recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Кәдімгі құрқылтай
*Remiz pendulinus* 
**Кәдімгі құрқылтай** (лат. *Remiz pendulinus*) - шымшыққа ұқсас кішкене денелі құс.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Салмағы - 8—10 г. Жонындағы қауырсындар үлесі - сұрғылт қоңыр және басының екі жағында өзіне тән қара бөртпелері бар. Құрқылтай ұдайы болатын ағаштардың бөрікбасында өзінің бар екенін «тсссии...тсссии» деген назды ызыңмен жиі айқын білдіреді. Қолғап тәрізді ерекше ұяны жыл сайын жаңадан тоқиды, кейде оған сақталған ескі ұялардың мамығы мен тінін пайдаланады. Салындыдағы 7-8 ақ түсті жұмыртқаларды аналығы 12-14 күн басады. Ол қалай болғанда да балапандарды өзі қоректендіреді. Аталық бұл кезде жаңа ұя салу үшін аналыққа жағынады. Бір аналықта бірнеше аталықтардың болуы да (бұл полигамия деп аталады) мүмкін. Балапандар ұядан 23 күн шамасында кетеді де ұяластарымен ұзақ бірге болады. Бәлкім, ұяластар қыстауға ұшып кеткенге дейін бірге болуы да ықтимал.

Қазақстанда құрқылтайлар соңғы рет қазанның 13-інде кездеседі.

Таралуы
-------

Қазақстанда бұл жайылымдық тоғайлар тұрғыны жеке үлескілерде: Жайық өзенінің алабында өте көп, сондай-ақ Семейдің төменгі жағындағы Ертіс жайылмасында және солтүстік орманды дала бойынша кейбір жерлерде таралған. Қазақстан шегінде, өте таяу болса да Оңтүстік Каспий маңында және Өзбекстанның шекаралас жерлерінде қыстайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
**Саиф Сараи** (1321, Сарайшық — 1396, Мысыр) — қыпшақ ақыны, Алтын Орда дәуірі әдебиетінің көрнекті өкілі.

Хан ұрпақтары арасындағы тақ таласы тұсында туған жерінен кетіп, өмірінің соңғы кезеңін мәмлүктер билігіндегі Мысырда өткізді. Саиф Сараиды Әмір Наджип қазақ халқының негізін құраған қыпшақ тайпасынан шыққан деп есептейді. Бізге жеткен елеулі еңбегі — бес мың жолға жуық түркі (қыпшақ) тіліндегі «Гүлстан би-т-түрки» (1391) туындысын Сарайшықта бастап, Мысырдағы Ніл өзені бойында аяқтаған. Дастанның негізгі бөлімі Сағдидің «Гүлстан» шығармасының еркін аудармасынан тұрады, сондай-ақ оған өзімен тұстас сегіз шайырдың ғазалдары, ақынның өзі жазған лирикалық өлеңдері, нақыл, ғақлия, толғаулары енген. Саиф Сараидың бұл поэмасы XIV ғасырдағы қыпшақ әдебиетінде қалыптасқан әдеби дәстүр, озық поэзия үлгісі болған.

Саиф қолжазбасы 1915 жылы белгілі болды, оның фотокөшірмесі Анкарада (1954), орыс әліпбиі негізіндегі транскрипциясы Ташкентте (1968) басылды. Саиф Сараи (13-14 ғ.) "Гүлстан" атты шығармасымен әйгілі болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 - том
2. ↑  Наджип Э.Н. Кыпчакско-огузский литературный язык мамлюкского Египта XІV века, М. 1965;
3. ↑  Тюркоязычный памятник ХІV века "Гулстан" С.Сараи, А. 1975;
4. ↑  Тасмағамбетов И. Самашев З. Сарайшық, Атырау, 2003;
5. ↑  Келімбетов Н. Ежелгі әдеби жәдігерліктер, Аст. 2004.
**Кәдімгі шәңкіш** (Байсаттар тұқымдасы) — ормандық, ылғал сүйгіш бұта, ағаштың шіліктерін мекен етеді, өзен, көлдердің жағасында, Солтүстік Қазақстанның жазық жыраларында, тау аңғарлары мен тауларында және Орталық аласа төбешіктерде, Алтай және Тянь-Шаньға дейін таралған. Биіктігі 1,5 метрден 4 метрге дейін, ескі бұтақтардыңқабығы жарылған қоңыр түсті, жас шыбықтары жылтыр, жапырақтары қарама-қарсы орналасқан. Жүйкелері аздап түкті, 3-4 бөлікті, жапырағынан тәтті шырын бөлінеді. Жас бұтақтардың басындағы гүл шоғырлар жылтыр, шатыр тәрізді, гүлі ақ, алқызыл,тостағаншасы 5 тісті, күлтесі 5 бөлікті қоңырау секілді.Аталығы күлтеден ұзын, тозаңқабы сары. Мамыр-шілдеге дейін гүлдейді, тамыз-қыркүйекте жеміс береді.

Тағы қараңыз
------------

Өсімдіктер

Дереккөздер
-----------

«Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.
**Шоқтық кезең** - жеке ағзаның өсіп-жетілуінің, тіршілік етуінің бірінен соң бірі келіп отыратын, бір-бірінен жақсы ажыратылатын шақтарға бөлінуі. Малдың туғаннан кейінгі өсіп-жетілуі, жеке басының дамуы, яғни онтогенез - уыз еметін **уыздық кезең**, сүт еметін **сүттік кезең**, жыныстық қабілеттілігі қалыптасатын **жыныс қабілеттілігі** жетілу кезеңі, ағзаның биологиялық тұрғыдан да, шаруашылық тұрғыдан да **толық жетілу кезеңі**, содан кейінгі **қартаю кезеңі** деп бес кезеңге бөлінеді. Олар бір-бірінен малдың сыртқы ортаға бейімделушілігі, өсіп-даму қарқыны, дене құрылымының күрделіленуі, кұрылымдық бөліктердің кызметі мен үйлесімділігінің өзгеруімен ерекшелінеді. Мысалы, жаңа туған төлдің уыздық кезеңінде оның ағзасы қоршаған сыртқы орта жағдайларына бейімделе бастайды. Бұл жас ағза онтогенезінің ең жауапты, әрі тіршілік факторына сезімтал, қорғаныс қабілеті-резистенттігі әлі жетілмеген, ас қорыту мен иммундық жүйелері әлі қалыптаспаған кезең. Соңдықтан осы және сол жүйелер дамып-жетілетін, одан кейінгі сүттік кезенде төлдің бағып-күтілуіне үлкен жауапкершілікпен қарау керек. Бұдан кейінгі жыныстық жетілу кезенінің дұрыс өтуі малдың болашақ өнімділігіне ықпал етеді де, толған кезеңінде сол өнімділігі толығымен айқындалады. Қартаю кезеңіңдегі зат алмасуында ыдырау үрдісі басым болуынан, мал өнімділігі төмендейді. Оларды табыннан шығарып, орнын жас бастармен толықтыру керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Нұр әд-дін Абд әр-Рахман Жәми** (парсы: نورالدین عبدالرحمن جامی‎; 7 қараша 1414 жыл, Жәм, Хорасан – 9 қараша 1492, Ғират, Хорасан) — парсы ақыны, филолог, философ, музыка зерттеушісі. Әуелі Гераттағы Дилкаш медресесінде, кейін Самарқандағы Ұлықбек медресесінде білім алған. Самарқанда ғалымдармен тікелей араласып, олардын арасында білімділігімен даңқы шыққан. Ғиратқа оралған соң, сарай қызметінен бас тартып, сопылық жолға түскен. Ақын шығармаларында сопылықты насихаттау, халықтың азапты өміріне жаны ашып, қанаушыларды әшкерелеу кабаттаса жырланды. 1456 жылдан Ғиратқа X. Байқараның сарайында қызмет атқаррды. 

Осы кезде Әлішер Науаимен танысты. Абд өр-Рахман Жәмидің алғашқы шығармасы - өз дәуірінің энцилопедиясы іспеттес "Алтын шынжыр" дастаны. 1468 ж. Науаидің X. Байқара сүлтанның уәзірі болуы ақын жағдайын жақсартты. Ақын діни-филос. кағидаларында сопылықтың тәңірмен бірігу, сүйіспеншілік туралы категорияларындағы мистикалық мәннің жігін ажыратьп, оған филос. адамгершілік мағына берді. Адамға деген сүйіспеншілікті, гуманизмді, әдептілікті жырлады. Ол, негізінен, дінді жақтағанмен, табиғат шындығын жоққа шығармады. 

Абд өр-Рахман Жәмидің даңқын шығарған туындылары лирикалық үш жинақ(1479 - 91) пен жетідастаннан тұратын "һәфт авранг" Атты кітабы. Ал "Жүсіп - Зылиқа"(1483), "Ләйлі - Мәжнүн" (1484), "Сүлеймен мен Ибсол" (1479 - 80) дастандары парсы әдебиетіндегі нағыз шыншыл, гуманистік рухта жазылған туынды болады. "Бәһористан" (1487) атты прозалық шығармасында мұсылмандық шығыс әдебиетінің ірі тұлғалары, оның ішінде өзінің досы Науаи туралы құнды мәліметтер қалдырды. 

Соңдай-ақ Әбу Наср әл-Фараби, Сафи әд-Дин, Абд ул-Қадыр сияқты ғалымдардың музыкаға байланысты еңбектерін жете зерттеді. Соның нәтижесінде музыканттардың теориялық қағидалары мен муз. тәжірибелерін өз трактатында ғыл. тұрғыдан жан-жақты қорытты. Музыканың шығуы, интервалдардың арақатынасы, ладтардың мәнерлік мазмұны сияқтьі муз. теориясына қатысты мәселелердің барлығын түгел қамтыды. Абд әр-Рахиан Жәми шығармалары қазақ халқына ертеден таныс. Оның "Жүсіп - Зылиқасы" мен "Ләйлі - Мәжнүні" халық арасында кең тараған. Шығармалары көптеген тілдерге аударылып, мол тиражбен тарады. Казақ тілінде "Өлеңдер мен дастандар" атты жинағы жарияланды (1968).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан. Ұлттық энциклопедия — 1998. — ISBN 5-89800-123-9.
**Абдаллах-хан** (?—30.10.1675) — Турфана, Шалыш (1635-1668), Мамлакат-и Моголийе және Орталық Моғолстан ханы(1638-1668). Абдар-Рахим ханның баласы.Жеті жасында, мырза Абу-л-Хадидың тәрбиесінде өсті. Абдар-Рахим ханның өлімінен кейін, Абу-л-Хади оны Шалышқа әкелді. Ол жерде, барбилікті өзіне інісі Абу-л-Мухаммад алғысы келген. Бірақ, ол тақты туған ағасына бере салды да, Турфанаға хаким ретінде кетті. Біраз уақыттан соң, Абдаллах хан амирлерге, билікке қол жеткізгісі келген Абу-л-Хадині, оған 2 ұл тауып берген оның үлкен қызымен тұрмысына қарамастан оны өлтіруге ант берген. Аталық таққа отырға соң, ол тура сол 1634 жылы Ақсуды жаулап алды. Бұған қарамастан да, оның келесі Қашғаруға баратын жолын, Тұрғайдағы шайқаста Сұлтан-Ахмад II ханмен бұзылды. Ол сол жерде жеңіліс көрді.

1636 жылы, өзі мен інісі Абу-л-Мұхаммад ұйымдыстырған жорықтың нәтижесі Қашғар мен Хотанның жаулауын және Султан-Ахмад II ханның Мәуренахрға қашуына әкелді. Кейін, Абдаллах хан қайтадан Мамлакат-и Моголийе тағына отыруына 1638 жылы әкелді. Султан-Ахмад II ханның әскерінің жақындауын естіп, 200-дей Қашғарда және100-дей Яркенде бай шенеуніктерді өлтірді.

Қазақ хандарымен достық қарым-қатынасты ұзақ уақыт бойы ұстап тұрды. 1640-41 жылдары Бадахшан мен Балорды жаулап алды. 1668 жылы тақтан бас тартып Үндістанға қашып, жеті жылдан кейін сонда қайтыс болды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* *Акимушкин О. Ф.* Средневековый Иран: Культура, история, филология. — СПб.: Санкт-Петербург "Наука", 2004. — С. 230-264. — 403 с. — (Восток: Общество, культура, религия). — 1200 экз. — ISBN 5-02-027059-8.
* Шах Махмуд ибн мирза Фазил Чурас. Хроника. М. Наука. 1976
**Шоқанның сот реформалары туралы жазбалары** - XIX ғасырдың 60 жылдары патшалық Ресейдің қазақтар үшін отарлық әкімшілік - басқару органдары мен сот жүйесін қайта құру реформалары жөнінде Шоқан Уәлихановтың жазған мақалалары мен хаттары.

Реформаның мәні
---------------

Бұл реформаның жалпы рухын қуаттаған Шоқан қазақ халқының саяси-экономикалық құқықтары мен мүдделерін ғылыми тұрғыдан дәлелдеп, қорғауға тырысты. Реформаның прогрестік заңдылыққа сүйеніп, халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартуға, қазақ халқының орыс халқымен достығын нығайтуға бағытталуын қуаттады. Патша үкіметінің 1854 жылы XIX мамырдағы қазақтың билер сотын сайлау принципіне көшіру мен мемлекет органы арқылы бекітілуі жөніндегі заңына Шоқан қарсы шығып, сот реформасының бұл түрі халық мүддесіне қайшы келетінін көрсетті. Ол "билерге чиновниктік атақ беріп, олардың лауазымын көтеруді көздеген бұл заң" - билікті халықтың әдет-ғұрыптары мен құқығынан ешбір хабары жоқ баққұмар байларға береді деген ойда болды. Бұл тәртіппен сайланған чиновник-билер жұрттың бәрінен пара беріп жүретін болыстар тәрізді болып кетеді деп қауіптенеді. Шоқан 1854 жылғы заң халықтың мүддесіне қайшы келеді және империяның отаршылық заңдары мен соттарының рөлін арттырады деп, бұл соттық реформаға қарсы шықты.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Уәлиханов Шоқан, Мақалалары мен хаттары, А. 1949.
Абдель Керим Касем
**Абдель Керим Касем** (1914 жыл, Бағдат - 1963 жыл 9 ақпан, Бағдат) - Ирактың мемлекет және әскери қайраткері, 1958—1963 жылдары Ирактың премьер-министрі және қорғаныс министрі, бригадалық генерал.

Өмірі
-----

1955 жылдан бастап бригадалық генерал, 1959 жылдың қаңтарынан генерал-майор. 1956 жылы бір топ ирак офицерлерімен бірге әскер ішінде антиимпериалистік, антимонархиялық астыртын *«Еркін офицерлер» ұйымын* құрды. Бұл ұйым жасаған әскери төңкеріс *Ирак революциясының* (1958) бастамасы болды. 1958-1963 жылдары Ирак Республикасының премьер-министрі, қорғаныс министрі әрі қарулы күштердің бас қолбасшысы. Касем үкіметі бастапқы кезде бірқатар прогресшіл шараларды жүзеге асырды. 1959 жылдың аяғынан бастап демократияшыл күштерді тұншықтыруға ойысты, 1961 жылы күрдтарға қарсы соғыс ашты, жеке басының диктатурасын орнатты. *«Баас» партиясы* жетекшілік еткен реакцияшыл төңкеріс кезінде атылды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974 ж. 5 том
**Рабих Атайя** (араб.: ربیع عطایا‎; 16 шілде 1989, Бейрут, Ливан) — ливанддық футболшы, Ливан Ұлттық футбол құрамасы мен "ЮиТМ" клубының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Карьерасын 2006 жылы "Тадаман Сор" клубында бастады. Екі маусымнан соң ливандық тағы бір клуб — "Әл-Ансарға" ауысты. 

2017 Иранның "Зоб Ахан" клубымен келісім шарт жасасты, бірақ бір жыл ғана ойнап, отанына оралды да, "Әл-Ахед" футболшысы атанды. 

2020 жылы малайзияның "ЮиТМ" клубына жалға берілді. 

### Құрама

Ұлттық құрама сапында тұңғыш рет 2012 жылы алаңға шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тransfermarkt.com

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Тоғыстыру әдісі**. Сандық тұрғыдан мүлдем жеткіліксіз бұрғылау ұңғымалары көмегімен ғана аршылған жер қойнауларының терең деңгейлерінде орналасқан қойнауқаттың құрылымдық картасын жасақтау әдісі. Бұл әдіс зерттелмек қойнауқаттан жоғарырақ орналасқан және біршама жақсы зерттелген танымал қойнауқаттың беткі жазықтығының пішіні жайлы деректерді пайдалана отырып, төмендегі мәселелерді шешуге мүмкіндік туғызады: танымал қойнауқаттың кұрылымдық картасын дайындау; осы картаның бетінде терең және саяз ұңғымалардан алынған деректер көмегімен анықталған изохоралар картасын түсіру; аталған екі картадағы изосызықтардың тоғысу нүктелеріндегі терең орналасқан қойнауқат жазықтығының нақты белгілерін анықтау; зерттелген қойнауқаттың құрылымдық картасын жасақтау.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Акита-ину** (жапон. 秋田犬) — ит тұқымы, Хонсю аралында жапониялық Акита провинциясында шыққан. Басқаша атауы: япондық ит акита. Акита-ину жапонияда ең ірі ит болып есептелінеді. Кейбір адамдар осы итті аңға шығу кезінде алған екен. Сол кезде адамдар итті матаги кэн» деп атады. Жапон тілінен аударғанда «Алып аңдарға шығатын ит» деп аударылады. «Кэн» сөзіне келетін болсақ, «ину» сөзі секілді ит деп тікелей аударылады.

Тұқымның құрылу тарихы
----------------------

Акита — 14 үй жануарының байырғы тұқымы. Бұл иттің тұқымдарын сақтау үшін VI ғасырда арнайы ит сақтандырушы топтар болған еді. Олар итті үйретті, ит туралы көп жазды.

Екінші дүниежүзілік соғыста осы акитаны қолданған. Негізінен неміс овчаркасын қолданған, онан соң акитамен неміс итін шағыстырған. Соғыстан кейін акита үш топқа бөлінген: 

* Акита матаги
* Сарбаздық акита
* Овчарка-акита.
*Басқа мағыналар үшін Жарлы деген бетті қараңыз.*
**Жарлы өзені** – Қарасор көлі алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 156 км, су жиналатын алабы 5660 км2.

Бастауы
-------

Ертіс-Балқаш суайрығындағы Бұйратас тауының оңтүстік беткейіндегі бұлақтардан басталып, Қарасордың батысындағы Саумалкөлге жетпей тартылып қалады.

Гидрологиясы
------------

Жылдық орташа су ағыны 0,32 м3/с. Жоғарғы ағысында Ащыөзек, Ақтас, Көктал (Милыбұлақ ауылынан төмен), ал Ақшоқы ауылынан кейін Жарлы аталады. Жоғарғы ағысының жағасы бұйратты, тік сайлы. Түбі шоңғалды, арнасы тар, ағысы қатты. Орта және төменгі ағыстары жазыққа шыққаннан кейін аңғары тегістеліп, арнасы кеңейіп, жайылмасы ұлғаяды. Көптеген қарасулар, иірімдер пайда болады, көп жерінің жағалары жарлы келеді. Негізінен жер асты, қар, жаңбыр суымен толығады. Қарашада қатып, сәуірде мұзы ериді. Қар көп жауған жылдары өзен тасиды. Бұл кезде жылдық ағынның 73 — 75%-і өтеді. Жайылмаларын (ені 5 — 6 км-ге жететін) су басып, жазда бітік шалғын шығады. Жағасында тал, шілік, т.б. бұталар өседі. Өзеннің жоғарғы, орта бөліктерінің суы тұщы, төменгі ағысында кермектене бастайды. Аңғары жайылым, жайылмасы шабындық ретінде пайдаланылады. Жарлыға ұзындығы 10 км-ден асатын 11 сала келіп құяды. Ірілері: Айтбайсай, Сырым, Дөненбай, Ежебай, Қарасу.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
**Қирағат**  (Оқу) - Құран оқу ережелері. Құран Қирағаттының қалыптасу тарихы Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбардың Меккеден Мединеге көшкен кезінен (һижрат етуінен) бастау алады. Осы кезден бастап Құранды адамдарға жеткізу, оларға Құран талаптарын таныстыру ісі өзекті мәселеге айналған. Бұл кезеңде араб халқының тұрмысы тайпалық жүйеге негізделіп, әр тайпаның өзіне тән диалектісі болған. Бұл диалектілер осы күнге дейін сақталған. Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбар Құранды барлығы жеті түрлі қырағатта (Хамза, Қиса'и, Ғасым, Хафса, Уарш, т.б.) оқуға рұқсат еткен. Ислам дініндегі «жеті қирағат» ұғымы осыдан қалыптасқан. Қасиетті Құран Кәрімді жеті қырағатта оқу шариат үрдісі десе де болады. Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбар заманында қалыптасқан бұл үрдіс қазіргі күнге дейін жалғасып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
*Басқа мағыналар үшін Жаркөл деген бетті қараңыз.*
**Жаркөл** – Сулысор көлінің батысында орналасқан тұзды көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Баянауыл ауданы Бірлік ауылынан шығысқа қарай 7 км жерде. Теңіз деңгейінен 228 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 6,3 км2, ұзындығы 3,5 км, енді жері 2,9 км, жағалау бойының ұзындығы 15,8 км. Суы қарашада қатып, сәуірдің 1-жартысында ери бастайды. Солтүстігінен Ащысу, оңтүстігінен бірнеше салалар келіп құяды. Оңтүстік-шығысында Шақшан (373 м) тауы, оңтүстік-батысында Тұзкөл көлі орналасқан. Суы кермек, аздап сілтілі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Tringa glareola
 *Tringa glareola*
**Бөрте балшықшы, Қалшылдақ**- дене мөлшері де (60-65г, қанат алымы -40 см мөлшерінде ), реңі де бұлыңғыр балшықшыға ұқсас балшықшы құс. Алайда бөрте балшықшының жоны онша қара емес, ұшып жүргенде қара мен ақтың қарсыластығы бірден көзге шалынбайды, қоңырқай түс пен ақ түс айқынырақ көрінеді. Құйрығының үстінде бірнеше жіңішке қошқыл жолақтар болады. Қалшылдақтың үстіне бұл балшықшының аяғы ұзынырақ, оны ұшқан кезде құйрық жиегінен айқын байқаймыз. Оның дауысы де ерекше- «фи-фи» дейтін әуезі екі буынды, селкілдеп тұрып сайрайтын болғандықтан, «қалшылдақ» деп те атайды.

Мекендеуі
---------

Бұлыңғыр балшықшы сияқты Еуразияның тап сол ендігі мекендейді, дегенмен солтүстікке қарай алысырақ кетеді. Қазақстанда солтүстік-батыс және солтүстік облыстарда ұялайды, әйтсе де барлық жерде ұшып жүрген дарақтары кездеседі.

Ұялауы
------

Ағаш және бұталарға жиі қонақтанғанымен, ұясын жерге салады. Салындыда 4 жұмыртқа болады, оны аналығы мен аталығы басады. Аналығы ұяда көбірек болады. Балапандар 3 аптадан соң жұмыртқадан жарып шығады. Қазақстанда наурыз – қыркүйекте болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мектеп энциклопедиясы "Құстар", Ковшарь
**Жақсыбек Құрманбеов** (1 қаңтар, 1945 жылы Түркістан облысы, Созақ ауданында туған) — актер. Қазақстан Республикасының Мәдениет Қайраткері (2000). Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының актері (1975 жылдан).

Толығырақ
---------

* Жақсыбек Құрманбеков 1945 жылы 1 қаңтарда Түркістан облысы, Созақ ауданында дүниеге келген.
* 1969 -1973 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының актерлік бөлімін бітірген.
* 1973-1975 жылдары Торғай облыстық қазақ музыкалық драма театрында еңбек етті.
* 1975 жылдан Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының актері.

Сахнадағы негізгі рөлдері
-------------------------

О.Бодықов «Отырар ертең қирайды»-Қолбасшы, Қ.Ысқақ « Апа-апатай» – Шал, Қ.Жетпісбаев « Алтыатар» -Доғал, М.Хасенов «Қайсар» – шахтер, «Пай пай, жас жұбайлар ай!» – Қасым, Т.Ахтанов «Әке мен бала» -Хулиган, М.Әуезов «Алуа» – Ораз, Ғ.Мүсірепов «Қазақ солдаты» , «Ақан сері – Ақтоқты» – Жылкелді, О.Бөкей «Жау тылындағы бала» – Жомарт, «Қар қызы» – жендеттер, Ш.Мұртаза «Қызыл жебе» – 1-ші Чекис, Т.Минниуллин «Диляфруздың төрт күйеуі» – Ғалым, «Алау жалды арғымақ» -Данко, С.Ахмад «Келіндер көтерілісі» – етікші шал, М.Әуезов «Ай Қарагөз» – Жабай, Ә.Тарази «Жақсы кісі» – Кроссворд шешкіш, Т.Ахтанов «АНТ» – Сейітқұл және т.б көптеген бейнелерді жасады.

Мемлекеттік марапаттары
-----------------------

* 2000 жылы Қазақстан Мәдениет министрлігінің "Қазақстанның мәдениет қайраткері" құрметті белгісімен марапатталды.
* 2009 жылы "Ерен Еңбегі үшін" мемелекеттік медалімен марапатталған.
*Басқа мағыналар үшін Жаркөл деген бетті қараңыз.*
**Жаркөл** – Есіл алабындағы тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Атбасар ауданы Қосбармақ ауылының оңтүстік-батысында 3 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 327 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 12,6 км2, ұзындығы 4,8 км, енді жері 3,7 км, жағалау бойының ұзындығы 13,9 км. Солтүстігінде бірнеше ұсақ көлдер бар. Есіл өзенінен бөлініп шығатын Бадамша-Қарасу уақытша арнасымен толығып отырады. Қарашаның басында суы қатып, сәуірде ериді. Жағалауын қамыс, қоға шөптесін өсімдіктері басқан. Суы тұщы, мал шаруашылығына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

‎
**Тоғышар.** Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — ой өрісі тар, ұсақ (адам). «Ол — өз заманында көп тоғышармен
жалғыз алысқан жан, айтар сөз көп» (С. Талжанов, Ұлдай.). «Ораздының баласы он үшінде баспын дер, тоғышардың баласы жиырма бесінде жаспын дер» сияқты халық арасында мақал да бар. «Оразды» сөзінің төркіні жөнінде жазған автор бар. Сондықтан біз тек «тоғышар» төркініне іздеу саламыз. Бір тілдік деректе «тучар» тұлғасына «сауда адамы»
(купед) деген мағына береді де, араб тілінен ауысқандығы айтылады. Саудамен айналысқан адам сол кәсібінен басқа нәрсеге зейін қоймауын ескерсек, қазіргі түсінігіміздегі тоғышар сипатына сай келетіндігі көрінеді. Бұл — бірінші жорамал.
«Тоғышар» сөзінің төркіні дерлік мәліметті моңғол тобындағы тілдерден де ұшыратамыз. моңғолша «догшин», қалмақ тілінде «догшарх» сөздері — біріншісінде—«мейірімсіз, қатал», екіншісінде — «мейірімсіздік, қаталдық 
жасау» мағыналарында қолданылады. Ойлап қараған жанға мұндай қылықтар жасау да ой өрісі тар адамдарға тән. Бұл дерек бойынша, біздегі «тоғышар» төркіні моңғол, қалмақ тілдері деуге тура келеді. Ой елегінен өткізе келгенде соңғы болжам шындыққа жақын, жанаса түсетін сияқты. Сонда «тоғышардың» алғашқы мағынасы — қатал, мейірімсіз, дөрекі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Үшбұрыш, оған сырттай сызылған шеңбер (қара) мен оның центрі (қара), үшбұрыш биіктіктері (Эйлер шеңбер ішіндегі биіктік бөлігі көк, ал сырттағысы - қара) және тоғыз нүктелер шеңбері (көк) және оның центрі (көк)
**Тоғыз нүктелер шеңбері** — бұл үшбұрыштың тамаша нүктелерінің бірі. Оны әдебиетте жиі {\displaystyle O\_{9}} деп белгілейді. Әйтсе де төменде *тоғы нүктелер шеңбері* {\displaystyle N} деп белгіленген.

9 нүктелер
**Тоғыз нүктелер шеңбері** — үшбұрыштың қабырғаларының орталарынан жүргізілген шеңбер. Оны **Эйлер шеңбері**, **Фейербах шеңбері**, **алты нүктелер шеңбері**, **Терквем шеңбері**, **он екі нүктелер шеңбері**, Фейербах нүктелерін қосқанда , **n-нүктелер шеңбері**, **жартылай-сырттай сызылған шеңбер** деп те атайды.
Бұл шеңбер өз атын келесі теоремадан алған:


|  |
| --- |
| 
Кез келген үшбұрыштың биіктіктерінің негіздері, үш қабырғаларының орталары мен үшбұрыш төбелерін ортоцентрмен қосатын кесінділер орталары бір шеңберде жатады.
 |

Қасиеттері
----------

* Тоғыз нүктелер шеңбері центрі Эйлер түзуінде жатады, дәл ортоцентр мен сырттай сызылған шеңбер центрін қосатын кесінді ортасында.
* Фейербах теоремасы. Кез келген үшбұрыштың тоғыз нүктелер шеңбері іштей сызылған шеңберді және сол үшбұрыштың барлық үш тысқары сызылған шеңберлерін жанайды.[1]

1. ↑  *Үлгі қатесі: қара* {{Кітап}}
**Тоғызақ мұздығы** – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Солтүстік Талғар өзенінің бастауында орналасқан. 1910 жылы өлкетанушы С.Е.Дмитриев ашқан.

Аумағы
------

Екі бөліктен (Оңтүстік Тоғызақ және Солтүстік Тоғызақ) тұратын мұздықтың ұзындығы 4,2 км, оның ішінде ашық жері 3,9 км. Мұздықтың жалпы ауданы 9,9 км2, мұзқар (фирн) алаңы 3,1 км2, ашық жатқан тілі 5,4 км2, борпылдақ жыныс жапқан бөлігі 0,5 км2.

Жер бедері
----------

Биіктігі 4510 м-ден 3470 м-ге дейін төмендейді. Тоғызақ мұздығының солтүстігінде Калесник, шығысында Десница, оңтүстігінде Жасық және Жусандыкүнгей, батысында Конституция мұздықтары жатыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Penspinning** (ағылш. *pen spinning* — қалам айналдыру) — бір немесе екі қолмен бірге жазба құралдарының (көбінесе қаламсап) манипуляциясын көрсететін контактылы манипуляциялау формасы.

Снарядтың сипаттамасын өзгерту үшін басқа каламдардың, қарындаштың, маркерлердің бөліктерімен түрлендіреді. Мұндай қалам «мод» деп аталады.

Тарихы
------

Бұл өнер «пэн маваси» (жапон. ペン回し?, «қаламның айналуы») Жапониялық жаттығуынан шығады. Ол университетке түсушілік емтиханды тапсыра алмаған мектеп бітірушілердің, «рониндердің» (жапон. 浪人 *ро:нин*?) арасында өте кең тараған.

Қазіргі таңда пенспиннингті кім және қалай таратқаны туралы документтік дәлел жоқ. Алайда осы тематика туралы сайт ашқан алғашқы пенспиннерлердің бірі Хидэаки Кондо деп санаса болады.

Пенспиннингке «Zippo айласы» немесе «шақпақпен трюктер» туыстас.

Осындайға әуес болу көпшілік адамдарға, әсіресе мамандығы қолдың ептілігінің дамуын талап ететіндерге (мысалы гитарист немесе пианист) пайдалы болады.

Саусақтар мен Слоттар
---------------------

Ыңғайлы болу үшін спиннерлер арасында саусақтарға және олардың араларына ат қою арнайы системасы кеңейтілген.

Саусақ пен слоттың аталу схемасы.
* Бас бармақ — «T», «тамб» (ағылш. *thumb*).
* Сұқ саусақ — «1».
* Ортаңғы саусақ — «2».
* Атауы жоқ саусақ — «3».
* Кішкентай саусақ (шынашақ) — «4».

Саусақтардың арасы «слот» деп аталынады (ағылш. *slot*) және тиісінше осылай аталады:

* Бас бармақ және сұқ саусақтың арасы — «Т1».
* Сұқ және ортаңғы саусақтарының арасы — «12».
* Ортаңғы және атауы жоқ саусақтарының арасы — «23».
* Атауы жоқ саусақ және Шынашақ арасы — «34».

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Hideaki Kondoh.  UPSB. Басты дереккөзінен мұрағатталған 17 қазан 2002. Тексерілді, 1 наурыз 2007. (ағыл.)
2. ↑  Zippo Lighter Tricks.  Lightertricks.com. Тексерілді, 12 сәуір 2007. (ағыл.)
3. ↑  Слоты и пальцы.  PenSpin.ru. Тексерілді, 5 маусым 2008.
**Әбдеш Сәрсенұлы Қалмырзаев** (20.5.1939, Сарысу ауданы Саудакент - 2012, Алматы) – қоғам қайраткері, ғалым, философия ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991). 

Қазіргі Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дің журналистика факультетін (1961), КОКП ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясын (1981) бітірген. 1961-85 жылдары «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеті редакциясында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Қазақстан КП ОК-інде үгіт және насихат бөлімінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісінің орынбасары, 1985-90 жылдары Көкшетау облысы партия комитетінің хатшысы, 1990-94 жылдары Алматы саясаттану және басқару жоғары мектебінің ректоры, 1994 жылдан «Мысль» журналының бас редакторы. Қалмырзаев «Құрмет белгісі» (1976), «Достық» (1998) ордендерімен және «Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Ставрикозавр** (лат. *Staurikosaurus*) — өткен триас дәуірінің тероподтарының монотипті түрі, Herrerasauridae тұқымдасы. *Stauriko*s*aurus pricei* тұқымының бірден-бір түрі.

Атауының пайда болуы
--------------------

"Ставрикозавр" динозаврының тектік аты Оңтүстік крест шоқжұлдызы атауымен байланысты. Бұл Оңтүстік крест шоқжұлдызы Бразилияның елтаңбасында бейнелеген және тек қана Оңтүстік жарты шарда көрінеді. Динозаврлардың сирек кездесетін түрлері Оңтүстік жарты шарында анықталған. Түр-тұқымы аты - "pricei" бразилияның палеонтологы Л. И. Прайсқа (ағылшында Llewellyn Ivor Price) арналған. Ол ставрикозаврдың сүйектерін тапқан.

Сипаттама
---------

225 млн. жыл бұрын Ставрикозавр жоғары триас дәуірінің карний ғасырда тұрды. Оның ұзындығы - 2,25 м, биіктігі - 80 см және салмағы - 30 кг. Ставрикозаврдің табылған сүйектері толық емес: омыртқаның үлкен мүшесі, аяқтың фрагменттер және төменгі жақ табылған. Ставрикозаврдің реставрациясы болжауға сүйеніп орындалды. Диназавр дәуірінің таңында күрделі және тар шеңберде мамандандырылған ағзаға ие бола алмаған. Сондықтан ставрикозаврды әдетте жай артқы мен алдыңғы аяқтарның бес саусақпен бейнеледі. Бірақ табылған фрагменттер жорамалдауға жеткілікті, ставрикозавр әжептәуір жүйрік жыртқыш болды.  

* Ставрикозаврдың адаммен салыстырғандағы бойыСтаврикозаврдың адаммен салыстырғандағы бойы
* Ставрикозавр және ринхозавр ParadapedonСтаврикозавр және ринхозавр Paradapedon
* Staurikosaurus priceiStaurikosaurus pricei

Дереккөз
--------
**Аккорд** (латынша accordo – үйлесімдік) — биіктігі әр-түрлі бірнеше, үштен кем емес, дыбыстардың бір уақытта қосыла орындалуы. Аккордтың жиі кездесетін түрлерінің арақашықтығы терциялық дыбыстарды құрайды. Олар *үш дыбыстық*, *септаккорд*, *нонаккорд*, тағы басқа болып бөлінеді.

Аккорд сонымен қатар интервалдарды қолданатын ноталардың логикалық құрылысы болып табылады. Негізінде аккорд жеке құбылыс емес. Оны ноталар тізбегі арқылы сипаттауға болады, бірақ әрбір таныс және жиі қолданылатын жазбалар тізбегін сипаттау өте ұзақ уақытты алады - қысқа, есте сақтауға оңай пішінді бір немесе бірнеше әріптермен жазуға болады. Сондықтан әрбір аккордтың өзі құрастырылған бірінші нотаның атына байланысты латын әріптерімен жазылған атаулары бар: C, D, E, F, G, A, H (B).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 1-том
2. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
3. ↑  *Илья Баранов* Гитара аккордтарын қалай ойнауға болады. Тексерілді, 18 қараша 2021.
**Ставрополь өлкесі** (орыс. *Ставропольский край*) — Ресей Федерациясының Солтүстік Кавказда орналасқан субъектісі, өлке. Солтүстік Кавказ федералды округі және Солтүстік Кавказ экономикалық ауданына кіреді. Халық саны 2,786,281 адамға тең (2010).

Ставрополь — өлкенің елордасы және ең ірі қаласы, және Пятигорск — Солтүстік Кавказ федералды округінің әкімшілік орталығы. Бұл Ресейдегі ең көпұлтты федералды субъектілердің бірі, өлкенің әрқайсысы 2000-нан астам адамнан тұратын отыз үш этникалық тобы бар.

Ставрополь өлкесінің батыс аймағы Кубандық казактардың отаны, Кубан регионының бөлігі болып саналады.

Тарихы
------

Өлке Солтүстік Кавказ өлкесі ретінде 1924 жылы, 17 қазан күні құрылды. Көптеген әкімшілік өзгерістерден кейін атауы 1937 жылы **Орджоникидзе өлкесі** болып өзгертілді (Серго Орджоникидзе құрметіне). 1943 жылы ол Ставрополь өлкесі атауын алды.

Географиясы
-----------

* Новотроицкий су қоймасы, Изобильненский ауданы, Ставрополь өлкесіНовотроицкий су қоймасы, Изобильненский ауданы, Ставрополь өлкесі
* Түйе (Верблюд) тауы, Минераловодский ауданы, Ставрополь өлкесіТүйе (Верблюд) тауы, Минераловодский ауданы, Ставрополь өлкесі
* Ставрополь өлкесінің орталығы — Ставрополь қаласыСтаврополь өлкесінің орталығы — Ставрополь қаласы

Өлке Солтүстік Кавказдың орталық бөлігін және Үлкен Кавказдың солтүстік беткейлерінің көп бөлігін қамтиды. Ставрополь өлкесі батысында Краснодар өлкесімен, солтүстік-батысында Ростов облысымен, солтүстігінде Қалмақиямен, шығысында Дағыстанмен, оңтүстігінде Шешенстан, Ингушетия, Солтүстік Осетия, Қабарда-Балқария және Қарашай-Шеркесиямен шектеседі.

Саясаты
-------

Кеңес үкіметі жылдарында өлкеде жоғары билік үш адамға бөлінді: Ставрополь өлкелік КОКП бірінші хатшысы (шын мәнінде ең үлкен билікке ие болған), өлкелік кеңестің төрағасы (заң шығарушы билік) және өлкелік атқару комитетінің төрағасы (атқару билік).

1970–1978 жылдары Ставрополь өлкесінің тумасы Михаил Горбачёв Өлке Коммунистік партия комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарды. Кейінірек ол Мәскеуге көшіп, сол жерде жұмыс істеуді бастайды, 7 жылдан кейін КСРО басшысы болып сайланды. КСРО-ны басқарған Юрий Андропов та Ставрополь өлкесінің тумасы еді.

1991 жылы КСРО ыдырауынан кейін өлкенің Губернаторы лауазымы және өзінің жергілікті парламенті (Ставрополь өлкесінің Думасы) құрылды. Өлкенің 2014 жылдың 27 қыркүйегінен бері губернаторы — «Біртұтас Ресей» партиясының мүшесі Владимир Владимирович Владимиров.

Дереккөздер
-----------
**Сталин премиясы (Сталин атындағы премия)** — тамыры 1940-1954 жылдары тереңге жайыла бастаған КСРО тұлғаларын техника, әскери, әдебиет, өнер және ғылым салаларындағы жеткен жетістіктері үшін мадақтаудың формасы. 1966 жылы КСРО-ның Мемлекеттік премиясымен теңесті.

Сталин премиясының медалінің пошта маркасы түріндегі үлгісі
"Халықтар арасындағы ынтымақтастықты нығайтқаны үшін" Сталин премиясының халықаралық премиясының йесіне пошта маркасы түрінде берілетін медаль

Премия мекемесі
---------------

Сталин премиялары (немесе олардың бастапқыдағы атауы, Сталиннің атындағы премия) КСРО ХКК екі қаулы бойынша бекітілді.*«Сталиннің атындағы премия мен шәкіртақы мекемесі туралы»* — И.В.Сталиннің 60 жылдық мерейтойына арналып 1939 жылдың 20 желтоқсанында қабылданды. Осы аталған қаулыда былай делінген: «Иосиф Виссарионович Сталиннің 60 жылдық мерейтойына арналған КСРО Халық Коммисарлар кеңесі қаулы қабылдады: Сталиннің атына арнап 16 премия қабылдауды ұйымдастыру (шамамен әрқайсысына 100 рубльден беріліп отырады), өнер және ғылым саласындағы адамдарға жыл сайын беріліп отырады: 

* физика-математикалық ғылымдар
* техника ғылымдар
* химия ғылымдары
* биология ғылымдары
* ауылшаруашылығы ғылымдары
* медицина ғылымдары
* философиялық ғылымдар
* экономикалық ғылымдар
* тарихи-филиологиялық ғылымдар
* заң ғылымдары
* музыка
* көркемөнер
* мүсіндеу
* архитектура
* театр өнері
* кинематография.

Дәл осы қаулылар алғашқы онына  (100 мың рубль), екінші жиырмасына (50 мың рубльден) және отыз үшіншісіне (25 мың рубльден) Сталин премиялары, әр жылы ең үздік өнертапқыштық үшін берілетін, сонымен қатар алғашқы үшеуіне, бес екіншісіне және он үшінші Сталин премиясына, әскери салаларда жеткен жетістіктері үшін.*«Әдебиет бойынша берілетін Сталиннің атындағы премия туралы қаулы»* — 1940 жылдың 1 ақпанында қабылдаған. Қабылданған қаулыда: «4 стлиннің атындағы премия ұйымдастыру, әрқайсысына 100 мың рубльден, әр жылы әдебиет саласындағы жеткен жетістіктері үшінде беріледі». Осыдан барлық төрт премия поэзия, проза, драматургия және литературалық критиканың бір саласында берілетінін байқауға болады.
**Аккредит түрлері** - 1) тұрақты, шетел тілшілеріне ҚР жерінде бір жылға беріледі. 2) Уақытша - бір жылға дейінгі мерзімге шектелген. Тұрақты аккредиттеу де осы мерзімге ұзартылуы мүмкін. 

Шетел журналистерін СІМ аккредиттейді. Шетел БАҚ тілшісі ретінде журналистердің тұрақты мекенжайы мен азаматтығына қатыссыз-ақ аккредиттелуі ықтимал. Аккредиттеу жайлы өтінішті соған мүдделі БАҚ басшысы ҚР СІМ-не жазбаша түрде жібереді. Өтініште: БАҚ-тың ресми бланкасына басылып, оның басшысы қол қойған хаты немесе ҚР тиісті ел елшілігінің аккредиттеу мерзімі көрсетілген дипломат, нотасы; БАҚ жайлы мәлімет; тілшінің журналистік қызметі хақында анықтама; аккредиттеу жайлы мәселені шешуге қажетті өзге де құжаттар болады. 

Шешім барлық құжат келіп түскен күннен бастап бір айдың жүзінде қабылданады. Жергілікті БАҚ тілшілері аккредиттеу жайлы іс жүзіндегі Ережеге сәйкес аккредиттеледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Тоғыс есебі** — уақыт есебінің Үркер шоқжұлдызы бойынша жүргізілетін жүйесі, яғни Үркерге негізделген календарь. 

  

Ай орағының немесе ай табағының Үркерді «басып өтуі» *тоғыс*, *тоғысу* немесе *тоғаю* деп аталады. Тоғыс кезінде аспан сферасының Үркердің айқын жұлдызы Айдың арғы жағында, тасада қалады да, жердегі бақылаушыға көрінбейді. Ай ақырын жылжып өткеннен кейін тоғыс аяқталып, Үркер көрінеді. Ай мен Үркер үнемі тоғыса бермейді. Тетелес келетін екі тоғыстың аралығында өтетін уақытты қазақ халқы *тоғыс айы* деп атайды.

Оның ұзақтығы жуық түрде 27,32 тəулік, яғни 27 күн 7 сағ 43 мин. Мұны жуық түрде 28 күн деп есептесек бір жылда 28x13≈364 күн болады. Сондықтан Ай мен Үркер жыл ішінде 13 рет қана тоғыса алады, яғни бір жылда 13 тоғыс айы болады.

Жаздың басында Үркер аспан сферасының екінші жақ жартысында кетеді де, Жер шарының солтүстік жартысындағы елдерге 40 күндей көрінбейді. Біз 11 тоғысты ғана көре аламыз. Үркерді бір жаңасындағы Ай орағы жауып өткеннен кейінгі 4 апта уақыт 1 тоғыс айы деп аталады. Сондай-ақ, 3,5,7... 25 тоғыс айлары болады, бəрі де 28 күннен құралған.

Дереккөздер
-----------
**Тоғыз** немесе **Тоғыз айыбы** - қазақ дәстүріндегі сыйлық немесе айып өлшемдерінің бір түрі. 

Ел арасындағы дүбірлі жиентойда, түрлі дау шарда бір тоғыздан үш тоғызға дейін тоғыз айыбы берілетін болған. Тоғыз айыбы түйе бестаған 8 жылқы, жақсы ат бастаған сегіз ұсақ мал, құндыз бастаған сегіз сом күміс ақша болып белгіленген. Қыз- жігіттердіңө өзара айтысында да жеңілген жақ жеңгендерге сақина, жүзік, ормамал бастаған тоғыз айыбын берген. Ұзатылған қалындық жастауына да шапан, ішік, көйлек, бешпет, блезік, т.б. бұйымдар тоғыздан берілетін болған. Тоғыз саны ислам дініне байланысты (Алланың тоқсан тоғыз есімі, Алланың адамды тоғыз ай, тоғыз күндк жарық дүниеге келтіруі, т.б.) алынса керек.[1]

Тоғыз беру үйлену салтындағы жоралғы. "Құда болдық" деп тоғыз апарған. Тоғыз айып-анжыға беріледі (құн төлеу, әр түрлі айып төлеу т.б). Тоғыз бас бәйгеге тігіледі (ат жарыс, балуан күрес, сүре айтыс т.б).

Тоғыз берудің шарты бойынша тоғыздың құрамында тоғыз түрлі зат болуы қажет. Осыған байланысты "тоғыз" үш топқа бөлінеді. 

1. *Бас тоғыз*: түйе бастаған тоғыз түйе, құлынды бие, қос ат, жамбы, жағалы киім, тұтас құндыз, қылыш т.б.
2. *Орта тоғыз*: бие бастаған тоғыз мал және әртүрлі бұйымдар.
3. *Аяқ тоғы*з: бұзаулы сиыр бастаған тоғыз тайынша, қозылы қой және басқа бұйымдар.

Әр тоғыз өз ішінде екі топқа бөлінеді:

* *тірі тоғыз* (түйе, бие, бұзаулы сиыр, қозылы қой т.б)
* *өлі тоғыз* (жамбы, кілем, ішік т.б).[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 8 том
2. ↑  Дәстүріңді сақтай біл. М. Рүстемов. Шымкент қ, облыстық баспахана. 1993 ж. Үшінші кітап.
**Қызыл алтын кен орны** – Жетісу облысы Ақсу ауданы Қапал ауылынан солтүстікке қарай 8 км жерде.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орны кварцты құмтастар мен орта девон тақтатастарының қабатшаларымен жабылып, дайкалармен жанышталған.

Жатыс сипаты
------------

Кендену сатысының ұзындығы 270 м, созылымы субмеридианды бағытта (қалыңдығы 4,7 м, ұз 8-ден 36 м-ге дейін жететін алты кварц-желілі денелер орталығы бөлікшеге кіріктірілген).

Құрамы
------

Кендердің құрамында халькопирит, пирит, алтын, галенит, кварц, малахит, ярозит, темір мен марганецтің гидрототықтары бар. Мұндағы сомтума алтынның мөлшері 0,05-0,4 мм, кен білінімдерде алтын 19,8 г/т, күміс 0,1-149 г/т, ал мыс 3,6%, қорғасын 2,8%. Қызыл алтын кен орны есептелген қоры бойынша ұсақ кен орындарының қатарына кіреді. Оның жоғары бөлігі ашық әдіспен игерілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, I том
**Америка баспасөзі, Радио, Теледидары** — АҚШ-та жалпы таралымы 60 млн-нан асатын 1749 күнделікті газет, 8136 журнал, бюллетень т.б. ақпараттық құралдардың жиынтығы.(1969). Аса ірі газеттер: "НьюЙорк Таймс" (1851), "НьюЙорк геральд трибюн" (1841), "НьюЙорк дейли ньюс" (1919), "Нью Йорк пост" (1801), "Вашингтон пост энд Тайме геральд" (1877), "Вашингтон дейли ньюс" (1921), "Вашингтон ивнингстар" (1852), "Чикаго санТаймс" (1947), "Чикаго трибюн" (1847), "ЛосАзджелес Тайме" (1881), "СанФранциско кроникл" (1865) т.б.; журналдар: "Форин афферс" (1922), "Лук" (1937), "Сатердей ивнинг поет" (1728), "Ньюсуик" (1933), "Юнайтед Стейтс ньюс энд Уорлд рипорт" (1933), "Ридерс дайджест" (1922), "Тайм'' (1923), "Лайф" (1936) т. б. 

АҚШ-та мерзімді баспасөз қуатты баспа концерндерінің, газет трестері мен баспасөз синдикаттарының қолында. Аса ірі баспасөз бірлестіктеріне Люс, Хоре, МакГроу, Скрип псГовард, "КроуэлКоллер паблишинг компани", "Кертис паблишинг компани" концерндері; Маккормик-Паттерсон, Томсон трестері т.б. жатады. Баспасөз органдарын хабармен негізінен Ассошиэйтед Пресс және Юнайтед Пресс Интернэшнл Ақпараттық агенттіктері қамтамасыз етеді. АҚШ-та "Дейли Уорлд" (Америка Компартиясының органы, "Уор кер" газетінің жалғасы, 1924), "Пиплз Уорлд" (1937), "Поли тикал афферс" (1921), "Нью Уорлд ревыо" (1932) сияқты отырады. 

Радиохабары. АҚШ-та 1920 жылы жұмыс істейді. Ең ірі радио бірлестіктерінің бірі Ар-Си-Эй (Радио Корпорейшн оф Америка). Шетелдерге хабар беру ісіне АҚШ информациялық агенттігі басшылық етеді. АҚШ және кейбір елдердегі американ радиостанциялары арқылы 43 тілде хабар беріледі. 

Телевизиясы. Елдегі барлық телевизия Эй-Би-Си (Америкэн бродкастинг компани), Си-Би-Эс (Коламбиа бродкастинг систем), Эй-Би-Си (Нейшнл бродкастинг компани) компанияларының бақылауында.

Дерекөздер
----------
Бань Чаоға Қашғардағы ескерткіш
**Бань Чао**, **қытайша** 班超 (32-102) - Ежелгі Қытайдың қолбасшысы, генерал және Шығыс Хань әулетінің дипломаты.

Шэньсида (*Xianyang*) б.з. 32 ж. туған. Отбасының үш мүшесі - әкесі Пан Бяо, үлкен ағасы - Бань Гу, кіші қарындасы Пань Чжао «Ертедегі Хань әулетінің тарихы» кітабын жазғанымен аттары данққа бөленген.

Бань Чао отбасы
---------------

* Пан Бяо ( 班彪 ; 3-54; әкесі)
	+ Бань Гу ( 班固 ; 32-92; бірінші ұлы)
	+ Бан Чао ( 班超 ; 32-102; екінші ұлы)
		- Пан Сюн ( 班雄 ;?- 107 ж.ш.;Бан Чаоның үлкен ұлы)
			* Пан Ши ( 班始 ;? -130; Пан Сюнның ұлы)
		- Пан Ен ( 班勇 ;?-127 ж.ш. ; Бан Чаоның екінші ұлы)
	+ Пан Чжао ( 班昭 ; 45-116; Пан Бяоның қызы).

73 ж. әскери-дипломатиялық өкілдікпен Шығыс Түркістанға («Батыс өлкеге») жіберілді. Жергілікті халықтың Ғұн (хунну) тайпасы үстемдігіне қарсы наразылығын пайдаланып, ол Шығыс Түркістанның өз алдына мемлекет болған қалаларын уақытша бағындырды. 90 ж. Кушан патшалығының әскерін талқандап, 91 ж. ғұндарды біржолата жеңді. Бань Чао жеңісі Қытайдың Ұлы жібек жолы арқылы батыспен сауда, мәдени байланысын өрістетуге мүмкіндік туғызды[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
*Басқа мағыналар үшін Қызыл (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Қызыл** – Ащықақ (Тұздықақ) сорының солтүстік-шығысындағы құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы ауданы, Хан Ордасы ауылының оңтүстік-шығысында 28 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Ең биік жері 11 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 13 км-ге созылған, енді жері 4 км. Солтүстігінде Мешітқұм, шығысында Қарағали, Қарабұдыр құмдары жатыр.

Өсімдігі
--------

Құмды, сортаңды сұр, бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында еркек шөп, жүзгін, қияқ, жусан, т.б. өсімдіктер өседі. Жер бедері жонды-белесті төбелерден тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Кәдімгі қарғакөз** – Melanthiaceae тұқымдасы, қарғакөз туысына жататын көп жылдық өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

* Биіктігі 15-45 см, тарамдалып өсетін ұзын тамыры болады.
* Жапырақтары - сопақша. Сабақтың жан-жағынан 4 жапырағы, олардың ортасынан дара гүлі жетіледі. Гүлінің түсі қара көк, қарғаның көзіне ұқсайды, өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған.
* Негізінен атпа тамырлары арқылы көбейеді. Сәуір-маусым айларында гүлдеп, жемістенеді.
* Жемісі - домалақ, қара көк түсті жидек.

Өсетін жері мен таралуы
-----------------------

Қазақстанда негізінен аралас және қылқан жапырақты ормандар мен ылғалды жерлерде өседі.

Құрамы мен қолданылуы
---------------------

Кәдімгі қарғакөз - өте улы өсімдік, құрамында сапонин, алкалоидтар бар.  

Дәрілік мақсатқа өсімдіктің жер үстіндегі бөлігін пайдаланады.  

Халық медицинасында көк шөбінің қайнатпасы мен спиртке ашытқан тұнбасын өкпе туберкулезін, зат алмасу бұзылуын, шеменді, невралгия ауруларын емдеу үшін қолданады.  

Жаңа піскен жидегінен алынған шырынды жазылмай жүрген жараларға, шиқанға жағады.  

Өсімдікті пайдаланғанда сақ болған жөн, себебі, оның жапырақтары денеге тисе, теріні қабындыруы мүмкін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Кәдірхан Жұматайұлы Баққараев** - (1.9.1935 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы Ақкөл ауылы) - журналист, жазушы. Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі ҚазҰУ) (1962), Алматы жоғары партия мектебін (1966) бітірген. 1956 - 60 жылдары Жамбыл облысы Талас ауданы Пионерлер үйінің директоры, ауданы сот хатшысы, ауданы білім беру бөлімі әдістемелік кабинетінің меңгерушісі. 1960 жылдан баспасөзде, қаламгерлік жұмыспен айналысады. Жамбыл облысы Талас, Сарысу ауданаралық "Ленин жолы" газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі (1960 - 64), Жамбыл облысы "Еңбек туы" (казіргі "Ак жол") газеті редакциясында бөлім меңгерушісі (1966 - 70), Шу ауданы" Шу өңірі - Чуйская долина" газетінің редакторы (1970- 74), "Еңбек туы" газетінің бөлім меңгерушісі, меншікті тілшісі (1974- 91), Халықаралық "Қазақ тілі" коғамы Жамбыл облысы филиалының жауапты хатшысы, төрағаның орынбасары және қоғамдык Әулиеата газетінің редакторы (1992 - 94), Жамбыл облысы қоғамдық-экологиялық "Табиғат аясы" газетінің редакторы (1994 - 96). 1996 жылдан Халықар. "Қазақ тілі" қоғамы Жамбыл облысы филиалының төрағасы. Әзіл-сықак, сатиралық жанрдағы әңгімелері республика және облысы баспасөзде жарияланған. 3 көркем шыгарма жинактарының авторы.
Шығармалары: Ұзатылған қауын. Сатиралық әңгімелер, фельетондар, А. 1993; Алтын жұмыртқа. Әзіл-сықак әңгімелер, Тараз, 2004.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
*Certhia familiaris macrodactyla*
Кәдімгі ШИҚЫЛДАҚ (Certhia familiaris)- шиқылдақ туысты құстардың кәдуілгі өкілі.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Кәдімгі шиқылдақ - кішкене құс, жоны - қоңырқай сұр, ақшыл теңбілдер бойлай созылады; тұмсығы - жіңішке және имек, аяғы - қысқа. Аяғы діңнің бетімен өрмелеуге жақсы бейімделген, жермен жүруге жарамсыз. Орнитолог И.Ф. Бородихин бұл құсты былай сипаттаған: «басқа да өрмелегіш құстар тәрізді өте әрекетшіл, үнемі қимылдаумен болады десе де болады. Тындырымды және оңай көтеріліп, бірде төменнен - жоғары, бірде діңге орала ағаш діңдеріне шебер өрмелейді. Өрмелегенде жұлқылағандай оп-оңай көтеріледі. Өрмелеген кезде, құйрығын тірек етеді, жуан бұтақтарға шалқасынан асылып, астыңғы бетімен қозғала алады. Көбінесе арқа қауырсындарын көтеріп, ағаш қабығы аясында байқалмайтындай қалыпқа келеді. Жерге өте сирек түседі және жерде жүруге өте ебедейсіз... Бір ағашты байқап болған соң, екіншісінің түбіне ұшып барып, тағы да жоғары көтеріледі. Шиқылдақтардың әдеттегі шиқылы кейде екі-үш рет қайталанатын созылып естілетін «ции» немесе «сии» деген жіңішке дыбыс... Аталықтарының әуені - жылдам және ақырын естілетін әжептәуір әуезді құбылмалы үн» (Птицы Казахстана. Т.4. 329-бет).Ұяларды саңылауланған ағаш қуысына және қылқанды ағаштардың қопсыған қабығының астына орналастырады. Ұя салатын да, салындыдағы 5-7 жұмыртқаларды 13-15 күн басатын да аналығы. Балапандарды ата-енелері ұяда 15- 16 күн қоректендіреді.

Таралуы
-------

Кәдімгі шиқылдақ Қазақстанда Алтай, Сауыр, Жоңғар Алатауы, Солтүстік және Орталық Тәңіртаудың қылқанды және аралас ормандарында, сондай-ақ Семей төңірегіндегі таспа шоқ қарағайларға ұялайды. Қыста кеңірек - Батыс Тәңіртауға және кейбір шөл өзендерінің тоғайлы ормандарына дейін кездеседі. Оңтүстікте бір жазда 2 рет балапан өргізіп үлгереді. Қыста Жайық аңғарынан да кездеседі.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Certhia familiaris*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.