recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Бауыржанаяқ** - қола дәуірінде жататын ежелгі мекен орны. Батыс Қазақстан облысы, Тасқала ауданы, Каменка аулы маңында орналасқан. Ол 29 шұңқырдан тұрады. Шұңқырдың диаметрі 5 - 16 метр , тереңдігі 0,2 - 0,4 метр. Мекенді 1986 жылы Батыс Қазақстан Гуманитариялық Университетінің археологиялық экспедициясы ашты. Үйінді топырақтың беткі жағынанан кремний және кварцит қиыршықтары, пышақ тәрізді пластинкалар, бекітпелер, керамикалық бұйымдардың ұсақ бөлшектері және т.б. табылды. Бұл ескі мекеннің беткі қабатын 1987 жылы Батыс Қазақстан облысының мұражайының археологиялық экспедициясы (жетекшісі Б. Райымқұлов) жан - жақты зерттеді, бірақ қазба жұмыстары жүргізілген жоқ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қ 18 **Қазақстан тарихы.** Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
**Бафата** (порт. *Bafatá*) - Гвинея-Бисау республикасының ортасында орналасқан Бафат округының орталығы. Елдің астанасынан 150 километр қашықтықта орналасқан. Халық саны – 34760 адам. (2010) (ағыл.).

Өнеркәсіп
---------

* Кірпіш өндіру
* Шаруашылық

Транспорт
---------

Қала Бисау мен Габу қаласымен автокөліктік жолдармен байланысады. Сондай-ақ қалада порт және аэродром жұмыс істейді.

Ерекшелігі
----------

Қала елдің тамаша табиғаты сақталған жерінде орналасқан. Сол жерлер жануарлар дүниесімен бай.

Қала архитектурасы колониалды стильде жасалған. Қаланың көркем жерлері: ескі базар, Амилкар Кабралға арналған ескірткіш болып табылады.

Футболды клуб Спортинг Бафата Гвинея-Бисау футбол бойынша 2007-2009 жылдарында чемпион атанып, Чемпиондар лигасының қатысушысы болды. Алайда қаражат жетіспегендіктен олар бұл сайысқа қатыса алмады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  World Gazetteer(қолжетпейтін сілтеме)
2. ↑  Guinea-Bissau’s Bafata pull out, *GOAL.com*.

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Бафата**
**Модальдылық** (лат modus – өлшем, тәсіл) – философия мен логикада объектілердің (пікірдің субъектісі мен объектісі) арасындағы байланыстың сипаты. Пікірлерді модальдығына қарай бөлуді алғаш Аристотель енгізген. Кант пікірлерді модальділік бойынша ассерторика (шындық пікірлері), аподиктика (қажеттілік пікірлері) және проблематика (мүмкіндік пікірлері) деп ажыратқан. Қазіргі модальдық логикада модальділік бір жағынан, алетика (лебіздерге немесе предикаттарға қатынасында) және деонтика (іс-әрекеттерді білдіретін сөздерге қатынасында), екінші жағынан, абсолютті (шартсыз) және салыстырмалы (шартты) болып бөлінеді. Қазіргі логикалық семантикада модальділікке "ақиқат" және "жалған", сондай-ақ "дәлелденеді" және "дәлелденбейді", "терістеледі" деген ұғымдар да жатқызылады.

Модальдылық категориясы әр түрлі лексикалық, грамматикалық тәсілдер арқылы беріледі. Модальдылықтың тілдегі көріністерін айқындайтын тәсілдерге рай, жақ, шақ түрлері, сөздердің сөйлемдегі орын тәртібі, кейбір шылау, модаль сөздер, демеуліктер, сөйлем типтері, интонация жатады. Модальдылық категориясы *объективтік* және *субъективтік* деп бөлінеді.

**Объективтік модальдылық** сөйлемде предикативтілікпен өте тығыз бірлікте көрініп, сөйлем мазмұнының шындыққа (реальды-ирреальды) қатысын сөйлеуші тарапынан жүзеге асырады. Сөйлеуші өз сөзін объективтік шындыққа көзқарасы негізінде құрайды. Модальдылық категориясы мен предикативтілік тығыз байланысты болғанымен, олардың өздеріне тән өзгешеліктері бар. Предикативтілік сөйлемнің мағыналық топтарға бөлінуіне әсер етпейді, ал модальдылық - сөйлемнің типтік жағынан түрленуіне әсер ететін құбылыс. Объективтік модальдылықты білдіретін тәсілдердің бірі — етістіктің рай категориясы. Рай категориясы синтетикалық және аналитикалық формалар арқылы беріледі (*барғайсың, барсам екен, барғым келеді*).

Модальдылық пен рай категориясы өзара байланысты болумен бірге өзіндік ерекшеліктері бар дербес категориялар деп танылады. Сөйлемнің модальдылығы мен райдың модальдылығы бір емес. Сөйлемнің модальдылығы айтылған пікірдің барлық жағына қатысты болса, райдың модальдылығы етістік баяндауышқа қатысты болады да, сөйлемнің модальды болуына әсер етеді. Рай, шақ және жақ формалары тығыз бірлікте келеді. Сөйлемнің мазмұны барлық уақытта жаққа қатысты іс-әрекетті шаққа байланысты көрсеткенде ғана ол объективтік шындыққа сай ретінде керінеді. **Субъективтік модальдылық** сөйлеушінің сөйлем мазмұнына әр түрлі жеке көзқарасын білдіреді. Субъективті модальдылық жасайтын тәсілдерге демеуліктер, модаль сөздер жатады.

Сілтемелер
----------

* Философия
* Логика
* Аристотель

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005. ISBN 9965-409-88-9
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын-Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3
3. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Бауыржан Алдабергенұлы Рақышев** - кардиохирург, А.Н.Сызғанов атындағы Ұлттық ғылыми хирургия орталығының кардиохирургия бөлімінің меңгерушісі. «Болашақ» бағдарламасының түлегі. 2019 жылғы «100 жаңа есім» жобасының жеңімпазы.

Өмірбаяны
---------

Бауыржан Рақышев 1983 жылы 2 қыркүйекте Қызылорда облысы, Шиелі ауданындағы Үлгілі ауылдық кеңшарына қарасты Нартай Бекежанов атындағы ауылда дүниеге келген. 2000 жылы өз ауылындағы мектепті қызыл аттестатқа бітіріп, А.Н.Сызғанов атындағы кардиохирургия орталығына оқуға түскісі келген. Оның айтуы бойынша: "Біз оқуға түсетін кезде үш мамандықты таңдап көрсетуге болатын. Бірінші заңгерлікті, екінші журналистиканы, үшінші халықаралық қатынастар мамандығын көрсеттім. Бірақ, грантты жеңіп ала алмадым." 2007 жылы Асфендияров атындағы медицина университетін қызыл дипломға бітірді. 2010 жылы «Болашақ» Президенттік халықаралық бағдарламасының стипендиаты бола отырып, ол Мәскеудегі Ресей медициналық ғылым академиясының жүрек-қан тамырлары хирургиясы ғылыми орталығында клиникалық ординатураға түсіп, 2012 жылы кардиохирургия мамандығы бойынша бітірді. Сөйтіп, 2012 жылдан бері А.Н.Сызғанов атындағы Ұлттық ғылыми хирургия орталығында кардиохирург болып жұмыс істеп келеді.

Жетістіктері
------------

2015 жылдан бастап ол барлық кардиохирургиялық зерттеулерден заманауи технологияларды қолданып келеді. Бұрын жүрекке жасалмаған минималды инвазивті және торакоскопиялық операцияларды енгізген және осындай ашық жүрек операцияларын жасайтын санаулы мамандардың бірі. «Болашақ» Қауымдастығы Кеңесінің мүшесі. 2012 жылы ол Қазақстан мен Ресейдің дәстүрлі достық қатынастарын дамытуға қосқан үлесі үшін Қазақстанның Ресейдегі Елшілігінің дипломымен марапатталды. 2013 жылғы 29 қарашада Астанада өткен Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті - Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың қатысуымен өткен «Болашақ» халықаралық стипендиясының мерейтойлық форумына қатысушы. 2013 жылдан бастап 50-ден астам кездесу өткізді. 2015 жылы С.Д.Асфендияров атындағы Қазақ Ұлттық Медициналық университетін бітіріп, магистрлік диссертациясын қорғады. Нәтижесінде «Медицина ғылымдарының магистрі» атағын алды. 2019 жылы Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің дипломымен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. Мұрағатталған 13 мамырдың 2020 жылы.
2. Мұрағатталған 3 шілденің 2016 жылы.
**Каби** — үнді елінің халық жыршысы, айтыс ақыны. Үндістанда және басқа да Шығыс елдерінде халық жыршыларының жарысы ұйымдастырылып тұрады. Екі айтушы жыршы күні бұрын дайындалған орынға отырады, әрқайсысының қасында көмекшілері болады. Поэзия жарысының тақырыбы белгіленген соң жеребе салынады. Жеребе бойынша бірінші шыққан айтушы суырып салып жырлай бастайды, ал қарама-қарсы отырған қарсылас жауап қайтарады. Жарыс бірнеше сағатқа созылады. Жеңіс, жеңілісті жиналғандар анықтайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану терминдер сөздігі / – 3-ші бас.. - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006. - 400 б. - – 9965-776-24-5
**Мультатули** (Muitatuli) [ лақып аты (лат. multa tuli - көпті көрдім); шын аты-жөні – Эдуард Дауэс Деккер; Dekker] ( 2. 3. 1820, Амстердам, - 19.2.1887, Нидер-Ингельхейм, ГФР) - Нидерланд жазушысы, сыншы. Теңізші отбасысында туған. 1838 жылдан бастап Индонезиядағы орталаушылар әкімшілігінде қызмет атқарды. Мультатули жергілікті халық тұрмысын жақсарту туралы әділетті күрес жүргізгені үшін қуғындалып, 1865 ж. отсавкаға шықты. Әдеби қызметі 1840 жылдардан басталды. Оны белгілі жазушы ретінде танытқан «Макс Хавелаар, не Нидерланд сауда қоғамдығы кофе сату жарысы» атты романы болды. Өмірбаяндық хат үлгісінде жазылған «Махаббат хаттары» (1861) романы, «Нидерланд индиясындағы ерікті еңбек туралы» (1862) «Хавелаардың ісі туралы шығарма» т.б. публицистикалық кітаптарында капиталистік қоғамды сынады. Мультатули «Жапонмен әңгіме» (1862) «Идея» (1 – 7-т. 1862 – 77) т.б. шығармаларында қоғамға, өнерге, әдебиетке көзқарасын баяндады. Ол «Аспан қалындығы» (1843, бас. 1864), «Князьдар мектебі» т.б. пьесалар жазды.
[1]

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
*Басқа мағыналар үшін Қаракөл деген бетті қараңыз.*
**Қаракөл** – Торғай алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Жайсаңбай ауылының оңтүстік-шығысында, Шалқартеңіз сорының оңтүстігінде орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 51,2 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 4,7 км2, ұзындығы 3,9 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 15,5 км.

Жағалау сипаты
--------------

Қаракөлдің шығысында Құрдым көлі жатыр. Көл жағалауында қамыс, құрақ өскен. Көл табаны тегіс, лайлы. Суы жаз айларында тұзды, кермекті болады. Мал суаруға жарамды. Алабы – жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Мовсес Хоренатси** (Մովսէս Խորենացի) — армян тарихшысы (5 ғасыр және 6 ғасырдың басы));«армян тарихының атасы» атанған. Мовсес Хоренатси— армян алфавитін жасаған Саак пен М. Маштоктың шәкірті. Өзінің «Армян тарихын» («Патмутюн хайоц») ол армяндардың аңыздағы арғы атасы Хайкадан бастап 428 жылға дейін әкеледі. Деректемелері — грек, Сирияның тарихи шығармалары, халық аңызы, фольклор. Әсіресе 4 ғасырдың аяғы — 5 ғасырдың басына жататын тарихи шындықты бейнелеген. Мовсес Хоренацидің еңбегі — Армения және онымен көршілерінің (Иран, Әзербайжан т. б.) тарихын, ауыз әдебиетін, этнографиясын зерттеуде құнды шығарма жазды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Всемирная история
2. ↑  История Византии. Том 1
3. ↑  Мовсес Хоренаци(қолжетпейтін сілтеме) — статья из Большой советской энциклопедии
4. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том
**Қаракөлдік** – Шарын алабындағы өзен (тармақ).

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Ұйғыр ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 39 км.

Бастауы
-------

Қаракөлдік Шарын ауылынан төменде өзеннен бөлініп шығып солтүстікке, одан кейін Іле өзенін бойлай батысқа қарай ағып, сол аңғарындағы құмға жетіп сіңіп кетеді.

Гидрологиясы
------------

Арнасы мен аңғары жазық, жайпақ. Орта ағысында құм төбелер аралығымен ағады. Арнасында жыл бойы су болады. Алабы шабындық және мал жайылымына, Шарын ауылы тұсында егістікке пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Әліби Жангелдин атындағы көше**. Көшеге мемлекет және қоғам қайраткері, Қазақстанда Кеңес өкіметін орнату жолындағы күресті ұйымдастырушылардың бірі Әліби Жангелдиннің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 21.08.1974 №332Б шешімі) берілген. Әліби Жангелдин (1884–1953) Торғай облысының (қазіргі Қостанай облысы) Қайдауыл ауылында дүниеге келген. Ә. Жангелдин 1916 жылғы Орта Азиядағы көтеріліс басшыларының бірі болған. 1917 жылдың қараша айынан Торғай өлкесінің төтенше әскери комиссары болды. Көшеге Әліби Жангелдиннің ескерткіш-бюсті орнатылған. Мүсіншісі: А.А.Исаев. Сәулетшісі: Н.И.Белоцерковский.

Көше солтүстіктен оңтүстікке қарай Рысқұлов көшесінен басталып, Мақатаев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Көше Медеу, Жетісу, Түрксіб аудандарын қиып өтеді. Бұрынғы атаулары: 

1. Александров;
2. Школьная;

Көшенің ұзындығы — 5200 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Миля** (ағылш. *mіle*, лат. *mіlіa passum* – мың римдік қос қадам) – бірліктердің метрлік жүйесіне енбейтін кең таралған ұзындық бірлігі. Ол негізінен теңіз ісінде қолданылады. 

Ресейде және басқа көптеген елдерде, халықар. гидрографиялық конференцияның шешімі бойынша (1929 жыл), теңіз Милясы 1 меридиан доғасының ұзындығына – 1,852 км-ге тең; ұлыбританияда 1 теңіз Милясы = 1,853184 км. 

Құрлықтағы (уставтық) 1 Миля = 1,609344 км (бұл АҚШ - та да қолданылады). 

Географиялық Миля (нем. *mіle*) экватордың 1/15 бөлігіне немесе 7,4204 км-ге тең. 

Байырғы орыс Милясы = 7,46760 км.

**Миля** - ұлттық метрлік емес өлшемдер жүйесінде таралған ұзындық бірлігі.

**Ағылшын милясы** - ұзындық мөлшері, 1,61 километрге тең.

Тағы қараңыз:
-------------

Теңіз милясы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.
**Мейрам Байғазин** (1941. Павлодар облысы) – журналист. ҚазМУ-ді бітірген. Шығармашылық жұмысын Қазақ радиосының кіші редакторлығынан бастап, бағдарлама директорының орынбасарына дейін көтерілді. "Ауыл өмірі" радиостанциясының насихат және ақпарат редакциясында қызмет ете жүріп мерекелік күндерге арналғансериялы радиофильмдер мен радиоқойылымдар дайындауға қатысты. Автордың кейбір хабарлары мен спектакльдері Қазақ радиосының Алтын қорына қабылданған. Қазақ КСР-інің, КСРО Жоғары Кеңесінің жанындағы алғашқы Парламенттік тілшісінің бірі. КСРО Халық депутаттарының I, II, III съездерініңжұмысынан хабар жүргізген. Байғазин көптеген одақтық республикалардың саяси көшбасшыларынан, қоғам қайраткерлерінен сұхбат алған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009,1-т.–640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Қараман** (түр. *Karaman*) – Түркияның оңтүстігінің орталық бөлігінде орналасқан қала және аудан. 

Караман илінің орталығы. Халық саны 152 450 адам (2000 жылғы халық санағы қорытындысы). Караман қаласының негізі антика дәуірінде қаланған, ол кезде **Ларинда** деп аталған. Александр Македонскийдің жорықтары кезінде Пердик атты әскер басшысы қаланы жаулап алады. Караман Исавир қарақшылығының басты базасы болады. Кейін римдіктердің қолына өтіп, VI ғасырда Византия жаулап алады. 1070 жылы түрік селжұқтары византиялықтардан қаланы басып алып, 1190 жылы үшінші крест жорығы кезінде қаланы Фридрих Барбаросс әскері иемденеді. 1468 жылы Осман империясы қаланы басып алады.
**ЖАПЫРАҚ ТҮСУ**– өсімдіктің эвол. дамуында әр түрлі қолайсыз жағдайға бейімделуі. Ж. т. күзде күн суытып, топырақ құрғаған кезде тамырдан өсімдікке келетін ылғалдың азаймауын және қыста қалың қар жауғанда өсімдік бұтағының сынып кетпеуінен сақтайды. Сондай-ақ жапырақтағы фотосинтез процесі бірте-бірте әлсірейді. Жапыраққа жасыл түс беретін хлорофилдің құрамындағы пигменттер өзгеретіндіктен, жапырақтың да түсі өзгереді. Мыс. шиенің, көк теректің, т.б. жапырақтары қызарады; жүзімнің, ақшатырдың жапырақтары ағарады, қайыңның, жөкенің, шетеннің жапырақтары сарғаяды. Ж. т. кезінде жапырақ пен сабақ арасындағы зат алмасу тоқтайды. Жапырақ сабағы түбіндегі клеткалар ыдырап, ажырау қабаты пайда болады. Бұл кезде жапырақ сабаққа әрең ілініп, өзінің салмағынан, жел, жауын әсерінен үзіліп түседі. Ыстық және тропиктік аймақтарда жапырақ құрғақшылық кезеңде де түседі, ал мәңгі жасыл өсімдіктерде қартайған жапырақтар бір-бірлеп түсіп отырады. Жапырақты газ, бу әсерімен, күн сәулесін не суды жеткіліксіз беріп қолдан да түсіруге болады. Мыс. машинамен жинау алдында мақтаны суармай, жапырағын түсіреді.‎
**Орнелла Мути** (итал. *Ornella Muti*, шын аты Франческа Романа Ривелли, итал. *Francesca Romana Rivelli*; 9-наурыз, 1955, Рим) – итальяндық киноактриса.

Өмірбаяны
---------

1955 жылы 9 наурызда Римде дүниеге келген. Әкесі неаполитандық, анасы Эстониядан келген балтық неміс әйелі.

Еңбек жолы
----------

Кинода 15 жасынан бері ойнап жүр. Негізі ол итальяндық фильмдерде түсетін бірақ, 1980 жылы британдық «Флэш Гордон» атты фильмінің түсіріліміне қатысты. 984 жылы Фолькер Шлендорф деген неміс кинорежиссерінің «Свананың махаббаты фильміне» Ален Делонмен бірге қатысты. Сондай-ақ, Мути Марко Феррери, Дино Ризи сияқты итальяндық режиссерлермен жұмыс істеді. Орнелла Мути Канн кинофестивалінің тұрақты және құрметті қонағы. Орыс көрермендерінің арасында Орнелла Мути 1980 жылы түсірілген «Асауды басу» атты фильмімен танымал атанды. 

Орнелла Мути үш рет тұрмысқа шыққан.
Оровилл бөгеті
**Оровилл бөгеті** (ағылш. *Oroville Dam*) Калифорния (АҚШ) штатындағы Оровилл қаласынан шығысқа қарай Фетер өзенінде орналасқан. Адам қолымен жасалған Калифаорниядағы екінші ең ірі Оровилл көлінің бөгеті. Бөгеттің үйілген топырақ биіктігі 230 метрге дейін жетеді (АҚШ-тағы ең биік бөгет болып табылады), ал көлдегі судың көлемі болжамды пікір бойынша 4,3 миллиард текше метрді кұрайды.

Бөгеттің құрылысы 1961 жылы басталды, ал 1968 жылы толығымен аяқталды. Калифорния халқы үшін 1968 жылдың 4 мамыр күні салтанатты түрде ашылды.

Апат
----

2017 жылғы 7 ақпанында судың бірқалыпты ақпайтындығы байқалды, бөгеттегі суағытқышты тоқтатқаннан кейін, инженерлер су ағызатын бетонды науасында үңірейген ойықты тапты. 9 ақпан күні ойық тереңдігі 14, ені 90 және ұзындығы 150 метрге дейін жетті. 11 ақпанда бұрын ешқашан қолданылмаған апаттық суағытқыш іске қосылды; науаның эрозиясы күтілгеннен жоғары болып шықты. 12 ақпан күні суағытқыштың қирауы жағдайында зардап шегуге мүмкіндігі жоғары халықтың эвакуациясы туралы шешім қабылданды.

Батте округінің шериф кеңсесі Twitter-де эвакуация аумағын жариялады. Оровиллден (16 мың адам) басқа, тізімде Фетер өзенінің бойында орналасқан елді мекендер көрсетілген, соның ішінде Гридли (6 мың адам), Биггс (1,7 мың адам), Юба-Сити (65 мың адам), Лома Рика (2 мың адам).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Смирнов, Владимир.* «Власти знали об опасности»: как в сети реагируют на разрушающуюся плотину в Калифорнии RT на русском, 13 февраля 2017 г.
2. ↑  В интернете-появились прямые трансляции с аварийной плотины в Калифорнии, Интерфакс

Сілтемелер
----------

* Ресми сайты
* Oroville Facilities, FERC Project #2100 Мұрағатталған 28 қаңтардың 2015 жылы.
* Oroville Facilities Relicensing Мұрағатталған 11 мамырдың 2009 жылы.

]
**Бектауата үңгірі**  – Бектауата тауының оңтүстік-батыс беткейінде, Балқаш қаласынан солтүстікке қарай 60 км жерде орналасқан.

Сипаты
------

Үңгір биотитті гранит пен аплит тау жыныстарының жапсарындағы жіктің үгіліп, еріп бұзылуынан пайда болған. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ұзындығы 45 – 48 м-дей. Үңгірдің аузы тау етегінен 80 – 100 м биіктікте орналасқан, оған тас қорымы арқылы көтеріледі. Алдында ұзындығы 6 – 7 м, көлденең 4 – 5 м тегіс ашық алаң бар. Үңгірге кірер қуыстың биіктігі 3 м-дей, ені 1,5 м, одан әрі ені 2 – 2,5 м-ге дейін кеңейеді, табаны 15 – 16 м-ге дейін тегіс, одан әрі сәл көтеріңкі, сонан соң төмендейді. 29 м-ден әрі үңгір түбін тереңдігі 1,5 м-дей көлшік алып жатыр. Үңгір бірте-бірте жоғарылап, ені 1,5 м-ге дейін тарылады. Жоғарғы жағы мұржа тәрізді дөңгелек тар тесікке айналып жер бетіне шығады. Суы мөлдір, өте салқын, түбі лай. Су деңгейі бір қалыпта сақталады. Ертеректе Бектауата үңгірі ауру адамдар, бала көтермейтін әйелдер басына түнеп, құрбан шалып, құдайдан тілектерінің орындалуын сұрап жүретін орын болған. Кейін туристерді қызықтыратын мекенге айналған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
*Басқа мағыналар үшін Қарашоқы деген бетті қараңыз.*

**Қарашоқы** – Алмалытау тауларының солтүстік-шығыс бөлігіндегі тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Панфилов ауданы және Қытаймен шекаралас жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2014 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км.

Жер бедері
----------

Беткейлері тік жартасты, тар өзен арналарымен тілімденген. Солтүстігінде Сұртас шыңы, Сарышоқы, Қорғас, оңтүстігінде Кіші Ойжайлау таулары бар. Таудан Қорғас өзенінің салалары бастау алады.

Өсімдігі
--------

Таудың далалық шалғынды топырағында мүк, қына, гүлді өсімдіктер, қарағай, т.б. өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Орогендік белдік (қозғалмалы белдік)** - аймақтық шәкілдегі қыспалы тектоника әсерін көрген сызықты немесе доғалы аумақ. Көптеген орогендік белдіктің тарихтары мұхит литосферасының субдукциясы (мысалы, Анды орогендік белдігі), ірі континенттік массалардың қақтығысы (мысалы, Гималай орогендік белдігі) немесе өңірлердің аккрециясы (мысалы, батыс АҚШ және Канададағы Кордильера таулары) сияқты оқиғалармен сипатталатын плиталық тектоника моделі арқылы түсіндіріледі. Бұрын орогендік белдіктер орогендік айналымның кезеңдерін көрсетеді деп есептелген, бірақта қазір орогендік белдікті плиталық тектоника моделін пайдаланып түсіндіру үшін зерттеушілер Уилсон айналымының кезеңдерін көруге тырысады.
*Басқа мағыналар үшін Қарашоқы деген бетті қараңыз.*

**Қарашоқы** – Желтау тауларының оңтүстік-шығысындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Атырау облысы Жылыой және Маңғыстау облысы Бейнеу аудандары аумағында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 141 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 4 км.

Жер бедері
----------

Етегінде бірнеше ұсақ төбелер бар. Батысында Ырғызбай жайлауы, шығысында Манайсары соры, Үштөбе, оңтүстігінде Жаршоқы төбелері орналасқан.

Өсімдігі
--------

Сортаңды сұр топырақ жамылғасында жусан, сораң, еркек шөп, тасбұйырғын, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қызылқала қалашығы** - Маңғыстау облысы, Шетпе аулында орналасқан X-XIII ғғ. археологиялық ескерткіштердің бірі. Басты қалашық екі арнаның тоғысында солтүстіктен оңтүстікке қарай 700 м, ені 400 м созылған. Солтүстікте ағыстар бірегей арнаға құйылады. Оның ені 15-20 м, тереңдігі. Шығыс арнасында (бұлақтың жергілікті атауы Ақмыш) әлсіз аз қуатты бұлақтар бар.
Қалашық бекіністі нығайту қалдықтарынан, көптеген үй-жайлар периметрлерінен тұрады. Жоғары вал бойынша бекітіп (валдың биіктігі 3 мдейін) 1,2-2м ендес панцирлік үлгідегі массивті белгілер қарастырылды. Орта бөлікте солтүстік-батыс қабырғасында бас қақпалар орнатылған. 
Конструктивті түрде екі мұнараның қабырғасын қосақтауда диагоналдық өту жолы анықталды. Тас құрылыстарының сыртқы қабырғасында бұрышта орналасқан аралық 13 жалпы сандық мұнаралар салынған. Мұнаралар орта шамамен 0,6 м. бекініс валдарының үстінде ені 5 метрге созылған. 
Азаматтық қоныстық кешеннің (рабат) көтермелі материалдары сазбалшық ыдыстары, плинфа сынығы, жануар сүйегінің үзінділері, құрылыс фундаменті табылған жерлер бақылауда, анықталды. Фундамент (толықтай немесе үзінді) қордаланған буттық тас үстіндегі құрылыс дәрежесімен сипатталады. 
2004 жылы өңделмеген құрылыс түрлерін санамағанда тұрғын және тұрмыстық мақсатта 200 фундамент анықталды. Анықталған ерекшіліктерді есепке алғанда қалашық ауданы 50 га құрайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   2015, Қазақстан Республикасының Мәдиниет және Спорт министрлігі.
2. ↑  Мәдени мұра бағдарламасы Мұрағатталған 17 сәуірдің 2016 жылы.
**Жапырақаяқты шаяндар отряды**(Phyllopoda) – дене тұрқы 5 мм-ден 3 см-ге дейін. Бас бунақтары бірігіп кеткен. Бұлар денесін жауып тұратын жалпақ қалқанының (карапакстың) немесе қос жақтаулы бақалшағының болуымен ерекшеленеді. Көп бунақты кеудесіндегі жапырақ тәрізді қос тармақты аяқтары арқылы тыныс алады, қорегін аузына қарай жылжытады. Құрсақ бунақтары жойылуға жақын. Бұлар: қалқанды шаяндар (Notostraca), бақалшақты жапырақты шаяндар (Conchostraca) және бұтақмұртты шаянтәрізділер болып үш отряд тармағына бөлінеді. Қалқанды шаяндардың 9 түрі белгілі, олардың Қазақстанда 3 түрі анықталған. Бақалшақты жапырақты шаяндардың 150-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда арнайы зерттеулер жүргізілмегенмен, зоопланктонды 2 түрі анықталған.‎
Көшеге белгілі мемлекет және қоғам қайраткері, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік
сыйлығының 2 дүркін иегері Әнет Бектемісовтіңесімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003
№ 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. Әнет Бектемісов Алматы облысы Жамбыл ауданында дүниеге келген. Ол Алматы қалалық атқару
комитетінің торағасы, ҚазКСР ауыр индустрия және құрылыс министрінің орынбасары, ҚР
Жоғарғы Кеңесінің құрылыс және сәулет жөніндегі комитеттің төрағасы қызметтерін атқарған.

Көше Алатау ауданындағы *«Ақбұлақ»* шағынауданында орналасқан. Кешенін ұзындығы - 500 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Қызылқасқа сутартар** - кептердің дене пішініндей (салмағы 300 г), құйрығының екі шетінде ақ қауырсындары бар, қара түсті су құсы. Бұл суда құйрығын тік көтеріп жазып ұстайды, сондықтан құйрығының ақ жақтары жақсы көрінеді. Маңдайындағы есте қаларлықтай қызыл белгісі қызыл тұмсығымен байланысқан. Қазақстанның оңтүсіндегі суаттарда, Жайықта, Орталық Қазақстанның кейбір көлдерінде қамысты тоғайларда тіршілік етеді. Жеке жұп болып, жиі жүзіп жүретін ұя салады. Жылына екі рет балапан шығарады. Бірінші рет 6-11, екіншісінде 2-6 теңбілді тотық түсті жұмыртқаларын салады. Аналығы бірінші шыққан балапандары өз беттерінше болмай жатып, екінші ретті жұмыртқасын басуға отырады. Ал балапандарымен олармен аталықтары айналысады. Өсімдік үстіндегі жәндіктерді шоқып жейді. Қызылқасқа сутартар Қазақстанда сәуірдің соңынан қазанның соңына дейін болады.
**Жапырақты** – Маңғыстау тауларының оңтүстік беткейіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Шетпе ауылының солтүстік-шығысында, №13 темір жол айырмасының батысында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттiк биіктігі 363 м. Оңтүстіктен солтүстікке қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Үсті төбелі қыратты. Шығыс бөлігі терең жыралармен, сайлармен тілімденген. Маңайында бірнеше құдықтар бар.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Пермь кезеңінің жоғарғы жыныстарынан түзілген. Беткейі делювийлі-пролювийлі шөгінділерден құралған.

Өсімдігі
--------

Бозғылт қоңыр топырағында күйреуік, сұр жусан, эфемерлі өсімдіктер өседі. Мал жайылымына қолайлы.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Нубиялық таутеке
----------------

**Нубиялық таутеке** - сүтқоректілер класы ашатұяқтылар отряды қуысмүйізділер түқымдасына жататын жануар.
Еуразияда, Солтүстік және Шығыс Африкада тіршілік етеді.
Альпілік таутеке латын тілінде **«каприкорнус»** деп аталады. Испандық таутеке мен Орта Шығыс нубиялық таутеке альпілік таутекеге өте жақын туыс. Нубиялық таутеке - дене тұркы жағынан таутекелердің ішіндегі ең кішкентайы. Аналығы аталықтарынан үш есе кіші болады. Аталықтарының денесінің үзындығы - 125 см, шоқтығына дейінгі биіктігі - 75 см, салмағы - 62,5 келі. Аналығының денесінің үзындығы - 105 см, биіктігі - 65 см, салмағы - 26,5 келі.
Таутекелер 3000 -7000 метрлік биіктіктегі биік те тік құз жартастар арасын, әсімдігі сирек жерлерді мекен етеді.
Тіршілік ететін ортасына байланысты түсі қоңыр-сары болады. Тамыз айынан бастап текесінің терісі қоңырқай тартып, кейіннен қарайып кетеді. Текесінің сақалы, арқасында қара жолағы болады.Ұзын да жіңішке мүйізі алдымен артқа қарай иілген. Текелерінің мүйізі - бір метр, ешкілерінің мүйізі 30 см-ге дейін жетеді.
Маусым сайын таудың басынан - етегінен басына ауысып отырады. Күйекке қазан- қарашада түседі. Табиғатта 10-16 жыл тіршілік етеді. Қуаңшылық кезінде су ішу үшін төменге түскен таутекелерді бедуиндер аңдып тұрады. Таутекелер жауыннан мүйізімен сүзіп қорғанады. 1997 жылғы санақ бойынша, жер жүзінде қазір 2500 бас таутеке ғана қалды. Халықаралық Қызыл кітапқа **жоғалу қаупі төнген** жануар ретінде енгізілген.

Дереккөздер
-----------

Ж 24 Жануарлар. – Алматы: "Aруна" баспасы. – 208 бет. – Сер.: "1100 қызықты деректер".
ISBN 978-9965-26-546-4
A typical webcam
**Уеб-камера** – бейне кескіндерді электрондық пішімге айналдыратын құрылғы. Компьютерге арнайы порт арқылы қосылып, оған сурет немесе бейнені жолдауға арналған электрондық құрылғы.

Интернет арқылы кескіндерді жеткізетін уеб-камералар сұраныс бойынша, үздіксіз немесе тұрақты аралықтарда кескіндерді уеб-серверге жүктеп салады. Бұған камераны компьютерге қосу немесе камераның мүмкіндіктері арқылы қол жеткізіледі. Кейбір заманауи үлгілерде камераға уеб-сервер, FTP сервері, FTP клиенті және/немесе суреттерді электрондық пошта арқылы жіберуге мүмкіндік беретін аппараттық және бағдарламалық құралдар бар.

Бейнеконференцияға арналған уеб-камералар әдетте Instant Messenger сияқты бағдарламаны іске қосатын компьютерге қосылатын қарапайым камера үлгілері болып табылады.

Қауіпсіздік мақсатында пайдаланылатын камера үлгілері қосымша құрылғылармен және функциялармен жабдықталуы мүмкін (мысалы, қозғалыс детекторлары, сыртқы сенсорларды қосу және т.б.)

Тарихы
------

Бірінші веб-камера 1991 жылы іске қосылды және Кембридж университетінің Трояндық бөлмесінде кофеқайнатқышты көрсетті. Қазір ол 2001 жылы 22 тамызда өшірілгендіктен жұмыс істемейді. Бұл камера түсірген соңғы фотоны әлі де оның интернеттегі басты бетінде көруге болады.

1996 жылы EarthCam бүкіл әлемді нақты уақытта көрсету үшін веб-камералар желісін құра бастады. Алдымен камералар фотосуреттерді (өндіріс аралығы үнемі қысқарып отыратын) таратады, содан кейін олар бейнені жіберді (ажыратуы жақсарды).

Көптеген желілік технологиялар сияқты, веб-камералар мен бейне чаттар жаппай танымал болды. «Тікелей» бейне кескіндерге деген қажеттілік интернет арқылы бейне ағыны пішімінде хабар таратуға қабілетті веб-камералардың пайда болуына әкелді, бұл көрерменнің кескінді қолмен жаңартуын талап етпейді; және көп ұзамай арнайы плагиндер заманауи браузерлерде қажетсіз болды.

Сонымен қатар, веб-камераларды пайдалану бойынша саланың дамуына кедергі келтіретін жағдайлар бар.

Уеб-Камера құрылымы
-------------------

Веб-камерада тіркелген фокус объективі, оптикалық сүзгі, CCD немесе CMOS сенсоры, цифрлық кескінді өңдеу тізбегі, кескінді қысу тізбегі және желіге қосылуға арналған қосымша веб-сервер бар. Мұндай камераның диафрагмасы оператордың араласуын қажет етпей, автоматты түрде басқарылады.

Дереккөздер
-----------
**Алмастыру албары** – 18-19 ғасырлардағы сауда мен тауарларды жинау орны. Өзінің атауын сауданың негізгі тәсілі – тауар алмасудан алған, ол сауданың тиімді түрі болып табылған.

Петропавал қаласындағы алмастыру албары тарихы
----------------------------------------------

Алмастыру албары Петропавл қаласында 1759-70 жылдары патша жарлығымен әулие Петр бекінісінде салынды. Сауда бекініс зеңбіректерінің қорғауында жүргізілді, бекіністегі сауда алаңы қарауылмен күзетілді. Жергілікті тұрғындар саудаға негізінен ірі-қараны, сондай-ақ қойларды өткізді, малдың, түлкінің, қарсақтың, қасқырдың, қоянның және басқа аң терлерін, жүн, ешкінің түбітін, жылқының қылын, сиыр мен қойдың майын, т.б. сатты. Орыс көпестері темір қазан, істік, тағандар, шұға, астық, ұн, жарма, т.б. әкелді. Қытайлықтар түйе керуенмен мақта-мата, жібек материалдары, олардан тігілген бұйымдар, аң терлері, түйе жүнінен тоқылған маталар, мәсі, кілемдер, киіздер, кептірілген жемістер тасыды. 1825 жылға дейін қазақтар еріксіздерді сатты, әулие Петр бекінісі оларды сатып алатын басты базарға айналды. Ғасырдың аяғында алмастыру албарының маңызы Дала өлкесі үшін мал өнімдерін көтерме саудаға салатын қойма пункті ретінде арта түсті, онда бактериологиялық және мал дәрігерлік стансалар жұмыс істеді. 1910 жылы алмастыру албарынан 217 мың пұт тері, 137 мың қой терісі, 111 мың пұт жүн, жылқының 5 мың пұт қылы жөнелтілді. 1915 жылы сауда айналымы 20 млн. сомнан асты. 19-ғасыр аяғында қаланың өсуіне байланысты алмастыру албары темір жол стансасына таман көшірілді, ол қазіргі аз литражды двигателдер зауытының аумағы болып табылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Солтүстік Қазақстан облысы энциклопедия" Арыс баспасы 2006 ж.
**Бектауата**  – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау.

Этимологиясы
------------

Бұл таудың атауын сөзбе-сөз аудару қиын. Көптеген аңыздардың бірі - қазақтар жоңғарлармен соғысқан ғасырларда өмір сүрген әулие Атабек туралы баяндайды. Бірде ол қуғыншылардан бас сауғалап, осы таудың ең үлкен үңгіріне тығылыпты. Ал Аллаһ тағала әулие қарияға үңгірдің ең түкпірінде тұщы су көзін ашыпты-мыс. Жау қаншама іздесе де, бұл үңгірді таба алмапты, өйткені ол таудың етегінде емес, биік жартасында екен. Мүмкін Бектауата - "Атабек тауы" деп аталуы осыдан болар. Қазақтың белгілі ғалымы Әлкей Марғұлан бұл сөзді "Бек тауы" деп түсіндірсе, топоном Еркебай Қойшыбаев оны ертедегі түрік сөзі "биік" сөзімен байланыстырады да, Бектауата деген топонимді түгелдей алғанда "қасиетті биік тау" деп тәржімалайды. Толып жатқан аңыздар бұл тауға, әсіресе әулие үңгіріне қажылық етіп келушілердің қатарын көбейтті. Балқаш өңірін зерттеушілердің бірі Н.И. Красовский 1868 жылы былай деп жазды: "Шамамен 600 фунт жерді алып жатқан алаңға жақын тұста бой көтерген Бектауата гранитті жартастары шоғырланған жер ең биік жер болып саналады. Гранитті құздар өсімдік атаулыдан ада, мүлде жалаң, айтарлықтай биіктікте су шайып жасаған үңгірлерді Карсон Керней ауылдарының тұрғындары қасиетті жер деп таниды.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданында, Балқаш қаласынан солтүстікке қарай 60 км жерде, ұсақ шоқылы-белесті жазықта орналасқан. Солтүстік-шығыстан оңтістік-батысқа қарай 7 км-ге созылып жатыр, ені 3 км, абсолюттік биіктігі 1213 м. Құбылтайөзек аңғары оны батысындағы Сарықұлжа (1082 м) тауынан бөліп тұрады.

Жер бедері
----------

Бектауатаның беткейлері тік, жалтыр тақыр тасты, төбесі үшкірлеу келген. Пьезооптикалық минералдардың ұсақ кен орындары мен табиғи үңгірлер бар. Олардың ішіндегі ең ірісі – Бектауата үңгірі.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тас көмір кезеңінің қызғылт граниттерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Беткейлерінде өте сирек бұта мен селдір шөп өседі, тауаралық аңғарларында көктерек, тал, түрлі бұта кездеседі. Олардың 45 сирек кездесетін болса, 8-і Қызыл кітапқа енгізілген. Некен-саяқ елік, арқар мекендейді.

Галерея
-------

* 
* 
* 
* 

* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Николаев Владислав Борисович. Прибалхашье. Аудармашы - Т.Мукаев. ИБ №2967 68-69 беттер, 1986 жыл "Кітап" полиграфиясы
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
**Алмас Бисембаев** (1946 жылы Атырау облысында тулыған.   

*1969-1979* жылдары — «Орталық Азия - Орталық» құбыржолында машинис, инженер-электрик, жетекші инженер.   

*1980-1991* жылдары — Ембі аудандық халықты бақылау комитетінің инспекторы, аудандық партия комитетінде нұсқаушы, бастығтың орынбасары, «*Промқұрылыс*» басқармасында партия комитеті хатшысы.   

*1991—2004* жылдары — «*Теңізмұнай газ*» акционерлік қоғамында әлеуметтік даму бөлімінің бастығы, «*Құлсарымұнай газ*» басқармасында мамандар бөлімі бастығы.   

*1999*-«*Ерен еңбегі үшін*» медалімен марапатталған .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
Ицукушима ғибадатханасы
**Синтоизм** (жапон. 神道 *«құдайлар жолы»*) - Жапонияда кең тараған дәстүрлі дін, табиғатты алғашқы қауымдық дәріптеуден туындаған рулық және тайпалық құдайларға табыну. 1868 жылдан 1945 жылға дейін мемлекеттік дін болған, оның негізін табиғат пен ата-баба құдайларына табыну құрады. Табынуды дамыту барысында шығармашылық бастау акті идеясы пайда болған, нәтижесінде күн құдайы Аматәрасу - синтоистік жоғарғы құдай пайда болған. Ал оның үрпағы Джиммутенно барлық жапон императорларының аңыздық бастауы болған.

Синтоизмде табиғатта өмір сүретін құдайлар мен рухтар бар. Осы рухтар кез келген қолдан жасалған затқа жан бітіруі мүмкін, сол зат табыну нысанына айналады. Синтоизм бойынша өмір мақсаты ата-бабалар идеалын жүзеге асыру, құдаймен рухани бірігу салт-жоралғылар мен сыйыну. Қазіргі заманғы Жапонияда синтоизм өз ұстанымын белгілі бір деңгейде сақтаған, ал оның жаңа секталары ұлттық ділді қалыптастыруға белсене атсалысуда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяши түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
**Ризванова Асия Рашитқызы** 1968 жылы 23 наурызда қызмет етушілер отбасында дүниеге келген, ұлты татар. 

1985 жылы Көкшетау қаласының №1 орта мектебін үздік тамамдайды, 1985-1991 жылдар аралығында Қарағанды мемлекеттік медицина институтының педиатрия бөлімінде оқи жүріп, алдымен тазалықшы, кейін балалар ауруханасының жаңа туған балалар патологиясы бөлімшесінде мейірбике болып жұмыс істейді.

Еңбекжолы
---------

Өзінің дәрігерлік еңбек жолын 1991 жылы Көкшетау қаласының облыстық балалар ауруханасында интерна-дәрігер, кейіннен 1994 жылы балалар емханасында педиатр дәрігер болып бастайды. 1999 жылы Казан мемлекеттік медицина академиясында балалар неврологиясы бойынша алғашқы маманданудан, сол жылы Омбы мемлекеттік медицина академиясында ультрадыбыстық диагностика бойынша алғашқы маманданудан өтеді. 1991 жылы Көкшетау қаласының «Болашақ» қалпына келтіру ауруханасында балалар невропатологы болып, бір уақытта балалардың миына ультрадыбыспен диагностика жүргізеді. 2003-2006 жылдары Алматы мемлекеттік дәрігерлерді жетілдіру институтында «Ишемиялық гипоксия энцефалопатия салдарының клиника-нейросонографиялық сипаттамасы» тақырыбында диссертациямен айналысқан.

2006 жылы нерв аурулары мамандығы бойынша медицина ғылымдарының ғылыми дәрежесі берілді. 2006 жылдан бері нерв аурулары мамандығы бойынша Алматы мемлекеттік дәрігерлерді жетілдіру институтының медицина ғылымдарының докторының ғылыми дәрежесінің ізденушісі. 2006 жылы балалар неврологиясы мамандығы бойынша жоғары санат сертификатын қорғады, «Балаларда мидың ишемиялық гипоксиялық зақымдануын болжау тәсілі» бойынша патент алды. 2007 жылы Мәскеу қаласында Ресей мемлекеттік университет базасында нейро-ортопедиялық патология кезіндегі қалпына келтіру терапиясы бойынша білім алды.

2007 жылдан қазіргі уақытқа дейін Астана қаласының Республикалық балаларды оңалту орталығында 2011 жылға дейін неврология бөлімшесінің меңгерушісі, 2012 жылдан бастап бас дәрігердің орынбасары болып жұмыс істеймін. Осы уақыт ішінде аккредитация элементтерімен медициналық қызмет сапасының ішкі аудитін ұйымдастыру сұрақтары бойынша маманданудан өтті, балалар неврологиясы бойынша біліктілігін арттырды, 15 семинарға және әртүрлі бағыттағы 12 мастер-класқа қатынасты.

Міне осындай еңбектері жақсы бағаланып, Денсаулық сақтау саласындағы жемісті еңбегінің арқасында және қазіргі таңда орталықтың қоғамдық жұмыстарына белсене араласқаны үшін Медицина қызметкерлері күніне орай ҚР Денсаулық сақтау саласының қызметкерлерінің Кәсіподақ комитетінің құрмет грамотасымен, ҚР министрінің құрмет грамотасымен, Ұлттық Медициналық Холдингі АҚ жанындағы «Нұр Отан» ХМП филиалының құрмет грамотасымен марапатталған. 2011 жылы Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төс белгісімен марапатталды. тақырыбында диссертациямен айналысқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Нуклеозидтрифосфат (лат. *Nucleoside triphosphate*, NTP)** — үш фосфаты бар нуклеозидтер. Нуклеозидтрифосфаттар тірі ағзада маңызды қызметтер атқарады.

Негізгі мəлімет
---------------

Нуклеозидтегі пентозаның көміртегі атомына эфирлік байланыспен бір фосфат тобын қосса, нуклеозид монофосфат түзіледі. Егер нуклеозид монофосфатқа тағы бір немесе екі фосфат тобын қосса, негіздің атын қосып олар аталады: нуклеозид дифосфат деп немесе нуклеозид трифосфат деп. 

Фосфаттың үш түрлі жағдайын œ, ß, ý əріптерімен белгіленеді. Ағзада рН 7 шамасында азотты негіздер ионданбайды, ал фосфат топтары қышқыл болғандықтан, диссоциацияланады, екі, үш, төрт теріс зарядтар тиісті топтарда пайда болады. 
Жасушада көп мөлшерде АТФ болады, оның молекуласында қоректік заттар тотыққанда босанып шығатын энергия қор болып жиналады. Ол гидролизденіп, АДФ пен бейорганикалық фосфатқа ыдырағанда энергия бөлініп шығады. Сол энергия ағзаның тіршілік əрекеті үшін жұмсалады. АТФ фосфат тобының негізгі көзі, фосфатты жеткізіп беруші қосылыс жəне биохимиялық реакцияларда энергияны тасымалдаушы. Ол қосылыстардың фосфорланып активтенуіне қатысады, фосфорланған заттар биосинтез процесінде пайдаланады. Барлық жасушаларда шағын мөлшерде ЦТФ, ГТФ, УТФ, ТТФ ккздеседі. Оларда жоғары энергиялы қосылыстар. Ал dАТФ, dГТФ, dЦТФ концентрациясы тіпті төмен болады.

Нуклеозидтрифосфаттар нуклеин қышқылдарының, кейбір коферменттердің, циклды нуклеотидтердің синтезінің ізашары болып табылады. Дезоксирибонуклеозидтрифосфаттардан генетикалық зат - ДНҚ түзіледі, ал рибонуклеозидтрифосфаттардан РНҚ молекулаларының барлық түрлері синтезделінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биохимия. Медицина университеті баспасы. Алматы
Генетикалық кодтың кескіні, мұнда нуклеин қышқылы тізбегі қамтыған ақпарат ақуыздағы амин қышқылы тізбегіне аударылады.
**Нуклеин қышқылы тізбегі** — (Nucleic acid sequence "Нуклеин қышқылының әуелгі құырылымы" деп те аталады) бірқатар әріптермен таңбаланатын, генетикалық ақпарды өз бойына сақтаған ДНҚ, немесе РНҚ молекуласының әуелгі (бірінші дәрежелі) құрылымы. 

Нуклеин қышқылы тізбегі әдетте негізгі төрт әріппен өрнектеледі. Олар A, C, G және T. Әрбір әріп мәлім базаны (Base), ал екі база база жұбын (Base pair) құрайды. Ал, база жұбының орналасу тәртібі тұрақты болып келеді. Олар A, T,C, G. Үш өзара көрші база жұбы бір кодонды (құпия цифрды) құрайды. Әрбір кодонға бір амин қышқылы тура келеді және ұқсамаған амин қышқылының қосылуы ұқсамаған ақуызды (протеин) құрайды. ДНҚ-ның қайта түзілуі мен ақуыздың қалыптасуы барысында негіздердің өзара қатарласу тәртібі (заңы) шешуші рөл ойнайды.

Нуклеин қышқылы тізбегін таңбалайтын төрт әріп A, C, G және T болып, олар ДНҚ -дің төрт нуклеин қышқылы есептеледі:

mRNA молекуласының кодон бөіктері. Әр кодон үш нуклеин қышқылы мен бір амин қышқылын қамтиды.
Рибонуклеин қышқылының (РНҚ, RNA) химиялық құрылымы
* A = аденин
* C = цитозин
* G = гуанин
* T = тимин
* R = G A (purine) пурин базалық
* Y = T C (pyrimidine) пиримидин базалық
* K = G T (keto) кето
* M = A C (amino) амин
* S = G C (strong bonds) "Қуатты", сутегінің 3 байланысын қалыптастыру
* W = A T (weak bonds) "Әлсіз", сутегінің 2 байланысын қалыптасыру
* B = G T C (all but A) А -дан басқасы
* D = G A T (all but C) С -дан басқасы
* H = A C T (all but G) G -дан басқасы
* V = G C A (all but T) Т -дан басқасы
* N = A G C T (any) кез келгені

Олар қалыпты жағдайда еш саңлаусыз өзара біріккен күйде тізбек құрайды. Мысалы: AAAGTCTGAC дегендей. Төртеуден жоғары нуклеин қышқылы тізбегін бір тізбек деп атаймыз. Олардың биологиялық функциясы оның тізбегіне байланысты. Әрине, тізбек оң жағынан да, теріс жағынан да келуі мүмкін, кодты болуы, кодсыз болуы мүмкін. DNA тізбегі "ДНҚ қоқысын" ("junk DNA") да қамтуы мүмкін..

Тағы қараңыз
------------

* ДНҚ
* РНҚ

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
**Николай Иванович Баев** (*1945 жылдың 9 мамырында туған, Саратов облысы, Васильевка ауылы*) – тау инженері, заңгер. ҚР Жоғарғы Кеңесінің 13-ші шақырылымының депутаты (1994).

Өмірбаяны
---------

### Білімі

1969 жылы Мәскеу геологиялық барлау институтын тау-кен инженері мамандығы бойынша бітірді.

1996 жылы Қазақ Ұлттық Университетін заңгер мамандығы бойынша бітірді.

### Қызмет жолы

Еңбек жолын Орал облысындағы кеңшар комбайыншының көмекшісі болып бастаған.

1958—1964 жылдары Орал механикалық зауытының токары.

1972 — 1988 жылдары Каспий маңы тау-металлургиялық комбинатының мастеры, бастығының орынбасары, телімінің бастығы, аға инженері, бас инженері, карьер бастығы, кеніш директоры.

1988—1991 жылдары Шевченко қалалық партия комитетінің бірінші секретарі.

1990 — 1991 жылдары Маңғыстау облыстық партия комитетінің секретарі.

1991 — 1992 жылдары Ақтау қалалық атқарушы комитетінің председателі.

1992 — 1994 жылдары Ақтау қалалық администрациясының басшысы.

1994 — 1995 жылдары 13-ші шақырылымының ҚР Жоғарғы Кеңес депутаты.

наурыз — қазан 1995 жыл аралығы - ҚР министрлер кабинетінің қарамағындағы қорғаныс өнеркәсібінің председатель орынбасары.

1995 — 1997 жылдары ҚР экология және биоресурстар министрі.

қазан — қараша 1997 жыл аралығы - ҚР премьер-министр кеңесшісі.

1997 — 1999 жылдары Маңғыстау облысы әкімі.

1999 — 2007 жылдары «ҚазақТүрікМұнай» БК ЖШС генералды дирекциясының кеңесшісі.

2007 жылдың наурызынан бері - «ҚазақТүрікМұнай» БК ЖШС ҚР үкіметімен бірге байланыс және заңдық сұрақтар бойынша басқарушы.

Марапаттары
-----------

* *Парасат* ордені
* *Астана* медалі
* *ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл* медалі
* *ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл* медалі

Дереккөздер
-----------
**Николай Иванович Боголюбов** – совет театр және киноактері. 1945 жылы Ресей Федерациясының халық әртісі атағын алады. Сталиндік сыйлықтың алты дүркін лауреаты болады.

Биографиясы
-----------

Николай Иванович Боголюбов 1899 жылы 10(22) қазанда Ивановский аулында дүниеге келеді. 
Рязанский драма театрының студиясында оқиды. 

1920 жылы армиядан шақыру келеді. Театр сахнасында Бессеменов (Мещане), Клещ және Сатин (На дне), Дорн (Чайка) рөлдерін сомдайды.

1922 жылы Мәскеуге көшіп келеді. 1923 жылдан бастап актер болады. 

1938-1958 жылдар аралығында М.Горький атындағы Мәскеу драма театр академиясында актерлік қызмет атқарады. «Невидимый фронт» пьесасының авторы. 

1931 жылдан бастап киноға түсе бастаған. 30 жылдан астам уақыт киноға түседі.

Ұлы – әртіс Ю.Н. Боголюбов

Мәскеуде Кунцевский мазарына жерленген.

Театрда сомдаған рөлдері
------------------------

  

Рязанский драма театры

* «Мещане» М. Горького — Бессеменов
* «На дне» М. Горького — Клещ, Сатин
* «Чайка»» А. П. Чехова — Дорн

М.Горький атындағы Мәскеу хореография драма театры

* Н. Ф. Погодиннің «Кремлёвские куранты» — Рыбаков
* А. А. Кронның «Офицер флота»— Кондратьев
* Б. Ф. Чирсковтің «Победители»— генерал Муравьёв
* А. А. Суровтың «Зелёная улица» — Кремнёв
* К. М. Симоновтың «Чужая тень» — Макеев

  

В. Э. Мейерхольд атындағы театр

* 1928 — А. С. Грибоедовтың «Горе от ума» — Скалозуб
* 1929 — И. Л. Сельвинскиййдің «Командарм-2»— Чуб

Дереккөздер
-----------
**Ковшов Николай Дмитриевич** (07.11.1907 жылы туған, Мәскеу) - орыс кеңес актері, режиссер, педагог, Қазақ АКСР-ның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1965).

1941 жылдан КОКП мүшесі. ГИТИС-тің актерлік (1930) және театр зерттеу (1956) факультетін бітірді. 1930 жылдан Мәскеудің Көркем академиялық театрында қызмет етеді. В.Ивановтың "Бронепоезд 14-69", Н.Ф.Погодинның "Үшінші шабыт" (2-нұсқасы), А.Кронинның "Юпитер күледі", Н.В.Гогольдің "Ревизор", М.Горькийдің "Тоғышарлар" мен "Егор мен Булычов және басқалары "пьесаларын қойды. 1945 жылдан педагогикалық қызметпен шұғылданады (доцент 1967). ГИТИС - тің жанындағы қазақ, қабарда, мари, осетин, тәжік ұлттық студияларында сабақ берді. "Құрмет белгісі" орденімен, медальдармен мараппаталған.

Шәкірттері: 

* Қазақ АКСР халық артисы Ы.Ноғайбаев,
* Қазақ АКСР-ның еңбек сіңірген артистері М.Байзақова,
* Т.Жайлыбеков т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 486 бет