recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ФИФА ойындар сериясының логотипы
**FIFA 09** - FIFA-ның сериясындағы он алтыншы футбол симуляторы. Қазіргі уақытта ФИФА барлық платформаларда бар. Ең алғашқы консольдық нұсқасы 2008 жылы 2 қазанда өтті.

Ойластырылған шабуыл
--------------------

Футболшылар аландағы жағдайды анализдей алады, жігер және айламен қорғаныс шебін бұзу үшін еңбектенеді, және ойынды екі қадам алға ойластырып кояды. Одан басқа,ойыншылар ілгері жұлқынып корғаушыны артта қалдырып және бос кеңістік алады.

Максималды шабуыл
-----------------

Ойыншы доппен жұмыс істегенде, дәл қимылдар қолданылады яғни доптың 360 градус айналасында қимылдауына байланысты. Допқа күрес қиындады және аяусыз болды.

Допты бір жанаумен басқару
--------------------------

Жаңа жүйе допты басқару механизмін өзгертті: футболшылар допты бір жанаумен тамаша қабылдау мүмкіндігінен айырылды. Енді қорғаушылар допты кері оңай қайтара алатын болады.

Tactical Free Kicks
-------------------

Бұл жүйе (Айып соққысын орындау тактикасы) соққыны одан әрі қауіпті қылады , ойыншыға соққыны алдын ала ойлауға мүмкіндік береді және басқа ойыншыны іске қосады.

Player Impact Engine
--------------------

Коментаторлар
-------------

Орыс тілдегі FIFA 2012-те ойынды баяғы Юрий Розанов және Василий Соловьёв

Демо нұсқауындағы футбол клубтары
---------------------------------

Демо нұсқауындағы командалар:
Милан 
Арсенал 
Боруссия Дортмунд
Ювентус 
Манчестер Сити

Жалпы Стадиондар
----------------

* Akaaroa Stadium
* Aloha Park
* Arena D’Oro
* British Modern
* Century Park Arena
* Court Lane
* Crown Lane
* Eastpoint Arena
* El Bombastico(El Libertador)
* El Medio(Estadio Nacional)
* El Reducto(La Canchita)
* Estadio Latino
* Estadio President G.Lopes
* Estadio de las Artes
* Estadio del Pueblo
* Euro Park
* Forest Park Stadium
* Ivy Lane
* O Dromo
* Olimpico Arena
* Pratelstvi Arena
* Sanderson Park
* Stade Kokoto
* Stade Municipal
* Stadion 23,Maj
* Stadion Europa
* Stadion Hanguk
* Stadion Neder
* Stadion Olympik
* Town Park
* Union Park Stadium
* FIWC Stadium — (тек PlayStation 3-те ғана)
* DW Stadium
* The Britannia Stadium
* White Hart Lane
* Carrow Road
* Goodison Park
* Stadium of Light
* The Hawthorns
* Liberty Stadium
* The Reebok Stadium

Дереккөздер
-----------
**Әсер** — адамға не өзге жанды-жансыз дүниеге сырттағы құбылыстан, іс-әрекеттен болатын ықпал. 

Адамда пайда болатын қандай да психикалық процестер мен қасиеттер әсер арқылы туады. Біздің психикамызға ықпал ететін объективтік дүниенің әсерлері тікелей және жанама, кездейсоқ және жоспарлы, жағымды және жағымсыз тағы басқа болып бірнеше салаларға бөлінеді. Олардың кейбіреулері қарапайым психикалық процесс — түйсікті туғызса, екіншілері одан күрделірек процесс — қабылдауды, ал қайсыбіреулері бұлардан да күрделі әрі сапалы процестер мен қасиеттердің (сезім, қиял, ерік, ойлау, қабілет, мінез тағы басқа) қалыптасуына себепкер болады. Сыртқы дүниенің әсерінен пайда болған психикалық процестеріміз сол әсердің пассивті бейнесі ғана болып қоймай сол сыртқы ортаға саналы түрде әсер етуімізге, сөйтіп табиғатты белсенді түрде игеруімізге де көмектеседі.

Қазақ тіліндегі әсер ұғымының ғылыми мәні өзара әсер немесе өзара әрекеттесу ұғымдарын да қамтиды. Өзара әсер — денелердің бір-біріне өзара ықпал етуі; денелердің әр түрлі қалыпта өзгерістерге түсуі. Өзара әсер қандай да болсын материалдық жүйенің тіршіліктегі орны мен құрылымдық сипатын, өзіндік қасиетін айқындайды, сондай-ақ оның өзге денелермен бірге неғұрлым үлкенірек жүйеге бірігуі қамтамасыз етеді. Өзара әсерлесу яғни өзара әрекеттесу қабілетінсіз материя тіршілік ете алмас еді. Барлық толыққанды жүйелерде өзара әсер денелердің бір-біріне өз қасиеттерін танытумен қатар жүреді. Соның нәтижесінде олардың (қасиеттердің) алмасу мүмкіндігі де туындайды. Болмыста өзара әсердің көптеген түрлері (құбылыстардың өзара байланысы, қозғалыс, өзгеріс, функционалды тәуелсіздік) әрекет етеді.

Әсер — механикалық жүйе қозғалысының ең негізгі сипаттамаларының бірі болып саналатын және мөлшері энергия мен уақыттың көбейтіндісі бойынша анықталатын физикалық шама. Бұл шама деформацияланатын орта механикасы, электр динамикасы, қайтымды процестер термодинамикасы, кванттық механика тәрізді физиканың көптеген салаларында әртүрлі ұғымдарды жалпылап қорытындылау кезінде жиі қолданылады.

**Әсер** - 1) қандай да себептік, күштің әрекеті, бір нәрсенің нәтижесі; 2) физикалық құбылыс.

Стробоскопиялық әсер
--------------------

**Стробоскопиялық әсер** - аз уақыт аралығында бірінен соң бірі тез, жылдам қозғалатын заттарды бақылау кезінде, бақылау барысында туындайтын, үздіксіз қозғалысты көретін, көру инерциясына негізделген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Сәулет және құрылыс / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар : "ЭКО" ҒӨФ, 2006. - 280 6.ISBN 9965-808-83-Х
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік/ профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.
**"Әріптестерім менің"** (кітап) - Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты Ұлбосын Айтөленнің Қазақ теледидарының 50 жылдық мерейтойына орай оқырманға ұсынған кітабы.. 

Қазақ теледидарында көп жылдар бойы еңбек еткен белгілі журналист. Қазіргі танда (2008) "Айқын" республикалық қоғамдық-саяси газетінде басылымның алғашқы саны жарық көрген күнінен бастап еңбек етіп келеді. Журналистің 30 жылға жуық шығармашылық жолында қаламына арқау болған кейіпкерлері жетерлік. Бұл туындыда Ұлбосын Айтөленнің кезінде көгілдір экраннан өткен кейбір хабарларының газеттік нұскалары мен Қазақ теледидарында бірге қызмет атқарған әріптестері жайлы "Айқын" газетінде жарық көрген материалдары топтастырылып берілген. Кітап көпшілік оқырманға арналған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
ФИФАның 2010 жылғы логотипы
**FIFA 10** - FIFA-ның сериясындағы он жетінші футбол симуляторы. Қазіргі уақытта ФИФА барлық платформаларда бар. Ең алғашқы консольдық нұсқасы 2009 жылы 2 қазанда өтті.

Ойластырылған шабуыл
--------------------

Футболшылар аландағы жағдайды анализдей алады, жігер және айламен қорғаныс шебін бұзу үшін еңбектенеді, және ойынды екі қадам алға ойластырып кояды. Одан басқа,ойыншылар ілгері жұлқынып корғаушыны артта қалдырып және бос кеңістік алады.

Максималды шабуыл
-----------------

Ойыншы доппен жұмыс істегенде, дәл қимылдар қолданылады яғни доптың 360 градус айналасында қимылдауына байланысты. Допқа күрес қиындады және аяусыз болды.

Допты бір жанаумен басқару
--------------------------

Жаңа жүйе допты басқару механизмін өзгертті: футболшылар допты бір жанаумен тамаша қабылдау мүмкіндігінен айырылды. Енді қорғаушылар допты кері оңай қайтара алатын болады.

Tactical Free Kicks
-------------------

Бұл жүйе (Айып соққысын орындау тактикасы) соққыны одан әрі қауіпті қылады , ойыншыға соққыны алдын ала ойлауға мүмкіндік береді және басқа ойыншыны іске қосады.

Player Impact Engine
--------------------

Коментаторлар
-------------

Орыс тілдегі FIFA 2012-те ойынды баяғы Юрий Розанов және Василий Соловьёв

Демо нұсқауындағы футбол клубтары
---------------------------------

Демо нұсқауындағы командалар:
Милан 
Арсенал 
Боруссия Дортмунд
Ювентус 
Манчестер Сити

Жалпы Стадиондар
----------------

* Akaaroa Stadium
* Aloha Park
* Arena D’Oro
* British Modern
* Century Park Arena
* Court Lane
* Crown Lane
* Eastpoint Arena
* El Bombastico(El Libertador)
* El Medio(Estadio Nacional)
* El Reducto(La Canchita)
* Estadio Latino
* Estadio President G.Lopes
* Estadio de las Artes
* Estadio del Pueblo
* Euro Park
* Forest Park Stadium
* Ivy Lane
* O Dromo
* Olimpico Arena
* Pratelstvi Arena
* Sanderson Park
* Stade Kokoto
* Stade Municipal
* Stadion 23,Maj
* Stadion Europa
* Stadion Hanguk
* Stadion Neder
* Stadion Olympik
* Town Park
* Union Park Stadium
* FIWC Stadium — (тек PlayStation 3-те ғана)
* DW Stadium
* The Britannia Stadium
* White Hart Lane
* Carrow Road
* Goodison Park
* Stadium of Light
* The Hawthorns
* Liberty Stadium
* The Reebok Stadium

Дереккөздер
-----------
Еркек тұлға, бөлшек B Niobid kraterдiң тарабынан, Louvre Museum.

  

(Niobid Painter)(б.ж.с.д. 475-б.ж.с.д. 450, Грекия), грек құмыра жазғышы, кратер атанған, Ниоба балалары өлімінің суретін салушы. Ниобид Живописецтің кеңістік пен тереңдікті ойлағаны денелерді әртүрлі дәрежеде қоюы, ыдыс бұрын жоғалған қабырға суретшісі Полигноттың жаңашыл техникасын қайталаған бейне саналады. 

Niobid-шi суретшi бiр тарапқа Аполлон құдайға көрсететін және барлықтарын "Niobids" деп атайтын, Niobe балаларды оның апасы Артемида қырып-жоятын деп көрсететiн, "krater" атына аталған стильге ежелгi Афиналық көзешi болды. Ешбiр iшiнен таңба жасамағандықтан, қарсы жақта бейнеленетiн туралы кейбiр тәртiпсiздiк бар. Бiр де бiр сендiрмегендiгiменнен, алайда, белгiлi, мынау не болып табылады - немесе "аргонавттар" жиын "Жетi Фивқа қарсы". Бұл суретшi болуы мүмкiн және сонымен бiрге ол Poikileнiң портигi қабырға әшекейлеген Афины Micon Miconi суретiн салған фрескалардағыны көрген шебер элементтер қолданатын Тасоса Polygnotos ықпалымен болды.

"Кrater Mus" ендi Парижде Musée du Луврде орналастырылған.
Бұл - биiктiктігi 54см және диаметрдігi 56 см. Көркем жұмыстар санның стильсiнiң қызыл техникаларын қолданды, стиль айнала 530BC тарқатқан. Суретшi үш өлшемдi кеңiстiктi алдыңғы жоспар, middleground және фонды жалпы көріністерде сызып шығуға талаптанды. Үш өлшемдi мақсат ойдағыдай бiтiрмедi, бiрақ күш оңай байқалған. Формалар әр түрлi қолданылатын түстер және қолданған бөлшектi сан оңай көрсетiлген. Естен тану грек мәдениетiнде классикалық мерзiмге мифологиялық сенулерді және тарихтарды көптiк ететiнiн көрсетедi. Бұл амазонка, кентавр және Trojansтермен алысушы гректерге көрсетедi. Бұл үлкен суреттер Афиналық жетекшiлiк туралы бейнелi түрде болып табылады.

Тағы қараңыз
------------

* Қазақ энциклопедиясы
**Flextronics International Ltd.** (Флекстроникс интернешнл лимитед деп айтылады, NASDAQ: FLEX) – келісім-шарт бойынша электроника шығаратын ірі Сингапур компаниясы.[1]Компания Штаб-пәтері Сингапурда орналасқан. 1990 жылы негізі қаланады.

Иемденушілер және басшылық
--------------------------

Бас басқарушы – Майк Макнамара (Mike McNamara).

Қызметі
-------

Flextronics басқа компаниялардың тапсырысы бойынша техника шығарады. Компания Microsoft үшін Xbox және Xbox 360 ойын приставкаларын шығарды.Компанияның 130-дан астам өндірістік алаңдары мен бағдарлама шығару орталықтары және әлемнің 30 мемлекетінде дизайн студиялары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  .
Нипигон көлі

  

(Nipigon, Lake), Канаданың Онтарио провинциясындағы көл, көлдің солтүстігінде Жоғарғы көл және солтүстік-шығысында Тандер-Бей қаласы бар.Ұзындығы 110 км, ені 80км-ге жуық, ауданы: 4840 км². 320 м биіктікте жатыр, тереңдігі 165 м. Оның үндіше атауы «терең, таза су» деген мағына береді. Көлде көптеген орманды аралдар бар, жағалауы толған зауыттар. Көлден Нипигон өзені ағады, ол Жоғары көлге құяды.

Нипигон Көл Ұлы Көлдердiң Ұлы Көлдерi жүйесіне жатады, олардың iшiнен аттас өзен (өзен ) Нипигон шығады - Жоғарғы Көл Жоғарғы Көлге солтүстiк ойшаң тандер (онтарио ) тандер қалалар шығысқа таман орналасқан.

Көл жағалалары өте аз қонысталған, жағалау сызығы күштi кескiнделген, көлде 500-ге жуық арал бар. Су жинағыштың аумағы - карибқа бұғылардың мекендеуiнің ортасы.
Геологиялық көл үлкен Агассис (Көл ) Агассис мұз дәуiрi қарсаңындағы көлiнiң хауызының қалдықтары болып есептелінеді.

Тарихы
------

Аталуы Оджибве халқында үздiксiз суды бiлдiретiн Animi-bee-gong-нiң сөзiнен құрастырылды. Көл қабақ бүгiн орналастыратын Оджибвелер кридiң бұрынғы мекендеушi халықтардың бұл орындарынан XVIIIғ. ығыстырды. Еуропалықтармен бiрiншi көл тiркеулi 1667 жылдың 29 мамырында болды. 1684 жылы көл жағасына солтүстiк-шығыстарда бiрiншi форт - Fort La Tourette құрастырылды. Содан соң, Гудзон шығанағының серiктестiгiнiң аралығында күндестiктiң нәтижесiнде және көлдер серiктестiкпен солтүстiк-батыс жағаға бiрнеше саудалық факторлар пайда болды, бiрақ олар сол сияқты iрi елдi мекендерге айналып кетпедi. Көл, олардан ептеген тұрғынмен, қозғаусыз дерлiк табиғатпен, демалыс және күштердiң қалпына келтiруi үшiн тамаша ағыл-тегiл балық қорларымен тамаша. Әуесқойлық балықшылықтағы мамандандыру - көксерке, көл бахтағы, көл сигi, солтүстiк шортаны бойынша қалыптасқан.

Нипигон көлі Онтариода көлемі бойынша төртiншi, ептеген коммерциялық балықшылықты қолдайды, көршi көлде қағаз өнеркәсiбiмен жергiлiктi целлюлоздар қолданылады. Огоктер өзеннiң 1940 суларында Нипигон кезiнен бастап оның табиғи сыйымдылығын Олбани өзенiнiң хауызыдан көлге асыра лақтырған Нипигонды өзенде СЭС электр энергиясының 266 мың киловаттына үшке iстеп шығаруға мүмкiндiк беретiнiн деңгейге жеткізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Көл мәселелерi бойынша Халықаралық комитеттiң әлемнің Көлдерi бойынша деректер қоры (Word Lake Database, International Lake Environment Committee)
2. ↑  БСЭ. Нипигон
3. ↑  Canada Fishing Online. Ontario Fishing Мұрағатталған 10 тамыздың 2011 жылы.
Дүние жүзінің аса ірі көрмелерінің бірі – **«Fitur»** еуропалық елдерді, Солтүстік және Латын Америкасын байланыстыратын өзіндік көпір ретінде танымал. Алғашқы рет көрме 1981 жылы Мадрид қаласында ашылған болатын. Fitur – дүние жүзілік деңгейдегі беделді туристік көрмелердің үштігіне кіреді. Көрме 4 секциядан тұрады: «Белсенді FITUR», «FITUR Know How», конгресстер мен резиденттік секция. «Белсенді FITUR» табиғат аясында және осымен байланысты қызықтарды көрсетуге негізделген, Жыл сайын осы туризм түріне сұраныс өсуде. «FITUR Know How» - бұл туристік бизнестегі техника, информатика және өзге құраушылардың жетістіктерін анықтайтын бөлім болып табылады. Бірнеше жылдардың ішінде көрме туристік бизнестің дамуына қолдау көрсететін, туриндустрияның жетістіктері мен үміттерін анық көрсететін орын болды. Соңғы тенденциялар, жаңа тaуарлар мен қызметтер, оқу, тәжірибе алмасу, консультациялар – осының барлығын көрмеге келушілер мен қатысушылар көре алады.

2010 жылдың 20-24 қаңтар аралығында Қазақстан Республикасының Спорт және Туризм министрлігі Қазақстанның осы көрмеге қатысуын ұйымдастырды. Осы жылы көрме өзінің 30 жылжығын атап өтті. Соған орай көрме Feria de Madrid алаңында, 75000 ш.м. жерді алды. Көрменің жұмысына 12 000 ұйым қатысқан болатын, оның ішінде – ұлттық туристік әкімшіліктер, туристік компаниялар, қонақ үйлер, 170 ел мен аймақтың авиакомпаниялары бар. Қазақстаннның экспозициясы 49 ш.м. жерді алып жатты. Стендте Қазақстанның табиғаты, көрікті орындары мен көне қалалары көрсетілген, оның барлығы арнайы әуенмен, суреттермен безендірілген болатын. Сонымен қатар испандықтарға түсінікті болуы үшін стендтің жанына арнайы аудармашыны қойған болатын. Сол жылы еліміз бірталай шетелдік елдерге танылып, өз өнімін көрсетіп қайтқан болатын.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2
Қазақ тіліндегі мағынасы — тез, шапшаң жүру, алып ұшу. *«...жүгіре басып, штаб жаққа қарай дедектеп келеді»* (Т. Ахтанов Қаһарлы күн.).

Қырғыз тілінде бұл сөздің түбірі *«дедек»* тек тұрақты сөз тіркесінде ғана қолданылатыны байқалады: *дедек* дедек болуп жүр — бір нәрсені бар ынта-жігерімен, тырыса істеу мағынасын береді. Мұнда *«дедекте»* етістігі де кездесіп, *«шапшаң, жылдам»* қимылды ұғындырады. 1880 жылы Калькуттада түркі тілі туралы шыққан еңбекте *дидәк* — күң мағынасында көрсетілген. Біздегі *«дедектеу»* етістігінің түбі, төркіні *«күң»* мағынасын беретін *«дидәк»* сөзімен байланысты болуы мүмкін. Адамдағы жан сала шапшаң, тырыса қимылдау ертеректе тек күң мен құлға тән қасиет, мұны олар өзінің қожасына жағыну ниетімен істеген. Кейін келе осы қимыл, әрекет ауыспалы мағынаға ие болып, кез келген адамға қолданылуы да ғажап емес. Осындай ауыс мағынада, *«дэдэңги»* тұлғасында маньчжур тілінен де кездестіреміз. Осы деректерге сүйеніп, *«дедектеудің»* алғашқы төркіні түркі тілдерінде пайда болып, кейінірек ауыспалы мағына иеленіп, *«құлша, күңше құлшына қимылдау»* деген ұғымға ие болған деп қараймыз (дидак => дедак => дедек + те => дедекте + у => дедектеу).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
***Құлмағанбет Лекерұлы Есбаев*** (1930-1994), әдебиет зерттеуші ғалым, белгілі әуезовтанушы. Филология ғылыми кандидаты (1973), доцент (1975). Қазақтың мемлекеттік университетін бітірген (1956). 1956-1963 жылдары Жамбыл мәдени-ағарту училищесінің ұстазы, оку ісінің меңгерушісі, 1963-64 жылдары Қарағанды педагогикалық училищесінің, 1964 жылдан педагогика институттың, ҚарМУ-дін оқытушысы, доценті, кафедра менгерушісі. Есбаевтың әуезовтану тақырыбына ден қоюы оның университет қабырғасында «Абай поэзиясының халықтығы» деген тақырыпта диплом жұмысын қорғауынан басталады. М. Әуезовтің осы диплом жұмысына жазған пікірі «Абайтанудан жарияданбаған материалдар» атты кітапта (1988) жарық көрді. Әуезов қудаланған шақта жанын ұғып, жанынан табылды. Өзінің саналы өмірін ұлы ұстазының шығармашылығы мен мұрасын зерттеп, насихаттауға арнаған шәкірт «М. О. Әуезовтің эстетикалык көзқарасы» деген тақырыпта кандидатгык диссертация корғайды. ҚарМУ-де «Мұхтартану» атадатын арнаулы курстын негізін қалады. 1987 жылы М. Әуезовтің 90 жылдығына орай Қарағанды университетінде республикалық деңгейдегі ғылыми-теориялык конференция өткізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Айкидо** — негізін Морихеи Уешиба қалаған шығыс жекпе-жегінің бір түрі.

Айкидодағы "Шихоунаге" лақтыру техникасы
Айкидо, спорттық және қорғаныс айкидосы болып бөлінеді. Өте ерте заманда Жапонияда пайда болған. Корғаныс айкидосын Томики айкидо деп атайды. "Удың күшін қайтаратын у" деген сияқты Жапония философиясында "күшке төтеп беретін күш" деген қағида бар. Осы қағида бойынша шабуыл жасаушы қаншама шебер, тәжірибелі болса да оның мен басымдылығын айламен, айлакерлікпен кері қайтаруға тіпті оны жеңуге де болады. Міне, осы айлалардың яғни қарсы әдістердің барлығы айкидода жинақталған. Жарыс көлемі 9х9 м қапталдарында қауіпсіздік аумағы (маталар төселген) бар кілем үстінде өтеді. Спортшылардың киім киісі дзюдо күресіндегі сияқты, бір спортшы, екіншісі ақ белбеумен буынады. Киімде, белбеуде спортшыларды жарақаттайтын бұйымдар болмайды. Төрешілік ету де солай. Кілем үстінде төрешінің беретін бұйрықтары, нұсқаулары мен ескертулер де жапон тілінде. "Хаджиме - бастаңдар", "Ипон - бір ұпай", тағы с.с жекпе-жек кезінде жарысқа қатысушылардың біреуі 2 толық 2 ұпай алса сол адам жеңіске жетеді. Егер бірінші раундта жарысқа қатысушылардың бірі резеңке пышақпен шабуыл жасаса, екінші раунда олар орындарын алмастырады. Бәсеке көзінде таза жеңіске жете алмаған жағдайда жекпе-жектің нәтижесі ұпай санымен анықталады. Ал ұпай саны да тең болған жағдайда тағы да қосымша бір раунд беріледі. Олар мүнда да тең түссе жеңістің кімге берілетінін кілем үстіндегі арбитр шешеді.

Тарихы
------

Айкидоның пайда болуының негізгі сәтін 1920 жыл деп атауға болады, ал орыны — Аябе қаласы. 1920 жыл Уешиба үшін өте драмалық жыл болды, оның әкесі мен екі кішкентай ұлы қайтыс болды. Жүрегі ауырған ол кейіннен айкидо философиясына шешуші әсер еткен оомото-ке діни ілімінен жұбаныш іздеді. Ол үшін бірінші дожо да жұбаныш болды: Уешиба өз үйінде 18 төсеніш (татами) төсеп, Оомото-ке ілімінің ізбасарларын оқыта бастады.

Морихэй Уешиба тәжірибе жинақтады, Уешиба академиясының бағдарламасы кеңейіп, тереңдей түсті. Оның жекпе-жек шебері ретіндегі даңқы тез тарады. Оның шәкірттерінің саны өсті.

1922 жылы Уешиба өзінің мұғалімі Сокаку Такеданы 5 жыл бойы Дайто-рю Айки-дзюцуцумен (1915-1919) бірге оқыған оомото — Нао Дегучидің негізін қалаушы Аябеге көшуге көндіре алды. Сокаку Такеда Жапонияны жиі аралап, шәкірттерін жүйесіз жаттықтырды, бұл Морихей Уешибаның ең жақсы шәкірттерінің бірі болуына кедергі болмады. Аябеде 6 айлық жаттығудан кейін Такеда Уешибаға нұсқау сертификатын береді, ал өзі кетіп қалады.

Дайто-рю мен Ягю-Рюдің жаттығу әдістерінен біртіндеп бас тарта отырып, 1922 жылы Уешиба өзінің будосын құрып, оны Айки-буджуцу (Айкидо) деп атайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жолымбетов Ө.Ш. Құлназаров А.К. Спорт терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақша-орысша, ISBN 9965-822-48-4
**Татьяна Ивановна Заславская** (1927 жылы) - орыс әлеуметтанушысы, Ресей Ғылым академиясының академигі.
Көптеген шығармалары экономикалық әлеуметтануға арналған Рывкинамен бірге жазған "Социолог экономической жизни" деген кітабында экономикалық әлеуметтанудың объекта пәні және категориялары қарастырған. Әсіресе, экономикалық мәдениет мәселелеріне көңіл бөлген. Экономикалық мөдениттің екі деңгейін анықтаған. Қоғамдық экономикалық мөденитпен жеке тұлғаның экономикалық мәдениетінің байланыстарын, олардың бір-біріне деген әсерлерін көрсеткен. 3аславская зерттеген проблемалардың ішінде көзге көрінетіні - қоғамның әлеуметтік құрылымы, әлеуметтік стратификация мөселелері болып табылады. Ол кәсіби мобильділікті әлеуметтік мобильлділіктің бір формасы ретінде қарастырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
*Басқа мағыналар үшін Ащылы (мағына) деген бетті қараңыз.*

**Ащылы** – Жыланды алабындағы өзен, Жекебұтақ өзенінің оң саласы. Ұзындығы 37 км.

Бастауы
-------

Бастауын Ақмола облысы Сандықтау ауданының батысындағы Барақпай ауылының батысынан (10 км жерде) алып, Жекебұтақ өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Жазда құрғап қалады. Ащылы өзенінің ағысы тұрақты, делювийлі оккумулятті жазықпен ағады. Ащылыға шағын 6 сала және жазда кеуіп, қарасуларға бөлініп қалатын 2 сала құяды. Суын Сандықтау ауданының шаруалықтары пайдаланады

Өсімдігі
--------

Су айрығындағы карбонатты қара топырағындағы бетеге, қызыл қау аралас әр түрлі шөптесіндер, жайылмасында шалғынды өсімдіктер өседі. Су жинайтын алабы, негізінен, жыртылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды облысы: Энциклопедия
**Барманбекова Гүлмәрия** (1950 жылы 21 сәуірде Жамбыл облысы Қордай ауданы Күнбатыс ауылында дүниеге келген) – тележурналист.

Жамбыл қаласы Абай атындағы педагогикалық училищесін (1969), ҚазМУ-ді бітірген (1975). Еңбек жолын 1969 жылы Жамбыл облысы Қордай ауданы "Қордай шамшырағы" газетінде әдеби қызметкер болудан бастап, университетті бітіргеннен кейін республикалық радиодағы *"Шалқар"* бағдарламасының Бас редакциясында тілші болып істеді (1976-77). КР Мемлекеттік баспа комитеті көрме және кітап лотереясы дирекциясында аға методист (1977-80), Қазақ теледидарында тілші, редактор, комментатор (1980-90), Қазақ теледидары *"Парасат"* шығармашылық бірлестігінің жауапты хатшысы (1990-91), Қазақстан ұлттық арнасының редакторы (1992-94), КР Жоғарғы Кеңесіндегі Қазақ теледидарының арнаулы тілшісі (1994-95), *"Қазақстан"* РТРК-ның комментаторы (1995-99), "Қазақстан" РТРК Алматы орталығында шығармашылық топ жетекшісі (1999-2002), "Алматы — Оңтүстік астана" телекомпаниясында редактор (2002-2007). 2007 ж. "Businesswomen-kz" журналы қазақша нұсқасының бас редакторы. Қазақ теледидарында спорт тақырыбына көптеген хабарлар ұйымдастырды (1980-85). *"Денсаулық"* (1988-94), *"Салауатты өмір салты"* (1999-2001), *"Көкнәрдің көз жасы"* (2000-2002) циклдік хабарларын ұйымдастырып, эфирге шығарды. *"Сапа"* (1995-2005), *"Экология бекеті"* (2003-2005) циклдік телебағдарламасының авторы, редакторы, режиссері және жүргізушісі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы". Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. - 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
Татьяна Витальевна Охлопкова
**Татьяна Витальевна Охлопкова**

1950 жылы 26 шілдеде Шымкент облысы Мақтаарал ауданы Славянка ауылында туған. Орыс.

Әкесі - Запорожский Виталий Яковлевич, марқұм. Анасы -Запорожская Нина Тимофеевна, марқұм.

С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1974), тарихшы, тарих пен қоғамтану пәндерінің оқытушысы.

Сайлау үдерісіне қатысушыларға арналған әдістемелік көмекші құралдардың, ақпараттық-анықтамалық материалдардың, ҚР-дағы сайлау үдерісі туралы газеттердегі бірқатар мақала мен жарияланымның авторы.

  

КОКП мүшесі (1971-1991).

1969 жылдан 1976 жылға дейін - Қазақстан ЛКЖО Маңғышлақ облысы Шевченко қалалық комитетінің іс жүргізушісі, комсомол ұйымдары бөлімінің нұсқаушысы, хатшысы. 1979 жылдан - пластмассаларды қайта өңдеу жөніндегі «Қызыл Ту» өндірістік бірлестігінің техникаға оқыту жөніндегі инженері. 1980 жылдан - Алматы қаласы Әуезов аудандық халықтық бақылау комитетінің инспекторы. 1982 жылдан - Алматы қаласы Әуезов аудандық партия комитеті ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы. 1984 жылдан - Қазақстан Компартиясы Алматы қалалық
комитеті жалпы бөлімінің нұсқаушысы. 1987 жылдан - Қазақстан Компартиясы Алматы қалалық комитеті ұйымдастыру бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 1989 жылдан - Қазақстан Компартиясы ОК жалпы бөлімінің нұсқаушысы. 1990 жылдан - ҚазКСР Президенті Кеңсесінің Азаматтарды қабылдау және хаттар бөлімінің сектор меңгерушісі. 1991 жылдан - ҚазКСР Президенті Аппаратының Азаматтарды қабылдау және хаттар бөлімі Қабылдау бөлмесінің меңгерушісі - сектор меңгерушісі. 1991 жылдан- ҚР Президенті Әкімшілігі және Министрлігі Кабинеті Қабылдауының меңгерушісі - Азаматтарды былдау және хаттар бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 1994 жылдан - ҚР Министрлер Кабинеті істері Басқармасының Азаматтарды қабылдау және хаттар бөлімі меңгерушісінің орынбасары.

1995 жылдан бері - ҚР Орталық сайлау комиссиясының мүшесі.

«Құрмет» орденімен (2006), «Қазақстан Конституциясының 10 жыл» (2005), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2()пі(|
«Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен м:і" патталған.

Тұрмыс құрған. Жұбайы - Охлопков Юрий Васильевич (1947 жылы туған), зейнеткер. Ұлдары - Юрий (1974 жылы туған), Станислав (1977 жылы туған). Немерелері - Анастасия, Мария.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Кененбай Бармақов** (1900, Әулиеата уезі, Шу аймағының Ата болысы - 1938) — қоғам қайраткері. Меркедегі орыс-қазақ мектебінде бастауыш білім алған. 1916 ж. Халық көтерілісіне және Тұрар Рысқұлов ұйымдастырған "Қазақ жастарының революциялық одағының" жұмысына белсене қатысты. 

1919 ж. БВКП(б) мүшесі қатарына өтіп, Әулиеата уездік милиция бөлімінің бастығы. 1921 жылдан Пішпек уездік милиция бөліміне ауысып, Қара- Қырғыз автономиялы облыс құрылған соң Әулиеатаға бұрынғы қызметіне оралады. 1927 жылы Орал губерниясы сауда басқармасының бастығы, 1928-29 ж. Алматыда "Қазақорман "кеңесінің төрағасы, 1930-31 жылдары Орал облыстық Жымпиты ауданы атқару комитетінің төрағасы, Қазақ АКСР Орталық атқару комитеті мүшесі. 1932-35 жылдары Алматыда Республикалық сауда мекемесінің бастығы, 1936-37 жылдары Шығыс Қазақстан облысы атқару комитетінің жауапты қызметкері. 1937 жылы "«халық жауы»" деген жаламен тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 

Бармақов есімі 1960 жылы ақталды. Шу аудандық орталық Төле би ауылындағы көшенің бірі Бармақов есімі берілген. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы, "Қазақ энциклопедиясының" Бас редакциясы, Алматы, 2003
Татрең СҰЛЫКЕШ (Emberiza stewarti) - кішкене (15-22 г) алайда өте ашық түсті сұлыкеш.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Аталығының жоны - тат- түстес - сарғылт, жемсауындағы жалпақ белдігі, басы, екі жағы және бөтегесі -ашық сұр түсті. Аналығы бозғылт және біркелкі реңкті болып келеді. Бұталары бар тасты тау жартастарына ұялайды. Әуені - әдемі, нағыз сұлыкештер типтес. Ұялары - тас астына немесе тастар арасындағы таушада орналасқан. Салындыдағы 3-5 ұсақ нүктелі өрнектері бар ашық түсті жұмыртқаларды аналығы 12 күн басады. Ата-енелері бірлесіп, балапандарды осынша уақыт бунденелілермен (шегірткемен) қоректендіреді. Сірә, жылына бір рет қана балапан өргізетін болса керек.

Таралуы
-------

Бұл иран-ауған-үнділік сұлыкеш. Қазақстанда ұзақ уақыт тек қана Батыс Тәңіртауда қоныстанды. Ол соңғы жылдары біртіндеп солтүстік-шығысқа қарай таралып мекендеуде және енді Алматының оңтүстігіндегі тауларға да жетті. Қыста Орталық Азияның шегінен әрі ұшып кетеді. Қазақстанда 4 айға жуық - сәуірден тамыз айы бойы болады.
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Emberiza stewarti*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
**Вадим Михайлович Глазырин**(1924, Марий АКСР-і, Йошкар-Ола қаласы – 2005) – ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1972ж.), профессор (1974). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 

Қазақ ауыл шаруашылық институтын (1953жылы, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 1953 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде аспирант, ассистент, доцент, оқу ісі жөніндегі проректор, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. 

1970 ж. «Лесохозяйственные основы хозяйства в осинниках Казахстана» деген тақырыпта доктырлық диссертация қорғады. 70-тен астам ғыл. мақала мен 2 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Ұлттық стадион**, толық атауы "**Фашистік Ұлттық Партияның стадионы**" (итал. *Stadio del Partito Nazionale Fascista*) — 1927-1953 жылдардағы Римдегі футбол стадионы.

Тарихы
------

"Фламинио" стадионының орнына 1927 жылы салынды. Сыйымдылығы 47 300 адам. 1934 жылғы әлем чемпионатының финалдық ойыны өткендігімен тарихта қалды. Италия 2:1 есебімен Чехословакияны ұтып, бірінші рет әлем чемпионы атанды.

Римның қос клубы "Лацио" мен "Рома" өз алаңындағы матчтарын өткізді. Кейін 1952 жылы екі клуб та жаңадан салынған Олимпиада стадионына көшті.

1943-49 жылдары "Ұлттық стадион" деп аталды. 1949-53 жылдары 40-жылдары әуе апатына ұшыраған "Торино" клубының мүшелерінің құрметіне "Торино стадионы" деп өзгертілді. 

Стадион 1953 жылы бұзылды. 1957 жылы орнына "Фламинио" стадионы қайта тұрғызылды. Қазір "Фламинио" стадионында тек регби ойналады.

Стадионда өткен ӘЧ-1934 матчтары
--------------------------------

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 27. мамыр. | 1/8 финал. | Италия Италия | АҚШ АҚШ | 7:1 |
| 3 маусым. | Жартылай финал. | Чехословакия Чехословакия | Германия Германия | 3:1 |
| 10 маусым. | Финал. | Италия Италия | Чехословакия Чехословакия | 2:1 |

Тағы қараңыз
------------

Фламинио стадионы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 18 қаңтардың 2012 жылы.
* Мұрағатталған 18 шілденің 2011 жылы.
* 
*
*Басқа мағыналар үшін Көксеңгір деген бетті қараңыз.*
**Көксеңгір** – Қызылқұм құмының солтүстігіндегі төбе.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Сырдария ауданы Айдарлы ауылының оңтүстік-батысында 55 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 171 м. Батыстан шығысқа қарай 4,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Беткейі көлбеу, пішіні күрделі. Құмды жалдардың орта бөлігіндегі төбенің солтүстігінде Іңкәрдария құрғақ арнасы мен Тектұрмас төбесі, шығысында өзімен аттас артезиан құдығы, оңтүстігінде Масақұдық, батысында Шалғынбай, т.б. көптеген артезиан құдықтары орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төбе төрттік кезеңінің жаңа түзілімдерінен тұрады.

Өсімдігі
--------

Құмды сұр топырағында шөл өсімдіктері өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ұлттық стадион** (узб**.** *«Milliy» stadioni / «Миллий» стадиони*) *немесе* **«Бунедкор» стадионы** (өзб. *«Bunyodkor» stadioni / «Бунёдкор» стадиони*) — 2012 жылы 28 қыркүйекте ашылған стадион. Құрылысы 4 жылға созылды. 34 мың адам жайғаса алады. Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Бунедкор" клубы өз алаңындағы матчтарын өткізеді.

2018 жылғы маусымға дейін "Бунедкор" деп аталды.

Тарихы
------

2009 жылы бұзылған МХСК стадионының орнына салынған. Құрылысы 2009 жылы басталды. Алғашқы іргетасы құйылған жерде испандық клуб "Барселонаның" президенті Жоан Лапорта да болды. 

2012 жылы 28 қыркүйекте өзбек футболының 100 жылдығына орай ашылды. Ашылу салтанатында Ташкенттің қос үздік клубы "Пахтакор" мен "Бунедкор" кездесті. Бұл ойынды Өзбекстан президенті Ислам Каримов те тамашалады. Стадиондағы алғашқы ресми матч 2013 жылы 26 наурыз күні Өзбекстан мен Ливан құрамаларының арасында өтті. Бұл - 2014 жылғы футболдан әлем чемпионатының іріктеу ойыны еді. Бұл кездесуде Өзбекстан құрамасы 1:0 есебімен жеңіске жетті..

Галерея
-------

* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  fcbunyodkor.com - «Бунёдкор» спорт кешені жайлы информация Мұрағатталған 3 қазанның 2019 жылы.

Cілтемелер
----------

* Ресми сайты Мұрағатталған 30 тамыздың 2017 жылы.
**Гарик Юрикович Мартиросян** - 1974 жылы 13 ақпанда Ереван қаласында туды. Шоумен, юморист, тележүргузіші, продюсер, Comedy club телепроектінің мүшесі жəне жүргузуші. 《Минута славы》 проектін жəне 《Прожектор перис хилтон》 проектінің жүргузушісі болды.

Гарик Мартиросян 13 ақпанда Ереван қаласында туды. Бірақ оның ата-анасы оның туған күнін 14 деп қойды, себебі олардың ойынша, 13 ол бақытсыз сан. сондықтан Мартиросян тұған күнін екі күн бойы тойлайды. Оның Левон атты ағасы бар. Гарикті музыка мектебінен шығарып жерді, бірақ оған қарамастан, Гарик рояль, гитара, барабанда ойнауды үйренді. Мектептен кейін Ереван қаласының мемлекеттік медицина университетінде білім алды. Дəрігер болып ол тек үш жыл ғана жұмыс істеді. 1993-2002 жылдар арасында ол 《Новые Армяне》 жайдарман тобының мүшесі болды. Сосын Comedy club резтденті болдвы. 2006 жылдан бастап 《наша Russia》 продюсері жəне авторы болды. 2008 жəне 2012 жылдар жылдар арасында ол 《Прожектор перис хилтон 》 проектінің жүргузушісі болды.
**Дархан Серікұлы Балпанов** (17.04.1977 жыл, Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы, Үміткер ауылы) - химия ғылымдарының андидаты. Қазақ.

Әкесі - Балпанов Серік Бақышұлы (1953 жылы туған), Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы Ботақара кентінің 1-ші қазақ ОМ директоры.
Анасы - Арыстанбекова Салтанат Әйткенқызы (1953 жылы туған), Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданының әкімі аппаратында Құжатнамалық қамтамасыз ету бөлімінің бас маманы.

Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің химия факультетін (1998) химик, химия пәнінің оқытушысы мамандығы бойынша; Қазтұтынуодақ Қарағанды экономикалық университетінің заң факультетін (2006) заң ғылымының бакалавры дәрежесімен бітірген.

Химия ғылымдарының кандидаты (2002). Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: *«2-метилпиразин мен пиразин-2-карбон қышқылы аминінің синтезі».*
Референттелген журналдардағы, жақын шетелдің ұлттық басылымдарындағы 30-дан астам мақаланың авторы; 

* «Анабазин мен никотиннің химиялық трансформациялары» (2004),
* «Fusarium микотоксиндері» (2004),
* «Оксидті ушкомпонентті катализаторлардағы 2-метилпиразин синтезі» (2005),
* «Fusarium микотоксиндерін талдау, бөлу және детоксикациялау әдістері» (2005),
* «Биотурин - қабыршаққанатты жәндіктермен куресуге арналған жаңа аспорогендік препарат» (2008) ғылыми жарияланымдарының тең авторы.

*«2-метилпиразин синтезінің катализаторы»* ҚР пантентіне, 2 ҚР алдын ала берілетін патентіне ие.

  

1998 жылдан - ҚР Білім және ғылым министрлігі «Фитохимия институты» РКМК 2-ші дәрежелі зертханашысы, 2-ші дәрежелі инженері, 2000 жылдан - кіші ғылыми қызметкері ғылыми қызметкері. 2003 жылдан - ҚР Білім және ғылыми министрлігі «Фитохимия институты» РКМК бас хылыми хатшысы. 2006 жылдың маусым айынан - ҚР БҒМ «Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығы» РМГ
Ғылым департаментінің директоры.
2006 жылдың тамыз айынан бері - «Биомедпрепарат Ғылыми-талдау орталығы» ЖШС директоры.

Ресей Ғылым академиясы жанындағы «Ғылыми әріптестік" қорының күміс медалімен марапатталған (2002). ҚР жас көрнекті ғалымдарына тағайындалатын Мемлекеттік сыйлықтың стипендиаты (2004-2006).

* Үйленген. Жұбайы - Жөнелбекова Наталья Орынбасарқызы (1976 жылы туған), ҚР БҒМ «Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығы» РМК Информатика бөлімінің бас маманы.

Ұлы - Серіков Батыр Дарханұлы (2003 жылы туған),
қыздары - Серікова Әлия Дарханқызы (2008 жылы туған), Серікова Әдия Дарханқызы (2010 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
*Басқа мағыналар үшін Көксеңгір деген бетті қараңыз.*
**Көксеңгір** – Жақсы Айыртау тауының оңтүстігіндегі оқшауланған шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Жыланды ауылының солтүстігінде 27 км жерде орналасқан. Сарысу өзені аңғарында. Абсолюттiк биіктігі 438 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км.

Жер бедері
----------

Беткейі көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Сарыапан тауы, шығысында Қабыршақты көлі, Күйіс (Койус) тауы орналасқан. Оңтүстігінен Жезқазған – Қарағанды темір жолы өтеді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девон жүйесінің жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Аласа таудың сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында қара жусан, көкпек, бұйырғын, т.б. өседі.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Сәкен Сыбанбайұлы Еспаев** – экономика ғылымдарының докторы (1993), МАИ академигі, (1952) жылы 15 тамызда Алматы облысында дүниеге келген. (1976) жылы ҚазГАУ бітірді. Содан кейін оларды MSHA. К.Тимирязев және ГШУ ҚХА. Үйленген, төрт баласы бар. (1969) – (1971) жылдары – есепші, (1976) – (1986) жылдары АӘК КАЗНИИ ЕО-да кіші, кейін аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісінің м.а. (1993)-(1996) жылдары Агроөнеркәсіптік кешен экономика басқармасының бастығы және тауар нарықтарын дамыту басқармасының бастығы, кешеннің орынбасары болып жұмыс істеді және Экономика министрлігінде алқа мүшесі болды. Қазақстан Республикасының. (1996) жылдан (2012) жылға дейін Парламент Сенатының әртүрлі бөлімдерін: Комитеттермен жұмыс, экономикалық сараптама және Әлеуметтік-мәдени даму комитетімен, ал 2008 жылдан бастап ақпараттық-талдау бөлімін басқарды. Бір мезгілде: Президент жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының профессоры, Жоғары аттестаттау комиссиясының Сараптамалық кеңесінің, ЕҰУ докторлық кеңесінің мүшесі. Гумилев атындағы КТУ им. Қ.Ясауи.

Сәкен Сыбанбайұлы – Asian Journal of Finance, Economics and Business (JAFEB) жаңа халықаралық рецензияланатын журналдың Орталық Азия аймағы бойынша редакторы. Бұл журнал үш мемлекетте құрылған: бас кеңсе (Бостон университеті, АҚШ), Орталық Азия кеңсесі (ҚР БҒМ Экономика институты, Қазақстан), Шығыс Азия кеңсесі (Тайбэй мемлекеттік университеті, Тайвань).

Ұлы жүз Албан руынан шыққан

1976 Қазақ ауыл шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университет) бітірген.  

1993–96 ҚР Экономика министірлігінде басқарма бастығы;  

1996 жылдан ҚР Парламенті Сенатында бөлім меңгерушісі болды.  

Сәкен Сыбанбайұлы 60-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 29 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Алмабеков Т.* Албан ата энциклопедиялық шежіре. //  —  Алматы, 2003. — 1352 б. — ISBN 9965-00-838-8.
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы

Сілтемелер
----------

ЕСПАЕВ Сәкен Сыбанбайұлы
```
    Сипаттама. Мия туысына жататын, биіктігі 50-120 см-ге дейін жететін, көп жылдық шөптектес өсімдік. Тамырлары өте тереңге кетеді. Негізгі тамырдан таралған жанама тамырлары жапыраққа көлбей де, тікте таралады. Тік кеткен тамырлары 30-50 см тереңдікке бойласа, өзен аңғарларындағылары 2-4 м-ге кетеді. Көлбей жатқан тамырлары жалғынды-аллювиальды топырақтарда 15-30 метр тереңдікке бойлайды. Ал шалғынды сазды, шалғынды-сортанды топырақтарда 1-5 метр тереңдікке кетеді. Сабағы жүмыр, қызыл-қоңыр түсті, сыртын қысқа, жабысқақ безді түктер қаптаған. Жапырағы тек қауырсын тәріздес, күрделі, үзындығы 8-20 см, әр жапырағында 7-ден 17-ге дейін қысқа сағақты қаңдауыр немесе эллипс тәрізді жапырақшалары бар. Жапырақшаларының астыңғы жағы жабысқақ, шайырлы. Гүлдері шашақ шоғырын құрайды. Жеке бір гүлінде кіріккен 5 тостаганша жапрақша, ақшыл-күлгінін түсті 5 күтері, 10 аталық, 1 аналық болады. Жемісі сәл иіліп келген, сыртында жабысқан тікенектері бар, үзынша бүршаққап. Тұқымының саны 2-ден 7-ге дейін, домалақ пішінді, қоңыр-сұрғылт, жасылдау, үзыңдығы 2-2,5 мм, ені 2 мм болады. Маусым -тамыз айларында гүлдейді.
```

Таралуы. Қазақстанда Балқаш көліне жақын жерлерде, Сырдария, Жайық, Шу, Іле тауларыңда, Тобыл, Есіл, Ертісте, Семей орманында, Торгай, Қаратауда кездеседі. Жалпы еліміздің европалық бөлігінде, Кавказ, Қырым, Орта Азия, Солтүстік Волга өзенінің бойында, Украинада таралған. Дайындалуы. Дәрі жасау үшін тамырын /Raidicis Hycyrrhizal/ тамыз айынан қазанға дейінгі уақыт ішінде дайындайды. Жер астындағы мүшесін қазып алып, топырақтан тазартпай кептіреді. Әбден кепкен тамыр бірден морт сынады. Жинау кезінде тамырының 50-75%-ін жинайды да, 25-50%-ін ары қарай даму, өсімдік жойылып кетпеу үшін қалдырады. Сыртқы белгілер. Тамырының бөлшектері цилиндр тәріздес, әр түрлі ұзындықта, ішкі жағы қүңгірт сары түсті де, сыртқы жағы ашық-сары түсті. Иісі жоқ, дәмі тәтті болады Химиялық құрамы. Тамырының құрамында үштерпенді сапониндер/глициризин (8,4-22,1 5)/, глицеритин қышқылдары, флавоноид қосылыстары бар. 
Бұдан басқа стероидты, эфир майы, ащы заттар, сапониндер, кумариндер, фенолкарбон қышқылдары /ферул, синап/, С витамині кездеседі.Қолданалуы. Глициризин қышқылы тұз және су алмасуын көрсетеді. Қызыл миядан жасалған дәрілер қақырық түсіретін, қабынуға қарсы әсер ететін, іш жүргізетін, несеп айдайтын, қан тамырларын нығайтып, кеңейтетін қасиеттері бар. Жалаң миямен өкпе ауруларын, асқазан мен үлтабарда пайда болған жараларды емдейді. Мия геморройга қарсы, тыңыс жолдары қабынғанда пайдаланады. Өсімдіктен сан алуан алергиялық ауруларды емдейтін дәрілер дайындайды. Ол өсіресе тыныс жолы демі өкпесіне, теміреткеге қарсы қолданады. Бүл есімдіктің өндірістік маңызы зор, әсіресе ветеринария, парфюмерия, конфет дайындауда, сыра, лимонад, квасс, басқа сусынның тәттілігін арттыруға араластырады. Гуталин, акварель бояуларын жасағанда қосады. Мия гүлінен бал жинайды. Дәрі-дәрмектер. Флакарбин, халкорин, ликвиртон, сұйық, құргак, кою экстрактар, түңба, қайнатпа. Қақырықтүсіретін, асқазан қоспаларының, май дәрілерінің, линмент, эмульсия қүрамықда енеді. Сақталу мерзімі 10 жыл.
Ұлттық қарыз
------------

Ұлттық қарыз (мемлекеттік қарыз) (national debt public debt), жекелей, бағалы қағаз арқылы инвесторларға арнайы шығарылатын үкіметтің жалпы қарызы. Ұлттық қарыз әр кезде әр түрлі боп өседі, үкіметте бюджеттік тапшылық пайда болғанда, мемлекеттік шығын бір жылдың ішінде мемлекеттік кірістен көбейген жағдайда туындайды. Бұл қарызды қаржыландыру үшін мемлекет бағалы қағаз, облигация немесе қазыналық вексель шығара алады. Ұлттық қарыздың деңгейі бір елден екінші елге 10% ішкі жалпы өнім деңгейіне шейін, оның екі еселенуі арқылы түрленеді. Мемлекеттік қарызды шеттен алып пайдалану экономика үшін инфляциалға әсер етіп, қолданысты, инвистицияны және жұмысбастылықты ретке келтіру үшін рециссия кезінде жиі пайдаланылады. Сондай-ақ қараңыз: қаржылық тапшылық: Д.М.Кейнс.
**Жауырын ашу** — қазақтың әдеп-ғұрыпындағы қалыптасқан салт.

Жауырын ашу салтының қалыптасу тарихы
-------------------------------------

Малдың жауырын сүйегінің бітімі тектен-тек емес, оны жаратушы тылсым-сырларды білуге, не бір құпияны ашуға арналған "айна", киелі қасиетті сүйек санаған. Ұсақ малдың жауырын сүйегінің бітімі (қалақ үстіндегі қыр сүйектің имектеу немесе жазық болып келуі) қыстың қатты немесе жылы болатынын білдірген. Қыр сүйектің имегі саусаққа ілініп тұрар дәрежеде болса, алдағы қыстың суықтығын аңғартқан. 

Жауырынның қасиетті сүйек екендігін балгерлер жоғары бағалаған. Халық арасында жауырын ашатын, тұқымында көріпкелдік қасиет бар сәбиді жауырынмен ауыздандыру салты сақталған. Қойдың отқа қақталған жауырын сүйегін сәбидік жөргегімен бірге бөлеп, кейін оны бала көрмейтін жерге сандықтың немесе әбдіренің түбіне сақтайды. Бала он төрт, он беске келгеннен кейін ғана, алғаш жауырынмен ауыздандырған, бойын таза ұстайтын, иманы аузындағы бәйбіше (ауылға сыйлы ана) ғана баланы бөлек бөлмеге апарып жауырынды көрсетеді. Алланың жауырыннан көрсеткен суретінен қорықпау керек екенін, оны көру қасиеті тек бір адамғы, әлгі балаға тән екенін айтады. 

Аса қажет болған жағдайда ғана жауырынды алу керектігін, бала жауырын ұстарда жуынып-шайынып, бойымен таза ұстауға міндетті екенін ескертеді. Жауырынға қарап сөйлеу баланың ата-бабасынан қалған қасиет екенін, оғын ерекше ілтипатпен қарау керектігін баса айтады. Бала жігіт жасына толғанша оны жауырынға са жақындатпау жағын оның әке-шешесіне қатал тапсырады. Жауырыншылардың өтіп кеткен оқиғаны суреттеп айтып беруі, болашақты айнытпай болжауы жайындағы аңыз-әңгімелер халық арасында мол сақталған. Әсіресе, ертегілер мн батырлар туралы жырларда жауырыншы немесе құмалақшы жағымды кейіпкердің бірі болып жүреді. Әсіресе жауырын ашу - атадан балаға даритын сирек қасиет екенін мойындаған жөн[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары /С. Кенжеахметұлы. - Алматы : Атамұра, 2010. - 384 б. ISBN 978-601-282-004-1
**Жалақ** - терінің үстінгі қабатының немесе органдарының кілегей қабағының зақымдануы. Жалақ ыстық, суық, жарақаттанудың, ішкі органдар бөлген сұйық заттардың т. б. әсерінен пайда болады. Түрлі органдардың қабыну процесі де жалаққа шалдықтыруы мүмкін. Жалаққа әсіресе, жатыр, жатыр мойны, асқазан кілегей қабығы, ерін т. б. мүшелер жиі ұшырайды. Жалақ болған жері әуелі қызарады, онда ішіне сұйық толған кішкене бөртпелер пайда болады. Ауру асқынғанда бөртпелер жарылады да, жалақ жараға айналады. Емі: дәрігердің рұқсатымен антибиотиктер ішу, жалақ болған жерді бор қышқылының ертіндісімен тазалап, күйдіру және арнайы май дәрі жағу. Санаторийлерде емделу де пайдалы.

**Дереккөздер**

Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 4том, 231бет.
**Жалаулы мекенжұрты (Аққұм ауылдық округі)** — 4-12 ғғ. жататын археологиялық жер. Аққұм ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 35 км жерде.

Мекенжұрттың сипаты
-------------------

Географиялық координаттары: 42Т 403611 UTM 46811727. Ескерткіш Шардара ауданының территориясында орналасқан, алайда бұрынғы зерттеушілер оны Отырар ауданына жатқызып келген. Отырар мемлекеттік археологиялық қорық - музейі (С.З.Ахмет) 2002 ж. зерттеген. Жалаулы тауының етегінде орналасқан, жергілікті тұрғындар оны **"Қалмаққала"** деп атайды. Мекенжұрты көлемі 56×42 м, биіктігі 2,3 м, сопақша келген төбе мен жайылып кеткен қабырғамен қоршалған алаңнан тұрады. ені 4-5 м, биіктігі 0,4 м болатын жон түрінде сақталған қабырғалары бірнеше бұрылыстармен салынған. Жалпы ұзындығы 212 м болатын солтүстік-батыс қабырғасы екі рет оңтүстік-батысқа қарай тік бұрылады, біріншісінде батыс бұрыштан 30 м жерден 2 м-ге , сосын 55 м-ден кейін 50 м-ге ішке енеді. Жалпы ұзындығы 165 болатын оңтүстік-батыс қабырға батыс бұрыштан 95 м-ге ұзаған соң солтүстік-батысқа қарай 20 м-ге тік бұрылады да сосын бұрынғы бағытымен 50 м тартылған. Оңтүстік-шығыс қабырғасының ұзындығы 140 м , солтүстік-шығыс қабырғасынікі 120 м. Төбе алаңның солтүстік бөлігінде орналасқан. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысы тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы, Отырар ауданы, Алматы 2007
**Жалаңаш шырыш**  (ағылш. *Slug*, Аrіonіdae, Lіmacіdae) — сабақша көзді ұлулар отрядының бір тобы. Жалаңаш шырыштың барлық құрлықтарда тараған 250-ден аса түрі белгілі. Дене пішіні құрт тәрізді жұмыр келген. өз. 15 — 200 мм. Басының үстіндегі екі жұп қармалаушысының алдыңғысы сезім мүшесінің қызметін атқарады, соңғысының ұшында көзі болады. Бақалшағы жақсы дамымай, рудиментті түрде сақталған, оның қалдығы пластинка не түйіршік түрінде арқа мантия жабынының астында орналасады. Bіnneya, Hemphіeіa туысының өкілдерінде ғана бақалшағы ашық жатады. Денесі түгелдей кілегей шырышты келеді, аты осыған байланысты қойылған.

Жалаңаш шырыш ылғалды жерлерде тіршілік етеді, күндіз жасырынып жатады да, түнде қоректенуге шығады. Бұлар — гермафродиттер, жұмыртқасын (20 — 30-дан топтап, 500-ге дейін) ылғалды топыраққа салады. Одан 2 — 3 аптадан кейін жас шырыштар шығады да, 1 — 1,5 айда ересек түріне айналып, күзге қарай жұмыртқалайды. Жазғытұрым кейбір қыстап шыққан ересек Жалаңаш шырыштың көпшілігі өліп қалады. 

Жаңа шыққан шырыштар өсімдіктердің тамырын, тамыр-жемістерін, жапырағын зақымдап, а. ш-на, бау-бақшаға үлкен зиян келтіреді. Жауын құртымен және моллюскілердің кейбір түрлерімен қоректенетін жыртқыш түрлері де бар. Жалаңаш шырышты жою үшін сөндірілмеген әк, әр түрлі улы заттар қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  (франц.)
Lamarck J.-B. 1801. *Système des animaux sans vertèbres, ou tableau général des classes, des ordres et des genres de ces animaux; présentant leurs caractères essentiels et leur distribution, d'après la considération de leurs…* Paris, Detreville, VIII: 1-432. Page 62, originally spelled under vernacular name "es Limaciers".
2. ↑  (поляк)
 Wiktor A. (1989). *Limacoidea et Zonitoidea nuda. Slimaki pomrowioksztaltne (Gastropoda: Stylommatophora)*. Fauna Poloniae 12, Polska Akademia Nauk, Warszawa, 208 pp. page 141.
3. ↑  "Families in Gastropoda" AnimalBase. accessed 10 September 2010.