recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Шабындық қоңырбас** (шалғын қоңырбасы, Poa pratensis) - астық тұқымдасына жататын тамырсабақты, қалың шым түзетін, көп жылдық шөптесін өсімдік.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Биіктігі 30-90 см, вегетативті өркендері көп және жақсы жапырақтанған. Жапырақтары ұсақ, жұмсақ. Гүл шоғыры - шашыраңқы сыпыртқы.

Таралуы
-------

Жер шарының қоңыржай аймағында, Еуропада, Кавказ, Орта Азия, Батыс және Шығыс Сібірде, Қиыр Шығыста, Қазақстанда шөлді жерден басқа жерде өзен аңғарлары, тау шабындықтарында өседі.

Сипаттамасы мен қолданылуы
--------------------------

Тұзға төзімсіз, қуаңшылыққа, суыққа төзімді. Көктемде ерте көктейді, тез дамиды, мал отағаннан кейін тез қалпына келеді. Сыпыртқы салғанға дейін барлық мал түлігі жақсы жейді. Гектарынан 25-28 центнер пішен түзеді, 100 кг пішенінде (екпе түрі) 54 азық өлшемі, 5,3 кг қорытылатын протеин, 100 кг көк шөбінде 24 - 25 азық өлшемі, 3,5 кг қорытылатын протеин болады.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 159 бет
**Ертең кетем** — музыка өнерінің классигі, күйші-композитор Құрманғазы Сағырбайұлының күйі.

Тарихы
------

Ж.Нәжімеденов Құрманғазының «Ертең кетем» күйіндегі өзекті ойды күйшінің монологы ретінде:  

Жаппай-ақ қой қораны да,  

бақпай-ақ қой түрме есігін.  

Түн – тым суық, оранып ап,  

ұйықташы, дос, бір көсіліп.  

Әр дыбысқа қарай қалып,  

әуре болма, не түңілме.  

Шылымды әзір сор ойланып,  

кейін ойсыз өкінуге.   

Көп қадалма қыр ұлына –  
 
Көзінді құр талдырады.  
 
Өзім кетсем, орыныма  

кісенімді қалдырамын.  

Мынау жермен кім жүрді, кім?  
 
Бұғауға көп сүйенбелік.  
 
Менен қалса, шынжырды бұл  
 
басқа біреу киер келіп.  

...  

*Кетем, кетем, ар-үнім шын*  

*Солай дейді – көну керек.*  

*Мынау торда қалу үшін*  

**тым есуас болу керек,** - деп мұндай мазаққа көнбейтінін бірауыз сөзбен жеткізген.   


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚұрманғазы күйлері |
| --- |
|  |
| 

Адай • Айда бұлбұл • Айжан қыз • Ақбай • Ақсақ киік • Алатау • Аман бол, шешем, аман бол! • Амандасар • Арба соққан • Байжұма • Балбырауын • Балқаймақ • Бас Ақжелең • Бес тайлақ • Боз қаңғыр • Бозшолақ • Бұқтым-бұқтым • Бұлбұлдың құрғыры • Демалыс • Ертең кетем • Жігер • Итог • Кедей зары • Көбік шашқан • Кісен ашқан • Кішкентай • Қазижан • Қайран шешем • Қапы • Қуаныш • Қыз Данайдың қырғыны • Қызыл қайың • Лаушкен • Маната • Назым • Не кричи, не шуми • Ойбай, балам • Пәбескі • Перовский маршы • Саранжап • Сарыарқа • Сексен бие • Серпер • Терезеден-есіктен • Терісқақпай • Төремұрат • Түрмеден қашқан • Тізе қақпай • Ұзақ Ақжелең
 |

 |
**Эйлер графы** — Эйлер циклы бар графтар. G=(V, Х) графы берілсін. G графының барлық төбелері мен қабырғаларын қамтитын цикл **Эйлерлік цикл** деп аталады

Кёнигсберг көпірлері графы. Бұл эйлерлік граф емес, сондықтан шешімі жоқ.

Тарихы. Кенигсберг есебі.
-------------------------

Тарихы жағынан топология және графтар теориясы Л.Эйлердің Кенигсберг көпірлері туралы есепті шығаруынан бастап пайда болды. Бұл есеп 1736 жылы Петербург ғылым академиясының журналында жарияланған. Кенигсберг (қазір Калининград) қаласы Прегал өзенінің екі жағасында және өзен ішіндегі екі аралда орналасқан. Қала халқы оның бір бөлігінен екінші бөлігіне көпір арқылы өтеді. Аралдар және жағалар 7 көпірлермен қосылған (8-сурет). «Кенигсбергтің бір ауданындағы (құрылықтағы) үйінен шыққан адам әр көпірден бір-ақ рет өтіп, қаланы түгел аралап, шыққан үйіне қайта орала ма?» Кенигберг есебі.

**Теорема 1**. Егер графтың эйлерлік циклы болса, онда ол байланысқан граф болады және оның төбелерінің дәрежесі жұп сан болады.
Дәлелдеу. Графтың байланысқан болатындығы оның эйлерлік граф екендігінен шығады. Эйлерлік цикл әрбір қабырғаны тек бір рет қана қамтитын болғандықтан, әр төбеге қарындаштың ұшы қанша рет барса сонша рет шығады. Сондықтан әр төбенің дәрежесі екі бірдей қосылғыштан тұрады: біреуі төбеге ену нәтижесі, екіншісі төбеден шығу нәтижесі. Ендеше, төбе дәрежесінің жұп болғаны.
Осы теоремаға кері тұжырым да дұрыс болады.
**Теорема 2**. Егер граф байланысқан және төбелерінің дәрежесі жұп болса, онда оның эйлерлік циклы болады.
**Ертілесов Жұрғали** (25.4.1928, Қаратөбе ауданы, Ханкөл ауылы - 12.6.1992, Алматы) — белгілі журналист, жазушы, КСРО баспасөз ісінің үздігі (1975). 1944 жылы Қаратөбе орта мектебін бітірген. Еңбекжолын 1947 ж. Қаратөбе ауданы «Колхозшылар үні» газетінде жауапты хатшы боп бастаған. 1950-53 ж. Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеген соң Алматы жоғрғы
партия мектебінің тыңдаушысы болған (1953-56). 1956-1968 жылдары «Орал өңірі» облыстық газетінде жауапты хатшы, 1968-74 ж Талдықорған облысы «Октябрь туы»
газетінің бас редакторы, 1973-1974 жылдары Қазақ кеңес энциклопедиясы бас редакциясында редакция меңгерушісі қызметін атқарған. Ертілесов — «Жастық жалыны» повесінің , «Туған жер түлектері» очерктер жинағының (А. 1970) авторы. Бірнеше медальмен марапаггалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Эзра Мэттью Миллер**  - 1992 жылы 30 қыркүйек күні Хобокен, Нью-Джерсиде туған американдық актер және музыкант. Ол неміс Марта Миллер бишісі және Роберт Миллер отбасысында дүниеге келеді. Оның екі апайы - Сайя және Кейтлин бар. Оның бала кезінде дауыс кемістігі болған, сол себептен ол ән айта бастайды. Алты жасында ол Белая Ворона Филип Гласс операсында рөл алды. Ол «Калифорникейшн», «Закон и порядок: Специальный корпус» және «Дорогой доктор телесериалдарында түсті. Әртіс «Выпускники», «Сити-Айленд», «Помни о Гонзо», «Каждый божий день», «Родственнички», «Что-то не так с Кевином» және «Хорошо быть тихоней» фильмдерінде ойнайды. Кинода түсуден басқа ол барабанда ойнайды және Sons of an Illustrious Father тобында әнші.
**Эйдур Смаури Гудьонсен** (исл. Eiður Smári Guðjohnsen, [ˈeːiðʏr ˈsmaurɪ ˈkʏðʝɔnsɛn]; 15 қыркүйек 1978, Рейкьявик, Исландия) — исландиялық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. Әкесі Арнур Гудьонсен де футболшы болған.

Карьерасы
---------

### Клубтық

1993 жылы 15 жасында "Валюр" клубымен келісім шарт жасасты. 1994 жылы ПСВ клубына ауысты. Онда Роналдомен бірге доп тепті, тіпті Чемпиондар лигасында да алаңға шықты.

23 жылдық футболшылық карьерасында сан мәрте клуб ауыстырды. Ең ұзақ ойнаған клубы "Челси". Лондондықтар сапына 2000 жылы қосылып, 2006 жылға дейін доп тепті. Бірнеше жыл негізгі құрамда ойнаған Эйдур клубқа Дидье Дрогба, Эрнан Креспо, Майкл Эссьен келген соң қосалқы құрамда отыруы жиіледі де, 2006 жылы жазда "Барселонаға" ауысты. 

"Барселона" сапында үш жыл ойнады. Алғашқы ек маусым жүлдесіз аяқталды. 2009 жылы Чемпиондар лигасын, Испания чемпионаты мен Испания кубогын, Испания суперкубогын, УЕФА суперкубогын жеңді. Сол жылы жаздың соңында "Монакоға" ауысты. Бірақ Франция чемпионатына да алаңға көп шыққан жоқ. 2010 жылдың басында "Тоттенхэмге" жалға берілді. 

Кейінгі жылдарда Бельгия, Қытай, Норвегия, Англия, Үндістан чемпионаттарында ойнады.

### Құрама

Ұлттық құрама сапындағы тұңғыш ойынын 1996 жылы 24 сәуірде Эстонияға қарсы жолдастық кездесуде өткізді. Ойынның екінші жартысында әкесі Арнурдың орнына шықты. 
20 жылдан соң 2016 жылғы Еуропа чемпионатында соңғы ойынын өткізді. 1/4 финалда Францияға қарсы ойынның екінші таймында алаңға шықты, бұл ойында Исландия 2:5 есебімен ұтылып қалды.

Жетістіктер
-----------

### Командалық

«ПСВ»

* Нидерланд чемпионы: 1996/97
* Нидерланд кубогы: 1995/96
* Нидерланд суперкубогы: 1996

«Рейкьявик»

* Исландия кубогы: 1998

«Челси»

* Англия чемпионы (2): 2004/05, 2005/06
* Лига кубогы: 2005
* Англия суперкубогы (2): 2000, 2005

«Барселона»

* Испания чемпионы: 2008/09
* Испания кубогы: 2008/09
* Испания суперкубогы (2): 2006, 2009
* Чемпиондар лигасы: 2009
* УЕФА суперкубогы: 2009

### Жеке

* Исландияның үздік жас футболшысы: 1994
* Исландияның үздік футболшысы (4): 2004, 2005, 2006, 2008
* Исландияның үздік спортшысы (4): 2004, 2005, 2006, 2012

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Әлеуметтік желілерде | 
Twitter |
|  |
| Сурет, видео және аудио | 
Ортаққор · Instagram |
|  |
| Тематикалық сайттар | 
FootballDatabase.eu · National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt · worldfootball.net |
|  |
| Нормативті бақылау | 
VIAF: 4659152139989311100006 |

 |
**1453 жылғы жаулау** (түр. *Fetih 1453*) — 2012 жылы шыққан 1453 жылы Константинополь жаулауына арналған түрік тарихи фильм.

Желісі
------

Фильм Мединеде 627 жылы (Мұхаммед пайғамбар кезінде) болып жатқан оқиғадан басталады: Әбу Әйюб әл-Ансари басқа сахабаларға Константинопольді жаулап алатын адам адамзат тарихындағы ең ұлы қолбасшы болатынын айтты.

Содан кейін XV ғасырдағы Ұлы Османлы Мемлекеті көрсетіледі. 1451 жылы II Мұрат қайтыс болған соң тақ оның баласы II Мехметке бұйырады. Өте қуатты, белсенді әрі жас сұлтан өзіне Константинопольді жаулау мақсатын қояды. "Екінші Римді" жаулап алу үшін оған басқа көршілес елдермен бейбіт қарым-қатынас орнату керек болды. Сол кезде византиялық император XI Константин Палеолог османлы сұлтанының жоспарын бұзу үшін османлы тағына үміткер болған Орхан шаһзаданы (I Баязиттің шөбересі) пайдаланады. Көптеген қияндықтарды өткерген II Мехмет 300 мыңдай жауынгер жинап, Константинопольді қоршады. Қос әскер үшін қоршау өте қиынға соқты, османлылар үлкен шығын батты, бірақ бір күні сұлтанға түсінде Әбу Әйюб әл-Ансари келеді. Түсімен рухтандырылған сұлтан сахабаның зиратын іздей бастайды. Зиратқа келген сұлтан сахабаның қылышын табады. Рухтанған сұлтан Константинопольге қатысты жаңа шабуыл жоспарын ойластырады. Османлы флоты Халич шығанағына өтіп, жағалау жағынан қалалық дуандарды опырып сындырады. II Мехмет Константинопольге кіреді.

Кейіпкерлер
-----------

| Актері | Рөл атауы | Жағдайы |
| --- | --- | --- |
| Дәуірім Әуін | II Мехмет | Ұлы Османлы Мемлекетінің 7-ші сұлтаны. |
| Ибраһим Шелікқол | Ұлыбатлы Хасан | II Мехметтің қылыш қожасы әрі жақын досы. |
| Дилек Сербест | Ера | Мажар ұстасы Урбанның қызы. |
| Режеп Ақтұғ | XI Константин Палеолог | Шығыс Рим империясының соңғы императоры. |
| Ілкер Құрт | II Мұрат | Ұлы Османлы Мемлекетінің 6-шы сұлтаны. |
| Режеп Ақтұғ | Шандарлы Халил паша | Ұлы Османлы Мемлекетінің 11-ші садрағзамы. |
| Седат Мерт | Зағанос паша | Ұлы Османлы Мемлекетінің 12-ші садрағзамы. |

Сілтемелер
----------

* "1453 жылғы жаулау" imdb.com сайтында
**Макрофотография** - кішігірім көріністердің үлкен масштабқа (1-30 есе) ұлғайтып, фотоға түсіру. Макрофотография минералдың, тау жыныстарының құрылымын, машиналардың ұсақ детальдарын, ұсақ жәндіктер мен өсімдіктерді суретке түсірсу үшін пайдаланылады. Макрофотография фотоаппараттарпен немесе арнаулы объективтермен түсіріледі. Суретті өте жақын аралықтан түсіру үшін микроанастигмат деп аталатын арнаулы фотообъективтер қолданылады. Объектінің 10 есеге дейінгі ұлғайтылған суретін фотоаппаратты қолда ұстап тұрып-ақ, ал ұлғайту бұдан да артқанда, оны штативке бекітіп қойып түсіреді.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Карин** (арм. Կարին, *сондай-ақ «Биік Армения»* (**Бардзр Айк**, арм. Բարձր Հայք), грек-рим авторларының шығармаларында *«Каренитида»*) — Ұлы Арменияның батыс бөлігіндегі (қазіргі Эрзерум қаласының орнында орналасқан) облыс.

Тарихы
------

Бардз Айк облысының аумағы (Биік Армения) б.з.д. 2-ші және І мыңжылдықтың алғашқы ширегінде көне ариялық (үнді-еуропалық) Хайаса мемлекетінің құрамында болған және мұнда хаяса-ацци тайпалары мекендеген. Кейіннен бұл облыс б.з.д. ХVII ғасырдың соңғы ширегі мен б.з. І мыңжылдығында патшалық құрған Кіші Арменияның құрамында болды. б.з. І мыңжылдығында Кіші Армения патшалығы рим императоры Веспасион кезінде қарапайым римдік провинцияға айналды. Б.з.д. ІІ ғасырда І Арташес патша Барцр Хайканың көп бөлігін Ұлы Арменияға қосты.

Сипаттама
---------

Биік Арменияның ауданы 23860 км² құрайды. Ірі қалалары Эрзурум (византиялықтарда Феодосиополь), Ерзнка. VII ғасырда өмір сүрген Армян географы Анания Ширакаци провинцияны былайша суреттейді:

> ***Биік Армения 9 облысқа бөлінген: 1. Даранаги, 2. Аръюц, 3. Мендзур, 4. Екегеац, 5. Мананаги, 6. Дерджан, 7. Спер, 8. Шатгомк, 9. Карин. Бұл Армения өз атына сай, барлық жерлерден биік, қасиетті. Бұл жердегі өзендер төрт тарапқа қарай ағады. Мұнда 3 тау бар, тауды мекендейтін жабайы құстар мен жеуге жарайтын құстар бар, жылы бұлақтар мен тұзды кендерге бай және Феодосиополь қаласы да осында...***

387 жылы Армения бөлінген соң, Биік Армения Рим империясының құрамына кірді (содан соң Шығыс Римге). Осы жағдайдан соң босты қала сол заманда билік құрған І Феодосий патшаның атымен аталды.

Тағы қараңыз
------------

* Армения
* Кіші Армения
* Армяндар

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Страбон. География, XI, XIV, 5
2. ↑  Еремян С.Т. Армения согласно "Географии" 7-го века, Ереван, 1963г. (на армянском - Երեմյան Ս.Տ. Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Երևան, 1963).
3. ↑  Анания Ширакаци. Армянская география

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Провинция картасы Мұрағатталған 24 қарашаның 2019 жылы..
Knapp WMQ13-002
Карин Кнапп (1987 жылдың 28 маусым айында Италия, Бруникода дұниеге келген) – итальяндық кәсіби теннисшы, экс-35-ші ракетка.

Жетістіктері
------------

* Жеке сында әлемдегі экс-25-ші ракетка.
* Жеке сында ITF сериясындағы турнирлерде 5 дүркін жеңімпазы (барлығы – 11).
* Жұптық сында әлемдегі экс-145-ші ракетка.
* Италия ұлттық командасының құрамасында Федерация Кубогының 1 дүркін жеңімпазы (2013).

Жалпы Ақпарат
-------------

Әкесінің аты Алоиза, анасының аты Марианна.Үш ағайынды, Каринның екі үлкен ағалары бар. Ағаларының аты – Штефан және Михаэль.  

Әке-шешесінің қолдауымен Карин 7 жасынан бастап тенниспен айналыса бастады.   

2002 жылдан бастап кәсіби теннисшы. Бапкері – Франческо Пикари.  

Грунтта өнер көрсеткенді ұнатады. Форхенды өте жақсы қойылған.  

Кпапп неміс, ипальян, ағылшын тілдерін толық менгерген.

Спорттық карьерасы
------------------

Жыл соңындағы рейтингі  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Жыл** | **Жекерейтингі** | **Жұптықрейтингі** |
| 2013 | **41** | 447 |
| 2012 | 123 | 199 |
| 2011 | 158 | 328 |
| 2010 | 478 | 530 |
| 2009 | 205 | 781 |
| 2008 | 80 | 958 |
| 2007 | 51 | **164** |
| 2006 | 123 | 294 |
| 2005 | 306 | 462 |
| 2004 | 594 | 755 |
| 2003 | 746 |  |
|

Турнирларда Өнер Көрсету
------------------------

Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету  

Жеке сында WTA турнирлердің финалы (1)  

Жеңілістер (1)  

Жеке сында ITF турнирлерінің финалы (18)  

Жеңісі (5)  

  

Жеңілісі (13)

Жұптық сындар
-------------

Жұптық сында WTA чемпионатының қорытынды финалы (1)  

Женілісі (1)

Сілтемелер
----------

* www.wtatennis.com
* www.itftennis.com Мұрағатталған 18 шілденің 2014 жылы.
* www.fedcup.com Мұрағатталған 17 сәуірдің 2015 жылы.

1. ↑  Рейтинг перед первым турниром следующего сезона.
**Қарайым тілі** - түркі тілдері жанұясының қыпшақ тобына жататын тіл.

  

Қарайым тілі Украинаның Қырым т.б. облыстары мен Литваның Тракай ауданы және Польшаға таралған. 1959 жылғы халық санағы бойынша КСРО-дағы 5900 қарайымның 16,5 %-ы ана тілін қарайым тілі деп есептеген. 

Әдеби тілі жоқ, бұрын (1840 жылдан бастап) кітап, журнал басқанда көне еврей, латын, орыс алфавиттерін қолданған. Қарайым тілі үш диалектіге бөлінеді: Тракай-Литвадағы қарапайымдардың ч мен айтатын диалекті, («ач»-аш) ; галич-Батыс Украинадағы қарайымдардың ц мен айтатын диалекті, («ац»-аш); Қырым диалекті татарлардың тілінің әсерімен біраз өзгеріске ұшыраған. Ерекшеліктері: галич диалектінде басқа диалектілердегі «ө», «ү» дыбыстарының орнына «е»,»и» қолданады; «гел» («көл»), «тиш» («түс»); жіктеу есімдіктері барыс септікте «мана»,»майа» («маған»), «сана», «сайа» («саған») түрінде қолданылады. Синтаксисінде славян тілдерінің әсері күшті. Сөздік қорында бір жағынан көне сөздер сақталып қалса («өксиз» («жетім»), «өбге» («ата-баба»), т.б.), екінші жағынан орыс,поляк, литван, украин, белорус, грек, итальян тілдерінің әсері бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 1997 ж. 3-том. 478-бет


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуТүркі тілдері |
| --- |
|  |
| Оғыр | 
Авар† • Бұлғар† • Ғұн† • Xазар† • Чуваш |
|  |
| Ұйғыр | 
Айни² • Көне түркі† • Лоп • Өзбек • Ұйғыр • Шағатай† • Іле түркі |
|  |
| **Қыпшақ** | 
Алтай • Армян-қыпшақ • Башқұрт • Ежелгі татар† • Қазақ • Қарайым • Қарақалпақ • Қарашай-малқар • Құман† • Құмық • Қыпшақ† • Қырғыз • Қырымтатар тілі • Қырымшақ • Мәмлүк қыпшақ† • Ноғай • Параба • Татар • Ұрым¹ |
|  |
| Оғыз | 
Афшар • Әзірбайжан • Ғағауыз • Қашқай • Қорасан түркі • Қырымлы¹ • Османлы† • Печенег† • Салар • Түрік • Түрікмен • Ұрым¹ |
|  |
| Арғы | 
Халадж |
|  |
| Солтүстік-шығыс | 
Сары ұйғыр • Долған • Пуйо қырғыз • Саха • Тофа • Тыва • Хақас • Шор • Шұлым |
|  |
| Ескертпелер: ¹Бір топтан көбірек тізімделінеді, ²Аралас тіл, ³Дауласта, †Өлі |

 |
**Адай Есенқұлұлы Маман** (14 қазан 1925 жыл туылды, Ақсу ауданы, Алматы облысы, Қазақстан) — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1969). 1943-1948 жылдары әскер қатарында қызмет етті. 1948—1953 жылдары Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің филология факультетінің қазақ бөлімінде оқыды. 1953—1958 жылдары Алматы облысы, Талғар ауданы орта мектебінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі. 1958-1961 жылдары Талғар ауданы партия комитетінде нұсқаушы. 1961—1991 жылдары ҰҒА- ның А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында кіші, аға ғылыми қызметкер болып істеді. "Орхон-Енисей жазба ескерткіштеріндегі сөз тудыратын жұрнақтар" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. V—VIII ғасырлардағы түркі жазба нұсқаларының тілі мен қазақ тілінің арасындағы тарихи өзектестікті зерттеп, монография жазды. "Даңқ" ордені, "Ерлігі үшін" және бұдан басқа да Ұлы Отан соғысының медальдарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
Анықтамасы
----------

«Ребрендинг» сөзі ағылшын тілінен брендті өзгерту деп аударылады. Бірақ та бұл процесті ғимараттың алдына ілінген маңдайшаны және логотипті өзгертумен ғана шектелетін процесс деп қарау қате болар еді. Бұл - ұйымның барлық бөлімшелеріне ықпал ететін ауқымды және көп деңгейлі процесс.

Ребрендинг – брендинг (яғни брендті ойлап табу мен шығару) процесін қайталау. Оның деңгейі әр-түрлі болуы мүмкін: компанияның жай ғана логотипін ауыстыруынан тіпті толық концепциясын, миссиясын, ұсталымын және стилін өзгертуіне дейін бара алады.

Мысалдар
--------

Мәселен, 2007 жылы Қазақстан банкілерінің ішінен Казком және БТА шетел нарығына шығу үшін ребрендинг өткізді. Тағы бір мысал - Картел операторы K-Mobile сауда белгісін Beeline-ға ауыстыруы, оның себебі - Ресейлік Вымпелкомның (түпкі Beeline-ның иесі) Қазақстандық Картелді толық сатып алуы.

2009 жылы GSM Kazakhstan компаниясы KCell брендін жаңартты.
*Қарабарақ*
**Қарабарақ** (Halostachys) – алабұталар тұқымдасына жататын бұта немесе ағаш. 

  

Еуропаның, Алдыңғы, Орта және Орталық Азияның сазды жерлерінде кездесетін 1 түрі белгілі. Қазақстанда Каспий маңы ойпаты, Сарыарқа, Үстірттің солтүстік және оңтүстік бөлігі, Зайсан алабы, Бетпақдала, Арал маңы, Мойынқұм, Балқаш-Алакөл ойысының сортаңды жерлері мен тұзды көлдердің жағалаулары, сондай-ақ өзен бойларында өсетін – төбесораң қарабарағы (H. belangeriana) бар. 

Қарабарақты кейде түйесораң деп те атайды. Оның биіктігі 3,5 м-дей, көп бұтақты өсімдік. Ұсақ жапырақтары үш бұрышты, сабаққа қарама-қарсы орналасқан. Гүлі қос жынысты, аталығы – 1, аналығы – екеу. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы майда (0,75 мм). Қарабарақтан негізінен сақар алынады. Өсімдіктің құрамында алкалоид бар (итсигектің құрамындағы алкалоидқа ұқсас), одан өсімдік зиянкестеріне қарсы қолданылатын заттар алынады. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
**Қараағаш қорықшасы** – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданында орналасқан кешенді қорықша. 1986 жылы ұйымдастырылған. Аумағы 68 км².

Флорасы
-------

Алқапта қайың, көктерек, тал, долана, мойыл, шілік және қарағаш ағаштары өседі. Қараағаш қорықшасының жер бедері – аласа таулы алқап. Жалды-қырқалы жазықтар да кездеседі. Тау жоталарының арасындағы аласа жерлерде астық тұқымдас шөптесін өсімдіктерден бетеге, бидайық, селеу, еркек қоңырбас, жусан, құмсағыз, ши, ойдым-ойдым жерлерде жеміс-жидекті бұталар кездеседі. Топырағы қызғылт, қызғылт қоңыр, құм араласқан. Жануарлардан жабайы шошқа, елік, ақ бөкен, ал құстардан құр, ақ шіл, т.б. кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Қарабас Көшейұлы** – халық батыры, би, күйші. XVIII ғасырда Торғай өзенінің бойында ғұмыр кешкен. Арғы тегі кіші арғыннның шақшақ руынан бастау алады. Шақшақ Жәнібек тарханның ұлы атасы, Есім ханның тұсында ерлігімен көзге түсіп, жасақты қол бастаған кісі. Шақшақтан туған Бақай, Көшей, Дүзей, Есназар, Ақназар есімді алты ұл жаугершілік заманда «Шақшақтың алты бөрісі» атанған. Көшейден Аю, Қарабас, Қошқар, Тіней есімді төрт ұл тарайды. Қарабас батыр батыр болып өскен. Болашақ қайын жұрты Сарымырзаның ауылын Тұрсын шапқанда, соңынан жалғыз қуып барып, қалыңдығы Қиялсұлуға қоса бүкіл малын алып қайтқан.

Ел аузындағы деректер
---------------------

### Көріпкелдігі

Батыр туралы ел аузында сақталған аңыз көп. Қазіргі Шақшақ Жәнібек ауылының батыс жағындағы Қарсақбасы тауы Қарабас батырдың қарауыл төбесі болған көрінеді. Қарт батыр тоқсаннан асқан шағында әулетінің ат жалын тартып мінер азаматтары жорықта жүргенде өзінен-өзі назаланып: «Иә, Алла, мені оттың басында, ошақтың қасында аласың ба? деп налыған екен дейді. Айтқандай түс ауа ауылға жау шауып, төсекте жатқан қарт батыр жайдақ атқа міне салып, қалың қолға қарсы ұмтылып, осы шайқаста қаза атпқан. Батыр көріпкелдігі бар әулие болған. Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы Сарыбұлақ ауылының батыс жағындағы ұзын төбенің басында орналасқан үлкен қорым «Қарабас әулие қорымы» деп аталады. Қорым көлемі бұл төңіректі үлкен ел қоныс екенін дәлелдейді. 18-19 ғасырларда осы тұстан керуен жолы өткен, пошта қатынасы орнаған. Әулие қорымы қасиетті орын саналып, басына түнеп, тәу етушілер әлі күнге үзілмей келеді. 

### Күйшілігі

Қарабас батыр әулиелігіне қоса дәулескер күйші болған. 96 жасында жауға шапқан қарт батырдың «Қарабас» күйі қазақ жұртының ең көп тараған музыкалық шығармаларының бірі. Бұл күйді кезінде белгілі этнограф А.В. Затаевич күйші Махамбет Бөкейхановтың тартуында нотаға түсіріп, «Қазақтың 500 әні мен күйі» (1931) кітабына енгізген. Күйдің 1934-1939 жылдары академик А. Жұбанов нотаға түсірген нұсқасы Қазақстан Ғылым Академиясының орталық ғылыми кітапханасында сақтаулы. Халық ақыны А. Әбіқаев «Қаражорға» күйін де Қарабастікі дейтін. Ақын С. Тұрғынбеков «Қрабас күйі» атты баллада жазып, 1965 жылы Жангелдин ауданының «Жаңа өмір» газетінде жариялады. Батыр, күйші, әулие өміріне байланысты филология ғлымының докторы, музыка зерттеуші А. Сейдімбеков, жазушы Ә. Кекілбаев, журналист С. Мыпқалиев шығармалары мен зерттеулерінде құнды деректер береді. Қарабас батырдан тараған Құдайберген, Есберлі, Қожамқұл, Қойбағар ұрпақтары бүгінде үлкен рулы жұртқа айналды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ТОРҒАЙ ЕЛІ. Энциклопедия / Құраст. Т.Рсаев. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2013. – 456 бет + 16 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 978-601-291-179-4
**Полоцк князьдігі**, Полоцк жері – 10ғ-да пайда болған орыс князьдігі. Бат, Двина, Березина, Неман өзендерінің бассейнінде, Русь сауда су жолында орналасқан. Полоцк феодал ақсуектері Киевтен жекеленіп шығуға тырысты. 10 ғ-дың аяғында князь Владимир Святославич Полоцк князі Рогволодты өлтіріп, Полоцк князьдігін басып алды, кейін оны өзінің баласы Изяславқа берді. Брячислав Изяславич тұсында (1001 – 44 жж.) Полоцк князьдігі Киевпен ұзақ күресті. Осының нәтижесінде Полоцк князьдігі оқшауланды. 13 ғ-дың басында Полоцк князьдігінің саяси маңыызы төмендеді. 13 ғ-дың кезінде Литва князьдарына бағынды. 

[1]
[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  <Алексеев Л.В. , Полоцкая земля. (Очерки истории Северной Белоруссии) в IX – XIII вв. М. 1966г.
2. ↑  КСЭ, 1976ж. т.9, 281- 282 б.
**Иісті көкемарал** (лат. *Ziziphora clinopodioides*) – ерінгүлділер тұқымдасының көкемарал туысына жататын бір түрі.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Көп жылдық шала бұта, биіктігі 8-50 см, жуан тамырлы, тік сабақты. Жапырағының ұзындығы 0,6-2,5 см, ені 0,3-1,2 см, түкті не түксіз. Гүлі сабақ ұшына топтасқан, түсі жасыл не күлгін, қос ерінді, жоғарғы ерні тұтас, төменгісі 3 айырымды, тостағаншасы цилиндр тәрізді, ұзындығы 5-7 мм. Күлтесінің ұзындығы 10-12 мм, 2 аталығы аналық мойынымен бірге күлтеден шығып тұрады. Маусым-шілдеде гүлдейді.

Таралуы мен өсу аймағы
----------------------

Көкемарал Моңғолия, *Батыс Қытайда,* Шығыс Сібір мен Батыс Сібірде, Қазақстанда Көкшетауда, Алтай тауларында, Жоңғар Алатауында, Кетпен жотасында, Теріскей Алатауында, Қырғыз Алатауында көбіне тау беткейлерінде өседі.

Қолданылуы
----------

Көкемаралдан иіс су өнеркәсібінде пайдаланатын эфир майы алынады. Гүлінен ара бал жинайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет энциклопедиясы, Алматы, 1975 жыл, 6 том, 9 бет
**Рентгендік флюоресцентті спектрометрия (РФС)**. Бұл әдісті де екінші рентген сәуле шығару спектрометриясы деп
атайды. Бұл - казіргі кезде бірден-бір кен таралған және талданатын
үлгіні бүлдірмей бірнеше элементке бірден талдау жүргізуге
мүмкіндік беретін әдіс.

Рентгендік спектроскопияда, оптикалық спектрометрдегідей,
кейбір арнаулы сипаттамалар қабылданған: толқын ұзындығын
немесе энергияны бірлікпен өлшегендей ең жоғары интенсивтігінің
таралу сипаттамасы - сызықтар түрі (оптикадағы сызық қыры
сияқты); интенсивтік максимумында жартысына сәйкес келетін
деңгей ені - сызықтын жарты ені; рентген сипаттауыш сәуле
шығару интенсивтігінің таралуы - шағылу қисығы.

Сапалық талдауды жүргізу үшін тиісті сызыққа (спектрдегі
сүйірше) сәйкес толқын ұзындығын (энергияны) апықтау арқылы кестелердегі мәліметтермен, не қалыпты үлгімен салыстыра отырыпт жүргізіледі. Мұнда басқа спектрлердегідей спектрлік сызықтардың бір-бірімен қабаттасуын ескерген жөн, яғни әрбір элементтің бірнеше спектрлік сызықтарын салыстыра қарастыру қажет. Олардын
сезімталдығы, анықтау шегі орта есеппен 0,05-0,1%, ал кейбір
элементтер үшін 10−3-ке дейін барады.
Рентген спектрлері талданатын элементтің физикалық және
химиялық ортасының әсеріне әлсіз келеді, әрі осы элементтің
қосылыс түріне мүлдем тәуелсіз.

Спектрлік сызықтардың интенсивтігі талданатын элементтін
концентрациясына пропорционал, алайда, бұрын айтылғандай ол көптеген факторларға байланысты. Оны есептеу рентген спектрлік талдаудың мөлшерлік әдістерінде іске асырылады. Атап айтқанда: абсолюттік есеп әдісі (сирек пайдаланылады); лайықты үлгімен
салыстыру әдісі; қосымшалау әдісі; сұйылту әдісі; ішкі стандартты
пайдалану; жұқа және қалын қабат әдістері; рентген сәуле шығарудың шашырауы бойынша стандарттау әдісі; таңдап қоздыру және
сініру әсерін математикалық реттеу; барлық эффектілерді ескеретін
тәжірибелік түзетулерді еңгізу.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
Су жертесері - жертесерлер тұқымдасының ерекше бір туысы, жәндіктермен қоректенетін сүтқоректілер отрядына жатады. 

  

Өте ұсақ жануар (дененің ұзындығы 7-10 см, салмағы 5-10 г). Сыртқы пішіні - үшкір тұмсықты кішкене тышқанға ұқсас, төменгі жағында ұзынша құйрығы болады, ол суда жүзуіне қатты көмектеседі. Су қоймаларының жағасын қоныстанып, жартылай суда тіршілік етеді. Көктем мен жазда екі рет 3-8 ұрпағын береді. Су омыртқасыздарымен, кейде балық шабақтары және уылдырығымен қоректенеді. Жертесердің сілекейі улы. Қазақстанда жертесерлер туысының жеті түрі кездеседі. Солардың ішінде орманды дала аймағында кәдімгі жертесер, тундра және кіші жертесерлер мекендейді. Кіші жертесер өте аз және Қазақстан Қызыл кітабына енгізілген.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Үлгі:IUCN2013.1
2. ↑  "Қазақстандағы жануарлар әлемі", Алматыкітап баспасы, А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь
**Иірім** — Қадыр Мырза Әлінің эсселер жинағы, 2004 жылы жарық көрді.

Кітапта XX ғасырда өмір сүрген қазақ ақын-жазушылары туралы естеліктер келтірілген. Автор өзі көріп, дәріс алған Мұхтар Әуезовтен бастап, әдебиетке қатарлас келген біраз дарынды әріптестерінің іс-әрекеттерін, мінез-құлқын, ішкі дүниесін шебер бейнелеген.

> 
> Біз әдебиетке келген кезде кеңес қазақ поэзиясы жартылай ұйқыда болатын. Аға ақындардан елдің даусыз мойындайтыны Қасым Аманжолов қана болатын. Сырбай Мәуленов, Ғафу Қайырбековтер сол кездің өзінде Қасекеңді пір тұтатын. Одан кейін Тайыр Жароков, Әбділда Тәжібаевтар жүретін. Әскерден аман-есен оралған бірен-саран ақындардың бірен-саран өлеңдері ауызға ілігетін. Олардың ішінде кейінірек үзіліп ілгері шыққаны Хамит Ерғалиев болатын. Оның поэмалары, әсіресе «Әке сыры» бірден көзге түсті. Осы бағыттағы бір заманға лайық жаңалық әкелген өзіндік беті бар ақынның бірі Мұзафар Әлімбаев және Тоқаш Бердияров еді. Мен жақсы көретін Мұзафар Әлімбаев «Қарағанды жырларынан» емес, «Құрбыма» жинағынан басталады. Орыс тілінде «ракетаноситель» деген сөз бар. Менің поэзиядағы алғашқы ракетаносителім осы Мұзафар Әлімбаев.
> 
> 
> 

1958 жылы «Балдырған» атты балаларға арналған журнал шыға бастады. Мұзафар Әлімбаев оның бас редакторы болды, ал оқуын жаңа бітірген Қадыр Мырза Әлі журналға әдеби қызметкер ретінде орналасты.

Өз кейіпкерлерінің өмірбаяндық дүниесінен үзінді келтіріп, автор өз өмірбаянын кеңітеді. Сонымен бірге өз эссеистикалық концепциясы мен эстетикалық жүйесін дәлелдейді. Ұлы адамдардың образдары жаңа контекстік байланыстармен байытылады. Қайнаған әдебиет өнері, әлеуметтік және саяси проблемалар, уақыттың белгілері және өтіп кеткен тарихи оқиғалар эссеистикалық түрде еркін, толық баяндалған. Қадыр Мырза Әлінің «Иіріміне» роман-эссе деп айдар тағуға әбден болады.

> 
> Естелік деген қызық жанр: біреулер туралы не айтсам деп қиналасың, біреулер туралы қайсысын айтам, қалай айтам, қалай аяқтаймын деп қиналасың. Отыз жыл қатар жүрген әріптесің туралы кейде айтарға он ауыз сөз таппасаң, өміріңде небары бір-екі мәрте көрген адамың туралы жазған кезде өзіңді өзің тоқтата алмайсың. [...] Біз бәріміз де адамбыз, бәріміз де пендеміз. Менің міндетім — пайғамбардың немесе періштенің бейнесін жасау емес, кәдімгі өздеріміздей бірде кісі, бірде пенде мың құбылған тіршіліктің мың құбылған өкілдерін еске алу.
> 
> 
>

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Г.Толыбаева. Қадыр Мырза Әли эсселеріндегі дүние таным мәселелері


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚадыр Мырза Әлінің шығармалары |
| --- |
|  |
| Поэмалар | 
Қызыл кітап • Бес жыл өткен соң • Заман-ай • Ақыр заман • Көкей кесті • Ғадауат ғасыры |
|  |
| Либретто мен пьесалар | 
Қасқыр қақпан • Жаралы жолбарыс • Сақал саудасы • Әмір Темір • Жерұйық рок-операсына либретто |
|  |
| Басқа шығармалары | 
Өлеңдері • Аудармалары • Күндер-ай (әндер жинағы) • Иірім мен Жазмыш эсселері • Ғибратнәмә • Алмас жерде қалмас |

 |
**Су бүргелері**, дафния (Daphnіa) – бұтақмұртты шаянтәрізділер туысы. Тұщы су айдындарында планктонды тіршілік етеді. Дүние жүзінде 26 түрі, Қазақстанда 4 түрі aнықталған. Денесі мөлдір, жұқа карапакс қабатты, ұзындығы 1 – 3 мм. Aнтеннулары қысқа, аналықтарында тұрақты, ал аталықтарында қозғалмалы болады. Ұзын, екі бұтақты антеннулары арқылы секіріп қозғалады (аты осыған байланысты қойылған). Су бүргелерінің басқа бұтақмұртты шаяндардан гетерогониялық даму жолдары арқылы ерекшеленеді. Аналықтары партеногенетикалық жолмен жаздың басында, ал аталықтары күзде жетіледі. Су бүргелеріне цикломорфоз (тіршілігінің жыл мезгіліне қарай өзгеруі) тән. Мысалы, бас пішінінің домалақ болуы – төмен температураға, сүйір болуы – жоғары температураға байланысты. Су бүргелерімен омыртқасыздар, балық шабақтары қоректенеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Термиттер** (лат. *Isoptera*) немесе **аққұмырсқалар** — жәндіктердің жеке отрядына жатады. Қоғамда тіршілік етуіне байланысты және әртүрлі құрылыстар салуға қабілетті болғандықтан "ақ құмырсқалар"деп атайды. Жанұяларында ерекше топтар-жынысты даралар (топ ұйтқысы-аналық пен жынысты жетілген аталықтар), жұмысшылар, солдаттар. Жұмысшылар- қанатсыз, көздері соқыр, былқылдақ денесінің тұрқы 2-15 мм. Жұмысшылар ғана өз бетімен қоректене алады. Өсімдіктен шыққан құрғақ органикалық қалдықтармен, көбіне шөп жейтін жануарлардың қиымен қоректенеді. Қалған топтарды жұмысшылар сілекей безінің өнімдері және нәжістерімен қоректендіреді. Термиттер отряды (Isoptera) 10 жыл өмір сүреді. Оның көбеюі жаз айларында ғана(3ай) жүреді. Олар бір күнде 30000 жұмыртқа салады.

Жылу сүйгіш келеді, алайда көлеңкелі жерлерді де ұнатады. Илеулерінің негізгі бөлімі жер астында салынып, үстіңгі жағы 0,5 метр биіктікте мұнара тәрізді көтеріледі. Жоғарғы жағында үңгір жолдар орналасқан,оларды топырақты өз нәжістерімен жасырып салған. Тропиктерде өмір сүретін термиттер бірнеше метр биіктіктегі илеулерін салады. Мұнда көптеген басқа да омыртқасыздар тіршілік етеді. Термиттер елді мекендерде құрылыстарға зор нұқсан келтіріп, балшықтан салынған үйлер мен ағаш тіреулерді бүлдіреді.

Австралиядағы термиттердің илеуі

Қозғалыс және азық іздеу
------------------------

Жұмысшы және солдат касталарының қанаттары болмағандықтан, сондықтан ешқашан ұшпайды, ал репродуктивті адамдар қанатты қысқа уақыт ішінде ғана пайдаланатындықтан, термиттер қозғалу үшін ең алдымен аяқтарына сүйенеді.

Азық-түлікті алу кезіндегі мінез-құлық термиттердің түріне байланысты. Мысалы, олардың кейбіреулері өздері мекендейтін ағаш құрылымдарымен қоректенсе, басқалары ұяның жанынан қоректенеді. Жұмысшылардың көпшілігі ашық далаға сирек шығады және қорғаныссыз жем-шөп іздемейді; олар жыртқыштардан қорғану үшін қорғаныш жамылғысына және қашу жолдарына сүйенеді.

Жер асты термиттері тамақ іздеу үшін туннельдер салады, ал тамақ көздерін таба алатын жұмысшылар жұмысшыларды тартатын феромондарды шығару арқылы ұяластарын тартады. Азық-түлік жинаушылар бір-бірімен байланысу үшін жартылай химиялық заттарды пайдаланады, ал ұясының сыртында қоректене бастаған жұмысшылар кеуде бездерінен феромондарды бөліп шығарады. Мысалы, Nasutitermes costalis түріндегі жемдік экспедиция үш кезеңнен тұрады: біріншіден, сарбаздар аумақты зерттейді. Олар азық-түлік көзін тапқан кезде, олар басқа сарбаздар мен жұмысшылардың шағын тобын әкеледі. Екінші кезеңде жұмысшылар учаскеге көптеп келеді. Үшінші кезең қатардағы жауынгерлер санының азаюымен және жұмысшылар санының ұлғаюымен сипатталады. Оқшауланған термит жұмысшылары кездейсоқ серуенді өздерінің басқа термиттерді табу немесе жем іздеу үшін оңтайландырылған стратегия ретінде пайдалана алады.

Термиттер арасындағы полиморфизм  
 **A' *— Билік етуші патша*** *B **— Билік етуші патшайым** C **— Екінші ханшайым** D'*  — Үшінші ханшайым  
 **E** — Жауынгер  
 **F** — Жұмысшы

1. ↑
**Термиялық титрлеу** - Химиялық реакция барысында оған қатынасқан 1 моль В затының энтальпиясы **ΔН кДж/мольге** өзгереді. Егер реакцияға Nв моль зат түссе, онда сәйкес **НкДж** бөлінеді. Бұл ерітінді мен оның өзі тұрған ыдыстың температурасын арттыруға әкеледі.

 **- ΔТ = Nb - ΔН/Сn**
мұндағы **Сп** - жүйенің мольдік жылу сыйымдылығы.  

Егер жүйенің жылу сыйымдылығы белгілі болса, ал жылу қоршаған ортамен жанасқаннан жоғалмайтын болса, онда реакция жүрген ортаның (жүйенің) температурасының өзгеруі бойынша ЛН мәнін табуға болады. Ал егер Nb белгілі болса, ΔН мәні табылады. Бұл әдіс теориялық тұрғыдан алынған көптеген жүйелерге қолданылады. Бұларды, яғни Nb - пен ΔН мәндерін анықтау үшін титриметрлік әдіс ұсынылған, ондағы қондырғының схемасы суретте келтірілген.  

Сурет:Термометрлік титрлеуге арналган құрылғы.jpg
Тәжірибені жүргізу үшін талданылатын ерітіндінің шамалы бір бөлігін алып, оқшауланған ыдысқа (Дьюар ыдысына) енгізіп, оның температурасын өлшейді, бұл қоршаған ортадағы жылудың жоғалу жылдамдығын бағалау үшін қажет. Содан кейін оган титрант ерітіндісін тұрақты жылдамдықпен қосады және оның концентрациясынан талданылатын ерітінді 1-2 реттілікке жоғары болуы керек.  

Реакция жүрген кезде ерітіндінің температурасы не жоғарылауы не төмендеуі мүмкін. Мұндай температураның өзгеруі эквиваленттік нүктеге жеткенше байқалады. Егер қоспа температурасы титрант
температурасынан өзгеше болса, онда титрантты талданылатын ерітіндіге артық қосқан жағдайда температуранын шамалы өзгеруі мүмкін.   


*Титрлеу* нәтижесін өңдеген кезде туындайтын кейбір қиыншылықтар *титрленетін* ерітіндінің жалпы көлемін өзгертуге әкеледі. Жалпы жағдайда, ішінде белгілі көлемдегі суы бар. берілген не кажетті температураны барынша тұрақты ұстауға арналган қурылғыны колориметр дейді. Талданатын зат ерітіндісінің өлшендісін
колориметрдегі ұяшыққа енгізеді. Екінші кұрылымды да өзара араласпайтындай, алдын ала реакцияға түспейтіндей етіп осы ұяшыққа салады.   

Pеакция термиялық тепе-теңдік орнағаннан кейін басталады, судың температурасындағы өзгерісті асқан дәлдікпен өлшейді. Осы кезде қосалқы реакцияның жүріп кетуіне орай пайда болатын және өлшеу, aлy, қосу сияқтылармен байланысты шамалы өзгерістерге түзету енгізеді. Мысалы, егер газ күйіндегі өнімдер сұиықта еритін болса, онда еру жылуын, концентрациясы жоғары ерітіндіні сұйылтқандағы сұйылту жылуын ескеру керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**Сүйсін шиқылдақ** (лат. *Juno orchioides*) – құртқашаштар тұқымдасы шиқылдақ туысына жататын, туыс өкілі құртқашаш туысына жақын. Олардан айырмашылығы жер асты бөлігі пиязшық тәрізді. Жапырағы ораққа ұқсас. Туыс атауы әйелдердің табынушысы, ежелгі Рим құдайының құрметіне берілген. Қазақстандық тоғыз түрдің көпшілігі Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Ұсақ топырақты және ірі қиыршық тасты беткейлерде Батыс Тянь-Шаньның барлық жоталарының тау етегінен субальпі белдеуінің төменгі шекарасы аралықта өседі (Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында). Пиязшығы (жуандығы 2 см-ге дейін) кіндік тамырлы, сабағының биіктігі орташа 30 см-ге дейін, тарбиған, ашық жасыл түсті, ортақ пішінді, жапырақтарымен. Гүлсерігінің саны әдетте 3-5, сирек олар көптеу немесе бір ғана, бозғылт сары, ірі (диаметрі 5-7 см), гүлсерігінің сыртқы жапырақшаларының ортаңғы бөлігі қанат тірңздң керілген, үш жағында ашық сары дақтары бар. Іші жапырақтары ұсақ, ұзындығы 1,5 см аспайды. Тақтасы үшкір, үш қалақты. Сәуірдің ортасында гүлдейді, маусымның аяғына дейін, маусым-шілдеде жеміс салады. Тұқымымен де вегетативті жолмен де көбеюі тиімді. Тамаша сәндік өсімдік. Мәдени түрде де, табиғатта да бірқалыпты. Батыс Еуропаның гүл өсіретін фирмаларының каталогтарында жүз жылдан астам уақыттан бері орын алып келеді.
Батыс Тянь-Шань жергілікті түрі болып табылады. Қазақстанда тек ботаникалық бақтарда ғана өсіріледі. Тұқымы бір жылдан соң көктейді, тіршілігінің 3-4 жылдарында гүлдейді. Табиғаттағы саны аз, түр гүлшоқтары жинаудан зардап шегеді. Қазақстаннның Қызыл кітабының екінші басылымына енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Иващенко А.А. "Қазақстанның өсімдіктер әлемі. Суретті энциклопедия". Алматыкiтап баспасы 2008
Химияның алғашқы заңдары- М.В. Ломоносов жалпы ғылымға, оның ішінде химияға сінірген еңбегі зор. Ол химияда әіресе химялық тәжіибелерде , әрдайым "салмақ пен мөлшерді" қолдану қажеттілігін баса көрсетті. Бұл уақытқа дейінгі тәжірибелерде таразыны сирек қолданатын. ХVІІІ ғасырдың екінші жартысынан бастап (әсіресе флогистон іздеушілер) химиялық тәжірибеге алынған және реакциядан шыққан заттарды өлшеп, тәжірибелерде салмақтық бақылау жасалатын болды. Бұл әдістің нәтижесі көп күттірген жоқ, бірнеше жаңа заттар ашылды. Мысалы: Джозеф Блек көміртек диоксидін (1752 ж.) Генри Кавендиш сутекті (1766ж.) , Даниель Резерфорд (1772 ж.) пен Карл Шееле (1773 ж.) азотты, Карл Шееле- оттекті (1772 ж.) , Джозеф Пристали - оттекті екінші рет ( 1774 ж.) , Карл Шееле - хлорды (1774 ж.) ашты.

Дереккөздер
-----------

Жалпы химия кітабы, Б. Бірімжанов,Н. Нұрахметов, Алматы 1992 жыл- 19 бет
**Битуригтер** (*Bituriges*) — Аквитанияны мекендеген кельт тайпасы. Басты қалалары Аварик (*Avaricum*) болған, қазіргі Бурж (*Bourges*). Битуригтер өзінше өмір сүретін екі тайпаға бөлінген — **Битуригтер-кубтар** (*Bituriges Cubi*) және **Битуригтер-вибиски** (*Bituruges Vibisci*).

Битуригтер-куб деп Луараның орта ағысын, өздерінің басты қалалары Аварик маңайын мекендеген битуригтерді атаған. Аварикті Цезарь б.з.д. 52 жылы жаулап алды.  

Битуригтер-вибис Гароннаның төменгі ағысы мен Жиронданы мекендеген битуригтерді айтады. Битуригтер-вибисктердің орталығы портты қала Бурдигала болды, қазіргі Бордо.

Битуригтер Цезарьдың Аварикті басып алуы кезінде орасан зор зардаптар шекті. Империя кезінде бұл батыл тайпаның рекруттарынан екі когорта (әскер, отряд) құрылды.

  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Кельт тайпалары |
| --- |
|  |
| 

Аллоброгтар | Аревактар | Арверндер | Астурлар | Аутригондар | Белгтер | Беллдар | Белловакилер | Битуригтер | Бойлер | Бриттер | Венеттер | Веттондар | Вотадиндер | Галлектер | Галаттар | Гелветтер | Декеанглиялар | Деметтер | Инсубрлар | Ицендер | Карнуттар | Карпетандар | Катувеллаундар | Келтиктер | Кимврлар\* | Лингондар | Лобетандар | Лузитандар | Лузондар | Олкадтар | Ордовиктер | Пелендондар | Рутендер | Седетандар | Секвандар | Сенондар | Силурлар | Скоттар | Суессетандар | Тарбеллдер | Титтилер | Треверлер | Урактар | Эдуилер
 |

 |
Нургюль Ешилчай (2017)
**Нургюль Ешилчай** (түр. *Nurgül Yeşilçay*; 26 наурыз 1976 туылған, Афьон-Карахисар) — түрік театр және кино актрисасы.

Өмірбаяны
---------

Нургюль Афьон-Карахисаре, Түркияда  1976 жылы 26 наурызда дүниеге келген. Ескишехирде Анатолий университетінде дипломатикалық өнерді оқыған. Университетті бітіргеннен кейін бірнеше басты рөлдерді сахнада орындаған. Сонын ішінде "Гамлет" шығармасындағы Офелияның рөлі және ""Тілек" трамвайындағы" Бланш Дюбюаның рөлі.

Театрдан біржолата кеткеннен кейін үш түрік теледрамаларына түскен.

2001 жылы ең алғаш рет киноға түскен. Анталия қаласындағы 45-ші алтын кинофестивальда ең үздік әйел рөлі үшін жүлдеге ие болған.

Жеке өмірі
----------

2004 жылы Нургюль Джем Озер атты киноактермен бірге тұрмыс құрған. Олардың 2005 жылы 22 мамырда туылған Осман нежат Озер атты ұлдары бар. Алайда отбасылық жағдайларға байланысты Нургюль 2010 жылы күйеуімен бірге ажырасты.
**Омограф** (гр. *homos*  — бірдей, grapho — жазамын) — біркелкі жазылып, екпіннің алмасып түсуіне байланысты түрліше дыбысталатын, мағыналары әр басқа сөздер мен сөз формалары. Омонимия құбылысының айырықша түрлері. Қазақ тілінде омографтар негізінен зат есім мен етістіктің болымсыз түрінен жұп құрайды. Мысалы, тартпа (зат есім), тартпа (етістік); бөлме (зат есім), бөлме (етістік); алма (зат есім), алма (етістік), шығарма (зат есім), шығарма (етістік); шаппа (зат есім); шаппа (етістік); қойма (зат есім), қойма (етістік); жайма (зат есім), жайма (етістік) т. б. Екпін омографтардың зат есім сыңарларының соңғы буынына түседі де, етістік сыңарларының бас буынына түседі. Омограф тіл-тілдің барлығында кездеседі. Мысалы, орыс тілінде замок(кұлып) және замок(қамал); мука(ұн) және мука (азап) т. б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Нумидия** (лат. *Numidia*) — Солтүстік Африкадағы, қазіргі Алжирге тура келетін, көне мемлекет.

Тарихы
------

Екінші Пуни соғысы тұсында нумидидің екі ірі тайпасы дұшпан лагеріне тап болған: олардың бірі римдіктерді қолдаған, екіншісі — карфаген. Рим жеңісінен кейін б.з.б. 201 ж. Масинисс көсемі Нумидия патшасы деп жарияланған.

Карфаген өлгеннен кейін Нумидия қаласының тұрғындары, өзі Рим провинциясы болған б.з.б. 46 ж. провинция орталығы Цирта қаласына, қасиетті августиннің епископтік кафедрасы бар ірі қала Гиппонға қашқан. Елді Вандала басып алған соң, 429 ж. Рим мәдениеті құлады. Дегенмен 8 ғ. араб шапқыншылығына дейін және кейін дамыған жергілікті дәстүрлі мәдениеттің кейбірі сақталған.

Нумидия патшалары
-----------------

* Сифак
* Массинисса
* Миципса
* Югурта
* Гиемпсал II
* Юба I

Нумидия тумалары
----------------

* Аврелий Августин
* Апулей

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Нумидия жазуы Мұрағатталған 16 қарашаның 2007 жылы.
**Экспортқа арналған өнім** - сыртқы рынокта сатуға, халықаралық жәрмеңкелер мен көрмелерде көрсетуге арналған өнімнің барлық түрі, сондай-ақ экспорт үшін өнім өндіруге пайдаланылатын шикізат, материалдар және жинақталатын бұйымдар. Экспорттың және импорттың елінде де тауарлардың өтуі кеден өкіметтерінің қатусуы арқылы жүзеге асады. Интернет бойынша майда бөлшек сауда дүкендерінің пайда болуы тауардың кеден өкіметі арқылы өтуінің төмендеуінде алып келді, өйткені олардың жеке құндарының аз болуына байланысты. Мысал ретінде Amazon немесе e-Bay. Әйтсе де, тiптi осы тауарлардың ел үстiне қойылатын заңға сүйенген шектеулері бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9
Асықты мұртынан немесе жамбасынан тұрғызуды «омпы» дейді. Омпы ойынына 2-10 балаға дейін қатыса берулеріне болады. Арақашықтығы 10-20 адым (қалаулары бойынша) жерге екі көмбе сызылады. Əр бала көмбенің тең ортасына белгіленген сызық бойындағы көнге екі асықтан тігеді. Ортасына бір асықты омпысынан тұрғызады. Балалар көмбедегі сызық бойына кезекке тұрып, қолдарындағы сақаларымен көнге тігілген асықтарды атып түсірулері керек. Атып алған асықтары өздерінде қалады. Егер омпыға тигізсе, көндегі барлық асықтарды алады. Неғұрлым көп асық ұтып алған бала жеңіске жетеді.

Дереккөздер
-----------

«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4
**Альфред Шюц** (1899, Вена - 1959, Нью-Йорк) Австрияның әлеуметтанушысы, феноменологиялық социологияның негізін қалаушы. Ол Америкада 1939 жылдан тұрады. Өмірінің
көп уақытын әлеуметтік ғынымдардың философиялық негізін қалауға жүмсаган. Ол түсіндірмелі социология жайлы өзінің көзқарасын жариялаған. Ғылыми категориялардың күнделікті өмірге қажеттілігін дәлелдеген. Адамдардың сапасы күнделікті өмірден көрінетінін атап көрсеткен. Күнделікті өмір адамдардың төжірибесінің бір саласы ретінде көрінеді. Себебі, еңбек ету процесінде адамдар дүниеде болып жатқан құбылыстарды қдбылдайды. Сондықтан да Шюцтің айтуынша, күнделік
өмір "ең жоғарғы өмір" болып есептеліп, басқа тәжірибелердің негізі болады. Негізгі шығармасы: "Структура повседневного мышления".[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Экспромт** – ақынның ешқандай дайындықсыз, ұшқыр ойынан туған ауызша немесе жазбаша қысқа өлеңі. Бұл өлеңдер көбіне әзіл-қалжың мағынасында болып келеді. Көлемді, ұзақ айтылған өлең-жырды суырып салып (импровизация) шығару мен тұтқиылдан бірнеше шумақ өлеңді төгілтіп, экспромт үлгісінде айтып жіберу – бұлар түп тамыры бір, екеуі де қуатты ақындық шабыттың көрінісі. Ал мұндағы экспромт деген ұғым – жарқ еткен бір ойды ықшам түрде өлеңмен айту болса, суырып салып айту (импровизация) – көлемді өлең-жырларды түгелдей табан астында бірден жанынан шығарып айту шеберлігі. Қазақ әдебиетінде үлкен орын алатын ақындар айтысына осындай ұзаққа сермейтін суырып салма өнері тән дей отырып, кейде арасында жарқ етіп көрінетін ұтымды шумақтарды экспромт тәсілімен айтылған деп те қарауға болады. Қалай болғанда да, экспромт өлеңді суырып салып айтуға негізделеді, оны импровизацияның бір сәті деуге болады.
  

Музыкада, импровизациялық жағдайда туатын аспаптық (көбіне фортепьянолык) музыка пьеса. Экспромт әдетте лирикалық әуезді әрі тосын келеді. Ф.Шуберт, Ф.Шопен және А.Н. Скрябиннің көптеген туындылары экспромттың озық үлгілеріне жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*