recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Баға** - адамның іс-әрекетінің әлеуметтік құбылыстарына, мінез-құлқына қатынас, олардың маңыздылығын, моральдың белгілі нормалары мен принциптеріне сәйкестігін (құптау мен айыптау, келісу және сынау т.б.) анықтау. 

Адамның әлеуметтік позициясымен, көзқарасымен, мәдени деңгейімен, интелектуалды және ізгілікті дамуымен анықталады. Басқа жағынан алып қарасақ, жеке тұлғаның мінез-құлық жүйесіндегі түрткілерді, мақсаттарды, әрекет құралдарын, олардың шарттарын, орынын есепке алу - дұрыс бағалаудың қажетті шарттары.

Көтере сатып алу бағасы
-----------------------

Көтере сатып алу бағасы - ауыл шаруашылық өнімінің бағасы, яғни ауыл шаруашылық кəсіпорындарынан, ұйымдарынан, халықтан өнімді мемлекеттік көтере сатып алу бағасы. Ауыл шаруашылық кəсіпорындары мен ұйымдары өздері өндірген ауыл шаруашылық өнімін мемлекетке қала халқын азық-түлік өнімдерімен жабдықтау үшін көтере сатып алу бағасымен сатады. Өндірушілер өндіріске жұмсалған жоспарлары шығынды, белгіленген салықтар мен салыққа жатпайтын төлемдерді, қажетті пайданы, нарық жағдаятын басшылыққа ала отырып, ұқсатушы, дайындаушы жəне сауда кəсіпорындарымен келісу бойынша айқындалады. Дайындаушы кəсіпорындар мен ұйымдар, меншік нысандарына қарамастан шаруа (фермер) қодалықтарынан жəне халықтан ауыл шаруашылық өнімдерін сатып алушы басқа да субъектілер көтере сатып алу бағасын, айналыс шығынын (ауыл шаруашылық өнімдерін дайындау, сақтау, тасымалдау шығынын ), белгіленген салықтар мен салыққа жатпайтын төлемдерді басшылыққа ала отырып босату бағасын қалыптастырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Педагогика / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. 2006. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6
2. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. Алматы баспасы
**Көтерме сауда** — тауар айналысының алғашқы сатысы; өндіруші кәсіпорындардың тауарларды, өндіріс құралдарын, ірі топтамалармен сатуын қамтитын ішкі сауданың құрамдас бөлігі; тікелей өндірісте тұтынатын немесе бөлшек саудаға түсіретін тауарлардың ірі топтамаларымен сауда жасау; тауардың өндірушілерден бөлшек сауда орындарына немесе өндіріс құрал-жабдықтары бөлігінде өнімнің тұтынушы кәсіпорындарға жетуі. Көтерме саудаға а. ш. өнімдері мен шикізатын сатып алу да жатады. Ол өндіріс құрал-жабдықтарымен және тұтыну заттарымен көтерме сауда жасау түрлеріне бөлінеді. Кеңестік дәуірде тауарлардың көтерме сауда арқылы қозғалысы тауар қорларын өндіру мен бөлуге сәйкес жоспарланды. Өндіріс құрал-жабдықтарымен көтерме сауда жасау тұтыну тауарларымен көтерме сауда жасаудан ұйымдық тұрғыдан өзгеше болып, айналыстың ерекше саласын – материалдық-тех. жабдықтауды құрады. Өнеркәсіп орындары сауда жасаудан босатылып, бүкіл өнімін көтерме сауда ұйымдарына өткізді. Халық тұтынатын тауарлармен сауда жасау Сауда мин-нің қолына шоғырландырылды. Ал, тұтыну кооперациясының өз көтерме сауда жүйесі болды. Нарықтық экономика жағдайында көтерме сауда өнеркәсіп орындары, шаруашылық жүргізуші субъектілер мен көтерме сауда кәсіпорындарының арасындағы және көтерме сауда кәсіпорындарының өз арасындағы делдалдық буынға айналды. Қазақстанда шикізат, материалдар, қарапайым жабдықтар көтерме сауда фирмалары арқылы сатылады. Ал, арнайы қызмет көрсетуді қажет ететін зауыт қондырғылары, технол. желілер өндіруші кәсіпорындар арасындағы тікелей байланыстар негізінде өткізіледі.
Үлгі:Көгалдағы хоккейші

**Михаил Иванович Ничепуренко** (27 желтоқсан 1955 жыл, Новокуйбышевск, РСФСР, КСРО) — КСРО-лық көгалдағы хоккейші.

Карьерасын туған қаласындағы "Нефтяник" клубында бастап, 1975 жылы Алматының "Динамо" көгалдағы хоккей клубына ауысты. 1988 жылы карьерасын аяқтады. КСРО құрамасы сапында 193 ойын өткізіп, 46 гол соқты. 1980 және 1988 жылғы жазғы Олимпиадаға қатысты.

1990-94 жылдары "Динамо" клубын, 1993 жылы Қазақстан көгалдағы хоккей құрамасын жаттықтырды.

Жетістіктері
------------

* КСРО чемпионы: (1976—1979, 1981—1988)
* Еуропа чемпиондары кубогы: 1982, 1983
* Құрлықаралық кубок: 1981

Сілтемелер
----------

*
Үлгі:Көгалдағы хоккейші
**Мұрат Жетпекұлы Жексенбеков** (1951 — 1996, Алматы) — қазақстандық хоккейші, шабуылшы. КСРО-ның 18 дүркін чемпионы.

Уақ тайпасынан шыққан.

Карьерасы
---------

Бүкіл карьерасын "Динамо" клубында өткізген. Клуб сапында 540 кездесуде алаңға шықты.

Допты хоккейде де ойнап, "Динамо" допты хоккей клубы сапында 1977 жылы КСРО чемпионы атанды. КСРО Ұлттық құрамасы сапында екі кездесу өткізді.

Жетістіктері
------------

* КСРО чемпионы (1972, 1973, 1975, 1976, 1977, 1978, 1979, 1981, 1982, 1983, 1984, 1985, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991)
* Еуропа чемпиондар кубогы: 1982, 1983
* КСРО-ның үздік 10 хоккейшілерінің тізімінде: 1977-86

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Дәйкенов Темірболат* = Уақ шежіресі / Омаров Асан, Смайылов Ермұханбет — 2. —  Астана: Фолиант, 2021. — 992 б. — 1000 таралым. — ISBN 978-601-338-848-9.

Сілтемелер
----------

* Мұрат Жексенбеков - Одақтың 19 дүркін чемпионы
**Айтақын Бұлғақов** (19.01.1960 жыл Талдықорған облысы, Панфилов ауданы, Үшарал ауылы) – суырыпсалма айтыскер ақын, сөзге жүйрік қазақ ақыны.  
Шыққан тегі – Суан руы.

1990-96 жылдары Талдықорған облысы қазақ тілі қоғамында, тіл комитетінде, 1996-97 жылдары Талдықорған облыстық телерадиокомпаниясында қызметтер атқарған. 

Айтыскер ақын ретінде алғаш 1986 жылы Қазақ радиосының "Ұшқын" бағдарламасы ұйымдастырған "Әуе толқыны" айтысына қатысып, жеңімпаз атанған. 2001 жылы Семей қаласында өткен Тәуелсіздіктің 10 жылдығына, 2002 жылы Аңырақай шайқасының 270 жылдығына арналған республикалық айтыстарда 1-ші орынды иеленген. 

Бүгінге дейін 200-ге жуық республикалық халықаралық айтыстарға қатысқан. "Қозы Көрпеш - Баян сұлу" фильмінде (режиссері–А.Әшімов, 1993) бақсы рөлін сәтті сомдаған. 2000 жылы облыстық Сүйінбай атындағы филармонияның көркемсөз оқу шебері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
2. ↑   Мұрағатталған 18 мамырдың 2021 жылы.
3. ↑
4. ↑   Мұрағатталған 18 мамырдың 2021 жылы.
Уолтер О ' Брайан (ағылш. Walter O'Brien, 24 ақпан 1975 жылы туылды) — ақпараттық технологиялар саласындағы ирландиялық бизнесмен. Scorpion Computer Services, Inc-тің негізін қалаушысы және директоры. Ол сондай-ақ Scorpio (арна CBS) телехикаясы үшін шабыт көзі мен атқарушы продюсері болып табылады. Бірқатар жоғары меншікті IQ жайлы мәлімдемелер мен 13 жасында НАСА-ны бұзып ашу жайлы әңгімелермен БАҚ назарын аударып, танымал болды.

**Өмірбаяны**
-------------

1975 жылы Уэксфордта (Ирландия) Морис және Анна О ' Брайандар отбасында дүниеге келген. 13 жасқа дейін Клонроч ауылындағы St. Patrick's National School мектебіне барған , содан кейін отбасысымен Rosshaven-ге көшіп келді де,St. Mary ' s Christian Brothers School (CBS) мектебінде оқуын жалғастырды.

Кейінірек О ' Брайан,балалық шағында IQ тесттен 197 балл жинағаны жайлы мәлімдеген болатын, бірақ бұл туралы жазба сақталмады. Бірқатар БАҚ-та, атап айтқанда, TechDirt және The Irish Times осы жағдайды былайша нақтылайды:балалық шағындағы IQ тестте жиналған 197 балл, ересек кезінде де жоғары нәтиже көрсететінін білдірмейді, өйткені тест шкаласы әртүрлі жас топтары үшін өзгереді. Журналист Mike Masnick байқағаны бойынша,IQ деңгейлері ең жоғарғы адамдардың тізімі ғаламторда қол жетімді, бірақ олардың бірде-біреуінде Уолтера О ' Брайанның аты жоқ. Неге IQтесттегі жоғары нәтижелерді өзін-өзі жарнамалауда пайдаланатын Уолтер, жоғары IQ иеленетін адамдарды біріктіретін Менс ұйымының жүйесі арқылы тестті қайта тапсырмайды?- деген сұрақ журналист Сьюзан Карлинді ойландырады. 

Килкенни қаласындағы St Kieran's колледжінде с алды,Суссекс университетінде оқыған (ағыл.)қаз. .в Бакалавр дипломын бағыты бойынша информатика және жасанды интеллект. 

2001 жылдан бастап Калифорнияда тұрады .

**Сілтемелер**
--------------

1. Ирландия
2. IQ
3. НАСА
4. БАҚ
5. интеллект
6. информатика
7. аттестат
8. колледж

**Дереккөздер**
---------------

* Scorpion Computer Services official website(ағылш.)
* CBS Local Interview with O ' Brien, 2014(ағылш.)
* Cnet-ке Interview with O ' Brien(ағылш.)
**Дулат Исабеков** (20.12.1942 ж. "Ленин жолы" ауылы, Арыс ауданы, Оңтүстік Қазақстан облысы) — жазушы, драматург,қоғам қайраткері ,Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері (1992), Қазақстанның Еңбек Ері (2022)

Өмірбаяны
---------

Дулат Исабеков 1942 жылдың желтоқсанның 20-сы күні Арыс ауданының "Ленин жолы" ауылында дүниеге келген. Шыққан руы қоңырат тайпасының Құлшығаш руы.

Мектепті бітірген соң Ташкенттегі институтқа екі рет тапсырып, түсе алмаған.

1966 ж. - Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетін бітірген;

1967—68 ж. - Қазақстан Республикасы Телевизия және радио хабарын тарату жөніндегі мемлекеттік комитетте аға редактор;

1968-70 ж. - Қазақ Совет энциклопедиясы бас редакциясында аға ғылыми редактор;

1971—76 ж. - "Жұлдыз" журналында бөлім меңгерушісі;

1976—80 ж. - "Жалын" баспасында редакция меңгерушісі;

1980-88 ж. - Қазақстан Республикасы Мәдениет министр репертуарлық-редакциялық коллегияның бас редакторы;

1988— 97 - жылы Қазақ теледидарының бас редакторы, "Жазушы" баспасының директоры, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы;

1997 жылдан Қазақстан Республикасы Мәдениеттану ғылым зерттеу институтының директоры.

Шығармашылығы
-------------

Алғашқы әңгімесі "Жолда", "Замандастар" атты жинақта 1963 жылы жарияланды. 
"Бекет" (1966), 
"Ащы бал" (1969), 
"Мазасыз күндер" (1970), 
"Қара шаңырақ" (1973), 
"Тіршілік" (1975) повестер мен әңгімелер жинақтары, "Қарғын" (1980) романы басылды.

Тандаулы повестері "Екі жиырма" (1983) деген атпен жарық көрді. Бір-қатар шығармалары орыс тіліне аударылып, "Полынь" (1978), "Отчий дом" (1979), "Смятение" (1986), "Новоселье в старом доме" (1986) деген атпен басылды. Жекелеген туындылары венгр, неміс, поляк, чех тілдерінде жарияланды. Исабектің "Ректордың қабылдау күндері" (1975), "Әпке" (1977), "Ертеңгі күту" (1979), "Мұрагерлер" (1982), "Алыстан келген ананас" (1984), "Кішкентай ауыл" (1986), т.б. пьесалары республика, облысы театр сахналарында қойылды. Тандаулы пьесалары "Жеті желкен" 1987 жылы жарық көрді. Жекелеген туындылары бойын¬ша "Гауһар тас" (режиссер Ш.Бейсембаев, 1975), "Дермене" (режиссер Асанәлі Әшімов, 1986) көркем фильмдері түсірілді. "Мұрагерлер" пьесасы үшін оған Қазақстан Жазушылар одағында Мұхтар Әуезов атындағы сыйлығы берілген (1985).

Отбасы
------

* Жары - Нұрғайша, филолог
* Балалары:
	+ Үлкен ұлы - Естияр, заңгер
	+ Егіз қыздары - Айман, оқытушы және Шолпан, фармацевт
* Екі немересі бар

Марапаттары
-----------

* ҚЖО Мұхтар Әуезов атындағы сыйлық лауреаты
* ҚР Мемлекеттік сыйлығы лауреаты
* Халықаралық ПЕН клуб сыйлығы лауреаты
* Платиналы "Тарлан" сыйлығы лауреаты

Дереккөздер
-----------

1. 1 2
2. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
3. ↑  Дулат Исабеков
2023 жылғы 11 желтоқсанда Маңғыстау облысындағы екі көлік компаниясының біршама жұмысшы жұмыс берушілеріне бірнеше талап қойып, ереуіл бастады. Қойылған талаптар қатарында жалақыны тең қылу жүйесін орнату, West Oil Software компаниясын ҚазМұнайГаз құрамына енгізу және техниканы жаңарту болған.

Ереуіл салдарынан компанияға шамамен 499 миллион теңге жоғалтты. 2024 жылғы 13 қаңтарда ереуіл мүшелерінің жұмыстарынан босатылатыны жарияланды.

Барысы
------

**ЖЕЛТОҚСАН-ҚАҢТАР:**

**11.12.2023:** Қарақия аудандық әкімдігінің мәліметінше, West Oil Software мұнай сервистік компаниясы мен Great Wall Drilling компаниясының бірнеше жұмысшыларына жалақының тек бір жартысы ғана беріліп қалды. 2023 жылғы 11 желтоқсанда Маңғыстау облысында жұмысшылар жұмыс берушілеріне бірнеше талап қойып, ереуілге шықты.

West Oil Software ЖШС компаниясы жұмысшылардың жалақыны тең қылу мен компанияны ҚазМұнайГаз құрамына енгізу деген талаптарын орындау мүмкін болмайды деді, бірақ арнайы техниканы жаңарту ұсынысы орындалады деген. Компанияның мәселені келіссөз арқылы шешу әрекеттері сәтсіз болды. 2024 жылғы 13 қаңтардан бастап заңсыз аталған бұл ереуілдің барлық қатысушылары жұмыстарынан босатылатын болды. Бұл шешімнің жасалғанына қарай ереуілдің 50 астам мүшесі жұмыс орындарына оралған еді делінген. 17 қаңтарға қарай ереуіл мүшелері санының отызға жуық төмендегені белгілі болды.

**АҚПАН:**

**11.02:** 11 ақпан күні таңертең Маңғыстау облысындағы Қаражанбас кенішінде "Мобил Сервис Групп" компаниясының 100-ге жуық қызметкері ереуілге шықты, 150 жұмысшы компанияның Ақтаудағы кеңсесінде.

**13.02:** 11 ақпаннан бері Маңғыстау облысында "Мобил Сервис Групп" компаниясының жүзден аса жұмысшысы ереуілге шығып, тәуелсіз кәсіподақ мүшесі болғаны үшін жұмыстан шығарылған әріптестерін қызметке қайтаруды талап етіп тұр.

Жұмысшылардың айтуынша, оларда екі кәсіподақ бар, бірі — тәуелсіз, екіншісі — компания жанынан ашылған. Компания 1 ақпанда тәуелсіз кәсіподаққа қосылған 20 адамды жұмыстан шығарған. Ақпаратқа қарағанда, олардың 5–10 жылдан астам еңбек өтілі бар.

Реакция
-------

**Жетібай:** Қарақия аудандық соты ереуілді заңсыз болып таныды. Әкімдік хабарлауынша компания енді еңбек кодексіне сәйкес ереуілшілермен еңбек шартын бұза бастады.

**Қаражанбас:** "Власть" сайтының жазуынша, 11 ақпанда ереуілге "Мобил Сервис Групп" компаниясының директоры барған. Ол жұмыстан босатылған азаматтар қайта алынбайтынын айтып, ереуілшілерден жұмысқа оралуды талап еткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Тойкен, Сания және Әмірханов, Ержан* Маңғыстауда ереуілдер жалғасып жатыр  (қаз.).  Азаттық радиосы (16 қаңтар 2024).
2. 1 2 3 4  *Болатұлы, Еркеғали* Маңғыстау облысында ереуілдеткендер жұмыстан шығарылатын болды  (қаз.).  Халық үні (13 қаңтар 2024).
3. ↑
4. 1 2  Маңғыстау облысында ереуілдеткен жұмысшылар жұмыстан шығарылады  (қаз.).  SPUTNIK Қазақстан (12 қаңтар 2024). Тексерілді, 22 қаңтар 2023.
5. 1 2  *Болатұлы, Еркеғали* Маңғыстау облысындағы ереуілшілер жұмыстарына қайта орала бастады  (қаз.).  Халық үні (17 қаңтар 2024).
6. ↑  https://www.azattyq.org/a/32815770.html
**Аяқ** — адамның тiрек және қозғалысының жұп мүшесі. 

  

Аяқтың дисталдiгiрек ұршық буын орналасқан бөлiгi. **Аяқ** — адамның тұруына, жүруіне, секіруіне және жүгіруіне мүмкіндік беретін мүшесі.
Адам аяғы жамбасы мен табанын біріктіріп, екеуінің ортасында орналасқан.

  

Филогенез адамгершiлiк аяғы өз кезегiнде, жүзу кезінде балықтарда қанат пайда болатын қосмекендiлердiң артқы шектiлiктерiнде болады.

Аяқ анатомиялық үш негiзгi жиiректен тұрады: сан, сирақтар және стоптар (адамгершiлiк ойын таcтарының өзi шомбал және мықтысы) жамбаспен және тобық буын арашалаушы тiзе үстiмен бөксе құрастырылған. Сирақ үлкен және малай асықты жілік құрастырады. Стопқа майда ойын таcтарының жиындарын құрастырады. Жанбасы бар жамбастың мүшеленуiн орын ұршық буынмен деп аталады. Мүшелену белдемше және асық сүйек тобық буынымен деп аталады, асық сүйек ойын таcтарымен стоптары - балтыр буынымен. Ахилл сiңiрi асық сүйек туралы стоптар қозғалысты шек қояды. Қайтымсыз зиян жиi әкелетiндiгiнен, жарақаттар балтыр және тобық буыны әсiресе қауiптi.

Дереккөздер
-----------
**Стивен Джон «Стив» Куган** (1965 жылы 14 қазан, Ұлыбритания) — британдық актер, комик, продюсер және сценарийші.

2014 жылғы BAFTA TV сыйлығының лауреаты, «Оскар» марапаты және «Алтын глобус» сыйлықтарының номинанты.

Өмірбаян
--------

Стив 1965 жылы 14 қазанда туылды. Оның ата-анасы ирландық болған. Стив отбасынада 3 баланың бірі. Ол актерлық мектепте оқыды.

Мектепті бітіргеннен кейін Стив өзінің карьералық жолын эстрадалық комик ретінде радиода жұмыс істеді. Ол ұзақ уақыт бойы «Нақты көшірме» атты қуыршақты телехикаяда жұмыс істеді.

1992 жылы «Стив Куган және Джон Томпсон» бағдарламасы үшін «Перье» сыйлығын алды. Стив «Мен - Алан Партридж» телехикаясының арқасында әйгілі боллды(1997-2002).

Мансап
------

Куганның үлкен кинодағы алғашқы жұмысы «Resurrected» фильмі болды.

2001 жылы Куган алғашқы фильміне арнап «Baby Cow Productions» компаниясын құрды. Куган осы копанияда алғашқы фильміне яғни «The Parole Officer» фильміне сценарийін жазды.

2002 жылы Майкл Уинтерботтомның « 24 Hour Party People» атты фильмі шықты. Ол жерде Куган *Тони Уилсонның* рөлін ойнады.

Куган 2 рет өзінің рөлін сомдады. Алғашқысы «Coffee and cigarettes» фильмінде, ал екіншісі «Әтеш пен бұқаның хикаясы» («Cock and Bull Story», 2005) фильмінде болды.
**Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры** — банкті мәжбүрлеп таратқан жағдайда депозиторлардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында, сондай-ақ Қазақстан Республикасының қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 1999 жылы құрылған коммерциялық емес ұйым. Қордың жалғыз акционері — Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі.

Депозиттерге кепілдік беру жүйесіне ислам банктерін қоспағанда, жеке тұлғалардың депозиттерін қабылдайтын барлық банктер міндетті түрде қатысады.

ҚДКБҚ қаражатынан өтеуге жеке тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер құқылы. ҚДКБҚ салымдарға, ағымдағы шоттарға және төлем карточкаларына орналастырылған ақшаға кепілдік береді. Кепілдіктің ең жоғары сомасы салымның түрі мен валютасына байланысты.

Депозиттер бойынша кепілдік әрбір банкте жеке құрайды:

15 миллион теңге – теңгедегі жинақ салымдары бойынша,

10 миллион теңге – теңгедегі мерзімді, мерзімді емес салымдар бойынша, банктік шоттардағы және теңгемен төлем карточкаларындағы қалдықтар бойынша,

5 миллион теңге – шетел валютадағы салымдардың барлық түрлері бойынша.

Бір банкте теңгемен және шетел валютасымен бір мезгілде салынған бір салымшының депозиттері бойынша 15 миллион теңгеге дейін жиынтық өтем төленеді, бұл ретте шетел валютасындағы депозит бойынша – 5 миллион теңге баламасынан аспайды.

Қордың «шұғыл байланыс» телефоны — 1460.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының ресми интернет-ресурсы
* Қор әлеуметтік желіде Facebook
**Кавала қаласы** (Грекия) (гр. *Καβάλα*) – Грекияның солтүстік-шығысында Кавала шығанағының жағалауында орналасқан. Қала Симвволо тауының етегінде орналасады. Көлемі жағынан Македонияның екінші қаласы және порты. Халық саны 59 222 адам (2001 жылғы халық санағы бойынша). Негізін біздің заманымызға дейінгі 4 ғасырда Парос аралының тұрғындары қалаған. Оны *Неаполис* (гр. *Νεάπολης* —*«жаңа қала»*) деп атаған. Ол 1371-1912 жылдар аралығында Осман империясының құрамында болған. Көне қаланың жоғарғы жағында 15 ғасырда салынған Кавала қамалы орналасқан. 1912-13, 1916-18 және 1941- 45 жылдарда қаланы болгарлар жаулап алады. Соңғы жаулап алу гректер арасында көптеген адам шығынына әкеледі.

Танымал тұлғалар
----------------

* УмбертосАргирос (греч.Ουμβερτος Αργυρος) (1882—1963) — атақты грек суретшісі.
* ТеодоросЗагоракис (греч.Θεόδωρος Ζαγοράκης) (1971—) — футболист, Грекияның құрама командасының капитаны, 2004 жылғы футболдан болған Еуропа чемпионатының жеңімпазы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Боран Айтмағамбетов** (1901 жылы, бұрынғы Орал облысы, Гурьев оязы, Сарыкөл болысы – 1938 жылы) – қайраткер, саяси қуғын - сүргін құрбаны.

  

Мәскеу қаласындағы кәсіподақтар орталық кеңесінің жоғарғы мектебінде оқыған (1929–1930 жылдары). 1914–1927 жылдары Доссор, Мақат мұнай кәсіпорындарында, Еділ - Каспий мемлекеттік балық тресті кәсіпшілігінде, "Ембімұнай" темір жол құрылыстарында қызмет атқарды. 1927–1929 жылдары Қызылорда қаласында тау - кен жұмысшылары кәсіподағы Орталық басқармасы төрағасының орынбасары, қалалық комитетінің мәдени бөлімін басқарды. 1930–1933 жылдары БК(б)П Қазақстан өлкелік комитетінің бюро мүшесі және Қазақ АКСР Әділет комиссары, 1933–1935 жылдары Гурьев округ атқару комитетінің төрағасы, БК(б)П Орал облысы көрнекті өнеркәсіп бөлімінің меңгерушісі, 1935–1937 жылдары Казталов ауданың комитетінің 1-ші хатшысы қызметтерін атқарды. Саяси қуғын - сүргін құрбаны. 1958 жылы сәуірде ақталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
**Ток күші**. Амперметр - Электр тогын өлшеу және салыстыру үшін ток күші деген арнайы шама енгізіледі.
Көлденең қимасының ауданы S өткізгіште электр өрісінің әсерінен кейін заряд тасымалдаушылар қандай да бір жылдамдықпен қозғалады деп алайық. Барлық заряд тасымалдаушылардың қозғалысы реттелген болғандықтан, өткізгіш бойымен электр тогы жүреді. Бұл кезде әр секунд сайын өткізгіштің кез келген қимасы арқылы электр мөлшері деп аталатын қандай да бір заряд өтеді. Өткізгіштің көлденең қимасы арқылы қандай да бір уақыт аралығында тасымалданатын электр мөлшерінің сол уақыт аралығына қатынасын ток күші деп атайды:
I=q/t.
Халықаралық бірліктер жүйесінде (SI) ток күші ампермен (А) өрнектеледі:
1А=1КЛ/1с 1ампер = (1Кулон/(1 секунд)).
Ампер - негізгі бірліктердің бірі. Оны тәжірибе жүзінде тогы бар екі параллель өткізгіштің өзара әрекеттесуі күштері бойынша анықтаған француз ғалымы А.Ампердің құрметіне осылай атаған.
1 ампер - вакуумде бір-бірінен 1 м қашықтықта орналасқан, көлденең қимасының ауданы өте аз, шексіз ұзын түзу екі өткізгіштің бойымен өтетін тұрақты тоқ күші. Мұндай тоқ ұзындығы 1 м өткізгіштердің әрбір кесіндісінде 2\*10-7 Н-ға тең өзара ірекеттесу күшін тудырады.
Әлсіз және күшті тоқтарды өлшеу үшін тоқ күшінің үлестік және еселік бірліктерін қолданады:
1 мА= 10-3 А; 1 мкА= 10-6А; 1кА =103А.
Біздің үйіміздің жарықтандыруға қолданатын қыздыру шамдарының ток күші, олардың қуатына сәйкес 7-ден 400 мА-ге дейін болады. 1А ток күші адам өміріне қауіпті. 1А ток күшінің бірлігі арқылы электр зарядының бірлігі немесе 1Кл электр мөлшері анықталады.
I=q/t
болғандықтан, q=It.
I=1A, t=1c деп алып, электр зарядының бірлігін аламыз: 1Кл=1А\*1с.
1Кл ток күші 1А болғанда 1с уақыт аралығында өткізгіштің көлденең қимасы арқылы өтетін электр зарядына тең.
Ток күші өлшейтін құралды амперметр деп атайды. Амперметрдің шартты белгісі.-А-.
Амперметрді ток күшін өлшейтін құралмен тізбекпен қосады.
Амперметрде екі қысқыш бар: "+", "-". : "+" қысқышын ток көзінің оң полюсінен келетін өткізгішпен жалғайды.
**I Уәлид**, толық есімі **әл-Уәлид ибн Абд әл-Мәлік** (араб.: الوليد بن عبد الملك‎; 668—715) — 705—715 жылдары билік құрған, Умәйя әулетінің 6-шы халифі. Уәлидтің тұсында қарқында түрде Араб халифатының шекаралық экспансиясы жүріп жатты. Пиреней түбегіндегі, Орта Азия және Үнді өзені алабындағы жерлер жаулап алынды.

Өмірбаяны
---------

I Уәлид Абд әл-Мәлік ибн Маруанның үлкен ұлы болатын, сондықтан халиф тағын әкесінің өлімінен кейін мұрагерлік жолмен алды. I Уәлидтен кейін билік інісі Сүлеймен ибн Абд әл-Мәлікке көшеді.

### Испанияны жаулауы

I Уәлидтің әскеріне қолбасшы болып тағайындалған Мұса ибн Нусайр Солтүстік Африкадағы ішкі тәртіпті ретке келтіре отырып, Атлант мұхитына дейін жетеді. Сейта қамалы алынғаннан соң Гибралтар бұғазы арқылы Испанияға жол ашылады.

Осы кезде Испанияда ішкі алауыздықтар белең алып, вестготтар еврейлерді қудалап жатқан болатын.

Испанияның ішкі жағдайын жақсы қолданған Мұса ибн Нусайр халифадан рұқсат алаып, 710 жылы Тариф ибн Мәлікті біршама әскермен бұғаздан өткізіп жібереді. Ол жеңіспен оралғаннан соң, артынша, Тариқ ибн Зияд бастаған мұсылман-араб әскерлері бұғаздан өтіп, Испанияға баса-көктеп кіреді. 711 жылы Саладо өзенінің маңында Испания патшасы Радерихпен шайқасып, мұсылман-арабтар жеңіске жетіп, Испания қалаларын біртіндеп жаулап ала бастайды. Соңында Испания астанасы – Толедо да арабтардың қол астына өтеді.


|  |
| --- |
| I Уәлид **Умәйя әулеті****Туған күні:** 668  **Қайтыс болған күні:** 23 ақпан 715 |
| Ізашары:**Абд әл-Мәлік ибн Маруан** | **Ислам халифатының халифіУмәйядтар халифаты**705 – 23 ақпан 715 | Ізбасары:**Сүлеймен ибн Абд әл-Мәлік** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуУмәйя әулетінің халифтері |
| --- |
|  |
| Шежіре · Медиа |
|  |
| Дамаск халифтері(661—750) | 
I Мұғауия · I Йазид · II Мұғауия · I Маруан · Әбд әл-Мәлік ибн Маруан · I Уәлид · Сүлеймен ибн Әбд әл-Мәлік · II Омар · II Йазид · Хишам ибн Әбд әл-Мәлік · II Уәлид · III Йазид · Ибраһим ибн әл-Уәлид · II Маруан |
|  |
| Кордоба халифтері(929—1031) | 
III Әбдіррахман · II Хакам · II Хишам · II Мұхаммед · Сүлеймен · II Хишам · Сүлеймен · IV Әбдіррахман · V Әбдіррахман · III Мұхаммед · III Хишам |

 |
**Максимович рауғашы** (лат. *Rheum maximowiczii*) – тарандар тұқымдасы, рауғаш туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

Қазақстандағы тоғыз түрдің біреуі, Тянь-Шаньдағы кең тараған, әсіресе батысында. Ұсақ топырақты, тастақты беткейлерде аласа таулардан, таулардың жоғарғы белдеуіне дейінгі аралықта, кейде шілік құрай өседі. Тамырсабағы мықты, тік, сабағының биіктігі 100 см дейін жалғыздан, сирек олар екі-үштен, жуан бұтақтанған. Жапырақтары тек сабақ түбінде, қысқа жуан сағақты, ірі (60 см) дөңгеленген, бұдыр түйме тәрізді тақталы. Гүлдері ұсақ, жасылдау ақ түсті. Ұзын гүлтабанына пирамида тәрізді сыпырғы гүлшоғырына жиналған. Гүлсерігі жай алты жапырақшадан тұрады. Аталығы тоғыз, аналығы қысқа бағаналы және үш тозаңды. 

Рауғаш мамыр-маусымда гүлдейді, және жеміс береді. Жемістері ірі, ұзындығы 2см-ге дейін дөңгеленген күңгірт қызыл түсті, кең қанатты. Жеміс салу кезеңінде бұл түр едәуір тиімды болып көрінеді. Өсімдіктердің барлық бөлігі иілік заттар бөледі. Олар әсіресе тамырында көп, тамырының көлемі үлкен, салмағы 5 кг дейін, теріні илеу үшін және сары, күлгін-қоңыр түске бояу ушін қолданады. Жапырақ сағатарының құрамында дәрумендер бар. Тамаққа шикі күйінде пайдаланады, сондай-ақ шырын, компот, тосап түрінде. Жемісі жеуге жарамды, ботқа тәрізді күйінде.Халықтық медицинада жер асты бөлігі және жапырағының шырыны безгекті және асқазан ауруларын емдеуге қолданады.
**The Kills** (ағылш. *өлтірулер*) — ағылшын-америкалық инди-рок топ. Топ мүшелері — америкалық вокалист Элисон Моссхарт ("VV") пен британдық гитарист Джейми Хинс ("Hotel").

Тарихы
------

Топ 2000 жылы құрылды. Топты құрғанға дейін Моссхарт америкалық Discount тобында, ал Хинс Fiji, Scarfo және Blyth Power топтарында өнер көрсеткен болатын. Алғашқы альбомы Keep on Your Mean Side 2003 жылы 1 сәуірде жарық көрді. 8 әннен тұратын бұл альбомды топ 2 апта ішінде жазып үлгерді.

2005 жылы 21 ақпанда топтың екінші студиялық альбомы No Wow жарық көрді. Domino Records лейблінде жарық көрген бұл альбомның алғашқы синглі "The Good Ones" Ұлыбритания синглдар чартында 23-орынға дейін көтерілді.

2008 жылы 10 наурызда топтың үшінші студиялық альбомы Midnight Boom жарық көрді. Бұл альбомның әндері көптеген америкалық телешоуларда қолданылды. Сонымен қатар "Cheap and Cheerful" әні NHL 09 компьютерліік ойынының саундтрегіне қосылды.

2009 жылы 11 қыркүйекте топ өзінің MySpace парақшасында өздерінің төртінші альбоммен жұмыс жасап жатқанын хабарлады. Сол жылы топтың "Black Balloon EP" миниальбомы жарық көрді. Ал 2011 жылы 1 сәуірде топ Blood Pressures атты өзінің төртінші студиялық альбомын жарыққа шығарды.

Дискографиясы
-------------

### Студиялық альбомдары

* *Keep on Your Mean Side* (2003)
* *No Wow* (2005)
* *Midnight Boom* (2008)
* *Blood Pressures* (2011)

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* thekills.tv  The Kills — ресми сайты
* The Kills Мұрағатталған 26 мамырдың 2006 жылы. тобы Dim Mak Records сайтында
Алғашқы ашылған нөлдік көрініс — 9 ғасыр, Үндістан
**0** **(ноль)** - теріс сандар менен оң сандар арасындағы, және оларды тең бөлуші сан. **НӨЛ** (лат. *nullus* – ешқандай) – сандар осін терс және оң сандарға бөлетін бүтін сан. Кез келген нақты санға нөлді қосқанда сол санды өзгертпейтін қасиеті бар сан. Ол 0 символымен беріледі. Кез келген санның Н -ге көбейтіндісі Н-ге тең: a \* 0=0 \* a=0. Егер екі санның көбейтіндісі Н-ге тең болса, онда екі көбейткіштің ең болмағанда біреуі немесе екеуі де Н-ге тең. Санды Н-ге бөлу анықталмаған. Н. топ, сақина, өріс, т.б-дың элементі ретінде де қолданылады. 
0 саны математикада өте маңызды рөл атқарады, сондай ақ ақпараттық жүйеде де өте маңызды сан.

Қолданылуы
----------

### Математикада

* Нөлдік Фибоначчи саны, нөлдік Мерсенн саны, нөлдік үшбұрыштық саны және т.б.
* 0! (ноль факториал) 1-ге тең.
* Ноль функциясы
* Нөл - кері саны жоқ жалғыз ғана сан

### Физикада

Абсолюттік нөлдік температура.

### Басқа салалардан

* ASCII `NUL` символының басқару коды
* Нөлдік жыл юлиан және григориан календарында жоқ.
* Нөлдік километр.

### Компьютер пернетақтасында орналасуы

|  IBM/Windows компьютер пернетақтасы (QWERTY / ЙЦУКЕН жаймасы)
к • т • ө |
| --- |
| Esc |  | F1 | F2 | F3 | F4 |  | F5 | F6 | F7 | F8 |  | F9 | F10 | F11 | F12 |  | PrtSc SysRq | Scroll Lock | Pause Break |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
| imagemap\_invalid\_title |  | Ins | Home | PgUp |  | NumLk | / | \* | - |
| Del | End | PgDn | 7 | 8 | 9 | + |
|  |  |  | 4 | 5 | 6 |
|  | ↑ |  | 1 | 2 | 3 | Ent |
| ← | ↓ | → | 0 | , |

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ноль тарихы Мұрағатталған 4 желтоқсанның 2008 жылы.  (ағыл.)
* «Ноль в четырёх измерениях»  (ағыл.)
* Нөлдің ашылуы Мұрағатталған 26 мамырдың 2009 жылы.  (ағыл.)
* Алгебра тарихы Мұрағатталған 9 қазанның 2014 жылы.  (ағыл.)
* Санау неліктен нөлден басталады?  (ағыл.)
* Свойства числа ноль  (орыс.)
**Ефим Алексеевич Черепанов** (1774-15.6.1842 ) және **Мирон Ефимович Черепанов** (1803-5 (17).10.1849)-әкелі-балалы орыс өнер тапқыштары. Олар тау-кен заводы иесінің басбайлы крепостнойлары болған. 1822 ж. Ефим Нижний Тагильдегі заводтардың бас механигі болды. 1833 ж. оған (әйеліне де) , ал 1836 ж. баласына ашқан өнер табыстары үшін бас бостандықтары берілді. Черепанов әртүрлі заводтық механизмдеді кемелдендірумен, домналық, темір алатын және мыс балқытатын өндірісті ижетілдірумен айналысты. Сондай- ақ олар жасаған бу машиналарының да үлкен маңызы болды. 1820 жылдан бастап Черепанов 20- ға жуық бу машинасын (қуаты 2-60 а.к.) жасады. 1833-1834 ж. олар Ресейде алғашқы паровоз, ал 1835 ж. қуатты 2- паровозды құрастырды. Шойын рельс жол Выйск заводы мен Мыс руднигіарасында төселді. Бірақ Черепановтардың бастамасы қолдау таппай, соңында олардың паровозы пайдаланылмай қалды.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 104 бет
Ақмола облысының тарихи-өлкетану мұражайы
-----------------------------------------

«Облыстық Тарихи-Өлкетану Мұражайы»–облыстағы көне мәдени – ағарту мекемелерінің бірі.Мұражай 1920 жылы құрылды және мұражай ғимараты 1904 жылы салынған тарихи сәулет ескерткіші болып табылатын ғимаратта орналасқан. Мұражай қорларында 71 195 экспонат бар. Олардың арасында өлкенің көне және қазіргі тарихын, Ақмола облысын мекендеген халықтардың этнографиясы мен тұрмысын көрсеткен материалдық және рухани мәдениет ескерткіштері, табиғи-ғылыми топтамалар, фотодеректі материал бар. Мұражайда жеті экспозициялық зал бар. Осында экспонаттар жайында мәліметті көрсететін сенсорлық құрылғылар орнатылған. Экспозициялар Ақмола облысының тарихын көне заманнан бастап қазірге дейінгі бейнесін көрсетеді. 
Мұражайдағы ерекше мәртебеге ие болатын зал «Абылай ханның әлемі» деп аталады, осында оның Солтүстік Қазақстан аумағында болғаны жайындағы тарих баяндалған. Хан жорыққа өзімен бірге алып жүрген, қайта қалпына келтірілген бүктемелі домбырасы, қытай патшасына жазған, қайта қалпына келтірілген хаттар, қытайлық құмыралар бар. 
Мұражайда экспонаттарды жинау бойынша белсенді жұмыс атқарылып жатыр, археологиялық, топонимикалық, этнографиялық экспедициялар ұйымдастырылады. Мұражай экспозициясы – бұл ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі өлкеміздің кішкентай энциклопедиясы болып табылады. Мұражай қызметкерлері белсенді ғылыми және ағартушылық жұмысты атқарып жүр, мұражайдың негізінде «Қазақстан тарихындағы мемлекеттілік рәміздері»; «Қала мен жылдар»; «Көшпенділердің қаруы мен әскери ісі»; «Уақыт пен ақша» (мұражай қорларынан алынған тиындар топтамасы); «Ескі сарайда табылған заттар»; «Шоқан Уәлиханов»; «Облысты мекендеген халықтың этнографиясы мен тұрмысы»; «Құстар – біздің досымыз»; «Жер бетінде өмірдің пайда болуы» тақырыптары бойынша лекциялар мен жылжымалы көрмелер, ВВС сериясынан алынған фильмдерді көрсетумен бірге өлке палеонтологиясы жайындағы әңгіме циклі үнемі өткізіледі.

Дереккөздер
-----------

*
**Абсолют жинақталатын қатар** - берілген қатар мүшелерінің абсолют шамаларынан құрылған {\displaystyle \sum \_{n=1}^{\infty }|a\_{n}|} қатары жинақталатын, {\displaystyle \sum \_{n=1}^{\infty }a\_{n}} қатары. Егер қатардың абсолю қосындылары жинақлмай тек өзі ғана жинақталса — шартты жинақталатын қатар деп аталады.
Әрбір абсолют жинақталатын қатар жинақталады. Абсолют жинақталатын қатар мүшелерінің орналасу ретін еркін өзгертуге, топтауға болады. Бұл амалдар қатар қосындысын өзгертпейді. Абсолют жинақталатын қатар жиынында негізгі арифметикалық амалдарды - қосу,алу,көбейту - орындауға болады. Функционалды қатардың нүктедегі абсолют жинақтылығы осыған ұқсас анықталады. Нүктедегі жинақтылық арқылы жиындағы жинақтылық анықталады.

Дәл осылай, егер функцияға қатысты меншіксіз интеграл {\displaystyle \int f(x)\,dx} жинақталса, ол оның модулінің интегралы {\displaystyle \int |f(x)|\,dx} жинақталу-жинақталмауына байланысты *абсолютті'* немесе **шартты** жинақталатын деп аталады.

Жалпы нормаланған кеңістікте анықтамадағы модуль нормамен алмастырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
*Басқа мағыналар үшін Ақадыр деген бетті қараңыз.*
**Ақадыр** — Қарағанды облысы Шет ауданындағы кент.

Географиялық орны
-----------------

Екатеринбург-Алматы темір жолының бойында, аудан орталығы Ақсу-Аюлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 82 км-дей, Қарағанды қаласынан оңтүстікке қарай 167 км-дей жерде орналасқан.

Тарихы
------

Іргесі өткен ғасырдың 30 жылдары Қарағанды-Мойынты теміржол құрылысының бойында Ақадыр стансасының ашылуына байланысты қаланған. Кентте 1937 жылдан бастап паровоз депосы ашылып, ол 1957 жылы тепловоздары, ал 1982 жылдан бүгінгі күндері электровозды жөндейтін ірі кәсіпорын болып есептеледі. 1973-1997 жылдары Ақадыр ауданының орталығы болған. 1997 жылы Ақадыр ауданы жабылып, Шет ауданының құрамына берілген.

Халқы
-----

Саны (1999, 2009, 2021)| 1999 | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 10564 | ▼9665 | ▲9756 | 100,9 | 4711 | ▲4887 | 103,7 | 4954 | ▼4869 | 98,3 |

Инфрақұрылымы
-------------

Кенттің әкімшілік аумақтық бағынысындағы елді мекендерде (Ақадыр кенті мен Подхоз ауылы, Тағылы, № 906 разъезддері) 4 мектеп, аудандық емхана, ФАП, 4 отбасылық дәрігерлік амбулатория, мәдениет үйі, кітапхана, балалар өнер мектебі, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, оқу-өндірістік комбинаты, балабақша, «Казақтелеком» бөлімшесі, «Қазпошта» бөлімшесі, басқа да мәдени-тұрмыстық мекемелер бар. Сонымен қатар «Қазақстан темір жолдары» жүйесіне қарасты «Ақадыр электр жабдықтау» (ЭЧ-12), темір жол дистанциясы (ПЧ-26), белгі беру және байланыс дистанциясы (ПЦЧ-21) мекемелері бар. Кент аумағында теміржол жүйесіне қарасты барлығы 14 мекеме, ұжымдар жұмыс атқарады. 46 шаруа қожалығы бар (2006). Аудандық статусы бар №2 Ақадыр аудандық соты, №2 аудандық АХАЖ, кенттік полиция бөлімшесі бар. Кент басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
3. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Қарағанды облысы Шет ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақадыр •
 Айғыржал •
 Айса •
 Ақбауыр •
 Ақбұлақ •
 Ақжал •
 Ақжартас •
 Ақжол •
 Аққияқ •
 Ақой •
 Ақсу (Ақсу-Аюлы а.о.) •
 Ақсу (Нұраталды а.о.) •
 **Ақсу-Аюлы** •
 Ақтөбе •
 Ақшатау •
 Әлихан •
 Батық •
 Бекет •
 Берекеші •
 Босаға (Босаға а.о.) •
 Босаға (Ортау а.о.) •
 Бұрма •
 Дария •
 Деріпсал •
 Еңбекшіл •
 Еркіндік •
 Жаңажұрт •
 Жарылғап батыр •
 Жоғарғы Қайрақты •
 Жұмыскер •
 Жыланды •
 Киікті •
 Көктіңкөлі (ауыл) •
 Көктіңкөлі (станция) •
 Красная Поляна •
 Қайрақты •
 Қарамұрын •
 Қарамыс •
 Қарғалы •
 Қойтас •
 Қошқарбай •
 Құттыбай •
 Қызылқой •
 Қызылтау (Ақшоқы а.о.) •
 Қызылтау (Кәрім Мыңбаев а.о.) •
 Қызылту •
 Мойынты •
 Мұхтар •
 Нұра •
 Ортау •
 Өспен •
 Сарыбұлақ •
 Сарыши •
 Сәкен Сейфуллин •
 Талды •
 Төменгі Қайрақты •
 Тұмсық •
 Үңірек •
 Шопа 
 |

 |
Ататіл "тектіл, төркін тіл) орыс.праязык - диалектілері туыс тілдер тобының шығуына негіз болған тіл. Мазмұны жағынан басқа белгілі тілдер негізінде анықталған жалпы типологиялық заңдылықтарға сай келетін, нақты кеңістікте, белгілі бір тарихи әлеуметтік ортада өмір сүрген тіл ретінде қаралады. Тегі бір тілдер дамуында ататіл ұғымы нақты сипат алып, өзгеріп отырады. Мысалы: бірқатар роман тілдер үшін латынның сөйлеу тілі ататіл болған, ал латынның сөйлеу тілі Италия ататіл диалектісінен, соңғысы үнді еуропалық ататілдің бір диалектісінен пайда болған. Осы күнгі түркі тілдерінің ататілі көне түркі тілі болса, көне түркі тілі үшін ататіл қызметін Алтай заманындағы ататілдің бір диалектісі атқаруы мүмкін. Сөйтіп, ататіл дегеніміз диалектілері туыс тілдер тобының шығуына негіз болып отыратын, тарихи ұғым болып табылады. Ататіл тегі бір тілдердің генетикалық тұрғыда бір негізге саятын басты қасиеттері мен белгілерін қамтиды. Оның кейбір көріністері көне тіл құбылыстары ретінде қазіргі тілдерде сақталуы мүмкін.
**Қылша**(лат. *Ephedra*) — қылшалар тұқымдасына жататын мәңгі жасыл бұтақтар, биік ағаштар.

Ботаникалық сипаты
------------------

* Биіктігі 2 — 7 см-ден 1 — 8 м-ге дейін жетеді.
* Сабағы бунақты. Бұтақтары қырлы - қырлы, жасыл түсті, онда фотосинтез процесі жүреді.
* Жапырағы қабыршақ не жіп пішінді.
* Гүлі қос үйлі, бір үйлісі сирек. Аталық масақшасы шоқтанған гүл серігінен тұрады. Аналығы 1 — 3 бүрлі. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, шілде — тамызда жеміс салады. Тозаң желмен, кейде насекомдармен тұқымбүріне жеткізіледі.
* Жемісі — сары, қызыл түсті, етті шырынды жидек.

Өсетін жері мен таралуы
-----------------------

Құрғақ климатты жерлерде: Солтүстік жарты шардың басым бөлігінде - Оңтүстік Еуропада, Солтүстік Африкада, Азияның оңтүстік-батысы мен орталығында, Солтүстік Американың оңтүстік-батысында, Ресейдің еуропалық бөлігі мен Батыс Сібір жазығының далалы жерлерінде және Оңтүстік жарты шарда, Оңтүстік Америкада таралған. Қазақстанда қылшаның Балқаш-Алакөл ойысында, Қаратау сілемдерінде, Жетісу (Жоңғар), Теріскей, Іле Алатауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда кездесетін 7 түрі бар.

Қолданылуы
----------

Құрамында С дәрумені бар, жеуге жарамды. 
  

Қылшадан дәрілік зат — эфедрин, алкалоидтар алынады, өсімдік бойында илік заттар (пиракатехин, флобафен, т.б.) бар. Қылшаның бір түрі (E. lamatolepіs) эндемик болып саналады. Дәрілік өсімдіктер қатарына масақты қылша (Кузмич шөбі — *Ephedra dіstachye*), қырықбуынды қылша (E. equіsetіnc), қызыл тамырлы қылша (*Ephedra іntermedіa*) түрлері жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
2. ↑  Қазақстан энциклопедиясы
**Әуезов ауданы** — Алматы қаласының әкімшілік бірлігі.

Тарихы
------

Әуезов ауданы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жарлығымен 1972 жылдың 10-шы наурызында құрылды.

Экономикасы
-----------

Үлкен және орта өнеркәсіп кәсіпорындарының саны - 23. Шығарылған өнімдер көлемі осы жылдың 10 ай ішінде 23443 млн. теңгені құрайды. Соған ұқсас 2005-ші жылдың ішіндегі өсуі - 107%. Алматы қаласы өнеркәсіп өндірістері өнімдерінің аудандағы үлесінің жалпы көлемі 11,5%. Шаруашылық субъектілер саны 10539 бірлік, оның ішінде әрекеттегі 6883 бірлік. Тіркелген шағын кәсіпорындар саны 527 бірлікті құрайды. Шағын кәсіпорындардағы айналысатын адамдар саны 3980 адамды құрайды. Шағын кәсіпорынды қаржыландыру үшін жергілікті бюджеттен 6804,0 теңге бөлінді. Аудан бюджеті осы жылдың 10 айы ішінде 8077,5 млн. теңгені құрады. Болжамның орындалуы 105,7%. 
Инвестицияның негізгі капитал көлемі 18201,5 млн. теңгені, 193,7% құрайды. 

Ауданда көлік жолдарының ұзындығы 208,908 км-ді құрайды, барлығы да қатты жамылғымен қапталған. Сыртқа жарық түсіру желілерінің ұзындығы ауданда 299,7 км-ді құрайды (7645 жарық орындары). 3 саябақ бұзылған, 1 парк қызмет етуде (FAMILY park).

Әлеуметтік нысандары
--------------------

Ауданда 8 жоғарғы оқу орындары, 9 орта арнайы оқу орындары, 39 орта оқу орындары, 35 мектепке дейінгі мекеме, 3 түзету мектеп-интернаты, 2 кәсіби лицей, 2 кешкі мектеп, 2 спорт мектебі бар. 

Ауданда 3 аурухана, 2 перзентхана, 80-нен аса дәріхана, 4 емхана, 1 диспансер, 3 отбасылық- дәрігерлік амбулатория, 2 медициналық орталық, 2 сәби үйі, 9 стоматологиялық емхана орналасқан.

Ауданда 100-ден аса НПО бар, оның ішінде белсенді әрекеттенушілер саны- 29. 

Ауданда мүгедектік зейнетақы алатын 6418 адам, асыраушысынан айырылғандар бойынша жәрдемақы алатын 2971 адам, жасы бойынша 34196 адам тіркелді.

Ауданда 1156 соғыс ардагерлері мен мүгедектері, 4012 еңбек майданына қатысушы бар. Ауданда 262 құрылған ТКЖП және ТКЖҮ жұмыс істейді, оның ішіндегі ірісі- 122.

Әкімдері
--------

1. Евгений Шатов (1994—1997)
2. Владимир Устюгов (1997—2006)
3. Әділ Несіпбаев (2006 — 2009)
4. Бекқали Торғаев (2009 — 2015)
5. Алтай Рахымбетов (2015 — 2018)
6. Әнуар Өскенбаев (2018 — 2019)
7. Сайран Сайфеденов (2019 — 2023)
8. Абзал Егембердиев (2023 жылдан бастап)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
2. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)
**Нарды** (немесе **трик-трак**, **бэкгэммон** (ағылш. *Backgammon*), **тавла**, **шеш-беш**, **коша**) — арнайы жасалған тақтадағы екі ойыншы үшін үстел үстіндегі ойын. Тақта екі бөлікке бөлінген. Ойын мақсаты: ойын сүйегін тастап, ұпайларға байланысты шашкаларын жылжытып отырып қарсылас ойыншыдан бірінші болып бір айналымын өтіп, «үйшікке» келу.

Тарихы
------

Танымал нанымға ие нарды әлемдегі ең көне үстел ойыны емес, және барлық үстел ойындары нарды нұсқалары емес. Шын мәнінде, нарды туралы ең алғашқы белгілі ескерту 1635 жылғы хатта болды, ол әйгілі ортағасырлық ағылшын-шотландтық ирландиялық ойынның нұсқасы ретінде пайда болды, соңғысы ең жақсы ойын ретінде сипатталды. Алайда, 19 ғасырға қарай олар Еуропаға таралды, онда Trict-rac сияқты басқа үстел ойындары тез танымал болды. Cонымен қатар Америкада екі еселенген текше енгізілді. Қазіргі батыс әлеміндегі ең танымал өкілі нарды болып табылатын үстел ойындары отбасының тарихы бірнеше мыңжылдықтардан басталады.

Ойын шарттары
-------------

* Ойнаушылар саны — 2
* жасы — 5+
* 1 партияның уақыты — 5-30 минут
* қиындығы — орташа
* стратегия деңгейі — жоғары
* кездейсоқтықтың әсері — жоғары
**Пол Гарднер Аллен** (ағылш. *Paul Gardner Allen*; 21 қаңтар 1953 жыл, Сиэтл, Вашингтон, АҚШ — 15 қазан 2018 жыл, Сиэтл) — американдық кәсіпкер, мектептегі досы Билл Гейтспен қатар Майкрософт Корпорациясының қалаушыларының бірі. 2018 жылы Аленның капиталы $20,8 млрд. саналды.

Өмірі
-----

#### Балалық шағы

Аллен 21 қаңтарда 1953 жылы Сиэтлде дүниеге келді (Вашингтон штаты).

#### Microsoft

1983 жылы Аллен әр активін $10 сатып, Майкрософттан кетеді, бірақ акциясының бөлшегін және директорлар кеңесіндегі орнын сақтап қалады. 2011 жылға дейін, Аллен бұл бизнестен кеткен деп есептеліп келді.

### Microsoft-тан кейін

Майкрософттан кеткеннен кейін Пол Аллен инвесторлықпен айналыса бастады. Ол ең алғаш жеке суборбитальді SpaceShipOne кемесінің соғылуына демеуші болды. Бұдан бөлек 2005 жылы ол жерден тыс тіршілікті зерттеуге арналған үлкен радотелескопты жасауда қаржылай көмек берді. Бұл комплекс "Allen Telescope Array" деген есім алды, Пол әлемдегі ең үлкен кемелердің иегері - Octopus және Tatoosh. Профессионалды спорт командаларының иегері болып саналады: Ұлттық футбол лигасының ішіндегі "Сиэтл Сихокс" ж2не Ұлттық баскетбол ассоциациясының ішіндегі "Портленд Трэйл Блэйзерс". America Online, Inc. компаниясының дамуына $1 млрд ақша құртқан болатын.

### Кітаптары

* Пол Аллен, Idea Man: a memoir by the co-founder of Microsoft, New York : Portfolio/Penguin, 2011. ISBN 978-1-59184-382-5

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3
2. 1 2 3   Мұрағатталған 15 қазанның 2018 жылы.
3. ↑   Мұрағатталған 15 қазанның 2018 жылы.
4. ↑  The World's Billionaires 2015.  // forbes.com. Басты дереккөзінен мұрағатталған 22 тамыз 2011. Тексерілді, 13 сәуір 2011.
*Басқа мағыналар үшін Бостандық ауданы деген бетті қараңыз.*
**Бостандық ауданы** — Алматы қаласының әкімшілік-аумақтық бірлігі, 1966 жылы негізі қаланған. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығына сәйкес 31 қаңтар 1966 жылы Калинин ауданы пайда болды. Қала маңындағы жерлер аумағының кеңеюіне байланысты қала маңындағы жерлерден аудан құрылды , ал 1997 жылы Бостандық ауданы болып өзгертілді. Ауданның ауданы 3765га, ал халық саны 282 200 мың. Аудан әкімі Алин Санжар Мендібайұлы.

Әкімдері
--------

1. Александр Слободянюк (1996)
2. Евгений Шатов (1997 — 1997)
3. Байдалы Дәрімбетов (1998 — 1999)
4. Алмат Мурзин (1999 — 2002)
5. Амангелді Каримуллин (2002 — 2009)
6. Зәуреш Аманжолова (2009 — 2013)
7. Раушан Асанова (2013 — 2015)
8. Бекқали Торғаев (2015 — 2018)
9. Алтай Рахымбетов (2018 — 2023)

Қарулануы
---------

Бостандық - Алматы қаласының қару-жарағы ең көп ауданы. Алматы қалалық ішкі істер департаментінің қару айналымын бақылау және лицензиялау бөлімінің аға инспекторы Рақым Толоқұловтың мәліметінше, жалпы қалада 1973 адамның 69 860 дана суық қаруы бар. "Тіркелген қарулардың ішінде: кесілген: 8017, тегіс оқпанды - 34 643, газды - 10 279, травматикалық оқпен атылатын газды қару - 10 440, травматикалық - 6079, пневматикалық - 371, электр қаруы - 31 дана. Бостандық ауданында 10 460 адам қару ұстайды, бұл - қала бойынша ең үлкен көрсеткіш. Екінші орында Әуезов ауданы келеді - 10 442 адам, Медеу ауданы үшінші орынды алып тұр, мұнда 9876 адам қаруын заңдастырып алған", - деді Толоқұлов.

Полиция өкілдерінің айтуынша, 1 желтоқсанға дейін қару ұстайтындардың тек 97 пайызы ғана сигнал беру жүйесі бар сейф сатып алған, бұл көрсеткішке Бостандық ауданы да еніп отыр. Еске сала кетейік, қаруы бар адам оны сақтайтын жерге сигнал беру жүйесін орнатпаса әкімшілік жауапкершілікке тартылады. Жеке тұлғаларға 1852 теңгеге дейін, ал заңды тұлғаларға 9-13 мың теңге аралығында айыппұл салу қарастырылған. Полиция Алматыдағы Бостандық ауданын қылмыс көп болатын аудан ба, жоқ па - оны хабарламады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
2. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресми сайты Мұрағатталған 19 мамырдың 2014 жылы.
**Наан** (хинди नान, **نان** парсы тілінен *nān*) — бидайдан жасалған торт, үнді ұлттық тағамдарының тағамы. Сонымен қатар, тағам Ауғанстанда, Иранда, Непалда, Пәкістанда, Тәжікстанда, Өзбекстанда және оған жақын аймақтарда кеңінен қолданылады. Түркі тілдерінде (мысалы, қазақ, қырғыз, өзбек, ұйғыр, т. б.) нан *наан* (парсы тілінен алынған) деп аталады.

Торттың негізі — ашытқы бидай қамыры. Толтыру ретінде әртүрлі қоспаларды қолдануға болады, мысалы, тартылған қой еті, көкөністер, ірімшік немесе картоп. Дәмдеуіштер мен дәмдеуіштерден зире, сарымсақ, кевра, мейіз қолданылады.

Наан сорпалармен, шайлармен немесе негізгі тағам ретінде тұтынылады.

Сорттары
--------

### Индонезия

Индонезияда наан индонезиялық және араб индонезиялық қауымдастықтарында, сондай-ақ малай, ацех және минангкабау — роти-чанай сияқты басқа роти нұсқаларымен танымал. Әдетте роти наан немесе роти нан деп аталатын бұл тағам жергілікті дәмдеуіштермен сарымсақ сияқты индонезиялық дәмдеуіштерді пайдалана отырып дайындалады.

Галерея
-------

* Үнді шелпектер наанҮнді шелпектер *наан*
* Ауған наанАуған наан
* Пәкістанның Карачи қаласындағы тандырда жаңа піскен наанПәкістанның Карачи қаласындағы тандырда жаңа піскен наан
* Ірімшік наанІрімшік наан
* Наан пая сорпамен (қой етімен), кейде Мьянмада таңғы асқа беріледі*Наан пая* сорпамен (қой етімен), кейде Мьянмада таңғы асқа беріледі
* Қашғардағы ұйғыр наанҚашғардағы ұйғыр наан
* Толтырылған тандыр наанТолтырылған тандыр наан
* Ирандағы наанИрандағы наан
* Ирандағы варбар наанИрандағы *варбар* наан
* Ирандағы сангакИрандағы сангак
* Ирандағы тафтан наанИрандағы *тафтан* наан
* Наан, Кабул, АуғанстанНаан, Кабул, Ауғанстан
* Мазари-Шарифтегі наан, АуғанстанМазари-Шарифтегі наан, Ауғанстан
* Үнді наанҮнді наан
* Сары май мен сарымсақ қосылған наанСары май мен сарымсақ қосылған наан
* Бирма наан бияБирма наан бия

Тағы қараңыз
------------

* Нан
* Тандыр нан
* Бәтір нан

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Baking with Eda: 'Naan' Indonesian Flatbread. *Baking with Eda*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 қазан 2020.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 28 қазан 2020.