recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Серікхан Ахметов** (15.5. 1960. Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы) - тележурналист, БАҚ саласының топ-менеджері.. Қазақ Мемлекеттік әлем тілдері және халықарарлық қатынастар университетін бітірген (1984). 

Еңбек жолын Жамбыл облысы Қызыл гвардия аудандық "Коммунизм нұры" газетінен бастаған (1984). Жамбыл облысы теледидар және радиохабарларын тарату комитетінде диктор - жауапты шығарушы (1986), "Алатау" телеарнасында редактор (1987), Қазақ теледидарының бас редакторы (1992-96), Қазақ теледидары бас директорының орынбасары (1996). Алматы облыстық "Жетісу" теледидары мен радиотарату комитетінің бас директоры. "Қазақстан" ҰТА-да қоғамдық-саяси хабарлар бағдарламасының бас продюссері (2004). 

Қазір "Қазақстан" РТРК АҚ Аймақтану бөлімінің бас маманы. ҚР-ның мәдениет қайраткері. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының екі мәрте иегері. Әр жылдары "Құс жолы", "Құбыла", "Қадір түні", "Тұғыр" хабарларының тележургізушісі болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Тәлімдік жер** – суармалы егіншілік аудандарындағы егісті суармай өсіретін жерлер.

Таулы аймақтарда тау етегіндегі ауадан түсетін ылғал мөлшері суарылмайтын егіншілікпен айналысуға мүмкіншілік береді. Бұл аймақтағы жауынның тағы бір ерекшелігі – оның басым бөлігінің көктем айларында түсіп, жазға қарай құрғақшылық болуы. Табиғаттың осы ерекшелігін, көктемгі жауынды тиімді пайдаланып, жазға дейін пісіп үлгеретін дақылдар егуді тәлімі егіншілік деп атайды. Тәлімі жерлерде құрғақшылыққа төзімді астық (арпа, бидай, тары), техникалық (күнжіт, мақсары), мал азықтық (қонақжүгері, т.б.) және бақша дақылдары (қарбыз, т.б.), т.б. өсіріледі. Өнім алу мөлшері жауын-шашынның түсу мөлшеріне және уақытына, ауа температурасына, т.б. жағдайларға байланысты. Мұнда ылғал қорын жинап, сақтау, оны тиімді пайдалану үшін түрлі агротехникалық шаралар (қар тоқтату, топырақ өңдеудің арнайы әдістерін қолдану, егісті қысқа мерзімде аяқтау, кең қатарлы егу әдістері, т.б.) қолданылады. Ауыспалы егіс жүйесінде топырақ құнарын қалпына келтіріп жақсарту үшін мал азықтық дақыл – жоңышқа, беде егіледі. Тау етегінің біршама жерлерінде жеміс ағаштары мен жидектер отырғызылады. Тәлімі жерлер егістіктері экономикалық жағынан тиімді (оны суарудың қажеті жоқ), тек агротехникалық шаралар қолданылса жеткілікті. Кавказ маңы, Ауғанстан, Иран, Қытай, Үндістан, т.б. елдерде кездеседі. Қазақстандағы таулы жерлерде орналасқан Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарының егіншілік жерлерінің 5 – 6 миллион га-ын осы Тәлімі жерлер құрайды.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Бұлдырықтар** (лат. *Pteroclididae* немесе *Pteroclidae*) — бұлдырықтәрізділер отрядының жалғыз тұқымдасы.Бұлдырық Қазақстанның шөл-шөлейтті аудандарында кездеседі. 

Қанатының ұзындығы 19 – 27 мм, салмағы 200 – 500 г. Бұлдырықтың басы кептерге ұқсас, тауық тұмсықты, сұңқар төсті, қанаты ұзын әрі сүйір, құйрығы үшкір, аяғы қысқа. Қауырсыны қалың, арқасы сарғыш, сұр, бауыры қара не ақшыл. Қоразы мекиеніне қарағанда реңді келеді. 

Бұлдырық – жыл құсы. Кей жылдары аудандарда қыстап қалады. Жусан, сораң өскен құмды, тасты, шөлді жерлерді мекендейді. Наурызда ұшып келіп, 2 – 3 жер түстес жұмыртқасын өздері тебіндеп жасаған шұңқырларға салады. Оны қоразы мен мекиені кезектесіп басады. Бұлдырық өте шапшаң ұшады. Ұшқанда дамылсыз дыбыс шығарады. Ағашқа, бұтаққа қонбай тіршілігін жерде өткізеді. Бұлдырықтар түрлі өсімдіктердің тұқымдарымен, ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Суат іздеп 20 – 30, кейде 60 – 70 км-ге ұшып барады. Бұлдырық балапандарына суды төсі мен бауырындағы қауырсындарының арасындағы қуысына құйып алып келеді. 

Қазан – қараша айларында жылы жаққа ұшып кетеді. Қазақстанда мекендейтін ақбауыр бұлдырық, қарабауыр бұлдырық және қылқұйрық бұлдырық қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» еңгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 2 том
**Тәлбия**
**Тәлбия** – ихрамға кірер алдында айтылуы уәжіп болған және ихрамды болған уақытта молынан қайталанып айтылатын сүннет дұға.
}لَبَّيْكَ ألَّلهُمَّ لَبَّيْكَ, لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ. إنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لا شَرِيكَ لَكَ{
«ЛәббайкАллаһумма ләббайк, ләббайка ләә шәрика ләкә ләббайк, инналхамда уанни’мәтә ләкә уалмулка ләә шәрика ләк». 
Қазақша мағынасы: «Аллаһым, мен сенің әміріңді орындауға келдім, сенің әміріңе бой ұсындым (2 рет). Сенің серігің жоқ, сенің әміріңді орындау – менің борышым. Күмәнсіз барлық мадақ саған тән және жалпы иелік пен нығмет сенікі. Сенің еш серігің жоқ».

Дереккөздер
-----------

Исаұлы М. Жолдыбайұлы Қ. Ислам ғылымхалы – Алматы, 2010 ж. ISBN 978-601-06-1125-2 «Ислам мәдениеті мен білімін қолдау қоры»
**Серіппе орау станогы**
------------------------

### Жұмыс жасау принципі

Серіппе орау станогы- металл білеулер мен сымдардан серіппе,серіппелі шайба және сақиналар жасауға арналған станок(қондырғы). Ол автоматты және жартылай автоматты цикл бойынша жұмыс істейді. Серіппе орау станогында ыстықтай және суықтай түрде винтті, цилиндр пішіндес, конусты, мәнерлі серіппелер оралады. Станок құрамында жетек(әдетте электрлік), түзеткіш, орауыш, қадамдық және кескіш механизмдер , бақылау приборлары мен қосалқы жабдықтар болады. Серіппе орау станогы негізінен жаппай және сериялы өндірісте пайдалынылады. Серіппе орау автоматтары минутына 250-ге серіппе 2200-ге дейін серіппелік шайба өндіре алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 1997 ж. 4-том
Электронды микроскоптың астындағы хламидомонада
**Хламидомонада** (лат. *Chlamydómonas*) — жасыл балдырлардың бір өкілі, ол тоқтау суларда тіршілік етеді. Хламидомонаданың жасуша қабықшасы жасунықтан (целлюлозадан) тұрады. Жасушасында цитоплазмасы, ядросы, терең астау тәрізді жасыл түс беріп тұратын хроматофоры бар. Жақсы жетілген екі талшығы, алдыңғы жағында жиырылғыш вакуольі және қызыл көзшесі болады.

Балдырлар судағы минералды тұздар мен көмірқышқыл газын бүкіл денесімен сіңіреді. Ол күн сәулесі арқылы ағзалық зат түзіп, қоректенеді. Сонымен бірге оттегі газын бөліп шығарады. Оттегімен тыныс алады.

Көбеюі
------

Жыныссыз және жынысты жолдармен көбейеді. Жыныссыз көбейгенде хламидомонаданың жасушасы 2-ге, 4-ке, 16-ға, 32-ге бөлініп, әрқайсысы сонша есе кішірейген хламидомонадаға айналады. Оларды зооспоралар деп атайды. Зооспоралары аналық жасушадан бөлініп, әрқайсысы кәдімгі балдырға айналады.

Жынысты көбею кезінде де жасушадағы цитоплазма бірнешеге бөлінеді. Әрқайсысынан зооспоралардан кішірек жыныс жасушалары — гаметалар пайда болады. Олар талшықтарының көмегімен қозғалып жүріп, екі-екіден қосылып, зигота түзеді. Зиготаның сырты қалың қабықпен қапталып, бұйығу кезеңінен өтіп барып, қайтадан зооспоралар түзіп көбиеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биология 7 сынып, 53 бет, Алматы «Атамұра» 2012
Маккаллох Хью
**Маккаллох Хью** (McCulloch, Hugh) (1808 жылы, 7 желтоқсан, АҚШ, Мэн штаты, Кеннебенк – 1895 жылы, 24 мамыр, Вашингтонға таяу), американың қаржы қызметкері, мемлекеттік қайраткер. [1].

Бостонда мектеп мұғалімі болып, сонан соң 1833 жылы Форт Уэйнге (Индиана) қоныс аударып, алдымен адвокат, сонан соң банкир болады. Ол АҚШ-тың қаржы министрі болып тағайындалып (1865-69), Азаматтық соғыс кезінде ашық оппозициямен қақтығысқа ұшыраған қағаз ақшаны айналысқа шығаруды көздейді, елді алтын стандартқа қайта енгізу үшін барын салады. 

1884-85 жылы қайтадан қаржы министрі қызметін атқарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Макетті кинотүсірілім** – фильм түсіруге әртүрлі нысандардың, ғимараттардың, машиналардың т.б. белгілі бір масштабта кішірейтілген макеттерін пайдалану тәсілі.. 

Макетті кинотүсірілімнің екі түрі бар: біріншісі – тек макеттер арқылы түсіру, екіншісі – макетті пайдалана отырып құрама түсірілім жасау. Қалалардың, ғимараттардың, тоғайлар мен таулардың, пойыздың, ұшақтар мен танктердің, автомашиналардың т.б. өртенуі, жойылуы, апатқа ұшырауы секілді түсірілуі өте қиын әрі қымбатқа түсетін көріністерді осы макетті кинотүсірілім арқылы жүзеге асырады. 

Орнықты макеттер қозғалыссыз, яғни үнемі бір орында тұратын көріністерді түсіруге және құрама түсірілім жасау үшін қажет болса, қимылды макеттер алыста ұшып бара жатқан ұшақты бейнелеу үшін, ал мультипликациялық макет қимылды жеңілдету үшін және оларды кадрға бөліп түсіру үшін қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім»
**Шуваев Василий Тихонович**  (1923, Сандықтау ауданы Михайловка ауылы) – ғалым-зоотехник, ветеринария ғылымының докторы (1972), профессор (1973). 

Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын бітірген (1951). 1960 жылға дейін Омбы ветеринар институтының ассистенті, 1960 – 78 ж. Ақмола ауыл шаруашылық институтында қызмет еткен: доцент, кафедра меңгерушісі, 1978 жылдан Днепропетровск ауыл шаруашылық институтында кафедра меңгерушісі. 

Негізгі ғылыми жұмыстары – қой шаруашылығын дамыту әдістеріне арналған. 3 монографияның авторы. КСРО орден, медальдарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Санта-Гертруда cиыры** – етті мал тұқымы. АҚШ-тың Техас штатында шортгорн сиырын зебу бұқасымен будандастыру арқылы шығарылған. Жеке тұқым ретінде 1940 ж. қабылданған. Дене бітімі мықты, ірі, етті, омырауы кең, маңдайы жалпақ. Орта есеппен сиырының салм. 500 – 600 кг.

Жалпы
-----

КСРО-ға 1956 ж. әкелініп, Қазақстанның оңт. аймақтарының шаруашылықтарына таратылды.

Дене бітімі мықты, ірі, етті, омырауы кең, маңдайы жалпақ. Түсі қызыл, қызыл-күрең. Бұқасының ерекшеліктері — шүйдесі өркешті, әукесінің, кіндігінің және ұмасының терісі қатпарлы келеді. Терісі жұқа, созылмалы, мойнында қатпарланып жиналған.

Сипаты
------

Жүні қысқа, жылтыр. Ыстыққа төзімді, оңай жерсінеді, қыс бойы жайылымда бағуға көнбіс. Бұзауының туғандағы салм. 29 — 30 кг, 8 айлығында 220 — 240 кг, ал 1,5 жылдық тайыншасы 400 кг-ға дейін тартады. Сиырларының орташа тірідей салм. 560 — 620 кг, кейде 780 кг-ға дейін тартады, бұқаларының салм. 880 — 1180 кг. Өгізшелерін бордақылағанда тәулігіне 1000 — 1200 г салмақ қосады. Етінің сапасы жақсы, ет шығымдылығы 60 — 66%-ға жетеді. Санта-Гертруда сиырының сүттілігі төмен. Жалпы бұл тұқым Қазақстанда және Орта Азия республикаларында жергілікті ірі қара малдарын өнеркәсіптік тәсілмен будандастыру үшін пайдаланылады. Тұқым қуалау қасиеті жоғары. Қазіргі уақытта Алматы, Қызылорда облыстарында өсіріледі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
**Македония соғысы** (Macedonian Wars), Римнің Филлип V Македойскиймен және оның мұрагері Персемен болған үш соғыс (біздің эрамызға дейінгі 215-205, біздің эрамызға дейінгі 200-197, біздің эрамызға дейінгі 171-167). .

Бірінші македония соғысы екінші Пуникалық соғыспен бірдей уақытта жүріп жатты, бұл Македония үшін сәтті аяқталды. Дегенмен екі жеңіс Рим үшін болды. Македония Карфоген мен Селевкида арасын одақтастырса, Рим Этолий мен Пергам арасын одақтастырды. Пидне үшін (б.э.д. 168) шайқаста Римдіктер жеңіске жеткен соң, Македония аумағы төрт бөлікке бөлінді. 

Б.э.д 149-148 тұтанған әскери шиеленісті төртінші македон соғысы деп санауға болады, онда Рим толығымен жеңіске жетті, соның негізінде бірінші рим правинциясы Македонияға айналды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Вахиде Перчин** (түр. *Vahide Perçin*) (1965 жылы 13 маусымда Измирде, Түркияда дүниеге келген) – театрдың және киноның саласындағы түрік актрисасы.

Өмірбаяны
---------

Вахиде 1965 жылы XX ғасырдың басында Грекиядан келген босқындардың отбасында дүниге келген. Әкесі – ауыр жүк көлігінің жүргізушісі, анасы – үй қожалығымен айналысады. Орта мектепті тәмамдағанан кейін бейнелеу өнері факультетіне (театр бөлімшесіне) түсті.

Мансабы
-------

Алғашқы уақытта жергілікті театрда қызмет етті. 2003 жылы Ыстамбұлға көшіп келді де, жақын арада «Ыстамбұл жайлы ертегілер» атты телехикаядан рөл алды. Оның үлкен жетістігі «Мен оны Фериха деп атадым» атты телехикаяда Зехраның рөлін сомдау болды. 2013 жылы «Тамаша ғасыр» атты телехикаяда Мәриям Үзерліні алмастырып Хүррем сұлтанның рөлін орындады.

Жеке өмірі
----------

Студенттік кезінде Вахиде Алтан Гөрдүм атты актерге күйеуге тиеді. Олар алдымен Измирде бір театрда жұмыс істейді, ал кейіннен бір түсірілім алаңында кездеседі. Ыстанбұлға көшіп келген шақта-ақ жұбайлардың актерлік мансаптары кеңейе берді. Алтан Гөрдүм Отандың көрермендерге «Ғажайып ғасыр» телехикаясындағы Бекир-аға рөлімен танымал. 1994 жылы ерлі-зайыптылардың Алези атты қызы дүниеге келді. 2013 жылы жұп айырылысып кетті.

Қатерлі ісікпен күресуі
-----------------------

"Мен оны Фериха деп атадым» атты телехикая түсіріліп жатқан кезде, актрисаға қорқынышты диагноз қойылды – сүт безінің қатерлі ісігі. Жобаны тастап, Вахиде аурумен күресуге кірісті. Оны жұбайы, қызы, қызметтестері мен көрерменде қолдап, көмек берді. Қауіпті аурудан айығып, актриса қайтадан жұмысқа кірісті.

Фильмографиясы
--------------

| жылы |  | Қазақша атауы | Шынайы атау | Сомдаған рөлі |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2004 | с | Ыстанбұл жайлы ертегілер | Bir İstanbul Masalı | Сузан Козан/Suzan Kozan |
| 2005 | ф | Ыстанбұл, айтшы! | Anlat Istanbul | Хүррем / Hürrem |
| 2005 | с | Қырсыз белдеу | Hırsız Polis | Фулия / Fulya |
| 2006 | ф | Алғашқы махаббат | İlk Aşk | Невин / Nevin |
| 2007 | ф | Сенелер Лондра | Ivi Seneler Londra | Ферда / Ferda |
| 2007-2008 | с | Менің анам | Annem | Зейнеп Еғилмез / Zeynep Eğilmez |
| 2008 | ф | Көтеріліс машиналары | Devrim Arabaları | Суна / Suna |
| 2010 | ф | Зефир | Zefir | Ай / Ay |
| 2010 | c | Мен оны Фериха деп атадым | Adını Feriha Koydum | Зехра Йылмаз / Zehra Yılmaz |
| 2012 | с | Сыйлы өмір | Merhaba Hayat | Дениз Корел / Deniz Korel |
| 2013 | ф | Айхан Ханым | Ayhan Hanım | Айхан / Ayhan |
| 2013-2014 | с | Ғажайып ғасыр | Muhteşem Yüzyıl | Хүррем Сұлтан / Hürrem Sultan |
| 2015-2016 | ф | Көшіру уақыты | Göç Zamanı | Дженнет / Cennet |
| 2016 | х | Ана | Anne | Гёнюль Аслан / Gönül Aslan |

Марапаттары
-----------

| жылы | Марапаты | Санаты |
| --- | --- | --- |
| 1996 | «Sanat Kurumu» | Үздік әйел рөлі |
| 2007 | «14. Altın Koza Film Festivali» | Үздік актриса (Алғашқы махаббат) |
| 2007 | «Magazin Gazetecileri Derneği Altın Objektif Ödülleri» | Үздік театр актрисасы |
| 2008 | «Radyo Televizyon Gazetecileri Derneği Yılın Ödülleri» | Жыл әйелі |

Дереккөздер
-----------
**Вацлав Клаус** (чех. *Václav Klaus*) (19 маусым 1941 жылы, Прага) — Чехияның екінші президенті(2003-2013). Бұрынғы премьер-министр, ең ықпалды чех саясаткерлердің бірі, МГУдің мәртебелі профессоры. Белгілі евроскептиктерден бірі болып табылады.

Өмірбаяны
---------

"Сыртқы сауда" саласында оқып, 1963 жылы экономиканың жоғарғы мектебін бітіреді. 1963 жылдан 1970 жылға дейін Чехословакия академиясында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Еліндегі жүргізіліп жатқан саясат жайлы жаман ойда екенін көрсеткені үшін жұмыстан шығарылады. 1971—1988 жылдар аралығында Чехословакияның халық банкінде жұмыс жасайды. 1989 «Азаматтық форум» атты бұқаралық саяси қозғалыстың белсенді мүшесі атанады. Клаус Азаматтық бұқара партиясының негізін салып, 2002 жылға дейін оңың төрағасы болды. Ол қазіргі кезге дейін партияның мәртебелі төрағасы болып қалды. 1989 жылдың желтоқсанынан 1992 жылдың шілдесіне дейін Чех және Словакия Федерациялық Республиканың финанс министрі болып, Дүниежүзілік банк пен Еуро банкінің төрағасы болып жұмыс жасайды. 1991 жылы Чех Республикасының төрағасының орынбасары болады. 1992 жылы, ел Чехия және Словакия болып бөлінгеннен кейін, Чех Республикасын 1997 жылдың қарашасына дейін басқарды. 2003 жылдың 28 ақпанынан 2013 жылға дейін Чех Республикасының президенті болды.

Үйленген, екі баласы бар. Орыс және ағылшын тілінде жақсы сөйлей біледі.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Вацлав Клаус —Чехияның жаңа президенті
**Ральф Густав Дарендорф** (1929 ж.ж.) - неміс әлеуметтанушысы, саяси қайраткер. Ол америкалық әлеуметтанушы Т.Парсонспен айтысқа түсіп, әлеуметтік жанжалды коғамның (сондай-ақ, болмыстың) жасампаздық бастауы, қоғамдағы *"еркіндіктің"* қайнар көзі ретіндегі басты ұғым деп санады. Дарендорфтың пікірінше, *"жанжалды реттеу"* мемлекеттік аппарат пен саяси тұрмысты ғылыми болжаудың және тиімді ұйымдастырудың көмегімен жүзеге асады, ал жанжалдың субъектісі Маркстік түсініктегі таптар емес, үстемдік пен бағыну қарым-қатынасы негізінде қалыптасатын, бір-бірімен ымыраға келмейтін әлуметтік топтар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Көшеге көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, қазақ сөз өнерінің хас шебері, Қазақстанның Халық жазушысы, Қазақстан Ғылым академиясының академигі, социалистік еңбек ері Ғабит Мүсіреповтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 06.09.1986 №16/407 шешімі) берілген.

  

Мүсірепов Ғабит (1902-1985) Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданында дүниеге келген.
Ол - «Қазақ, солдаты», «Ұлпан», «Оянған өлке», «Кездеспей кеткен бір бейне» романдары мен басқа да повестер жинағының авторы. Ғабит Мүсірепов «Қазақстан» баласының бас редакторы, «Социалистік Қазақстан» газетінің редакторы, «Қазақ әдебиеті» газетінің және «Ара»-«Шмель» басылымдарының бас редакторы, Қазақстан Жазушылар Одағы басқармасының бірінші хатшысы,
Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарған.

Көше Бостандық ауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 800 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
*Ängsälvor* (Шведтік "Жайлау эльфтері"), суретшісі Нилс Бломмер (1850)
**Эльфтер** (нем. *elf* — ағылш. *elf*) — бұл сиқырлы күштерге ие, адамға ұқсас неміс мифологиясы мен фольклорындағы фантастикалық жаратылыстар.

Эльфтердің қанаттары бар. Бұл жандар сұлу және мейірімді бола алады, сондай-ақ сүйкімсіз, кейде жаман болуы мүмкін. Мысалы, эльфтер саяхатшыларды жолдан айнытып тастайды және адамдарды қорқытады. Кейбір балалар балалардан шыққан тістерді алатын «тіс сиқыршысына» сенеді. Ол алған тістердің орнына күміс тиын береді. Бірақ мейірімді эльфтерге де сенуге болмайды. Мысалы, эльфтер еліне кірген адамдарға онда тамақ ішуге де, су ішуге де болмайды, әйтпесе олар ешқашан үйге қайта алмайды деп саналған.

1. ↑  Oxford University Press
Адам баласы қай заманда болмасын, заттарды барынша анық, айқын көруді қалады. Итальян ғалымы Салвано Амати көруді жақсартатын екі шыны линзаны қолданып, көзге киетін зат жасады. Басқа бір итальяндық ғалым Галилео 1608 жылы телескопты дүниеге әкелді. Соның арқасында өте алыста орналасқан аспан денелерін: күнді, жұлдыздарды бақылау мүмкін болды. Француз ғалымы Луи Дагер 1826 жылы алғаш рет кез келген нәрсені ақ-қара түсті суретке түсіруге болатынын көрсетті. Бірақ ол көп уақытты алатын және суреттегі бейне анық көрінбейтін. Кейінірек Джордж Истмен оның еңбегін дамытып, 1888 жылы түрлі-түсті суретке түсіру әдісін ойлап тапты. 1891 жылы Томас Эдисон кинетоскопты жасап шығарды. Оған дейін кинолар бірінен соң бірі жылдам өтетін сурет сияқты көрсетілсе, енді экрандағы бейнелер қозғалып, әрекет жасайтын болды. 1876 жылы ол фонографты да қолданысқа енгізді. Кейін оралымды және кассеталық жазбалар да өзгеріп, оңтайлана түсті. Қазіргі кезде олардың ықшамдалғаны соншалық, қалтаға сыйып кетеді. Техникалық жетістіктер шағын дискілер мен сандық бейне дискілердің дамуына әкелді. Александр Грэхам Белл телефон құрылғысын дамытып, 1876 жылы патент алды және өз заманында сол еңбегі үшін сый-құрметке ие болды.

Дереккөздер
-----------

1. Балаларға арналған танымдық энциклопедия "Ұлы өнертабыстар"
**Көру түтігі**  – алыстағы денелерді бақылауға арналған оптикалық құрылғы (дүрбі, телескоп, перископ, т.б.). К. т. 16 ғ-дың аяғы мен 17 ғ-дың басынан бастап белгілі бола бастады. 1609 ж. италиялық ғалым Г.Галилей 20 есе ұлғайтатын телескопты жасап, оны алғаш рет астрон. зерттеулерге қолданды. Жетілдірілген К. т-н неміс астрономы И.Кеплер ұсынды (1610 – 11). Ең қарапайым К. т. L1 объектив пен L2 окулярдан (а-сурет) тұрады. Жинағыш жүйе – L1 объективі өзінің EF фокальдық жазықтығында орналасқан нәрсенің шын, кішірейтілген кері кескінін береді. Е нүктесінен шашырап шыққан сәуле шоқтары алдыңғы фокальдық жазықтығы EF жазықтығымен біріккен L2 окулярға түседі; сондықтан да К. т-нен шыққан сәуле шоқтары L2 окулярдың жанама оптикалық осьтеріне параллель тарайды. Көп қолданылатын Кеплердің К. т-ндегі окулярда жинағыш жүйе болғандықтан, оның беретін кескіні кері болады. Мұндай кері кескін беретін К. т-тері астрономияда, геодезияда (теодолит, нивелир, т.б.) қолданылады. Тура кескін алу үшін Кеплердің К. т-нің объективі мен окулярының арасына кескінді бұрушы жүйелер (призмалы немесе линзалы) орналастырылады. Мұндай жүйелер К. т-терінің көру өрісін 90 – 100-қа дейін үлкейтуге мүмкіндік береді. Галилейдің К. т. (ә-сурет) тура кескін береді. Оның окуляр қызметін объектив беретін шын кескін орналасқан жазықтық алдына қойылған L2 – шашыратқыш линза атқарады. Мұндай К. т-нің көру бұрышы аз, сондықтан ол сирек қолданылады (мыс. театр бинокльдерінде). Жер бетіндегі нысандарды бақылауға арналған К. т-нің оптик. бұрыштық үлкейтуі ондаған есеге дейін, ал аспан әлемін зерттейтін телескоптарда – 500 есе және одан да жоғары. Үлкейту шамасының шегі дифракциялық құбылыстар мен атмосфераның турбуленттігіне байланысты анықталады.
**Көрікті островския** - Монотипті Орта Азиялық туыс өкілі. ОҚО-да кездеседі. Орта Азиядағы әдемі өсімдіктердің бірі. Олигоценнен сақталып келген (30 млн.жыл) ескі түр. Ол кезде ірі жапырақты ормандар кең тараған. Биіктігі 1,5 м, гүлдері ірі, (ұзындығы 10 см, диаметрі 12 см). Олар шашыраңқы пирамидалы гүлшоғырының ұзын гүлтабанына орналасады. Островския маусымда гүлдейді, шілдеде жеміс береді. Жемістері ірі болады. Тұқымы қысыңқы, сопақ, жіңішке қанаттарымен. Островския тек тұқымымен ғана көбейеді. Алғашқы рет тұқымы себілгеннен кейін 10 жылда гүлдейді, түр толығымен қорғауды қажет етеді. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Көптеген шетелдік ботаникалық бақтарда декоративті өсімдік ретінде өсіріледі. Қазақстанда Алматы ботаника бағында байқаудан өткізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
**Көсе** – Арқалық тауларының солтүстік-шығысындағы оқшауланған тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Ақжал кентінің батысында 45 км жерде орналасқан. Абсолютiк биіктігі 1014 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км-ге созылып жатыр, енді жері 6 км.

Жер бедері
----------

Оңтүстік-шығыс беткейі тіктеу, қалғаны көлбеулеу, беті тегістелген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстік-шығыс баурайында таудың қорым тастары жер бетіне шығып жатыр.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девон жүйесінің тау жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Шала дамыған қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, бетеге, бұталар өседі. Етегі жазғы жайылымға пайдаланылады, мал қыстаулары бар.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Көрісу** (**Амал мерекесі** деп те аталады) — Қазақстанның батыс өңірі мен Ресейдің шекаралас аймақтарындағы қазақтардың арасында сақталған ежелгі дәстүр. 

Жаңа жылды Байбақты Қазыбек күнтізбесі бойынша қарсы алатын аймақ тұрғындары 14 наурызды *«Көрісу (яғни қауышу) күні»* деп те атайды. Бұл күні ауыл тұрғындары ерте тұрып, елең-алаңнан жасы үлкен адамдарға сәлем береді. Көрші-көлем бір-біріне «*Жасың құтты болсын!», «Жасыңа жас қосылып, ғұмырың ұзақ болғай!»* деп тілек айтады. Көрісу күні бұрынғы өкпе-реніш кешіріліп, араздық ұмытылады, көрші-көлем бір-бірін шеке асына шақырып, меймандардың отбасына, ағайын-туыстарына амандық-саулық, құт-береке тілейді. 

Көрісу — тек адамдардың бір-біріне амандасып, жақсылық тілейтін қауышу мерекесі ғана емес, сондай-ақ жасы үлкендерге ізет көрсетіп, ілтипат білдіретін дәстүрлі көрініс. Өйткені Көрісу салты бір күннің аясымен шектеліп қалмайды, жыл бойы жалғаса береді. Әлдеқандай себептермен 14 наурыз күні болмаған немесе сырт жақта жүрген кез келген адам ауылға жолы түскен бойда қариялардың қолын алып, сәлем беруге тиіс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8
Севериано Баллестерос
*Бұл кісінің фамилиясы испанша; мұнда Баллестерос - әкесінің тегі, Сота - анасының тегі*

 **Севериано Баллестерос Сота** (испандық Severiano Ballesteros Sota, 9 сәуір 1957 жыл, Педрена, Кантабрия — 7 мамыр 2011 жыл, Педрена) — испандық кәсіби гольф ойыншысы. 1970 жылдардың ортасынан 1990 жылдардың ортасына дейінгі жетекші гольф ойыншыларының бірі. Ол гольф әлемінде 1976 жылы Британдық ашық гольф чемпионатында екінші орын алу арқылы әлемге әйгілі болды. Кейіннен Баллестерос 1979 және 1988 жылдар аралығында бес ірі чемпионатты, соның ішінде 1980 және 1983 жылдары екі рет Мастер турнирін және 1979, 1984 және 1988 жылдары үш рет Британдық ашық чемпионатты жеңіп алды. Ол сонымен қатар Райдер кубогының сәтті ойыншысы болды:ол сонымен қатар матч ойыны бойынша әлем чемпионатының бес дүркін (бұл рекорд) жеңімпазы. Жалпы барлық уақыттағы ең ұлы испан гольфшысы болып саналады.

1990 жылдары ол арқа жарақатына байланысты кейбір формасын жоғалтты, бірақ гольф ойнауды жалғастырды, Seve Trophy компаниясын құрды және гольф дизайны саласында жұмыс істеді. 2007 жылы денсаулығының нашарлауына байланысты гольф ойынын тастап, 2008 жылы оған ми ісігі диагнозы қойылды. Алайда 2010 жылы Ашық чемпионатқа соңғы рет қатысты. 2011 жылы 7 мамырда 54 жасында дүниеден өтті.
Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков
**Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков** - 1961 жылы Целиноград облысы, Қорғалжын ауданы, Жантеке селосында туған. Целиноград ауылшаруашылығы институтын бітірген. 

Еңбек жолын 1983 жылы Қорғалжын кеңшарында механик ретінде бастаған. 

1983-1987 жылдар аралығында – Қазақстан ЛКЖО Қорғалжын аудандық комитеті Қорғалжын кеңшары космсомол комитетінің хатшысы. 

1987-1990 жылдар аралығында – Қазақстан Компариясы Қорғалжын аудандық комитеті идеология бөлімінің нұсқаушысы. 

1990-1992 жылдар аралығында – Қазақстан ЛКЖО Қорғалжын аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 

1992-1994 жылдар аралығында – Қарағанды облысы Теңіз аудандық әкімшілігі мәдениет бөлімінің меңгерушісі. 

1994-1997 жылдар аралығында – Қорғалжын аудандық әкімшілігі жастар ісі, туризм және спорт бөлімінің меңгерушісі, мәдениет бөлімінің меңгерушісі. 

1997-1998 жылдар аралығында – автомобилге жанар-жағар май құю стансасының механигі. 

1998-2001 жылдар аралығында – Ақмола облыстық «Сұңқар» әскери-техникалық лицейының взвод командирі, директордың әскер-техникалық дайындық жөніндегі орынбасары. 

2001-2002 жылдар аралығында – Дружба орта мектебі директорының әскери-патриоттық тәрбие жөніндегі орынбасары. 

2002-2003 жылдар аралығында – аудандық білім бөлімінің алғашқы әскери дайындық және спорт жөніндегі әдіскері. 

2003-2005 жылдар аралығында – Қорғалжын ауданы әкімі аппаратының бас маманы, ұйымдастыру-бақылау бөлімінің бастығы. 

2005-2011 жылдар аралығында – Қазақстан Коммунистік Халық партиясы Орталық Комитетінің аппарат басшысы, хатшысы. 

2012 жылғы қаңтардан бастап – Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі, Коммунистік Халық партиясы Орталық Комитетінің хатшысы. 

Отбасылы, төрт баласы бар.

Сілтемелер
----------

* Мәжілістің құрамы мен құрылымы, АХМЕТБЕКОВ Жамбыл Аужанұлы
**Барри Болтон** ағылш.  *Barry Bolton* – ағылшын мирмекологі.

Өмірбаяны
---------

Ұлыбританияда дүниеге келген. 

1971-2004 жылдары Британ жаратылыстану мұражайында қызмет еткен. Африка құмырсқаларын жікке бөлу, жүйелеу бойынша әлемдегі тәжірибелі маман. 

Оның 2000 жылы шыққан 1000 беттік кітабында шамамен құмырсқаның 454 түрі сипатталған. 100-ге жуық ғылыми еңбектердің авторы.

Марапаттары
-----------

Барри Болтон 1994 жылы дүниежүзіндегі құмырсқаларды топтастырып, жікке бөліп жазған ғылыми кітабы үшін Winner of the Professional/Scholarly Publishing Award of the Association of American Publishers, Biological Science Category сыйлығымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Александрия деген бетті қараңыз.*
**Александрия** (Кировоград облысы) – Украинадағы Кировоград облысындағы облыстық қала.

Александрия ауданының әкімшілік орталығы болғанымен оның құрамына кірмейді. 1897 жылғы халық санағы бойынша Александрияда 14 007 мың адам тұрған. Ал Александрия уезінде 416 576 мың адам. ХІХ ғасырдағы қаланы мекен еткен халықтың этникалық құрамын анықтау өте қиын, өйткені өткізілген халық санағы кезінде ұлты ескерілмей тек қана «ана тілі» маңызға ие болған. Ресей Империясының үстемдігі мол болғандықтан, Александрия уезінде украин тілінде білім беретін оқу орындары жоқ еді. Осы жағдайға қарамастан халықтың 54,7 % украин тілін ана тілі ретінде санаған (Александрия уезі бойынша 85 %). 2001 жылғы халық санағы бойынша қалада 104 500 мың адам тұрған. Украиндықтар мен армяндардың саны өзгермеген, ал қала аумағында өмір сүрген орыстардың саны екі есеге азайған. Қалада мемлекеттік өлкетану мұражайы, мемлекеттік бейбітшілік мұражайы орналасқан.

Дереккөздер
-----------
**Жаюлы** – Ақмола облысы Ерейментау ауданының қиыр солтүстігіндегі тау. Ақсу кентінен солтүстік-батысқа қарай 30 км жерде, Қарасу және оның салалары аралығында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 319 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай 2 км-ге созылған, енді жері 1 км. Биіктіктері бірдей екі шоқысы бар.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысын ордовиктің тау жыныстарынан түзілген аллювийлі шөгінділер жапқан.

Өсімдігі
--------

Сортаңдау қара топырағында әртүрлі шөптесіндер аралас сұлыбасты қызыл қаулы өсімдіктер өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Қошқар (айрық) деген бетті қараңыз.*

**Қошқар** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында орналасқан тау.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 759 м. Батыстан шығысқа қарай 20 км-ге созылып жатыр, енді жері 10 км. Бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады, етегінде қорым тастар бар.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тас көмір жүйесінің орта және жоғарғы бөлім жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, сұлыбас, бұталар өседі. Шығыс және батыс жағын сор топырақты өңір алып жатыр. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Бес шеркеш
----------

Кіші жүз Байұлынан (Қыдырқожа) - Сұлтансиық, Қыдырсиық, Бақтысиық болғанда, осылардың Қыдырсиығынан өрбіген балалардың бірі - Шеркеш. Шеркештен - Қосым, Қойыс, Жауғашты, Шумақ Досым (Қылыш, Кескен, Тілес). Осы бесеуінен тараған ұрпақты жинақтап "Бес шеркеш" деп атайды. Бұлардың ішіндегі Қосымы Шеркештің асырап алған киімді баласы болса керек. Алайда, Шеркештің ықыласы ауып, еншілес еткендіктен исі шеркештер Қосым ұрпағын аға тұтып, төрге отырғызады. Ел аузында "Қосым шеркеш емес, кәтеней қосым емес" деп айтылатын мәтел сөз де Қосымның Шеркешке асыранды бала болғанын айғақтай түседі. Осы мәтелдегі Кәтеней деп отырғаны да асыранды бала. Шежіре бойынша Қосымнан - Бекбасар, Марас туған. Марастан - Мырзамбет туған. Мырзамбеттен - Жанғабыл, Сатыбалды, Сары, Қоңыр, Кәтеней деп таратылады. Бұл бесеуінен өрбіген ұрпақты "Қосым шеркеш" деп айырып атайтын дәстүр бар. Кейбір шежіре дерегінде Қосымнан - Кәтеней, Мырзамбет, Жайымбет туыпты немесе Қосымнан - Мырза, Шора туыпты деп те айтылады.

Дереккөздер
-----------

Қазақтың ауызша тарихы: Зерттеу. - Астана: Фолиант, 2008, 435 бет
Юнлэ дадянь.
**Юнлэ энциклопедиясы** (永樂大典, Юнлэ дадянь) — қытай императоры Юнлэның ойы бойынша қытай ғалымдарына 1407 жылға қараған шақтағы белгілі барлық білім қарастырылуы тиіс болған әлем тарихындағы ең үлкен қағаз энциклопедия.

Энциклопедияны жинақтауға Ханьлинь академиясының мың ғалымы жұмылдырылды. Энциклопедия құрамында 22877 орама қағаз болып, олар 11095 томды құрады. Оның құрамына конфуциандықтың толық мәтіндері және ежелгі авторлардың бүтін трактаттары кірді.

Энциклопедияның жалғыз ғана толық экземпляры болғанға ұқсайды. Қазіргі кезге дейін бір бөлігі 1962 жылы ҚХР-да жарияланған 400 томға жуығы жетті.

Сілтемелер
----------

1. ↑  Юнлэ дадянь Британ энциклопедиясында

Тағы да қараңыз
---------------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Юнлэ энциклопедиясы. — *Бүкіләлемдік сандық кітапханада*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 мамыр 2012. Тексерілді, 26 сәуір 2009.
Бес өркениетті тайпалар өкілдері. Портреттерде, солдан оңға, үстіден астыға: Секвойя, Пушматаха, Селокта, беймәлім адам, Осеола. Портреттер 1775—1850 кезең аралығында салынды.
**«Бес өркениетті тайпа»** (ағылш. *Five Civilized Tribes*) — термині Құрама Штаттарының тарихындағы отарлық және алғашқы федеративтік кезеңнен шыққан. Оған бес байырғы америкалық халықтар — чероки, чикасо, чокта, криктер және семинолдар жатады. Бұл жалпы еуропалық американдықтар «өркениетті» деп санайтын алғашқы бес тайпа. Еуропалық американдықтарды оларды өркениетті деп атауға итермелеген осы бес тайпа қабылдаған отарлық ерекше белгілердің мысалдары ретінде христиан діні, орталықтандырылған үкімет, ағылшын сауаттылығы, нарыққа қатысу, жазбаша конституциялар, ақ нәсілді америкалықтармен аралас некелер және плантациялық құлдық тәжірибесі жатады. Өркениетті бес тайпа еуропалық американдықтармен тұрақты саяси қатынастарды сақтауға ұмтылды.
Жанартаудың 1995 жылғы белсенділігі. НАСА суреті
**Баррен Айленд**- Үнді еліндегі белсенді жанартау.
Ол Порт-Блэр қаласының шығысынан 135 шақырым, Андаман аралдарының шығысына қарай 60 шақырым қашықтықта орналасқан.
Баррен Айленд Оңтүстік Азиядағы жалғыз белсенді жанартау ретінде тіркелген.
Жанартау кемінде 5 конус тәріздес шыңнан және батысқа қарай орналасқан кальдерадан тұрады.
Жанартаудың екі атқылау ошағы бар. Біреуі батыс жағында, екіншісі орталықтың оңтүстік-шығыс қапталында орналасқан.
Жанартау шыңының биіктігі - 354 м. Бір қызығы, жанартаудың көп бөлігі су астында орналасқан.
Аралдың ұзындығы - 3 шақырым, жалпы ауданы - 10 шаршы шақырым. Жанартау кальдерасының ені 2 шақырымды қурайды.
Ондағы кальдера плейстоцен кезіндегі жанартаудың атқылауы барысында пайда болған. Осының нәтижесінде жанартауда ағындар мен шоғырлар көбейген. Жазбаларға сәйкес, аталған жанартау 1787 жылы атқылаған. Сол уақыттан бері 2006 жылға дейінгі аралықта жанартау алты рет атқылапты.
Баррен Айленд Суматра және Мьянма аралдары арасынан өтетін ішкі доғада орналасқан.
Жанартаудың екі атқылау ошағы бар. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Беса Милитан Рибейру** - Португалия мен Бразилиядағы жұмысшы қозғалысының қайраткері.

Жас кезінде Бразилияға қоныс аударып, сонда компартияға кірді. Португалияға қайта оралған соң, Португал коммунистік партиясының жұмысына белсене қатысты. 1936 ж. тұтқындалып, 1940 жылға дейін Таррафал тұтқын лагерінде болды. 1940-1941 ж. ПКП-ні қайта құруға қатысты, ПКП ОК-нің секретары болды. 1940 жылдары Португалияда жұмысшы қозғалысы өріс алған кезде *А.Куньялмен* бірге ПКП-нің жұмысына басшылық етті. 1943-1945 ж. тағы да Таррафал лагерінде тұтқында отырды. 1949 ж. 3-ші рет тұтқындалды. Лисабон түрмесінде қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
**Қотыржал тауы** – Ақтау тауларының оңтүстік-батысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Ақтау ауылының солтүстік-шығысында 17 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 772 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 8 км-ге созылған, енді жері 1 км.

Жер бедері
----------

Тік келген беткейлері тілімденіп, эрозиялық процестерге ұшыраған. Солтүстігінде Қосшоқы таулары, батысында Ақсай, шығысында Қорған, оңтүстігінде Сауғабай қыстаулары жатыр.

Өсімдігі
--------

Тауалдының қиыршықтасты бозғылт қоңыр топырағында жусан, бетеге аралас астық тұқымдас шөптесіндер, бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
‎ **Александров сайы** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы аумағында орналасқан сай. Александров ауылынан оңтүстікке қарай 3 км жерден басталып, Есіл өзенінің оң жағына тіреледі. Ұзындығы 6,6 км, су жиналатын алабы 148 км. Қайыңды ормандар шоғыры алабының 21%-ын алады. Далалық жерінің жартысынан астамы жыртылған. Александров сайы бастауында ені 10 м-ден бастап, сағасында 200 м-ге дейін кеңейеді. Шымнан құралған беткейі тік, биіктігі 15 – 20 м. Жыралар мен құрғақ өзектер терең тілімденген. Арнаның жазғы уақыттағы тереңдігі 6 – 10 м-ден 14 м-ге дейін ауытқиды. Ағын жылдамдығы 0,1 – 0,4 м/с. Жайылым ені 4 – 10 м, құмайтты, шалғынды, саға тұсын бұта басқан. Су мол жылдарда ғана ағыны қатты келеді. Жаз бен күздегі ағыны мардымсыз және жер асты суына тікелей байланысты болады. Көктемде судың минералдылығы 150 – 800 мг/л шамасында, кермектілігі 20 – 60 мг/экв. Жазда минералдылығы 1,0 – 1,2, г/л дейін жетеді, ал кермектілігі 8,0 – 9,0 мг/экв-ға дейін ұлғаяды. Суы гидрокарбонаттық сипатта. Сағадан 1,6 км тұста топырақ бөгетінің көмегімен ұзындығы 84 м және тереңдігі 0,5 м болатын Жапырақ бөгеті салынған. Суы жазғы-күзгі кезде мал суару үшін пайдаланылады.
**Қаназ Молдахмет** (23.2. 1942 жылы туған, Арал ауданы Бекбауыл станциясы) – жазушы. Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі (1980). Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының және Ғабдол Сланов атындағы сыйлықтардың лауреаты. Шымкент педагогика институтының филология факультетін бітірген (1963). 1963 – 67 жылдары Қазалы аудандық орта мектепте мұғалім, 1967 – 69 жылдары «Ленин туы» газетінде бөлім меңгерушісі, 1969 – 74 жылдары Қазалы аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, ауданы кәсіподақ комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. 1978 – 85 жылдары «Жалын» баспасында редактор, бөлім меңгерушісі, 1992 жылдан «Денсаулық» журналында бөлім меңгерушісі, 1993 жылдан бас редакторы. Алғашқы шығармалары 1970 жылы жариялана бастады. Қаназдың ауыл адамдарының тұрмыс-тіршілігі, замандастарының ой-арманы, адамгершілік мәселелері туралы жазылған «Сонар» (1973), «Арна» (1978), «Ақ тайлағым-ай» (1980), «Құм ойнау» (1984), «Армандай алыс жағалау» (1988), «Жаңбырлы жал» (1991), «Қияндағы күн нұры» (1993), «Жанқожа» (2001) атты әңгімелер мен повестер жинақтары жарық көрген. «Чика – Дабылдың баласы» (1991), «Жер кіндігі» (1975) повестері үшін жасөспірімдер мен балаларға арналған үздік шығармалардың республикалық жабық бәйгесінде жүлде алған. В.Карповтың «Тірідей ұсталсын» романын (1988), Е.Пелиннің, В.Распутиннің әңгімелерін қазақ тіліне тәржімелеген. Жекеленген туындылары орыс, грузин, өзбек тілдеріне аударылған. Қаназдың еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі шығармашылығы - Халық батыры Жанқожа Нұрмұхаммедұлының өнегелі өмірі мен өшпес ерлігіне арналған. Осы тақырып аясында "Кек" атты киноповесті, «Жанқожа» атты үш актілі тарихи драмасы, сондай-ақ, «Ел қорғаны – Ер Жәкем» атты іргелі еңбегі (С.Қалуовпен бірге) жарияланған.
1970-2000 жылдары бүкіл дүниежүзінде кең таралған еркін кәсіпкерлік аймақтардың құрылуы ашық экономиканың жарқын көріністерінің бірі, олардың жалпы саны 3мыңнан асады. Қазір ЕЭА –ның үлесіне Дүниежүзілік сауда айналымының 1/3 пайызы тиесілі. Еркін экономикалық аймақтар құру дүниежүзілік шаруашылыққа түбегейлі өзгерістер әкелмесе де, оған қатысушы елдер өзара саудада кедендік кедергілерді жояды.
Дүниежүзілік инвестициялық рынок дүниежүзілік экономика мен халықаралық экономикалық байланыстардың ерекше маңызды сипаты саналады. Ұзақ уақытқа алынған шетелдік қаржы қандай да болмасын елге кәсіпкерлік іс-әрекет арқылы табыс табу үшін мемлекеттік немесе жеке кәсіпорындарға беріледі.
Инвестиция дүниежүзілік экономика мен халықаралық бизнеске елеулі әсер етеді.Оның негізгі бөлігін өте ірі трансұлттық компаниялар құрайды.
Несие беруде халықаралывқ рынокта шетелдік валютаның басымдылығы байқалады.Қарызға алынған заттардың басым көпшілігі америкалық доллармен жапондық йенамен , ағылшындық фунд стерлингпен және Еуропа Одағының еуросымен беріледі.Соңғы жылдары дүниежүзілік валюта рыногында АҚШ-тың доллары өз позициясынан айырылуда.
**Қанат Мұсахметов** - 1948 жылы Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Кіші Диқан ауылында дүниеге келген. 1965 жылы орта мектепті бітірген соң, «Бөдеті» сегіз жылдық мектебінде 2 жыл мұғалім болған. 1972 жылы Алматыдағы Ауыл шаруашылығы институтын инженер-механик мамандығы бойынша тамамдап, инженер, инженер-механик болып жұмыс істеді.
1993 жылы «Қазақ мемлекеті» газетінде, 1994 жылы «Ана тілі» баспасында редактор болып қызмет атқарды.
Шығармалары: 

* Алтынның сынығы. Әңгімелер. «Жалын», 1980;
* Қызыл қаздар әні. Әңгімелер, повесть. «Жалын», 1991;
* Күре тамыр. Повесть. «Жазушы», 1998.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: 
Анықтамалық/ Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Ерлан Ахметов** (20.5.1975. Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қаласы) - тележурналист.. ҚазҰУ- ді бітірген. 

Шығыс Қазақстан облысы телерадиокомпаниясында, облыстық "Дидар" газетінде арнаулы тілші, Ертіс-Баян өніріндегі "Кереку" апталық газеттің редакторы, "Руханият" газетінің редакторы, ҚМДБ- ның Павлодар облысы бойынша өкілдігінің баспасөз хатшысы, "Ислам және өркениет" газетінің меншікті тілшісі. 2008 жылы "Жұлдыз" журналының Павлодар облысындағы меншікті тілшісі, "Қаламгер-Медиа" орталығының Павлодар облысындағы арнаулы өкілі.

1985 жылы қаламгердің мақалалары мен әңгімелері, өлеңдері аудандық облыстық басылымдарда жарияланған. "Ажарлы ауыл, ардақты қауым" атты қазақ-орыс тіліндегі деректі туындының (2006), "Қамырау жері, Сәмек елі, аман бол!" (2007), "Павлодар өнірінің қажылары" (2008), "Жасампаздық жолында. На пути созидания" (2012), "Білім көкжиегі. Горизонт знания" (2012), "Шығыс" өңірлік қолбасшылығы. 20 жыл" (2012), "Жасампаздық жолында: жаңғыру. На пути созидания: возрождение" (2014) атты кітаптардың авторы. "Шабыт. Қос қанат" (2004), "Жастық әуен", "Айтыс" (2005), "Баянауыл басынан" (2006) сияқты ұжымдық жинақтарға өлеңдері енген. "Оғыландарым" (2008), "Жарық дүние" (2009) жыр жинақтарының авторы. Бірнеше дүркін республикалық мүшәйралардың жүлдегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
Александриялық Герон
Александриялық Герон(I ғасыр шамасы) - ежелгі грек ғалымы.Ол әртүрлі геометриялық пішіндердің(фигуралардың) аудандарын дәл және жуықтап есептеуге арналған ережелер мен өрнектерді(формулаларды) ұсынған.Үш қабырғасы бойынша үшбұрыштың ауданын анықтауға арналған өрнекті(Герон формуласы), квадрат теңдеулерді сан мәнімен шешу, квадрат және куб түбірлерді жуық мәнімен анықтау ережелерін ұсынған.

Дереккөздер
-----------

Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
**Қызылбастау** – Айтау тауларының солтүстік бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Шу ауданы Бабасай ауылының солтүстік-батысында 56 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттiк биіктігі 765 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 3 км-ге созылған, енді жері 1 км. Солтүстігі мен шығысында Жусандала даласы, солтүстік-батысында Тасбастау, оңтүстігінде Күйелі Қаратау таулары орналасқан. ‎

Географиялық құрылымы
---------------------

Каледон-герциндік тау жаралу процесінде қалыптасқан.

Өсімдігі
--------

Тау етегінің саздақты бозғылт топырағында жусан бітік өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қызылберік** – Тарбағатай жотасының солтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Үржар ауданы Қарабұйрат ауылының солтүстік-шығысында 32 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1815 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 5 км-ге созылған, енді жері 2 км.

Жер бедері
----------

Беткейі тік, өзен аңғарларымен тілімденген. Таудан Аягөз өзенінің салалары бастау алады. Солтүстігінде Өкпекті, оңтүстігінде Үржар, батысында Шоңқызыл, оңтүстік-шығысында Бозарқа таулары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Таудың қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, селеу, бұта аралас өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қанай**, *Дресвянка* – Ертіс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 48 км, су жиналатын алабы 1,3 мың км2.

Бастауы
-------

Бастауын Қалба жотасының солтүстік беткейінен алып, Новоодесское ауылынан төменде Ертіс өзеніне сол жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Жоғарғы арнасы аласа таулық сипатта, ортасы – қырқалы-төбелі, төменгі арнасы сайлы-жыралы келген. Жағалауларының басым бөлігі тік жарқабақты. Қанайдың ірі салалары: Бұрсақ, Маймекен, т.б. Суы қарашаның 2-онкүндігінде қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ери бастайды.

Өсімдігі
--------

Жағалауында қайың, терек, тал, т.б. ағаштар өскен. Суын ауыз суға және шаруашылыққа пайдаланады. Өзен балыққа бай.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
2. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
**Лобио** - тағам. 

Көк бұршақты талшығынан аршып жуады да, пияз қосып турап, ыдысқа салады. Үстіне сары май немесе тортасынан айырған май, ұнтақ бұрыш, тұз қосып, бірнеше қасық сорпа құйып қайнатады да, бетіне көкөніс (кинза, базилик, петрушка) салады. Дайын бұршаққа шикі жұмыртқа қосып, духовкада пісіреді. 1 кг жаңа піскен бұршаққа немесе 2 банка консервіленген бұршаққа: 5—6 ас қасық сары май немесе тортасын айырған май, 4 жұмыртқа, 2 бас пияз, көкөніс, бұрыш, тұз — татымына қарай.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ: Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы: Қаз. Сов. энцикл. Бас ред. 1990. ISBN 5-89800-008-9
***Астана мектеп оқушыларының сарайы***-М.Өтемісұлы атындағы Астаналық оқушылардың шығармашылығы, білімі мен біліктілігін арттыру мақсатында ұйымдастырылған сарай. Сарай 1988 ж. қалалық балалар шығармашылығының орталығы ретінде ашылып, ол Астананың ірі білім беру кешеніне айналды. 3000-нан астам жас астаналық балалар шығармашылық ұжымдарында білім-біліктілігін арттырады. Сарайда ҚР біім беру ісінің 9 үздігі, 2 ҚР еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, білім беру ісінің 2 құрметті қызметкері, ҚР еңбек сіңірген жаттықтырушысы, 2 спорт шебері, сонымен қатар қосымша білім беру саласы бойынша 58 педагог жұмыс істейді. Мектеп оқушыларының экономикалық және технологиялық базасы қосымша білім беру бағдарламасын іске асырып, дамытуда барлық мүмкіндікті туғызуға жеткілікті жағдай жасалған. Сарайда концерт залы, спорт залы, 2 жүзу бассейны, тир, көрме залы, бағаналы зал, компьютер сыныбы, кіші зал, хореографиялық зал, сурет галереясы, балалар дәмханасы, оқуға арналған 20 аудитория, дәрігерлік пункт, бассейндерге техникалық қызмет көрсету орындары бар.

Пайдаланылған әдебиет
---------------------

А 37 Астана:Энциклопедия.-Алматы: «Атамұра», 2008.-576 бет.
‎

**Қызылағаш бөгені** — Жетісу облысы Ақсу ауданы Қызылағаш бойында, Қызылағаш ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-дей жерде орналасқан. Пайдалануға 1993 жылы берілді.

Гидрологиялық сипаты
--------------------

Су сыйымдылығы 42 млн. м3, ұзындығы 12 км, енді жері бөгеннің жоғарғы бөлігінде 10 км-ге жетеді. Қызылағаш бөгенінде 1996 жылы 1420 га жерге күрделі тегістеу және су жүйелерін қайта жаңғыртып салу жұмыстары жүргізілді.

Шаруашылықтағы маңызы
---------------------

Қайта жаңғырту нәтижесінде 20 ғасырдың соңында аудандағы суғармалы жердің аумағы 3,3 мың га-ға ұлғайды, 5,1 мың га жердің суландыру жүйелері қайтадан жаңарды, 5,5 мың га жерге күрделі тегістеу жұмыстары жүргізілді. Суды үнемдеу мақсатында 250 км-ден астам канал темір-бетонмен қапталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5