recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Фриулдар**, фурландар — ұлт. Италияда тұрады. Жалпы саны 709 мың адам (2003). Ретроман тіліндегі фриул диалектісінде және итальян тілінде сөйлейді. Христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Фриулдар этногенезінде Фриули тарихи аймағын мекендеген эвганеялар, оларды жаулап алған (біздің заманымыздың бірінші мыңжылдықтың басы) венеттер, осында шапқыншылық жасаған (біздің заманымыздың 4 ғасыр) галл тайпасы карндар елеулі рөл атқарған. Б.з.б. 1 ғасырда бұл аймаққа римдіктердің билігі орнықты. Оның тұрғындарының романдануы 4 — 5 ғасырларда аяқталып, Фриулдар этносы қалыптаса бастады. 5 — 6 ғасырларда Фриулдар аумағын вестготтар, ғұндар, остготтар бағындырады. Фриулдар этнонимі Форум Юлии қаланың атына байланысты қалыптасқан. 11 — 14 ғасырларда екінші этникалық атау "фурлан" орныға бастады. Кейінгі орта ғасырлардан бастап итальян мәдениетінің ықпалына түсті. 1866 ж. Фриулдар жері Италия корольдігінің құрамына өтеді. Фриулдардың дәстүрлі шаруашылық — егіншілік (бидай, жүгері, көкөніс, жүзім, т.б. дәнді дақылдар өсіреді); таулы және жазық аймақтарда мал (негізінен сиыр) бағады. Дәстүрлі Альпі және венециандық үйлерге ұқсас тастан қаланған, ас үйдің мұржасы үлкен әрі биік етіп жасалуымен ерекшеленеді. 19 ғасырға дейін киген ұлттық киімдері жергілікті италиялықтарға ұқсас болды. Ерлер — көйлек, күртеше, қысқа шалбар; әйелдер — көйлек, кеудеше, юбка, алжапқыш киген. Ұлттық тағамдарында көкөніс басым. Бидайдан полента (қазір жүгеріден жасайды) дайындаған. Рухани мәдениеті италиялықтарға өте жақын. Дәстүрлі билері, ертегілері мен тақпақтары (виллотта) сақталған.

Сілтемелер
----------

Қазақ Энциклопедиясы, 9 том
**Уайдин Үмбетбай Уайдаұлы**
(10.10.1935 ж.т. Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы "Темірбастау" ауылы) - жазушы, журналист, фельетоншы. ҚазҮУ-ды бітірген (1965). 1954- 58 ж. Донбастағы Красный Луч қ-нда шахта құрылысшысы, 1958 ж. Шалқар ауданы
газеті редакциясы жанындағы баспаханада әріп теруші болып жұмыс істеген. 1959 жылдан қазақ радиосы, "Ара" журналы, "Өнер" баспасы, Қазақстан кітапқұмарлар қоғамы мен Жазушылар одағында әр түрлі қызметтер атқарған. Уайдиннің "Қара
көзілдірік" (1968), "Құрдым шиыр" (1971), "Ендігісін айтпаймын" (1974),"Ішің білсін"(1976),"Контейнермен келген кемпір" (1978), "Тілсіз қоңырау" (1980), "Быды-быды"
(1982), "Нанайын ба, нанбайын ба?" (1984), "Инабат иірімдері" (1985), "Мәселе қайда жатыр?" (1987), "Пәлен-пәштуан" (1992), "Мәңгілік мәселе" (1993) кітаптары
жарық көрген. Шығармалары орыс, украин, қырғыз, қарақалпақ, тува тілдеріне аударылған. Қазақстан сатириктерінің "Найзагер" қауымдастығы президентінің орынбасары. Қазақстан Жоғ. Кеңесі Құрмет грамотасымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Людвиг Адольф Тимотеус Радлькофер** (нем: *Ludwig Adolph Timotheus Radlkofer*) — неміс ботанигі, ботаника профессоры, миколог, медицина ғылымдарының докторы.

Өмірбаяны
---------

Людвиг Радлькофер 12 желтоқсанда 1829 жылы Мюнхенде туған. Радлькофер Мюнхенде медицинаны зерттеген. 1854 жылы ол медицина ғылымдарының докторы болды. Радлькофер ботаникаға үлкен үлесін қосты. Ол көптеген өсімдіктер түрлерін сипаттады. Людвиг Радлькофер 16 ақпанда 1927 жылы қайтыс болды.

1870 ж.

Ғылыми жұмысы
-------------

Людвиг Радлькофер балдырларде, тұқымды өсімдіктерде және микологияда мамандырылған.

Еңбектері
---------

1859: Ueber Krystalle proteinartiger Körper pflanzlichen und thierischen Ursprungs: ein Beitrag zur Physiologie der Pflanzen und Thiere, zur Chemie und Physik der organischen Körper — Leipzig:
Engelmann. 

1875: Monographie der Sapindaceen-Gattung Serjana — München: K. B. Akademie. 

1914: New Sapindaceae from Panama and Costa Rica — Washington: Smithson. Inst. 

1887: Monographia generis Serjaniae supplementum: Ergänzungen zur Monographie der Sapindaceen Cattung Serjania — München. 

1886: Ueber die Arbeit und das Wirken der Pflanze — München: K. Hof- u. Univ.-Buchdr. v. Dr. C. Wolf & Sohn. 

1883: Über die Methoden in der botanischen Systematik insbesondere die anatomische Methode — München: Akademie.

Дереккөдер
----------
Су перілері
**Су перісі**, *Русалка* — славянды мифология мен фольклор кездесетін адамға тән бір зат. Көбінесе өздеріне қол салып, батып өлген әйел адам ретінде кездеседі. Мифология бойынша, русалкалар су қоймалары мен далаларды қорғайтын болған.

Этимология
----------

*Русалка* сөзі ғасырлар бұрын шыққан сөз. Яғни бұл сөз ата-бабаларды еске алу той мерекесімен татлып кеткен.( Русалии). Бірақта көптеген тарихшылардың айтуы бойынша, сөз, жай ғана бұрынға заманда словяндардың күнделікті сөзі деген ойда.

И. Ягич айтуы бойынша бұл сөз *русло* сөзінен шыққан. Сонымен фольклор арқасында өзгеріске ұшырап, мифтік затқа айналып кеткен.

Сонымен қатар *Русалка* сөзіне украин *мавка* деген, белорус халқында *водяница, купалка* деген синоним сөздер бар.

Сыртқы келбеті
--------------

Д. Зеленин айтуы бойынша русалканың нақты бір түрі жоқ. Ұлттық орыс анықтамаларға сүйінсек, адам мен русалка арасында көп өзгеріс жоқ екенін байқауға болады. Соңыра әдебиетте немесе кинематографияда батыстың әсеріне байланысты. Русалка өзгеріске ұшырай бастады. Яғни әйел адам аяқтары орнына балық құйрығы болған. Және де ол ендеше русалка емес, *Морская дева* атымен аталып кеткен. Бірақ олардың ортақтылығы, бұл - ұзын, жеберілген, қазіргі кездегі әйел адамға сай келмейтін шаштар. Шаш түсі көбінесе ашық қоңыр түсті болып келеді. Осыған қатысты С. М. Соловьев атты тарихшы  *русалка - русый*  - деп сәйкестендіреді. Халықтың көптеген әнгімелеуі бойынша, русалкаларда киім болмаған. 
Кейбір орыс баяндаулары бойнша русалканы, ұзын қолдары мен ұзын жасыл түсті шаштары бар кішкентай аппақ қызбен сәйкестендіреді. Ал Украина жақтарды русалкаларды көбінесе шаштары жалбыраған, омыраулары тым үлкен әдемсіз деп бейнелейді: «цыцки большие-большие, аж страшно» Романов Е. Р. Белорусский сборник. Витебск, 1891. Вып. 4. С. 139.

Күнделікті өмірлері
-------------------

Д. Зеленин жазғандай, «Русалкаларды нақты сулардың, ормандардың, далалардың аруағы деп айтуға болмайды, олар барлығына бірдей аруақ». Мифология бойынша оларды көбінесе жүзіп жүргенде, немесе тіпті жуынып та жатқанда кездестіруге болады. Шығыс славяндарда суда өмір түсіретін русалкалар түнге қарай жағаға шығып, шөпке отырып балық сүйектерінен жасалған тарақтармен шаштарын тарайды деген ой бар. Осы сеніммен көптеген суретшілер мен ақындар қолданған.
Амилоза құрылысы 
**Амилоза** ( гр. *ámylon* — крахмал) - крахмал құрамындағы негізгі полисахаридтің бірі. 1-ші және 4-ші көміртек атомдарымен желілі қосылып тізілген глюкоза молекулаларынан тұрады.

Қасиеттері
----------

Молекулалық салмағы 50 000-нан 160 000-ға дейін. Йод әсерінен қара көк түске боялады. Суда ерімейді, себебі Амилозаның молекуласының көлемі су молекуласының көлемінен көп үлкен. Көміртек байланыстарының арқасында су молекулаларын амилоза тартады.
Крахмал дәндері жылу суда бөрткенде, Амилоза желім тәрізді (клейстердің) еритін бөлігін құрайды.

Крахмалдағы мөлшері
-------------------

Көптеген өсімдіктер, мысалы, картоп, жүгері, бидай крахмалында Амилозаның мөлшері 19-24%-дан аспайды, бірақ жүгерінің кейбір гибридтерінде (амиломаис) және "следфаст" деген бұршақ сортында мұның мөлшері 80%-ға дейін, ал күріште 17%, алма крахмалында 100% болады.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
*Басқа мағыналар үшін Желтау деген бетті қараңыз.*
**Желтау** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстік шетінде, Егіндібұлақ ауылынан солтүстік-батысқа қарай 65 км жерде орналасқан тау. Батыстан шығысқа қарай 20 – 22 км-ге созылып жатыр, ені 6 – 7 км, ең биік жері 959 м.

Жер бедері
----------

Бір-бірінен оқшауланған шоқылардан тұрады, барлық жерде түпкі жыныстарының жер бетіне шығуы байқалады. Беткейлері тік құламалы, өзен аңғарларымен, сайлармен қатты тілімденген. Оңтүстік беткейлерінен Ащысу өзенінің сол саласы Қырғын өзенінің тармақтары басталады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девон, ортаңғы және жоғарғы тас көмір гранитоидтарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Баяу дамыған күңгірт сары топырағында австрия жусаны, салқын жусан, бетеге, сұлыбас, қараған, өзен жылғаларында шөп аралас бидайық шалғындар кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты**, В.Р. Вильямс атындағы – Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің қарамағында; егіншілік және өсімдік шаруашылығы бойынша аймақтық мәселелермен айналысатын жетекші үйлестіруші орталық. 

  

Қазақ КСР-і Халық комиссарлары кеңесінің қаулысымен 1934 ж. құрылған. 2002 ж. ҚР Үкіметінің қаулысымен «Егіншілік және өсімдік шаруашылығы» ғылыми-өндірістік орталығы республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны. Алматы облысы Қарасай ауданы Алмалыбалық кентінде орналасқан. Құрамында 19 бөлім мен зертхана бар (2008). 1961 жылдан аспирантура жұмыс істейді.

Институтың негізгі ғылым бағыттары
----------------------------------

* аймақтық топырақ және су, т.б. ресурс қорларын сақтай отырып, кез келген шаруашылық құрылым жағдайына лайықтап, экологиялық таза әрі жоғары өнімді агроландшафтық егіншілік жүйесін құру;

* астық, бұршақ тұқымдастарының техникалық дақылдар мен жармалық дақылдарының, дәрілік өсімдіктердің құрғақшылыққа, өсімдік аурулары мен зиянкестеріне төзімді жаңа мол өнімді сорттары мен будандарын шығару, сондай-ақ оларды тұқымынан өсіру тиімділігін арттыру;

* әлемдік ғылыми жетістіктер мен озат тәжірибені өндіріске енгізу.

Институт суғарылмалы, суғарылмайтын және тәлімі жерлер үшін аймақтық егіншілік жүйелерін, негізгі танаптық дақылдарды өндіруде топырақ құнарлылығын сақтауға, шикізаттық және энергет. қорларды тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін тиімді әдістерді жасады; минералдық және органика тыңайтқыштарды қолдану, суғару мерзімі және қолдан суғарудың әдістері мен технологиясы, республиканың оңтүстік-шығыс аймағын гидромодульді аудандастыру жұмыстары жүргізіліп, оның қорытындылары республиканың 9 облысында өндіріске енгізілді. Қазақстанның батыс, шығыс және оңтүстік-шығыс аймақтарында аумағы 0,4 млн. га жерге биоклиматтық ресурстармен және егіншілік жүйелерді сәйкестендірудің нәтижесінде астық тұқымдас дақылдарды агроэкология аудандастыру іске асырылды. 

Институт ауыл шаруашылығы дақылдарының 250-ден астам сорттары мен буданын шығарып, оның 88-ін аудандастырды. Ғылыми жаңалықтары мен өнертабыстары үшін институт 24 патент алған (2008).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Энциклопедиясы
**Владимир Андреевич Стеклов** (28.12.1863, 9.01.1964, Нижний Новгород қаласы - 30.05.1926, Қырым, Ленинградта жерленген) - кеңес математигі, академик (1912). 1919-26 жылдары КСРО ғылым академиясының вице-президенті. 

Харьков университетін бітірген (1887). 1889 - 1906 жылдары Харьков университетінің механика кафедрасында (1896 жылдан профессор), ал 1893 - 1905 жылдары Харьков технология институтында жұмыс істеді. 1906 жылы Петербург университетінде қызметке ауысты. Оның инициативасымен ҒА - ның жанынан физика - математика институты (1921) ашылды. Бұл институт 1934 жылы екіге бөлініп, оның біріне (КСРО ғылым академиясының Матем институтына) Стеклов есімі берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 415 бет
**Өткір Тоқтамұратұлы Сұлтанов** (өзб. *O‘tkir To‘xtamurodovich Sultonov*) — өзбек саясаткері, 1995 жылдан 2003 жылға дейін Өзбекстан премьер-министрі.

Өмірбаяны
---------

Өткір Сұлтанов Өзбек КСР астанасы Ташкент қаласында 1939 жылы, 14 шілде күні дүниеге келді. Томск политехникалық университетінде білім алып, 1963 жылдан бастап В.П. Чкалов атындағы Томск металл кесу зауытында электрик болып жұмыс істеді. 1964-1985 жылдары Ташкент авиациялық өндірістік бірлестігінде жұмыс істеді. 1978-1979 жылдары Францияда іссапарда болды.

1985 жылдан бастап «Шығыс» қоғамдық ұйымының бас директоры.

1991 жылы Өзбекстан Республикасы Сыртқы сауда және сыртқы байланыстар жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы болып тағайындалды. 1991 жылы КСРО ыдырауымен байланысты саяси партиясын КОКП-ден ӨХДП-на ауыстырды. 1992 жылдың ақпанынан бастап Өзбекстан Республикасының Сыртқы экономикалық байланыстар министрі. Кейінірек сол жылы ол сыртқы экономикалық байланыстар министрінің лауазымын сақтай отырып, премьер-министрдің орынбасары болды.

1995 жылдың 21 желтоқсанынан 2003 жылдың 10 желтоқсанына дейін — Өзбекстан Республикасының Премьер-Министрі.

2006 жылдың 9 қарашасынан бастап «В.П. Чкалов атындағы Ташкент авиациялық өндірістік бірлестігі» (қысқартылғанда «ТАПОич») Мемлекеттік АҚ-ның директоры.

Сонымен бірге 1998 жылдың мамырынан бастап ТМД Үкімет басшылары кеңесінің төрағасы болды.

2006 жылдың қарашасынан 2010 жылдың қыркүйегіне дейін Премьер-Министрдің кеңесшісі болып тағайындалды. 2011 жылдың 1 қаңтарында «ТАПОич» мемлекеттік АҚ директорының қызметін аяқтады.

2011 жылдың қаңтарынан бастап зейнеткер. Өмірінің соңғы жылдарында бүйрек ауыруынан сырқаттады. 2015 жылдың 29 қарашасында Ташкент қаласында дүниеден озды.

Жеке өмірі
----------

Үйленген болатын, қыз баласы және немерелері болды. Туған өзбек тілінен басқа орыс тілін, ағылшын тілін және француз тілін меңгерген.

Марапаттары
-----------

* «Меһнат шуһрати» ордені
* Өзбекстан Еңбек сіңірген инженері
* Томск политехникалық университетінің құрметті профессоры
* бірнеше медаль

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3  Биография Уткир Султанов (орысша) peoples.ru 31.03.2008
2. ↑  Скончался Уткир Султанов, экс-премьер Узбекистана (орысша) Өткір Сұлтанов, Өзбекстанның экс-премьері қайтыс болды. gazeta.uz. 30.11.2015
3. ↑  Экс-премьер Узбекистана Уткир Султанов скончался на 76-м году жизни (орысша) Өзбекстан экс-премьері Өткір Сұлтанов 76-жасында қайтыс болды. uz.sputniknews.ru. 30.11.2015
4. 1 2  Султанов Уткир Тухтамурадович (орысша) eurasian-defence.ru.
*Басқа мағыналар үшін Сарыоба деген бетті қараңыз.*
**Сарыоба** – Күршім жотасының оңтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Ақбұлақ ауылының батысында 10 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1030 м. Енсіз шағын келген тау беткейлері жатық келген. Олар айналадағы құрғақ даламен ұласып кетеді. Шығыс жəне батыс етегінен Қалғұтты өзенінің салалары бастау алады.

Өсімдігі
--------

Қиыршықтасты қоңыр, қызғылт қоңыр топырағында тобылғы, қараған бұталары аралас бетеге, жусан, қылқан боз, айрауық, т.б. шөптесіндер өскен. Етегі мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Скрепер** (ағылш. *scraper, scrape* — қыру) — жер қыртысын қабаттар бойынша сыдыруға, тасымалдауға және төгуге арналған циклдік жұмыс атқаратын жер қазушы — көліктік машина. Скрепердің жұмысшы органы — сыйымдылығы 25 м3-ге дейін болатын шөміш. Скреперлердің тарту күшінің әсерімен (мысалы, элеватормен) жүк тиелетін, тракторларға тіркелетін, қос өсті тракторлар мен ауыр жүк тартушылардың (тягачтардың) негізіндегі жартылай тіркемелі және бір өсті ауыр жүк тартушылардың негізіндегі өздігінен жүретін түрлері болады.

**Скреперлер** — жер қазу, өр қазғыш машинаның бір түрі. Скреперлерді канал құрылысын салу, өр қазу және оның беткейлерін пішіндеу, сонымен қатар су қоймаларының топырақ қазу, тасымалдау, жер тегістеу жұмыстарын жүргізу барысында жиі қолданады.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Әскери скрепер, АҚШ | Caterpillar фирмасының скрепері | МОАЗ-6014 скрепері |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шаруашылығы. – Алматы, Мектеп, 2002.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Құрылыс машиналары |
| --- |
|  |
| Жер қазғыш машиналар | 
Бульдозер • Экскаватор • Грейдер • Скрепер • Балға (машина) • Бұрғы тиеу машинасы |
|  |
| Көтеру-тасымалдау машиналары | 
Көтергіш кран (Аспалы кран) • Көтергіш • Конвейер • Қотарғыш • Автотиеуіш |
|  |
| Бетонмен істейтін машиналар | 
Бетон араластырғыш • Бетон сорғысы • Бетон таратқыш • Бетонтөсегіш • Автоерітіндітасушы |
|  |
| Басқа техника | 
Пісіру генераторы • Компрессор • Трактор |

 |
Аполлон және Дафна
**Да́фна** (көне грекше Δάφνη «лавр») — ежелгі грек мифологиясындағы кейіпкер, сұлу нимфа. Ең көп онымен біргек Аполлон туралы миф танымал. Аполлон оған өлгенше ғашық болып оны қуады. Пәктіктікке ант берген Дафна, өтініп, Аполлонда киелі саналатын лавр ағашына айналды.

Мифология
---------

Жердің, яғни Геяның және фессалиялық өзен Құдайы Пенейдің (Элидада) қызы (Овидия нұсқасы), немесе өзен Құдайы Аркадиядағы Ладонның (аркадиялық нұсқасы, Павсанияда мазмұндалды). Немесе Амикланың қызы.

Еркектерден қашып әйелдердің арасында өмір сүрген, Артемиданың серігі. Дафна сол Артемидаға өзінің пәктігі мен тазалығын жоғалтпауға ант берді. Аполлонның Дафнаға махаббаты туралы Овидийдің «Метамфрозаларында» (грек. айналу; I, 452—517) толық айтылған. Оған тағы да ажалды Левкипп Эномайдың баласы ғашық болды. Әйелдің киімін киіп, шашын өріп алған ол, өзін Эномайдың қызы ретінде көрсетіп, аңшы болды. Ол оны құшақтаған Дафнамен бірге аң аулайтын болды. Аполлон, Эротпен болған оқиғаның алдында да Дафнаны жақсы көрді, Левкиппке қызғанды. Қыздар Ладонда суға түсіп жатқанда, олар оның қыз емес екенін көріп, оны өлтіріп таастады. Левкипптің өтірігі Аполлонның қатысуынсыз-ақ шығарылды.
Qazaq oyın kartaları (Yurt OÜ jasağan)
**Қазақ ойын карталары** (орыс. *Казахские игральные карты*, ағылш. *Qazaq Deck of Playing Cards*) — француз нұсқасының негізіндегі 54 ойын картасы бар колода. Ол қазақ дәстүрлеріне байланысты карта ойындары үшін қолданылады.

Қазақ ойын карталары келесі мақсатпен шығарылған:  

- оқу-тәрбиелік, яғни отбасылық құндылықтарға құрметпен қарау секілді дәстүрлі қатынасты сақтап қалу және келешек ұрпаққа жеткізу;  

- мәдени-ағартушылық, бұл шетелдіктерді қазақтың мәдениеті мен дәстүрлерімен таныстыруға бағытталған.

Қазақ ойын карталарын 2018 жылы YURT компаниясы жарыққа шығарды. Автор-құрастырушылары Ернар Әліппек және Аян Сабыров (Қазақстан), суретші-дизайнері – Марина Яковчук (Украина).

Сипаттама
---------

Qazaq Deck of Playing Cards by Yurt OÜ
Картаның негізгі ерекшелігі, оның қазақтар мен басқа да түркі халықтарында баяғыдан қалыптасқан дәстүрлі туыстық байланыстар философиясына негізделген.

Қазақша колода төрт айрықша масть символдарын қолданады және олар қазақтардың ерекше туыстық байланыстарының нышанын білдіреді.  

1. Өз жұрт (жылқы) әкесі жағынан туыстарын білдіреді.  

2. Нағашы жұрт (алма) анасы жағынан туыстарын білдіреді.  

3. Қайын жұрт (бүркіт) әйелі немесе күйеуі жағынан туыстарын білдіреді.  

4. Құда жақ (қызғалдақ) құдалар жағынан туыстарын білдіреді.  

Қазақ ойын карталарының француз колодасынан негізгі ерекшелігі сословиелік бөлінуден ауытқу болып табылады. Тарихи және дүниетанымды қазақ халқы сословиелік немесе класстық бөлінуге емес (мысалы аристократтық, әскери, көпестік және шаруашылық), керісінше көшпелі жұрттың туыстық-отбасылық болмысына ерекше мән берген.  

Осылайша әкесі, анасы және жары жағынан туыстар тізбесі - «жұрт» қалыптасты. Сондай-ақ «жұртқа» балалардың үйленуі нәтижесінде таныс болған құдалар жағындағы туыстарды – құда жақ деп жатқызуға болады.

Қазақ колодасының әрбір мастіне енгізілген символдық мағынасының да ерекшелігі бар. Жылқы, алма, бүркіт және қызғалдақ тек қазақ халқының ғана емес басқа да түркі халықтарының маңызды мәдени-өркениеттік нышаны болып табылады. 
Заманауи ғылым жылқыларды үй жануарына айналдырыру мен бүркіт пен қырандарды аңшылыққа үйрету дәл осы Қазақстан және жалпы Орталық Азия аймағында орын алғанын дәлелдейді.  

Сондай-ақ, Қазақстанның және Орталық-Азия аймағының құнарлы жері қызғалдақтар мен алманың отаны деп саналады.

Қазақ халқының ауыз әдебеті дәстүрінде туыстық қатынастарды суреттейтін келесі теңеулерді кездестіруге болады:
«Өз жұртың жоқтығын білдірмейді, жүйрік жылқы тоқтығын білдірмейді».
«Алманың тәттілігі ағашынан, баланың жомарттығы нағашыдан».
«Қыран бүркіттің қадірін ашыққанда білерсің, қайын жұрттың қадірін қарасқанда білерсің».
«Құс жыртқышы — қыран бүркіт, жұрттың сыншылы — қайын жұрт».
«Құдалар құйрық-майымен жарасады, қызғалдақты тау мен қыр сәнімен жарасады».

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑  Pavord, Anna (1999). The Tulip. London: Bloomsbury Publishing. ISBN 0-7475-4296-1. Page 6.
5. ↑  Origin, History of cultivation. University of Georgia. Archived from the original on 21 January 2008. Retrieved 22 January 2008.

Сілтемелер
----------

* www.yurtcards.com Мұрағатталған 27 желтоқсанның 2021 жылы.
**Аюбалдырған** , сыбызғы қурай (лат. *Angelica*) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын формасы шатырша келетін гүлшоғырының диаметрі 25 сантиметрге дейін жететін көпжылдық және екіжылдық балдырған сияқты өсімдік. 

  

Ерекше иісі бар, жемісінен эфир майы мен сұйық май шығады. Негізінен Солтүстік жарты шарда өсетін 10-нан аса түрі белгілі. Қазақстанда Алтай, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей, Теріскей Алатауларында, Кетпен (Ұзынқара), Батыс Тянь-Шань тауларының орта белдеулеріндегі өзен-көл, бұлақ, жылғалар бойында өседі. Қазақстанда 2 түрі: шоқсары аюбалдырғаны (A. decurrens) және қысқа сабақты аюбалдырған (A. brevіcaulіs) деп аталатын 2 түрі кездеседі. Бұлардың биікт. 1–2 м-дей, қырлы, қатты, қуыс сабағының жуандығы 5–6 см. Жапырақтары ірі, қауырсын тәрізденіп тілімденген. Шатыршалары көп гүлді, көлденеңі 20 см-дей болады. Гүлдері ақ, қызғылт сары, жасыл түсті келеді. Тамыз айында гүлдеп, қыркүйекте жеміс береді. Аюбалдырған – азықтық, дәрілік, бояуыш, әсемдік және шірнелі өсімдік. Сүрлемге салуға болады. Құрамында эфир майы көп болғандықтан кондитер, парфюмерия, ликер-арақ өндірісінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Дмитрий Евгеньевич Галковский** ─ орыс философы, жазушы, публицист. 

1960 жылы 4 маусымда Мәскеуде дүниеге келген. 1980-1986 жылдары М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің философия факультетінің кешкі бөлімінде оқиды. 

1987 жылы «Бесконечный тупик» философиялық романын жазады. 1996-1997 жылдары «Разбитый компас» жеке журналын басып шығарады. «Святочный рассказ» шығармасы 2001-2003 жылдары «Литературный газет», «Незамисимый газет», «Консерсатор» басылымдарында жарияланады. 2003 жылы «Пропаганда», 2004 жылы «Магнит» жинағы жарық көреді. «Уткоречь» атты кеңес поэзиясының антологиясын құрып 2002 жылы бастырып шығарады. 

1997 жылы *«Антибукер» әдеби сыйлығы*ның лауреаты болады.

Шығармалары
-----------

* «Безконечный тупик»
* «Друг утят»\*«Пропаганда»
* «Два идиота»
* «2331 отрывок из произведений писем Николая Ленина»

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Хинин ағашы**, цинхона (лат. *Cinchona*) – рияндар тұқымдасына жататын өсімдік. 

  

Хинин ағашы Оңтүстік Америкада, Анд тауларының (3300 м биіктікке дейін) баурайында өседі, 40-қа жуық түрі бар. Биіктігі 10 — 15 м, қарама-қарсы орналасқан, етжең жапырақтарының жиегі тілімденбеген. Ағаштың діңінде және т.б. бөліктерінде медицинада пайдаланатын хинин, цинхонин, т.б. алкалоидтар болады. 17 ғасырдан бастап, өзінің отанында хинин ағашын емдік мақсатта пайдалану үшін көп кескен. 19 ғасырда оның тұқымын жасырын Ява аралы мен Үндістан түбегіне әкеліп, сол жерлерде хинин ағашының плантациясы өсіріле бастаған. Қазіргі кезде хинин алудың әлемдік негізгі үлесі Индонезияға тиеді. Леджер хинин ағашы (С. offіcіnalіs), қызыл діңді хинин ағашы (С. succіrubra), т.б. түрлерінің будандары қолдан өсіріледі. Соңғы кезде хинин ағашын медицинада көп пайдалануға орай, олардың мәдени өсу орт-тары азая түсті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Сьюзан Салливан** (ағылш. *Susan Sullivan*, 18 қараша 1942) — америкалық теледидар және театр-құнсыз опера актрисасы.

  

Тұңғыш Сьюзан Салливан құнсыз опера «Басқа әлемде» өз ролімен атаққа иеленді (1971-1976). Кейін «Барнаби Джонс» (1976—1978) және «Бұл өмір» (1980—1981) сериалдарда түскен. Содан 1978 жылы «Беременность» сериалында түсіп, "драматикалық сериалда ең үздік әйел ролі" үшін Эмми номинациясына иеленді.

Салливан атағын келесі сериалдар арқылы көтерді: «Фэлкон Крест» (1981—1989), «Дарма и Грег» (1997—2002) үшін 1999 жылы «Алтын глобус» сыйлық номинациясында болды. "Менің жан досымның үйленуі" фильмінде Кэмерон Диаз роліндегі әйелдің анасын ойнады. 2009 жылдан бастап қазіргі кезге дейін "Касл" сериалында басты кейіпкердің анасын ойнайды.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Сьюзан Салливан (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Сьюзан Салливан (ағыл.) *Internet Broadway Database* сайтында
Эфестегі Мәриям-ана үйі
**Мәриям-ана үйі** (түрікше: ***Meryem ana*** немесе ***Meryem Ana Evi***, "ағылш. *Mother Mary's House*")- Түркия мемлекетінің Эфес аймағындағы Бұлбұл тауында орналасқан христиан және мұсылман ғибадатханасы. Көптеген мұсылмандар мен христиандардың сенімі бойынша Иса пайғамбардың анасы Мәриямды әулие Иоанн осы тас үйге әкелген. Мәриям-ана мұнда католиктер және прославтар сенімі бойынша жаннатқа барар алдындағы жердегі өмірінің соңғы күндерін өткізген.

Француз дін қызметшісі, париждік аббат Джулиан Гоуиет Эгей теңізіне жоғарыдан қарап тұрған таудағы тастан салынған кішкене ғана құрылыс пен Түркиядағы ежелгі Эфес аласының қираған қалдықтарын байқап, оны ашқан еді.

Жыл сайын тамыз айының 15-і күні католик, православ және мұсылман дін басшылары осы ғибадатханада біріккен құлшылық қызметтерін ұйымдастырады. Мәриям-ананың үйі - адамзат баласының діни сенімдерінің дамуына куә болған маңызды орындардың бірі. Базилик Византия императоры Юстинианның бұйрығымен б.з.б. VI ғасырда салынды.

Эфеске оралғаннан кейін Мәриям-ана қатты әлсіреп, 64 жасында қайтыс болды. Мәриям- ананың төңірегіндегі әулиелер жерлеу рәсімін ұйымдастырды. Мәриям-ананың Эфестегі бұл ғибадатханасы Мәриям-анаға арналған шіркеулердің ішіндегі ең көнесі болып табылады. Ғибадатхана күні бүгінге дейін лазарист папалардың қарауында.

Жергілікті екі монах әйел Құдай-ананың үйін күнделікті бақылап тұрады. Мәриям-ана ғибадатханасы мұсылмандарға да, христиандарға да киелі орын болып саналады. Рим католик шіркеуі Мәриям-ананың осы үйің оның осы үйде өмірден қайтқанын ешқашан мойындаған емес. Эфестегі Мәриям-ананың үйі — Мәриям-анаға арналған шіркеулердің ішіндегі ең көнесі болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Ле Корбюзье** (фр. *Le Corbusier*; нағыз аты **Шарль-Эдуар Жаннере-Гри** (фр. *Charles-Edouard Jeanneret-Gris*); 6 қазан 1887, Ла-Шо-де-Фон, Швейцария — 27 тамыз 1965, Рокебрюн — Кап-Мартен, Франция) — швейцардық текті француз архитекторы , модернизмнің және функционализмнің бастаушысы, архитектурадағы халықаралық стильдің өкілі, суретші және дизайнер.

Жұмыстары
---------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Стильдің ерекшелегі
-------------------

Ле Корбюзье - ХХ ғасырдың ең маңызды архитекторлардың бірі. Фрэнк Ллойрт Райт, Уольтер Групиос, Мис ван дер Роэ, сияқты архитектураның келбетін өзгерген атақты реформаторлардың қатарына кіреді. 

Оның жобалары Швейцария, Франция, Германия, АҚШ, Аргентина, Жапония, Ресей, Үндістан, Бразилия елдерінде салынған болатын.

1923 жылы Ле Корбюзье *L'Esprit Nouveau* журналында "Архитектураның 5 түпкі түйіндері" атты манифесті жариялады. Осы қарапайым қағидаларда замананауи архитектураның негізгі принциптері ұсынылған. Олар:

**1. Пилотис**. Темір бетоннан жасалған бағана-тіректер үйді жер деңгейінен көтереді де, пайда болған кеңістік саябақ немесе автотұрақ ретінде қолданылады.

**2. Шатыр терраса** Қарапайым шатырдың орнына, Ле Корбюзье жазық шатырды ұсынған. Жазық шатырда кіші саябақ немесе демалатын орынды салуға болады.

**3. Ашық жайғасым** Құрылыстағы жаңа технологияларының пайда болуы себебінен, уйдің салмағы оның қабырғаларына қысым тигізген жоқ. Үйдің ішкі жайғасымын үлкенде нәтижелекпен жоспарлауға мүмкіндік берді.

**4. Кең терезелер** Қасбетті бүкіл ұзындығы бойынша кесетін көлденең терезе бөлмелерді бірдей жарықтандырады.

**5. Шатыр бақшалары** Ғимараттың сыртын оның құрылымдық қызметінен бөлу - қасбетті құрылымдық шектеулерден босатады

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Официальный сайт Фонда Ле Корбюзье в Париже Мұрағатталған 26 ақпанның 2010 жылы.
* История строительства штаб-квартиры ООН в Нью-Йорке
* Капелла в Роншане
* *Le Corbusier*, Bilder für die Ausschreibung zum Bau des Palastes der Sowjets, 1931. (ағыл.)
* Планы построек Ле Корбюзье
* дискуссия о Корбюзье в рамках российско-французского проекта «Мутирующая реальность»
* *Шаталов А.* Троянский конь большевизма. Великий и ужасный Корбюзье.  The New Times (8.10.2012). Басты дереккөзінен мұрағатталған 25 ақпан 2013. Тексерілді, 19 ақпан 2013.
**Бегалиев Ыдырыс Тоқталыұлы** *(1954 ж.т.)* – "Атамұра" Полиграфия комбинатының директоры. 1983 ж. Мәскеу полиграфия институтын бітірген..

Ыдырыс Тоқталыұлының бүкіл ғұмыры Полиграфкомбинатпен тығыз байланысты. Еңбек жолын 1975 ж. слесарь-станокшыдан бастап, комбинат директорына дейін көтерілді. 1975-90 жж. Полиграфкомбинатта слесарь-станокшы, наладчик, Теру, Басу цехтарының бастығы, 1990—93 жж. шұғыл басылым баспаханасының бас инженері, 1993-98 жж. Полиграфия комбинатының директоры қызметтерін атқарды. Полиграфия комбинаты "Атамұра" корпорациясының құрамына енген 1998 жылдан "Атамұра" Полиграфия комбинатының директоры.

Ыдырыс Тоқталыұлы тәуелсіз мемлекетіміздің баспа ісін ілгері дамытуға, полиграфия өндірісін әлемдік деңгейге көтеруге зор үлес қосты. Ол – полиграфия комбинатының өндірістік қуаты мен полиграфиялық мәдениеттің Жоғары дәрежеде болуын ұйымдастырған іскер басшы. Оның басшылығымен кәсіпорынды Жоғары сапалы, озық техникамен қайта жарақтандыру шаралары жүзеге асырылды. Кітапты басуға дейінгі жұмыс желісі жаңартылып, толық компьютерлендірілді. Төрт және бес бояулы "Rapida 105" офсеттік басу машинасы, "Amigo 1580" түптеу машинасы және басқа осы заманғы полиграфия жабдықтары орнатылды.

Полиграфкомбинат – бүгінгі әлемдік биік талаптарға толық жауап беретін ең соңғы полиграфиялық құралдармен жарақтандырылған үздік кәсіпорын. "Атамұра" Полиграфия комбинаты жыл сайын млн-даған дана полиграфиялық өнімдер басып шығарады. Осы жұмыстардың бәрінде де Ыдырыс Тоқталыұлының жетекшілік, ұйымдастырушылық үлесі бар.

Ы.Т.Бегалиев Қазақстан полиграфия өндірісінде қажетті мамандар, инженер кадрларын дайындауға да белсенді түрде атсалысып келеді. Ол Қ.И.Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ-дың профессоры.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім баспасы". 2005 ж. - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**Амангелді Смағұлұлы Шабдарбаев** (1 тамыз 1950, Қаскелең ауданы, Алматы облысы, Қазақ КСР) — Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы.

Қысқаша өмірбаяны
-----------------

1950 ж. тамыздың 1-і Алматы облысының Қаскелең ауданында дүниеге келген.

Қазақ дене шынықтыру институтын, Мәскеу қаласындағы КСРО МҚК Жоғары курстарын бітірген, оқытушы-жаттықтырушы, заңгер мамандықтарының иесі.

1974 ж. КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен.

1976 ж. Қазақ КСР Мемлекеттік қауіпсіздік комитетіне қызметке ауысады. Қызметін жедел уәкіл және аға жедел уәкіл лауазымдарында атқарды.

1986 ж. мемлекеттік қауіпсіздік органдарынан қызметтен кетеді. «Қазмұнайжолқұрылысы» тресінде бастапқыда шебер, кейін бастықтың орынбасары болып жұмыс істейді.

1992 ж. Қазақстан Республикасы Президентінің дербес Күзет қызметін құрудың ұйытқысы болды.

1995 ж. қарашада ҚР Мемлекеттік Тергеу комитеті төрағасының орынбасары болып тағайындалады.

1997 ж. ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «А» Қызметіне басшылық жасайды.

Орталық мемлекеттік органдарды жаңа астанаға көшіру кезеңінде А.С.Шабдарбаев Президенттің Күзет қызметі бастығының орынбасары болып қайта оралады.

2002 ж. қаңтардан — ҚР Президенті Күзет қызметінің бастығы.

2006 ж. наурыздың 2-інде Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен генерал-лейтенант А.С. Шабдарбаев ҚР ҰҚК төрағасы болып тағайындалды.

Марапаттары
-----------

II дәрежелі «Даңқ» орденімен, сондай-ақ ТМД елдерінің көптеген үкіметтік және ведомстволық наградаларымен марапатталған.

Үйлік жағдайы
-------------

Үйленген, төрт баласы бар.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ұлттық қауіпсіздік комитеті

Сілтемелер
----------

* ҰҚК
* Даңқ
* Қазақстан
* ТМД

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 9 том 18 бөлім
**Сирия азаматтық соғысы** (араб.: الحرب الأهلية السورية‎‎‎) — Сирияның бірнеше қалаларында үкіметке қарсы бұқаралық толқуылар ел президенті Башар Асадқа және Баас партиясының жұмысын тоқтатуға арналған тыныш көтерілістен басталып, 2011-дің көктемінде қарулы қақтығысқа ұласты. Сирияда мұндай қарулы қақтығыстың туындауына - Сирия елі ұзақ уақыттық жымысқы істері себеп болды. Ресей пен Иран ұзақ жылдар бойы Сириянің диктаторы Башар Асадты қаржыландырды, сөз бостандығы мен демократия, адам құқықтары деген сылтаулармен арап тілінде шығатын Азаттық сияқты халықты арандатушы ақпарат құралдарын қаржыландырып бағыт бағдарларын берді, сөз бостандығы мен демократия деген сылтауымен халықты арандатып жүретін түбінде халыққа жау оппозицияны астыртын қолдады, өзін Сириялық арап ретінде көрсететін арап тілін жетік меңгерген Батыстық интернет боттар арқылы əлеуметтік желілерде де Сирия халқының санасын Сирия басшысына қарсы ұзақ уақыттар бойы улады. Сирия халқына Сирия билігін тек қана жақсы жағын көрсетіп жүрді. Сирияның əлеуметтік желілеріне арап ретінде еніп алған Ресейлік интернет боттар мен Ресейге сатылған оппозиция өкілдері күн түн демей азаннан кешге дейін Сирия диктаторы Башар Асадты мақтай берді. Осылайша жылдар бойы Ресей интернет боттары Ливия халқын өз басшыларына қарсы арандатып миларын əбден улады. Көтеріліс кезінде Ресей пен Иран ағылып келіп жатқан қаруларды қабылдап жатқан Асадтың əскері бұл қаруларды Ливияның санасы уланған халық бөлігіне үлестірді. Осылайша көтерілісшілер мен Ливия əскері арасында ұзақ жылдарға созылған соғыс басталды. Ливияның тас талқаны шығып халқы бұрынғыдан ондаған есе кедейленіп кетті. Жұз мыңдаған халық қырылып, миллиондаған халқы сыртқы елдерге қашты. Ливия ел болмай қалды. Қазіргі кезде Орта Азия тілдерін жетік меңгерген Ресей мен Қытай интернет боттары əлеуметтік желі арқылы өзін билікті сынағыш қазақ ретінде көрсетіп қазақтардың санасын өз билігі мен президентіне қарсы арандатып жатқанын көруге болады. Улап арандатуға сылтау көп. Сақтық керек. Сауат керек. Жаһилдық абырой əпермейді. Сирияда қараңғылық арқасында Асадтың әскер мен сириялық оппозиция ЕСӘ (Еркін Сириялық Әскер) арасындағы соғыс басталды. ЕСӘ-нің пайымдауынша олар "Башар Асад режимі жасаған қырғын мен қарақшылық қылмыстарға қарсы" ал мемлекеттік шенеуніктер және Башар Асад "лаңкестерге қарсы" соғысуда.

Хронологиясы
------------

17 Шілде 2012 
Екі күнге созылған ұрыстардан кейін көтерілісшілер Дамаскінің 2 ауданын басып алып, шеп құрғандықтарын әрі бұл оқиға билік басындағы режимді құлатудағы жаңа сәтке айналатындығын жария етті
23 қыркүйек 2013
Сириялық көтерілісшілер Алеппо қаласының маңында үкіметтің әскери ұшағын атып құлатты
**Мраморный**, М ә р м ә р л і – Асутау (Азутау) жотасының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі асу.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Мойылды ауылының солтүстік- шығысында 8 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1371 м. Сәуір–қазан айлары аралығында Теректі және Ақжайлау ауылдарын асудағы қара жол байланыстырады. Мраморный бойынан Алқабек өзені ағып өтеді. Беткейлік шайылу, эрозиялық процестер дамыған. Асуда дала өсімдіктерімен бірге сирек қылқан жапырақты ағаштар өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
*Басқа мағыналар үшін Қызылащы деген бетті қараңыз.*
**Қызылащы** – Асутау (Азутау) жотасының оңтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Қараой ауылының солтүстігінде 17 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1735 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 20 км-ге созылып жатыр, енді жері 10 км шамасында. Беткейлері тіктеу, өзен арналарымен тілімденген. Оңтүстігі мен шығысынан Қалжыр, Шаңдыбұлақ, Бетпақдала, Шеттерек өзендерінің салалары бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Орта және жоғарғы девон шөгінділерінен, пермь гранитоидтарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Таудың қоңыр топырағында әр түрлі астық тұқымдас шалғындар, оңтүстік беткейінде далалық шалғынды-бетегелі селеу, солтүстік беткейінде сұр күлгінді топырағында майқарағай орманы өскен. Солтүстігінде Тақпыр, шығысында Тарлаулы қыстаулары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Сүйек ұлпасы (костная ткань)** (textus osseus, лат. *textus* — ұлпа; лат. *os, ossis* — сүйек) — қаңқа дәнекер ұлпасы.

**Сүйек ұлпасы** сүйек жасушалары — остеоциттерден және жасушааралық зат — сүйек тақташаларынан тұрады. Сүйек ұлпасын түзетін жас жасушаларды остеобласттар деп атайды. Сүйек ұлпасы қаңқа сүйектерін құрайды. Сүйектер сыртынан сүйекқаппен (периост) қапталған. Сүйектер организмде тіректік, механикалық, қорғаныс қызметтерін атқарады және минералдық тұздар мен май алмасуына қатысады.

*Дөрекі талшықты (ретикулофиброзды) сүйек ұлпасы* - матрикстегі коллаген талшықтарының ретсіз орналасуымен сипатталады. Ол салыстырмалы түрде төмен механикалық беріктігімен сипатталады және әдетте остеобласттар жоғары жылдамдықпен остеоид түзген кезде пайда болады. Әдетте, бұл ұрықтың сүйек тінінің қалыптасуы кезінде, патологиялық жағдайларда - сүйек сынығын емдеу кезінде немесе "Пагет ауруы" кезінде пайда болады. Остеоциттер денелері бар лакуналардың тұрақты бағыты болмайды. Дөрекі талшықты сүйек тінінде остеоциттердің мөлшері пластикалыға қарағанда жоғары, ал оның матрицасында негізгі зат көп және минералды компоненттер аз болады. Сүйек тінінің қалыпты дамуы мен регенерациясы кезінде дөрекі талшықты сүйек тіндері біртіндеп пластикалыға сүйек ұлпасымен ауыстырылады. Ересек адамда тек бас сүйегінің өскен тігістерінде және кейбір сіңірлердің сүйекке бекінген жерлерінде ғана сақталады.

  

Пластинкалы сүйек ұлпасы- ересек адамда бүкіл сүйек қаңқасын құрайды. Оның минералданған жасушааралық заты қалыңдығы 3-10 мкм арнайы сүйек пластинкаларынан тұрады, олардың әрқайсысында параллельді жіңішке коллаген талшықтары бар. Көршілес пластиналардың талшықтары бір-біріне бұрыш жасап жатады, бұл оларға әсер ететін жүктемелердің біркелкі таралуына ықпал етеді. Сүйектегі пластиналар бірнеше жүйені құрайды. Остеоциттер денелері орналасқан лакуналар пластинкалардың арасында рет-ретімен орналасады, ал жасуша өсінділері орналасқан сүйек түтікшелері пластинкаларға тік бұрышпен енеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Цитология және гистология. Оқу құралы. Сапаров Қ.Ә. - Алматы: Қазақ университеті, 2009. - 128 бет. ISBN 978-601-247-057-4
2. ↑  Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ - Алматы: "Сөздік-Словарь", 2009. ISBN 9965-822-54-9
3. ↑  Быков В. Л. Цитология и общая гистология. — СПб.: СОТИС, 2002, стр. 369-370
**ECall** — еуропалық автокөліктің жол оқиғалары туралы автоматты хабарлау жүйесі, "eSafety" жобасы — Еуропалық Комиссия бастамасы.

Жобаның мақсаты жол инциденттері кезінде оқыс оқиғаларды 2500-ге азайту. 2015 жылға дейін автокөлік өндірушілердің жаңа автокөліктерге жүйесіні орнатуды бастау міндеттеу жоспарлануда. Қолданыстағы ұқсас жүйелерден ("*Volvo On Call*", "*Peugeot Connect SOS*") айырмашылығы және еуропалық 112 (Е112) жүйесінің арқасында жүйенің бүкіл Еуропалық Одақ аумағында жұмыс істеуін қамтамасыз ету жоспарлануда .

Техникалық сипаттамалары
------------------------

Жүйе жол-көлік оқиғалары кезінде (автоматты түрде немесе қолмен басқару режимінде) қосылады және жергілікті 112 төтенше қызметі орталығына ақпарат пакетін жібереді, ECall деп аталатын жүйе ең төменгі деректер жиынтығын: белсендірілген күні мен уақыты, географиялық координаттары, бағыты, көлік құралы және байланыс провайдері туралы деректерді, eCall-Qualifier — шақыру деректер типі туралы (автоматты немесе қолмен) қамтиды. Бір мезгілде автоматты түрде автокөлік салонымен телефон байланысы орнатылады. Сондай-ақ машинаның борттық компьютерінен қосымша ақпарат берілуі мүмкін.

Сондай-ақ,
----------

* ЭРА-ГЛОНАСС

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Wenn das Auto Hilfe holt: EU plant den Notruf "eCall" - Wissen - Berliner Morgenpost(қолжетпейтін сілтеме)

Сілтемелер
----------

* ECall description from the initiative eSafety
* eCall: Time saved = lives saved (ағылш.)
* eCall in all new cars from April 2018 (ағылш.)
**Можар ауданы** — 1921 жылы сәуірден желтоқсанға дейін болған Ақтөбе губерниясының әкімшілік бөлінісінің бірлігі. Аудан орталығы Романкөл ауылы болды.

Можар ауданы 1921 жылы 12 сәуірде Ор уезі болыстарынан құрылған. Ауданда 21 болыс болды: Анастасьевск, Аралтөбе (көшпелі), Ащыбұтақ, Ащылысай (көшпелі), Борисовск, Жоғарғы Киімбай, Домбар, Екатеринославск, Естемес (көшпелі), Қайрақтысай, Қомсақ, Қомсақты (көшпелі), Қотан, Көшенсай, Можар, Тастыбұтақ (көшпелі), Теректі (көшпелі), Тоқан (көшпелі), Херсон, Ерзерум, Яковлевск.

1921 жылы 5 қазанда 7 болыс Орынбор губерниясына берілді. 1921 жылы 21 қазанда Теректі болысы жартылай Ақтөбе уезіне, бір бөлігі Орынбор губерниясына берілді.

1921 жылы 19 желтоқсанда Можар ауданы таратылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстанның әкімшілік-аумақтық бөлінісі туралы анықтама (1920 ж. тамыз - 1936 ж. желтоқсан) / Базанова Ф. Н. —  Алматы: Қазақ КСР ІІМ мұрағат басқармасы, 1959. — 288 б. — 1500 таралым.
**Құмкешу ауылдық округі** – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Құмкешу, Айтбай ауылдары кіреді. Орталығы – Құмкешу ауылы. Округ құрамында болған *Құстөбе* ауылы 2013 жылы таратылған.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 919 адамды құрады.

100 мектеп 100 ауыл бағдарламасымен Құмкешу ауылына 2008 жылы жаңа мектеп салынды.

Тарихы
------

 Құмкешу Ауылының аймақтық картасы
**Құмкешу** атауының мәні – ауылға кіретін жол құм жотаның үстімен өтеді. Ауылға жеткенше табаныңа майдай тиетін майда құмды кебісіңе толтырып кешіп барасың. Амангелді сарбаздары атының тұяғы дүбірлеткен бұл ауылдың үстінде 1916 жылы үлкен ұрыс болған. Ол да тарихта "Құмкешу шайқасы" деген атпен қалды.

Табиғаты
--------

Құмкешу ауылын Торғай өзені басып өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қостанай облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том Мұрағатталған 14 мамырдың 2019 жылы.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Құты қашпаған Құмкешу
* Құмкешу ауылы(қолжетпейтін сілтеме)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Қостанай облысы Амангелді ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Ақсай •
 Амангелді •
 Амантоғай •
 Байғабыл •
 Қабырға •
 Қарасу •
 Құмкешу •
 Тасты •
 Үрпек •
 Үштоғай 
 |

 |
*Басқа мағыналар үшін Жаңалық (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Жаңалық** — Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл, Жаңалық ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы - Жансүгіров ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 47 км жерде, Басқан өзенінің жағалауында, бұта, ши аралас селеу, боз, жусан теріскен басым өскен сұр, шалғынды сұр топырақты қуаң шөлейт белдемде орналасқан.

Халқы
-----

Саны (1999, 2009, 2021)| 1999 | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 995 | ▼900 | ▼744 | 82,7 | 462 | ▼383 | 82,9 | 438 | ▼361 | 82,4 |

Тарихы
------

Іргесі 1962 жылы "Басқан" қой өсіру кеңшарын құруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Жаңалықта шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

Инфрақұрылымы
-------------

Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

Тарихи дерек
------------

Жаңалық - 20 ғасырдың 30-40 - жылдары сталиндік саяси қуғын-сүргінге ұшырап, жазықсыз атылған адамдар жерленген азалы жер (Алматы қаласынан Іле станциясы арқылы Талдықорғанға қарай өтетін ескі жолдың бойы (қазіргі Жаңалық ауылы орналасқан жер)). 
1937-1938 жылдары сталиндік жазықсыз жазалауға ұшырап, НКВД-ның жер асты қапастарында атылған мыңдаған адамдардың мәйіті түн қараңғысында осында тасып жеткізілген. Бұл қорымға жұмысшы, шаруа, малшы, әскерилер мен дін қызметкерлері, жазушылар мен әртістер, дәрігерлер мен ғалымдар, мемлекет қайраткерлері, тіпті оқушы жастар мен егде тартқан адамдар да жерленген. Олардың арасында қазақ халқының арасынан шыққан саяси және қоғам қайраткерлері, зиялы қауым өкілдері бар деп есептеледі. Сондай-ақ, мұнда жерленгендер арасында орыс, еврей, грузин, украин, корей, молдаван, ұйғыр және т.б. ұлттың өкілдері бар. Бұл жерден Ресей мен ТМД-да, Аустрияда, Болгарияда, Кореяда, Польшада, Иранда, Венгрияда, Сирияда, Голландияда, Францияда, Финляндияда, Германияда, Израильде, Қытайда, Түркияда, Чехияда туғандарға да топырақ бұйырған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
3. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жетісу облысы Ақсу ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақөзек •
 Ақсу •
 Ақтөбе •
 Ақтоған •
 Алажиде •
 Алтынарық •
 Арасан •
 Арасан-Қапал •
 Ащыбұлақ •
 Баласаз •
 Барлыбек Сырттанов •
 Бәйтерек •
 Береке •
 Егінсу •
 Еңбек •
 Есеболат •
 Жаңалық •
 Жансүгіров •
 Жасқазақ •
 Кеңжыра •
 Кеңқарын •
 Көкжайдақ •
 Көкөзек •
 Көлтабан •
 Көшкентал •
 Қазақстан •
 Қайрақты •
 Қапал •
 Қаракөз •
 Қараой •
 Қарашілік •
 Қопа •
 Қопалы •
 Құмтөбе •
 Құрақсу •
 Қызылағаш •
 Қызылжар •
 Қызылқайың •
 Матай •
 Молалы •
 Ойтоған •
 Өнім •
 Сағабүйен •
 Сағакүрес •
 Суықсай •
 Тарас •
 Таусамалы •
 Үлгілі •
 Шолақөзек 
 |

 |
**Күмісқазық** – Ақшатау жотасының оңтүстігіндегі оқшауланған шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы Айғыз ауылының солтүстік-батысында 15 км жерде орналасқан. Бақанас және Аягөз өзендерінің аңғарында. Абсолюттiк биіктігі 746 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км.

Жер бедері
----------

Солтүстік беткейі тіктеу, қалған бөліктері көлбеу келген. Пішіні доға тәрізді. Солтүстігінде Аққұдық бұлағы, шығысында Қожа, Омар қыстаулары, оңтүстігінде Жуантөбе бұлағы мен Қарашоқы шоқысы, батысында Алтынқазық тауы орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Палеозой дәуірінің кварцит, құмтас, әктас, конгломерат, эффузивті жыныстарынан құралған.

Өсімдігі
--------

Баурайындағы қоңыр топырақ жамылғысында қараған, тобылғы, тасжарған, т.б. бұталар, тал өседі. Мал жайылымына қолайлы.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы