recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Солтүстік Кавказ Мәдениеті**- қола дәуіріндегі (б.з.б2-мың жылдық) археологиялық мәдениет Солтүстік Кавказдағы Кубань, Терек өзені аңғарында. Солтүстік Кавказ мәдениеті Ресейдің оңтүстік далалық аудандарындағы археологиялық мәдениетпен, шығысында көне Дағыстан мәдениетімен, оңтүстігінде Кавказ жоталарын мекендеген тайпалар мәдениетімен байланысты болған. Мұның қоныстары толық зерттелмеген. Таулы жердегі тайпалар өлікті лашыққа, тастан жасалған табытқа салып қойған, ал далалық жердегілер шұңқырға жерленген. Өлікпен бірге қыш заттар, қола пышақтар, тескіштер, балта, әшекей бұйымдар қойылған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 332 бет
**Бағдат Қалиқызы Қашқынбекова** – Желтоқсан көтерілісіне қатысқан еліміздің патриот азаматшаларының бірі. 

1959 жылы 27 қыркүйекте Қытай Халық Республикасында дүниеге келген. 1978 жылы Қаратал ауданы, «Жаңатал» ауылында орта мектепті бітірген. Ауылдағы кітапханада кітапханашы болып қызмет атқарған. Гвардия ауданындағы Ленин ауылында сауыншы болған, Үштөбеде қойшы болған. Талдықорғанға қарасты «Қарабұлақ» ауылында мәдениет үйінде клуб меңгерушісі болып жұмыс істеген. 

1982 жылы әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің дайындық курсына түсіп, 8 айдан соң журналистика факультетіне қабылданған. Желтоқсан көтерілісіне қатысқаны үшін қатаң ескерту алып, комсомол қатарынан шығарылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Желтоқсан қарлығаштары» кітабы.
Нұразхан Алмас-мәдениеттанушы, суретші.

Өмірбаяны
---------

1964 жылы Зайсан қаласында дүниеге келген.
1979-1983 жылдары Васнецов атындағы Аврамцево көркемөнер-өндіріс училищесінде (Ресей), 1987-1992 жылдары Т.Жүргенов атындағы театр және көркемөнер институтында, 2004-306 жылдары Қазақ құқық және халықаралық қатынастар институтында білім алды.
1992-1996 жылдары Алматы қаласындағы «Алас» кооперативінің, 1997-1998 жылдары «Балалар мен жасөспірімдердің өнер орталығы» қоғамдық бірлестігінің директоры болды. 1998-2000 жылдары ҚР Суретшілер одағы төрағасының орынбасары, 2000-2004 жылдары Абай атыңдағы ҚҰУ көркемөнер-графика факультеті сәндік-қолданбалы өнер кафедрасының меңгерушісі болса, 2004-2007 жылдары «Дарын-Аrt» ЖШС көркемөнер-өндірістік компаниясының, 2007-2009 жылдары Астана қаласында орналасқан Мәдениет пен өнерді шыңдау мемлекеттік қорының директоры қызметтерін атқарды, 2009 жылдан Астана қаласындағы «Қазақстан халқын рухани дамыту қоры» АҚ президенті.
Педагогика ғылымдарының кандидаты. ҚР Суретшілер одағының мүшесі, ҚР Көркемөнер академиясының академигі.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2. ↑
**Николай Раевский** (1894-1982) - 12 шілдеде Вологда облысының Вытегра қаласында туған. 1913 жылы Каменец-Подольск гимназиясын бітіріп, екі жыл Петроград университетінің жаратылыстану факультетінде оқыған. 1915 жылы Михайлов артиллерия училищесіне түсіп, бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1924 жылы Прага университетінің жаратылыстану факультетіне қабылданады. Оны 1930 жылы бітіріп, жаратылыстану ғылымдарының докторы дәрежесі алады. Сонымен бір мезетте Прагадағы француз институтының әдеби секциясы курсынан өтеді. 1945 жылы КСРО-ға қайтып оралады. 1950—1961 жж. Минусинск (Краснояр өлкесі) ауруханасының бірінде диагностикалық клиника лабораториясының меңгерушісі болды. 1961 жылы Алматыға ауысып, 1977 жылға дейін Қазақ республикалық экспериментальдық клиника институтында ғылыми қызметкер болып істеді.
Пушкинтану ісімен 1924 жылдан шұғылданады. Бұл зерттеулерінің нәтижелері көп жылдан кейін «Жазушы» баспасынан «Если заговорят портреты» деген атпен басылып шықты. Содан кейін Пушкин жөнінде «Портреты заговорили», «Друг Пушкина — Павел Воинович Нашокин» басылымдары жарық көрді.
Соңғы жылдары «Джафар и Джан» мен «Последняя любовь поэта» повестері басылып шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Есімқан Иманбайұлы**  (1906, Қытай, Алтай аймағы, Көктоғай ауданы — 1941, Үрімжі) — Қытай қазақтарының ұлт-азаттық көтерілісі басшыларының бірі. 

Керей тайпасының Абақ-Керей тармағының Молқы руынан шыққан.

1938 жылы Шыңжаң генерал-губернаторы Шэн Ши Сай шекарадағы қазақ, моңғол, қырғыздар арасында ұлт-азаттық көтерілістің етек алуынан қауіптеніп, "мылтық жинау" деген науқан ұйымдастырады. Осы сылтаумен ол Алтай, Тарбағатай, Іле, Үрімжі, Баркөл, Құмыл ауданындағы беделді азаматтарды, дінбасыларын, зиялыларды жаппай тұтқынға алады. Бұған наразылық ретінде 1940 жылы 1 ақпан күні Есімқан 20 шақты адаммен Сартерек ауданындағы Оқан зәңгінің үйіне түскен Көктоғай ауданының әкімі, мылтық жинау комиссиясының төрағасы Шүй Ыр Лиң мен оның адамдарын қапыда қолға түсіріп, жазалайды. Іле-шала 400 адаммен Көктоғай қалашығына шабуыл жасап, ондағы қарулы әскер күшіне төтеп бере алмай, Шіңгіл ауданына кейін шегінеді. Есімқан онда шақабай руының үкірдайы Ырысқанмен күш біріктіріп, Шіңгіл өзені бойындағы Қарағаш деген жерде Жәнібектің ақ туын алып, көтеріліске аттанады. Шэн Ши Сай әкімшілігі көтерілісшілерге қарсы Үрімжіден Яң Де Шаң дивизиясын, Құмылдан Юан Юанович Семенов батальонын жібереді. Есімқан жасағы Бәйтік, Қаптық тауына жеткенде Моңғолия қызыл әскерлерінің шабуылына ұшырайды. Есімқан отряды Алтай тауына шегініп, Шэн Ши Сай әкімшілігімен бейбіт шарт жасасуға мәжбүр болады. Бірақ әкімшілік тарапынан шарттағы талаптар орындалмай, Есімқан жасағы 1941 жылы қайтадан қарулы көтеріліске шығады. Көтерілісшілер жеңіліс тауып, Шэн Ши Сай жендеттері Есімқан бастаған 14 адамды Үрімжі абақтысында қинап өлтіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9, III том
**Акимов Николай Павлович**(16.04.1901-06.09.1968) - орыс совет режиссері, театр суретшісі, КСРО халық артисі (1960).

Темір жол қызметкерінің отбасында туған. Акимов Николай Павлович 1915-19 ж. Петроградта М.В.Добужинский, А.Е.Яковлев, В.И.Шухаевтың басқаруындағы көркемсурет шеберханасында оқыды. 1922 жылдан бастап Харьков, Ленинградта театр суретшісі болып қызмет етті, ал 1929 жылдан режиссурамен айналысты. 1935-49 ж. Ленинград Комедия театрының көркемдік жағын басқарды. Акимов Николай Павлович 1951 ж. Ленинградтың Ленсовет атындағы театры мен 1955-68 ж. қайтадан Ленинград Комедия театрының бас режисеры болды. Шекспирдің "Гамлеті", Лопе де Веганың "Қызғаншақтың махаббаты", Шварцтың "Көлеңкесі" - Акимов Николай Павлович өзі қойып, жасаулаған спектакльдер. Акимов Николай Павлович - театр өнері жайлы жазылған көптеген мақаланың да авторы.

Ол 2 Еңбек Қызыл ту орденымен марапатталған (1939, 1961).

Дереккөздер
-----------

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Бағдарлау рефлексі** — ми жұмыс мүшелеріне хабар жіберіп қана қоймай, ол өзінің жолдаған хабарынан мағлұмат алып та отырады. Осындай екі жақтан хабарлаудың арқасында ғана ми айналасындағы құбылыстар туралы дұрыс мәлімет алып, нақтылы мұқтажын өтеуге өз әрекетін бағыттай алады. И.П. Павлов бұл рефлексті: "Бұл не?" деп атады. Бағдарлау рефлексі — ағзаның жаңа жағдайлар мен олардың өзгеруіне деген күрделі психофизиологиялық реакциясы. Бағдарлау рефлексі сенсорлы жүйелерді белсендіргенде, зейінді шоғырландырғанда, анализаторлардың жоғары сезгіштіктерінде, ағзаның қимыл-қозғалысын үдеткенде көрінеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Николай Семенович Тихонов
**Николай Семенович Тихонов**  (4.12.1896, Санкт-Петербург – 1979, сонда) – орыс жазушысы, қоғам қайраткері, Социалистік Еңбек Ері (1966).

Қолөнершінің отбасында дүниеге келген.

Санкт-Петербургтегі сауда мектебін бітірген (1911). 1915 – 18 ж. атты әскер қатарында 1-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1918 – 22 ж. Қызыл әскер қатарында борышын өтей жүріп, орыс халқының патриотизмі мен ұлтшылдық идеясын қолдаушылар қатарында болды.

Әскерде жүргенде ең алғашқы көлемді әдеби шығармасы – "Жұлдыздар астындағы өмір" атты өлеңдер жинағын жариялады. Ол жырларында адамзаттың күрескерлік жігері мен Отанға деген шексіз сүйіспеншілігін сөз етті. Кейіннен революция мен азамат соғысы тақырыбын тірек еткен "Орда", "Брага" (1922) туындыларын жазды. 1923 жылдан Тихонов Қазақстан, Грузия, Армения, Кавказ елдерін аралады. 1930 жылдың көктемінде бір топ ленинградтық жазушылармен бірге Түрікменстанға барған сапарының нәтижесінде "Юрга" (1930) өлеңдер топтамасы мен "Көшпенділер" (1931) атты очерктер, әңгімелер жинағын бастырып шығарды. Тихоновтың "Вамбери" (1925) повесінде түрікмен, "Тұмандағы ант" (1933) повесінде сван, "Кахетия жырлары" (1935) өлеңдер жинағында грузин, "Теңізден теңізге дейін" повесінде латыш, "Ляби-хоуздағы шайхана" әңгімесінде өзбек халқының өмірі көрсетілген. Осы кезеңде А.Абашели, И.Абашидзе, С.Шаншиашвили, С.Чиковани, Г.Леонидзе, т.б. грузин ақындарының өлеңдерін орыс тіліне аударды. 1935 ж. Парижде өткен Халықаралық конгреске қатысқаннан кейін дүниеге келген "Дос көлеңкесі" (1936) атты өлеңдер жинағында ол әлемді соғыс бұлты торлап, Еуропаны қара түнек жапқалы тұрғанын болжай келе, фашизмді сынады. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде Тихонов Ленинград майданында әскери қызмет атқарды.

"Киров бізбен бірге" (1941, КСРО Мемл. сыйл. 1942) атты романтик. поэмасында қоршауда қалған Ленинград қаласының қиын-қыстау кезеңін бейнеледі. 50-жылдардан бастап ол шетел тақырыбына қалам тарта бастаған: "Болгар жазбалары", "Югославия жырлары", "Грузин көктемі" (1948; КСРО Мемл. сыйл. 1949), "Екі тасқын" (1951, КСРО Мемл. сыйл. 1952), "Пәкстан туралы әңгімелер" атты өлеңдер жинақтары мен "Шаңқан ғажайып" (1956) повесі, "Жасыл түнек" (1966), "Алты колонна" (1970, Лениндік сыйл.) әңгімелер мен повестер жинағында шығыс елдерінің тыныс-тіршілігіне баса назар аударған.

Оның "Қос кемпірқосақ" атты естеліктер жинағында (1964) замандастары туралы толғаныстары топтастырылды. Тихоновтың Абайға арналған бірнеше мақалалары (1971), Ж.Жабаев пен М.Әуезов туралы келелі пікірлері баспасөз беттерінде жарияланған. Оның қазақ тілінде "Ақын дауысы" (1959), "Замана саңлақтары" (1972) атты жинақтары жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 18 том
**Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев** (1975 жылы, 20 мамырда Жамбыл облысында дүниеге келген) – Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері, Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары, заң ғылымдарының докторы (2002-жыл).

Өмірбаяны
---------

1996-жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік Ұлттық Университетін журналист мамандығы бойынша бітірген.

1998-жылы Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей мемлекеттік қызмет Академиясының саясаттану және саяси басқару кафедрасының аспирантурасын бітірген.

1998-жылдан 2002-жылға дейін – Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Мемлекет және құқық институтының аға ғылыми қызметкері, Абылай хан атындағы Қазақ мемлекеттік халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің оқытушысы.

2002-жылдың ақпан айынан мамыр айына дейін – Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі БАҚ департаментінің директоры.

2002-жылдың мамыр айынан 2003-жылдың қыркүйек айына дейін «Казахстанская правда» Республикалық газеті» ашық акционерлік қоғамының президенті.

2003-жылдың қыркүйек айынан 2004-жылдың желтоқсан айына дейін «Заң» акционерлік компаниясының президенті.

2004-жылдың желтоқсан айынан Қазақстан Республикасы Президенті Баспасөз қызметінің жетекшісі.

2008-жылдың қазан айынан ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің төрағасы.

2008-жылдың желтоқсан айынан ҚР Мәдениет және ақпарат вице-министрі.

2009-жылдың маусым айынан 2011-жылдың қазан айында дейін Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз хатшысы.

2011-жылдың қазан айында Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып тағайындалды.

Қазақ, орыс, ағылшын тілдерін біледі. Үйленген, екі баласы бар.

Марапаттары
-----------

* «Құрмет» ордені
* «Парасат» ордені
* Қазақстан Республикасы Президентінің Алғыс грамотасы,
* ҚР ҰҒА жас ғалымдар сыйлығының лауреаты (1998)

Еңбектері
---------

Қазақстандық және шетелдік басылымдарда жарияланған 4 ғылыми монографияның, 150-ден астам ғылыми және публицистикалық мақаланың, сонымен қатар бірқатар көркем әңгімелердің авторы. 
Көптеген телевизиялық жобалардың, деректі фильмдердің жетекшісі, сценарийлерінің авторы.

Ғылымы қызығушылығы
-------------------

Cаясаттану компаративистикасы, мемлекет және құқық теориясы, мемлекет және құқық тарихы, конституциялық құқық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары Майлыбаев Бағлан Асаубайұлы Мұрағатталған 15 желтоқсанның 2012 жылы.
**Семененко Николай Пантелеймонович** (3 (16). 11. 1905 жылы туған, Мариуполь, қазіргі Жданов қаласы)– совет геологы, УССР ғылым академиясының академигі (1948). 1932 жылдан КОКП мүшесі. Днепропетровск тау-кен институтын бітіргеннен кейін (1927) сонда жұмысқа қалдырылды. 1937 жылдан сол институттың профессоры. УССР ғылым академиясының Геология Ғылымдар институтында бөлім меңгерушісі (1944 жылдан), Киев университетінің профессоры (1944-52), УССР ҒА-нда акад.-секретарь (1948–50) және осы акаддемияның Метеориттер жөніндегі комитеттінің председателі, Геохимия және минералдар физикасы институтының директоры (1969). Семененконың негізгі еңбектері докембрий кристалдық массивтерін геол.-петрогр. жағынан, Кривой Рог темір рудалы бассейнінің геологиясын, Украинаның темірлі-кренийлі формацияларын зерттеуге арналған. Семененко петрография мен геохронология мәселелеріне арналған еңбектердің авторы. 2 рет Ленин орденімен және басқа 2 орденмен марапатталған.[1]

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Бағфүр Әлімқұлұлы Ақылбаев** (1910-1981) - Абайдың шөбересі, малдәрігері.

  

Ұзақ жыл бойы Алматы маңындағы Мыңбаев селосында тұрып, К. Мыңбаев атындағы қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры болып істеген. Ата-бабаларынан қалған біраз мұраны Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалиалдық музейіне өткізген. Оның ішінде Құнанбайдың Меккеден киіп келген тақиясы да бар.[1]

  

Абайдың «Мына үйде отыр Разақ...» деген өлеңі бар. Ақылбаев Әуезовтің ағасы Разақ Омарханұлының қызы Ғапураға үйленген. Одан Эрнест (1935-1982), Бауэр (1937-1979), Айдар (1949 жылы туған) атты үш ұл көрген. Бағұфұр ұлы жазушы Әуезовпен сырлас іні, сыйлы күйеу бала ретінде етене араласып тұрған. Абайдың, Мұхтардың ескерткіш заттарын ұлы ақынның Семейдегі мұражайына тапсырды. Мұхтар Омарханұлы Әуезов 1923 жылы Ленинградтан сатып алып, Кәмила Мағауияқызына сыйлаған «Зингер» тігін машинасы осы үйде сақталған. Оны Ғазел Мағауияқызы *«Әуезов үйі»* ғылыми-мәдени орталығының қорына 1997 жылы тапсырды.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
2. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
Николай Семенович
**Николай Семенович Чхеидзе**(1864, Тифлис қаласы, - 1926, Париж) - меньшевиктер партиясы басшыларының бірі, журналист. 3-,4- Мемлекеттік думаның депутаты, 1 - дүниежүзілік соғыс кезінде - центрист. 1917 жылы Ақпан революциясынан соң Петроград Кеңесінің председателі, кейін 1 - шақырылған БОАК председателі. 1917 жылы тамыздағы Мәскеудегі мемлекеттік кеңесте буржуазиялық өкіметті нығайтуды қолдады. Қазан революциясынан кейін Грузиядағы Құрылтай жиналысының председателі. 1921 жылдан эмиграцияда болды, Парижде өзін - өзі өлтірді.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 156 бет
Фитофторозбен ауырған картоп жапырағындағы осы ауру симптомы.
**Фитофтороз** — Phytophthora туысына жататын саңырауқұлақтар қоздыратын өсімдік ауруы. Бұл ауру көбінесе картоп, қызанақ, цитрусты дақылдарға, алмаға, т.б. түседі. 19 ғасырдың 2-жартысында Фитофтороз. Батыс Еуропа елдерінде тек картоп жеп күнелткен мыңдаған ирландықты ашаршылыққа ұшыратқан (Ф.Энгельс "Табиғат диалектикасы"). Картоп Фитофторосы жауыны көп жаздың 2-жартысында картоп егістігіне зиян келтіріп, дақылдың тамыртүйнегі мен жапырағын зақымдайды. Кеселге шалдыққан жапырақтардың жоғары ұшы мен жиектерінде қоңырқай келген үлкен дөңгелек дақтар, ал дақылдың сабағында ұзынша қоңырқай дақтар немесе сызықшалар пайда болып, соңында қурап қалады. Түйнегінде сұрғылт дақтар пайда болып, кейіннен қарайып, түйнекті шірітеді. Ауру тұқымдық картоп арқылы таралады. Фитофтороздың дамуы егер бірнеше тәулік бойы ауа ылғалд. 90 — 95% болып, ал ауа температурасырасы 15 — 17С-тан аспаса қарқынды өтеді. 
Күрес шаралары: қызанақ тұқымын себу алдында 0,5 — 1%-дық тотияйын немесе калий перманганаты ерітіндісіне 12 — 16 сағатқа салып қою керек. Тұқымдық картопты іріктеп алып, ТМТД (3 — 4 л/т) немесе фундазол мен фенорам супер (2 л/т) препараттарының бірімен өңдеу қажет. Фитофтороз белгісі байқалған өсімдікке риомил МЦ не ридомил голд МЦ (2,0 — 2,5 л/га) препаратын бүркеді.

Пайдаланылған әдебиет
---------------------

"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Койшыбаев М. Жанарбекова А.Б. Особенности развития фитофтороза картофеля в Казахстане // "Защита и карантин растений", М. 2001, ғ9.
**Нұржан Раушанұлы Мұраталиев** (1952 жылы туған, Алматы) — жазушы. ҚазҰПУ-ды бітірген. 1974 - 80 жылдары "Жалын" баспасында редактор болып қызмет атқарған. Қазір "Қазақфильм" киностудиясында қызмет істейді. Алғашқы әңгімелері "Жалын" альманағында, "Қазақстан пионері" (қазіргі "Ұлан") газетінде жарияланған. Ол Джанни Рода Ридің "Чипполлиноның басынан кешкендері" повесін қазақ тіліне аударған. "Ғажайып мекенге саяхат" повесі 1984 жылы жарық көрген. Аталмыш повесть "Жалын" баспасының жабық бәйгесінің жүлдегері (1984).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Антикалық классификация бойынша **грек лирикасы**ның үш түрі бар. Олар: 

* элегия,
* ямб,
* мелика немесе лирика.

Мелика өз алдына тағы екі категорияға бөлінеді: монодикалық (жеке адаммен орындалатын) және хор лирикасы. 

Элегия деп Кіші Азияда жоқтауды айтатын болған, көне Ионияда элегия деп өсиет мәнді, маңызды іске шақыратын, әр түрлі ой туғызатын лирикалық өлең саналатын. Ямб деп егіншілік мейрамдарында бір топ адам немесе бір адамға қарсы айтылатын өлеңдер айтылған. Бұл өлеңдер мазмұн жағынан сайқымазақ, дөрекі болып келеді. 

Лириканың негізгі тақырыбы – махаббат, сүйіспеншілік. Бұл тақырып ежелгі ақын-әйел Сапфоның өлеңдерінде бейнелеуін тапты. Лесбос аралының тұрғыны Сапфо өлеңдері махаббат, сұлулық, нәзіктілік, табиғат тақырыптарына арналған. 

Грек лирикасының ямб түрінің өкілі – Архилох (б.з.б. 7 ғ. ортасы), көне Иония әдебиетінің ірі өкілі. Оның шығармаларының тек үзінділері ғана сақталған. Архилох туындыларынан оның жалынды жыршы болғаны байқалады. Архилох поэзиясы адамгершілік, ерлікке арналған. Өз заманында Архилох ұлы лирик деп бағаланған.

Анакреонт поэзиясы
------------------

Анакреонт (б.з.б.570-478 жж.) – ежелгі грек ақыны, Кіші Азиядан шыққан. Шығармаларының тақырыбы – махаббат, шарап, сауық-сайран. Бұл тақырыптағы өлеңдер кейін Анакреонт поэзиясы атанды. Анакреонт поэзиясы – махаббатты, шарапты, шаттықты жырлайтын көңілді, жеңіл лирика жанры. Анакреонт поэзиясы Еуропа әдебиетінде Қайта өркендеу және Ағарту дәуірлерінде кеңінен тараған.
**Нури Шахин** (түрік. *Nuri Şahin;* 5 қыркүйек 1988, Люденшайд, ГФР) — Германияда туған түрік футболшысы. Түркия футбол құрамасы мен «Вердер» клубының жартылай қорғаушысы. 2016 жылы Еуропа чемпионатына қатысқан.

Карьера
-------

### Клубтық

2001 жылы «Майнерцхаген» клубынан "Боруссия Дортмунд" академиясына ауысты. 2008 жылға дейін "Боруссияның" екінші клубында ойнап, арасында негізгі команда да бой көрсетіп тұрды. 2005 жылы Интертото кубогына қатысты, сол жылы тамыз айында тұңғыш рет Бундеслигада ойнады.

2007 жылы жазда "Фейеноордқа" жалға берілді. 2011 жылы мамыр айында "Реал Мадридке" ауысты. Бірақ мадридтік клубтың негізгі құрамына орныға алмай, бар-жоғы төрт рет қана Испания чемпионатында алаңға шықты да, 2012 жылы "Ливерпульге" арендаға берілді. Ол жақта да негізгі құрамнан орын тимей, 2013 жылы жазда "Реалға" оралды. 

2014 жылы қайтадан туған клубы "Боруссия Дортмундпен" келісім шарт жасасты.

Жетістіктер
-----------

### Командалық

**«Фейеноорд»**

* Нидерланды Кубогы: 2007/08
* «Боруссия (Дортмунд)»
* Германия чемпионы (1): 2011
* Германия суперкубогының иегері (2): 2013, 2014

**«Реал Мадрид»**

* Испания чемпионы (1): 2011/12
* Германия чемпионатының үздік ойыншысы (1): 2010/2011

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 12 сәуірдің 2012 жылы.

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Вахид Юнусұлы Масудов** (10 қазан 1959, Жамбыл, Қазақ КСР, КСРО) — КСРО және Қазақстан футболшысы. Жартылай қорғаушы. Футболшылық ғұмырын аяқтаған соң бапкерлікпен айналысты. КСРО спорт шебері (1986). Бапкерліктің "А" санатын иеленген.

Карьерасы
---------

### Футболшы

Карьерасын Жамбылдың "Химик" командасында бастады. 1980 жылы "Қайрат" сапына өткен ғана бүкіл одаққа таныла бастады. Көп ұзамай-ақ алматылық клубтың капитаны боп тағайындалды.

1987 жылы Алматыда "Днепрдің" қақпасына соққан голы "Айдың үздік голдары" тізіміне енді. Бұрыштамадан әуелеп келе жатқан допты тоқтатпай алыс бұрышқа дәл тоғытты. Бұл кезде есеп 1:1 болып тұрған еді. Масудовтың голынан соң "Қайрат" 2:1 есебімен жеңіске жетті.

1990 жылы ғана "Қайраттан" кетіп, "Терек" клубына барды. Бірақ бір маусымнан соң тағы да "Қайратқа" оралды. 

1993 жылы "Достық" футболшысы атанды. 1993-94 жылдары Германияның төменгі лигаларында ойнады. 1995 жылы "Ақтөбе" қатарын толықтырды. 

### Ұлттық құрама

Ұлттық құрама сапында 1992-96 жылдары ойнады. 1992 жылы құраманың бірінші матчында (Түрікменияға қарсы, 1 маусымда) Талғат Байсуфиновтың орнына екінші таймда алаңға шықты.

### Бапкерлік

Бапкерлік карьерасында 2001-02 жылдары Қазақстан Ұлттық құрамасын баптады. Ол команданы 2002 жылғы әлем чемпионатының іріктеуіне дайындады. Бірақ құрама сәтсіздеу ойнап, бірінші кезеңде Ирак құрамасынан тек доп айырмасы арқылы ғана артта қалды.

Масудовтың кезінде Ұлттық құрама бірінші рет еуропалық командамен ойнады. 2001 жылы 14 қараша күні сырт алаңда Эстониямен сынға түсіп, 0:0 есебімен тең түсті.

2018 жылдан бері "Атырау" командасының бас бапкері.

Жетістіктері
------------

### Ойыншы ретінде

* Қазақстан чемпионы: 1992, 1995
* Қазақстан кубогы: 1992, 1995, 1996/1997
* КСРО футбол федерациясы кубогы: 1988

### Бапкер ретінде

* Қазақстан кубогы: 2008/09
* Бірінші лига жеңімпазы: 2010

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Вахид Масудов получил категорию «А» Мұрағатталған 15 ақпанның 2010 жылы.

Сілтемелер
----------

* Профиль
**Жеміс-жидек консервілері**. Компоттарды жаңа жиналған жеміс-жидектерден дайындайды. Ол үшін бүлінген жерлерін кесіп тастап тазалап жуып, одан кейін әйнек немесе қаңылтыр банкаларға салады, сосын үстіне сироп құяды да аузын жауып стерилдейді. Консервіленген компоттың хош иісі мен дәмі, жемістері мен жидектері жақсы сақталады. Банкадағы компот салмағының 55—60%-і жеміс-жидек, қалғаны сироп. Сондай-ақ компотта 20—25%-ке дейін қант пен органикалық қышқыл және минералдық заттар, сонымен бірге витаминдер болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Мансуров Вахит** — журналист, баспагер. Қазақстан Республикасы Журналистер Одағының мүшесі, Қазақстан Республикасы Халық ағарту ісінің және Қазақстан баспасының озық қызметкері. 

1928 жылы 1 каңтарда Алматы облысы Шелек ауданы Байсейіт ауылында туған. 1951 жылы Абай атындағы Алматы Педагогика институтынын физика-математика факультетін бітірген. 1951 жылдан Қазақстан Оқу министрлігінде ұйғыр мектептері бойынша инспектор болып қызмет істеп, 1955 жылы Казучпедиз (қазіргі "Мектеп") баспасына жұмысқа ауысады. Алғаш редактор, кейін аға редактор болып істеп, 1965 жылдан 1991 жылға дейін жаратылыстану-математика пәндері бойынша ұйғыр редакциясынын меңгеруші қызметін атқарып, зейнет демалысына шығады. 
Физика, математика, химия, биология, астрономия сияқты жаратылыстану-математика пәндері оқулықтарын ұйғыр тілінде аударуға қатысқан. "Физика-математика терминдерінің ұйғырша түсіндірме сөздігінің" авторы.

Осы кунде де құрметті демалыста жүріп, ұйғыр тілінде оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдарын өндіріске дайындау жұмыстарына белсенді атсалысуда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
Миша Энн Марсден Бартон (ағыл. Mischa Anne Marsden Barton; 16 қаңтар 1986 жылы туған, Лондон)- ирландық және америкалық әртіс пен модель. «Одинокие сердца» деген сериалдағы Марисса Купер рөлімен танымал.

Өмірбаяны
---------

Миша Бартон 1986 жылы 24 қантарда Лондонда англиялық пен ирландықтар отбасында дүниеге келеді. Кешікпей оның әкесі басқа мемлекетте жұмысқа ие болады. Ол кезде Миша 5 жаста болатын. Ол отбасымен бірге Нью-Йоркке көшіп барады. Жаз айларында Миша мен оның әпкесін балалар лагеріне жібіреді. Лагерде монолог оқуда сайыс өтеді. Сол сайыста Миша Энн Бартон берілген тапсырманы керемет орындайды. Сайыс кезінде талантты балалад іздеп жүрген көрермен оған өзің әртіс ретінде байқап көруі жайлы ұсыныс айтады.

Шығармашылығы
-------------

2000 жылы «Детям до шестнадцати» фильмінде Дрю Бэрримормен және Дженнифер Джейсон Лимен бірге өз рөлін ойнап шығарады. Кейін «Паранойя» триллерінде, «Вас не догонят», «Колледж» деген драмаларда түседі.
2003 жылдан бастап Миша Бартон «Октан» триллерінде түседі. Бірақ ол ең үлкен танымалдылыққа «Округ Орендж» сериалының арқасында қол жеткізеді.
2006 жылы Миша Бартон «Огайодағы Оргазм « деген фильмде түседі.2007 жылы «Замыкая круг» деген драмада өз рөлін сомдап шығады. Бірақ фильм « Территоря девственниц» деген атпен шығарылған. 
2011 жылы «Ты и я» деген орысша-американдық жобасына қатысады. 
Қазіргі уақытта әртіс « Крутая наука» , «Upstate», «Красивая жизнь» деген жобалармен айналысып жатыр.

Дереккөздер
-----------

 Бартон Миша
**Мичицунаның анасы** (кейде **Мичицуна но Хаха**, кейде **Удайсё Мичицуна но Хаха**, жап. *右大将道綱母*; ағылш. *Michitsuna's mother*, немесе **Томоясу-но Мусумэ**, яғни **Томоясудың қызы** атымен танымал, 935–995 жж. өмір сүрген,) — Жапонияның Хэйан дәуірінде (794 – 1185 жж.) жасаған ақын қызы. Өкінішке орай өзінің есімі сақталмаған. Ортағасырдағы жапон поэзиясындағы «Отыз алты мәңгілік сарын» ақындарының қатарына енген даңқты ақын қыз.

954 жылы Мичицуна-но Хаха мемлекеттік билікті жүргізуші Фудзивара әулетінің екінші – Сэкканэ тармағына (Регенттер мен канцлерлер әулеті) жататын Фудзивара-но Канэнэға (929 – 990), тұрмысқа шығады. Ол ханзада Канэнэның екінші әйелі болған. 955 жылы оның тұңғыш перзенті Фудзивара-но Мичицуна туылады. Ол баласы болашақ генерал Фудзивара-но Мичицунаның құрметіне өзіне қосалқы әдеби есім - «Мичицунаның анасы» деген ат алады. Осы поэтикалық қосалқы «Хаха» – «Ана» есіммен кеңінен танымал болды. Оның сондай-ақ, қосалқы «Удайсё» - «Оң қол министрі» есімі де кеңінен танымал болған, десек те министр ол емес, оның күйеуі Фудзивара-но Канэнэ (929 – 980жж.) еді. Ол өз дәуіріндегі Жапония үкіметінде беделі жөнінен үшінші министр болатын. Оның әкесі Фудзивара-но Томоясу кезек-кезегімен Жапонияның алты аймағын басқарған губернатор болды. Томаясу-но Мусумэ сондай-ақ, өз заманында Жапонияның ең көрікті үщ аруының бірі еді. Ол өзін «Жиһанкез ару» деп те атайтын. Отбасылық өмірі бастапқы кезде бақытты болса да, күйеуінің көп әйел алуы олардың арасын суытып жібереді. 964 жылдан олардың ара-қатынасы мүлдем суып, ажырасып кетуіне себеп болады. Қалған ғұмырын ол баласына арнайды. Алпыстан асқан шағында өзінің әулетінің қамалдарының бірінде жалғыздықта қайтыс болады.

Ол ең алғашқы әйел қаламынан туған әдеби күнделіктің авторы, сонымен бірге жапон әдебиетіндегі ең алғашқы психологиялық повесть – «Кагэро никки» – «Жалған дүние жазбалары» (974 жыл, жап. *蜻蛉日記* ) оның қаламынан туған. Осынау шығармада ақынның жүздеген өлеңдері де болғандықтан оны кейде поэтикалық туынды ретінде де қабылдайды.

Ақынның отыз алты туындысы империялық жыр антологияларына енгендігі айтылады.

Өлеңі
-----

Мичицуна но Хаханың сондай-ақ, бір өлеңі «Хякунин иссю» жинағына №53 реттік белгісімен енген.

(Мичицунаның анасы: "Жүз адамға бір ән")

```
歎きつつ　
ひとり寝（ぬ）る夜の　
明くる間は
いかに久しき　
ものとかは知る
```

```
Nageki tsutsu
Hitori nuru yo no
Akuru ma wa
Ikani hisashiki
Mono to ka wa shiru
```

```
Жанарым жасқа толып,
Толғанам ай астында
Жалғыздық сыңарым ба?
Не деймін енді саған,
Жауаптың бар ма мәні? 
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Өлеңді аударған: Ermahan Kalmurzaev,
**Мишель де Монтень** (28. 2. 1533, Бордо маңы,—13. 9. 1592, сонда) — француз философы, жазушы. «Тәжірибелер» деген еңбегімен мәлім. Философиясында өзек етіп ұстаған негізгі принципі — скептицизм (күдіктену). Мишель адамдар өзгеріп-жаңарып отырады, сонымен бірге оның сана-сезімі де, ой-пікірі де жаңаланады, себебі олар оның жеке басына төн қасиет дейді. Сондықтан адам біткеннің бәрінің айтқандарын асыра бағалап, оларға талғаусыз бас ие беру қате деп түсіндіреді.Құдай мен дінге қарсы шықпай-ақ адам өлгенімен «жаны өлмейді» деген негізгі қағидасының күдікті екендігін дәлелдейді.Мишель дүниені танып-білуге болмайды дейтін агностицизм бағытынан өзін аулаққа салады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том
**Калистратова Анастасия Ефимовна** – 1923 жылы Қорған облысы, Долматов селосында дүниеге келген. 

1942 жылы Мәскеу полиграфиялық институтына түседі. Институтты аяқтағаннан кейін 1947 жылы Алматы қаласындағы полиграф-комбинатқа жіберіледі. Онда өндіріс бөлімінде техникалық бақылау бөлімшесінің басшысы болды. Полиграф-комбинатқа жаңа техника мен технологияны енгізуде үлкен еңбек етті. Кейін Мәскеу полиграфиялық институтының оқу-әдістемелік бөліміне ауыстырылады. 

Республика полиграфия ісіне инженер-техник мамандарды дайындауда үлкен үлесін қосқан Анастасия Ефимовна қазір құрметті демалыста.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, «Білім» баспасы. 2005 ж. – 576 бет. ISBN 9965-09-134-Х
**Нутталлиоз** — жылқының жұқпалы ауруы. Қоздырғышы бір клеткалы, қан эритроциттерінің паразиті -*Nuttallia equi*.Бұл паразит жануарлар организміне осы қоздырғыш жұққан кенелер шағып,қан сорғанда жұғады. Н-дың жасырын даму кезеңі 10-15 күндей, аурудың жіті түрінде малдың дене қызуы көтеріледі, жемшөпті нашар жейді, кілегей қабықты жерлері қызарады,кейін сарғаяды және өңсізденеді,жүрек соғысы,тыныс алуы жиілейді, кейде несепке қан араласады,кейбір бие құлын тастайды. Аурудың созылмалы түрі 3,5 айға созылады. Жас мал жеңіл ауырады. Дер кезінде емделген мал айығып кетеді,ауру асқынса мал өлуі де мүмкін. *Емі:* сульфанитрол, флавакридин, гемоспорадин, пироплазмин, азидин, жүрек, асқазан-ішек жұмысын реттейтін дәрілер қолданылады. Н-дың алдын алу үшін мал денесіне,қора-жайға тараған кенелерді әрдайып жойып отыру қажет.==Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы, 8-ші том.1976==
*Басқа мағыналар үшін Торғай деген бетті қараңыз.*
*Басқа мағыналар үшін Торғай өзені деген бетті қараңыз.*
**Торғай** — Шалқартеңіз алабындағы өзен. Ұзындығы — 825 км. Су жинау алабы — 157 мың км2.

Бастауы
-------

Қостанай облысындағы Жалдама және Қараторғай өзендері қосылған жерден басталып, Ақтөбе облысындағы Қаракөл көліне 8 км жетпей тартылып қалады.

Гидрологиясы
------------

Аңғары өзен басынан Торғай ауылына дейін кең, ені — 40—60 км, жиегі жайпақ, жайьлмасы тегіс, одан ені — 10— 60 м бірнеше өзектер тарап, терендігі 2-6 м қарасулар пайда болады. Арнасының ені 45—100 м, Торғай аулынан төменгі сағасына дейінгі өзен аңғары (ені — 5—10 км) Тосын құмы өңірінде, бірте-бірте жайылмасы 0,5—1,5 км-ге, ал арнасы 40 м-ге дейін тарылады.

Салалары
--------

Ірі салалары: Ырғыз, Сарыторғай, Қайыңды, Өлкейек, Қараторғай, Жалдама. Жауын-шашын, ыза суынан толысады.

Ағысы
-----

Жылдық орташа су шығыны Тосын құмы тұсында секундына 10,6 м3. Торғай өзеніне құятын, не одан тарайтын ағыңды өзендердің болуы және көптеген терең иірім қарасулардағы мол су қоры мал шаруашылығын, балық аулау кәсібін дамытуға қолайлы. Өзен жайылмасы шабындық, мал жайылымы. Соңғы кезде Торғай өңіріндегі өзендер суы өнеркәсіптік мақсатта, егін суаруға пайдаланыла бастады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
**Торғай сүрме кен орны** – Астана қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 135 км жерде орналасқан. 1931-1932 жылдары кен орнына барлау жұмыстарын Орталық ғылыми-зерттеу институтының геологиялық барлау партиясы жүргізген. 1933-1955 жылдары «Торғайқұрылыс» сүрме комбинаты зерттеп, 1956 жылы кен орнын уақытша тоқтатты.

Жатыс сипаты
------------

Кен аймағында құмтас пен тақтатас, ірі конгломерат, агломерат дамыған. Сүрме кентастануы брекчия белдемінде байқалады. Ондағы кенде жеке линзалар, линза тәрізді кварцті желілері, жалбырлы кентастар дамыған. Кентастардың қалыңдығы 0,2-7,4 м. Кентастағы сүрменің үлесі 0,19%-дан 11,2%-ға дейін, ал жалбырлы кентастарда 49,9%-ға дейін жетеді. Кен орны 223 м-ге дейін барланған, оның 134 м-і игерілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Латиф Хамиди** (17 шілде, 1906 - 29 қараша 1983, Алматы) — композитор, ҚазКСР-нің халық артисі, ҚазКСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

Өмірбаяны
---------

Ташкент ағарту институтын, 1-ші Мәскеу музыкалық техникумының теориялық-композиторлық факультетін профессор Б. А. Яворскийдің классы бойынша Мәскеу консерваториясы жанындағы Татар опералық студиясын бітірген. 

Л. Хамиди көптеген хорлық өңдеу, әндер, романстар, вальстар жазды, солардың ішінде "Қазақ вальсі" және "Бұлбұл" композитордың атын танымал етті. Ол сондай-ақ, патриоттық, тарихи тақырыптарға да музыка жазды. Композитор шығармашылығының қанат жаюы "Абай", "Төлеген Тоқтаров" (А. Жұбановпен бірлесіп), "Жамбыл" операларынан да анық байқалады. Хамиди музыкалық мәдениет тарихында қазақтың халықтық музыкасын жинаушы - этнограф және музыкалық, оқулық басылымдардың авторы ретінде қалды. 

* 1933 жылдан Алматы қаласында тұрды. Қазақ КСР-інің халық артисі, еңбексің. өнер қайраткері. 1933 жылдан қазақтың халық әндері мен күйлерін жинап, нотаға түсіруге атсалысты.

Латиф Хамиди құрметіне шығарылған почтьта маркасы

Шығармашылығы
-------------

1935 жылы Семей қаласына барған сапарында М. О. Әуезовтің кеңесімен Абайдың немересі Әрхам Ысқақовтан ақынның «Айттым сәлем, Қаламқас», «Амал жоқ қайттым білдірмей», «Бойы бұлғаң», «Біреуден біреу артылса», «Желсіз түнде жарық ай», «Сен мені не етесің», «Тәңірі қосқан жар едің сен», «Қор болды жаным», «Ішім өлген, сыртым сау», «Қараңғы түнде тау қалғып», «Өлсем орным қара жер сыз болмай ма?», «Сұрғылт тұман» әндерін, Абайдың ән шығармашылығын жақсы білетін әншілерден «Сегіз аяқ» пен «Желсіз түнде жарық ай» әндерінің 2-нұсқаларын, ал, Әуезовтен «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын» әнін жазып алды. Сөйтіп, ол ақынның муз. мұрасын түңғыш рет толық нотаға түсіруші болды. Сол жылдарда ол Абайдың «Қор болды, жаным», «Айттым сәлем, Қаламқас», «Көзімнің қарасы», «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын», «Сегіз аяқ» әндерін жеке әншіге, көп дауысты хорға арнап өңдеп, оларға фортепианолық сүйемел жазды. А. Жұбановпен бірлесіп «Абай» операсын (1944) жазды. Ол қазақтың жаңа муз. мәдениетіндегі Абай әндерінің игерілуі, опера жанрындағы ақын бейнесі жөнінде бірнеше мақала жазды. Бұл мақалалардың көпшілігі «Әндер, романстар, «хорлар» (1957), «Балаларға арналған фортепианолық пьесалар» (1965), «Абай» операсы» (1966) деген кітаптарына енген.

Марапаттары
-----------

* Xамиди Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлық лауреаты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
2. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Тойшыбек батыр
**Тойшыбек Қасаболатұлы** (1783, қазіргі Алматы облысы Жамбыл ауданы Таран а. - 1860, қазіргі Жамбыл облысы Қордай ауданы Қақпатас а.) - би, батыр.

Өмірбаяны
---------

Ұлы жүздің дулат тайпасының ботбай руынан. Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысына қолдау танытқан. 1849 жылы Алматы қаласына таяу маңда, Ақсай және Қарасу өзендерінің түйіскен тұсында бекініс салдырды. Бекініс қабырғасының ұзындығы 85 м, биікт. 5 м болған. Патшалық Ресейдің Жетісу өңіріне енуіне қарсылық танытып, оған қарсы күресте Қоқан хандығына арқа сүйеді. Осы мақсатта өзінің бекінісінде қоқандық Аққұлы бек басқарған әскери горнизон ұстады. 1850 жылы 19-23 сәуірде Ресей армиясының капитаны Гутковский 2 зеңбірегі бар 300 әскермен Тойшыбек бекінісіне шабуыл жасады. Бірақ Тойшыбек бастаған жасақ Гутковскийдің шабуылына тойтарыс беріп, бекіністі талқандауға жол бермеді. Шабуылда Т-тің жасағынан 200-ден астам адам қаза тапты. Ресей өкіметі Т. бекінісін алу үшін 1851 жылы маусымда 1 мың 370 адамнан тұратын, полк. Карбышев бастаған экспедицияны аттандырды. Тойшыбек күштің тең еместігін байқап, өзін қолдаған қазақтармен қоқандықтар ықпалындағы Шудың бойына бет бұрды. Мұны пайдаланған полк. Карбышев Т. бекінісін талқандауға бұйрық берді. Т. баласы Байсейітпен бірге қырғыздар мен қоқандықтардың көмегіне сүйеніп, орыстардың иелігіне айналған Іленің сол жағалауына жиі шабуылдар ұйымдастырып, орыс әскерлерін шығынға ұшыратты.
Бұған жауап ретінде 1854 жылы жазда Ұлы жүз қазақтарының приставы Перемышльский 2 зеңбірегі бар 160 әскермен Тойшыбек ауылына тұтқиылдан шабуыл жасады. Шабуыл кезінде Т. ауылынан 40-тан астам адам қаза тауып, және бидің үлкен ұлы Жанғазы бала-шағасымен тұтқындалды. Перемышльский бастаған орыс әскері Т. ауылынан 753 жылқы, 118 түйе және 66 ірі қара малды айдап әкетті. Осы жылғы күзде Т. қырғыздың Орман, Жаңғараш, Жантай манаптарымен және қоқандықтармен бірлесіп патшалық Ресейдің билігін мойындаган Іле бойындағы қазақтарға шабуыл ұйымдастырды. Шабуыл кезінде екі жақ та көптеген шығынға ұшырады. Т. өмірінің соңғы жылдарын орыс үстемдігі орныға қоймаған қоқандықтар ьщпалындағы Пішпекке (Бішкек) таяу маңда өткерді. Алматы қаласында Т. есімімен аталатын көше бар.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Торғай уезі**– 1868 – 1917 ж. Торғай облысы құрамында болған төрт уездің бірі. Орталық Торғай қаласы болды. Уез 13 болыстық пен 65 ауылдан құралды. Торғай уезі облыстың оңтүстігінде орналасып, Ұлытаумен шектесті. 1897 жылғы санақ бойынша уезде 87039 адам болды. Олар негізінен мал ш-мен айналысты. Торғай өз. бойында есімі аңызға айналған Қыпшақ Сейітқұл егіншілікпен айналысқан. Ы.Алтынсарин 1868 – 1974 ж. Торғай уезі судьясы, 1876 – 1979 ж. Торғай бастығының көмекшісі болды. 19 ғасырдың соңы 20 ғасырдың бас кезінде Торғай уезі қазақтары патша өкіметінің қоныс аудару саясатына наразылық танытуын күшейте түсті. Торғай уез аймағында 1916 ж. Торғай көтерілісі болды.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
**Асқар Спартакұлы Смайылов** 1964 жылы 6 қазанда Жамбыл облысының Қаратау қаласында туған. Қазақ.
Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1989), мамандығы - «Құқықтану».
Қазақ және орыс тілдерін біледі. 1982 жылдан 1985 жылға дейін, 1987 жылдан 1989 жылға дейін - Қарағанды мемлекеттік университетінің студенті. 1985-1987 жылдар аралығында - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1989 жылдан - Жамбыл облыстық мемлекеттік арбитражының төрешісі. 1994 жылдан Жамбыл облыстық төрелік сотының судьясы. 1995 жылдан - Жамбыл облыстық сотының судьясы. 2009 жылдың наурыз айынан - Жамбыл облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі алқасының төрағасы. 2010 жылдың ақпан айынан бері - Жамбыл облыстық сотының кассациялық алқасының төрағасы. Үйленген. 3 баласы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Асқар Сейдахметұлы Қожабергенов** (туған жері — Жетісу өңірі) —Қазақ КСР кезінде Алматының «Қайрат» футбол клубында ұзақ жылдар бойы өнер көрсеткен белді ойыншыларының бірі, қорғаушы. 1992 жылы «Қайраттың» сапында Қазақстан чемпионы. Бұл Тәуелсіз Қазақстанның ұлттық құрамасында да ойнаған үздік футболшылардың бірі. «Қайрат» пен Қазақстан құрама командасының капитандық белгісін қатар алып жүрді. Футболдағы мансабын 1999 жылы «Қайратта» жүріп аяқтады. 2010 жылдан бері Асқар Сейдахметұлы Талдықорғанның «Жетісу» клубының басшысы әрі бапкері…

Футболшы кезі

Бапкер болып қалыптасуы
-----------------------

Дмитрий Огай екеуінің ұзақ жылдық достығы бар. Кезінде «Қайрат», «Тараз» сияқты клубтарда бірге ойнады. Огайдың ұсыныссымен оған көмекші болып 2000 жылдан қызылжарлық команда жұмыс істеген.
Дмитрий Огаймен екеуі он жылдай бірге жұмыс істеді. Олар жаттықтырған «Есіл-Богатырь», «Ертіс», «Тобыл» командалары жүлделі орыннан түскен жоқ. Тек, 2009 жылы ғана «Тобыл» ел чемпионатында төртінші орын алып қалды. Сол жылы Асқар мен Дмитрий «Тобылдан» өз еркімен кетті. Төрт айдан кейін Қаскелең қаласының «Сұңқар» клубына бас бапкер болып бекітілі.

Бапкерлік сырды футболшы болып жүргенде Тимур Сегізбаев, Құрбан Бердыев, Леонид Остроушко, сынды бапкерлерден үйренген. «Бұлардың ішінде Құрбан Бердыевтің орны мен үшін ерекше. ...1984 жылы «Қайратың» сапында Құрбан Бердыевпен бірге алаңға шықтым.. Кейіннен ол үлкен спортпен қоштасып, бапкерлікке бет бұрды. 1995 жылы «Қайратты» жаттықтырған кезде де Құрбан Бердыевтің қасында болдым.» - дейді Асқардың өзі.

Бапкерлік мансабы
-----------------

2010 жылы Жетісуға ауыспай тұрып Бірінші лигада «Сұңқардың» бас бапкері болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Асқар Қожабергенов, «Жетісу» футбол клубының директоры: «Бапкерлікті Бердыевтен үйрендім» Мұрағатталған 8 қазанның 2011 жылы.
2. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3
**Асқын өткізгіштер**  — температурасын белгілі бір алмағайып (кризистік) температурадан (Ta) төмен температураға салқындатқанда (суытқанда) электр кедергісі нөлге дейін жетіп асқын өткізгіштігі байқалатын заттар. Cu, Ag, Au, Pt, сілтілі (Lі, Na, K т. б.), сілтілі-жер (Ca, Sr, Ba, Ra) және ферромагниттік (Fe, Co, Nі т. б.) металдардан басқа металдардың көпшілігі А. ө-ге жатады. Sі, Gе, Bі сияқты элементтер үлкен қысыммен салқындату кезінде-ақ А. ө-ге айналады. Асқын өткізгіштік күйге ауысу жүздеген металл қорытпалары мен қосылыстарда және кейбір күшті легирленген шала өткізгіштерде байқалды. Сондай-ақ асқын өткізгіштік қасиеті болатын полимерлер де (Taү0,34 К) ашылды. Барлық белгілі А. ө. үшін Ta мәні сұйық сутек пен сұйық гелий пайда болатын температура аралығында жатады. А. ө-дің қасиетін сипаттайтын тағы бір маңызды параметр — алмағайып магнит өрісінің мәні (Ha). Осы мәннен жоғары болған кезде А. ө. қалыпты (асқын өткізгіш емес) күйге ауысады.Магниттік қасиеті бойынша А. ө.: 1-текті А.ө. және 2-текті А.ө. болып екі топқа ажыратылады. 1-текті А. ө-ге барлық таза металдар (V мен Nb және кейбір қорытпалардан басқасы), ал 2-текті А. ө. тобына көптеген қорытпалар жатады. 2-текті А. ө. ішінен қатаң деп аталатын А. ө. тобы бөлек ажыратылады. Қатаң А. ө. ақаулар құрылымдарының көптігімен (дайындау технологиясына байланысты пайда болатын) ерекшеленеді. Қатаң А. ө-ді асқын өткізгішті магнит орамдарын дайындау кезінде т. б. мақсаттар үшін пайдаланады. Қатаң А. ө-дің морттығы — олардың басты кемшілігі. Өйткені мұндай қасиет сым не таспа (лента) дайындауда үлкен қиындық келтіреді. Әдеб.: Металловедение сверхпроводящих материалов, М. 1969; Физико-химия сверхпроводников, М. 1976.
Жердің жыл мезгілдерінің диаграммасы. Қысқы күн тоқырауы желтоқсанда солтүстік жарты шарда, ал оңтүстік жарты шарда маусым айында болады.

| Тоқырау мен теңелу уақыты UTC-0 |
| --- |
| жыл | ТеңелуНаурыз | ТоқырауМаусым | ТеңелуҚыркүйек | ТоқырауЖелтоқсан |
| күні | уақыты | күні | уақыты | күні | уақыты | күні | уақыты |
| 2010 | 20 | 17:32:13 | 21 | 11:28:25 | 23 | 03:09:02 | 21 | 23:38:28 |
| 2011 | 20 | 23:21:44 | 21 | 17:16:30 | 23 | 09:04:38 | 22 | 05:30:03 |
| 2012 | 20 | 05:14:25 | 20 | 23:09:49 | 22 | 14:49:59 | 21 | 11:12:37 |
| 2013 | 20 | 11:02:55 | 21 | 05:04:57 | 22 | 20:44:08 | 21 | 17:11:00 |
| 2014 | 20 | 16:57:05 | 21 | 10:51:14 | 23 | 02:29:05 | 21 | 23:03:01 |
| 2015 | 20 | 22:45:09 | 21 | 16:38:55 | 23 | 08:20:33 | 22 | 04:48:57 |
| 2016 | 20 | 04:30:11 | 20 | 22:34:11 | 22 | 14:21:07 | 21 | 10:44:10 |
| 2017 | 20 | 10:28:38 | 21 | 04:24:09 | 22 | 20:02:48 | 21 | 16:28:57 |
| 2018 | 20 | 16:15:27 | 21 | 10:07:18 | 23 | 01:54:05 | 21 | 22:23:44 |
| 2019 | 20 | 21:58:25 | 21 | 15:54:14 | 23 | 07:50:10 | 22 | 04:19:25 |
| 2020 | 20 | 03:50:36 | 20 | 21:44:40 | 22 | 13:31:38 | 21 | 10:02:19 |
| 2021 | 20 | 09:37:27 | 21 | 03:32:08 | 22 | 19:21:03 | 21 | 15:59:16 |
| 2022 | 20 | 15:33:23 | 21 | 09:13:49 | 23 | 01:03:40 | 21 | 21:48:10 |
| 2023 | 20 | 21:24:24 | 21 | 14:57:47 | 23 | 06:49:56 | 22 | 03:27:19 |
| 2024 | 20 | 03:06:21 | 20 | 20:50:56 | 22 | 12:43:36 | 21 | 09:20:30 |
| 2025 | 20 | 09:01:25 | 21 | 02:42:11 | 22 | 18:19:16 | 21 | 15:03:01 |
|  | Наурыз | Маусым | Қыркүйек | Желтоқсан |

**Қысқы күн тоқырауы** – 22 желтоқсанда күннің экватордан оңгүстікке карай ең алыс болған эклиптикадағы орны; Солтүстік жарты шардағы ең қысқа күн және ең ұзақ түн. Ол – Жер­­дің өз осінен айналуы ба­ры­сында Күнге көріну мүм­кіндігінің мей­лінше азаюы есептеледі. Қысқы күн тоқырауынан кейін күн аспан күмбезі бойынша жылдық қозғалысында экваторға қарай бұрылып, оны көктемгі күн мен түннің теңесетін күні қиып өтеді. Бұл кезде Солтүстік жар­ты шарда астро­номиялық қыс басталып, Сол­түстік полюс қалың қараңғылық құшағында қалады. Күннің қыс­қы тоқы­рауынан соң күн­нің бір­тіндеп ұзаруы бас­талады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Оңтүстік-Шығыс Новобогат мұнай кен орны** — Атырау облысы Исатай ауданында, Атырау қаласынан батысқа қарай 60 км жерде. Құрылым 1976-1978 жылы жүргізілген сейсмикалық барлау арқылы анықталып, 1982 жылы кен орны ашылды.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тектоникалық қатынаста кен орны тұзды карниздің астында дамыған жартылай дөңеске ұқсас. Карниз асты пермь-триас қабаты жатыс тереңдігі 1640 – 1900 м болатын 11 мұнайлы горизонтқа бөлінген. Ондағы шоғырлар биіктігі 40-310 м. Шоғырлар қабатты, литолданған экрандалған. Горизонттар терригенді жыныстардан құралған, коллекторлары кеуекті. Бастапқы қабат қысымы 15,1-23,6 МПа, температурасы 42-51°С, тығыздығы 0,632 г/см3.

Қанығу сипаты, құрамы
---------------------

Мұнайға қаныққан қалыңдығы 2,2-25,6 м. Газдың құрамы: метан 70,6-80,5%, этан 10,8-16,2%, пропан 4,7-8,1%, изобутан 0,7-1,9%, бутан 0,7-2,5%, пентан және одан жоғарғылары 0,19-0,85%, азот және сирек элементтер 0,74-1,61%, гелий 0,0079-0,03%, көмір қышқыл газ – 0,2%.
**Қыта** - түркі өлеңіне араб, парсы поэзиясынан ауысқан жанр. Екі жолды бәйіттерден тұрады. Ұйқасы а-б-в-б-г-б болып келеді. Жұп санды тармақтар біріңғай ұйқасып, басқа тармақтар ұйқастан тыс қалады. Көлемі шағын, әдетте, 4-тен 12 тармаққа дейін болады. Түр жағынан ғазелге ұқсас, айырмашылығы - мазмұнында. Ғазелде көбінесе сүйіспеншілік сезімдері жырланады. Соңғы бәйітнде міндетті түрде автордың аты айтылуы тиіс. Ал қытады автордың аты кірістірілмейді, ақынның көзқарасы, басқа еш жерде айтыла бермейтін шын сыры айтылады. Түркі әдебиетіндегі қытаның шебері - 14 ғ-да "Мұхаббатнама" дастанын жазған Хорезми ақын. Қыта ұйқасын Хорезми, Рудакиден бастап көптеген Шығыс ақындары пайдаланған.

Дереккөздер
-----------

↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7