Ресейдің мерейтойлық пошта маркасы «Нобель сыйлығының лауреаты. А.И. Солженицын (1918-2008), жазушы»  
</br> (CFA [Марка АҚ] № 2418)
**Александр Исаевич Солженицын** (11 желтоқсан 1918, Кисловодск, Тер облысы, РКФСР — 3 тамыз 2008, Мәскеу, Ресей) — орыс жазушы, драматург, эссеист-публицист, ақын, қоғам және саяси қайраткер, КСРО-да, Швейцарияда, АҚШ-та және Ресейде жұмыс істеген және өмір сүрген.

Негізгі шығармалары: «ГУЛАГ архипелагы», «Бірінші шеңберде», «Қызыл доңғалақ», «Матрёнин двор», «Иван Денисович өмірінің бір күні», «Обыр бөлімі».

Ұлы Отан соғысының қатысушысы. Әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1970). Ресей Ғылым академиясының (РҒА) Тарих және филология ғылымдары бөлімінің академигі (1997). Ол бірнеше ондаған жылдар бойы (1960-1980 жж.) коммунистік идеяларға, КСРО-ның саяси жүйесіне және оның билігінің саясатына белсенді түрде қарсы шықты.

Әдетте, өткір қоғамдық-саяси мәселелерді қозғайтын әдеби шығармаларынан басқа, ол XIX-XX ғасырлардағы Ресей тарихына арналған көркем және публицистикалық еңбектерімен кеңінен танымал болды.

Өмірбаяны
---------

### Балалық және жастық шағы

 Номиналы 2 рубль болатын ескерткіш күміс монета 2018 ж
Александр Исаевич (Исаакиевич) Солженицын 1918 жылы 11 желтоқсанда Кисловодск қаласында дүниеге келген. Қасиетті емші Пантелеймонның Кисловодск шіркеуінде шомылдыру рәсімінен өткізген.

Әкесі — Исаак Семёнович Солженицын (1891-1918), Солтүстік Кавказдың орыс шаруасы. Анасы — Таисия Захаровна Щербак (1894-1944), украин, Кубандағы ең бай шаруашылық иесі, осы сатыға ақыл-парасатпен және еңбекпен көтерілген тавриялық шопан-батырақ, экономияның қызы (Новокубанск қ.). Солженицынның ата-анасы Мәскеуде оқып жүргенде танысып, көп ұзамай үйленді. Исаакий Солженицын Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде өз еркімен майданға аттанып, офицер болған. Ол демобилизациядан кейін ұлы туылғанға дейін, 1918 жылы 15 маусымда, аңшылықта жазатайым оқиғада қайтыс болды. «Қызыл доңғалақ» эпопеясында Санья (Исаакия) Лаженицын есімімен бейнеленген (әйелі — жазушының анасының естеліктері негізінде).

1917 жылғы төңкеріс пен азамат соғысының нәтижесінде отбасының шырқы бұзылды, 1924 жылы Солженицын анасымен бірге Дондағы Ростов қаласына көшіп келді. 1926 жылдан 1936 жылға дейін Собор тұйық көшесінде орналасқан №15 мектепте (Малевич) оқыды. Олар кедейшілікте өмір кешті.

Төменгі сыныптарда оны шомылдыру рәсімінен өтетін крест таққаны, пионерлерге қосылғысы келмегені үшін мазақ етті, шіркеуге барғаны үшін сөгіс алды. Мектептің ықпалымен коммунистік идеологияны қабылдады, 1936 жылы комсомол қатарына қабылданды. Орта мектепте әдебиетке құмар болып, эссе, өлең жаза бастады; тарихқа, қоғамдық өмірге қызығушылық танытты. 1937 жылы ол 1917 жылғы революция туралы ұзақ роман туралы ойланды.

1936 жылы Дондағы Ростов мемлекеттік университетіне оқуға түседі. Әдебиетті негізгі мамандығына айналдырғысы келмей, физика-математика факультетін таңдайды. Мектептегі және университеттегі досының естелігінде: «...Мен математиканы бейімділік бойынша емес, физика-математика факультетінде ерекше білімді, өте қызықты мұғалімдер болғандықтан оқыдым». Солардың бірі Д.Д.Мордухай-Болтовской болатын. Университетте Солженицын «өте жақсы» (Сталиндік стипендия) оқыды, әдеби жаттығуларды жалғастырды, университетте оқумен қатар тарих пен марксизм-ленинизмді өз бетімен оқыды. 1941 жылы университетті үздік бітіріп, оған математика саласындағы екінші разрядты ғылыми қызметкер және мұғалім біліктілігі берілді. Деканат оны университет ассистенті немесе аспирант лауазымына ұсынды.

Әдеби қызметінің басынан-ақ ол Бірінші дүниежүзілік соғыс пен революция тарихына қатты қызығушылық танытты. 1937 жылы ол «Самсон апаты» туралы материалдар жинай бастайды, «Август Четырнадцатогоның» алғашқы тарауларын жазды (православиелік коммунистік ұстанымдардан). Театрға қызығушылық таныта бастады, 1938 жылдың жазында Ю.А.Завадский атындағы театр мектебіне емтихан тапсыруға тырысты, бірақ сәтсіз болды. 1939 жылы Мәскеудегі Философия, әдебиет және тарих институтының әдебиет факультетінің сырттай бөліміне оқуға түседі. 1941 жылы Ұлы Отан соғысының басталуына байланысты оқуын үзеді.

1939 жылы тамызда ол достарымен бірге Еділ бойымен байдаркамен саяхат жасайды. Жазушының сол кезден 1945 жылдың сәуіріне дейінгі өмірін ол өзінің «Дороженка» (1947-1952) өмірбаяндық поэмасында суреттейді.

1940 жылы 27 сәуірде, Наталья Решетовскаяға үйленеді.

### Соғыс кезінде

Ұлы Отан соғысының басталуымен Солженицын бірден жұмылдырылмады, өйткені ол денсаулығына байланысты «жауынгерлік қабілеті шектеулі» деп танылды. Майданға шақырылуға белсенді түрде ұмтылды. 1941 жылдың қыркүйегінде ол әйелімен бірге Ростов облысының Морозовск қаласындағы мектеп мұғалімі қызметіне тағайындалды, бірақ 18 қазанда оны Морозовский аудандық әскери комиссариаты шақырып, 74-ші көлік және ат-көлік батальонына шабандоз болып тағайындалады..

1941 жылдың жазы – 1942 жылдың көктеміндегі оқиғаларды Солженицын аяқталмаған «Революцияны сүй» (1948) әңгімесінде суреттейді.

Әскери училищеге жолдама іздеп, 1942 жылы сәуірде Костромадағы артиллериялық училищеге жіберіледі; 1942 жылы қарашада лейтенанттығымен босатылып, Саранск қаласына артиллериялық аспаптық барлау батальондарын құру үшін запастағы артиллериялық барлау полкіне жіберіледі.

1943 жылдың наурызынан бастап әскерде. Орталық және Брянск майдандарында 63-армияның 44-ші зеңбірек артиллериялық бригадасының (ПАБР) 794-ші жеке армиялық барлау-артиллериялық батальонының 2-дыбыстық барлау батареясының командирі қызметін атқарады.

63-армияның Әскери кеңесінің 1943 жылғы 10 тамыздағы № 5/н бұйрығымен Малиновец — Сетуха — Большой Малиновец учаскесінде жаудың негізгі артиллериялық тобын анықтағаны және кейіннен 44-ші ПАБР-ді жойған үш жасырын батареяны анықтағаны үшін лейтенант Солженицын 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталды.

1943 жылы 15 қыркүйекте аға лейтенант атағы берілді.

1944 жылдың көктемінен бастап 2-ші Беларусь майданының 48-ші армиясының 68-ші Севск-Речицк зеңбірек артиллериялық бригадасының дыбыстық барлау батареясының командирі болады. Ұрыс жолы — Орелден Шығыс Пруссияға дейін.

1944 жылдың 7 мамырынан — капитан.

68 ПАБР 1944 жылғы 8 шілдедегі № 19 бұйрығымен жаудың екі батареясының дыбысын анықтағаны және олардға қарсы олардың атысын сөндіруге әкелген оқ атуды реттегені үшін «Қызыл Жұлдыз» орденімен марапатталды.

Майданда тыйым салынғанына қарамастан күнделік жүргізеді. Ол көп жазды, шығармаларын Мәскеу жазушыларына тексеруге жіберді.

### Ұсталу және қамалу

#### Қамау және үкім шығару

 Польшаның Бродницасында 1945 жылдың қысында Солженицын Мәскеуге Лубянкаға жөнелтуді күтіп, үш күн тұтқында болған деген жазуы бар мемориалдық тақта бар.
Майданда Солженицын қоғамдық өмірге қызығушылық танытты, бірақ Сталинді сынады («ленинизмді бұрмалағаны үшін»); өзінің ескі досы Николай Виткевичке жазған хаттарында ол Сталинді болжаған «Пахан» туралы балағат сөздер айтты, Виткевичпен бірге жасаған «қаулыны» жеке заттарында сақтады, онда ол сталиндік тәртіпті крепостнойлықпен салыстырып, соғыстан кейін «лениндік» деп аталатын нормаларды қалпына келтіру үшін «ұйым» құратыны туралы сөйлеседі.

Хаттар әскери цензураға күдік тудырды. 1945 жылы 2 ақпанда КСРО ӘХК «Смерш» қарсы барлау бас басқармасы бастығының орынбасары генерал-лейтенант Бабичтің Солженицынды дереу тұтқындау және Мәскеуге жеткізу туралы № 4146 телеграф бұйрығы шықты. 3 ақпанда армияның қарсы барлау қызметі 2/2 № 3694-45 тергеу ісін бастады. 9 ақпанда Солженицын бөлімшенің штаб-пәтерінде тұтқындалып, капитан әскери шенінен айырылды, содан кейін Мәскеуге, Лубянка түрмесіне жіберілді. Жауап алу 1945 жылдың 20 ақпанынан 25 мамырына дейін жалғасты (тергеуші КСРО МҚХК 2 бөлімі ХІ бөлімшесінің 3 бөлімі бастығының көмекшісі, мемлекеттік қауіпсіздік капитаны Езепов болған). 6 маусымда 2-басқарманың ХІ бөлімінің 3-бөлімшесінің бастығы полковник Иткин, оның орынбасары подполковник Рублев пен тергеуші Езепов айыптау актісін жасап, оны 8 маусымда Мемлекеттік қауіпсіздік комиссары 3-разрядты Федотов бекітті. 7 шілдеде Солженицын Арнайы мәжіліспен сырттай 8 жылға еңбекпен түзеу лагерінде және мерзімі аяқталған соң мәңгілік жер аударуға үкім шығарды (РКФСР Қылмыстық кодексінің 58 -бабының 10-тармағының 2-бөлігі және 11-тармағы бойынша) .

#### Қамау

Тамызда Жаңа Иерусалим лагеріне жіберілді, 1945 жылы 9 қыркүйекте Мәскеудегі лагерьге ауыстырылды, оның тұтқындары Калуга қақпасында (қазіргі Гагарин алаңы) тұрғын үйлер салумен айналысты:308—309.

1946 жылы маусымда ІІМ 4-ші арнаулы бөлімшесінің арнайы түрмелер жүйесіне ауыстырылды, қыркүйекте Рыбинскідегі авиациялық қозғалтқыштар зауытындағы жабық конструкторлық бюроға («шарашка») жіберілді, бес айдан кейін, 1947 жылы ақпанда Загорск қаласындағы «шарашкаға», 1947 жылғы 9 шілдеде — Марфиндегі (Мәскеудің солтүстік шетіндегі) ұқсас мекемеге. Онда ол математик болып жұмыс істеді.

Марфинде Солженицын «Дороженка» автобиографиялық поэмасы мен «Дороженканың» прозалық жалғасы ретінде ойластырылған «Революцияны сүй» повесі бойынша жұмыс істей бастады. Кейінірек Марфинская шарашкадағы соңғы күндерді Солженицын «Бірінші шеңберде» романында сипаттайды, онда өзі Глеб Нержин және оның камераластары Дмитрий Панин мен Лев Копелев — Дмитрий Сологдин мен Лев Рубин есімімен өсірілді.

1948 жылы желтоқсанда әйелі Солженицынмен сырттай ажырасып кетті.

1950 жылы 19 мамырда Солженицын «шарашка» билігімен жанжалға байланысты Бутырка түрмесіне ауыстырылды, ол жерден тамызда Степлагқа — Екібастұздағы арнайы лагерьге жіберілді. Түрмедегі мерзімінің үштен бір бөлігіне жуығы – 1950 жылдың тамызынан 1953 жылдың ақпанына дейін – Александр Исаевич Қазақстанның солтүстігінде қызмет етті. Лагерьде ол жалпы жұмысты атқарды, біраз уақыт бригадир болды, ереуілге қатысты. Кейінірек лагерь өмірі «Иван Денисовичтің өмірінің бір күні» хикаясында, ал тұтқындардың ереуілі «Танктер шындықты біледі» киносценарийінде әдеби бейнеленеді.

1952 жылдың қысында Солженицынға семинома диагнозы қойылып, оған лагерьде ота жасалды :380—382, 909.

#### Босау және жер аудару

1953 жылы 13 ақпанда босатылды.

Қорытындылай келе, Солженицын марксизмнен мүлдем көңілі қалды және уақыт өте келе ол православиелік-патриоттық идеяларға бейім болды. Қазірдің өзінде «шарашкада» ол қайтадан жаза бастады, Екібастұзда ол өлеңдер, поэмалар («Дороженка», «Пруссия түндері») және өлеңмен пьесалар («Тұтқындар», «Жеңісшілер мерекесі») шығарып, оларды жатқа айтты.

Бостандыққа шыққаннан кейін Солженицын «мәңгілік» қонысқа (Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облысы, Көктерек ауылы) жер аударылды. Киров атындағы жергілікті орта мектебінің 8-10 сыныптарында математика және физика пәндерінің мұғалімі болып қызмет атқарған.

1953 жылдың аяғына қарай денсаулығы күрт нашарлап, тексергенде қатерлі ісік анықталды, 1954 жылы қаңтарда Ташкентке емделуге жіберілді, наурыз айында айтарлықтай жақсарып, жазылады. Ауру, емдеу, жазылу және аурухана тәжірибесі 1955 жылдың көктемінде дүниеге келген «Окологиялық бөлімше» хикаясының негізі болды .

Жер аударылғанда ол «Еңбек республикасы» (лагерь туралы) пьесасын, «Бірінші шеңберде» романын («шарашкада» болғаны туралы) және «Көзін уқалаған» очеркін («Тапқырлық қасірет» қамалушының көзімен) жазды)».

#### Ақталу

1956 жылы маусымда КСРО Жоғарғы Сотының шешімімен Солженицын «әрекетінде қылмыс құрамының болмауына байланысты» ақталусыз босатылды.

1956 жылы тамызда ол Орталық Ресейге айдаудан оралды. Ол Владимир облысы, Курловский ауданы (қазіргі Гусь-Хрустальный ауданы) Мильцево ауылында (Торфопродукт пошта бөлімшесі) тұрды, Мезиновская орта мектебінің 8-10 сыныптарында математика және электротехника (физика) пәндерінен сабақ берді. Содан кейін ол бұрынғы әйелімен кездесті, ол 1956 жылы қарашада оған оралды (қайта неке 1957 жылы 2 ақпанда жасалған). Солженицынның Владимир облысындағы өмірі «Матрёнин ауласы» әңгімесінде көрініс тапты.

1957 жылы 6 ақпанда Солженицын КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасының шешімімен ақталды.

1957 жылдың шілде айынан бастап Рязань қаласында тұрып, No2 орта мектепте физика және астрономия пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді.

### Алғашқы жарияланымдар

1959 жылы Солженицын орыс шаруаларынан шыққан қарапайым тұтқынның өмірі туралы «Щ-854» повесін (кейін «Новый мир» журналында «Иван Денисовичтің бір күні» деген атпен жарияланды), 1960 жылы «Әділ адамсыз ауылдың қадірі жоқ» әңгімелерін және «Оң қол», бірінші «Кішкентайлар» пьесасын, «Сендегі жарық» («Желдегі шырақ») жазды. Шығармаларын жарыққа шығара алмағанын көріп, дағдарыстан аман қалды[]
.

1961 жылы Александр Твардовскийдің («Новый мир» журналының редакторы) КОКП-ның 22-съезінде сөйлеген сөзінен әсер алған ол оған «Щ-854»-ті тапсырды, бұған дейін әңгімеден саяси тұрғыдан ең өткір фрагменттерді алып тастады, кеңестік цензурадан өтпеген тұстары анық еді. Твардовский әңгімеге өте жоғары баға беріп, авторды Мәскеуге шақырып, шығарманы басып шығаруға ұмтыла бастады. Никита Хрущев Саяси Бюро мүшелерінің қарсылығын жеңіп, әңгіменің басылуына рұқсат берді. «Иван Денисович өмірінің бір күні» атты әңгімесі «Новая мир» журналында (№11, 1962 ж.) басылып, бірден қайта басылып, шет тілдеріне аударылды. 1962 жылы 30 желтоқсанда Солженицын КСРО Жазушылар одағының мүшелігіне қабылданды.

Көп ұзамай «Новый мир» журналында (№ 1, 1963) «Ауыл әділ адамсыз тұрмайды» («Матрёнин двор» деген атпен) және «Кочетовка станциясындағы оқиға» («Кречетовка станциясындағы оқиға» деген атпен) жарық көрді).

Алғашқы жарияланымдар жазушылардың, қоғам қайраткерлерінің, сыншылардың және оқырмандардың көптеген пікірлерін тудырды. Оқырмандардың хаттары - бұрынғы тұтқындар («Иван Денисовичке» жауап ретінде) «ГУЛАГ архипелагының» бастап берді.

Солженицынның әңгімелері сол кездегі шығармалар аясында өзінің көркемдік қасиетімен, азаматтық ерлігімен ерекше көзге түсті. Мұны сол кезде көптеген жазушылар мен ақындар баса айтты. Сонымен, В. Т.Шаламов 1962 жылы қарашада Солженицынға жазған хатында:

>  Повесть поэзия сияқты - онда бәрі тамаша, бәрі орынды. Әрбір жол, әрбір көрініс, әр мінездеме ықшам, зерделі, нәзік және терең, менің ойымша, «Новый мир» шыға бастағаннан бері соншалықты берік, соншалықты күшті ештеңе басып шығарған жоқ.
> 
> 
> 

1963 жылдың жазында ол басып шығаруға арналған (87 тараудан тұратын – «Шеңбер-87») «Бірінші шеңберде» романының «цензурамен» қысқартылған келесі, қатарынан бесінші басылымын жасады. Романның төрт тарауын автор таңдап алып, Новый мирға «... үлгі үшін, «Отрывка» деген желеумен...» ұсынды.

«Ел игілігі үшін» әңгімесі «Новый мир» журналының 1963 жылғы №7 санында жарияланған.

1963 жылы 28 желтоқсанда «Новый мир» журналының редакциясы мен Орталық мемлекеттік әдебиет және өнер мұрағаты Иван Денисовичтің өмірінің бір күнін 1964 жылғы Лениндік сыйлыққа ұсынды (Сыйлық комитетінің дауыс беруі нәтижесінде ұсыныс қабылданбады).

1964 жылы ол алғаш рет «Кішкентайлар» деген жалпы атаумен «Прозадағы өлеңдер» циклі – «Самиздат» еңбегін берді.

1964 жылдың жазында «Бірінші шеңберде» бесінші басылымы талқыланып, 1965 жылы «Новый Мир»  баспаға қабылдады. Твардовский «Рак ауруы» романының қолжазбасымен танысып, оны Хрущевке оқуға ұсынды (қайтадан оның көмекшісі Владимир Лебедев арқылы). Солженицын бұрын Иван Денисович туралы жақсы пікір айтқан Шаламовпен кездесіп, оны Архипелагта бірге жұмыс істеуге шақырды.

1964 жылдың күзінде «Желдегі шырақ» пьесасы Мәскеудегі Ленин комсомолы театрында қойылымға қабылданды; 1962 жылы желтоқсанда «Иван Денисович өмірінің бір күні» жарияланғаннан кейін «Современник» театры үшін «Еңбек Республикасының» «жеңіл» нұсқасы «Бұғы және Шалашовка» деген атпен дайындалды.

«Кішкентайлар» шетелге самиздат арқылы еніп, «Этюдтер мен кішкентай оқиғалар» деген атпен 1964 жылы қазанда Франкфуртте «Грани» журналында (№ 56) жарық көрді - бұл Солженицынның шетелдік орыс баспасөзіндегі алғашқы жарияланымы, КСРО-да қабылданбады.

1965 жылы Борис Можаевпен бірге Тамбов облысына шаруалар көтерілісі туралы материалдар жинауға барды (атауы роман-эпопея саяхатта анықталды - «Қызыл доңғалақ» - орыс революциясы туралы, «Архипелагтың» бірінші және бесінші бөлімдері басталды (Солочта Рязань облысы және Тарту маңындағы Копли-Марди фермасында 4 қарашада «Литературная газета» (академик Виктор Виноградовпен айтысып) мақаласы «Қырыққабат сорпасын шайырмен ағартпаңыз, сол себепті қаймақ» орыс әдеби сөзін қорғауда:

> 
> Орысша сөйлеуді емес, публицистикалық жаргонды шығару әлі де назардан тыс қалған жоқ. Жазбаша (авторлық) сөзіміздің қоймасын түзеп, оған ауызекі тілдегі халық жеңілдігі мен еркіндігін қайтару әлі де кеш емес.
> 
> 
> 

11 қыркүйекте МҚК Солженицынның досы В.Л.Туешаның пәтерінде тінту жүргізді. Осында Солженицын мұрағатының бір бөлігін бірге сақтаған. «Бірінші шеңберде», «Кішкентайлар» поэмаларының қолжазбалары, «Еңбек республикасы», «Жеңімпаздар мерекесі» пьесалары тәркіленді.

КОКП Орталық Комитеті жабық басылымды шығарды және номенклатура арасында «авторды соттау үшін», «Жеңімпаздар мерекесі» және «Бірінші шеңберде» бесінші басылымын шығарды. Солженицын қолжазбалардың заңсыз тәркіленгені туралы КСРО Мәдениет министрі Петр Демичевке, КОКП Орталық Комитетінің хатшылары Леонид Брежневке, Михаил Сусловқа және Юрий Андроповқа арыз жазып, «Круга-87» қолжазбасын Орталық әдебиет және өнер мемлекеттік мұрағатына сақтауға тапсырды.

«Огонёк», «Октябрь», «Литературная Россия», «Москва» газеттерінің редакцияларына төрт әңгіме ұсынылып, барлық жерде қабылданбады. «Известия» газеті «Захар-Калита» повесін басып шығарды - дайын топтама шашырап кетті, «Захар-Калита» «Правда» газетіне ауыстырылды — содан кейін әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі Николай Абалкин бас тартты. Әйтсе де, әңгімені 1966 жылдың басында «Новый мир» басып шығарды. Бұл Солженицынның КСРО-дағы (1980 жылдарға дейін) соңғы заңды басылымы болса керек.

Сонымен бірге АҚШ-та «А. Солженицын. Таңдаулылар »:«Бір күні ... », «Кочетовка» және «Матрёнин Двор»; Германияда «Посев» баспасында – неміс тіліндегі әңгімелер жинағы шықты.

### Диссиденттілік

1963 жылы наурызда Солженицын Хрущевтің ықыласын жоғалтып (Лениндік сыйлық берілмеді, «Бірінші шеңберде» романын жариялаудан бас тартты). Л.Брежнев билікке келгеннен кейін Солженицын заңды түрде жариялау және сөйлеу мүмкіндігінен іс жүзінде айырылды. 1965 жылдың қыркүйегінде МҚК Солженицынның антисоветтік шығармалары бар мұрағатын тәркілеп, жазушының жағдайын ушықтырды. 1966 жылы КОКП-ның 23-съезінде тарихты бұрмалауға батыл тойтарыс беру талабы қойылды. Солженицынның «Иван Денисович өмірінің бір күні» әңгімесі мысал ретінде аталды.Биліктің белгілі бір әрекетсіздігін пайдаланып, 1966 жылы Солженицын белсенді қоғамдық қызметке кірісті (кездесулер, баяндамалар, шетелдік журналистермен сұхбаттар): 1966 жылы 24 қазанда Атом энергиясы институтында өз шығармаларынан үзінділер оқыды. Курчатов («Обыр бөлімі» - «Адамдар қалай өмір сүреді», «Әділет», «Абсурдтар» тараулары; «Бірінші шеңберде» - түрмедегі күндер туралы бөлімдер; «Желдегі шырақ» пьесасының бірінші актісі), 30 қараша - Мәскеудегі Шығыстану институтындағы кеште («Бірінші шеңберде» - сөз тасушыларды әшкерелеу және опералардың елеусіздігі туралы тараулар; «Обыр бөлімі» - екі тарау). Содан кейін ол өзінің «Бірінші шеңберде» және «Обыр ауруы» романдарын самиздатқа тарата бастады. 1967 жылы ақпанда ол жасырын түрде «ГУЛАГ архипелагы» - автордың анықтамасы бойынша «көркемдік зерттеу тәжірибесі» жұмысын аяқтады.

1967 жылы мамырда ол, кеңестік зиялы қауым арасында және Батыста кеңінен насихатталған КСРО Жазушылар одағына «Съезге хат» жолдады.

> Ең алдымен Прага көктемін Солженицынның Бүкілодақтық Кеңес жазушыларының IV съезіне жазған әйгілі хаты қыздырды, оны Чехословакияда да оқыды.
> 
> —«Итоги» журналы үшін Владимира Лукинмен сұхбат

Хаттан кейін билік Солженицынды ауыр қарсылас ретінде қабылдай бастады. 1968 жылы АҚШ пен Батыс Еуропада автордың рұқсатынсыз «Бірінші шеңберде» және «Обыр бөлімі» романдары басылып, жазушыға танымалдылық әкелген кезде кеңестік баспасөзде үгіт-насихат жұмыстары басталды. авторға қарсы. 1969 жылы 4 қарашада КСРО Жазушылар одағының мүшелігінен шығарылды  .

1968 жылы тамызда Солженицын Наталья Светлованы кездестіріп, олардың қарым-қатынасы басталды. Солженицын бірінші әйелімен ажырасуды іздей бастады. Үлкен қиындықпен ажырасу 1972 жылы 22 шілдеде жасалды.

1970 жылға қарай Солженицынның шығармалары 28 елде басылып шықты, аудармалардың көпшілігі Батыс Германия мен АҚШ-та жарық көрді. Орыс тілінде осы уақытқа дейін шетелде 17 жеке басылым мен алты томдық шығармалар жинағы басылып шықты  .

КСРО Жазушылар Одағынан шығарылғаннан кейін Солженицын өзінің православиелік-патриоттық сенімін ашық жариялап, билікті қатаң сынай бастады.

1970 жылы Солженицын 75 үміткердің арасында әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ұсынылды, нәтижесінде сыйлық оған «Орыс әдебиетінің өзгермейтін дәстүрлерін ұстанған моральдық күші үшін» деген сөзбен берілді. Солженицынның еңбегінің алғаш жарияланғанынан сыйлықтың берілуіне дейін небәрі сегіз жыл өтті — бұл әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының тарихында бұрын да, кейін де болған емес. Нобель комитеті мұны жоққа шығарғанымен, жазушы сыйлықтың саяси аспектісіне баса назар аударды. Солженицынға қарсы күшті үгіт-насихат науқаны кеңестік газеттерде Дин Ридтің «Солженицынға ашық хатына» дейін кеңестік баспасөзде жарияланғанға дейін ұйымдастырылды. Кеңес өкіметі Солженицынға елден кетуді ұсынды, бірақ ол одан бас тартты. 1970 жылдары ол Мәскеуде Горький көшесіндегі №12 үйдің 169-пәтерінде тұрды.

1960 жылдардың аяғы — 1970 жылдардың басында МҚК-да Солженицынның жедел дамуымен ерекше айналысатын арнайы бөлімше құрылды - 5 дирекцияның 9 бөлімі .

1971 жылы 11 маусымда Парижде Солженицынның «Он төртінші тамыз» романы жарық көрді, онда автордың православиелік-патриоттық көзқарастары айқын көрсетілген. 1971 жылы тамызда МҚК Солженицынды физикалық түрде жою операциясын жүргізді — Новочеркасскке барған кезде оған белгісіз улы зат жасырын түрде енгізілді (болжамды рицин):656—661. Бұдан жазушы аман қалды, бірақ ол ұзақ уақыт ауыр науқастанды.

1972 жылы ол Калуга архиепископы Ермогеннің (Голубев) сөйлеген сөзін қолдап, Патриарх Пименге шіркеу мәселелері туралы «Ұлы Ашығу хатын» жазды.

1972-1973 жылдары «Қызыл доңғалақ» эпопеясында жұмыс істеді, бірақ белсенді диссиденттік әрекеттерді жүргізбеді.

1973 жылдың тамыз-қыркүйек айларында билік пен диссиденттер арасындағы қарым-қатынас шиеленісе түсті, бұл Солженицынға да әсер етті.

1973 жылы 23 тамызда шетел тілшілеріне көлемді сұхбат берді. Сол күні МҚК жазушының көмекшілерінің бірі Елизавета Воронянскаяны ұстады. Жауап алу кезінде ол ГУЛАГ архипелагының қолжазбасының бір данасы орналасқан жерді ашуға мәжбүр болды. Үйге оралған ол өзін асылып өлді. 5 қыркүйекте Солженицын не болғанын біліп, Батыста ( ИМКА -Пресс иммигранттар баспасында) Архипелагты басып шығаруды бастауға бұйрық берді. Содан кейін ол КСРО басшылығына «Кеңес Одағының басшыларына хат» жолдады, онда коммунистік идеологиядан бас тартуға және КСРО-ны Ресейдің ұлттық мемлекетіне айналдыруға қадамдар жасауға шақырды. Тамыз айының соңынан бері Батыс баспасөзінде диссиденттерді, атап айтқанда Солженицынды қорғайтын көптеген мақалалар жарияланды.

### ГУЛАГ архипелагы

1973-74 жылдары ГУЛАГ архипелагының жариялануымен КСРО-да диссиденттерге қарсы күшті үгіт-насихат жұмыстары басталды. 31 тамызда «Правда» газетінде бір топ кеңес жазушыларының «мемлекеттік және қоғамдық жүйемізге жала жапты» деп, Солженицын мен А.Д.Сахаровты айыптайтын ашық хаты жарияланды. 24 қыркүйекте МҚК Солженицынның бұрынғы әйелі арқылы жазушыға «ГУЛАГ архипелагын» шетелде басып шығарудан бас тартқаны үшін КСРО-да «Обыр корпусы» повесін ресми жариялауды ұсынды. Бірақ, Солженицын КСРО-да «Обыр корпусы» басылуына еш қарсылығы жоқ екенін айтып, билікпен ауызша келісімге келуге ниет білдірген жоқ. 1973 жылдың желтоқсан айының соңғы күндерінде «ГУЛАГ архипелагының» бірінші томының шыққаны жарияланды. Кеңестік БАҚ-та «әдебиетші власовит» деген таңбамен Солженицынды отанының сатқыны ретінде қаралау үшін жаппай науқан басталды. Мүлдем талқыланбаған «ГУЛАГ архипелагының» (1918-1956 жылдардағы кеңестік лагерь-түрме жүйесін көркемдік зерттеу) нақты мазмұнына емес, Солженицынның «соғыс кезіндегі Отанын сатқандармен, полицейлер мен власовшылар».

КСРО-да тоқырау жылдарында «Август Четырнадцатого» және «ГУЛАГ архипелагы» (алғашқы романдар сияқты) самиздатқа шығарылды.

1973 жылдың аяғында Солженицын «Жартастардың астынан» жинағының авторлар тобының бастамашысы және жинаушысы болды (1974 жылы Парижде ИМКА-Пресс басып шығарды), осы жинаққа «Қайтып келген тыныс пен сана», «Тәубе және өзін-өзі ұстау ұлттық өмір категориясы ретінде», «Тәрбие» туралы» мақалалар жазды.

### Қуғын

1974 жылы 7 қаңтарда КОКП Орталық Комитеті Саяси Бюросының отырысында «ГУЛАГ архипелагының» шығуын және Солженицынның «антикеңестік әрекеттерін жолын кесу» шаралары талқыланды. Юрий Андропов Солженицынды елден әкімшілік жолмен шығаруды ұсынды. Устинов, Гришин, Кириленко, Катушев шығаруды жақтады; тұтқындау және жер аудару үшін — Косыгин, Брежнев, Подгорный, Шелепин, Громыко және т.б. Қаулы қабылданды — «Солженицын А.И. жауапкершілікке тартылсын. Ю.В. Андропов пен Р.А. Руденко жолдастарға А.И. Солженицынға қатысты тергеу мен сот ісін жүргізудің реті мен тәртібін анықтау тапсырылсын. Алайда, Саяси бюроның 7 қаңтардағы шешіміне қайшы, Андроповтың елден шығару туралы пікірі түптеп келгенде басым болды. Бұған дейін «Кеңес басшыларының» бірі, Ішкі істер министрі Николай Щелоков Солженицынды қорғау үшін Саяси бюроға нота жолдады, бірақ оның ұсыныстары (оның ішінде «Обыр корпусын» жариялау) қолдау таппады.

 Кельндегі (Германия) Генрих Беллдың үйінде. 14.2.1974
Сурет:Сообщение ТАСС о высылке Солженицына.jpg ТАСС хабарламасы  
А.Солженицынды елден шығару туралы  
(Известия. 15.2.1974)
12 ақпанда Солженицын тұтқындалып, мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталып, Кеңес азаматтығынан айырылды. 13 ақпанда КСРО-дан шығарылды (Германияға ұшақпен жеткізілді).

1974 жылы 14 ақпанда КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Баспасөзде мемлекеттік құпияларды қорғау бас басқармасы бастығының «А.И.Солженицынның шығармаларын кітапханалар мен кітап сатушылардан алу туралы» бұйрығы шықты. Осы бұйрыққа сәйкес «Новый мир» журналдарының нөмірлері жойылды: 1962 жылғы № 11 (онда «Иван Денисовичтің өмірінің бір күні» әңгімесі жарияланған), 1963 жылғы № 1 («Матрёнин двор» және «Кречетовка вокзалындағы оқиға» әңгімелерімен), 1963 жылғы №7 («Игілікті іс үшін» повесімен) және 1966 жылғы No1 («Захар-Калита» повесі); «Роман-газета» 1963 жылғы № 1 және «Иван Денисовичтің» жеке басылымдары («Советский писатель», Гослитиздат және Учпедгиз баспалары – зағиптарға арналған басылым, сондай-ақ литва және эстон тілдеріндегі басылымдар). Солженицын шығармалары бар шетелдік басылымдар (соның ішінде журналдар мен газеттер) де тәркіленді. Басылымдар «ұсақтап кесу» арқылы жойылды, ол журналдарды жойған кітапхана меңгерушісі мен оның қызметкерлері қол қойған тиісті актімен бекітілді.

29 наурызда Солженицынның отбасы КСРО-дан кетті. Мұрағат пен жазушының әскери марапаттарын АҚШ әскери атташесінің көмекшісі Уильям Одом елден заңсыз алып кеткен. Ол қуылғаннан кейін көп ұзамай Солженицын Солтүстік Еуропаға қысқа сапарға шықты, нәтижесінде Швейцарияның Цюрих қаласында уақытша тұруға шешім қабылдады.

1974 жылы 3 наурызда Парижде «Кеңес Одағының басшыларына хат» жарияланды; жетекші батыс басылымдары және КСРО-дағы көптеген демократиялық көзқарастағы диссиденттер, соның ішінде Андрей Сахаров пен Рой Медведев «Хатты» демократияға қарсы, ұлтшыл және «қауіпті адасушылықтар» деп бағалады; Солженицынның Батыс баспасөзімен қарым-қатынасы одан әрі нашарлай берді .

1974 жылдың жазында ГУЛАГ архипелагының қаламақысына КСРО-дағы саяси тұтқындарға көмек көрсету үшін «Орыс қуғынға ұшырағандар мен олардың отбасыларына көмек көрсету қоғамдық қорын» құрды (қамау орындарына сәлемдеме және ақша аударымдары, оларға заңды және отбасыларына заңсыз материалдық көмек көрсету).

1974-1975 жылдары Цюрихте Лениннің эмиграциядағы өмірі туралы материалдар жинады («Қызыл доңғалақ» эпопеясы үшін), «Еменге ұсталған бұзау» естеліктерін аяқтап, басып шығарды.

1975 жылы сәуірде ол отбасымен Батыс Еуропаға, содан кейін Канада мен АҚШ-қа барды. 1975 жылдың маусым-шілде айларында Солженицын Вашингтон мен Нью-Йоркте болды, кәсіподақтар конгресінде және АҚШ конгресінде баяндама жасады. Солженицын өз сөздерінде коммунистік режимдер мен коммунистік идеологияны қатаң сынға алды, АҚШ-тың Вьетнамдағы әрекеттерін қолдады, АҚШ-ты КСРО-мен ынтымақтастықтан және детенттік саясаттан бас тартуға шақырды; сонымен бірге жазушы КСРО-да демократияға тез көшкен жағдайда ұлтаралық қақтығыстар өрши түсуі мүмкін деп қауіптенсе де, Батысты Ресейді «коммунистік тоталитаризмнен» азат етудегі одақтас ретінде қабылдауды жалғастырды.

1975 жылы тамызда Цюрихке оралып, «Қызыл доңғалақ» эпопеясымен жұмысын жалғастырды.

1976 жылы ақпанда ол Ұлыбритания мен Францияға гастрольдік сапармен барды, сол кезде оның сөйлеген сөздерінде Батысқа қарсы түрткілер байқала бастады. 1976 жылы наурызда жазушы Испанияға барды. Испандық теледидардағы сенсациялық сөзінде ол жақында Франко режимін құптап, Испанияны «демократияға қарай тым жылдам жүруден» сақтандырды. Батыс баспасөзінде Солженицынды сынау күшейді, кейбір жетекші еуропалық және американдық саясаткерлер оның көзқарастарымен келіспейтіндерін мәлімдеді.

Батысқа келгеннен кейін көп ұзамай ол ескі эмигрант ұйымдарымен және ИМКА-Пресс баспасымен жақын болды, оның ресми жетекшісі болмай-ақ, ол басым жағдайды иеленді. Ол баспаны 30 жылға жуық басқарған эмигрант қоғам қайраткері Морозовты баспа басшылығынан шеттету туралы шешімі үшін эмигранттар ортасында абайлап сынға ұшырады.

Солженицынның «үшінші толқынның» эмиграциясымен (яғни, 1970 жылдары КСРО-дан кеткендер) және «қырғи-қабақ соғыстың» батыс белсенділерімен идеологиялық келіспеушіліктері оның «Екі диірменнің арасына дән түсті» естеліктерінде, сондай-ақ көптеген эмигрант басылымдары жазылған.

1976 жылдың сәуір айында ол отбасымен Америка Құрама Штаттарына көшіп, Кавендиш қаласына (Вермонт штаты) қоныстанды. Келгеннен кейін жазушы «Қызыл доңғалақ» жұмысына қайта оралды, ол үшін Гувер институтындағы орыс эмигранттарының мұрағатында екі ай болды.

Ол баспасөзбен және жұртшылықпен сирек сөйлеседі, сондықтан оны «Вермонттың сопысы» немесе «вермонт диуанасы» деп атады. Баспасөзде сирек кездесетін көріністерінде ол кеңестік тәртіпті де, американдық шындықты да сынап, американдық баспасөздің рақметі жоқтығын және кез келген жүйемен үйлеспейтіндігі туралы жауап айыптауларын тудырды.

### Ремиграция алдында

Қайта құрудың келуімен КСРО-да Солженицынның шығармашылығы мен қызметіне ресми көзқарас өзгере бастады. Оның көптеген шығармалары жарияланды, атап айтқанда, 1989 жылы «Новый мир» журналында, «ГУЛАГ архипелагының» жеке тараулары жарияланды. 1990 жылы КСРО-да «ГУЛАГ архипелагы» көп таралыммен жарық көрді. Сонымен, Солженицынның «Кіші жинақ шығармаларының» бесінші томының («ГУЛАГ архипелагының» 1 және 2 бөлімдері) таралымы 1990 жылы 3 миллион дана таралыммен жарық көрді.

1990 жылы 18 қыркүйекте «Литературная газета» мен «Комсомольская правда» газеттерінде бір мезгілде Солженицынның елді жаңғырту жолдары, оның пікірінше, халық пен мемлекет өмірін құрудың парасатты негіздері туралы мақаласы жарияланды. «Біз Ресейді қалай жабдықтай аламыз?». Мақалада Солженицынның бұрынғы «Кеңес Одағының басшыларына хатында» айтылған ескі ойлары мен публицистикалық еңбектері, атап айтқанда, «Жартас астынан» жинағына енген. Осы мақаланың авторлық қаламақысы Солженицын Чернобыль атом электр станциясындағы апаттан зардап шеккендердің қорына аударылды. Мақала үлкен толқыныс тудырды.

1990 жылы Солженицын Кеңес азаматтығына қайтарылды артынан РКФСР Қылмыстық кодексінің 64 бабы бойынша қылмыстық іс тоқтатылды, сол жылдың желтоқсанында «ГУЛАГ архипелагы» үшін РКФСР Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды.

Вячеслав Костиковтың әңгімесіне сәйкес, Борис Ельциннің 1992 жылы АҚШ-қа алғашқы ресми сапары кезінде, Вашингтонға келген бойда Ельцин қонақүйден Солженицынға телефон соғып, онымен «ұзақ», атап айтқанда, Курил туралы әңгімелеседі. Аралдар. «Жазушының пікірі көпшілік үшін күтпеген және таң қалдырды: "Мен аралдардың бүкіл тарихын XII ғасырдан бері зерттедім. Бұлар біздің аралдар емес, Борис Николаевич. Беру керек. Бірақ бұл қымбат..."».

1992 жылы 27—30 сәуірде режиссер Станислав Говорухин Солженицынның Вермонттағы үйінде болып, Александр Солженицынның екі бөлімді телефильмін түсірді.

### Ресейге қайтуы

Солженицын отбасымен бірге 1994 жылы 27 мамырда АҚШ-тан Магаданға ұшып келіп, отанына оралды. Одан кейін Владивостоктан пойызбен ел аралап, елордада сапарымды аяқтадым. Солженицынды Мәскеудегі Ярославский вокзалында бірнеше мың азамат қарсы алды. Мемлекеттік Думада сөз сөйледі. Солженицынға демократтар қарсы болды – «Ресейдің демократиялық таңдауы» фракциясы жазушының Мемлекеттік Дума ғимаратында сөйлеген сөзіне қарсы дауыс берді.

1993 жылы наурызда президент Борис Ельциннің жеке бұйрығымен, оған Тройце-Лыководағы Сосновка-2 мемлекеттік саяжайының бөлігі (өмір бойына мұрагерлік құқығы негізінде) сыйға берілді. Солженицындар үлкен залы, жылтыратылған галереясы, камині бар қонақ бөлмесі, концерттік пианино және Петр Столыпин мен Александр Колчактың портреттері ілулі тұрған кітапханасы бар екі қабатты кірпіш үйді жобалап, салды. Солженицынның Мәскеудегі пәтері Козицкий жолағында орналасқан.

1997 жылы Ресей Ғылым академиясының толық мүшесі болып сайланды.

1998 жылы ол Бірінші шақырылған Қасиетті Андрей апостол орденімен марапатталды, бірақ марапаттан бас тартты: «Мен Ресейді қазіргі апатты жағдайға әкелген жоғарғы күштің марапатын қабылдай алмаймын» (мен әкімшілікті алдын ала ескерттім). Сол жылы ол 1990 жылдардағы Ресейде болған өзгерістер және реформаларды (атап айтқанда, жекешелендіру) Ельцин — Гайдар — Чубайс үкіметі жүргізген және Ресей билігінің Шешенстандағы әрекеттерін қатаң айыптаған елдің жағдайы туралы ойлардан тұратын «Ресей күйреуде» атты көлемді тарихи-публицистикалық очеркін жариялады.

Ломоносов атындағы Үлкен алтын медалімен марапатталған (1998).

Гуманитарлық қызмет саласындағы көрнекті жетістіктері үшін Ресей Федерациясының Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды (2007).

2007 жылы 12 маусымда президент Владимир Путин Солженицынға барып, оны Мемлекеттік сыйлықтың иегері болуымен құттықтады  .

Жазушы елге оралғаннан кейін көп ұзамай «шығармашылығы жоғары көркемдік қасиеті бар, Ресейдің өзін-өзі тануына үлес қосқан, орыс әдебиетінің дәстүрін сақтау мен ұқыпты дамытуға зор үлес қосқан жазушыларды марапаттау үшін» оның атындағы әдеби сыйлық тағайындалды.

Ол өмірінің соңғы жылдарын Мәскеуде және Мәскеу сыртындағы саяжайда өткізді. 2002 жылдың аяғында ол ауыр гипертониялық дағдарысты бастан кешірді, өмірінің соңғы жылдарында ол қатты ауырды, бірақ жазуды жалғастырды. Ол Александр Солженицын атындағы қордың президенті зайыбы Наталья Дмитриевнамен бірге оның ең толық, 30 томдық жинағын дайындап, басып шығарумен айналысты. Ауыр отадан кейін оның оң қолы ғана жұмыс істеді.

### Қайтыс болуы және жерлеу

 Ресей президенті Дмитрий Медведев Солженицынның зиратында. 2008 жылғы 6 тамыз
Александр Исаевич Солженицын 2008 жылы 3 тамызда 90 жасында Тройце-Лыководағы үйінде, Мәскеу уақытымен 23:45-те жедел жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды.

5 тамызда Солженицын толық мүшесі болған Ресей Ғылым академиясының ғимаратында азаматтық жаназа және марқұммен қоштасу рәсімі өтті. Бұл аза тұту рәсіміне КСРО бұрынғы президенті Михаил Горбачев, Ресей премьер-министрі Владимир Путин, Ресей ғылым академиясының президенті Юрий Осипов, Мәскеу мемлекеттік университетінің ректоры Виктор Садовничий, Ресейдің бұрынғы премьер-министрі Евгений Примаков, орыс мәдениеті қайраткерлері және бірнеше мың азаматтар қатысты.

2008 жылдың 6 тамызында Орехово-Зуевский архиепископы Алексий (Фролов) Мәскеу Донской монастырының Ұлы соборында жерлеу литургиясын және жерлеу рәсімін өткізді. Сол күні Александр Солженицынның денесі әскери құрметпен (соғыс ардагері ретінде) Донской монастырының қорымында Иоанн Баспалдақ шіркеуінің альтарының артында, Василий Ключевский бейітінің жанына жерленді.

Отбасы балалары
---------------

* Әйелдері:
	+ Наталья Алексеевна Решетовская (1919-2003; 1940 жылдың 27 сәуірінен (ресми түрде) 1972 жылға дейін Солженицынмен некеде), күйеуі туралы бес естеліктің авторы, оның ішінде «Александр Солженицын және Ресей оқырманы» (1990) ), «Ажырау» (1992), т.б.
	+ Наталья Дмитриевна Солженицына (Светлова) (1939 ж. т.) (1973 жылдың 20 сәуірінен).
* Екінші некеден ұлдары: Ермолай (1970 ж. т.; 2018 ж. - ТМД McKinsey компаниясының Мәскеудегі кеңсесінің аға серіктесі), Игнат (1972 ж. т.), Степан (1973 ж. т.; 2020 ж. мамырынан бастап — «Сібір көмір энергетикалық компаниясының» бас директоры). Ермолай мен Степан Ресейде тұрады және жұмыс істейді (Ермолай Тайвань туралы очерк жазды), Игнат - пианист және дирижер, Филадельфия консерваториясының профессоры.
* Асырап алған ұлы Н.Д.Солженицынаның бірінші некесінен ұлы, Дмитрий Тюрин (1962-1994, АҚШ-та қайтыс болған және жерленген).
* Немерелері: Иван, Филипп, Всеволод, Андрей, Дмитрий, Анна, Екатерина, Татьяна (Дмитрий Тюриннің асырап алған ұлының қызы).

Естелік
-------

 Ресей президенті Владимир Путин Мәскеуде Солженицын ескерткішінің ашылуында. 2018 жылдың 11 желтоқсаны
Жерлеу күні Ресей президенті Дмитрий Медведев «А.И.Солженицынның есімін мәңгілік қалдыру туралы» жарлыққа қол қойды, оған сәйкес 2009 жылдан бастап Ресейдің жоғары оқу орындарының студенттері үшін Солженицын атындағы жеке шәкіртақы тағайындалып , Мәскеу үкіметіне ұсынылды. қала көшелерінің біріне Солженицын есімін беру, ал Ставрополь өлкесінің үкіметі мен Ростов облысының әкімшілігі - Кисловодск және Ростов-на-Дону қалаларында Солженицынның есімін мәңгілікке қалдыру шараларын жүргізу  .
1990 жылы 20 қыркүйекте Рязань қалалық кеңесі Солженицынға Рязань қаласының құрметті азаматы атағын берді. Қаладағы № 2 мектеп ғимараты мен Урицкий көшесіндегі № 17 тұрғын үйге қаламгердің шығармашылығына арналған мемориалдық тақталар орнатылған.

2003 жылдың маусымында Рязань электроника колледжінің бас ғимаратында жазушыға арналған мұражай  ашылды (Ресейдегі «Станция көрермені» және «Анна Снегинадан» кейінгі әдеби шығармаға арналған үшінші мұражай).

2003 жылы Черноморскоедағы Зубовтар үйіне мемориалдық тақта орнатылды.

2008 жылғы 11 желтоқсанда Кисловодск қаласында орталық қалалық кітапхана ғимаратында мемориалдық тақта ашылды, оған Кисловодск қаласының құрметті азаматы (2003 жылдан) Солженицынның есімі берілді.

2009 жылғы 9 қыркүйекте Ресей Білім және ғылым министрінің бұйрығымен 20 ғасырдағы орыс әдебиеті бойынша негізгі білім беру бағдарламаларының міндетті минимум мазмұны Александр Солженицынның «ГУЛАГ архипелагы» көркемдік зерттеуінің үзінділерін зерттеумен толықтырылды. Шығарманың құрылымын толық сақтай отырып, төрт рет қысқартылған «мектеп» нұсқасын жазушының жесірі баспаға дайындаған. Бұған дейін «Иван Денисовичтің өміріндегі бір күн» повесі мен «Матрёнин ауласы» әңгімесі мектеп бағдарламасына ендіріліп қойған болатын. Жазушының өмірбаяны тарих сабағында оқытылады.

2009 жылдан бастап Мәскеудегі Александр Солженицын атындағы Шетелдегі орыстар үйінің ғылыми-мәдени орталығы (1995 жылдан 2009 жылға дейін - Шетелдегі орыс кітапханасы-қоры) оның есімі - мұражайлық үлгідегі ғылыми-мәдени орталықты сақтау, зерттеу. және шетелде орыс тарихы мен қазіргі өмірін танымал ету.

2010 жылдың 3 тамызында Солженицынның қайтыс болғанының екі жылдығында Донской монастырының аббаты, Павловск-Посад епископы Кирилл монастырь ағайындарымен бірге жазушының зиратында еске алу рәсімін өткізді. Еске алу рәсімі басталғанға дейін Кирилл мүсінші Дмитрий Шаховскийдің жобасы бойынша Солженицынның бейітіне орнатылған жаңа тас крестті бағыштады  .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn. Britannica.
2. ↑  Самые значимые произведения Александра Солженицына. РИА Новости, 04.08.2008.
3. ↑  Солженицын Александр Исаевич.  Российская академия наук (18 тамыз 2008). Тексерілді, 18 наурыз 2019.
4. ↑  Александр Исаевич Солженицын. Материалы к биобиблиографии / Ред. колл.: В. П. Муромский и др. — СПб.: Рос. нац. библиотека, 2007.: «Александр Исаевич Солженицын (по отцу — Исаакиевич)…».
5. ↑  Отец писателя Исаакий Семёнович с 1905 года учился в Пятигорской гимназии. Здесь он познакомился с Таисией Щербак — матерью писателя // Путешествие по России. Этапы жизни А. И. Солженицына: Кисловодск. Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 наурыз 2013.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 18 сәуір 2013.
6. ↑  *Үлгі қатесі: қара* {{Кітап}}
7. ↑  Память народа. Документ о награде: Солженицын Александр Исаевич, Орден Отечественной войны II степени.  pamyat-naroda.ru. Тексерілді, 5 желтоқсан 2015.
8. ↑  *А. Солженицын*. Желябугские Выселки. Двучастный рассказ. // Новый мир. — 1999. — № 3.
9. ↑  Память народа. Документ о награде: Солженицын Александр Исаевич, Орден Красной Звезды.  pamyat-naroda.ru. Тексерілді, 5 желтоқсан 2015.
10. ↑  Свидетельство о реабилитации № 4н-083/57.
11. ↑  {{{тақырыбы}}} — 1998.
12. ↑  *Үлгі қатесі: қара* {{Кітап}}
13. ↑  {{ мақала|атауы=Қырыққабат сорпасын шайырмен ағартпаңыз, бұл қаймақ|сілтеме=http:// www.belousenko.com/books/Solzhenitsyn/Smetana.rar|edition=Әдебиет газеті|жыл=11/4/1965} }
14. ↑  Государственный архив Рязанской области. Р-6626. Оп. 1. Д. 68. Л. 22—30.
15. ↑  «Новое русское слово». — 1973. — 7 января.
16. ↑  Бодался телёнок с дубом, 2018
17. ↑  *Дин Рид.* Открытое письмо Александру Солженицыну Мұрағатталған 23 қазанның 2018 жылы.. // Огонёк : журнал. — № 5 (2274). — 1971.
18. ↑  Травля Солженицына и Сахарова. Официальные публикации и документы. *По книге «Кремлёвский самосуд», «Родина», 1994*.  Антология самиздата. Тексерілді, 16 желтоқсан 2008.. Обсуждению предшествовал появившийся вопрос о предполагаемом чтении книги «Архипелаг ГУЛАГ» на радио «Свобода» на языках народов СССР. — См. Радиодиверсанты // Известия : газета. — 1974. — 22.1.1974.)
19. ↑  *Виноградов В.* Как Александра Исаевича выживали из России // Литературная Россия. — 1994. — 26 августа. — № 34. — С. 12.
20. ↑  Путь Солженицына в контексте Большого Времени, 2009
21. ↑  Александру Солженицыну — 88 лет. Правда. Ру
22. ↑  *Залыгин С.* Год Солженицына; *Латынина А.* Солженицын и мы // Новый мир. 1990. № 1. С. 233—258.
23. ↑  *Солженицын А. И.* Малое собрание сочинений. — Т. 5. Архипелаг ГУЛАГ. Ч. 1—2. — М.: ИНКОМ НВ, 1990.
24. ↑  Генеральный прокурор СССР Н. Трубин: Дело Солженицына прекращено // Сов. Россия : газета. — 19 сент. 1991.; *Руднев, В.* Прокуратура СССР приносит извинения Солженицыну // *Известия* : газета. — 19 сент. 1991.
25. ↑  *Костиков В.* Без Солженицына. Он завещал нам жить не по лжи.  Аргументы и Факты (6 тамыз 2008). Тексерілді, 20 наурыз 2011.
26. ↑  Генпрокуратура возбуждает уголовное дело в отношении Михаила Касьянова.  Первый канал (11 шілде 2005). Тексерілді, 20 наурыз 2011.
27. ↑  Wikimapia - Let's describe the whole world!.  wikimapia.org. Тексерілді, 12 желтоқсан 2019.
28. ↑  *Солженицын А. И.* Интервью с Петером Холенштейном для еженедельника «Вельтвохе» (Декабрь 2003) // На возврате дыхания. — М.: Вагриус, 2004. — С. 692.
29. ↑  *Солженицын А. И.* Россия в обвале. — М.: Русский путь, 2006. — § 3: Реформы — на развал и § 13: В Чечне.
30. ↑  Путин лично поздравил Солженицына с вручением госпремии.  РИА Новости (12 маусым 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 тамыз 2011.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 14 тамыз 2010.
31. ↑  Указ Президента Российской Федерации от 5 июня 2007 г. № 699 «О присуждении Государственной премии Российской Федерации за выдающиеся достижения в области гуманитарной деятельности 2006 года»
32. ↑  В Москве скончался Александр Солженицын.  Интерфакс (4 тамыз 2008). Тексерілді, 7 тамыз 2008.
33. ↑  Александр Солженицын похоронен на кладбище Донского монастыря.  Патриархия.ru (6 тамыз 2008). Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 тамыз 2011.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 7 тамыз 2008.
34. ↑  Дмитрий Медведев вернулся в Москву из отпуска, чтобы проститься с Александром Солженицыным.  NEWSru.com (6 тамыз 2008). Тексерілді, 7 тамыз 2008.
35. ↑  Отпевание Солженицына совершит архиепископ Орехово-Зуевский Алексий.  Интерфакс (5 тамыз 2008). Тексерілді, 7 тамыз 2008.
36. ↑  Умерла Наталия Решетовская.  Эхо Москвы (8 маусым 2003). Тексерілді, 12 желтоқсан 2019.
37. ↑  Умерла Наталья Решетовская - первая жена Солженицына.  Комсомольская правда (30 мамыр 2003). Тексерілді, 12 желтоқсан 2019.
38. ↑  Первая жена Солженицына Наталья Решетовская: "Увы, я до сих пор его люблю...".  Аргументы и факты (14 қазан 2002). Тексерілді, 12 желтоқсан 2019.
39. ↑  Записки МВД СССР и отделов ЦК КПСС о прописке А. Солженицына в Москве. 25 апреля 1973. Басты дереккөзінен мұрағатталған 28 қараша 2010.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 20 наурыз 2010.
40. ↑  *Ермолай Солженицын*. От горсти риса — до сотовой связи // Новый мир. — 1996. — № 12 Мұрағатталған 23 сәуірдің 2019 жылы..
41. ↑  Президент России подписал Указ «Об увековечении памяти Солженицына».  Независимая газета (6 тамыз 2008). Басты дереккөзінен мұрағатталған 28 тамыз 2008.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 7 тамыз 2008.
42. ↑  Рязанский колледж электроники — Музей рассказа А. И. Солженицына «Для пользы дела»
43. 1 2  Сокращённый «Архипелаг ГУЛАГ» издан для школьников.  Телеканал «Культура» (26 қазан 2010). Тексерілді, 27 қазан 2010.
44. ↑  Новая редакция «Архипелага ГУЛАГ».  Телеканал «Культура» (27 қазан 2010). Тексерілді, 27 қазан 2010.
45. ↑  В столичном Донском монастыре совершена панихида на могиле А. И. Солженицына  (орыс.).  Русская православная церковь. Тексерілді, 12 желтоқсан 2019.







1. ↑  1990 жылдары ол ғибадатхананы қалпына келтіруге белсенді түрде қайырымдылық бөлді (большевиктер толығымен қиратты)
2. ↑  Кубанда *қарқынды* дамып келе жатқан алпауыт қожалықты осылай деп атады.
3. ↑  Анасының қожалығы мемлекеттендірілді.
4. ↑  Солженицын 1995 жылы екі бөлімнен тұратын «Настенька» әңгімесінің екінші бөлімінде өзін, қызығушылықтарын және мектеп мұғалімін сипаттайды. — Новый мир : журнал. — 1995, № 10. — 3—34 б.
5. ↑  Солженицын Горяинов-Шаховский деген атпен оны «Бірінші шеңберде» романында және «Дороженка» поэмасында алып шықты..
6. ↑  Эвакуацияланған 3-ші Ленинград артиллериялық училищесі.
7. ↑  1952 жылғы 27 желтоқсандағы № 9/2-41731 МҚМ 9-басқармасының мәліметі бойынша.
8. ↑  «Бұл пьеса менің жазғандарымның ішіндегі ең сәтсізі». — *Солженицын А.* Бұзау емен ағашына қадалды. Әдеби өмірдің очерктері. — Paris: YMCA-PRESS, 1975. — 18 б.
9. ↑  Станцияның аты сол кездегі «Октябрь журналының бас редакторы » Всеволод Кочетовтың тегімен кездейсоқ сәйкес келеді, онымен «Новый мир» әдеби-идеялық және дүниетаны бойынша түбегейлі тартыстарға тап болды. Кочетовтың ашуын ушықтырмау үшін станцияның атауын бейтарап атаумен өзгерту туралы шешім қабылданды.
10. ↑  1964 жылғы әдебиет сыйлығы Олесь Гончарға «Тронка» романы үшін және Василий Песковқа «Шықтағы қадамдар» кітабы үшін берілді..
11. ↑  Басып шығару әрекеті сәтсіз аяқталды.
12. ↑  Пьеса мақұлданбай, өтпей қалды. — Веч. Москва : газета. — 2000, 5 маусым. — 2 шығ. — 5 б.
13. ↑  Спектакльге тыйым салынды.
14. ↑  15 қаңтарда Би-би-си бағдарламасында «Әдебиеттегі ең жақсы кітап 1969 туралы» былай делінген: Грэм Грин А. Солженицынның «Бірінші шеңберде» романын жыл кітабы ретінде таңдады. Гриннің пікіріне жазушы Майкл Фрейн қосылды. Грин The Observer журналында "Шеңберді" Пастернактың Доктор Живагосынан да әлдеқайда маңызды деп атады<nowiki/ >" ". Майкл Фрейн сол газетте «Солженицынның бұл романының жарыққа шығуын адам рухының салтанаты деп қабылдадым» деп жазды.
15. ↑  Осыған байланысты оқиғалардың әртүрлі суреттелуі Солженицынның «Еменге қадалған бұзау» кітабында және Н. Решетовская «АПН - Мен - Солженицын» естеліктерінде, Решетовская қайтыс болғаннан кейін жарияланған: Решетовская МҚК рөлін жоққа шығарады және ол билік пен Солженицын арасындағы келісімге өз бастамасымен қол жеткізуге тырыстым деп мәлімдейді.
16. ↑  КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1974 жылғы 12 ақпандағы «Солженицынды КСРО азаматтығынан айыру және КСРО-дан шығару туралы» Жарлығы А.И. («Жариялауға жатпайды» белгісімен «КСРО Қарулы Күштерінің Ведомостилерінде» жарияланбаған.»)
17. ↑  1980 жылдардың басында АҚШ президенті Роналд Рейган Батыста тұратын ең көрнекті кеңестік диссиденттерді таңғы асқа шақырды. Солженицын ғана шақырудан бас тартып, оның «диссидент» емес, оның генералдары ғалымдардың кеңесі бойынша бағытталған ядролық қару, ереуілдер және қандай да бір «этникалық қару» (кейбір кеңестік және әсіре ұлтшыл эмигриялық публицистер мұны жасау әрекеттері туралы айтты) арқылы орыс халқын іріктеп жою туралы идеясын байыпты дамытып жатқан мемлекет басшысымен сөйлесе алмайтын орыс жазушысы екенін атап өтті. Сыпайы қарсылық білдіре отырып, Солженицын жауап ретінде Рейганды оның өкілеттігі аяқталғаннан кейін Вермонттағы үйіне және ондағы тыныш жағдайда екі ел арасындағы қарым-қатынастың өзекті мәселелері туралы сөйлесуге шақырды - президент кеңсесі бір адам ең көбі сегіз жыл бойы жұмыс істейді, ал орыс жазушысы өмір бойы жұмыс істейді. Посев. — 1982. — XV. — 57—58 б.  
 Бұл оқиғаның мән-жайы мына жерде егжей-тегжейлі сипатталған:  
 *Паладин А.* Александр Солженицын: новые черты знакомого лица // Литературная Россия. — 29.12.1989. — 18—19 б.; Русская мысль. — 20.5.1982.  
 Президентке келмеуінің себептері туралы жазған хатында (1982 ж. мамыр) Солженицын «өзін жалған қатарға қоюға» болмайтынын - ол «эммигрант саясаткер» емес, «кеңестік диссидент» емес екенін түсіндірді: жазушы-суретші бұлардың ешқайсысына да жатпайды. Солженицын сондай-ақ «әсіресе орыс ұлтшылы» деген стигманы үзілді-кесілді жоққа шығарды: «Мен мүлде «ұлтшыл» емеспін, бірақ патриотпын. Яғни, мен өз Отанымды жақсы көремін, сондықтан мен басқалардың да өз Отанын жақсы көретінін жақсы түсінемін ...»
18. ↑  Сол кездің өзінде дайын №12 «Новый мир» 1988 жылға арналған Нобельдік лекциясы шашыраңқы. ...1988 жылы 31 желтоқсанда Александр Солженицынның «Иван Денисовичтің өмірінің бір күні» әңгімесін басып шығаруға тыйым салу алынып тасталды (КОКП ОК Идеология бөлімі ескертуімен).
19. ↑  «ЛГ» таралымы ол кезде 4 миллион 450 мың дана болды. Мақала газеттің төрт бетінде 16 беттік брошюра түрінде басылды. Жалпы таралымы (Комсомольская правдамен бірге барлық кеңестік басылымдар) шамамен 27 миллион дананы құрады.
20. ↑  Оған дейін Жазушылар Одағына қызметіне қайта оралды. - Қате шешімнің күші жойылды: РКФСР Жазушылар одағы басқармасы хатшылығының 1969 жылғы 5 қарашадағы Солженицынды Жазушылар одағы мүшелігінен шығару туралы шешімінің күшін жою туралы. // Хабарлау. бұл. КСРО СП Басқармасының хатшылығы. — 1989. — № 6. — 4 б.