recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Тегеран конференциясы** (1943, 28 қараша – 1 желтоқсан) – халықаралық келісім. Оған 2-дүниежүзілік соғыстағы одақтас үш держава – КСРО, АҚШ, Ұлыбританияның мемлекеттерінің басшылары: И.В.Сталин, Ф.Д. Рузвельт, У.Черчилль, сыртқы істер министрлері, штаб бастықтары, т.б. кеңесшілер қатысты. Күн тәртібінде соғыстың барысы мен соғыстан кейінгі бейбітшілік мәселелері талқыланды. Одақтас елдердің Германияға қарсы соғыс қимылдарын бірлесіп жүргізу жоспарын жасау Тегеран Конференциясының басты мәселесі болды. Бұған дейін АҚШ пен Ұлыбритания Еуропада соғыс майданын ашамыз деген уәделерін орындамағандықтан соғыстың негізгі ауыртпалығын Кеңес Одағы көтерді. Кеңес делегациясының ұсынысы бойынша Еуропада 2-майдан ашу, соғыстың аяқталуын тездету мәселесі қаралды. Черчилль 2-майданды Балқан түбегі арқылы жүргізуді жақтады. Ол ағылшын-америкалықтар әскерін Кеңес Армиясынан бұрын Оңтүстік-Шығыс және Орталық Еуропаға кіргізуді көздеді. Ал Сталин Германия шекарасына неғұрлым жақын жерде – Солтүстік Францияда ашуды ұсынды. Оны Рузвельт жақтап, 2-майдан Францияның солтүстігінде 1944 жылы мамырда ашылатын болды. Кеңес Одағы Қызыл Армияның ірі шабуылын осы кезге сәйкестендіруге міндеттенді. Тегеран Конференциясында Түркияның одақтас елдер жағында соғысқа қатысуы қаралды. АҚШ пен Ұлыбританияның өтініштеріне байланысты Кеңес Одағы Еуропадағы соғыс аяқталысымен Жапонияға қарсы соғыс ашуға келісті. Рузвельт Германияны бір-біріне тәуелсіз бес мемлекетке бөлшектеу туралы мәселе көтерді. Черчилль бұл ұсынысты қабылдап, Австрия, Венгрия және Оңтүстік Германияның кейбір аудандарын қамтитын "Дунай федерациясын" құру жөніндегі жоспарды қолдады. Кеңес өкіметінің өкілдері бұл ұсыныстарды қабылдатпады. Тегеран Конференциясында Иранның тәуелсіздігі туралы да сөз болды. Соңғы мәжілісте Польша шекарасы жөнінде біраз мәселе шешілді. Болашақ кеңес-поляк шекарасы мәселесіне келгенде Сталин Кеңес Одағының атынан 1939 жылғы шекараны мойындауды талап етті, бұл негізінен 1920 жылы Керзон ұсынған бағытқа сәйкес келетін еді. Бұл талап қабылданды. Сонымен Польшаның шекарасы шығыста Керзон линиясымен, ал батыста Одер өзені бойымен өтуі жобаланды. Тегеран Конференциясында Германияның, дүние жүзінің соғыстан кейінгі құрылысы, болашақта БҰҰ арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелері талқыланды. Тегеран Конференциясы шешімдері соғыс барысында Кеңес Одағы, АҚШ, Ұлыбританияның өзара әкери-саяси ынтымағын жоғ. сатыға көтеріп, келешектегі қатынастарды нығайтуға жол ашты.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Александр Иванович Засс** немесе **Темір Самсон** (1888, Вильнюс, Вилен губерниясы, Ресей империясы — 26 қыркүйек 1962, Хокли, Лондон, Ұлыбритания — балуан, цирк актері.

Өмірбаяны
---------

Алексанр Засстың бала күндері Саранскте Пензия губерниясында өткен. Засстың бойы 167,5 ал салмағы 75-тен аспаса да „Темір Самсон" XX ғасырдың ең мықты адамдарының бірі болған. Ол бала кезінен жақсы көрсеткіштерге жеткен. Есейгенде циркте актерлік талантын көрсеткен және бір қызығы, ол жасаған трюктарды ешкім қайталай алмаған.   

Мысалы:

1. Кеудесінде 500 кг тасты ұстап тұра алған, ал оның көмекшілері темір балғамен тасты жарған
2. Аренада пианиноны оңай алып журген
3. Тісімен 220 кг балғаны көтере алған. Засс өзінің орасан зор күшінің көмегімен жақсы күрескен. Засстың қарсыластары өзінен 2 есе үлкен болса да ол оларды жеңе білген.

Алғаш рет 1908 жылы Орынборда өнер көрсеткен. Сол кезде адамдар оның күшіне таң қалған.  

1925 жылы Лондонда „Ғажап Самсон" атты кітап шығады. Ол кітапта Засстың өмірде көрген қиыншылықтары мен өзі ойлап тапқан адам ағзасының физиологиялық дамуының түрі туралы жазылған.   

Засс Ұлы Отан соғысы кезінде көптеген көмегі тиген. Ол сұрапыл соғыстада өзінің күшімен танылған. Дәлірек айтатын болсақ, жараланған атты иығына асып салып жүрген. Соңғы рет 1954 жылы өнер көрсеткен сол кезде Засстың жасы 66-да болатын. Актерлік өмірден соң ол жанурларды тәрбиелеген. Засстың жасы жетсе де ол мықты, әрі қайратты болып қалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Силачи XX века. Александр Засс
2. ↑  Фотографии Александра Засса
3. ↑   Мұрағатталған 5 ақпанның 2014 жылы.
4. ↑  Засс Александр Иванович Мұрағатталған 14 сәуірдің 2013 жылы.
5. ↑  Игорь ХРАМОВ Возвращение Русского Самсона. Заморская слава «Сильнейшего человека мира» Газета «Культура» № 34 (7544) 31 тамыз — 6 қыркүйек 2006 ж.
Александр Грин
**Александр Грин** (11 тамыз 1880 жыл - 8 мамыр 1932) – орыс-совет жазушысы. Әскерлер арасында революциялық жұмыс жүргізгені үшін тұтқынға алынып, үш рет Сібірге айдалғын. «Қатардағы жауынгер Пантелеевтің еңбегі» атты алғашқы әңгімесін (1906) патша жандармдары конфискелеп өртеп жіберген. Италияда (1906), Апельсиндер (1908) әңгімелер жинағын жарыққа шығарған. Революциядан кейін «Қызыл желкен», «Дала жүрегі» (1923), «Толқын үстінде» (1928), «Фантастикалық новеллалар» (1934), «Барар жер жоқ»(1930) және тағыда басқа кітаптар жазып қалдырған. Сонымен қатар Грин шығармалары бойынша бірнеше кинофильмдер түсірілген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том
Александр Васильевич Топчиев
Көшеге Ресей химигі, академик, КСРО Ғылым академиясының вице-президенті, КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері Александр Васильевич Топчиевтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 26.12.1962 Ме453/26 шешімі) берілген. Топчиев Александр Васильевич (1907-1962) Волгоград облысының Михайлова елді мекенінде дүниеге келген. КСРО Жоғары Білім министрлігінің орынбасары қызметін атқарған.

Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Өтемісов, Мұқатай, Асфендияров атындағы көшелермен қиылысады. Бұрынғы атауы - Восточная көшесі. Көшөнің ұзындығы - **700 метр**.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Каролина Лукреция Гершель** (нем. *Caroline Lucretia Herschel*; 16 наурыз 1750, Ганновер, — 9 қаңтар 1848, сол жерде) — ағылшын-неміс астрономы, белгілі ағылшын астрономы және оптик Уильям Гершельдің (1738-1822) қарындасы және ассистенті. Бірқатар астрономиялық жаңалықтар жасады, «Historiacoelestis Britannica» немесе «Flamsteed Designations» («Британдық аспан тарихы», немесе «Флемстидтің белгілері») (1725) жалпыға мәлім аспан шырақтары каталогын толықтырған, жұлдызды каталогтың редакторы және құрастырушысы. Оның астрономияға қосқан үлесі Ұлыбритания үкіметімен танылды, Алтын медальмен (1828) жәнеЛондон корольдік астрономиялық қоғамының құрметті мүшелігіне (1835) белгіленді. Ирландия Корольдік Академиясының құрметті мүшесі болып сайланған (1838).

Өмірбаяны
---------

Уильям мен Каролина Гершельдер. 1896 жыл.
Балаларына музыкалық білім беруге талпынған еврей-музыканттың отбасында дуниеге келген, отбасында тоғызыншы бала. 1772 жылы өзінің ағасы Уильям Гершельдің шақыруы бойынша Англияға келді және оның өмірінің қалған қырық жылы бойы оның ажырамас көмекшісі болды.

Бірлескен өмірінің алғашқы сегіз жылы, Уильям Гершель музыкамен айналысып жүрген кездерде, Каролина оның барлық музыкалық шығармаларында әнші ретінде сахнаға шыққан. Гершельдің астрономиялық айналысушылығы арта келгенде, Каролина оларға еліктеп қала берді және Гершельдің зерттеулеріне ассистенттік етіп, оларға жазба жүргізді. Бос уақытында Каролина Гершель өз бетінше аспан бақылайтын және 1783 жылы жаңа үш тұмандық ашты. 1786 жылы Каролина Гершельмен жаңа комета — әйелмен табылған бірінші комета ашылды; осы кометаның арқасынан тағы да бірнешеуі ашылды.

1822 жылы Уильям Гершель қайтыс болғаннан кейін Каролина Гершель Ганноверге қайтып келді, бірақ астрономияны қалдырмады. 1828 жылы оның ағасымен зерттелген 2500 жұлдызды тұмандықтар жұмысын аяқтады; осыған байланысты Ұлыбританияның Корольдік астрономиялық қоғамы оны алтын медальмен марапаттады және 1835 жылы өзінің құрметті мүшесі етіп сайлады.

1838 жылы Каролина Гершель Ирландия Корольдік ғылым академиясының құрметті мүшесі болып сайланды.

Каролина Гершельдің құрметіне 1888 жылы ашылған астероид (281) Лукреция және Айдағы кратер аталды.

Әдебиет
-------

* *Roberta J. M. Olson, Jay M. Pasachoff* The Comets of Caroline Herschel (1750-1848), Sleuth of the Skies at Slough // Seventh Conference on the Inspiration of Astronomical Phenomena, INSAP7. — 2010. — arXiv:1212.0809.
* Michael Hoskin, 2005. Caroline Herschel as Observer. Journal for the History of Astronomy, Vol. 36, Part 4, No. 125, pp. 373-406 (November 2005).
**Александр Давидович Бениаминов** – совет театр- және киноактері. Ресейдің халық әртісі.

Өмірбаяны
---------

Александр Бениаминов 1922 жылы Батумский орталық жұмысшы клубының Драмалық курсын тәмамдайды.

1923-1927 жылдары ГИТИС-те оқиды. 

1930 жылдың басында Ленинград мюзик-холлындағы Экспериментальді шеберхана тобының құрамында болды.

1937-1941 жылдар аралығында Ленинград комедия театрында Н.П. Акимова жетекшілігімен актерлік қызмет атқарады.

Ұлы Отан соғысы жылдарында Фронттық миниатюр театрын ұйымдастырып, жетекші болады.

1946 жылы қайтадан Ленинград комедия театрына қайта оралады. Бұл жерде 1970 жылға дейін қызмет атқарады. Н. Акимов атындағы комедия театры Александр Бениаминовке үлкен мәртебе сыйлады.

Дереккөздер
-----------
**Гипермәтін** (HYPERTEXT) — негізіне WWW құрылған мәтін. .

  

Гипермәтінді арнайы құжаттар мәтіннің кейбір бөліктері "айқындалатындай" етіліп қалыпқа түсірілген. Олар өзге құжаттарға сілтемелік қызмет етеді. Гипермәтін термині осыдан шыққан. Web-oeirep Гипермәтінді құжаттардан Гипермәтінді белгілеу тілінде Hiper Text Markup Language (HTML) деп аталатын арнайы қалыпта құрастырылған. 

  

Гипермәтіндегі ақпаратты пайдаланғанда Mosaic немесе Netscape секілді Интернет графикалық навигатор пайдаланушыға мәтін мен графика көрсетеді. Айқындалған мәтінмен іздеуішті іске қоса отырып, компьютерде сақталған тиісті құжаттарға немесе көріністерге өтуге, бейне және аудиографика т.б. түрлі ортаны пайдаланатын Web беттерін бірінен соң бірін оқуға және көруге болады. 

  

Сондай-ақ Гипермәтінді құжаттармен клавиш түймелерінің көмегімен жұмыс істеуге мүмкіндік беретін мәтіндік навигатор да бар. Алайда оны пайдаланғанда WWW-ның біраз мүмкіндігі жоғалып, ақпараттың мәтіндік бөлігіне ғана қол жетеді.

Дерекөздер
----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.
**Топтық шешім қабылдау** - топтың барлық мүшелері үшін ортақ міндетті орындау кезінде өзара ақпарат алмасу жағдайында топ жүзеге асыратын баламалардың бірін таңдау. Toп болып шешім қабылдау рәсімі топтық пікірталастағыдан өзгеше болады, топ мүшелері пікірлерінің міндетті түрде үйлестірілуін көздейді, ал топтық пікірталас болса, ол, әдетте, топ болып шешім қабылдаудың алдындағы кезең деп қарастырылады. Жекелеген жағдайларда топ болып шешім қабылдау ақпарат алмасудың шектелу жағдайында, топ мүшелері өздерінің әуел бастағы шешімдері туралы хабарлай ғана алатын кезде пайдаланылады. Toп болып шешім қабылдауды қатысушылардың өзара әрекеттестігінсіз индивидуумдық шешімдерден топтық шешімдерге өтуден ажырата білу керек. Топтық шешім қабылдау процесін эксперименттік зерттеуді К. Левин бастап, топтық пікірталастың қабылданатын шешімдердің сипатына ықпалын қарастырды. Осы бағыттың шеңберінде тәуекелге және топтық қарама-қарсылыққа қарай ойысу феномендері анықталып, мұның өзі топтық шешімдерді индивидуумдық шешімдердің жиынтығына саюға болмайтынын, топтық шешімдер топтық өзара әрекеттестіктің тән сипатты өнімі болып табылатынын көрсетті. Индивидуумдық шешімдермен салыстырғанда топтық шешімдердің сапасы неғұрлым жоғары болатыны дәлелденген. Осының өзінде пікірталас процесінде топтық шешімдердің сапасын төмендететін қайсыбір деформациялар болуы мүмкін екендігі (атап айтқанда, тәуекелге қарай ойысу) көрсетіледі. Индивидуумдық және топ болып қабылданған шешімдердің салыстырмалы құндылығы туралы мәселені зерттеу кезінде батыс елдерінің психологиясы топтық даму деңгейін ілікке алмайды, ал топ болып шешім қабылдау саласындағы әр алуан зерттеулердің нәтижелерін бағалау және талдау кезінде оның есепке алынуы қажет.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Иссадағы соғыс**
Б. з. б 333 жылдың қарашасында Сирия мен Киликияның шекарасында, Исса жазығында Македония билеушісі Ескендір мен парсы патшасы үшінші Дарий алғаш рет бір бірімен бетпебет келді. Македониялықтарбір жыл бойы Парсы империясы жерінде салтанатпен шерулетіп жүрді. Солтүстік батыс жағалауға келіп түскен олар Кіші Азияға қарай терең жылжыды. Александрдың басқаруылындағы әскер тек қана македониялық жауынгерлерден ғана емес, бүкіл эллиндік полюстерді біріктіретін Коринф одағының басқарушысы болғандықтан грек жалдамалыларынан да тұрды. Бастапқыда Дарий жас патшаға менсінбеушілікпен қарап қателеседі. Ол мысқыл ретінде оған кішкентай бала құсатып қамшы, доп және бірнеше алтын теңге жібереді.
Асыл тастармен безендірілген арбада тұрған Дарий басқарған және ағаш палисадпен қорғанған жүзмыңнан асқан парсы жауынгерлері Македонскийдің әскеріне қарсы тұрды. Александр барлығы отыз мың жаяу әскерден және бес мың салт аттыдан құралған армиясын он алты қатарданг тұратын фаланга әскер болды. Дарий қашады. Александр артынан қуады, бірақұ Дарий артынан шаң ғака қалдырады. Басқарушыларының қашқанын көрген парсылықтар беріледі. Сол түнде Александр Дарийге арналған кешкі асты көріп «Патшалық ету деген, міне, осы болар» деп шаттана айқайлайды.
Футболдың таралу тарихы
-----------------------

Футболдың алғаш 1863 ж. Англияда арнаулы ережесі бекітіліп, тұңғыш қауымдастық құрылды. Сондықтан Англия аталмыш спорт түрінің отаны болып есептеледі. Бірақ Футболға ұқсас аяқдоп ойынының түрлері ежелгі Мысыр, Қытай, Грекия, Римде, ал онан кейінірек Франция мен Италияда дамыған. Кейін бұл спорт түрі біраз өзгерістерге ұшырап, футбол деген атаумен бізге жетті.19-ғасырдың соңына қарай футбол Еуропа мен Латын Америкасы елдеріне кеңінен тарай бастады. 1904 жылы халықаралық футбол федерациясы (ФИФА), 1954 жылы Еуропа футбол қауымдастықтары одағы (УЕФА) құрылды. 1900 жылдан бастап олимпиялық ойындар бағдарламасына енген. 1930 жылдан бастап төрт жылда бір рет әлем чемпионаты және 1958 жылдан бастап Еуропа кубогы үшін жарыстар өткізіліп тұрады.
**Торта** (қаракөз) (Rutіlus rutіlus) – тұқытәрізділерге жататын жартылай өткінші балықтар. 

Торта Еуропада, Батыс және Солтүстік Азияда таралған. Қазақстанның су айдындарында кең тараған, негізінен тұщы суларда болады. 5 түр тармағы (кәдімгі, Сібір, Арал, Каспий және Шалқар торталары) бар. Соңғы деректер бойынша Каспий тортасы (R. caspіcus) жеке түр ретінде қарастырылады. 

Тортаның ұзындығы 50 см, салмағы 1500 г. Жыныстық жағынан 3 – 5 жасында жетіледі. Уылдырығын (2,5 – 147 мыңдай) сәуір – мамыр айларында шашады. Тұщы суда тіршілік ететіндері планктон және бентоспен, ал өткінші түрлері негізінен қосжақтаулы моллюскалармен және шаянтәрізділермен қоректенеді. 

Торта кәсіптік маңызы бар балық, әуесқойлық жолмен де ауланады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Хайдар бен Әли Хусайни Рази** (шамамен 1583 — ө. ж. б.) — ортағасырлық тарихшы. Ол парсы тілінде жазылған 5 тараудан тұратын жалпы тарихты қамтыған шығарманың авторы. Қамтылған тараулары: араб әлемі, Иран әлемі, Орт. және Шығыс Азия, Еуропа мен Үндістан. Автордың өзі жайлы дерек өте аз. Ол: "1618 — 1619 ж. осы шығармамды аяқтарда 35 жаста едім", — деп жазған. Еңбекке ешқандай ат қойылмаған әрі ешкімге арналмаған. Осыған қарап кейбір зерттеушілер автордың қандай да болмасын тәуелділікке мойынсұнбағанын көрсетіп, мұның өзі орта ғасырдағы шығыс адамының барынша батылдығы деп тұжырымдайды. Иран ғалымы Исмаил хан Афшардың пікірінше, ол бір топ ғұламалар жазған, пайғамбардың қайтыс болған күнінен бастап 1588 — 1589 жылдарға дейінгі оқиғаларды қамтитын "Тарих-и Алфидің" 3 томын Акбардың тапсыруымен көшіріп алған. Еңбек автордың атынан баяндалып, оның заманына дейінгі оқиғаларды жан-жақты қамтуына қарағанда, ешқандай жазба деректі пайдаланбағаны аңғарылады деп пайымдайды В.В. Бартольд. Шығарманың бірнеше нұсқасы бар. Соның біреуі Санкт-Петербургтегі Салтыков-Щедрин атынд. көпшілік кітапханада сақтаулы.

Сілтемелер:
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Өтепберген Әлімгереев** (26.5.1949 жылы туған, Атырау облысы Құрманғазы ауданы Жиделі ауылы) - публицист-жазушы. 
1972 ҚазҰПУ-ды бітірген. Еңбек жолын Маңғыстау облысында Бейнеу ауданында мектеп мұғалімі боп бастайды. 1973 - 90 жылдары Атырау облысында "Атырау" газетінде жұмыс істеген. 1990 жылдан Атырау облысы телерадио компаниясының бас редакторы.
Әдеби туындылары 1966 жылдан бері түрлі газет-журналдарда жарияланған. Алты әдеби-публицистикалық кітаптардың авторы. Махамбет, Асан Қайғы, Жиренше шешен, Мұрат, Бала Ораз, Мақаш әкім туралы зерттеулер жазған. Қазақстан Журналистер одағының (1994), Атырау облысының әкімі белгілеген Махамбет атындағы республикалық сыйлығы (1996) лауреаты. "Егемен Қазақстан" газеті (1987) мен "Ара" журналы (1980, 1981) байқауларының жүлдегері. «Сарайшық», «Ақ Жайық ұлы», «Түлік төресі», «Ұзақ жол», «Тағдырмен тайталас», «Бәйтерек» атты кітаптары мен көлемді очерктері жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Өтеп Батырбек Туғанбайұлы** (19.10.1946, Түлкібас ауданы Жиынбай ауыл – 3.4.1992) – суретші. 

  

1966 – 71 ж. Алматы көркемсурет учелищесінде оқып жүріп Львов мемлекеттік қолданбалы өнер институтына ауысып, оны үздік бітіріп шыққан. 1974 жылдан КСРО Суретшілер одағының мүшесі. 1971 – 74 ж. Ә.Қастеев атындағы Шымкент көркемсурет училищесінің және М.Әуезов атындағы институттың көркемсурет-графика факултеті н де оқытушы болды. 1974 жылдан облысы суретшілер қорында қызмет атқарды. Өтеп Батырбек Туғанбайұлы – Қазақстандағы қолданбалы өнер саласын, соның ішінде тоқыма саласын (гобелен) енгізген кәсіпқой суретші. Оның «Түркі эпосы», «Бозторғай», «Той» деген туындылары Халықар. көрмелерде жоғары бағаланып, түрлі дипломдармен марапатталған. Бұл туындылар Астана қаласындағы Президент резиденциясына ілінген. Басқа да жұртқа танымал «Отбасы», «Шілде», «Өмір өрнегі», «Атамекен», «Өскен өңір», «Өркендер», «Біржан – Сара», т.б. көптеген туындылары бар. Олардың бірқатары гобелен, батик, текемет пен сырмақ түрінде орындалған. Шығармаларының алтын арқауы – туған жерге деген сүйіспеншілік. 1997 ж. Шымкент қаласының орталығы кө¬шелерінің біріне суретшінің есімі берілді. 1994 жылдан бері облысы Өтеп Батырбек Туғанбайұлы атындағы қайырымдылық қор жұмыс істейді. Қордың басты мақсаты – талантты жас суретшілердің өнер туындыларын жарыққа шығару, ұлттық қолданбалы өнер саласын дамытуды насихаттау. Шымкент қаласында Өтеп Батырбек Туғанбайұлының атындағы дарынды балаларға арналған орта мектеп бар. Суретші туындыларының барлығы дерлік авторлық құқықпен қорғалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
**Жұмәділ Маман** - 1941 жылы 17 қарашада ҚХР, Суар, Іле аймағы, Күнес ауданында дүниеге келген. Суар педагогикалық институтының тіләдебиет факультетін 1959 жылы бітіріп, «Іле жастары» журналы, «Іле өрендері» , «Іле» газеттерінің тілшісі, редакторы, аға редакторы болып қызмет атқарды. 1970 жылы «мәдени зор төңкеріс» тұсында 4 жыл еңбекпен түзетуде болған. 1974 жылдан бастап Іле облыстық Коммунистік Жастар одағы комитетінде үгіт бөлімінің меңгерушісі, «Іле айдыны» журналының бас редакторы, облыстық шығармашылық кеңсе меңгерушісі болды. 1985 — 2002 жылдары Іле облыстық әдебиет-көркемөнер бірлестігінің төрағасы, «Іле айдыны» (қазақ, ұйғыр, қытай тілдерінде шығатын) 3 әдеби журналдың Бас редакторы міндетін атқарған. ҚХР Жазушылар одағы, Фольклор қоғамының мүшесі. Қазір зейнеткер.
«Пионерлерге» (өлең-мысалдар), «Тау жалыны», (дастан), «Қарақат» (өлең-толғаулар), «Ақбар-Сейіт» (роман), «Ақылбай атайдың әңгімелері» (повесть), «Әке бауырындағы бала» (әңгіме-повестер), «Қарқара шоқысы» (әңгімелер), «Тұнық дауыс» (өлең-поэмалар), «Жүмәділ дастандары» (дастандар), «Ән сыры — жан сыры» (ғылыми мақалалар), «Айхай» (аударма, әңгіме-повестер), «Күмбезге түскен күншуақ» (повесть-хикаят), «Ашық есік алдында» (эсселер), «Адамның бұлбұлы — Әсет» (тарихи ғұмырнама) кітаптары жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Аксиома** *(көне грекше: ἀξίωμα* — лайықты қабылданған қағида) — нанымдылығы ақиқат (шындық) болғандықтан логикалық дәлелдеусіз алынатын қағида; теорияның ақиқат (шындық) ең бастапқы қағидасы. "Аксиома" термині Ертедегі Грекияда пайда болған. Ол алғаш рет Аристотельдің (біздің заманымыздан бұрын 384 — 322 жылдары) еңбектерінде кездеседі. Ал Евклид (біздің заманымыздан бұрын III ғасырда) аксиомалық жүйені пайдалана отырып өзінің басты еңбегі — "Негіздерді" жазды.

Математикалық теорияның негізі болып табылатын аксиомалар жүйесі де аксиомалар сияқты үнемі өзгертіліп әрі жетілдіріліп отырады. Аксиомалар жүйесіне оның қайшылықсыздығы, тәуелсіздігі және толықтығы сияқты негізгі талаптар қойылады. Аксиомалық тәсілдер геометрияда, арифметикада, ықтималдықтар теориясында тағы басқа салаларда кеңінен қолданылады. Қазақша аксиомалық әдіс.

#### 1 аксиома

Түзу қандай болса да, оның бойында жататын және оның бойында жатпайтын нүктелер табылады. Әрбір екі нүкте арқылы бір ғана түзу жүргізуге болады.

#### 2 аксиома

Түзу бойындағы үш нүктенің тек біреуі ғана қалған екеуінің арасында жатады.

#### 3 аксиома

а) Әрбір кесіндінің нөлден үлкен ұзындығы бар.  

ә) Кесіндінің ұзындығы оның әрбір нүктесі мен бөліктерінің қосындысына тең.

#### 4 аксиома

Түзу жазықтықты екі жарты жазықтыққа бөледі.

#### 5 аксиома

а) Әрбір бұрыштың нөлден үлкен градустық өлшемі болады.  

ә) Бұрыштың градустық өлшемі осы бұрыштың қабырғаларының арасы арқылы өтетін кез келген сәулемен бөлінетін бөліктерінің қосындысына тең.

#### 6 аксиома

Кез келген сәуле бойынан оның бастапқы нүктесінен бастап, ұзындығы берілген кесіндіні өлшеп салуға болады және ол жалғыз болады.

#### 7 аксиома

Кез келген сәуле бойынан берілген жарты жазықтықта градустық өлшемі берілген бұрышты өлшеп салуға болады және ол жалғыз болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО»ҒӨФ. 2007 жыл.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
3. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
4. ↑  Қазақ энциклопедиясы I том
**Аксис** (лат. *Axis axis*) — бұғылар тұқымдасына жататын сүтқоректі. Дене ұзындығы 130-150 см, құйрығының ұзындығы 20-30 см, мүйізімен қоспағандағы биіктігі 91 см, ал массасы 80 кг.

Мекені
------

Аксис Солтүстік Индостанда, Гималайға жетпей, Шри-Ланка, Каламиан, Бавеан аралдарында мекендейді. Көбінше саванна ормандарын мекендейгенді көздейді.

Қорегі
------

Аксистер жапырақ, шөптерді қорек етіп, басқа тірі ағзаларға зиянын тигізбеді.

Ерекшелігі
----------

Мүйізінің ұзындығы 80 см. Азия аймағының ең көрікті бұғыларының бірі. Олар стая құрып, өмір сүреді. Ағаштың төбесінде отырған маймылдарды бақылап, жерге түскен жапырақтарын теріп жейді. Ол әсіресе құрғақ мезгілдерінде өте тиімді.

Көбеюі
------

Құрсағында баласын аксис 210-225 күн ұстайды. Көбінше бір,кейде екі аксис туады. Олар бір жасқа толған соң өз бетінше жүріп, ата-анасынан алшақтайды. Аналық жынысты аксистер анасымен 2 жыл болады,ал, есею процессі 1,5-2 жылды қамтиды. Жабық күйде 21 жыл өмір сүреді. Олар Қызыл кітапқа енген бағалы аңдар болып есептелінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Duckworth, J.W.; Kumar, N.S.; Anwarul Islam, M.; Sagar Baral, H.; Timmins, R. (2015). "*Axis axis*". *IUCN Red List of Threatened Species* (IUCN) **2015**: e.T41783A22158006.. Retrieved 30 January 2016.
**Әкімшілік жауапкершілік** — азаматтар мен лауазымды адамдардың өздерінің әкімшілік құқық бұзушылық әрекеттері үшін заң алдындағы жауапкершілігінің бір түрі. Кінәлі адамдар өзі құқық бұзған уақытта және территорияда қолданылатын заңдар негізінде әкімшілік жауапкершілікке тартылады. Қазақстан Республикасында 1984 жылы 24 наурызда қабылданған (1995 жылы 1 сәуірде бірнеше рет өзгерістер мен толықтырулар енгізген) "Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі" қолданылады. Осы құжат бойынша әкімшілік жауапкершілікке құқық бұзған сәтте 16 жасқа толған азаматтар ғана тартылады. Әскери қызметшілер мен әскери жиындарға шақырылатындар, ішкі істер органдарының қызметкерлері әкімшілік құқықты бұзған ретте тәртіптік жарғылар бойынша жазаланады. Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттарын — сәйкесті Парламент палатасының, жергілікті мәслихат депутаттарын — сәйкесті өкілетті органның келісімінсіз, ал Қазақстан Республикасының судьяларын Қазақстан Республика Президентінің келісімінсіз Әкімшілік жауапкершілікке тартуға болмайды. Сондай-ақ республикадағы шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдарды, өзінің іс-әрекетіне есеп бере алмайтын, есі дұрыс емес адамдарды т.б. Әкімшілік жауапкершілікке тартуға қатысты мәселелер қолданыстағы әкімшілік кодексте егжей-тегжейлі көзделген.

Әкімшілік құқық бұзушылық белгілеріне:

1. Құқыққа қарсылық
2. Кінәлілік
3. Әкімшілік жазалау
4. іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілігі жатады

Әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін қолданылатын жазалар
------------------------------------------------------------

* ескерту жасау;
* әкімшілік айыппұл салу;
* әкімшілік құқық бұзушылықты жасау құралы немесе оның тікелей объектісі болған затты, өтемін төлеп алу;
* әкімшілік құқық бұзушылық жасау құралы немесе оның тікелей жасау объектісі болған затты, сол сияқты әкімшілік құқық бұзушылықты жасау
* салдарынан алынған мүлікті тәркілеу;
* арнаулы құқықтан айыру; лицензиядан айыру, т.б.;
* жеке кәсіпкердің қызметін тоқтата тұру немесе оған тыйым салу;
* заңсыз салынып жатқан немесе салынған құрылысты мәжбүрлеп бұзып тастау;
* әкімшілік қамауға алу;
* шетел азаматын немесе азаматтығы жоқ, адамды Қазақстан Республикасының шегінен әкімшілік жолмен кетіру.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құқықтану: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған окулық /А. Ибраева, Г. Өлібаева, Қ. Айтхожин. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965-33-638-5
**Әкият** немесе **Хикаят** (араб.: حكاية‎ - аңыз, шытырман оқиғалы әңгіме сөзінен шыққан) - фольклорлық жанр, қазақша баламасы - ертегі. Әкияттың түрлері: танымалы әкият (қиял-ғажайып ертегілер), көнкүреш әкият (тұрмыстық ертегілер), жануарлар турасындағы әкият. Тылсымлы әкият: "Дию патша", "Хан хатын пәм сихерче", "Тылсымлы шәм", "Қара таяқ" т.б. Көнкүреш әкияттарын татар фольклоршылары бірнеше салаға бөлді: "Ғыйбрәтлә әкият" ("Зирак қарт", "Ақыл белән Бахет", "Өч килен", т.б), "Маражалы әкият", "Сатирик әкият".[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану: терминдер сөздігі / – 3-ші бас.. - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006. - 400 б. ISBN 9965-776-24-5
**Костевич (Сергеева) Ирина Львовна** - орыс, 1970 жылы, маусым айының 6 жүлдызында, Орал қаласында дүниеге келген. 1987—88 жылдары қазақтың Ленин атындағы политехникалық институтының (мұнай факультетінде), 1990—91 жылдары қазақтың Мемлекеттік университетінде (журналистика факультетінде) оқыған .

Бұл күндері СПбГУП-тің (мәдениет факультетінің) студенті. 1988 жылдан бері әртүрлі басылымдарда қызмет атқарды: облыстық "Приуралье" газетінде, республикалық апталық газеттерде — "Горизонт", "Караван-блиц", "АиФ Казахстан", "Караван", "НП", "Ярмарка", "Московский комсомолец", "Курсив", "Литер", "Бизнес и власть" т.б. Сондай-ақ "Малый бизнес Казахстана", "Отан", "Рандеву", "Efite women" (журналының Қазақстанда шығатын "Vodue" қосымшасында) "Cosmorofiten, Portfofio" журналдарының қосымшаларында, телеарналарда: "Таң", "КТК", "31-канал", ТВМ-ның "Например" бағдарламаларында, "Хабардың" тележаңалықтарында сыншылық қызметтер атқарды.

2003-2004 жылдары "Шоколад" журналының бас редакторы. 2004 жылдан бергі уақытта "Маматай" агенттігінен шығатын "Киноман" әдеби журналының шеф редакторы.

Әдеби жарияланымы: "Простор" журналында әңгімелер циклы. Атағы: ФЭШН-журналист (2004). Сондай-ақ Дәрежан Өмірбаевтың "Махаббат туралы" фильмінің сценарийін бірлесіп жазған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық", Алматы,"Білім" баспасы, 2005 жыл - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**Костас Варналис** (гр. *Κώστας Βάρναλης*; 26 ақпан 1884, Бургас, Болгария — 16 желтоқсан 1974, Афина) —грек жазушысы және қоғам қайраткері. Болгарияда грек етікшісі Яннакос Бубустың отбасында туған. Пловдивта мектеп пен педагогикалық училищені бітірген соң, Афина университетіне философия факультетіне түседі.

1909 жылы бітірген соң гимназияда мұғалім, кейін мектеп директоры болады. 1918 жылы мемлекеттік стипендияны алады да, 1919-1921 жылдарда Парижде болып Сорбоннада филология және эстетика дәрістерін тыңдайды.

Алғашқы кітабы – «Соты» (гр. *Κηρήθρες*) өлеңдер жинағы 1905 жылы студент болған кезінде жарыққа шығады. 1919-1922 жылдары грек-түрік соғысында гректердің жеңілісі, Ресейдегі көтеріліс оқиғалар және Парижде Ромен Роллан мен АнриБарбюспен танысуы оның көзқарасын өзгертуге септігін тигізеді.

Еңбектері
---------

* «Паломник» («Ο Προσκυνητής», 1919),
* «Свет, который жжёт» («ΤοΦώς που καίει», 1922 ж.)
* «Рабы в осаде» («ΣκλάβοιΠολιορκημένοι», 1927)
* «Свободныймир» («Ελεύθεροςκόσμος», 1965),
* «Гнев народа» («Οργή λαού», опубликованная посмертно в 1975).
* «Соломос без метафизики» («ΟΣολωμόςχωρίςμεταφυσική», 1925),
* «Эстетика — критика» («ΑισθητικάΚριτικά», 1958)
* «Аттал III» («ΆτταλοςοΤρίτος», 1972)

Өзінің көзқарасы үшін жазушы қуғынға ұшырады: 1925 жылы мұғалімдік жұмысынан шығарылды, 1935 жылы айдауға кетеді. 1934 жылы КСРО-ға шақырылып, кеңес жазушыларының алғашқы съездіне қатысады. 1959 жылы *«За укрепление мира международами»* атты Халықаралық Ленин сыйлығымен марапатталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Контракция жорамалы** - 1830 жылы француз геологы Жан Батист Арман Луи Леонс Эли де Бомон алғаш ұсынған бұл геотектоникалық жорамалға сәйкес, қатпарлық процесінің көрініс беру себебі алғаш жаралуы барысында оттай ыстық күйде болған (Жер жаралуының Кант-Лапласс ұсынған жорамалына сәйкес).

Жер планетасының тез суынуына байланысты оның беткі "қабығы" өз көлемін азайтуымен, сөйтіп сан алуан қатпарларға "жинақталуымен" түсіндіріледі. 

Қазіргі таңда Жердің "салқын" заттардан жаралғандығы көкейге қонымдырақ деп есептелінеді (Жер жаралуының Шмидт-Фесенков ұсынған
жорамалы), сондықтан контракция жорамалының шындықка жанаспайтыңдығы дәлелденген деуге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
Халықаралық есеп айырысу банкі (Bank for) unternatіonal Settlements) — халықаралық қаржы институты. 1930 ж. Базелде (Швейцария) Ұлыбритания, Франция, Германия, Бельгия, Италияның орталық банкілері, АҚШ-тың Моргандар банкілері үйі басқарған 3 жеке меншік банкісі және жапондардың жеке банкілері құрған. Банк алтын және шет ел валюталарын сатып алады және сатады, орталық банкілерден сақтауға алтын қабылдайды, оларға кепілге несие береді немесе өзі несие алады, биржада құнды қағаздар сатады. Банкноттар шығаруға, тратталарды (аударма вексельдерді) төлеуге, үкіметке несие беруге, кәсіпкерлік компанияларға бақылау жасауға құқы жоқ. 2-дүниежүз. соғыс жылдарында мұнда фашистердің тонап алған алтындары сақталды. Сондықтан Бреттон-Вудсте болған конференцияда (*1944*) банкіні жою жөнінде қаулы қабылданды. Бірақ қырғи-қабақ соғыстың әсерінен бұл қаулы орындалған жоқ. Керісінше қаржы операцияларының көлемі ұлғайып, *"Маршалл жоспарына"* қатысты. 60-жылдардан бастап банк нарықтық қатынастарға көшкен елдердің дүниежүз. валюта жүйесін қолдау жөніндегі халықар. орт-на айналды. 1968 ж. Х. е. а. б. құрамына Еуропадағы барлық елдердің (ГДР мен КСРО-дан басқа) орт. банкілері мүше болды. Акцияларының 75%-ы орт. банкілерге, қалғаны жеке меншік банкілер мен жеке адамдарға тиесілі.

Сілтемелер:
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Дереккөздер
-----------
**Халықаралық ескерткіштер мен тарихи орындар күні** - 18 сәуірде 1984 жылдан бері атап өтіледі. 

1983 жылы ЮНЕСКО жанынан құрылған Халықаралық ескерткіштер мен көрнекті орындарды қорғау мәселелері жөніндегі кеңес ассамблеясы бекіткен. Бүгінгі таңда осы ұйымның қатарында әлемнің 175 мемлекеті бар. Дүниежүзінің 122 еліндегі 754 тарихи құндылық ЮНЕСКО тізіміне енгізілген. 2003 жылы осы тізімге еліміздегі «Әзірет Сұлтан» тарихи-архитектуралық кешені, Алматыға таяу Тамғалы тас шатқалындағы жартастарға салынған суреттер топтамасы кірді. Қазақстанда ұлттық құндылық болып табылатын 25 мыңнан астам тарихи-мәдени ескерткіш бар.
**Роджер Дэвид Корнберг** (Сент-Луис (Миссури) қаласы, 1947 жыл) - танымал биохимик, Стэнфорд университетінің биология құрылымының профессоры, Умео университетінің құрметті докторы, АҚШ-тың ұлттық ғылыми академиясы мен америкалық Ғылым және Өнер академиясының мүшесі. Биология ғылымының ДНК-ның құрылымын, генетика мен молекулалық биологияны зерттеп, ғалым Антони ван Левенгуктың зерттеулеріне үлес қосқан. 1997 жылы Р.Корнберг Харви сыйлығының жүлдегері, 2006 жылы «Генетикалық торлар ақпараты мен зерттеу механизмдерін көшіру» атты жұмысы химия саласынан Нобель сыйлығына лайықталды. 
АҚШ-тың Сент-Луис (Миссури) қаласындағы медицина саласынан Нобель сыйлығының иегерлері Артур Корнберг пен биохимик Сильвии Рут Левтің отбасында дүниеге келген.
**Халықаралық кепілдіктер** - халықаралық құқық нормаларының сақталуын және халықаралық міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ететін құқықтық ұстанымдар мен құралдардың жиынтығын. Халықаралық кепілдіктердің кеңінен таралған нысаны - халықаралық қатынастарда қалыптасқан немесе шартпен бергіленген ережелердің сақталуы туралы немесе мемлекеттер арасында жасалған шартты басқа мемлекеттердің орындауын қамтамасыз ету туралы кепілдікті шарттар. Мысалы: Швейцарияның тұрақты бейтараптығын тануға және оған кепілдік беруге қатысты 1815 жылы 8 (20) қарашада Ресей, Австрия, Пруссия және Португалия арасында жасалынған акт. Субъектілердің құрамына қарай ұжымдық (бірнеше мемелекет тарапынан) және бір жақты халықаралық кепілдіктер болып бөлінеді.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
Александр Викторович Затаевич
**Александр Затаевич қысқа көшесі** Қарауыл көшесінен басталып, Александр Затаевич көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 203,2 м.

Александр Викторович Затаевич (1869-1936) - музыка сыншысы, этнограф, композитор, Қазақстанның халық әртісі. Ақан сері, Біржан сал, Абай, Жаяу Мұса, Үкілі Ыбырай, Құрманғазы, Мұхит, Дәулеткерей, Тәттімбет шығармаларын алғаш рет Затаевич жарыққа шығарды. «Қазақ халқының 1000 әні», «Қазақтың 500 ән-күйі» атты кітаптары шықты. Затаевичтің еңбектері арқылы қазақ музыкасы дүние жүзіне тарап, бүкіл Еуропа елдеріне жетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Александр Дмитриевич Михайлов** (17 (29) қаңтар 1855, Путивль Курск губерниясы — 18 (30) наурыз 1884, Санкт-Петербург) — орыс революционері, халықшыл. 

Курск губерниясында дворян отбасысында дүниеге келген. 1875 жылы Петербург технологиялық институтында оқуға түсіп, студенттер қоғалысына қатысқаны үшін одан шығарылады. 1876 жылы Петербургке қайтып келіп, «Жер және ерік» ұйымын құруға белсене қатысты. Ол бір орталыққа біріккен жалпы орыстық ұйымды жақтады. Астыртын аты – «Дворник». 1879 жылы Липецк, Воронеж съездеріне қатысып халықшылдықтың жаңа бағытын жақтады. «Жер және ерік» екіге бөлінгеннен кейін, «Халық еркі » деген аткомының мүшесі болып, ұйымның жұмысында зор рөл атқарды. Жасырын баспаханалар құрды, партия қаржысына басшылық етіп, террор жасауға қатысты. 1880 жыл 28 қарашада Михайлов қамауға алынып, 1882 жылы ақпанда сотталды. Өлім жазасы мерзімі белгіленбеген каторгамен ауыстырылды. Петропавл қамалының жеке камерасында өлді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Александр Дмитриевич Авдеев** (1888 жылы туған, Премь губерниясының Осин уезі) – совет мемлекеті және партия қайраткері. 1905 жылдан Компартия мүшесі. Қазан революциясы мен азамат соғысына қатысты. РК (б) П ОК-ның Қазақстан партия ұйымын нығайтуға жіберген партия қызметкерлерінің бірі. 1920 жылы Қырғыз (Қазақ) революциялық-соғыс комитетінің және РК (б) П Қазақ облысы Бюросының мүшесі. 1920 – 24 жылдары Қазақ облысы Соғыс халық комиссары. РК (б) П-нің қазақстандық 1, 2, 3-конференцияларының делегаты болып, облыстық партия комитетінің құрамына және президиум мүшелігіне сайланды. Советтердің Бүкіл қазақстандық І-съезінің делегаты, Қазақ Орталық Атқару Комитетінің (ОАК) мүшесі, РК (б) П 12-съезінің делегаты. 1924 жылы қыркүйекте РК (б) П ОК қарамағына шақырылды. Мұнан кейінгі өмірі жайлы деректер белгісіз.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Гипербола** — *күшейту* деген мағынаны білдіреді. Гипербола қиял бейнелерін жасауға қатысатын әдістердің бірі. Гипербола деп нәрсенің жеке сипаттары, белгілері үлкейтіліп көрсетілуін айтады. Сөйткенде бейне ашық, мәнерлі, көзге жағымды болып шығады. Гиперболада белгілі бір бейнелердің алға шығып айқын байқалуына жағдай жасалады. Ертегілерді, қиял-ғажайып бейнелерді жасауда гипербола көп қолданылады. Мысалы, үнді мифологиясындағы көп қолды құдайлармен, жетібасты айдаһардың бейнелері осы әдістің көмегімен құрастырылған. Қазақ әдебитіндегі оның жарқын мысалыдары: жоғарғы ерні көк тіреп, төменгі ерні жер тіреп; айшылық алыс жерлерді бір күнде өтіп жеткені.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Ықылас Дүкенұлы атындағы ұлттық музыкалық аспаптар мұражайы** - XX ғасырдың 80–ші жылдары құрылған. Бастапқы кездерде, 1908 жылы мұражай әскери үй ішінде орналастырылған болатын. Алдыңғы кезеңдерде, бұл ғимаратты Түркістан генерал–губернаторлығы мерекелік шараларды өткізу үшін қолданысқа түсірген болатын. 1981 жылы 24 сәуірде мұражай көрсетілімге ашылған болатын. Сол уақытта мұражайға облыс пен жеке адамдар қолынан жиналған 300–ден астам экспонаттар орналастырылып, тіркелген болатын. Осы экспонаттарды ертеректе мұражай қызметкерлері жинақтап, сақтаған болатын. Кейін келе, 1990 жылы 11 наурызда мұражай XIX-XX ғасырларда өмір сүрген қазақ халқының атақты күйші – қобызшысы, сонымен қатар композитор болған, қылқобызда ойнау шебері Ықылас Дүкенұлы атына өзгертілген болатын.

Мұражай мұрағаты
----------------

Мұражай қабырғасында, қазіргі таңда 2000-ға жуық аспап бар, соның 500–ге жуық данасы көрме залында орналастырылған. Мұражай сазсырнай, даңғыра, жетіген, шаңқобыз сияқты қазақ халқының көне замандардан бері келе жатқан ұлттық аспаптарын жинақтап, оларды көпшілікке насихаттау мақсатымен құрылған. Мұражайға алғаш дабыл аспабы тіркелген болатын. Ұлттық құндылықтар жинақталып, сақталған шаңырақ астында, шетел және түрік тілдес мемлекеттер мен ұлттардың 70–тен астам музыкалық аспаптарына да орын бөлініп алынған. Сондай–ақ, қазақтардың әнші - күйшілері қолданған аспаптар мемориалды – ескерткіш бөлімінде сақталуда.
Сонымен қатар, алғашқы аспаптардың бірі Абайдың 3 ішекті домбырасы болатын. Осыдан кейін мұражай қорына басқа аспаптар жинақтала бастады.
Мұражайда Жамбыл Жабаев, Махамбет Өтемісұлы, Дина сияқты басқа да атақты әншілер мен күйшілердің домбыраларын көруге болады.Сонымен қатар, Мұражайда музыкалық аспаптардан бөлек атақты ғалым – зерттеушілердің және де жазушылардың саздан жасалған ұлттық музыкалық аспаптар жайында жазған көптеген еңбектерін көруге болады. Олардың қатарында Шоқан Уәлихановтың, Потаниннің мен Паласстың кітаптары бар.

Ұлттық аспаптар мұражайының орналастырылған ғимараты да ерекше болып келеді, ол тұтастай ағаштан жасалынып шыққан. Сондай-ақ мұражайдың ішкі дизайны қазақтың ұлттық ою – өрнектеріне негізделген,осылар арқылы көркемделген.
Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары: ұрмалы, үрлемелі, шертпелі, шулы, ішекті, ыспалы деп бірнеше түрге бөлініп тасталған.Осы мұражайда аталған музыкалық аспаптарының барлығы дерлік жинақталған.
**Ығай мен сығай.** Қазіргі түсінігімізде — іріктелген, таңдаулы. «Профессорлардың бәрі де ығай мен сығайлар» (С.Мұқанов). Екі сөздің біреуі де қазақ тілінде жеке тұрып қолданылмайды әрі мағына да иеленбейді. Бірақ кейбір түркі тілдері мен монғолдарда әр қайсысының өзіне меншікті мағыналары бар. Якуттарда —«ығай», тува тілінде—«чугула», ал монғолша — «чухал» тұлғалы сөздер «маңызды» дегенге мезгейді. Ал бізде осы екі сөзді қоса қабаттастыра айтқанда ғана жоғарыдағы өзімізге тән мағынаны түсіндіретін болып қалыптасқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**«Бастия»** (фр. ;) — Францияның Бастия қаласындағы футбол клубы, 1905 жылы құрылған. Қазір Франция чемпионатының бесінші дивизионында ойнайды.

2016/17 жылғы маусым қорытындысында элитадан екінші лигаға түсіп кетті. Келесі маусымда қаржылық пейр-плей заңын бұзғаны үшін үшінші лигаға төмендетілді. Артынша клуб банкрот жариялады да, кәсіпқой клуб лицензиясынан айрылып, бесінші лигаға түсіп кетті.

1977/78 жылғы маусымда УЕФА кубогының финалына шықты. Финалда ПСВ клубынан ұтылып қалды. Бұл клубтың еуротурнирлердегі ең жоғары көрсеткіші. Арада 19 жыл өткен соң Интертото кубогы жеңімпазы атанды.

Жетістіктері
------------

### Ұлттық

Франция кубогы

* Жеңімпаз: 1980/1981.
* Финалист (2): 1971/72, 2001/02.

Лига кубогы

* Финалист: 1994/95, 2014/15.

Лига 2

* Жеңімпаз (2): 1967/68, 2011/12.

Франция суперкубогы

* Жеңімпаз: 1972

Корсика чемпионаты

* Жеңімпаз (17): 1922, 1927, 1928, 1929, 1930, 1931, 1932, 1935, 1936, 1942, 1943, 1946, 1947, 1949, 1959, 1962, 1963.

### Халықаралық

УЕФА кубогы

* Финалист: 1978.

Интертото кубогы

* Жеңімпаз: 1997.

Атақты ойыншылары
-----------------

* Франция Алу Диарра
* Франция Кристиан Карамбё
* Франция Микаэль Ландро
* Франция Жером Ротен
* Аргентина Альберто Тарантини
* Гана Майкл Эссьен
* Камерун Роже Милла
* Камерун Александр Сонг
* Нидерланд Джонни Реп
* Югославия Драган Джаич
* Сербия Милош Красич

Сілтемелер
----------

*
Гностицизм
**Гностицизм** (көне грекше: γνωστικός) — *білім, ілім*)  - христиан дініндегі догматтар мен эллинзмнің идеалистік философиясының, шығыс діни қағидаларының қосындысы болып табылатын діни философиялық ағым. Гностицизмнің шығуына Рим империясының шығыс елдерін өзіне қаратып, олармен мәдени және экономикалық байланыстардың қалыптасуы себепші болды. Гностицизмнің мистикалық ілімі бойынша адам аян беру арқылы білімге жетіп, сол арқылы жанның жай табуына мүмкіндік туғызады, яғни материалдық күнәһар дүниенің бұғауынан құтылады деп аскетизмді уағыздайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том
**Туражақ ауданы** немесе **аймақ** (алт. ) Ресей Федерациясының Алтай Республикасы құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және муниципалдық құрылым. 

Әкімшілік орталығы - Туражақ ауылы.

Географиясы
-----------

Ауданы 11,06 мың шаршы км Туражақ ауданы Алтай республикасының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Аудан Алтай Республикасының Шоя және Ұлаған аудандары, Кемерово облысы, Хакасия Республикасы, Алтай өлкесінің Красногорск және Солтан аудандарымен шектеседі. Таулы Алтай қаласына дейінгі қашықтық 145 км.

Аймақтың ландшафты алуан түрлі: аумақтың шамамен 80% биіктігі 500-ден 2100 метрге дейінгі, қылқан жапырақты ормандар өскен, ит тұмсығы өткісіз күңгіртқылқанды тайгаға айналған тау жоталары алып жатыр. Аудан мөлдір сарқырамалар мен ағынды өзендерге, тайга көлдері және алпілік шалғындарға толы.

Облыс арқылы Алтынкөл мен Бису өзенін қоректендіретін жетпістен астам өзендер ағып өтеді, оларда таймен, ускуч, телес ақсақасы, сібір қарауызы, шортан, нәлім және алабұға кездеседі. Жағаларында қарағай жаңғағына, аң терілеріне, жидектер мен саңырауқұлақтарға бай қылқан жапырақты және жалпақ жапырақты ормандар бар. Ормандарда 300-ден астам құс түрі тіршілік етеді, 50-ге жуық түрі Алтай Республикасының Қызыл кітабына енгізілген.

### Көлік жүйесі

Көлік ағындары негізгі магистралдар бойымен өтеді: Таулы Алтай - Шоя - Артыбас, Бийск - Курево көлі - Туражақ - Артыбас, Туражақ - Тастакөл (Кемерово облысы) және аймақтық автомобиль жолдарының желісі. Жақын теміржол станциялары Бийскіде (188 км), ал Тастакөл қаласы, Кемерово облысы (95 км).

Тарихы
------
**"Денсаулық"** - қазақ тілінде ай сайын шығатын республикалық ғылыми-көпшілік журнал. 1-саны 1990 ж. каңтарда Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігі мен Республикалық кәсіподақтар кеңесі­нің басылымы ретінде жарық көрді. 1999 ж. "Денсаулық" жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне айналды. Журнал қазіргі заманғы медицина мәселелеріне, әсіресе аса көп тараған аурулар мен қауіпті індеттерге баса назар аударып, олардың алдын алу, емдеу шараларын дер кезінде көтеріп келеді. Қоршаған ортаны қорғау мен сауықтыру, судың, ауаның, топырақтың ластануы, биосферада экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуы, Қазақ­станның әскери сынақ алаңдарына айналған аймақтарындағы (Семей, Батыс Қазақстан, Қызылорда) ради­ация кесапаты - журналдың негізгі тақырыбына айналды. "Денсаулық" елімізде медицина мекемелерінің жұмысын, дәрігерлердің кәсіби мамандығын жетілдіру, емдеу сапасын жақсарту мәселелерімен қатар еңбек етудің, тамақтанудың, демалыстың ыңғайлы режимі, оңтайлы психологиялық ахуал жасау, дене шынықтырудың бұқаралық түрлерін дамыту шараларына ұдайы көңіл бөледі. Медицина тари­хына, дәрігерлердің еңбек жолына арналған, дәрі-дәрмектерді қолдану туралы материалдар арнаулы айдарлармен берілді. Журналдың көлемі 4 баспа табақ, таралымы 9000 дана (2000).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Жұрым**, жұрым берсін. Бұл тұрақты тіркес көбіне қарттардың жастарға арнап айтқан жақсы тілектерінде жиі қолданылады. Ертедегі түркі тайпаларының қолданылуында жеке мағынаға ие болған және жиі айтылған кейбір сөздер кейінірек араб, иран сөздерінің тілімізге сыналап кіріп,
қалыптасуынан ығысып шығып, тек тұрақты тіркестерде ғана сақталғандығы байқалады. Осындай сөздің бірі — *«жұрым»*. Алтай тілінің солтүстік диалектісінің бірінде, дәлірек айтсақ, куманды-кижи тілінде *«дьүрүм»* немесе *«чүрим»* тұлғасындағы сөз қазіргі тіліміздегі *«өмір»*, *«тіршілік»* мағынасында қолданылады. Бұл жерде *«жұрым»* сөзінің мағынасын түсіндіруде біз қолданып отырған *«өмір»*— араб тілінен екендігі әркімге де түсінікті. Сейтіп, *«жұрым берсін»* дегеніміз *«өмір берсін»* дегенмен барабар.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-2459-6
**Қарабұлақ** – Арқарлы тауларының солтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қаражал қалалық әкімдігіне қарасты аумақта, Сарыби мен Қарасай өзендерінің аралығында. Абсолюттік биіктігі 600 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 6 км-ге созылып жатыр, енді жері 4 км шамасында.

Жер бедері
----------

Оңтүстік беткейі тіктеу, солт-не қарай еңістеніп жазыққа ұласады. Таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Етегінде Итауыз құдығы орналасқан.

Өсімдігі
--------

Аласа таудың карбонатты қоңыр топырағында жусан, боз, селеу, т.б. далалық өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы