Қалбағай (жалбағай) – (лат. *Platalea leucorodia Linnaeus, 1758*)
Дегелектәрізділер (не Ләйлектәрізділер)) отряды - Ciconiiformes
Тырнақұтандар тұқымдасы - Threskiornithidae

Статусы.
--------

2-ші санат. Саны тез қысқарып бара жатқан түр.

Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы.
------------------------------------------

Туыстың бес түрінің Қазақстан фаунасындағы жалғыз түрі.

Таралуы.
--------

Евразия мен Солтүстік-шығыс Африканың суқоймалары. XX ғасырдың ортасында Қазақстанның көптеген суқоймалары мен жазықтық өзендерінің атыраптарында мекендеген. 80-90-шы жылдары қалбағай тек Еділ-Жайық су айырығының, Орталық, Оңтүстік және Шығыс Қазақстанның жекелеген суқоймаларында ғана сақталып қалды.

Мекендейтін жерлері.
--------------------

Қалың қамыс өскен және ашық саяз сулары бар көлдер, өзендердің атыраптары.

Саны.
-----

Қазақстанда 400-650 жұбы есепке алынған, оның ішінде 150-ге жуығы – Торғай ойысының көлдерінде , осындайы Оңтүстік Қазақстан облысындағы Шошқакөл жүйелерінде, 100 жұпқа жуығы – Іле өзенінің атырабында, 60-70 жұбы – Қапшағай суқоймасында , 10 жұптайы Науырызым және Қорғалжын қорықтарында, Тентек өзенінің атырабында, Қара Ертіс өзенінің атырабында – 40-тай жұбы  ұялайды. Жайық өзенінің атырабында 1993 жылы 200 басы есепке алынған.

Негізгі әсер ететін факторлар.
------------------------------

Гидрологиялық режимнің нашарлауының нәтижесінде мекендейтін жерлерінің тозуы және олардың ауданының қысқаруы: қамыстарды өртеу және шабу. Қаскерлік (браконьерство) және ұялау кезінде мазалау факторы, қоректік қорының нашарлауы және қорегін табу орындары – саяз сулар ауданының қысқаруы.

Биологиялық ерекшеліктері.
--------------------------

Жыл құсы. Шоғыр құрып, көбіне құтандар, қарабайлар және үлкен суқұзғындарымен бірге ұялайды. Ұясы – қамыста (құлаған қамыс, қопалар), кейде бұталар мен ағаштарда. Ұяда 3-4 жұмыртқа болады. Сәуір – мамырдың ортасынан шайқау басталады және 21-25 тәулікке созылады. Ұясының бұзылуы және балапандарының өлім-жітімге ұшырауы 50-60%. Су омыртқасыздары, балықтардың шабақтары және майда бақалармен қоректенеді. Қорегі және ұялайтын орны үшін бәсекелестер құтандар мен қарабайлар болып табылады. Негізгі жаулары – қара құтан, ала қарға және боз шағала.

Қолда өсіру.
------------

Қазақстанның хайуанаттар парктерінде көбеймеген.

Қабылданған қорғау шаралары.
----------------------------

Қазақстанда Алакөл қорығында қорғалады.

Қажетті қорғау шаралары.
------------------------

Іле өзенінің атырабында, сол сияқты Қара Ертіс өзенінің атырабында қорықтар ұйымдастыру. Ұялайтын жерлерінде гидротехникалық құрылыстарды пайдалану кестесін бақылау; қаскерлер және өрттермен күресу. Шоғырлары орналасқан жерлерге тікелей жақын маңдарда шаруашылық жұмыстарын (қамысты шабу, суқоймаларын күрт толтыру және құрғату) шектеу.

Зерттеу жөніндегі ұсыныстар.
----------------------------

Белгілі ұялау шоғырларына мониторинг жүргізу және жаңа шоғырларын іздеу.

Әдебиеттер
----------

1. Спангенберг, 1951а; 2. Долгушин, 1960; 3. Ауэзов, 1986в; 4. Н.С. Гордиенко, личн. сообщ.; 5. Н.Н. Андрусенко, личн. сообщ.; 6. В.В. Сибгатуллин, М.Е. Букетов, личн. сообщ.; 7. В.В. Хроков, Э.И. Гаврилов, личн. сообщ.; 8. Б.П. Анненков, личн. сообщ.; 9, Н.Н. Березовиков, Б.В. Щербаков, личн. сообщ.; 10. Березовиков, Гисцов, 2001.

Құрастырушы
-----------

А.Ж. Жатқанбаев

1. 1 2  Спангенберг, 1951а
2. ↑  Долгушин, 1960
3. ↑  Н.Н. Березовиков, Б.В. Щербаков, личн. сообщ.
4. ↑  Ауэзов, 1986в
5. ↑  В.В. Сибгатуллин, М.Е. Букетов, личн. сообщ
6. ↑  В.В. Хроков, Э.И. Гаврилов, личн. сообщ
7. ↑  Н.С. Гордиенко, личн. сообщ
8. ↑  Н.Н. Андрусенко, личн. сообщ
9. ↑  Б.П. Анненков, личн. сообщ
10. ↑  Н.Н. Березовиков, Б.В. Щербаков, личн. сообщ
11. ↑  Березовиков, Гисцов, 2001