**Жаза** — бұл мемлекеттің жасалған қылмысқа деген реакциясы. Егер қоғамға қауіпті әрекет жазаға әкеліп соқпаса, онда ол қылмыс болып есептелінбейді. Қылмыстың жазалану белгісі, қылмыстың міндетті белгісі болып табылады.

**Жаза** — соттың үкімі бойынша тағайындалатын мемлекеттің мәжбүрлеу шарасы. Ол қылмыс жасауға кінәлі деп танылған адамға қолданылады және ол адамды қылмыстық заңда көзделген құқықтары мен бостандықтарынан айыру немесе шектеу болып табылады.

Тарихи
------

XV—XVII ғасырларда қазақтың әдет-ғұрып заңында жазалардың мынадай түрлері болған:

* а) *рудан қуып жіберу*;
* ә) *кінәліні жәбірленушінің туыстарына беру*;
* б) *адамның жеке басына қарсы жасалған қылмыстар мүліктік қылмыстар үшін айыппұл тағайындау*;
* в) *денеге ауыр жарақат салғаны үшін, кісі өлтіргені үшін құң тағайындау*;
* г) *өлім жазасы — жазаның бұл түрі өте сирек қолданылды*;
* ғ) *әке-шешесін сыйламаған, құрметтемеген балаларға және антты бұзғандарға тен жазасы мен масқаралау жазалары қолданылды*.

Қазіргі кезде
-------------

Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі азаматтарға және басқа да тұлғаларға тағайындалатын жазаның жүйесі мен тізімін бекітеді. Оларға: **айыппұл, белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру, қоғамдық жұмыстарға тарту, түзеу жұмыстары, қамау, бас бостандығынан айыру жатқызылады.**

Сот тәжірибесінде анағұрлым көбірек қолданылатын жазалардың кейбір түрлерін жеке-жеке қарастырайық.

Ең алдымен, айып салу — бұл сот тағайындайтын соманы ақшалай өндіріп алу. Айыппұл салған кезде, адам ақшалай төлемге байланысты белгілі бір материалдық шығынға ұшырайды.

Айыппұл жазаның жеңіл түрі және ол айлық есептік көрсеткіштің жиырма бестен жиырма мыңға дейінгі немесе сотталған адамның жалақысының немесе екі аптадан бір жылғы дейінгі кезеңдегі өзге де табысының мөлшерінде тағайындалады.

Айыппұл тағайындағанда сот жасалған қылмыстың ауырлық дәрежесін және адамның мүліктік жағдайын ескеруі тиіс. Кәмелеттік жасқа толмай сотталған адамға айыппұл дербес табысы немесе өндіріп алуға жарайтын мүлкі болған жағдайда ғана тағайындалады.

Қоғамдық жұмыстарға тарту. Қоғамдық жұмыстар — бұл сотталған адамның оқудан немесе жұмысынан бос уақытында тегін қоғамдық пайдалы жұмыс атқаруы.

Түзеу жұмыстары — бұл сотталған адамды табысынын белгілі бір бөлігін мемлекет пайдасына ұстап қалу арқылы еңбекке тарту. Түзеу жұмыстарына сотталған адамның табысынан соттың үкімімен белгіленген мөлшерде, бес пайыздан жиырма пайызға дейінгі шекте мемлекет пайдасына ұстап қалу жүргізіледі.

Қамау — бұл сотталған адамды қоғамнан қатаң оқшаулау жағдайында ұстау болып табылады, олар жазаны абақтыда өтейді. Қамау бір айдан алты айға дейінгі мерзімге белгіленеді. Қамау кезіндегі оқшаулау, қамаудан да анағұрлым қатаң жаза — бас бостандығынан айыру тағайындалуы мүмкін екендігін еске салуы тиіс. Қамау үкім шығару кезінде он алты жасқа толмаған адамдарға, сондай-ақ жүкті әйелдер мен кәмелеттік жасқа толмаған балалары бар әйелдерге қолданылмайды.

Бас бостандығынан айыру — сотталушыны колония-қонысқа жіберу, жалпы, қатаң, ерекше режімдегі түзеу колониясына немесе түрмеге отырғызу жолымен оқшаулаудан тұрады. Бас бостандығынан айыру кезінде сотталған адамның құқықтық жағдайына шек қойылады. Ол оған шек қоюдан көрінеді. Адам жүріп-түру еркіндігінен, еңбек қызметін тандаудан айырылады, өз уақытына билік етуі шектеледі. Бас бостандығынан айыру алты айдан он бес жылға дейін, ал ерекше ауыр қылмыстар үшін жиырма жылға дейінгі мерзімге не өмір бойына белгіленеді.

Өлім жазасы — бұл қылмыстық жазаның ең қатаң және ерекше жазалау шарасы. Өлім жазасы қылмыстардың ең тар шеңберіне тағайындалатындығымен және сирек орындалатындығымен ерекшеленеді. Өлім жазасына кесілген әрбір адам кешірім жасауды өтінуге құқылы.

Сотталушыға кешірім жасау туралы өтінішті Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Кешірім жасау мәселелері жөніндегі комиссия қарайды.
Бүгінде көптеген мемлекеттер өлім жазасын алып тастауда, оны қолдануға мораторий жариялауда немесе іс жүзінде мүлде қолданбай келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құқықтану: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарльқ бағытындағы 11-сыныбына
арналған оқулық / А.Ибраева, Б.Қуандыков, Ш.Маликова, С.Есетова. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. — 192 бет. ISBN 9965-36-002-2


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚылмыстық Кодекс: Жалпы бөлік |
| --- |
|  |
| Қылмыстық құқық | 
Қылмыстық заңнама • Қылмыстық заң • Қылмыстық заңның уақыт бойынша қолданылуы • Қылмыстық жауапкершілік • Экстрадиция |
|  |
| Қылмыс | 
Қылмыс санаттары • Қылмыс құрамы • Қылмыс жасау сатылары • Қылмыстардың жиынтығы • Қылмыстардың қайталануы • Әрекеттің қылмыстылығын жоққа шығаратын мән-жайлар |
|  |
| Қылмыстың объективтімән-жайлары | 
Қылмыс объектісі • Жәбірленуші • Қылмыстық әрекет • Қылмыстық әрекетсіздік • Келтірілген зиян • Қылмыс жасау тәсілі • Қылмыс құралы • Қылмыс жасау жағдайы |
|  |
| Қылмыстың субъективтімән-жайлары | 
Қылмыс субъектісі • Кінә • Қаскөйлік • Абайсыздық • Қылмыс уәжі • Аффект • Есі дұрыстық • Есі дұрыс еместік • Қылмыстық жауаптылыққа тартылу жасы • Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы |
|  |
| Қылмысқа қатысушылар | 
Қылмысты орындаушы • Қылмысты ұйымдастырушы • Айдап салушы • Көмектесуші • Ұйымдасқан топ • Ұйымдасқан қылмыс |
|  |
| Жаза | 
Жаза түрлерi • Айыппұл • Түзеу жұмыстары • Бас бостандығын шектеу • Бас бостандығынан айыру • Мүлікті тәркілеу • Жаза тағайындау тәртібі • Амнистия • Қылмыстық жауаптылықтан және жазалаудан босату • Мәжбүрлеу шаралары (Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары) |

 |