recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Әндіжан Есенжолов** – биология ғылымының кандидаты (1949), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген зоотехнигі (1951).

Қысқаша өмірбаяны
-----------------

  

  

1935 Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген;  

1936–1942 КСРО Ғылым Акадеиясының Қазақ бөлімшесінде (қазіргі Қазақстан ҒА-сы) кіші, аға ғыл. қызметкер;  

1949–1955 және 1962–1982 Эксперименттік биология институты нда тұқымаралық гибридтеу лабораториясының меңгерушісі;  

1957–1962Қазақ мал өсіру ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер болды.  

Әндіжан Есенжолов Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы биік таулы аймақтың табиғи жағдайына көнбіс қойдың жаңа тұқымын шығару үшін ұзақ жылдар еңбек етті. Қазақтың арқар-меринос қойын шығарғаны үшін КСРО Мемлекеттік сыйлық (1950) берілді. Еңбек Қызыл Ту, 2 рет «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы

Сілтемелер
----------

Ертазин Хамза докторлық диссертация
**Дина Ерғазықызы Әбдірахимова** (1934-2002), мемлекет қайраткері. Қазақ мемлекеттік университеті филология факультетін бітірген. Қарағанды қаласына комсомолдық жолдамамен келіп, 1959-1961 ж. облыстық комсомол комитетінің 2-хатшысы, көп жылдар бойы партиялық қызметтерді атқарған, 1972-78 ж. обком хатшысы болып сайланды. Қазақ республикалық кәсіподақтар кеңесінің хатшысы, 1985-1990 ж. ҚазКСР әлеуметтік қамсыздандыру министрі. 12-шақырылған ҚазКСР Жоғарғы Кеңестің депутаты. Еңбек Қызыл Ту, 2 «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Алаштың қоғам қайраткері Халел Досмұхамедовтың немересі. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін сол кісі атындағы қор кұрып еңбектерін жарыққа шығарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Әлпен** (лат. *Chaerophyllum*) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

  

Еуразия және Америкада кездесетін 40-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда ылғалы мол шабындықтарда, жазық далалы аймақтарда және тал-терек өскен шоқыларда өсетін 1 түрі – прескот Ә-і (Ch. Prescottіі) бар. Биікт. 50 – 90 см, тамыры түйнекті, шар тәрізді. Сабағы қуысты, тік өседі, жоғары жағы бұтақтанған. Жапырақтарының шеті тілімденген. Тостағанша жапырақтары тіссіз, желектері ақ немесе қызғылт түсті. Ұсақ гүлдері күрделі шатырша гүлшоғырына топталған. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі қысыңқы, ұзынша. Ә. астық тұқымдас өсімдіктердің арамшөбі болып саналады. Оларды жою үшін ерте көктемде жерді терең жыртып, тұқымын тазалап, гербицидтер шашады.

Үлгі:Фоторяд

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Шыңғыс Әзімбаев** (1886 жылы, Томбы губерниясы — 1973 жылы) — Қазақ КСР Семей облысы, Абай ауданы, Абай атындағы ұжымшардың аға шопаны. Социалистік Еңбек Ері (1948).

1886 жылы Томбы губерниясында (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы аумағында) шаруа отбасында дүниеге келген. Абай ауданы Абай атындағы ұжымшарда шопан, аға шопан болып жұмыс істеген.

Ерекше еңбек жетістіктері үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1948 жылғы 23 шілдедегі Жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағы беріліп, Ленин ордені және «Орақ пен Балға» алтын медалімен марапатталды.

1973 жылы дүниеден өтті.

Әдебиет
-------

* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008. — Т. 2. — 200 с.
* Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. — Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. — Әзімбаев Шыңғыс: б. 214.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әзімбаев Ш. Шығыс Қазақстан: әйгілі есімдер
**Антон Павлович Лосенко** (1737 жыл 10 тамыз, Глухов - 1773 жыл 4 желтоқсан, Санкт-Петербург) - орыс кескіндемешісі.

Өмірі
-----

1753-1758 жылдары *И.П.Аргунов шеберханасында*, 1758-1760 жылдары *Көркемсурет академиясында* оқыды. *Париж (1760-1765)* және *Рим (1766-1769)* *Көркемсурет академиясының* зейнеткері. Академик, профессор (1770), 1772-1773 жылдары *Көркемсурет академиясының* директоры. *«Владимир Рогнеда алдында» (1770, Ленинград), «Гектордың Андромахамен қоштасуы» (1773, Мәскеу)* атты суреттерінің классицизм ағымындағы *орыс тарихи кескіндемесінің* дамуына үлкен әсері болды. Лосенко шығармашылығындағы реалистік бағыт оның портреттік шығармаларынан *(П.И.Шувалов, А.П.Сумароков, Я.Д.Шумский, 1760; Ф.Г.Волков, 1763, Орыс музейі)* айқын көрініс тапты. Ол *«Адамның шағын пропорциясына түсінік...» (1772)* оқулығының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Дина Букаева** (30.5.1963. Өзбекстан. Ферғана қаласы) - тележурналист.. Алматы шет тілдер педагогикалық институтын (1985), ҚазМУ-дың (1988), 1992 жылы "The Voice Of America" - "Америка дауысы" (Вашингтон) радиостанциясында журналистерге арналған курсын бітірген. 

2005 жылы Каир университетінде бұқаралық коммуникация факультетінде сынақтан өткен. Еңбек жолын 1985 жылы Қазақ теледидарында редакторлықтан бастаған. 1990 жылы аға редактор, "Azia Dauysy" Халықаралық конкурсының халықаралық байланыстар жөніндегі бас маманы, 1991-94 жылдары телекомментатор, жастарға арналған бағдарламалардың авторы және жүргізушісі. Қазақ телеарнасындағы тұңғыш рет эфирге шыққан халықаралық бағдарламалардың аудармашысы әрі редакторы (1994). 

1994-96 жылдары "Акбар" Халықаралық журналистер орталығының бас редакторы, USAID қоғамдық жобасының байланыс менеджері. 1996 жылы БҰҰ-ы өкілдігінің Қоғамдық ақпараттар департаментінде директордың көмекшісі. 1998 жылы "Хабар" агенттігінде Халықаралық ақпараттық дирекциясы (ХАД) ақпараттық бағдарламалардың жетекшісі, аға редактор, халықаралық жаңалықтардың жүргізушісі. Ағылшын тіліндегі "Khabai Weekly Review" апталық ақпараттық бағдарламасында бас редактор, "Caspionef" спутниктік телеарнасының ағылшындық таралымының продюссері, ХАД-тың халықаралық шолушысы, "Көзқарас" ток шоуының жүргізушісі. 

2009 жылы "Хабар" агенттігі тілшілер қосынының бөлім меңгерушісі (шеф-редактор). 2006 жылы XXI ғасырдың танымал әйелдері" ("Great Women of the 21st Century") энциклопедиясына қосқан үлесі үшін Америка биография институтының жүлдесіне ие. Ол сонымен қатар көптеген телевизиялық деректі фильмдер мен Asiavision және "The Associated Press" дүниежүзілік ақпараттық агенттігінің халықаралық тақырыптағы сараптамалық материалдарының авторы. Тікелей халықаралық спорт жарыстарының телевизиялық трансляциясының комментаторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Шыңғыс Сержанұлы Қанапиянов**

1978 жылы 31 шілдеде Алматы қаласында туған.

Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтын (2000), экономика бакалавры; Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтының магистратурасын
(2002), экономика магистрі; Лондон экономика мектебін (2005) бітірген.

2002 жылдан - ҚР СІМ Инвестициялар жөніндегі комитетінде жұмыс істеген; ҚР СІМ Америка бөлімінің атташесі. 2003 жылдан - Ұлыбританиядағы ҚР Елшілігінде қызмет
атқарған.

2007 жылдың қазанынан бері - Алматы қаласы ҚР Аймақтық қаржылық орталығы қызметін реттеу агенттігі төрағасының орынбасары.

Үйленген. Жұбайы - Қанапиянова Ақмарал. Ұлы – Байтас (2006 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**А.Чехов көшесі** М.Дулатов көшесінен басталып, М.Жәлел көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 1239,1 м.
**Антон Павлович Чехов** (1860-1904) - орыс жазушысы. 1884-1885 жылдан дәрігерлік қызметтен айналысып «Ресейдегі дәрігерлік жұмыс» атты еңбегін жазды. Тұңғыш әңгімелер жинағы - «Мельпоменаның хикаялары» 1884 жылы шықты. Еңбектері: «Сахалин аралы», «Жұан мен жіңішке», «Қасірет», т.б. Чеховтың шығармалары дүниежүзінің көптеген тілдеріне аударылып, әлем әдебиетінің алтын қазынасына қосылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
Осетин жазбасы- белгінің жүйесінің бірнеше көрінісі, формалдаудың, тіркелімнің және осетин тілдің берілісінің бірі.

Современный
алфавит
(с 1938)[4] Алфавит
Шёгрена
(1844) Алфавит
Миллера
(1881) Алфавит
учительского
съезда (1917) Латинизи­рованный
алфавит
(1923—1938) Алфавит на основе
грузинского
(Южная Осетия,
1938—1954)
А а А а A a ა
Ӕ ӕ Ӕ ӕ Æ æ ჽ
Б б Б б B b ბ
В в В в V v ვ
Г г Г г G g გ
Гъ гъ Ҕ ҕ Г̓ г̓ H h Ꜧ ꜧ[5], H h ღ
Д д Д д D d დ
Дз дз Ꚉ ꚉ Z z Dz dz ძ
Дж дж Дж дж[6] Џ џ G g Dž dž ჯ
Е е Е е E e ე
Ё ё —
Ж ж Ж ж Ž ž ჟ
З з З з Z z ზ
И и І і I i ი
Й й Ј ј J j ჲ
К к К к K k ქ
Къ къ Ӄ ӄ К̓ к̓ Ӄ ӄ Kh kh კ
Л л Л л L l ლ
М м М м M m მ
Н н Н н N n ნ
О о О о O o ო
П п П п P p ფ
Пъ пъ Ҧ ҧ П̓ п̓ Ҧ ҧ Ph ph პ
Р р Р р R r რ
С с С с S s ს
Т т Т т T t თ
Тъ тъ Ꚋ ꚋ Т̓ т̓ Ꚋ ꚋ Th th ტ
У у У у, Ў ў U u, W w[7] უ
Ф ф Ф ф F f ჶ
Х х Х х X x ხ
Хъ хъ Ԛ ԛ Q q ყ
Ц ц Ц ц C c ც
Цъ цъ Ҵ ҵ Ц̓ ц̓ Ҵ ҵ Ch ch წ
Ч ч Ч ч Č č ჩ
Чъ чъ Ꚓ ꚓ Ч̓ ч̓ Ꚓ ꚓ Čh čh ჭ
Ш ш Ш ш — Š š შ
Щ щ —
ъ —
Ы ы Ѵ ѵ Y y ჷ
ь —
Э э —
Ю ю —
Я я —
**Шыртылдақ.** Қаншалықты дұрыс екенін анық айту қиын, түсіндірме сөздікте «тортасы айырылған сары майға жылқы майын қосып жасаған тағам» мағынасы берілген. Қазақстанның кей жеріндегі тұрғындар тілінде — қорытылған сары май да «шыртылдақ» қалпында аталады. «Дастарқанға ірімшік, құрт, сары май, шыртылдақ, жент қосарластыра тегілді» (Ә. Көшімов, Қысталаң.). Түркі жазба ескерткіштерінен мынаны оқимыз: серіт — қорытылған (май). Қазіргі түркі тілдері ішінде бұл мағына чуваш тілінде сақталған: шаарат — еріту, қорыту. Осы деректерге сүйенсек, қазақ тілінде де алғаш «шырт май» тіркесінде қолданылып, бірте-бірте «май» сөзі түсіріліп, «шырт» тұлғасына жұрнақтар қосыла келіп, «шыртылдақ» болып қалыптасқан. Сонда «шыртылдақ» тұлғасы қазіргі түсінігіміздегі «қорытылған» болмақ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Антиферромагниттіктегі магниттенгендік реті
**Антиферромагнеттік**  — кристалл заттың (антиферромагнеттің) магниттік реттелген күйі; бұл күйде кристалдық тордың көршілес түйіндеріндегі атомдардың (иондардың) магниттік моменттері бір-біріне қарама-қарсы параллель болып бағдарланады да, заттың магниттелушілігі нөлге тең болады. Сыртқы магнит өрісінің әсерінен антиферромагнеттер әлсіз магниттеледі. Антиферрмагнетті Неел нүктесі деп аталатын темп-ға дейін қыздырғанда ол өзінің ерекше магниттік қасиетін жоғалтып, парамагнеттік күйге ауысады (қ. Парамагнеттік). А. күйді 1930 ж. Л.Д. Ландау және француз физигі Л.Неел түсіндіріп берді. А-ді зерттеу нәтижесінде жаңа магниттік құрылымдар: әлсіз ферромагнеттік, геликоидалық құрылымдар және пъезомагнеттік, магнит электрлік эффектісі ашылды.
**Шырылдауық шегірткелер** (лат. *Gryllidae*) ызылдақ шегірткелермен бірге ұзынмұртты тікқанаттылар тобына жатады. Аталмыш тұқымдастардың мұрттары өте ұзын болғандықтан (шырылдауықтарда олар дене ұзындығынан кем емес) осылай аталған. Шырылдауықтың қанаты тыныштық күйінде арқасында көлденең айқасып тұрады, ал екінші жұбы толық жетілмеген немесе мүлдем болмайды. Аталықтардың топшысында осы ретпен құрылған шырылдау мүшелері орналасқан, бірақ көлемі жағынан күрделілеу. Бұл таңғаларлық жайт емес, өйткені көптеген шырылдауықтар ызылдақтарға қарағанда, кең дауысқа ие, ал олардың әндері мол. Әртүрлі жағдайларда шырқайтын олардың өз әндері бар: 

* шақыру,
* неке,
* айбатты,
* сәлемдік.

Таралуы
-------

Шырыдауық шегірткелер негізінен субтропиктер мен тропиктерде таралған. Еліміздің оңтүстік бөлігіндегі жабайы ормандардан дала шырылдауығын ұшырастыруға болады, ал үй шырылдауығы адамның жылы баспанасына орнығып, онымен бірге барлық жерге жайылды. Күндіз үй шырылдауықтары қараңғы оқшау тесіктерде жатқанды жөн көреді, сондықтан оларды көру мүмкін емес, есесіне түнде аталықтары өздерінің бар екендіктерін әсем әуендерімен білдіреді.

Қоректенуі
----------

Шырылдауықтар ас қалдықтарымен қоректенеді, бірақ олар ақуызды едәуір қажетсінетіндіктен, тарақанды немесе көлемі өзінен кіші тұқымдасын жеп қоюдан бас тартпайды.

Жер үшін соғысуы
----------------

Барлық шырылдауықтардың аталықтары белгілі бір аймаққа иелік етеді және шақырылмаған қонақтармен шайқасып отырады.Бұл кезде қарсыластар бірін-бірі қазанбастарымен сүзгілеп,шайнасып қалады.

Жапония мен Қытайдағы сенім
---------------------------

Жапония мен Қытайда шырылдауықтар от басы,ошақ қасының қорғаушысы ретінде үлкен сүйіспеншілік пен ққрметке ие.Шырылдауықтарды ежелден әсем әндері үшін ұстап,тіпті олардың арасында бәсекелер де ұйымдастырады.

Дерек көздер
------------

* Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН,Жәндіктер,Мәскеу Росмэн 2012.
**Антиципация** 1) синтаксисте антиципция (катафора) анафоралық элементтердің әдеттегі тізбелі жүйелілігінен ауытқуы.. Есімдік орнына қолданылатын сөздін алмастыратын сөздің алдында болуы. 

Антиципция кездесуі заңды құбылыс, мысалы: "Кім келді?" - "Асан той". антиципация сонымен қатар құрылымдық қызмет атқарады; 2) күрделі сөйлемнің синтаксисінде антиципация бағыныңқы сөйлемнің басыңқы сөйлемнен кейін келуі; 3) стилистикада антиципация оқиға бейнелеуде мерзімдік немесе салдарлық жүйеліліктің бұзылуы; 4) фонологияда антиципация регрессивтік (кейінді ықпал) ассимиляция сипатында көрініс табады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Жанартау әрекет** - магма балқымаларының немесе өте ыстық қатты кесектердің, сұйық лавалардың және газ бөлшектерінің планета бетінен көрініс беру процесі. Жанартау әрекет тек қана лавалардың төгілуімен немесе осы процеспен орайлас өрбитін қопарылыстармен сипатталады, қопарылыс барысында магма құрамындагы газдар және сол магма есебінен қалыптасқан кесектер мен күлдер ғаламат қарқынмен аспанға атылуы ықтимал.

Нақ осы жанартау өнімдерінің планета бетінен көрініс беру ерекшелігіне орай жанартау әрекеті төрт түрге бөлінеді. Олар — **экструзивті**, **эффузивті**, **эксполозивті** және **эффузивті-эксполозивті** (аралас) әрекеттер: экструзивті әрекет нәтижесінде өте тұтқыр лавалар жанартау көзелігінен сығымдала көтеріліп, байырғы кумбездерге ұқсас денелер түзеді; жанартаудың эффузивті әрекеті оның көмейінен көтерілген сұйық лава ағындарының лақылдай төгілуімен сипатталады; жанартаудың эксполозивті әрекеті жарылыстар мен қопарылыстардың кеңінен етек алуымен, сөйтіп ірілі-ұсақты кесектер мен күлдердің және жанартау газдарының аспанға атылуымен ерекшеленеді; эффузивті-эксполозивті (аралас) әрекет барысында лавалардың жайбарақат төгілуі және ірілі-ұсақты қопарылыстар бір-бірімен алмасып отырмақ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Геология терминдерінің сөздігі. Н. Сенатов, А. Абдулин.— Алматы: Қазақстан, 1996,ISBN 5-615-01738-4
**Құрғақ өзен** – Есіл өзені алабындағы өзен. Боқсық өзенінің сол жақ саласы.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Бұланды ауданының оңтүстік-шығыс бөлігінің, Ақкөл ауданының батыс бөлігінің жерімен ағып өтеді.

Бастауы
-------

Ақкөл ауданының Наумовка ауылынан шығысқа қарай 3 км жерден бастау алады. Өзенге 4 шағын сала қосылады. Боқсық өзені сағасына Құрғақ өзені 59 км жерден, Ярославка ауылының маңынан, Астана қаласынаң солтүстік-батысқа қарай 170 км жерден құяды. Өзен суы еріген қар суымен толығады. Жазда кішігірім бөліктерге бөлініп қалады. Наумовка ауылының маңында қардың еріген суын тоқтату үшін топырақтан тұрғызылған бөгет бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Ақмола облысы» энциклопедиясы
**Мұса Ғали** ( толық аты жөні -Ғабдрахман Ғали ұлы Ғалиев) ( 15.10.1923 ж.т. қазіргі Башқ. АССі, Шишмә ауд.) башқұрт совет ақыны. Кедей шаруа отбасында туған. Башқұрт Мемлекеттік Пед. институтында (1948 - 52), Москвадағы Максим Горький атынд. Әдебиет ин-тының жоғары әдеби курсында оқыды. Мектепте мұғалім, газет журналдарда бөлім меңгерушісі, Башқұрт Жазушылар одағында әдеби консультант т.б. қызметтер атқарды. Мұсаның алғашқы өлеңі 1940 ж. жарияланды. Тұңғыш кітабі - «Жарқын күн» 1953 ж. жарық көрді. Содан бері оның «Жол басы» (1954), «Туған жер»(1957), «Ақ Еділ жырлары» (1961), «Тырналар қайтқанда» (1963), «Таулар шақырады» ( 1968) т.б. өлеңдер жинақтары шықты. Орыс тілінде «Ақ Еділ жырлары» (1961), «Күн көзі мен көз жасы» (1965), «Мөлдір шық» (1966), «Көктем жүрегі» (1971), «Таңдамалы лирикалар» (1972), т.б. кітаптары бюасылды. Мұса аудармамен де айналысып, В. Шекспир, А.С Пушкин т.б. бірқатар шығармаларын башқұрт тіліне аударды. Мұса Еңбек Қызыл Ту және басқа ордендермен марапатталған.

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Шыршық** (өзб. *Chirchiq/Чирчиқ*) — Өзбекстандағы өзен, Сырдария өзенінің оң жақ саласы.

Жалпы сипаттамасы
-----------------

Ұзындығы 155 км, су алабының ауданы 14.9 мың км². Бастауын Шатқал және Піскем өзендерімен толығатын Шарвақ су қоймасынан алады. Жоғарғы ағысында шамамен 30 шақырымдай жері тау қойнауымен құлап ағады. Содан соң жазық жерлер басталады да, жайылып ағады. Жол-жөнекей қар суымен де толығады. Қараша—наурыз айларында бетіне мұз қатады. 

Шыршық өзенінен ауылшаруашылық жерлерін суландыратын Шыршық жасанды каналы тартылған. Сондай-ақ Шыршық-Бозсу су электр станциясы орналасқан.

Жағасындағы елді мекендер: Газалкент, Шыршық, Ташкент қалалары, Шарвак, Искандер, Алмазар кенттері.

Салалары
--------

Шыршықтың бірнеше салалары бар, басым көпшілігі жоғары жағында. Жазық жерлерде салалары тіпті аз. Басты салалары ретінде оң жағынан келіп құятын Өгем, сол жағынан қосылатын Ақсақатасай өзендерін айтуға болады. Бұдан бөлек Қаранқұлсай, Азадбашсай, Шурабсай, Қызылсу, Галибасай, Паркентсай, Қызылсай өзендері Шыршық өзенінің суын толықтырады. Бұлардың көбі жаз мезгілдерінде Шыршыққа әзер жетеді, сулары аз арналар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 7 наурыздың 2016 жылы.

Әдебиет
-------

* *Шыршық* — Өзбекстан Ұлттық энциклопедиясы. — Ташкент, 2000—2005. (өзб.)
* *Чуб В. Е.* Ташкент: «VORIS NASHRIYOT» MChJ, 2007. — С. 91—95. — 133 с. — ISBN 978-9943-304-23-9.

Сілтемелер
----------

* Өзбекстан өзендері — Шыршық өзені
**Құрғақ айрауық** немесе **Ақбаттауық** (лат. *Calamagrostis epigejos*) – астық тұқымдасының айрауық туысына жататын шөптес өсімдік.

Таралуы
-------

Құрғақ айрауық саздауыт шабандықтарда, орман алаңқайларында, Республиканың барлық жазықтарында және тау етектерінде орын тепкен.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Жапырағы таспа тәрізді, барынша керілген. Масақтары ұсақ, дара гүлді, күрделі жоғарғы гүл щоғырында жиылып қалың сыпырғышқа ұқсайды. Гүлдерінің гүлсерігі болмайды, аталығы үшеу, олардың майысқақ жіпшелері мен төменгі қарай иіліп тұратын тозаңқаптары бар. Жемісі ұсақ, бір ұялы, дәнек. Барлық астық тұқымдасатры сияқты құрғақ айрауық та желдің көмегімен тозаңдалады. Жазда жаппай гүлдей бастағанда, қандай да болсын бір қимыл олар топтасқан шілік тозаңынан жылтыр сарғыш бұлт көтереді.

Пайдалануы
----------

Шаруашылықта үй жануарлары үшін де, жабайы жануарларға азық ретінде де маңызы зор. Басқа да көптеген маңызды, пайдалы қасиеттері бар. Мықты сабағы тоқыма бұйымдарын жасауда, қағаз дайындауда және жерасты бөлігі халық медицинасында тыныс жолдары мен бүйрек ауруларын емдеуде қолданылады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Айрауықтар тұқымдасы**
Көшеге белгілі тілші-ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор,Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының корреспондент- мүшесі, Қазақстан Республикасы ғылымына еңбегі сіңген қайраткер Ғайнеддин Мұсабаевтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 №83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 №2/139 қаулысы) берілген. Мұсабаев Ғайнеддин Ғалиұлы (1907-1981) Омбыда дүниеге келген. Ол қазақ тіл білімінің лексика, лексикография, тіл тарихы салаларына байланысты зерттеулер жүргізген және көне жазба ескерткіштері туралы еңбектер жазған. Көшенің ұзындығы - 1200 метр. Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2»шағынауданында орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Гидрологиялық бақылау** — арнайы гидрометеорологиялық расытхана (ГМР), көл станңиясы, жүзбелі гидрометеорологиялық станция, көлдегі гидрометеорологиялық бекет көл мен бөгеңдерге құятын өзен сағасында орналасқан гидрологиялық бекет және т.б. Гидрометеорологиялық расытхана аса ірі бөген мен көлдерде, халық шаруашылық мекемелері мүдделі болған жағдайда, гидрометеорологиялық деректермен қамтамасыз ету үшін үйымдастырылады. Мүндай расытханалар кешенді зерттеу жүргізу және станция мен бекеттерді басқару үшін қажет. Көлдік станциялар көлдердің (бөгендердің), көл топтарының немесе оның бөлігінің гидрологиялық режімін жүйелі түрде зерттеу мақсатында үйымдастырылады. Жүзбелі станциялар көл (бөген) айдындарында, су жолының күрделі бағыттарында ашылады. Көлдегі (бөген) гидрометеорологиялық бекетгер бөгеннің (көлдің) күрделі гидрометеорологиялық жүргісінің негізгі элементтеріне жүйелі бақылау жүргізу үшін қүрылады. Көлдер мен бөгендерге қүятын өзендердің сағалық бекеттеріндегі бақылаулар осы көлге (бөгенге) келіп түсетін ағындының кем дегенде 70%-ын қамтуы тиіс. Көлдердің (бөгендердің) гидрологиялық жүргісін зерттейтін арнайы гидрометеорологиялық расытханалардағы бақылаулар мен жүмыстардың негізгі бөлігі Мемлекеттік гидрометеорологиялық басқарманың осы бағытта жүмыс істейтін ғылыми-зерттеу институттарының ГМР мен бірге жасалған жоспары мен бағдарламасы бойынша реттеледі. Көлдегі станциялар мен бекеттерде жүргізілетін бақылаулар мен жүмыстар стандарттық және арнайы деп бөлінеді. Стандарттық бақылаулар барлық станциялар мен бекеттер үшін бекітілген белгілі бір бағдарлама бойынша жүргізіледі. Арнайы бақылау ерекше тапсырма бойынша жоспарланады. Бақылаулар жағалауда, жағалауға жақын белдемде және көл (бөген) айдынында жүргізіледі. Жағалауда орналасқан метеорологиялық станциялардың бағдарламасына сойкес метеорологиялық бақылау жүргізіледі. Жағалау мен оған жақын белдемде су деңгейі, температурасы, толқын және мұздық қүбылыстары бақылауға алынады. Сонымен қатар химиялық талдау жүргізу мақсатымен айдыннан су сынамасы алынып, судың негізгі метеоэлементтері ағыстың бағыты мен жылдамдығы, судың оптикалық қасиеттері бақыланатын болады. Арнайы бақылау жүмыстарына су бетінің булануын, су деңгейінің көтері- луін жағалаудың қалыптасуы мен бөген¬дердің шөгінділерге толуын бақылау, мұз қату жағдайына авиабарлау жасау және т.б. шаралар кешені жатады. Жоғарыда аталған бақылау жүмыстарынан басқа барлық көлдердегі станциялар мен бекеттерде қатерлі гидрологиялық қүбылыстарға бақылау жүргізіледі жоне олар жөніңдегі ақпарат, мәліметтерді үнемі ескеріп отырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
**Құрғақшылық** - ыстық күнде, ауаның ылғалдылығы төмен болған кезде жауын-шашынның ұзақ уақыт және елеулі түрде жетіспеушілігі.

**Қатты ыстық** – қоршаған ауаның орташа плюстік температурасының бірнеше күн бойы 10 және одан да астам градусқа артық болуын айтады.

Мұның қауіптілігі адамның шамадан тыс ыстықтауы яғни оның денесінің температурасы 37,1°С жоғары болуы немесе дене қызуы бұзылып, 38,8°С жетеді. Ұзақ уақыт және қатты ыстық болуы ыстық өтуіне немесе жүрек қызметінің бұзылуына әкеліп соғады. Ыстық өтудің белгілері: терінің қызаруы, таңдайдың кебуі, қатты шөлдеу. Бұдан ары қарай адам есінен танып, жүрегі немесе тыныс алуы тоқтауы ықтимал.

Құрғақшылыққа (қатты ыстыққа) қалай дайындалуға болады
------------------------------------------------------

Қосымша ыдыстар жинап, қажет болса оларға алдын ала су толтырып қою. Ыстық күнге лайық киімдер, тұрмыстық электр құралдарын (желдеткіштер, кондиционерлер) әзірлеп қою. Егер селолық жерлерде тұратын болсаңыз - жаппалар, қалқалар, даладағы орындықтар құдықтар, сондай-ақ терезе жапқыштар сайлануы тиіс. Мүмкіндігінше электр құралдарының жұмысын қамтамасыз ету үшін электр қуатының автономиялы көздерін сатып алыңыз. Суды үнемдеп пайдаланыңыз. Өзіңіз ыстық өткенде не істеу керектігін оқып үйреніп, бұған отбасы мүшелерін де үйретіңіз.

Құрғақшылық (қатты ыстық) кезінде не істеу керек
------------------------------------------------

Көтеріңкі температураның әсер етуінен сақтаныңыз. Бас киім киіп, ауа өтіп тұратын мақта-матадан тігілген ашық киім киіңіз. Есіңізде болсын, күйген теріден тер шықпайды, ол өзін өзі суытпайды. Асықпай жылжыңыз, мүмкіндігінше көлеңкеде болуға тырысыңыз. Сыра немесе басқа бір алкогольді ішімдіктер іщпеңіз, бұл ағзаның жалпы жағдайын нашарлатады. Ыстық кезінде қосымша тұз пайдалау керек пе жоқ па, ол жағын дәрігермен кеңесіңіз. Ыстық өтсе дереу көлеңкеге, жел соғып тұрған жерге барыңыз немесе душқа түсіңіз, асықпай көп су ішіңіз. Ыстық өтуден сақтану үшін өз денеңізді салқындатуға тырысыңыз. Айналадағы біреу есінен танып қалса жүрегіне массаж жасап, жасанды тыныс алдыртып тіршілікке оралту шараларын жасаңыз. Есіңізде болсын, құрғақшылық кезінде өрт шығу мүмкіндігі арта түседі.

Құрғақшылықтан (қатты ыстықтан) кейін не істеу керек
----------------------------------------------------

Күтпеген апат және халыққа көрсетіліп жатқан көмек туралы ақпарат алу үшін жергілікті өкімет органдарына хабарласыңыз. Және де құрғақшылықтың қайталануына әзір болыңыз.
**Чимборасо** - сөнген жанартау. Эквадодың ең биік шыңы.Оның биіктігі 6310 метр.Таулы жүйесі «Анды» деп аталады.

Чимборасо сөзі түрлі мағынада қолданыла береді.Бірақ көп жерлерде «кечуа» «мына жақ» деген мағына береді.Ал «разуо» сөзі «мұз немесе қар» деген мағынада жұмсалады.Чимбоасо тұрғындары «мына жақтағы қар» деген мағына береді дейді.

География
---------

XVI ғасырдан бастап,Чимборасо жердегі ең биік шың болды.Жанартауды Гуаяс өзені қоршап жатыр.Чимборасо жанартауының шыны толығымен мұзбен қапталған.Ал Гуаяс өзені Боливар және Чимборасо тұрғындарының басты су ресурсы болып табылады.Глобалды жылынудан кейін соңғы он жылда мұз азайды.Чимборасо мұздықтары тұрғындар үшін тоңазытқыш,ал жаздың ыстық күндері қаланы салқындатып тұру үшін қажет.

Чимборасо Кито қаласынан 150 метр қашықтықта орналасқан.Ашық ауа-райында Гуаякиль қаласынан Чимборасо жанартауын алыстан көруге болады.Жанартауға ең жақын қалалар – Риобамба,Амбато,Гуаранда.
Чимборасо андезитті – дацитті жанартау болып саналды.Чимборасо біздің заманымыздың 550 жылдары атылған екен.Ал қазіргі уақытта ол сөнген жанартаулар қатарына жатады.

Дереккөздер
-----------
**Жұлдыздар кінәлі** (ағылш. *The fault in our stars*) — 2012 жылы басып шағарылған америкадық жазушы Джон Гринның романы.

Желісі
------

Хейзел Грейс Ланкастер – қалқанша без қылтамағынан зардап шегіп жүрген он алты жасар қыз. Хейзел еріксіз демеу тобына әр апта сайын қатысуға міндетті. Осы кездесулердің біреуінде Хейзел он жеті жасар Огастуспен танысады. Демеу тобының кездесуінен кейін, олар Огастустың үйінде кино көруді жөн табады. Кейін олар бір-бірінің сүйікті кітаптарын оқуға келіседі. Хейзел Огастусқа Питер Ван Хутеннің "Патша сырқаты" кітабын береді. Кітапты оқып біткен соң, Огастус уайым-қайғыға салынады: роман сөз ортасында аяқталады. Огастус аяқталмаған кітап мәселесі бойынша жазушыға хат жібереді. Ван Хутен өзінің хатында кітаптың жалғасын тек бетпе-бет айта алалатынын жазады. Хейзел Грейс, оның анасы және Огастуc, Питер Ван Хутенмен кездесу үшін Амстердамға аттанады. Олар Амстердамда таңғажайып күндер өткізеді. Сапар уақытында Огастустың демі таусылып отырғаны мәлім болады. Огастус Хейзелге арналған хатты Питер Ван Хутенге жібереді. Бұл хат ақырында Хейзелге жетеді.

Экрандау
--------

2012 жылдың ақпан айында 20th Century Fox киностудиясы романның сюжет желісі бойынша аттас фильмді түсірді. Вик Годфри мен Марти Боуэн продюсерлік жұмысын атқарып, Хейзел грейстің рөлін америкалық актриса Шейлин Вудли, Огастустың рөлін Энсел Эльгорт орындады. 2014 жылдың 16 мамырында фильмнің бүкіләлемдік премьерасы өткізілді.

Дереккөздер
-----------
**«Жұлдыздарға қарай»** — Евгений Вучетич жасаған мүсін.

Мүсіннің макеті 1957 жылы дайын болған, ол кезде ғарышқа Спутник-2 ұшырылған болатын.

1962 жылы мүсіннің өзі жасалып біткен, оның архитекторы Өскеменнің құрметті азаматы Леонид Маковеев болды. Мүсінді Өскемендегі Орталық мәдениет үйінің кіреберісінде, оң жағында қойды. Ал сол жағында Вучетичтің әйгілі «Семсерден соқа соғып шығарайық» атты мүсіннің көшірмесі тұрғызылған.

Пошта маркасында
----------------

1957 жылы КСРО-да макетті бейнелейтін пошта маркасы шығарылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жизнь и судьба двух скульптур Усть-Каменогорска
2. ↑  Скульптура "К звездам" Мұрағатталған 12 сәуірдің 2021 жылы.
A. Өндірістік ақаба сулар
**Ақаба сулар** — тұрмыстық қоқыстар және өндірістік қалдықтармен ластанып, елді мекендер аумағынан арнаулы канал жүйелері арқылы сыртқа шығарылатын сулар.

Ол тұрмыстық (*мысалы: аурухана, асхана, монша, жеке пәтерлерден тағы басқа шығарылған сулар*), өндірістік (мысалы: кен байлықтарын өндіру кезінде жер астынан айдап шығарылған, жылу агрегаттарын суыту кезінде пайдаланылған тағы басқа сулар) және атмосфералық (жаңбыр және қар мен мұздан еріген тағы басқа сулар) болып бөлінеді. Қоршаған табиғи ортаны ластайтын болғандықтан мұндай суларды дер кезінде тазарту қажет. Ақаба суларды тазарту механикалық (судағы тез тұнатын немесе су бетіне қалқып шығатын заттарды техникалық құралдармен арылту, ол үшін көбіне қиыршық тасты, құмды сүзгіні пайдаланады), биологиялық (микроорганизмдердің көмегімен органикалық заттарды суда жақсы еритін минералды не қарапайым затқа дейін ыдырату), физикалы-химиялық (ақаба суды ластағыш заттардан коагуляция, адсорбция және хлорлау арқылы тазарту) сияқты әдістермен жүзеге асырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Қазақ ұлттық энциклопедиясы*
**Попов атындағы көше (Алматы)** Көшеге радионы ойлап тапқан орыс физигі және электро-технигі Александр Степанович Поповтың есімі 1955 жылы берілген. Попов Александр Степанович (1859-1905) Пермь губерниясы
Верхотур уезі Турьин Руднигінде (қазіргі Екатеринбург облысы, Краснотурьинск) дүниеге келген. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Сейфуллин даңғылынан басталып, Шашкин көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Марков, Нахимов, Бальзак, Қасымов көшелерін қиып өтеді. Көшенің ұзындығы - 700 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Гүлбаршын Сәуірбекқызы Ақпанова** (5 ақпан 1941, Шет ауданы - 2 қаңтар 2001) - әнші. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан.

Қарағанды педагогикалық институтын бітіріп, ұзақ жылдар бойы мектепте ұстаздық етті. Мектеп директоры қызметін атқарды. 

Кейінгі жылдары Ақшатау поселкелік кеңесінің төрайымы, Жәйрем қаласының әкімі қызметтерін атқарды.

Ақпанованың әншілік, орындаушылық өнері Қазақстан жұртшылығына кеңінен таныс. Оның репертуарынан халық әндері мен
Қазақстан композиторларының шығармалары орын алған.

Ақпанова облыстық, республикалық байқаулардың бірнеше дүркін жүлдегері болды.

Қарағанды облысы Шет ауданы Ақшатау кентінде жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Гүлді қырыққабат** (түсті орамжапырақ Brassica oleracea var. botrytis) -Қырыққабат тұқымдасының біржылдық өсімдігі. Жеуге жарамды бөлігі ақ түсті гүл шоғыры болып табылады. Бір қалыпты ауа райы бар аумақтарда өсіріледі. Гүлді қырыққабат Кипрден шыққан, сондықтан бастапқыда ол "Кипр қырыққабаты" деп аталды. Ол, тіпті, екі жарым мың жылдан астам уақыт бойы танымал. Оны, тіпті, ежелгі Египтте және Парсыда да өсірген. Содан кейін ол Италияға жетті, сол жерден ол XVI ғасырда бүкіл Еуропа бойына тарады.
Заманауи тағамда гүлді қырыққабат сорпалар және көкөністі тағамдар үшін құрамдас бөлік ретінде қолданылады, оны қайнатады немесе салаттарда шикі түрінде қолданады.

Құрамы
------

Гүлді қырыққабаттың 100 г – 21 ккал
Құрамында калий, магний, кальций, марганец, темір, мыс, мырыш, фтор, каротин, С, К, В1, В2, В6 дәрумендері бар.

Қолданысы
---------

Бұл көкөністі, әсіресе, қатерлі ісік ауруларының алдын алу үшін қолдануға кеңес беріледі.

Гүлді қырыққабаттың көмегімен уыттарды шығару Гүлді қырыққабаттың құрамындағы энзимдер ағзадан уыттардың шығарылуына көмектеседі. Уақытылы жойылмаған уытты қосылыстар жасушалардың зақымдануын тудыруы мүмкін, нәтижесінде бұл ісіктердің пайда болуына әкеліп соғады. Гүлді қырыққабаттың құрамындағы дәрумендер мен минералдардың энзимдермен қосылысы, оның қатерлі ісікке қарсы қасиеттерінің негізінде жатыр.

  

Гүлді қырыққабаттың нәрлілігі төмен, бірақ ол тоқтық сезімін береді, осының арқасында артық килограмдар жинап алудан қорықпай-ақ гүлді қырыққабатты жей беруге болады.

Ғылыми жағы
-----------

Гүлді қырыққабат фрактал түсінігін түсіндіруге мүмкіндік беретін табиғи нысан болып табылады. 70-інші жылдары оны математикаға енгізген Иель университетінің француз ғалымы Бенуа Мандельбор. Фракталдың өзіндік қасиеті өзінің өзіне ұқсастығы, яғни оның бөлігі - тұтастың кішірейтілген көшірмесі. Сонымен әр гүл шоғыры тұтас гүлді қырыққабаттың бейнесі болып табылады. Фракталдар медицина, гидрология және қаржы сияқты әр түрлі салаларда қолданылады.
***Таубай Қирабаев*** (1896, Қызылорда облысы Шиелі ауданы Авангард а. - 1967, сонда) - ақын. 

Сыр бойы ақындарының (Бұдабай, Базар жырау, Кете Жүсіп, т.б.) өлең-жырларын жаттап таратушы. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Соғыстан кейін бейбітшілік, еңбек тақырыбына жыр-толғауларын шығарған. Әлжанов Аманжолмен, Дулат Шалқарбаевпен айтыстары сақталған. 1916 жылы халық ақындарының республикалық маслихатына қатысқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Шығыс Оңғар мұнай кен орны** — Каспий маңы ойысының оңтүстік шығыс бөлігіндегі мұнай кен орны. Атырау облысында, Доссордың солтүстігінде 60 км жерде орналасқан. 1989 жылы ашылған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орнының қимасы юра мен бордың терригендік қатқабатынан құралған. Құрылымдық орны жөнінен батыс жағынан тектоникалық бұзылысқа түйісетін жартылай күмбез. Бойлыққа жуық бағытта созылған лықсыма арқылы жартылай күмбез алаңша, Оңтүстік Шығыс және Солтүстік Батыс алаңшаларға дараланған, Солтүстік Батыс алаңша өз кезегінде, ендікке жуық бұзылыспен күрделіленіп,
екі блокқа бөлінген. -950-лік изогипса бойынша көтерілімнің өлшемдері 2,5x7 км, биіктігі 350 м. Ортаңғы юра шөгінділерінде 522 және 601 м-лік тереңдіктерде жатқан екі горизонттың өнімділігі анықталды. Құмтастардан құралған жинауыштарының ашық кеуектілігі 33%, өтімділігі 0,63 мкм2, тиімді қалыңцығы 7,5 және 4,2 м, мұнайға қаныққан қалыңдығы, тиісінше, 6,2 және 4,6 м, қанығу коэффициенті 0,55.

Жатыс сипаты
------------

Мұнайлы жатындар қойнауқаттық, тектоникалық тұрғыдан қалқаланған, жапқышы қалыңдығы 6 м-ге дейін жететін саздан тұрады. Мұнайлы бөлігінің биіктігі 8,6-4,6 м. Су-мұнай жапсарлары -563,5 және -626,9 м-лік белгілерде. Бастапқы қойнауқаттық қысым мен температура 5,58 Мпа және 27°С болды. 517 м-лік динамикалық деңгейдегі мұнай шығымы 4,2 м3/тәу-ке жетті. Екінші горизонттың мұнай шығымы 465 м-лік динамикалық деңгейде 13,2 м3/тәу шамасын құрады.

Құрамы
------

Кенорынның мұнайы ауыр, тығыздығы 899,8-923 кг/м3, күкірттілігі аз (0,3-0,4%), парафинділігі төмен (2,0-2,23%), асфальтендер мөлшері болмашы, силикагельдік шайырлардың жоғарғы мөлшерімен ерекшеленеді. Қойнауқаттық сулары хлоркальцийлі типті әлсіз тқздық түрінде кезедеседі, тығыздығы 1113 кг/м3, минералдылығы 175 г/л. Суларда йод (8,62 мг/л) және бром (167 мг/л) бар. Жатындардың режимі суарынды. Кен орнында жұмыс 1992 жылдан бері тоқтатылған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Қалғұтты**, *Тораңғы* – Ертіс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 62 км, су жиналатын алабы 652 км2.

Бастауы
-------

Бастауын Күршім жотасындағы Салқыншоқы тауының етегінен алып, Қарақұдық қыстауына 8 км жетпей жерге сіңіп кетеді.

Гидрологиясы
------------

Жоғарғы арнасы шатқалды, орта ағысы сайлы-жыралы, қырқалы-төбелі жерлермен ағады. Қаратоғай ауылынан төменде арнасы кеңейіп, жайылма пайда болады. Ақши аулына дейінгі арнасында жыл бойы су болады. Қар, жауын-шашын суларымен толығады. Қалғұттының жалпы ұзындығы 45 км болатын 15 саласы бар. Ірілері: Ортабұлақ, Тесікқия, Өртенбұлақ, т.б. Ақши ауылынан төменде өзен Тораңғы деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
**Қалығұл Байұлы** (1785, Қырғызстан, Ыстықкөл өңірі, Қараой а. - 1855, сонда) – қырғыз ақыны. Қ. Ресей отаршылдығы дәуіріндегі қазақ "зар заман" ақындарының өлең-жырларымен тақырыптық-мазмұндық жағынан да, көркемдік-стильдік жағынан да үндестік тапқан қырғыз әдебиетіндегі "заман ағымы" деп аталған әдеби ағымның негізін салған. Қ. бастаған Арыстанбек Бұйлашұлы, Молла Нияз, Молда Қылыш, Алдаш молда сынды ақындар шоғырын қырғыз әдебиетінде "заманчы ырчылар" деп аталады. "Заманчы ырчылар" шығармаларында ұлт мүддесі алға қойылып, отаршылдыққа қарсылық сарыны белең алды. Қ-дың шоқтығы биік шығармасы "Ақырзаман" толғауы. Ел ішіне отаршылдардың дендеп ене бастағанынан шошынған ойшыл ақын бұл толғау-өлеңінде айналадағы құбылыстарға көзқарасын көркем тілмен баяндады. Қоныстың отарлануын, діннің бұзылуын заманның азып-тозуы деп бағалады, өзі қолайсыз көрген жайларды ақырзаманға теңеді. Келешекті болжап, халыққа жайсыз тиетін жайттарды анық айтып, зар жырына айналдырды. Қазақ әдебиетіндегі "зар заман" ақындары сияқты Қ. шығарм. да біраз уақыт бойы кезең талабына байланысты зерттеушілер тарапынан теріс бағаланып келді. Қ. қырғыз елінің айтулы тұлғасы, ойшыл ақыны, қоғамдық ой-сананы биікке көтерген ұлт қайраткері ретінде құрметтеледі. Қ-дың "Ақырзаманнан" басқа бірнеше өлең-толғаулары, арнау өлеңдері, жыр-термелері сақталған.
тау жынысы құрамында судың болуы мен жиналуы оның жинауыштық қасиеттеріне, яғни суды және кез-келген басқа сұйық (мұнай) пен газды сыйыстыру, өзі арқылы өткізу қабілетіне байланысты. тау жынысытардың сыйыстырғыштық қабілеті, яғни сұйық немесе газ сыйыстыру қабілеті, олардың кеуектілігіне байланысты.Кеуектілік **n** деп кеуектердің жиынтық көлемінің Vк тау жынысытың жалпы көлеміне Vж қатынасын айтады. Ол процентпен өрнектеледі: n=(Vк /Vж )-100%. Сынықты тау жынысытың кеуектілігі оның түйірөлшемдік құрамына байланысты. Түйірөлшемдік қ9рам тау жынысытарды құрайтын бөлшектердің өлшемдері мен пішіні арқылы анықталады.Шөгінді тау жынысытардың, әсіресе құм пен құмайттың кеуектілігі, олардың өлшемі бойынша біркелкілігі мен жекелеген құм түйірлердің жұмырлығы артқан сайын жоғарылай береді. Керісінше,тау жынысытарды құрайтын бөлшектер өлшемі бойынша әркелкіленіп және нашар жұмырланған сайын, олардың кеуектілігі де төмендейді.тау жынысытағы кеуек кеңістіктің жаралуы оның қалыптасуы мен ары қарай даму ерекшеліктерімен анықталады. Осы процестерге байланысты бастапқы және туынды кеуектер ажыратылады.

Бастапқы кеуектер
-----------------

тау жынысытың түзілу процесінде қалыптасады. Оларға мынадай кеуектер жатады: түйір аралық -шөгінді тау жынысытардың сынықтары арасындағьг; кристалл аралық -жіктілік жазықтықтары бойынша; биогендік текті - органикалық зат ыдыраганнан кейін пайда болғандар; қабат аралық - шөгінді тау жынысытардың қабатталу жазықтықтары арасындағы.

Туынды кеуектер
---------------

тау жынысықа түрлі факторлардың ықпал етуі нәтижесінде жаралады. Туынды кеуектер мынадай түрлерге бөлінеді: жарықшактық - тығыз тау жынысытардың тектоникалық қозғалыстарда уатылуы нәтижесінде пайда болады; эрозиялық - экзогендік мору процестері әрекетінен жаралады; шаймалану - еру және еріген минералдарды жерасты суы ағынының шайып әкетуінен пайда болады.Түрлі тау жынысытардың кеуектілігі де әртүрлі болып, оның моні 20-30 % және одан да асады. Жақсы іріктелген қүмның кеуектілігі 15-120 %, ал күрғақ саздың кейбір түрлестерінде тіпті 50 60%-тен асады.Бірақ тәжірибе көрсеткендей, кеуегі бар тау жынысытардың барлығы бірдей сүйықты немесе газды өткізе бермейді. Шын мәнінде, бір-бірімен қосылмайтын кеуектер тау жынысы кеуектілігін, яғни оның
сүзілу қабілетін сипаттай алмайды. тау жынысытардың мұндай қабілеті өтімділік қасиетімен сипатталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Байбатша Ә.Б.Жалпы геология (Жер динамикасы): Оқулық.Алматы: ҚазҰТУ. -364 б. Сурет- 132. Кесте-30. Әдебиеттер тізімі 15 атay. ISBN 987-601-228-001-2

География
**Ата Каушутов** (15 шілде 1903 жыл, Безмеин ауылы, қазіргі Ашхабад – 1953 жыл 15 қараша, Ашхабад) — кеңестік және түрікмен жазушысы.

Өмірі
-----

Кедей шаруа отбасында туған. Мәскеудегі *Шығыс еңбекшілері коммунистік университетінде* оқыған. Шығармалары 1925 жылдан жарияланды. Каушутовтың *«Каспий сырты майданы», «Қанды орман», «Жұма» (1939)* пьесалары, *«Аңшы Қандым отбасы» (1944), «Елли Одэнің үйленуі» (1945), «Түрікмен тұлпарлары» (1951)* атты әңгіме, повестьтер, *«Мехри және Вепа» (1946), «Копет-Даг баурайында» (1947-1949)* атты романдары бар.

Марапаттары
-----------

Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974 ж. 5 том
**«Морис Дуфран»** ( фр.  Стадион Морис Дуфрасне ) - Льеждегі футбол стадионы. Сыйымдылығы - 30143 көрермен . Үй иелері - жергілікті стандарт. 1909 жылы ашылған. 

2008 жылдың қыркүйегінде Футболдан Бельгия құрамасы 2010 жылғы Әлем чемпионатына іріктеу аясында осы стадионда Эстония құрамасымен матч өткізілді.

Тарих
-----

Стадион 1909 жылы салынған. 1925 жылы сыйымдылығы 20 000 адамға дейін кеңейтілді. 1945 жылы 1000 орындық тағы бір мінбер қосылды. Максималды сыйымдылық 1973 жылы, стадион 43000 орынға дейін кеңейтілген кезде жетті. 1985, 1992, 1995 және 1999 жж. стадионды қайта құру. Соңғысы Еуропа чемпионаты-2000 қарсаңында өтті. 2006 жылы алаң электр жылыту жүйесімен жабдықталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  The European Football Stadiums (30,000+ capacity). *Football Temples of the World*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 8 мамыр 2012.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 18 қыркүйек 2009.
**Дина Ахметжанқызы Аманжолова** (1957 жылы, Шығыс Қазақстан облысы, Бородулиха ауылы) - тарихшы-ғалым, тарих ғылымдарың докторы, профессор. Белгілі алаштанушы ғалым, Мәскеу мемлекеттік университінде еңбек етеді.

Өмірбаян
--------

1957 жылы Шығыс Қазақстан облысындағы Бородулиха ауылында, жұмысшы отбасында дүние келген. Семей мемлекеттік педагогикалық институтының тарихи-педагогикалық факультетін 1980 жылы тәмәмдаған. 1986 жылы "Қазақстан Компартиясының жалпыға білімберу мектептерін дамытуда қоғамдық ұйымдардың рөлін арттыру (1971-1980 жж.)" атты кандидаттық диссертацияны, ал 1994 жылы "Ресей және Қазақ автономиясы. Алаш қозғалысының тарихы (1905-1920 жж.)" атты докторлық диссертацияны қорғаған.

Еңбектері
---------

Сын сағатта: Қазақстан этно-саяси тарихындағы Алаш қозғалысы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Дина Аманжолова Мұрағатталған 2 сәуірдің 2015 жылы.
**Шырынды улану( Нектарный токсикоз)** - құрамында токсикалық қосылыстары бар улы және жағымсыз өсімдіктердің шырынынан болады. Қатты улану кезінде аралар тез өледі және де ешқашан өз ұяларына дейін жетпейді. Мұндай шірнеден алынған бал улы болып есептелінеді. Ауру негізінен гүлдену мен шырын жинаумен қатар жүреді. Аралар солып қалады да өте баяу қозғалады және ұясының маңында жатып қалады. Негізінен бұл аурумен ауырғанда емделініп шығады. Алкалоидтармен уланған кезде аралар өте тынышсызданып адамдар мен жануарларға қарсы шығады. 7-13 тәуліктен кейін аралардың жаппай қырылыу басталады. Құрамында улы зат андромедотоксины рододендрон шырынана алғашында жаздық аралар, соңынан жас аралар жәнеде личинкалары уланып өледі.Ауру аралардың тік ішегі кеңейген және де ашық сары сұйықтыққа толған. Бұл сұйықтықтар аралар үшін улы болып келеді.

* Ветеринарлық санитарлық бағасы: негізгі профилактика ол басқа улы өсімдіктері жоқ аудандарға орын ауыстыру. Шырынды токсикозының алғашқы белгілері байқалған болса, бірден тіптен аз мөлшерде улы шырыны бар кәрездердің барлығын бірден жою қажет.Оларды азықтық мақсатта қолдануға болмайды. Ветеринарлық санитарлық іс – шаралар тозаңдық уланудағыдай.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Семей мемлекеттік университеті ,«Өсімдік, балық және ара шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау», оқу әдістемелік кешені, ПОӘК 042-14-03.01.20.9/032012ж
**Шырын Агишева** (Бапышева) (25.12.1925 жыл, Ташкент қаласы - 12.8.2005 жыл, Алматы қаласы) - телережиссер..Ташкент қаласындағы Орта Азиялық театр институтын (1949 жыл), Қазақ ҚСР Ғылым Академиясының Өнертану секторының аспирантурасын бітірген. Академик А.Жұбановтың басшылығымен ғылыми жұмыстармен айналысады. 1954 жылы Мәскеу, Қазан қалаларында, әскери зауытта техник-конструктор, Татар АССР-ы радио комитетінің әдеби-драмалық редакциясында режиссер, көркемдік жетекші (1960 жыл). 1961 жылы Қазақ радиосының бас режиссерлығына, 1962 жылы Қазақ телевизиясының *Балалар*мен *жастар* бағдарламаларын әзірлейтін "Ровесники", 1965 жылы "Шұғыла" шығармашылық бірлестігіне, 1969 жылы Әдеби-драмалық хабарлар бас редакциясына бас режиссер, 1970 жылы Қазақ телевизиясының көркемдік жетекшісі қызметтеріне тағайындалады. 1957 жылы бастап, еңбек демалысына шыққанға дейінгі қырық жылдай өмірін радио, телевизия бағдарламаларын әзірлеуге арнады. Орыс тілінде "Песня на плаха", "Мальчик со скрипкой", "Журавли", "Зимние грезы", "Полигон", "Звездная реқа" радиоспектакльдері мен "Встреча в степи", "Шандар Петефи", "Фредерик Шопен", "Сергей Есенин", "Орленок", "Чудесная пара", "Сфинкс" (серия спектаклей), "Солнце в капле росы" телеқойылымдары мен қазақ тілінде "Баян", "Отырар ойраны", "Айғыз", "Челкаш", "Үйлену", "Қымызхана", З.Қабдоловтың "Маңғыстау мұнарасы", түрік драматургі В.Онгореннің "Әсия", қазақ, орыс, татар, өзбек, қырғыз театрларының таңдамалы қойылымдарының Агишева жасаған телевизиялық нұсқалары Қазақстандағы көркем телевизияны дамытуға ерекше ықпал етті. Екі бөлімді "Әсия" фильм-спектаклі 70 - ші жылдардағы Қазақ телевизиясының биік шыңы еді. Азия және Африка елдері жазушыларының қонференциясынан, Тың игерудің 20 жылдығынан, Қазақстанға орден тапсырылған салтанаттар, орыс, татар, өзбек әдебиеттері мен өнерінің онкүндіқтерінен жасаған көрсетілімдер бүкіл қеңес Одағына таратылса, Алматының Орталық алаңы мен Республика сарайында өткен мерекелік салтанаттарды республика жұртшылығы режиссер Агишева шеберлігі арқасында көріп, білді. Агишева жасаған хабарлар Орталық телевизия, Кишинев, Ташкент,Қазан, Ленинград, Балтық жағалауы елдері, Тбилиси мен Бакуден көрсетіліп, жоғары бағасын алды. 
Агишева белгілі теледраматург, жазушы Оразалы Сұлтанмен бірлесе отырып Қазақ телевизиясының классикалық туындысына айналған "Сұхбат", "Қымызхана", "Кездесу", "Айтыс", "Телевизиялық новеллалар театры", т.б. еңбектерді эфирге шығарды. 1965-84 жылдар аралығында жазушы мен режиссердің шығармашылық ізденісінің нәтижесінде әртүрлі жанрдағы 200-ге жуық телетуынды жарық қөрді. 
Агишева *КСРО Телевизиясы мен радиосы Мемлекеттік комитеттің Құрмет грамотасымен* (1963 жыл), Қазақ КСР Жоғарғы қеңесі Президиумының грамотасымен (1966 жылы), "КСРО Телевизиясы мен радиосының үздігі" белгісімен (1972 жылы), Лениннің 100 жылдығына арналған медальмен (1970 жылы) т.б. марапатталды. Агишева "Қазақстанның еңбеқ сіңірген мәдениет қызметқері" атағына телевизия қызметқерлерінің арасында тұнғыш ие болған режиссер.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5