**Яков Христофорович Петерс** (латышша: *Jēkabs Peterss*; 21.11.1886, Латыш ССР-і, Кулдиг ауданы, Никрацский ауылы, - 25.04.1938, «Коммунарка», РСФСР, КСРО) — Кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері. Жұмысшы. Латвиядан шыққан Ресей революционері, ВЧК жасаушыларының бірі және алғашқы басшылары. НКВД ішіндегі тазалау кезінде атылды.

1918 жылғы 7 шілдеден 22 тамызға дейін ВЧК төрағасының орынбасары Феликс Дзержинский, ВЧК төрағасының врио. ВЧК-ГПУ құрметті қызметкерінің № 2 төсбелгісі болды.

Өмірбаяны
---------

* 1904 жылдан — Компартия мүшесі;
* 1904 жылы -— Латыш с.д. жұмысшы партиясының Либава ұйымына кірген (ЛСДЖП);
* 1909 жылдан — эмиграцияда болды;
* 1917 жылы қазан күндерінде — Петоград соғыс-революция комитетінің мүшесі. 2-съезінің делегаты, БОАК-тың мүшесі;
* 1918 жылы — солшыл әсерлер бүлігін жоюға қатысқан басшылардың бірі болды;
* 1919 жылы — Петоград, кейін Киев бекіністі аудандарының коменданты;
* (1920 - 1922) жылдары — РК(б)П ОК-нің Түркістан Бюросының мүшесі, Бүкіл ресей төтенше комиссиясының (ВЧК) Түркістандағы өкілетті уәкілі;
* 1923 жылдан — Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың (ОГПУ) коллегия мүшесі;
* (1930 - 1934) жылдары БК(б)П Мәскеу басқылау комитетінің председательі.

1928 жылы ескі большевиктердің Бүкілодақтық қоғамына кірген кезде жасалған өмірбаянында Питерс өзінің фермердің ұлы екенін, сегіз жасынан бастап көрші фермалардан азық-түлік пен мал бағуды іздеуі керек екенін, ал он төрт жасынан бастап фермерлермен бірге көрші жер иесінен жалдау бойынша жұмыс істей бастағанын көрсетті. Алайда, 1917 жылы Питерс американдық журналист Бесси Биттимен сөйлескенде «сұр Баронның» ұлы екенін айтты (Балтық жағалауында бай шаруа қожалықтары осылай аталған) және оның әкесі жалдамалы жұмысшылар болған.

1904 жылы Либаваға көшіп, Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясына қосылды.

1905-1907 жылдардағы революция кезінде сауалнамаға сәйкес шаруалар мен фермерлер арасында үгіт жүргізді. 1907 жылы наурызда қамауға алынды. Ереуіл кезінде зауыт директорының өміріне қастандық жасады деп айыпталды, бірақ 1908 жылдың аяғында оны Рига әскери соты ақтады.

### Эмиграцияда (1909-1917)

1909 жылы ол Гамбургке қоныс аударды, содан кейін бір жылдан кейін Лондонға көшті. Лондонда өзін тапқан орыс коммунистерін жабдықтауға көмектескен Федор Ротштейн патша үкіметінің қуғын-сүргінінен қашып, бір тиын ақшасыз болған Питерспен «араласу» керек екенін есіне алды, ағылшын тілінде бір сөз білмеді. Ол латыш өлкесінің Лондон Социал-демократия тобының (SDLC), Британдық Социалистік партияның және латыш Коммунистік клубының мүшесі болды.

1910 жылы 23 желтоқсанда Лондон полициясы 16-17 желтоқсанға қараған түні Houndsditch тонау әрекеті кезінде полицейлерді өлтіруге қатысы бар деген күдікпен қамауға алынды. Питерс қарақшыларды оның немере ағасы Фриц Сварс басқарды деп мәлімдеді (Fritz Swars), бірақ Питерстің өзі ешкімді өлтірген жоқ. Көп ұзамай, 1911 жылы 3 қаңтарда әйгілі «Сидней көшесін қоршау» болды, онда бірнеше латвиялық террористер күні бойы полициядан атылды. Лаңкестердің ошағы тек әскери бөлімдердің қатысуымен жойылды; сол кездегі ішкі істер министрі Уинстон Черчилль сол жердегі операцияны басқарды. Әдетте анархистік топтың қолбасшысы Петр Пятковпен Петр-«суретші» (ағылш. Peter the Painter), қамауға алынды, 5 ай түрмеде отырды, содан кейін 1911 жылы мамырда сот дәлелдемелердің жоқтығы үшін ақталды.

Бостандыққа шыққаннан кейін ол Уинстон Черчилльдің немере ағасы Клэр Шериданмен кездесті. Алайда, «кештердің бірінде Клэр Яковтың тағы бір саяси пікірталасқа деген қызығушылығын кенеттен жоғалтқанын байқады, ал оның себебі Клэрдің досы болды — Лондон банкирінің қызы өте жас, тыныш Мамыр». Британдық банкир Мэйзи Фриманның қызына үйленді. 1914 жылы Питерстің қызы Мэй дүниеге келді.

Ақпан төңкерісіне дейін Питерс ірі ағылшын сауда компаниясының импорт бөлімінің басқарушысы болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чичерин бастаған социалистік топтар комитетінің мүшесі болды.
Октябрь револбциясынан кейін Соғыс-революциялық комитетінің коллегия мүшесі және председательінің орынбасары. Революциялық трибуналдық председателі Локкарта Рейли астыртын бүлігін әшкерелеуге қатысқан. Ол партияның 12-16-съездерінде Орталық бақылау комитетінің (ОБК) мүшелігіне сайланды, оның Президиумының мүшесі болды Партияның 17-съезінде БК(б)П ОК жанындағы Партиялық бақылау комитетіне мүше болып сайланды.

Марапаттары
-----------

*Яков Христофорович Петерс* Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Яков Христофорович Петерс Мұрағатталған 15 сәуірдің 2016 жылы.
* ZURKA DUBOF, JACOB PETERS, JOHN ROSEN, NINA VASSILEVA, Killing > murder, Theft > theft from a specified place, 25 сәуір 1911.
* Виктор Тополянский. Чекист № 2 Мұрағатталған 21 желтоқсанның 2014 жылы.
* Петерсоммен әңгіме. Мәскеу таңы, 1918, № 81

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  РГАСПИ. Ф. 124. Оп. 1. Д. 1474. Л. 3-5. Опубликована в книге: Гвардейцы Октября. Роль коренных народов стран Балтии в установлении и укреплении большевистского строя. Индрик, Москва, 2009. ISBN 978-5-91674-014-1. Стр. 269.
3. ↑  Bessie Beatty. The red heart of Russia. 1918. P. 135.
4. ↑
5. ↑
6. 1 2
7. ↑  Bessie Beatty. The red heart of Russia. 1918. P. 136.
8. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы