recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Жарлай арнау** - ауыз әдебиетіндегі жанрлардың бірі. Бұл жанрды көшпелі елдің тұрмыстық-рухани қажеттілігі тудырған. Жиын-тойларда, аста, т.б. халық көп жиналған жерде біреудің ұрланған малын, қолды болған басқа да дүниесін, немесе жоғалған адамын, т.б. жоғын іздеп, жар салушы жария етіп айтады. Көп жағдайда сөзі тыңдаған елдің құлағында қалуы, естіген ел елең етуі, назар аударарлық сипаттарын, қадір-қасиетін өлеңмен мәлімдеп, жұртшылықтың көкейінде қалатындай етіп, сол арқылы әсер етуге, жәрдемдесуге ықыластандыратындай етіп жырлаған. Осылайша жарлай арнау арқылы талай жоқтың табылғаны көшпелі елдің тарихынан белгілі. Жарлай арнау белгілі бір қуанышқа, т.б. жұрт көңілін бұру үшін де айтылған. Мәселен соның бірі - баланы сүндеттеу. Басына үкілі тақия кигізген, жуас атқа мінген баланың қанжығасына қоржын бөктеріп, естияр кісі ауыл-ауылды аралайды. Бәленше деген кісінің бәленше деген баласы бәленбай күні сүндетке отырғызылады, соған келіңіздер деген хабарландыруды өлеңмен айтып, жалпақ елге жар салады. Асқа, тойға шақыру да, бәйгеге кавдай заттар тігілетінін, тойдың немесе астың салтанаты қай жерде қалай, қандай тәртіппен өтетінін де өлеңмен жар салып айтады. Малын немесе басқа дүниесін сатқысы келгендер де жарлай арнау арқылы ұсынатын затының қадір-қасиетін жиналғандарға мәлімдеп, келушілердің көзіне түсуге тырысқан. Өлеңмен айтылса, тыңдаушыларға - алушыларға жетімді, әрі өтімді болатыны ескерілген. Жар салу да, жар айтудың түрлері де - барлығы да жарлай арнау ретінде көшпелі халықтардың тіршілік қажеттілігі тудырғандықтан бәрінде де кездескен. Бұл жанр шығармаларының керкемдігі айтушылардың қарым-қабілетіне байланысты. Сондықтан қазақ пен қырғыз арасында жар салуға, жар айтуға әрі ақындығы күшті, әрі даусы ашық, жарқын адамдарды, арқалы ақындарды шақыратын әдет қалыптасқан. Әйгілі Жамбылдың өзі де кезінде жарлай арнау айтқан. Жарлай арнаудың мақсаты - жоқ туралы, немесе белгісіз жағдай туралы жалпақ елге мәлімет беру, жай-жапсарды біле бермейтін елді мүмкіндігінше толығырақ хабардар ету болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Ұлы Феодосий** - I Флавий Феодосий 397-395 жылдары Рим императоры болды. Шығыс және батыс Рим империясының соңғы императоры. 397 жылы Грациан императорымен тең басқарушы ретінде Рим империясының шығыс бөлігін биледі. 394 жылдан бастап бүкіл Рим империясын жалғыз өзі басқарды. Феодосий қайтыс болғаннан соң 395 жылы империя батыс және шығыс болып екіге бөлініп кетті. Бүгінгі күнгі тарихта ол Византия деп аталады. Ол империяның бірегей діні ретінде христиан дінін таңдап, заңмен бекітті. Пұтқа табынушылыққа тыйым салды. Осыдан кейін Олимпиада ойындарын мерекелеу тоқтатылды. Феодосийдің іс-әрекеті Еуропаның діни дамуының бағытын анықтап берді. Осы еңбегі үшін христиан жазушылары оны ұлы деген теңеуге лайық деп тапты. 74 жылы ол Дунай маңындағы Мезия провинциясында әскери қолбасшы лауазымына ие болып, сарматтармен күресте үлкен жетістіктерге жетті. Осы соғыстағы жеңісі Феодосийдің императорлық билікке дейін жетуіне себеп болды. Ұлы Феодосий 395 жылы 17 қаңтарда Медиоланда шемен ауруынан қайтыс болды. Оның бальзамдалған денесі сол жылы Константинопольге жеткізіліп, жерленді. Өлерінен бұрын Феодосий ұлдарына Рим империясын мұрагерлікке бейбіт түрде бөліп беруге үлгеріп кетті. Феодосий жуас, қайырымды, ашық адам болған. Ол қарапайым адамдарды ұнатып, адал адамдамдарға барынша мәрттік пен кеңдік көрсеткен.

Дереккөздер
-----------



1. ↑  Ұлы Императорлар. – Алматы: «Аруна» баспасы. -178-179 беттер. «11000 қызықты деректер».
**I Хуан Карлос** (ис. *Juan Carlos I de Borbón y Borbón-Dos Sicilias* (*Иоанн Карл I*), 5 қаңтар 1938, Рим) - Испания королі, 1975 жылдың 22 қарашасынан Испанияның 17-ші патшасы әрі елдің қарулы күштерінің жоғарғы бас қолбасшы]ы, генерал- капитан. Ол Испанияның диктатуралық жүйеден парламенттік демократия жүйесіне көшуі кезеңін сәтті басқарған қайраткер.

Бурбон әулетінен шыққан **I Хуан Карлос 1938** жылдың 5 қаңтарында Италияда дүниеге келген.

Өмірбаяны
---------

**1975** жылдың 22 қарашасында таққа отырғаннан кейін ол бірден демократиялық реформалар жүргізіп, саяси партияларды заңдастырып, билеуші партия - Испан Фалангасын таратып жіберді.

**1977** жылдың 15 маусымында Испания өзінің алғашқы демократиялық сайлауын өткізді.

1978 жылы Испанияның жаңа Конституциясы қабылданды. Бүл конституция бойынша Хуан Карлос тарихи монархияның тақ мұрагері болып жарияланды және азаматтық қүқық пен еркіндікке кепілдік берілді. Сол жылы Хуанның әкесі таққа отыру құқығынан бас тартты. Осыған байланысты әкесінің жақтастары мен өзге әулеттер Хуан Карлосты заңды патша ретінде мойындады.

Провинциялар дербестігін алып, Испания федерация нышанындағы мемлекетке айналды. 972 жылы 33 жастағы Хуан Карлос Мюнхендегі Олимпиада ойындарына желкенді қайық спортымен қатысып, испан экипажының құрамында он бесінші орынға ие болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: "Aруна" баспасы. – 208 бет. – Сер.: "1100 қызықты деректер". ISBN 978-9965-26-591-4.
*Басқа мағыналар үшін Жаркөл деген бетті қараңыз.*
**Жаркөл** – Торғай алабында орналасқан тұзды көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Нұра ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км жерде.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 14,1 км2, ұзындығы 9,5 км, енді жері 2,8 км. Жағалау бойының ұзындығы 30 км. Байтақкөл көлінің батысында, теңіз деңгейінен 76 м биіктікте жатыр. Солтүстік-шығысында Бөкенкөл көлі орналасқан, батысынан Сарыөзек өзені ағып өтеді. Суы қарашаның аяғында қатып, наурызда ериді. Суының тұздылығы жоғары, сілтілігі орташа.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Дурайд бин әл-Сыммә** - Толық есімі **Әбу Амр Муғауия бин әл-Харис бин Муғауия бин Бәкр бин Алқама бин Ғузаййа бин Жушам бин Муғауия ибн Бәкр бин Һәуәзан**. 

Дурайд лақаб аты, әл-Сыммә (دريد بن الصمة) әкесінің лақабы. Әбу Қурра деген де лақаб аты болған. Анасы Райхана бинт Мағди Кәриб. Әкесі Бәну Жушамның 584 жылы әл-Фижар шайқасында әскербасы болып осы шайқаста мерт болады. Дурайдтың өзі де көптеген ғазауат-шайқастарда әскербасы болған. Өзінен басқа Абдулла, Абда Йағус, Қайс және Халид есімді бауырлары болған. Барлығы өзінің көзі тірісінде шайқастарда қайтыс болып кеткен. Абдулла Ғатфандықтардың қолынан қаза тапқан, Абда Йағус Бәну Маррадан, Қайсты Бәну Әби Бәкр бин Киләб, Халидты Бәну әл-Харис бин Килаб өлтірген.
Дурайд 100 шайқасқа қатысқан деген мәлімет бар. Көбіне көп мұсылмандармен шайқасқан. әл-Фижар шайқасында әкесі әл-Сыммә 590 жылы қайтыс болған соң Бәну Кинана мен Бәну Суләйм арасында соғыс басталып кетеді. Осы соғыста Дурайд Бәну Суләймге қарсы Бәну Жушамды бастап шығады. Осы шайқаста бауыры Абдулла жан беріп Дурайд тұтқанға түседі.
Ислам діні келуімен Дурайд мұсылман болудан бас тартады. Бәну Һәуәзан мұсылмандарға қарсы Хунайн шайқасында Дурайдты ертіп шығады. Шайқастың бірінші жартысында мұсылмандар жеңіліс тауып, шайқасытың соңында мұсылмандар жеңеді. Хунайн шайқасында 630 жылы Дурайд мушрик ретінде өлтіріледі.
Дурайдтың поэзиясы көбіне бауырларын жоқтауға арналған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әл-Мунжид фил ағлам. Дар әл-Машриқ баспасы. Тарих әл-Әдәб әл-Араби. Араб әдебиетінің тарихы. Умар Фаррух. Бейрут. Әл-ғилм лил малайин баспасы
**Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні** — тарихы тереңде жатқан елдің жаңа заманда өз алдына қайта егеменді ел болған күні. Тәуелсіздік күні мерекесі әр жылдың 16 желтоқсанында аталып өтеді. Бұл күн ұлттық, мемлекеттік деңгейдегі елеулі мереке болғандықтан 16-17-желтоқсан күндері күнтізбеде демалыс болып табылады. Жыл сайын республика азаматтарының арасында мәдениет қайраткерлері, әлеуметтік саладағы ерекше қызметімен көзге түскен мамандар, әскери шенділер мен офицерлер, құқық қорғау саласының қызметкерлері және ел өміріндегі белсенді өзге де сала өкілдері елеулі еңбек еткендері үшін мемлекеттік марапаттармен (наградалар) марапатталады. 
16-желтоқсан күні Қазақстанның барлық жерлерінде мерекелік мәдени ойын-сауық іс-шаралары ұйымдастырылады. Кешке қарай үлкен орталықтардың аспаны отшашумен көмкеріледі. Тәуелсіздік тек Қазақстан тұрғындары үшін емес, сонымен бірге, шетелдердегі қазақ халқының өкілдері үшін де маңызы зор мереке.

Тарихы
------

1991 жылы КСРО ыдырап, Одақтың құрамындағы елдер өз алдарына жеке мемлекет болып жатты. Солардың қатарында Қазақстан да болды. 1991 жылы 16-желтоқсанда Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі "Тәуелсіздік пен мемлекеттің егемендігі туралы" заңды қабылдады. Ескеретіні, Қазақстан КСРО құрамындағы елдердің арасында ең соңғысы болып Тәуелсіздігі туралы заңды қабылдады. Бұл заң 1990 жылы 25-қазанда қабылданған Қазақстанның Егемендігі туралы Декларациямен бірге Қазақ елінің елдігін нығайта түсті.

Қазақстанның Тәуелсіздігін ресми түрде *ең алғаш* болып мұхиттың арғы жағында жатқан Америка Құрама Штаттары мойындады, *екінші* болып Қытай, сонан соң Ұлыбритания мойындады. Оның артынан Моңғолия, Франция, Жапония, Оңтүстік Корея және Иран Ислам мемлекеті мойындады. Иран — Қазақстанның тәуелсіздігін мойындаған алғашқы мұсылман мемлекет. Ал "Тәуелсіздігімізді ең алғаш болып бауырлас Түркия мемлекеті мойындады" деген сөздің ақиқат еместігін білгеніміз жөн. Түркия алғаш болып Қазақстанда өз елшілін ашты, бірақ тәуелсіздігімізді мойындауда он жетінші болды. Бұл деректі еліміз Тәуелсіздік алғаннан кейін Сыртқы істер министрінің орынбасары қызметін атқарған, елдің сыртқы саясат тұжырымдамасы авторларының бірі болған Вячеслав Ғиззатов келтірген.
ҚР Сыртқы Істер министрлігінде тіркелген дипломатиялық құжаттарда Түркияның Қазақстан тәуелсіздігін ресми түрде мойындайтын протоколға 1992 жылдың 2-наурызы күні қол қойғандығы көрсетілген. 
Алғашқы күндері әлемнің салмақты елдері мойындап, кейіннен басқа да елдер мойындап жатты. Осылайша әлемдік саясат аренасында ҚАЗАҚСТАН деген мемлекет тәй-тәй басты. Небары бірнеше аптаның ішінде әлемнің көптеген беделді елдері Қазақ елінің тәуелсіздігін мойындап, дипломатиялық қатынастар басталды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Дереккөздер
-----------
**Сайклинг-процес** - өнімді горизонтқа газды кері айдап, оның қысымын сақтау арқылы газконденсат кенорнын игеру әдісі. Бұл үшін кенорынның өз газы пайдаланылады. Қойнауқаттық қысымды қалыпты жағдайда
ұстау жатын газынан газ конденсатын тузуші, жоғары температурада қайнайтын көмірсутектердің бөлінуі нәтижесінде орын
алатын ретоградтық конденсацияға кедергі жасайды. Айдалатын газ бен алынатын газдардың ара-қатынасына қарай толық сайклинг-процесті және ішінара сайклинг-процесті ажыратады. Әуелгісінде кенорыннан шығарылған барлық газ С5+жоғарғы көмірсутектерін бөліп алғаннан
кейін ұңғымаға қайтадан кері айдалады. Нәтижесінде горизонттан конденсатты бөліп алу коэффициент 70-80%-ға жетеді. Ішінара сайклинг-процесс барысында ұңғымаға өндірілген газдың бір бөлігі айдалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі** - ҚР еңбек сіңірген ұжымы. 1958 жылы Жамбыл атындағы қазақ филармониясының құрамында ұйымдастырылды. 1983 жылдан дербес көркемдік ұжым. 

A."Симфониялық оркестр"
Симфониялық поэма - `Саябақ`
Ұжымды әр кезеңде жоғары білікті музыка мамандары (Ф.Мансұров, Ғ.Доғашев, В.Яковлев, Ш.Қажығалиев, Т.Мыңбаев, Т.Әбдірашев) басқарды. Оркестрдің репертуарында Қазақстан және шет ел композиторларының шығармалары орын алды.

Қазақстандық композиторлар: А. Жұбановтың "Жігер", Е. Г. Брусиловскийдің 7, 8 симфонияларын, Е. Рахмадиевтың "Думан", "Құдаша", "Дайрабай" күйлерін және т. б. шығармаларын тұңғыш орындаушы. Оркестр шетелдік музыка мәдениеті классиктерінің симфониялық шығармаларын, Д. Д. Шостаковичтің 15 симфониясын, 17-18 ғғ. ескі әуендердің (Вивальдидің, Коррелидің, Йоганн Себастиан Бахтың, Гендельдің) және т. б. шығармаларын орындады. 

1987 жылдан Қазақстанның мемлекеттік оркестрінің көркемдік жетекшісі және бас дирижері Қазақстанның халық артисі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Т. Әбдірашев.

1998 жылы оркестрге академиялық құрметті атағы берілді. 
Бүкілодақтық байқаудың лауреаты (1967).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
**Сайлау Байбосын** (16 наурыз 1958 жыл, Әжі ауылы, Ақмола облысы) — жазушы, көсемсөзші, ақын, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1998), Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, халық әндерінің «Жастар дауысы» атты республикалық байқауының лауреаты (1987).

Өмірбаяны
---------

Орта мектепті бітірген соң, туған ауылында жылқышы, жүргізуші болып еңбек еткен. Целиноград кооперативтік техникумын аяқтаған соң, біраз жыл сауда саласында қызмет істеген. 1987 жылдан бастап Ерейментау аудандық мәдениет бөлімінде, 1997 жылдан бастап Ерейментау қаласындағы Үмбетей жырау атындағы мәдениет үйінде жас ақындар мектебінің жетекшісі, сондай-ақ, аудандық «Ереймен», «Ерейментау» газеттерінде әдеби қызметкер, редактор, 2006 жылдан бастап Ерейментаудағы аймақтық «Ереймен елі», «Инфо-Рейтинг» газеттерінің редакторы болып қызмет атқарған. Ақмола облысы «Арқа ажары» газетінің меншікті тілшісі болған.

Шығармалары
-----------

Алғашқы өлеңдері 1986 жылы басылды. «Дат» атты өлеңдер жинағы (2001), «... деген екен Ерейменде» атты әзіл әңгімелер жинағы (2002), «Рух» атты өлеңдер жинағы (2007), «Ерейментау» тарихи-танымдық кітабы (2007) жарық көрген. «Мысли, афоризмы и шутки знаменитых мужчин» атты кітапты (Мәскеу, «Эксмо» баспасы, 2005) тәржімалаған.

Жетістіктері
------------

1998 жылы Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атағын алған. Республикалық және облыстық деңгейдегі жыр мүшәйраларының, ақындар айтысының жүлдегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009
**Гонконг Университеті** (*ағылшынша* The University of Hong Kongнемесе HKU; *қытайша* 香港大學) – Гонконгтағы көне жоғары оқу орны. .Оқыту – ағылшын тілінде жүргізіледі. Британ «Times Higher Education» журналының рейтингісі бойынша Гонконг университеті Азияда 1-орында, ал әлем бойынша 21-орында.

Тарихы
------

Университет негізі 1911 жылы қаланған. Алғашқы кезде оқу орнында медицина факультеті ашылғанымен, гуманитарлық ғылымдар басым болады. Уақыт өте инженер және өнер факультеттері ашылады. 1920 жылдардың екінші жартысынан бастап университет шығыс мәдениетіне назар аудара бастайды. 1941 жылы жапондықтардың басып кіруімен байланысты университет ғимараты қирап қалып, 1945 жылға дейін жабылып қалады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жөндеуден өтіп, қайта ашылады. 
**Факультеттер**

* Faculty of Architecture
* Faculty of Arts
* Faculty of Business and Economics
* Faculty of Dentistry
* Faculty of Education
* Faculty of Engineering
* Faculty of Law
* Li Ka Shing Faculty of Medicine
* Faculty of Science
* Faculty of Social Sciences

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Тхэджон (1367-1422) - Чосон мемлекетінің 3-ші ваны(1400-1418). Есімі — Панвон (кор. 방원, 芳遠, Bang-won)[1]. Екінші есімі — Юдок[1].

Өмірлік мансабы — Конджон-тэван, Кванхё-тэван[1].
Өмір жолы
Ли Сонгенің бесініш ұлы. 1392 жылы әкесіне Чосон әулетінің жоғарғы билігін құруға жәрдем берген. 1400 жылы "ханзадалар соғысында" өзінің үлкен ағасы Чонджонды(1398-1400) биліктен кетіріп, таққа отырған.
Ішкі саясаты.
Оның тұсында елде саяси және әскери реформалар жүргізілді. Ол алты министрлікті құрып, армияға біріккен жоғары қолбасшылықты енгізді (осы тұста бай - бағландардың жеке армия ұстау құқығына шектеу қойды). Құпия кеңесті таратып, оның орнына жаңасын құрды. Оның билігі тұсында буддизм дінінің ықпалын шектеп және олардың ғибадатхаларына қараған жерлерді секуляризациялады. Тхэджоның тағы бір жаңадан енгізгені, бұл мемлекеттік тұрғындарына жазылған заң болды. Онда әр тұрғын өзінің аты - жөні мен мекен жайы жазылған тақтайша ұстауға міндетті, және бұл мемлекет ішінде сапарларды бақылауда ұстауға керек болды.
Сыртқы саясаты.
1401 жылы Мин импреиясы Чосонды халықаралық саясатта шектелген вассал мемлекет ретінде мойындады. 1403 жылы Мин императоры Юнлэ (1402-1424) Тхэджоға оның мансабы мен әулетін бекіткен патент пен алтын мөр жібереді.
1403 жылы сегун Асикага Ёсимицу жіберген жапон дипмиссиясы Сеулге келеді. Осы елшіліктің келуімен қатар, Киотоға елшілік жіберу шешімі қабылданды.
1404 жылыді басшылық етіп жауап ретінде елшілік жіберді. Корей тарапы жапон қарақшыларымен күрес жүргізуге өтініш білдірді.
1404 жылы бұрынғы сегун Асикага Ёсимицу Чосон монархына хат жолдап, оның қыай императоры бекіткен "Жапон королі" атауымен жазу туралы хат жолдауды айтады. Сонымен қатар ол Чосон монархын өзімен құрдас билеушілер қатарында көретінін жеткізген.
Тхэджон жауап ретінде 1406 жылы Юн Мён бастаған Жапонияға дипломатиялық елшілік жіберді. Корей тарапы жапондық қарақшылармен күресте жәрдем сұрады.
1409 - 1410 жылдары Ян Юн бастаған корей елшілігі Киотода қабылданды. Сегун Асикага Ёсимицудың дүние салуына қайғырып, көңіл айтты және сирек кездесетін буддалық мәтіндердің көшірмесін сыйға тартты.
1413 жылы Бак Бунды елшілікпен жіберді. Корей тарапы қарақшлармен күресте жәрдем сұрады.
**Равиль Исламович Вагапов** (1 наурыз 1937 жылы, Қызылорда облысы, Арал ауданы, Бөген ауылында туған) – техника ғылымдарының докторы (1994 жылы), профессор (1997 жылы). Қазақстан Ауыл шаруашылық ғылыми академиясының академигі (1999 жылы). 

Қазақ мемлекеттік ауылы шаруашылық институтын бітірген (1960 жылы). Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер (1960–63 жылдары), Тараз қаласындағыҚазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында аға және бас инженер (1963–67 жылдары), зертхана меңгерушісі (1969–78 жылдары), институт директорының орынбасары (1978–89 жылдары), одан соң су қорларын басқару зертханасының меңгерушісі қызметтерін атқарды. 

«Методы гидравлического расчета водопроводящих трактов и сооружении открытых оросительных систем при бурном режиме течения» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Вагаповтың негізгі ғылыми жұмыстары тау бөктеріндегі ағысы қатты суларды зерттеуге, егін суғару жүйесіндегі құрылымдар мен су ағатын арналарды гидравликалық есептеу әдістерін жасауға және экологиялық күрделі аймақтағы су қорларын зерттеуге арналған. Вагапов 112 ғылыми еңбектің авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 2 том
Гүлдің конформациясы
**Конформациялар** (лат. conformatіo – форма, орналасу, құрылу) – органикалық қосылыстар молекулаларының, олардың жеке бөліктерінің жай көміртек – көміртек байланыстарын айнала еркін қозғалуы кезінде қабылдайтын геометриялық пішіндері. Мұндай құрылымның химиялық және физикалық қасиеттері, стереохимияның бір тарауы – конформациялық талдауда зерттеледі. Конформациялардың пайда болуына атомдардың, олардың ішінде сутек атомдары мен атомдық топтарының өзара әрекеттесуі, тебілісі себеп болады. Қалыпты жағдайдағы әрбір молекула атомы бір жағдайдан екіншіге әрбір 10–10 с. сайын ауысады. Конформациялық изомерлердің тұрақтылығы зерттеудің физикалық әдістері (рентген-құрылымдық талдау, термодинамикалық есептеу, термохимиялық зерттеу, дипольдік моменттерді өлшеу, спектрлерді зерттеу) негізінде айқындалады. Конформациялық талдау органикалық молекуладағы тікелей байланыспаған атомдар мен топтардың әрекеттесуін сандық бағалауға жол ашты, барлық органикалық қосылыстардың (стероид, белок, көмірсу, алкалоид, т.б.) стереохимиялық қасиеттерін түсіндірді және реакциялардың кеңістіктегі бағыттылығын болжауға мүмкіндік беріп, конформациялық реакцияласу қабілетін анықтады.

Дереккөздер
-----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 11-том


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚұрылымдық химия |
| --- |
|  |
| Химиялық байланыстар | 
Ароматтылық • Коваленттік байланыс • Иондық байланыс • Металдық байланыс • Сутектік байланыс • Донорлы-акцепторлы байланыс • Таутомерия • Ван-дер-Ваальс күштері |
|  |
| Құрылымды бейнелеу | 
Химиялық формула • Құрылымдық формула • Молекулалық граф • Функционалды топ • Лиганд • Координаттық геометрия |
|  |
| Электрондық қасиеттер | 
Электртерістілік • Электронға туыстық • Иондану энергиясы • Октет қағидасы |
|  |
| Стереохимия | 
Асимметриялық атом • Изомерия • Конфигурация • Хиралдық • Конформациялар |

 |
**Аударманың қажетіне қарай бөлінуі**. Аударылатын материалдың қажеттілігіне байланысты аударма жұмысы толық аудару, бөліп аудару, мазмұндап аудару, құрастырып аудару деп 4 түрге бөлінеді. 

Бастан-аяқ түгел аударуды толық аудару дейміз. Түпнұсқаның ішінара қажетті жерін ғана аудару бөліп аудару деп аталады. Түпнұсқаның негізгі мазмұндарын шолып аудару мазмұндап аудару деп аталады. Түпнұсқаның кейбір жерлерін аударып, пайдаланып, кейбір жерлерін өзі құрастырып жазу құрастырып аудару делінеді. Бөліп аудару, мазмұндап аудару, құрастырып аудару дегендер әдетте ерекше бір қажетіне қарай қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Тарақовтың «Ауызша аударма» оқу құралы. ISBN 9965-30-933-7
**Қызыл алма** немесе **Недзвецкий алмасы** (Malus niedzwetzkyana) - раушангүлділер тұқымдасының алма туысына жататын ағаш.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Биіктігі 5-8 м, қабығы қоңыр, қызыл. Жас шыбықтары қызыл-қоңыр, кейде қара болады, майда түкті. Жапырағының ұзындығы 7-10 см, ені 3-6 см, жиегі тілімді, тығыз, қызғылт, астыңғы беті түкті. Жапырақ сағағы қызыл. Гүлі қоңыр-қызыл, қоңыр-сары. Жемісі күлгін-қызыл. Тұқымы қара-қоңыр болып келеді.

Өсу аймағы мен таралуы
----------------------

Қызыл алмалар таулы ормандарда өседі. Батыс Қытайда, Орта Азияда таралған. Қазақстанда Қаратау, Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Оңтүстік Қазақстанда қолдан өсіріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Қызыл Ту ордені** (орыс. *Орден Крaсного Знамени*) алғашқы кеңестік әскери орден. 1918 жылы 16 қыркүйекте Ресейдегі Азаматтық соғыс кезінде Бүкілресейлік Орталық Атқару комитеті бұйрығымен құрылды. 1930 жылы Ленин ордені құрылғанға дейін Кеңес одағы, Кеңестік Ресейдің ең жоғары наградасы болды. Ұрыс алаңында көрсеткен ерен ерлігі үшін, батылдығы үшін жеке тұлғалар, сондай-ақ әскери бөлiмдер, қалалар, кемелер, саяси және қоғамдық ұйымдар, мемлекеттік кәсіпорындар марапатталды. Кейінгі жылдары, Ұлы Жеңістің жиырмасыншы және отызыншы жылдығына орай, соғысқа қатыспаған адамдар да марапатталынды.

* 
* 
* 
*

Марапаттау тарихы
-----------------

Қызыл Ту ордені 1918 16 қыркүйекте Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің Жарлығымен Азаматтық соғыс кезінде құрылды.

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Фор-де-Франс (айрық) деген бетті қараңыз.*
Қала орталығында
**Фор-де-Франс** (фр. ) (1672 - 1793 жылдары **Форт-Рояль**) — Мартиниканың әкімшілік орталығы, Францияның теңіз арғы аумағы, Кариб теңізінде орналасқан аттас аралдарды қамтиды. Вест-Индияның ең ірі француз қаласы. 2008 жылғы санақ бойынша халық саны 89 000 адамды құрады. Қала маңындағы халық санын қосқанда: 134 727 адам (1999 жылғы санақ бойынша, 1974—100 мың). Қант, ром, консервіленген жемістер мен какао экспорттайды.

География
---------

Фор-де-Франс Фор-де-Франс мүйісіне кірер солтүстік тұсындағы аралдың батыс жағалауында жатыр, Мадам өзенінің сағасында. Қала төмпешіктер мен теңіз арасының тар бөлшегін қамтиды.

Климат
------

Қаланың климаты ылғалды тропиктік ретінде сипатталады, жыл бойы температураның шамалы ауытқулары байқалады. Температураның жылдық орта мөлшері 26,5 °С-ны құрайды, жаңбырдың жылдық орташа мөлшері — 1 950 мм. Температураның айрықша жоғары көрсеткіштері тамыз айынан қазан айына дейінгі аралықта байқалады (31 °С — күндізгі максимум және 24-25 °С — түнгі минимум), сондай-ақ ең төменгі қөрсеткіштер қаңтар айынан ақпан айына дейінгі аралықта байқалады (29 °С — күндізгі максимум және 22 °С — түнгі минимум).

Көлік жүйесі
------------

Фор-де-Франсқа Халықаралық Эме Сезера атындағы (фр. *Aéroport International Martinique Aimé Césaire*) әуежай қызмет көрсетеді, қаланың оңтүстігіне қарай 12 шақырым жерде орналасқан, Ламентин қаласында. Сапарлар Париж (Орли), Гавану, Сан-Хуан, Пуант-а-Питр, Кайенну, Барбадос, Каракас және бірнеше қалаларға жасалады.

Халық саны
----------

Халық санының динамикасы:

* 1936: 52 051 адам
* 1954: 60 648 адам
* 1961: 84 811 адам
* 1974: 98 807 адам
* 1982: 99 844 адам
* 1999: 94 152 адам
* 2007: 89 794 адам

Кинода
------

Фор-де-Франста басты рөлде Хамфри Богарт ойнаған «Иметь и не иметь» классикалық голливуд фильмінің жүрісі түсірілген.

Әдебиетте
---------

Борис Акуниннің  «Сұңқар мен қарлығаш» атты романында аталған .

Туыстас қалалар
---------------

* Белем, Бразилия

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Insee - Résultats du recensement de la population de 2014 - Unité urbaine de Fort-de-France, consulté le 21 janvier 2018.

Сілтеме
-------

* Ресми сайты

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуСолтүстік Америка елордалары |
| --- |
|  |
| 

Бастер • Бельмопан • Бриджтаун • Вашингтон • Гавана • Гватемала • Кастри • Кингстаун • Кингстон • Манагуа • Мехико • Нассау • Оттава • Панама • Порт-о-Пренс • Порт-оф-Спейн • Розо • Сан-Сальвадор • Санто-Доминго • Сан-Хосе • Сент-Джонс • Сент-Джорджес • Тегусигальпа
Тәуелді аймақтарБрейдс • Боттом • Валли • Гамильтон • Густавия • Джорджтаун • Коберн-Таун • Мариго • Нуук • Ораньестад • Род-Таун • Сан-Хуан • Сен-Пьер • Филипсбург • Шарлотта-Амалия
Мұхиттың арғы жағындағы департаменттер және қауымдарБас-Тер • Виллемстад • Ораньестад • Фор-де-Франс
 |

 |
**Профессиограмма** — адамға қойылатын талап ету жүйесі арқылы кандай да бір кәсіптің егжей-тегжейлі сипатталуы. Ол талаптарға берілген кәсіп саласын жетістікпен меңгеру үшін қажет тұлғаның сапасы, ойлау қабілетінің ерекшеліктері, білімі икемділігі және дағдысы жатады. Профессиография — адамның жеке басының қасиетіне, психологиялық қабілетіне, психологиялық-физикалық мүмкіндігіне қойылатын талаптарды зерттеу технологиясы. Адам мен кәсіптің арақатынасын қамтамасыз ететін практикалық ұсыныстар мен әдістемелік құралдың ақпараттық, болжамдық, келістірушілік қызметін реттеу үшін қолданылады. Профессиограмма түрлерін зерттеудің тереңдігі мен дәлдігі әлеуметтік сұранысқа байланысты. Профессиография кәсіптік қызметтің әлеуметтік-психологиялық, әлеуметтік-экономикалық, психофизиологиялық тарихи, техникалық, құқықтық сияқты жақтарын қамтыды, олардың тиімділігін іс жүзінде арттыратын міндеттерді ұйымдастырады. Профессиограмма — кәсіптік қызметті жан-жақты зерттейтін әдістердің, яғни тәжірибелік мағлұматтарды жинақтайтын (құжаттарды қарастыру, бақылау, сұрастыру, эксперимент, ғұмырнамалық және шығармашылық тәжірибелер), оларға сараптама жасайтын, тәжірибелік бақылауды сапалық тұрғыдан бағалайтын, статистикалық мәліметтерді іріктейтін, сондай-ақ психологиялық түсіндірменің құрылымдық-жүйелік және функциялық-құрылымдық талдау тәсілдерінің жиынтығы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Компастың бір түрі.
**Компас** — жер бетін бағдарлауға, географиялық немесе магниттік меридианның бағытын анықтауға арналған аспап. Кішкене деңгелек қобдишаның ортасында орнатылған тік үшкір иненің үстіне қондырылған магнитті болат тілі болады. Тілдің бір жағы үнемі Солтүстікті, екінші жағы Оңтүстікті керсетіп тұрады. Қобдишаның сыртңы деңгелегі градустарға белінген (360°), горизонт жақтарында Солтүстікті, Шығысты, Оңтүстікті, Батысты керсететік (С. В. Ю. З.) әріптері жаэылған. Компастардың мынадай түрлері болады:

1. магниттік компас
2. механикалық немесе гироскоптік компас
3. радиокомлас
4. астрокомпас.

Тарихы
------

Магнитті компас Қытайда ойлап табылған. Осыдан 4000 жыл бұрын қытай жазбаларында керуеншілер көздің қарашығындай сақтаған ақ балшықты құмыра туралы айтылады. Онда ағаш қалтқыда темірді жақсы көретін қоңыр тас жатыр. Ол қалай бұрылса да, жолаушыларға оңтүстік жақты көрсетеді.

Дереккөздер
-----------

* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алматы, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
* Оқушының анықтамасы:1-4 сынып. Ж.Қ Балтабаева, Ф.С Лекерова, М.Қ. Солтанғазина, Т.В. Вахрушева, Е.В. Попова, О.Б Глушкова, В.А. Черепенко, А.И.Болдырева, С.В. Черкизова, С.Ә. Әбілмәжінова. Алматыкітап,2007,523 бет

Тағы қараңыз
------------

* Тау-кен компасы
**Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі** — Қазақстан Республикасы үкіметі құрамына енетін Қазақстан Республиксының орталық атқарушы органы, Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік реттеуді, заңнамада көзделген шекте мәдениет, ішкі саяси тұрақтылық, этносаралық және конфессияаралық келісім, азаматтардың діни сенім бостандығына құқықтарын қамтамасыз ету және діни бірлестіктермен өзара іс-қимыл, тілдерді дамыту, мемлекеттік рәміздер салаларында салааралық үйлестіруді жүзеге асырады.

Тарихы
------

Құрылымы
--------

* ҚР ММ Мәдениет комитеті
* ҚР ММ Тіл комитеті

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлiгi туралы ереже. *Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 29 қазандағы N 1130 Қаулысы*.  Қазақстан Республикасы Үкiметi (2004 жылғы 29 қазан).
**Завхан аймағы**|  |
| КартаКарта |
| **Құрылу** | 1940 |
| **Елордасы** | Улиастай |
| **Аумағы** | 82.5 мың км² км² |
| **Жұрты**  • Барлығы (2007) • Жұрт тығыздығы | 88,0000,95/км² |
| **Телефон белгілемесі** | +976 (0)146 |
| **Автомобилдік нөмірлер** | ЗАА |
| **ISO 3166-2** | MN-057 |
| **Веб сайт** | www.zavkhan.mn |

**Завхан аймағы** (моңғ. ***Завхан аймаг***) Моңғолияның бір аймағы болып келеді. Орталығы - Улиастай қаласы. 1923 жылы орнаған 1931 жылдан бастан Завхан аймағы болап аталады. Әкімшілік жағынан 23 сұмынға бөлінеді.

Географиясы
-----------

Завхан аймағының солтүстігі Ресеймен (Тува Республикасы), батысы Увс аймағымен , оңтүстік батысы Ховда аймағымен, оңтүстігі Говь Алтай аймағымен, оңтүстік шығысы Баян-Хонгор аймағымен, шығысы Архангай аймағымен, солтүстік шығысы Хөвсгөл аймағымен шекараласып жатады. Аймақ өз атын териториясында ағып жатқан аттас Завхан өзенінен алған.

Солтүстіктен Оңтүстікке дейін 610 км, батыстан шығысқа дейін 510 км қашықтықта. Көлемі 82.5 мяың км². 

Завхан аймағы Хангайн жотасының  оңтүстік биік таулы бөлігінде орманды алқапта орналасқан. Ең биік нүктесі Отгонтэнгэр уул тауы 4021 м биік. Қазба байлықтан мыс, алтын, күміс, табиғи құрылыс материалдары кездеседі. 

Аймақ териториясында Идэр өзені, Завхан өзені, Тэс өзені, Хүнгүй өзендері, Хар нуур көлі, Тэлмэн нуур көлі,Бүст нуур көлі Ойгон көлі, Цавдан нуур көлі, Холбоо нуур көлі сияқты көлдер бар.

Экономикасы
-----------

Малшаруашылықтары және аздап егін шаруашылықтары бар. Аймақ орталығында азықтүлік комбинаты, машина жөндеу заводы, ағаш өңдеу заводы бар. Улиастай қаласында әуежай бар. Аймақ көлемінде ұялы байланыстын GSM стандартына сай Mobicom, G-mobil CDMA стандартына сай Unitel, Skytel операторлары бар.

Сұмындары
---------

Сумындары

|  |  |
| --- | --- |
| * Алдархаан сұмын
* Асгат сұмын
* Баянтэс сұмын
* Баянхайрхан сұмын
* Дөрвөлжин сұмын
* Завханмандал сұмын
* Идэр сұмын
* Их-Уул сұмын
* Нөмрөг сумы
* Отгон сумы
* Сантмаргац сумы
* Сонгино сумы
 | * Тосонцэнгэл сум
* Түдэвтэй сумы
* Тэлмэн сумы
* Тэс сум
* Ургамал сумы
* Цагаанхайрхан сум
* Цагаанчулуут сумы
* Цэцэн-Уул сумы
* Шилүүстэй сумы
* Эрдэнэхайрхан сумы
* Яруу сумы
 |

Үлгі:Моңғолия
Солтүстікамерикалық үндіс, 1890-шы жылдар
**Америка расасы** , негізгі өкілдері Америка құрлығының көне тұрғындары — үндістер болып табылады. Сыртқы ерекшеліктеріне қарай, әсіресе бойларының биіктігіне, бас бітіміне, мұрын қырының түзулігіне т.б. морфол. құрылымдарының өзгешеліктеріне байланысты әртүрлі пікірлер айтылған. Солай бола тұра олардың жалпы ортақ антропологиялық болмысын ескере отырып, үлкен моңғолоид нәсіліне енетін арнайы А. р. деген атау берілген. Түсінің қоңыр-сарылығы, түзу және қатты шаштары, сақал-мұрттарының сиректігі, жақ сүйектерінің көтеріңкі, көз ұялары биік болуы, жоғары күрек тістерінің ішкі жағындағы үлкен шұңқырлары, қызыл қан (АВО) жүйелерінің ішінде О тобының өте жиі кездесуі т.б. А. р-н моңғолоид тобына жатқызуға негіз болған морфол. белгілер Азия құрлығындағы моңғолоидтарға қарағанда көздің ішкі бұрышындағы моңғол қатпары сирек, мұрын қыры көбінесе көтеріңкі келеді. А. р. шартты түрде солт. орт. оңт. топтарына бөлінеді. Сонымен қатар кейбір антроп. зерттеулерде солт. А. р. атлант пен тынық мұхиттықтар деген екі жікке бөлініп қарастырылады. Солт. А. р. тобы өкілдерінің бойы сұңғақ, мұрын қыры көбінесе түзу немесе қоңқақ, бас пішімі орташа жұмыр болады. Орталық А. р. өкілдерінің бойлары аласалау, қыр мұрынды, жұмыр басты (брахикефалия), түсі қоңырқай келеді. Оңт. А. р. өкілдерінің бойлары аласа, шаштары түзу және қатты, мұрын қырлары қайқы біткен.
**Шоқ тіреуіштер** — тазалап қазып алу қазбаларындағы үңгубет маңында кені алынған кеңістікпен шектескен жерде бұталар тәрізді бірінің жанына бірі 0,1—0,2 м қашықтықта орналасқан ағаш немесе металл тіреулер. Олар кені алынған кеңістік төбесін реттеп отырғызу процесінде қолданылатын бекітпелердің бір түрі. Төбе жыныстарын құлатуды басқару барысында да лаваларда тіреуіштерді күшейту үшін шоқ тіреуіштер қолданылады. Шоқ тіреуіштердің ара қашықтығы 2—4 м және оданда артық болуы мүмкін..

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
**Шоқаш титан кен орны** – Ақтөбе қаласынан солтүстік-батысқа қарай 100 км, Мортық (Мартөк) темір жол стансасының оңтүстік-батысынан 40 км жерде орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орнының кентасты алабы триас-палеоген кезеңінде жаралған моноклинальдық шұңқыр түзетін құрлықтық және теңіздік олигомиктік шөгінді тұнба тау жыныстарынан тұрады.

Жатыс сипаты
------------

Өнімді қабаттар – орта және жоғарғы эоценде жаралған ұсақ түйіршікті жақсы шайылған құмдар. Олар ендік бағытта 40-45 км-ге созылып жатыр. Ені 15 км, қалыңдығы 15-22 м. Құмдар мөлшері 0,05-2 мм болатын кварцтан (90%) және 4-6% ТіО 2 , 0,7-1% цирконийден, 4-4,5% темірден, 1,0% марганецтен, 10-12% глиноземнен тұрады. Кен шоғырлары жер бетіне шығып жатады да, линза типтес кен денесінің орташа қалыңдығы 4,9 м, мұндағы цирконның мөлшері 14,7 кг/м 3 болады.

Минералдары
-----------

Басты минералдары: ильменит, рутил, циркон, апатит, мартит, гематит, пироксен, амфибол, цоизит, гранат, барит, пирит, арсенопирит, моназит, шпанель, т.б. Шашыранды кентастарындағы ильмениттің мөлшері 100 кг/м3. Шоқаш титан кен орны зерттелген қоры бойынша ірі кен орындарына жатады. Кенді игеру өте қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Комодо кеселі** (лат. *Varanus komodoensis*) - кесірткелер отряд тармағына жататын ең ірі бауырымен жорғалауыш.

Таралуы
-------

Комодо кеселі Комодо, Ринка, Флорес, Жили Мотанг, Жили Дасами аралдарын және Орталық Индонезияны мекен етеді.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Комодо кеселі - әлемдегі ірі кесіртке. Ұзындығы 2 3 метр, салмағы 70 келіге дейін жетеді. Құйрығының ұзындығы денесінің ұзындығының жартысындай болады.
Комодо келесінің ерекше ірі болуы оның ас қорыту жүйесінің баяу жұмыс істеуге және Комодо аралында одан ірі етқоректі жануардың жоқтығына байланысты болуы мүмкін. Ірі дене тұрқына байланысты бұл кесірткелер өздері мекен ететін экожүйеде басшылық танытады. Өлекселерді жеумен қатар, аңдып жүріп түрлі омыртқалыларды, құстарды және сүтқоректілерді де аулайды. Мамыр мен тамыз айларында шағылысып, қыркүйек айында жұмыртқа салады. Жиырма шақты жиырма шақты жұмыртқаны 7 8 ай басып, құрт құмырсқа көбейген кезде, яғни сәуір айында балапандары жұмыртқаны жарып шығарады. 

Комодо келесінің тіршілік ететін ортасы аса жайлы емес. Комодо келесі жеке дара жүретін жануар. Қоректенетін кезде және шағылысу маусымында ғана берілетін. Аталық келестер екі шақырымдай аумақты иемденіп, бөгделерін ол жерге жолатпай, қорғаштайды.
**Конформды бейнелеу** немесе **Конформдық түрлендіру**- (лат. *conformis* - ұқсастық) - D аймағындағы сыптығыр сызықтардың қиылысу нүктесіндегі бұрышты сан шамасымен бағытын сақтап G аймағына бейнелеу. Сz жазықтығындағы D аймағын Cw жазықтығындағы G аймағына w=f(z) аналитикалық функция арқылы бейнелеу конформды болады. Мысалы, негізгі элементар функциялар арқылы бейнеулер- конформды. Жазықтықтағы аймақты конформды бейнелеу - де ақырсыз аз фигуралар өздеріне ұқсас ақырсыз аз фигураға бейнеленеді. Конформды бейнелеу терминінің шығу тегі осымен байланысты.

Конформдық бейнелеу үлгісі. Бұнда пендикулярлық сақталатыны көрініп тұр.
Дисторсия (ортасы мен оң жақта) бейконформдық бейнелеу үлгісі ретінде.

  

Конформдық түрлендіру – беттің бір облысындағы фигураны екінші облысына бейнелегенде бірінші фигураның ішкі нүктесінде қиылысатын кез келген екі қисық сызықты сондай бұрышпен қиылысатын екінші фигураның қисық сызығына айналдыратын түрлендіру. Конформдық түрлендірудің мысалдары ретінде ұқсастықты, бұрышты жарты жазықтыққа бейнелеуді, сфераны жазықтыққа стереографиялық проекциялауды, т.б. қарастыруға болады. 
Жер шары бетінің картасын жазықтыққа салғанда стереографиялық проекция пайдаланылады. Жазықтықтың кез келген облысын оның екінші бір облысына Конформдық түрлендіру мәселесі орындала бермейді. Егер Конформдық түрлендіру жазықтықтың бір облысын екіншісіне бейнелегенде бұрыштарды есептеу бағытын сақтаса, онда ол **бірінші текті Конформдық түрлендіру** болады. Ал егер бұрышты есептеу бағыты кері өзгерсе, онда Конформдық түрлендіру **екінші текті** болады. Конформдық түрлендіру теориясының бастамасын Л.Эйлер (1777) қалаған. Бұл теорияға К.Гаусс (1822), Б.Риман (1851) елеулі үлес қосқан. Н.Е. Жуковский мен С.А. Чаплыгиннің зерттеулері Конформдық түрлендіру теориясының дамуына зор әсер етті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
Ботаникалық сипаттамасы.
------------------------

Шоқпарбас плаун – жылдық төрт мезгілінде де көгеріп тұратын, көп жылдық, споралы, бұталы өсімдік. Сабағы жер бетіне қисайып, жайылып өседі. Жер бетіндегі жайылып жатқан сабақтан бұтақшалар тік өседі де, биіктігі 1,5 метрге дейін жетеді. Жапырақтарының пішіні сопақша, жұмыртқа тәрізді. Олардың ұшында өткір, ақ түсті, ұзын шаш сияқты жіңішке зат, ал бұтақшаларының ұшында 3 – 4 споралы масақшасы болады.
Шілде айының екінші жартысында масақшалардан сары түсті ұнтақ – споралар төгіледі. Оларға су жұқпайды,жылтылдап сусып тұрады.

Табиғатта таралуы.
------------------

Республикамыздың оңтүстік, шығыс облыстары тауларының тастақты беткейлерінде, аршалы ну тоғайлардың, жабайы бұталардың арасында өседі.
Дәрілік шикізат ретінде өсімдіктің жас бұтақшаларын және спораларын жаз, күз, көктем айларында жинап алады. Ол үшін плаунның жас бұтақшаларын өткір қайшымен кесіп алып, майдалап турайды да, көлеңке жерге кептіріп, қағаз қапшықтарға салып сақтайлһды. Кептірілген спораларды ірі көзді елеуіштермен елеп алады.

Химиялық құрамы.
----------------

Өсімдік бұтақшалары мен спораларының құрамында плаватин, ликопотин, плаватоксин деп аталатын алколоидтар, клетчатка, споронин, минералды заттар, қант және басқа да заттар болады.

Қолданылуы.
-----------

Халық емінде өсімдіктің ұнтақталған дәрілік заты вазелинмен, салидолмен араластырылып бұзаулардың тазқотырын, құлынның түрлі қышымаларын емдеген. Малдың буындарына жағып, ісігін қайтарған.
Әдетте плаунның 20 пайыздық майлы қоспасы дайындалып, дәрі ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------



*Шәріпбаев Н.* Малдың тыныс алу мүшелерінің ауруларын емдеу үшін қолданылатын дәрілік өсімдіктер // Шоқпарбас плаун. —  "Қайнар", 1988. — Б. 193. — (Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану). — 5700 таралым. — ISBN 5 - 629 -00074 - 5.
**Кәдімгі шетен** (лат. *Sorbus aucuparia*) - раушангүлділер тұқымдасы, шетен туысына жататын, сұрғылт қабығы бар ағаш тектес өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

Гүлі
Жемісі піскен кезі
* Биіктігі 10 м-ге жуық.
* Жапырақтары кезектесіп жарыса орналасқан, қауырсын тәрізді, сағақтары өте қысқа, ұштары сүйір, шеттері ара тісті. Жас жапырақтарының екі жағында да түктері бар.
* Гүлдері ақ, майда, хош иісті, алманың гүлдеріне ұқсайды, бірақ бұтақтарының ұштарында шоғырланып тұрады. Гүл тостағаншасының қалақшалары да, гүл жапырақшалары да бес-бестен. Мамыр-маусым айларында гүлдейді, жемісі тамыз-қыркүйек айларында піседі.
* Жемісі - шар тәрізді, етті, қызыл түсті жидек. Ішінде 3 тұқымы бар. Дәмі қышқыл әрі ащылау.

Өсетін жері
-----------

Ормандардың шеттерінде, бұталардың арасында, өзендер мен көлдердің жағаларында өседі.

Құрамы
------

Құрамында органикалық қышқылдар, илік заттар, С және Р дәрумені, каротин, ащы заттар, эфир майлары, майлар, амигдалин деген глюкозид бар. Өсімдіктің жемісі ағзада дәрумен жетіспеген жағдайда пайдаланылады.

Емдік қасиеті
-------------

Халық медицинасында кәдімгі шетеннің жемісін несеп айдайтын, қан тоқтататын, тамаққа тәбетті қоздыратын, іш жүргізетін, етеккірдің келуін реттейтін дәрі ретінде қолданады. Бұл өсімдікпен геморройды, құрқұлақты, дизентерияны емдейді. Кейбір ғалымдар жемісін атеросклероз, гипертония ауруларын және бүйрекке тас байланғанда емдеу үшін пайдаланады. Дәрілік мақсат үшін оның жемісін күзде жинап алады.

### Дәрі дайындау және қолдану тәсілі

Өсімдік жемістерінің 15 грамын қайнап тұрған 1 стақан суға салып 20 минут тұндырады да, 1 ас қасықтан күніне 3-4 рет ішеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.
Сайдали Вализаде
----------------

**Сайдали Вализаде** (10. 10. 1900 жылы Тәжікстан) – тәжік совет ақыны. Тәжікстан ССР-інің еңбек сіңіргені әртісі (1945).

Еңбек жолы
----------

Сайдали Вализаде шығармашылық жолын ауызша өлең шығарып, ән айтудан бастады.Ол алғашқы өлеңінде ("Езілген дихан", 1917) Бұхар әмірінің тәртібін сынады, Ол – тәжік тілінде Ленин туралы тұңғыш жазылған "Ленин – досымыз және көсеміміз" атты өлеңнің авторы. Көптеген шығармаларында жаңа өмір шындығын шабыттана жырға қосты ("Папаниндықтар" атты поэмасы т. б.)Сайдали Вализаденің туған ел үшін ерлікпен қаза тапқан тәжік солдаты туралы жазылған "Сайдқұл Тұрдыев" поэмасы Ұлы Отан соғысы кезінде көпшілікке кең таралды. Ол "Өлеңдер" (1949),"Өлеңдер мен поэмалар" (1965) т. б. жинақтарын шығарды. Сайдали Вализаде шыармаларында кездесетін фольклорлық әуен жазба әдебиет дәстүрімен берік үндестік тапқан.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энцеклопедиясы.
**Кәдімгі құралай** (лат. *Carpodacus erythrinus*) — Таушымшықтар тұқымдасының Құралайлар тегінің биологиялық түрі. Қазақстанда кездесетін құралайлардың ішіндегі қоқшыл түсті ең кішкене(17-30 г) денелісі.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Ересек аталықты басындағы және төсіндегі қауырсындардың қан қызыл реңі бойынша оңай тануға болады. Денесінің қалған үлескілері қызыл қоңыр түсті болып келеді. Аналықтары және өткен жылғы аталықтарының реңі - сұрғылт қоңыр. Аталығының әуені көбінесе сұрақ ретінде қайталанатын "Чечевицені көрдің бе?" деген әуезді қысқа ысқырық. Аналығы сайрамайды, алайда өткен жылғы аталықтар әжептеуір сайрайды.

Тек қана өсімдіктекті азықтармен қоректенеді.

Ұялау үшін ормандарды ғана емес, қалың өскен бұталарды таңдап, тауларды, субальпілік белдемге дейін көтеріледі. Қопсынған тостағанша тәрізді ұя бұтақтарға орналастырылады. Салындыдағы 4-5 сирек дақтары бар көгілдір жұмыртқаларды аналығы доғал жағынан 13-14 күн басады. Балапандарды ата-енелері 13-14 күн қоректендіреді. Ұшып кеткен ұялас балапандарды олар тағы аптаға жуық қамқорға алады.

Таралуы
-------

Еуразияның үлкен бөлігіне өте кең таралған. Қазақстанда орманды дала зонасында, ұсақшоқылық орманды үлескілерімен оңтүстік және шығыс тау ормандарында көп мөлшерде орын тебеді. Көктемде - мамырда, күзде - тамызда және қыркүйектің алғашқы жартысында ұшып өткенде Қазақстанның кез келген жерінен көзге түседі. Үндістанда және Азияның оңтүстік-шығысында қыстайды, сондықтан оның ұшып өтуі Қазақстанның бүкіл аймағы бойынша жақсы білінеді

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Carpodacus erythrinus*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамура

Carpodacus erythrinus
Carpodacus erythrinus
**Сайдақ тістілер** (лат. *Odobenus*) – ескекаяқты сүткоректілер. 

  

Дене ұзындығы 410 см, салмағы 2000 кг. Басының алдыңғы жағы шорт кесілген, бетінің екі жағына 300-350 вибристары орналасқан. Құлақ қалқаншасы жоқ. Жоғарғы азу тістерінің ұзындығы 60-80 см, (ұрғашыларынікі кішілеу).

Тістері төменге бағытталған. Терісі қатпарланған қалың. Аяқ жарғақтарының шеті терімен көмкерілген. Артқы аяқтарының жарғақтары құрсаққа қарай қайрылылып, құрлықта жүруін жеңілдеткен. Дене түгі сирек. Ареалы, Солтүстік мұзды мұхит жағалауы. Миграция жасап тұрады. Қорегі, ұлулар. Мұзда көбейеді. Баласын бір жыл көтереді де 2 жыл сүтпен қоректендіреді. Қиыр Шығыстық түршесі, (O.r. divergens) саны 200 мыңдай, (1983). Кәсіпшілік аулау тек жергілікті халыққа рұқсат етілген. Атлантикалық түршесі, (O.r. rosmarus) КСРО-ның Қызыл кітабында, лаптев түршесі, ХТҚО мен КСРО-ның Қызыл кітаптарына енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
**Кәдімгі қарағай** — Қазақстанда кездесетін барлық қарағай тұқымдастарыныӊ ішіндегі кеӊ тараған түрі. Қазақстанныӊ ұсақ шоқыларында және Алтай тауларында, жазықтағы орманды далада және далада, құмда және құрғақ топырақта жабайы түрде өседі. Еліміздіӊ басқа жерінде көгалдандыру мақсатында адамдар тұратын табиғи мекендерде табиғи апаттардан сақтау үшін өсіріледі.
Топырақты тұрақтандыраду қасиеті, тамыр жүйесініӊ құрылым ерекшелігімен түсіндіріледі. Жазықтағы қалыӊ орманда тереӊге бойлайтын кіндік тамыр өзек жетіледі. Құмда, тау беткейінде, тереӊге кететін кіндік тамырдан өзге жанама тамырлар шығады, топырақтыӊ жоғарғы қабатында орналасады. Биік (20-40 метр дейін) ағаштар, қарағайлар көз тартарлық әдемі болып биіктей береді. Биік, түзу діңдерінен кеме желкенінің ағашын жасайды. Жуан діңі қызғылт-қошқыл қабықпен тілімделген, ашық-жасыл және сарғыш түсті жолақ сүрек кездеседі. Дің зақымданғанда мөлдір жасқа ұқсас хош иісті шайыр ағады. 
Оның екі түрлі – ұзын және қысқа қылқандары мәңгі жасыл, екі-екіден шоқтана орналасқан. Олар ұзын, жіңішке, ұшы үшкір, сондықтан оларды ине деп те атайды. Қылқандар 2-3 жыл өмір сүредіт. Бір ағашқа жекелей орныққан гүлдері дара жынысты, тығыз гүл шоғырына жиналған. Екі аталықты, тозаңды гүлдері ұзын өркендері бас жағына көптеген масақтарға топтасқан. Аналық гүп шоғыры – сопақ, тік тұратын бүршіктер, түсу кезеңі екі жыл. Пісуі – сұрғылт-қоңыр түсті, үлкен, ұзындығы 6 см, ені 4 см. Тұқымы ұсақ, дөңгелек, кең үшбұрышталған қанат тәрізді пленка, ұзындығы 1,5-2 см болады. Мамыр-маусымда гүлдейді, маусым-тамызда жеміс салады.

Дереккөздер
-----------

А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.