recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Жамбыл облыстық мұрағаты** — Тараз қаласындағы тарихи құжаттар сақталған арнаулы мекеме. 1939 ж. қазан айында аудандық мемлекеттік мұрағат негізінде ұйымдастырылған. Әулиеата уездік рев. комитетінің, уездік атқару комитетінің қорларында Әулиеата қ. мен уездік өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігіне алу, Жетісу темір жолының салынуы, алғашқы мәдени құрылыстар, Қазақстан мен Қырғызстан шекарасын межелеу, Тұрар Рұсқыловтың бастапқы қызметі, т.б. туралы құжаттар жинақталған.

Мұрағат қоры
------------

Мұрағатта уездік азық-түлік комиссиясының, уездік кеңестің, жергіліктң шаруашылық, өнеркәсіп, жоспарлау мекемелерінің, уездік, болыстық жер бөлімдерінің , облыстық, аудандық, ауыл шаруашылығы басқармаларының, жекелеген ұжымшалардың мен кеңшарлар, халық ағарту, денсаулвқ сақтау мекемелерінің қорлары бар. Мемлекетаралық Талас суландыру жүйесінің салынуы, елді мекендерді сумен қамтамасыз ету, Талас, Күркіреу, Аса өзендері суларын Қырғызстанмен бірлесіп пайдалану, арналар қазу жұмыстарына байланысты деректерді табуға болады. 

Мұрағатта 1938 ж, отрағасырлық Тараз қаласын қазу кезінде табылған құнды құжаттар сақталған. Сондай-ақ, мұнда Жамбыл облысынан шыққан Кеңес Одағы Батырларына қатысты құжаттар өлкенің экономикалық, мәдени даму тарихына қатысты бейне құжаттар жинақталған. Мұрағат қолдарынан қажетті мәліметтерді іздеп табу үшін арнайы ғылыми анықтамалық әдебиеттер қоры 1,5 мыңға жуық. Жамбыл облысы мұрағатында 393 мыңнын астам іс сақталған. Қаратау қалалық бөлімшесі, 8 ауд. бөлімшелері бар. Құжаттардың хронологиясы 1917 жылдан басталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы, Алматы 2003
**Мұрат Жәлелұлы Ұрымханов** 1963 жылы 19 қазанда Талдықорған облысы Сарқанд
ауданының Шекарашы ауылында туған. Қазақ.
Әкесі - Сарбасов Жәлел Алмағамбетұлы, марқұм, «Аманбуктер» кеңшары ауылдық кеңесінің терағасы қызметін
атқарған. Анасы - Ұрымханова Кулшахара Шармұхамбетқызы, марқұм, «Аманбүктер» кеңшарының ОМ мұғалім
болған.
КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебінің заң факультетін
бітірген (1985), заңгер.
Қазақ және орыс тілдерін біледі.
1985 жылдан - Талдықорған қалалық атқару комитетінің
ІІБ тергеушісі, аға тергеушісі. 1990 жылдан - Талдықорған
қалалық атқару комитетінің ІІБ СМТСҚКБ бастығы. 1992
жылдан - Текелі қалалық ІІБ бастығының жедел жұмыс
жөніндегі орынбасары. 1994 жылдан - Алматы облыстық
ІІБ ЭҚҚКБ бастығының орынбасары. 1995 жылдан - ҚР
МТК ЭҚҚКБ АМІ жөніндегі бөлімінің бастығы. 1996 жыл-
дан - Талдықорған облысы бойынша ҰҚСЖТББ Басқарма
бастығының орынбасары. 1997 жылдан - Талдықорған
қалалық ІІБ бастығының тергеу женіндегі орынбасары.
1999 жылдан - Алматы облыстық ІІБ Алакөл ауданының
ІІБ бастығы. 2001 жылдан - Апматы облыстық ІІБ Тергеу
басқармасының бастығы; Апматы облыстық ІІД бастығы-
ның тергеу женіндегі орынбасары. 2007 жылдан - Алматы
қалалық ІІД бастығының тергеу женіндегі орынбасары.
2010 жылдан бері - Солтүстік Қазақстан облыстық ІІД
бастығы.
3-ші дәрежелі «Мінсіз қызметі үшін» (1991), «Ішкі істер
органдарының ардагері» (2006), 2-ші дәрежелі «Ішкі істер
органдарындағы мінсіз қызметі үшін» (2007), «Астананың
10 жылдығы» (2008), «Ресей ІІМ Қылмыстық іздестіруіне
90 жыл» (2008) медальдарымен; «ІІМ-дегі үздік қызметі
үшін» (1988), «ҚР ІІМ Еңбек сіңірген қызметкері» (2004),
«Қазақстан полициясына 15 жыл» (2007), 2-ші дәрежелі
«Қайсар» (2008) тес белгілерімен марапатталған.

* Полиция полковнигі.
* Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
* Бойдақ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Қазақстан кинотануы** - кино өнерінің тарихы мен теориясын зерттейтін ғылым. 

Ұлттық кино өнерінің мәселелеріне алғаш қалам тартқандар қатарында І. Жансүгіров, Б. Майлин, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов, Т. Рысқұлов, Т. Жүргенов, І. Омаров, т.б. болды. Бұлар республикалық кино өнерінің туып қалыптасуына тікелей ат салысты. Қазақстан кинотану ғылымы 20-шы ғасырдың 60-шы жылдары басында дами бастады. Осы саладағы тұңғыш еңбек Қ. Сирановтың "Кеңестік Қазақстанның кино өнері (1966)", "Кинорежиссер және актер - Шәкен Айманов" (1970), "Кино туралы әңгімелер" (1973), деген кітаптары, "Кино. Жылдар. Ойлар" (1983) атты мақалалар жинағы болды. Әдебиет және өнер институты Қазақстан кинотану ғылымы саласында еңбек етіп жүрген бір топ мамандардың (К. Смайлов, К. Айнағұлова, Б. Нөгербек, К. Әлімбаева, Р. Оспанова, Р. Абдулахатова) "Қазақ киносы тарихының очерктері" (1980) атты еңбегі жарыққа шықты. Кітап қазақ киносының тарихын, оның жеке жанрларын (көркем фильм, деректі фильм, мультипликационды фильм) даму тұрғысынан зерттеп, республикадағы кинотану ғылымының белгілі бір дәрежеде қалыптасып жатқандығын айқындай түседі. Республикамыздағы кино өнерін зарттеу ісімен Әдебиет және өнер институты мен Қазақ ұлттық өнер академиясының кинотанушылар тобы шұғылданады. Қазақстан Кинематографияшылар одағы жанында кинотану және кино сыны секциялары жұмыс істейді.

1. ↑  "Қазақ мәдениеті" энциклопедиясы. Алматы 2010
Су астындағы таулар саны жер бетіндегіден көп. Су астында, сондай-ақ, «Қазаншұңқыр» деп аталатын ойпаттар да болады. Қазаншұңқырлар – мұхиттардың ең терең жері. Су астындағы таулар мен қазаншұңқырлардың көбі жер бетіндегілерден биік және терең. Суасты таулары жер қыртысындағы екі платформаның соқтығысып, опырылып сынып, жерді жарып, жоғарыға шығуының нәтижесінде түзілген. Платформалар бірін-бірі итергенде, ұштары сынып, тау пайда болады. Әлемдегі ең ұзын тау тізбегі Атлант мұхитының астында жатыр. Ортамұхиттық тау жотасы Атлант мұхитының дәл орта тұсын басып өтеді. Ол – Америка мен Африканың ортасындағы су алабы. Суасты таулары туралы сөз қозғағанда, ғаламшарымыздағы ең биік тау Эверест емес екенін айту керек. Эвересттің биіктігі 8848 метр ғана. Жер шарындағы ең биік тау Тынық мұхитының түбінде жатыр. Ол – Гавай аралдарындағы Мауна Кеа тауы. Оның жарты бөлігі мұхит суының астында. Мауна Кеаның биіктігі 10 000 метр.

Дереккөздер
-----------

Балаларға арналған танымдық энциклопедия "Таулар"
Мұрат Мөңкеұлының мазары
**Мұрат Мөңкеұлы** (1843-1906) — айтыскер ақын, жырау. Қазіргі Атырау облысы Қызылқоға ауданы Қарабау ауылында дүниеге келген. Жасынан жетім қалып, ағасы Матайдың қолында тәрбиеленген. Алшын тайпасының Байұлы тармағының Беріш руының Қаратоқай аймағынан шыққан. 

Ауыл молдасынан білім алған. Есет би мен Абыл ақыннан өнеге алып, өзі Мұрын жырау Сеңгірбайұлына ұстаздық еткен. Мұрат Мөңкеұлы 17 жасында Жылқышы, 20 жасында бала Ораз, 25-інде Жаскелең, Жантолы, Шолпан, Тыныштық сынды ақындармен айтысып, жеңіп шыққан. Ол өзінің өжет мінезі, қағытпаға жүйріктігі, тапқырлығымен әрдайым жеңіске жеткен.

Мұрат Мөңкеұлы елінің тәуелсіздігін аңсап, бодандыққа қарсы жыр толғады. Зар заман ақыны атанды. Ата қонысының отарлаушы талауына түскеніне налыған ақын өзі туып өскен даланың кешегі күнін сағынышпен еске алған. Оның «Әуелі жеңіп орыс Еділді алды, Сарытау, Аштарханның жерін алды. Тәмамы су мен нуды орыс ұстап, Қазақтың мұнан жұтап шалынғаны», «Қазақтың жер-мұрасы», «Кең қоныс қайдан іздеп таптырады?» деген жыр жолдары ақынның отаншылдық рухына дәлел болады.

Ақынның басты шығармасы - «Үш қиян». Мұнда ақын ескі дәстүрдің іргесі шайқалғанын, адамдар ниетінің бұзылуын сөз етеді. Құнарлы қоныстарды тартып алған отарлау нәтижесінде тұрмысы нашарлап, тығырыққа тірелген ел тағдыры ақынды тебірентпей қоймайды. «Үш қиян» толғауымен «Сарыарқа», «Әттең, қапы дүние-ай», «Қазтуған» жырлары үндес. Мұнда айтылатын басты нәрсе - жер, құтты қоныс жайы. Ол «Қарасай-Қази», «Шәлгез», «Ғұмар Қазиұлына айтқаны» атты жырларына діни аңыздарды негіз еткен. Білімді игермейінше елінің өркендемейтінін «Оқудан қайтқан азаматқа» өлеңінде аңғартады. Ақын мұрасының бір шоғыры - би-болыстарға айтқан арнау өлеңдері.

Мұрат Мөңкеұлы майталман жыршы, термеші ретінде де танылған. «Өлім», «Қыз», «Арғымақ сыйлап не керек», «Аттан сұлу болар ма?», «Жалғаншы фәни жалғанда» атты термелерінде заман сырына үңіліп, өмір мен өлім, жастық пен кәрілік, сұлулық хақында толғанады. «Оқудан қайтқан жігітке хат», «Еліне жазғаны», «Бір досқа» атты хат үлгісінде жазылған үш туындысы сақталған. Ақын «Қырымның қырық батыр» жырын, Шалкиіз, Қазтуған шығармаларын жеткізушілердің бірі болған. Әсіресе Махамбет өлеңдерін жеткізудегі еңбегі ерекше. Махамбет жырлары Қуан жырау - Мұрат - Ығылман ақындар арқылы біздің заманымызға жеткен.

Мұрат Мөңкеұлы шығармалары «Мұрат ақынның Ғұмар Қазиұлына айтқаны», «Ақын», «Мұрат ақынның сөздері», «Бес ғасыр жырлайды», «Алқаласа әлеумет», тағы басқа жинақтарда жарияланған. Б.Қорқытовтың құрастыруымен ақынның жеке жинағы шыққан. 

Шығармаларын Х.Досмұхамедұлы, С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мұқанов, А.Тоқмағанбетов, Қ.Жұмалиев, Б.Омаров, Қ.Мәдібай, тағы басқа ғалымдар зерттеген. Кейбір шығармалары орыс тіліне аударылған

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 30 қаңтардың 2020 жылы.
Жібек жолымен ең алғашқы сауда байланысы б. з. б. III-II ғасырларда жасалған. Бұл сауда жолының Жібек жолы атануында үлкен мән бар. Себебі алғашқы негізгі тауары жібек (Қытай) болған. Сонымен қатар VII ғасырда будда ламасы Сюань-Цзянь Ыстықкөл маңындағы Түрік қағанатының Суяб қаласына келеді. Түрік қағанының оған жібекті сыйға бергені айтылады.Ұлы Жібек жолы Қытайдан басталып, Римге барып аяқталған. Ұлы Жібек жолы – Шығыс пен Батысты байланыстырып, Жерорта теңізінен Қытайға дейін Еуразияны қақ жарып өтетін керуен жолының жүйесі. Ұзындығы — 7 мың шақырымнан астам. Орта Азия мен Қазақстан территориялары арқылы өтеді.

Қазақстандағы Жібек жолы
------------------------

Б. з. б. II ғасырда Ұлы Жібек жолының сауда дипломатиялық басты жолы ретінде аты шығады. Ұлы Жібек жолы Алтай, Памир, Тянь-Шань, Сырдария, Әмудария жерімен өткен. Жібек жолының тармақтары V-VII ғасырларда Жетісу, Оңтүстік Қазақстан жерлерін қамтыған. Жібек жолының бойында Тараз, Баласағұн, Бұхара, Самарқан, Сайрам, Сауран, Отырар, Сығанақ, Мерв, Талхиз, Үргеніш, Испиджаб, Шаш. Весидж, Шауғар т. б. ірі ортағасырлық қалалар орналасқан. Кейіннен XIII-XIV ғасырларда Жібек жолының саяси-экономикалық маңызы артқан.Жібек жолы бағыты: Хуанхэ өзені – Ұлы Қытай қорғанының батысы – Іле өзені – Ыстықкөл. Бірнеше сауда жолдары қалыптасып, дамыды.Лазурит жолы: Бадахшан тауы – Иран – Месопатамия – Мысыр – Сирия-Қытай.Нефрит жолы: Жаркентдария – Шығыс Түркістан – Қытай.Дала жолы (б. з. б. 1 мыңжылдықтың ортасы).

Жібек жолындағы тауарлар
------------------------

Жібек жолының алғашқы негізгі тауары Қытай жібегі болған. Қытай жібегі осы жолмен Батысқа жеткізіліп тұрған. Кейіннен Батыс пен Шығыстың басқа тауарлары тасылған (күміс, алтын, тұлпар, түйе, бүркіт, қаршыға, піл сүйегі, жеміс-жидектер, экзотикалық аңдар т. б.). Жібек алтынмен теңеліп, халықаралық валютаға айналған. Жалақы мен қарызды жібекпен төлеген.Жібек жолы Қазақстан мен Орта Азияда мәдени-экономикалық жағдайдың өрлеуіне ықпал етті. Жалпы, Жібек жолымен 2000 жылдан астам уақыт бойы сауда керуендері жүрген. Жібек жолымен шығыстан будда, батыстан христиан діні таралған. Жібек жолы – сауда жолы ғана емес, көшпелі отырықшы халықтар мәдениетінің даму, таралу жолы.
Сұйық немесе газда орналасқан ұсақ қатты бөлшектердің бейберекет қозғалысын алғашқы рет 1827 жылы микроскоп арқылы ағылшын ботанигі Р.Броун байқаған.Бұл құбылыс *броун қозғалысы* деп аталды.
Ұсақ бөлшектердің броун қозғалысын молекулалы-кинетикалық теория бейберекет қозғалған молекулалардың кездейсоқ соққыларының нәтижесі деп түсіндірді.
1905 жылы А.Энштейн молекулалы-кинетикалық теорияның негізінде броун қозғалысының теориясын жасады.Оның есептеуінше,броун бөлшегінің бейберекет қозғалысындағы ығысуының орташа квадраты осы ығысу уақыт аралығында және заттың температурасына тура пропорционалды.
Француз физигі Жан Перрен 1908-1911 жылдары броун қозғалысын зерттейтін жан-жақты тәжірибелер өткізді.
**Шотқара** – ортағасырлық қала жұрты.

Ұлытау облысы Ұлытау ауданында, Жезқазған қаласынан солтүстікке қарай 40 км, атақты Жошы хан кесенесінен оңтүстік-батысқа қарай 9 км жерде, Қаракеңгір өзенінің алабында орналасқан.

Орталық Қазақстандағы ортағасырлық қалалары мәселесін арнайы ғылыми бағыт ретінде қалыптастырған Ә.Марғұлан ізденістері барысында белгілі болды. Кейіннен С.Жолдасбаев осы төңіректе зерттеулер жүргізді. 1980 – 1990 жылдары Ж.Смайылов басқарған экспедиция Орталық Қазақстандағы көптеген басқа да қалалармен бірге осы ескерткішке де арнайы археологиялық қазбалар жасап, оның деректерін жазба еңбектердегі мәліметтермен салыстыра отырып, кешенді түрде зерттеді. Шотқара Кеңгір өзеніне шағын жылғаның құяр тұсындағы жазыңқы төбешік іспеттес алаңқайда орналасқан. Ол айналасын ор және бұрыштарында қарауыл мұнараларының шөккен қирандылары бар жалдар қоршаған, бұрыштары әлемнің 4 тарапына қаратылған тікбұрыш пішіндес құрылыс түрінде салынған. Қабырғаларының ұзындығы шамамен 28 – 32 м. Оңтүстік-шығыс жағында қазіргі құрылыстармен бүлінген, ал қалған үш жағында жақсы сақталған ордың жалпақтығы 2,5 – 6,5 м, тереңдігі 0,5 м (қазіргі өлшемдер). Жалдардың жалпақтығы 5 – 8 м, биіктігі 0,75 – 1,2 м. Қарауыл мұнараларының төбешік-үйінді тәрізді орындарының диаметрі 12 – 14,5 м, биіктігі 0,9 – 1,7 м. Ескерткіштің оңтүстік-батыс шетіне салынған ауданы 200 m² қазбаның нәтижесінде қаланың балшықпен бойлай отырып, тастан қаланған қабырғалары мен тас балшықтан тұрғызылған жалдың, бір қарауыл мұнарасының құрылымы анықталды. Қазба деректеріне қарағанда, қабырғалардың сол кездегі жалпақтығы 3 – 3,5 м болған, ал мұнара қабырға бойынан 1,8 – 2,2 м-ге сыртқа қарай шығандау етіп салынған да, тұрғындар ішкі жақтан бұл мұнараның үстіне тас баспалдақпен көтерілген. Аз мөлшерде ғана табылған заттай деректерді қолдан иленген және құмырашы дөңгелегінде жасалған қыш ыдыс бөлшектері құрайды. Қазбаның табанын тазалау барысында оңтүстік-батыс қабырға іргесінен байқалған ұзындығы 2,45 м, ені 0,5 м қарайған дақтың астынан атымен бірге жерленген жауынгер қабірі табылды. Ғалымдардың пайымдауынша, 10 – 11 ғасырларға мерзімделетін бұл қабір қала өмір сүрген уақытқа емес, оның алдындағы кезеңге жатады. Кезінде Марғұлан кеңінен пайдаланған жазба деректердің бірінде, яғни Хафиз Таныштың Бұқар әмірі Абдаллах ІІ туралы жазбаларында Орталық Қазақстан өлкелеріне жорыққа шыққан осы билеушінің Жошы хан мазарының алдында орналасқан Сарай бекінісінің жанында болғанын атап өтеді. Марғұланмен келісе отырып, Смайылов осы жазба деректерде аты сақталған Сарай бекінісінің қазіргі Шотқара қалашығы болуы мүмкін деп есептейді. Типологиялық тұрғыдан күшейтілген бекініске жататын Шотқара қалашығы Алтын Орда дәуірінде, атап айтқанда 13 – 14 ғасырларда салынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Қарлиев Алты** (06. 01. 1909, Бабадайхан 2, қазіргі Түрікмен СCP-i, Теджен ауд. — l1. 12. 1973, Ашхабад) - түрікмен совет актері, режиссер, КСРО халық артисi (1955). 1948 жылдан КОКП мүшесi. 1929 жылы Түрікменнің драма студиясын (Ашхабад), 1931 жылы Баку театр техникумының режиссерлік бөлімін бiтiрдi. 1931-1963 жылдары Түрікмен драма театры мен Махтұмқұли атынд. опера және балет театрында актер әpi режиссер болды. Рольдерi: Яровой (Треневтің «Любовь Яроваясында» ) т. б. 1956-1960 жылдары «Түрікменфильм» киностудиясының директоры. Ленин ордені және басқа 2 орденмен, медальдармен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Дер кезінде** (ағылш. *About Time*) — 2013 жылы британдық режиссер Ричард Кёртис түсірген фильм. Басты рөлдерде: Донал Глисон, Рэйчел МакАдамс, Билл Найи, Том Холландер, Марго Робби, Лидия Уилсон, Линдсэй Дункан, Уилл Меррик. Сценарийді жазған: Ричард Кёртис, продюсеры Тим Беван, Эрик Феллнер. Фильмнің жанры комедия, драма, фантастика. Фильм слоганы:"A new funny film about love. With a bit of time travel."

Фильмнің бюджет:$9 500 000, әлемдік табысы: $82 922 921

Қысқаша сюжеті
--------------

Тимнің өмірде жолы болды, ол жас, көркем, болашағынан үміт күттіретін адвокат, сондай-ақ уақытқа сапар шеге алады. Арманындағы қызды сүйсіндіру үшін, ол алғашқы кездесу күнін қайталап бастан өткізуге бар. Негізінде бір көргеннен ғашық болу әрдайым бірінші әрекеттен-ақ сәтті бола бермейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Kemp, Stuart* 'War Horse' Writer Richard Curtis to Direct Time-Travel Script 'About Time' for Working Title (Exclusive)  (ағыл.).  The Hollywood Reporter (18 January 2012). Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 наурыз 2013. Тексерілді, 28 ақпан 2013.
**Кюн Людмила Петровна** - орыс совет актрисасы. ҚазССР - інің еңбек сіңірген халық артисті. 1932 жылы Петрозаводск орыс драма театры жанындағы студияны бітірді. Сахналық қызметі де сол жылдан басталды. 1937 жылдан өмірінің соңына дейін Орыс драма театрының құрамында ойнап, сан алуан сахналық бейнелерді жасады. Ойнаған негізгі рольдері қатарында Верочка, Мег, Сахно, Авдотья, Смеральдина, Марсела, Денизи, Турбазаның қожасы, Элинор, Живко Попович, Ануш т. б. бар. Қазақ драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерге де қатысып, Ділдә рөлін нанымды бейнеледі. Ол ойнаған әрбәр сахналық кейіпкерінің әлеуметтік-тұрмыстық бояуының қанық болуына ден қойды; сахналық өнерімен Орыс драма театрының өсіп өркендеу жолына мол үлес қосты. "Құрмет Белгісі" орденімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

↑ .Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
**Көкқия** – Қоңыртау тауындағы Көкқия жотасының орталық бөлігіндегі асу.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Ақсу ауданы Арасан ауылының солтүстік-батысында 15 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1554 м. Жылдың барлық мезгілінде асудан көлікпен салт атты адам өте алады. Беткейлік шайылумен бірге бойлық эрозия әрекеттері күшті дамыған. Шығысындағы Бүйен өзені Қаракүнгей тауларының аралығындағы суайрығы. Жатық беткейлі кең өзен аңғарлары мен жайпақ жоталар жоғары қарай біртіндеп, қырлы жоталар мен үшкір шыңдарға ұласады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Көкөрік батпағы**  — Алтайдағы ең ірі батпақ. Ресейдің Алтай Республикасындағы Теректі тау жотасында орналасқан.

Теңіз деңгейінен биіктігі шамамен 1500 метр. Ойпатты батпақтар типіне жатады.

Оңтүстігі ажырайтын таулардың сақинасымен қоршалған.

Батпақтан Аганошка, Сулыаян, Қарлығаш сияқты көптеген салалары бар Көкөрік өзені ағып өтеді. Олардың барлығы батпақтан басталады. Батпақтың жағасында бірнеше шашыраңқы аңшылыққа арналған үйлер бар. Шығыс жақ шетінде оңтүстікте Оймын даласы шатқалына, ал солтүстікте Ело ауылына қарай апаратын қара жол жатыр.

Шығысында биіктігі 2377 метрлі Яна тауы асқақтап тұр. Солтүстігінде биіктігі 2076,1 метр болатын Чугунка тауы және 1993 метрлі Моңлақ тауы орналасқан. Батыста, тау тізбегінің артында, Үстік өзенінің аңғарында тағы бір ірі батпақ бар.

Батпақтың қалыптасуы
--------------------

Ол Теректа жотасының тосқауыл әсерінен, жауын-шашынның түсуі мен тұндырылуына және температураның инверсиясына байланысты қалыптасты: қазаншұңқырда суық ауа жиналады, соның салдарынан ылғал көп буланбайды, ал шымтезек судың өтуіне мүмкіндік бермей қатып қалады .

Өсімдік әлемі
-------------

Батпақты Алтай республикасының Қызыл кітабына енген және Алтай-Саян провинциясының эндемигі Алтай таутобылғысы (Sibiraea altaiensis (Laxm.) Schneid) басым.

Дереккөздер
-----------


1. ↑  Көкөрік батпағы.. Тексерілді, 20 тамыз 2020.
2. ↑  Оңтүстік Сібір және Моңғолия ботаникасының мәселелері: Алтыншы хал. ғылыми-практикалық конф. мәліметтері (Барнаул, 25-28 қазан 2007 ж.). Тексерілді, 20 тамыз 2020.
3. ↑  *Волкова И.И.* Көкөрік батпағының өсімдіктері жайлы (Таулы Алтай) (ru) // *Отандық геоботаника: негізгі кезеңдер мен үміттер* : Халықаралық қатысуымен Бүкілресейлік ғылыми конференция мәліметтері. — СПб.: Бостон-спект, 2011. — Т. 1. — б. 44—47.
4. ↑  Геоэкологияның және таулы аймақтар табиғаттын пайдаланудың қазіргі мәселелері / Яськов М. И. —  Таулы Алтай: РИО Горно-Алтайского университета, 2009. — Б. 42. — 142 б.
**Сансызбай** – Ақдала қонысының оңтүстігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Жамбыл ауылының оңтүстігінде 62 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 627 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 6 км-ге созылған, енді жері 4 км. Беткейлері жайпақ бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Таудың батыс етегінде қорымтас үйінділері шоғырланған. Солтүстігінде Жалғызқұдық, шығысында Бұтақ, батысында Сусызтау таулары бар.

Өсімдігі
--------

Сортаң топырақ жамылғысында жусан, кермек, көкпек, қараған, тобылғы, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Көккесене** – орта ғасырлардан сақталған архитектуралық ескерткіш, Cырдария өзенінің жағасына (қазіргі Қызылорда облысы Төменарық темір жол торабынан солтүстікке қарай – 5, Сығанақтан оңтүстікке қарай – 8 км) тұрғызылған сәулетті күмбез. 

Мамыш бектің (Алып Мамыш, Алпамыс) жұбайы Баршын сұлудың (Гүлбаршын) қабіріне салжұқтар заманы сәулет өнерінің үлгісімен биік мұнаралы етіп салынған. Күйдірілген қыштан соғылған. Орыс зерттеушісі [[А.Ю. Якубовский}А.Ю. Якубовскийдің]] көрсетуінше, ескерткіштің беткі жағында көл. 25255 см келетін қыштар жатқан. Кіре беріс есік (портал) ауқымының аман қалған бөлігінің айналымы – 6 – 5 м. биіктігі 4,36 м. Қирап жатқан аумағының көлемі 110 м құраған, биіктігі 3,1 м. Оңтүстік батыс жағында тағы бір кішілеу төмпешіктің ізі болған. Көккесененің астыңғы негізі берік етіп жасалып, оның үстіне бірінен-бірін биіктете үш барабан тұрғызылған. Ортадағы барабанды михраб түрінде қуыстап келтіріп, үстіне сүйір мұнара орнатқан. Күмбездің аркасын жебенің үшкір басына ұқсатып, екі иығын өрнекті бағаналармен көмкерген. Қабырғаларын Алаша хан күмбезі секілді қыштан кілем өрнегі үлгісіне ұқсатып қалаған. Көккесене Қарахан мазарына өте ұқсас. Көккесенеге таяу жерде Баршын сұлудың әкімшілік құрған астанасы Баршынкенттің қираған орны бар.Көккесене. шамамен 1914 жылы құлаған. Ескерткішке қатысты Ж.Басығарин, Е.Қасымов, И.Кастанье, В.Бартольд еңбектерінде тарихи мәліметтер сақталған. Мұнда Әбілхайыр, т.б. сүйегі жатыр деген Бартольд, Ә.Диваев, В.Каллаур, Кастанье, Якубовский, т.б. пікірлері бар.. Древности киргизской степи и Оренбургского края, Оренбург, 1910</ref>

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Каллаур В.А. Мавзолей Коккесене в Перовском уезде
2. ↑  "Протоколы Туркестанского кружка любителей археологии", №11, 1908
3. ↑  Кастанье И
4. ↑  Якубовский А.Ю. Развалины Сыгнака. ГАИМК. Сообщения. т. 2, Л. 1929
5. ↑  Әбіласанов Ә. Сығанақ, А. 1991
6. ↑  Қоңыратбаев Т. Ертедегі ескерткіштер, А. 1996.
7. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
**Шебершөп** (лат. *Brachypodium*) – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның далалық және таулы аймақтарындағы орман, бұталар арасында, шалғындарда өсетін 2 түрі (салалы шебершөп және орман шебершөбі) бар. Олардың биіктігі 50 — 120 см, сабағы тік, буындары қысқа түкті, бұдыр. Жапырақтары жалпақ, ашық жасыл түсті, ені 5 — 10 мм. Гүлшоғыры масақ кейде шашақ тәрізді. Масағы қысқа сабағында бір-бірден орналасады, 6 — 20 гүлді. Масақ қабыршағы әр түрлі, көп жүйкелі. Аналық аузы қауырсынды, отырыңқы. Маусым — тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Дәнегі созылыңқы. Шебершөп — бағалы мал-азықтық шөп, бұлардың шабындықтары 1 гектардан 35 центенрден астам құнарлы шөп береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 том
**Не кричи, не шуми** — қазақтың аспапты музыка өнерінің классигі, күйші-композитор Құрманғазы Сағырбайұлының күйі.

Тарихы
------

Құрманғазыны арғы жағалауға өткізуге тиісті, солдаттар күзеткен, арба паромға жақындап келе жатты. Арбасында заттары бар бір шаруа паромның шеткі қапталында тұрды. Олардың қастарынан жас әйелді шығарып салмақ болған ұлық өтпекші болды. Әйелдің кең көйлегінен үркіген арбаға жегулі тұрған ат, әйелді қаға-соға алға ұмтылды. Ұлық шаруаға айқайлап ұрсып, паромнан түсіріп тастамаққа әрекет жасады. Паромдағы барлық адамдарды балағаттап қорқытты. Осы кезде Ұлыққа арналған «Не кричи, не шуми» деген сөздер Құрманғазы домбырасынан күй болып төгілді. Арбаны күзеткен солдаттар да еріксіз күліп, паромдағы халықтар бұл күйдің қайта-қайта орындалуын сұрады.
  

Құрманғазы бабамыз салған бүлік  

Астраханьда айдауда жүргенінде  

Күй сыйлапты бейтаныс елге мүлде.  

Сол осы күй «Не кричи, не шуми»  

Арбалы қазақ паромға кірерінде.  

Бір әйелдің сәлісін іле-міне,  

Арбасының арысы жайпай-майпай,  

Урядниктің әйелін абайламай...  

-Құртайынба көзіңді, дикий малай?!  

Тақсырлап қазақ байғұс жаны шығып,  

Ұлыққа басын иіп тұрды бұғып.  

Төзбейтін қорлыққа да, зорлыққа да,  

Кетіпті Құрекеңнің даусы шығып.  

«Не кричи, не шуми» деп  

Жіберердей ақырды жерге тығып.  

Жан серігі домбыра қасында еді,  

Өршіл күйге жіберді басып енді,  

Сол осы күй «Не кричи, не шуми».  

Күйдің тілін ұғынған ұлық сасып,  

Құрекеңнен кетіпті аулақ қашып.  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚұрманғазы күйлері |
| --- |
|  |
| 

Адай • Айда бұлбұл • Айжан қыз • Ақбай • Ақсақ киік • Алатау • Аман бол, шешем, аман бол! • Амандасар • Арба соққан • Байжұма • Балбырауын • Балқаймақ • Бас Ақжелең • Бес тайлақ • Боз қаңғыр • Бозшолақ • Бұқтым-бұқтым • Бұлбұлдың құрғыры • Демалыс • Ертең кетем • Жігер • Итог • Кедей зары • Көбік шашқан • Кісен ашқан • Кішкентай • Қазижан • Қайран шешем • Қапы • Қуаныш • Қыз Данайдың қырғыны • Қызыл қайың • Лаушкен • Маната • Назым • Не кричи, не шуми • Ойбай, балам • Пәбескі • Перовский маршы • Саранжап • Сарыарқа • Сексен бие • Серпер • Терезеден-есіктен • Терісқақпай • Төремұрат • Түрмеден қашқан • Тізе қақпай • Ұзақ Ақжелең
 |

 |
Органикалық қосындыларды жоғары температуралар
әсерімен *құрылымдық* өзгерістерге ұшырату нәтижесінде бір қалыптан екінші
қалыпқа көшіру. **П**. нәтижесінде заттардың құрылымдық өзгерістерімен қатар
олардың изомерлену реакциялары, *конденсаттануға* ұшырауы, т.с.с. процестер
де көрініс беруі ықтимал. Мұнайдың және оның фракцияларының **П**.-денуі
әдетте "крекинг" деп аталады. **П**. температурасы органикалық қосындылардың
термикалық тұрақтылығымен анықталады. Органикалық қосындылардың кейбір
топтарының **П**.-і бөлме температурасы жағдайында да өтуі мүмкін. Қазба
органикалық заттардың **П**.-і әдетте жүздеген градус температура жағдайында
жүзеге асады. **П**. мұнай мен оның ауыр фракциялары есебінен әр түрлі химиялық
шикізаттарды, жанармайлар мен жағармайларды алу мақсатын көздейгін оларды
өңдеу процестерінің бірі болып табылады. Қазба органикалық заттардың табиғи
**П**.-і жапсарлы *метаморфизм* жағдайында да жүзеге асуы мүмкін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Швиц сиыры** - сүт, ет өндіру бағытында өсірілетін ірі қара тұқымы. Жергілікті малды аса қолайды тау жағдайында ұзақ уақыт өсіріп, сұрыптау арқылы Швейцарияда шығарылған. Қазақстан жағдайына бейім, мығым денелі, сүйегі мен еті өзара жарасым тапқан көрікті малдың түрі. Сүттілігі де, еттілігі де қатара дамыған. Қазақстан республикасында осы тұқымға жататын асыл тұқымды бұқалардың ұрыған пайдалану арқылы алынған 80 мыңдай будан бар. Алғаш рет, яғни 30 жылдары Қазақстанға әлемнің еуропалық бөлігінен 3,5 мың швиц бұқашығы мен ұрғашы танасы әкелінген.Кезінде олар жаңа тұқым - алатау сиырын шығару үшін пайдаланғанды. Сиыры 520-580 кг тартады, одан жылына 3,5-3,7 мың кг сүт алынады. Сүтінің майлылығы 3,7-3,9%. Ет түсімі 50-60%.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Корова швицкой породы: характеристика, цена, отзывы - Читайте подробнее на FB.ru: http://fb.ru/article/193752/korova-shvitskoy-porodyi-harakteristika-tsena-otzyivyi.
2. ↑  Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-
**Бұқара** — халықтың басым көпшілігі дегенді білдіретін ұғым. 

Әлеуметтік тұтастықтан дараланып шыққан азшылық пен біркелкі қалың топтың өзгермелі бірлігін құрастырады. А. Тойнби кез келген өркениетте шығармашыл азшылық, ішкі және сыртқы пролетариат бар дейді. Бұқара ұғымы көптеген жағдайда элита, басқарушы топ, ақсүйек, жетекші тәрізді әлеум. сипаттамаларға қарсы мағынада қолданылады. Бұқара ұғымы көп мағыналы. 20 ғасыр ойшылдары Хосе Ортега-и-Гассет, Э.Фромм, Ж.-П. Сартр және т.б. Бұқараның қоғамдағы қызметін әсірелендіріп оны қиратушы, дүлей күшке айналдырып жіберуі мүмкін дейді. Абай айтқандай, "Единицалар болмаса, өңкей нөл" шарасыздыққа ұшырайды. Алайда, Бұқара тобыр емес, ол "орта" адамдардың шоғырлануы. Қазіргі мәдениеттануда "Бұқаралық адам" деген түсінік қалыптасқан, оның басты өмірлік принципі — озып шықпау, өзіне ерекше талаптарды қоймай, көпшілік үлгісін қайталау, барлығымен бірдей болу, әсіресе, бейімділік, қоршаған ортаны сол күйінде қабылдау. "Бұқаралық адамның" теріс көріністеріне тоғышарлық, конформизм, немқұрайлылық, ригоризм, енжарлық, т.б. жатады. Бұқараны 20 ғасыр әмбебапты құбылысқа айналдырып жіберді: постиндустриялық қоғам мен Бұқаралық мәдениет халықты түгел қамтуға ұмтылды, өмір сүру үлгілері бір қалыпқа түсірілді, тұтынушы адам ақпарат пен жарнама билігінде қалды, "қуыршақ тұлғалар" басқарушылар үшін ыңғайлы болып шықты. Бұқаралық адамның қоғамдағы салмағының артуы "Бұқара көтерілісі" (Ортега-и-Гассет) дегенге әкелді. Демократия (халық билігі) тоталитаризм (жаппай бақылау) мен охлократия (тобыр билігі) емес. Бұқара туралы айтқанда, оны жай ғана халықтың басқарушы тобынан өзгеше бөлігі деп қарастырған да сыңаржақтылыққа жатады. Өйткені билеушілердің өзі Бұқаралық адамдардан тұруы немесе өз мақсаттарын Бұқаралық қоғам принциптеріне негіздеуі мүмкін. Шынайы элитарлыққа шығармашылық, жасампаздық және гуманизм тән.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", ІІ-том
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Тышқанбаев Бұқара** (12.4.
1920, Алматы облысы Ұйғыр ауданы 
1985) - жазушы. Үрімжі педагогикалық учщесін бітірген (1941). 1944 - 62 ж.
Шыңжаңның Құлжа және Үрімжі
қ-нда баспасөз және мәдениет саласында жауапты қызметтер атқарған.
Тышқанбаев әдебиетке 1940 жылдан бастап араласты. "Шыңжаң" газеті,
"Төңкерістік Шығыс Түркістан",
"Алға" газеті, "Шұғыла" журналында өлең, әңгімелері жарық көрген. Шыңжаң өлкелік, облысы театрларында "Құлжа" (1945), "Халық
күші *(1952) пьесалары қойылды.*
Тышқанбаев - "Касен - Жәмила" көркем фильмінің сценарийі (1955) мен "Азамат"
повесінің (1964), "Махаббат әмірі"
(1968) атты пьесасының авторы. Тышқанбаев
ұйғыр жазушысы Зия Сәмедидің
"Майымхан" романы мен "Бір тал
папирос" повесін қазақ тіліне аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Бұқаралық ақпарат құралдарды бақылау әдісі** - журналистің өмірді зерттеу әдістерінің ең кең тараған түрі. 

Бұқаралық ақпарат құралдарын бақылау әдісі – тікелей бақылау, іштей бақылау, ұзақ уақыт бақылау болып үшке бөлінеді. Бұлардың қай-қайсысы болсын документті кинематографпен бірге пайда болып, журналистикада да тамаша нәтижелер берді. 

Дзига Вертов бастаған кеңестік документті фильмнің шеберлері М.Кольцов, В.Песков және басқа белгілі кеңес журналистерінің еңбектері соның айқын дәлелі бола алады. Бұл әдіс қазір (1970) деректі телевизия журналистерінің де пәрменді құралына айналды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия.–Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т.-640 бет.
**Көкеспе** – Желтау тауларының солтүстік-батысындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Ақбақай ауылының солтүстік-батысында 77 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолютiк биіктігі 472 м. Солтүстігінде өзімен аттас құрғақ өзен арнасы, шығысында Жақынжол тауы, оңтүстігінде Жамбасшы құдығы бар.

Өсімдігі
--------

Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, эфедра, тасбұйырғын өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5

‎
**Эномай, Ойномай** (көне грекше Οἰνόμαος) — ежелгі грек мифологиясында Элидадағы Писа қаласының патшасы. Арес пен Стеропаның (Атланттың қызы) баласы; немесе Астериянікі, Атланттың қызы. Немесе Арес пен Гарпинаның баласы. Немесе Алксионның баласы. Оның әйелі Стеропа, немесе Акрисияның қызы Еварета. Гипподамияның әкесі.

Оны күйеубала өлтіреді деген оракул алады. Басқа нұсқасында, өзі өз қызына ғашық болған, бірақ қызы оны әрқашанда кері қайтарып жіберіп отыратын. Оған қару мен жылқыларды Арес берді, және оған құда болам деген адамдармен жарыс өткізетін. Писадан, Поседонға құрбан шалатын жерге дейін бару керек болатын. Жарыс басталмастан бұрын Зевске құрбан шалатын. Көп күйеубалаларын өлтірді (жуық етіп айтсақ, 12 адам). «Ұлы Эоялар» поэмасында, 16 адам. Гесиод пен Эпименид бойынша, ол 13 күйеубаланы өлтірді. Өлгендердің басын есіктін жармасына қағып қоятын немесе бас терісін сыпырып алатын. 

Нұсқа бойынша, Пелопқа жарысты жеңіліп, қынжылғаннан өз-өзін өлтіреді немесе Пелоп өлтіреді.

Оның үйінің іргетасы Олимпияда сақталып қалды, сол жақта Зевске құрбан шалатын орынды Эномайдың өзі салды. Құдай оның үйін найзағаймен ұрғанда, оның үйін от жаулап алды, және тек ағаш бағана қалды.

Дереккөздер
-----------
**Сукумарен Поттеккат** *(14.03.1913 ж. Кожикоде-?)*- үнді жазушысы. Шығармаларын малайя тілінде жазады. Керала прогресшілер жазушыларының қозғалысына қатысушы. Сукумарен прозасы реализм арнасында дамыды. Романтизм рухында жазылған шығармалары бар. Ол - керала әдебиетіндегі жолжазба жанрының негізін салушылардың бірі. Сукумарен есімі 1936 ж. жарық көрген "Таңсәрі" атты өлеңдер жинаымен белгілі болды. Бұдан кейінгі кезеңде жарияланған *"Қыстақтағы махаббат", "Зәрлі қыз" романдары, "Ніл күнделігі", Индонезия күнделігі* атты жолжазба кітаптары т.б. шығармалры Сукумаренның үлкен қаламгер екенін танытты.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
**Сулейман Кошниязұлы Атаниязов** 1951 жылы 15 желтоқсанда Түркімен КСР Чарджоу облысы Керкин ауданының Ташлык аулында туған.
В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын (1974) бітірген, инженер-құрылысшы. 1974 жылдан - «Қазгипротамақөнеркәсібінің» құрылыс
бөлімінің инженері. 1975 жылдан - «Өзбекгазөндіріс-құрылыс» тресі ҚМБ (ӨзКСР, Газли қ.) прорабы, бас инженері, басқарма бастығы. 1987 жылдан -«Газлиттранс- газендіру» басқармасында (ӨзКСР, Газли қ.) күрделі құрылыс бөлімінің бастығы. 1988 жылдан - «Құмкөлмұнай» МГӨБ №4 ЖМК (Қызылорда қ.) бас инженері. 1990 жылдан - «Құмкөлмұнай» МГӨБ бастығының күрделі құрылыс жөніндегі орынбасары «Оңтүстікқазмұнайгаз» ӨБ бас директорының орынбасары. 1991 жылдан бері - №4 Жұмылдырылған-құрылыс басқармасының бастығы, «Транс Азия Констракшн» ЖШС (2005 жылға дейін - «Құмкөлқұрылыс» ААҚ, Қызылорда қ.) бас директоры.Францияның өндіріске жәрдемдесу қауымдастығының Алтын медалі (Париж қ. 2001), Наполеон медалі (Париж қ. 2003), «Тамаша құрылысшы» жүлдесі (Женева қ. 2006), ҚР Кәсіподақтар федерациясының (2004, 2007), ҚР ЭМРМ (2005) құрмет грамоталарымен марапатталған. Қызылорда қаласы әкімінің алғыс хатымен (2005), «Болашақ және құрылыс» марапатымен (Женева қ. 2006) аталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Қарлыған (лат. *Ríbes úva-críspa*)** – қарлыған тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдік. Қарлыған аса үлкен емес бұта тектес өсімдік. Биіктігі 1-1,2 м болады. Бұталары тікенекті. Жапырағының пішіні 3 қалақты, жартылай түкті. Гүлінің түсі жасыл, қызыл аралас болып келеді. Жемісінің пішіні домалақ, түсі сары, жасыл, қызыл. Жемісі шілде, тамыз айларында піседі. 35-45 жылға дейін өмір сүреді. Әдетте отырғызылғаннан кейін 2-3 жылдан соң ғана жеміс береді. 5-6 жылдары бір түбінен 20 кг өнім алуға болады.

Өсімдік туралы
--------------

Қарлығанның Отаны - Батыс Еуропа мен Солтүстік Африка. Сонымен қатар табиғи түрлері Кавказда, Украинада, Орта Азия елдерінде кездеседі. Тамыры қарақатқа қарағанда жақсы дамыған, 10-40 см тереңдікте жатады. Бірақ тамыры арқылы көбеймейді, себебі оның қосалқы тамырлары болмайды. Оның қызметін бүршіктер атқарады. Қарлыған бұтасы қыстың қатты суықтарына төзімсіз, үсіп қалады.

Қолданылуы
----------

Бүгін әлемде екпе қарлығанның 1500-ден астам түрі бар. Дәмі және құрамы жағынан жүзімге ұқсас болғандықтан, қарлығанды кейде «солтүстіктің жүзімі» деп атайды. Қарлығанның бір ерекшелігі, оның жемісін пісуінің кез-келген сатысында пайдаланады. Десерт ретінде табиғи қалпында жей береді. Піскен қарлығаннан өте дәмді тосап, жас қарлығаннан өте дәмді сусын жасайды.
Қарлыған құрамында болатын пектиндер адам ағзасынан ауыр металдар мен тұздарды шығаруға көмектеседі. 100 гр. қарлыған құрамында 65% су, 23 мг натрий, 170 мг калий, 22 мг кальций, 9 мг магний, 28 мг фосфор және 1,8-4,6 мг темір болады. Бұл элементтердің барлығы қарлығанда органикалық қоспалар күйінде болады, демек, ағзада оңай қорытылады. Қарлыған қан аздық (анемия) кезінде жақсы көмектеседі, сондай-ақ, қан ұюын реттегіш қасиетке ие.

Қарлыған туралы тақпақ
----------------------

> Солтүстіктің жүзімі  
> Суыққа шыдай береді.  
> Қатты ыстыққа шыдамас,  
> Қарсыз жерде өледі.  
> Құрамында темір көп,  
> Тікенді-бұтақ, талдары,  
> Қаны ұйи беретін  
> Адамдар жесе пайдалы.  
> 
> 
> 
>

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8
**Көкжота** – Жетісу Алатауының шығыс бөлігіндегі тау сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Алакөл ауданы Үшбұлақ ауылының оңтүстігінде 45 км жерде орналасқан. Орта Тентек өзенінің сол саласы Аттапқан өзенінің суайрығында. Ең биік жері 3500 – 3600 м шамасында. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 18 км-ге созылып жатыр, енді жері 4 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы төменгі палеозой қабаттары кристалдық тақтатас, кварцит, гнейс, әктас, мәрмәр жыныстарынан құралған. Таудың биік көтеріңкі жерлерінде палеозой граниттері кездеседі.

Өсімдігі
--------

Биік таулы белдеуде Тянь-Шань шыршасы мен самырсын ағаштары және шалғынды субальпілік ландшафтармен сипатталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Қарлыбұлақ** – Шаған алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Абай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 35 км. Жалпы ұзындығы 22 км болатын 5 саласы бар.

Бастауы
-------

Бастауын Ханшыңғыс тауларының батысындағы бұлақтардан алып, Тышқанбай қыстауынан жоғарыда Шаған өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Бастауындағы ағысы жартасты тау шатқалымен өтеді. Орта ағысында кең аңғар түзейді, бұл өңір сайлы-жыралы келген. Төменгі ағысы (Мамат тауынан төменде) арнасының жағалауы қайтадан жартасты құлама болып келген. Арнасында суы тұрақты болады. Негізінен жер асты (грунт) суымен толығады. Қараша айының 2-жартысында суы қатып, сәуір айының ортасында ериді. Өзен алабы мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Эрнст Рём (оң жақта), Курт Далюге и Генрих Гиммлер, 1933 жыл тамыз
**«Ұзын пышақтар түні»** (нем. *Nacht der langen Messer*; **Рём бүлігі** — нем. *Röhm-Putsch*) — 1934 жылы 30 маусымда Адольф Гитлер өткізген қарсы шығушы штурмдық отрядтарын (СА) жою операциясы. СА-ның күшті болып кетуінен сақтанып, Гитлер өзінің СС-іне ұйымның көшбасшыларын Э. Реммен қоса жоюға бұйрық берген. 

Бұл түнде Гитлердің ондаған басқа да дұшпандары — К. Фон Шлейхер мен О. Штрассер қоса өлтірілген. «Ұзын пышақтар түні» операциясы кезінде барлығы 90 адам өлтірілген.

Қосымша әдебиеттер
------------------

* *Evans Richard J.* The Coming of the Third Reich —  New York: Penguin Group, 2004. — ISBN 978-0-14-303469-8.
* *Maracin Paul* The Night of the Long Knives: 48 Hours that Changed the History of the World —  New York: The Lyons Press, 2004. — ISBN 978-1-59921-070-4.
* *Mau Herman* The 'Second Revolution'—June 30, 1934 // Republic to Reich: The Making of the Nazi Revolution —  New York: Pantheon Books, 1972. — ISBN 978-0-394-47122-8.
* *Tolstoy Nikolai* Night of the Long Knives —  New York: Ballantine Books, 1972. — ISBN 978-0-345-02787-0.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* The History Place – Triumph of Hitler – Night of the Long Knives
* German Culture – The Third Reich – Consolidation of Power
* The German Embassy in the United States – The Era of National Socialism Мұрағатталған 20 қарашаның 2015 жылы.
* The Holocaust Museum – The Third Reich
**Көккезең** – Оңтүстік Алтай жотасының солтүстік-батысындағы тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы Жамбыл ауылының солтүстік-батысында орналасқан. Бұқтырма өзені аңғарында. Абсолюттік биіктігі 2367 м. Солтүстіктен оңтүстік-батысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, енді жері 9 км.

Геологиялық құрылымы, жер бедері
--------------------------------

Таудың жер қыртысы гранит, тақтатас, құмтастардан түзілген. Оңтүстік-батыс беткейінен Черновая, Тихая өзендері бастау алады.

Өсімдігі
--------

Беткейлерін қылқан және жалпақ жапырақты орман алқаптары алып жатыр. Оңтүстік баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ұзынарал** – Балқаш көлінің орталық тұсындағы түбек.

Сипаты
------

Оңтүстіктен солтүстікке қарай 20 км-ге созыла орналасқан, ені 5 — 6 км. Солтүстігін Сарыесік бұғазы қоршап жатыр. Солтүстік-шығысында Ұзынарал аралы, оңтүстік-батысында Ұзынарал қонысы орналасқан. Түбектің батыс жағалауының жер бедері террасалы көлдік жағажай, шығыс бойының бедері жайылма және одан жоғарғы бөлігі террасалы болып келеді. Бетін төрттік кезеңнің (антропогеннің) шөгінді тау жыныстары жауып жатыр.

Өсімдігі
--------

Шалғынды сұр, бозғылт сұр топырағында шөлейтке тән өсімдіктер өседі.

Атау тарихы
-----------

Түбек қазірге дейінгі барлық карталарда Сарыесік түбегі деп қате жазылып келген. Түбектің Ұзынарал аталу себебі, ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға дейінгі кезеңде (20 ғ-дың 30-жылдарына дейін) Сарыарқа халқы Балқаш көлін осы тұста суы қатқан бұғаз арқылы көлдің оңтүстігіндегі қамыс-құрағы мен ағашы мол және шөбі қалың Сарыесікатырау құмына өтіп, қыстаған. Көктемде көлдің мұзы ерімей тұрып кері қарай, Сарыарқа жағына малдарын айдап әкеткен. Сондықтан бұғаз әрі-бері өтіп, көшіп-қонуға ыңғайлы болғандықтан Сарыесік деп аталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
*Басқа мағыналар үшін Көкжиде деген бетті қараңыз.*
**Көкжиде** – Құмжарған құмының оңтүстік-батысындағы құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерінде, Жем және Темір өзендерінің суайрығында орналасқан.

Жер бедері
----------

Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 40 км-ге созылып жатыр, енді жері 17 км. Теңіз деңгейінен 270 – 280 м биіктікте. Көкжиденің жер бедері жалды-төбешікті келеді.

Өсімдігі
--------

Құм беткейлері жусан, қияқ, қау, бетеге, жүзгін, т.б. шөптермен бекіген. Грунт суы жақын жатқан ойпауытты жерлерінде қамыс, тал шоғырлары өскен. Мал жайылымына қолайлы. Көкжиденің солтүстігінде Көкжиде мұнай кен орны орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Ұзын жүзбеқанатты акула** (лат. *Carcharhinus longimanus*) – ірі және ауыр денелі жыртқыш. Арқа қанаты - доғал, кеуде жүзбеқанаты айдар тәрізді болып келеді. Бұл акулалардың түсі сұр түстен жасыл түске дейін өзгеріп отырады. Олардың тұмсығым - дөңгелене біткен. Тістері қорегін ұстауға бейімделген, өте өткір. Ұзын жүзбеқанатты акула 4 метрге дейін өседі. Салмағы 167 келіден асып кетеді. Олар тунец сияқты сүйекті балықтармен, скат, теңіз тасбақалары және бунақденелілермен қоректенеді. Олар ұрпағын тірідей туады. Балаларының ұзындығы 65-75 сантиметр аралығында. Бұл түрді Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарының суларынан кездестіруге болады. Тұмсықтары дөңгелек, көздері домалақ және торсылдағы болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "1100 қызықты деректер акулалар, дельфиндер және киттер."
Террор жанартауы
**Террор тауы** Антарктидадағы Росс аралының шығыс бөлігін қамтыған базальт қалқанды жанартау болып табылады. Бұл жанартаудың қалқан жақтарында көптеген күл конустары мен күмбездері бар. 

Террор тауының көп бөлігін қар мен мұз басқан. Бүл қалқанды жанартау болып табылады. Ол көлемі бойынша Росс аралындағы үш жанартаудың арасында екінші орынға ие. Террор тауы одан 30 шақырым қашықтықта орналасқан Эребус тауымен қатар тұр. Ол 1841 жылы британ зерттеушісі Джеймс Кларк Росстың 1 «HMS террор» деп аталатын кемесінің құрметіне осылай аталған болатын.
Жанартау басындағы жартастар әлі зерттеле қойған жоқ. Ал оның шығыс беткейіндегі төмен жатқан аймақтар зерттелген. Альпинистер Террор тауына алғаш рет 1959 жылы көтерілген. Террор тауы Антарктидадағы Росс аралының шығыс бөлігін қалыптастырады. Деректерге сүйенсек, төмен аймақтағы тау жыныстарының жасы 0,82-1,75 миллион жылдарды құрайды.

Росс аралы жанартаулардан тұрады. Террор Эребус жанартауынан 30 шақырым қашықтықта түр. Таудың биіктігі - 3230 м. Террорды 820 000 жыл бұрын пайда болған деген деректер бар. Террор тауының биіктігі 3230 м-ді құрайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Ұзын ата мазары** – Шардара ауданындағы архитектуралық ескерткіш. Мазар порталды-күмбезді құрылыстар қатарына жатады. Күйдірілген шаршы пішіндес кірпіштен қаланған. Күмбезі 8 қырлы барабанға орналастырылған. Мазардың шығыс бөлігінде жоғары шығатын баспалдақ, ал батыс бөлігінде шағын бөлме бар. Кіре берісі П әрпі тәріздес болып көркемделіп, есіктің үсті сүйірленіп келген аркамен әшекейленген. Порталдың төменгі жағында араб харіпімен 778 х. жылы (1377) қайтыс болған Дүрманның ұлы Шермұхаммед Халім жерленгені жайлы жазылған. Мазардың ортасында ұзын 5 м болатын сағана (қабіртас) жатыр. Осыған қарап, жергілікті тұрғындар Ұзын ата мазары деп атап кеткен болуы керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
**Cюртук** ХХ ғасырдың 40-жылдары Марлен Дитрихтің арқасында дүниеге келіп, сол замандағы қыз-келіншектердің жылы лебізіне ие болған еді. Дизайнерлер осы бір ерекше стильді трендке шығарып отыр.

Еркектер қауымының мерекелік шараларға киетін таңдаулы костюміне жататын сюртук қазір де қымбат матасымен, әсем пішімімен айқындалады.

Мұндай сюртуктерді «құмсағат», «алмұрт» және «банан» пішінді арулар ойланбай кие алады.

Біртегіс матадан тігілген сюртуктің ішінен іскерлік образ жасауда жейдені және блузаларды киген абзал. Төменгі жағына классикалық үлгідегі шалбарды немесе мини белдемшені, аяқ киімнен біз өкше етікті не туфлиді таңдауыңызға болады.

Ал casual стилінде сюртукті қазіргі трендтегі лонгслив, свитшотпен, өкшесі жалпақ бәтіңкемен, лофермен үйлестіре аласыз.

Дереккөздер
-----------

Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет
**Энни Коттон** (*фр.Annie Cotton,* 13 шілде 1975 жылы, Лаваль дүниеге келген) — франкоканадалық әнші және актриса.

Өмірбаяны
---------

1991 жылы Энни Коттон алғашқы рет «Watatatow» атты канадалық жасөспірімдік телехикаясына түсіп, Вероника Шаре *(фр. Véronique Charest)* атты кейіпкердің рөлін орындаған. 1993 жылы Энни француз тіліндегі «Moi, tout simplement» атты әнді шырқай отырып, ол Швейцария мемлекетінің атынан  Евровидение-1993 байқауына қатысқан. Энни 148 ұпаймен 3-ші жүлделі орынға ие болып, Евровиденияда Селин Дионнан кейінгі екінші өз өнерін көрсеткен канадалық азаматша болып есептелген. 2007 жылы «Virginie» атты сентименталды фильмге түскен.

Сілтемелер
----------

* Энни Коттон (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында(ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Энни Коттон ресми парақшасы (ағыл.) Myspace сайтында(ағыл.) Myspace сайтында
**Рюрик Ростиславич** (? - 1092 жыл) — Перемышл кінәзі, кінәзі Ростислав Владимирович Тмутараканскийдің баласы. 

Әкесі өлген соң, Рюриктің шешесі Венгрияға өз еліне кетті. Рюрик інісі екеуі Русте қалды. 1084 қарсаңында Владимир-Волын кінәздігінде Ярополк Изяславич кінәздің қол астында болды. Кінәздің Киевке кетуін пайдаланып, Рюрик інісі Василек екеуі жасақ жинап, Ярополкті Владимирден қуып жіберді. Кінәз Владимир Мономах кінәздікті Ярополкке қайтарып беруге оларды көндірді. Осыдан кейін Рюрик Галицк жерін игерді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том