Координаттар: 30°02′00″ с. е. 69°29′00″ ш. б.﻿ / ﻿30.03333° с. е. 69.48333° ш. б.﻿ / 30.03333; 69.48333 (G) (O) (Я)

**Пәкістан** (урду: پاکِستان‎ [paːkɪˈst̪aːn], ағылш. *Pakistan* [ˈpækɪstæn] немесе [pɑːkiˈstɑːn]), толық атауы — **Пәкістан Ислам Республикасы** (урду: اسلامی جمہوریہ پاکِستان‎ Ислами Джумхурийе Пакистан, ағылш. *Islamic Republic of Pakistan*) — Оңтүстік Азиядағы мемлекет. Жер аумағы — 803,9 мың км². Халқы 223,34 млн. (2017). Жергілікті тұрғындары пенджабтықтар, пуштундар, синдхилер, белуджилер. Ресми тілі — урду тілі. Мемлекеттік діні — ислам (сүнниттер). Астанасы — Исламабад қаласы Әкімш. жағынан 4 провинцияға бөлінеді. Мемлекет басшысы президент. Жоғары заң шығарушы органы — 2 палаталы парламент (Сенат және Ұлттық ассамблея). Заң жобаларының исламмен сәйкестігін қадағалайтын орган — Ислам кеңесі. Ұлттық мейрамы — 14 тамыз — Тәуелсіздік күні, Пәкістан күні — 23 наурыз (1956). Ақша өлшемі — пәкістан рупиі.

Сөздің шығу төркіні
-------------------

Пәкістан атауы сөзбе-сөз мағынасы урду және парсы тілдерінен аударғанда «таза жер» дегенді білдіреді, *pāk* сөзі парсы және пушту тілдерінен аударғанда «таза» дегенді білдіреді. ستان (*-stān*) жұрнағы жерді білдіретін парсы сөзі, сонымен қатар санскрит тіліндегі *sthāna* स्थान сөзінің синониміне ұқсайды.

Елдің атауын 1933 жылы тәуелсіздік қозғалысының белсендісі Рахмат Али ойлап тапты, ол оны «қазір немесе ешқашан» брошюрасында жариялады, мұнда ол «і» әрпінсіз («ПАКСТАНДА тұратын отыз миллион мұсылман бауырлар») қысқартып пайдаланды, Британдық Үндістанның солтүстік бес аймағының атауларынан: Пенджаб, Афгания, Кашмир, Синд және Белуджистан. Кейінірек «і» әрпі оңай айтылуы үшін енгізілген.

Табиғаты
--------

A.Рубаб - халық аспабы
Пәкістан аумағының шығысы мен оңтүстік-шығысында Инд өзенінің аллювийлі аласа жазығы, солтүстігінде Гиндукуш және Гималай тау жүйелері (ең биік жері 7690 м), батысында, солтүстік-батысында иран таулы қыратының жоталары орналасқан. Аумағының көпшілік бөлігінің климаты тропиктік, солтүстік-батысы — субтропиктік, құрғақ континенттік. Қаңтардағы орташа температура жазық бөлігінде 12 — 16oС, теңіз жағалауында 20oС, шілдеде 35oС. Жауын-шашынның орташа мөлш. теңіз жағалауында 150 — 250 мм, Пенджаб атырабында 350 — 500 мм, елдің солтүстігінде 1000 — 1500 мм. Ірі өзені — Инд. Көпшілік жерінде шөл, шөлейт, шөлейттенген саванна өсімдіктері, өзен бойларында бұта, тауларда қылқан жапырақты орман өседі.

Тарихы
------

### Ежелгі кезең

Мохенджо-Дароның діни қызметкерінің мүсіні
Сұлтан Махмұд Ғазнауидің салтанатты сарайында бейнеленген, онда асыл және асыл адам жиналған..
Сикх билігі кезінде бүлінген минареттермен Бадшахи мешіті
III-II мыңжылдық BC. e. Пәкістан аумағында адамзат тарихындағы ең көне өркениеттердің бірі болды - Харапптық. Б.з.б. II мыңжылдықта. e. Пәкістан аумағында ариада мекендеген. Ескендір Зұлқарнайының Батыс Үндістан мегаполистеріне қарсы науқанының нәтижесінде (соңда-яқ Таксила) соныңда эллинизм мәдениеті әсер етеді. Күшті Кушан патшалығын құрды — Буддизмнің алғашқы шұғылалығы.

VIII ғасырдан бастап. e. Исламның таралуы ел аумағында басталады. Орта ғасырларда газнавидтер мен гуридтер басқаратын ірі мұсылман мемлекеттері қалыптасты. XIII ғасырда аумағы Моңғол империясының бір бөлігі болып табылады. Моңғол империясының ыдырағаннан кейін, аумағы Әмір Темір мемлекетінің бөлігі болып табылады, ол бірнеше мемлекеттерге бөлінеді. ХІХ ғасырдағы Тимур әулетінің өкілдерінің бірі Ұлы Моғол империясын құрды. XVIII ғасырда Сикхтік, Белуджистанда, Пенджабта сілкінісінің ұлтшылығын жоғалтқаннан кейін.

A.Пәкістан Британдық Индияның бөлiмiнен кейiн
### Колониалдық мерзiм

Пәкістан жерінде б.з.б. 3 — 2-мыңжылдықта ежелгі өркениет ошағының бірі — ертедегі үнділік Хараппа мәдениетіне жататын мемлекеттік бірлестіктер өмір сүрді. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың орта шенінде арилер келіп қоныстанып, кейіннен үнді-ари халықтары қалыптасты. Б.з.б. 7 — 6 ғасырларда Пәкістан жерінде алғашқы үнді-ари мемлекеттері — Мадра, Гандхара, Саувира, т.б. құрылды. Б.з.б. 6 ғасырдың аяғында Үнді өз. мен оның тармақтары алабындағы жерлер Ахемен әулеті билігіне қарады. Б.з.б 327 — 325 жылдары Үнді өз. алқабындағы жерлерді Александр Македонский жаулап алып, оның империясы ыдырағаннан кейін Пәкістан аумағында Грек-Үнді патшалығы пайда болды. Б.з. 1 — 3 ғасырларында Үнді өзені алабы Кушан патшалығына қарап, оның астанасы Пурушапура (қазіргі Пешавар қ.) болды.

Кушан патшалығы құлағаннан кейін, Пәкістан жерінің батыс аймақтары Сасани әулеті, ал шығысы — Гупта әулеті империяларының құрамына кірді. 5 ғасырдың 2-жартысында бұл жерлерде хиониттер немесе эфталиттер ( Ақ ғұндар) билік құрды. 8 ғасырдың басында Синд пен Пенджабтың оңтүстік бөлігін арабтар жаулап алып, ол жерлерге ислам дінін таратты. 11 ғасырдың басында Үнді өз. алабын Ғазнауи әулеті, 12 ғасырдың аяғында Гури әулеті, 13 ғасырдың басында Дели сұлтандығы жаулап алды. 16 ғасырда Дели сұлтандығы құлағаннан кейін Пенджаб, Синд және Үнді өзендерінің оң жақ жағалауы Бабыр құрған Ұлы моғолдар империясына қарады. Бір кезде Мұхаммед Хайдар Дулати та бұл аймаққа Ұлы моғолдар атынан билік жүргізген. 18 ғасырдың орта шенінде Пәкістанды ауған билеушісі Ахмад шаі Дуррани бағындырады. 18 ғасырдың аяғында Синд пен Белуджистанда бірнеше князьдіктер құрылды. 19 ғасырдың ортасына қарай Пәкістан жерін ағылшындар өз отарына айналдырды.

### Қазіргі мерзім

2-дүниежүз. соғыстан кейін ағылшындар Үндістанға тәуелсіздік берді. Бұрынғы Британ Үндістаны діни-қауымдық бойынша Үндістан мен Пәкістан мемлекеті болып екіге бөлінді. 1947 жылы 14 тамызда Пәкістан тәуелсіз мемлекет болып жарияланды. 1954 жылға дейін Пәкістанның саяси өмірінде Мұсылман лигасы үстемдік құрды. Шығыс Пәкістан, Синд, Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясы, Белуджистан аймақтарының халқы 1948 жылдан бастап Пәкістанның әкімшілік-аумақтық құрылымын ұлттық-лингвист. негізде қайта өзгерту, провинцияларға ішкі автономия беру сияқты, т.б. саяси талаптар қойды.

Өкімет билігін қолдан шығармау үшін Мұсылман лигасы бенгал ұлттық қозғалысына бірқатар жеңілдіктер берді. 1956 жылы 23 наурызда Пәкістан федерац. Ислам Республикасы болып жарияланды. 1958 — 70 жылдары Пәкістандағы өкімет билігі әскерилердің қолында болды. Пәкістан мен Үндістан арасындағы даулы аумақтық мәселелер бойынша 1965, 1971 жылы қарулы қақтығыстар орын алды. 1971 жылы Шығыс Пәкістан жерінде тәуелсіз Бангладеш мемлекеті жарияланды. Пәкістандағы әскерилердің режимінен кейін билік басына жаңадан келген З.А. Бхутто мен Үндістан премьер-министрі И.Гандидің Симледегі кездесуі (1972) пәкстан-үнді қатынасын реттеуге жол ашты.

1973 жылы жаңа конституция қабылданды. З.А. Бхутто елде әлеуметтік-экономикалық, саяси реформалар жүргізді. Бірақ 1977 жылы елдегі саяси дағдарысты пайдаланып, мемлекеттік төңкеріс жасаған ген. М.Зия ул-Хак әскерилерді тағы да билікке алып келді. Дегенмен ішкі-сыртқы күштердің ықпалымен 1988 жылы Пәкістанда еркін парламент сайлауы өтіп, Халық партиясы жеңіске жетті. Үкімет басына партия жетекшісі Беназир Бхутто келді. Алайда ел басшысы әскерилердің қолдауына ие Гулам Исхак Хан болды. 1990 жылы ол елдегі әлеуметтік-саяси дағдарысты және Үндістанмен Кашмир мәселесінің күрт ушығып кетуін сылтауратып, президент Бхутто үкіметін таратты. 1996 жылы жаңадан сайланған президент Ұлттық Ассамблеяны таратты. Ол тұста әлеуметтік-экономикалық, саяси мәселелер шешілмеді, этн. және діни қақтығыстар орын алды.

Үндістанмен байланысы, әсіресе Кашмир мәселесі екі мемлекет те ядролық сынақ өткізгеннен кейін мүлде шиеленісе түсті. 1999 жылы Пәкістанда тағы да әскери төңкеріс болды.

Үкімет құрылымы
---------------

### Мемлекеттік жүйенің негіздері

Пәкістан – 4 провинциядан (Пенджаб, Синд, Хайбер-Пахтунхва (бұрынғы Солтүстік-Батыс шекаралық провинция) және Белуджистан) тұратын аралас типтегі федеративтік республика. Пәкістанның құрамына Үндістан дауласып отырған Федералды астаналық аумақ және Гилгит-Балтистан және Еркін Кашмир (соңғысын Пәкістан тәуелсіз мемлекет ретінде де-юре мойындаған, бірақ іс жүзінде оның бөлігі болып табылады) аймақтары да кіреді. Мемлекеттің негізгі заңы – 1972 жылы қабылданған конституция. 1972 жылғы конституция 1977 жылы күшін жойды, 1985 жылы қалпына келтірілді және қазіргі уақытта бірқатар түзетулермен күшінде. Пәкістан мемлекеттілігінің негізгі институттары елдің тәуелсіз дамуының алғашқы жылдарында қалыптасты.

Пәкістанның бірінші конституциясы 1956 жылы 23 наурызда қабылданды. Конституцияда ел президенті мұсылман болуы керек деп жазылған. Бұл бап 1962 жылғы Айюб хан тұсында қолданыста болған конституцияда да сақталды. 1972 жылы жаңа конституция қабылданды, ол 1977 жылға дейін күшінде болды, генерал Зия-уль-Хак бастаған әскери төңкеріс жасалған, содан кейін оның жұмысы 1985 жылға дейін тоқтатылды. Оның айтуынша, ислам – елдің мемлекеттік діні.

Economist Intelligence Unit (ағыл.)қаз. мәліметі бойынша, ел 2018 жылы Демократия индексінде гибридті режим ретінде жіктелген.

### Атқарушы билік

Мемлекет басшысы — президент, қазіргі уақытта Ариф Алви. Президентті федералды парламент 5 жыл мерзімге сайлайды.

Пәкістан президенті:

* елдің қарулы күштерінің жоғарғы қолбасшысы болып табылады;
* кез келген соттың үкімін кешіруге, күшін жоюға және жеңілдетуге құқылы;
* тағайындайды:
	+ премьер-министрді,
	+ үкімет мүшелерін,
	+ провинциялардың губернаторларын,
	+ Пәкістанның Жоғарғы соты және провинциялардың Жоғарғы соттарының мүшелерін,
	+ Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі комиссияның төрағасын,
	+ Сайлау жөніндегі бас комиссар және сайлау комиссиясының мүшелерін,
	+ жоғарғы әскери жетекшілерді.

Президент бекіткен үкіметті әдетте Ұлттық жиналыстағы көпшілік партияны немесе коалицияны білдіретін премьер-министр құрады және басқарады. Премьер-министр мұсылман болуы керек және оны Президент Ұлттық Жиналыс мүшелері арасынан тағайындайды. Премьер-министр өз орынбасарларының көпшілігінің сеніміне ие болуы керек. Оның кеңесі бойынша президент министрлерді тағайындайды. Үкімет заң жобаларын әзірлеп, парламенттің талқылауына ұсынады.

Экономикасы
-----------

A.Пәкістанның физикалық картасы
Пәкістан— аграрлы ел. Ауыл шаруашылығының негізгі дақылдары — мақта, күріш, астық, қант құрағы, жеміс-жидек. Табиғи жағдайы жылына 2 — 3 рет өнім жинауға мүмкіндік береді. Тоқыма және тамақ жеңіл өнеркәсібі дамыған. Бұған қоса металлургия, газ, мұнай өңдеу, цемент шығару өндірістері жақсы жолға қойылған. Экспортқа мақта-мата, жіп, күріш, былғары, балық, кілем шығарып, сырттан бидай және машина, құрал жабдықтар, тұтыну тауарларын алады. Негізгі сыртқы сауда серіктестері:АҚШ, Жапония, Германия. 1992 жылы ақпаннан Қазақстан мен Пәкістан мемлекеттері арасында дипломатикалық қатынас орнаған. Алматыда Пәкістан елшілігі, Исламабадта Қазақстан елшілігі ашылды. 1995 жылы Б.Бхутто, 1996 жылы С.Ф. Легари Қазақстанға ресми сапармен келіп қайтты.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

*Толық мақаласы: Пәкістанның Әкімшілік бөлінуі*
### Провинциялар

|
|  |
|
| № | Аймақ | Әкімшілік орталығы | Статусы | Ауданы,км² | Тұрғындары,чел. (2011) | Тығыздығы,адам/км² |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Белуджистан | Кветта | провинция | 347 190 | 13 162 222 | 37,91 |
| 2 | Хайбер-Пахтунхва | Пешавар | провинция | 74 521 | 26 896 829 | 360,93 |
| 3 | Пенджаб | Лахор | провинция | 205 344 | 91 379 615 | 445,01 |
| 4 | Синд | Карачи | провинция | 140 914 | 55 245 497 | 392,05 |
| 5 | Федеральдық астаналық территориясы | Исламабад | федералдық аумақ | 906 | 1 151 868 | 1269,98 |
| 6 | Федералдық басқарылатын тайпалық аумақтар | Пешавар | федералдық аумақ | 27 220 | 4 452 913 | 163,60 |
| 7 | Азад Кашмир | Музаффарабад | Пәкістандық Кашмир аймағы | 11 639 | 3 631 224 | 311,99 |
| 8 | Гилгит-Балтистан | Гилгит | Пәкістандық Кашмир аймағы | 72 520 | 1 155 755 | 15,94 |
|  | Всего |  |  | 880 2541) | 197 075 923 | 223,89 |
| 1)Қазіргі уақытта Пәкістанмен басқарылатын жалпы аумағына Джамму және Кашмир Үнді штатының бөліктерінен тұрады (Үндістан мен Пәкістан арасындағы даулы аумақ). |

### Ең ірі қалалар

*Толық мақаласы: Пәкістан қалаларының тізімі*
### Аймақ

| Провинция | Ауыл округтерінің саны |
| --- | --- |
| Белуджистан | **30** |
| Хайбер-Пахтунхва | **25** |
| Пенджаб | **36** |
| Синд | **23** |
| Астаналық аумақ | **1** |
| Зона Племён | **7 агентств и 6 Шекаралық өңірлер** |
| Азад Кашмир | **10** |
| Гилгит-Балтистан | **7** |
| Пәкістан | 132 аудан, 7 агенттік, 6 шекара ауданы бар |

Мәдениет
--------

Пәкістанның мәдениеті мұсылман мұрасына негізделген, сонымен қатар үнді субконтинентінің халықтарының исламға дейінгі дәстүрлерін қамтиды. Оның ғасырлық британдық билігі үлкен әсер етті. Соңғы онжылдықтарда, әсіресе, жастар арасында американдық мәдениеттің әсері байқалады: голливудтық фильмдер, американдық видео ойындары, мультфильмдер, комикстер, кітаптар, сондай-ақ сән (джинсы мен бейсболка киюі), фастфуд, сусындар және т.б.

### Музыка

музыка және би, Пенджаб байқалады жергілікті үрдістер, Хайбер Пахтунхва, Синд және Белуджистан, қоғамдастықтың урдутілдік Пәкістанда тән сол өте қатты ерекшеленеді. Осы сарынның урду мәдениет фон шегеріледі, ал бірінші жағдайда, халық әндері мен билері туралы екпін байқалады. себебі негізінен еліміздің Осы тілде сөйлеген көпшілігі Үндістанда үйлерінен түбір қосылымдарды жоғалған мухаджирам, тиесілі факт болып табылады. Пәкістан өнер Кеңес би, музыка, мүсін және кескіндеме аймақтық стильдер тұрақтылығын қолдау ұмтылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АРИФ АЛВИ ПӘКІСТАН ПРЕЗИДЕНТІ БОЛДЫ. Тексерілді 12 қыркүйектің 2018.
2. ↑  Pakistan Bureau of Statistics – 6th Population and Housing Census.
3. 1 2 3 4  World Economic Outlook Database, April 2019.  International Monetary Fund.
4. ↑  Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical update.  United Nations Development Programme (14 September 2018).
5. ↑  Daylight saving time dates for Pakistan – Islamabad between 2010 and 2019
6. ↑  {{cite web}} үлгісіндегі **title=** параметрін жазу керек. .
7. ↑  Monier-Williams Sanskrit Dictionary (1872). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 маусым 2015.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 28 сәуір 2015.
8. ↑  *Choudhary Rahmat Ali* Now or never: Are we to live or perish for ever?  (ағыл.).  Columbia University (28 January 1933). Тексерілді, 4 желтоқсан 2007.
9. ↑  *Rahmat Ali* Rahmat Ali ::Now or Never.  The Pakistan National Movement. Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 сәуір 2011. Тексерілді, 14 сәуір 2011.
10. ↑  Information of Pakistan Мұрағатталған 10 сәуірдің 2012 жылы.
11. ↑
12. ↑  City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  Пәкістан |
| --- |
|  |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАзия елдері |
| --- |
|  |
| Егеменді елдер | 
Армения • Ауғанстан • Әзірбайжан1 • Бангладеш • Бахрейн • Бруней • Бутан • Біріккен Араб Әмірліктері • Вьетнам • Грузия1 • Жапония • Израиль • Индонезия3 • Иордания • Ирак • Иран • Йемен2 • Камбоджа • Катар • Кипр1 • Солтүстік Корея • Кувейт • Қазақстан4 • Қырғызстан • Қытай • Лаос • Ливан • Малайзия • Мальдивтер • Моңғолия • Мысыр2 • Мьянма • Непал • Оман • Оңтүстік Корея • Өзбекстан • Пәкістан • Ресей4 • Сауд Арабиясы • Сингапур • Сирия • Тәжікстан • Тайланд • Түркия4 • Түрікменстан • Үндістан • Филиппин • Шри-Ланка • Шығыс Тимор |  |
|  |
| Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер | 
Абхазия • Қытай Республикасы • Оңтүстік Осетия • Солтүстік Кипр • Таулы Қарабақ Республикасы |
|  |
| Тәуелді және арнайыәкімшілік аймақтар | 

|  |  |
| --- | --- |
| Аустралия | 
Кокос (Килинг) аралдары • Кристмас аралы |
|  |
| Қытай | 
Гонконг • Макао |
|  |
| Ұлыбритания | 
Акротири мен Декелия • Үнді мұхитындағы Британия аймағы |

 |
|  |
| 1 Жүргізілген шекара бойынша жартылай Еуропада немесе толықтай Азияда. 2 Африкада. 3 Океанияда. 4 Еуропада. |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуОңтүстік Азия |
| --- |
|  |
| 

Ауғанстан • Бангладеш • Бутан • Мальдив Республикасы • Непал • Пәкістан • Үндістан • Шри-Ланка
 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Арабия теңізімен шектесетін елдер |
| --- |
|  |
| 

Иран • Йемен • Мальдивтер • Оман • Пәкістан • Сомали • Үндістан
 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымы |
| --- |
|  |
| 

 Ауғанстан •  Әзірбайжан •  Иран •  Қазақстан •  Қырғызстан •  Өзбекстан •  Пәкістан •  Тәжікстан •  Түркия •  Түрікменстан
 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуШанхай Ынтымақтастық Ұйымы |
| --- |
|  |
| Мүше мемлекеттер | 
Қазақстан • Қырғызстан • Қытай • Өзбекстан • Пәкістан • Ресей • Тәжікстан • Үндістан |
|  |
| Бақылаушы мемлекеттер | 
Ауғанстан • Беларусь • Иран • Моңғолия |
|  |
| Диалогтық серіктер | 
Армения • Әзірбайжан • Камбоджа • Непал • Түркия • Шри-Ланка |
|  |
| Қонақтар | 
АСЕАН • БҰҰ • ТМД • Түрікменстан |
|  |
| Жұмыс тілдері | 
қытай • орыс |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Ислам ынтымақтастық ұйымы |
| --- |
|  |
| 

Албания • Алжир • Ауғанстан • Әзірбайжан • Бангладеш • Бахрейн • Бенин • Бруней • Буркина-Фасо • Біріккен Араб Әмірліктері • Габон • Гайана • Гамбия • Гвинея • Гвинея-Бисау • Джибути • Индонезия • Иордания • Ирак • Иран • Йемен • Камерун • Катар • Коморлар • Кот-д’Ивуар • Кувейт • Қазақстан • Қырғызстан • Ливан • Ливия • Мавритания • Малайзия • Мали • Малдив аралдары • Марокко • Мозамбик • Мысыр • Нигер • Нигерия • Оман • Өзбекстан • Палестина • Пәкістан • Сауд Арабиясы • Сенегал • Сирия • Сомали • Судан • Суринам • Сьерра-Леоне • Тәжікстан • Того • Тунис • Түркия • Түрікменстан • Уганда • Чад

**Қараушы елдер:** Босния және Герцеговина • Орталық Африка Республикасы • Ресей • Тайланд

**Қараушы мұсылман ұйымдары және қауымдар:** Моро Ұлт Азаттылығы Майданы • Солтүстік Кипр

**Қараушы халықаралық ұйымдар:** Африка Бірлігі • Араб Лигасы • Біріккен Ұлттар Ұйымы • Қосылмау Қозғалысы • Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымы

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуОтүстік Азия аймақтық достастық ассоциациясы (SAARC) |
| --- |
|  |
| Мүшелері | 
 Ауғанстан •  Бангладеш •  Бутан •  Мальдив Республикасы •  Непал •  Пәкістан •  Үндістан •  Шри-Ланка |
|  |
| Бақылаушылар | 
 АҚШ •  Еуропа одағы •  Жапония •  Корея Республикасы •  Қытай •  Иран |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҰлттар достастығы |
| --- |
|  |
| Мүшелері | 
Антигуа және Барбуда • Аустралия • Багам аралдары • Бангладеш • Барбадос • Белиз • Ботсвана • Бруней • Вануату • Гайана • Гамбия • Гана • Гренада • Доминика • Жаңа Зеландия • Замбия • Камерун • Канада • Кения • Кипр • Кирибати • Лесото • Маврикий • Малави • Малайзия • Мальта • Мозамбик • Намибия • Науру • Нигерия • ОАР • Папуа — Жаңа Гвинея • Пәкістан • Руанда • Самоа • Сент-Люсия • Сейшель аралдары • Сент-Винсент және Гренадиндер • Сент-Китс және Невис • Сингапур • Соломон аралдары • Сьерра-Леоне • Танзания • Тонга • Тринидад және Тобаго • Тувалу • Уганда • Ұлыбритания • Үндістан • Фиджи1 • Шри-Ланка • Эсватини • Ямайка |
|  |
| Бұрынғы мүшелері | 
Зимбабве • Ирландия • Мальдив Республикасы |
|  |
| 1 Мүшелегі тоқтатылған |

 |

 |

 |