recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**"Алаш ісі"** — 1928 жылдан бастап Алаш қозғалысына қатысқандарды (Алаш партиясы мен Алашорда үкіметіне мүше болған және оларды жақтағандарды) Кеңес үкіметінің жаппай тұтқынға алып, тергеп, 1930 — 32 жылдардағы сот процестерінің шешімдері арқылы әр түрлі мерзімге түрмелер мен концлагерлерге қамауы.

Олардың басым көпшілігіне 1918 — 20 ж-да Алашорда қатарында болып, Кеңес үкіметіне қарсы қарулы күрес жүргізді, ал одан кейінгі жылдары Кеңес өкіметін құлатуға қарсы әрекеттер жасады, контррев. орталықтар құрып, кең көлемде Кеңеске қарсы ұлтшыл үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді, шетелдік кеңес мемл-іне қарсы орталықтармен байланыста болды деген жалған айыптар тағылды. 1930 жылғы 4-і сәуірдегі ОГПУ (Біріккен мемл. саяси басқармасы) алқасының үкімімен Ахмет Байтұрсынұлы басқарған 40-қа жақын адам әртүрлі мерзімдерге түрмелер мен концлагерлерге қамалуға, жер аударылуға, т.б. жазаларға кесілді. Байтұрсынов, М.Дулатов, Мырзағазы Есполов, Халел Ғаббасов, Дінмұхамед Әділов, Жүсіпбек Аймауытов, Ғазымбек Бірімжанов, Әбдірахман Байділдин, Асқар Дулатов, Теміржан Есмағамбетов т.б. (барлығы 20 адам) ату жазасына кесіліп, ол үкім кейін 10 жыл мерзімге концлагермен алмастырылды.
Сол үкіммен Мағжан Жұмабаев, Елдес Омаров, Ибрагим Сәтбаев, Әбуәли Әділов, Асқар Әділов, Абдолла Ұзақбеков алғашында 10 жылдық мерзімге концлагерге кесіліп, бұл үкім кейін Солтүстік өлкеге жер аударумен алмастырылды.
Ал Кәрім Жәленов, Дархан Кенжебаев, Төреқұл Мұратов, Ақбар Ыбыраев, Нұрлан Кәрібаев, Алғабек Байдуллаев бес жыл мерзімге концлагерге жіберілді.

1932 ж. 20 сәуірде ОГПУ үштігінің үкімімен Мұхаметжан Тынышпаев бастаған Алаш қозғалысының 20-дан астам мүшесі жазаланды. Олардың қатарынан Тынышпаев, Көшмұхамед Қошке Кемеңгеров, Халел Досмұхамедов, Алдаберген Үмбетбаев, Жанша Досмұхамедов, Әшір Қожамқұлов, Кәрім Тоқтабаев, Ахмет Тұнғаншин, Әбдірахман Мұңайтбасов, Әшім Омаров, Жұмахан Күдерин, Мұстафа Бұралқиев, Әбдіхамит Ақбаев, Жақып Ақбаев, Сейдәзім Қадырбаев, Мұхтар Мурзин бес жыл мерзімге Ресейдің Воронеж облысына жер аударылды. Олар аударылып барған жерлерінде саяси сенімсіз адамдар ретінде ОГПУ органдарының бақылауында болды.

Осы топпен бірге бастары істі болған Мұхтар Әуезов, Уәлихан Омаров, Біләл Сүлеев, Әлімхан Ермеков, Даниял Ысқақов алдын-ала тергеуде түрмеде отырған уақыты есептеліп босатылды.

"Алаш ісімен" 1930 және 1932 ж. сотталғандардан М.Дулатов, Ж.Аймауытов, Ә.Байділдин, А.Дулатов, К.Тоқтабаев елге қайтып оралмады. Ал қайтып оралғандары 1937 — 38 жылдардағы "үлкен террор" кезінде "халық жауы" деген жалған айыппен түгелге дерлік атылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Қоғажай** - биіктігі 30 см-ге дейін өсетін бір, немесе екіжылдық, тамыры қуыс тармақты, сабағы жіңішке, үш қырлы келген бұтақты, шөп тектес өсімдік. Жапырақтары - кезекті, қысқа сағақты, жүрек пішіндес. Сәуір айынан бастап, күзге дейін гүлдейді.

Химиялық құрамы
---------------

Қоғажай шөбінде глюкозидтер, сапониндер, қант, ащы және бояғыш заттар, шараштар, каротин және С витамины болады.

Қолданылуы
----------

Дәрі мақсатында оның гүлдеген кезіндегі жиналған шөбі пайдаланылады. Халық медицинасында қоғажайды ревмотизмге, подаграға, сары ауруға қарсы пайдаланады, тер шығаратын және қақырық түсіретін дәрі ретінде қолданады. Сондай-ақ ол несеп жүргізетін қосынды құрамына кіреді. С.А. Томилин қоғажайды қышыма қотырға және басқа да тері ауруларына қолдану жақсы нәтиже беретіндігігін аңғарған. Халық медицинасында қоғажай қайнатындысы мен тұнбасы сары ауруға, ұшыққа, қышыма қотырға және көптеген, сондай-ақ несеп және тер шығаратын, "қан тазартатын" дәрі ретінде кеңінен қолданылған. Циститпен, нефрит ауруымен сырқаттанушыларға несеп шығаратын дәрі ретінде қоғажай шөбіне шеңгел тамырын, қызылмия тамырын, қурайшөп тамырын, аршаның жемісін қосып араластыру арқылы қайнатынды жасап ішуге болады. Қоғажай препараттары бронх бездерінің секретін күшейтуге мүмкіндік беретіндіктен оны өзінен өзге дәрі өсімдіктермен қосып тыныс жолдарының ауруларына (трахеиттерде, бронхиттерде, плевриттерде, пневмонияларда), бронх демікпесіне қарсы пайдаланады.

1. ↑  Дәрілік өсімдіктер. Алматы, "Қазақстан", 1975, 172 бет.
***Байұзақ Рахымұлы Қожабеков*** (12.11.1929, Алматы облысы Райымбек ауданы Кіші Жалаңаш ауылы - 20.10.2001, Алматы) - өлкетанушы, аудармашы. Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1994). Қаз¥У-ды (1951), Бузулық қаласындағы (Ресей) ұшқыш-штурман курсын (1954) бітірген. 1957 - 67 жылдары "Қазақфильм" киностудиясында аға ғыл. редактор, 1967 - 68 жылдары Баспасөз жөніндегі мемл. к-тте бөлім бастығы, 1968 - 89 жылдары "Қазақ энциклопедиясында" редакция меңгерушісі, 1992 жылдан "Ататек" баспасының дирек- торықызметін атқарған. Қожабеков оқырман қауымға алғаш аудармашы ретін- де танылған. Болгар жазушысы И.Вазовтың "*Алтын тау*" (1952), А.Чулышенконың *"Айдан түскен адам"* (1956) повесін, *"Араб жазушыларының әңгімелерін"* (1958) Захир ад-дин Бабырдың "Бабырнама" 1993 ж. Уильям Теккерейдің "Күйкі тірліктің жәрмеңкесі" кітабын 1999 жылы аударды. 1952 - 85 жылдары "Қазақфильм" киностудиясында 100-ден аса көркем фильмдерді аударуға қатысқан. *"Қазақия"* (1999), *"Мұхаммед Хайдар Дулати"* (2001) "Тарихи таным" 1994ж,"Тарихтан сұхбат" 1999ж, "Немереме хат" 2000ж кітаптары жарық көрген.
Қайтыс болғаннан кейін "Ғұмыры ұзақ Байұзақ" атты замандастарының естілік кітабы жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Байқоңыр баспалдақтары** — Жұбан Молдағалиев жазған поэма, 1977 жылы жарияланды.

Поэма бес бөлімнен тұрады: 1) Исақұл мен ақын; 2) Байқоңыр таңы; 3) Космоста — Гагарин! 4) Исақұл мен Қорқыт ата; 5) Бұл жолдың басы бар да, жоқ ақыры.

Алғаш рет республикалық «Жұлдыз» журналының №7-8 сандарында жарияланған. Сол күзде жеке кiтап болып шыққан. Ал 1979 жылы орыс тiлiне аударылып, бiр топ өлеңдерімен бiрге «Жалын» баспасынан жарық көрген.

Ақын космос Меккесi атанған Байқоңыр космодромын, ондағы «Гагарин үйiн» өз көзiмен көрудi, космонавтика төңiрегiндегi әскери мамандар және ғалымдармен тiлдесудi мақсат тұтқан. Сырдарияның бойын жайлаған, күй атасы Қорқыт бабаның қобызының сарыны қалған жердi ғасырлар бойы мекендеп келе жатқан елдiң арғы-бергi тарихымен кеңiнен танысқан. Ал басты кейiпкер ретінде сол өңiрдiң көнекөз қариясы, кейiнгi жиырма жылда бой көтерген ғарыш айлағының жанды куәгерi Исақұл деген кісіні алады (прототипі — Ишанқұл Дәулетов).

> — Сезсем де жылдар жолды еңсеруін,  
> 
> 
> 
> Мың шүкір, — дедің — әлі еңселімін.  
> 
> Пыр еткен бозторғайдай табан асты,  
> 
> Мен көрдім, — дедің — тұңғыш жер серігін.  
> 
> Мен көрдім Гагаринді,  
> 
> Көргенмін мен... —  
> 
> Деп кеттің шалқи түсіп, көл көңілмен, —  
> 
> Айтпақшы, күңіреніп Қорқыт ата  
> 
> 
> 
> Аттанған осы арада көрге өмірден...
> 
> 

Поэманың басында Исақұлдың осы сөздерін келтіреді. Кейін Королев ұшырған «Восток» ғарыш кемесінің сапарын суреттейді. Бортында болған «космостың тұңғыш жиһангезi» Гагарин жайында да, оның Жерді айналып келуі, сапарының дүниеге әсері де жырланады. Соңғы бөлімде Аполлон — Союз деген америкалық пен кеңестік аппараттардың бірлесіп ұшуы бейнеленеді:

> Космоста қол алысты қос корабль.  
> 
> 
> 
> Санасаң, бес кісілік қос қана бұл.  
> 
> Қос емес, парасаттың зор одағы ол,  
> 
> Сабақтай досқа да бір, қасқа да бір.  
> 
> Тағы ашты Галактика бір түндігін,  
> 
> Танытты Жер әзірге бүтіндігін.  
> 
> Жер ұлы, адам ұлы келеді деп,  
> 
> Шолпан мен сонда, бәлки, күтінді күн.  
> 
> Жер ұлы! Осы есте ұстар ат та.  
> 
> Тасталсын тағы да одақ старт артта.  
> 
> Жер ұлы — космонавт Леонов,  
> 
> 
> 
> Жер ұлы — астронавт Стаффорд та.
> 
> 

Космонавтика тақырыбына алғашқы түрен салған жаңашылдығымен, қазақ даласының өткенi мен бүгiнгi тарихына терең бойлай бiлуiмен, эпикалық кең ауқымдылығымен, көркемдiк шеберлiгiмен ерекшеленген бұл туынды қазақ әдебиетіндегi ерекше құбылыс болды.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Қараша Қараман. Поэма туралы мақала — «Алматы ақшамы», 12.04.2011.

Сілтемелер
----------

* Байқоңыр баспалдақтары Мұрағатталған 6 тамыздың 2020 жылы. Kitap.kz сайтында
* Байқоңыр баспалдақтары Bilim-all.kz сайтында

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Жұбан Молдағалиев шығармалары |
| --- |
|  |
| Поэмалары | 
Айттым сәлем • Байқоңыр баспалдақтары • Дала дастарқаны • Жесір тағдыры • Жыр туралы жыр • Кісен ашқан • Қиял қанаты • Қызыл галстук • Қыран дала • Мен — қазақпын • Сел • Туған жер |
|  |
| Өлеңдері | 
Жеңіс жырлары (жинақ) • Нұрлы жол (жинақ) • Бақыт елі (жинақ) • Замана тынысы (жинақ) • Ғашық көзбен (жинақ) • Жыр күнделіктері (жинақ) • Басқа өлеңдері |

 |
**Алқаласа әлеумет** - музыкалық жоба. Елге (Ақтау) танымал әрі халықтың сүйіктісіне айналған орындаушыларды көрермендерімен бетпе-бет кездестіре отырып, олардың өмір жолдары, шығармаларының мән-мазмұны жайлы кеңінен таныстыру .

Авторлық бағдарламаның жүргізушісі елге танымал әнші әрі композитор Сержан Шәкірат. Жобаның тағы бір ерекшелігі, мұнда тек қана орындаушылық немесе әнді тыңдау ғана емес, онда автор жүргізуші өз кейіпкерімен орындаушылық шеберліктің алуан қырлары мен құпиялары жайлы ой бөліседі және жергілікті күйлер мен ән-жырлардың шығу тарихы мен аңыздарға да терең бойлап, көрерменді ойландырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Телевизиясы. Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат" 2009, 1-т: - 640 бет, ISBN №978-601-03-0070-5
**Көтбас** – Қараүңгір тауларының оңтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз және Алматы облысы Алакөл аудандарының аралығында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолютiк биіктігі 846 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. Беткейі көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девон және тас көмір кезеңдерінің тау жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Аласа таудың сортаң түсті қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Жазғы жайылымға пайдаланылады, мал қыстаулары бар.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Көтерем**  – жануарлардың әбден тұралап арықтауы. Бұл ауру, көбінесе, сиырларда, ешкіде, кейде биеде де кездеседі. К. негізінен, ауру (созылмалы дерт, туберкулез, жүйке жүйесі, ішкі секреция бездері аурулары), ұзақ уақыт ашығу, авитаминоз, түрлі заттармен (тотияйын, қорғасын, сынап, фтор, т.б.) уланудан пайда болады. Ауырған мал организмінде майы азайып, еті қатаяды, терісінің түсі өзгереді, дене салмағының 40 – 50%-ын жоғалтады. Малдың жатып-тұруы қиындайды, кейде мүлдем тұрмай жатып қалады. К-ге ұшырамау үшін малды (әсіресе) ашықтырмай, сапалы жемшөп беру, аурудан, уланудан алдын ала сақтау қажет. Дер кезінде емдесе, баптап күтсе ауырған мал ауруынан айығып кетеді.
Эльза Яновна Радзиня
**Эльза Яновна Радзиня** (толық аты — Эльза Шалконе-Радзиня; латыш. Elza Radziņa, 1917—2005) — кеңестік латвиялық театр мен киноның актриса, көркем сөзбен сөйлеудің шебері (оқырман). КСРО (1976) халық әртісі.

Өмірбаяны
---------

Эльза Радзиня 1917 жылы 21 қаңтарда (10 қаңтарда) Харьковта (қазір - Украинада) Янис Подниекс әулетінде дүниеге келген(1876-1921) және оның әйелі Либа (1885-1971).

Бірінші дүниежүзілік соғыс алдында Эльзаның отбасы, яғни Анна және екі ағасы Ригада тұрады. Әкесі «Union» фабрикасында жұмыс істейді, ал анасы - тігінші. Соғыс басталғанда отбасы Петроградқа зауытпен бірге қауіпсіз жерге көшірілді, және 1916 жылы - Харьковқа. 1918 жылы Ригаға оралды ал 1921 жылы Елгаваға көшірілді.

Ол содан кейін Елгавский мұғалімдер институтында бастауыш сыныбында оқиды(1929-1936),содан кейін Герцог Петер гимназиясында (1929-1936).

1936-1941 жылы кітап дүкенінде сатушы болып, кітапхана ассистенті, хор қыз болып, Елгаваның театрының бишісі болып істеді. 1942 жылы ол Елгава драма театрында театралдық студияда оқи бастайды. Майданның жақындаған кезінде 1944 жылы ол отбасымен Курземеге қашып кетті. Ол Вентспилсте ауруханада ас істеді және Вентспил актерлерімен ансамбльге қатысты. 

Соғыстан кейін, 1945 жылы ол Елгава драмалық театрда 1953 жылға дейін сахнада өнер көрсетті, одан Валмиер драмалық театрға көшеді. 

1954 жылдан бастап - А.Упит атындағы Латвиялық КСР мемлекеттік драма театрының актрисасы(1988 жылдан бастап - Латвия Ұлттық театр) (Рига).

Бірнеше рет ол Рабиндранаттың Тагор, Омар Хайям, Ария Элксне поэзияларын оқып өнер көрсетті.

2005 жылы 18 тамызда қайтыс болды. Ол 1-орман зиратта Ригада жерленген.

Отбасы
------

Үш рет үйленген.

·        Екінші күйеуі (1941—1958) — Карл Радзиньш, актёр

·        Қызы— Инара Айна 

·        Үшінші күйеуі ( 1958 жылдан бастап) — Ольгертс Шалконис, актёр, режиссёр, Латвия КСР еңбек сіңірген әртісі (1981).
**Алқама әл-Фахл.** (?-598). Толық есімі: Алқама ибн Абда ибн әл-Нұғман (علقمة الفحل). Тамим руының Бәни Рабиға тайпасынан. Имрул Қастың замандасы. Әл-Харис ибн Аби Шамир әл-Ғассани жайлы мадақ өлеңдер айтқан. Әл-Харис Алқаманың Шас есімді бауырын Бәни Тамимнің жетпіс жігітімен тұтқынға алады. Осы уақытта Алқама әл-Хариске арнаған мадақтама өлеңдерін шығарған. Әл-Харистен соң Хираның патшасы Нұғман Әбу Қәбустың сарайында болады..
Фахл Алқаманың лақабы. Сол уақытта Алқаманың «Алқама ибн Саһл» есімді замандасы болса керек. Алқамаға Фахл лақабты ибн Саһлден ажырату үшін атаған.
Алқама һижреттен 3 жыл өткен соң 625 жылы қайтыс болған.

Алқаманың шығармалары
---------------------

* Диуан Алқама әл-Фахл. Каир 1293 және 1324 һижри жылдары.
* Алқама әл-Фахл поэзиясы. Альберт Социн. Лейпциг. 1867 ж.
* Шарх диуан Алқама. Мұхаммед ибн Шанаб. Алдир. 1925 ж.
* Диуан Алқама әл-Фахл. Ахмад Сақр. Каир. 1353 һижри жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тарих әл-Әдәб әл-Араби. Араб әдебиетінің тарихы. Умар Фаррух. Бейрут. Әл-ғилм лил малайин баспасы. 1981. 214 бет
Антетонитрус
**Антетонитрус**. Антетонитрустың ұзындығы — 8—10 метр. Африканың Орандж Еркін республикасының төменгі Эллиот тас топша қабатынан табылған. Салмыға — 2 тонна. Динозаврдың мойын омыртқасы, төрт беломыртқасы, құйымшағы, құйрық омыртқасы, қабырғалары, жауырыны, оң иық сүйегі мен екі шынтақ сүйектері табылған. Сүйектерді 1981 жылы Африканың Орандж Еркін мемлекетінен Китчинг атты ғалым тауып, «эвсклозавр» деген атаумен Бернард Прайс институтына тапсырған. Антетонитрус кейінгі Триас дәуірінде Оңтүстік Африкада өмір сүрген зауропод тұқымдастарының ең ежелгі өкілі. Ол төрт аяқпен жүретін жануар болған.

Қызықты дерек
-------------

* Антетонитрус біздің дәуірімізден 210—215 миллион жыл бұрын өмір сүрді.
* Антетонитрустың тағы бір түрі — «антетонитрус—инджинипс» деп аталады.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
* Салмағы : шамамен 2 тонна
* Тұқымдас : Зауропсид
* Отряд тармағы : Зауоподоморф

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Май інжугүлі** - лалагүлдер тұқымдасы.

Қазақстанда сирек кездеседі, тек емен ормандарында Орал мен Елек өзендері аңғарларындағы бұта шіліктерде (Батыс Қазақстан облысы) кездеседі. Республиканың басқа жерлерінде өте танымал мәдени түрінде - бауда, парктерде, саяжайда т.б. жерлерде өсіріледі.

Тамырсабақтарының қатысуымен жылдам көбейеді. Тамырсабақ жүйесі күрделі, бірі ұзын, өрмелегіш, бұтақтанған, көлбеу орналасқан, біреулері қысқа (1,2 см ғана), тіке орналасқан. Олардан жыл сайын жаңа жер беті өскіндері құралады – вегетативті және генеративті. Генеративті өскіндердің сабағы (30 см дейінгі биіктікте) әдетте екі үлбіреген кең ланцет тәрізді жапырақты және бір бүйірлі шашақты аппақ гүлді – жағымды хош иісті. Гүлдері жартылай шар тәрізді – қоңырау пішінді, алты қайырылған тісшелерімен, ұзын гүлтабанындағы гүл шоғырына орналасқан.

Інжугүл көктемнің ортасында әдетте мамырда гүлдейді. Жемісі қызғылт-сары не шар тәрізді жидек. Әрқайсысында екі-үш тұқымнан жаздың соңында піседі. Тозаңдану жәндіктердің көмегімен жүреді. Гүлдердің хош иісі мен тозаңы жәндіктерді өзіне тартады. Жемістерін құстар таратады. Меруертгүлдің бір ғана ұрпағы бүкіл үлкен бір алқапты алып кетуі мүмкін. Қатты бұтақтанатын тамырсабағы көптеген вегетативті және генеративті өскіндер таратады. Тамырсабақтың бөлігі жайлап шіриді де, олардың жүйелері жеке жеке түрлерге ажырайды. Вегетативті өскіндерге екі-үш жылда бір гүлдеу тән, қолайсыз жағдайда кейде олар тіпті гүлдемейді. Бұл өсімдіктің жапырағы гүлдеу мерзімінде де, жеміс беру кезеңінде де өте әдемі. Меруертгүлді XVI ғасырдың ортасына бері қолда өсіріп келеді, олардың ақ гүлдісінен басқа, күлгін және түкті гүлді (махровый) сорттары бар. Емдік өсімдік ретінде кеңінен танымал қан қысымын ретттеуде пайдаланады. Дәріні даярлауға жер үсті бөлігі, гүлдеу кезінде қолданылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақша энциклопедия «Қазақстан өсімдіктер әлемі». Алматыкітап, 2008 жыл.
**Эльвира Баяхметовна Беренд** (Сахатова. 19 қыркүйек 1965, Алматы) - Люксембург, бұрынғы кеңестік және қазақстандық шахматшы, шахматтан КСРО спорт шебері (1987), әйелдер арасындағы гроссмейстер (1995). Қазақ КСР командасының құрамында шахматтан одақтас республикалар арасындағы КСРО біріншілігінің күміс жүлдегері (1991).

Өмірбаяны
---------

1988 жылы әйелдер арасында шахматтан КСРО чемпионатының финалына қатысып, 12-ші орынға ие болды. 1991 жылы КСРО біріншіліктерінде Қазақ КСР командасын шахмат бойынша одақтас республикалар командалары арасында командалық есепте екінші орынды жеңіп алған (1986, 1991).
КСРО ыдырағаннан кейін Қазақстан үшін өнер көрсетті. 1995 жылы ФИДЕ әйелдер арасында шахматтан халықаралық гроссмейстер атағына ие болған Қазақстанның алғашқы шахматшысы болды.

Қазақстан құрамасының ең ірі командалық шахмат турнирлерінде өнер көрсетті: шахмат олимпиадаларына үш рет қатысты (1992-1996); шахматтан командалық Азия чемпионатына 1995 жылы қатысып, командалық есепте қола медаль жеңіп алды, ал жеке есепте бірінші тақтада екінші орын алды; 1995 жылы Кишиневтегі шахмат бойынша әлем чемпионы атағын ұтып, ал 1997 жылы Афинада жылдам шахматтан Еуропа чемпионатында жеңіске жетті, сондай-ақ Люксембургтегі Швейцария жүйесі бойынша шахмат турнирінде бірінші орынды бөлісті.

1990-ші жылдардың екінші жартысында Люксембургтегі Фред Беренд шахмат бойынша халықаралық шеберіне үйленді және 1997 жылдан халықаралық турнирлерде күйеуінің Отаны үшін өнер көрсете бастады.

Әйелдер арасындағы шахматтық олимпиадаларға екі рет (2004, 2008) қатысты, ал 2014 жылы Люксембургтің ерлер құрамасы үшін өнер көрсетті. 2004 жылы өз тақтасында жеке қола медаль жеңіп алды;шахматтан Еуропа ерлер командалық чемпионатында 2005 жылы қатысты.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚСТАН - спортшыллар елі. Энциклопедияық анытамалық. – Алматы: «Создік-Словарь», 2009. – 880 бет
*Басқа мағыналар үшін Желтау деген бетті қараңыз.*
**Желтау** – Қызыларай тау жүйесінің оңтүстігіндегі оқшауланған тау жүйесі.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде, Тоқырау өзенінің сол жағасында. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 11 км-ге созылып жатыр, ені 6 км. Ең биік жері 1016 м. Желтау өңірі қоғам қайраткері, ғалым Ә.Бөкейхановтың мекені болған.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Сай-жыралармен тілімденген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Тас көмір жүйесінің төменгі жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қиыршықтасты қоңыр топырақ жамылғысында жусан, селеу, бетеге, қараған, арша өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Байқау шарттары** – 1) Байқаудың ұзақ уақыт бойына жүргізілуін және бір дәлелдің өзі бірнеше рет қайталанып зерттелінуін қамтамасыз ету; 2) Зерттелетін объектіні айқын белгілеу және байқаудың мақсатын түсіну білу қажет. Мысалы, байқау объектісі ретінде сабаққа нашар оқушыны алатын болсақ, мақсатымыз оның сабақ дайындау кезіндегі ой жұмысының кейбір ерекшеліктерін білу; 3) Байқалған фактілерді сол сәтте жазып отыру, зерттелушінің сөзін стенографиялап отыру, кейін отан мұқият талдау жасау, басты фактілерді іріктеп алу – осы әдіске қойылатын негізгі талаптардың бірі. Байқау әдісінің кейбір кемшіліктері де бар. Біріншіден, зерттеуші мұнда өзіне керек құбылыстарды әп-сәтте зерттей алмайды да, көп уақытын жіберіп алады, екіншіден, байқауды әр уақытта тыңғылықты, ойлағандай ұйымдастыруға жағдай болмай да қалады. Байқау әдісіне қарағанда психикалық құбылыстарды эксперименттік жолмен зерттеудің біраз артықшылығы бар. И.Павлов: "Байқау табиғаттың ұсынғанын жинайды, ал тәжірибе табиғаттан өзінің тілегенін алады" – деп тегін айтпаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009,1-т.–640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Тұяқ Көпейұлы Исабек** (1950 ж. т.), пайдалы қазбаларды жер астынан қазып алу саласындағы маман, техника ғылыми докторы (1998), профессор (2000), ҚР ЖҒА академигі (2005). 

Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.[1].

  

Қарағанды политехникалық институтын бітірген (1972). 1977 - 2003 жылдары ҚарМТУ аға инженері, кіші ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері, аспирант, ассистент, доцент, профессор 2001 жылы тау-кен факультеті деканының орынбасары, қысқартылған мерзімде оқытатын факультет деканы, 2004 жылдан тау-кен факультетінің деканы. 140-тан астам ғылыми енбектің, монографияның авторы.[2]

Шығармалары
-----------

***Нетрадиционная технология разработки угольных пластов короткими лавами без предварительного проведения*** (1993); ***Перспективы создания высокопроизводительных лав на шахтах Караганды*** (1998); ***Мировой опыт совершенствования технологии разработки угольных пластов*** (1999).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Бикенов Ж.Б. Жәкенов Ж.М. Исабек Т.К.* Тоқа шежіресі —  Қарағанды: Қарағанды полиграфиясы ААҚ, 2000. — 402 б. — 1000 таралым. — ISBN 5-7667-9037-6.
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Тұтқыш құлпы** - Тұтқыштың көмірсутектермен тоғытылуының шектік мүмкіндігін анықтайтын қалқанның (қақпақтың) гипсометрлік тұрғыдан ең терең нүктесі. Су-мұнай жапсары (газ-су жапсары) көлбеу бағытқа сәйкескен жағдайда *"құрылымдық Тұтқыш құлпы"*, ал жазықтық еңіс орналасқанда *"гидродинамикалық Тұтқыш құлпы"* деген түсінікгер енгізіледі. Құрылымдық және гидродинамикалық құлыптардың бір-біріне сәйкес келуі су-мұнай жапсарының (газ-су жапсарының) еңістену бағыты құрылымдық Тұтқыш құлпы бағытына сәйкес келгенде ғана жүзеге асады. Аталған еңістену бағыты өзгеше болған жағдайда гидродинамикалық Тұтқыш құлпы құрылымдық Тұтқыш құлпына қарағанда гипсометрлік тұрғыдан төмен орналасады, және жапсардың еңістену дәрежесі өскен сайын құлыптың орналасу тереңдігі де арта түседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**<< 84-шы • 85-ші тапсыру рәсімі • 86-ші >>**

**2013 жылғы Оскар** жүлдесін табыстау рәсімі ақпанның 24-нен 25-не қараған түнінде 85-ші рет өтті.

Үздік фильм
-----------

2012 жылдың үздік фильмі болып Бен Аффлектің *Арго* туындысы атанды. Оскардың бас жеңімпазын АҚШ-тың бірінші ханымы Мишель Обама жариялады. **Үздік фильм** атағына сондай-ақ *Жабайы Оңтүстік аңдары* (орыс. *"Звери дикого Юга"*; ағылш. *"Beasts of the Southern Wild"*), *Үміт оттары* (ағылш. *"Silver Linings Playbook"*; орыс. *"Мой парень – псих"*), *Түнгі қараңғылық* (орыс. *"Цель номер один"*; ағылш. *"Zero Dark Thirty"*), *Линкольн* (ағылш. *"Lincoln"*), *Аластатылғандар* (орыс. *"Отверженные"*; ағылш. *"Les Misérables"*), *Пидің өмірі* (ағылш. *"Life of Pi"*; орыс. *"Жизнь Пи"*), *Махаббат* (орыс. *"Любовь"*; ағылш. *"Amour"*), *Азат етілген Джанго* (ағылш. *"Django Unchained"*; "Джанго освобожденный") картиналары үміткер болды.

Үздік еркек/әйел рөлі
---------------------

**Үздік еркек рөлі** номинациясында *Линкольн* фильміндегі рөлі үшін Дэниэл Дэй-Льюис, **Үздік әйел рөлі** номинациясында *Үміт оттары* драмасындағы рөлі үшін Дженнифер Лоуренс жеңіске жетті.

Екінші пландағы үздік еркек/әйел рөлі
-------------------------------------

Сет МакФарлейн жүргізген кеште алдымен **Екінші пландағы үздік еркек рөлі** анықталған еді. *Азат етілген Джангода* ойнаған Кристоф Вальц осы номинацияны жеңіп алды. Бұл неміс актерінің карьерасындағы екінші *Оскар*. Ал Энн Хэтэуэй *Екінші пландағы үздік әйел рөлі* атағына ие болды. Актриса алғашқы Оскарын *Аластатылғандар* фильміндегі рөлі үшін алды.

Үздік анимациялық туынды
------------------------

2012 жылдың үздік анимациялық туындысы атағында *Батыл жүрек* (орыс. *"Храбрая сердцем"*; ағылш. *"Brave"*) "Оскарына" қол жеткізді.

Шет тіліндегі үздік фильм
-------------------------

Шет тіліндегі үздік фильм ретінде Франция-Австрия елдері бірігіп түсірген *Махаббат* (орыс. *"Любовь"*; ағылш. *"Amour"*) картинасы танылды.

Үздік арнайы эффектілер
-----------------------

Ал *Пидің өмірі* **Үздік арнайы эффектілер** номинациясында жеңіске жетті. Сондай-ақ, аталған фильмнің режиссері Энг Ли жылдың үздік режиссері атағына ие болды. Бұл атаққа одан бөлек Дэвид О. Расселл, Стивен Спилберг, Михаэль Ханеке, Бен Зайтлин таласқан еді.

Үздік саундтрек/ән
------------------

*Пидің өміріне* әуен жазған композитор Майкл Дэнна **Үздік саундтрек** атағын жеңіп алды. Ал **Үздік ән** номинациясының жүлдесін *Скайфолл* фильміндегі басты композициясы үшін әнші Адель алды.

Үздік сценарий
--------------

Америка киноакадемиясының **Үздік бейімделген сценарий** және **Үздік сценарий** номинацияларында сәйкесінше Крис Террио ("Арго") және Квентин Тарантино ("Азат етілген Джанго") жеңіске жетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оскар 2013: жеңімпаздар kinostan.kz сайты Мұрағатталған 8 наурыздың 2016 жылы.
**Оскар дос Сантос Эмбоаба Жуниор** (порт. *Oscar dos Santos Emboaba Júnior*; 1991 жылы 9 қыркүйекте Американа қаласында, Сан-Паулу штатында, Бразилияда туылды) — бразилиялық футболист, Қытайдың "Шанхай" СПИГ клубы және Бразилия ұлттық құрамасының жартылай қорғаушысы.

Клубтағы карьерасы
------------------

Оскар карьерасын жастар командасы «Униан Барбаренсе» клубында бастады. 2004 жылы «Сан-Паулу» клубына көшіп кетті. 2008 жылы негізгі құрамға ілініп, сол жылы клубпен чемпионатты жеңді. Оскар барлығы 14 матчты өткізіп, 2010 жылы контракты бітіп қалды. Бірақ «Сан-Паулу» клубы контракты созбауға решім қабылдады.

2010 жылы 17 маусымда Оскар «Интернасьонал» клубына көшіп кетті. Бастапқыда ол 23 жасқа дейінгі чемпионатта ойнап, кейін негізгі құрамға қосылды. 2011 жылдан бастап Оскар «Колорадос» клубының негізгі ойыншысы аттанып, Андрес Д’Алессандромен дуэт жасады. Олар бірге командаға Риу-Гранди-ду-Сул штатының чемпионатың жеңуге көмектесті.

2012 жылы 25 шілдеде Оскар «Челси» клубымен 5 жылдық контракка қол қойды.Трансфер «Челси» ушін 25 миллион фунтпен қамтылды. 19 қыркүйекте Оскар Чемиондар Лигасында алғаш матч өткізіп, дубль жасады. Бұл голдар алғашқы болып, ойын 2:2 есебімен теңесті.

Ұлттық құрамадағы карьерасы
---------------------------

2011 жылы Оскар Бразилияның жастар командасымен Оңтүстік Американың жастар чемпионатына барып, бразилиялықтар алтын медаль ұтып алды. Сол жылы Оскар командасына жастар әлем чемпионатын жеңуге көмектесті. Сондай-ақ, финалда Португалияға қарсы хет-трик жасап, ойынды 3:2 есебімен жеңді.

2011 жыл 14 қыркүйекте Оскар негізгі құрама үшін алғаш ойынын Америкада Аргентинаға қарсы өткізіді. Матч 0:0 есебімен аяқталып, Оскар Ренато Абреудың орынына 63 минутте шықты.

Ұлттық құрамадағы cтатистикасы
------------------------------

| Ұлттық құрамасы | Сезондары | Достық кездесулер | Турнирлер | Барлығы |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ойындар | Голдар | Ойындар | Голдар | Ойындар | Голдар |
| Бразилия**Бразилия** | 2011 | 2 | 0 | 0 | 0 | 2 | 0 |
| 2012 | 10 | 4 | 0 | 0 | 10 | 4 |
| 2013 | 11 | 4 | 5 | 0 | 16 | 4 |
| 2014 | 7 | 1 | 7 | 2 | 14 | 3 |
| Барлық карьерасында | 30 | 9 | 12 | 2 | 42 | 11 |
|

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* soccerbase сайтында профилі
* Челсидің ресми сайтында профилі
```
    Қарулы Күштер қатарында қалыптасқан ілтипат білдіру, қастерлеу рәсімдері қалыптасқан. Қазақстан Респуликасының Қарулы Күштерінде шетел мемлекеттерінің жоғары лауазымды басшыларын қарсы алу, шығарып салу салтанатында ҚР Презинденті әскери бөлімшелеріге келген кезде, елін қорғау жолында қаза тапқан жауынгерлердің ескерткіштері мен зираттарына гүлдесте қою сәтінде, жауынгерлік туды алып шыққанда, әскери қызметкерлерді, сондай-ақ мемлекетке ерекше сіңген азаматтарды жерлеу кезінде әскери рәсімдер жасалады.
     Әскери қызметшілер бір-бірімен жолыққан кезінде құрмет көрсетіп, сәлемдеуге тиіс. Әскери құрмет көрсету тәртібі жарғыда, нұқаухатта және айрықша нұсқауларда белгіленген.
      Қазақ халқында "Ер қаруы-бес қару" деген мақал сөз бар. Ол жай қару емес,соғыс құралы, тек әскери адамның соғыста қолданатын жеке жауынгерлік қару. Дәстүр бойынша, батырлардың ер қаруының бесеу болып қалыптасуы әр түрінің айқаста бірін-бірі ауыстыра алмайтын тек өзіндік маңызын, жұмсалуы орнына байланысты .Бұл-ату, кесу, түйреу, шабу және соғу тәсілдері. Осыған сәйкес жауынгерлік құралдарға атуға, түйреуге, кесуге, шабуға, соғуға арналған қарулар жатқызылған.
       Көшпелі халықтарда ер қаруы қолданылатын түрлі әскери салт-дәстүрлер қалыптасқан. Ер құралын  аса қадірлеп, кие тұтқан батырлар өз қаруларына жеке ғасырларда семсер немесе қылыш әміршілердің таққа отыру рәсімінде патшалық дәреже белгісі болған заттардың құрамына кірген. Қазақ хандарын ақ киізге көтергенде олардың белдеріне алтын қылыш байлаған.
```
*Басқа мағыналар үшін Желтау деген бетті қараңыз.*
**Желтау** – Сарыарқаның солтүстік-шығыс бөлігіндегі қырат.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды, Павлодар облыстарының шекарасында ендік бағытта жатқан ұзындығы 25-30 км, ені 5-8 км. Абсолюттік биіктігі 940 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төменгі девонның эффузивтерінен (пирокласт, құмтас, конгломерат) түзілген.

Жер бедері
----------

Сай-жыралармен қатты тілімденген оңтүстік беткейі көлбеу. Солтүстік кішігірім көлдерге тіреледі. Таудың батыс жағынан Қарқаралы — Баянауыл автомобиль жолы өтеді.

Өсімдігі
--------

Беткейлерінде бетеге, селеу, сай-жыраларда қараған, итмұрын, тобылғы өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 3 том
**Бейсенбай Сабаев** (1924 жылы туған, Жамбыл ауданы Шайқорық ауылы) – еңбек ардагері.

Өмірбаяны
---------

Жамбыл зоотехникалық техникумын, Шымкент мұғалімдер институтын, Абай атындағы Алматы педагогика институтын бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Жеңіс күнін Кенигсберг қаласында қарсы алады. 1946 – 55 жылы мектеп мұғалімі, директор, Жамбыл ауданы партия комитетінде парткабинет меңгерушісі, Шу ауданы партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі,1955 – 59 жылы Луговой ауданында колхоздың төрағасы, 1959 – 62 жылы Талас ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы, 1962 – 64 жылы Жамбыл ауданы колхоз төрағасы, 1964 – 79 жылы «Қаракемер» кеңшарын басқарды. 1979 – 84 жылы Жамбыл ауданы инспекциясында қызмет істеді. Жамбыл ауданы соғыс және еңбек ардагерлері кеңесінің төрағасы.

Жетістіктері
------------

Еңбек Қызыл Ту, Құрмет Белгісі, І және ІІ дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, көптеген медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз энциклопедиясы
**Байқоңыров атындағы көше (Алматы)**

Көшеге көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі, тау-кен саласының беделді ғалымы Өмірхан Аймағанбетұлы Байқоңыровтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. Өмірхан Аймағанбетұлы Байқоңыров (1912-1980) Кішітау төңірегінде дүниеге келген. Ол Қазақ политехникалық институтының (1952-1962) ректоры, ҚазГТТИ бөлім меңгерушісі (1965) қызметтерін атқарған.

Көше Әуезов ауданында орналасқан. Бұрынғы атаулары: а)5-ші; ә)2-ші; б)Асфальтная көшелері. **Көшенің ұзындығы** - 1300 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Байұзақ Қожабек** (1929-2001) - 12 қарашада Алматы облысының Кегей ауданы, Кіші Жалаңаш кешені, Дөңгелексаз жайлауында туған. Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген (1951).

1947—1949 жылдары «Коммунист» журналының қызметкері, 1949 —1967 жылдары Қазақ КСР Телевизия және радиохабар жөніндегі мемлекеттік комитетінде тілші, редактор, Әдебиет-драматургия редакциясының бас редакторы, Қазақ теледидарының бас редакторы, комментатор; 1958—1961 жылдары «Қазақфильм» киностудиясының аға ғылыми редакторы; 1967 —1968 жылдары Қазақ КСР-нің Баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінің бөлім бастығы, 1968—1989 жылдары Қазақ Совет энциклопедиясында редакция меңгерушісі. 1992 жылдан жеке меншік «Ататек» баспасының директоры. «Тарихи наным» (А. «Ататек», 1994), «Қазақия» («Ата-тек», 1998) атты кітаптардың авторы.
М.Кальманның «Бестерц қорғаны» романын (Қ.Әбілхановпен бірге), Ш.Уәлихановтың «Сот реформасы туралы жазбасын »(« Жазушы » жинақ, 1995); С.Куриловтың «Тундрада кездесеміз» повесін (Сақа жазушыларының жинағы, 1976), У.Теккерейдің «Күйкі тірліктің жәрмеңкесі» романын, Мүхаммед Бабырдың «Бабырнамасын»(«Жалын», 1990; «Ататек», 1993) аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Сафа Герей** (қырымтат. *Safa Geray*, тат. *Safa Gäräy, Сафа Гәрәй*; 1510, Бақшасарай — 1549, Қазан) — Қазан хандығының ханы (1524—1531, 1536—1546, 1546—1549), татар халқының ұлттық қаһарманы.

Өмірбаяны
---------

Қырым ханзадасы Фетих Герей мен ноғай мырзасы Қажыкенің немересі, Жәләл Сұлтанның ұлы, Қазан ханы Сахиб Герейдің інісі және мұрагері (1521-1524).

Ағасы Сахиб Герей Қазаннан Қырымға кеткеннен кейін 1524 жылы 13 жасар Сафа Герей Болат Шырын бастаған Қазан қарашабектерінің қолдауымен хан тағына отырды. Өзін Османлы сұлтанының вассалы екендігін мойындады, Мәскеуге қарсы бірқатар жорықтар жасады (1536-1537, 1541-1542, 1548).

1531 жылы Қазан ақсүйектері оны қуып жіберді. Мәскеу итаршысы Жанғали хан ретінде таққа отырды.

1535 жылы Сафа Герей Қырым әскерлерінің көмегімен Қазандағы билікті қайтарып алды. Ноғай биі Жүсіптің (1549-1554) қызы, Жанғалидің әйелі Сүйімбикеге үйленді.

1546 жылдың басында халық толқуына байланысты ол қайын атасы Жүсіпке Ноғай Ордасына кетуге мәжбүр болды. 1546 жылы шілдеде Жүсіптің ұлы Жүніс бастаған ноғай әскерінің көмегімен Қазанды басып алды. Шаһғали Мәскеуге қашып кетеді. Билікке бекітілгеннен кейін Сафа Герей Жүніске маңғыт бектің Қазандағы уәде етілген орнын бермейді.

Ұлдары: Бөлүк, Мүбарак, Өтеміс және орыс күңінен туған Қыстыр Герей есімді бір ұлы бар.

Қазан ханы Сафа Герей 1549 жылы толық анықталмаған жағдайда қайтыс болды (Карамзин хан "ішіп сарайда қайтыс болды" деп жазады. Худяков бұл нұсқадан күмәнданады).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *М. Г. Худяков.* Қазан хандығы тарихының очерктері. М. 1991
Қазба түрі
**Сауытты шортан** (лат. *Lepisosteidae*) – сүйекті ганоидалар тобына жататын балық отряды.
Жалпы тобында бүгінгі кунге 7 түр балық бар. Басқа турлері қазба түрінде табылған.

### Анатомиясы және морфологиясы

Омыртқасы түгелдей сүйектенген. Балықтардың барлық басқа түріне қарағанда омыртқасының алдыңғы беті дөңес, артқы беті ойық (опистоцельді).  

Барлық ганоид тобының уәкілдері денелеі ірі, тіпті Atractosteus spatula түрі 4,5 метр ұзындығына дейін болады. Ең майдасы - 60см.  

Уылдырығы улы.

### Таралуы

Сауытты шортан-Солтүстік және Орталық Америкада, Кубада тұщы өзен, көлде таралған жыртқыш балық. Қазір бір туысты (кайман балықтар) бір тұқымдасы бар.  

Сауытты шортанның қазба қалдықтары Европада бор және СолтүстікАмерика мен Азияда (Үндістан) эоцен дәуірінен белгілі.

### Кәсәптік мағынасы

Кәсіптік маңызы орташа. Аквариумдарда кейбір түрлері асыралынады.

### Дереккөз
*Басқа мағыналар үшін Желтау деген бетті қараңыз.*
**Желтау** – Мұғалжар тауының қиыр оңтүстік-батысындағы оқшау тау сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Атырау облысының Жылыой ауданы жерінде, Солтүстік Үстірт маңындағы Доңызтау тауының батысында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 221 м, ұзындығы 45 км, енді жері 12 км шамасында.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Желтау төменгі төрттік және жоғарғы миоцен дәуірінің оолитті әктастарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Солтүстік шеткейі тіктеу келген, оңтүстігі көлбеуленіп біртіндеп жазыққа ұласады. Сай-жыралармен тілімденген оңтүстігінде Тұрсынбай тоғаны жатыр. Тоғаннан және тау етегінен Жақсы Қарасай өзені бастау алады.

Өсімдігі
--------

Сортаңды сұр топырағында жусан, сарсазан, баялыш, қара сексеуіл өседі. Желтау баурайы маусымдық мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы,3 том
**Қасқырбаев Бейсенбай** (1904, қазіргі Қармақшы ауданы Ақтөбе ауылы – 1958, сонда) – мұғалім, ақын. Халық ағарту ісінің үздігі (1948). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.
Мәскеу қаласындағы Шығыстану университетінде оқыған (1922 – 25). 1925 – 28 жылдары Қазалы уезі халық ағарту бөлімінің меңгерушісі, 1928 – 30 жылдары Қарақалпақ автономиялы облысының оқу комиссарының орынбасары, 1930 – 36 жылдары Қармақшы ауданында мектеп директоры, оқу бөлімінде инспектор, 1936 – 41 жылдары Шымкент қаласында, Тереңөзек ауданында халық ағарту бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1943 – 58 жылдары 109 орта мектептің директоры болды. 1945, 1946 жылдары облыстық айтыстарға қатысып, жүлделі орындарға ие болған. Қасқырбаевтың «Көктем», «Қош бол, қолым», «Ардақты сәлем еліме», «Бұлбұл», «Дәуіт», т.б. өлеңдері бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Қазып алу бірлігі** — геологиялық жағдайы мен технологиялық шамалары біркелкі кен орнының қазып алуға арналған шағын бөлігі (учаскесі). Қазып алу барысында қабылданған жүйенің және оның шама шартының өзгермеуі, қолданылатын техниканың біркелкі болуы, қазатын қордың саны мен сапасын тікелей есептеу мүмкіндігі осы бөлік арқылы анықталады. Олар: блок, панель, камера, лава немесе солардың жиынтығы болуы мүмкін. Қазып алу бірлігі кеннің нормативтік шығынын қазылатын қор сапасын, кеңістік пен уақыт ішінде қазу тәртібін анықтау үшін пайдаланылады. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
**Фахри Корутүрік** (түрік. Fahri Korutürk) – әскери-теңіз офицері, дипломат, Түркияның алтыншы президенті.

Өмірі
-----

1903 жылы 3 тамызда Стамбул қаласында дүниеге келген.

Әскери қызметі
--------------

1916 жылы әскери-теңіз кадет мектебіне түседі, 1923 жылы тәмамдайды. 1933 жылы Стамбулдағы әскери-теңіз академиясын бітіреді. 
Корутюрк крейсер мен суасты қайықтарында борышын өтеген. Рим, Берлин, Стокгольмде әскери атташе болып жұмыс істеген. 1936 жылы шығанақтардың жағдайы жайлы конвенцияға қол қою кезінде әскери кеңесші болған. 1950 жылы Корутюрк контр-адмирал болып жұмыс атқарады. Толық адмирал лауазымын алғанға дейін түрлі әскери қызметтерде істеген.

Дипломатия
----------

1960 жылы Түркияның Совет Одағы, кейін Испанияда елші, бұрынғы ел президенті болған Джемаль Гюрсельді теңіз әскери сот жетекші отставкаға кеткен соң, орнына қояды.

Саясат
------

1968 жылы Корутюрк сенат мүшесі болады. 1973 жылы 6 сәуірде Ұлы Ұлттық Түркия Жиналысы кезінде Түркияның алтыншы президенті болып тағайындалады.

Отбасы
------

==1944 жылы== Эмель Кортюркпен отбасы құрады, 1 қызы, 2 ұлы болған. Корутюрк лақабын Мұстафа Кемаль Ататүрік таққан. 
12 қазан 1987 жылы Анкарадағы мемлекеттік зиратқа жерленген.
**Айона** (ағылш. *Iona*, шотл. *Ì Chaluim Chille*) — Шотландияның батысында Ішкі Гебрид аралдары архипелагындағы арал. Малл аралынан бір жарым шақырым жерде жатыр, екеуі өткел арқылы байланысады.

Этимологиясы
------------

Гел тілінде арал атауы – Әулие Колумб аралы дегенді білдіреді.

Тарихы
------

563 жылы ирландық монах Колумб он екі серігімен бірге аралда ғибадатхана құрды. Бұл Шотландия мен Англияның солтүстігіндегі пұтқа табынушылардың христиан дініне өтуіне алғашқы қадам болды. Христиан ілімінің тірегі ретінде аралдың даңқы бүкіл Еуропаға таралды, сонымен, көп ұзамай Айона діни қажылықтың орталығына айналды.

Ғибадатхана тұрғындарының бірі әулие Курвин болды.

VIII ғасырдың соңында Айона ғибадатхананың скрипториясында әйгілі Келл кітабы (толық немесе ішінара) - ерте орта ғасырлардағы молынан миниатюралар және қолжазбалармен безендірілгендердің бірі деп саналады. 806 жылы Айонаға Колумб негізін қалаған монахтық қауымдастықты тонаған викингтер шабуыл жасады.

1203 жылы аралда әйелдер августиндік ғибадатхана құрылды, оның алғашқы бастығы - Аралдар королі Сомерледтің қызы Бетаг болды.

Арал маңызды діни орталық қана емес, сонымен бірге Дал Риада патшалары мен олардың ұрпақтары, біріккен Шотландияның ежелгі патшалары - Доналд II, Малколм I, Дункан I, Макбет және Доналд III жерленген. Көрнекті Фингал үңгірі Айонадан солтүстікке қарай 10 шақырым жерде, Стаффа аралында орналасқан.

1609 жылы аралда Айона Статуты деп аталатын - тау кландарының Шотландия королі Яков VI-ға және Шотландия заңына бағынуы туралы келісімге қол қойылды.

Сілтеме
-------

* Айонада тарихқа дейінгі ауыл табылды

Аббаттықтың ғибадатханалары
Панарамолық көрініс
**Сафаржан Хайдаров** (1924-1972) - жазушы. 

Қазақстан Компартиясы ОК-ті жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген (1952). Қостанай облысы Семиозер ауданы газетінің редакциясында жауапты хатшы, облыстық "*Большевиктік жол*" газетінің редакциясында жауапты хатшы, 1952 - 1955 ж. облыстық "*Коммунизм жолы*" газетінің редакторы болып жүмыс істеген. 1957 - 1959 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-ті Насихат және үгіт бөлімінің нұсқаушысы, 1959 - 1962 ж. республикалық "*Қазақстан коммунисі*" журналы редакциясының редколлегия мүшесі және жауапты хатшы, 1962 - 1965 ж. "*Тың өлкесі*"
газетінің редакторы, 1966 - 1972 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-тінің нұсқаушысы, "*Социалистік Қазақстан*" газеті редакторының орынбасары қызметтерін атқарған.
1967 ж. "*Азамат келбеті*", 1971 ж. "*Азамат сыры*" очерктер жинағы жарық көрген. Араб жазушысы М.Таймұрдың әңгімелерін, жазушы Б.Бхаттачарияның романын, түрік жазушысы Ф.Эрдинчтің "*Алланың айуандары*" әңгімелер жинағын, орыс жазушылары Николай Семенович Тихоновтың,
Алексеевтің, Панованың әңгімелерін қазақ тіліне аударған. Бірнеше медальмен және грамоталармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Бейсенбай Тойсарин** (1868, Семей облысы, Шұбартау өңірі - 1937) - қазақ биі, Сталиндік репрессия құрбаны. Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан.

1893 жылы мал дәрігерлік училищені үздік бітіріп, соңынан Том университетінде оқыған. Қиыр солтүстікте даха, нанай халықтарымен жұмыс істеген. Елге оралған соң, мал дәрігері болып қана қоймай, ағартушылық қызметпен де шұғылданған. Жиырма жылдан астам уақыт болыс болған. Бақанас өзенінің бойында Құйған деген жерде мектеп, дүкен ашқан. Бейсенбайдың ақ мектебінде жазушылар Мұхтар Мағауин, Төлек Тілеухан, ғалымдар Кәрім Ақанбаев, Блок Шайкеновтер, т.б. оқыған. «Алаш орда» көсемдері Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов қуғынға ұшырап жүріп, Шұбартау өңіріне келіп Тойсарин Бейсенбайдың үйін паналаған. 1937 жылы Алматы облысында қамауға алынып, үштіктің үкімімен жазықсыз сотталған. Қай жерде өлгені, жерленгені белгісіз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ШАҚАНТАЙ ШЕЖІРЕСІ( төртінші басылым ) | Kerey.kz/Керей.кз. Тексерілді, 16 қараша 2020.
2. ↑  Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданының «Аягөз» энциклопедиясы. 1 том.«Көркем» баспасы, Алматы -2010 жыл.
**Теміртау химия-металлургия зауыты** 1942 жылында синтетикалық каучук зауытты негізінде

1982 жылында «Карбид» ӨБ құрылды. Бірлестік құрамыңда 3 өңдіріс болды: кальций карбиді (4 цех), органикалық синтез (5 цех), синтетикалық каучук (4 цех). Бұларға қоса 12 көмекші цех жұмыс істейді. Тұтынатын шикізаттары: кальций карбиді үшін - Оңтүстік Топар кен басқармасының «Қарағандыцемент» бірлестігінің әктастары; Қарағанды металлургия комбинатымен Алтай химикалық зауытының коксы; Запорожье мен Искитим қалаларындағы электрод зауытттарынан әкелінетін электродтық масса; каучук өндіру үшін—«Орскнефтеорсинтез» өндірістік бірлестігі мен Новокуйбышев синтез спирт зауыттынан жеткізілетін спирт;органикалық синтезге арналған күйдіргіш сода (Кемероводан), күкірт қышқылы (Жезқазған), азот қышқылы (Шыршықтан).

1981-1985 жылдарында жұмыс істеп тұрған өндірістерді техникалық қайта жабдықтау және жетілдіру, халық тұтынатын тауарлар өндірісін ұйымдастыру үшін 148 ғылыми-техникалық шара жүзеге асырылды. Кальций карбиді өндірісінде күйдіру пеші, өздігінен пісетін электродтарды шығару, органик. синтез өндірісінде—этилацетатты синтездеу жүйесі, винил-и-бутил эфирін тазарту жүйелері, ацетиленді гидротациялау аппараты қайта жарақталып, өндіріске енгізілді. Сірке қышқылын синтездеуді жақсарту т.б. жұмыстар жүргізілді. Бірлестік өнімнің 26 түрін шығарды. Жоғары категориядағы сапамен шығарылатын өнімнін шамасы 53,7%. Сірке қышқылы, этилацетат, винипол, винил-и-бутил, каучук т.б. өнімдер мемлекеттік сапа белгісімен шығарылады. Өнімедердің барлық облыстық қалаларына жөнелтіліп тұрды. Этилацетат — Польшаға ,каучук — Венгрияға, Кубаға экспортқа шығарылды. Комбинаттың жанында медикалық санитарлық бөлім, мәдениет сарайы, спорткешені, санаторий-профилакторий бар.

1967 жылдан көп таралымды «Химик» газеті шығып тұрады.

1966 жылы зауыт Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды (1973жылдан КОКП23-съезінің аты берілді).

60 жылдық тарихында зауыт химия өнеркәсібінің алыбына айналды. Бірақ қайта құру жылдары жұмысын іс жүзінде доғаруға мәжбүр болды. 1998 жылдарында Теміртау электрометаллургия комбинаты зауытқа ие болып, тоқтап қалған зауытттың өндірісін жандандырды. № 4 рудатермикалық пешінде кальций карбидін шығару қалпына келтірді, №6 пеш ферроқорытпа шашығаруға қайта құрылып, 2000 жылдан 3 қарашада алғашқы өнім алынды.

2002 жылдан мамырда көміртегінің қос тотығы өндірісі іске қосылды.

2003 жылдан зауыт құрамына Теміртау құю-механикалық зауыты енді, онда да қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Комбинат құрамына, сондай-ақ Оңтүстік Топар мен «Марганец» КБ, құрылыс керамикасын өндіретін Ақмола филиалы енді (2006).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Радиобелсенділік өрісі**. Жер қыртысында және біздің планета бойынша радиобелсенді элементтер атомының таралуы мен шоғырлануы ерекше мәнге ие. Бұл элементтер ыдыраған кезде жылу бөлінеді, ол Жердің жылу режимін айтарлықтай анықтайды.

Ыдырауға байланысты Жердегі радиобелсенді элементтердің мөлшері кысқара береді. В.Г. Хлопиннің есептеуінше, мысалы, қазіргі кезде радиобелсенді ыдырау 40\*1016 кал/сағ энергия берсе, осыдан 3 млрд жыл бұрын 228-1016 кал/сағ, яғни 5 есе көп берген. Тиісінше жер қыртысында радиобелсенді элементтер де азайған.

Жер қыртысын құрайтын радиобелсенді тау жынысытар мен минералдарды арнайы құрал - радиометр көмегімен зерттейді. тау жынысытар радиобелсенділігін зерттейтін әдіс радиометрия деп аталады. Бұрғылау ұңғымаларында тау жынысытар радиобелсенділігі гамма-каротаж әдісімен зерттеледі. тау жынысы радиобелсенділігі қарқындылығының өлшем бірлігі мкр/сағ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жалпы геология (Жер динамикасы): Оқулық. Алматы: ҚазҰТУ, 2008 ISBN 987-601-228-001-2
**Теміртаулық жауынгерлер ескерткіш-обелискісі**, Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941-1945) құрбан болғандарға 1974 жылында Теміртау қаласының Ю. А. Гагарин атындағы алаңында орнатылған. Мүсінші С. Б. Назарян. Ескерткіш аландағы сквермен сәтті үйлесім тапқан. Аласа тұғырда тұрған плащ-палажадағы жауынгер тұлғасы (биіктiгi 10,5 м) жоғары жағында мысты цифрлары («1941-1945») бар тік қосарланған пилон фонында орнатылған. Күңгірт металдан құйылған жауынгер тұлғасы ашық түсті пилон фонында айқын ажыратылады. Силуэттің жарқын сызықтары ескерткішке камералық сипат береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*