recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Крокандар** (croquants) - Франциядағы 16 ғасырдың ақыры мен 17 ғасырдың 1-жартысында антифеод. шаруалар қозғалыстарына қатынасушылар. Олар алым-салықтың азайтылуын, синдиктi (сот көмекшісі, адвокат) сайлауға қатысу правосын талап етті, 1598 жылы үкiмет көтерiлiстi басты, бірақ Генрих IV тiкелей салықты кемітуге, қарыздары үшiн шаруалардьң құралдарын конфискелеуге тыйым салуға мәжбүр болды. 17 ғасырдың 20-40 жылдарында көтерiлiс қайта күшейді, 1643 ж. Фрапцияның оңтүстiгiнде тағы да көтерiлiс оты тұтанды. Олар Вильфраншты басып алды. 1643 ж. оңтүстікте басылған қозғалыс Ангумуаға, Пуату Т. б. өлкелерге ауысты. Олар тек 1645 жылы ғана басылды. 17 ғасырдағы Крокандар сол кезеңдегi басқа да халықтар көтерiлiстерi сияқты, Фронда қарсаңындағы абсолютизмге қарсы антифеод. хальқ оппозициясының күшейгенін танытты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Әбіраш Жәмішев** - 1928 жылы 5 желтоқсанда Қызылорда облысының Тереңөзек (қазіргі Сырдария ауданы) ауданындағы Бесөзек ауылында туған.

1956 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. Соңғы курста жүргенде республикалық «Соцалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің редакциясында қызметке орналасқан. Содан бастап, өмірінің ақырына дейін «Қазақ әдебиеті», «Жұлдыз», «Егемен Қазқстан», «Заман —Қазақстан», «Түркістан» секілді республикалық газет-журналдарда әдеби-қызметкер, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары болған.
1965 жылдан бері оның оннан астам жыр кітабы оқырман қауымның қолына тиді. Әдеби сынға атсалысты, көркем аудармамен де шүғылданған.

Шығармашылығы
-------------

Оның аударуында Хафиздің, Физулидің ғазалдары «Улы ақындар кітапханасы» сериясы арқылы қазақ оқушыларына жетті. Сондай-ақ ол А.С.Пушкиннің, А.Исааяканың, Айбектің, М.Исаковскийдің бірталай өлеңдерін, А.Вознесенскийдің «Лонжюмо», С.Шипачевтың, армян жазушысы Г.Эминнің «Армения туралы жеті жыр» кітабынан «Жазбалар жырын», тәжік ақыны М.Қаноатовтың «Вахш толқындары» деген атпен өлеңдері мен поэмалар жинағын, Қ.А.Йасауи хикметтерін аударған.

* Арай. Өлеңдер мен поэмалар. А. «Жазушы», 1965;
* Күміс кірпіктер. Өлеңдер мен поэмалар. А. «Жазушы», 1967;
* Дала шуғыласы. Очерктер. А. «Қазақстан», 1967;
* Жыр жанры. Әдеби зерттеу. А. «Жазушы», 1970;
* Сағым толқын. Өлеңдер мен поэмалар. А. «Жазушы», 1972;
* Биік мәртебе. Әдеби сын мақалалар. А. «Жазушы», 1974;
* Армысың, алтын күнім! Очерктер. А. «Жазушы», 1976;
* Төскей. Тандамалылар. А. «Жазушы», 1980;
* Кезең кестелері. Сын мақалалар. А. «Жазушы», 1984.

Жетістіктері
------------

«Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Әлікен Жапаров** (1916, Мойынқұм ауд. - 1987, Алматы) - соғыс және еңбек ардагері. 
Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығына еңбек сіңірген қызметкер. 1931-38 ж. Мойынқұм ауданында мал дәрігері болып еңбек етті. 1938 ж. әскер әскер қатарына шақырылып, 1939-40 ж. фин соғысына қатысты, 1941-45 ж. совет-герман майданында болып, екі рет Даңқ орденімен, екі рет Отан соғысы орденімен марапатталды. 1945-52 ж. "Семисозақ" ұжымшарыда мал дәрігері, 1953 ж. Жамбыл атындағы ұжымшар төрағасының орынбасары, 1953-57 ж. Карл Маркс атындағы ұжымшардың төрағасы, 1957-78 ж. Фурманов атындағы қой шаруашылығы кең шарында ферма меңгерушісі болып еңбек етті.

Марапаттамалары
---------------

Ол еңбектегі жетістіктері үшін Ленин, Қазан революциясы орденімен марапатталды.

Дереккөздер
-----------


1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы, Алматы 2003
**Әбілқайыр әулеті** — Кіші жүз бен Хиуаның хандары, билеушілері. Шыңғыс хан тұқымдарының дәстүріне сай Әбілқайыр да өз ұрпағын ел билеуге тәрбиелеп, қазақ хандарының жаңа әулетінің негізін қалады. Оның 3 ұлы, 9 немересі, 5 шөбересі хандық дәрежеге көтерілді. Әбілқайырдың қанша әйел алғаны белгісіз (кей деректерде төртеу). Бәйбішесі Бопай хан ақыл-парасатымен ханның кеңесшісі бола білді. Хан одан 5 ұл көрген. Олар — Нұралы хан, Ералы, Қожахмет, Айшуақ және Әділ. Кенже ұлы Шыңғыс — қалмақ күңінен туған. Тағы бір әйелі башқұрт. Бірнеше қыздары болған. Оның бірі — Қарашашты Абылай сұлтанға қосқан. Ә. ә-нің үлкені Нұралы әкесінің көзі тірісінде-ақ Хиуада хан болды. Әкесі қаза тапқан соң, Кіші жүздің тағын мұралады. Ералы 4.9.1791 ж. хан сайланып, оны Ресей императоры өз жарлығымен (29.1.1791) бекітті. Айшуақ — Кіші жүз ханы (1798 — 1805), хандар кеңесінің төрағасы болды. Шөбересі Жәңгір — Ресей императоры ресми бекіткен қазақтың соңғы ханы. Әбілқайырдың Тоқтамыс деген ағасының баласы Мамай (Сары айғыр хан деген атпен белгілі), немерелері Бөлекей мен Әкім әр жылдары Хиуа хандығының тағында отырды. Әбілқайыр Хиуа ханы Елбарыспен (1728 — 39), Арал өңірін билеуші Шаһ-Темірмен (1721 — 36), қалмақ ханы Дондық-Дашымен (1741 — 61), қазақтың Батыр және Абылай сұлтандарымен, кейбір башқұрт тархандарымен қыз алысып, қыз берісіп құдандалы болды. Ә. ә. Қазақстан тарихында елеулі орын алды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Әбілқасен Әміралин** (1912 жыл, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы, Алғабас ауылы - 1991 жыл Жезқазған қаласы) - тележурналист. 

Жезқазған - Ұлытау өңірінен шыққан тұңғыш журналист. Қарсақпай ауданы "Қызыл Кенші", Ұлытау ауданы "Коммунизм туы" газеттерінде редактор, Қарағанды облысы "Советтік Қарағанды" газетінің бөлім менгерушісі болған. Жезқазған облыстық телерадиохабарларын тарату комитетінде бас редактор болып істеген. *"Жамалым - жаным, амалым - наным"*, *"Жөкей сот"*, *"Май сасыса тұз себер, тұз сасыса не себер"* атты және басқа мақалалары мен фельетондары танымал болған. 1943 жылы Шашубай мен Болманның айтысын ұйымдастырған, өзі ақын Иманжан Жылқайдаровпен айтысқан. Қарсақпай-Жезқазған өңірі өнеркәсібінің дамуы жайлы *"Арқада туған алып"* атты публицистикалық шығарма (1985) жазған. 

Қазақстан Журналистер одағынын алғашқы мүшелерінің бірі. 

Бірнеше медальдармен марапатталған..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Әбілқайыр мен Сәмеке хандардың Еділ қалмақтарына қарсы жорықтары** - орыс деректерінде екі ханның күш біріктіріп, Еділ бойындағы Кіші Қалмақ ордасына қарсы 2 дүркін жасаған жорығы. Алғашқысы 1723 жылдың 12 желтоқсанында басталды. Әбілқайыр хан мен Сәмеке хан 40 мың адамдық жасақпен Аюке хан иелігіне басып кірді. Бұл туралы Қалмақ ордасына Ресей шекара үкіметі алдын-ала хабар берген. Соғыста олжаға түскен мал "ақтабанға..." ұшырап, аштық қысып жатқан елге үлестірілді. Бұдан кейінгі жорық 1726 жылдың жазында жасалды. Бұл жорықта Әбілқайыр мен Сәмеке қолына "найман ханы" Барақ сұлтан, Есім сұлтан қосылады. Кіші қалмақ ордасының бұл кездегі ханы Аюкенің ұлы Черен Дондук 30 мың әскерімен қазақтарға күшті қарсылық жасай алмайды. 4 күнгі шайқастан кейін Черен Дондук хан бітім шартын жасауға мәжбүр болады. Бұл бітім бойынша сол жылғы бесіктегі бала ат жалын тартып мінгенше (16—17-ге толғанша) соғыспауға келісіліп, екі жақ қанға қол матырысып, анттасады. Бұл екі жорықтың қазақ жерін қалмықтардан босатуда зор стратег. маңызы болды. Ресей шекара бекіністеріне, Сауран, Сығанаққа босып кеткен ел ата қонысына оралды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Танаис** (гр. *Τάναϊς* *Tánaïs*) — қала, қазіргі Азов қаласы маңында болған сауда орталығы. Алғаш 12 ғ-дың аяқ кезіндегі деректерде ұшырасады. Онда венециандықтар мен генуялықтар басым болған. Т-ны итальяндықтардың көпестер кеңесі басқарған, жергілікті халық (аландар, орыстар, түріктер т. б.) бағынышты жағдайда күн кешкен. Танаистан Волгаға. ОртаАзия мен Қытайға, Солт. Кавказға, сондан-ақ Грузия мен Дербент арқылы Иран мен араб елдеріне сауда жолдары шыққан. 13—14 ғ-да Т. Ал-тын Орда хандарының бақылауында болды. 14 ғ-дың аяқ кезінде қала Темір шалқыншылығына ұшырады. 1475 жылдан соң Танаис түріктер билігінде болды. Көп кешікпей ол өмір сүруден қалды.

Әдебиет
-------

История Дона с древнейших вре-мён до Великой Октябрьской социалистической революции, Ростов н/Д. 1965.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Ақтөбе қаласындағы Әбілқайыр хан ескерткіші
**Әбілқайыр хан ескерткіші** - Ақтөбе қаласында 2000 жылы Әбілқайыр ханның құрметіне орнатылған ескерткіш. Ескерткіш Әбілқайыр хан даңғылында облыс әкімшілігінің үйі алдында орналасқан. Авторы Ескен Аманжолұлы Сіргебаев – ҚР еңбек сіңірген қайраткері. Сәулетшілері – Б.Егінбаев, Н.Қожағұлов.

Тұғырдың биіктігі - 2,8 м, ені - 2,1 м, ұзындығы - 5,8 м.  

Ескеткіштің жалпы биіктігі - 6,5 м, тұғырға дейін жерден биіктігі - 3 м, жерден жалпы биіктігі - 12,3 м.  

Тұғырдың материалы - Қордай граниті. Ескерткіш қоладан құйылған, салмағы - 11,2 тонна.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
**Алан Сидни Патрик Рикман** (ағылш. *Alan Sidney Patrick Rickman* 21 ақпан 1946, - 14 қаңтар 2016, Хаммерсмит ауданы, Лондон, Англия) – британдық театр және киноактері.

«Алтын глобус», «Эмми» және BAFTA сыйлықтарының лауреаты. Алғашқы рөлін театр сахнасында «Опасные связи» қойылымында сомдаған. 1985-1987 жылдары Англияда көрсетіліп жүрген спектакль кейін Бродвейге барып үлкен жетістіктерге жетеді. Ал Алан өз ойынымен бәрінің назарын аудартады. Оны бірден «Крепкий орешек» жобасына шақырады. Осыдан кейін оның актерлік мансабы жоғарылай бастайды. Алан Рикман көп көрермендерге «Хәрри Поттер» фильміндегі профессор Северус Снейптің рөлімен таныс.

Фильмдері
---------

«Январский человек» (1989) 
«Робин Гуд, принц воров» (1991) 
«В поисках Галактики» (1999) 
«Суини Тодд, демон-парикмахер с Флит-стрит» (2007) 
«Удар бутылкой» (2008)

Дереккөздер
-----------
Бонитазаурия
**Бонитозаурия** — титанозавр тұқымдасына жататын динозавр. Ол осыдан 65 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүрген. Динозаврды Баджо де ла Карпа Солтүстік-батыс Патагониядағы Рио Негро провинциясында орналасқан Неукен шоғырларынан тапқан. Осы елдің кішкентай құмды аймағынан бонитозаурияның жетілмеген сүйек қалдықтары қазылып алынды. Олардың ішінде өткір тістерден тұратын төменгі жақ сүйегі, омыртқалары, аяқ сүйектері болған.

Қызықты дерек
-------------

* Бонитозаурияның ұзындығы — 9 метр.
* Бонитозаурия қалдықтары 2004 жылы Оңтүстік Аргентинадан табылды.
* Төменгі жақ сүйегінде өсімдіктерді шайнауға арналған өткір тістері болған.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
* Салмағы : 18 тонна
* Тұқымдас : Немегтозавр
* Отряд тармағы : Зауроподоморф [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Синтездік майлар** – жағар майлар, гидравликалық сұйықтар және жылу тасығаштар ретінде қолданылатын органикалық қосылыстар. Синтездік майлар ретінде синтездік көмірсутектер, эфирлер, галоген көмірсутектер, полиалкилен гликолдар пайдаланылады. Синтездік көмірсутектер олефиндерді (этилен, пропилен т. б.) полимерлеу не ароматты көмірсутектерді (бензол, ксилол т. б.) алкилдеу арқылы алынады. Эфирлер (күрделі эфирлер) негізінен бір, екі негізді қышқылдарды бір және көп атомды спирттермен әрекеттестіру арқылы алынады. Галоген көмірсутектер – сутек атомы фтормен не хлормен алмасқан көмірсутектер. Полиалкилен гликольдар әр түрлі полигликольдар мен олардың эфирлерінен алынады. Синтездік майлар жоғары температурада майлау материалдары ретінде, авиация двигательдерінде тағы басқа өнеркәсіп салаларында кең пайдаланылады.

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Ибрагим Нүсіпбаев** (1922 - 1987) — Қазақстан мәдениет қайраткері, композитор.

Өмірі мен шығармашылығы
-----------------------

Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданының Калинин поселкесінде туған. Екі жылдық музыкалық техникумды бітірген, Алматы консерваториясында оқыған. Қазақ КСРО-ның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері, Қазақ КСРО халық ағарту ісінің озық қызметкері, балалар композиторы. Республикамызда балалар әні, балалар хоры мен ансамбльдерінің негізін қалаушылардың бірі композитор И.Нүсіпбаев шығармашылығы жас ұрпақты Отанын, туған жерін сүюге, еңбекке, білімге деген ынта-жігерге тәрбиелейді. Оның "Екеуміз - әйбат баламыз", "Мектеп вальсі", "Жол жыры" сияқты көптеген әндері бар.
**Ибрагимов атындағы көше**. Көшеге қоғам және мемлекет қайраткері, көрнекті ғалым, техника ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ғылым академиясының академигі, Қазақстанның Еңбек
сіңірген ғылым қайраткері, Мемлекеттік сыйлықтың иегері - Шавкат Шагабутдинұлы Ибрагимовтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 02.07.1997 №31 шешімі) берілген. Ибрагимов Шавкат Шагабутдинүлы (1923-1990) Татарстанның Қазан қаласында дүниеге келген.
Ғалымның зерттеу жұмыстары қатты дененің радияциалық физикасы, ядролық сәуле
мен заттың өзара әсерлесуі, ядролық физика мен ядролық энергетика мәселелеріне
арналған. Физик-ғалым 1974-1986 жылдары Қазақ КСР Ғылым академиясының вице-президенті қызметін атқарған.

Көше Медеу ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Алатау кентінің Ленин көшесі.
Кешенін ұзындығы - 7000 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Сақиналар әміршісі: Патшаның оралуы** — 2003 жылғы Питер Джексонның фэнтези жанрдағы фильмі, кинотрилогияның соңғы бөлімі.

Қызықты деректер
----------------

Мұнда соғыс көріністеріне 200 мыңнан аса виртуалдық кейіпкерлер қатысқан екен. «Weta Digital» студиясы өңдеу жұмыстарымен айналысқан. Киноның алғашқы көрінісінде Голлумның пайда болуы түсіндіріледі. Бастапқыда бұл көрініс «Екі қамалда» көрсетілуі керек болған екен. Ал компьютерлік спецэффектілер саны бірінші бөлімде 560 болса, екіншісінде 800 болған. «Патшаның оралуында» 1500-ге жеткен екен.

Бұл киноның соңғы көріністері көрсетілімнен бес күн бұрын монтаждалған болатын. Питер Джексонның өзі киноны толықтай тек премьерасында ғана көрген. Жазушы Толкиннің шөбересі Ройд Толкин Гондордың бір жауынгерінің рөлін сомдайды. «Патшаның оралуы» тіпті де «Сақина соғысы» деп аталуы керек еді. Себебі Толкиннің өзі «Патшаның оралуы» спойлер боп табылады деп қарсы болған. Сонымен қатар кинода кітаптағы кейбір кейіпкерлер жоқ. Мысалы, Пиппинмен дос болатын Гондор қамалының күзетшісі Берегонд кітапта бар. Із кесуші дунэдайн Хальбарад та жоқ. Соғыс көріністері біршама қысқартылған екен.

Жалпы, трилогия бір уақытта түсірілген екен. Бүкіл түсірілімге 900 шақырымдай бейнетаспа пайдаланылған екен. 48 мыңға жуық қару-жарақ қолданылған. Әртүрлі көпшілік көріністерде 20600-дей актер ойнаған екен. 2400-ге жуық қызметкер (грим, спецэффекті, монтаж, дыбыс т.б.) жұмыс істеген. Кинотрилогияны түсіруге 7 жыл уақыт жұмсапты.

Рөлдерде
--------

* Элайджа Вуд — *Фродо Бэггинс*
* Вигго Мортенсен — *Арагорн*
* Шон Астин — *Сэм*
* Иэн Маккеллен — *Гэндальф*
* Орландо Блум — *Леголас*
* Джон Рис-Дэвис — *Гимли*
* Энди Серкис — *Голлум (дауысы мен бейнесі)*
* Доминик Монаган — *Мерри*
* Билли Бойд — *Пиппин*
* Лив Тайлер — *Арвен*
* Бернард Хилл — *Теоден*
* Миранда Отто — *Эовин*
* Карл Урбан — *Эомер*
* Дэвид Уэнем — *Фарамир*
* Джон Ноубл — *Дэнетор*
* Хьюго Уивинг — *Элронд*
* Иэн Холм — *Бильбо Бэггинс*
* Кейт Бланшетт — *Галадриэль*
* Мартон Чокаш — *Келеборн*
* Сала Бейкер — *Саурон/Орк*
* Брюс Хопкинс — *Гамлинг*
* Пол Норелл — *Өлі таулықтардың көсемі*
* Лоуренс Мкрао — *Сиқыршы патша/Готмог*
* Сара Маклеод — *Рози Коттон*
* Элистэр Браунинг — *Дамрод*
* Джон Бах — *Мадрил*
* Брюс Филлипс — *Гримбольд*
* Шон Бин — *Боромир* (режиссёрлік нұсқа)
* Кристофер Ли — *Саруман* (режиссёрлік нұсқа)

Дереккөздер
-----------



Киностан сайты

Сілтемелер
----------

* Ресми сайты
**Сақабаев Көкей** (Көпжасар) (1930 – 1995) -жазушы, журналист.

Көкей (Көпжасар) Сақабаев 1930 жылы 1-ші қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы, бұрынғы Самар ауданының Көкжыра ауылында дүниеге келді. 1954 жылы Алматы қаласындағы Қазақ тау-кен институтын бітірді. 1958 жылдың желтоқсан айынан бастап Лениногорск қаласында инженер-кенші қызметін атқара отырып, шығармашылықпен айналысады. Қазақ және орыс тілдерінде жазған. Жергілікті, облыстық, республикалық газеттерде, «Жұлдыз», «Простор» журналдарында жарияланды. 
Алғашқы әңгімелер жинағы «Өткел аузында» 1964 жылы басылып шықты. «Кенші келбеті», «Көктас» романдары жарыққа шықты. 
Кеңес Одағының батыры Төлеген Тоқтаровтың өмірі жайлы көп ізденіс жұмыстарын жүргізіп, мағлұматтар жинады. Оның «Намыс» атты кітабы өзі қайтыс болғаннан соң 2000 жылы жарық көрді.
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1995 ж.). Риддер (Лениногорск) қаласында өзі тұрған Гагарин көшесіндегі № 25 үйге ескерткіш тақта орнатылған.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**Тамғаш хан**, тамгачхан, тавгачхан -Қарахан мемлекетін билеушілердің мәртебелі лауазымы, хандардың ханы. Арабтар малис ас-Син, яғни Синдер патшасы атаған. Себебі, Қарахан әулеті кезінде Қашғарияның екінші атауы Син болған. Қарахан әулетінің Самарқанды билеген соңғы ханы Ибраһим, оның ұлы Оспан «Сұлтанның сұлтаны» (Сұлтан ас-салатин) деген лауазымына ұлықты және Т. X-ды қосып, шақа соқтырған. Ауфи жаз-басында Ибраһим мен Оспанның түрікше лауазымы —Қылыш Тамгач хан және Қылыш Арслан хан-хақан.

Әдебиет
-------

Бартольд В. В. Соч. т. 5, М. 1968, с. 87, 124.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Сақау ауруы** — жылқының жұқпалы ауруы.

Қоздырғышы
----------

Қоздырғышы — сыртқы ортаның әсеріне төзімді стрептококк. Сақау ауруы – ауру жылқының танауынан аққан іріңмен ластанған азық, су, төсеніш, оттық т.б. арқылы жұғады. Жылқы бұл ауруға қысты, күзде және ерте көктемде шалдығады және жіті өтеді.

Ауру белгілері
--------------

Аурудың жасырын кезеңі 4-8 күн. Жұтқыншақ тандайдың кілегей қабығы қабынып, шықшыт асты лимфа түйіндері ісінеді. Жылқының дене қызуы 40-41°С-қа көтеріледі, алқымы іседі, танауынан ірің ағады, жемге, суға тәбеті шаппайды. 4-5 күнде ісік жарылып ірің ағады. Сақау ауруы түрінде ісік тамақтың ішінде жарылса, аурудың қоздырғышы ірің арқылы бүкіл денеге ішкі органдарға тарайды.

Емі
---

Ауру жылқыны жылы, құрғақ қорада ұстайды. Жараны тіліп іріңін ағызады. Пенициллинмен емдейді, жылқының 1 кг салмағына 1-2 мың МЕ антибиотик ерітіндісі тәулігіне 2 рет егіледі. Сулфаниламид препараты азықпен, сумен қосып беріледі немесе қалың етке енгізіледі. Ауру жылқыға жақсы пішен, сәбіз, жазда жоңышқа, беде береді. Жұтынуға қиын болған жағдайда тамыр жемісті ұсақтап кебекпен араластырып бөктіріп береді.

Тағы қараңыз
------------

* Жылқы аурулары

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том,617 бет
2. ↑  Жылқының сақау індеті және оның алдын алу.
**Очередько Николай Григорьевич** 1929 жылы Украин КСР­ інің Винницк облысындағы Писарев ауданының Сокиренцы селосында туған. Еңбек жолын 1941 жылы бастады, бұдан кейін ФЗО­-да оқып, тракторшы мамандығын алып шықты. 1955 жылдан бастап Солтүстік Қазақстан облысындағы Тимирязев ауданының Богдан Хмельницкий атындағы кеңшарда тракторшы болып істеген.
1967 жылы 19 сәуірде КСРО Жоғарғы Кеңесінің Жарлығымен Николай Григорьевич Очередькоға Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

Дереккөздер
-----------

Айбын Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Сақалды кекілік** (лат. *Perdix daurica*) — тауықтәрізділер отрядының Қырғауылдар тұқымдасының Шілдер тегіне жататын құс.

Сипаттамасы
-----------

Ересек сақалды кекіліктің арқасы көкшіл-сұр, қанатының жамылғысы қауырсындары көкшіл, теңбілді, ақшыл қоңыр, маңдайы мен мойны қоңыр, жемсауы сарғыш қара теңбілді.

Таралуы
-------

Сақалды кекілік Орта Азия мен Оңтүстік Алтайдан Монғолияға және Солтүстік Қытайға дейін таралған. Кавказ сырты, Орта Азия, Оңтүстк Алтай, Шығыс Тянь-Шаньда, Қазакстанда Алтай, Тарбағатай, Маңғыстауда, Іле, Теріскей, Жонғар, Қырғыз Алатауында таралған, топтанып жүреді.

Көбеюі мен қоректенуі
---------------------

Сәуір-мамырда 13-33 жұмыртқа салады. Өсімдік дәні, насекомдармен қоректенеді. Сақалды кекілікті дәмді ету үшін спорт әуесқойлары аулайды

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Perdix dauurica*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2012.1*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 16 шілде 2012.
2. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том,617 бет
**Фармация** (грек. pharmakeіa — дәрі, дәріні қолдану) — денсаулық сақтау ісінің халыққа дәрімен көмек көрсетуді іске асыратын бір саласы. Фармацияның теориялық негізіне дәрілік заттарды анықтау, іздеу, оларды зерттеу, дайындау, қалыптау және шығару, сұрыптау, стандарттау, сақтау, тарату және фармациялық қызметті ұйымдастыру жатады. Фармация ұғымы ертеден белгілі. Алғашқы кезде емдейтін адам өсімдік, жануар және минералдық заттардан алынатын дәрілерді өзі дайындап, науқасқа өзі тағайындады. Сондықтан да мұндай емдеулер көп жағдайда әр түрлі әдет-ғұрып және ырым-жоралармен жасалды. Біртіндеп дәрілік шикізаттарды жинайтын, олардан әр түрлі дәрілер жасап, дұрыс сақтап, сататын адамдар шыға бастады. Ежелгі Мысырда оларды фармаки (аурудан жазатын, қауіпсіздік сыйлайтын адам) деп атады. 
  

*Фармация* өсімдік пен жануардан алынатын шикізаттар, оларды алғаш рет өңдеу кезінде алынатын өнімдер туралы ғылым — фармакогнозиядан және дәрінің әсер ету дәрежесінің дәрі формасына, оны әзірлеу технологиясына қаншалықты тәуелді екенін зерттейтін ғылыми бағыт — биофармациядан тұрады. Ал дәрілік заттардың сапасын нормаға келтіріп, стандарттау жиынтығы фармакопея (грек. pharmakon — дәрі және poіeo — жасаймын) деп аталады.   

*Қазақстанда Фармация* саласындағы ғылыми-тәжірибелік жұмыстар 1951 жылы басталды, олармен қазір Қазақ ұлттық медицина унивеситетінің фармацевтика факультеті, Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтының клиник. Фармакология кафедрасы, республиканың жоғары медициналық оқу орындарындағы арнайы кафедралар шұғылданады. 2006 жылы мәлімет бойынша Қазақстан Республикасында 3228 дәріхана, 1144 дәріханалық пунктер, 2358 дәріханалық киоскілер, 626 дәріханалық қоймалар, 115 фармацевтік өндірістер жұмыс істейді. Республикада фармацевтика жүйесінде 12 мыңнан астам адам қызмет етеді, олардың 5,5 мыңы жоғары дәрежелі мамандар. Фармация саласында еңбек етіп жүрген белгілі ғалымдар: 
Т.А. Арыстанова, К.Үшбаев, К.Ә. Абдуллин, А.О. Төлегенова, Е.Т. Тегісбаев, Р.Д. Ділбарханов, т.б.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Лантаноидтар**, лантанидтер (*лантан және грек. lіdos — бейне, түр*), элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобында лантаннан кейін орналасқан; атомдық номері 58 — 71 аралығындағы 14 химиялық элементтің [Ce (*атомдық номері 58*), Pr (*59*), Nd (*60*), Pm (*61*), Sm (*62*), Eu (*63*), Gd (*64*), Tb (*65*), Dy (*66*), Ho (*67*), Er (*68*), Tm (*69*), Yb (*70*), Lu (*71*)] тобы (шоғыры). Сирек жер элементтері тобына кіреді. Лантаноидтар екі топқа бөлінеді: *церийлі* (Ce-ден Eu-ге дейін) және *итрийлі* (Gd-ден Lu-ге дейін). Ce-ден Gd-ге дейінгілері жеңіл Лантаноидтар, ал Tb-ден Lu-ге дейінгілері ауыр Лантаноидтар деп аталады. Лантаноидтардың жер қыртысындағы мөлшері (массасы бойынша) 1,610–2%. Лантаноидтардың физикалық және химиялық қасиеттері ұқсас болғандықтан оларды бір-бірінен бөліп алу өте қиын. Бұл электрондық бұлттар құрылысының ұқсастығымен түсіндіріледі. "Итрийлі жерді" 1794 ж. Фин химигі Ю.Гадолин (*1760 — 1852*) минералдар құрамынан тауып, гадолинит деп атады. 1803 ж. М.Клапрот (*1743 — 1817*) және Й.Я. Берцелиус (*1779 — 1848*) жаңа "церийлі жерді" анықтады. Лантаноидтар күмістей ақ түсті (*кейбіреулері аздап сарғыш, мысалы, Pr және Nd*) металл, созылғыш әрі иілгіш. Лантаноидтар химиялық активті, олар берік оксидтер, галогенидтер, сульфидтер түзеді; сутек, көміртек, азот және фосформен әрекеттеседі. Суды ыдыратады, тұз, күкірт және азот қышқылдарында ериді. Лантаноидтар нашар еритін тұздардың қорғағыш қабықшасымен жабылғандықтан тұрақты болып келеді. Органикалық қосылыстармен кешенді қосылыстар түзеді. Барлық Лантаноитарды олардың тұзды балқымаларындағы қосылыстарын электролиздеу арқылы алуға болады. Механикалық коррозияға тұрақтылығын, ыстыққа төзімділігін арттыру үшін Лантаноидтарды болат, шойын, т.б. құймаларға қоспа ретінде, шынылардың арнайы түрлерін алу үшін, атом техникасында, т.б. қолданады. Лантаноидтар қосылыстарын лактар дайындау, радиоэлектроникада катодтар жасау үшін, тері, мақта-мата өнеркәсібінде, т.б. мақсаттарда пайдаланылады.

  


| Менделеев құрастырған химиялық элементтердің периодтық кестесі |
| --- |
|  | 1 | 2 |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 1 | H |   | He |
| 2 | Li | Be |   | B | C | N | O | F | Ne |
| 3 | Na | Mg |   | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| 4 | K | Ca |   | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| 5 | Rb | Sr |   | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| 6 | Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| 7 | Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Сілтілік металдар |  Сілтілік жер металдар  | Лантаноидтар | Актиноидтар | Ауыр металдар | Басқа металдар | Металлоидтар | Басқа бейметалдар | Галогендер | Инертті газдар |

 |
Координаттар: 52°14′07″ с. е. 5°10′23″ ш. б.﻿ / ﻿52.23528° с. е. 5.17306° ш. б.﻿ / 52.23528; 5.17306 (G) (O) (Я)

**Нидерландтық бейне және дыбыс институты** (нидер. ) голландиялық Хилверсюм қаласында 1997 жылы негізделген БАҚ мұрағаты және мұражайы болып табылады. Институтта Еуропадағы ең ірі дыбыс-бейне жинақтамаларының бірі сақталуда.

Ғимарат
-------

Жаңа ғимаратта ұлттық дыбыс- және бейнематериалдарының мұрағаты және телерадио хабар тарату мұражайы орналасқан. Ғимарат ішіннен үш аймаққа бөлінген: жер астындағы бес қабатта мұрағат, әкімшілік бөлмелер және көпшілікке ашық көрме аймағы орналасқан. Мұражайлық экспозицияның арасында басты орнын *«Media Experience»* алып жатыр - 15 тақырыптық павильондар орналасқан 52 x 28 х 12 метр көлемді сұр зал. Экскурсия кезінде келушілер телебағдарламалардың жасалу процессімен таныса алады. 

Ғимараттың ортасында жер үстінгі және жер астынғы 5 қабатты біріктіретін атриум орналасқан. 

Жаңа құрылыстың басты айқын сипаты, суретші Япа Другстеннің жобасы бойынша жасалған - оның қасбеті болып табылады. Ол голландық телевизияның тарихы көрсетілген бірнеше жүздеген фотосуретті таңдап, оларды цифрлы өңдеуге ұшыраған және суреттерді жазықтық бағытта «жаққан», кейін оларды институт ғимараттының сыртқы дуалдарындағы терезелерге құрғақ бояулармен түсірген. Жақыннан қарағанда жеке суреттердің бейнесін көруге болады, ал алыстан бөлек пиксельдерге бөлінген алып экранға ұқсайды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Нидерландтық бейне және дыбыс институтының ресми сайты
**Бонни Хант** - 1961 жылы 22 қыркүйек күні Чикаго қаласында дүниеге келген. Американдық актер, комик, режисер, продюсер және тележүргузіші. Әртіс карьерасын бастар алдында ол медбике болып жұмыс істеген. Өзінің карьерасын ол стенд-ап комигі ретінде бастаған және тоқсаныншы жылдардың көптген ситкомдарында ойнаған. Ол <Бетховен>, <Бетховен 2>, <Джуманджи>, <Джерри Майгауер>, <Паутина лжи>, <Зеленая миля> және тағы басқа фильмдерде түскен. Ол екі рет Золотой глобус прмиясына номинацияланды және Эмми премиясына да номинацияланды. 2007 жылдан 2010 жылдары Бонни Хант өзінің <Шоу Бонни Хант> шоу жүргізен.
**Қазақойл-Ембі** — мұнай-газ өндірісі кәсіпорны. Тарихы 1911 ж. Доссор кәсіпорнының құрылуынан басталады. Ембімұнайгаз және Теңізмұнайгаз ААҚ-дары бірігіп, 1999 ж. Қ.-Е. ААҚ болып қайта құрылды. 2002 жылдан Қазмұнайгаз ұлттық компаниясының еншілес кәсіпорнына айналды.

Аталмыш қоғам республикадағы ең ірі мұнай компанияларының бірі. Құрамындағы 21 бөлімшенің алтауы негізінен мұнай өндіретін басқармалар. Олар: «Жайықмұнай», «Доссормұнай», «Мақатмұнай», «Қайнармұнай», «Құлсарымұнай», «Прорвамұнай» мұнай-газ өндіру басқармалары. Ал 15 бөлімше тікелей өндірісті қамтамасыз ету жұмыстарымен айналысады. 

Бұған қоса акционерлік қоғамның 100% жарғылық қорымен он алты жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер құрылған. Олар өмірдің әр саласына өндіріске, құрылысқа, сауда т. б. бейімделген. Акционерлік қоғам еншісінде 45 кен орны бар, бүгінгі таңда олардың 33-і игерілу үстінде.   
Мұнай саласындағы мұнай іздеу, барлау жұмыстарында «Қазақойл—Ембі» ААҚ біршама сәтті жұмыстар жасады. Жарты ғасыр бойы ядролық сынау аймағы болған Тайсойған өңірі үкімет қаулысымен акционерлік қоғамға жалға беріліп, акционерлік қоғам осы өңірге ешбір инвестициясыз, өз күшімен барлау жұмыстарын жүргізді. Нәтижесінде Қондыбай, Қазанғап, Уаз мұнай алаңдары дүниеге келді. 

Күрделі құрылыстан 80 км-лік Забұрын—Мартыши мұнай құбыры іске қосылды. «Қазақойл» мұнай компаниясының басшылығымен Жаңа Қаратон кенті дүниеге келіп, 420 орындық мектеп, тұрғын үйлер бой көтерді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1

Түсініктемелер
--------------
ҚЫЗЫЛҚАНАТ ЖАРҚҰС-біздің фаунамыздың ең ашық және әдемі құстардың бірі. Бұл шағын денелі (16-19г), жоны- күл түстес сұр құс. Дөңгеленген үлкен қанатының арқасында торғайдан үлкен тәрізді болып көрінеді. Қанатын қомдаған кезде жай ғана қара түсті болып байқалады, ал қанатын жазып жібергенде көзге бірден бірінші дәрежелі желпуіш қауырсыннан ашық қызыл түс пен дөңгелек ақ теңбіл көзге шалынады. Жарқұс қанатын ұзақ жазбайды, көбінесе қанатын жиі қағып, жартасты бойдай жылжиды. Міне осы әп-сәтте қызыл түстің «жалт етуі» қанаттың үнемі жазылып тұруынан гөрі назарды өзіне көп аударады.
Жартасты бойлай құйрықты тірек етпей, екпіндей секіре жылжығанда жартасқа бүкіл денесімен жармасқандай , ең қиындау жерлерде көзді ашып-жұмғанша қанатын жазып үлгереді. Көбінесе 1-2 м қашықтыққа ұшып өтеді. Ұшқан кезде дөңгеленген кең қанатты алабажақ құс ірі көбелекке ұқсап кетеді. Ол бәбісек сияқты пырылдап ұшып қонады. Дегенмен кейде жарқұс қанатын кең жайып, ауаның жылы ағысын пайдалана шарықтап ұшып, ұзақ уақыт қалықтайды. Көбінесе жартас жанында сан алуан күрделі бұрылыстар жасайды.
Жарқұстың ысқырған әуені әдемі, бірақ ол сиреек сайрайды. Бұлар- жалпы алғанда үндемейтін құстар. Олар жіңішке, имек піскек тәрізді тұмсығымен жартас жарықтарынан әр алуан бунақденелілерді және өрмекшілерді алып жейді. Жарқұстар жартастың кең жарығына ұяларын салады. Олардың ұяларына жыртқыштар да , адамдар да бара алмайды. Сондықтан жарқұстың ұялау тіршілік әрекеті егжей-тегжейлі аз зерттелген. Аталықтың ұя басып жатқан аналыққа балапандарды жылатқан алғашқы күндері жем таситыны белгілі. Жұмыртқаларды басу ұзақтығы және балапандардың ұяда қанша уақыт болатыны анықталмаған. 
Жарқұстар қыста тауларда дв, соның ішінде ұялайтын орындарды да, сондай-ақ тауларға қалың қар жауғанда тау бауырларында да кездеседі. Мұндай күндері оларды алматының биік ғимараттарының қабырғаларынан да көруге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  мектеп энциклопедиясы "Құстар", А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь
**Қызылқарағай** (орыс. *Листвяга*) – Алтай таулары жүйесінің оңтүстік-батыс бөлігіндегі жота.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Алтай, Қатонқарағай аудандары және Ресей Федерациясы шекарасында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2783 м. Бұқпа, Көкжота, Теснинский Шпиль, т.б. биік таулардан тұрады.
Бұқтырма және Қатон өзендерінің суайрығы. Солтүстік-батыстан шығысқа қарай 120 км-ге созылған. Шығысындағы таулы үстірт қатты тілімделген. Батысынан Шихалиха, Мансиха, Большая Речка, Бобровка, Лукина, Черновая, т.б. өзендер бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Эффузивтік жыныстардан, құмтастардан түзілген. Тау жоталарының биік белдеулерінде тектоникалық процестердің әсерінен пайда болған Черновское, Маралды, т.б. көлдер бар.

Өсімдігі
--------

Беткейлерінде қарағай, қайың және самырсын орманы, 2000 м-ден жоғары субальпі және альпі шалғыны өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Суздаль** – Ресейдің Владимир облысында орналасқан қала, Суздаль ауданының әкімшілік орталығы.

Туризмнің дамуы және мәдни мұрагерлікті сақтап келе жатқандығы үшін қала «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған.

Халық саны- 9865 адам (2016 жыл).

Каменька өзенінің бойында орналасқан. Владимир қаласынан 26 км алыста орналасқан. Суздаль- қорық- қалашық, Ресейдің Алтын Сақинасына кіреді.

Мүсіндер
--------

Д.М.Пожаровскийдің бюсты

В.И.Ульяновқа (Ленинге) арналған мүсін

Ұлы Отан Соғысының ардагерлерінен арналған мүсіндер

А.А.Лебедевке арналған мүсін

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Суздаль фотосуреттері
Майқұдықтағы Әулие Иосиф шіркеуі (собор)
**Майқұдық** - Қарағандының тұрғын аймағы. Қаланың солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Ауданы 1500 га-дан астам. 

Майқұдық солтүстік-шығысы мен шығысында өнеркәсіп орындарымен, батысында Қарағанды—Астана темір жол магистралымен, оңтүстік-шығысында қаламен шектеседі. 

Майқұдық 1930 жылдары ауыл ретінде пайда болды. Көмір бассейнін игеруге байланысты Майқұдық шағын қабатты үйлері бар жұмысшы кентке айналды. 1957 ж. *«Қарағанды Мемлекеттік шахта жобалау»* институты қаланың бас жоспарын кайта қарағаннан кейін (арх. О. П. Кудрявцева, И. С. Иванова) Майқұдық қаланың күрделі құрылыс жүйелі жоспары бар негізгі тұрғын аймағына айналды. Майқұдықтың құрылысында қаланы дамытудың тарихи кезендері толық шешімін тапқан: соғысқа дейінгі шағын қабатты үйлер, соғыстан кейінгі 2-3 қабатты тұрғын үйлер және қазіргі заманғы 5-9 қабатты шағынаудандар. 1972 жылдан бастап Майқұдық перспективалық жоба бойынша (арх. С. И. Мордвинцев, Н. С. Токаев, А. В. Ермолаев, Ю. П. Себелев, М. О. Жандәулетов) салынып, басты көшелер мен магистралдар кайтадан тұрғызылды. Майқұдықта мәдениет және демалыс паркі, 14 шағынаудан, жеке меншік нысандар, *«Ботагөз»*, кинотеатры, балабақшалар мен жалпы білім беретін мектеп, арнайы мамандырылған колледждер бар. Бас магистральдары — К. Маркс, Магнитогорск, Архитектура, Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин көшелері.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Сұйық шыны** — жабысқақтық қасиеті бар суға ерітілген натрий немесе калий силикаттары. Олар ауада кепкен соң қатаяды да, шірімейтін және жанбайтын затқа айналады. Сұйық шыны тас жолды, бетонды силикаттауға, отқа жанбайтын бояулар даярлауға, ағашты, электродтарды майлауға, су өткізбейтін цемент силикаттарына және т. б. қажеттерге пайдаланылады. Кенді флотациялық байытуда тау-жыныс минералдарының флотациялануын басу үшін қолданылады. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
*Басқа мағыналар үшін Тасты деген бетті қараңыз.*
**Тасты** – ескі бекініс орны. Бекіністі 1947 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетек. Ә.Х.Марғұлан), 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетек. А.Н.Бернштам) зерттеген.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Созақ ауданы Тасты ауылының маңында, Шу өзенінің төменгі ағысының сол жақ жағалауында орналасқан.

Сипаты
------

Аумағы 60х60 м, биіктігі 1,5 м төртбұрышты алаң. Мекен қабырғасының биктігі 1,5 м, екі қатар жер дуалмен қоршалған, олардың аралығына ені 3,5 м, тереңдігі 2,5 м ор қазылған. Бұрыштарында мұнараның орны сақталған. Бекіністі мекеннен алынған көзелердің сынықтарына, олардың жасалу тәсілдері мен үлгілеріне қарағанда, бұл жер ерте орта ғасырда, орта ғасырдағы және 14–16 ғасырлардағы жергілікті халықтардың мекені болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Төменгі Австрия (нем. Niederösterreich)** — Австрияның солтүстік шығыс территориясында орналасқан федеративті аймақ. Халқы 1,546 млн адам (2-ші орын; 2001 жылғы ақпараттар бойынша). Территорияның аумағы 19 178 км² (1-ші орын).

Төменгі Австрияның әкімшілік орталығы Санкт-Пёльтен қаласы, оның халқының саны 50 мың адам. Санкт-Пёльтен Венада 60 км батысқа қарай, Мостфиртель районында орналасқан. Қала Трайзен өзені маңында, Дунай өзені мен Альп тауларының ортасында орналасқан. Ол Австрияның ескі қалаларының бірі болған, Тарихта ол оның астанасы да саналған. 1986 жылдан бастап — Австрияның ең жас әкімшілік орталығы. Төменгі Австрияның басқа үлкен қалаларына Винер Нойштадт (39 мың адам), Кремс (23,5 мың адам) және Вайдхофен-Иббсе (11,5 мың адам).

Географиясы
===========

Төменгі Австрия жері —Австрияның федералды отары, Мемлекеттің солтүстік-шығысында орналасқан. Сыртқы шекаралары бойынша Төменгі Австрия Чехия және Словакия мемлекеттерімен шектескен, ішкі шекаралары бойынша — автриялық федералды отарлар Жоғарғы Австрия, Бургенланд, Штирия және Австрияның астанасы Вена қаласымен шектеседі. 

Осы аймақтардағы жердің қабаты түрлі аймақтарда бір бірінен ерекшеленеді. Осылайша, Мостфиртель районының территориясы өзінің ауларымен ерекшеленеді, олардың жоғарылығы 2076 м. (Шнееберг).

Төменгі Австрия суларға өте бай. Дунайдың оңтүстік жағында Эннс, Иббс, Эрлауф, Мельк, Трайзен, Швехат, Фиша және Лайта сияқты өзендер бар. өзендерден басқа да Төменгі Австрия жерінде 2 үлкен өзен бар: Лунцерзее (0,69 км²) және Эрлауфзее (0,56 км²).

Кіші Австрияның ұзындығы солтүстіктен оңтүстікке қарай— 170 км, батыстан шығысқа қарай — 180 км. Кіші Австрияның аумағы 1,9 млн га, оның 42 % (700 мың. га) жай жерлер, 40 % (671,1 мың. га) ормандар, 11 % (175 мың. га) — сулар,— 1,7 % (30 мың. га), жүзімдіктер — 1,9 % (31,5 мың. га).

Кіші Австрияның климаты жылы, орта еуропалық климаттар сияқты сипатталады. Орташа температурасы шілде айында шамамен +19 °C.

Халқы
=====

Кіші Австрия территориясының халқы 1,5 млн адамнан асады, бұл барлық мемлекеттің 18 % құрайды (Барлығы Австрияда 8,2 млн адам тұрады). Толықтығы 81 адам./км². Саны бойынша Кіші Австрия Венадан соң екінші орында. (Вена халқы — 1,6 млн адам). Кіші Австрияны еңбекке жарамды халық саны 750 мың адам, жұмыссыздар саны 40 мың адам.

Саясаты
=======

Кіші Австрияның саяси ландшафты 1945 жылдан соң Халық партиясымен (ÖVP) айқындалады, кейбір жағдайларда дауыстарды көп жинаған кезде жеңіске жетеді. Бұл жердің басшысы дәл сол халық партиясының өкілдері болып табылады. Бүгінгі күні ол Эрвин Прёлль. Күші бойынша екінші партия — социал-демократтар (SPÖ).

Австриядағы қалған саяси партиялардың есептік үлесі (коммунисттік партия және христиан қауымдастықтары партиясы) Кіші Австрияның басшылық құрылымында аз болып саналады, шамамен 1 %.

Сілтемелер
==========

* Ресми сайты |
**Сүттіген** (*ағылш.* Euphorbia) – сүттіген тұқымдасына жататын бір не көп жылдық өсімдіктер мен шала бұталар. 

Биіктігі 15 – 20 см, тамыры тармақталып, сабағы тік өседі. Қандауыр тәрізді жапырағы бүтін жиекті. Гүлдері дара жынысты, жасылдау сарғыш түсті. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жеміс береді. Жемісі – үш ұялы қауашақ. Сүттігеннің көпшілік түрінің сабағы сүтті, шырынды болады, кейбіреуінің ұрығында іш өткізетін май бар. Өте улы өсімдік. Көкшіл сүттіген (Е. *helіoscopіa*) – дәрілік өсімдік. Халық медицинасында сүттігенді іш өткізетін, несеп жүргізетін және ішек құртын түсіретін, сондай-ақ қатерлі ісіктерді емдейтін дәрі ретінде қолданады. Сүттігенді аса сақтықпен пайдаланған жөн, көп мөлшері ауыр асқынуларға, шырыны көздің, еріннің, мұрынның, жыныс мүшелерінің шырынды қабатына зиянды. 2 түрі: берік сүттіген (Е. *sclerocyathіum*) және Ярослав сүттігені (Е. *jaroslavіі*) – өте сирек кездесетін өсімдіктер ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген

Табиғатта таралуы.
------------------

Облыстың барлық аймақтарында өсетін 52 түрі бар. Соның ішінде, әсіресе талшық сүттігені (Т. *vіrgata*) республиканың орманды, шалғынды жерлерінде, егістіктерінде жиі кездесетін арамшөп.
Қазақстанның оңтүстік және шығыс облыстарының ормандары мен жабайы бұталарының арасында, құмды, сортаң, шөлейіт жерлерде өседі. Сүттігеннің өте қауіптілері – түйе сүттігені, құм сүттігені, күнбағыс сүттігені деп аталады. Дәрілік шикізат ретінде жиналмайды, мүмкіндігінше жайылымдарды тазарту үшін оларды тамырымен жұлып алып тастаған дұрыс. Ал қотырға, қышымаға қарсы қолданылатын дәрі тапшы кезде оның шөбінің тұнбасымен (1:20) осы аруларды емдеуге болады. Бірақ сақтық шараларын бұлжытпай орындау қажет.

Химиялық құрамы.
----------------

Сүттіген шөбінің құрамында іш өткізетін май, сондай – ақ эуфорбин қышқылының улы тотығы, шайырлы және органикалық заттар, аздаған алколоидтар болады.

Малдың улануы.
--------------

Жалпы сүттігенді мал жемейді. Бірақ жазда дайындалған пішен арасында сүттіген шөбінің араласып кетуі ықтимал. Қыс айларында осындай шөппен азықтандырған мал уланып қалады. Уланған малдың асқазан – ішегі зақымданып, қабынады, іші өтеді, тәбеті қашады. У денеге әбден тараған кезде оның зәріне қан араласады. Аузынан шұбырып көбікті сілекей ағады, тыныс алу органдары мен жүрек жұмысы нашарлайды. Дер кезінде емдемесе уланған мал 1 – 2 күнде өледі. Уланған малға алғашқы жәрдем – оның асқазынын марганцовканың әлсіз ертіндісімен жуу болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  .«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

*Шәріпбаев Н.* Малдың тыныс алу мүшелерінің ауруларын емдеу үшін қолданылатын дәрілік өсімдіктер // Сүттіген —  "Қайнар", 1988. — Б. 227-228. — (Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану). — 5700 таралым. — ISBN 5 - 629 -00074 - 5.
**Экономикалық Үлгілер** – зерделенетін жүйелердің түрлі элементтері арасындағы логикалық және сандық тәуелділіктерді анықтау үшін экономикалық үдерістерді‚ құбылыстар мен міндеттерді математикалық құралдармен сипаттау. Экон. үдерістердің сапалық заңдылықтарына және экон. құрылым элементтерінің арасындағы тәуелділіктерге сандық айқындылық беруге мүмкіндік туғызады. Үлгінің сипаттары бойынша объектінің барлық сипаты туралы емес‚ тек үлгіде де‚ объектіде де ұқсас сипаттары туралы пайымдауға болады‚ мұндай сипаттарды елеулі сипаттар деп атайды. Объектінің сәттік жай-күйі сипатталатын Э. ү. статикалық Э. ү.‚ объектінің дамуы көрсетілетін болса‚ серпінді Э. ү. деп аталады. Үлгілер сандық‚ талдамалы‚ матрицалық (кестелер нысанында) және торлық (торлы кестелер) үлгі түрлеріне бөлінеді. Э. ү-ді үлкен екі топқа бөлуге болады: басым түрде жоспардың өндірістік аспектісін көрсететін үлгілер және дамудың әлеуметтік аспектілерін көрсететін үлгілер.
***Будың негізгі көрсеткіштері***

 Қаныққын будың қасиеті, екі негізгі көрсеткіштерімен сипатталады: қысым *Р* немесе температура *tн* және құрғақтық дәрежесі *х*. Қысым немесе оның температурасына сәйкес, құрғақ қаныққан бу көлемімен *V* анықталады. Белгілі құрғақтық дәрежесі *х* бойынша, берілген қаныққан будың меншікті көлемін Vx табу үшін, ізделінетін меншікгі көлем, құрғақ будың меншікті көлемімен *xV* және қайнаған сұйықтың *(1-х) V'* меншікті көлемдерінен тұрады, яғни:

*Vx=(1-x) V'+xV*.
 Меншікті көлемдері *V'* және *V"*, сол белгілі қысымға арналғанын кестеден алады.

 Аз қысым кезінде және жоғарғы шамадағы құрғақтық дәрежесін х, сұйық орналасқан сұйықтың келемін есепке алмаса да болады. Онда шамамен былай анықтайды: 

*Vх+xV''*
немесе құрғақтық дәрежесін:

*х = Vх/V"*.
 Сонымен, қаныққан будың жағдайы болып, берілген қысым бойынша, құрғақтық дәрежесі жатады, сонымен қатар, екі басқа бағынышсыз көрсеткіштердің ішіндегі өзгергіштер *р, t, v, х,* олардың бір біріне байланыстығыларынан басқа *р, t* жатады да олар анықталуы мүмкін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кабашев Р.А. ж. б. Жылу техникасы: Оқулық/ Р.А. Кабашев, А.К. Кадырбаев, A.M. Кекилбаев. -Алматы: «Бастау» баспаханасы, 2008. - 425 б. Суреттері 140 сурет. Библиографиялы тізімі 17. ISBN 9965-814-30-9
**Сарытас** – Каспий теңізінің шығысындағы шығанақ. Маңғыстау шығанағының оңтүстік жалғасы.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Түпқараған ауданында, Түпқараған түбегінің солтүстік жағалауында.

Сипаты
------

Доғаша иілген шығанақ құрлыққа шамамен 6–7 км еніп жатыр. Теңізге қараған ені 15–18 км. Жарқабақты батыс жағалауының биіктігі 8 м, орта бөлігінде 3–5 м, шығыс жағалауының биіктігі шамамен 1–1,5 м. Кеме тоқтауға қолайсыз. Суының тереңдігі 4 м. Шығанақтың қиыр батысында Сұлтанапа мүйісі, шығысының түйетайлы жағалауында суы тұзды Төбе құдығы орналасқан. Сондай-ақ жағалау бойында шағын балық артельдері, қыстаулар бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
*Басқа мағыналар үшін Сарыоба деген бетті қараңыз.*
**Сарыоба** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Ақтоғай ауылының оңтүстігінде 50 км жерде орналасқан тау.

Жер бедері
----------

Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км-ге созылып жатыр, енді жері 7 км. Абсолюттік биіктігі 997 м. Сай, шатқал, аңғарлармен тілімденген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девон жүйесінің орта жəне жоғарғы бөлім жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қоңыр топырақ жамылғысында сұлыбас, боз жəне т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Бұлақтарға бай. Тау аңғарында Талдыбұлақ, Қасқа, Майтас, т.б. қыстаулар бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Электрлік орталықтан тепкіш copaп қондырғысы** - батырмалы электр қозғалтқышымен тікелей біріктірілген
орталықтан тепкіш сораптың жәрдемімен ұңгымадан сұйықты механикаландырылған
жолмен өндіру жабдықтарының жиынтығы.
Мүнайды, суды, тұздықтарды өндіргенде 
пайдаланады. Құрамына 50-600
баспалдақты орталықтан тепкіш сорап,
арнайы диэлектрлік маймен толтырылған
асинхрондық электр қозгалтқышы, электр
қозғалтқышының қуысына қойнауқаттық
ортаның флюидтері тусуінен сақтайтын
протектор, электр қозғалтқышын транс-
форматормен және басқару станциясымен
біріктіретін жумырсым желісі кіреді. Мұнай
уңғымалары үшін бул қондыргының өнімділігі
15-20-1400-2000 м3/тэу-ке, арыны 2500-3000
м-ге, электр қозғалтқышының қуаты 500 кВт-
қа, кернеу 2000 в-ке, айдалатын суйықтың
температурасы 180°С-қа, қысымы 25 Мпа-ға
дейін жетеді.Ресейде кеңінен қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Сарысағақ шүрілдек** (лат. *Charadrius asiaticus*) — татреңтәрізділер отрядының Татрең тұқымдасының Шүрілдектер туысының құсы, нағыз шөл балықшысы. Сарысағақ шүрілдек дене мөлшері және реңі бойынша жуантұмсық шүрілдекке ұқсас. Жоны - сұрғылттау қызыл қошқыл, бауыры -- шашқандай ақ. Сарысағақ шүрілдек (оны каспийлік шүрілдек деп те атайды) аталығының көз айналасында қара теңбіл болмайды, ал қызылсары жолақ жуантұмсық шүрілдектікіне қарағанда әлдеқайда жалпақ. Жолақ тек қана жемсауды емес, төстің алдыңғы бөлігін де алып жатады және сыртынан жіңішке қара жолақ көмкереді. Тұмсығы жуантұмсық шүрілдектің тұмсығынан екі есе жіңішке, ал аяғы - ұзындау. Жуантұмсық шүрілдекке қарағанда біршама солтүстіктегі шөлде: Ставропольдің ортаңғы жазықтарынан Зайсанға дейін, оңтүстікте - Ауғанстанға дейін қоныстанады. Қазақстанда шөл, шөлейт және құрғақ далаларда өмір сүреді. Жеке-жеке жұп түзіп, орын тебеді. Ұядағы үш жұмыртқаны ата-енелері кезектесіп басады. Балапандар ұялық шұңқырда екі күннен артық болмайды, бұдан соң ата-енелерімен бірге көшпенділік жасайды. Қанатынан көтерілген жас балапандар ересек құстармен бірге үлкен үйірге жиналады да, алма-кезек құстардың екі түрі шөлдік сіуқоймаларға ұдайы қатысады. Қазақстанда наурыздан қыркүйек бойы кездеседі. Алайда соңғы онжылдықта бұл түрдің саны кеміп барады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Charadrius asiaticus*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра