recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
1.Қосарлану, қайталану арқылы жасалған күрделі сын есімдер дефис (-) арқылы жазылады. Мысалы: *жақсы - жаман, ұзынды - қысқалы балалы - шағалы, үлкен - үлкен, ұзын-ұзын, кішкене - кішкене т.б.*  

2. Күшейтілген буын арқылы жасалған күрделі сын есімдер дефис (-) арқылы жазылады. Мысалы: *жап - жасыл, сұп - сұр, кіп - кішкентай, әп-әдемі, т.б.* Тек *ақ, көк* сөздері ғана күшейтпелі шырай тұлғасында *аппақ, көкпеңбек* түрінде біріктіріліп жазылады.   

3. Бірнеше сөздің тіркесуі арқылы жасалған күрделі сын есімдер бөлек жазылады. Мысалы: *қызыл ала, ұзын бойлы, қара торы, ал қара көк, т.б.*  

4. Күшейткіш үстеу арқылы жасалатын күшейтпелі шырай тұлғалы күрделі сын есімдер бөлек-бөлек жазылады. Мысалы:*өте әдемі, тым жақсы, нағыз адал, т.б.*
**Кәдімгі сарытұңғиық** немесе **Дүңгіршек** – Тұңғиықтар тұқымдасының Тұңғиық (*лат.* Nymphaea) туысына жататын көпжылдық өсімдік.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Тамырсабағы жуан (диаметрі 10 см жетеді), жапырағы екі текті болады: астыңғы суасты жіңішке, нәзік, жартылайтұнық, ал үстіңгі жапырақтары үшқырлы, үсті тері тәріздес, ұзындығы 15-30 см, ені 10-25 см. Гүлдері сарғылт, дара, тостағаншасы 5 етжені жапырақтардан тұрады, ішкі жағы сарғыш, гүл жапырақшаларынан ұзын болады. Гүлжапырақшалары ұзынша жіңішке, көп болады; аталық гүлдері және тұқымжапырақшалары да көп болады; Кәдімгі сарытұңғиық гүлінің аналық аузы 8-20 шырпылы. Аталық гүлдері мол болады. Тостағанжапырақтары етжеңді, орала иілген, ішжағы және сыртының үсті сарғыш, асты жасыл; гүл жапырақшаларынан ұзындау болады; гүлжапырақшалары сары түсті, төменгі жағы жіңішкеріп келеді, гүлтостағаншаларынан 2-3 қысқа болады; саны жағынан көп күлте жапырақшалары бос, кейде гүл табанына бойлай орналасады, кейде тіпті онымен кіргіп өседі. Өзен мен көлдерде, су бетінде өсетін өсімдік. Аса әдемі сарытұңғиық баяу аққан судың бетінде де қалқып өсе береді. Бұл өсімдік Қзақстанның қызыл кітабына енгізілген.

Таксономиясы
------------

Кәдімгі сарытұңғиыққа ағылшын ботаник Джеймс Эдвард Смит *«Florae Grecae Prodromus»* атты ғылыми жұмысында алғашқы рет 1809 жылы биологиялық сипаттама берген.

The Plant List тізімі бойынша Кәдімгі сарытұңғиықтың 4 синонимы бар:

* *Nelumbo nucifera subsp. lutea|(Willd.) Borsch & Barthlott*
* *Nelumbo nucifera var. lutea|(Willd.) Kuntze*
* *Nymphaea lutea|L.*
* *Nymphozanthus luteus|*Fernald'

### Түр тармақтары

* *Nuphar lutea subsp. advena|(Aiton) Kartesz & Gandhi*
* *Nuphar lutea subsp. macrophylla| (Small) E.O. Beal*

Таралуы
-------

Еуразияның жазықты аймақтарында кең таралған

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Entry for Nuphar Sm..  Botanischer Garten und Botanisches Museum Berlin-Dahlem..
2. ↑  Үлгі:Beal, E. O. Taxonomic revision of the genus Nuphar Sm. of North America and Europe.
3. ↑  Кітап:Дикорастущие полезные растения СССР|122—123 беттер

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Кәдімгі сарытұңғиық**
**Кәдімгі адырасапан** (Адыраспан тұқымдасы) - солтүстік пен төменгі тау белдеулерінен Қазақстанның барлық жазықтарына кеңінен тараған. Улы өсімдік, мал жемегендіктен жайылымда көп кездеседі. Көпжылдық өсімдік. Биіктігі 60 см, бұтақтанған тік сабақтары көп, жиі бұтақтанып, жайылып өседі. Жапырақтары кезектесе орналасқан, сағақсыз, ұзын, таспа тәрізді бөліктерге дұрыс бөлінбеген. Гүлдері үлкен, ұзын гүл тұғырына бір-бірден орналасқан. Тостағанша жапырақшалары мен желектері бестен, ал аталығы он бес. Желектері ақ және сарғыш, 2 см-ге дейін, ұсақ бөліктерге тілімденген. Мамыр-шілдеде гүлдейді, шілде-тамыз айларында жеміс береді. Жемісі шар тәрізді, 3 ұялықты қорапшалар, үлкен қара дөңес тұқымға толы.

Қолданылуы
----------

Халық медицинасында кеңінен қолданылады. Жұқпалы аурумен ауыратын адамның бөлмесін кәдімгі адыраспанды жағу арқылы дизинфекциялау үшін қолданады. Жел ауруына, қышымаға, тері ауруларына, суық тигенде, безгекке қолданады. Бұлшықет ауруларында, іш қатқанда, ішек ауруларында пеганин гидрохлоридін қолданады. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
**Кәдімгі мыңжапырақ** , ақбас жусан (лат. *Achillea millefolium*) – астралылар тұқымдасы, мыңжапырақ туысына жататын, көп жылдық шөп тектес өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

Гүлі
* Биіктігі 70 см болатын сабағы біреу немесе бірнеше, қатты.
* Тамыр сабағы көлбеу өседі, оның жоғарғы жағынан бір топ тамыр жапырақтары мен сабағы өсіп шығады.
* Жапырағы көп ланцет тәрізді, 2-3 қауырсынды салаланған. Әр саласы бірнеше жүздеген сегменттерге бөлінеді, сол себептен „мыңжапырақ" есімі берілген. Күрделі қылқанды, ұсақ себетті.
* Сыртқы гүлдері 5 дара жынысты, күлгін, қызыл түсті. Ішкі гүлдері қосжынысты, түтік тәрізді, 5 аналық, 5 тікшелі.
* Тозаңқабы — сары.
* Жемісі ұсақ тұқымша, жәндіктермен тозаңданады. Тұқым төгілу арқылы таралады. Шілдеден күзге дейін гүлдейді.

Өсетін жері
-----------

Қазақстандағы 12 түрдің арасында кең таралған түрі, орманды дала мен далаларда және құрғақ шабындықтарда өседі.

Құрамы
------

Құрамында ахиллеин алкалоиді, эфир майлары, камфора, туйон және құмырсқа, сірке, валериан, аконит, аскорбин қышқылдары, С,К дәрумендері, фитоцидтер, спориттер бар.

Емдік қасиеті және қолданысы
----------------------------

Кәдімгі мыңжапырақтың қан тоқтататын, қабынуға, аллергияға қарсы әсер ететін, жарақаттардың жазылуын тездететін, қан тамырларын кеңейтетін, ауырған жерлерді тыныштандыратын қасиеттері бар. Осыған байланысты өсімдікті жатырдан, өкпеден, ішектен, мұрыннан, геморрой түйіндерінен қан кеткенде және асқазанға жара түскенде пайдаланады. Сонымен қатар дене сыртындағы жараларға да тұнбасын жағады және жапырақтарын таңып қояды. Халық медицинасында өт қалтасына тас байланғанда және бауыр ауруларын, бронхтың қабынуын, геморройды емдеу үшін қолданады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012 ж.
2. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.
Никель
**Батыс Торғай никельді аймағы** - Торғай ойысының батыс кемерінде (Қостанай облысында) орналасқан кобальт-никельді кенді өңір.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Бұл аймақ Орал антиклинорийлік жарылымын субмеридиандық белдеу түрінде бойлай орналасқан силур-девондық Тобыл-Аққарға гипербазит кешенді интрузивтік үгілу қабаттарымен генетикалық байланысты.

Сипаты, құрамы
--------------

1959 жылы бұл аймақта кобальт-никель кендерінің бар екені анықталып, 1984 жылға дейін іздеу, барлау жұмыстары жүргізілді. Мұндағы Шевченко, Құндыбай және Подольское ірі кен орындары габбро-гипербазитті массивте орналасқан. Жітіқара, Аққарға және Милютин кен орындары Аққарға-Жітіқара белдеуінің массивтерімен байланысты. Бұл кен орындары темір-марганец-кобальт-никель кендері формациясына жатады да, үш минералдық кентас түрінен тұрады: 1) асболан-гидрогематитті; 2) керолит-нонтронит-охралы; 3) никель-кобальт-меланитті. Үгілу қабатындағы металдар мөлшері Ғе(13 - 33%), Nі(0,1 - 0,66%), Co(0,06 - 0,35%). Батыс Торғай никельді аймағындағы силикатты кобальт-никель кенінің жалпы қоры 100 млн. тонна. Кентас қабаттары жер бетіне жақын орналасқандықтан оларды ашық әдіспен өндіруге болады. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Бегұлы болыс Көшекұлы** - Тама тайпасының Дәулеткелді руынан шыққан белгілі тұлға. Қарақыз болысының басқарушысы. Жобамен 1858 жылы дүниеге келіп, 1929 жылы дүниеден өткен. Баян батырдың шөпшегі, Ерубай би Жолдыбайұлының немересі, батыр Көшек Ерубайұлының ұлы. Бегұлы 18 жасында болыс басқарушылығына, болыс Қосшығұл Тауасарұлы дүниеден қапияда кеткеннен соң келеді. Осы билікте қатарынан төрт сайлау ұстап тұрады. Алла тағалланың құдыретімен жасынан ел басқаруға деген дарыны байқалған екен. Көп сөйлемейтін, ержүрек, батыр сөйлейтін азамат болған. Отан құрып, отағасы болғаннан-ақ ел алдына шығып билік айтып, елді өзіне иіріп алатын қасиеттерін байқатқан. Жұмбақтап сөйлеу, не түрлі асыл сөздермен елді аузына қаратады.
БолысЖанбек Торжанұлының сұрауы бойынша келесі сайлауда жеңісті Жанбекке алып береді. Бұдан соңғы уақыттарда Бегұлы ел ақсақалы ретінде құрметке бөленіп, елдің бетке ұстар тұлғасы ретінде ел есінде қалған. Оны ел ерекше құрметтеп "Бегұлы отағасы" деп марапаттап сөйлейтін болған. Отағасы сөзінің мағынасы ретінде қариялар - ошақмайлар, ақыл, мәслихаттардың алқа-қотан ортада от жағып соны айнала отырып кеңесер кештің басшысы ретіндегі, төраға мағынасында түсіндіреді.[1]

"Малы көп қазақ байларының бірі Бегұлы өз малдарын шөлге төзімділікке үйрету үшін жас құлын, жабағы, тайды күніне бір рет, биелерді екі күнде бір рет, бойдақ малдарды екі күн өтіп, үшінші күні суарып отырған. Осылай шөлге үйренген малдармен Бегұлы жылда елден ерте көшіп, Сарыарқаның ең жақсы, шүйгін жерлеріне орналасады екен."[2]

Бегұлы 1928 жылдың соңында кәмпескелеуге ілігіп, Әулиеатаның (қазіргі Тараз) абақтысында жатып ауырып қайтыс болған. Бегұлымен бірге тағы да үш адам абақтыға түседі. Сонда Бегұлы отырып, қасындағы серіктеріне қарап: "Сен аштан өлесің (Шынымен де ол кейіннен аштықтың азабынан өлген), сен - жолда өлесің (пойызбен Сібірге жер аударылып бара жатып өледі), Сен, Сыздық шырағым, осы жерден аман шығасың (палуан Сыздық Жаңбыршыұлы - Әулиеата абақтысынан шығып Шу өзені бойындағы елге келе жатып Шолақтау қалашығы түбінде шемен ауруынан өледі), мен осы жерден шықпаймын, - дейді. Ол жатқан бөлменің есігі түнгі уақытта өз-өзінен тарс етіп ашылып кететін болғандықтан, абақты басшысы Бегұлының қасындағы адамдары басқа бөлмеге ауыстырып, бір өзін бір камераға тастайды. Есігі құлыптанбай ашық жатқан Бегұлы болыс 1929 жылдың қаңтар айында дүниеден өтеді. Оны абақты қызметшісі, өзбек жігіті түнде апарып қазіргі Тараз қаласындағы драма театрының астында қалған қалың қорымға жерлейді. Бегұлыдан тараған ұрпақтан бұл күнде ешкім қалмады.[3]

Бегұлы болыс туралы белгілі жазушылар Берік Шаханұлы, Сүлеймен Тәбірізұлы, Пернебай Дүйсенбин, Жаңаарқалық тарих зерттеушілері Асан Жұмаділдин, Берген Қожамұратұлы өз кітаптарында біршама деректер береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н.Рахымжанов, Жетіқоңыр:Жиделі және Жайылма
2. ↑  Б.Сейдалиев. Бетпақдаланың бағын ашқан. Егемен Қазақстан, №90-93, 12.03.2010 ж.
3. ↑  Н.Рахымжанов, Жетіқоңыр:Жиделі және Жайылма
**Кәдімгі тарғақшөп** (лат. *Dactylis glomerata*) – астық тұқымдасының тарғақшөп туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

Солтүстік Қазақстанның жазықтары мен Алтай тауларынан Батыс Тянь-Шаньға дейінгі аралықта таралған. Орманды, далалы және таулы өңірлердегі топырағы құнарлы жерлерде өседі. Биіктігі 60 – 150 см, тамыр сабағы қысқа болады. Сабағы тік, ұзын жапырақтары сабағының түбінен топтала өседі. Оның түп жағы тығыз болып қалыптасады. Түпте тұқым беретін өскіндермен бірге ұсақ вегетативті өскіндер де болады. Олар бір жылдан соң генеративті өскінге айналады. 3 – 5 гүлден құралған масақтары тығыздалған бүршіктерге жинақталып, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемісі піседі. Тұқымы ұсақ. Гүлдеген кезде оны орып алады, себебі, одан кеш қалса сабағы қатайып кетеді де мал жемейді. 

Кәдімгі тарғақшөп – құнарлы мал азығы, тыңайтылған шабындықтан екі рет шапқанда әр га-дан 60 – 70 ц пішен жиналады. Өсімдіктің құрамы әр түрлі белсенді заттарға бай. Оны медицинада асқазан, ішек ауруларын емдеуге қолданады. Өсімдіктің жас өркендерін қайнатып ішеді, кейде көкөніс ретінде тағамға қосады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Энциклопедиясы
Дуэльдер тарихы сонау Геродот заманына кетеді. «Тарихшылар атасы» тракиялық тайпаларды суреттей отырып, олардың жекпе-жекке шығып, шайқасатын өнері болғандығын суреттейді. Ал Еуропаның арғы бетіндегі викингтер де дуэль ұйымдастырып отырған екен. Ежелгі Скандинавия елінде жекпе-жектер шың басында болып тұрған деген деректер бар. Бұл ойындар адам өмірін жиі жалмайтын болғандықтан, қоғам бұл жекпе-жектерді заңға қайшы деп тапқан еді. Әйтсе де, оның заңға томпақ келуі дуэлянттарға ерекше әсер етіп, бұл шайқас түріне өзіндік заңнамалар мен ережелер енгізіле бастайды. Бірінші жекпе-жек кодексі 1836 жылы жазылған. Оны франциялық граф Шатовильяр жазып шыққан. Кітапта мынадай талаптар кездеседі:

Жекпе-жекке шығушылар 15 минуттан артық кешікпеуі тиіс;
Жекпе-жек барлық қатысушы жиналған соң 10 минуттан кейін басталуы керек;
Басталмас бұрын төрешілер (секунданттар) ренжіскен азаматтарға татуласу жөнінде соңғы рет ұсыныс жасайды. Ұсыныс қабылданбаған кезде дуэлянттар бір-бірінің көзінше тапаншаларын оқтайды;
Ереже бойынша, жекпе-жекке шығушылар секунданттар сызып берген сызық бойымен жүруі тиіс. Ал олардың арттарында дәрігерлер дайын тұрсын;
Шайқас біткен соң жазаланған адам мен өшін алған адам қол алысып, татуласуы міндетті.
Аспанға оқ ату тек дуэльге шақырған жақ тарапынан болса ғана, дуэльдің аяқталғаны деп есептеледі.
Белгілі бір арақашықтыққа барған дуэлянттар қозғалмай тұрып, кезек-кезекпен бір-бірін атуы керек;
Жарақат алған адам жерде жатып та атуына рұқсат;
Ал 25-35 метр арақашықтықта тұрған жағдайда дуэлянттар «бір-екі-үш» бұйрығы бойынша бір уақытта атуы керек;
Қылыш, шпагамен де дуэльге шығуға болады. Бірақ адамдардың ебі мен шеберлігі әртүрлі болғандықтан оларға тапаншамен шығу әділ саналады.
Әлем елдерінде дуэль тарихы ерекше зерттеліп, оның негізгі міндеттері мен кодекстері тізбеленген еңбектер көп. Соның ішінде нағыз ер жігіттердің тайталасы, өзара әділ ерегестері жайлы тағы да бірнеше қалыптасқан ереже бар:

Жекпе-жектің тек тең адамдардың арасында болуы міндетті.
Дуэльдің негізгі мақсаты – өзгелердің көмегінсіз түсініспеушілікті шешу.
Дуэльге шыққандар бір-бірінің бітіспес дауын біржақты шешу үшін осындай қадамға барады.
Материалдық құндылық ешқашан да жекпе-жектің себебі бола алмайды.
Дуэльге тек қарсыласқан екі адам ғана шыға алады. Достар, туысқандар немесе басқа да жақын адамдар жекпе-жекке шыға алмайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Координаттар: 43°38′49″ с. е. 79°22′38″ б. б.﻿ / ﻿43.64694° с. е. 79.37722° б. б.﻿ / 43.64694; -79.37722 (G) (O) (Я)

**ХШХФ Даңқ залы** Торонтода орналасқан. Мұнда шайбалы хоккейді дамытуға халықаралық немесе ұлттық деңгейде ерекше үлес қосқан адамдардың есімдері сақталады.

Мұражай 1997 жылы Цюрих қаласында құрылды. Сол жылы Даңқ залына 1922—1947 жылдары ХШХФ президенті болған Поль Луактың және тағы 30 адамның есімдері енгізілді. 1998 жылы мұражайды Торонтоға көшіру туралы шешім қабылданады.

Бүгінгі күні ХШХФ Даңқ залына 237 есім енгізілді. Олардың арасында бір қазақстандықтың да есімі бар (бапкер Борис Викторович Александров).

Даңқ залының есімдер соғылған тақтайшалары

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Есімдер тізімі (ағыл.)
2. ↑  Борис Александровтың есімі Даңқ залына енгізілді
**ХТСО кубогы** (*Халықаралық теміржолшылар спорт одағы кубогы*) — 1947-2003 жылдары ұйымдастырылған халықаралық футбол турнирі. Ә дегенде оған ұлттық құрамалар қатысты да, 1959 жылдан бастап клубтық командалар бақ сынасты. Жәрмеңкелер кубогы секілді бір маусым бірнеше жылға дейін созылды.

"Қайрат" командасының қатысуы
-----------------------------

Алматының "Қайрат" командасы 1969-71 жылғы маусымға қатысты. Әуелі Чехословакияның "Локомотив" командасын өз алаңында 4:1, сыртта 1:0 есептерімен қапы қалдырды. Кейін "Славия" (Софья) командасымен кездесіп, сыртта 1:3 есебімен ұтылғанымен, өз алаңында 3:0 есебімен тізе бүктірді. Финалда әуелі "Рапид" (Румыния) командасымен сыртта 1:1 есебімен тең ойнады да, өз алаңында 1:0 есебімен ұтып, турнир жеңімпазы атанды.

"Қайрат" — осы турнирде жеңімпаз атанған тұңғыш КСРО-лық клуб.

Финалдар
--------

| Жыл | Жеңімпаз | Финалист | Есеп |
| --- | --- | --- | --- |
| 1947 | Югославия Югославия | Мажарстан Мажарстан | 2:1 |
| 1951 | Югославия Югославия | Франция Франция | 7:0 |
| 1953—1955 |  Аустрия | Германия ГФР | 3:2 |
| 1956—1958 | Югославия Югославия | Германия ГФР | 2:2 |
| 1959—1961 | Болгария «Локомотив» София | Румыния «Рапид» Бухарест | 1:0 |
| 1962—1963 | Болгария «Локомотив» София | КСРО «Локомотив» Мәскеу | 3:0, 0:1 |
| 1966—1968 | Румыния «Рапид» Бухарест | Болгария «Локомотив» София | 3:1, 0:1 |
| 1969—1971 | КСРО «Қайрат» Алматы | Румыния «Рапид» Бухарест | 1:1, 1:0 |
| 1974 | КСРО «Локомотив» Мәскеу | Чехословакия «Локомотив» София |  |
| 1976 | КСРО «Локомотив» Мәскеу | Чехословакия «Локомотив» Кошице | 5:1 |
| 1979 | КСРО «Локомотив» Мәскеу | Чехословакия «Локомотив» Кошице |  |
| 1983 | КСРО «Локомотив» Мәскеу | Чехословакия «Локомотив» Кошице |  |
| 1987 | КСРО «Локомотив» Мәскеу |  |
| 1991 | КСРО «Локомотив» Төменгі Новгород |  |  |
| 2003 | Болгария «Локомотив» Мездра |  |  |

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 3 желтоқсанның 2013 жылы.
2. ↑   Мұрағатталған 5 желтоқсанның 2013 жылы.

Сілтемелер
----------

* Орталық стадиондағы мереке Мұрағатталған 13 қарашаның 2013 жылы.
**Вест-Ричланд** — Құрама штаттардың Вашингтон штатындағы, Бентон округіндегі қала. Халық саны 2010 жылғы санақ кезінде 11 811 болды.

Тарих
-----

Батыс Ричланд Ричлендтен Якима арқылы көрінеді.
Аймақтың бастапқы халқы Якима өзені сағасына жақын жерде тұратын Хемнапум үндістері (Ванапум тайпасымен тығыз байланысты) болды. Льюис пен Кларк бұл аймақтан 1805 жылы өтті және Роберт Джонсон басқарған Топографиялық инженерлердің армия корпусы экспедициясы Якима аңғарын 1841 ж картасын жасады. 

1853 жылы конгресс Якима аңғары арқылы өтетін жолға рұқсат берді және қазіргі Батыс Ричланд арқылы өтті; дегенмен қоныстандыру 1870 жылдардың соңына дейін дұрыс басталған жоқ. Алғашқы мектеп үйі 1896 жылы қазіргі Ван Гизен көшесінің оңтүстігіндегі Ван Хорн меншігінде салынған. Бентон округі 1905 жылы құрылды, Ричланд 1906 жылы біріктірілді, ал Батыс Ричланд аймағы «Төменгі Якима» ретінде белгілі болды.

Ричлендке су әкелу үшін 1908 жылы Хорн-Рапидс бөгеті солтүстік жағынан суару каналы салынды.

Йеллоустоун соқпағы, Олбани, Нью-Йорктан Сиэтлге дейін созылатын ұлттық тас жолы 1917 және 1918 жылдары Якима аңғары арқылы орналастырылды. Ол Ричланд пен Батыс Ричланд арасындағы Фаллон көпірін кесіп өтті. Содан кейін тура батысқа қарай Кионаға қарай жүргізілді.

1940 жылдары Ричланд қаласын Манхэттен жобасы мерзімінде Соғыс департаменті тұрғызды, басқарды және оған қызмет көрсетті. Бірқатар тұрғындар үкіметтің ережелеріне наразылық білдірді және нәтижесінде олардың көпшілігі Якима өзенінің арғы бетінен көшіп кетті, онда жер сатып алуға және үйді (жалға алуға емес) иеленуге болады.

Карл Хемингер 1948 жылы біраз 80 акр (320 000 м2) сатып алып, қаланың жоспарларын жасады. Оны Хемингер қаласы деп атау ұсынылды (мүмкін оның атымен), бірақ 1949 жылы қала тұрғындары оның орнына Enterprise атауын таңдады. Хемингер наразылық ретінде жол бойымен бір миль жылжып, Хемингер Сити деп аталатын шағын қауымдастық құрды. Бұл, сайып келгенде, Батыс Ричланд Сити шекараларына қосылды. 1955 жылы қаланы біріктіру уақыты келгенде, жақын маңдағы Ричлендтің бұрыннан белгілі мәртебесін пайдалана отырып, Батыс Ричланд деп атау туралы шешім қабылданды. Батыс Ричланд ресми түрде 1955 жылы 17 маусымда Хемингер Сити мен Кәсіпорын екі қалаларын біріктіріп құрылды.

2008 жылы Батыс Ричланд әлемдегі ең жылдам шығарылатын автомобильге (Aero SSC TT) 250 миль\*сағ (400 км/сағ) жылдамдықты сынау орны болды.
**Магниттік диполь** (magnetic dipole), қосалқы атомдық өлшемдегі кішкентай магнит, тұйық контур бойынша ЭЛЕКТРЛІК ЗАРЯДТЫҢ баламалы ағыны. [1].

Өздері айналатын атом ядросын айналып жүретін ЭЛЕКТРОНДАРДЫ, сонымен қатар жекелеген ҚОСАЛҚЫ АТОМДЫҚ БӨЛШЕКТЕРДІ мысалыға келтіруге болады. Үлкен көлемде бұл эффектілер, мәселен, темір атомдарында салынуы мүмкін. Бұл магниттік диполь болып табылатын магниттік компастар мен тілінген темірлер үшін ине дайындауға мүмкіндік береді. Магниттік дипольдің өлшем бірлігі оның сыртқы МАГНИТ ӨРІСІН реттестіре алатын дипольдің мүмкіндігін анықтайтын магниттік сәті. 

Еркін айналым жағдайында дипольдердің магниттік сәті негізінен магнит өрісі бағытында реттестіріледі. СИ жүйесіндегі диполь сәтінің бірлігі – квадрат метрдегі ампер.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Батыстық май шартылдауығы** (лат. *Melolontha melolontha*) — Тақтамұртты қоңыздар тұқымдасының *Шартылдақ қоңыз* тегінің ірі қоңызы.

Таралуы
-------

Ресейдің батыс және оңтүстік батысынан Псков–Смоленск–Харьков–Ставрополь жолағында көп тараған.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Дене тұрқы шамамен 23-31 мм ұзындығымен, қуатты дөңес денесімен. Негізгі түсі қара, қанат үсті, аяқтары және мұртшалары, щупиктері және пигидилері ақшыл қоңыр түсті. Ерекшелігі, түсі өзгеруі мүмкін. Алдынғы арқасынан созылған кішкентай басы, шеттерінен қалың ақшыл қоңыр түктермен жабылған. Басында веер тәрізді орналасқан мұртшалары бар. Қоңыр қанат үстілерінде төрт төртен қабырғалары болады. Қарынның шеттерінде ақ үш бұрышты дақтар жақсы көрінеді.

Қоңыздар топырақта қыстайды. Көктемде шығыстық қоңыздарға қарағанда, екі жұмаға ке ұшып шығады. Бұл мезгілде олар орман шошақтарына, бақтарға, парктерге, жеке тұрған ағаштарға бағытталады. Орман ағаштарының ішіндегі қореккөз – емен ағашы. Биология бойынша шығыс май шартылдауықтарымен ұқсас.

Шартылдауығының жұмыртқалары сопақ, түсі кіршен ақ, көлемі шамамен 3х2 мм болады. Дернәсілдері етті, сары- ақшылдау, пішіні «С» әрпі тәріздес. Басы қоңырлау төртмүшелi мұрттар және күштi жақтармен. 3 қос кеуде аяқтары болады. Қарын 10 сегменттерден тұрады, екi соңғы олардың iшiнен шомбал. Екi соңғы сегментте 22-30 қыл болатын екi параллел ұзына бойына қатарлары бар. Дернәсілдердің үш жасы болады, бас камераларының ендерімен ерешеленеді. (бірінші жас = 2,5 мм, екінші жас = 4 мм, үшінші жас= 6 мм). Қуыршағы бос, сарылау болып келеді.

Ауыл шаруашылығына зияны
------------------------

Дернәсілдері топырақ астында өсімдіктердің тамырын бұзып жатқан көпулы зиянкестер. Ауыл шаруашылық дақылдарына дернәсілдері зиянын тигізетін ашық селдір топырақты мекендейді. Орман кескіндерін отырғызу барызында прогалин және орман астына аз шоғырланған май шартылдауығы табиғи жаңару мен орман дақылдарына зияны тиеді. 3-5 жыл ағымында дамиды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстанның ұлттық қорықтары мен парктері"
**Батыс Қазақстан геология басқармасы**
- Қазақ КСР Геология министрлігінің Батыс Қазақстанда мұнай-газ кенорындарын із-
дестіру мен барлауға мамандандырылған,
геология барлау кәсіпорындарын біріктірген
басқару мекемесі. "Қазақстанмұнайбарлау",
"Маңғыстаумүнайбарлау", "Ақтөбемұнай барлау" трестерінің негізінде 1958 жылы
құрылды. Басқарма Атырау қаласында
орналасты. Жұмыс істеген жылдары
Маңғыстаудың ең ірі кенорындары Жетібай
мен Өзен, Ақтөбе облысындағы Кенқияқ,
Прорва тобының кенорындары ашыл-
ды. Мұнай мен газ іздестіру мен барлауға
мамандандырылған мекемені жандандыру
мақсатында 1970 жылы басқарма таратылып, Атырау аймақтық ірілендірілген мүнай
барлау экспедициясы құрылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Магниттік стрикция** немесе **магнитострикция** (магнит және лат. strіctіo — *қысымдау, тарту*) — магниттелуі кезінде кристалдық дене өлшемдері мен пішіндерінің өзгеруі. Оны ағылшын ғалымы Дж. Джоуль ашқан (1842).

Ферромагнетиктер және ферримагнетиктерде (Fe, Nі, Co, Gd, Tb, Dy, т.б. бірқатар металл балқытпалар мен ферриттерде) Магниттік стрикцияның шамасы едәуір үлкен (салыстырмалы ұзару l/l10–5 — 10–2), ал антиферро, парамагнетик және диамагнетиктердің көптеген жағдайларында Магниттік стрикция аздап (10–6 — 10–7) білінеді. Магниттік стрикция магниттелетін үлгінің кристалдық торының, магнит күштердің (диполь-дипольдік және спин-орбиталдық), сондай-ақ, алмасу күштерінің өзгеруі салдарынан болатын деформациядан туындайды.

Магниттік стрикция: 

* сызықтық
* көлемдік болып бөлінеді.

Магнит күштердің өзгеруінен туындайтын сызықтық Магниттік стрикция денелерді қанықпаған күйден техникалық қанығу күйіне дейінгі аралықта магниттегенде байқалады; осы аралықтағы магниттелу домендер арасындағы шекаралардың ығысуынан немесе үлгінің магниттік моментінің бұрылуынан пайда болады. Сызықтық Магниттік стрикцияда кристалдың көлемі өзгермей, пішіні ғана өзгереді. Ол анизотропты және дененің магниттелуі бағыты мен шамасына тәуелді; қайта магниттелгенде гистерезис тұзағын құрады. Алмасу күштері өзгеруінен туындайтын көлемдік Магниттік стрикция техника қанығу күйінен жоғары жатқан магниттелу аймағында байқалады. Ол кубтық кристалдарда — изотропты, гексогональды кристалдарда (мыс. Gd, Tb және жерде өте сирек кездесетін, т.б. металдарда) — анизотропты. Көлемдік Магниттік стрикция салыстырмалы көлем өзгеруімен V/V-мен сипатталады.

Магниттік стрикцияға бейімділігі бар заттар магнитострикциялық материалдар деп аталады. Олар магнитті жұмсақ материалдардың жеке тобына жатады және электр-механикалық түрлендіргіштерде, ультрадыбыстық сәулелендіргіштер мен қабылдағыштарда, резонаторларда, сүзгілер мен жиілік стабилизаторларында, т.б. қолданылады.

Магниттік стрикция ферромагнетик, ферримагнетик және антиферромагнетиктердің жылулық ұлғаюына әсер етеді. Өйткені алмасу күштерінің әсері тек магнит өрісінде ғана емес, денені магнит өрісінсіз қыздырғанда да байқалады (термострикция). Термострикция нәтижесінде дене көлемінің өзгеруі, әсіресе, магнит фазалық ауысу нүктелерінің (Кюри және Неель нүктелерінің) маңында ерекше білінеді. Магниттік стрикцияны өлшеу үшін механика-оптикалық рычаг принципімен жұмыс істейтін қондырғы жиі қолданылады. Оның көмегімен дене (үлгі) ұзындығының салыстырмалы өзгеруі 10–6-не дейінгі дәлдікпен анықталады. Радиотехника және интерференция тәсілдердің сезімталдығы бұдан да жоғары.

Пайдаланған әдебиеттер
----------------------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық. ғылыми түсіндірме сөздігі: Электроника, радиотехника және байланыс. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007
ISBN 9965-36-448-6
**Теңбіл шыбыншы** - ақ реңді, шағын денелі (12-15г) қара түсті шыбыншы. Аталығының жоны - қара: бауыры, маңдайы және қанатындағы «көзтартары» - ақ. Аналықтары және жас құстары - қоңырқай сұр, алайда қанатындағы «көзтартары» - ақ. Бұл еуропалық құс Қазақстанда тек қана батыс өңірлерден ұшып өткенде кездеседі. Оның ұшып өтуі Жайық өзенінің аңғарларынан айқын байқалады. Қалған жерлерде кездейсоқ жарым - жалғыздары кездеседі. Көктемде - сәуірдің ортасынан мамырдың соңына дейін, күзде - тамыз , қыркүйекте ұшып өтеді. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мектеп энциклопедиясы «Қазақстан жауарлары сериясы» ISBN 978-601-282-168-0
**Кианетиктер** (лат. *cyanea* – көгілдір) — қаны шын мәнінде көгілдір түсті. адамдар. Зерттеушілердің жуықтап бағалауы бойынша, дүние жүзінде 7000 – дай адамдар тобының қаны шын мәнінде көгілдір түсті. 

Кәдімгі жағдайда қанның жасушаларында - қан денешіктерінде – қызыл түсті темір болады. Ал кианетиктерде қан денешіктерінде темірдің орнында басқа элемент – мыс болады. Бұл ауысу қанның жұмысына әсер етпейді – ол бұрынғысынша ішкі мүшелерге оттекті тасымалдап, зат алмасу өнімдерін ала береді, бірақ қанның түсі басқаша. Ол, әрине атына сәәйкес көгілдір емес, дәлірек айтқанда көкшіл немесе ақшыл көгілдір – мыс пен оған өлшемі сәйкес темірдің қоспасының түсі дәл осындай болады. Кианетиктердің пайда болуын кейбір ғалымдар эволюциялық заңдылық деп түсіндірді. Табиғат кейбір ауруларға төзімді, ерекше дараларды қорғау үшін осылай сақтық жасайды деп саналады. Яғни, әртүрлі қоршаған ортаның өзгерістері: табиғи апаттар, климаттың күрт өзгерісі, эпидемия т.б. есепке алынған. Егер қалыпты даралар өліп кеткен жағдайда, «ауытқушылығы» бар даралар тірі қалады және жаңа дараларға бастама болады. Кәдімгі адамдарға қарағанда «көгілдір қандылардың қаншалықты тіршілікке тұрақты екеніне мына фактілер дәлел болады. Кианетиктер қанның кәдімгі аурулар мен ауырмайды – микробтар «мыс жасушаларға» шабуыл жасай алмайды. Одан басқа, «көгілдір» қан жақсырақ әрі тез ұйиды, тіпті қатты жарақат алған кезде де қан көп кетпейді. Міне, сол себепті де, жоғары да мыслда келтірілген жер иелерінің қаны өзен болып ақпады, себебі жылдам ұйып қалған. Қазіргі кианетиктерде де дәл осы байқалады. Дегенмен, көгілдір қан тұқым қуаламайды, сол себепті кианетиктердің балаларының қаны кәдімгідей қызыл түсті болады. Ендеше, адамдардың «көгілдір қан» бар зиялы қауымнан шыққан деген пайымдаулары – жай ғана ойдан шығарылған, әрі шындыққа келмейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Биолог анықтамалығы» журналы №6 -2014 жыл. 57 бет
**Киберкойн** (ағылшыншы *Сybercoіn*) – бірыңғай банк шеңберінде қолданылатын электрондық қолма-қол ақша жүйесі. *CyberСash* фирмасы 1966 ж. ұсақ төлемдердің (10 АҚШ долларына дейін) Интернет арқылы төленуін қамтамасыз ету үшін шығарды. Сатып алушы CyberCash Account шотын ашып, соған өзінің банкідегі шотынан ақша аударады. Оның компьютеріне *"электронды сақтиян"* (арнаулы бағдарламалық өнім түрінде) орнатылады. Сатып алушы сатып алу кезінде электронды қолма-қол ақшаны Интернет арқылы сатушыға аударады, ал сатушыда арнаулы бағдарламалық өнім орнатылған. Электрондық әдіспен алдын ала төлеу аяқталғаннан кейін ақша банкілердің арасында бір шоттан екінші шотқа аударылады.

Сілтемелер
----------

* Киберкоин CYBERCOIN
* "САЙБЕРКОЙН"(қолжетпейтін сілтеме)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
Елікбалдырған
**Елікбалдырған** (лат. *Ligusticum*) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. 

  

Алтайда, Тарбағатайда, Іле, Күнгей, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында, Тянь-Шаньда кездеседі. Тау баурайларында, өзен аңғарларында, арша, бұталар арасында өсетін 2 түрі бар: алагүл Елікбалдырғаны (L. dіscolor), талас Е-ы (L. talassіcum). Олардың биіктігі 30 – 100 см. Сабағы дара, жоғ. жағы бұтақты келеді. Жапырағы жалпақ, шеті ирек тісті, үш салалы қосарланып келген. Гүлі ақ түсті, шатырша гүлшоғырына топталған. Жемісі қос тұқымды, ұзынша болады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемістенеді. Жемісінің құрамында эфир майы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энцклопедиясы
**Вохид Абдуллаев** (1912 ж. Самарқан – 1985 ж.) – өзбек совет жазушысы, ғалым, Өзбекстан КСР ғылым академиясының академигі.

Ферғана педагогикалық институтын бітірген. 1944 жылдан бастап Самарқан мемлекеттік университетінде лекция оқиды, 1963 жылдан 1970 жылға дейін осы университеттің ректоры. «Науаи Самарқанда» деген зерттеуі үшін филология ғылымының кандидаты (1951), (17 –18 ғасырлардағы Хорезмдегі өзбек әдебиеті» (1959) атты еңбек үшін филология ғылымының докторы дәрежесін алды. Абдуллаев Өзбекістан КСР Жоғарғы Советінің (6 – 7 шақырылуы) депутаты.[1]

Қайтыс болғанға дейін (1985 ж.) А.Навои атындағы Самарқан мемлекеттік университетінде өзбек әдебиеті кафедрасын меңгерді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
*Басқа мағыналар үшін Кеңістік деген бетті қараңыз.*
Физикада **кеңістік** деп біз субьективті түрде барлық физикалық оқиғалар мен нәрселер "ыдысы" деп түсінетін, солардың іс-әрекеттері орын алатын "алаңды" айтады.
Физикада жиі көпөлшемді кеңістік – мысалы, күрделі жүйе қалпы бір нүкте арқылы сипатталатын фазалы кеңістік деген ұғым кездеседі. Осындай кеңістіктер — кәдімгі "біздің өмірлік" үшөлшемді кеңістікте есептерді тұжырымдап шығара алу үшін пайдаланатын жәй ғана абстракцииялар.
Салыстырмалы теориясында кеңістік - кеңістік-уақыт бүтін жүйесінің бір көрінісі ғана, ал жеке кеңістік, не уақытқа бөлу берілген санақ жүйесіне байланысты.
Физиканың көп салаларында физикалық кеңістік қасиеттерінің өзі (өлшемі, шексіздігі және т.б.) затты нәрселердің бар жоғына байланысты емес. Жалпы салыстырмалы теориясында затты денелер кеңістік қасиеттерін өзгертетін болып шықты, дәлірек айтса кеңістік-уақытты өзгертеді - оны «қисайтады».
Мысалдар:

* Фазалық кеңістік

Тағы қараңыз
------------

* Кеңістік пен уақыт
**Үйшік үйінді** — кен-металлургия кəсіпорнының маңында үйілген бос жыныс, өндіріске жарамсыз руда (пайдалы қазындымен бірге қазылған), кен байыту қалалардың қалдығы, металлургиялық заттардың күл-қоқысы.

Кенді ашық əдіспен қазу жүйесінде

* үйшік үйілген орнына қарай:
	+ ішкі (кен алынған карьер ішіндегі)
	+ сыртқы (карьер сыртына үйілген),

* жер бедеріне қарай:
	+ жазық жерде
	+ жал бетке үйілген,

* үйілген қабат санына (биіктігіне) қарай:
	+ бір қабатты
	+ көп қабатты түрлерге ажыратылады.

Жасалу жолы
-----------

Үйшік үйіндіні жасағанда ең алдымен оның ұзын бойымен алғашқы жал (биіктігі 10-15 м) үйіледі. Ол үшін драглайн,механикалық күрек, абзетцер бульдощер не скрепер қолданылады.Карьерден шығарылған бос жыныс осы жалдың екі жағына төгіліп тапталы отырады. Үйші үйіндінің негізгі өлшемдеріне оның алып жатқан ауданы, биіктігі, жəне оның жақтарының көлбеулік бұрышы жатады.

Өндірістегі үйшік үйінді
------------------------

Өндірісте үйші үйінді жақтарының орнықты болатын қалпын анықтауға көп көңіл бөлінеді. Жұмсақ жəне беріктігі орташа жыныстар үйшік үйіндісінің биіктігі 30 м,ал қатты жыныстар үйшік үйіндінің биіктігі 60 м-ге жетеді. Кейбір жағдайда ( тау бөктері ,шатқалда) қатты жыныстар үйіндісінің биіктігі 300 м-дей болады.
**Марат Әбидоллаұлы Биекенов** *(19 қыркүйек 1942 жылы, Қарағанды қаласында туған)* – философия ғылымының докторы *(1989 жылы)*, профессор *(1990 жылы)*, ҚР Халық ағарту ісінің үздігі. Алматы халық шаруашылығы институтын, Қазақ Мемлекеттік Университеттің аспирантурасын бітірген соң *1972–82 жылдары* Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) *аға оқытушы, доцент,* 1984–94 жылдары *осы институтта саясаттану, социология және құқық кафедрасының меңгерушісі,* 1994–95 жылдары *ҚР Жоғарғы Кеңесі халықараралық қатынастар комиссиясының эксперті,* 1995–96 жылдары *ҚР Үкіметі аппаратының сыртқы байланыстар бөлімінің референті,* 1996 жылдан *ҚР Парламенті Сенаты аппаратының халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік секторының меңгерушісі.* «Взаймосвязь демократического централизма и самоуправления народа» *деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 160-тан астам ғылыми еңбегі, монографиялары жарық көрген.*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 2 том
**Елі** – саусақтың көлденең еніне тең келетіндей жалпақтық, қалыңдық, ұзындықты білдіретін халықтық өлшем бірлігі. Қазіргі өлшем бойынша 2 см-ден асатын мөлшер. Мәселен, өлшенетін зат көлемін анықтайтын кезде сұқ саусақтан бастап шынашаққа дейінгі саусақтар ауқымына келіп тұрса "төрт елі" деп атайды (шамамен 7-8 см).  

Бас бармақтың ені үшін (қазіргі өлшеммен 2,2-2,3 см) жазба деректерде қатар қойылған алты арпа дәнінің ені алынған. Ою-өрнектің мөлшері, жылқының семіздігі қазы майының қалыңдық мөлшерімен (табан қазы, үш елі қазы, екі елі қазы, шынашақ қазы деп қазы майының қалыңдығымен) белгіленген, яғни елі өлшенген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

Аққошқаров Е. Халық арасына кең тараған байырғы өлшемдер // Тілтаным. 2003, No2. 131-137-бб.; Ахметжан Қ.С. Қазақтың дәстүрлі қару жарағының этнографиясы. Ғылыми редактор және алғы сөздің авторы Нұрсан Әлімбай. Алматы: Алматыкітап, 2006;
**Теңгежапырақ шықшөп** (лат. *Drosera rotundifolia*) - шықшөптер тұқымдасы шықшөп туысына жататын, ұсақ жәндіктермен қоректенетін, көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

Жапырағы
* Биіктігі 25 см-ге жуық.
* Тамыр жапырақтарының сағақтары ұзын, олар сабағының түп жағында топталып тұрады. Дөңгелектеу, жоғарғы жағында қызғылт түсті бедерлері бар және оның біреуі ірілеу. Олардың бөліп шығаратын сөлдеріне шыбын-шіркейлер жабысады да, оларды өсімдік қорек ретінде пайдаланады.
* Гүлдері майда, ақ түсті, олар сабағының жоғарғы жағында шоғырланып тұрады. Гүл тостағаншасы түтікше қоңырау тәрізді бес қалақшадан тұрады да, кейіннен олар жемісімен бірге жұлынады. Гүл тәжінің жапырақшалары бесеу.
* Жемісі - сопақша келген қауашық. Маусым-тамыз айларында гүлдейді.

Өсетін жері мен таралу аймағы
-----------------------------

Қазақстанда шымтезекті мүк өскен батпақты жерлерде, ылғалды, құмды жерлерде өседі.

Құрамы
------

Құрамында дрозерон, плумбагин, ферменттер, пигменттер танин, аскорбин, алма, лимон қышқылдары бар.

Емдік қасиеті
-------------

Шықшөптен жасалған дәрілердің қақырық түсіретін, жөтел басатын, тер шығаратын, несеп айдайтын, дененің қызуын төмендететін қасиеттері бар. Халық медицинасында көкжөтелді, бронх демікпесін, артериосклерозды және қақырыққа қан араласқанды емдеу үшін қолданылады. Шықшөптің жапырағында таңертеңгілікте пайда болатын шық секілді сұйық затпен сүйелді емдейді. Дәрі үшін өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін гүлдеген кезінде жинайды.

### Дәрі дайындау және қолдану тәсілі

Өсімдіктің ұнтақталған 25 грамын 2 стақан суға салып 6 сағат тұндырады да, оған 4 грамм бромды натрий қосады. Көкжөтелге қарсы осы тұнбадан 1 ас қасықтан күніне 3 рет ішеді. Шықшөптен, жолжекеннің жапырағынан, қоғажайдан теңдей етіп алып араластырады. Оның 2 шай қасығын 1 стақан қайнап тұрған суға салып тұндырады да, жөтелге қарсы 1 ас қасықтан 3-4 рет ішеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.
**Барақ сұлтан кесенесі** — 19 ғасырдың 2-жартысынан сақталған сәулет өнері ескерткіші. 

  

Аягөз қаласы мен Үшбиік стансасының аралығында, Ақшоқы тауының етегіндегі Ащысу алабында. Барақ Солтыбайұлына (1750 жылы өлген) қойылған. Оны Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы ұйымдастырған экспедиция зерттеген (1990). 

  

Барақ сұлтан кесенесі пирамида тектес, биіктігі 9 м, шикі кірпіштен біртіндеп ішке қарай қалау әдісімен, үш қырлы күмбез шығара тұрғызылған. Мұндай әдіс күмбез қалауға ағаш тұғыр қою мүмкіндігі жоқ ормансыз қазақ даласына тән. Кесене пішіні жағынан Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесіне ұқсайды. Жобасына қарағанда, бұл жерде үш пирамида салынбақ болған, бірақ толық аяқталғаны Барақ сұлтан кесенесі ғана. Қалған екеуі тік өрілген тұғыр күйінде қалып қойған. Жоба бойынша құрылыс толық аяқталғанда шаршының үш жағында үш пирамида, төртінші жағында сырғауылдан қоршау, оның бас қақпасы қиюластыра қаланған белдеумен өрнектелмек болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Қазақ Энциклопедиясы*
**Марат Қабанбаев** (1948 жылы 22 наурызда Зайсан ауданындағы Қараүңгір ауылында туған - 2000 жылы қайтыс болған) — жазушы.

Орта мектепті бітіргеннен кейін құрылыста бір жылдай жұмыс істеп, содан соң аудандық газетке жұмысқа орналасқан.

Өмірбаяны
---------

С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітіргеннен кейін "Лениншіл жас" газетінде, "Жалын" баспасында, Қазақ КСР баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетте қызмет істеді.

М.Қабанбаевтың бұл шығармалары "Философиялық ойларымен" ерекшеленеді, сонымен қымбат та. Өзгеге ұқсамауға тырысушылық, өмір шындығын өзінше бейнелеуге, соны соқпақ салуға құштарлық Маратқа, оның творчествосына ғана тән қасиет.
**Ағартушылықтың бастауы**.XVIII ғасыр тарихында, әсiресе Еуропа үшiн өзгерiске толы болды. Бұл кезеңдi Ағартушылық дәуiрi деп атайды. Жаңа заманда
адамдар өздерi өмiр сүрген әлемдi ретке келтiруге ұмтылды. Дiнге, құдайға сенушiлiк әлi де болса санада жеткiлiктi түрде күштi болғанымен, ол сенiм екiншi 
кезекке ығыстырылып, ал ақыл-парасатқа деген сенiм мен адамдардың данышпандық қуаты көптеген бiлiмдi адамдар үшiн жаңа дiн секiлдi болды.
Олар қоршаған әлемдi — табиғат әлемi мен адамзат қоғамын ақыл-парасат, ғылым және тәжiрибе арқылы тануға ұмтылды. Ғылым-бiлiм жарық сәулесi тәрiздi бiлiм-
сiздiк түнегiн сейiлтедi деп есептедi. Зиялы қауым қоғамдағы өмiр сүрiп отырған тәртiптерге сын көзбен қарай бастады. Бұл ұғымдар ағартушылық деп, ал бiлiмдi адамдар арасында үстемдiк құрған сол идеялар дәуiрi — Ағартушылық ғасыры деп аталды. Ол XVII ғасырдың екiншi жартысынан XVIII ғасырдың соңына дейiн созылды.
Сол кездiң алдыңғы қатарлы адамдары өздерiнiң қабiлетiн ғылымда, бiлiмде, саясатта, қоғамдық iс-әрекеттерде, өнерде көрсетуге тырысты. Идеялары мен iс-әрекетi 
замандастары мен ұрпақтарының өмiрiне үлкен ықпал көрсеткен адамдарды ағартушылар деп атады. Ағарту ғасырының бiлiмдi адамы — бұл кiтаби мәдениет
адамы. Оның өмiрiндегi бiлiм салт-дәстүрлерге қарағанда анағұрлым үлкен рөл атқарады. Ол уақыттың аса көрнектi өкiлдерi өздерiн ғылым, бiлiм беру, қоғамдық 
қызмет, өнер салаларында жарқын көрсеттi. Олар қоғамда өтiп жатқан оқиғалардың мәнiн ашуға және талдауға, табиғаттағы барлық үдерiстер мен құбылыстарды
сана, ғылым мен iс-тәжiрибелiк тұрғыдан зерделеуге ұмтылды. Олардың теориялық және iс-тәжiрибелiк еңбектерi ағартушылық еңбектер деп, ал олар өмiр сүрген уа-
қыт — Ағартушылық дәуiрi деп атала бастады. Бұл ғасыр Еуропа елдерiнде жаңа экономикалық және қоғамдық қатынастардың одан әрi дамуына қуатты серпiн бердi.
**Барап** — Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы көл. Ақкөл қаласынан солтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 371 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 7,5 км2, ұзындығы 3,7 км, енді жері 2,8 км, жағалауының ұзындығы 10,6 км.

Жағалау сипаты
--------------

Жағалауы аласа, жайпақ, айдынында қамыс, құрақ, қияқ, қоға, боз, селеу, т.б. өскен. Қар және жер асты суларымен толығады. Көл суының деңгейі мамырда көтеріліп, төменгі межесі шілде, тамыз айларында болады. Су деңгейінің жылдық ауытқуы 0,6 м. Суы тұщы, сілтілі. Егістік, мал суаруға пайдаланылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
**Өзіндік емес интеграл** немесе **Меншікшіз Интеграл** — Риман интегралы бар болуы үшін төмендегі екі шарттың орындалуы қажетті екені белгілі: 1) функцияның интегралдау кесіндісінде шенеулі болуы; 2) интегралдау кесіндісінің ұзындығы шенеулі болуы. Осы екі шарттың ең кемінде біреуінің орындалмауы өзіндік емес интеграл ұғымына әкеледі.[1]
Меншікшіз Интеграл – шектелмеген функциялар және шексіз аралықта берілген функцияларды интегралдау кезінде классикалық интеграл ұғымын жалпылау. Екі жағдайда да меншікшіз интеграл қосымша шектік ауысудың көмегімен әдеттегі интеграл арқылы анықталады. 

* Егер [a, N] аралығының кез келген ақырғы бөліктерінде f(x) функциясы интегралданса және бар болса, онда оны [a, ) интервалындағы f(x) функциясының меншікшіз интегралы деп атайды және түрінде белгіленеді.
* Егер бұл шек бар болса меншікшіз интеграл жинақты, ал шегі болмаса жинақсыз делінеді.

Меншікшіз интегралдың дәл анықтамасын 1823 жылы О.Коши (1789 – 1857) берген. Меншікшіз интегралды есептеуде параметрлері бойынша дифференциалдау және интегралдау, қатарларға жіктеу, қалынды теориясын қолдану, т.б. әдістер қолданылады.

Пайдаланылған әдебиет
---------------------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
**Парка** - ұзындығы тізеге дейін жететін, капюшонды қалың күртеше. 

Сән-салтанатқа жаны құмар әрі жылы жүруді ұнататын жастар капюшоны аң терісімен көмкерілген, астары мамықтан жасалған парка күртешесін, ал керісінше, көзге түсуді қаламайтындар мақта матасынан тігілген қарапайым түрін киеді. Бұл күртешеге милитари стиліндегі дөрекілеу аяқ киім, угги, сникерс қана емес, әдемі биік өкшелі етік те лайық.

Бұл маусымның тағы бір жаңалығы – парканы бұрынғыдай джинсы шалбар, леггинсымен ғана емес, дресс код және той көйлектерімен де кие беруге болады.

Егер табиғат аясын тамашалауға аттансаңыз, ішінен қалың свитер мен аяғыңызға сникерс кигеніңіз жөн. Тоқыма бас киім мен қара көзілдірік ерекше сән берумен қатар, көзді қарықтырған жарық пен аяздан қорғайды.

Дереккөздер
-----------

Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет
**Эфференттік жүйке** (лат. *efferens* — жеткізетін)— ми және басқа бөлімдердің импульстерін бұлшық етке, сезім мүшелеріне жеткізетін жүйке талшықтары. Миға сырттан келген әсерлерді жеткізіп, сол жерлерге мидың реакциясын іске асыратын бөлім — шеткі (перифериялық) жүйке жүйесі. Бұл жүйенің түрлі қызмет атқаратын екі түрлі жүйкелік өткізгіш талшықтары бар. Оның бірі — *афференттік*, ал екіншісі — *афференттік жүйке талшықтары*. Нейропсихологияда жүйке импульсін орталық жүйке жүйесінен шетке (бұлшық етке, безге) өткізуді білдіру үшін қолданылатын термин. Эфференттік нейрондар мен жүйке жолдары ақпаратты эффекторларға тасымалдайды және *моторлық нейрондар* немесе *өткізгіш жолдар* деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Өзін-өзі қаржыландыру** – кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметін жүзеге асыру тәсілі. Мұнда тек ағымдағы кезеңдердің шығындары ғана емес, сонымен бірге күрделі жұмсалым да, болашақ кезеңдердің шығыстары да меншікті қаражат көздерінен өтеледі. Басқаша айтқанда, Өзін-өзі қаржыландыру – кәсіпорындардың, фирмалардың, компаниялардың ішкі қаражат көздері есебінен қаржыландырылуы. Пайда, амортизациялық аударым Өзін-өзі қаржыландыру көздері болып табылады. Алынған таза табыс өндірісті ұлғайтуға және жетілдіруге, жұмыскерлерді көтермелеуге, дивидендтерге және еңбек ұжымының әлеуметтік мәселелерін шешуге, өзге де мақсаттарға пайдаланылады.

Тағы қараңыз
------------

* Өзін-өзі басқару
* Өзін-өзі өтеу

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Дэвид Бениофф** (ағылш. *David Benioff*, 1970 жылы, Нью-Йоркте д.к.) — америкалық жазушы, сценарийші және теле-продюсер. Ол HBO арнасындағы көпшілікке танымал "Тақтар ойыны" телесериалын жасаушыларының бірі және шоураннері.

Өмірбаяны
---------

Дэвид Фридман (ағылш. *David Friedman*) Нью-Йорк қаласында дүниеге келді. Ол Барбара (Бениофф) пен «Goldman Sachs» фирмасының бұрынғы басшысы Стивен Фридманның ұлы. Есейген кезде ол Дэвид Фридман есімімен аталатын өзге де жазушылармен шатастырмас үшін өз тегін анасының қыз кезіндегі Бениофф тегіне ауыстырды, Ол жанұядағы екі баладан кейінгі кенжесі.
Ол Дартмут колледжінің түлегі. 22 жасында, ол түнгі клуб күзетшісі және Бруклинде, Нью-Йоркте Поли Преп орта мектебінде ағылшын тілі мұғалімі болып жұмыс атқарды. Қосымша Ирвайндегі Калифорния университетінде оқыды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Debra Kamin, «The Jewish legacy behind ‘Game of Thrones’,» *The Times of Israel*, мамыр 20, 2014.
2. ↑  "Deaths Benioff, Florence, "*New York Times*, тамыз 28, 2000.
3. ↑  William Alden, "Former Goldman Chief Walks Among Warriors and Dragons, "DealBook, March 19, 2014.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Дэвид Бениофф (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Дэвид Бениофф Мұрағатталған 13 қаңтардың 2006 жылы. Authortrek.com
**Драматизм** (лат. *drama* - әрекет) - адам өмірінің, адам мен оны қоршаған қоғамдық және табиғи ортаның арақатынастарының қайшылықтары мен қиғаштықтарын бейнелейтін категория. Шындықты өз күрделілігі мен қайшылықтарында суреттеу арқылы реалистік өнер өмірдің Драматизміне, адамдардың тағдыры мен тауқыметіне терең бойлайды. Өмірдегі қайшылықтардың ерекше эстетикалық формасының белгісі ретінде өнерде адамның қарама-қайшы іс-әрекеттерін, идеяларын, талпыныстарын, алауыздықтарын суреттеу формасы ретіндегі драмалық тартыс - Драматизмнің - толық және шоғырланған көрінісі болып табылады. Шынайы өнерде драматикалық конфликт өзінің тереңдігімен қатар идеялық және әлеуметтік маңызымен, өткірлігі және шиеленісімен көзге түседі, демек ол шығарманың адамға эстетикалық әсерін күшейдеті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік
**Өзі шешілетін архивтік файл** - бұл архивтеу программасы қосылған кәдімгі архив. Ол архивтеушілердің негізгі функциясы болып табылады. 

Архивтің өзі EXE кеңейтілуін қамтиды. Пайдаланушы архивті программа сияқты іске қосады, содан кейін архивтің шешілуі автоматты түрде жүреді. Архивтік файл басқа пайдаланушыға беру үшін құрылған жағдайда, архивтік файл құрылатын осы архивтеушінің сол пайдаланушыда бар жоғын алдын ала ескеру керек. Сондықтан өзі шешілетін архивтер құру жөн болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Информатика. Жалпы білімберетін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2004. - 224б. ISBN 9965-33-206-1

Тағы қараңыз
------------

* Архивтік файл