recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Этта Зубер** (некеде - **Фалконер**; ағылш. *Etta Zuber Falconer*; 21 қараша 1933 — 19 қыркүйек 2002, Тьюпело, Ли округі, АҚШ — тың Миссисипи штаты) — америкалық педагог, математик, АҚШ-та математика пәні бойынша философия докторы дәрежесін(PhD) алған алғашқы екі африкалық-американдық әйелдің бірі.

Өмірбаяны
---------

Этта Зубер Миссисипи штатының Тьюпело қаласында дәрігер Уолтер А. Зубер және музыкант Зейди Л. Монтгомери Зубердің отбасында дүниеге келді. Зуберлердің екі қызы болды, Этта кіші, ал Элис үлкені. 1949 жылы Джордж Вашингтон орта мектебін бітіріп, 15 жасында Теннесси штатының Нашвилл қаласындағы Фиск университетіне Математика және Химия мамандығы бойынша оқуға түседі. Университетті 1953 жылы үздік бітіреді. Мадисондағы Висконсин университетінде оқуын жалғастырып, математика ғылымдарының магистрі дәрежесін алады (1954).

Оқытушылық мансабын 1954 жылы *Okolona Junior College*-де бастады. Колледжде сабақ беру кезінде Этта баскетбол жаттықтырушысы Долан Фалконермен танысып, тұрмыс құрады. Ерлі-зайыптылардың үш баласы дүниге келеді – ядролық инженер болған Долан Фалконер, бала дәрігері Элис Фалконер Уилсон, және Уолтер Цубер Фалконер, дәрігер. 

Фалконер отбасы 1965 жылы Атлантаға көшкеннен кейін, Этта Эмори университетінің аспирантурасына түсті. 1969 жылы Эмори университетін бітіріп, математика бойынша философия докторы болды, АҚШ-та осы ғылыми дәреже берілген алғашқы екі африкалық-американдық әйелдердің бірі (жалпы алгебра бойынша диссертация).

Атлантадағы *Spelman College*-де математика бөлімінің бастығы болып жұмыс істей отырып, компьютерлік ғылымдар бөлімін құруға қатысты, Атлантадағы университеттің аспирантурасына оралды, нәтижесінде компьютерлік ғылымдар магистрі дәрежесін алды (1982).

Өмірінің 37 жылын оқытушылық қызметке арнады. 2002 жылдың мамыр айына дейін зейнеткерлікке шыққанға дейін математика профессоры және математика бөлімінің бастығы (1972), жаратылыстану ғылымдары бөлімінің бастығы (1982) және математика профессоры және ғылыми бөлім бойынша адъюнкт-проректор (1990) болып жұмыс істеді.

2002 жылдың қыркүйегінде ұйқы безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды.

Математик әйелдер қауымдастығының құрметті мүшесі (1995). 2001 жылы американдық ғылымды дамыту қауымдастығы доктор Э.Зубер Фалконерге көпжылдық жетістіктері мен ғылымға қосқан үлестері үшін сыйлық берді.

Э. Зубер Фалконер өзінің сөйлеген сөздерінің бірінде оның бүкіл өмірі "математика саласындағы жоғары білікті африкалық американдықтардың санын көбейтуге арналған"деп мәлімдеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Этта Зубер Фалконер
2. ↑  Indiana University Press, 1999. — С. 96—98. — ISBN 978-0-253-33603-3
3. ↑  Тревор Эванс.
4. ↑  Этта Зубер Фалконер
5. ↑  Аты аңызға айналған Математика және жаратылыстану ғылымдарының профессоры Спелман
6. ↑  Этта Зубер Фалконер (1933-2002) (PDF, 29 бет) Мұрағатталған 25 ақпанның 2012 жылы.
**Этнонимика**(грек. ethnos – халық, тайпа, onyma – ат, есім) – ономастиканың этнонимдердің шығуы мен таралуын, қолданылуын және құрылымын зерттейтін саласы. 

Этнонимдер – тарихи лексиканың ерекше түрі. Бұл этн. құрылым бірлестіктердің (ұлттар мен халықтардың, тайпалар мен тайпалық одақтардың, рулардың) аттары. Этнонимдер құрылымы мен жүйесіне қарай макроэтноним және микроэтноним болып екіге бөлінеді. Макроэтнонимдер – ірі этностар мен этн. одақтарды (орыстар, арабтар, қытайлар, үндістер, т.б.), микроэтнонимдер – кішігірім рулар мен тайпа, ата атауларды (пешенегтер, балталы, бағаналы, ашамайлы, тама, баба, жәнібек, таз, т.б.) зерттейді. Этнографтар мен тарихшылар этнонимдердің шығуын, пайда болуын, тарихи кезеңдері мен таралу шегін зерттесе, тіл мамандары олардың тілдік табиғатын зерттейді. Яғни олардың лексик. құрамын, семантикасы мен мағынасын ашып, этимол. тұрғыдан қарастырады. Этнонимдердің лексик. құрамы әр түрлі. Кейбірі б.з.б. ежелгі замандарға тән болса (үйсін, қаңлы,қыпшақ), басым тобы орта ғ-ға, ал көпшілігі 16 – 18 ғ-ларға саяды. Этнонимдердің ішінде ру аттарының 19 ғ-дың орта кезінде тоқталғаны мәлім. Қазақ этнонимдерінің негізгі көзі – қазақ антропонимдері. Бұрын ру, тайпа аттарынан жер-су (өзен, тау, бұлақ) аттары қойылып келсе, қазір бұл кездеспейтін құбылыс. Бұрыннан келе жатқан Үйсінтау, Арғанаты, Меркі, Қыпшақ, Керей, Қоңырат сияқты жер-су аттары этнотопоним деп аталады. Яғни этнонимдерден жасалған топонимдер. 

Қазақ этнонимдері туралы этнограф, тілші ғалымдар Ш.Уәлиханов, А.Левшин, Н.Аристов, В.В. Радлов, В.В. Бартольд, А.Бернштам, Ә.Марғұлан, С.Аманжолов, Ә.Қайдаров, С.Толыбеков, Т.Жанұзақов, І.Салғарин, А.Әбдірахманов, т.б. зерттеу еңбектерінде түрлі бағытта қарастырылған. Соңғы жылдары қазақ этнонимдері – қазақ шежірелері жеке-жеке кітап болып жарық көруде. 
Әдеб.: Аристов Н.А. Опыт выяснения этнического состава казахов Большой орды и кара-киргизов. Живая старина, вып. 3 – 4, СПб. 1894; Аманжолов С.А. Вопросы диалектологии и истории, А. 1959; Әбдірахманов А. Қазақстан этнонимикасы, А. 1979; Джанузаков Т. Очерк казахской ономастики, А. 1982; Валиханов Ч. Соб. соч. в пяти томах, т.1, А. 1984. 
Т. Жанұзақов

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
**Этностық мінез-құлық** - ру, тайпа, этностық қауымдастықтағы адамдардың ішкі жан дүниесінің ортақ бітістері. Этностық мінез-құлық — тарихи шындық және объективті фактор. Ол адамдардың тарихи қалыптасқан бірлестігі мен ірі топтары болып саналатын этностың, ұлттың, халықтың тіршілігі мен әлеуметтік жағдайының тұтастығы арқылы танылады. Этностық мінез-құлық ерекшеліктері, әр этносқа тән мінез-құлық ерекшелігінің болуы және оған жергілікті географиялық-климаттық жағдайлардың әсер етуі заңды құбылыс. Мінез-құлық бітісі географиялық жағдаймен, шаруашылық кәсіппен, тұрмыс-тіршілікпен, салт-дәстүр нормаларымен байланысты қалыптасып жетіледі. Этностық мінез-құлық өзгермейтін құбылыс емес.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Этностық тұлға** — белгілі бір қоғамның мүшесі; іс-әрекет барысында әрбір ұлтқа тән салт-дәстүр, әдет-ғұрып, мінез-құлық, дүниетаным, сенім, тілі мен діні, ұлттық мәдениеті, т.б. этаостық тұрғыдан сипатталатын адамдар жиынтығы. Этностық тұлғаның белгілері — өзіндік саналар, құнды этностық бағдарлар, ұлттық өзара қатынастар, өз халқының алдындағы жауапкершілігі, қоғам мен қарым-қатынаста белгілі бір этностық дербестігін сақтау. Этностық тұлға ұлттық мәдениетімен, рухани байлығымен, біліммен, дағдысымен және табиғи ортасы арқылы ерекшеленеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Келте**. Дәл бұл тұлғада — қысқа, шолақ мағынасын
түсіндіреді. *«Маңмаңгер, кекілің келте, жалын, майда»* (Ақан сері, шығ.).
«Келте »сөзіне -к жұрнағын қоссақ, «келтек» тұлғасында көрініп, берер мағынасы — ағаштан жасалған
жуак, қысқа таяқ. *«Қолына ұстап бір келтек, Айқайлайды жерді өртеп»* (Қамбар батыр).
Осылардың - қай-қайсысы болса да (келте, келтек)
тілімізде жиі қолданылып, бірі сын есім, екіншісі зат есім қызметін атқаратыны белгілі. Алайда, сөздің алғашқы мағынасы әркімге анық бола бермесе керек. Ертеректе бұл тұлғалы сөз (келте) етістік қызметін меншіктенгенін, кейін келе зат есімге ауысқанын туыстас
деп саналатын моңғол, маньчжур тобындағы тілдер дерегінен көреміз. моңғолдың ертедегі жазба тілінде келтеле — сындырып алу; қазіргі моңғол тілінде хэлтлэ — сындырып, бөліп алу; буряттарда хэлтэл — сындырып, бөліп алу. Осы тілдерден ауысқан болуьі керек, тунгус- маньчжур тобыыа жататын нанай тілінде кэлтээ — бір заттың сынғандағы белігі (ССТМЯ, I, 446).

Түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне моңғол тілінен ауысқан «келте» етістігіне қазақ тіліне тән -к жұрнағы қосылуы нәтижесінде «келтек» сөзі пайда болып, мағынасы бүтіннен сындырып, кесіп алған бір бөлек нәрсенің атауы есебінде қалыптасқан деуге болады.
Бүтін не ұзын нәрседен бір бөлегін сындырып алса, алғашқы заттың қысқарып, шолақ болуы да табиғи заңдылық. Сондықтан тіліміздегі осы мағыналардың синонимі болып тұрған «келте» сын есімі де алғашқы етістік
«келте» -ден пайда болған. Етістіктен -ақ, -ек, -к жұрнақтары арқылы туындаған зат есімдерге тілімізден көптеген мысалдар келтіру қиынға түспейді (жет + ек,
қос + ақ, кес + ек т. б.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Ван Чуаньфу** – Қытай кәсіпкері, *BYD компаниясы*ның президенті, миллиардер. 

1966 жылы Қытайдың кедей шаруа отбасында дүниеге келген. Ол мектепке бармай тұрып ата-анасы қайтыс болғандықтан ағасы мен әпкесінің тәрбиесінде болады. **Орталық–Оңтүстік технологиялық университеті**нде химия саласында жоғары білім алған. 

1990 жылы Бейжің Tүрлі-түсті металлургияны зерттеу институтында магистр дәрежесін алады. 29 жасына дейін мемлекеттік қызметтерді атқарып, Шэньчжэнь қала маңында *BYD* жеке компаниясын құрады. Компания ұялы телефондардың қуат көзіне қажетті құралдарды шығарумен айналысады. Компания басшысы Еуропа және Америкада өз өнімдерін кеңінен таратып, Жапонияның ірі компанияларына бәсекелес бола алатындығын мәлімдеді.

Дереккөздер
-----------
**Модернизм**
*(итал.* modernismo*, лат.* modernus *– жаңа, қазіргі)* – XX ғасыр басында рухани сана дағдарысы кезінде пайда болған философиялық-эстетикалық ағымдардың жиынтық атауы.

Модернизм қаламгерлердің әлемдік соғысқа, адамзат дамуындағы дағдарыстарға көзқарасын білдірді. Модернизм авангардтық және декаденттік сатылардан өткенімен, олардан айырмашылығы болды.

Модернизмнің негізгі бастауы ретінде 

* А.Бергсонның - интуитивизмі,
* Э.Гуссерльдің - феноменологиясы,
* З.Фрейдтің психоталдауы
* С.Кьеркегор, М.Хайдеггер, К.Ясперс, Н.Бердяев, т.б. - экзистенциализмі танылды.

Модернизм жеке тұлға санасын рухани ауытқулармен байланыста қарады. Модернистер әлемдік деңгейдегі қоғамдық қайшылықтар, санадағы қақтығыстар кезінде адам дүниенің мағынасыз екенін, өзінің фәнидегі жалғыздығын түсінеді деген пікірлерді алға тартты. Мысалы, Г.Марсель мен Ж.П.Сартрдың қоршаған әлемді қатыгез, қарама-қайшылыққа толы дейтін пікірлері. Э.Хемингуэй, У.Фолкнер, Г.Грин, Ф.Мориак, А.Миллерге модернизм әсер етсе, М.Пруст, Д.Джойс, Ф.Кафка, Р.Музиль, А.Белый, П.Валери, Ж.Жироду, Ж.Кокто, Ж.Ануй секілді суреткерлер осы ағымдарды ұстанды. Жалғыздық қасіреті, қоршаған ортаны адамның жатсынуы модернизм өкілдерінің Модернизм шығармаларында айрықша көрініс тапты. Алайда модернистік шығармаларда дағдарыс себептері айқындалмады.

Модернизм өнердегі мифологиялық тәсілді жандандыруды көздеді. Мифтік ойлау арқылы қоршаған орта болмысын тану П.Валери, Т.С.Элиот, В.Иванов, В.Хлебников, У.Б.Йитс, А.Белый, т.б. шығармаларынан байқалды. Олардың туындыларында мистикалық жүйе қалыптасып, кейіпкерлері нақты тарихи уақытта емес, өткен, келер шақтар түйісіп жататын мифологиялық уақытта өмір сүрді. Оқиға шартты түрде бірнеше сағаттарда немесе бір күнде өтті.

Модернизм ықпалы қазақ әдебиетінде де байқалды. Онда адам табиғатының трагедиялығы, болмыстың адам тіршілігімен үйлесе бермейтін қайшылығы, қатыгездігі жайлы ойлар айтылды. М.Әуезов әңгімелерінде, Ш.Құдайбердіұлы, Ж.Аймауытов шығармаларында трагедиялық бейнелер бой көрсетті. Адамның өмірдегі панасыздығын, қорғансыздығын меңзейтін, табиғатты жатсынуын бейнелейтін шығармалар 1960 – 1980 жылдары қазақ әдебиетінде көбірек кездесті. Мысалы, Ә.Кекілбаевтың "*Шыңырау*", "*Аңыздың ақыры*", Д.Исабековтың "*Сүйекші*", "*Тіршілік*", О.Бөкейдің "*Мұзтау*", "*Жетім ботасы*", т.б. шығармалар.

Өнердегi модернизм ағымдары
---------------------------

* Абстрактiлi көркемөнер
* Абстрактілі экспрессионизм
* Авангард
* Дадаизм
* Кубизм
* Постимпрессионизм
* Сюрреализм
* Фовизм
* Футуризм
* Экспрессионизм

Жаулар
------

* Максим Горький
* Михаил Александрович Лифшиц

Тағы қараңыз
------------

* Постмодернизм

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9
2. ↑  «Горький выступает убежденным противником модернизма и последовательным поборником реалистического искусства, призванного будить в людях лучшие, благородные чувства, укреплять в человеке уважение к себе и к другим людям» (Канд. филол. наук А. М. Щуйский) с. 140.
3. ↑  Почему я не модернист? Мұрағатталған 12 тамыздың 2012 жылы.
**Евстафий Алкивиадович Пехлеваниди** (гр. *Ευστάθιος Πεχλιβανίδης*); 30 қазан 1960, Шымкент, Қазақ КСР-і) — Кеңес Одағының футболшысы, грек ұлтынан.

Өмірбаяны
---------

Әкесі Алкивиад Пехлеваниди де футболшы, 1940 жылдары Тбилисидің "Динамосында" ойнаған. 1949 жылы оның отбасы Қазақстанға көшіп өткен. 

Спорттық карьерасын 1977 жылы "Металлург" (Шымкент) командасында бастаған. 1979 жылы 28 гол соғып, мергендігімен көзге түсті де, "Қайратқа" ауысты. 1986 жылы 3 қыркүйекте Киевтің "Динамосымен" өткен кездесуде 10-секундта Виктор Чанов қорғаған қақпаға гол соғып, есеп ашты да, КСРО чемпионаттары тарихындағы ең жылдам голдың авторы атанды. 

"Қайрат" сапындағы ең мерген футболшылардың бірі болды. Голдарының көбін айып добынан соғатын. 1987 жылы 10 мамырда Алматыда Ленинградтың "Зенитімен" болған матчта 89-минутта айып добын дәл орындап, матч тағдырын шешті. "Қайрат" жоғары лигада 226 матч өткізіп, 69 гол соққан. Бұл "Қайраттың" Кеңес кезіндегі шабуылшыларының арасындағы рекордтық көрсеткіш.

"Қайрат" сапында 1989 жылдың ортасына дейін ойнап, "Мелиораторға" (Шымкент) ауысты. 1989 жылы "Қайрат" сапында не-бары 5 гол ғана соқты. Соңғы голын 21 маусымда "Кубань" қақпасына соқты (бұл ойында "Қайрат" 4:1 есебімен жеңіске жетті). "Қайрат" сапындағы соңғы ойынын 4 тамызда "Ростсельмашқа" қарсы өткізіп, 61-минутқа дейін ойнады да, орнына Вахид Масудов шықты. 

19 күннен соң "Мелиоратор" сапында "Актюбинецке" қарсы ойында алаңға шықты. 10 қазанда КСРО чемпионатындағы соңғы ойынын "Востокқа" қарсы өткізді. Бұл ойында Пехлеваниди бір гол соқты.

Бір жылдан соң, 1990 жылы туыстарымен бірге Грекияға кетті. 1993 жылға дейін "Левадиакос" сапында ойнап, карьерасын аяқтады.

Жетістіктері
------------

### Жеке

* КСРО спорт шебері
* 1984 жылғы КСРО-ның үздік 33 футболшыларының бірі.

### Командалық

* КСРО футбол федерациясы кубогының иегері: 1988.
* КСРО бірінші лигасының чемпионы: 1983

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑   Мұрағатталған 1 желтоқсанның 2010 жылы.

Сілтемелер
----------

* Рехагель Грекияның Бердыевы
**ҒАБДЫРОВ Елеукен Хамидоллаұлы** (25.12.1929, Атырау облысы Индер ауданы – 16.10.1989, Алматы қ.) – әдебиет зерттеушісі, филологиялық ғылым докторы (1968), ҚазМУ-ды (1944, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1944–62 ж. осы университетте оқытушы, аға оқытушы, доцент, филол. ф-тінің деканы, 1962 жылдан Қазақ КСР-і ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында бөлім меңгерушісі, аға ғылым қызметкері болды. «Кеңес дәуіріндегі орыс-қазақ әдеби байланыстары» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғаған. Ғылыми-зерттеу еңбектері әдебиеттің жалпы теориялық мәселелері мен әдеби байланыстар тақырыбына арналған.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Момынова Әлия Қатайқызы** (6 қыркүйек 1964 жыл, Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Алғабас ауылы) — техникалық редактор. 

1981 жылы "Совет" орта мектебін, 2003 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің қазақ тілі мен әдебиеті факультетін бітірген. 1995 жылдан "Арыс" баспасында техникалық редактор, редактор болып жұмыс істейді. "Арыс" баспасынан жарық көрген 20-томдық "Махамбет әлемі — Мир Махамбета" сериясының, "Тұлға" сериясының, "Народы Казахстана" энциклопедиялық анықтамалығының, "Батыс Қазақстан", "Жетісу" энциклопедияларының, "Атырау ақын-жазушылары кітапханасының" 50 томдығына, "Тіл-қүрал" серияларында және басқа бірнеше жеке авторлардың кітаптарының техникалық редакторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
Батыс Ғұн Империясының территориясы Орталық Азия даласынан бастап қазіргі кездегі Германия жерлеріне дейін, және Қара теңіз бен Балтық теңізіне дейін созылған. Ғұндар Рим империясына қауіп төндірді. 5 ғасыр 30-жылдары ғұндардың басшысы Аттила Еуропа халқының үрейін ұшырды. 375-376 жылдары вестготтардың Қазақстан даласынан келген ғұндармен күресі ежелгі Рим империясының құлауына әкелді.

Шаруашылығы
-----------

Шаруашылық-мәдени типінің негізі - көшпелі мал шаруашылығы. Мал өсіру, әсіресе жылқы өсіру басты роль атқарды. Сондай-ақ қой өсіру, аң аулау,егіншілік дамыды.
Ғұндардың қол өнер кәсібі күшті дамыған. металдан, сүйек пен мүйізден, тас пен саздан, ағаштан әр түрлі нәрселер дайындаған.
**ФЛУКТУАЦИЯ** (латынша fіuctuatіo — үздіксіз қозғалыс, тербеліс) — физикалық шамалардың (бақыланатын мәндері) өздерінің орташа мәндерінен кездейсоқ ауытқуы. Бұл құбылысты зерттеудің принциптік маңызы бар. Өйткені ол термодинамалық ұғымдар мен заңдылықтардың қолдану шегін анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге Флуктуация— көптеген физикалық процестерге тән құбылыс. Флуктацияның пайда болуының негізгі екі себебі бар: 1) классика физизикалық шамалардың Флуктациясы жүйедегі бөлшектер санының шекті болуына байланысты; 2) кванттық шамалардың Флуктациясы анықталмау қатысына байланысты. Ал электрлік Флуктация — заттың электрленуінің дискретті құрылымына және электр зарядын тасушылардың жылулық қозғалысына байланысты өткізгіштегі электр потенциалының, ток күшінің және зарядтардың ретсіз (хаосты) өзгеруі. Флуктаяның соңғы түрі электротехника мен радиотехникада үлкен рөл атқарады.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Қыстырма сөз** - сөйлеушінің не жазушының айтылған ойға әртүрлі көзқарасын, сезімін білдіретін моральдық мәні бар сөздер. Қыстырма сөз бір сөзден де, бірнеше сөзден де тұратыны белгілі. Кей реттерде сөйлем түріндегі қыстырма сөз кездеседі. Бір қызықты жай - Абай поэзиясында да, прозасында да қыстырма сөз өте аз ұшырасады. Әдетте, мәдениетті сөйлеу, жазу дәстүрінде қыстырма сөзді көп қолдана бермеген де дұрыс. Тілдің эстетикасын өте терең ұғынған және халық тілінің байлығын еркін игерген Абай Қыстырма сөзді орыңды-орынсыз көп пайдаланудың қисынсыздығын жақсы білген. Тағы бір қызық жай - Абай шығармаларында қыстырма сөз «біл» сөзінің қатысуымен жұмсалып отырады: *«Кім біледі, Сен кәпір, Баяңдыдан сендің бе? Әлде айналып, кім білер, Боталы түйе секілді Қорадан шықпай өлдің бе», «Ақынды кісі мен ақылсыз кісінің, менің білуімше, бір белгілі парқын кердім», «Мен білемін, қайтейін. Мұндай асыл тумайды», «...Әзіде білмей ме. Көп сөйлеп созбайын».* Әдеттегідей, А. туыңдыларындағы Қыстырма сөз айтылған ойына автордың сенімін, күдігін, жорамалын т.б. көзқарасын аңғартады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Қасым Аманжол**  (11.8.1977.) - тележурналист.. ҚазҰУ-ді (1996), Т.Жүргенов атындындағы Қазақ ұлттық Өнер академиясын бітірген (2006). 

Еңбек жолын 1998-99 жылдары республикалық "Zaman Қазақстан" газетінде тілшіліктен бастап, 1999 жылы "Алтын бесік" журналында, 1999-2000 жылдары "Жас Алаш" газетінде, 2000-2001 жылдары "Қазақ әдебиеті" газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, 2001-2006 жылдары - "Қазақстан" ұлттық телеарнасында теле-комментатор, 2007 жылы "КТК" телеарнасында тележүргізуші, 2007-2008 жылдары - "Жас қазақ" газетінде бас редактордын орынбасары. 

Қазір "31 арнада" продюссер, тележүргізуші. Қазақстан ұлттық арнасында телекөрермендер арасында аса әйгілілікке ие болған "Шыңның жүзі" пікірталас хабарының авторы. "31 арнадағы" мемлекет өмірінің саяси, әлеуметтік, мәдени қырларын ашуды көксеген "Пікір алаңы" жобасының авторы. 
Қазақстан Журналистер одағы сыйлығы мен "Серпер" Жастар одағы сыйлығының иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-0-3-0070-5
**Қаскелең** (орыс. *Каскелен*) – Іле алабындағы өзен.

Этимологиясы
------------

Бұл атаудың шығу тарихы жайлы түрлі пікірлер бар. Олардың бірі келесі аңыз: "Бұрынғы заманда қазіргі Қаскелең аталған жерде бір байдың екі өлеңші ақын келіні болыпты. Алыс-жақыннан келген өлеңші жігіттерді айтыста жеңбей қоймапты. Сол үшін екі ақын келін, "қос келін" аталып жүріп, жердің аты "қос ақын келіннің ауылы" деп атала келе қысқартылып айтылып, "Қоскелін" боп кетіпті. Осы атауды орыс адамдары өз тіліне бейімдеп "Қаскелең" деп атап кетіпті. Қазақтар да соған еліктеп, "Қаскелең" деп атап кетіпті.
Бұл атаудың шығу тарихы жөнінде басқа пікірге сәйкес, "Қаскелең" тарихи атау. Бұл жөнінде Шапырашты Қазыбек бек Тауасарұлы келесідей жазады: "Біздің елде, Қаскөлең тауында бір ауыл қалмақ бұрынғы Батыр соғысынан қалып қойған болатын. Олар бұл кезде қазақтармен етене араласатын. Тек осылардың ішіндегі әлдісі Утнас тұқымы Қарен азамат болған баласы Қаскөлеңді ертіп, ә дегенде қалмақтарды Іледен өткен жерден тосып алуға кетіпті. Қаскөлең түгіл әкесі Қарен осында туған. Қаскөлең біздің Қаскөлең өзені жағасында туғандықтан, атын солай қойған. Қаскөлең өзені таудың басынан тіке түсетін болғандықтан және қасқиып жақсы көрінетін болғандықтан Қаскөлең деп аталған. Оны қазақтарда бірде Қаскөлең, бірде Қасқасу деп атайды.
Бұл тұрғыда ғалым Қойшыбаев зерттеу жүргізіп, екі нұсқаны қарастырады: біріншісі - бұл атаудың түрік сөзідерінің "каска" - "тақыр" және "елен" - "ширақ" деген сөздерінің бірігуінен жасалған, екіншісі - "Қаскелең" атауы көне түркі тілінің "қашқа" мен "йелең" сөздерінен жасалып, "тасқынды су" деген мағынаға ие.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Қарасай және Іле аудандары жерімен ағады.

Бастауы
-------

Іле Алатауындағы - 3580 м биіктіктегі екі қуатты мұздықтардан басталып, Қапшағай бөгеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы -177 км. Су жиналатын ауданы - 3620 км2. Өзеннің еңі -30 м, ал тереңдігі -1,5м. Өзенде тасқын қауіпі бар. Салалары: Емеген, Қасымбек, Көпсай, Шамалған, Ақсай, Көкөзек, Үлкен Алматы, Кіші Алматы.

Әдебиет
-------

* Телғожа Жанұзақ, "Тарихи Жер-су аттарының түптөркіні", Алматы, 2010.


1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Гидраргиллнт** — А1(ОН)3. Минералдың аты грекше екі
сөздіц түбірінен қ ұралған: гидро — су, аргиллос — ак саз.
Химиялық құрамы: А12 03 65,4%, Н2 0 34,6%. Баскаша айт-
қанда алюмннийдіц сулы тотығы. Қоспалары: Ғе2 03 , Ga2 0 3 .
Гидраргиллиттің суы кемдеу болса, мысалы А1(ОН)2 —ол
боксит, ал онан да кем болса, мысалы А1(ОН)—ол диаспор
деп аталады. Кейінгі сипаттауларда осы минералдардың орташа
қасиеттерін келтіреміз. Химиялық кұрамы өзгермслі болғандық -
тан бокситті тау жынысы қатарына да қосады. Олай болса
көбінесе бір тектес келетін гидраргиллит минерал болып табы-
лады.
Қаттылығы 2,5—3,5, меншікті салмағы 2,35. Түсі ақ , сұр, ксй-
де қызғылт (кірпіш тәрізді — боксит). Жымдастығы бір бағы-
тында жақ сы (001) білінеді.
Сингониясы моиоклиндік немесе аморфтық. Кристалы приз-
ма түрінде; қ ұрылысы қабатты. Көпшілігінде уақ дисперсия
структурасы болады.
Агрегаттық бейнесі саз, яшма тәрізді, бірақ саз сияқты емес,
қ ұрғак, катты тиеді. Бейнесі оолиттік, топырақ тәрізді, темірдіц
азды-көпті сулы тотықтарымен қатты, кремнеземді болып
цементтелінеді, кейде уақ және ірі оолитті қ ұрылыста
болады.
Оптикалық оңқай, Ng = 1,587, Л^ =1,566, TV^ = 1,566, 2v —
кішкене.
Жаратылысы. Гидраргиллит алюминий бар тау жыныстары-
ның еріп, жайылуынан, топырак, лимонит сияқ ты пайда болады.
Ондай болу үшін суында органикалық қышқылдар көп, сілтілі
жағдайда климаты ылғалды, жылы (тропикалық немесе суб-
тропикалық) арнаулы орыпдар болу керек. Тск кейбір жағдай-
ларда ғана өте төмен температуралы гидротермалық гидрар-
гиллит аздап кездеседі.
Қолданылуы. Гидраргиллит алюмшіий қорытып алу үшін
қолданылады. Алюминий химиялық жағынан төзімді, жеңіл
металл. Ол самолет, ыдыс-аяқ , кеме жасауға т. б. пайданылады.
Кені Ленинград облысында (Тихвин), Солтүстік Уралдың
шығысында (Қызылбөрік), Орта Уралда (Черемухинск т. б.),.
Орталық Қазақстанда (Қостанай, Целиноград, Павлодар облыс-
тары) кездеседі.
Боксит кендері көи елдерде бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
**Гидрат су** минералдарда түрақсыз мөлшерде болады. Су молекулалары минералдың кристалдық торының бос кеңістігіндеқатты күйде орналасады. Олар тордың кұрылысына қатыспайды, суды бөліп шығару минералдың қүрылымына әсер етпейді, тек оның физикалық қасиеттері ғана өзгереді. Сусызданған гидраттар бүрынгы қасиеттерін қалпына келтіргенге дейін кайта су жүтуға қабілетті. Орташа жылдық температура теріс (нөлден төмен) болған кезде
тау жынысы қуыстарындағы су қатып, қатты фазаға - мұзға өтеді. Мүздың негізгі массасы жылдық орташа температурасы нөлден төмен аудандарда шашыранды күйде болады. Мұнда мұз линзаларды да, тіпті мұзға толған үңгірлер де кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Байбатша Ә.Б.Жалпы геология (Жер динамикасы): Оқулық.Алматы: ҚазҰТУ. -364 б. Сурет- 132. Кесте-30. Әдебиеттер тізімі 15 атay. ISBN 987-601-228-001-2

География
**Микис Теодоракис** — Хиос аралында дүниеге келген грек композиторы, саяси қоғам қайраткері, Афины консерваториясының түлегі, Париж консерваториясында О.Мессиан мен Э.Видоганмен сабақ алып, музыкалық білімін жетілдірген. 1959 жылдан бастап Грекияда тұрған. Ал 1967 жылға әскери төңкерістен кейін қуғын–сүргінге ұшырап, түрмеге отырып шыққан. Оропос концлагерінде болған. Гастрольдік сапармен КСРО–да болды

Танымал шығармалары
-------------------

Періштелер кварталы–операсы

Антигона

Орфей мен Эвридика

Осындай сарындағы балет, симфониялық, опералық туындылары бар.

Дереккөздер
-----------



Қазақ совет энциклопедиясы,11 том
Десмургия 

  

**Десмургия** – дененің жарақаттанғған не ауырған жеріне қозғалмайтындай жағдай жасау. Әсіресе, қол, аяқ, омыртқа жотасына қолданылады. Сүйек сынғанда жасаса, сүйектің ұсақ сынықтары қан тамырын, нерв талшықтарын т.б. тканьдерді зақымдамайды және сүйек тез бітеді. Сондай–ақ, жараны инфекция түсуден қорғайды. Қол–аяқ жарақаттанғанда (сынық, буын шығу, буын аурулары т.б.) сырқырап ауруын басады. 

Иммобилизацияның уақытша, тұрақты, емдік түрлері болады. Уақытша иммобилизация жасағанда арнайы таңғыш пайдаланылады. Емдік иммобилизация – гипстеп таңу, тартып түзеті, ортопедиялық аппараттар және корсет кигізу. Иммобилизация жұмсақ және тез қататын гипс таңғышты бекітетін апараттардың көмегімен жасалады. Қазір хирургирияда жиі қолданылатын Иммобилизацияның бір түрі остеосинтез.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974
**Хосе Лаурель** (ис. *José Paciano Laurel y García*, 9 наурыз 1891 — 11 маусым 1959) — Филиппин политигі, Еінші Филиппин Республикасы президенті,Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі япондықтармен құрылған мемлекет. Оған қарамастан қәзіргі Филиппин халықтарына 3-президент болып келеді.

Өмір баяны
----------

Хосе Лаурель әулетті филиппиндық отбасыда туылды, 1915 жылы Филиппин заңгерлер университетін бітірді, сосын 1919 жылы Санто-Томас Филиппиндегі іниверситет және АҚШтағы Йельский университеттеріне рұқсат алды. 1922 - 1923 жылдары Филиппиндегі әкімшілікте жұмыс істейді. Сосын Бас сот төрағасы болып Филиппин сенаты болды.

Сілтемелер
----------

* Президент Филиппин

Дереккөздер
-----------
**Хосе Мария Хименес де Варгас** (исп. *Jose Maria Gimenez de Vargas*; 20 қаңтар 1995, Канелонес, Уругвай) — уругвайлық футболшы, Уругвай Ұлттық футбол құрамасының қорғаушысы. «Атлетико Мадрид» клубында өнер көрсетеді.

Карьерасы
---------

Кәсіпқой карьерасын 2012 жылы Уругвайдың "Данобио" клубында бастаған. Бір жылдан соң "Атлетико Мадрид" 1 миллион Еуро төлеп, 18 жасар футболшыны сатып алды. 14 қыркүйек күні "Альмерияға" қарсы ойында тұңғыш рет "Атлетико" сапында алаңға шықты. Алғашқы голын 2014 жылы 6 желтоқсанда "Эльченің" қақпасына соқты.

Уругвай ұлттық құрамасы сапында бірінші рет 2013 жылы Колумбияға қарсы матчта алаңға шықты. Келесі жылы Бразилияда өткен әлем чемпионатына қатысты. 

2018 жылғы әлем біріншілігінде топтық турнирде Мысырдың қақпасына соңғы минуттарда гол соғып, құрамаға жеңіс әперді - 1:0

Жетістіктері
------------

### Командалық

Испания «Атлетико Мадрид»

* Испания чемпионы: 2013/14
* Испания суперкубогы: 2014

### Жекелей

Уругвайдың "Жыл футболшысы": 2014
**Игнатий Евгеньевич Ли**, (1923 ж. т.), инженер-металлург. Қазақ политехника институтын бітірген (1947). Жезқазған КМК жүйесінде 1947 ж. бастап еңбек етіп келеді. Өндірістік-техникалық бөлім инженері, бастығы болды. 1968 жылдан бастап 20 жыл Жезқазған мыс зауытының директоры қызметін атқарды. Бүгінде *«Қазақмыс»* қорпорациясы президентінің кеңесшісі. Екі рет ҚазКСР Мемлекеттік сыйлығын алған. Қазақстанның еңбек сіңірген металлургі. 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Бірнеше ғылыми мақалалардың авторы. Жезқазған қаласының құрметті азаматы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Игнитрон** - (лат. Ignis- от және (электрон) –доғалық разрядпен басқарылып жұмыс істейтін жалғыз анодты, сынап катодты иондық прибор. Оның сынап катодына от алдырғыш қосымша анод батырылған. Бұл анод Игнитрон электродтарына параллель жалғасады. Анодқа оң кернеу түскен мезетте, катодтағы жарқырауық дақтан бөлініп шығатын электрондар әсерінен прибордың аноды мен катоды арасында негізгі доғалық разряд пайда болады. Катодтық дақты тудыратын басқа бір шағын электрлік разряд. Бұл разряд сынапқа батырылған анодтан белгілі шамадағы ток импульсі өткен кезде пайда болады. Осы разрядтың оталу мерзімін өзгерту арқылы негізгі доғалық разрядтың басталу мезеті реттеледі. Осылайша түзетілген (анодтық) ток алынады. И.қуатты түзеткіш құрылғыларда,электрлік пісіру құрылғысында, темір жолдық қосалқы электр ст-ларында т. б. қолданылады. Игнитрон шыны қорапты және сумен салқындатылатын тұтас металл қорапты болып жасалады.

Дереккөздер
-----------

М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
**Игорь Александрович Моисеев** (1906 жылы 8 (21) қаңтарда Киевте дүниеге келіп, 2007 жылы 2 қарашада Мәскеуде дүниеден өткен) – совет және орыс хореографы, балетмейстер, балет әртісі. 1953 жылы КСРО-ның халық әртісі атанған, 1942, 1947, 1952 жылдарда Сталин лауреаты, 1967 жылғы Ленин сыйлығының лауреаты, 1976 жылы Социалистік Еңбек Ері атанған, 1985 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлық иегері. Отбасының жалғыз ұлы болған. Бала кезінде бірнеше жыл Францияда тұрғандықтан, француз тілінде жақсы сөйлеген. 1920 жылы Мәскеуде жекеменшік балет студиясында, 1921-1924 жылдарда А.А. Горск атындағы Хореографиялық техникумда оқыған. Ал 1933 жылы Өнер Университетін бітірген. 1930 жылдан бастап балетмейстер болып жұмыс істеген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Игорь Моисеев
**Метрика** - *А* жиынының кез келген *а, b* екі нүктесінің (*элементінің*) ара қашықтығы – *r(а, b)* нақты сандық функциясы, ол төмендегі шарттарды қанағаттандырады: 

1. r(а, b)0, a=b болған кезде ғана r(a, b)=0 болады;
2. r(a,b)=r(b, а);
3. r(a, b)+r(b, с)r(a, с).

  

Бір ғана жиынның өзінде метрика әр түрлі болып енгізілуі мүмкін. Векторлық кеңістікте (*функционалдық* және *координаттық*) метрика көбіне нормамен, кейде скаляр көбейтінді көмегімен беріледі. Дифференциялық геометрияда метрика дифференциялық квадраттық форма көмегімен доға ұзындығының элементін беру жолымен енгізіледі. Метрика енгізілген жиын метрикалық кеңістік деп аталады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
Светлана Васильевна Федорова
**Светлана Васильевна Федорова**
1963 жылы 28 ақпанда Алматы қаласында туған. Орыс.

Әкесі - Федоров Василий Яковлевич, марқұм. Анасы -
Федорова Любовь Петровна, зейнеткер, Алматы қаласы азаматтық авиация санитарлық-эпидемиологиялық басқармасында жұмыс істеген.

С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің
журналистика факультетін бітірген (1985), журналист.

Орыс, қазақ және ағылшын тілдерін біледі.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2006 жылдан).

1989 жылдан - Қазақ мемлекеттік телевизиясының «Қазақстан» ақпараттық бағдарламасының редакторы. 1995 жылдан - «Хабар» Агенттігінің тілшісі, редакторы, шығарушы редакторы. 2004 жылдан - «Сазріопеі» ұлттық спутникті телевизияның директоры. 2005 жылдан -
«Хабар» Агенттігі» АҚ директоры; 2006 жылдан – Бас директордың орынбасары - Алматылық филиалының директоры.

2009 жылдан бері - «Хабар» Агенттігі» АҚ басқарушы директоры - «Хабар» Агенттігі» АҚ Алматылық филиалының директоры.

Шетелдің, ҚР маңызды оқиғаларын, оның ішінде ҚР астанасының халықаралық таныстыру рәсімін (1998), ҚР Президентінің сайлауын (1999), ҚР Парламенті Сенатының мен Мәжілісінің сайлауын (1999), АҚШ 11 қыркүйек оқиғаларын (2001) хабарлап жеткізді.
ҚР Президентінің Алғысымен ескерілген (2001).

Діни көзқарасы - христиан.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Индустриалды-инновациалы Қазақстан».

Хоббиі - фортепианода ойнау, кескіндеме.

Сүйіп оқитын әдебиеті - классика.

Тұрмыс құрмаған. Қыздары - Меруерт, Ирина.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Светлана Ивановна Ферхо
**Светлана Ивановна Ферхо** - 1953 жылы 9 наурызда Шығыс Қазақстан облысының Зырян қаласында туған. Орыс.

Анасы - Дилье Мария Григорьевна, зейнеткер, Зырян ет комбинатында 
бухгалтер болып жұмыс істеген.

Өскемен педагогикалық институтының тарих факультетін бітірген (1979); тарих, қоғамтану пәндерінің мұғалімі. Педагогика ғылымдарының кандидаты (2004). Кандидаттықдиссертациясының тақырыбы: «Оқыту процессіндегі электронды оқулық 
басылымдарын пайдалану жөніндегі мұғалімдердің біліктілік 
кәсіпқойшылығының қалыптасуы». 20 жарияланымның авторы.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (1997 жылдан).

1970 жылдан - Ленин атындағы орта мектепте аға пионерлер жетекшісі, тарих, қоғамтану пәндерінің мұғалімі (Зырян қаласы). 1977 жылдан - Островский атындағы орта мектепте мектептен тыс жұмыстарды ұйымдастырушы
(Зырян қаласы). 1983 жылдан - Островский атындағы орта мектептің директоры. 1991 жылдан - Зырян қаласының білім беру бөлімінің меңгерушісі. 1999 жылдан - Шығыс Қазақстан облысының білім беру департаментінің директоры. 2006 жылдан - Өскемен қаласы әкімінің орынбасары 2007 жылдан бері - Қазақстан Парламенті Мәжiлiсі 4-ші шақырылымының «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму 
комитетінің мүшесі.
Облыстық іскер әйелдер ассоциациясының мүшесі.

ҚазКСР білім беру үздігі (1985). ҚР Құрметті білім беру қызметкері 
(2002). «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Ерен еңбегі үшін» (2004) медальдарымен; ҚазКСР Құрмет грамотасымен (1983) марапатталған.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өркендеу тәуелсіздік, жоғары 
бедел, Қазақстан халықтарының достығының мойындалуы».

Хоббиі - саяхат, достармен араласу.

Сүйіп оқитын әдебиеті - классикалық әдебиет.

Тұрмыс құрған. Жұбайы - Ферхо Валерий Адольфович (1948 жылы туған), 
«Алтай Пауэр» Согринск ЖЭО АҚ кураторы.
Ұлы - Игорь (1974 жылы туған); қызы - Ольга (1985 жылы 
туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. 2 
томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Көне аңғарлардың артезиан алабы**  – арынды жер асты суы таралған алқап. Бұлардағы су жер астындағы көне аңғарлардың терең ойпаңдарына жиналған және үсті су өткізбейтін тау жыныстарымен (саз, т.б.) көмкерілген. К. а. а. а-тары Сарыарқада кеңінен тараған (Нұра, Сарысу, Шерубайнұра, Тоқырау, Жәмші, т.б. өзендердің көне аңғарлары). Олар палеозойдың жартастық жыныстарында орын алған палеогеннің құм аралас қиыршықтас, құм шөгінділерінде қалыптасқан, үсті неогендік әр түсті, қалыңд. 40 – 50 м-ге дейін саз қабаттарымен жабылған. Белгілі бір көне аңғардың ұзына бойы қимасында біртұтас артезиан алабы немесе аңғар арнасының эрозиялық терең ойпаттарында тұйықталған, бір-бірімен гидравлик. жағынан байланысты бірнеше жеке артезиан алаптарының қалыптасуы мүмкін. Көлденең қимасында алаптың құрылысы төбесі көмілген аңғар арнасының су ағарында конус тәрізді немесе түбі жайпақ, кемері тік астау пішіндес. Арынды су қабатының қалыңд. 3 – 5 м-ден 20 – 30 м-ге дейін өзгереді, ең қалың жері арна маңы бөлігінде: ені орташа есеппен 3 – 5 км, аңғардың кеңірек учаскелерінде 10 – 12 км-ге дейін артады. Арынды сулар, әдетте, 20 м-ден 80 – 90 м-ге дейін, орташа есеппен 30 – 50 м тереңдікте жатады. Су өткізбейтін жамылғылары жоқ жерлерде (оны қазіргі бар өзендер шайып кетуі салдарынан) артезиан сулары қазіргі аңғарлардың жоғары деңгейлерімен түйісіп, бірыңғай арынды-арынсыз су жүйесін құрайды. Ұңғымалардан шыққан судың өнімд. секундына 3 – 15 л-ге дейін, ірі алаптарда 30 – 40 л-ге дейін жетеді. Жер асты суларының минералд. 1 – 2 г/л, алаптың төм. ағысында 3 – 5 г/л-ге дейін артады. Судың хим. құрамы хлоритті-сульфатты, гидрокарбонатты-хлоритті-натрийлі және кальцийлі. Көне аңғардың сулары жарықшақтардағы сулардың құйылуы, тектоник. жарылым аймақтарындағы жеке учаскелердегі жер асты суларының сүзілуі, жауын-шашын суларының жерге сіңуі есебінен қоректеніп толығады. К. а. а. а-ндағы жер асты сулары елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуде, өнеркәсіп салаларын, а. ш-н сумен жабдықтауда кеңінен пайдаланылады.
**Дицген Иосиф** (1828-88) - Германияның аса көрнекті социал-демократиялық философ-жазушыларының бірі. Өздігінен білім алған философ Д. Фейербах материализмінің ықпалында болды және материалистік диалектиканы өз бетімен ашты. Германияда, Ресейде және Америкада тұрып, жұмыс істеді. Дицгеннің негізгі еңбектері - "Адамның ой еңбегінің мәні" (1869), "Философия аквизиті" (1887) - негізінен гносеологияға арналған. Дицген бойынша, сана - мәңгілік өмір сүріп, қозғалыста болатын материяның, "универсумның" идеалдық жемісі. Сананы таратушы - ми - "әлемдік тұтастықтың" бір бөлігі. Сананның мазмұны - табиғи және қоғамдық болмыс. Таным сезімдік және абстрактік формада жүзеге асырылады; ол - салыстырмалы ақиқаттан абсолютты ақиқатқа қарай қозғалыс процесі. Канттың агностицизмін текке шығара келіп, Дицген осы екі формада да адамның танымы сыртықы дүниенің тәжірибе арқылы тексерелетін бейнесі деп пайымдады. Ол қозғалыстағы "универсумды" қарастыра келіп, қайшылықтар да даму көзі болады деп санады. Алайда Дицгенның диалектикасы ғылыми жүйе болып қалыптасқан жоқ, ол диалектиканы таным теориясы ретінде толық аша алмады (дегенмен бұл салада да бірқатар ойлар айтты). Мұның өзі Дицгенді релятивизм мен тұрпайы материализмнен шегініс жасауға материалдық пен идеалдықты қойыртпақтауға әкеліп тіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік
*БСК*, *Нева* және *ГТЖ-22М* гидротежегіш сұйықтары шығарылады. *БСК* гидротежегіш сұйықтығы - кез келген маркалы автомобильдің тежегіш жүйелерінің гидравликалық жетектерін және қосылыс жетектердің жүйелерін( *Жигули* , *Нива* , және *Москвич-2140*  автомобильдерінен басқасы) толтыруға арналған. *Нива*  сұйығы кез келген маркалы автомобильдердің тежегіш жүйелері мен қосылыс жетектерінің жүйелеріне құйылады.
*ГТЖ-22М*  гидротежегіш сұйығы кез келген автомобильдердің тежегіш жүйелерін толтыруға арналған және оны барлық жерде кез келген ауа райында қолдануға болады

### Дерекөздер

1. ↑  Шаңырақ Энциклопедиясы
**Жаңатас фосфорит кен орны** — Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Жаңатас қаласының оңтүстік-батысында 20 км жерде орналасқан. Кен орны 1935 жылы ашылып, 1964 жылдан пайдаланылып келеді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жаңатас фосфорит кен орны төменгі кембрийдің Шолақтау шоғырынан орын алған. Осы шоғырдың фосфоритті горизонттары үлкен асимметриялық қатпардың солтүстік-шығыс қанатында. Үлкен аймақтық жарылыспен қиылған бұл құрылым құрамасы 30°-тан (солтүстік-батыста) 75°-қа (оңтүстік-шығыста) жететін, бағыты әр түрлі кішігірім жарылыстармен тілінген.

Жатыс сипаты
------------

Кеннің құнарлы горизонты фосфорит шақпақтастарының қабатшалары бар фосфориттер мен фосфорит конгломераттарынан, фосфоритті және кремнийлі тақтатастардан, фосфаттанған доломиттерден тұрады. Мұнда екі фосфорит горизонттары бар, төменгінің орташа қалыңдығы 7,5 м, ал жоғарғысында 18 м. Бұл екі қабат бір-бірінен орташа қалыңдығы 18 м фосфорит-тақтатасты қабатпен бөлінген. Фосфориттің құрылымы кристалды, жасырын кристалды, түйірлі, оолитті болып келеді. Кен бойынша Р2О5-тің орташа мөлшері 15-17%-дан 35%-ға дейін жетеді. Жылына 84 млн. т. фосфорит беретін Оңтүстік-Шығыс және Орталық карьерлері 1975 жылы, ал Солтүстік-Батыс карьері 1980 жылдан кейін іске қосылды. Мұндағы фосфорит сары фосфор, термиялық фосфор қышқылы мен фосфорит ұнын алуға пайдаланылады.
**Сартбай** – Ызақұдық құмының шығыс бөлігіндегі оқшау төбе.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Келес ауданы Тентексай ауылының солтүстік-батысында 3 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 364 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 5,5 км-ге созылған, енді жері 3 км. Беткейі көлбеуленіп жазыққа ұласады.

Өсімдігі
--------

Сұр топырақ жамылғысында жусан, жүзгін, баялыш, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Сары түс – жеңілдік пен қуанышты, сабырсыздықты, нұр сәулені білдіреді. Қуаныштың, күн шапағатының нышаны. Сары түс адамды болашаққа бағыттайды, жаңалыққа талпындырады, заманауилыққа, дамушылыққа құштар етеді. Сары түсті Гете «ашық түстердің ішіндегі ең мықтысы» деген екен. Сары түс адам бойын сергітеді, көңілдендіреді деп көрсетеді. Ғаламның тілдік бейнесіне байланысты орыс халқында сары түсі «ашықтық пен жақсы көңіл-күйді» ассоциацияласа, қазақы ұғымда сары түс жағымды мағынада да, жағымсыз мағынада да қолданылады. Көбіне қазақы ұғымда сары түсі «уайым мен қайғыны», «мұң-шер мен ауруды» ассоциациялаған. Психологияда: «Бұл түсті таңдаған кез-келген адам қиындықты тезірек жеңуге құлшынып, тезірек босап шығудың амалын іздеп тұрады. Өзгерісті жиі қалап тұрады, сары түске құмар адамға тұрақсыздық тән. Сары түс - адамның ойлау, тез қабылдау қабілетін жақсартады. Өз өзіне сенімсіз, ұялшақ адамдарға оң әсерін тигізеді. Адамға күлкі, қуаныш әкеледі. Әдетте, бұл түс қуаты мол, көп сөйлейтін, әртістік өнерге, шығармашылыққа жақын адамдарға тән. Сары түсті киім адамға сарғыш түс сияқты әсер етеді.

Сары түсті еркіндікті қалайтындар және арманы биік, қиялға берілгіштер ұнатады. Олар күтпеген оқиғаларды жақсы көреді. Үнемі ізденісте жүреді. Мұндай мінезді адамдардың маңайында көбінесе әзілге жақын адамдар жүреді.Тың идеяларды талқылап, ой таразысына салғанды жаны қалайтын адамдар өзгені тыңдап, өз пікірін де ұмыт қалдырмайды. Бірақ кейде жауапкершіліктен қашады. Бұл өзін еркін сезінгісі келетін адамдардың жиі таңдайтын түсі. Бірнеше тілдік материалдарын салыстыратын болсақ, А.Залевскаяның талдауы бойынша төмендегілерді атап көрсетеміз: сары түс – неміс халқында жек көрушілік, қызғаныш, жалғандық, салқындық; америкалықтарда – қорқақтық, қауіп төнетіндей жағдай, француздарда – сатқындық; орыс ұлты үшін – күзгі жапырақ деген ассоциацияларды тудырады.

Дереккөз
--------
Микобактериялар көрінісі
Микобактериялар (mycobacterium) – бактериялардың таяқша тәріздес түрі. Mикробактериялардың екі маңызды түрі адам организмінде туберкулез бен алапесті, ал басқа түрлері ірі қара мен адамдарда туберкулез тудырады. Кейбір микробактериялар шіріген органикалық қалдықтарда мекендейді, ал басқалары паразит болып саналады. Еркін қозғалатын бактериялардың көбі топырақ пен суда немесе ауру жануарлардың ұлпаларында мекендейді. Микробактериялар тудыратын инфекцияларға қарсы күрес жүргізу үшін түрлі антибиотиктер қолданылады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
**МикроЭЕМ, микрокомпьютер** (микроЭВМ; microcomputer) - микропроцессор, енгізу-шығару және басқару құрылғыларының жиынтығы болып саналатын микроөлшемді есептеу машинасы. Бағасы арзан, жұмыс істеуге ыңғайлы әрі сенімді; микроэлектрониканың қарқынды даму нәтижесінде жасау мүмкіңдігі туған шағын көлемді компьютер. Микропроцессорлар негізінде жасалған шағын микрокомпьютердің екі түрін бөліп айтуға болады — құрамдас (встроенный) және дербес (персональный). Құрамдас микрокомпьютер — бір немесе бірнеше тақшада орналасқан және қандай да бір объектінің, мысалы өндірістік роботтың ішкі басқару құрылғысы ретінде жұмыс істейтін оның құрамдас блогы. Мұндай микрокомпьютерге арнайы алдын ала әзірленген программа жазылады да, одан кейін жұмыс оператордың қатысуынсыз орындалады. Дербес микрокомпьютер, әдетте, столға қойылатын нұсқада жасалады да, қажетті шалғай құрылғылармен: дисплеймен, пернетақтамен, баспа құрылғысымен, магниттік дискідегі жинақтауышпен және т.б. жарақтандырылады. Құрамдас компьютерден ерекшелігі: кез келген бағытта қолданылып, әмбебап мәселелерді шеше алады. Микрокомпьютерлердің құрамдас және дербес түрлерінен басқа, үстелдік және алып жүретін, кәсіби және тұрмыстық түрлері болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған, түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
**Шілікті қорымы** V - VI ғасыр — Шілікті жазығы Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданының аумағында орналасқан. Ұзындығы - 80, ені – 30 шақырым осы кең жазықты оңтүстігінде Тарбағатай, шығысында Сауыр-Сайқан, солтүстігінде Маңырақ таулары қоршап жатыр. Шілікті жазығының жағрафиялық жағдайы адам өмір сүруіне өте қолайлы. Жазы шыбынсыз салқын, қысы қарсыз және жылы болып келетін даланы малшы тайпалар қола дәуірінен бері кең қоныстанған. Шілікті даласында көне мәдениеттің аса бір өркендеген уақыты б.з.д. Ι-мыңжылдыққа сәйкес келеді. Бұл кезде Шілікті даласын сақ тайпалары мекендеген. Шілікті даласында сақ-үйсін дәуірінің екі жүзден астам ескерткіштері бар. Олардың елу шақтысы патша және ақсүйек обалары.Бұл ескерткіштерді бірінші зерттеген семейлік гидротехник Г.Н.Бокий еді. 1909-1910 жылдары ол Шілікті даласының шығыс шегінде орналасқан Шаған оба қорымдарын қазып зерттеді. 1949, 1959, 1961 және 1962 жылдары Шілікті қорымдарында профессор С.С.Черников қазба жүргізді. Ол барлығы 13 обаны қазып зерттеді. 2003 жылдан бастап бұл өңірді профессор Ә.Т.Төлеубаев зерттеп жатыр. Бүгінгі күнге дейін Ә.Х.Марғұлан атындағы археология институтының ғылыми қызметкерлері Шілікті 3 қорымының, №1, Шілікті 2 қорымының №1,2,4 қорғандынына зерттеу жұмыстары толық қазылып зерттелді.Қорымдар тобындағы соңғы қызықты жаңалықтар берген оба Бәйгетөбе деп аталады. Ол Жалшы ауылының оңтүстік жағында орналасқан. Оның биіктігі 7,9м, диаметрі оңтүстіктен солтүстікке қарай 99 м, шығыстан батысқа қарай 97,4 м. 3-Шілікті қорымының Бәйгетөбе обасынан барлығы 4303 дана алтын заттар табылды. Оның 153 данасы мәліннің маскасы бейнесінде, 36 данасы бүркіт-самұрұқ, 20 данасы бұғылар, 39 данасы қасқыр (аю) түрінде, бір түйме-қаптырма бесжұлдыз, бір қаптырма арқар бейнесінде. Сонымен қатар 23 дана қоңырауша түріндегі,63 дана кеңірдекше түріндегі, 17 дана алтын тілікше, 7 дана алтын сым, 141 дана жартышар сияқты салпыншақтар, 2835 дана миниатюралық құлақшалы, кесеге ұқсас салпыншақтар, 223 ұсақ кеңірдекше тізбе, 743 шығыршық тізбе және бір дана кішкене қапсырма шеге табылды.3-Шілікті қорымындағы Бәйгетөбе обасының ірі және өте күрделі архитектуралық құрылысы әлеуметтік-мәдени және табиғи-қорықтық қызмет атқарған. Ескерткіштің осыншама ірі көлемі онда жерленген адамның қоғамда өте жоғары мәртебеге ие болғандығын дәлелдейді. Бәйгетөбе обасында сақ жұртының ең алғашқы патшаларының бірі жерленген.

Дереккөздер
-----------

* Мұрағатталған 5 қазанның 2016 жылы.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстан Шығыс Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері |
| --- |
|  |
| Өскеменде | 
Шығыс Қазақстан облыстық драма театры ғимараты • Металлургтер мәдениет сарайы • Б.М.Шаяхметов бюсті |
|  |
| Риддерде | 
Кеңес Одағының Батыры Төлеген Тоқтаровтың ескерткіші |
|  |
| Зайсан ауданында | 
Шілікті қорымы • Зейнолла күмбезі |
|  |
| Катонқарағай ауданында | 
Берел қорымы |
|  |
| Ұлан ауданында | 
Абылайкит бұтханасының қирандылары |

 |