Украина картасында орналасқан Бұжақ жері
**Бұжақ ордасы** (сондай-ақ **Ақкермен ордасы**, **Белгород ордасы**, Белгород-Днестровский қ. атауына сәйкес) — XVII ғасырдың басында пайда болған Бұжақ аймағына қоныстанған ноғайлардың автономды қалыптасуы. Орда көсемі (серәскер) Османлы сұлтанының тәуелді мемлекеті болған Қырым ханына бағынды.

Тарихы
------

Ноғайлар Бұжақта 1484 жылы сұлтан II Баязиттің Молдавия кінәздігіне қарсы жорығынан кейін, Прут-Днепр өзенаралығының оңтүстік бөлігі Осман империясының Силистрия санжағына кірген кезде пайда болды. Бұл жерлердің бір бөлігі мұнда өзінің бағыныштылары - Солтүстік Кавказ даласынан келген татарлар мен ноғайларды қоныстандырған Қырым ханына берілді. Бұжақ ордасының гүлдену кезеңі XVII ғасырға сәйкес келеді, бұл кезде қалмақтар шапқыншылығынан қашқан көшпелі түркітілдес ноғайлар да қоныстанды. Осы және басқа топтардың араласуы нәтижесінде бұжақ татарлары пайда болды, кейінірек олар Дунай татарлары деп аталды. Сол кезде Бұжақ татарлары Қырым ханы әскерінің негізгі соққы беретін күштерінің бірін құрды, олар құлдыққа сату үшін тұтқындарды тонау және тұтқындау мақсатында көрші мемлекеттерге үнемі шабуылдар жасады. Бұжақ ордасының алғашқы басшысы және негізін қалаушы - Қантемір (1637 ж. қай.); тарихшы В .В. Трепавлов орданың 1620 - 1630 жж. қалыптасқан жылдары деп қарастырады. Православиелік Молдавия кінәздігі мен мұсылман бұжақ ноғайлары арасында шекара қақтығыстары көп болды, екеуі де Осман империясының тәуелді мемлекеттері болғанына қарамастан, мүмкіндігінше екі жақтың да мүдделерін сақтауға мәжбүр болды.

Димитрий Қантемір өзінің «Молдава сипаттамасында» (1727) жазды:

> ... әсіресе шаруалар үшін үлкен сорлылық - олар татарлармен көршілес тұру, олар қолдарынан келгеннің бәрін жасырын ұрлап қана қоймай, тіпті кейде Польшадағы жорық атын жамылып - және бұл жағдайда олар Молдованы айналып өте алмайды. - барлық ауыл тұрғындарын тұтқындап, содан кейін Константинопольге орыс ретінде сатылатын ашық тонау жасайды. Сұлтанның бірнеше рет бұйрығымен мұндай шапқыншылықтарға ұзақ уақыт тыйым салынғанымен, татарлардың қылмыстық әрекеттерінен кім бұл жағдайда қашып құтыла алады? Алайда тағдыр Константинопольге апаратындардың тағдыры бақытты, өйткені сол жерде кінәздіктар төлем жасамай, молдованың тұтқынын қай жерде тапса да босата алады.
> 
> 

Қырым хандығы жойылғанға дейін Бұжақ ордасы қосарлы - Қырым ханы мен түріктің Очаков уәлаятына бағынышты болды. Орда билеушісі Қырым хан әулиеті Герейлер өкілдерінің бірі тағайындалды; оның Бұжақ ордасының сұлтаны атағы және серәскер шені болды. Орданың резиденциясы мен астанасы Қаушан қаласы болды.

Түрік авторларының айтуынша, 1758 жылдың күзінде Бұжақ ордасы Молдавия кінәздігіне жойқын шабуыл жасады. Сол жылы бұжақ ноғайлары көрші Едисан ордасына қарсы жорыққа шықты. Осы уақытта Бұжақтағы ноғайлардың жалпы саны 50 000 адамға жетті, ал Жабайы өріс шекараларының қысқаруы, отаршыл қоныстардың өсуі жағдайында көшпелі мал өсіруге арналған жайылымдық жерлердің жетіспеушілігі айқын болды. 1781 жылы татарлардың (ноғайлардың) Кишиневке жасаған шабуылы туралы деректер сақталған. 1787-1791 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде бұжақ ноғайларының бір бөлігі Дунай арқылы, бір бөлігі Очаковқа қоныс аударды, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін түріктер оларды Едисан ордасының бір бөлігімен бірге Бұжаққа қайтарып жіберді. Нәтижесінде, шамамен есептеулер бойынша, 1794 жылы Бұжақта шамамен 40 000 ноғай өмір сүрді. 1806-1812 жылдардағы орыс-түрік соғысында Бұжақ ордасы, негізінен, Осман империясының жағына шықты. Бұжақ ноғайларының көп бөлігі орыс әскерлерінің қысымымен 1807 жылы Османлы империясының шегіну шекарасынан кейін оңтүстікке қарай Бұжақтан қашып, Дунай арқылы өтіп, 1878 жылға дейін түріктердің билігі жалғасқан Добруджа аймағына көшті. Бухарест бейбітшілігінің (1812) нәтижелері бойынша қаңырап қалған Бұжақ Ресейге қосылды. Ресей үкіметі Молочная өзеніне (Азов теңізі) қоныс аударған Бұжақ ордасының соңғы қалдықтары (шамамен 3900 адам) 1812 жылы Түркияға ат басын бұрды.

XVIII ғасырдың басында Солтүстік Қара теңіз аймағы мен бұжақ татарларының қоныстану аумағы
Тарихқа шолу жасасақ, 1806-1807 жылдардағы қыста Бұжақ татар ордасының жойылуы Ресейдің Жабайы өріс көшпелілері - Алтын Орда мен оның мұрагерлеріне қарсы ғасырлық күресінің аяқталғанын көрсетті.

Тағы қараңыз
------------

* Бұжақ татарлары
* Едисан Ордасы
* Жедішкөл
* Алтыұл Ордасы

Әдебиет
-------

* *В.В. Трепавлов* Ноғай Ордасының тарихы —  Қазан: Издательский дом «Казанская недвижимость», 2016. — 764 б. — ISBN 978-5-9907552-5-3. Мұрағат көшірмесі 28 тамыздың 2016 Wayback Machine мұрағатында

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Гизер С. Н.* Бұжақ ноғайларының тарихы туралы түрік дерекнамасы // *Південна Україна*.
2. ↑  *Қантемір Д.* Молдавия сипаттамасы —  Кишинёв, 1973.