recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Джордж Луис Генри Виктор Серж Маунтбеттен, 2-інші маркиз Милфорд-Хейвен** (1892 жыл 6 желтоқсан - 1938 жыл 8 сәуір) Дармштадтте, Гессен, Германия мемлекетінде  Милфорд-Хейвен және ханшайым Викториия Гессенскаяның және Рейнскаяның бірінші маркизі сұлтан Людвиг Александр фон Баттенбергтің отбасында дүниеге келген. 1917 жылға дейін Баттенберг фамилиясымен атақты болған.

Оның аға, әпкелері: ханшайым Алиса Баттенберг (Эдинбургский герцогінің анасы), Луиза және Луис Маунтбеттен Швеция мемлекетінің патшайымдары, 1-інші граф Маунтбеттен Бирманский. 

Ол математика саласынан қиын есептердің шығара алатын және математикадан түрлі кітаптар оқи алатын білікті математик болған.

Елизавета II ол туралы былай деген: "Ол ең ақылды және керемет адамдардың бірі"

Үйленуі мен балалары
--------------------

Ол 1916 жылы 15 қарашада Надежда Михайловна деген графиняға үйленген (Надежда Михаил Михайлович Романов және София фон Меренбергтің қызы ). Олардың балалары:

* Леди Татьяна Элизабет Маунтбеттен ( 1917 жыл  — 1988 жыл 15 желтоқсан )
* Дэвид Маунтбеттен, 3-інші маркиз Милфорд-Хейвен ( 1919 жыл 12 мамыр —  1970 жыл 14 сәуір)

Титулы
------

* **1892-1917**:  принц Джордж фон Баттенберг.
* **1917-1921**: Граф Медина.
* **1921-1938**: маркиз Милфорд-Хейвен.

Қосымша
-------

Дереккөздер
-----------



* *Hough, Richard.* Louis and Victoria: The Family History of the Mountbattens. Second edition —  London: Weidenfeld and Nicolson, 1984. — ISBN 0-297-78470-6.
Джордж Уильям Норрис, 1913 жыл
**Джордж Уильям Норрис** (ағылш. *George William Norris*) (11 шілде 1861, Сандаски, Огайо штаты, АҚШ — 2 қыркүйек 1944, Маккук, Небраска штаты) — АҚШ саяси қайраткері. Сайланған палата мүшесі (1903–1913), АҚШ Сенаты (1913–1943); АҚШ заңына 20 өзгертуді енгізген, Конгрестегі «ақсақ үйректер» сессиясын, яғни кезекті сайлауда дауыс жинамаған конгресмендердің қатысатын сессиясын жойған. 

АҚШ сенаторларын сайлау немесе алдын-ала дауыс берушілерді жақтаушылар, президентке кандидатура ұсынушы партия съезі туралы сөйлеген. Ол Тенниси алқабының әкімшілігі қолдаған заңды ұсынған, еңбек тартысында сот тиымдарын шектеу туралы Норрис-Ла Гуард заңына со-автор болды. Болашақ тәуелсіз респуликалық ретінде ол «дұрыс жолдағы емес, құқықты болғанды» қалайтынын мәлімдеді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Senator George Norris State Historic Site operated by the Nebraska State Historical Society
* George W. Norris: U.S. Legislator from Nebraska Мұрағатталған 14 қазанның 2007 жылы. -a learning resource
**Сәуменқұм**, **Сәменқұм** – Бетпақдаланың солтүстік-батысындағы Сарысу маңы құмды массивінің бір бөлігі.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде, Жетіқоңыр, Қарақойын, Мойынқұм құмдары аралығында солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр.

Жер бедері
----------

Ауданы 300 км2. Төбешікті - қырқалы құм биіктігі 15 – 20 м. Шет аймақтарында аласарып, жазыққа ұласады. Осы тұста тұщы грунт суы жер бетіне жақын (1–2 м) орналасқан. Жусанды, бұталы шөл өсімдігі өседі. Жыл бойы жайылым ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Әли әл-Лами** — Бағдатта белгілі шиит саясаткері, бұрынғы билеуші «Баас» партиясынан тазарту комиссиясының жетекшісі.

Әли әл-Лами жетекшілік еткен комиссия бұрынғы диктатор Саддам Хусейн басқарған «Баас» партиясында лауазымды қызмет атқарған адамдар Ирактың саяси тірлігіне араласпауын қадағалайтын.

Бірқатар сүннит саясаткерлері Иранмен тығыз байланысы болған әл-Ламиді «мәселеге сыңаржақ қарайды» деп сынап келген еді.

Әли әл-Лами қастандық құрбаны болды.

2011 жылы мамыра айында Қаланың шығыс бөлігінде оның автокөлігіне белгісіз біреулердің атқан оғынан әл-Лами мен жүргізушісі қаза болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Иракта белгілі шиит саясаткерін атып кетті
Парменид
**Парменид** ((көне грекше: Παρμενίδης); б.з.б. 5 ғасыр) — ежелгі грек философы, элей мектебінің басты өкілі.

Парменид Ксенофан, Анаксимандрмен идея жағынан байланысты болды. Парменидше дүние қозғалмайтын және тұтасынан толтырылған шар сипаттас. Ол "ақиқат ілімін" (ақиқат болмысын бір тұтас, мәңгілік бөлінбейді, бос қуыссыз) "пікір іліміне" (туып, ауысып отыратын, өзгеретін, бөлшекке бөлінетін, бірінен - бірі алшақ бос қуыстан тұратын көптеген заттар болады) қарама - қарсы қояды, "Ақиқат ілімі" шын, ал "пікір ілімі" шын сипаттас дейді ол. Парменид өзінің "ақиқат ілімін" саналы түрде Гераклит пен оның ізбасарларының диалектикасына қарсы бағыттады. "Пікір ілімінде" Парменид өзінің астрономиялық, физикалық, материалистік ілімінде екі бастаманы мойындайды: белсенді - отты, жарықты және сылбыр - қараңғылықты. Сезімнің мүмкіншілігіне күмәнданып, ой мен болжауға жоғары баға беру Парменидтің іліміне идеализм элементін, керек десе рационализмді енгізді, ал қозғалысты бекерге шығаруы оны ежелгі грек философиясының метафизикасының бастаушысы етті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Парменид // Современная энциклопедия
2. ↑  [2001\_uch]/03\_I.htm
3. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том,148 бет
**Қожабергенов Әлиасқар** (1917, Талдықорған облысы, Қаратал ауданы — 16. 11. 1941) — қаһарман 28 гвардияшы панфиловшылардың бiрi, Сов. Одағының Батыры (21. 07. 1942). Балалар үйiнде тарбиеленген. Ұлы Отан соғысына дейiн Қаратал ауданында тракторист болып jстедi. Қожабергенов 1941 жылы Қызыл Армия Қатарына шақырылып, Алматыда жасақталған 316-атқыштар дивизиясының 1075-атқыштар полкiнiң құрамында ұрысқa қатысты. Мәскеу түбiндегi Дубосеково разъезiнiң жанында болған кескiлескен шайқаста ол өз жолдастарымен бiрге өшпес ерлік көрсетіп, қаһармандықпен қаза тапты.

Сілтемелер
----------

* Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 21 июля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 23 июля (№ 28 (187)). — С. 1.
**Әли Бен-Насер** (араб. *علي بن ناصر*‎; фр. *Ali Bennaceur*, 2 наурыз 1944) — тунистік футбол төрешісі. 1984, 1986 жылдары Африка Ұлттары кубогына төреші ретінде барды. Сондай-ақ, 1985 жылы КСРО-да өткен жастар арасындағы әлем чемпионаты ойындарына да қазылық жасады.

1986 жылғы әлем чемпионаты
--------------------------

1986 жылғы әлем чемпионатына төрелік ететін арбитрлердің қатарына қосылды. Турнирде Португалия - Польша (топтық) және Аргентина - Англия (1/4 финал) кездесулерін басқарды.

Аргентина - Англия матчының 51-минутында Марадонаның қолмен соққан голын есептеп жібереді де, басы дауға қалады. «Кезекті шабуылдың бірінде Марадона өзгелерден оқшауланып доптың соңынан жетіп барды. «Ойыннан тыс қалмады ма екен?» деп қапталдағы көмекшіме қарадым. Жоқ, ол тәртіп бұзылғанын мәлімдейтіндей белгі танытпады. Допқа қайта қарағанымда қақпада тулап жатты. Ә дегенде ағылшын футболшыларының маған неге өршелене шағымданғанын түсіне қоймадым. Голдан соң олай шағымдану футболда жиі болып жатады. Ал, төреші деген ешқашан шешімінен айнымау керек» деді өзі бұл жайлы.

Марадонаның «менің қолым емес, Құдайдың қолы» деп сөз тауып кететін голы осы болатын.

Осы ойыннан соң қайтадан әлем чемпионаты ойындарына қазылық жасаған жоқ.

2015 жылы 17 тамыз күні Марадона баяғы қолмен соққан голды есептеп жіберетін төреші Әли Бен-Насерге арнайы жолығып, өзің қолтаңбасы қойылған футбол жейдесін сыйға тартты да, төрешіні өзінің мәңгілік досы деп атады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Әли ибн Мұса, Әли Арслан** (т.ж.б. - 998, Қашқар) — Қарахан әулетінен шыққан билеуші (992 - 998 жылдары билеген). Сатұқ Боғра ханның немересі. 

Билік басына Харун Боғра хан (Сатұқ Боғра ханның Сүлеймен атты ұлынан туған немересі) қайтыс болған соң келген. Жамал Қарши Әли ибн Мұсаның Қашқарда жерленгендігін, Шахид (азаптан өлтірілген) деген аттары болғандығын айтады. Әли ибн Мұсаның Ахмед, Насыр Елік (Элик) хан, Мұхаммед және Мансұр атты ұлдары болған. Бұлардың ішінде Насыр Елік хан 999 жылы Бұхараны алып, 1005 жылы Орта Азиядағы Самани әулетін құлатып, Әмударияға дейінгі жолдардың бәрін бағындырған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Государство Караханидов это.
2. ↑  "Тараз, Жамбыл облысы" энциклопедиясы, Алматы 2003
**Бунге киікоты, райхан** - биіктігі 40 сантиметрге дейін жететін, көп жылдық, жартылай бұталы өсімдік. Бұтақтарып сұр түсті, төмен салбыраған қысқа, бірақ қалың түк басқан. Жапырақтары жіңішке, ұштары сүйір. Гүлдері майда, қос ерінді, ашық қызыл түсті, кейде көкшілдеу болып келеді. Гүл сабақтары қысқа, гүлдері өсімдіктің жоғарғы жағында шоғырлана орналасқан. Маусым-шілде айларында гүлдейді, тұқымы шілде-қыркүйек айларында піседі. Ол таулы жерлерде, тастақты беткейлерде, далалы аймақтардағы төбелердің етектерінде кездеседі. Дәрі үшін гүлімен қоса жоғарғы жағын да пайдаланады. Оның құрамында алкалоидтер, гликозидтер, органикалық қышқылдар, эфир майлары, С витамині және басқа да заттар бар.

Қазақтың халық медицинасы бұл өсімдікті ерте кездеп-ақ жүрек ауруларын, атеросклерозды, асқазан ауруларын емдеу үшін қолданып келді. Орта ғасырдың белгілі ғалымы Авиценна бунге киікотының (райханның) шипалық қасиетін жоғары бағалап, оның жапырақтарын іріңді жараларды емдеуге пайдаланған. Бұл өсімдіктен жасалған дәрілердің қан қысымын төмендететін, несеп жүргізетін, жүрек тұсының ауырғанын басатын, ұйқыны реттейтін қасиеттері бар екендігі анықталды. Осыған байланысты соңғы кездерде инфаркты, атеросклерозды, гипертонияны және асқазан ауруларын осы өсімдікпен емдеу арқылы өте жақсы нәтижелерге жетуге болады.
**Кэмерон Бортуик-Джексон** (ағыл. *Cameron Borthwick-Jackson*; 2 ақпан 1997 жылы, Манчестер) — ағылшын футболшысы, «Олдем Атлетик» футбол клубының қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Кэмерон «Манчестер Юнайтед» командасның академиясыңа 2013 жылдың шілде айында қосылды. 2013 жылы 16 қазанда 16-жасар Бортуик-Джексон «Манчестер Юнайтедтің» қосалқы құрамасында «Болтон Уондерерске» қарсы өткен кездесуде ойнады.

2014/15 маусымда «Манчестер Юнайтед» командасының негізгі құрамына ілікті. 2015 жылы 7 қарашада «Вест Бромвич Альбион» футбол клубына қарсы ойында Манчестерлік клуб сапындағы тұңғыш кездесуін өткізді.

2020 жылға дейін бірнеше клубқа жалға берілді. 2020 жылы жазда "Олдем Атлетикке" түпкілікті ауысты.

### Халықаралық

Англияның бірнеше жастағы құрамаларында ойнады.

Дереккөздер
-----------

 

1. ↑  Тransfermarkt.com

Сілтемелер
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
FootballDatabase.eu · Soccerway · Transfermarkt · worldfootball.net |

 |
*Alexandri anabasis*, 1575
**Арриан Флавий** , Квинт Энний Флавий Арриан *(б.з. 95, Вифиния аймағы, Никомедия қ. — 175)* — ежелгі грек тарихшысы, жазушы. Кіші Азия билеушілері Флавийлер әулетінен шыққан. Император Адрианның *(б.з. 117 — 138)* тапсырмасымен жазған "Тактика" *(б.з. 136)* кітабында А. ел тарихын, соғыс тәсілдері мен теориясын жетік білетінін танытты. "Ескендір жорығы" *("Anabasіs Alexandru")* атты еңбегінде ежелгі грек патшасы Македонскийдің (Ескендір Зұлқарнайынның) Орта Азияны жаулап алуы туралы, Каспий, Арал т-дері маңайы мен Әмудария (Окс), Сырдария (Яксарт) өңірлеріндегі көне қазақ жерінде өмір сүрген скиф-массагеттер мен сақ тайпаларының тіршілік-тынысын сипаттайтын маңызды мәліметтер береді. А-ның "Саят туралы", "Қара теңізді шыр айнала шарлағанда", "Парфиялықтар тарихы", "Аландар тарихы" деген шығармалары бар. Әдеб.: Крюгер О.О. Арриан и его труд "Поход Александра", М. 1962; Цибукидис Д.И. Древняя Грекия и Восток, М. 1981; Словарь античности. М. 1989.

Дереккөздер
-----------

Қазақстан тарихы
**Графиктік есептеу** — әр түрлі математикалық есептеудің сандық шешімдерін график құру арқылы табу тәсілдері. Графиктік есептеу (графиктік көбейту, теңдеуді графиктік шешу, графиктік интегралдау, т.б.) аналитикалық амалдарға (операцияларға) сәйкес келетін (оны қайталайтын не оған жуықтайтын) әр түрлі салулар жүйесінен тұрады. Бұл амалдар график түрінде ретімен тізбектеліп құралады да, ең соңында ізделіп отырған шама графиктік жолмен анықталады.

Графиктік есептеудің әдісі
--------------------------

Графиктік есептеу кезінде *функция графигі* пайдаланады. Графиктік есептеу математикада, техниканың көптеген саласында кеңінен қолданылады.

Артықшылығы мен кемшілігі
-------------------------

Графиктік есептеудің басқа есептеулерден (мысалы аналитикалық т.б.) артықшылығы - оны орындаудын қарапайымдылығы және көрнектілігі, ал кемшілігі - алынатын жауаптың дәлдігінің аздығы. Дегенмен, көптеген практикалық есептерде, әсіресе, инженерлік есептерде графиктік есептеудің беретін дәлдігі жеткілікті дәрежеде болады. Кейде *номограмма* арқылы есептеуді де графиктік есептеу деп атайды.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. 3 том. ISBN 5-89800-149-2
**Ғарыштық түсірімдерді бажайлау**. Ғарыш кемелері мен автоматтандырылған ғарыштық станциялардан, яғни
шамамен алғанда 150-1000 км биіктіктерден түсірілген бейнесуреттер мен
теледидар суреттерін зерттеу арқылы сол суреттерде бейнеленген өңірлердің
өзіңдік ерекшелікгерін анықтау тәсілі. Мейілінше ауқымды аймақтарды зерттеудің
бұл тәсілі ғылым мен шаруашылықтың көптеген келелі мәселелерін тиімді
шешуге мүмкіндік береді. Ғарыштық түсірімдерді бажайлау көмегімен аймақтық және жаһандық
тектоникалық құрылымдардың ерекшеліктерін, тектоникалық процестер
динамикасын, терең қойнаулар құрылысын, пайдалы қазба кенорындары
таралуының құрылымдық ерекшеліктерін, т.с.с. геология ғылымы мен іс-тәжрибесінің маңызды мәселелерін табысты түрде шешуге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Бала Билли** (шын есімі Уильям Х. Кіші Бонни; Генри Маккарти) (1859/60, 23 қараша, Нью-Йорк - 14 шілде 1881, АҚШ, Нью-Мехико штаты, Самнер форты) - атышулы американдық қылмыскер. 

Бала кезінде ата-анасымен бірге Канзасқа келіп, кейін 1968 жылдан бастап Нью-Мехикода өмір сүрді. Бала кезінен-ақ заң бұзып, оңтүстік-батыста аты шықты. 1880 жылы оны шериф Пата Гареф қолға түсірді. Сол кезде ол 27 адам өлтірген деп айыпталды. Тұтқын 1881 жылы Нью-Мексикада өлім жазасына кесіліп, жазаны күтіп отырған кезінде екі күзетшіні өлтіріп қашып кетеді. Шериф Гаррет соңына түсіп, өлтіргенше ол бой тасалап жүрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Britannica настольная энциклопедия» Том I. АСТ-Астрель. Мәскеу, 2006 жыл. ISBN 978-5-17-038532-4 (Т.1) (АСТ). ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Бекарыс Шойбеков** (14.4. 1976 жылы туған, Отырар ауданы) – айтыскер ақын.
Шойбеков – айтыскер ақын, Мемлекеттік «Дарын» сыйлығының иегері. Ол 1976 жылдың 14-сәуірінде Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданы, Отырар ауылында дүниеге келген. 1993 жылы Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетіне оқуға түсіп оны 1997 жылы оқуын тәмәмдайды. Еңбек жолын 1999-2003 жылдары Қ.А.Ясауи атындағы университетінде аударма орталығында аудармашы болып бастайды. 2003-2006 жылдары Халықаралық қатынастар бөлімінің басшылығына тағайындалады. 2006-2009 жылдары Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ-нің Түркология ҒЗИ-ның ғылыми қызметкері болса, 2009-2015 жылдары «Өнер мектебі» МКҚК-ның директоры болып қызмет етті. 2015 жылдан бастап Түркістан қаласы әкімдігінің Білім бөлімінің басшылығында. Бекарыс Ақсақалұлы Жамбылдың 150 жылдығына арналған халықараралық айтыстың, Қабанбай батырдың 300 жылдығына арналған республикалық айтыстың, Шымкент қаласында өткен республика Наурыз айтысы, Н.Оңдасыновтың 100 жылдығына арналған республика айтыстарының бас жүлдегері атанған елімізге аты мәшһүр айтыскер ақын. Бекарыс Ақсақалұлы 2001 жылы ҚР «Тәуелсіздігіне 10 жыл», 2011 жылы «ҚР Тәуелсідігіне 20 жыл» мерекелік медалдарымен, 2012 жылы «Облысқа сіңірген еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Ол Отырар ауданы мен Түркістан қаласының «Құрметті азаматы», ҚР Мәдениет қайраткері, Мемлекеттік «Дарын»
сыйлығының иегері.

Өмірбаяны
---------

* Халықаралық қазақ-түрік университетін (1997), осы университеттің магистратурасын (1999), аспирантурасын (2002) бітірген.
* 1988 жылдан облыстық, аймақтық, республикалық, халықаралық айтыстарға қатысып келеді.
* Дүниежүзілік жас түрік жазушылары одағының Қазақстандағы өкілі.
* Қазір Халықаралық қазақ-түрік университетінің Халықаралық қатынастар бөлімінің бастығы.

Жетістіктері
------------

* Жамбылдың 150 жылдығына арналған халықараралық айтыс
* Қабанбай батырдың 300 жылдығына арналған республика айтыс
* Ташкент және Түркістан қалаларында өткен Түркістанның 1500 жылдығына арналған халықараралық айтыстар
* **«Ұлытау үні»** фестивалі
* 2004 ж. Шымкент қаласында өткен республика Наурыз айтысы
* Н.Оңдасыновтың 100 жылдығына арналған республика айтыстың бас жүлдегері.

Марапаттары
-----------

* «Қазақстанның тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалі
* Отырар ауданының құрметті азаматы
* Оңтүстік Қазақстан облысының 2004 жылғы ең үздік ақыны.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Бәдік** - тұрмыс-салт жырларының бір түрі. Алғашқыда ауру адамды немесе малды емдеу мақсатында айтылған. 

Бәдік "Көш-көш" деп басталып, "көш-көш" деп аяқталады. "Асқар-асқар тауға көш, ағыны қатты суға көш, айнала соққан желге көш, иесіз қалған жұртқа көш" деп, ауру адамның дертін өлеңмен арбап, қуып шығуға тырысқан. Себебі бақсы-балгерлік нанымға байланысты халық әр аурудың "иесі" бар деп түсінген. Бәдік әдетте кешке қарай, іңір қараңғысында орындалған. Бірте-бірте бәдікті қыздар мен жігіттер тобы болып бөлініп айту салты шыққан. Ақырында бәдіктің атқаратын міндеті түбірімен өзгеріске ұшырап, қыз-жігіттің арасындағы айтыс, ойын-сауық түріне айналған. Ә. Диваев жазып алған: "Айт дегеннен айтамын-ау, бәдікті, Қара мақпал тоным бар барша әдіпті. От оттамай, су ішпей, жата берсе, Бәдік емей, немене бір кәдікті. Ай, көш! Бәдік, бәдік деседі, Бәдік желдей еседі. Асқар, асқар тауларға, Ағыны қатты суларға, Айнала соққан құйынға, "Ай, көш!" десе, көшеді. Ай көш!…" деген Бәдік өлеңнің алғашқы шумағы негізгісі де, соңғы жеті буынға құрылған бөлігі әннің қайырмасы іспетті. Көпшілік боп айтатын мұндай бәдік өлеңдерде ауыз әдебиетінің дәстүрлері сақталған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Қазақ энциклопедиясы
**Бәден** , анис (лат. *Anisum*) – шатыршагүлділер тұқымдасының балбырауын туысына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. 

  

Кавказда, Оңтүстік Еуропада, Жерорта теңізі жағалауларында өсетін 2 түрі кездеседі. Ал Қазақстанда 1 түрі кәдімгі Бәден (A. vulgare) бар. Оның биіктігі 60 – 75 см. Тамыры жуан, тік сабақты. Тамыр түбіндегі жапырақтары қысқа сағақты, ал сабақ ұшындағы жапырақтары сағақсыз болады. Ақ түсті гүлдері күрделі шатырша гүлшоғырын құрайды. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Жемісі – қос тұқымды қорапша, сыртын жіп сияқты түк басқан. Бәденнің құрғақ жемісінің құрамында 2,2 – 3,2% эфир майы, 18 – 20% май, 17 – 20% белок болады. Майы сабын қайнатуда, жемісі тамақ өнеркәсібінде және парфюмерияда қолданылады. Ал күнжарасын ұсақ мал сүйсініп жейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Бек Берді батыр Жүкейұлы** – Орта жүз ішінде Керейдің Тұрғақ руы Бүркүт тармағынан тарайды. Керей ханы Тұғырыл ханның ұлы Тайбұға Ұлысының негізін қалаған Тайбұға ханның 17-ші ұрпағы.

Берді батыр Абылай сұлтан, Әбілмәмбет сұлтан, Ералы сұлтандардың тұсында қолбасшы, дипломат (елші) болды. 1728 жылы Торғай даласында болған шайқаста жоңғарларға қарсы соғысқан. Жеңіске жеткен қазақ жасақтары оларды сол бетінде Іле өңіріне дейін тықсырып тастайды.

Берді батыр туралы орыс деректерінде былай делінген: 

«1737 г. – Коменданту Орской крепости полковнику Б.Л. Останкову.
Я, Абулмамбет-салтан, всемилостивой государыне челом бью, г-ну подполковнику Борису Лукичу челобитье. Какое с нами слово положено, в том и ныне стою; и какие присланы будут от е.и.в. ко мне указы, и те прислать з Бекбердеем. А е.и.в. состою в верности и по ея указам служить готов, и чтоб и к нам посланцы от вас были и посланы были без опасности.
К подлинному переводу ахун Мансур Абдрахманов подписался по татарски».

Ұрпақтары
---------

Шежіре бойынша Берді батырдан Баба, Тайшыбек, Ораз, Төртқара, Бесқара, Күбі, Жолдыбай, Жәпек тарайды.
Ақмола облысы Көкшетау уезі ауыл кестесі, 1907 жылы Қотыркөл болысында Берді атасынан тараған Төртқарин Саржан Баймырзабұлақ ауылында, Бесқарин Қоймамбай Шоққызыл Баймырза ауылында, Сейтенов Жандос Жөкейкөл ауылында, Сарғазақов Жақан Бесағаш ауылында, Бабин Мұқан ІІ-ші Ұзынқарағай ауылында, Тәжібек (Тайшыбек) Жалмағамбет І-ші Ұзынқарағай ауылында тұрғандары туралы баяндалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бек Берді батыр Жүкейұлы  (орыс.).
2. ↑  *Жәди Шәкенұлы* = Тұрғақ шежіресі / Ғ.Табулдин, Ж.Сәбитов — 1. —  Нұр-Сұлтан: Өрнек, 2020. — Т. 1. — 200 б. — 2000 таралым. — ISBN 978-601-06-6031-1.
3. ↑  1. Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 годов. Сборник исторических документов в двух томах. Том І. Письма казахских правителей. 1675 - 1780 гг. / Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В. Ерофеева. Алматы: АО "АБДИ Компани", 2014. - 696 с. + вкл. 44 с.
4. ↑  *Жәди Шәкенұлы* = Тұрғақ шежіресі / Ғ.Табулдин, Ж.Сәбитов — 1. —  Нұр-Сұлтан: Өрнек, 2020. — Т. 1. — 200 б. — 2000 таралым. — ISBN 978-601-06-6031-1.
5. ↑  Ел мен жер, Көкшетау - Қызылжар - Омбы- Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы. Сәдуақас Тортай. Алматы: Дайк пресс, 2003. 566 бет+48 бет жапсырма ISBN 9965-699-06-2.

Әдебиеттер
----------
*Басқа мағыналар үшін Бұқтырма деген бетті қараңыз.*

**Бұқтырма бөгені** — Ертіс өзенінде, Шығыс Қазақстан облысы аумағында, Қалба, Нарын, Күршім жоталары аралығында орналасқан Қазақстандағы ең ірі бөген.

Гидрологиясы
------------

Су айдыны 5940 км2, ұзындығы 600 км, ені 40 км, ең терең жері 80 м. Суының көлемі 49,6 км3. Бөгеннің құрамына Қара Ертіс өзенінің атырауы, Зайсан көлі, Ақ Ертіс өзенінің бір бөлігі (бастауынан Серебрянск қаласына дейін), Бұқтырма, Нарын өзендерінің төменгі ағысы кіреді.

Су деңгейі мамыр айының бас кезінде көтеріле бастайды да, тамызда ең жоғарғы биіктігіне жетеді. Қыркүйек айынан сәуірге дейінгі мерзімде су деңгейінің көп жылдық ауытқуы 5,0 м-ге жетсе, маусымдық тербелісі – 1,3 – 3,8 м аралығында болады. Суы тұщы. Минералдылығы 0,05 – 0,14 г/л, жұмсақ, химиялық құрамы – гидрокарбонатты кальцийлі.

Тарихы
------

Бұқтырма бөгенін толтыру 1960 жылдың сәуір айында басталып, 1962 жылы Ертіс өзенінің суы Зайсан көлімен қосылған соң біртұтас су айдынына айналды.

Морфометриялық ерекшеліктері
----------------------------

Бұқтырма бөгенін су түбінің морфометриялық ерекшеліктеріне байланысты шартты түрде үшке бөлінеді: жоғарғы (көлдік), орта (таулы-аңғарлық) және төменгі (таулық) бөліктер.

Шаруашылықтағы маңызы
---------------------

Бөгенде фитопланктонның 280, зоопланктонның 260 түрі кездеседі. Сазан, Табан балық, көксерке, түрке балық (омуль), шармай, ақ амур, бақтақ, т.б. балықтар өседі. Жылына орта есеппен 8 – 9 мың т балық ауланады. Бұқтырма бөгеніндегі Өскемен, Бұқтырма су электр станциялары Шығыс Қазақстан облысының аудандарын электр энергиясымен қамтамасыз етеді. Көктемде бөгеннен жіберілген су Павлодар, Шығыс Қазақстан облыстарының жүздеген мың га егісі мен шабындықтарын суландырады.

Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігінің көріністері
-------------------------------------------------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002.
Бала Ораздың мазары
**Бала Ораз Өтебайұлы** (1837, Атырау өңірі, Жем бойы — 1882, қазіргі Махамбет ауданы Мырзалы-Балпан мекені) — айтыс ақыны, әнші. 

Әкеден жастай жетім қалып, жалшылық өмір кешеді. Өсе келе өнер қуып Жем, Жайық, Ойыл, Қобда, Торғай, Нарын құмы, Сыр бойы елдерін аралап, ақындық аты ерте шыққан. Шыншыл, турашылдығы үшін қуғын-сүргін көп көрген. Мұрат, Құлманбет, Жібек, Алма қыз, Тама Досжан ақындармен айтысқан. Бала Ораздың Алма қызбен қағысуы қыз бен жігіт айтысы үлгісінде, әзіл-қалжың, сөз жарыстыру, көңіл-күй әуеніне құрылған. Оның ақындық дарыны Мұратпен, Жібек қызбен, Құлманбетпен айтыстарынан танылады. Жібекпен айтысында ел қорғаған батырларды жырлайды, айтыс желісінен Ресей үкіметінің отарлау саясатына, ұрда-жық төрелеріне, оларға жарамсақтанған жергілікті әкімдеріне наразылық айқын байқалады. Құлманбетпен айтысы — қазақ әдебиеті тарихындағы көркемдігі жоғары, ең үздік айтыстардың бірі. Тойбастар, арнау өлеңдерінде ерлікті, елдікті толғап, өмірдегі жағымсыз істерді жалтақсыз әшкерелеген. Ол әйгілі әнші Мұхитпен қатар жүрген, өзіндік саз, әдемі әуені бар әнші-ақын болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
*Upupa epops*
**Бәбісек**, сасық көкек (лат. *Upupa epops*) – көкқарғатәрізділер отрядына жататын құс. 

  

Қазақстанның барлық жерінде дерлік кең таралған шөлді, далалы өңірде өзен-көлге, т.б. су маңына жақын жерлерді мекендейді. Дене тұрқы 25 – 28 см, салм. 70 г-дай. Тұмсығы жіңішке, ұзын, желпуіш тәрізді жазылатын айдары бар. Түсі алабажақ болғанымен, өте тартымды, бүйіріндегі көлденең жолақтар бозғылт қара түспен алмасып, бауыр жағы қызғылт сары түсті болып келеді. Бәбісек – жыл құсы, ақпанның аяғы, наурыздың басында ұшып келіп, тас арасына, үй шатырына ұялайды. Мекиені 3 – 12 жұмыртқасын 16 – 18 күн басады. Балапандарын аталығы жемдейді. Қарашаның басында жылы жаққа ұшып кетеді. Б. жәндіктермен және олардың дернәсілдерімен қоректенеді. Етінің жағымсыз иісі бар. «Сасық көкек» деп аталуы осыған байланысты болу керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Birdlife International* [[[:Үлгі:IUCNlink]] *Upupa epops*] (2008). Тексерілді, 10 ақпан 2009.
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы

Сілтеме
-------

* Бәбісектің әні Мұрағатталған 30 қазанның 2005 жылы.
**Бал жинау** (медосбор) - бір бал ара үйірінің бір маусымда
гүл шірнесі мен тозаңынан жинайтын бал. Ара бал сауытына өз салмағының жартысындай шірне жинауы мүмкін. Жұмыскер ара жинаған шірнесін ұядағы жас араларға қалдырып, қайта
жинауға ұшып кетеді. Жас аралар шірнені тор көзшелерге қояды, ұяны желдетіп, артық ылғалды жояды. Араның сілекей безі шірнедегі қант құрамын өзгертіп, оны балға айналдырады.
Көзшелер балға толғаннан кейін ара оларды балауызымен желімдейді. Бүл балдың ұзақ сақталуын қамтамасыз етеді. Б.ж. өнімділігі ара үйірінің күйіне, ауа-райына, өсімдіктердің 
ерекшеліктеріне және олардың омартаға алыс-жақындығына байланысты. Қазақстан жағдайында әр ұядан орта есеппен жылына 15 кг-ға дейін, жекелеген атақты бал ара өсірушілер -180 кг-ға дейін бал жинайды.

Дереккөздер
-----------

< Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6> Ауыл шаруашылығы:
**Пыстан** – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жерінде, Жамбыл кенішінен оңтүстік-батысқа карай 60 км жерде, ені 4 км. Абсолюттiк биіктігі 642 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Ордовик жүйесінің жоғарғы бөлім жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Бірнеше ұсақ шоқыдан тұрады. Солтүстік-батысында қорымтастың мол үйінділері бар. Оңтүстік шығыс етегінен 5 км жерде тұщы сулы Ұзынтас құдығы орналасқан, оның терендігі 2 м,суының өнімділігі 700 л/сағ.

Өсімдігі
--------

Шала дамыған, қиыршық тасты қоңыр топырақ жамылғысында жусан, көкпек, бұйырғын,бұталар (батыс беткейінде тұтасқан бұта ескіңдері) өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**«Махаббат тәлкегі»** — толық метражды көркем фильм. 2010 ж. Қазақфильм мен Интерфест киностудиялары шығарған.

Сюжет
-----

Фильм Әсел атты аса келбетті бойжеткен жайында. Ауқатты күйеу жігіттің арқасында Әселді қоғамның бетке ұстар қаймақтары әрдайым өз қатарларына қосып, өздерімен тең көреді. Алайда ол бұл ортада өз жетістіктерінің арқасында сыйлы болғысы келеді. Оған бұл жолда оның құрбысы Женя қол ұшын созбақ болып, ол үшін бір ғана шарт қояды. Әсел дәмханаға алғаш кіріп келген жігітті өзіне ғашық етуі тиіс болады. Ол адам - өмірі жолы болмайтын оқымысты Иван болып шығады. Анасынан басқа ешкімді елемейтін оқымысты жігітті өзіне ғашық етемін деп оқталған бойжеткен, оған өзі қалай ғашық болып қалғанын білмей қалады. Ақырында алғашқы шынайы махаббаты үшін үйлену тойының үстінде дәулетті күйеу жігітін тастап кетеді.

Рөлдерде
--------

* Иван — Алексей Чадов
* Әсел — Әсел Сағатова
* Әлік — Ерік Жолжақсынов
* Иванның анасы — Ирина Розанова
* Женя — Ольга Орлова
* Маша — Наталья Рудова
* Анжела — Марина Черняева
* генерал — Гоша Куценко
* Бибігүл — Қарлығаш Мұхамеджанова
* Андрей — Виталий Герасимов

Дереккөздер
-----------

1. ↑
*Басқа мағыналар үшін Восток деген бетті қараңыз.*
**Восток** - Жер орбитасында ұшуға арналған бір кісілік ғарыштық кемелер сериясының атауы. Бұл ғарыштық кемелерімен адамның тұңғыш рет ғарышқа ұшуы (Ю. А. Гагарин, 1961, "Восток-1"), бірінші рет екі ғарыш кемесінің топтасып ұшуы (А.Г. Николаев, П.Р. Попович, 1962) және әйел адамының ұшуы (В.В.Терешкова, 1963, "Восток-6") жүзеге асырылды.

Сипаттамасы
-----------

«Восток» деп аталатын ғарыш кемесі төрт жақты блоктан (бірінші серпу бөлігі), орталық блогтан және үшінші серпу бөлігінен тұрды. Кеме ұзындығы 38, диамерті 10,3 метрге жететін. Бірінші серпу бөлігі қабырғасын айналдыра кемені қажетті бағытқа бұруға мүмкіндік беретін қозғалтқыштар , тұзақ істетті келетін аннтеналар орнатылды. Аспаптар бөлігінде Күн сәулесінен бағдар алатын датчиктер, пневможүйелердің элементтері, ал Жерге қайтып қонатын бөлікте мачта-кабель, тартпа таспалар, иллюминаторлар мен командалық радиожелілер жүйелерінің антенналары болды. Жерге қайтып қонатын аппараттың ішкі жағында қиын сәт туғанда сыртқа қарай лақтырып жіберетін құрылғымен жабдықталған ғарышкер креслосы орын алды. Креслоға порашют, қосымша оттегі мен скандрды желдететін құрылғы. Жерден хабар алуға және оларға жаңалықты хабарлауға арналған аппарат, ең керек-жарақ заттар мен азық-түлік салынған шағын контейнер бекітілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Астрономия» энциклопедиясы 7/Авторы-құрастырушысы Жүніс Сахиев. - Астана:Фолиант баспасы,2014.-692 бет.ISBN978-601-292-851-8
**Құрылымдық металлогендік белдем** — геосинклиндік немесе платформалық құрылымдардың өзіндік кендік формациялары минералдык кен орындар типтері басым дамыған металлогендік провинциялар мен белдеулер көлемінде оқшаулана бөлінген кенді аудандар. Олардың калыптасуы, қатпарлы белдеулер мен платформалардың дамуының өзіндік жеке кезеңдерінің тектоникалык режимі шөгінді түзілу магматизмімен байланысты; металлогендік келбеті бір немесе бірнеше негізгі және қосымша металдардың болуымен сипатталады. Әрбір осындай белдем сол провинциядағы өзімен көршілес белдемдерден шөгінді түзілу, құрылымдық, магматизм және эндогендік минералдану тұрғысынан ерекшеленеді. Құрылымдық металлогендік белдем — ұсақ масштабты металлогендік картаның негізгі металлогендік бірлігі; оның аумағындағы кенді аудан, белдем, торап және өріс аралары кенсіз немесе азды-көпті минералданған аудаңдармен бөлінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сљздігі: Қ 17 
Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сљздіктер топтамасын шығару жөніндегі
 ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, 
Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов — Алматы: "Мектеп" баспасы" Ж А Қ 
2003. — 248 бет. ?SВN 5-7667-8188-1, ?SВN 9965-16-512-2
**Жұмабай Ержанов** - (1928, Ақтөбе облысында туған). Атырау мұнай техникумын бітірген (1956).
1943-1944 жылдары - Доссор кәсіпшілігіндегі ФЗО мектебінде оқұ. 1944-1947 жылдары - Сағыз
мұнай кәсіпшілігінде ендіру операторы, кадрлар женіндегі инспектор. 1947-1954 жылдары -
техникумдағы оқұ, Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген. 1954-1957 жылдары - Сағыз мұнай кәсіпшілігінде бүрғышының кемекшісі, бұрғышы, бұрғылау шебері. 1957-1959
жылдары - Қарсақ учаскесінде бұрғылау шебері. 1959-1973 жылдары - Қараарна мұнай барлауында бүрғылау шебері, аға инженер, бастық, Прорва учаскесінің бастығы. 1973-1987 жылдары -
Теңгиз бұрғылау кәсіпорнының бастығы. 1988 жылдан - зейнеткер. «[[Құрмет белгісі ]]» орденімен
және медальдармен марапатталған. КСРО мұнай өнеркәсібінің үздігі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Востокфильм**– РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесі жанынан 1928 жылы құрылған акционерлік кино қоғам .

Оның мақсаты РКФСР халықтарының өмірінен фильмдер жасау және халыққа кино көрсету ісін басқару. Оған РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесі төрағасының орынбасары Т. Рысқұлов тікелей басшылық етті. 1929 жылы Алматыда "Востокфильмнің" өндірістік бөлімі құрылды. Ол Қазақстан өмірін экранда мезгіл-мезгіл көрсетіп отыратын "Соңғы хабар" атты киножурнал шығарды. Бұдан басқа "Ауылдағы кооперация", "Жаңа астана" (Алматы туралы), "Қызыл әскер", "Жайлау" деген деректі шағын фильмдер өмірге келді. Востокфильм Қазақ өмірінен толық метражды 4 фильм "Түрксіб" (режиссер В. Турин, 1929 жылы), "Дала әндері" (режиссер А. Лемберг, 1930 жылы), "Жұт" (режиссер М. Каростин, 1931 жылы), "Қаратау қазынасы" (режиссер А. Дубровский, 1932 жылы) жасады. "Востокфильм" қазақтың ұлттық кино өнерінің дамуына үлкен үлес қосты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Телевизиясы. Энциклопедия. Алматы: "ҚазАқпарат" 2009, 1-т: 640 бет, ISBN №978-601-03-0070-5
Жұмабек Тәшенов көшесі
**Жұмабек Тәшенов көшесі** Александр Бараев көшесінен басталып, Асқар Тоқпанов көшесімен қиылысып, Манас даңғылында аяқталады. Ұзындығы - 2617 м.

Жұмабек Тәшенов (1915-1986) - мемлекет және қоғам қайраткері. Ұзақ жылдар жауапты партиялық қызметтерде болды. ҚазССР Жоғарғы Советі Президиумының, Министрлер Советінің төрағасы қызметін атқарды. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған.

Бұл көшеде «Алатау» спорт сарайы, «Алматы» мейрамханасы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
"Жұмабике" — Дәулеткерей Шығайұлының Жұмабике деген қызға арнап шығарған күйі. «100 күй» құрамына енген.

Күйдің шығу тарихы
------------------

Дəулеткерей бұл күйді Масқар руынан Жұмабике деген қызға арнаған екен, қыздың асқан əншілігі, ақындық өнері де бар екен. Малға сатылып, сүймеген адамға кетіп бара жатқанын Уақытша Кеңес төрағасының алдына кіріп өлеңге қосып, мұңын шаққан еді, дейді. Сонда қыздың дауысының да, əні мен сөзінің кереметтігі сонша, отырғандар қыз өнеріне риза болып, Уақытша Кеңес Жұмабикенің тілегі бойынша өзі қаламаған күйеуінің құрығынан құтқарады. Дəулеткерей күйін "Жұмабике" деген атпен халыққа таныстырады.

Сілтемелер
----------

* Дəулеткерей Шығайұлының күйлері Мұрағатталған 7 ақпанның 2018 жылы.
* Күйдің ноталары(қолжетпейтін сілтеме)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуДәулеткерейдің күйлері |
| --- |
|  |
| 

Ақбала қыз • Бұлбұл • Ващенко • Желдірме • Жұмабике • Жігер • Керілме • Көрғұлы • Көркем ханым • Қаражан ханым • Қоңыр • Қосалқа • Қос ішек • Құдаша • Қыз Ақжелең • Мұңды қыз • Салық өлген • Тартыс • Топан • Төндірме • Шолтан • Ысқырма
 |

 |
**Митохондриялық аурулар** - митохондрияльды немесе тұқым қуалаушы метаболикалық аурулар - патологиялық жағдайдың кеңейтілген тобы митохондрияның генетикалық, құрылымдық, биохимиялық дефектісімен шақырылған, және митохондрияның немесе ядроның паталогиясымен, әсіресе митохондрияның ең маңызды фосфорланудың қышқылдану функциясының жетіспеушілігімен байланысты. Осындай мтДНҚ құрылымының бұзылуы адамдарда аналық тізбек арқылы көптеген ауруларға алып келетіндігі анықталды. мтДНҚ-ның ядролық ДНҚ-ға қарағанда эволюциялық өзгергіштігінің көрсеткіші (10-20 есе) жоғары. Бұл мтДНҚ-ның басты ерекшеліктерінің бірі болып табылады және де адам геномында мтДНҚ мутацияларының бекіту жиілігінің үлкендігін және клиникалық полиморфизм мен мультижүйелілікті айқын көрсетеді. OXPHOS (Oxidative phosphorylation) тобына жататын аурулардың 200-ден аса нозологиялық түрлері саналады, науқастарды мүгедектіктің жоғары көрсеткіштеріне әкеліп соқтыратын негізінен шартты ауыр туындайтын ағыммен өтетін аурулармен сипатталады.
Бүгінгі таңда белгілі OXPHOS синдромдары мутациялардың төмендегі типтерімен белгілі:
1) полипептидті тізбекті кодтаушы гендердегі нуклеотидтердің ауысуы (миссенс мутациия); 
2) тРНҚ-ны кодтаушы гендердегі нуклеотидтердің ауысуы;
3) мтДНҚ-ғы делециялар және қосымшалар;
4) мтДНҚ көшірмелерінің санын өзгертетін мутациялар.

```
митохондрия геномындағы мутациялармен шартты тудыратын: Кирнс-Сейр синдромы, Лебер синдромы (тұқым қуалайтын көз жүйке атрофиясы),  синдром MERRF (Myoclonic Epilepsy with Ragged Red Fibres – жыртылған бұлшықетті/қызыл талшықты миоклониялы эпилепсиясы) және де басқа аурулар.
```

М.а. ДНК-диагностикасының этаптары:
Митохондрияның тыныс алу тізбегінің ауруларының диагнозың анықтау үшін бірнеше этаптан тұратын молекулалық диагностикасы жүргізіледі.
1-ші этап. Аурудың митохондриялық табиғатын анықтау үшін жан-жақты клиника-генеалогиялық және лабораторлы-инструментальді талдаулар жүргізіледі.
2-ші этап. Бұл этапта нүктелік мутациялардың әсерінен пайда болған клиникалық синдромдар анықталады (мысалы, MERRF синдромындағы белгілі мутациялары: 8344 жағдайындағы адениннің гуанинге (A→G) және 8356 жағдайында тиминнің цитозинге (Т→С) алмасуы.
3-ші этап. Аурудың идентификация жасалмаған мутацияларына (тұлға бұлшықет биопсиясы) жүргізіледі (негізінен төртбасты немесе дельта пішінді). Ұлпалы митохондриялық энцефалопатиясында патологиялық үрдісінің басты «көздеуі» болып табылады.
4-ші этап. Толық мтДНҚ тізбегіне секвенирлену жүргізу. мтДНҚ белгілі мутациясын анықтауға негізделген.
**Жұмабай Абзалбеқұлы Игембаев** (1953 жылы туған),
құрьілысшы, инженер, техника ғылым кандидаты,
доцент. Томскінің инженерлік-құрылыс институттын
бітірген (1977). 1977-1997 жылы Шымкент химия-технология институттының оқытушысы. Қызылорданың агро-өндірістік инженерлері институттыныңдоценті, Балқашқаласының бас сәулетшісі болып қызмет етті. 1998
жылдан Балқаш қаланындағы Ресей-Қазақстан гуманитарлық ун-тінің ректоры.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Гипогликемия** — тиісті мөлшермен салыстырғанда қанның құрамындағы қанттын азаюы (80 мг% тен аз).

Клиникалық көрініс
------------------

Глюкозаның қандағы концентрациясы 70 мг%-ға дейін кемісе, шаршау, әлсіздік, аштық сезімі, аяқ-қолдың дірілдеуі пайда болуы мүмкін. Айқын симптомдар глюкоза концентрациясы 50-40 мг%-ға кеміген кезде байқалады.

Кезеңдері
---------

Гипогликемиялық синдром төрт стадияға бөлінуі мүмкін. Алайда аралық стадиялар олардың нақты белгіленуінсіз болуы мүмкін.

Бірінші кезең жеңіл физикалық шаршау, стресс, сәл төмендеген қан қысымы арқылы көрінеді. Екінші кезең терінің бозаруымен, салқын термен сипатталады, кейде қолдың дірілі, қорқыныш сезімі, жүрек соғуының қаттылығы байқалады. Үшінші кезеңде аталған симптомдарға сезімталдықтың төмендеуі қосылады. Осы кезеңдегі субъективті жағдай көбінесе алкогольдік мас күйге ұқсайды: жақындаған шабуылдан қорқудың жойылуы, қантты жеуге қарсы болу және т.б.; кейде галлюцинация пайда болады. Төртінші кезеңде діріл күшейіп, эпилепсия түріндегі конвульсияға айналады; медициналық көмек болмаған кезде науқас біртіндеп комаға түседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жолымбетов Ө.Ш. Құлназаров А.К. Спорт терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақша-орысша, ISBN 9965-822-48-4
2. ↑  Петровский Б.В. Большая Медицинская Энциклопедия. - Алматы, орысша, ISBN 978-5-699-66252-4
3. ↑  Петровский Б.В. Большая Медицинская Энциклопедия. - Алматы, орысша, ISBN 978-5-699-66252-4
Гиподинамика – адамның қозғалыс қимылы белсенділігінң шектелуінен, бұлшық еттердің жиырылу күшінің төмендеуінен организм қызметінің (тірек қимыл қызметінің, қан айналымы, ас қорыту) бұзылуы. Гиподинамика энергия алмасудың төмендеуіне, бұлшық ет тіндерінің дистрофиясына, азоттық баланстың және май алмасудың бұзылуына, атеросклерозға әкеледі. Организмнің сыртқы ортаға икемдігін қамтамасыз ететін әрекеті азаяды, инфнкцияға тұрақтылығы төмендейді. Гиподинамика физиологиялық қартая процесін жылдамдатады. Қалалардың өсуі, еңбекті автоматтандыру және механикаландыру, коммуникациялық жабдықтарды кеңінен пайдалану гиподинамиканың өсуіне ықпал етеді.
*Басқа мағыналар үшін Жұмағұл деген бетті қараңыз.*
**Жұмағұл** – Қалба жотасының оңтүстігіндегі тау, Сарыжал тауларының батысында.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 885 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған таудың ұзындығы 11 км, енді жері орта тұсында (2,5 км).

Жер бедері
----------

Солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс беткейлері тіктеу, қалған беткейлері көлбеу, сай-жыралармен тілімденген. Таудың батысымен Таңды өзені ағып өтеді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Герцин қатпарлығында пайда болған тау палеозойдың метаморфталған тау жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Беткейлерінде бұта аралас бетеге, селеу, айрауық, т.б. шөптесіндер өскен. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Координаттар: 37°58′20″ с. е. 23°43′25″ ш. б.﻿ / ﻿37.97222° с. е. 23.72361° ш. б.﻿ / 37.97222; 23.72361 (G) (O) (Я)

Ареопаг
**Ареопаг** (көне грекше: Ἄρειος πάγος— «Арес төбесі») — Ежелгі Афиныдағы кеңес, өкімет органы. Афиныдағы Акропольдің солтүстік-батысындағы Арес төбесінде мәжілістері өткізілген, сол төбенің атымен аталған. Жоғары аппеляциялық сот ретінде, яғни азаматтық және қылмыстық істерін қараған. 

Әуелгі кезде саяси, бақылау, сот, дін билігін жүргізетін ақсақалдар кеңесі болған. Бұрын - аристократияның, кейін - олигархияның тірегі болған.Афины құл иеленушілік демократиясы дами келе Ареопагтың саяси билігі бірте-бірте тежеліп, б.з.б. 462 жылдан бастап дін бұзу, кісі өлтіру сияқты қылмыстарды қарайтын сот орны болып қалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Зелинский Ф. Ф. Аттические сказки, Петроград, 1921, стр. 27
2. ↑   Мұрағатталған 14 қазанның 2007 жылы.

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
* 

* Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Ареопаг**
**Гипотеза** (гр. *ὑπόθεσις* — *негізгі*, *жорамал*) — белгілі бір құбылысты түсіндіру үшін алға тартылатын және тәжірибе түрінде тексеруді және сенімді ғылыми теория болып қалыптасу үшін теориялық негізді талап ететін ғылыми болжам, дәлелденбеген тұжырымдама, жорамал.

Әдетте гипотеза өзін құптайтын байқауларға (мысалдарға) негізделе жасалады, сондықтан рас болып көрінеді. Гипотезаны аяғында не дәлелдеп ақиқатқа айналдырады, немесе одан (қарсы мысал келтіру арқылы) бас тартып алдамшы тұжырымдамаға жатқызады. Ал, бас тартпаған және дәлелденбеген гипотезаны ашық мәселе (проблема) деп атайды.гипотезаның пайда болуы ежелгі дәуірдегі математиканың дамуымен тығыз байланысты. Көне заман математиктері гипотезаны матем. есептер шешімін дәлелдеу әдісі ретінде ұсынды және алғашқы жобаның дұрыстығын тексеру мақсатымен олардан қорытынды жасайтын дедуктивтік ойлау әдістерін кеңінен қолданды. Платон гипотезаны ой қорытудағы абс. ақиқат сипатты қамтамасыз ететін дәлелдеудің синтет. талдау әдісі ретінде қарастырды.

Гипотезаның жалпылығы
---------------------

Гипотезаның жалпылығы - шамамен гипотезаның әрекет етуі таралатын нақты құбылыстар мен объектілер саны.

AD HOC гипотезасы
-----------------

AD HOC гипотезасы - тек қана теорияны мүмкін болатын жоққа шығаратын дәлелдерден қорғау үшін оның түсіндірмесіне қосылатын гипотеза.

Сапира-Уорфа гипотезасы
-----------------------

Сапира-Уорфа гипотезасы - лингвистикалық категориялар перцептуалды және когнитивті категорияларды құрылымдайтындығы туралы тезис.

Тағы қараңыз
------------

* Ферманың Ұлы теоремасы

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9
**Алматы жоғары мектебі**, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Алматы жоғары мектебі — заң мамандарын даярлайтын мемлекеттік жоғары оқу орны. 1956 ж. шілденің 23-де құрылған.

Күндізгі бөлімінде: қылмыстық атқару, тергеуші-криминалист және сыртқы бөлімінде: жедел іздестіру, тергеуші-криминалист, әкімшілік құқық, қылмыстық атқару мамандықтары бойынша кардрлар даярланады. Техникалық құрал-жабдықтармен жасақталған 4 оқу ғимараты, дәріс залдары, оқу аудиториялары, оқыту-әдістемелік кабинеттер мен лабораториялар, 700 орынды стацион. киноқондырғымен жабдықталған мәжіліс залы, спорт кешені, стадион, тир бар. Тәрбие және әлеум. құқық жұмыстары бөлімі, ғылыми-зерттеу және редакциялық-баспа бөлімі және сырттай оқыту ф-ттері, жалпы және арнайы кітапхана, 16 кафедра жұмыс істейді. 1956 — 97 ж. Алматы жоғары мектебі ҚР Ішкі Істер Министірлігінің құқық қорғау органдарына 13 мыңға жуық офицер даярлап шығарды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы
**Бичи-Хед** (ағылш. *Beachy Head*) – Ұлыбританияның оңтүстік жағажайында орналасқан бор жартасы.

Сипаттама
---------

Бичи-Хед Суссексетің шығысында Истборн қаласының жанында орналасқан. Оның биіктігі 162 м дейін жетіп, Англиядағы ең биік бор жартасы болып табылады.

Бичи-Хедке көбінесе туристтер барады. Оның шыңынан шығысында Дангенесс мүйісінен батысында Селси-Билл мүйісіне жағалауға көрініс ашылады.

Қауіп-қатер үшін батысында 1830 жылдарында шамшырақ (маяк) Бель-Ту, ал 1902 жылдан бастап биіктігі 43 м суда орналасқан басқа шамшырақ жұмыс істей бастады.1983 жылдан бастап бұл шамшырақ автоматты түрде жұмыс істеп жатыр.

Бичи-Хед 1690 жылы болған теңіз шайқасымен де танымал. Бұдан басқа шайқас Бичи-Хедтің жанында 1653 жылы Бірінші англо-голландық соғыста болды.

Галерея
-------

* Бичи-Хед
* 
* 
* 
*
**Алматы кинохроника студиясы** -1934 жылы "Союзкинохроника" тресінің Қазақстандық базасының (Алматы, 1933 ж.) негізінде құрылды. Студия "Советтік Қазақстан" киножурналын (айына 2-3 рет), бірнеше деректі фильмдерді ("Хан Тәңірі", "Луч Востока" колхозы", екеуі де 1936 жылы реж. В.Страдин; тұңғыш дыбысты фильм "Жамбыл атаны" 1938 жыл]]ы реж. И.Колчанов т.о.) түсірді. 1944 жылы Орт. біріккен көркем фильмдер киностудиясымен (ОБКФС, 1941) бірте Алматы көркем және хроникалық-деректі фильмдер киностудиясы бірікті .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Телевизиясы. Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат" 2009, 1-т: - 640 бет, ISBN №978-601-03-0070-5
**Рим құқығы** — Көне Римде пайдаболған құқық жүйесі. Византия империясының құлауына дейін дамыған жүйе.
Ежелгі Римде қалыптасқан құқықтық жүйе. Б.з.б. 2 ғасырдың басында Рим құқықтанушылары халықтық нормативтік тәжірибені жүйелеуге кірісе бастады. Осы ұмтылыстың нәтижесінде б.з.б. 2 ғасырдың соңында Квинт Муций Сцевола бүкіл еур. құқықтанудың негізі болған алғашқы бір жүйелі Рим құқығы'н жазып шықты. Рим құқығы' азаматтық айналым субъектілерінің өзара теңдігі, бөтеннің мүлкіне қол сұқпаушылық, қоғамда қалыптасқан ережеге мұрсат берушілік, т.б. қағидаларға негізделді. Сондай-ақ норма тудыру ережесі, діни жоралғылар, халықтық басқару органдары (сенат, магистратура) қызметінің режимі, сот арқылы қорғану нысандары, шетелдіктермен қатынас қағидалары, азамат мәртебесінің өзгеру тәртібі, Рим азаматтығын беру және некеге тұру нормалары, мүліктік қатынас нормаларынан құралды. Әсіресе мүліктік қатынас нормалары басым болды. Осылайша басты қоғамдық қатынастарды реттейтін біртұтас құқықтық жүйе Рим билігі ықпал ететін Жерорта т. елдерінің негізгі заңына айналды. Рим құқығы' тек бүгінгі құқықтық жүйелердің негізі ғана емес, сонымен қатар құқықты дамытудың құнды тәжірибесі болып табылады. Рим құқығы әлі күнге құқықтық білімнің негізі ретінде заң тілі мен құқықтық ойдың алғышарты ретінде оқытылады.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том