recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Әлеуметтік шеттету** - Ресурстардың (табыс секілді) немесе неғұрлым кең қауыммен, яки қоғаммен байланыстың жетіспеуші салдарынан индивидтер немесе отбасылар өз жағдайының бағдарлағанын сезілетін процесс. 1980 жылдары "Әлеуметтік шеттету" термині "кедейшілік" терминімен бірге (кейде соның орнына), әсіресе Еуропадағы әлеуметтік саясат жөніндегі пікірталастарда, барған сайын кең қолданыла бастады. Терминологияны бұлай алмастырудан пайда қандай екені өзгеруіне анық емес, бұрынғы ұғым да, кейінгі ұғым да даулы. Және бұл термин әдетте жұмыссыздықпен, мардымсыз табыспен, баспананың нашарлығымен, ауру-сырқаулармен немесе әлеуметтік оқшауландырылумен байланысты әлеуметтік проблемалар жөнінде пайдаланылады.  

Осы тұрғыдан алғанда осынау терминологияны пайдалануда негізгі үш бағыт бел алды. *Біріншіден*, термин әлеуметтік құқықтар турасындағы, сондай-ақ адамдардың сол құқықтарды жүзеге асыруына бөгет болатын кедергілер немесе процестер турасындағы *Әлеуметтік шеттетуді* айқындайды. Терминді бұлай түсіндіру зерттеушілерді азаматтық қоғам және азаматтықтың осы заманғы ұғымдары туралы пікірталастарға жетектейді. *Екінші бағыт*, әдебиетте *Дюркгейм* тұжырымдамасын егжей-тегжейлі ашып көрсетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Арнайы салыстырмалылық теориясында масса сөзінің екі мағынасы бар: бірі, **Тыныш масса** (ағылш. *rest mass*), немесе **Тұрақты масса** (ағылш. *invariant mass*) - барлық санақ жүйесіндегі барлық бақылаушылар үшін бірдей болатын өзгермес шама; екіншісі, салыстырмалы масса, ол бақылаушы жылдамдығына сай өзгереді. Масса-энергия эквиваленті яғни, E=mc2 тұжырымдамасы бойынша, тұрақты масса және салыстырмалы масса жеке-жеке түрде дененің ***тұрақты энергиясы***на және ***толық энергиясы***на сәйкес келеді. Салыстырмалы масса термині бөлшек және ядролық физикада қолданылмайды, арнайы салыстырмалылық туралы жазбаларда оны қолданудан сақтанып, дененің жалпы энергиясын көрсету үшін қолданылады. Керісінше, тұрақты энергияға қарағанда тұрақты массаға көбірек артықшылық беріледі. Берілген санақ жүйесіндегі дененің өлшенетін инерциясы және гравитациялық тартылысы оның тұрақты массасы арқылы ғана емес, салыстырмалы массасымен анықталады. Мысалы, фотонның тұрақты массасы нөлге тең, бірақ оны қамтыған кез-келген жүйенің инерциясына (және гравитациялық өрістегі салмағына) ол ықпал ете алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Roche J, 2005. What is mass?, European Journal of Physics, 26 2, 225бет. ,  PDF нұсқасы:
**«Ұлттық ғылыми кардиохирургия орталығы» АҚ** — Орта Азия аумағында алдыңғы қатарлы емдеу мекемесі. Мұнда заманауи кардиология, кардиохирургия және интервенцияның барлық саласы қамтылған. Көмек ересектермен қоса, балаларға да көрсетіледі. Алдағы уақытта жүрек патологиясына шалдыққан науқастардың жүрегін ауыстыру, жүрек клапанына операциялар жасау жоспарланған. Сондай-ақ, аритмияға шалдыққан балаларға жоғары мамандандырылған көмек көрсетілмек. 

Ұлттық ғылыми кардиохирургия орталығы 2011 жылы Астана қаласында көпшілікке есігін ашты. Бұл ұйымда ауыр дәрежедегі жүрек - қантамыр сырқаттары бар науқастарды хирургиялық ота көмегімен емдеу жасалады. Ұйымның Басқарма Төрағасы болып Қазақстан Республикасының штаттан тыс кардиохирургы Юрий Владимирович Пя тағайындалған. Ұлттық ғылыми кардиохирургия орталығы – жүрек-қан тамыр ауруларын диагностикалау, емдеу және оңалту саласында мамандырылған қазіргі заманға сай әлемдік класстағы клиника. Орталықтың бірегейлігі заман талабына сай барлық кардиология, кардиохирургия және интервенционды кардиология бағыттарындағы синергиясы болып табылады. Қазіргі уақытта Орталықта ересектер мен балаларға жүрек және қан – тамырға ота жасаулар, сонымен бірге жоғарғы санаттағы күрделі ота жасаулар толық спектрлі түрде жасалады. 

Орталықтың ең басты міндеттерінің бірі медициналық ғылым мен тәжірибе интеграциясы, Орталық мамандарының озық ғылыми зерттемелер ендіруі үшін бірегейлі мүмкіндіктері болып келеді. Орталықтың көпсалалы қызметтерінің бар болуы Қазақстанда ғана емес, сонымен бірге Орталық Азия аймақтарында басты ұйым болуына мүмкіндік береді. Орталықтың негізгі клиникалық бағыты болып туа біткен және жүре пайда болған жүрек ақаулары, жүректің ишемиялық ауруы, жүрек қызметінің созылмалы жетіспеушілігі, жүрек ырғағының бұзылуын емдеу. Орталық «жабық кезеңмен» науқастарға кардиологиялық көмек көрсетумен бірегей болып табылады, яғни, амбулаторлық тексерістен жоғарымамандандырылған кардиохирургиялық және интервенциялық көмек көрсету мен кешенді оңалтуға дейінгі кезең болып табылады. Орталық Назарбаев Университетінің ғылыми және білім беру базасы болып табылады. Стационарлық көмек көрсету үшін Орталық медициналық техниканың соңғы үлгідегі заман талабына сай диагностикалық және емдеу жабдығымен жабдықталған: ARTIS zee biplane бипланды ангиографиялық жүйесі, ARTIS zee floor ангиографиялық жүйесі, iLED светодиодтарда операциялық шамдар, Stockert S5 жасанды қан айналымы аппараты, жүректі зерттеу үшін ультрадыбыстық аппараттар. Кейінгі жылдары Орталық қазақстандық сәйкестікті, денсаулық сақтаудың үздік халықаралық моделі мен ғылыми тәжірибесін үйлестіретін кардиохирургиядағы ұлттық бренд ретінде дамиды. Бұл бағытта Орталық серіктестіктері келесі елдерінің жетекші клиникалары болып табылады: Германия, Италия, Бельгия, Франция, Түркия, АҚШ, Израиль.
**Қос көже** - дәстүрлі еңбек мерекесінің ұлы көріністерінің бірі, егіншілік науқанының басы.

Тарихы
------

Ежелгі егіншілік дәстүрі бойынша қар кетіп, көктем жетіп, дән себу үшін жер жырту басталар сәтте бүкіл ауыл Диқан баба құрметіне арнап "қос көже" қайнатып, кең далаға дастарқан жайып, құрметті ақсақалдарды шақырып дәм беріп, олардың батасын алған. Олар: "Еңбектерің жемісті болсын! Бір дәндерің мың дән болсын","Диқан баба қолдасын! Алла тілектеріңді қабыл етсін!"-деп, ақ батасын берген. Аруақтарға дұға бағыштаған. Дастарқан жиналғаннан кейін егіншілер ағасы жер жыртуды басталатын күнді белгілеген. Барлық егінші жұмысқа бір сәтте кірісетін болған. Жер жыртуға шығатын күні "тіл мен көзден сақтасын" деп соқаға жегілген өгіздердің мүйізі мен қамытына май жағып ырым жасаған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақтың дарқан дастарқаны" Кенжеахметұлы С. Алматы қ. ISBN 978-601-01-0375-7
**Юрий Васильевич Антропов** (1937-2003 ), жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі.

Еңбекжолы
---------

Юрий Васильевич Антропов 1937 жылы 18 желтоқсанда Шығыс Қазақстан облысы Лениногор (қазіргі Риддер) қаласында дүниеге келген. 
1955 жылы орта мектепті аяқтаған соң, Мәскеу мемлекеттік университетінің геология факультетіне түседі. Геолог мамандығын алған соң біршама жерлерге саяхат жасайды. Дегенмен, ол геологиялық қызметін күрт тоқтатып, әдебиетке бет бұрады. Ол жас жазушылардың 5-Жалпыкеңестік отырысына қатысып, шығармашылық кеңеске ұсынылады.

Автобиографияға негізделген алғашқы повесі – «Должность с эмоциями» (1968 ж.). Аталған шығарма – дипломмен, Н.Островский атындағы әдеби сайыс лауреаты медалымен марапатталды. Кейін: "Присядем на дорогу", "Живые корни", "Неделя ущербной луны" повестері бірінен соң бірі жарық көреді. Аса көрнекті шығармаларының бірі, 1975 жылы жарық көрген - "Перед снегом" повесі. Мұнда өмірден өз орнын іздеген адам жайында сөз болады. 1977 жылы жазушы Мәскеуге қоныс аударып, алғашқы романы – «Перевалды» дүниеге әкеледі. Шығармада Қазақстанның құрғақ далаларынан су өндіретін геологтардың қажырлы еңбегі суреттелген.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**Әсем барылдауық қоңыз** , хош иісті барылдауық қоңыз (лат. *Calosoma sycophanta*) – барылдауық қоңыздар тұқымдасына жатады. 

  

Қазақстанда Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейінгі таулы аудандарда, Іле мен Сырдария өзендерінің тоғайлы ормандарында кездеседі. Денесінің ұзындығы 24 – 33 мм, басы, денесінің алдыңғы бөлігі қара көк, қанаты құлпырған жасыл түсті болып келеді. Мұртшалары, ауыз бөлігі, аяғы қара түсті. Қанатының үстінде терең сайлы қатарлар мен жіңішке томпақ аралықтар орналасқан. Қоңыздың ересектері мамыр – қыркүйек айларында белсенді болады. Көктемнің аяғы, жаздың басында аналығы жұмыртқа салады, дернәсілдері мен қуыршақтары екі айдай дамиды. Жылына 2 – 3 рет ұрпақ береді. Тамыз – қыркүйекте жас қоңыздар шығады. Топырақ, көң арасында қыстап шыққан қоңыздар 2 жыл тіршілік етеді. Қоңыздар мен олардың дернәсілдері – жыртқыштар, олар жібек көбелегінің жұлдызқұрттарын жеп пайда келтіреді. Ә. б. қ-дың саны жылдан-жылға азаюда, қазір олар Іле Алатауы жотасының Түрген мен Қаскелең сайлары, Шолақ тауларында сирек кездесетіндіктен қорғауға алынып, Қазақстанның және Алматы облысының «Қызыл кітабына» енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Юрий Анатолийұлы Красножан** (7 маусым 1963 жыл, Нальчик) — қорғаныс және жартылай қорғаныс шебіндегі КСРО-ның және Ресейдің ойыншысы. Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының 2014-15 жылдардағы бас бапкері.

Ойыншы мансабы
--------------

1980 жылдың бірінші жартысында Нальчиктің "Спартак" футбол клубында өнер көрсеті. Өзінің төрт жылын Қабарда-балқар клубында өткізді. Ол клубтың атынан Юрий 76 ойынға қатысып бір ғана гол соқты. Юрий Красножан тек футбол ғана ойнап қоймай сабақты да жақсы оқыған. 1985 жылы Красножан КБГУ-ды жоғарғы біліммен бітіреді. Оқуын бітіріп өзінің қаласында жалпы ортақ мектепде дене шынықтыру пәнінің мұғалімі болады.

Бапкер мансабы
--------------

Юрий Красножанның ең бірінші бапкерлік еткен командасы "Эталон" деп аталады, кейіннен команданың есімі "Автозапчасти" болып ауысады. Ол команда да Юрий үш жыл бапкерлік етеді. Үш жылдан соң Юрий қайтадан оқуға барады, ол жоғарғы бапкерлік ету мектебіне барып бір жыл оқиды. Бір жыл оқып болған соң жеке бапкерлік ету лицензиясын алады.

### Спартак (Нальчик)

2005 жылы Юрий "Спартак" футбол клубына келеді. Ол уақытта нальчиктік клубтың қаражаты төменгі деңгейде болады. Жаңа ойыншылар мен қажетті құрал жабдықтар алуға ақша болмайды. Оған қарамастан Юрий бар ойыншыларды жаттықтырып үлкен жетістіктерге жетеді. 2006 жылы Юрий Красножан Total Football журналының шешімі бойынша ең үздік жаттықтырушы деген атқа ие болады.

### Анжи

2011 жылы 27 желтоқсан күні Юрий Красножан "Анжи" футбол клубының басбапкері болып тағайындалады. 2012 жылдың 13 қаңтарында Юрий өзінің қалауымен бапкерліктен бас тартады.

### Кубань

2012 жылдың 6 тамызында Юрий краснодарлық "Кубань" футбол клубының бас бапкері болып тағайындалады. 2013 жылдың 4 ақпанында клубтың бас директорлары Юрий Красножанды жұмыстан шығарамыз деп хабарлайды. Сонымен 8 ақпан күні Юрий Красножан бас бапкерліктен айырылады.

### Қазақстан ұлттық құрамасы

7 қаңтар 2014 жылы Юрий Красножан Қазақстан ұлттық құрамасымен келісім шартқа тұрды. Бірақ ЕУРО-2016 турниріндегі сәтсіздіктен соң 2015 жылдың соңында қызметтен босады.

Дереккөздер
-----------
**Әсел Мұратқызы Ерғазиева**

1976 жылы 24 қыркүйекте Шымкент қаласында туған. Қазақ.

Әкесі - Ерғазиев Мұрат Әбдіханұлы (1949 жылы туған). Анасы - Ерғазиева Раушан Әділбекқызы (1956 жылы туған).

Қазақ мемлекеттік басқару академиясының «Қаржы және несие» факультетін (1997) экономист мамандығы бойынша; 
Ұлттық мемлекеттік экономикалық саясат институтының «Мемлекеттік экономикалық саясат» факультетін (Токио қаласы, 2001) экономист мамандығы бойынша, мемлекеттік экономикалық саясат магистрі дәрежесімен бітірген.

«Сертификатталған Қаржы Талдаушысы» бағдарламасы бойынша II дәрежеге үміткер (СFА Candiddate, Level II, 2010). Келесі тақырыптар бойынша «Қазақстанның бағалы қағаздар нарығы» журналында жарияланған 6 мақаланың авторы: «Қазақстанның қаржы нарығына ай сайынғы талдау», «Қазақстандағы инвестициялық қорлардың дамуы», «Зейнетақы реформасы және оның бағалы қағаздар нарығына тигізетін ықпалы», «Панорама» газетіндегі «Ұлттық банк вексельдерді қайта есептеуді іске қосуға дайын» мақаласының (№253, 2000); ағылшын тіліндегі келесідей жарияланымдардың авторы: «Қазақстанның Елдік тәуекелі» (тамыз, 2000 жыл), «Қазақстанның дамуының индустриалдық саясаты және оның БСҰ принциптеріне сәйкестігі» (желтоқсан, 2002 жыл).

Орыс, ағылшын және қазақ тілдерін біледі.

1997 жылдан - Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі монетарлық операциялар департаментінде ішкі нарықтық дилинг операциялары бөлімінің бас дилері, несиелендіру
және вексельдік айналым бөлімінің бастығы. 2001 жылдан - «Қазақстан Даму банкі» АҚ қазынашысы. 2004 жылдан - «АВN АМRО Банк Қазақстан» тәуекелдер жөніндегі кеңес берушісі, қазынашысы, глобалдық нарықтар департаментінің директоры.

2007 жылдан бері - Дойче Банк Секьюритиз (Қазақстан) басқармасы төрайымы; АГ Дойче банк глобалдық нарықтар департаментінің директоры.

Марапаттары
-----------

«Астананың 10 жылдығы» мерейтой медалімен (2008), «Қазақстан Даму банкі» АҚ құрмет грамотасымен (2003) марапатталған.

Үй жағдайы
----------

Тұрмыс құрған. Ұлы - Түсімханов Тайыр (2009 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
***Юрий Алексеевич Щербак*** (1928-1979), шахтер, Социалистік Еңбек Ері (1968). 1949-1954 жылдарында №50-52 шахтасында бекітуші, кен мастері. 1955 жылдан №101 шахтасында (кейін «Соқыр» шахтасы) кен қазушылар бригадирі. Ұйымдастырушылық қабілетінің арқасында бригаданы өндірістік көрсеткіштері бойынша озаттар қатарына шығарды. Күрделі кен-геолог. жағдайыңда ең қатты жыныстар бойынша үлкен кима қазбаларында жүрудін орташа айлық қарқыны, 84 текше м асып түсті, 7-бесжылдықта жоспарды мерзімінен бұрын орындауға және жоғарғы техника-экономикалық көрсеткіштерге қол жеткізді. Ленин орденімен, «Шахтер даңкы» құрмет белгісімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Жозеф Боннель** (фр. Joseph Bonnel; 4 ақпан 1939, Флорансак — 13 ақпан 2018, Пезенас) — француз футболшысы, жартылай қорғаушы.

Клубтық мансабы
---------------

Ересек футбол алаңдары сертификаттаудан өтетін болады-1957 жылы өнер клубы "Монпелье", "екі маусымына , 76 чемпионаттың матчтарында қатысты. 1959-1967 жылдары "Валансьен" клуб командасының түсін қорғады.

Өз ойын соңғы команданы назарын өкілдерінің жаттықтырушылар штабының клубы бар"Олимпик" (Марсель), оның құрамына қосылды 1967 жылы. "Маккаби" командасына келген Марсельдің мынадай алты мінсіз өз ойын өткізді.

Аяқтады кәсіби ойын мансабын "клубында Безье", сөйледі ол 1973 жылдан 1977 жылға дейін.

Жаңалықтар құрама
-----------------

Франция құрамасы сапында 1962 жылы тұңғыш рет алаңға шықты. Құрама сапында сегіз жыл бойы ойнап, 25 матчта алаңға шығып, 1 гол соқты.

Құрама сапында 1966 жылғы әлем біріншілігіне қатысты.

Жетістіктер
-----------

### "Олимпик"

* Франция Кубогы: 1968/69, 1971/72
* Франция Чемпионы: 1970/71, 1971/72

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Профиль сайтында *National Football Teams*Үлгі:Nft(ағыл.)
* Статистика сайтында www.footballdatabase.eu(ағылш.)
**Дезгинжа** (ғағ. Dezgincä, Dezginҗ) — Молдовадағы, Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігінің құрамындағы ауыл.

Сипаттама
---------

Дезгинжа ауылы Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігінің солтүстік-батысында, теңіз деңгейінен 85 метр биіктікте орналасқан. Комратқа дейінгі қашықтық шамамен 18 км, Кишиневке дейін - шамамен 63 км. Жақын елді мекендер: Ченак ауылы (Цимисли ауданы) (6 км), Топал ауылы (6 км), (Цимисли ауданы), Буджак ауылы (Комрат ауданы) (7 км), Бороганы ауылы (Леовск ауданы) (10 км).
Аймақтың жалпы ауданы 99,7 шаршы метр.км, бұл аудан ауданының 11,7% құрайды.

Халқы
-----

01.01.2015 жылға ауылда 5200 адам немесе аудан халқының 7,5% тұрады: 

* 4926 ғағауыздар,
* 108 орыстар,
* -88 молдовандар және басқа ұлттар.

Еңбекке қабілетті халық құрылымында – 64,5% (3358 адам).

Тарихы
------

Дезгинжа ауылында татарлар тұрған кезінде мұнда ат жарыстары өткізілген. Түрік тіліндегі "десгинжа" – "секіру" дегенді білдіреді. Ғағауыздар 1812 жылы татарлардан кейін қоныстанды, 1793 жылы Дезгинжа ауылы бұрыннан бар деген мәліметтер бар.

1835 жылы Дезгинжа Бессарабия облысының Леов уезінің Верхнебуджак округінде, кейінірек 1850 жылы — Бессарабия облысының Кагуль уезінің Верхнебуджак округінде, 1858 жылы — Бессарабия облысының Бендер уезінің Верхнебуджак округінде болды.

1842-1843 жылдары қоныс аударушылар ауылдарында патша әкімшілігінің озбырлығына қарсы бағытталған толқулар болды. Ақпан-тамыз айларында Десгинжа колониясында толқулар болды, кедей және орта шаруалар С.Урсуды қызметінен босатуды талап етті, сондықтан осы округтің старшинасы А. Илашковпен қақтығыс болды. Көптеген ауыл тұрғындары билікке қарсылық білдіргені үшін жазаланды.

Дезгинжа ауылының тұрғындары 1905-1906 жылдардағы Бессарабиядағы революциялық оқиғаларға қатысты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1914-1918 ж. жүздеген ауыл тұрғындары майданға жұмылдырылды, ондаған адам қаза тауып, жараланды. 1917 жылы 25 қазанда Қысқы сарайға шабуылға қатысқан Дезгинжа ауылының тумасы Д.И.Чадырян Волынский запастағы полкінде әскери борышын өтеген.

Инфрақұрылымы
-------------

Ауылда 144 шаруашылық субъектілері тіркелген, оның ішінде: 

* 98 ауылшаруашылық кәсіпорны,
* 1 өнеркәсіптік және қайта өңдеу кәсіпорны,
* 25 сауда кәсіпорны,
* 2 азық-түлік дүкені, т.б.бар.

Дезгинжа ауылының аумағында әлеуметтік нысандар: 1 мектепке дейінгі мекеме, 1 лицей, мәдениет үйі, 2 кітапхана, сауықтыру пункті орналасқан.
Православие шіркеуі бар. Ауылда 1890 үй мен пәтер болса, оның 1252-сі немесе 66,3 пайызы су құбырымен жабдықталған, 660-ы немесе 35 пайызы газдандырылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Значение слова дезгинжа
2. ↑  Село Дезгинжа (Комратский район, Автономное территориальное образование Гагаузия, Молдова)
3. ↑  Дезгинжа на карте Молдовы,
4. ↑  Все о Комратском районе
5. 1 2 3  Географическая справка с. Дезгинжа
6. ↑  Село Дезгинжа (Dezginc?)  Мұрағатталған 24 шілденің 2022 жылы.
7. ↑  ИСТОРИЯ  Мұрағатталған 30 қарашаның 2022 жылы.
8. ↑  ДЕЗГИНЖА И ЕЕ ЖИТЕЛИ
9. ↑  Магазин «Дезгинжа»
10. ↑  Учреждение раннего образования села Дезгинжа
11. ↑  Воскресенье, 24.07.2022, 12:15Приветствую Вас Гость | RSSСАЙТ ТЕОРЕТИЧЕСКОГО ЛИЦЕЯ с. ДЕЗГИНЖА
12. ↑  Свято-Троицкий храм с.Дезгинжа
**ЖАҢАЖОЛ ТАБИҒАТ АУМАҒЫ**, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл – Тобыл өзендері аралығында орналасқан аймақ. Аумағы 123,7 мың га, оның ішінде 45,3%-ы егістік, 35,7%-ы жайылым, 4,2%-ы орман, 0,8%-ы бұталы өңір, 3,1%-ы батпақ, 9,1%-ы көл, 1,8%-ында құрылыс ғимараттары мен жолдар орналасқан. Жер бедері жонды-төбелі. Жер беті сулары 188 көлден тұрады. Олардың жалпы аумағы 11301 га. Батпақты-көлді жерлері су жәндіктері мен құстарының, су маңындағы жан-жануарлардың дамуына қолайлы. Аймақтың негізгі ортасы – астық дақылдары, т.б. сан түрлі шөптесін өсімдіктері бар құнарлы қара топырақты құрайды. 29 тұқымдасқа жататын биік өсетін өсімдіктің 163 түрі анықталды. Қайыңды және қайыңды-көктеректі ормандар өскен. Жан-жануарлар әлемінде сүтқоректілердің 27 түрі, құстың 130 түрі (15-і Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген) кездеседі.‎
Дедекинд Юлиус
**Дедекинд Юлиус** (1831-1916) - неміс математигі. Ғылыми еңбектері негізінен алгебралық сандар теориясына арналған. Қазіргі алгебраның негізіне алынған бірқатар жалпылама түсініктер енгізді, дербес жағдайды алсақ идеалдың қазіргі анықтамасын тұжырымдаған. Ол - Дедекинд сақинасы, дедекинд қимасы дегендер қамтылған нақты сандар теориясын дәлме-дәл анықтау жүйесін қалыптастырған.

Дереккөздер
-----------

Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Шөжешымшық (лат. *Parus ater*) - Қазақстанда кездесетін шымшықтардың 12 түрінің біреуі.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Шөжешымшық - шағын денелі (8-10 г), қошқыл реңді шымшық. Жоны - сұрғылт қара, қүйрықүстінде ғана қызыл қошқыл реңк болады. Бауыры - күңгірт ақ, бастың екі жағы және желкесі де ақ түсті.Өте ширақ, ұшып-қонып жүретін құс. Қозғалмай тұрған адамға қорек іздестіріп жүрген құс өте жақын келе алады. Басқа да шымшықтар тәрізді шөрешымшық бүкіл өмірін, әсіресе қылқанды ағаштардың бөрікбасында өткізеді. Күзгі-қысқы көшпенді кезінде жалпақ жапырақты ағаштарда да, соның ішінде қала тынымбақтары мен саябақтарында кездеседі. Шөрешымшықтың әуенін жыл бойы естуге болады, алайда ұдайы сайрауы 5 айға жуық - наурыздан тамыздың соңына дейін созылады. Әуені шымшықтың құбылмалы үні типтес 4-6 біркелкі ысқырықты буындардан тұрады, сонымен бірге олар нашар ауа райында басқа құстардан жиі - қар жауғанға дейін сайрайды. Тіпті қыста да жұбымен жүреді. Сақиналау нәтижесі көрсеткендей, кейбір жұптары бірнеше және бірінен-бірі ажырамайды, дегенмен оған қарама-қарсы мысалдар да бар - сақиналанып, тірі қалғандардың келесі жылы жаңа жұп түзетіні де байқалады. Ұялауға бөгде қуыстарды пайдаланады, егер болмай қалса - тастар аралығындағы кез келген қолайлы қуыстарды немесе жерден қазылған інді қажетіне жаратады. Тақтайлы немесе қолдан жасалған құс ұяларын пайдалануға өте зауықты. Аталық және аналық шөрешымшықтар ұя салардың алдында ұнатқан қуысын өткен жылғы қалдықтардан тазартады. Жаңа ұяны аналық бір аптаға жуық мерзімде салады, сонымен бірге жұмыртқалап жүрген кезде кейде жылытатын материалдарды тасиды. Салындыдағы 4-7 айқын теңбілді ақ жұмыртқаларды аналық 13-15 күн басады. Балапандарды ұяда ата-енелері 20 күнге жуық және ұядан ұшқан соң тағы бірнеше күн қоректендіреді. Балапандар мен ересек шөрешымшықтардың жаздағы қорегі - бунақденелілер және солардың дернәсілдері. Бұл құстардың үйірлері қыста көбінесе шыршаның шала ашылған бүрінен алып, тұқымдарын жейді.

Таралуы
-------

Еуразияның қылқанды ормандарында қоныстанады. Қазақстанда самырсынды-балқарағайлы ормандарда, Тәңіртаудың шыршалы ормандарында өмір сүреді. Тәңіртауда орныққан шөрешымшықтардың бауыры қызғылтсары қызыл қошқыл реңкті, Алтайда және Солтүстік Қазақстан ормандарында орын тепкендердің бауырында мұндай реңктер болмайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар: мектеп энциклопедиясы / А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь. - Алматы : Атамұра, 2010. - 352 б. : ISBN 978-601-282-168-0
Торғай көтерілісшілерінің жазалаушы отрядтарымен алғашқы қақтығысы. Генерал-губернатор М.М. Эверсман Орынборға қайтып кетісімен ояз бастығының көмекшісі Ткаченко 150 қарулы солдат ертіп, Ресей патшасының жарлығын орындаудан бас тартқан ауылдарға ойран салумен болды. Қараторғай болысына барған сапарында тегеурінді қарсылық көрген Ткаченко 1916 жылғы қазан айында Қостанайдан шыққан есауыл Моргунов бастаған арнаулы казактар жүздігіне Семиозер (Әулиекөл), Наурызым полициясын қосып алып, жалпы саны 500-ден астам қарулы солдатпен Ноғай трассасы (қазіргі Арқалық – Амангелді – Торғай тас жолы) арқылы Торғайға беттеді. Бұл суық хабарды естіген Аққұм, Тосын, Қарақоға, Шұбалаң болыстарының мыңбасы жүзбасылары Кәрбоз Қабақұлы, Дәуренбек Сандыбайұлы, Бек Сарманұлы, Қияқбай Үркімбайұлы, Омар Тынымұлы жазалаушылар отрядын Торғай қаласына өткізбеуді мақсат етті. Қабақұлы бастаған біріккен 1500-ге тарта сарбаз 1916 жылғы 21 қазанда Татыр көліне жетіп Алқау сайына жасырынды. Қаратүбек маңында сарбаздар жиналғанынан хабардар Ткаченко сақтана жылжып, Татырға жетті. Жарқабақтар мен қамыс арасына бұққан сарбаздар атыс бастағанымен өңкей білтелі, аңшы мылтықтарының оғы қыр басындағы жазалаушыларға жетпеді. Ал пулемет, зеңбірекпен қаруланған солдаттар дүркін-дүркін оқ атып, сарбаздар арасынан шығын көбейе бастады. Бір кезде қоян қуған жастарды сарбаздар қорқып қашты деп түсінген атты солдаттар қорғанысты қойып, қалың топқа лап берді. Кескілескен қоян-қолтық айқас басталды. Жарты күнге созылған атыс-шабыс қараңғы түсе тоқтатылды. Қарулары басым болғанымен адам күші аз жазалаушы отряд түн қараңғылығын пайдаланып, Торғайға жасырын өтіп кетті. Бұл алғашқы қақтығыста отыздан астам сарбаз шәһит болып, 3 солдат майдан алаңында, тағы да екеуі Торғай ауруханасында қаза тапты. Көтерілісшілер 5 винтовка, бірнеше қылыш, екі жүк арбасын олжаға түсірді. 

Дереккөздер: Торғай елі. Энциклопедия. Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл
**Шөл бидайық**, жолеркек (лат. *Agropyron desertorum*) – астық тұқымдасының бидайық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Ертіс алқабында, Ақтөбе, Солттүстік Үстірт, Арал теңізі маңы, Балқаш – Алакөл ойысында, Қызылорда аймағының тастақты, саз топырақты жазық, шөлейт жерлерінде өседі. Биіктігі 25 – 60 см. сабағының төм. жағы имектеу, тықыр немесе түкті, масағының асты бұдыр, қалың шым түзеді. Жапырағы жіңішке, таспа пішіндес. Гүлшоғыры – көпгүлді масақ. Масағының ұзұндығы 2,5 – 7 см, ені 5 – 9 мм, жылтыр, жалаң. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – дәнек. Құнарлы мал азығы, көктей орылған шөбінде 13,4% протеин, 10,2% белок, 1,3% май, 35,3% клетчатка, 42,7% азотсыз экстрактивті заттар, 7,2% күл бар. 1 га-дан 15 – 18 ц шөп түседі. Аудандастырылған сорттары: Камышинский-1, Краснокутский, Жіңішке масақты-305.

Дереккөздер
-----------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Құлжан мұнайлы-газ конденсант кен орны** — Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданы, Опорная темір жол стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Құрылым сейсмикалық барлау нәтижесінде ашылып, барлау-іздестіруі нақтыланып, 1976-1986 жылдары бекітілген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тектоникалық тұрғысы Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс борт (ернеулік) белдемінде, Оңтүстік Ембі (Жем) көтерілімінің периклинальдық бөлігіне жатады, III және V горизонт құрылымдары екі жартылай күмбезден - батыс және шығыс телімдерден тұрады. Олар ендік бағытта созылып жатыр. Бұл жартылай екі күмбездің жер асты биіктігі 2850 м. Олардың аудандары шамамен 9,5х1 км. Ұңғымалар бұрғыланып, бұл екі күмбезден 8 өнім қабаты анықталған. Коллекторлары кеуекті.

Жатыс сипаты
------------

* Юра дәуірі шоғырындағы горизонт:
	+ кеуектілігі 18,6-23,8%;
	+ өтімділігі 6,4-34,9%;
	+ жалпы қалыңдығы 17,3-68,8 м (Ю-IV);
	+ тиімді қалыңдығы 1 м-ден (Ю-I) 3,45 м-ге дейін (Ю-Х);
	+ шоғырының биіктігі 5,2-23,3 м.;
	+ мұнаймен қаныққандығы 0,46-0,67;
	+ газбен қаныққандығы 0,65-0,1.
* Төменгі бор шоғырындағы горизонт:
	+ кеуектілігі 23-25%;
	+ газбен қаныққан тиімді мөлшері 3,5-6,7 м; газбен қаныққаны 0,53;
	+ газбен қаныққан қабатының қалыңдығы 325 м.
* Қатқойнаулық қысымының юра және төменгі бор шөгінділерінде 17,6-28,4 МПа.

Құрамы
------

Юра горизонтындағы мұнай тығыздығы орта және ауыр (876-дан 918кг/м3). Басым бөлігінде оларда күкірті және парафині аз болып келеді (1,9-2,4%).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Татрең тұқымдасы** (лат. *Charadriidae*) - біршама түзу және қысқа тұмсықты (бастан қысқарақ) кішкене және орташа денелі (20-250 г) балшықшы құстар тұқымдасы. 

Басы едәуір үлкен, мойыны қысқа, аяғы - ұзын. Бұл құстарға жататын түрлердің едәуір бөлігінің саусақтары 3- еу ғана (олардың түбінде шағын жарғақ болады), егер үшінші саусағы болса, ол - қысқарған саусақ. Қанаты - үшкір, біршама қысқалау. Құйрығы - түзу немесе аздап ұзарған, онша үлкен емес, жыныстық, ересектік және маусымдық айғақ жақсы білінеді. 

Татрең тұқымдасында 60 түр бар. Қазақстанда осы тұқымдастың 6 туысынан 14 түрдің өкілдері кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Құлақты медуза** немесе **Аурелия** (лат. *Aurelia aurita*) - Сцифомедузалар сабының дискомедузалар жасағына жататын ірі медуза.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Дене пішіні дөңгелек, жалрақтау, табақ тәрізді, шеңбері 15-20 см, қызғылт не күлгін түсті. Аурелия ұсақ су жануарларымен, ұсақ балықтармен қоректенеді. Қорегін атпа жасушаларымен өлтіреді. 

Аурелияның дамып келе жатқан ұрығының гаструласынан *планула* деп аталатын личинка дамиды. Ол 2-7 тәулік өз бетінше жүзіп тіршілік еткеннен кейін, су түбіне түсіп, 2-3 күнде ересек Аурелияға айналады.

Таралуы
-------

Аурелия жылы және тропик теңіздерінде кең тараған, кейде солтүстік теңіздерде де кездеседі. Көбіне су жағалауында тіршілік етеді.

Галерея
-------

* 
* 

|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Құлақты медуза (Аурелия)**
**Миллениум** — Кардиффтегі (Уэльс) футбол және регби стадионы. Уэльстің регби және футбол құрамалары өз алаңындағы ойындарын өткізеді. Бір мезетте 74 500 адам жайғаса алады.

Cтадион 1999 жылы маусым айында ашылды. Стадиондағы алғашқы спорттық жарыс сол айда өтікізіп, Уэльс және Оңтүстік Африка регби құрамалары өзара кездесті. Ол кездесуді 29 мың адам тамашалады. Көрермен жинаудан рекорд жинаған 2008 жылы 9 ақпандағы Уэльс — Шотландия регби матчы болды. Ол матчты 74 576 адам тамашалапты. 

Стадион 2012 жылы Лондонда өткен Жазғы Олимпиада ойындарының спорттық обьектілерінің бірі болды.

Стадионда өткен әйгілі оқиғалар
-------------------------------

"Реал"-"Ювентус" матчы басталардан алдын 
* 2007 жылы 7 сәуірде боксер Дерек Чисор өзінің кәсіпқой ғұмырындағы екінші жекпе-жегін өткізді.
* 2017 жылы 3 маусымда УЕФА Чемпиондар Лигасының финалдық матчы өткізілді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Стадионның ресми сайты
**Құлбала кесенесі**. 1920 жж. сәулет ескерткіші. Қызылорда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 102 шақырым жерде орналасқан (азимут 67°).

**Географиялық координаттары:**
45°11′51,7"с.е.  

66°43′56,4"ш.б.  

Ескерткіш *Телікөл көлінің* маңайында орналасқан өлшемдері кішігірім кеснелер орналасқан тобына жатады (Құлтан, Ахмет Ишан, Ақтай және т.б.). Кесене көне каналдың (немесе Сарысудың бір тармағының арнасы) жанындағы айналасынан биік болып келген қырқаның үстінде орналасқан. Кесенеден оңтүстік-батысқа қарай қам кесектерден тұрғызылған қоршаулар қалдығы мен шайылып кеткен қабір үсті ескерткіштері, сонымен қатар қазақ қыстақтарының орындары мен неолит тұрағының іздері бар.

Ескерткіш сипаттамасы
---------------------

Ескерткіш қам кесектерден тұрғызылып, тік бұрышты күйдірілген кірпіштермен (6,5/8×14×28 см, 10 қатар+ 110 жым = 0,86 м) қапталған. Жоспарындағы аумақтық өлшемдері - 5,50×9,30 м, сақталған биіктігі-3,0 м. Ескерткіш қатты бүгілген: жерлеу камерасы толығымен жойылған, тек қабырғасының солтүстік-шығыс бөлігінен және камера кіре берісінің солтүстік-шығыс жартысынан басқа.

Кесене жоспарында екі камералы (кіші кіре беріс және үлкен жерлеу), екеуі де күмбезбен жабылған. Кіші камераның бетше босағалы кіре беріс ойығы солтүстік-батысқа бағытталған. Іргесі шығыңқы болып келген ескерткіштің жоғарғы бөлігін қырынан қойылған кірпіштер қатарынан түзілген ернеу көмкеріп тұр.

Кіреберіс камера
----------------

Кіреберіс камера жерлеу камерасына апаратын күмбезді дәлізден, сондай-ақ осы дәліз ойығымен байланысқан параллелді екі тар бөлмеден тұрады. Сақталған (батыстағы) бөлмеде шатырға шығатын ойық бар. Кіші камера негізінен жабындысында, кіреберіс дәліздің үстінде күмбезше бар. Оның жоғарғы бөлігі күйдірілген кірпіштен өрілген, ал төменгі бөлігі қам кесектерден қаланып, күйдірілген кірпіштермен қапталған. Кіреберіс камера жерлеу камерасына байламсыз жалғанған. Кіре беріс дәліздің екі жағындағы тар бөлмелер монументальді кесенелердің осындай элементтерін механикалық тұрғыдан көшірудің нәтижесінде пайда болған. Монументальді кесенелерде олар баспалдаққа арналған.

Үлкен (жерлеу) камера
---------------------

Үлкен (жерлеу) камера, сақталған бөліктерінде қарағанда, жоспарында шаршы пішінді, жарты циркуль кесінді сегіз аркамен бөлінген: олардың төртеуі жақтарының ортасында, қалған төртеуі - бұрыштарында орналасып, күмбез асты сегіз қырлылықты құраған. Аркалар қабырғалық жауырыншаларға (пилястрлерге) тірелген. Бұрыштық аркалардың қуыстары камера бұрыштарынан арка табанының биіктігінде басталатын кірпіш қаландыларының қатарымен толтырылған. Камераға кіретін есік ойығы сәулелі кескіндерге аркамен безендірілген. 

Күмбезі сақталмаған, бірақ та басқа ескерткіштерімен ұқсақтығына қарағанда, бес аркамен басталып, жасанды қаландылармен өрілген. 

Құлбалы кесенесі екі камералы кесененің кішірейтілген нұсқасы болып табылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы, Қызылорда облысы, Алматы: Аруна баспасы, 2011
**Құлдық** – Талас Алатауы жотасының оңтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Қазығұрт және Төле би аудандарының аралығында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2626 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 22 км-ге созылған, енді жері 10 км шамасында. Таудан Бадам, Сайрамсу өзендерінің салалары бастау алады. Шығысында Өгем, оңтүстігінде Қаржантау жоталары бар.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тас көмір жүйесінің әктас, гранит жыныстарынан түзілген, сай-жыралармен тілімденген.

Өсімдігі
--------

Таудың шалғынды, қоңыр топырақ жамылғысында бидайық, жусан, т.б. өсімдіктер, арша шоғырлары, жабайы жеміс ағаштары өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Жалаңаш аңғары** – Іле Алатауының шығысында, Торайғыр, Қулықтау және Күнгей Алатауы аралығындағы аңғар.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысының Райымбек ауданы жерінде орналасқан. Шарын, Шілік өзендері осы аңғармен өтеді.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1300 — 1500 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 80 — 90 км-ге созылып біртіндеп аласарады, ені 20 — 25 км. Палеоген мен неогеннің аллювий және делювий шөгінділерінің борпылдақ жыныстарынан түзілген. Жалаңаш аңғарының қызыл қоңыр топырағында жусан, бетеге аралас астық тұқымдасты шөптесіндер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
**«Сайран»** — Алматы метросының 8-ші бекеті. Бірінші бағытта «Алатау» және «Мәскеу» бекеттерінің арасында орналасқан.

Абай даңғылының бойында, Брусиловский және Тілендиев көшелерінің қиылысында орналасқан. Бекет аттас суқоймасының атымен аталған, ол бекеттен бір шақырым жерде орналасқан.

Құрылысы
--------

* *2013 жылғы сәуір* — айналма жолдың құрылысы жүріп жатты.
* *2014 жылғы 1 желтоқсан* — қала басшысы, Алматы қаласының әкімі барып көрді.
* *2015 жылғы 18 сәуір* — метро бекеті толықтай бітіп, пайдалануға берілді.

Іске қосылуы
------------

Сайран бекетінің кіреберісі
Іске қосу 2014 жылғы 1 желтоқсанға жоспарланған, бірақ 2014 жылдың қыркүйек айында, ол 2015 жылдың басында өтеді деп хабарланды. Кейінірек, бекетті пайдалануға дәл уақытысында тапсырылатыны мәлім болды. Метро бекеті толықтай бітіп, 2015 жылы 18 сәуірде пайдалануға берілді.

Техникалық сипаттамасы
----------------------

Ұсақ төселген бекет тереңдігі 11 метрді құрайтын платформаға дейін орналасқан, платформаның шет жағында орналасқан және бекеттің платформасымен әрбір вестибюль жағынан биіктігі 4,0 м баспалдақпен байланысқан, екі жерасты вестибюлінен тұрады.

Бекеттің вестибюльдеріне кіретін жерлері әрбір вестибюльге екі жер үстіндегі павильон арқылы қарастырылған. Әрбір павильон биіктігі 6,8 метрден 8,3 метрге дейінгі екі эскалатор және баспалдақ арқылы вестибюльмен біріктірілген.

Архитектурасы мен безендірілуі
------------------------------

Бекет қабырғасында Тамғалы петроглифтері мен кемпірқосақ бейнеленген
Бекет ашық түстермен безендірілген. Бағандар сарғыш гранитпен безендірілген. Жол қабырғаларында Тамғалыға ұқсайтын кемпірқосақ пен петроглифтер бейнеленген. Дизайны Алматы маңындағы тарихи нысанға да, балалық шаққа да қатысты безендірілген, бұл жақын маңдағы Н. Сац атындағы жас көрермендер театры және жазда тұрғындардың шомылатын орны — Сайран су қоймасына байланысты.

Жақын орналасқан нысандар
-------------------------

* «Темкен» медициналық орталығы
* Д. А. Қонаев атындағы тау-кен ісі институты
* М. Мақатаев атындағы №140 мектеп-гимназия
* «ADK» сауда ойын-сауық кешені
* Алматы мемлекеттік сервис және технология колледжі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Назарбаев открыл станции метро «Сайран» и «Москва» в Алматы  (орыс.).  Forbes Kazakhstan (18 сәуір 2015).
2. ↑  Станции "Сайран" и "Москва" алматинского метро будут сданы в эксплуатацию в 2015 году только после испытаний  (орыс.).  zakon.kz (1 желтоқсан 2014).
3. ↑  Алматыда жаңадан екі метро бекеті ашылды.  7kun.kz.(қолжетпейтін сілтеме)
4. ↑  Запуск новых станций метро Алматы переносится на 2015 год  (орыс.).  Tengrinews.kz (8 қыркүйек 2014).
5. ↑  Станции метро Алматы "Москва" и "Сайран" откроют 1 декабря  (орыс.).  Tengrinews.kz (12 тамыз 2014).

Сілтемелер
----------

* «Сайран» бекеті.  metroalmaty.kz. Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 тамыз 2022.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу Бірінші бағыт  |
| --- |
|  |
| 
Райымбек батыр - Жібек жолы - Алмалы - Абай - Байқоңыр - Мұхтар Әуезов атындағы театры - Алатау - Сайран - Мәскеу - Сарыарқа - Бауыржан Момышұлы - Қалқаман - Автовокзал |

 |
**Вадстендік қорған-сарай** – Веттерн көлінің жағасында орналасқан Швециядағы айтарлық маңызы бар қамалдардың бірі.. 1545 жылы Густав Ваздың бұйрығымен Стокгольмді даттардың шабуылынан қорғау үшін тұрғызылған. 1552 жылы қорғанның той залында король Катарин Стенбокпен бірге үйлену тойын жасаған. 

XVI ғасырда қорған корольдің ақыл –ойы жетілмеген ұлы герцог Магнустің үйі болған.

Алғашында Вадстендік қорғанның құрамына тастан салынған үш тұрғын-үй ғимараты, кең қабырғалар, шұңқыр және төрт дөңгелек мұнаралар кірген. 1716 жылы Вадстен қамалы корольдік резиденция дәрежесінен айырылып, бидай сақтайтын қоймаға айналған. XX ғасырда қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілген.

Дереккөздер

1. ↑
Уолт Уитмен Ростоу
**Уолт Уитмен Ростоу (Rostow)** (7 қазан. 1916, Нью-Йорк - 13 ақпан. 2003, Остин) — американ экономисі. Йель және Оксфорд университеттерінде білім алған. 1942 — 45 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1940 — 41, 1946 — 47, 1949 — 60 ж. АҚШ пен Ұлыбританияның бірқатар жоғары оқу орындарында оқытушы; 1945 — 46, 1947 — 49, 1961 — 69 ж. мемлекеттік қызметте болды. 1969 жылдан Остиндегі Техас университетінде экономика профессоры болды, 1960 ж. экономикалық өрлеу сатыларының теориясын тұжырымдады. Онда Ростоу өрлеудің негізгі бес сатысын атап көрсетеді. Олар: дәстүрлі қоғам; шарықтау үшін алғышарт жасау кезеңі; шарықтау; кемелдікке бет алу; жоғары деңгейде жаппай тұтыну дәуірі. Мұнда техниканың даму деңгейі, шаруашылықтың салалық құрылымы, тұтыну құрылымы, т.б. негізгі техникалық-экономикалық сипаттамалар таразыланды. Өзінің кейініректе жазған "Саясат және өрлеу сатысы" атты еңбегінде (1971) Ростоу өрлеу сатысына тұрмыс сапасын іздеудің алтыншы сатысын қосады, мұнда адамның рухани дамуы алдыңғы орынға шығарылады. Қоғамның әлеуметтік өрлеу проблемаларымен айналыскан.[1][2]
[3][4][5][6]

Дереккөздер:
------------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 - том
2. ↑  The process of ekonomіc growth, N. Y. 1952;
3. ↑  The stages of economіc growth, 2 ed. Camb. 1971;
4. ↑  Polіtіcs and the stages of growth, Camb. 1971;
5. ↑  The dіffusіon of power, N. Y. 1972.
6. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Қыршабақты** — 78 қорғаннан тұратын оба. Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Қыршабақты өзенінің оң жақ жагалауында, Қыршабақтының Шабақты өзеніне құяр жерінен 3 км қашықтықта орналасқан. 1958 ж. Оңт. Қазақстан археол. экспедициясы (А. Г. Максимова) зерттеп, он қорғанды аршыды. Бұл қорғандардың ірге табаны таспен қаланған. Қорғандардың диаметрі 5 м-ден 30 м-ге дейін, биікт. 0,1—2 м. Беті таспен жабылған қабірлерден басы батысқа және шығысқа қаратып жерленген адам сүйектері, ертедегі көшпелі тайпалар тұтынған қыш ыдыстардың т. б. заттардың қалдықтары табылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Сайлаушылар тізімі**

Сайлаушылар тізімдері және оларды жасау тәртібі
-----------------------------------------------

Президентті, Парламент Мәжілісі мен мәслихаттарының депутаттарын, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін сайлаған кезде белсенді сайлау құқығы бар — Қазақстан Республикасы азаматтарының тізімі жасалады. Сенат депутаттарын сайлаған кезде облыс (республикалық маңызы бар қала) мәслихаттары депутаттарының (таңдаушыларының) тізімі жасалады. Сайлаушылардың тізімін жергілікті аткарушы органдар — әкімдіктер жасайды.
Нақтылы сайлау учаскесінде азаматты сайлаушы ретінде тізімге енгізу үшін белгілі бір аумақта тұрғылықты тіркеуден өткізу керек (немесе белгілі бір мекені бойынша тіркеу керек). Егер азаматтың ресми тіркеуі жок болса, осыған сәйкес ол сайлаушылар тізіміне енгізілмейді. Азамат (таңдаушы) тек бір ғана сайлаушылар тізіміне ене алады.
Әрбір сайлаушы сайлау жарияланған немесе тағайындалған кезден бастап жергілікті аткарушы органда сайлаушы ретінде тіркелуге құқылы. Егер азамат сайлаушылардың тізімдерін көпшілікке танысу үшін жария еткен сәттен бастап сайлау өтетін күн аралығында өзінің дауыс беретін мекен-жайын ауыстыратын болса, онда учаскелік комиссия сайлаушының өтініші бойынша және оның жеке басын куәландыратын құжаттарын көрсетуі аркылы сайлаушыға куәлік береді.
Дауыс берілетін күні осы куәлікке сәйкес сайлау комиссиясы сайлаушыны оның келген мекен-жайы бойынша сайлаушылар тізіміне енгізеді.
Сонымен бірге есте ұстайтын мәселе әрбір сайлаушы дауыс беруге он бес күн қалғанда учаскелік сайлау комиссиясынан өзінің тізімге енгізілгендігін немесе өзі туралы мәліметтерде қателіктер бар-жоқтығын білу мақсатында сайлаушылар тізімімен танысуға құқылы. Егер сайлаушы аталған тізімнен өзін таба алмаса немесе деректердің дұрыс енгізілмегендігін тапса, онда ол сол учаскеге өзінің тұрғылықты жерін куәландыратын үй кітапшасын көрсете отырып шағымдануға құқылы. Егер учаскелік комиссия сайлаушының талабын қанағаттандырудан бас тартса, онда ол сотқа өтініш бере алады. Мүндай шағым арыз келіп түскен күні қаралады.
Сот шешімін сайлау комиссиясы дереу орындайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Құқықтану: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған окулық /А. Ибраева, Г. Өлібаева, Қ. Айтхожин. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965-33-638-5

Үлгі:Stub: Құқық
**Ұлттық ойын-сауық жарыстарда киетін киімдер** - жалпы спорт ойын-сауық жарыстарда киетін киімдер сияқты қарапайым әрі қимылдауға оңай болған. Денені спорт ойынында болатын жарақаттардан қорғау үшін, мұндай киімдерді қатты, ширақ маталардан тігеді.

Әртүрлі жарыстардағы киім түрлері
---------------------------------

*Балуан күрестіру* – қазақта өте ертеден келе жатқан ата салтымыз. Қазақ халқы балаларын жастайынан күреске баулыған. Балуандар кәзекейшең, беліне мата белбеу буып, кең балақ шалбар киіп күреске түскен. Кейде жалаң шалбармен ғана кеудесін жалаңаштап беліне кездеме белбеу буып, жалаң аяқ күрескен. Күрескенде киетін кәзекей қалың кездемеден мықты тігілуі шарт болған. Тәртіп бойынша балуандар белбеуден ғана ұстаулары керек.

*Бәйге* – қазақтың ата-бабадан келе жатқан ғажап салттарының бірі. Ат бәйгеде көбіне аттың беліне жеңіл болсын, күш түспесін деп бәйге атына жас балаларды мінгізеді. Шабандоздар басына шыт орамал тартады, үстіне жейде, кәзекей, жалаң шалбар, аяғына жеңіл етік киеді.

*Қыз қуу* – қазақтың еш елге ұқсамайтын аса ерекше ұлттық ойыны. Мұны қызықтауға кәрі-жас, еркек-әйел, бала-шаға түгел қатысқандықтан халық өте көп әрі көңілді болады. Той болған соң келген қонақтар киімдерінің де жақсыларын киеді. Ойынға қатысушы жігіттер басына қалпақ, тақия, үстіне жейде, кәзекей, жалаң сым, етік киеді. Қыздар болса басына үкілі тақия немесе бөрік үстіне желбір көйлек, кестелі кәзекей, жекет, кестелі тізе қап, аяқтарына шеттік , көксәуір етіктер киіп түседі.

Қазақ көкпарға бастарына тақия, қалпақ сияқты жеңіл баскиім немесе жалаң бас, үстеріне жалаң жейде, сыртынан кәзекей киіп, беліне мата кездемеден белбеу буынып, жалаң шалбар, аяғына етік киіп түскен. Аударыспаққа түсетін жігіттер де көкбарға түскен жігіттердей киінеді. Күміс ілу, қарауыл ату сияқты ойындардың бәріне киетін киімдер негізінен ұқсас болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың ұлттық киімдері энциклопедиясы
**Хулио Мартинес Праданос атындағы Ұлттық стадион** немесе **"Насьонал де Чили"** (*Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos*) — Чилидің астанасы Сантьягодағы футбол стадионы. Чилидегі ең үлкен стадион. 1962 жылғы футболдан әлем чемпионаты өткізілген төрт аренаның бірі. "Универсидад де Чили" клубы мен Чили Ұлттық футбол құрамасы өз алаңындағы ойындарын өткізеді.

Стадионның сипаттамасы
----------------------

Футбол аренасымен қатар, ол үлкен спорт кешені саналады. Онда гимнастикалық зал, теннис корттары, жүзу бассейндері бар. О бастағы сыйымдылығы 63 649 адам (қазіргі кезде 48 166). 2008 жылы стадионға Чилидегі ең белгілі футбол комментаторы Хулио Мартинес Праданостың аты берілді. 

Құрылысы 1937 жылы ақпан айында басталды. 1938 жылы желтоқсан айында эксплуатацияға енгізілді. Архитектурасы Берлиндегі Олимпиада стадионына ұқсас етіп салынды. 

1962 жылғы сантьяголық дербидегі "Универсидад де Чили" — "Универсидад Католика" матч көрермен жинаудан рекорд жасады. Матчты 85 268 көрермен тамашалады. Матч "чилилік универсидадшылардың" жеңісімен аяқталды — 4:1.

Пиночет дәуірінде
-----------------

1973 жылы қыркүйек-қараша айларында стадион Аугусто Пиночеттің мемлекеттік төңкерістен кейінгі соғыстық режиміне қарсылық білдірген 40 мың адамды қамау үшін пайдаланылды. Ер адамдарды трибуна мен стадионда, әйелдерді жүзу бассейні мен киім ауыстыратын бөлмелерде ұстады. Сұрақ-жауап алулар велодромда өтті.

Галерея
-------

* Сырт көрінісі
* Түнде
* Аумағы
* 1973 жылғы Аугусто Пиночет режиміне қарсыларды тұтқындау кезінде

Панорама
--------

Дереккөздер
-----------

1. ↑  КОНМЕБОЛ стадиондары: Чили  (ағыл.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 маусым 2012.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 15 сәуір 2012.

Cыртқы сілтемелер
-----------------

* Чили стадиондары
**Қырымлы әліппесі** — 31 әріптен тұратын осы заманғы латын қарпіне негізделінген әліппе.

Бас және кіші әріптері:

|  |
| --- |
| A B C Ç D E F G Ğ H I İ J K L M N Ñ O Ö P Q R S Ş T U Ü V Y Z (Â) |
| a b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n ñ o ö p q r s ş t u ü v y z (â) |

Тарихы
------

14 ғ. Қырымда қыпшақ тілінде (қазіргі қырымлы тілінің арғы тегі боп табылады) құрастырылған Codex Cumanicus латын әліппесі негізінде жазылған. Сонымен қатар грек жазуы, жебірей жазуы пайдаланылғаны аян. 

1928 ж. дейін араб жазуына негізделінген әліппе пайдаланылды. 

Кеңес Одағындағы латындандыру науқаны өткізілген кезінде 1928—1939 жж. Жәңаліптің жергілікті нұсқасы пайдаланылды.

1938 ж. бастап орыс әліппесі пайдаланылды.

1990 жж. бастап түрік әліппесіне негізделінген қазіргі латын әліппесі пайдаланылады. Бұл әліппе 1997 ж. Қырым Республикасының Жоғарғы Кеңесі үкімімен бекітілген. Интернетте тек латын әліппесі пайдаланылады, ал баспасөзде әлі де кирил әліппесі кездестіріледі.

Әріп кестесі
------------

| латынәліппесі | кириләліппесі | IPA | қазақша кирилтранскрипциясы |
| --- | --- | --- | --- |
| A a | А а | [a] | а |
| B b | Б б | [b] | б |
| C c | Дж дж | [ʤ͡] | дж |
| Ç ç | Ч ч | [ʧ͡] | ч |
| D d | Д д | [d] | д |
| E e | Э э, Е е | [e] | е |
| F f | Ф ф | [f] | ф |
| G g | Г г | [g], [gʲ] | г |
| Ğ ğ | Гъ гъ | [ɣ] | ғ |
| H h | Х х | [h] | х |
| I ı | Ы ы | [ɯ] | ы |
| İ i | И и | [i] | и |
| J j | Ж ж | [ʒ] | ж |
| K k | К к | [k], [kʲ] | к |
| L l | Л л | [l], [lʲ] | л |
| M m | М м | [m] | м |
| N n | Н н | [n] | н |
| Ñ ñ | Нъ Нъ | [ŋ] | ң |
| O o | О о | [o] | о |
| Ö ö | Ё ё | [ø] | ө |
| P p | П п | [p] | п |
| Q q | Къ къ | [q] | қ |
| R r | Р р | [r] | р |
| S s | С с | [s] | с |
| Ş ş | Ш ш | [ʃ] | ш |
| T t | Т т | [t] | т |
| U u | У у | [u] | ұ |
| Ü ü | Ю ю | [y] | ү |
| V v | В в | [v] | в |
| Y y | Й й | [j] | й; ya, yu/yü (я, ю) әрптерімен жазылады |
| Z z | З з | [z] | з |

Латын мен кирил әріптерімен жазу емлесінде бірі-біріне үйлесуі жоқ.

â әрпі
------

Сирконфлекс қойылған <â> міндетті емес әріп, <a> әрпінің нұсқасы деп табылады. Cөздің нағыз басында кездеспейді. Бұлар алдыңғы дауыссыз дыбысты палатализциялануын (жұмсартуын) көрсету үшін пайдаланылады: lâ — ля, kâ — кя.

W және X әрптері
----------------

W және X әрптері қырымлы әліппесінде пайдаланылмайды.