**Кенеттен болатын пневмоторакс** – бұл кеуде қуысының жəне өкпенің механикалық немесе əртүрлі жарақатына байланыссыз, кеуденің париетальді жəне висцеральді жапырақшаларының арасына ауаның жиналуымен жүретін патологиялық жағдай.

Жіктемесі
---------

#### Түрлері бойынша

1. Ашық пневмоторакс – плевра қуысының бронх тесігімен жəне атмосфералы қуыспен қатынасы болады. Дем алғанда ауа плевральды қуыс арқылы вистеральды плевраға өтеді. Осыдан өкпенің жұмысы баяулап, тыныс алудан шығады (өкпенің коллабирленуі).
2. Жабық пневмоторакс – плевральді қуысқа түскен ауа өкпенің жартылай немесе толық коллабирленуін туғызады, содан кейін атмосферадағы ауамен байланысын үзеді, бірақ қауіпті жағдай туғызбайды.
3. Клапанды пневмоторакс – ауа плевральді қуысқа еркін түседі, бірақ оның шығуы клапанды механизмге байланысты қиындайды.

#### Шығу тегіне қарай

1. Біріншілік - өкпе ауруларының клиникалық көрінісінсіз ( a1 – антитрипсиннің жетіспеушілігі кезіндегі шектелген буллезді эмфиземада, Марфан синдромы ). Жиі бойы ұзын, 20–40 жас шамасындағы ер адамдарда кездеседі. Темекі тарту 22 есе қауіп төндіреді.
2. Екіншілік - өкпе ауруларының фонында туындайды.

#### Таралуына байланысты

- жайылған;
- жергілікті.

#### Асқынудың бар-жоғына байланысты

* асқынбаған;
* асқынған (қан кету, плеврит, медиастинальді эмфизема).

#### Қауіп-қатерлі факторлары

* өкпе туберкулезі;
* туа пайда болған поликистоз;
* бронхоэктаздық ауру;
* өкпенің іріңді аурулары;
* өкпенің созылмалы обструктивті ауруы;
* астматикалық статус;
* ЖИТС;
* қатерлі ісіктер;
* темекі шегу.

Диагностика
-----------

### Диагностика критерилері

Пневмоторакстың кез-келген түрінің клиникалық көрінісі ауаның өкпеге түскен көлемі мен жылдамдығына байланысты. Ауру қысқа уақытта спонтанды көріністермен, ұзақтығы бірнеше минутқа дейінгі, кеуденің бір жақ бөлігіндегі қатты ауырсынуымен, кейіннен ол толығымен жойылуын немесе тұйық сипатқа айналуын айтады. Науқас көбіне ауырсынудың қай кезде басталғандығы туралы айтып бере алады.

#### Спонтанды пневмотораксқа тəн белгілері

- кеуде клеткасының сəйкес жағында п.б.өткір ауыру сезімі, мойын, қолға берілетін, терең дем алғанда, жөтелгенде жəне қозғалғанда күшейе түсетін;
- кенеттен ентігу;
- тері түсінің өзгеруі ( бозару, цианоз);
- тахикардия;
- суық жабысқақ тер;
- АҚ төмендеуі;
- мəжбүр қалыпта ( жартылай отыру, зақымдалған жағына қарай иілуі, немесе ауырған жағына жату).

#### Айғақты клиникалық зерттеуі бойынша

- қабырға аралығының кеңеюі, зақымдалған жақта тыныс алу қозғалысы шектелген немесе жоқ;
- дауыс дірілі зақымдалған жақта төмендеген немесе жоқ;.
- зақымдалған жақта тыныс алуы қалып отырады, перкуторлы тимпанит анықталады, өкпенің төменгі бөлігі тыныс алғанда ығыспайды. Көкірек аралық пен сау жеріне ығысуы мен бауырдың төменге түсуінің сол жақтың пневмотораксында байқауға болады;
- аускультацияда зақымдалған жақта тыныс шуының едəуір төмендеуі немесе жоқ болуы, сондай-ақ сау жағында күшеюін анықтаймыз.

Көкірек аралықтың едəуір ығысуында, жүрек қуысына құятын жəне жоғарғы қуыс венасындағы қысымның жоғарылауына алып келетін тамырлардың иілуінде мойындырық веналарының ісінуі байқалады.

Көкірек аралықтың сау жаққа ығысуы мүмкін, мұнда клиникалық белгі ретінде кеңірдектің девиациясы көрінеді.

Егер бронхтың медиастина ішілік зақымдануы болса, онда күштемелі пневматоракссыз жəне плевра ішілік қан кетусіз көкірек аралық эмфизема дамиды.

Қабырғалық плевраның зақымдануында ауа тері астылық клетчаткаға шығады, соның нəтижесінде тері астылық эмфизема дамиды. Ауа тез арада тері асты - май клетчаткасы арқылы кеуде клеткасына, мойынға, бетке, алдыңғы іш қабырғасына жəне т.б.тарайды, жəне де бірнеше сағаттан кейін адамдытанымайтын жағдайға ұшыратады.

Пальпация кезінде тері асты эмфизема аймағында "қар сықыры" сияқты - крепитация сезілді. Ең қауіптісі кеуде аралықтың күштемелі эмфиземасы болып табылады, бұл көбінесе кеңірдектің жəне ірі бронхтардың жарылуында пайда болады. Бұл жағдай қуыс венасындағы қанның айдалуын бұзады жəне үлкен қан айналым шеңберінде қанның іркілуін тудырады – жүректің экстраперикардиальды тампонадасы.

#### Негізгі жəне қосымша диагностикалық шаралар тізімі

1. Жалпы жағдайы мен өмірге қажетті мүшелердің қызметін бағалау: есін, тынысын (жиі, беткей), қан айналымын.
2. Визуальді бағалау: конституциясын бағалау (астеникалық), мəжбүр қалып (отыру немесе жартылай отыру), тері түсінің бозаруы, суық, пульсті тексеру, жүректің жиырылу жиілігін, артериалды қысымды анықтау (тахикардия, артериалды гипотензия).
3. Кеуде клеткасын қарау: қабырға арасының кеңеюі, тыныс алғанда зақымданған жақтың қалып отыруы, мойын венасының ісінуі мен пульсациясы, тері асты эмфиземасы.
4. Пальпация жəне перкуссия: зақымданған жақта дауыс дірілінің қалып отыруы немесе жоқ болуы, тимпаникалық дыбыс (плевра қуысында сұйықтық жиналғанда төменгі бөліктері тұйықталады), жүрек түрткісінің жəне жүректің тұйықталған шекарасының сау жаққа ығысуы.
5. Аускультация: зақымданған жақта дыбыстың төмендеуі немесе жоғалуы.

Емдеу тәсілі
------------

### Медициналық көмек көрсету барысы

#### Жедел жəрдем

1. Есінен танғанда, қан айналымы немесе тыныс тоқтағанда жүрек-өкпе реанимациясы жүргізіледі, бірақ тек алдын-ала плевральді декомпрессиясынан кейін.
2. Гипоксияны коррекциялау – оксигенотерапия.
3. Көкірек аралық эмфизема жылдам өршіген жағдайда, мойындырық ойығы аймағындағы платизма мен теріні көлденең тілік жасау керек (2 см шамасында), ретростернальді кеңістікке абайлап сұқ саусақты кіргізіп, дренаж қойып теріге бекіту керек;
4. Ауырсыну синдромын басу – наркотикалық емес анальгетиктер: - \*кеторолак 30 мг (1мл) тамыр ішіне баяу жəне бұлшық етке.
5. Айқын ауру сезімінде наркотикалық анальгетиктер: - \*морфин 1% 1 мл 0,9% натрий хлориді ерітіндісімен араластырып тамыр ішіне 20 мл-ды 4-10 мл-дан (немесе 2-5 мг) бөліп, əрбір 5-15 мин сайын ауыру сезімі мен ентігу басылғанға дейін немесе жанама əсерлері (артериалды гипотензия, тыныстың тежелуі, құсу) пайда болғанға дейін енгізу керек.
6. Күштемелі пневмоторакста плевральді пункция жасайды.
7. Бронхоспазм дамыған жағдайда – сальбутамол 2,5 мг небулайзер арқылы 5-10 мин ішінде жіберу керек.
8. Гемодинамика көрсеткіштерін жəне қанның оттегімен сатурациясын бақылау, витальді қызметтерді сақтау.

#### Негізгі дəрі-дəрмектер тізімі

1. Морфин 1% 1мл, амп.
2. Ингаляцияға оттегі.
3. Сальбутамол 3 мг, неб.

#### Қосымша дəрі-дəрмектер тізімі

1. Кеторолак 30 мг – 1 мл, амп
2. Натрий хлориді 0,9% - 5,0 мл, амп.

Госпитализациялау
-----------------

Пневмоторакспен сырқаттанатын барлық науқастар міндетті түрде торакальді хирургия немесе реанимация бөлімшесіне жатқызылады. Отырғызып немесе басын жоғары көтеріп тасымалдау керек.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Тыныс алу мүшелерінің аурулары |
| --- |
|  |
| Жоғарғы тыныс алу жолдары | 

|  |  |
| --- | --- |
| Қосалқы мұрын қуыстары | 
Синусит |
|  |
| Мұрын | 
Ринит (Вазомоторлы ринит • Атрофиялық ринит • Поллиноз) • Полип • Ринорея • Мұрын арақабырғасының қисаюы |
|  |
| Бадамшалар | 
Тонзиллит (Баспа ауруы немесе ангина • Созылмалы тонзиллит) • Аденоид • Паратонзиллярлық абсцесс • Людвиг ангинасы |
|  |
| Жұтқыншақ | 
Фарингит |
|  |
| Көмей | 
Ларингит • Круп • Ларингоспазм |
|  |
| Дауыс шымылдығы | 
Дауыс шымылдығының түйіндері |
|  |
| Көмекей | 
Эпиглоттит |
|  |
| Кеңірдек | 
Трахеит • Стеноз |

 |
|  |
| Төменгі тыныс алу жолдары | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ауатамырлар тарамы | 
Бронхит • Бронхиолит • Өкпенің созылмалы обструкциялық ауруы • Өкпе эмфиземасы • Диффузиялық панбронхиолит • Бронхтық демікпе • Бронхоэктазия |
|  |
| Өкпе | 
Пневмония (Жедел пневмония • Созылмалы пневмония • Аспергиллез) • Пневмокониоз (Антракоз • Асбестоз • Баритоз • Бериллиоз • Биссиноз • Каплан синдромы • Сидероз • Силикоз • Талькоз • Халикоз) • Альвеолит (Багассоз • Фермер өкпесі) • Альвеолярлық микролитиаз • Ателектаз • Лефлер синдромы • Өкпе гипертензиясы • Өкпе ісінуі • Өкпе абсцессі • Саркоидоз |

 |
|  |
| Басқасы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Өкпеқап | 
Плеврит • Пневмоторакс • Өкпеқап жалқаяғы (Гидроторакс • Гемоторакс • Хилоторакс) • Өкпеқап эмпиемасы |
|  |
| Көкірек | 
Медиастинит • Хаммен синдромы |

 |

 |