**Ирланд тілі** (ирл. *Gaeilge* [ˈɡeːlʲɟə], **ирландық гэлдік** ирл. *Gaeilge na hÉireann*) — ирландықтардың тілі, кельт тілдерінің бірі; шотланд пен мэн тілдерімен қатар гойдел кіші топқа жатады.

Ирландия Республикасының екі (ағылшын тілімен қатар) ресми тілдерінің бірі. 13 маусымда 2005 жыл ирландық тілін 2007 жылы 1 қаңтардан бастап күшіне енген Еуропалық Одақтың жұмыс тілдері қатарына қосу туралы шешім қабылданды.

Ирландия үкіметінің ресми мәліметтеріне сәйкес (2004) Ирландия Республикасында ирланд тілінде сөйлейтін 1 570 894 адам бар. Оның ішінде 339 541 ирланд тілін күнделікті қарым-қатынаста қолданады; 155 039 аптасына бір рет оған жүгінеді; 585 300 - аз қолданады; 459 657 - ешқашан дерлік, ал 31 357 тілді қолдану жиілігі туралы сұраққа жауап берген жоқ. Алайда көптеген ирланд тілінің белсенділері мен кәсіби тіл мамандары бұл деректерге күмән келтіреді. Көптеген адамдар күнделікті қарым-қатынаста тілді қолданатындардың саны 65 000-ға жетеді деп санайды. Ирланд тілінде сөйлейтіндердің саны, бір дәрежеде, Солтүстік Ирландияда 167 487 және АҚШ-та 25 870 құрайды.

Ирланд тілінде сөйлейтіндер (2011)

Тарихы
------

Гойдел тайпалары Ирландияда қашан қоныстанғаны белгісіз. Ирланд тілінің алғашқы ескерткіштері (ежелгі авторлардың тиісті есімдерін есептемегенде) б.з. IV ғасырына жатады - бұл жазбалар, бәлкім, континенталды Еуропадан алынған, арнайы огамиялық жазумен жазылған.

Әулие Патрик Ирландияны шоқындырғаннан кейін ирланд тіліне латын тілінен (негізінен бритт тілдері арқылы) кірме сөздер ене бастайды, минускулға (аралдық үлгі) негізделген латын жазуы қолданыла бастайды. Көне ирланд дәуірінен ескерткіштер онша көп емес - көбінесе латын мәтіндеріне арналған глоссалар (қолжазбаның шетіне немесе ішіне жазылған ескерту, түсінік), оның ішінде құрлықтағы монастырларда ирланд монахтары жасалғандары да (Вюрцбург, Милан, Санкт-Галлен). Көне ирланд мәтіндерінің көпшілігі XI ғасырда басталатын және әсіресе скандинав тілдерінің әсерімен сипатталатын орта ирландық кезеңге қатысты қолжазбаларбен жетті. Сонымен, септеу жүйесі айтарлықтай жеңілдейді; етістік жүйесі қалпына келтіріледі; инфекцияланған есімдіктер жоғалады. Шамамен осы уақыт аралығында шотланд тілі ирланд тілінен бөлінеді.

Жаңа ирландиялық кезеңде ирланд тілінің таралуы азаяды, бірақ бардтық мектеп жүйесі бүкіл Ирландия стандартының сақтап тұрады. Ағылшындар Ирландияны жаулап алғаннан кейін, ағылшын және норман-француз тілдерінен кірме сөздер ирланд тіліне енеді.

ХІХ ғасырда ашаршылық және артынан болған ирландықтардың - негізінен ауылдық жерлерден қоныс аудару ирланд тіліне өте жағымсыз әсер етті. Ирланд тілінде сөйлейтіндер саны күрт төмендеді, бұған ағылшын тілінде жалпы білім беруді енгізу де ықпал етті. XIX ғасырдың екінші жартысында ирланд тілі мен мәдениетін қайта жандандыруға бағытталған ұйымдар пайда бола бастады (мысалы, Дуглас Хайдтың Гелдік лигасы).

Гэлтахтар - ирланд тілінің ауызша сөйлеу тілі әлі күнге дейін Ирландияда сақталған аймақтар
Ирландия тәуелсіздік алғаннан кейін барлық мектептерде міндетті түрде тілдік оқыту енгізілді; ирландық газеттер шығара бастады; ирланд тілінде теледидар және радио хабарлары пайда болды. Алайда, ирланд тілі ана тілі болып табылатын адамдардың саны тұрақты түрде азайып келеді. Қазір олар негізінен гэлтахтарда - аралдың батыс және солтүстік-батыс шетіндегі ауылдық жерлерде тұрады. Соңғы уақытта ирланд тіліне, оның ішінде қалаларда қызығушылықтың едәуір өсуі байқалады, алайда бұл тек ирланд тілінде сөйлейтін моноглоттық ирландтардың азаюына әсер етпеуде. Олардың көпшілігі Дингл түбегіндегі гэлтахтта сақталуда.

Ирланд тілі тарихының келесі кезеңдерге бөлінеді:

* Гойдел (Primitive Irish) (IV ғ. дейін)
* Огамиялық ирланд тілі (жазба тілі, V—VII ғ.);
* Архаизмді ирланд тілі (огамиялық кезеңнен кейінгі кезең, негізінен VII)
* Көне ирланд тілі (VII—IX ғ.);
* Орта ирланд тілі (X—XII ғ.);
* Жаңа ирланд тілі (XIII ғасырдан қазіргі уақытқа дейін);

XVIII ғасырдан бастап ирланд тілінің төрт негізгі диалектке бөлінуі туралы сенімді түрде айтуға болады: оңтүстік (Манстер), батыс (Коннахт), солтүстік (Олстер) және шығыс (Ленстер, ХХ ғасырда жойылған). Кейбір диалектілер арасындағы өзара түсіну қиын. Негізінен Коннект диалектісіне негізделген ресми стандарт бар (An Caighdeán Oifigiúil), бірақ сонымен бірге диалектілік әдебиеттер де бар.

Тілдік сипаттама
----------------

Ирланд тілінің айрықша белгілерінің қатарына өзіндік орфография, алғашқы дауыссыз дыбыстардың мутациясы, VSO сөз реті, екі байланысқан етістіктің болуы, жіктелетін көмекші сөздердің болуы жатады. Көне ирланд тіліне сонымен қатар «абсолютті» және «конъюнктивті» қосылыстарға (сөйлемдегі етістіктің орнына байланысты таңдалған қосымшалар қатары) негізделген, сонымен қатар прототоникалық және дейтеротоникалық формалармен (тарихи тұрғыдан олар екпін жағдайында ерекшеленді, бірақ көне ирландық кезеңге дейін, бұл бірдей етістіктің формалары әртүрлі болуы мүмкін екендігіне әкелді) өте күрделі етістік жүйемен сипатталады,.

### Жазу

Ирланд тілін жазу үшін латын әліпбиіне негізделген жазба - Cló Rommánach («латын қарпі») қолданылады. Бұрын олар өздерінің өсіңкі аралдың үлгісі жеке шрифттерін - Cló Gaelach («Гэлдік шрифт») қолданған. XX ғасырдың ортасына дейін ирланд тіліндегі кітаптар Cló Gaelach көмегімен жарыққа шыққан; бүгінде ол тек сәндік мақсаттар үшін қолданылады, мысалы, маңдайша жазуда.

Одан да ежелгісі огамиялық жазу деп аталады. Огам деп те аталатын бұл жазба IV-VI ғасырларда қолданылған; оның нақты пайда болған күні белгісіз. Огама әріптері түзу сызыққа салынған таяқшалар мен нүктелер болды (дауыссыздар мен дауысты дыбыстар). Огами жазбалары негізінен таста сақталып қалды. Дәстүрлі нұсқа огамаға ирланд әліпбиіндегі әріптердің ежелгі атаулары, ағаштар мен бұталардың атауларына сәйкес келеді.

#### Ирланд әліпбиі

| № | Әріп | Дәстүрлі атауы | Заманауи атауы |
| --- | --- | --- | --- |
| **1** | A | a | *Ailm* (**ирл.**-нен қарағай) | á |
| **2** | B | b | *Beith* (**ирл.**-нен қайың) | bé |
| **3** | C | c | *Coll* (**ирл.**-нен жаңғақша) | cé |
| **4** | D | d | *Dair* (**ирл.**-нен емен) | dé |
| **5** | E | e | *Edad*, *Eadhadh* (**ирл.**-нен терек) | é |
| **6** | F | f | *Fern*, *Fearn* (**ирл.**-нен қандыағаш) | eif |
| **7** | G | g | *Gort*, *Gath* (**ирл.**-нен шырмауық) | gé |
| **8** | H | h | *Huath*, *Uath* (**ирл.**-нен долана) | héis |
| **9** | I | i | *Idad*, *Iodhadh* (**ирл.**-нен шілік) | í |
| **10** | L | l | *Luis* (**ирл.**-нен шетен) | eil |
| **11** | M | m | *Muin* (**ирл.**-нен жүзімнің сабағы) | eim |
| **12** | N | n | *Nin*, *Nion* (**ирл.**-нен шаған) | ein |
| **13** | O | o | *Oir* (**ирл.**-нен сарғалдақ) | ó |
| **14** | P | p | *Peith* (**ирл.**-нен таулы қандыағаш) | pé |
| **15** | R | r | *Ruis* (**ирл.**-нен аюбадам) | ear |
| **16** | S | s | *Suil*, *Sail* (**ирл.**-нен тал) | eas |
| **17** | T | t | *Tinne*, *Teithne* (**ирл.**-нен сүйір жапырақ) | té |
| **18** | U | u | *Úr* (**ирл.**-нен көкбұта) | ú |
|  | J | j | жалғыз қолданылмайды, бірге жазылады | jé |
|  | K | k | жалғыз қолданылмайды, бірге жазылады | cá |
|  | Q | q | жалғыз қолданылмайды, бірге жазылады | cú |
|  | V | v | жалғыз қолданылмайды, бірге жазылады | vé |
|  | W | w | жалғыз қолданылмайды, бірге жазылады | wae |
|  | X | x | жалғыз қолданылмайды, бірге жазылады | eacs |
|  | Y | y | жалғыз қолданылмайды, бірге жазылады | yé |
|  | Z | z | жалғыз қолданылмайды, бірге жазылады | zae |

### Орфография

Бес қысқа дауысты дыбыстар (*a, e, i, o, u*) бес ұзын дауысты дыбысқа сәйкес келеді (*á, e, í, ó, ú*). Ұзақтық (акут) белгісі *síneadh fada* (көп.түр. *sínte fada*) немесе жай ғана *fada*;

13 дауыссыз дыбыстар қолданылады (*b, c, d, f, g, h, l, m, n, p, r, s, t*); қалған әріптер (*j, k, q, v, w, x, y, z*) кірме және шетелдік сөздерде қолданылады (мысалы, *jip* "джип"; *Jab* «Иов»; *x-ghathú* "рентген").

Ирландия орфографиясының негізгі қағидасы - *caol le caol agus leathan le leathan*, яғни «қысаң қысаңмен, ашық ашықпен» (ирландтық дәстүрде қысаң деп, алдыңғы қатар дауысты дыбыстар *i, í, e, é*; ашық - артқы дауысты дыбыстар (дәлірек айтсақ, алдыңғы емес) *а, á, o, ó, u, ú* атайды). Осы қағидаға сәйкес, жіңішке (пальаталанған) дауыссыздар жазбаша түрде қысаң дауысты дыбыстармен; пальатализацияланбаған, тиісінше, ашықпен қоршалуы керек. Нәтижесінде, көптеген дауысты дыбыстар дауысты дыбысты емес, іргелес дауыссыз дыбыстың жұмсақтығын немесе қаттылығын білдіреді (мысалы, ea тіркесімінде алғашқы дауысты дыбыс ешқашан айтылмайды, тек алдыңғы дауыссыз дыбыстың жұмсақтығын көрсетеді: *peadar* [pʲadər]). Көбінесе бұл түсініксіздікке әкеледі: мысалы, *anois* «қазір» үшін [əniʃ] және [ənoʃ] оқу теориялық тұрғыдан мүмкін, дегенмен тек біріншісі дұрыс.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Шамас Далтун, *Rannóg and Aistriúcháin* (Ирландияның үкіметін аудару жөніндегі ресми бөлім) бұйрығымен ирланд грамматикасы мен орфографиясын стандарттау туралы өзінің нұсқауын шығарды. Кейіннен бұл стандартты мемлекет қабылдап, «Ресми стандарт» немесе *Caighdeán Oifigiúil* деп аталды.

*Caighdeán Oifigiúil* енгізу кейбір тарихи жазылу жолын өзгертіп (мысалы, *bia* орнына *biadh* «тамақ»), орфографияны шынайы айтылымға жақындады. Сонымен бірге, диалектілерге тән көптеген фонетикалық құбылыстар орфографияда байқалмайды (мысалы, дауысты дыбыстардың қосарланған дауысты дыбыстарды дифтонгке айналдыру, Мюнстерге тән болуы немесе келесі дауысты дыбысты мұрынға түсірумен [kr] -де [kn] сияқты олстердің ауысуы).

### Фонология

*Толық мақаласы: Ирланд тілінің фонологиясы*
#### Дауысты дыбыс

Қазіргі заманғы әдеби тілде мынадай монофтонгтар кездеседі:

* í [i:] — *rí* [ri:] («патша»);
* i [ɪ] — *mil* [mɪlʲ] («бал»);
* é [e:] — *gé* [ge:] («қаз»);
* e [ɛ] — *te* [tɛ] («ыстық»);
* á [ɑ:] — *lá* [Lɑ:] («күн»);
* a [æ, a] — *cat* [kat] («мысық»);
* ó [o:] — *ceol* [kʲo:l] («музыка»);
* o [ɔ, ʊ] — *loch* [Lɔx] («көл»);
* ú [u:] — *cú* [ku:] («төбет»);
* u [ʊ] — *muc* [mʊk] («шошқа»).

Екпінсіз буындарда көптеген дауысты дыбыстар [ə] құрамына енеді: anocht [əNʊxt] "бүгін кешке"; inniu [ə'Nʲu:] «бүгін»; cúigear ['ku: ğgar] «бесеу».

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | A | E | I | O | U | IA | UA | /ә/ |
| **Т-Т** | A | AO | AO | O | U |  | UA | A |
| **Т-М** | AI | AI | AOI | OI | UI |  | UAI | AI |
| **М-Т** | EA | EA | IO | EO | IU | IA |  | EA |
| **М-М** | EAI | EI | I | EOI | IUI | IAI |  | I |
|

Т = жуан дауыссыз, М = жіңішке дауыссыз. Мысалы: maoin = «мынь», mín = «минь»; mion = «мин».
Немесе: eo = «ё», ao = «ы», «iu» = «ю», «ea» = «я», «iX» = «Хь».

#### Дауыссыз дыбыс

|  | Еріндік | Тіл алды | Тіларты | Көмейлі |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Жуан | Жіңішке | Жуан | Жіңішке | Жуан | Жіңішке |
| Мұрынды | m | mʲ | n | nʲ | ŋ | ɲ |  |
| Шұғыл | Ұяң | b | bʲ | d | dʲ | g | ɟ |  |
| Қатаң | p | pʲ | t | tʲ | k | с |  |
| Жуысыңқы | Ұяң | v | vʲ |  |  | ɣ | j |  |
| Қатаң | f | fʲ | s | ʃ | x | ç | h |
| Жанама |  |  | l | lʲ |  |  |  |
| Дірілді |  |  | r | rʲ |  |  |  |
|

Палатализацияланбаған дауыссыздар көбінесе қатты везаризациямен айтылады. Көптеген диалектілердегі қатаң дауыссыздар лепті болады. Олстер диалектілерінде жіңішке сәйкестіктер /t/ және /d/ [tʃ] және [dʒ] ретінде жүзеге асырылады. Барлық диалектілерде /s/ үшін жіңішке корреляты [ʃ] сияқты. «Күшті» дыбыстарда фонетикалық жүзеге асыру тұрақсыз. Кейбір диалектілерде олар ұзындықпен айтылады, басқаларында олар алдыңғы дауысты дыбыстың дифтонизациясын тудырады.

### Морфология

#### Зат есім

Көне ирланд тілінде атаулар үш тектің біріне тиесілі (аталық, аналық, орта), бес септікке септелді (атау, ілік, барыс, табыс және атауыш) және үш түрге ие болды - жекеше, көпше және екілік (негізінде, екілік түрді көне орыс немесе араб тілдеріне қарағанда dá «екі» сан есімімен бірге қолданылды). Көнекельт және көнеүндіеуропа тілдерінде әртүрлі негіздерге сәйкес келетін септеудің көптеген түрлері болды. Орта ирланд тілі кезеңінде септелу жүйесі айтарлықтай құлдырады, көптеген формалар сәйкес келді; жаңа ирланд тілі кезеңге сәйкес, тек екі септік сақталды: «жалпы» (атау) және ілік (сонымен қатар, атауыш сақталған). Барыс септік қатып қалған формулаларда ғана сақталады.

Ирланд тілінің грамматикасында септеудің бес түрін (тұрақсыз формаларды қоса) ажырату қабылданған. Зат есімнің септелуіне қатысты бірқатар жалпылауға болады.

* Септелудің кейбір түрлерінде жалпы және ілік септіктердің көпше түрі әрқашан сәйкес келеді. Мұндай көпше түрлерді «күшті» деп атайды. күштіге көпше түрдің келесі типтер жатады.
	+ Қалыптасуында соңғы дауысты дыбыстың негізінің синкопасы (түсіп қалу) болатында (*briathar* - «сөз»; *briathra* - «сөздер»), соңғы дауыссыз негіздің жіңішкеруден айырылуда (*flaith* «билеуші», *flatha* «билеушілер») немесе дауысты дыбыстың түбіріндегі өзгеріс (*scian* «пышақ», *sceana* «пышақтар»);
	+ белгілі бір жұрнақтар арқылы жасалғандарда: *-ta, -te, -tha, -the, - (n)na, - (e)anna, - (e)acha, -í* - мысалы, *rí* («патша») - *ríthe* («патшалар»); *scilling* («шиллинг») - *scillingí* («шиллингтер»).
* жалпы септікте (báid «катерлер») дауыссыз дыбыстарда аяқталуы немесе –а жұрнағы арқылы жасалған көпше түрлер (cos «аяқ»; cosa «аяқтар») әлсіз деп саналады.
* Бірнеше ерекшеліктерді қоспағанда, көпше түрдің ілік септік «әлсіз» атаулары жалпы септіктің жекеше түріне сәйкес келеді («күшті» атаулар көпше түрдің жалпы септігіне сәйкес келеді).

Негізінде, төмендегі келесі септіктерге ажыратады.

##### I септік

Бір санның ілік септігі соңғы консенсустың жіңішкеруі, сондай-ақ түбірдегі бірқатар етістіктерді қолдана отырып қалыптасады, мысалы, *iasc* «балық», ілік с. *éisc*. Көпмүшелік әлсіз, яғни ілік септігі номиналды жекеше түрмен сәйкес келеді. Осы септікке қатысты көптеген атаулар үшін көпше түрдің атау септігі жекеше түрдің ілік септігіне сәйкес және керісінше. Мұндай «айқасқан» жүйе әдетте өте сирек кездеседі: бұндай сәйкестік тағы көне француз тілінде де кездеседі. I септігіне кейбір *-а* көпше түрі бар зат есімдер (қосымшасы бар көпше, бірақ әлсіз, яғни көпшенің ілік септігі жекешенің атау септігіне сәйкес келеді), сонымен қатар *-ta, -cha, -anna* күшті көпшелері бар есімдер және *-ach /,-adh* аяқталатын *-і* күшті көпшесі бар бірнеше есімдерді де қосады. I септікке зат есімнің еркек тегі ғана жатады.
Мысалы:

| көп.т тұрпаты және аты | Септік | Жекеше түр | Көпше түр |
| --- | --- | --- | --- |
| «Дөң»әлсіз | Номинатив(Атау) | *cnoc* [кнок] | *cnoic* [кнокь] |
| Генитив(Ілік) | *cnoic* | *cnoc* |
| «қалам»әлсіз | Номинатив | *peann* [пян] | *pinn* [пин] |
| Генитив | *pinn* | *peann* |
| «құқық»қосымшасы бар әлсіз | Номинатив | *ceart* [кярт] | *cearta* [кярта] |
| Генитив | *cirt* [кирть] | *ceart* |
| «әлем»*-ta*\* күшті | Номинатив | *saol* [сыл] | *saolta* [сылта] |
| Генитив | *saoil* [сыль] |
| «қабырға»*-tha* күшті | Номинатив | *múr* [мур] | *múrtha* [му:ра] |
| Генитив | *múir* [му:рь] |
| «қыс»-ach/-í күшті | Номинатив | *geimhreadh* [гевря] | *geimhrí* [гевьрий] |
| Генитив | *geimhridh* [геври] |
| «өлім» | Номинатив | *bás* [ба:с] | *básanna* [ба:сана] |
| Генитив | *báis* [ба:щ, ба:сь] |

* Осы кіші тұрпаттың барлық атауларының түбірінде ұзын дауысты немесе дифтонг бар және *l* немесе *n* әрпімен аяқталады.

##### II септік

II септікке (*-а* және *-i* көне ирланд тілінің негіздерінен басталады) тек дауыссыз жекеше түрдің атау септігіне аяқталатын және көбінесе соңғы дауыссызды (егер жіңішкермеген болса) жіңішкелеу арқылы *-е* қосымшсын қосып, көпше түрдің ілік септігі құрайтын анатық тектерді қамтиды. *-ach (-each)* аяқталатын осы септіктің зат есімдері *-ch* қосымшасының орнын басатын *-aí (resp. -í)* қосымшалары арқылы аяқталатын жекеше түрдің ілік септігін құрайды. Бұл септікте күшті және әлсіз көпшесі бар атаулар кездеседі. Еркек текке бұл септіктен тек қана есімдер *im* «май»; *sliabh* «тау»; *teach* «үй» жатады.

| Имя и тип мн. ч. | Падеж | Единственное число | Множественное число |
| --- | --- | --- | --- |
| «бәтіңке»*-a* әлсіз | Номинатив | *bróg* [бро:г] | *bróga* [бро:га] |
| Генитив | *bróige* [бро:ге] | *bróg* [бро:г] |
| «жаңбыр»*-(a)í* әлсіз | Номинатив | *báisteach* [ба:щтях] | *báisteacha* [ба:щтяха] |
| Генитив | *báistí* [ба:щтий], [ба:щчий] | *báisteach* [ба:щтях] |
| «орын»*-eanna*\* күшті | Номинатив | *áit* [а:ть] | *áiteanna* [а:тяна] |
| Генитив | áite [а:те] |
| «уақыт, ауа-райы»*-í*\*\* күшті | Номинатив | *aimsir* [амьширь] | *aimsirí* [амьширий] |
| Генитив | aimsire [амьщире] |
| «тамыр»*-(e)acha* күшті | Номинатив | *fréamh* [фре:ў] | *fréamhacha* [фре:ўаха] |
| Генитив | *fréimhe* [фре:ве] |
| «жер»*-t(h)a, -te* күшті | Номинатив | *tír* [ти:рь], [чи:рь] | *tíortha* [ти:ра], [чи:ра] |
| Генитив | *tíre* [ти:ре], [чи:ре] |

\* Осы типтегі барлық атаулар бір буынды және жіңішкерген дауыссызбен аяқталады.

\*\* Осы типтегі барлық атаулар көп буынды болып табылады және қысаң дауыссызбен аяқталады.

Осы септіктің бірнеше атауларында көпше түрдің ілік септігі арнайы формалары(мысалы, *binn* «тау шыңы» - *beann*, немесе *deoir* «көз жасы» - *deor*), сонымен қатар күшті көпше түрдің арнайы формалары бар (scian «пышақ», *sceana*; *obair* «жұмыс», *oibreacha* және т.б.). Сонымен қатар, *bos* «алақан» зат есімдерде бар; *bróg* «бәтіңке»; *cluas* «құлақ»; *cos* «аяқ» және *lámh* «қол» - мәтінде 2-ге және көмекші сөзге аяқталып, dhá «екі» сан есімінде қолданылатын, соңғы дауыссызы жіңішкерген *(bois, bróig, cluais, cois, láimh)* ерекше формалары бар (бұлар - ежелгі барыс септігінің қалдықтары). Колмогоров—Успенский ережесіне сәйкес бұл нысандарды бөлек септік (және саны жағынан) деп қарастырған жөн, бірақ бұл дәстүрлі түрде қабылданбайды. Ұқсас формалар екінші буынның барлық сөздері үшін ашық дауыссызда бар.

##### III септік

III септікке (көне ирландиялық негіздер *-u*) *-а* жалғау мен соңғы дауыссызды жуандау (егер ол жіңішкерген болса) арқылы жекеше түрдің ілік септігін құрып және дауыссызға аяқталатын зат есімнің екі тегі жатады. Осы қатардағы барлық дерлік атаулардың көпше түрі күшті. Бұл септіктің маңызды тармағы - көсемнің есімдерін білдіретін - тұлға атауларын білдіретін *-aeir, -éir, -eoir, -óir, -úir* аталық тектің атаулары (олардың барлығында күшті *-i* көпше бар).

| Атауы және көп.т. тұрпаты | Септік | Жекеше түр | Көпше түр |
| --- | --- | --- | --- |
| «актёр»тұлға атауыкүшті *-í* | Номинатив | *aisteoir* [ашьтёрь] | *aisteoirí* [ашьтёрий] |
| Генитив | *aisteora* [ащтёра] |
| «қарғыс»*nomina abstracta* на *-cht*күшті *-aí*\* | Номинатив | *mallacht* [малахт] | *mallachtaí* [малахтый] |
| Генитив | *mallachta* [малахта] |
| «диалект»күшті *-í* | Номинатив | *canúint* [кану:ньть] | *canúintí* [кану:ньтий] |
| Генитив | canúna\*\* [кану:на] |
| «шайқас»күшті *-anna, -aí*\*\*\* | Номинатив | *cath* [каh] | *cathanna* [каhана] |
| Генитив | *catha* [каhа] |

\* Бұл қатардағы барлық есімдер аналық тек.

\*\**NB* *-t*-ға үнемі түсіп қалады.

\*\*\* Бұл қатардағы барлық атаулар бір буынды, жіңішкермеген дауыссыздармен аяқталады және аталық текке жатады.

Сондай-ақ, бұл қатарда бірнеше кіші тармақтар бар, атап айтқанда, жекеше түрдің ілік септігінен көпше түрді (мысалы, cuid «бөлшек», ілік сеп. - coda, көп. т. - codanna) және басқа жұрнақтар арқылы құралатын көпше түрдің бірнеше атаулары құрайтын атаулар.

##### IV септік

IV септікке (көне ирланд тілі негіздері -io және -iā дейін) екі тек атаулар жатады. Бұған дауыстымен аяқталатын есімдердің көпшілігі кіреді, -ín жұрнағы арқылы құралған атаулар (олардың барлығы дерлік аталық тек) және кейбір дауыссыз аталық текті есімдер. IV септікте номинатив пен генитатив жекешеде де, көпше түрде де айырмашылығы жоқ: тек екі құрылысы ғана ерекшеленеді.

| Атауы және көп.т. тұрпаты | Септік | Жекеше түр | Көпше түр |
| --- | --- | --- | --- |
| «сыйлық»күшті *-í* | Номинатив | *féirín* [фе:ри:нь] | *féiríní* [фе:ри:ний] |
| Генитив |
| «қабырға»күшті *-(a)í* | Номинатив | *balla* [бала] | *ballaí* [балый] |
| Генитив |
| «қала»күшті *-te*\* | Номинатив | *baile* [бале] | *bailte* [бальте], [бальче] |
| Генитив |
| «заң»күшті *-the*\*\* | Номинатив | *dlí* [длий] | *dlíthe* [дли:hе] |
| Генитив |
| «жаңғақ»күшті *-nna* | Номинатив | *cnó* [кно:] | *cnónna* [кно:на] |
| Генитив |
| «автобус»күшті *-anna* | Номинатив | *bus* [бус] | *busanna* [бусана] |
| Генитив |
| «сиыр»әлсіз *-a* | Номинатив | *bó* [бо:] | *ba* [ба] |
| Генитив | *bó* [бо:] |

\* Бұған *-le*, *-ne* аяқталғанжекеше түрдің атаулары кіреді; көпше түрі құралғанда, дауысты жалғау түсіп қалады.

\*\* Бұл атаулар көпше түрде *-(a)í*, *-aoi*, *-é* әріптерімен аяқталуы мүмкін.

##### V септік

V септік көне ирландық консонант негіздеріне - ең алдымен тіл алды, бірақ *-n, -nt* негіздеріненде басталады. Бұл септіктің барлық дерлік атаулар аналық текке ие және жіңішкерген сонант немесе дауыстымен аяқталады. Атаулардың жекеше түрдің ілік септікгі *-(е)ach* жұрнақтарын қосу арқылы жасалады (яғни, соңғы дауыссыздың жуандауымен немесе онсыз), ал дауыстылар *-n* немесе *-d* қосу арқылы жасалады. Бұл тұрпаттың барлық дерлік атауларда күшті көптік жалғауы бар. Барыс септік пен dhá формалары ілік септік соңғы дауыссыздың жіңішкеруі арқылы жасалады.

| Көп.т тұрпаты және аты | Септік | Жекеше түр | Көпше түр |
| --- | --- | --- | --- |
| «сыра»күшті *-(e)acha* | Номинатив | *beoir* [бёрь] | *beoracha* [бёраха] |
| Генитив | *beorach* [бёрах] |
| «әке»күшті *-eacha*\* | Номинатив | *athair* [аhарь] | *aithreacha* [айряха] |
| Генитив | *athar* [аhар] |
| «көрші»күшті *-a*\*\* | Номинатив | *comharsa* [ко:рса] | *comharsana* [ко:рсана] |
| Генитив | *comharsan* [ко:рсан] |
| «жиырма»күшті *-í* | Номинатив | *fiche* [фихе] | *fichidí* [фихидий] |
| Генитив | *fichead* [фихяд] |

\* *NB*: жекеше түрдің ілік септікгі жұрнақсыз соңғы дауыссыздың жуандауы арқылы қалыптасады.

\*\* Жалғау жекеше түрдің ілік септігі формасына қосылады.

Осы септікке дәстүрлі түрде бірнеше ерекше атаулар қатысты болады, мысалы, cara «дос» (і. сеп - carad, көп. т. - cairde), Nollaig «Рождество» (і. сеп. - Nollag, көп. т. - Nollaigí) және тағы басқалар.

* Кейбір атаулар «бұрыс» деп саналады. Олар кестеде көрсетілген

| Атау | Септік | Жекеше түр | Көпше түр |
| --- | --- | --- | --- |
| «әйел» | Номинатив | *bean* [бян] | *mná* [мна:], [мно:] |
| Генитив | *mná* [мна:], [мно:] | *ban* [бан] |
| Датив | *mnaoi* [мны] | *mnaoibh* [мнывь] |
| «әпке-сіңілі» | Номинатив | *deirfiúr* [дерьфю:р] | *deirfiúracha* [дерьфю:раха] |
| Генитив | *deirféar* [дерьфе:р] |
| Датив | *deirfír* |
| «төсек» | Номинатив | *leaba* [ляба] | *leapacha* [ляпаха] |
| Генитив | *leapa* [ляпа] |
| «ай» | Номинатив | *mí* /mʲiː/ | *míonna* [ˈmʲiːn̪ˠə] |
| Генитив | *míosa* [ˈmʲiːsˠə] |
| «қарындас» | Номинатив | *siúr* /ʃuːɾˠ/ | *siúracha* [ʃuːɾˠəxə] |
| Генитив | *siúrach* [ʃuːɾˠəx] |
| «жер» | Номинатив | *talamh* [талав] | *tailte* [тальте], [тальче] |
| Генитив | *talamh* [талав]*talún* [талу:н] |
| «жүн» | Номинатив | *olann* [олан] |  |
| Генитив | *olla* [ола] |  |
| «Құдай» | Номинатив | *Dia* [диа] | *déithe* [дейе] |
| Генитив | *Dé* [де:] |
| «күн» | Номинатив | *lá* [ла:], [ло:] | *laethanta* [лэанта] |
| Генитив | *lae* [лэ] |

Сонымен қатар, көптеген етістік атаулар тұрақсыз септеледі (бірақ сонымен бірге олар бес септіктің біреуіне сілтей алады).

#### Сын есім

Ирланд тіліндегі сын есім предикативті (баяндауыштың атаулы бөлігі ретінде) және атрибуттық (зат есімге тәуелді) түрінде де кездеседі. Предикативті қолданыста сын есімдер бастауышпен қиылыспайды; атрибутивтік қолданыста тек, түр және септікпен қиылысады (егер сын есімнің алдында тікелей үстеу болмаса). Көпше түрде сын есімдер текке қарай ерекшеленбейді. Жекеше түрдің атау септігінде аталық тек пен аналық тек мутациямен ғана ерекшеленеді (жекеше түрдегі аналық тегінің есімдерінен соң сын есімдер аспирацияға душар болады).

Сын есімдердің көпшілігінің септелуі зат есімдердің септелуіне сәйкес келеді. Сын есімдердің мынадай кластар бар:

| Сын есім класы | Жек. түр. атау сеп. жалғауы | Жек. түр. ата. тек. ілік сеп. жалғауы | Жек. түр. ана. тек. ілік сеп. жалғауы | Көп. түр. жалғауы |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| I/II септік | Дауыссыз | Жіңішке дауыссыз | Жіңішке дауыссыз + *-e* | *-*(*a*) |
| III септік | Жіңішке дауыссыз | Жіңішке дауыссыз | Жуан дауыссыз + *-a* | *-*(*a*) |
| IV септік | Дауысты |

Сонымен қатар, бұл сұлбаға сәйкес келмейтін бірнеше кішігірім түрлер бөлінеді.

Атау септіктегі - (а) жалғауы әрдайым көпше түрде қолданылады. Егер анықталатын зат есімнің күшті көпше түрі болса, онда ілік септікте -а қолданылады (яғни, сын есімде де сондай күшті көпше түр бар), егер зат есімнің әлсіз көпше түрі болса, онда -а қосылмайды: na bhfear óg «жас жігіттер», бірақ na gcailiní óga «жас қыздар».

Сын есімнің вокативі әрқашан номинативпен сәйкес келеді, жекеше түрдің аталық тектің I/II септігін қоспағанда, бұл жерде генитивке сәйкес келеді.

Сын есімнің тоғыз негізгі септік түрлері кестеде көрсетілген (алғашқы мутацияны есептемегенде).

| Жек. түр. номинативі | Жек. түр. ата. тек генитиві | Жек. түр. ана. тек генитиві | Көп. түр. номинативі | Ескерту |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *ard* «биік» | *aird* | *airde* | *arda* | I/II септік |
| *aireach* «сақ» | *airigh* | *airí* | *aireacha* |
| *iontach* «сұлу» | *iontaigh* | *iontaí* | *iontacha* |
| *misniúil* «батыл» | *misniúil* | *misniúla* | *misniúla* |
| *fionn* «жарқын» | *fionn* | *finne* | *fionna* | Бәрі бір буынды, *-ll*, *-nn*\*, *-ch(t)* аяқталады. |
| *séimh* «жұмсақ» | *séimh* | *séimhe* | *séimhe* | *-úil* суффикс пен *-ir* аяқталатын бірнеше сөздерден басқа, көпшілігі қысаң дауыссызбен аяқталады. |
| *fuíoch* «мол» | *fuíoch* | *fuíthí* | *fuíocha* | *-íoch* аяқталатын барлық сын есімдер. |
| *sóch* «бақытты» | *sóch* | *sóiche* | *sócha* | Созылыңқы дауысты + *ch* аяқталатын барлық сын есімдер. |
| *rua* «қызыл» | III септік |

\* *dall* «соқыр», *donn* «қоңырдан» басқа.

Кейбір сын есімдердің арнайы формалары бар, мысалы, *gearr* «қысқа», жек. түр. ана. тек, ілік сеп. - *giorra*; немесе *te* «ыстық» көп. түр - *teo*.

Екі буынды сын есімнің екінші буынындағы қысқа дауысты (өте сирек ұзын) дауысты жалғаудың алдында түсіп қалуы мүмкін: *uasal* «мәртебелі», көп. түр - *uaisle*; *tirim* «құрғақ», көп. түр - *tiorma*.

Ирланд тілінде сын есімнің салыстырмалы шырай ғана морфологиялық тұрғыдан өрнектеледі, ал асырмалы аналитикалық жолмен көрінеді (# Синтаксисті қараңыз). Әдетте салыстырмалы шырайдың форма аналық тек жекеше түрдің ілік септігіне сәйкес келеді: *bán* «ақ» — *báine* «ағырақ»; *gearr* «қысқа» — *giorra* «қысқағырақ». Сонымен қатар, ирланд тілінде салыстырмалы шырайдағы көптеген тұрақты емес формалар бар, мысалы, *beag* «аз» — *lú* «азырақ»; *furasta* «оңай» — *fusa* «оңайрақ» және т.б.

Салыстырмалы шырайдың бұрыс түрлерінің тізімі:

| Жай шырай | Салыстырмалы шырай | Мағынасы |
| --- | --- | --- |
| *beag* | *lú* | «кішкентай» |
| *breá* | *breátha* | «сұлу» |
| *dócha* | *dóichí* | «ықтимал» |
| *fada* | *sia* | «ұзын»\* |
| *fogas* | *foisce* | «жақын» |
| *furasta* | *fusa* | «жеңіл» |
| *iomaí* | *lia* | «үлкен, көп» |
| *ionúin* | *ansa* | «сүйікті, қымбат» |
| *maith* | *fearr* | «жақсы» |
| *olc* | *measa* | «жаман» |
| *te* | *teo* | «ыстық» |
| *tréan* | treise | «мықты»\* |
| *mór* | *mó* | «үлкен» |

\* *fada* және *tréan* тұрақты формалары да бар: *faide* және *tréine*.

#### Етістік

Етістіктің аналитикалық және синтетикалық формаларының әр түрлі қолданылуы келесі парадигмаларда оңай танылады.

Соңғы дыбысы жіңішке (жұмсартылған) **1-қатар** етістігі (бір буынды түбір): *bris* «сындыру».

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Осы шақ | Келер шақ | Претерит | Имперфект | Кондиционал | Осы шақ конъюк. | Осы шақ конъюк. |
| 1 ж. жек. т. | *brisim* | *brisfidh mé/brisfead* | *bhris mé* | *bhrisinn* | *bhrisfinn* | *go mbrise mé* | *dá mbrisinn* |
| 2 ж. жек. т. | *briseann tú* | *brisfidh tú* | *bhris tú* | *bhristeá* | *bhrisfeá* | *go mbrise tú* | *dá mbristeá* |
| 3 ж. жек. т. | *briseann sé/sí* | *brisfidh sé/sí* | *bhris sé/sí* | *bhriseadh sé/sí* | *bhrisfeadh sé/sí* | *go mbrise sé/sí* | *dá mbriseadh sé/sí* |
| 1 ж. көп. т. | *brisimid* | *brisfimid* | *bhriseamar* | *bhrisimis* | *bhrisfimis* | *go mbrisimid* | *dá mbrisimis* |
| 2 ж. көп. т. | *briseann sibh* | *brisfidh sibh* | *bhris sibh* | *bhriseadh sibh* | *bhrisfeadh sibh* | *go mbrise sibh* | *dá mbriseadh sibh* |
| 3 ж. көп. т. | *briseann siad* | *brisfidh siad* | *bhriseadar* | *bhrisidís* | *bhrisfidís* | *go mbrise siad* | *dá mbrisidís* |
| жақсыз | *bristear* | *brisfear* | *briseadh* | *bhristí* | *bhrisfí* | *bristear* | *bristí* |
|

Соңғы дыбысы жіңішкеленбеген (жұмсартылмаған) **2-қатар** етістігі (көп буынды түбір): *ceannaigh* «сатып алу».

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Осы шақ | Келер шақ | Претерит | Имперфект | Кондиционал | Осы шақ конъюк. | Осы шақ конъюк. |
| 1 ж. жек. т. | *ceannaím* | *ceannóidh mé/ceannód* | *cheannaigh mé* | *cheannaínn* | *cheannóinn* | *ceannaí mé* | *ceannaínn* |
| 2 ж. жек. т. | *ceannaíonn tú* | *ceannóidh tú* | *cheannaigh tú* | *cheannaíteá* | *cheannófá* | *ceannaí tú* | *ceannaíteá* |
| 3 ж. жек. т. | *ceannaíonn sé/sí* | *ceannóidh sé/sí* | *cheannaigh sé/sí* | *cheannaíodh sé/sí* | *cheannódh sé/sí* | *ceannaí sé/sí* | *ceannaíodh sé/sí* |
| 1 ж. көп. т. | *ceannaímid* | *ceannóimid* | *cheannaíomar* | *cheannaímis* | *cheannóimis* | *ceannaímid* | *ceannaímis* |
| 2 ж. көп. т. | *ceannaíonn sibh* | *ceannóidh sibh* | *cheannaigh sibh* | *cheannaíodh sibh* | *cheannódh sibh* | *ceannaí sibh* | *ceannaíodh sibh* |
| 3 ж. көп. т. | *ceannaíonn siad* | *ceannóidh siad* | *cheannaigh siad/cheannadar* | *cheannaídís* | *cheannóidís* | *ceannaí siad* | *ceannaídís* |
| жақсыз | *ceannaítear* | *ceannófar* | *ceannaíodh* | *cheannaítí* | *cheannóifí* | *ceannaítear* | *ceannaítí* |
|

Ирландық тілдің етістігінде инфинитив жоқ; оның орнына арнайы ережелерге сәйкес септелетін етістікті есімдер бар.

D'iarr sé orm *imeacht*. «Ол менің кетуімді сұрады».
B'fhearr liom *fanacht*. «Мен қаламын».
Перфект және плюсквамперфект екі күрделі көмекші сөздердің кез-келгенімен: tar éis немесе i ndiaidh және етістікті есіммен жасалуы мүмкін.

Tá sí *tar éis baint* an fhéir. «Ол (жаңа ғана) шөп шапты». (ирланыдық ағылшында — *She is after cutting the grass*).
Bhí sé *i ndiaidh ní* na gcupán. «Ол (жаңа ғана) тостағандарды жуды (баяғыда)». (ирланыдық ағылшында — *He was after washing the cups*).

Ескертпе
--------

1. ↑  Graiméar Gaeilge na mBráithre Críostaí —  An Gúm, 1999.