ерекшеленеді.

| Қырғызстан банкінің естелік банкноттары |
| --- |
| Бейнесі | Белгіленген бағасы (сом) | Өлшемі(мм) | Негізгітүстері | Сипаттамасы | Уақыты |
| Бет жағы | Арт жағы | Бет жағы | Арт жағы | енгізуі | басылымы |
|  |  | 100 | 132×63 | көк | Қырғызстанның халық ақыныТоқтықұл Сатылғанов (1864—1933) | Тоқтықұл су электр станциясының бөгеті | 20 қазан2014 | 2009 |
|  |  | 200 | 138×66 | сары | ақын және драматург Алықұл Осмонов(1915—1950) | Ыстықкөл көлі,Осмоновтың «Жеңішбек» поэмасынан үзінді | 2010 |
|  |  | 2000 | 156×73 | көгілдір | Бішкектегі Ұлы Манас ескерткіші, киіз үй | өмір ағашы, Хан Тәңірі мен Ыстықкөл аясындағы  бүркіт бейнеленген табиғат көрінісі | 17 қараша2017 | 2017 |
| Кескін масштабы 1 миллиметрге 1,0 пикселді құрайды. |

Тағы қараңыз
------------

* Сом

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Тиынды ешкім алып тастаған жоқ  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 2 желтоқсан 2020.
2. ↑  Қырғызстан Республикасындағы қағаз банкноттар 2 жыл ішінде шақаларға ауыстырылады  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 2 желтоқсан 2020.
3. ↑  ҚРҰБ-ның 2017 жылғы 14 қарашадағы ресми хабарламасы  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 2 желтоқсан 2020.