***Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы* (МЭЕҰ)** (ағылш. The Organisation of the Petroleum Exporting Countries, OPEC) — табысының негізгі көзі мұнай және мұнай өнімдерін шығару мен экспорттау болып табылатын, құрамына 11 ел кіретін халықаралық ұйым; Азия, Африка және Латын Америкасының негізгі мұнай өндіруші мемлекеттерінің бірілестігі.

Мұнай шығарушы елдердің мұнайды сыртқа шығару саласындағы саясатын үйлестіру мақсатындағы алғашқы қадамдары 1949 ж. Венесуэланың бастамасымен жүзеге асты. Өзара ықпалдасу және пікір алмасу барысында 1960 ж. қыркүйекте Бағдаттағы конференцияда МЭЕҰ құру туралы шешім қабылданды, ол конференцияға Венесуэла, Ирак, Иран, Кувейт және Сауд Арабиясы (осы мемлекеттер ұйымның негізін қалады) елдерінің өкілдері қатысты.

Бүгінгі таңда жоғарыда аталған елдерден өзге мына елдер МЭЕҰ-ның толыққанды мүшелері болып табылады: Алжир, Индонезия, Катар, Ливия, Нигерия және Біріккен Араб Эмираттары,Ангола мен Эквадор 1973-1992 жж. аралығында, Габон - 1975-1995 жж. аралығында МЭЕҰ-ның мүшесі болды. Ұйымға мұнай және мұнай өнімдерін экспорттаушы кез келген мемлекет, егер оның өтініші ұйымның өзге мүшелерінің төрттен үшінің қолдауына ие болып, негізін қалаушы елдер наразы болмаған жағдайда мүше бола алады.

МЭЕҰ-ның штаб-пәтері бастапқыда Женевада (Швейцария), ал 1965 жылдан Венада (Аустрия) орналасқан.

Ұйымдастыру және құрылымы
-------------------------

1960-1970 жылдары бірқатар қадамдар жасаған МЭЕҰ мұнай өндіретін мемлекеттердің пайдасына жаһандық мұнай өндіру жүйесін қайта құрды және басым ағылшын-американдық мұнай компанияларының ("жеті апалы-сіңлілі") олигополиясынан бас тартты. МЭЕҰ шеңберіндегі мұнай өндіруші мемлекеттер арасындағы іс-қимылдарды үйлестіру оларға мұнай өндіруді мемлекет меншігіне алуды және батыс үкіметтері мен фирмаларының жазасына тартылмай, мұнай бағасын өз пайдасына құрылымдауды жеңілдетті. МЭЕҰ құрылғанға дейін жекелеген мұнай өндіруші мемлекеттер өз шекаралары шегінде мұнай өндіруді реттеу тетіктерін өзгерту жөнінде шаралар қабылдағаны үшін жазаланды. Мемлекеттер әскери мәжбүрлеуге ұшырады (мысалы, 1953 жылы АҚШ пен Ұлыбритания Иранда мұнай өндіруді ұлттандырғаннан кейін Мұхаммед Мосаддикке қарсы мемлекеттік төңкеріске демеушілік жасады) немесе экономикалық (мысалы, "жеті апалы-сіңлілі" бір келіспейтін мемлекетте мұнай өндіруді бәсеңдетіп, екіншісінде мұнай өндіруді ұлғайтты) мемлекет мүдделеріне қарсы әрекет етті. жеті апалы-сіңлілер және олардың үкіметтері.

МЭЕҰ-ның ұйымдастырушылық логикасы оның мүшелерінің ұжымдық мүддесі үшін бағаның өсуіне қол жеткізу үшін әлемдік мұнай жеткізілімдерін шектеу болып табылады. Алайда, МЭЕҰ ішіндегі басты мәселе-оның мүшелері үшін міндеттемелерді бұзу және мүмкіндігінше көп мұнай алу жеке ұтымды.

Саясаттанушы Джефф Колганның айтуынша, МЭЕҰ 1980 жылдардан бастап өз мақсаттарына жете алмады (әлемдік мұнай жеткізілімін шектеу, бағаны тұрақтандыру және ұзақ мерзімді орташа кірісті арттыру). Ол қатысушылардың өз міндеттемелерінің 96% -. алдағанын анықтады. Мүше мемлекеттер өз міндеттемелерін қаншалықты орындаса, бұл міндеттемелер МЭЕҰ болмаса да, не істейтінін көрсететіндігімен түсіндіріледі. Жиі алаяқтықтың басты себептерінің бірі-МЭЕҰ өз мүшелерін міндеттемелерді орындамағаны үшін жазаламайды.

### Көшбасшылық және шешім қабылдау

refer to captionМЭЕҰ конференциясының делегаттары Швиссотель, Кито, Эквадор, желтоқсан 2010 ж
МЭЕҰ конференциясы ұйымның жоғарғы органы болып табылады және әдетте қатысушы елдердің мұнай министрлері басқаратын делегациялардан тұрады. Ұйымның Атқарушы билігінің басшысы МЭЕҰ Бас хатшысы болып табылады. Конференция әдетте Венадағы штаб - пәтерде жылына кемінде екі рет жиналады және қажет болған жағдайда қосымша кезектен тыс сессиялар өткізеді. Әдетте, ол бірауыздан және "бір мүше - бір дауыс" қағидаттарында әрекет етеді, әр ел жылдық бюджетке тең мүшелік жарна төлейді. Алайда, Сауд Арабиясы әлемдік нарықтағы тепе-теңдікті сақтау үшін дәстүрлі негізгі өндіруші ретінде жұмыс істеуге жеткілікті қуаты бар әлемдегі ең ірі және ең табысты мұнай экспорттаушы болғандықтан, ол "МЭЕҰ-ның нақты көшбасшысы"ретінде әрекет етеді..

### Халықаралық картель

МЭЕҰ мүшелері өз ұйымдарын бәсекелестікке қарсы күшті картель ретінде емес, нарықты тұрақтандыруға ықпал ететін қарапайым күш ретінде сипаттауды жөн көреді. Өз қорғауында ұйым "жеті апалы-сіңлілі" трансұлттық мұнай компанияларының алдыңғы картеліне қарсы салмақ ретінде құрылды деп айтуға болады, ал МЭЕҰ-ға кірмейтін энергия жеткізушілері бүкіл әлемде айтарлықтай бәсекелестік үшін жеткілікті нарық үлесін сақтап қалды. Сонымен қатар, әрбір қатысушы елді өз бағасын жеке-жеке төмендетуге және тау-кен квотасынан асып кетуге итермелейтін экономикалық "тұтқындау дилеммасына" байланысты МЭЕҰ ішіндегі кең таралған алдау оның ұжымдық іс-қимыл арқылы әлемдік мұнай бағасына әсер ету қабілетін жиі бұзады. Саясаттанушы Джефф Колган МЭЕҰ картель деген талапқа қарсы шығып, ұйымдағы кең таралған алаяқтыққа назар аударды: "Картель қатаң мақсаттар қойып, оларға қол жеткізуі керек; МЭЕҰ оңай мақсаттар қояды және тіпті оларға жете алмайды."

МЭЕҰ Дүниежүзілік сауда ұйымының Бәсекелестік ережелеріне қатысты ешқандай дауларға қатысқан жоқ, дегенмен екі ұйымның мақсаттары, әрекеттері мен принциптері айтарлықтай алшақтайды. АҚШ аудандық сотының негізгі шешімінде МЭЕҰ-ға кеңес беру шетелдік егеменді мемлекеттердің иммунитет туралы Заңымен мемлекеттің "үкіметтік" актілері ретінде қорғалатындығы, сондықтан АҚШ-тың "коммерциялық" актілерді реттейтін бәсекелестік туралы Заңының заңды қол жетімділігінен тыс екендігі айтылған. МЭЕҰ-ға қарсы халықтық көңіл-күйге қарамастан, nopec Заңы сияқты ұйымның егеменді иммунитетін шектеу туралы заңнамалық ұсыныстар осы уақытқа дейін сәтсіз болды.

### Қақтығыстар

МЭЕҰ көбінесе саяси шешімдерді үйлестіруде қиындықтарға тап болады, өйткені ұйымға мүше елдер мұнай экспорты, өндіріс шығындары, қорлар, геологиялық ерекшеліктер, халық, Экономикалық даму, бюджеттік жағдай және саяси жағдайлар бойынша әр түрлі болады. Шынында да, нарықтық циклдарда мұнай қорлары экономистер "табиғи ресурстардың қарғысы"деп атайтын үлкен қақтығыстардың, тұрақсыздық пен теңгерімсіздіктердің көзі бола алады. Тағы бір қиындық-Таяу Шығыстағы дінге байланысты қақтығыстар осы мұнайға бай аймақтың геосаяси ландшафтының қайталанатын ерекшеліктері болып табылады. МЭЕҰ тарихындағы халықаралық маңызы бар қақтығыстарға алты күндік соғыс (1967), ақырет соғысы (1973), Палестина содырларының кепілге алуы (1975), Иран революциясы (1979), Иран–Ирак соғысы (1980-1988), Ирактың Кувейтті басып алуы (1990-1991), Қыркүйек 11 террорлық шабуыл (2001), Иракты американдық басып алу (2003-2011), Нигер атырауындағы қақтығыс (2004 – қазіргі уақытқа дейін), араб көктемі (2010-2012), Ливия дағдарысы (2011 – қазіргі уақытқа дейін) және Иранға қарсы халықаралық эмбарго (2012-2016). Мұндай оқиғалар мұнай жеткізілімін уақытша бұзып, бағаны көтеруі мүмкін болса да, жиі даулар мен тұрақсыздық МЭЕҰ-ның ұзақ мерзімді бірлігі мен тиімділігін шектейді.

Тарих және әсер
---------------

### Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жағдай

1949 жылы Венесуэла мен Иран МЭЕҰ құруға алғашқы қадамдарын жасап, Ирак, Кувейт және Сауд Арабиясын Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлем қалпына келген кезде мұнай экспорттаушы елдер арасындағы өзара әрекеттесуді жақсартуға шақырды. сол кезде әлемдегі ең ірі мұнай кен орындарының кейбірі тек ортасында өндірісті бастады Шығыс. Америка Құрама Штаттары артық өндірісті шектеу ісінде Техас теміржол комиссиясына қосылу үшін Мемлекетаралық мұнай келісімі комиссиясын құрды. АҚШ әлемдегі ең ірі мұнай өндіруші және тұтынушы болды; әлемдік нарықта "жеті апалы-сіңлілі" деп аталатын Трансұлттық компаниялар тобы басым болды, олардың бесеуінің штаб-пәтері Джон Д.Рокфеллердің Standard Oil монополиясы ыдырағаннан кейін АҚШ-та болды. Мұнай экспорттаушы елдер, сайып келгенде, саяси және экономикалық биліктің осындай шоғырлануына қарсы салмақ ретінде МЭЕҰ құруға мүдделі болды.

### 1959-1960: экспорттаушы елдердің қаһары

1959 жылы ақпанда Жаңа жеткізілімдер қол жетімді болған кезде, көпұлтты мұнай компаниялары (MOC) Венесуэла мен Таяу Шығыс шикі мұнайының бағасын біржақты түрде 10 пайызға төмендетті. Бірнеше аптадан кейін Египеттің Каир қаласында Араб лигасының алғашқы араб мұнай конгресі өтті, онда ықпалды журналист Ванда Яблонский Сауд Арабиясының Абдулла Тарикиді Венесуэла шолушысы Хуан Пабло Перес Альфонсомен таныстырды, ол сол кездегі америка Құрама Штаттары мен Кеңес Одағынан тыс екі ірі мұнай өндіруші елдің өкілі болды. Екі мұнай министрі де бағаның төмендеуіне наразы болды және олар өздерінің делегаттарын Маади пактісін немесе мырзалар келісімін құруға итермелеп, ХОК бағаны өзгерту жоспарларын ұсынуы керек экспорттаушы елдердің "мұнай бойынша кеңес беру комиссиясын" құруға шақырды. Яблонский Батысқа қарсы айтарлықтай дұшпандық және сол кезде экспорттаушы елдердегі барлық мұнай операцияларын бақылайтын және үлкен саяси ықпалға ие болған MOC-тың "сырттай жер иеленуіне" наразылығының артып келе жатқандығы туралы хабарлады. 1960 жылдың тамызында ескертулерді елемей, АҚШ-тың стратегиялық себептермен канадалық және мексикалық мұнайға басымдық бергенін ескере отырып, MOC Таяу Шығыстағы шикі мұнай бағасының айтарлықтай төмендегенін тағы бір рет жариялады.

### 1960-1975: негізі және кеңеюі

refer to captionМЭЕҰ-ның Венадағы Штаб-пәтері (2009 жылы салынған ғимарат)
Келесі айда, 1960 жылы 10-14 қыркүйекте Тарики, Перес Альфонсо және Ирак премьер-министрі Абд аль-Карим Касимнің бастамасымен, оның елі 1959 жылғы Конгресті өткізіп алған Бағдад конференциясы өтті. Иран, Ирак, Кувейт, Сауд Арабиясы және Венесуэла үкіметтерінің өкілдері Бағдадта кездесіп, өз елдері өндіретін шикі мұнай бағасын көтеру жолдарын және ХОК-тың біржақты әрекеттеріне жауап беру жолдарын талқылады. АҚШ-тың қатты қарсылығына қарамастан: "араб және араб емес өндірушілермен бірге Сауд Арабиясы ірі мұнай корпорацияларына қол жетімді ең жақсы бағаны қамтамасыз ету үшін мұнай экспорттаушы елдер ұйымын (МЭЕҰ) құрды."Таяу Шығыс мүшелері бастапқыда МЭЕҰ штаб-пәтерін Бағдадта немесе Бейрутта ұстауды жақтады, бірақ Венесуэла бейтарап орналасуды жақтады, сондықтан ұйым Швейцарияның Женева қаласын таңдады. 1965 жылы 1 қыркүйекте МЭЕҰ Швейцария дипломатиялық артықшылықтарын ұзартудан бас тартқаннан кейін Австрияның Вена қаласына көшті. Сол кезде Швейцария өзінің шетелдік халқын қысқартуға тырысты, ал МЭЕҰ шетелдіктерге қатысты шектеулерге байланысты елден кеткен алғашқы үкіметаралық орган болды. Австрия халықаралық ұйымдарды тартуға ұмтылды және МЭЕҰ ке тартымды шарттар ұсынды.

МЭЕҰ-ның алғашқы жылдарында мұнай өндіруші елдер мұнай компанияларымен 50/50 пайда туралы келісім жасады. МЭЕҰ басым мұнай компанияларымен ("жеті апалы-сіңлілі") келісім жасады, бірақ МЭЕҰ өз мүшелері арасында үйлестіру мәселелеріне тап болды. Егер МЭЕҰ мүшелерінің бірі мұнай компанияларынан тым көп нәрсені талап етсе, онда мұнай компаниялары бұл елде өндірісті баяулатып, басқа жерлерде өндірісті арттыруы мүмкін. 50/50 келісімдері 1970 жылға дейін, Ливия Occidental мұнай компаниясымен 58/42 келісім жасасқанға дейін күшінде болды, бұл МЭЕҰ-ның басқа мүшелерін мұнай компанияларымен жақсы келісімдер сұрауға мәжбүр етті. 1971 жылы ірі мұнай компаниялары мен Жерорта теңізі аймағында бизнес жүргізетін МЭЕҰ мүшелері арасында келісімге қол қойылды Триполь келісімі. 1971 жылы 2 сәуірде қол қойылған Келісім мұнай бағасын көтеріп, өндіруші елдердің пайда үлесін арттырды.

1961-1975 жылдары бес құрылтайшы елге Катар (1961), Индонезия (1962-2008, 2014-2016 жылдары қайта қосылды), Ливия (1962), Біріккен Араб Әмірліктері (бастапқыда Абу-Даби әмірлігі, 1967), Алжир (1969), Нигерия (1971), Эквадор (1973-1992, 2007-2020), және Габон (1975-1994, 2016 жылы қайта қосылды). 1970 жылдардың басында МЭЕҰ мүшелері әлемдік мұнай өндірудің жартысынан көбін құрады. МЭЕҰ одан әрі кеңейтуге қарсы емес екенін көрсете отырып, 2006 жылы МЭЕҰ Бас хатшысының міндетін атқарушы Мұхаммед Баркиндо африкалық көршілерін Ангола мен Суданға қосылуға шақырды, оны Ангола 2007 жылы жасады, содан кейін Экваторлық Гвинея 2017 жылы. 1980 жылдардан бастап Канада, Египет, Мексика, Норвегия, Оман, Ресей және басқа да мұнай экспорттаушы елдердің өкілдері МЭЕҰ-ның көптеген отырыстарына бақылаушылар ретінде, саясатты үйлестірудің бейресми механизмі ретінде қатысты.

### 1973-1974: мұнай эмбаргосы

refer to caption1973 жылы мұнай эмбаргосы кезінде жабылған АҚШ-тағы жанармай құю станциясы
1970 жылдардың басында мұнай нарығы шиеленісті болды, бұл МЭЕҰ мүшелерінің мұнай өндірісін мемлекет меншігіне алу қаупін азайтты. МЭЕҰ мүшелерінің басты қорқыныштарының бірі-ұлттандыру мұнай бағасының күрт төмендеуіне әкеледі. Бұл Ливия, Алжир, Ирак, Нигерия, Сауд Арабиясы және Венесуэла сияқты елдерде ұлттандыру толқынын тудырды. Мұнай өндіру туралы шешімдерді және мұнай бағасының жоғары жағдайында бақылауды күшейте отырып, МЭЕҰ мүшелері 1973 жылы мұнай бағасын біржақты көтерді, бұл 1973 жылғы мұнай дағдарысын тудырды.

1973 жылдың қазанында Араб мұнайын экспорттаушы елдер ұйымы (МЭЕҰ-ның араб елдерінің көпшілігінен және Египет пен Сириядан тұратын БАӘ) Америка Құрама Штаттарына және Израильді Қиямет күні соғысында қолдаған басқа да индустриалды елдерге қарсы өндіріс пен мұнай эмбаргосының айтарлықтай төмендегенін жариялады. Эмбаргоны енгізудің алдыңғы әрекеті 1967 жылы алты күндік соғысқа жауап ретінде айтарлықтай тиімсіз болды. Алайда, 1973 жылы мұнай бағасы мен МЭЕҰ кірісінің барреліне 3 доллардан барреліне 12 долларға дейін күрт өсуі, сондай - ақ дүрбелең реакцияларымен, АҚШ-тың мұнай өндірісінің төмендеу тенденциясымен, валютаның құнсыздануымен және Ұлыбританиядағы көмірдің ұзақ мерзімді тапшылығымен күшейтілген энергетикалық нормалаудың төтенше кезеңі болды. Ұлыбританияда үш күндік Төтенше жұмыс аптасы біраз уақытқа енгізілді. Еуропаның жеті елі жексенбіде маңызды емес көлік жүргізуге тыйым салды. АҚШ-тағы жанармай құю станциялары шығарылатын бензин мөлшерін шектеді, жексенбіде жабылды және нөмірлерге байланысты бензинді сатып алуға болатын күндерді шектеді. 1974 жылы наурызда эмбарго тоқтатылғаннан кейін де, қарқынды дипломатиялық қызметтен кейін де бағалар көтеріле берді. Әлем жұмыссыздық пен инфляцияның бір мезгілде өсуімен, акциялар мен облигациялар бағасының күрт төмендеуімен, сауда балансы мен мұнай долларларының ағынындағы үлкен өзгерістермен және екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық өрлеудің күрт аяқталуымен бірге жаһандық экономикалық рецессияны бастан өткерді.

refer to captionӘйел каминдегі ағашты жылыту үшін пайдаланады. Алдыңғы қатардағы газет тақырыбы қоғамда мазут тапшылығы туралы оқиғаны көрсетеді.
1973-1974 жылдардағы мұнай эмбаргосы Америка Құрама Штаттары мен басқа да индустриалды елдерге ұзақ мерзімді әсер етті, олар жауап ретінде халықаралық энергетикалық агенттік құрды, сонымен қатар болашақ жеткізілім үзілістеріне төтеп беруге арналған ұлттық төтенше қорлар. Мұнайды үнемдеуге бағытталған күш-жігерге автомобиль жолдарындағы жылдамдық шектеулерін азайту, кішігірім және энергияны үнемдейтін автомобильдер мен тұрмыстық техниканы пайдалану, жыл бойына жазғы уақытты ауыстыру, жылыту мен кондиционерді пайдалануды азайту, ғимараттарды жақсы оқшаулау, қоғамдық көлікті қолдауды күшейту және көмірге, табиғи газға, этанолға, атом энергиясына және басқа отындарға көбірек көңіл бөлу кірді. баламалы энергия көздері. Бұл ұзақ мерзімді күш-жігердің тиімді болғаны соншалық, АҚШ - та мұнай тұтыну 1980-2014 жылдар аралығында небәрі 11 пайызға өсті, ал нақты ЖІӨ 150 пайызға өсті. Бірақ 1970 жылдары МЭЕҰ елдері олардың мұнайын басқа елдерге қарсы саяси және экономикалық қаруды, кем дегенде, қысқа мерзімде қолдануға болатындығын сенімді түрде көрсетті.

### 1975-1980: арнайы қор, қазіргі МЭЕҰ халықаралық Даму Қоры

МЭЕҰ-ның халықаралық көмек қызметі 1973-1974 жылдары мұнай бағасының күрт өсуіне дейін басталды. Мысалы, Кувейт араб экономикалық даму қоры 1961 жылдан бері жұмыс істейді.

1973 жылдан кейінгі жылдары "чек кітапшасының дипломатиясы" деп аталатын мысал ретінде кейбір араб елдері әлемдегі ең ірі шетелдік көмек жеткізушілерінің бірі болды және МЭЕҰ кедей елдердің әлеуметтік-экономикалық өсуі үшін мұнай сатуды өз мақсаттарына қосты. МЭЕҰ-ның арнайы қоры Алжирде, Алжирде 1975 жылы наурызда құрылды және келесі жылдың қаңтарында ресми түрде құрылды. "Салтанатты декларация" МЭЕҰ елдерін дамымағандықты жеңу үшін күресте басқа дамушы елдермен біріктіретін табиғи ынтымақтастықты растады "және осы елдер арасындағы ынтымақтастықты нығайту шараларына шақырды... [МЭЕҰ арнайы қорының] ресурстары МЭЕҰ - ке мүше мемлекеттер бірқатар екіжақты және көпжақты арналар арқылы ұсынған ресурстарға қосымша болып табылады."Қор 1980 жылы мамырда ресми халықаралық даму агенттігіне айналды және Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақты бақылаушысы мәртебесімен МЭЕҰ халықаралық даму қоры болып өзгертілді. 2020 жылы мекеме OFID аббревиатурасын қолдануды тоқтатты.

### 1975: кепілге алу

1975 жылы 21 желтоқсанда Сауд Арабиясынан Ахмед Заки Ямани, Ираннан Джамшид Амузегар және МЭЕҰ елдерінің басқа мұнай министрлері Австрияның Вена қаласында өткен жарты жылдық конференциясында кепілге алынды. Министр емес адамды өлтірген шабуылды венесуэлалық террорист "Карлос Шакал" бастаған алты адамнан тұратын топ ұйымдастырды, оның құрамына Габриэль Кречер-Тидеманн мен Ханс-Йоахим Клейн кірді. Өзін-өзі атаған "Араб революциясының қолы" тобы Палестинаны азат ету мақсатын жариялады. Карлос конференцияны күшпен басып алып, оған қатысқан он бір мұнай министрін, Ямани мен Амузегарды қоспағанда, сатып алу үшін ұстауды жоспарлады.

Карлос өз командасы үшін автобус пен ұшақпен сапар ұйымдастырды және АЛЖИР мен Триполиде аялдамалары бар алғашқы 63 кепілге алынған 42 адам, сайып келгенде, Ямани мен Амузегар өлтірілуі керек Бағдадқа ұшуды жоспарлады. Амузегардан басқа Алжирде араб емес кепілге алынған барлық 30 адам босатылды. Алжирге оралмас бұрын Триполидегі басқа аялдамада қосымша кепілге алынғандар босатылды. Кепілге тек 10 адам қалғандықтан, Карлос Хелла Алжир Президенті Хуари Бумедьенмен телефон арқылы сөйлесті, ол Карлосқа мұнай министрлерінің өлімі ұшаққа шабуыл жасайтынын айтты. Бумедиен де осы уақытта Карлосқа баспана және оның тапсырмасын орындамағаны үшін қаржылық өтемақы ұсынған болуы керек. Карлос Ямани мен Амузегарды өлтіре алмағанына өкініш білдірді, содан кейін ол және оның серіктері ұшақтан кетті. Кепілге алынғандар мен террористердің барлығы жағдай басталғаннан кейін екі күннен кейін шықты.

Шабуылдан біраз уақыт өткен соң, Карлостың сыбайластары бұл операцияны Палестинаны азат ету Халық майданының негізін қалаушы Вади Хаддад басқарғанын анықтады. Олар сондай-ақ идея мен қаржыландыру Араб президентінен шыққан деп мәлімдеді Муаммар Каддафи өзі МЭЕҰ мүшесі болып табылатын Ливиядан. Содырлар Бассам Абу Шариф пен Клейн Карлос "Араб президентінен"20-50 миллион АҚШ доллары аралығында төлем алды және сақтады деп мәлімдеді. Карлос Сауд Арабиясы Иранның атынан төлем төледі, бірақ ақша "жол бойында қайта бағытталды және революция нәтижесінде жоғалды"деп мәлімдеді. Ол ақыры 1994 жылы тұтқынға алынды және кем дегенде 16 басқа кісі өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылды.

### 1979-1980: 1980 жылдардағы мұнай дағдарысы және мұнайдың көптігі

refer to caption1972 жылдан бастап МЭЕҰ-ның мұнай экспортынан түскен таза кірісінің ауытқуы
Мұнайды ұлттандыру толқынына және 1970–ші жылдардағы жоғары бағаларға жауап ретінде индустриалды дамыған елдер МЭЕҰ-ның мұнайға тәуелділігін төмендету үшін шаралар қабылдады, әсіресе бағалар жаңа шарықтау шегіне жеткеннен кейін, 1979-1980 жылдары Иран революциясы мен Иран-Ирак соғысы аймақтық тұрақтылық пен жеткізілімдерді бұзған кезде барреліне 40 долларға жақындады мұнай. Дүние жүзіндегі электр компаниялары мұнайдан көмірге, табиғи газға немесе атом энергетикасына ауысты; ұлттық үкіметтер мұнайға балама әзірлеу үшін миллиардтаған долларлық зерттеу бағдарламаларын бастады; коммерциялық барлау МЭЕҰ-ға кірмейтін елдердің Сібірде, Аляскада, Солтүстік теңізде және Мексика шығанағында ірі мұнай кен орындарын ашты. 1986 жылға қарай мұнайға күнделікті әлемдік сұраныс 5 миллион баррельге төмендеді, МЭЕҰ-ға кірмейтін елдердегі өндіріс одан да үлкен көлемге өсті және МЭЕҰ-ның нарықтағы үлесі 1979 жылғы шамамен 50 пайыздан 1985 жылы 30 пайызға дейін төмендеді. Табиғи ресурстарға қатысты әдеттегі нарықтық циклдардың өзгермелі көпжылдық уақыт шеңберін суреттей отырып, нәтиже мұнай бағасының алты жылдық төмендеуі болды, ол тек 1986 жылы жартысынан астамға төмендеуімен аяқталды. Бір мұнай талдаушысы қысқаша қорытындылағандай: "мұнай сияқты қажет нәрсенің бағасы күрт көтерілгенде, адамзат екі нәрсені жасайды: оны көбірек табады және азырақ пайдалану жолдарын табады."

Мұнай сатудан түскен кірістің төмендеуімен күресу үшін 1982 жылы Сауд Арабиясы МЭЕҰ-дан өндірісті шектеу және бағаны көтеру мақсатында Ұлттық тау-кен квоталарына аудит жүргізуді талап етті. Басқа МЭЕҰ елдері бұл талапты орындамаған кезде, Сауд Арабиясы алғаш рет өз өндірісін 1979-1981 жылдары күніне 10 миллион баррельден 1985 жылы осы деңгейдің үштен біріне дейін қысқартты. Бұл тіпті тиімсіз болған кезде, Сауд Арабиясы бағаны өзгертті және нарықты арзан мұнаймен толтырды, бұл бағаны барреліне 10 доллардан төмен түсірді, ал қымбатырақ өндірушілер шығынға ұшырады.Өсіп келе жатқан экономикалық қиындықтарға тап болған (бұл 1989 жылы Кеңес Одағының ыдырауына әкелді), бұрын МЭЕҰ келісімдерін сақтамаған "еркін" мұнай экспорттаушылар мұнаймен байланысты және экономикалық критерийлерді теңестіруге тырысқан Мұқият келісілген ұлттық квоталарға сүйене отырып, бағаны ұстап тұру үшін өндірісті шектей бастады. 1986 ж. (Егеменді бақылаудағы аумақтарда МЭЕҰ - ке мүше елдердің ұлттық үкіметтері мемлекеттік және жеке мұнай компаниялары үшін өндіруге шектеулер енгізе алады.) Әдетте МЭЕҰ өндірудің нысаналы көрсеткіштері төмендеген кезде мұнай бағасы көтеріледі.

### 1990-2003: жеткілікті ұсыныс және кішігірім үзілістер

refer to caption1991 жылы шегініп бара жатқан Ирак әскерлері ұйымдастырған Кувейттегі жүздеген мұнай өрттерінің бірі
refer to captionBrent маркалы шикі мұнай бағасының ауытқуы, 1988-2015 жж
1990 жылы тамызда Кувейтке басып кірер алдында Ирак президенті Саддам Хусейн МЭЕҰ мүшелеріне қаржылық көмек көрсету және 1980-1988 жылдардағы Иран–Ирак соғысынан кейін қалпына келтіруді жеделдету үшін МЭЕҰ-дан артық өндірісті тоқтатып, мұнай бағасын көтеруді талап етті. Бірақ МЭЕҰ-ның негізін қалаушыларға қарсы Ирактың бұл екі соғысы ұйымның бірігуінің төмен деңгейін көрсетті және мұнай бағасы қысқа мерзімді жеткізілім үзілістерінен кейін тез төмендеді. 2001 жылдың қыркүйегінде әл-Каиданың АҚШ-қа жасаған шабуылдары және 2003 жылдың наурызында АҚШ-тың Иракқа басып кіруі мұнай бағасына одан да қысқа мерзімді әсер етті, өйткені Сауд Арабиясы мен басқа экспорттаушылар әлемді жеткілікті жеткізіліммен қамтамасыз ету үшін тағы бір рет ынтымақтастықта болды.

1990 жылдары МЭЕҰ 1970-ші жылдардың ортасында оған қосылған екі жаңа мүшесінен айырылды. Эквадор 1992 жылдың желтоқсанында одан шықты, өйткені ол жыл сайынғы 2 миллион АҚШ доллары көлемінде мүшелік жарна төлегісі келмеді және оған сәйкес рұқсат етілгеннен көп мұнай алу керек деп ойлады МЭЕҰ квотасымен, ол жыл сайынғы 2 миллион АҚШ доллары көлемінде мүшелік жарна төлегісі келмесе де, 2007 жылдың қазан айында топқа оралды. Осындай алаңдаушылық Габонды 1995 жылдың қаңтарында мүшелігін тоқтатуға итермеледі; ол ұйымға 2016 жылдың шілдесінде қайта қосылды. Ирак ұйым құрылғаннан бері МЭЕҰ мүшесі болып қала берді, бірақ Ирактағы тау-кен өндірісі 1998 жылдан 2016 жылға дейін МЭЕҰ квоталары туралы келісімдердің бөлігі болған жоқ, өйткені бұл елдегі үлкен саяси қиындықтар.

1997-1998 жылдардағы азиялық қаржы дағдарысынан туындаған сұраныстың төмендеуі мұнай бағасының 1986 жылғы деңгейге дейін төмендеуіне әкелді. Мұнай бағасы барреліне шамамен 10 АҚШ долларына дейін төмендегеннен кейін, бірлескен дипломатия МЭЕҰ, Мексика және Норвегия мұнай өндірісінің біртіндеп баяулауына қол жеткізді. Қараша айында бағалар қайтадан төмендегеннен кейін. 2001 жылы МЭЕҰ, Норвегия, Мексика, Ресей, Оман және Ангола 2002 жылдың 1 қаңтарынан бастап өндірісті 6 айға қысқартуға келісті. МЭЕҰ жарияланған қысқартуларға қосымша күніне 1,5 миллион баррель (тәулігіне миллион баррель) үлес қосты тәулігіне шамамен 2 миллион баррель.

2003 жылдың маусымында Халықаралық энергетикалық агенттік (ХЭА) және МЭЕҰ энергетика мәселелері бойынша алғашқы бірлескен семинарын өткізді. Содан бері олар "тенденцияларды, талдаулар мен көзқарастарды ұжымдық түрде жақсырақ түсіну және нарықтың ашықтығы мен болжамдылығын арттыру үшін" үнемі кездесіп отырады."

### 2003-2011: құбылмалы кезең

МЭЕҰ мүшелерінің мұнай экспортынан таза кірістері, 2000-2020 жылдар
Кең таралған көтерілістер мен диверсиялар 2003-2008 жылдары Американың Иракты басып алуы кезінде орын алды, бұл Қытайдың мұнайға деген сұранысының тез өсуімен және шикізатқа ашкөз инвесторлармен, Нигерияның мұнай өнеркәсібіне қатысты қайталанатын зорлық-зомбылықпен және ықтимал тапшылықтан қорғану құралы ретінде бос қуаттың азаюымен сәйкес келді. Бұл күштердің үйлесуі мұнай бағасының МЭЕҰ бұрын бағыттағаннан әлдеқайда жоғары деңгейге дейін күрт өсуіне әкелді. Бағаның құбылмалылығы 2008 жылы WTI маркалы шикі мұнай шілде айында барреліне рекордтық 147 долларға көтеріліп, содан кейін екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ең нашар жаһандық рецессия кезінде Желтоқсанда барреліне 32 долларға дейін төмендеген кезде экстремалды деңгейге жетті. МЭЕҰ-ның мұнай экспортынан жылдық табысы да 2008 жылы жаңа рекорд орнатты шамамен 1 трлн АҚШ долларына бағаланады және 2011-2014 жылдары ұқсас жылдық көрсеткіштерге қол жеткізді (мұнай долларын қайта өңдеу бойынша ауқымды жұмыстармен бірге). 2011 жылы Ливиядағы азаматтық соғыс пен "Араб көктемі" кезінде МЭЕҰ мұнай фьючерстері нарықтарындағы "шамадан тыс алыпсатарлыққа" қарсы тұру туралы біржақты мәлімдемелер жасай бастады, бұл қаржылық алыпсатарларды нарықтың негізгі көрсеткіштерінен тыс құбылмалылықты арттырды деп айыптады.

2008 жылдың мамырында Индонезия МЭЕҰ-дан оның мүшелік мерзімі сол жылдың соңында аяқталып, таза мұнай импорттаушысы болып, өзінің тау-кен квотасын орындай алмаған кезде кететінін мәлімдеді. 2008 жылдың 10 қыркүйегінде МЭЕҰ жариялаған мәлімдеме Индонезияның шығуын растап, МЭЕҰ "Индонезияның ұйымға толық мүшелігін тоқтата тұруға деген ұмтылысын өкінішпен қабылдады және елдің жақын болашақта ұйымға оралуына үміт білдірді."

### 2008: өндірістік дау

refer to captionТаза мұнай экспорты бойынша елдер (2008)
МЭЕҰ-ға мүше мемлекеттердің әртүрлі экономикалық қажеттіліктері көбінесе МЭЕҰ-ның тау-кен квоталарына қатысты ішкі пікірталастарға әсер етеді. Кедей мүшелер мұнай бағасын, демек, өз кірістерін көтеру үшін басқа мүшелерден өндірісті қысқартуды талап етті. Бұл ұсыныстар Сауд Арабиясының экономикалық өсуді қолдайтын тұрақты мұнай ағынын қамтамасыз ету үшін әлемдік экономикалық державалардың серіктесі болудың ұзақ мерзімді стратегиясына қайшы келеді. Бұл саясаттың негізінің бір бөлігі Сауд Арабиясының тым қымбат мұнай немесе сенімсіз жеткізілім индустриалды дамыған елдерді энергияны үнемдеуге және баламалы отындарды дамытуға мәжбүр етеді, мұнайға әлемдік сұранысты азайтады және сайып келгенде жерде қажетсіз баррельдер қалдырады деген алаңдаушылығы болып табылады. Осыған байланысты Сауд Арабиясының мұнай министрі Ямани 1973 жылы: "тас ғасыры біздің тастарымыз таусылғандықтан аяқталған жоқ."

2008 жылдың 10 қыркүйегінде, мұнай бағасы әлі де барреліне 100 АҚШ доллары шамасында болған кезде, саудиялықтар МЭЕҰ-ны өндіруді азайту үшін бәсекелес мүшелер дауыс берген келіссөздер сессиясынан шыққан кезде тау-кен дауы болды. Сауд Арабиясының делегаттары жаңа квоталарды ресми түрде мақұлдағанымен, олар оларды орындамайтындықтарын жасырын түрде мәлімдеді. "New York Times "газеті осындай делегаттардың бірінің сөзін келтірді:" Сауд Арабиясы нарық сұранысын қанағаттандырады. Біз нарықтың не талап ететінін қарастырамыз және клиентті майсыз қалдырмаймыз. Саясат өзгерген жоқ."Келесі бірнеше айда мұнай бағасы 30 долларға дейін төмендеді және 2011 жылы Ливиядағы азаматтық соғысқа дейін 100 долларға оралмады.

### 2014-2017: мұнайдың көптігі

refer to captionМұнай өндіретін елдер (2013)
refer to captionСауд Арабиясындағы субұрқақ ұңғымасы: МЭЕҰ өндірудің дәстүрлі көзі
refer to captionАҚШ - тағы тақтатас "фрекинг": МЭЕҰ-ның нарықтық үлесіне жаңа маңызды сынақ
2014-2015 жылдар аралығында МЭЕҰ мүшелері өндіріс шегінен үнемі асып отырды, ал Қытайда экономикалық өсудің баяулауы байқалды. Сонымен қатар, АҚШ-та мұнай өндіру 2008 жылғы деңгейден екі есеге жуық өсті және Сауд Арабиясы мен Ресейдегі өндіріс көлемі бойынша әлемдік көшбасшыларға мұнайдың рекордтық бағасына жауап ретінде фрекинг технологиясының айтарлықтай ұзақ мерзімді жетілдірілуі мен таралуының арқасында жақындады. Бұл оқиғалар өз кезегінде АҚШ-тың мұнай импортына қойылатын талаптардың күрт төмендеуіне (энергетикалық тәуелсіздікке жақындау), әлемдік мұнай қорының рекордтық көлеміне және 2016 жылдың басына дейін жалғасқан мұнай бағасының құлдырауына әкелді.

Ұсыныстың жаһандық көптігіне қарамастан, 2014 жылдың 27 қарашасында Венада Сауд Арабиясының мұнай министрі Али әл-Наими МЭЕҰ-ның кедей мүшелерінің бағаны қолдау үшін өндірісті қысқартуға шақыруына тосқауыл қойды. Наими мұнай нарығына МЭЕҰ нарығының ұзақ мерзімді үлесін стратегиялық тұрғыдан қалпына келтіріп, АҚШ-тағы тақтатас мұнайын өндірудің кірістілігін тоқтату арқылы бағаның төмен деңгейінде бәсекелестік тепе-теңдікті қалпына келтіруге мүмкіндік беру керек деп сендірді. Ол сұхбатында түсіндіргендей:

> Тиімділігі төмен өндіруші өндіруді жалғастыра отырып, жоғары өнімді өндіруші үшін өнім шығаруды азайту орынды ма? Бұл бұрмаланған логика. Егер мен қысқартсам, менің нарықтағы үлесім не болады? Бағасы көтеріледі, ал орыстар, бразилиялықтар, американдық тақтатас мұнай өндірушілері менің үлесімді алады... Біз әлемге тиімділігі жоғары өндіруші елдер нарық үлесіне лайық елдер екенін айтқымыз келеді. Бұл барлық капиталистік елдерде қолданыстағы қағида... Бір нәрсе анық: ағымдағы бағалар [барреліне шамамен 60 доллар] барлық өндірушілерді қолдамайды.
> 
> 

Бір жылдан кейін, 2015 жылдың 4 желтоқсанында Венада МЭЕҰ жиналған кезде, ұйым 18 ай қатарынан өндіріс шегінен асып кетті, АҚШ-тың мұнай өндірісі өзінің шарықтау шегінен сәл ғана төмендеді, әлемдік нарықтар күніне кем дегенде 2 миллион баррельге қаныққан сияқты. соғыс кезінде Ливия 1 миллион баррель қуат өндірді төмен болды, мұнай өндірушілер бағаны 40 доллар деңгейінде ұстап тұру үшін елеулі түзетулер енгізді, Индонезия экспорттық ұйымға қосылды, Ирактағы өндіріс жылдар бойғы тәртіпсіздіктерден кейін күрт өсті, Иранның өндірісі халықаралық санкциялар жойылғаннан кейін қалпына келуге дайын болды, Париж климаттық келісіміндегі жүздеген әлемдік көшбасшылар қазба отынынан көмірқышқыл газының шығарындыларын шектеуге уәде берді, ал күн технологиясы тұрақты түрде бәсекеге қабілетті және кең таралды. Нарықтағы барлық қысымды ескере отырып, МЭЕҰ өзінің тиімсіз өндіру шегін 2016 жылдың маусымындағы келесі министрлер конференциясына дейін кейінге қалдыру туралы шешім қабылдады. 2016 жылдың 20 қаңтарына қарай МЭЕҰ базалық қоржыны барреліне 22,48 долларға дейін төмендеді – 2014 жылдың маусымынан бастап ең жоғары деңгейдің төрттен бір бөлігі (110,48 доллар), 2008 жылдың шілдесінен бастап рекордының алтыдан бір бөлігі (140,73 доллар) және 2003 жылдың сәуірінің бастапқы нүктесінен төмен ($23.27) оның тарихи үдеткіші.

2016 жылға қарай Америка Құрама Штаттарында, Канадада, Ливияда, Нигерияда және Қытайда офлайн режимде айтарлықтай өндіру арқылы артық мұнай ішінара қысқарды және себет бағасы біртіндеп 40 долларға қайта оралды. МЭЕҰ нарық үлесінің қарапайым пайызын қалпына келтірді, көптеген бәсекелес бұрғылау жобаларының жойылғанына куә болды, quo мәртебесін сақтап қалды. өзінің маусым айындағы конференциясында және "өндірушілер мен тұтынушылар үшін қолайлы деңгейдегі бағаларды" мақұлдады, дегенмен көптеген өндірушілер әлі де үлкен экономикалық қиындықтарға тап болды.

### 2017-2020: өндірісті азайту және МЭЕҰ+

МЭЕҰ мүшелері қайтарымы азайып, қаржылық резервтері азайып, жеткізілім үшін көпжылдық күрестен шаршағандықтан, ұйым 2008 жылдан бері алғаш рет өндірісті қысқартуға тырысты. Көптеген саяси кедергілерге қарамастан, 2016 жылдың қыркүйегінде қабылданған өндірісті күніне шамамен 1 миллион баррельге қысқарту туралы шешім 2016 жылдың қарашасында МЭЕҰ конференциясында жаңа квота келісімімен бекітілді. Келісім (Ливия мен Нигериядағы апаттардан зардап шеккен МЭЕҰ мүшелерін жауапкершіліктен босатты) 2017 жылдың бірінші жартысын қамтыды - Ресей мен басқа он мүше емес мүшелердің уәде етілген қысқартуларымен бірге АҚШ, Ливия, Нигерия тақтатас секторының күтілетін өсуімен өтелді. бос қуаттар және МЭЕҰ өндірісінің өсуі 2016 жылдың аяғында қысқартуға дейін әрекет етті. Индонезия ұйым сұраған өндірісті 5 пайызға қысқартуға келісудің орнына МЭЕҰ-ға мүшелігін тағы бір "уақытша тоқтата тұру" туралы жариялады. Бағалар барреліне 50 АҚШ доллары шамасында ауытқып отырды және 2017 жылдың мамырында МЭЕҰ жаңа квоталарды 2018 жылдың наурызына дейін ұзартуға шешім қабылдады, әлем сол уақытқа дейін артық мұнай қорын қалай және қалай жоюға болатынын күтті. Ұзақ уақыт бойы мұнай талдаушысы Даниэль Ленин "МЭЕҰ пен шифер компаниялары арасындағы қарым-қатынасты" өзара өмір сүру "деп сипаттады, мұнда екі тарап өздері қалағаннан төмен бағамен өмір сүруді үйренеді."МЭЕҰ емес елдермен өндірісті азайту туралы бұл келісімдер әдетте МЭЕҰ+деп аталады.

2017 жылдың желтоқсанында Ресей мен МЭЕҰ өндірісті қысқартуды 2018 жылдың соңына дейін тәулігіне 1,8 миллион баррельге ұзартуға келісті.

Катар 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап МЭЕҰ - тен кететінін жариялады. New York Times газетінің хабарлауынша, бұл Катардың Сауд Арабиясымен, Біріккен Араб Әмірліктерімен, Бахрейнмен және Египетпен қатысқан Катардағы дипломатиялық дағдарысқа стратегиялық жауабы болды.

2019 жылдың 29 маусымында Ресей Сауд Арабиясымен 2018 жылы өндірістің бастапқы қысқаруын алты-тоғыз айға ұзарту туралы қайта келісті.

2019 жылдың қазан айында Эквадор МЭЕҰ-дан 2020 жылдың 1 қаңтарында елдің қаржылық проблемаларына байланысты шығатынын мәлімдеді.

2019 жылдың желтоқсанында МЭЕҰ пен Ресей 2020 жылдың алғашқы үш айына созылатын мәміле аясында ұсыныстың көптігін болдырмау үшін өндірісті ең терең қысқартулардың бірі туралы келісті.

### 2020: Сауд - Ресей баға соғысы

2020 жылдың наурыз айының басында МЭЕҰ шенеуніктері Ресейге өндірісті әлемдік жеткізілімдердің 1,5% - на қысқарту туралы ультиматум қойды. Америкада тақтатас мұнайын өндірудің ұлғаюына байланысты қысқартулардың жалғасуын болжаған Ресей МЭЕҰ пен МЭЕҰ емес негізгі жеткізушілер арасындағы үш жылдық серіктестікті тоқтатып, сұранысты қабылдамады. Тағы бір фактор COVID-19 пандемиясының салдарынан жаһандық сұраныстың әлсіреуі болды. Бұл сондай-ақ МЭЕҰ плюс наурыз айының соңында аяқталатын өндірісті күніне 2,1 миллион баррельге қысқарту туралы келісімді ұзарта алмауына әкелді. Ресейді келісімде қалуға сендіру үшін пропорционалды емес қысқартуларды қабылдаған Сауд Арабиясы 7 наурызда сатып алушыларына өндірісті ұлғайтып, сәуір айында мұнайына жеңілдік беретіндігі туралы хабарлады. Бұл Brent маркалы мұнай бағасының 30% - дан астамға төмендеуіне, содан кейін аздап қалпына келтіруге және қаржы нарықтарындағы барлық жерде дүрбелеңге әкелді.

Бірнеше сарапшылар мұны Сауд Арабиясының баға соғысы немесе "екінші жағын бірінші болып жыпылықтататын"жасырын ойын деп санады. 2020 жылдың наурызында Сауд Арабиясының алтын-валюта резервтері 500 миллиард долларды құрады, ал Ресейдің резервтері сол кезде 580 миллиард долларды құрады. Қарыздың Сауд Арабиясының ЖІӨ-ге қатынасы 25% құрады, ал Ресейде ол 15% құрады. Тағы біреуі саудиялықтар мұнайды барреліне небәрі 3 долларға өндіре алатынын, ал Ресей өндіріс шығындарын жабу үшін барреліне 30 доллар қажет екенін атап өтті. Тағы бір сарапшы "бұл Батыс экономикасына, әсіресе американдықтарға жасалған шабуыл туралы" дейді. тақтатас мұнайын өндіруді тиімсіз ететін мұнай экспорттаушылардың баға соғысынан қорғану үшін АҚШ nopec заң жобасын қабылдау арқылы шикі мұнай нарығындағы өз үлесін қорғай алады.

2020 жылдың сәуірінде МЭЕҰ және басқа да мұнай өндірушілер тобы, соның ішінде Ресей, өндірісті қысқартуды шілде айының соңына дейін ұзартуға келісті. Картель және оның одақтастары мамыр мен маусым айларында мұнай өндіруді күніне 9,7 миллион баррельге қысқартуға келісті, бұл бұрын рекордтық төмен деңгейге дейін төмендеген бағаларды қолдау мақсатында әлемдік өндірістің шамамен 10% құрайды.

### 2021: Сауд Арабиясы мен Әмірліктер арасындағы дау

2021 жылдың шілдесінде МЭЕҰ+ құрамына кіретін Біріккен Араб Әмірліктері Сауд Арабиясының COVID-19 және мұнай тұтынудың төмендеуіне байланысты енгізілген мұнай шектеулерін сегіз айға ұзартудан бас тартты. Өткен жылы МЭЕҰ+ сол кездегі сұраныстың шамамен 10% - на тең көлемді қысқартты. БАӘ-ден топ Өндіруші ел деп таныған мұнайдың максималды мөлшерін алдыңғы 3,2 миллион баррельмен салыстырғанда күніне 3,8 миллион баррельге дейін арттыруды сұрады. Наяалы мәміле БАӘ-ге максималды мұнай өндіруді күніне 3,65 миллион баррельге дейін арттыруға мүмкіндік берді. Келісім шарттарына сәйкес, Ресей 2022 жылдың мамырына қарай өндірісін 11 миллион баррельден 11,5 миллион баррельге дейін арттырады. Барлық қатысушы елдер covid пандемиясына байланысты жасалған бұрынғы қысқартуларды біртіндеп өтеу үшін тамыз айынан бастап ай сайын өндірісті күніне 400 000 баррельге арттырады.

### 2021-қазіргі жаһандық энергетикалық дағдарыс

Рекордтық жоғары энергия бағасы COVID-19 тудырған Әлемдегі экономикалық құлдырау жағдайында, әсіресе Азиядағы энергияға деген сұраныстың жоғары болуына байланысты сұраныстың жаһандық өсуіне байланысты болды. 2021 жылдың тамызында АҚШ президенті Джо Байденнің Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Джейк Салливан мәлімдеме жариялады, онда МЭЕҰ+ мұнай өндіруді ұлғайтуға шақырды, "МЭЕҰ+ пандемия кезінде енгізген өндірістің бұрынғы қысқартуларын 2022 жылға дейін өтеу үшін."2021 жылдың 28 қыркүйегінде Салливан Сауд Арабиясында Сауд Арабиясының тақ мұрагері Мұхаммед бен Салманмен кездесіп, мұнайдың жоғары бағасын талқылады. 2021 жылдың қазан айына қарай мұнай бағасы шамамен 80 АҚШ долларын құрады, бұл 2014 жылдан бергі ең жоғары көрсеткіш. Президент Джо Байден мен АҚШ энергетика министрі Дженнифер Гранхолм МЭЕҰ+ мұнай мен газ бағасын көтерді деп айыптады.

2022 жылдың ақпанында Ресейдің Украинаға басып кіруі әлемдік мұнай саудасын өзгертті. ЕО басшылары ресейлік мұнай импортының көп бөлігіне тыйым салуға тырысты, бірақ ресми шаралар қабылданғанға дейін Солтүстік-Батыс Еуропаға импорт азайды. Қазіргі уақытта Үндістан мен Қытай сияқты елдерге Ресей мұнайы көбірек түсуде.

2022 жылдың қазан айында МЭЕҰ+ елдерінің негізгі министрлері мұнай өндіруді күніне 2 миллион баррельге қысқартуға келісті, бұл 2020 жылдан бергі өндірістің алғашқы қысқаруы болды. Бұл nopec қабылдауға деген қызығушылықтың жаңаруына әкелді.

### 2022: мұнай өндіруді азайту

БАӘ президенті Мұхаммед бен Заид Әл Нахаян Ресей президенті Владимир Путинмен бірге МЭЕҰ+ мұнай өндірісінің қысқаруынан бірнеше күн өткен соң, 11 қазан 2022 ж
2022 жылдың қазан айында Сауд Арабиясы бастаған МЭЕҰ+ өзінің мақсатты мұнай өндірісінің айтарлықтай төмендегенін жариялады, бұл АҚШ-тың ашуын туғызады және Ресейге көмектеседі. Бұған жауап ретінде АҚШ президенті Джо Байден "зардаптарға" уәде берді және АҚШ үкіметі АҚШ-тың Сауд Арабиясымен бұрыннан келе жатқан қарым-қатынасын "қайта қарастырады" деп мәлімдеді. АҚШ Сенатының Демократиялық партиядан халықаралық қатынастар комитетінің төрағасы Роберт Менендес Сауд Арабиясымен ынтымақтастықты тоқтатуға және оған қару-жарақ сатуды тоқтатуға шақырып, корольдікті Ресейге Украинамен соғысын қаржыландыруға көмектесті деп айыптады.

Сауд Арабиясының Сыртқы істер министрлігі МЭЕҰ+ шешімі "таза экономикалық" деп мәлімдеді және БҰҰ-дағы Ресей-Украина соғысындағы ұстанымын өзгерту қысымына қарамастан конгломераттың барлық мүшелері бірауыздан қабылдады. Бұған жауап ретінде Ақ үй Сауд Арабиясын басқа МЭЕҰ елдеріне өндірісті қысқартуға келісу үшін қысым жасады деп айыптады, олардың кейбіреулері Америка Құрама Штаттары Сауд Арабиясы Үкіметіне қысқартудың нарықтық негізінің жоқтығын көрсететін талдау жасады деп мәлімдеді. Америка Құрама Штаттарының Ұлттық Қауіпсіздік Кеңесінің өкілі Джон Кирби Сауд Арабиясының бұл қадам "таза экономикалық" деген мәлімдемесін қабылдамай, Сауд Арабиясы үкіметі бұл шешімнің Мәскеуге қарсы "Ресейдің кірісін көбейтетінін және санкциялардың тиімділігін төмендететінін"білетінін айтты. The Intercept есебіне сәйкес, дереккөздер мен сарапшылар Сауд Арабиясының тақ мұрагері Мұхаммед бен Салман 2022 жылы Америка Құрама Штаттарындағы сайлауға Республикалық партияның пайдасына әсер еткісі келетінін және 2024 жылы Дональд Трамптың пайдасына Америка Құрама Штаттарындағы президенттік сайлау.

2023 жылы ХЭА мұнай, табиғи газ және көмір сияқты қазба отындарына сұраныс 2030 жылға қарай рекордтық деңгейге жетеді деп болжады. МЭЕҰ ХЭА болжамынан бас тартты: "мұндай болжамдарды соншалықты қауіпті ететін нәрсе-олар көбінесе жаңа мұнай-газ жобаларына инвестиция салуды тоқтату туралы үндеулермен бірге жүреді."

Мүшелік
-------

### Қазіргі мүше елдер

2020 жылдың қаңтарындағы жағдай бойынша МЭЕҰ-ға 13 мүше ел кіреді: бесеуі Таяу Шығыста (Батыс Азия), жетеуі Африкада және біреуі Оңтүстік Америкада. АҚШ-тың энергетикалық ақпарат басқармасының (EIA) мәліметтері бойынша, МЭЕҰ (газ конденсатын қоса алғанда) мұнай өндірудің жиынтық көлемі 2016 жылы жалпы әлемдік көлемнің 44% -. құрады, ал МЭЕҰ әлемдік "дәлелденген" мұнай қорының 81,5% -. құрады.

Жаңа мүше елдің бекітілуі барлық бес құрылтайшыны қоса алғанда, қолданыстағы МЭЕҰ мүшелерінің төрттен үшінің келісімін талап етеді. 2015 жылдың қазан айында Судан ресми түрде қосылуға өтініш берді, бірақ әлі ұйымның мүшесі емес.

| Мемлекет | Аймақ | Мүшелік ұзақтығы | Аумағы(км2) | Мұнай өндіру(брл/күн, 2021) | Дәлелденген қорлар(брл, 2016) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Алжир | Солтүстік Африка | 1969 | 2,381,740 | 1,133,123 | 12,200,000,000 |
|  Ангола | Оңтүстік Африка | 2007 | 1,246,700 | 1,127,449 | 8,423,000,000 |
|  Конго Республикасы | Орталық Африка | 2018 | 342,000 | 265,871 | 1,600,000,000 |
|  Экваторлық Гвинея | Орталық Африка | 2017 | 28,050 | 132,562 | ... |
|  Габон | Орталық Африка | 1975–1995,

2016 | 267,667 | 175,041 | 2,000,000,000 |
|  Иран | Таяу Шығыс | 1960 | 1,648,000 | 2,546,336 | 157,530,000,000 |
|  Ирак | Таяу Шығыс | 1960 | 437,072 | 4,084,822 | 143,069,000,000 |
|  Кувейт | Таяу Шығыс | 1960 | 17,820 | 2,527,106 | 101,500,000,000 |
|  Ливия | Солтүстік Африка | 1962 | 1,759,540 | 1,237,808 | 48,363,000,000 |
|  Нигерия | Батыс Африка | 1971 | 923,768 | 1,540,991 | 37,070,000,000 |
|  Сауд Арабиясы | Таяу Шығыс | 1960 | 2,149,690 | 9,313,145 | 266,578,000,000 |
|  БАӘ | Таяу Шығыс | 1960 | 83,600 | 3,091,481 | 97,800,000,000 |
|  Венесуэла | Оңтүстік Америка | 1960 | 912,050 | 594,808 | 299,953,000,000 |
| МЭЕҰ елдерінің көсеткіші | 12,492,695 | 27,770,543 | 1,210,703,000,000 |
| Жалпы әлемдік көрсеткіш | 510,072,000 | 77,043,680 | 1,650,585,000,000 |
| МЭЕҰ елдерінің пайызы | 2.4% | 36% | 73% |

### МЭЕҰ+

МЭЕҰ-ға кірмейтін бірқатар елдер МЭЕҰ мүшелері мен МЭЕҰ-ға кірмейтін елдер арасындағы саяси мақсаттарды одан әрі байланыстыру мақсатында жеткізілімдерді ерікті түрде қысқарту сияқты ұйымның бастамаларына қатысады. МЭЕҰ+ деп аталатын бұл шашыраңқы елдер тобына Әзірбайжан, Бахрейн, Бруней, Қазақстан, Малайзия, Мексика, Оман, Ресей, Оңтүстік Судан және Судан кіреді.

### Бақылаушылар

1980 жылдардан бастап Канада, Мысыр, Мексика, Норвегия, Оман, Ресей және басқа да мұнай экспорттаушы елдердің өкілдері МЭЕҰ-ның көптеген отырыстарына бақылаушы ретінде қатысты. Бұл механизм саясатты үйлестірудің бейресми механизмі ретінде қызмет етеді.

### Шығарылған мүшелер

| Ел | Аймақ | Мүшелік жылдары | Аумағы(км2) | Мұнай өндірісі(брл/күн, 2016) | Дәлелденген қорлар(брл, 2016) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Эквадор | Оңтүстік Америка | * 1973–1992,
* 2007–2020
 | 283,560 | 548,421 | 8,273,000,000 |
|  Индонезия | Оңтүстік Америка | * 1962–2008,
* қаңтар–қараша 2016
 | 1,904,569 | 833,667 | 3,692,500,000 |
|  Катар | Таяу Шығыс | 1961–2019 | 11,437 | 1,522,902 | 25,244,000,000 |
|

Мұнайды салыстырмалы түрде аз көлемде экспорттайтын елдер үшін олардың МЭЕҰ мүшелері ретіндегі шектеулі келіссөздер МЭЕҰ өндіру квоталары мен мүшелік шығындары жүктеген ауыртпалықты міндетті түрде ақтамас еді. Эквадор 1992 жылы желтоқсанда МЭЕҰ - тен шықты, өйткені ол жыл сайынғы 2 миллион АҚШ доллары көлемінде мүшелік жарна төлегісі келмеді және сол кездегі МЭЕҰ квотасына сәйкес рұқсат етілгеннен көп мұнай алу керек деп есептеді. Содан кейін Эквадор 2007 жылдың қазан айында құрамға оралды, содан кейін 2020 жылдың қаңтарында қайтадан кетті. Эквадордың энергетика және жаңартылмайтын табиғи ресурстар министрлігі 2020 жылдың 2 қаңтарында Эквадордың МЭЕҰ-дан шыққанын растайтын ресми мәлімдеме жасады. Осындай алаңдаушылық Габонды 1995 жылдың қаңтарында мүшелігін тоқтатуға итермеледі; ол ұйымға 2016 жылдың шілдесінде қайта қосылды.

2008 жылдың мамырында Индонезия МЭЕҰ-дан оның мүшелік мерзімі сол жылдың соңында аяқталып, таза мұнай импорттаушысы болып, өзінің тау-кен квотасын орындай алмаған кезде кететінін мәлімдеді. Ол ұйымға 2016 жылдың қаңтарында қайта қосылды, бірақ МЭЕҰ өндірісті 5% қысқартуды сұраған жылдың соңында мүшелігін тағы бір "уақытша тоқтата тұру" туралы жариялады.

Катар 1961 жылы ұйымға кіргеннен кейін 2019 жылдың 1 қаңтарында МЭЕҰ-дан кетіп, әлемдегі ең ірі экспорттаушы сұйытылған табиғи газ (СТГ) түрінде табиғи газ өндіруге назар аударды..

Нарық туралы ақпарат
--------------------

МЭЕҰ мүшелері ондаған жылдар бойы нәтижелі ынтымақтаса алатын салалардың бірі ретінде ұйым халықаралық мұнай нарығы туралы қолжетімді ақпараттың сапасы мен көлемін айтарлықтай жақсартты. Бұл әсіресе табиғи ресурстарды өндірумен айналысатын сала үшін пайдалы, оның үздіксіз жұмыс істеуі айлар мен жылдар бойы мұқият жоспарлауды қажет етеді.

### Жарияланымдар мен зерттеулер

refer to captionМЭЕҰ негізін қалаушылардың бірі болып табылатын Jodi логотипі
2001 жылдың сәуірінде МЭЕҰ мұнай туралы деректердің қолжетімділігі мен сенімділігін арттыру мақсатында тағы бес халықаралық ұйыммен (АТЭС, Еуростат, ХЭА, Үgii:тіларалық байланыс, БҰҰ) ынтымақтасты.Олар 2005 жылы IEF қосылған және әлемдік мұнай нарығының 90% - дан астамын қамтитын бірлескен ұйымдардың деректерді жинау бастамасы (JODI) болып өзгертілген бірлескен мұнай жинау бағдарламасын іске қосты. FSEG 2014 жылы сегізінші серіктес ретінде қосылды, бұл JODI-ге әлемдік табиғи газ нарығының 90% - охв қамтуға мүмкіндік берді.

2007 жылдан бастап МЭЕҰ жыл сайын сұраныс пен ұсыныстың орташа және ұзақ мерзімді болжамдарын қоса алғанда, әлемдік мұнай саласына жан - жақты талдау жасайтын "World Oil Outlook" (WOO) шығарады. МЭЕҰ сонымен қатар "жыл сайынғы статистикалық бюллетень" (ASB) шығарады және "ай сайынғы мұнай нарығы туралы есептерде" (MOMR) және "МЭЕҰ бюллетенінде"жиі жаңартуларды жариялайды..

### Шикі мұнай бойынша бақылау көрсеткіштері

"Шикі мұнай стандарты" - бұл 1983 жылдан бастап негізгі фьючерстік нарықтардағы стандартталған келісімшарттарды қоса алғанда, шикі мұнайды сатып алушылар мен сатушылар үшін ыңғайлы анықтамалық баға ретінде қызмет ететін стандартталған мұнай өнімдері. Эталондар қолданылады, өйткені мұнай бағасы әр түрлі (әдетте барреліне бірнеше долларға), әртүрлілігіне, жеткізілім күніне және орналасқан жеріне және басқа да заң талаптарына байланысты өзгереді.

МЭЕҰ шикі мұнайдың негізгі қоржыны 2000 жылдан бері мұнай бағасының маңызды көрсеткіші болып табылады. Ол МЭЕҰ-ға мүше елдердің мұнай қоспалары бағасының орташа өлшенген мәні ретінде есептелген: Сахаран қоспасы( Алжир), Джирассол (Ангола), Джено (Конго Республикасы), Раби жарығы (Габон), Иран ауыры (Иран Ислам Республикасы), Басра жарығы (Ирак), Кувейт экспорты (Кувейт), Эс-Сидер (Ливия), Бонни Лайт (Нигерия), Араб Лайт (Сауд Арабиясы), Мурбан (БАӘ) және Мерей (Венесуэла).

Brent маркалы солтүстік теңіз майы Атлантикалық бассейндегі шикі мұнайдың жетекші эталоны болып табылады және әлемде сатылатын шикі мұнайдың шамамен үштен екісінің бағасын анықтау үшін қолданылады. Басқа танымал эталондар-West Texas Intermediate (WTI), Dubai Crude, Oman crude және Urals oil.

Батыс Техастағы орташа деңгей

### Қосалқы сыйымдылық

АҚШ энергетикалық ақпарат басқармасы, АҚШ Энергетика министрлігінің статистикалық бөлімі шикі мұнай нарығын басқаруға арналған резервтік қуаттарды "30 күн ішінде іске қосылатын және кем дегенде 90 күн бойы сақталатын өндіріс көлемі ретінде анықтайды... МЭЕҰ-ның резервтік қуаты әлемдік мұнай нарығының мұнай жеткізілімін қысқартатын ықтимал дағдарыстарға жауап беру қабілетінің көрсеткіші болып табылады."

2014 жылдың қарашасында Халықаралық энергетикалық агенттік (ХЭА) Ливия мен Нигерия сияқты елдердегі үзілістерді ескере отырып түзетілген МЭЕҰ-ның "тиімді" резервтік қуаты тәулігіне 3,5 миллион баррельді (560 000 м) құрайтынын есептеді3/тәулігіне) және бұл сан 2017 жылы 4,6 миллион долларға дейін өседі тәулігіне баррель (тәулігіне 730 000 м3). 2015 жылдың қарашасына қарай ХЭА өзінің бағасын 2020 жылдың наурызына өзгертті, "МЭЕҰ-ның резервтік тау-кен буфері таусылды, өйткені Сауд Арабиясы артық қуаттылықтың Арыстан үлесіне ие және оның Парсы шығанағындағы көршілері рекордтық қарқынмен өндіруде."

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9
3. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
4. ↑  OPEC discord fuels further oil price drop (7 December 2015).
5. ↑  *Learsy, Raymond J.*. NOPEC ('No Oil Producing and Exporting Cartels Act'): A Presidential Issue and a Test of Political Integrity, *HuffPost* (10 September 2012). «Varied forms of a NOPEC bill have been introduced some 16 times since 1999, only to be vehemently resisted by the oil industry.».
6. ↑  Mattar, Philip, ed (2004). "Organisation of Petroleum Exporting Countries (OPEC)". *Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa*. **3** (2nd ed.). Detroit: Gale / Macmillan Reference USA. ISBN 978-0028657691.. Retrieved 10 April 2016.
7. 1 2  *Yergin Daniel* The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power —  New York: Simon & Schuster, 1991. — P. 499–503. — ISBN 978-0671502485.
8. ↑  General Information. *OPEC* (May 2012).
9. ↑  Painter, David S. (2012). "Oil and the American Century". *The Journal of American History* **99** (1): 24–39. doi:10.1093/jahist/jas073.
10. ↑  *Vassiliou M.S.* Historical Dictionary of the Petroleum Industry —  Scarecrow Press, 2009. — P. 7. — ISBN 978-0810862883.
11. ↑  OPEC : Thank you Austria – thank you Vienna!.
12. ↑  Marius Vassiliou (2009). Historical Dictionary of the Petroleum Industry. Lanham, Maryland: Scarecrow Press. Үлгі:ISBN.
13. ↑  OPEC: Fifty Years Regulating Oil Market Roller Coaster (14 September 2010).
14. ↑  *Skidelsky Robert* Keynes: The Return of the Master —  Allen Lane, 2009. — P. 116–126. — ISBN 978-1-84614-258-1.
15. ↑  *Masouros Pavlos E.* Corporate Law and Economic Stagnation: How Shareholder Value and Short-Termism Contribute to the Decline of the Western Economies —  Eleven International Publishing, 2013. — P. 60–62.
16. ↑  *Maugeri Leonardo* The Age of Oil: The Mythology, History, and Future of the World's Most Controversial Resource —  Greenwood Publishing Group. — P. 112–116. — ISBN 978-0-275-99008-4.
17. ↑  Energy Crisis (1970s).  The History Channel (2010).
18. ↑  *Horton, Sarah* The 1973 Oil Crisis.  Pennsylvania Envirothon (October 2000).
19. ↑  "Oil Shock: The role of OPEC". *Socialism Today* (51). October 2000.. Retrieved 30 November 2014.
20. ↑  Twilight of the Petrostate (17 May 2016).
21. ↑  Timeline.  Kuwait Fund.
22. 1 2  *Bellamy, Patrick* Carlos the Jackal: Trail of Terror.  truTV.
23. ↑  *Anderson, Gary*. 'Carlos the Jackal' jailed over 1974 Paris grenade attack, *Sky News* (28 March 2017).
24. ↑  OPEC Revenues Fact Sheet.  US Energy Information Administration (10 January 2006).
25. ↑  OPEC Revenues Fact Sheet.  US Energy Information Administration (15 May 2017).
26. ↑  *Denning, Liam*. How OPEC Won the Battle and Lost the War, *Bloomberg News* (1 June 2016).
27. 1 2  Energy & Financial Markets: What Drives Crude Oil Prices?.  US Energy Information Administration (2014).
28. ↑  Report to Congress: United States Gulf Environmental Technical Assistance.  US Environmental Protection Agency (1991).
29. 1 2  Europe Brent Crude Oil Spot Price FOB (DOE).  Quandl. [*dead link*]
30. ↑  Annual Statistical Bulletin. *OPEC*.
31. ↑  Iraq heads for OPEC clash over quota, *United Press International* (5 February 2010). «Iraq, a founding member of OPEC, has not had a production quota since 1998, when it was pegged at 1.3 million bpd to allow Saddam Hussein's regime to sell oil for food during U.N. sanctions imposed in 1990... Despite the success of the 2009 auctions, problems remain – mounting violence in the run-up to March 7 parliamentary elections, uncertainty over their outcome, and, probably more importantly, the absence of a long-delayed oil law that will define revenue-sharing and regulation of the industry.».
32. ↑  Out of the Desert —  Great Britain: Portfolio Penguin. — P. 201–210, 239. — ISBN 9780241279250.
33. ↑  "Dialogue replaces OPEC–IEA Mistrust". *IEA Energy* (7): 7. November 2014. .
34. ↑   (8 June 2011). *Opening address to the 159th Meeting of the OPEC Conference*. Пресс-релиз.
35. ↑   (10 September 2008). *149th Meeting of the OPEC Conference*. Пресс-релиз.
36. ↑  *Frei, Matt*. Washington diary: Oil addiction, *BBC* (3 July 2008).
37. 1 2 3  OPEC Basket Daily Archives. *OPEC*.
38. ↑  *Krassnov, Clifford*. US Oil Prices Fall Below $80 a Barrel (3 November 2014).
39. ↑  OPEC Won't Cut Production to Stop Oil's Slump, *Bloomberg News* (4 December 2015).
40. ↑  "Interview With Saudi Oil Minister Ali Naimi". *Middle East Economic Survey* **57** (51/52). 22 December 2014. .
41. ↑   (2 June 2016). *OPEC 169th Meeting concludes*. Пресс-релиз.
42. ↑  *Halligan, Liam*. OPEC is very much alive as Saudis learn to tread softly (4 June 2016).
43. ↑  North America Rig Count.  Baker Hughes.
44. ↑  Where OPEC+ Oil Production Stands Now – Bloomberg.
45. ↑  OPEC Is Dead, Long Live OPEC+.
46. ↑  Russia backs gradual, managed exit from oil cuts with OPEC, *Reuters* (22 December 2017).
47. ↑  OPEC to extend production cuts throughout 2018 (30 November 2017).
48. ↑  *Ulrichsen, Kristian Coates*. Why is Qatar leaving OPEC? (10 December 2018).
49. ↑  Russia agrees with Saudi Arabia to extend OPEC+ oil output deal, *Reuters* (29 June 2019).
50. ↑  Ecuador to leave OPEC in 2020 due to fiscal problems – ministry, *Euronews* (1 October 2019).
51. ↑  OPEC, allies agree to deepen oil output cuts, *Reuters* (5 December 2019).
52. ↑  *Reed, Stanley*. How a Saudi-Russian Standoff Sent Oil Markets into a Frenzy (9 March 2020).
53. ↑  Trump's Ultimate Weapon To End The Oil War.
54. ↑  From The Economist Espresso: Minneapolis to disband its police force; New Zealand eliminates covid-19.
55. ↑  OPEC+ Reaches Agreement On Oil Output Increase; Russia To Boost Production (18 July 2021).
56. ↑  US energy secretary blames Opec 'cartel' for high petrol prices, *Financial Times* (31 October 2021).
57. ↑  Biden blames higher oil and gas prices on OPEC, *Reuters* (2 November 2021).
58. ↑  OPEC+ warns of response as Biden readies to tap strategic reserve, *Al Jazeera* (22 November 2021).
59. ↑  *Stevens, Pippa* These charts show how Russia's invasion of Ukraine has changed global oil flows (31 May 2022).
60. ↑  *Ari Natter*. Why 'NOPEC' Keeps Arising as a U.S. Answer to OPEC (10 October 2022).
61. ↑  Putin hosts United Arab Emirates leader for economic talks, *Associated Press* (11 October 2022).
62. ↑  Democrats issue fresh ultimatum to Saudi Arabia over oil production (13 October 2022).
63. ↑  Saudis Sought Oil Production Cut So Deep It Surprised Even Russia.
64. ↑  'Dire Consequences' For Billions: OPEC Blasts IEA's Fossil Fuel Demand Forecast, Warns Of 'Energy Chaos' On Unprecedented Scale, *Yahoo News* (18 September 2023).
65. ↑  OPEC says IEA estimate of peak fossil fuel demand by 2030 not 'fact-based', *Reuters* (14 September 2023).
66. 1 2  Field Listing: Area. *The World Factbook*.  Central Intelligence Agency.
67. 1 2  Production of Crude Oil including Lease Condensate 2016 (CVS download).  US Energy Information Administration.
68. 1 2  Crude Oil Proved Reserves 2016 (CVS download).  U.S. Energy Information Administration.
69. ↑  Congo Republic becomes OPEC oil cartel's newest member, *U.K.*.
70. ↑  *Prashanth Perumal J.*. Opec Plus The cartel and its allies that keep oil on the boil, *The Hindu* (5 June 2022).
71. ↑  OPEC: OPEC makes history in Vienna.
72. ↑  OPEC: Fifty Years Regulating Oil Market Roller Coaster (14 September 2010).
73. ↑  Ministry of Energy and Non-Renewable Natural Resources (2 January 2020). *Comunicado Oficial* (in es). Пресс-релиз.
74. 1 2  *Alkhalisi, Zahraa* Qatar is pulling out of OPEC to focus on gas.  CNN (3 December 2018).
75. ↑  Net oil importer Indonesia leaves producer club OPEC, again, *Reuters* (1 December 2016).
76. ↑  Qatar quit OPEC because of politics, not oil (6 December 2018).
77. ↑  History of the Joint Organisations Data Initiative. *JODI*.
78. ↑  OPEC Bulletin. *OPEC*.
79. ↑  Oil markets explained, *BBC News* (18 October 2007).
80. ↑  *Razavi Hossein* The new era of petroleum trading: spot-oil, spot-related contracts, and futures markets —  The World Bank. — P. 65–69. — ISBN 978-0-8213-1199-8.
81. ↑  OPEC Basket Price. *OPEC*.
82. ↑  Brent crude and other oil price benchmarks (5 April 2011).
83. ↑  "3 billion barrel cushion". *Oil Market Report*. 13 November 2015.. Retrieved 15 December 2015.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы (OPEC) |
| --- |
|  |
| 

Алжир • Ангола • БАӘ • Венесуэла • Габон • Ирак • Иран • Катар • Конго • Кувейт • Ливия • Нигерия • Сауд Арабиясы • Эквадор • Экваторлық Гвинея
 |

 |