recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Василий Абашидзе
**Василий (Васо) Алексеевич Абашидзе** (1854 жылы Душети қаласында дүниеге келіп, 1926 жылы 9 қазанда Тбилисиде дүниеден өткен) – Грузия актері 1922 жылы Республиканың халық әртісі атағына ие болған. Василий Абашидзе 1874 жылдан бастап шағын қойылымдарға қатыса бастаған. Бұдан бес жыл өткеннен кейін, 1879 жылы Тифлис театры тобы құрамымен сахнаға шыға бастайды. Абашидзе ашық мінезді және комедия актері болады. Сонымен қатар ол бірнеше пьесаның авторы және режиссер болған. 1874 жылы Васо Абашидзе А.Н. Островскийдің грузин тіліндегі *«Доходное место»* қойылымының бірінші бөліміне қатысады. Тбилисидегі грузин музыка театры Василий Абашидзе атымен аталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Tbilisi Vaso Abashidze Music and Drama State Theatre. Accessed on January 3, 2010

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Василий (Васо) Алексеевич Абашидзе (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Василий (Васо) Алексеевич Абашидзе (ағыл.) Find a Grave сайтында
**Дастин Ли Хоффман** (ағылш. *Dustin Lee Hoffman*; 8 тамыз 1937 жыл, Лос Анжелес, АҚШ) – америка актері, режиссер, продюссер.

Көптеген танымал актерлер сияқты ол өз жолын театр сахнасынан бастаған. 1966 жылы ол «Миллион Мэдиган» фильміне түседі, алайда бұл фильм тек 1968 жылы ғана прокатқа шығады. Сондықтан Хоффманның кино әлемдегі дебюті 1967 жылы шыққан «Выпускник» фильмімен басталған деседі. Бұл рөлі үшін актер бірнеше сыйлыққа ие болған. Ол *«Алтын глобус»* (1967, 1979, 1983, 1985, 1988), *«Оскар»* (1979, 1988) және *BAFTA* (1968, 1969, 1983) сыйлықтарының иегері. Қазіргі кезде режиссерлік жұмыспен айналысуда.

Түскен фильмдері
----------------

* «Выход тигра» (1967),
* «Капитан Крюк» (1991),
* «Знакомство с Факерами 2» (2010), т.б.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Дастин Хоффман (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
**Сарқан асуы** – Сарқан жотасындағы асу.

Географиялық орны
-----------------

Қазақстан (Жетісу облысы Сарқан ауданы) мен Қытай шекарасы аралығында, 4200 м биіктіктегі қар сызығында, Қоңыроба тауының шекарасында орналасқан.

Жер бедері
----------

Асудан шілде–қыркүйек айлары аралығында ғана өтуге болады. Солтүстігінен Сарқан, оңтүстігінен Демікпе өзендерінің салалары бастау алады.

Климаты
-------

Климаты биіктаулық, континенттік. Қыстың орташа температурасы -12–14°С, жазда 12–16°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 800–1000 мм. Асу етегі жазда жайлау ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Мәліметтерді жеткізу аппаратурасы** (Аппаратура передачи данных, Коммуникационное оборудование; data communications equipment) — 1) шалғайлық құрылғылар мен байланыс арнасы арасында сигналдарды түрлендіру мен кодтау ісін орындайтын мәліметтерді жеткізу станциясы құрамындағы құрылғы; 2) мәліметтерді жеткізу желісі интерфейсінде пайдаланылатын жабдықтардың жалпы атауы, мысалы модем, мультиплексор және т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
**Нүсіпова Кенжехан Туғанбайқызы**— педагог, баспагер. .1953 жылы 19 қыркүйекте Алматы облысы, Нарынқол ауданы, Тұзкөл ауылында туған. 1977 жылы қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің химия факультетін бітірген.
Еңбек жолын Нарынқол ауданында кәсіптік-техникалық училищеде мұғалімдіктен бастаған. 

1991-1996 жылдары Есік қаласында лицейде әдіскер мұғалім болып қызмет істеген. Жоғары категориялы педагог. 

1997 жылдан бүгінгі күнге дейін "Мектеп" баспасында жетекші редактор. "Мектеп" баспасында 1999—2000 жылдары жарық көрген қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздіктер сериясын дайындауға қатысқан, "Медицина", "Химия", "Биология" сөздіктері авторлық ұжымының мүшесі.

К.Нүсіпова еңбекте қол жеткізген табыстары үшін бірнеше рет Білім министрлігінің мақтау қағазымен, "ҚазКСР-інің білім беру ісінің үздігі" белгісімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық.
Алматы, "Білім" баспасы. 2005 жылы — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
**Сарғылт құндызшөп** (лат. *Pulsatilla Flavescens*) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын Құндызшөптер тегінің көпжылдық өсімдігі.

Таралуы
-------

Қазақстанда сирек кездесетін түр: Қазақстанның оңтүстік бөлігінде Қостанайдан Шығыс Қазақстан облысына дейін, оңтүстікте Қарағанда облысының Ку тауына дейін кездеседі. Қазақстаннан тыс Еуропа, Батыс және Шығыс Сібірде таралған. Далаларда, жолақты ормандарда, шоқының оңтүстік беткейінде, биіктеу жерлерде шашырап өседі.

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Улы өсімдік, жас өсімдікті жегенде малдың ас қорыту жүйесі қабынады және жансызданады. Ал құрғақ шөпті жесе, зияны жоқ. Өсімдіктің топырақ үсті бөлігінің құрамында эфир майы болады, оның ұйықтататын әсері бар. Сондықтан халық оны «ұйқы шөп» деп атайды. Басқаша, оның гүлдері төмен қарай салбырап ұйықтап тұрғандай өседі, сондықтан оны «ұйқы шөп» деп атайды. Тұрғылықты халықтың гүл шоғырына жинауынан және жер жыртудан зардап шегеді. Наурызым қорығы мен Кувск биологиялық қорықшасында қорғалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Алматы: «Алматыкітап» ЖШС, 2006. – 79 бет.
**Кенже би күмбезі**. Қарқаралы ауданы Томар ауылынан Доғалан мекені бағытына қарай 25 км жерде Қаражон өзенінің бойында, Ойқұдық деген жерде орналасқан. Бұл күмбезді жергілікті халық Ақбейіт деп те атайды. Себебі құрылыс материалының құрамындағы ақ балшықтың бар екенін алыстан байқауға болады. Күмбез өте аумақты. Оның жан қабырталарының ұзындығы 16 м, ал алдыңғы бет жағы 14 м, қабырғасының қалындығы 0,5 м, қосымша бөліктің биіктігі 1,5 м. Кіреберіс есігі төртбұрышты биіктігі 1,3 м, ені 0,8 м. Күмбездің екі жақ бұрышынан екі құлақ шығарылған биіктігі 3 м жуық. Негізгі күмбез төртбұрышты, алдыңғы беткі жағы шатырлы-жабынды биіктігі 5,5 м, жан қабырғасы 6 м, алдыңғы қабырғасы 8 м, қабырғасының қалыңдығы 0,8 м, терезенің жақтауына, есіктің маңдайшасына ағаш қолданылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Сөз мағынасын — тамақтан ауыратын ауру, баспаның бір түрі деп түсінеміз *«... тәжірибелі малшылар — ділбас.. сияқты түйе ауруларын өз қолдарымен емдеп,... .»*.

Бір қызығы бұл сөзді орфографиялық сөздіктен таппадық. Бірде бірге, кейде қосылып жазылу себебі де соның салдары болса керек. Шын мәніеінде бірге жазу лазым сияқты.

Сөз төркінін түркі, әрі кетсе, тунгус-маньчжур тобына жататын тілдерден табуға болады. *«Ділбас»* сөзі, біздің ойымызша, екі түбірден біріккен: біріншісі — *діл*, екіншісі-— *бас*. Алғашқы сөзді осы бір буын тұлғасында тунгус-маньчжур тілдерінен кездестіреміз. Онда: *дэл* — ауру (тамақтың) мағынасында көрсетілген. Тек осы бір дерекке сүйеніп, *«діл»* тұлғасын *«ауру»*
мағынасында көрсек, әрине, бұл ешкімді қанағаттандырмайды. Бұған қосымша, басқа түркі тілдерін былай қойғанда, қазақ тілінің өзінде *«делбе»* тұлғасында қолданылып бірде *«жылқы ауруы»*, кейде «адамның денесін қыздырып ауыртатын ауру» мағыналарында кездеседі. Қазақ-тіліндегі тұлғада кездесетін айырмашылық — қосымшамен берілуі ғана (*дел + бе => делбе*). Көрсетілген деректер *«діл»* тұлғасы *«ауру»* мағынасын беретіндігіне толық айғақ.

Сөздің екінші түбірі *«бас»*—дыбыстық өзгерістерге душар болған кейбір түркі тілдерінде біздегі *«тамақ»*, *«өңеш»* мағынасын беретін тұлғалардан пайда болған. Ұйғыр тілінде: боғуз — тамақ, өңеш, осы мағыналарда туваларда: *боостаа*, *боску* тұлғаларында айтылады.

Осы тілдердегі қай тұлға болмасын, қазақ тіліндегі тиісті дыбыс заңдылығына байланысты *«бас»* қалпына дейін өзгерген деуге болады. Мысалы, қазақ тілінде
кейде сөз ортасында *«г», «ғ»* дыбысы түсіріліп те айтылады. (*құм/ғ/ан>құман, ки/г/із>киіз*). Осы заңдылық бойынша ұйғыр тіліндегі *«боғуз»* қазақша «бас» тұлғасына дейін жеткен немесе тува тіліндегі соңғы қосымшалар түсірілген: *боғуз => бо/ғ/уз => боуз => боз =>бос => бас* немесе *боску>бос>бас*.
Осы деректер бойынша, *«ділбас»* — *«тамақ ауруы»* (діл — ауру, бас — тамақ).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
**Жандарбек Алайдарұлы Садырбаев** (1977 жылы 24 қыркүйекте Жамбыл облысы, Луговой ауданында туған) — актер. Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты (2010). Құрмет орденінің иегері (2016).

Толығырақ
---------

* Жандарбек Алайдарұлы 1977 жылы Жамбыл облысы, Луговой ауданында дүниеге келген.
* 1994 -1998 жылдары Қазақ ұлттық өнер академиясының театр факультетін «Театр және кино актері» мамандығы бойынша бітірген.
* 1998 жылдан Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамында.
* 2015 - 2018 жылдары Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры директорының орынбасары.

Сахнадағы негізгі рөлдері
-------------------------

Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры сахнасында: М. Әуезовтің «Айман-Шолпанында» Балпық, «Абайында» Көпбай, «Қарагөзінде» Сырым, «Еңлік-Кебегінде» Қодар, «Қилы заманында» Түнқатар, С.Мұқановтың «Мөлдір махаббатында» Еркін, Ғ.Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлуында» Қодар, С.Торайғыровтың «Қамар сұлуында» Қалтан, Ә.Кекілбаевтың «Абылай ханында» Әмірсана, Әбілмансұр, Шахимарден, Қ.Ысқақтың «Қазақтарында» Қазақ, Шахимарденнің «Томирисіндегі» Ардашир, М.Мақатаевтың «Қош, махаббатында» Айбар, Ө.Боранбаевтың «Көкбөрісінде» Байшаур, Ә.Таразидің «Ақын… Періште… Махаббатында…» Дүниенің тұтқасы, Д.Исабековтің «Әпкесінде» Сұлтан, «Жаужүрегінде» Троицкий, Т.Нұрмағанбетовтің «Ескі үймен қоштасуында» Бизнесмен, Б.Мұқайдың «Өмірзаясында» Иса, С.Асылбекұлының «Күзгі романсында» Әлібек, «Империядағы кешінде» Айдар Сейтқалиұлы, Т.Мәмесейітовтің «Бәкей қызында» Түнқатар, Н.Келімбетовтің «Үміт үзгім келмейдісінде» Мейірбек, И.Сапарбайдың «Сыған серенадасында» Абзал, Ә.Рахимовтің «Шәкәрімінде» Қарасартов т.б. бейнелерді сомдайды.

Кинофильмдері
-------------

* 2002 жылы «Сардар» – Бекзада (реж.Б.Қалымбетов),
* 2009 жылы Біржан сал фильмі – Сал рөлінде реж:Д.Жолжақсынов
* «Болашақ» телесериалы – учаскелік милиционер (С.Тәуекелов),
* «Айналайын» көркем фильмі учаскелік милиционер (А.Сатаев) т.б.

Марапаттары
-----------

* 2010 жылы ҚР Үкіметінің "ДАРЫН" мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты атанды.
* ҚР тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері
* 2016 жылы ҚР Мәдениет министрінің қолынан Құрмет ордені мен марапатталды.
**Жанділдин атындағы көше**. Көшеге ғалым, Қазақстан Ғылым академиясының корреспондент - мүшесі, философия ғылымдарының докторы, профессор Нұрымбек Жанділдиннің есімі (Алматы қаласы
мәслихатының 24.12.2003 №27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 №5/765 қаулысы) берілген. Жанділдин Нұрымбек (1918-1990) Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауданында дүниеге келген. Ғалымның негізгі ғылыми еңбектері тарихи прогресс, ұлттық
қатынастар мен ұлт мәдениетін дамыту, ұлттық психология мәселелеріне арналған.

Көше Алатау ауданындағы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Кешенін ұзындығы - 500 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Жадау, жүдеп-жадау**. Тілімізде жеке тұрып та, сондай-ақ қос сөз құрамында да қолданыла береді. Жеке тұрғандағы мағынасымен қос сөз құрамындағы берер ұғым арасында, түсіндірме сөздіктің баяндауынша, айырмашылық жоқтың қасы. Дәлірек айтқанда, жадау-арық, жүдеу, ал *«жүдеп-жадау»*— еті жұқарып арықтаған, жүдеген; күйі кеткен мағыналарын білдіреді: *«...Мадай қойлар тізеден су кешіп, әрең жылжып келеді»* (Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов, Кездес. кет.) немесе *«...Қайтпегенде солар жүдеп-жадамайды»* (Ерғалиев).

*«Жадау»* сөзінің тарихы, төркіні туралы бұрынғы бір сөздікте де әңгіме болған. Онда сөздің түп төркінін баршамызға аян *«жаяу»* сөзімен байланыстырған. Автор келтірген дәлелдерді баяндау көп орын алатын болғандықтан тоқталмаймыз. Біз ол пікірмен келісе алмағандықтан, өз тарапымыздан кейбір тілдік деректер бойынша басқаша дәлелдеуге беттедік. *«Жадау»* сөзі *«жаяу»* тұлғасының дыбыстық өзгеріске түсуі арқылы пайда болмағандығын тек түркі тілдері емес, басқа моңғол, тунгус-маньчур топтарына жататын тілдердің деректері арқылы дәлелдеу қиынға соқпайды. Түркі тілдерінің ішінде қырғызша: *«жада»* сөзінің бір мағынасы — әлсіз, шаршаған, хакас тілінде: *чадап* — әрең, зорға мағынасында көрінеді де, мұнда да *«шаршау»* әсерінен пайда болған іс-қимыл әрекеті көрінеді. Ал моңғол тілінде: *ядруу* немесе *чадан ядан* — әзер, әрең мағыналарын иеленсе, маньчжур тілінде: *шада* —шаршау, қалжырау, әлсіздену дегенді ұғындырады. Осы деректерге назар аударсақ *«жүдеу»* мен *«жадау»* арасында мағына жағынан айырмасы барлығын ажырату қиын емес. *«Жүдеудің»* дәл мағынасы *—еті* жұқарып, арықтау болса, ал *«жадаудың»* мағынасы жүдеудің нәтижесінен туған — шаршау, әлсіреу, әрең қозғалысқа түспек. Демек, *«жадау»* — себептен туған салдар. Осы жағынан да *«жадаудың»* *«жаяу»* сөзімен байланысы бар деген пікір онша нанымды бола бермес деген ойдамыз. Егер бұл көзқарасты қолдасақ, жадау — жаяу жүрудің ең басты себебі болмақ та, басқа іс-әрекеттен адам не басқа жан иелері жүдеп-жадауға ұшырамайтын сияқты көрінбек.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-2459-6
**Ябғу, жабғу** - түрік билеушілерінің лауазымы. Куман патшалығының теңгелеріне "Явиго" деп жазылған. Түріктерде Ябғу болып айтылады. Ябғу қағаннан бір саты төмен дәрежеде тұрған. Түрік тайпаларын басқарушы лауазым мағынасында ежелгі түрік ескерткіштері мен руна жазуында, араб және парсы тілінде жазылған деректерде жиі кездеседі.

Сонымен қатар, Қаңлы мемлекеттік бірлестігінің басында Уын әулетінен шыққан патшалар тұрды, олар «би» немесе **" ябғу"** деген титулға ие болды. Бұдан басқа мемлекеттік аппаратқа патшаның орынбасарлары және үш кеңесші кірді. Сол кезде (б.з.б. II ғасырдың аяғы – I ғасырдың басы) қаңлы мемлекетіне бес иелік – Сусе, Фумо, Юйни, Цзи, Юйцзянь кірді. Қаңлылар Қытай, Рим, Кавказ және Орта Азия елдерімен сауда байланыс жасап тұрды. Олар үйсін, ғұн тайпаларымен соғысқан.

Дереккөздер
-----------

Қ 18 **Қазақстан тарихы**. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
**Исседондар** (көне грек. Εσσηδονες) – ежелгі түркі тайпаларының бірі, үйсіндердің арғы тегінің кейбір ғылыми әдебиеттердегі атауы.

Деректер
--------

Тұңғыш рет Аристей Проконесскийдің дерегінен (шамамен б.з.б. 5 ғасыр) мәлім. Көне заман авторлары атап көрсеткендей, осы жүз жылдықта қоныс аудару нәтижесінде Исседондардың бір бөлігі Шу мен Әмудария алқабына келіп қоныстанған. Исседондардың бірнеше бөлікке бөлінетіні ежелгі замандағы жазбаларда атап көрсетілген. Солардың бірі (Птолемей, б.з. 1 ғасыр) Исседодарды сақ (батыстық) және сереклік (алтайлық) деп екі топқа бөледі, сонымен қатар нақ осы алтай тобы "исседондардың үлкен нәсілі" деген болжам жасайды. Византиялық Цец (5 ғасыр) ежелгі шығармаларға түсініктеме бере келе, Исседондар аримаспалармен көрші тұрды, менің ұғымым бойынша, бұлар таңғажайып адамдар деп тұжырымдады. Оның айтуынша, Исседондар жер астынан ағып шығатын өзен бойын жайлайтын, жұлдыздарға табынып, өзенді пір тұтатын адамдар екен. Ал А.Н. Бернштам, Ғалымдар АкадемиясыСЫРМұсабаев, К.Ақышев, Г.А. Кушаев қытай деректемелеріндегі исседондар кейінірек қытай шежірелеріндегі "у-сунь", Птолемей деректемелеріндегі исседондар үйсін болуы мүмкін деген пікір айтады. Неміс зерттеушісі Альберт Германның пікірінше, "Исседондар" термині Батыс Сібірдің кет тілдік гидронимикасына жатады. Осы негізде ол Исседондарды Исеть өзенінің (Обь) алабында өмір сүрген халық деп есептеген. Германның бұл болжамы дұрыс болуы да мүмкін, өйткені жазба деректерде Исседондар Алтайды мекендеуші аримаспалармен көршілес отырған. Егер ежелгі замандарда Обь өзенінің жоғасыр ағысы және Катунь (Қатын) өз. кет тілдер тобында Эссет (Иссет, Эссес), яғни "Тәңірі өзені" деп аталғанын ескерсек, онда шығыс Исседондар (серскілер) тап осы аймақты қоныстануы мүмкін деген қорытынды жасауға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
**Жаңабай Құдайбергенұлы**  (1865, бұрынғы Жетісу облысы Жаркент уезі, Қырғызсай ауылы — 12 мамыр 1916, Қырғызстан, Қарақол) — 1916 жылғы Қарқара көтерілісі басшыларының бірі, би, шешен. 

  

Албан тайпасынан шыққан.
Анасы Балдай ел арасында белгілі шипагер болған. Жаңабай Жаркент медресесін бітірген. Уәлибай саудагердің қолында қызмет ете жүріп, онымен бірге көп жерлерді аралаған. Араб, орыс, қытай, моңғол тілдерін меңгерген. Жаркент мешітін салуға үлес қосқан. 

1893 жылы Тоғызбұлақта (қазіргі Ұйғыр ауданында) қазақ-орыс мектебін ашқан. Жамбыл, Тоқтоғұлмен етене араласып, Тұтқа, Көгілдір, Шынар, Жәміха ақындармен сөз жарыстырып, шешендігімен көзге түскен. 1913 жылы Романовтар әулетінің таққа отырғанына 300 жыл толуына арналған Санкт-Петербургтегі салтанатқа Жетісу өкілдерімен бірге барып, Николай ІІ-нің қабылдауында болған. 

1916 жылғы Жетісу өңіріндегі ұлт-азаттық қозғалысқа белсене қатысып, өз руы қоңырбөріктерді қаруландырып, Қарқара көтерілісшілері қатарына қосқан. Көтеріліс басып-жаншылғаннан кейін, Жаңабай Қарақол (Қырғызстан) абақтысына қамалып, сонда серіктерімен бірге атылған. 

Алматы облысы Ұйғыр ауданының орталығы — Шонжыдағы қазақ орта мектебіне, орталық көшеге Жаңабай есімі беріліп, ескерткіш орнатылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Алмабеков Т.* Албан ата энциклопедиялық шежіре. //  —  Алматы, 2003. — 1352 б. — ISBN 9965-00-838-8.
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Үлкен Алматы каналы** – гидротехникалық құрылыс. Шілік және Шамалған өзендері аңғарларын қосады.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысындағы Еңбекшіқазақ, Талғар, Іле, Қарасай аудандары жерімен ағады, Алматы қаласын шығыстан батысқа қарай қиып өтеді. Алматы облысы тұрғындарын ауыл шаруашылығы өнімдерімен қамтамасыз етуді түбегейлі жақсарту үшін салынған. Құрылысы 1979 жылы басталды.

Гидрологиялық сипаты
--------------------

Бастауындағы бөген (алғашқы кезегі 1982 жылы іске қосылған) теңіз деңгейінен 1010 м жоғары жатқан Бартоғай шатқалында. Шілік өзенінің жайылмасындағы бөгеттің биіктігі 60 м, ұзындығы 330 м. Бартоғай бөгенінің сыйымдылығы 320 млн. м3, су айдынының ауданы 14 км2. Каналдың жалпы ұзындығы 170 км, тереңдігі 4 — 4,5 м, ені 6 — 25 м. Алматы қаласы шегіндегі арнасының ені 30 м-ге дейін жеткізілді, тереңдігі 1,5 — 2,0 м-дей. Каналдың бас жағындағы су ағымы 87 м3/с, қала ішіндегі телімінде 25 м3/с. Су қаланың өнеркәсіпті аймақтарының тұсынан құбырмен ағады. Каналдың ұзына бойында 550-ден астам гидротехникалық қондырғылар (су жинауыш, су бөлгіш, тұндырғыш, т.б.) іске қосылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Үлкен Алап** (ағылш. *Great Basіn*) - Солтүстік Америкадағы (АҚШ-тың батысында) Кордильера тауының ішкі белдеуіндегі аса ірі таулы қырат. Батысындағы Сьерра-Невада және Каскад таулары мен шығысындағы Сеңгір таулардың аралығында жатқан орасан зор ішкі тұйық алап.

Жер бедері
----------

Меридиан бағытында созылған, биіктігі 3000 метрден асатын қысқа жоталардан (Уиллер тауы, 3982 м) және оларды бөліп тұрған қазаншұңқырлардан тұрады. Қазаншұңқырлар жайпақ, түбі шамамен 1200—1500 м биіктікте. Ең тереңі — Ажал аңғарының түбі 85 м биіктікте.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Үлкен Алап (Great Basіn)
Жер бедері мезозойлық қатпарлы іргетастың кайнозойда жақпарлы дислокацияға ұшырауының нәтижесінде түзілген. Бұл қозғалыстар жанартаулық әрекеттерге ұласқан. Сондықтан, көптеген биік шыңдар сөнген жанартау конустарынан тұрады. Қазіргі құрғақ климат жағдайында механикалық үгілу күшті жүреді. Тұрақты ағыстың жоқтығынан үгілген материалдар шетке шығарылмайды да, қазаншұңқырларды толтырып, жоталардың етектерін басып жатады.

Климаты
-------

Климаты тым континенттік, көпшілік бөлігінде субтропиктік, солтүстігінде — қоңыржай. Ауаның температурасы жазда тәулік ішінде күрт ауытқиды. Қазаншұңқырлар күндіз қатты ысиды да (Ажал аңғарында 56,7°С температура тіркелген), түнде ондаған градусқа салқындайды. Шілденің орташа температурасы 20 – 22°С. Қысы салқын, тұман жиі түседі. Қаңтардың орташа температурасы көп жерінде 0°С төңірегінде. Жылдық жауын-шашын мөлш. 200 мм шамасында, кейбір қазаншұңқырларда 100 мм-ге жетпейді, жоталардың батыс беткейінде 500 мм-ге дейін көбейеді. Үлкен Алап түгелдей дерлік тұйық алапқа жатады. Жер беті су ағысы мардымсыз, уақытша ағыстар және қалдық көлдер көп. Ең ірі көлдері: Үлкен тұзды көл, Пирамид, Сивир, Юта.

Өсімдігі
--------

Қазаншұңқырларда қоңыр, сұр топырақ, сор мен сортаңдар, тауларда қышқыл қоңыр топырақ таралған. Көпшілік бөлігін шөлейт алып жатады. Өсімдігі солт-нде астық тұқымдасты — жусанды, оңтүстігінде кактус, юкка және агава аралас креозот бұтасы басым. Топырағы тұзды, тұйық көлдердің төңірегінде өсімдік өте жұтаң. Жоталардың беткейлерінде қарағай-арша орманы тараған. Жануарлар әлемінде жорғалаушылар негізгі орын алады (сылдырмақты жылан, кесіртке, т.б.). Өзен бойы алқаптарында бау-бақша, арпа-бидай егіледі. Тау беткейлері мал жайылымына пайдаланылады. Мысалы, полиметалл, алюминий, вольфрам, т.б. кен орындары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы 9 том
**Тұрды Хасанов** - ұйғыр ақыны, ұйғыр совет әдебиетінің негзін салушылардың бірі. Науюайшы отбасында туған.

Қызмет жолы
-----------

Тұрды Хасанов 1918 ж. діни оқу орнына, 1920 ж. жадит мектебіне түсіп оқыды. 1925 ж.КСРО-ға келіп совет мектебінде білім алды. 1927 ж.Ташкентте рабфакта, педогогикалық институтта оқып жүріп, "Кутулуш" газетінде жұмыс істеді. Әдеби қызметін осы кезден бастады. Алғашқы өлеңдері *"Кутулуш", "Шәрқ хәқиқити"* газеттерінде жарияланды, коллективтік жинақтарда басылды. Тұрды Хасановтың негізгі еңбектері: "Төңкеріс дабылы" поэмасы, "Езгі ошағы" повесі т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 11 том
**Барлау геофизикасы**. Геология ғылымының мақсат-мүдделерін орындаумен айналысатын геофизика саласы. Жалпылама "геофизика"
деген түсініктен өзгеше мазмұнды иеленген бұл ғылым саласының өзіндік
зерттеу нысаны (негізінен пайдалы қазба кенорындары, немесе олардың
жекеелеген бөліктері) және өзіндік зертгеу әдістері бар; аталған әдістер "барлаудың
физикалық әдістері" деп аталады. Өзінің зерттеу нысаны мен зерттеу
әдістеріне қарай барлау геофизикасы бірнеше түрлерге бөлінеді. Олардың бастылары: мұнай
кендерін, металл кенорындарын және көмір кендерін іздеу геофизикалары;
жекелеген аудандардың тектоникасын зерттеу гиофизикасы; инженерлік-геологиялық мәселелерді шешу геофизикасы, т.с.с. Жұмысты жүргізу
жағдайларындағы өзгешеліктерге орай, барлау геофизикасы рудалық геофизикаға, құрылымдық физикаға, теңіз геофизикасына, жерасты геофизикасына т.с.с. жіктеледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Суперзұлым** — комикстерде, экшн фильмдерде және ғылыми фантастикаларда болатын зұлымның бір типі. 
Әдетте суперзұлымдардың күші суперқаһармандардың күшімен шамалас болады. Ал керемет күштен ада суперзұлымдар көбіне аса жоғары интелектке ие. Осы интелект арқылы олар қарсыластарына қарсы тұру үшін миға сыйымсыз қондырғыларды ойлап табады. Көбіне суперзұлымдар диктаторлар, гангстерлер және шын өмірдегі лаңкестермен ортақ мінездемелерді иеленеді.

Тарихы
------

Ең бірінші суперзұлымдардың бірі 1862 жылы Поль Феваль ойлап тапқан Джон Девил, прото-Фантомас. 1891 жылы Артур Конан Дойль ойлап тапқан профессор Мориарти пайда болды. Ол Шерлок Холмстың бітіспес жауы еді. Сакс Ромер жасаған Доктор Фу Манчу суперзұлымдардың ізашары деп есептелінеді. Өйткені ол садисттік бейімділікке ие болып, әлемнің қожасы болғысы келген, жауларына арнайы тұзақтар құрған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Bags and Boards: "The Supervillain Book": A good tome on bad guys Мұрағатталған 18 сәуірдің 2007 жылы.
2. ↑  Comicon.Com: Eury & Misiroglu On The Supervillain Book Мұрағатталған 18 ақпанның 2012 жылы.
**Монофтонг** (гр. *monos*,phthongos дыбыс) — жалаң дауысты. Қосындысыз, жалаң құрамды дауыстылар: *а, ә, ы, і, ұ, у*. Ол артикуляциялық тұрғыдан біркелкі айтылып, акустикалық тұрғыдан бірыңғай естілетін дауысты дыбыс. Монофтонг дауысты дыбысты айтқанда сөйлеу мүшелері дыбысты айтып болғанша өзгеріссіз бір қалыпта тұрады. Оның акустикалық белгілері (форманттарының суреті) тұрақты болады. Монофтонгтардың дифтонгтардан негізгі айырмашылығы осында. Қазақ тілінің дауысты дыбыстары негізінен монофтонгтардың қатарына жатады (*а, ә, ы, і, ү, ү*). Ал *о, ә, е* дауыстылары туралы ортақ пікір жоқ. Бір топ ғалымдар (Қ. Жұбанов, I. Кеңесбаев, С. Татубаев, Ж. Арапбаев т. б.) оларды монофтонгтар қатарына қосады да бірыңғай артикуляциялык, сипаттама береді. Осы дауыстыларды дифтонг қатарына жатқызып, акустикалық дәлелдемелер ұсынған пікір де бар (Ә. Жүнісбек). Бұл дауыстылардың (*о, ө, е*) төңірегінде басқа да (төмендегідей) пікірлер айтылады. Кейбір ғалымдар: "дауыстылар фонетикалық жағдайына қарай әртүрлі комонофтонг бинаторлық варианттарда келе береді, *е, о, ө* дауыстылары сөздің бас позициясында үнемі ашық дифтонг (*йе, уо, уе*) саласында айтылады: *есік (йесік), етік (йетік), елес (йелес), орамал (уорамал), олжа (уолжа), өмір (уөмір), өкпе (уөкпе)* т. б. Сөздің өзге шенінде бүл дауыстардың ешқайсысы дифтонг түрінде кездесе алмайды. Анлауттағы *йе, уо, уө* ашық дифтонгтары мен сөздің өзге шенінде келетін *е, о, е* монофтонг-жалаңдарының арасында фонематикалық ерекшелік жоқ. Сондықтан *йе, уо, уе* дифтонггерін *е, о, ө* фонемаларының сөз басында айтылатын комбинаторлық не позициялық варианттары деп қараймыз", - десе, екінші бір ғалымдар: "бұл дауыстылар барлық буындарда да монофонемалық дифтонг қалпын сақтайды, Мысалы, *елес (йелйес), емен (йемйен), ереуіл (йерйеуіл), орхон (уорхуон), оппонент (уоппуонйент)* т. б." - дейді. Сол сияқты, дауыстылардың саны (9, 11, 12, 15...) жөнінен және *и, у* әріптері жайлы да бірауыздылық жоқ. Оларды (и, у) біреулер дауысты, енді біреулері монофтонг, дифтонгоид деп дәлелдеуге тырысады. Ал қазақ тіліндегі дауысты дыбыстарды эксперименттік жолмен зерттеп жүрген кейбір ғалымдар бұл әріптерді (и, у) дауысты дыбыстар қатарына жатқызбайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005. ISBN 9965-409-88-9
2. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Сунь Минмин** (23 тамыз, 1983 жыл, Баянь округі, Хэйлунцзян ауылы) - қытайлық кәсіби баскетболшы. Қазіргі кезде «Бэйцзин Дакс» қытайлық клубының мүшесі болып табылады. Дүние жүзіндегі ең биік баскетболшылар қатарына кіреді - бойы 236 см, салмағы 168 кг. Бұдан басқа, Сунь кейбір фильмдерде түскен.

Карьерасы
---------

Сунь Қытайдың Хэйлунцзян ауылында өмірге келді. Оның үлкен ағасы және апайы бар. Ол 15 жасқа келіп, бойы 2 метрге жеткенде, баскетболмен айналыса бастады. 2005 жылдың басында АҚШ-ға команда іздеп барады. Біраз уақыт өткен соң, ойыншының миында ісік бар екені белгілі болады, ал оның төлейтін еш ақшасы болмағандықтан, Суньның спорт агенті Чарлз Бонсиньор операция жасау үшін науқан жүргізіп, 2005 жылдың 26 қыркүйегінде Сунь Минмин ісіктен құтылады. Операциядан кейін Сунь АҚШ, Мексика, Жапония елдерінің командаларында ойнап, 2009 жылы Қытайға қайтып келеді де, 2012 жылы баскетболдан Қытайдың ең үздік ойыншысы атанады.

Дереккөздер
-----------
**Сергей Александрович Козюлин** (9 қыркүйек 1980, Тараз) — қазақстандық футболшы, қорғаушы, Қазақстан Ұлттық футбол құрамасында ойнаған.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Тараз футболының түлегі. 1996 жылы "Тараз" клубы сапында кәсіпқой карьерасын бастады. Екі маусымда 25 кездесуде алаңға шығып, 1996 жылы Қазақстан чемпионы атанды. 

1999-2000 жылдары Шымкенттің "Синтез" (кейін "Ордабасы" боп өзгерді) клубында доп тепті. 2000 жылдың ортасында "Достық" пен "Жігер" клубтары бірікті де, көптеген футболшылары басқа клуб іздеуге мәжбүр болып, Козулин Астанадан бір-ақ шықты. Маусым соңында "Жеңіс" сапында Қазақстан чемпионы атанды.

2004 жылы қайтадан Шымкентке, "Ордабасыға" оралды. 2006 жылы азырақ уақыт "Таразда" ойнағаны болмаса, 2010 жылға дейін "Ордабасыдан" ешқайда ауыспады. 

Кейінгі жылдары бір маусым "Шахтерда", төрт маусым "Қыранда" өнер көрсетті. 2015 жылы "Қыран" сапында жүріп карьерасын аяқтады.

### Ұлттық құрама

Ұлттық құрамадағы тұңғыш ойынын 2000 жылы 28 мамырда Палестинаға қарсы өткізді. 2003 жылға дейін тек жолдастық кездесулерге қатысып жүрді де, 2004 жылы 9 қазанда Ыстанбұлда Түркияға қарсы өткен ӘЧ-2006 іріктеуінде алаңға шықты. Қазақстан бұл ойында 0:4 есебімен ұтылды. Осы сәтсіз матчтан соң құрама бапкері Сергей Тимофеев қайтадан Козулинді құрамаға шақырмады.

Жетістіктері
------------

### «Тараз»

* Қазақстан чемпионы: 1996

### «Жеңіс»

* Қазақстан чемпионы: 2000, 2001
* Қазақстан кубогы: 2002

Ескертпелер
-----------

1. ↑  Физикалық дайындық жөніндегі жаттықтырушысы
2. ↑

Сілтемелер
----------

* Сергей Козюлин: «Хочется играть в составе команды, борющейся за медали»
* Сергей Козюлин: «Изучаю варианты»
**Сунь Вэйши** – Қытай актрисасы, режиссер. 1922 жылы дүниеге келген. 

Әкесі Сунь Бинвэнь 1927 жылы дарға асылады. Оның қазасынан кейін Сунь Вэйши анасы Жэнь Жуймен бірге гоминьдандық өкіметке қараған аудандарда тұрған. Ол жерден Чжоу Эньлаймен бірге Яньаньға кетеді. Жэнь Жуйдің келісімімен Чжоу және әйелі Дэн Инчао оны асырап алады. Яньаньда жапондарға қарсы академияда, партиялық мектепте және марсизм-ленинизм институнда білім алады.

1939 жылы Мәскеуге оқуға кетеді. КСРО-да Мәскеу шығыстану институтының режиссерлік және орындаушылық факультетін жақсы нәтижемен тәмамдайды. 1946 жылы Қытайға оралып, мәдениет саласындағы ұйымдастыру жұмыстарымен айналысады. 

1949-1950 жылдары **Мао Цзедун**ның КСРО-ға сапары кезінде аудармашылар тобын басқарып барады. 

1950-1960 жылдары қытай театры саласында белсенді қызмет атқарады. 

1965 жылы Дацин ауданына «қайта тәрбиелеуге» жіберіледі. 

1968 жылы Сунь Вэйши тұтқындалады. Сол жылы 14 қарашада түрмеде қайтыс болады.

Дереккөздер
-----------
Шарль мен Поль Жирарде. Вайсенфельс түбіндегі ұрыс. Француздардың жаяу әскері кареде орыс атты әскеріне шабуылдауда. XIX ғасыр суреті.
**Поль Жирарде** (фр. *Paul Girardet*; 8 наурыз 1821-1893) — швейцарлық нақышшы, өз әкесінің шәкірті.

Ол алдымен кескішпен жұмыс істеді, сосын меццотинтомен жұмысты артық көрді, баспаларында жаңа суретшілердің суреттерді шығарды. Оның негізгі нақыштары:

* О. Вернемен «Қабилидегі алғашқы түскі ас»
* Симонсенмен «Фредириция түбіндегі шайқас»
* Робер-Флеримен «Пуассидегі коллоквиум»
* Лейтцпен «Трентон шайқасының алдындағы Вашингтонның Делавэр өзені арқылы өтуі»
* Л.Кнауспен «Алтын той»
* «Сиқыршы»
* Брионмен «Эльзалық той»
* Ш.-Л. Мюллермен «Террордың соңғы құрбандарын шақыру»

Отбасы
------

Оның ағасы Абрахам (1764-1723), әкесі Шарль-Самуэль (1780-1863), аға-бауыры Шарль (1813—1871) және Эдуард (1819-1880) әйгілі суретшілер болды.
**Пуазейль заңы** бойынша сұйық стационар аққанда құбырдан ағып өтетін сұйық көлемі оның тұтқырлығы неғұрлым аз, радиусы көп болса соғұрлым көп болады және қысым градиентіне пропорционал. Газдардың ағысын сұйықтың ағысы деп қарастыруға болады, бірақ газдардың тұтқырлық коэффициенті едәуір аз және олардың сығылғыштығы есепке алынуға тиіс. Температура жоғарылағанда, сұйықтардағыдай газдардың тұтқырлығы кемімейді, керісінше аздап артады. Мысалы, су буы үшін температура 00 С-тан 1500 С-қа көтерілгенде тұтқырлық коэффициенті 86\*10-6 пуаздан 89\*10-6 пуазға дейін кемиді.

Қорытылуы
---------

Енді горизонталь орналасқан құбырдан 1секунд. Ағып өтетеін сұйық көлемінің V неге тәуелді екенін табайық. Ол үшін сұйық ішінен радиусы r қалыңдығы dr цилиндр формалы қабатты ойша бөліп алайық. Бұл қабаттың қима ауданы ds= 2prdr. Қабат жұқа болғандықтан оның барлық бөліктері бірдей жылдамдықпен қозғалады. 1секунд ішінде бұл қабаттағы сұйық көлемі (өзімен бірге ағып шығатын су) dV=vds= v2prdr өрнекті соңына қойсақ:  
 

*dV=π\*(P1-P2)/(2ηl)\*(R2-r2)rdr*
барлық қимадан ағып өтетін сұйық көлемін табу үшін барлық аудан бойынша интегралдаймыз:

{\displaystyle V=\int \_{0}^{R}dV=\pi {\frac {P\_{1}-P\_{2}}{2\eta l}}\*\int \_{0}^{R}(R^{2}-r^{2})rdr={\frac {\pi R^{4}}{8\eta }}\*{\frac {P\_{1}-P\_{2}}{l}}}
Жазушының қаруы
**Халықаралық жазушылар күні** (толық атауы *Жазушының халықаралық бейбітшілік күні* ) — кәсіби мейрам, 3 наурызда тойланады, «төртінші билікті» демократиялық баспаның жағымсыз аспектілеріне қарсы шығуға, жалған жарияланымдардан бас тартуға, қасақана жасалған фальсификациялардан, фактілерді әдейі бұрмалау немесе саяси, топтық және жеке мүдделері үшін оларды арам пиғылмен интерпретациялауға қарсы болуға шақырады.

Мейрамның тарихы
----------------

1921 жылы ПЕН-клуб құрылды (атауы — аббревиатура, ақындар (ағылш. *poets*), очеркшілер (ағылш. *essayists*) және новелла авторлары , романисттер (ағылш. *novelists* сөздерінің бірінші әріптерінен қысқартылып алынған). Бұл үш әріп қалам (ағылш. *pen*) сөзін құрайды). 1923 жылы Лондонда ПЕН-клубтың бірінші халықаралық конгрессі өтті. 1986 жылдың 12—18 қаңтарында 48-ші халықаралық конгресс өтіп жатты, және конгресске қатысушылар 3 наурызды «Жазушының халықаралық бейбітшілік күні» деп атауға шешім қабылдады. Осы кезде пен-орталықтар жүзден аса мемлекеттерде болған.

Қазіргі кезде кейбір елдерде бұл мейрам мәлімделген спектрден кеңейтілген. Ол жай ғана «Жазушылар күні» деп аталады және айрықша көзге түскен әдебиет қайраткерлеріне құрмет көрсетуге себеп болып отыр.

Тағы қараңыз
------------

* Халықаралық кітап және авторлық құқық күні
* Халықаралық балалар кітабы күні
* Мәдениет қайраткері күні

Дереккөздер
-----------

* RNews.ru(қолжетпейтін сілтеме)
* Мейрамдар күнтізбесі
* Халықаралық ПЕН-клубының сайты
**Сергей Александрович Хижниченко** — Қазақстандық футболшы, шабуылшы. Сергей Хижниченко 1991 жылы 17 шілдеде Өскемен қаласында дүниеге келген.

Футбол әлеміндегі жолы
----------------------

### Восток

Өскемен "Восток" футбол клубының тәрбиеленушісі. 15 жасында ең бірінші ойынының өзінде соққыларымен көзге түсіп, дебют жасаған. Клуб қазақстандық Премьер-лигадан шыққаннан кейіе астаналық "Локомотив" клубына көшеді.

### Локомотив

Алғашында қосымша топта болып, ойыншылардың орнына жиі шығып жүреді. Наурыздың 22 күні "Қайрат" футбол клубымен өткен матчта көзге түседі. 2010 жылы "Шахтер" клубымен ойынның 6 айналымында гол соғып, матч соңына 14 мин қалғанда есепті өзгертеді.

Жетістікері
-----------

**«Шахтёр» (Қарағанды)**

1. Қазақстан чемпионы 2011-2012
2. Қазақстан кубогының жүлдегері 2013
3. Қазақстан Суберкубогының жүлдегері 2013

**"Астана"**

* Қазақстан чемпионы: 2019

Жеке мадақтамалары
------------------

1. Proспорт газетінің нұсқасы бойынша «Жыл жаңалығы 2009».
2. 2009 жылы 22 ең үздік футболистер қатарына кірген.
3. Қазақстан Премьер-Лигасында 33 ең үздік футболистер қатарында.(2009,2011,2012).
4. Ең үздік жас Қазақстан футболисті 2011.

Футболдан басқа Хижниченко Аслан Дарабаевпен,Ренат Абдулинмен және Александр Мокинмен «Стоунз» компаниясына жарнамалық фотосессияға түсті.

Жеке өмірі
----------

Сергейдің әкесі-Алексадр Николаевич дальнобойщик болып жұмыс істейді.Ал анасы-Наталья Николаевна –дүкен басшысы болып жұмыс істейді.Футболистің сонымен қатар Николай деген туған ағасы және Наталья деген әйелі бар.

Қазақстанның жас құрамасының қатарларына жұмылдырылды.Сергей Остапенко жарақаттанғаннан кейін бас жаттықтырушы негізгі ойыншыны ауыстыратын адам іздеді.Сол адам Александр Хижниченко болды.Бұл Александрдың Қазақстан құрамасына алғашықы шақыруы болды.2009 жылдың 10 маусымнында Украина құрамасына қарсы сынға түсті.Ал 2009 жылдың 9 қыркүйегінде Андорра құрамасына қарсы ойында 2 гол cоқты.

Сілтемелер
----------

* 90minut.pl
* national-football-teams.com
* Статистика Мұрағатталған 15 наурыздың 2013 жылы.
* NFT
**Халықаралық зағиптар күні** - 1745 жылдың 13 қарашасы күні Валентин Гаюи дүниеге келгеніне байланысты аталып өтеді. Ол Францияда Парижде және Петербургте зағиптарға арналған бірнеше мектептің негізін қалаған танымал педагог.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының шешімімен нақты осы дата Халықаралық зағиптар күнін белгілеуге негіз болды.

18 ғасырға дейін әлем зағиптарға арналған мекемелерді білмеді. В.Гаюи алғаш рет өзі ойлап тапқан шрифт бойынша көз жанарынан айырылғандарды оқытудың әдісін ұсынды. 1784 жылы Парижде үкімет пен қайырымдылық қоғамдардың еш қолдауынсыз ол жеке қаражатына өзінің үйінде зағип балаларға арналған әлемдегі алғашқы мектепті ашты. В.Гаюидің тұңғыш оқушысы жетім бала Франсуа де Лезюер болды. Одан кейін мектепке онымен тағдырлас тағы 11 бала қабылданды.

Валентин Гаюи соқыр балаларды оқыту мен тәрбиелеуді ғылыми жолға қойды. Ол бедерлі-ұзындықты «унциал» шрифтін ойлап тапты. Олар қатты қағазға бедерленіп түсірілген, бір пішінді ірі әріптер болды. Шрифт жылжымалы болды және ол балаларға қажетті тексттердің мәтінін жасап шығаруға мүмкіндік берді. Зағиптарға арналған кітапты шығару идеясы сондай-ақ Валентин Гаюиға тиесілі.

1803 жылы В.Гаюи Ресей императоры І Александрдан Санкт-Петербург да зағиптарға арналған оқыту-тәрбиелеу мекемесін ашу ұсынысын алды. 1807 жылы І Александр зағиптарға арналған Санкт-Петербург институтының жарғысын, штаты мен бюджетін бекітті.

Бүгін әлемде көзі көрмейтін шамамен 124 миллион адам бар. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауы бойынша, 2020 жылға қарай олардың саны екі есеге артады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  - Халықаралық зағиптар күні Мұрағатталған 5 наурыздың 2016 жылы.
Периодтық кестеде бірінші орынды иеленетін гелий – 1868 жылы күннің тұтылуы кезінде, күн айналасындағы газдарды бақылау барысында анықталған. Сәулелену спектрінде пайда болған жасыл сызық, басқа белгілі элементтердің спектріне сәйкес келмегендіктен, оны жаңа элемент ретінде қарастырған. Ол элемент гелий деп аталды. Грек тілінен аударғанда, "күн" деген мағынаны білдіреді. Бұл элементтің қасиеттері 1895 жылға дейін белгісіз болды. Тек осы жылы минералды клевеиттен гелий бөлінгенде ғана, оның қасиеттері зерттеле басталды. Жер атмосферасында гелийдің аздаған мөлшері ғана кездеседі. Оның көп мөлшері табиғи газдан табылған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* [  Гелий ең алғаш қалай ашылды? ]
*Басқа мағыналар үшін Жіңішке деген бетті қараңыз.*
**Жіңішке**, *Шақарты* – Аягөз алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Ақсуат және Аягөз аудандары аудандары жерімен ағады.

Бастауы
-------

Бастауын Өкпекті және Желдіқара тауларынан алып, Тарбағатай ауылы тұсында Аягөз өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 53 км, су жиналатын алабы 412 км2. Арнасы негізінен жазық жермен өтеді. Ұзындығы 10 км-ден аспайтын 24 саласы бар. Арнада суы жыл бойы болады. Қарашаның 3-онкүндігінде суы қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ериді. Өзен алабы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Жіңішке деген бетті қараңыз.*
**Жіңішке** – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 65 км, су жиналатын алабы 611 км2.

Бастауы
-------

Бастауын Қызыларай тауынан алып, Ақтұмсық ауылы тұсында Тоқырау өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Арнасы тар, жағасы тік жарлы болып келеді. Жауын-шашын, бұлақ суларымен толығады. Көктемде еріген қар суы ағып, жазда тартылып қалады. Кішігірім салалары бар, ірісі – Миөзек. Суы мен жайылмасы түрлі шаруашылықтарға пайдаланылады.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Жіңішке жапырақты иваншай** (лат. *Chamerion angustifolium*) – күреңоттар тұқымдасына жататын өсімдік. Сортаңды және құмды шөлдерден басқа бүкіл Қазақстанда кездеседі, орманда, ашық алаңқайларда, кесілген, өртеген орман орнында, кейде егістіктерде, темір жол бойларында өседі. Алдыңғы түрден биік сабағымен (150 см дейін), ұзын жіңішке жапырақтарымен, көптеген бозғылт гүлдерімен. Бұл да жазда гүлдейтін өсімдік (маусым-тамыз), шөптесін омарталық өсімдіктердің бірі. Жиі кең көлемді шілік құрай өседі, бір гектардан 600 кг тамаша, тұнық бал береді. Тамырсабағы көкөніс ретінде тамаққа қоланылады, кейде тіпті нан да пісіріледі. Жапырағы жеуге жарамды, салат және ет тағамдарына приправа ретінде, сондай-ақ шай орнына қолданылады, әр елдің халықтық медицинасында асқазан – ішек жолдары ауруына, зат алмасуы бұзылғанда, жараны емдеуге ыстық түсуріге және ауруды басу үшін пайдаланады. 

Сабақтарының түгінен жуан жіптер, кенеп жасауға болады. Тұқымының айдарларымен жастық, матрацтардың ішін толтыруға болады. Шындығында бұл шөп өмірдің әр саласы үшін, сондай-ақ жабайы және үй жануарлары үшін жақсы азық, топырақ тұрақтандырғыш және жағалау құмдарын шайылудан сақтайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Иващенко А.А. "Қазақстанның өсімдіктер әлемі. Суретті энциклопедия". Алматыкiтап баспасы 2008
**Жіңішке пленкалы кино** – ені 16-8 мм-дн аспайтын пленкаға кино түсіруге және оны көрсетуге арналған кинематографияның саласы.

Кейінгі кездерде ол 2 х8 мм-лік пленкаға да түсіріледі. Әдетте жіңішке пленкалы кино 35 мм-лік фильмнен кішірейтіп басу арқылы жасалады. Фонограмма да 16 мм-лік пленкаға қайта жазылып, кескін түсірілген пленкаға беттестіру тәсілі арқылы көшіріледі. Кейде ғылыми-көпшілік, хроникалық, әуесқойлық т.б. фильмдер 16 немесе 8 мм-лік пленкаға тікелей түсіріле береді.

Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5
**Тутіктістілер** (лат. *Orycteropodidae*) – ұрықжолдасты сүтқоректілер тұқымдасы. 

  

*Tubulidentata* отрядының жалғыз тұқымдасы. Қазба қалдықтары Еуразияда плиоценнен, ал Африкада миоценнен белгілі. Тутіктістілердің тіс системасы ерекше құрылған. Күрек тістері, шошақ тісі, жалған азу тістері болғанымен де олар асты ұсатуға қатыспайды. Тек қана цементті, вертикаль түтіктен тұратын нағыз азу тістері қызмет атқарады. Тісінде эмалі болмайды. Түтік тістілердің систематикалық орны белгісіз. Әдетте тұяқтыларға жақын деп болжайды. Биологиялық жағынан мүкі тістілерге жақын. Олар шөлді жерлерді мекендеп, термиттермен қорректенеді.

Бұл тұқымдастың бір туысы, оның жалғыз түрі – түтіктіс (лат. *Orycteropus afer*) бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Тұрған Бектасқызы Бекжанова** *(1923-2003)* – Түркістан облысы Арыс станциясында туған. -- баспагер.

Өмірбаяны
---------

3 жасында ата-анасынан бірдей айырылып, жетім қалады. №2 балалар еңбек коммунасына тапсырылады. Сонда бастауыш білімді үздік дәрежеде алады. Балалар үйінің жолдамасымен Шымкент қаласындағы типографияга жұмысқа орналасты рьшады. Еңбек жолы 1938 жылы 14 жасында басталады.

Баспахананың линотиписткасы болып істеген Тұрған Бектасқызы қажырлы еңбегінің арқасында тәжірибе жи нақтап, үқыпты белсенділігімен көзге түсіп, 1957 жылы Алматы полиграф комбинатына қызметке ауыстырылады.

Марапаттары
-----------

Өз мамандығын жауапты атқарып, қоғамдық жұмыстарға белсене қатынасқаны үшін Кеңес Одағының ең Жоғары наградасы Ленин орденімен марапатталады.

Әлденеше рет Қазақстан Компартиясы съездерінің делегаты болады. Жоғарғы Кеңестің депутаты болып сайланады. Алматы қалалық халық сотының мүшесі болады.

Оның полиграфкомбинаттагы ұзақ жылдық тұрақты еңбегі еленіп, көптеген құрмет грамоталарымен, медальдарымен марапатталған..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім баспасы". 2005 ж. - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
«Қияқ күріш» мерекесі – ақынға арналған мереке. 

Мамырда өтетін бұл мереке ұлы ақын **Чуй Юанды** еске түсіру үшін белгіленген. Чуй Юан (шамамен б.з.д 340 жылдан 278 жылдарға дейін) – «Белдескен бектіктер» дәуірінде өмір сүрген Чу бекінісінің (қазіргі *Хуби*, *Хунан* провинциялары) отаншыл Абызы. Елдегі таралған өсекке сеніп, өзіне жасалған қастандық ісіне ашынған ол арқасына тас байлап, Боло дариясына батып қайтыс болады. Қара халық бұл хабарды естіген соң, жапа-тармағай қайықпен оның сүйегін іздейді. Оның етін балық жеп кетпесін деп суға бамбукке салынған күріш тастайды. Чуй Юанның мүрдесі суға кетеді. Оның жайсаң мінезі ел арасында әліге дейін сақталып келген. Бүкіл ұлт жыл сайын оның өлімін (өзенге өзін тастаған күні – ескіше күнтізбе бойынша 5 мамыр) аза тұтады. Сонымен айдаһар қайық есу, қияқ күріш түю, ермен қадау мәңгілік ғұрыптық әдетке айналған.

*(Қытай тілінен аударылған)*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  www.baidu.com
**Туту Машинасы** – иіру өндірісінде мақта, зығыр, жүн, т.б. талшықтарын әр түрлі қоспалардан соққылау арқылы тазартатын машина.

Көне Туту Машинасы
Түту Машинасының негізгі жұмыстық тетігі пышақты, тарақты не сабаулы барабандар мен түткіштерден тұрады (қ. сурет). Мақта талшықтары жылдам айналатын конденсор (1) арқылы шанаққа (2) келіп түседі. өзінің салмағымен мақта талшықтары ағашты білікшелерде (3) қысылады. Білікшелер талшықтарды тығыздайды және үздіксіз мақта қабатын жасайды. Қамтушы цилиндрлер талшық қабатын пышақты барабанға (4) жеткізеді. Пышақты барабан талшық қабатының салбырап тұрған шетін соққылап қоқыстардан тазартады. Қалдық қоқыстар камераға (5) жиналады, ал талшықтар желдеткіштің (6) әсерінен торлы барабанға (7) түседі. Ауаның тарту күші қатты болғандықтан талшықтар тордың бойына жабысады. Торлы барабанның бетінде бір қалыпты талшықтың жұқа қабаты пайда болады. Білікшелер торлы барабаннан мақта қабатын түсіріп, қамтушы цилиндрге (8) жеткізеді. Бұл цилиндрде 3 рет соққылау және тазарту процестері жүргізіледі. Осыдан бөлінген қоспа бөлшектері тағы да қалдықтар камерасына түсіріледі. Түткіш планкасынан мақта будасы ауа ағыны арқылы ажыратып алынады. Бұдан кейін ол келесі машинаға жеткізіледі.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Түтікгүл** (лат. *Solenanthus*) – айлауыктар тұқымдасына жататын көп (сирек екі) жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Қазақстанда Ұлытау, Қарқаралы, Алтай, Іле, Күнгей, Жетісу (Жоңғар) Алатаулары, Қаратау мен Тарбағатай тауларының тастақты, жартасты беткейлерінде, шалғындарда, бұталардың арасында және сайлардың ылғалы мол, көлеңкелі жерлерінде өсетін 2 түрі бар. Соның ішінде жиі кездесетіні – бұйра түтікгүл (S. cіrcіnnatus). Биіктігі 60 – 120 см. Жуан, тік өсетін сабағының сыртын қалың тікенектер жапқан. Сабақ түбіндегі жапырақтары жұмыртқа тәрізді тақталы, сабақ ұшындағылары жеміс салатын кезде ұзарады. Ұсақ гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тостағанша жапырақшалары бес бөлікті, күлтесі ақшыл көк түсті, түтік тәрізді (ұзындығы 6 мм-дей), тостағанша жапырақшадан сәл шығып тұрады. Аталығы мен аналық мойны, әдетте, күлтеден ұзын болады. Сәуір–мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жеміс береді. Жемісі – жаңғақша, дөңес, сырты қылтанақты (ұзындығы 7 мм-дей). Бұйра Түтікгүлден ерте көктемде аралар бал жинайд

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ы.«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том