recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Атбасар уезі** — Ақмола облысы, Омбы облысы, Омбы губерниясы және Ақмола губерниясы құрамында болған әкімшілік бірлік. Орталығы — Атбасар қаласы. 1878 жылға дейін **Сарысу округі**, кейін 1898 жылға дейін — **Атбасар округі** деп аталды.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

1913 жылы округте 5 болыс және 1 станица: Знаменская, Кииминская, Мариинская, Покровская, Сергеевская болыстары мен Атбасар станицасы болды.

1926 жылы 8 болыс: Атбасар, Қарақой (орталығы — Жалмақ ауылы), Қарсоқпай (орталығы — Жезқазған кеніші), Пролетарская (орталығы — Красовое ауылы), Свободная (орталығы — Ишамское ауылы), Советская (орталығы — Мариинское) , Социалистік (орталығы — Атбасар ауылы), Тасөткел (орталығы — Есіл ауылы) болды.

Тарихы
------

Сарысу уезін құру туралы шешім Ақмола облысы құрылғаннан бір жыл өткен соң 1869 жылы қабылданды. Жаңа уезіне Сарысу өзенінің аты берілді. Уездің әкімшілік орталығын Батыс Сібір генерал-губернаторына сайлау ұсынылды, оған дейін Уездік басқаруды жойылған Атбасар округінің шенеуніктерінен құралған Атбасар ауылында орналастыру ұсынылды.

Уездің әкімшілік орталығын таңдауда Қараағаш мекені мен Ұлытау станицасы қаралды. Алайда, уездің жаңа әкімшілігін ұйымдастыру қазынадан шығындарды талап етті, сондықтан 1878 жылы 13 қыркүйекте Атбасарда уез орталығы бекітіліп, оған қала мәртебесі берілді, ал уез Атбасар болып қайта аталды.

1889 жылдан бастап уез ерікті қоныс аударушыларға мемлекеттік жерлерді босатуға рұқсат етілген жерлер санына қосылды. Бұған дейін уезде 9 ауыл болса, 1890-1897 жылдары 4 жаңа ауыл құрылды.

1898 жылы Атбасар округі уезге айналды.

1919 жылдың жазының соңында уез құрылған Омбы губерниясының құрамына кірді.

1921 жылы Атбасар уезі Қырғыз АКСР Ақмола губерниясына берілді, онда 1928 жылы жойылғанға дейін қалтырылды.

Тұрғындары
----------

1897 жылғы халық санағы бойынша уезде 86,4 мың адам тұрды. Соның ішінде қазақтар — 86,5%; орыстар — 10,6%; украиндар — 2,2%. Атбасар уездік қаласында 3038 адам тұрды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія —  Кіевъ: Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ, 1913.
2. ↑  Демоскоп Weekly — Қосымша. Статистикалық көрсеткіштердің анықтамалығы
**Жоңғылау білдегі** - дайындаманың ілгермелері қозғалуы арқылы металдан және басқа материалдардан жасалған. бұйымдарды жоңғымен өңдеуге арналған білдек. **Жоңғылау білдектерірі** кең омбібаптылығымен ерекшеленеді де жазықты, қисық-сызықты беттерді өңдеуге, сонымен қатар бұрандаларды қалыптастыруға пайдаланады. Металөңдеуде айналдырықтардың осьтеріне қарағанда бұрышпен жылжитын әмбібабты үстелі бар, айналдырықтардың осьтері тиісті түрде орналасқан вертикальді, бірнеше айналдырықтары бар (жазық беттерді жоңғалау үшін) бойлай-жоңғылау, күрделітетіктерді көшіргіш арқылы өңдеу үшін көшіргіш жоңғылау жөне арнайыландырылған — кілтекті-жоңғылау, тіс жоңғылау, бұранда жоңғылау, атанақты-**жоңғылау білдектері** қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**Хлыстар** - рухтық христиан деп аталатын секталардың тобына жататын христиандық секта. Россияда 17-18 ғасыр аралығында помещиктерге оброк салығын төлейтін шаруалар арасында пайда болды. Мұндай көзқарастағы секталар халықтың қанаушыларға қарсы діни формадағы стихиялық наразылығына байланысты пайда болды. Хлыстық діни ілімнің негізінде киелі рухпен тікелей қатынас жасау мүмкіндігітуралы мистикалық түсінік жатты. Хлыстар мұндай қатынас жасау киелі рухтың христар немесе қасиеттілер деп саналған таңдаулы адамдарға келіп, көрінуі нәтижесінде болады деп санады. Мұндай христардың ауызша айтқан өсиеттері немесе аңыздары киелі деп саналды. Хлыстар Тауратты еркін түсіндіруге жол берді. Олар сектаның негізін салушы Данил Филиппович қалдырған 12 өсиет дейтін үлкен беделге ие болған. Мұнда, тіпті отбасын құруға тыйым салуға дейін шектен шыққан аскетизм уағыздалады. Хлыстар изуверлік белгісі бар экстаздық табыну болып табылады және діндарлардың ішкі сезіміне барынша күшті әсер етеді. Хлыстардың табынуға жиналуы зікір салу деп аталады. Табыну үстіндегі көңіл-күй әуенін әулиелер мен әулие әйелдер дейтін психикасы аса тқрақсыз немесе бұзылған адамдар жасайды. Әулиелер мен әулие әйелдер өздерін тез есірік күйге түсіреді, бұл бірте-бірте табынуға келушілердің бәріне немесе көпшілігіне беріледі. Мұндай құдайға табыну тәжірибесі адамды адамгершілік жағынан да, дене құрылысы жағынан да кемтар етеді. Қазіргі кезде хлыстардың жекелеген топтары бар.

Дереккөздер
-----------


[1]

[2]

1. ↑  Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Әзірхан Жұмасұлтанов** *(1928)*, тарихшы, ғалым, тарих ғылымдарының докторы *(1983)*, профессор *(1984)*.

ҚазМУ-ді бітірген (1953). 1953-59 жылы Жітіқара орта мектебінің мұғалімі. Мендіқара педагокикалық училещесінің (Қостанай облысы) оқытушысы, 1959-1965 ж. «Білім»
қоғамының Қостанай облысытық ұйымының референті, 1960-63 ж. ҚазМУ-дің аспиранты. 1964
жылдан Қарағанды политех. ин-тының аға оқытушысы, доценті, кафедра меңгерушісі, профессор.

Қазақстан тарихының Ұлы Отан соғысы кезеніне, КСРО халықтарының достығы мен ынтымақтастығының дамуына арналған 90-нан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Қақтау, сүрлеу - сүрлеу дегеніміз тұздаған етті қақтап кептіріп алу. Республикамыздың солтүстік аймақтарында тұратын қазақтар етті сүрлеу үшін ыстайды. Ал оңтүстікте, әсіресе батыс облыстарда ыстамай тек тұздап сүрлейді. Сүрленетін ет оншама калың қақталмайды, оны ілгенде біріне-бірін тигізбей, арасына самал, түтін ене алатындай етіп іледі. Ыстап сүрлеуге қақталған етті, ол сорғып тобарсыған кезде шошалаға іледі, астына түтін салынады, есігі жауып тасталады. Ет ыстауға жағылатын отын әдетте, тобылғы, қараған, арша, шіріңкіреген қайың. Түтін тым көп сіңген ет онша дәмді болмайды, құрым татып кетеді. Демек, бұған да шеберлік керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Әзірбайжанның М. Ф. Ахундов атындағы мемлекеттік кітапханасы** (әз. *Mirzə Fətəli Axundzadə adına Azərbaycan Milli Kitabxanası*). 1923 жылы 5 маусымда құрылған. 1939 жылдан республикалық кітапханасы болып саналды, 2,6 млн. дана кітап қоры бар (1970). Кітап қорының саны жыл сайын 200 мыңға дейін артып отырады. Азербайжан тіліндегі ұлттық кітаптар бөлмесінің қоры ерекше бағаланады. Онда М. Физулидің «Диуаны» (1849), М. Ахундовтың «Темсилаты» (1859), «Молла Насредин» журналының (1906-1930) комплектісі сақталған. Кітапхананың 11 арнаулы залында 23 мың оқушыға қызмет көрсетіледі. Баку кітапханасында «Бакудің 2 комиссары» (1968) деген библиографиялық көрсеткіш шығарылған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Әзірбайжан ұлттық кітапханасы ресми сайты  (әзір.)  (ағыл.)  (орыс.)
**Қазыбек Әбусағитұлы Жиреншин** – заң ғылымдарының докторы (1997).

Қысқаша өмірбаяны
-----------------

  

  

1971 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университетте ассистент;  

1971–91 доцент;  

1991–92 декан;  

1994–95, 1998 жылдан Қазақ мемлекеттік заң институтының (қазіргі Астана қаласындағы Қазақ гуманитарлық заң университеті) проректоры;  

1995–98 кафедра меңгерушісі, професор қызметтерін атқарады. «Политическое развитие Казахстана во второй половине ХІХ – начале XX веков» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қазыбек Әбусағитұлы Жиреншин 100-ден астам ғыл. жарияланымның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Талдысай кешені**, Жезқазғаннан Ұлытауға
барар жолда, Жезді қаласынан 17км, Жезді өзені мен
Талдысай сайының құйылысар жерінде орналасқан. Кешенде қола дәуірінің қонысы мен қорымы, ерте темір ғасырының мұртты обасы, ортағасырлық Басқамыр қаласы, қазақ зираты және оның шығысында солтүсгіктен оңтүстікке карай созылып жатқан биік қырат үстінде төрт бұрыштап
тастан қаланған биіктігі 3м-ге жуық Қарауыл мұнарасы бар. Осының барлығы көне заманнан бері Талдысайдың табиғаты тұрмысқа қолайлы болғандығын, оны үзілмей ел қоныстанғандығын айғақғайды.Талдысай қонысы біздің заманымыз бұрынғы. 2-мыңжылдықтың орта кезінде ел мекен еткен орын,яғни қола дәуірінің ескерткіші. Зерттеу нәтижесінде бұл тайпалардың мал бағып,аң аулап, егін егіп,мыс балқытқаны анықталды. Бұл қоныс оңтүстікпен
терістік тайпаларынын Сарысу, Жезді бойындағы
үлкен жолдың ортасыңда орналасқан.Бірнеше рет
(екі) салынған Талдысай қонысында мыс балқытқан,пештерінің табылуы қоныстың металлургтер
ескерткіші екендігін дәлелдеді.Андрон тайпаларының осындай Атасу,Мыржық,Зырян сияқты қоныстарымен байланыста болған. Талдысайда тас ғасырының ескерткіштері:

* Талдыбұлақ I;
* Талдысай II;
* Талдысай III;
* Сарыбұлақ I;
* Аяқбұлақ

тұрақтары табылды.Бұл жерде барлығы X-ғасырға
тарта ескерткіш бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Вортицизм** — 1914 жылы негізін Перси Уиндем Льюис қалаған ағылшын авангардының бағыты. Бұл атаудың пайда болуы итальян футурологы Умберто Боччонидің "кез-келген өнер туындысы сезімдердің құйынынан туады" (итальяндық vortizto - құйын) деген ескертуіне байланысты. Футуризм сияқты, вортицизм де - бейнелеу өнерінде және мүсін жасауда таралған өткір, бұрыштық және өте динамикалық стиль және негізгі мақсаты - қозғалыс процессін жеткізу болды. Вортицизм бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін жетпегенімен, Англияда абстрактілі өнердің қалыптасу кезеңі ретінде маңызды рөл атқарды.

Тарихы
------

Вортицизм бағыты туралы мәлімет 1914 жылы BLAST журналының бірінші санында жарияланып, онда оның манифесті, пейзаждан бас тартып, абстракцияға ұмтылған геометриялық стильді қолдайтын ойлар жазылды. Вортицизм бірнеше жыл ғана өмір сүріп, бір ғасырға жуық уақытқа ұмытылды. Тек 2011 жылы өткен Tate Britain көрмесінде осы стиль қайтадан еске алынды. Осыдан кейін вортицизм бағытында жұмыс істеген шеберлерге деген қызығушылық та, олардың жұмысына бағалар да өсті.

Вортицизмнің басты идеологы - импрессионизм соғысқа дейінгі әлем шындығын бейнелеуге мүмкіндік береді деген ойды ұстанған суретші Перси Уиндем Льюис болды. Льюис кубизм мен футуризмге ерекше көңіл бөліп, өз авторлық стилін - вортицизмді шығарды.

Ерекшеліктері
-------------

Динамика, өткірлік, бұрыштық секілді қасиеттерге ие. Адамның сұлбасы қарапайым геометриялық пішіндер ретінде салынып, нысандардың шекаралары айқын көрсетілді және түстердің шектеулі вариациясы қолданылды. Суретшілер көбінесе көзді тітіркендірмейтін, бірақ мазасыздық пен қауырттылықты тудыра алатын түстер гаммасы таңдады.

Вортицизм бағытында жұмыс жасаған суретшілер өз шығармашылығында әлемнің жылжымалылық қасиетін көрсетуге тырысты, бірақ көбіне бұл қозғалыс орталыққа бұрылды, яғни бейнелер центрифугада айналып жатқандай салынды. Шеберлер реализмге қарсы күресу барысында өз жұмыстарында адамдарды қарапайым геометриялық фигуралар («таяқ-таяқ-қияр») ретінде схемалық түрде бейнелеген.

Суреттер сюжетінде негізінен адамдар немесе ғимараттар көп салынып, машиналар мен басқа нысандарға аз көңіл бөлінді. Осы жағдайларда негізгі көзделетін мақсат - өндірістік қаланы жағымсыз түрде бояуға, оның адамның бойындағы даралықты қалай өлтіретінін жоятынын көрсетуге деген ұмтылыс.

Танымал суретшілері
-------------------

* Перси Уиндем Льюис,
* Лоуренс Аткинсон,
* Дэвид Бомберг,
* Генри Годье-Бжешка,
* Эдвард Уодсворт

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Стили и жанры живописи
2. ↑  Вортицизм
*Басқа мағыналар үшін Талдыкөл  деген бетті қараңыз.*
**Талдыкөл** — Есіл алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Бұланды ауданының оңтүстігінде, Боқсық өзенінің оң жағалауында, Воробьевка ауылының манында орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Теңіз деңгейінен 198 м биіктікте жатыр. Көл суы реттеліп отырады, сондықтан оның аумағы өзгергіш келеді. Көктемде еріген қар, жауын-шашын суларымен толғанда көл шарасы 9 км2-ге жетеді, ұзындығы 4,2 км, енді жері 4 км. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс жағалаулары жазық, қалған жерлері тіктеу. Түбі құмды, тұнбалы. Тұнбасының қалыңдығы 20 - 30 см. Жағалауында қамыс, құрақ өседі. Солтүстік-шығысында бөгетпен бекіген өзек орналасқан. Канал арқылы (1953 жылы салынған) Талдыкөлге Боқсық өзенінен су келеді. Көктемгі су толысу кезінде минералдылығы 500 - 600 мг/л, кермектілігі 4-6 мг/экв, жазда 700 - 800 мг/л, кермектілігі 9—10 мг/экв, қыста 800 -1000 мг/л, кермектілігі 9-10 мг/экв (өте кермекті) құрайды. Суы хлоридті. Талдыкөлдің суымен жайылымдар суландырылады, елді мекендер пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атамекен Географиялық энциклопедия. Алматы 2011 ISBN 9965-893-70-5
**Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнография институты** – Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясына қарасты ғылыми-зерттеу институты. Инстиутут 1945 жылы құрылған болатын. 1991 жылға дейін Тарих, археология және этнография институты деп аталып келді, бірақ 1991 жылы институт құрамынан археология бөлімі бөлініп шықты. Археология инстиутына тарих және этнография институның дамуына орасан зор үлес қосқан қазақтың көрнекті ғалымы Әлкей Марғұлан есімі берілді.

Институт тарихы
---------------

### Институт басшылары

* Әлкей Марғұлан

### Институттың әйгілі қызметкерлері

Тағы қараңыз
------------

* Археология институты

Дереккөздер
-----------
**Тұтыну бағаларының индексі** (инфляция индексі, ағылш. *consumer price index, CPI*) — халық жеке тұтынуы үшін сатып алатын белгіленген тауарлар мен қызметтер тізбесіне (тұтыну қоржыны) бағалардың орташа деңгейінің сол уақытта өзгеруін сипаттайтын көрсеткіш. Жалпы қабылданған инфляция көрсеткіші ретінде ТБИ әлеуметтік-экономикалық көріністердің, экономикадағы баға үдерістерін талдау және болжау, мемлекеттің әлеуметтік, бюджеттік, салықтық, қаржылық саясатында ұлттық валютаның нақты бағамдарын реттеу серпінін зерттеу барысында қолданылады. Тұтыну рыногындағы тауарларға және қызметтерге бағалар мен тарифтер деңгейiн тiркеу іріктеме статистикалық байқау қағидаларына негізделеді және сауда орындарының, тауарлар мен қызметтердің, олардың әртүрінің тек бір бөлігін қамтиды. Баға ақпараттарын жинау тауарларды (қызметтерді) тікелей өткізетін орындарда жүргізіледі. Зерттеу жүргізілген күні төленген бағалар, салықты қоса бақыланады.
**Жамбыл политехникалық колледжі** - Тараз қаласындағы орта кәсіптік білім беретін оқу орны. Негізі 1954 жылы қаланған. 1997 ж. Жамбыл химия-механика және статистика техникумдары біріктірілуі негізінде Жамбыл политехникалық колледжі атанды. Технология, экономика және педагогика салаларында 22 мамандық бойынша мамандар даярлайды. Күндізгі және сырттай оқу бөлімдері бар.

Құрылымы
--------

Колледждің стадионы, теннис корты, бірнеше спорт залы, оқу-өндірістік және ақпараттық-баспа орталығы, нан пісіретін цехы, шаштаразы, халық шығармашылығы орталығы бар. Жамбыл политехникалық колледжінде республикалық және халықаралық деңгейдегі спорт жарыстары өткізіліп тұрады. Колледж оқушылары Тараз қаласының қоғамдық өміріне, мәдени іс-шараларына белсене араласады. 2001 жылдың *"Жылдың ең жақсы колледжі"* деп аталатын республикалық байқауда Жамбыл политехникалық колледжі 1 орынды иеленді. Колледжің директоры - *Жанар Орынбаева.*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы, Алматы 2003
**«Тарих-и Шаһрухи»** – Нияз Мұхаммед бен Ашур Мұхаммед Қоқандидің (әдеби бүркеншік аты – Нийаз) тәжік тілінде жазған тарихи шығармасы. Н. Пантусовтың басылымында да «Тарих-и Шаһрухи» деп көрсетілген. Бірақ, автордың еңбегінде: «Тарих-и Шаһрухийа» немесе «Тарих-и Саид Мұхаммад Худаяр хани» деп аталады. 

Оның авторы Қоқан ханы әскерінің қатарында болған. «Тарих-и Шаһрухи» 1871 – 72 ж. Қоқан ханы Худаярдың тапсыруымен жазылды. Еңбекте Қоқанның алғашқы ханы Шахрухтан (1721/22 ж. қайтыс болған) бастап, шығарма аяқталғанға дейінгі кезең тарихы қамтылады. Сонымен қатар онда Қоқан хандығы мен қазақтардың қатынасы баяндалады. «Тарих-и Шаһрухиді» 1885 ж. Н.Н. Пантусов Қазанда бастырып шығарды. Оның қысқарған үзінді нұсқасын В.В. Бартольд орыс тіліне аударды. Хафиз-и Абрудың бір шығармасы да «Тарих-и Шаhрух» деп аталады. Онда Әмір Темір әулетінен шыққан Шаhрухтың 1413 жылға дейінгі тарихы әңгімеленеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз энциклопедиясы
**Гарма Данцаранович Санжеев** *(2.2.1902 ж.т. Иркутск губерниясы, Балаған уезі – 1982 жылы)* бурят кеңес тіл маманы, филология ғылымдарының докторы (1948), профессор (1935). Бурят АССР-інің еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері (1962), РСФСР-дің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1973).

Өмірі
-----

Ленинградтың шығыс тілдері иснтитутын (монғол бөлімі) бітірген (1928). Санжеев Мәскеу шығыс тану институтында моңғол тілдері кафедрасының меңгерушісі (1931-1954), корей және моңғол (1951-1956), түркі-моңғол және қиыр шығыс тілдері секторының меңгерушісі (1956-1970) болды.

Еңбектері
---------

Санжеев монғол тілдерін зерттеуде салыстырмалы-тарихи әдісті қолданды, оның қазақ тілінің тарихы, диалектологиясы жөнінде де зерттеулері бар *(«Социалисттік Қазақстан», 13 ақпан. 1952, № 37)*. Санжеев - Моңғол ғылым академиясының «шетелдік профессоры» (1963), ориенталистердің Чома де Короши атындағы Венгр қоғамының құрметті мүшесі (1970).

Сыйлықтары
----------

Eңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 17-18 бет

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Гарма Данцаранович Санжеев - специалист по монгольским языкам Мұрағатталған 17 наурыздың 2013 жылы.
**Жампоз** (лучшая особь чистокровного двухгорбового верблюда) - ата-енесі таза тұқымды айыр түйенің тұлғасы сұлу да сымбатты, мінезді, жүріске шыдамды да мықты ең тәуір мақтаулысының ортақ атауы. 

  

Мысалы: Жампоз атан - құс тұмсықты, шудалары шұбатылған, тік, тең өркешті, ұзақ жолда табаны тозбайтын, қолтығы терлемейтін мықты және мыңқ етпес шыдамды атан. Сондай-ақ Жампоз бура мен Жампоз інгеннен туған, дене бітімі көзге ерекше сұлу көрінетін тік, тең қос өркешті, құс тұмсық барынша сүйкімді бота.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Лигети Лайош** (*28.10.1902, Венгрия, Балашшадьярмат – 1984, Будапешт*) – түркітанушы. Венгр ғылым академиясының акад. (*1947*). 

Қытайда (*1928 – 31*), Ауғанстанда (*1936 – 37*), Жапонияда (*1940*) болып, көне жазулар мен ксилографтарды зерттеген. 1939 жылдан Будапешт университетінде қытайтанушылар орталығын басқарды. 1950 жылдан "Asta Orіentalіa Academіae Scіen Hungarіcae" журналының бас редакторы болды. 

Лигети Лайош моңғол тілдері мен түркі тілдерінің арасындағы туыстық байланысты анықтау мәселесімен шұғылданды. Көне қытай жазба жәдігерлеріндегі түркі жұрттарына қатысты деректерді зерттеп, ғылыми айналымға енгізді және соның негізінде ғұн, көне түркі дәуіріндегі Еуразия көшпелілері туралы тың, кешенді зерттеулерді батыс деректерімен салыстырды. Мадиярлар (*венгрлер*) мен ғұн, түркілердің көне байланысын тілдік-тарихи деректермен дәлелдеді. Мадияр және түркі тілдерінің тарихи байланысын мадиярлардың Азиядағы және Карпат бассейніне қоныс тепкен уақыттарын бірнеше тарихи кезеңге және тақырыптық топтарға бөліп талдаған. Бұл әлемдік түркологияда теор. жаңа әдістемелік көзқарастарды ұсынған соны әрі қорытындылаушы еңбек болып саналады. Ол сондай-ақ "Моңғолдың құпия шежіресін" көне қытай иероглифінен оқып, академиялық текстологиясын алғаш ұсынған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
**Маңғыт** (қарақ. *Manǵıt, Маңғыт*, өзб. *Mangʻit*) — Өзбекстандағы қала (1973 жылдан), Қарақалпақстан Әмудария ауданының әкімшілік орталығы.

Тарихы
------

Маңғыт өзбек-түрікмен шекарасына жақын, Түркіменстанның Құбадақ қаласына жақын жерде орналасқан. Қалада мақта иіру және мақта тоқыма фабрикалары бар. Маңғыт 1873 жылы орыс әскерінің Хиуа жорығы кезіндегі шайқастардың орны болды. Бірінші шайқас 1873 жылы 20 мамырда таңертең оңтүстікке қарай жылжып келе жатқан генерал Николай Александрович Веревкин басқарған орыс әскерлеріне түрікмен йомуттарының әскерлері шабуыл жасаған кезде Маңғыттың сәл солтүстігінде болды. Бірнеше рет кескілескен ұрыс-керістерден кейін орыстар Маңғытқа қарай шегінген түрікмен атты әскерін қуып жібереді. Сол күні орыс әскерлері йомуттардың кеткеніне көз жеткізу үшін Маңғытқа 15:00-де кірді. Орыс әскерлері қалған бірнеше өзбектерді өлтіріп, қаладағы үйлердің терезелерінен басқыншыларға оқ жаудырды. Кеңестік Маңғыт 1957 жылы 18 желтоқсанда ресми түрде құрылып, 1973 жылы қала мәртебесін алды. Аймақтың көп бөлігі сияқты, экономикасы мақта өсіру мен өңдеуге негізделген. Негізгі жұмыс берушілер – мақта тазалау зауыты, тұрмыстық қызмет көрсету, иіру және тігін цехтары, Маңғыт су электр станциясы, газ ауданы, баспаханалар. Маңғытта жалпы білім беретін мектептер, кітапханалар, клубтар мен мәдениет орталықтары, ауруханалар және басқа да медициналық мекемелер бар.

Тұрғындары
----------

1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы бойынша қалада 22949 адам (11199 ер және 11750 әйел) тұрған. 2004 жылғы мәліметтер бойынша қалада 30,7 мың адам тұрады.

2016 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Әмудария облысындағы халық саны 185,3 мың адамды құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. Одақтас республикалардың, олардың аумақтық бірліктерінің, қалалық елді мекендердің және қалалық аудандардың жынысы бойынша қала халқының саны. Басты дереккөзінен мұрағатталған 18 қаңтар 2012.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 19 сәуір 2013.
**Эстетикалық талғам** - әртүрлі эстетикалық қасиеттерді көңіл күй сезімімен бағалау, ең алдымен сұлулықты, әсемдікті ұсқынсыздықтан ажырата білу жөнінде қоғамдық практика қалтырап тастаған адам қабілеті. Өнер шығармалары бағаланатын жағдайда эстетикалық талғам деп көркемдік талғамды атайды. Эстетикалық талғам шын мәніндегі сұлулықтан ләззат алу қабілетін, еңбекте, тұрмыста, мінез-құлықта, өнерде әсемдікті қабылдап, жасау қажеттігін білдіреді. Керісінше, нашар, эстетикалық талғам адамның шындыққа эстетикалық көзқарасын бұрмалайды, оны нағыз сұлулыққа нем құрайлы етеді, ал кейде адамның сұрықсыз нәрселерден ләззат алуына апарып соғады. Эстетикалық талғамның дамуы оның өмірі мен өнердің эстетикалық игіліктерді қаншалықты терең және жан-жақты танып-білуімен сипатталады. Дамыған эстетикалық талғам қалыптастыру эстетикалық тәрбиенің аса маңызды міндеттерінің бірі.

### Дереккөздер

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"
**Эстон тілі** (эст. eesti keel) — эстон халқының тілі. Эстония республикасындағы ресми тіл. 

  

Ресей Федерациясының Ленинград, Псков, Омбы облыстарында, Грузияның Абхазия Автономиялық Республикасында, Швецияда, АҚШ пен Канадада эстон диаспорасы кездеседі. Эстон тілінде 1150 мыңдай адам сөйлейді (2001). Финн-угор тілдері шоғырының балтық-финн бұтағына жатады. 16 ғ-дан бастап солтүстік-эстон және оңтүстік-эстон диалектілері негізінде екі әдеби тілі қалыптасқан. Қазіргі Эстон тілі үш жергілікті (солтүстік-шығыс немесе жағалаулық, солтүстік-эстон, оңтүстік-эстон) ерекшелікке ажыратылады. Әдеби тілі солтүстік-эстон диалектісіне негізделген. Эстон тілінде 3 дауысты, 16 дауыссыз дыбыс бар. Онда дифтонг дыбыстар (қосарлы дауыстылар) жиі айтылады. Созылыңқы дауысты, дауыссыз дыбыстар үш сатыдан тұрады. Екпін сөздің бірінші буынына түседі. Эстон тілі морфологиясы құрылымы жағынан флективті-жалғамалы тілге жатады. Есім сөздер жекеше, көпше түрге бөлінеді, септеледі. Етістіктің жіктелетін және жіктелмейтін формалары бар. Сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі еркін. Лексикасында латын, орыс, неміс, ағылшын тілдерінен енген сөздер кездеседі. Жазуы Латын әліпбиіне негізделген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Основы финно-угорского языкознания, Прибалтийско-финские, саамский и мордовские языки, М. 1975;
2. ↑  Язык народов Российской Федерации и сопредельных государств, т. 3, М. 2005. С. Бизақов
3. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
**"Жаңа оңшылдар"** - XX ғасырдың 70-ші жылдары еуропалық мәдениетті қайта жаңғырту идеясын көтерген, Франциядағы зиялы қауым өкілдерінің (А. де Бенц, Ш.Брессаль, П.Виаль, М.Мармен, А.Габор және т.б.) тобы. 

Олардың басты идеясы - қазіргі қоғамның және оның мәдениетінің терең дағдарысының негізгі себебін мәдени қүндылықтар жасауга қабілетсіздігі жағынан барлық адамдардың ресми тендігін мойындаған "ескі оңшылдардан" іздеуінде. "Жаңа оңшылдар" қазіргі қоғамды және оның бесігі - Еуропа мәдениетін дағдарыстан аман алып қалудың жолдарын қарастырды. 

Сондай жолдардың бірі - рационалистік философиялық мұрадан, демократиялық дәстүрден бас тартып, христиандыққа дейінгі өмір салтына қайтып оралу, адамдардың табиғи және мәңгі теңсіздігі сипатын негіздеуге талпынды.
**Әлеуметтік құрылым** - [лат. structura - құрылым] - қоғамның немесе әлеуметтік топтың ішкі құрылымы, әлеуметтік топ, институттар мен олардың арасындағы өзара қатынастардың реттелген жиынтығы.

Әлеуметтік құрылым негізінде еңбектің қоғамдық бөлінісі, ерекше қажеттіліктер мен мүдделердің, ережелер мен рөлдердің, өмір салтының және әртүрлі әлеуметтік топтардың болуы жатады. Әлеуметтік құрылым ұғымы "таптық қүрылым" ұғымынан әлдеқайда кең, өйткені ол қоғамды тек таптарға емес, сонымен қатар басқа да әлеуметтік топтарға, жіктерге бөледі. Әлеуметтік құрылым қоғамның түтастығын және түрақтылығын сақтауда аса маңызды рөл атқарады. Әлеуметтік құрылым мәселелерін әлеуметтік жіктелу теориясы қарастырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
**Әлеуметтік өмір және саясат.** Әлеуметтік өмір — экономика да, саясат та, сонымен бірге қоғам өмірінің рухани
және басқа тұстары да көрініс табатын қоғамдық өмірдің
негізгі сферасы. Қоғамдық өмірдің бұл саласында адамдардың тамақ, баспана қажеттілігі, бос уақытын өткізу,
мәдениетті игеру, әлеуметтік қорғау секілді басқа да негізгі
қажеттіліктері қанағаттандырылады.
Өйткені өзінің негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыруда
адамдар бір-бірімен өзара әрекеттесіп өздерін қоғамдық
тіршілік иесі ретінде көрсетеді. Әлеуметтік өзара әрекеттесу
тұлға аралық, сондай-ақ топтар аралық сипатта болады.
Әлеуметтік топ адамдардың мүліктік, кәсіби, этникалық,
жыныстық, жастық және басқа да айырмашылықтарына байланысты тұлғалардың мәртебелік жағдайын анықтайды.
Әлеуметтік саясат тұлға мүддесінің қорғалуын және оның
негізгі кажеттіліктерін канағаттандыру мүмкіндігін қамтамасыз етуге міндетті. Әлеуметтік саясат фундаменталды
болып келеді, оның пайда болуы адамдар ассоциациясының
функционалдық ерекшеліктерімен анықталынады, яғни бұл
қажеттіліктер мен өзара қорғануды бірлесіп қанағаттандыру деген сөз. Бірақ әлеуметтік саясат тек адамзат
өркениетінің дамыған сатысында ғана өз мәнін арттырады.
Қазіргі демократиялық, өркениетті қоғамда әлеуметтік саясат мынадай бірнеше негізгі бағыттарда жүргізіледі:   

а. Тұлғаның әлеуметтік-саяси, кәсіпкерлік және еңбек
белсенділігіне қолғабыс жасап, осыған қажетті экономикалық, саяси және құқықтық шарттарды орнату.
ә. Халықтың қорғауға зәру болып отырған бөлігіне
мемлекеттік және қоғамдық қорғауды ұйымдастыру.
б. Тұлға құқығының сақталуы және оны зәбір көрсетудің
түрлі формаларынан қорғау.
в. Әлеуметтік өмір агенттерінің (тұлға, әлеуметтік топ,
коғам) мүдделерін түйістіру, әлеуметтік-саяси жағдайды
тұрақтандыру, оған қажетті дәрежедегі тұрақтылықты беру.
г. Халықтың өзінің әлеуметтік жағдайына, тұрмысына
көңілі толуын және қажеттіліктерінің мейлінше толық канағаттандырылуын қамтамасыз ету.
Тұрғындардың мүдделерін іске асыру мен әлеуметтік
сферадағы қордаланып қалған проблемаларды шешу
үшін, мемлекеттік билік қоғамдастыққа иек арта отырып баспанамен қамтамасыз ету, жұмыссыздықтың кері
салдарын төмендету, халықтың денсаулығын сақтау, ана
мен баланы қорғау, әлеуметтік сақтандыру, зейнетақымен қамтамасыз ету, қоғамдық қамқорлық тәрізді әр түрлі
әлеуметтік бағдарламаларды жүзеге асырады. Осы орайда мемлекет пен қоғам аталмыш бағдарламалардың орындалуы үшін қажетті ресурстарды бөліп, тиісті құрылымды қалыптастыруға міндетті, өйткені әлеуметтік бағдарламалардың іске асырылуы бөлініп отырған ресурстар
саны мен оларды мақсатты пайдалануды ұйымдастыруға
тікелей тәуелді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Теориялық саясаттану. Оқулық. — Алматы: Издательский центр
ОФППИ «Интерлигал», 2005. ISBN 9965-537-99-2
**Петр Васильевич Пономарев** 1910 жылы Солтүстік Қазақстан облысындағы Приишим ауданының Ново­-Михайловка селосында туды. 1931 жылы жүк тасушы болып жұмыс істей бастаған, кейін Краснояр өлкесінің «Крутояр» астық кеңшарында тракторшы болды. 1936 жылдан бастап, комбайнерлер курсын бітірген соң, Солтүстік Қазақстан облысындағы Мамлют ауданының «Интернационал» МТС­-нда комбайнер болып істеді. 1958 жылдан «Дубровин» кеңшарында комбайнер болып істеген.
1952 жылы 21 маусымда КСРО Жоғарғы Кеңесінің Жарлығымен Петр Васильевич Пономаревке Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. Ол Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған.

Дереккөздер
-----------

Айбын Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Евгений Иванович Забабахин** (03 (16).01.1917 жыл, Мәскеу — 1984 жыл 27 желтоқсан, Снежинск) — кеңестік ядролық физика ғалымы, КСРО-дағы ядролық қаруды жасаушылардың бірі, КСРО Ғылым Академиясының академигі, Социалисттік Еңбек Ері (1953), Ленин және Сталин сыйлығының лауреаты.

Өмірбаяны
---------

Евгений Иванович Забабахин Мәскеуде дүниеге келген. Машина жасау техникумын бітірген соң, «Шарикоподшипник» зауытында технолог-маман болып жұмыс істеген. 1938 жылы ММУ-дың физика факультетіне қабылданып, Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Қызыл әскерге шақыртылып, Н. Е. Жуковский атындағы әскери-әуе академиясына жіберілді. 1944 жылы оқуын аяқтағаннан кейін адъюнктурада оқуын жалғастырып, 1947 жылы "Қарсы шабуыл кезінде орын алатын процестер" тақырыбында диссертация қорғады.

Осы кезеңде КСРО-да ядролық қару жасау қолға алынғандықтан, ғалым химиялық физика институтына жіберіліп, 1948 жылдың көктемінен бастап, № 11 Құрастырушы бюрода жұмыс істей бастады. Кеңес Одағының алғашқы атом бомбасын жасауға қатысуы мен оны сәтті түрде тексеруі нәтижесінде оған 2-дәрежелі Сталин сыйлығының лауреаты атағы және Ленин ордені берілді. 1951 жылы құрылымы жақсартылған атом бомбасын жасау және сәтті түрде тексеруі нәтижесінде ғалымға 1-дәрежелі Сталин сыйлығының лауреаты атағы мен "Еңбек Қызыл Туы" ордені берілді. 1953 жылы ядролық зарядтардың физикалық сызбасын жақсартқаны үшін Е. И. Забабахинге Социалистік Еңбек Ері атағы мен 1-дәрежелі Сталин сыйлығының лауреаты атағы берілді. Осы жылы докторлық диссертацияны қорғады.

1955 жылы Е. И. Забабахин Орал аймағындағы Снежинск қаласына жіберілді, осы қалада жасалып жатқан "НИИ-1011" жобасына ғылыми жетекшінің орынбасары және теориялық бөлім басшысы ретінде жіберілді. Осы жоба нәтижесінде Кеңес әскерінің құрамына алғаш рет термоядролық заряд қосылды. 1958 жылы Забабахин Ленин сыйлығының лауреаты атағына ие болады, КСРО Ғылым Академиясының мүшесі ретінде сайланады. 1960 жылдан бастап, жоба басшысы болып, өмірінің ақырғы күнініе дейін осы қызметте істейді.

Еңбектері
---------

* Е.И. Забабахин. Кумуляция энергии и ее границы.
* Е.И. Забабахин. Кумуляция и неустойчивость. Сборник научных статей.

Марапаттары мен атақтары
------------------------

* Ленин сыйлығы
* Сталин сыйлығы
* Социалистік Еңбек Ері
* Ленин ордені
* Қазан Төңкерісінің ордені
* М. В. Келдыш атындағы алтын медаль
* Снежинск қаласының құрметті азаматы

Құрмет
------

* Оның есімі Снежинск қаласындағы РФЯЦ-ВНИИТФ-қа берілді.
* Снежинск қаласындағы көшеге ғалым аты берілген.

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Ащыкөл деген бетті қараңыз.*
**Ащыкөл** – Шарықты тауының шығыс сілеміндегі күмбез пішінді тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Ерейментау ауданы Ерейментау қаласынан солтүстікке қарай 13 км, Шарықты тауының шығысында 5,5 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 392 м, ұзындығы мен ені 1,5 км. Көлбеу келген беткейлері нашар тілімденген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девон тау жыныстарын алювийлі-делювийлі ірі кесек тасты шөгінділері жапқан. Күңгірт қоңыр топырақты жер бедерінде қараған, сұлыбас, көде шөптесін өсімдіктері өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Әлеуметтік үрдістерді үлгілеу** - өте күрделі әлеуметтік қатынастар мен құбылыстардың ерекшеліктері мен заңдылықтарын олардын үлгісі арқылы зерттеу, яғни үлгі зерттелетін объекті ретінде қаралады. Ол қоғамдық құбылыстардың өздерін тікелей бақылап, зерттеудің мүмкіндігі қиын болғанда немесе тіпті мүмкін емес кездерде пайдаланылады. *Әлеуметтік үрдістерді үлгілеу* үшін коғамдық құбылыстардың негіздері туралы теориялық-тәсілнамалық, білімдер, зерттеушінің үлкен төжірибелілігі, зерттеу, әсіресе математикалық есептеу құралдары болуы керек. Үлгілердің алғышарттары: 

* а) *әлеуметтік үрдістердің* басты және қосалқы қасиеттерін;
* ә) ол қасиет мөлшерлерін (параметрлерін);
* б) адамдардын материалдық, рухани, мәдени қанағаттанушылық шарттарын,
* в) адамның азаматтығының қалыптасу қажеттіліктерін, т.б. әлеуметтік құбылыстар мен қатынастардың заңдылықтарын білу қажет.

Солардың негіздерінде себепсалдарлық, ықтималдық, бейнелеу, түсіндіру, жікжарғылау (критерийлік) функционалдық, даму, болжаулық, тағы басқа үлгілер жасауға болады. *Әлеуметтік үрдістерді үлгілеу* жасауда жүйелік, астарлық-құрылымдық, регресті, дискретті, факторлық, үйлесімдік, тиімді талдаулар пайдаланылады. *Әлеуметтік үрдістерді үлгілеу* пайдаланудың ең басты мақсаттарының бірі — жалпы қоғам мен оның әртүрлі топтарының келешектегі жағдайларын алдын ала анықтап болжау жөне сол келешектегі қиындықтары мен қауіпті, кажетті жақтарының алдын алу шараларын жасау жұмысын жүзеге асыру.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Туып-өскен жері
**Бармақ ақын, Бармақ Мықанбайұлы** (1866, қазіргі Жамбыл облысы Шу ауданы — 1942) — ақын. Жамбылдың шәкірттерінің бірі.

Өмірбаяны мен шығармашылығы
---------------------------

Бармақ Мықанбайұлы өлең айтуды жастайынан бастаған. Жамбыл оны алғаш байқағаннан-ақ қасынан тастамай ертіп жүрген. Бармақ ақын өлеңді көбіне қобызға, домбыраға қосып айтатын болған. Жамбыл мұражайында сақтаулы фотосуретте Бармақ ақын қолындағы қобызымен бейнеленген. 

1913 жылы Романовтар әулетінің патша болғанына 300 жыл толуына арналған Алматыдағы көрмеге, сондай-ақ 1919 жылы халық ақындарының шығармаларына арналған айтысқа қатысқан. Бармақ ақынның қабілеті Нұриламен 1919 жылғы айтысында байқалады. Жамбыл Бармақ ақынның ақындық өнерін жоғары бағалаған. Оның "Қамқа — қанжар ақын, Кенен Әзірбаев — әнші ақын, Есдәулет — қара өлең ақын, Үмбетәлі — қара жорға ақын, Бармақ — әңгімешіл ақын", — деуі осыған айғақ бола алады. 

Бармақ ақын 1937 жылы жазықсыз жаламен ұсталып, 1942 жылы айдауда қайтыс болған.

Шығармалары
-----------

* "Өмір соқпақтары"
* "Төрт түлік мал"
* "Кәрілік туралы"
* "Дәулетияр мырзаға"
* "Қасым датқаға", т.б. өлеңдері мен термелері
* "Бармақ пен Жанат қыз"
* "Бармақ пен Кенжеқожа" атты айтыстары бар.

Шығармалары "Қыл қобызды Бармақ" деген атпен жарық көрді (1993). Алайда, Бармақ ақынның шығармалары, өкінішке орай, толық жиналмаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Қазақ Энциклопедиясы*
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Евгений Николаевич Алексеев**  (22 наурыз 1919 — 2005) - кеңестік баскетболшы және баскетболдан жаттықтырушы.

Мансабы
-------

Мәскеу қаласында дүниеге келген. Үш жасында жетім болып қалған. Балалар үйінен кейін оны алыс туынқандарының отбасы қабылдаған. 1935 жылы мектеп бітіргеннен кейін Мәскеулік азық- түлік комбинатында темір ұстасы болып жұмыс атқарған. 1939 жылы институттың дене шынықтыру бапкерлерінің мектебін бітірген. Ол "Локомотив" тобында ойнаған, осы топтың құрамында 1937 жылы КСРО-ның бірінші клубтық чемпионатына қатысқан, қола жүлдегер атанған, кейін 1938 жылы күміс жүлдегер, ал 1939 жылы КСРО-ның чемпионы атанған .

1940 жылы ЦСКА-ға көшкен.

Майданда Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін Қызыл жұлдыз орденіне ие болған.

1944 жылы КСРО-ның баскетболдан чемпионаттарын жаңартқан, 1945 жылы Тбилиси ЦДСА алғашқы рет КСРО-ның чемпионы атағына ие болған.

1947 жылы Прага қаласында КСРО-ның құрамасы алғашқы рет Еуропа чемпионатына қатысқан. Чемпионаттың соңында кеңестік баскетболшылар қожаларды жеңген, яғни Чехославия құрамасын басып озып жеңімпаз атанған. Осы маңызды жеңістен кейін КСРО-ның спорт шебері атағын құраманың капитаны Евгений Алексеев алған.

1949 жылы Мәскеулік әскери округінің авиациясының басшысының және спорттық мецент Василия Сталиннің қалаулары бойынша ЦДКА тобы толық құрамымен ВВС МВО клубына ауысқан және мемлекеттегі басқа клубтардың ойыншыларымен жақсартылған. Осы топтың құрамында келесі төрт жыл бойы Алексей қола жүлдегер атанған (1949-1950), вице-чемпион (1951) және КСРО-ның чемпионы (1952), 1950 және 1951 жылдары КСРО Кубогінің финалисті.

### Бапкерлік мансабы

1953 жылы Е.Н. Алексеев спорттық карьерасын аяқтаған, бір жылдық үзіліспен қызметін босатқанша, 14 жыл бойы ЦСКА ерлер командасының бас бапкері болып қызмет атқарған. Оның басшылығымен ЦСКА алты рет КСРО чемпионы болған, екі мәрте Еуропалық чемпиондардың Кубогін ұтқан. Оның алғы ойыншылары Мәскеу құрамасында болып, екі мәрте КСРО халықтарының Спартакиадаларында жеңіске жеткен.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Е. Н. Алексеев
*Басқа мағыналар үшін Сарыжал деген бетті қараңыз.*
**Сарыжал** – Арғанаты мен Қағыл тауларының аралығындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Терісаққан ауылының оңтүстігінде 18 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 589 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 4 кмге созылған, енді жері 1,5 км. Беткейі жайпақ. Солтүстігінде Егізен, батысында Сандыбай, оңтүстік-шығысында Желдіадыр таулары жатыр.

Өсімдігі
--------

Қиыршықтасты бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында қараған, бетеге, жусан, селеу, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
**Петр Александрович Буланов** - ҚазКСР ғылым академиясының корр мүшесі, биология ғылымдар докторы, профессор, КОКП мүшесі. Витеьск мал дәрігерлік институтын бітірген. 1934-1961 ж. Алматы мал дәрігерлік институтында рофессор. 1961-1969 ж. БКСР ғылым академиясының эксперименталдық ботаника және микробиология институтында, Беларус университетінде істеген. 1969 жылдан Қазақ университетінде прфессор және кафедра меңгерушісі. Петр жылынанның уытын қайтаратын вакцина, қан сарысуы және антиномицин жаңа антибиотик ашты. Микробтардың меланин деп аталтын бояулы затын ісікке қарсы қолдану әдісін ұсынды. Б.И.Колешкомен бірлесіп оқулық жазды. Ол 17 ғалым кандидатына, 2 ғылым докторына жетекші болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том
Кулич
-----

Кули́ч (из ср.-греч. κουλλίκι(ον) от κόλλιξ «дөңгелек немесе сопақ пішінді нан») — мерекелік пасхаль нанының орысша атауы.
Ауыз-екі тілде жиі кули́ца немесе кули́чка кездеседі. Куличка сөзі «ватрушка» — ішіне ірімшік салып пісірілген нан, «ашымаған крендель», «тойға бәліш» деген мағынада қолданылады.

### Сипатталуы

Бұл ашытқа қамырдың өнімі, формасы мен үлкендігі бойынша әр түрлі. Католиктерде ашытқы куличтерден басқа құмшекерлі пірәндік «бабы» ретінде де қолданады. 
Цилиндр формасында жиі мейіз қосылған жәнеде қант ұнтағы мен шәрбәтімен әшекейлейді. Дәмдеуіш ретінде ваниль, кардамон, мускатты жаңғақты қолданады.
Ресейдің әр түрлі ауданында куликтерді неше түрлі формамен пісірген, алайда көбіне шіркей просфор формасын көп берген. Солай көтеру үшін қамырға көп жұмыртқа мен май қосу керек екен.
Куличтер пасхаменқоса және Ұлы бейсенбі жұмыртқаларымен сәнделген етіп шіркеуде жасалынады. Куличтердің бейнесі — әйгілі пасхаль дәстүрінің бірі болып саналады.
Пасхальді дәстүрдің бітуінен кейін ауыз ашқанда тәттілер таратылып, бір-біріне ауыз тигізіп отырған. Алайда көбінесі үлкен отбасы санына байланысты куличті бөлгенді.

### Сонымен қатар

* Паска
* Козунак
* Панеттоне
* Штоллен
* Троицкая церковь «Кулич и Пасха»
* Артос

Дереккөздер
-----------


Орыс Уикипедиясынан аударылған
**Моисеенко Петр Анисимович** (1852,Смоленск губерниясы,— 30. 11. 1923, Харьков, Мәскеу, Орехово-Зуевода жерленді) — орыс жұмысшы революционерлерінің бірі. 

1871 жылдан Орехово-Зуевода тоқымашы болып істеді. 1874-1875 ж. Санкт-Петербургте жұмысшы үйірмелеріне қатысты. «Орыс жұмысшыларының Солтүстік Одағының» мүшесі, 1876 ж. Қазан демонстрациясына қатысты. 1878 ж. ерегіске қатысқаны үшін Омоленск губерниясына, 1880 ж. Енисей губерниясына жер аударылды. 1883 ж. қайта оралып, Орехово-Зуеводағы Морозов мануфактурасына жұмысқа орналасты. В. С. Волковпен бірге 1885 ж. Морозов көтерілісін ұйымдастырды. Сол үшін 2 рет сотталып, Архангельск губерния жер аударылды (1885-1889). 1894 ж. революциялық қызметі үшін Дондағы Ростовта тұтқынға алынып, Вологда губерниясына жер аударылды. 1898 жылы ол Донбассқа оралып, революциялық қызмет атқарды. 1905 жылдан РСДЖП мүшесі, большевик. 1905-1907 жылы революцияға белсене қатысты. 1909-1910 жылы Бакуде, 1912 жылдан Горловкада жұмыс істеді. «Правда» тілшісі. 1916 ж. 30 мың адам қатысқан Горловка кеншілері ереулі басшыларының бірі. 1914-1918 жылы 1-дүние жүзілік соғыста революциялық насихат жұмысын жүргізді, 1917-1918 жылы Бакуде, Солтүстік Кавказда совет жұмысында, Азамат соғысы кезінде Қызыл Армия қатарында болды. 1920-1921 жылы Кавказда халық ағарту инспекторы, 1922-1923 жылы Харьковте Истпартта істеді, «Естеліктер. 1873—1923» (Петр, 1924, қайта бас. 1964) жазды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 8 том
**Дулат Ағаділ** (қаз. Дулат Шəкірұлы Ағаділ, Қостанай облысы, Жангелді ауданы, Торғай ауылы, 1977.2.16 - 2020.2.25, Астана, Талапкер) - азаматтық белсенді, адам құқығы үшін күресуші. Шыққан руы Арғын.

Көп балалы аналарға араша түсіп көпке алғаш танылған азамат билікке осы тақылеттес көптеген орынды талап қойғаны үшін 6-7 рет ұсталып, уақытша қамау изоляторында 3-60 күнге дейін дүркін-дүркін қамалып қуғын-сүргін көрді. Дулатты 2020 жылы 24 ақпанда үйінен ресми киімі жоқ белгісіз төрт адам күшпен ұстап тергеу абақтысына апарып қамаған жəне сол жерде 25-не қараған түні қайтыс болды. Биліктің ресми нұсқасы бойынша, Дулат Ағаділ жүрек қан талмасы ұстап қайтыс болған, жəне қанынан спирттік ішімдік ізі табылған. Алайда азаматтық қоғам бұған келіспей отыр, өйткені марқұм Дулат алкогольдік ішімдік əсте керектенбейтін адам болған. Өмірі күреске толы азамат өлімімен де қоғамда үлкен резонанс тудырып, Қазақстанның Астана (қазіргі нұрсұлтан), Алматы, Шымкент секілді көптеген қалаларында билікке қарсы шеру болуына себепші болды. Осы шерулерде Дулаттың өлімін əділ тергеп, кінəлілерді жауапқа тартуды талап еткен оның ондаған мақсаттас, мұраттас жақтастары ұсталып абақтыға қамалды. Дулат өзі жасайтын Талапкер ауылында 2020.2.27-де жер қойнауына берілді. Артында əйел, алты баласы қалды.
**Галузо Петр Григорьевич** (10.6.1897 жылы Витебск облысы)- тарих ғылымының дәрігері(1965),профессор. 1920 жылдан КОКП мүшесі. Ол 1914 жылдан бастап мұғалім,1918-1919 жылы Витебск облысында Сенно қаласында уездік халық ағарту бөлімінде инспектор. 1919-1921 жылдары Қызыл Армия қатарында болды. 1923 жылы Мәскеудегі Я.М.Свердлов атындағы Коммунистік университетті бітірді. 1923-1926 жылдары Ташкенттегі Орта Азия Коммунистік университеттің оқытушысы. 1930-1934 жылдары Ташкенттегі Орта Азия Коммунистік университетінде кафедра меңгерушісі, оқу ісі жөніндегі проректор, 1935-1937 жылдары Ашхабадтағы Жоғары Коммунистік а.ш. мектебінің ректоры. Ол бұл жылдары патша өкіметінің Орта Азиядағы отаршылдық саясаты, Түркістан өлкесін мекендеген халықтардың ұлт-азаттық қозғалысы туралы ғылми еңбектер жазды. Оның еңбектері негізінен 19-20 ғасырда Қазақстандағы аграрлық мәселерге арналды.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**ДУЛЫҒАЛЫ МЕДРЕСЕСІ** – діни оқу орны. Дулығалы өз-нің бойында 19-шы ғ-дың 60-шы жылдарында салған бердікейлер мешітінің жанынан Әбдірахман ишан ашқан. Әбдірахман Торғай, Ұлытау еліне атағы тараған Сары ишан әулетінен шыққан ғұлама. Тоғыз күмбезді, 24 бөлмелі бұл оқу орны құрылысы ерекше, аса қымбат сәулет өнерінің ескерткіші. Оның бөлмелері тіреусіз жабылғанб төбесіне ағаш бөренелер салынбаған. Мұнда сауат ашу, дін уағыздарын, шариғат жолын үйретумен қатар, мүридтерге география, есеп негіздерінен дәріс берілді, араб тілі үйретілді. Медресе қазақ балаларының сауатын ашу ісінде әжептәуір ағартушылық қызмет атқарды. Амангелді Имановтың замандастары қалдырған естеліктерде болашақ халық батырынық балалық шағында осы медреседен білім алғаны айтылады. Кесене ішінде 1916 жылы Ресей патшасының Маусым жарлығына қарсы шыққан көтерілісшілер басшысы Амангелді Имановқа ишандар әулеті бата беріп, құрбандыққа шалған қошқардың бас сүйегі әлі күнге дейін тұр. Дулығалы бойындағы мешіт үйінің ғимараты менжекелеген қосымша құрылыстар осы күнге дейін жақсы сақталған.

Ш. Байділдин

1. ↑  **ТОРҒАЙ ЕЛІ. Энциклопедия** / Құраст. Т.Рсаев. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2013. – 456 бет + 16 бет түрлі түсті суретті жапсырма.

ISBN 978-601-291-179-4
**Ағзаның ішкі ортасы** (фр. ) (лат. — medium organismi internum)  деп - ағзадағы сұйықтықтардың жиынтығын айтады. Ағза сұйықтықтары әдетте белгілі "сұйыққоймаларда" сақталып, жаратылыс жағдайларды сыртқы ортамен ұласпай, соның нәтижесінде ағзаның ішкі гомеостазы сақталады. Терминді алғашқы рет ұсынған - франзуз физиолог Клод Бернар 

Ағзаның ішкі ортасы үш заттан тұрады:

1. Қан
2. Лимфа
3. Ұлпа .

Қанның ағзада көлемі - 5 литр болады. Оның құрамы 55% плазмадан, 45% қан жасушасынан тұрады. Қан сүйектер кемігінде, көкбауырда, лимфа түйінінде түзіледі. Атқаратын қызметі: тасымалдау, тыныс алу, қоректену, зәр шығару, жылу реттеу, қорғаныш. Ұлпа мен Лимфадан айырмашылығы: тұйық шеңбер түрінде жүректен мүшелерге, мүшелерден жүрекке қарай ағып тұрады.

Ұлпаны4 көлемі ағзада 14-20 литр болады. Құрамы: қан сарысуына ұқсас, нәруыз аз, лимфоциттер мен лейкоциттер. Атқаратын қызметі : капилярлар жасушалармен байланыстырып зат пен газ алмасуды реттейді. Түзілетін орны : қанның құрамынан бөлініп жасушаларды қоршап жатады. Қан мен Лимфадан айырмашылығы : аздаған мөлшері қылтамырындағы қанға қайта қосылады. 

Лимфаның көлемі әдетте 1-3 литр. Құрамы: қан сарысуына ұқсас, нәруыз өте аз, лимфоциттер бар. Түзілетін орны: ұлпа сұйықтығынан бөлінеді. Атқаратын қызмет : судың таралуын реттейді, қорғаныштық қызметін атқарады, ұлпа сұйықтығын реттейді, тасымалдау қызметін атқарады. Қан мен Ұлпадан айырмашылығы: Мүшелерден жүрекке бір бағытта өте баяу ағады.