recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Леонид Алексеевич Мельников** 
1945 жылы 16 қарашада РКФСР Белград облысы Валуйки
қаласында туған. Орыс.
Анасы - Мельникова Алевтина Ивановна (1907-1997),
хирург болып жұмыс істеген.

Абакан мемлекеттік педагогикалық институтының шет
тілдері факультетін бітіргөн (1968), француз және неміс тілдерінің оқытушысы; Гнесиндер атындағы Мәскеу музыкалық-педагогикалық институтының вокал факультетін
бітірген (1976), опера әншісі, концерттік-камералық орындаушы, оқытушы.

Орыс, француз, неміс және итальян тілдерін біледі.
1968-1971 жылдары - Абакан мемлекеттік педагогикалық
институты шетел тілдері кафедрасының ассистенті. 1976
жылдан - Алтай өлкелік музыкалық комедия театрының
солист-вокалисі.
1980 жылдан бері - Қарағанды академиялық музыкалық
комедия театрының солист-вокалисі.

Қазақстан Театр қайраткерлері одағының мүшесі.
*«Қазақстан Конституциясына 10 жыл»* (2005) медалімен;
Мәдениет комитетінің, Білім беру, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігінің қүрмет грамоталарымен
марапатталған. ҚР Еңбек сіңірген әртісі (1996).
Діни көзқарасы - атеист.
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - *«Гүлденген*
республика»*.*
Хоббиі - радиоэлектроника.
Сүйіп оқитын әдебиеті - орыс, отандықжәне шетел класси-
касы, фантастика, ғылыми әдебиет.
Үйленген. Жұбайы - Мельникова Надежда Леонидовна,
Қарағанды академиялық музыкалық комедия театрының
балет және сахна қозғалысы репетиторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Неллакс** (нем. *Nelly Sachs*; 10 желтоқсан 1891, Шенеберг – 12 мамыр 1970, Стокгольм) – неміс ақын, прозаик және драматург, әдебиет бойынша Нобель сыйлығының иегері (Шмуэль Йозеф Агнонмен бірге, 1966).

Өмірбаяны және шығармашылығы
----------------------------

 Нелли Закс 1910 ж
Ол 1891 жылы 10 желтоқсанда Берлинде еврей отбасында дүниеге келген. Закстың алғашқы шығармаларындағы аз нәрсе - ол неоромантикалық рухта өлең жазды, қуыршақ театры үшін пьесалар жазды, аңыздар мен әңгімелер жинағын шығарды - оның шығармашылығының болашақ дамуын көрсетті. Алайда 1933 жылдан кейін ол иудаизм мен христиандықтың ортақ тамыры туралы сұрақтарға қызығушылық танытты.

1940 жылы Швецияға қоныс аударды. Жазушы Сельма Лагерлёф анасын екеуіне швед визасын алуға көмектесті. Оның алғашқы өлеңдер жинағы 1947 жылы Шығыс Берлинде *«Өлім үйлері»* (In den Wohnungen des Todes) деген атпен жарық көрді. Бұл өлеңдерде, *Эли* (Eli, 1943) пьесасындағыдай барлық негізгі тақырыптар баяндалған, олар кейін *Жұлдыздың тұтылуы* (Sternverdunkelung, 1949) және *Қалай жалғастыру керектігін ешкім білмейді* (Und niemand weiss weiter), 1957) және *Қашу және түрлену* (Flucht und Verwandlung, 1957) жинақтарында әзірленді. Кейінгі өлеңдер көлемінде (1965) «*Жанған жұмбақтар*» (Glühende Rätsel) поэтикалық циклі ерекше көзге түседі.

Закстың көрегендік поэзиясы экстатикалық шиеленіс пен мистицизмге толы. Оның поэтикалық ойлауының негізінде ізінен қуу мен қашу мотиві, аңшы мен оның олжасының символикасы, азаптаушылар мен олардың құрбандары арасындағы ежелден бергі драма жатыр.

Ол өзінің жақын досы Пауль Целанды жерлеу күні қайтыс болды. Ол Стокгольмнің солтүстігіндегі Норра бегравнингсплатсен зиратында жерленді.

Мойындау
--------

Закс көптеген әдеби марапаттар мен сыйлықтарға ие болды, 1966 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды (Ш. Й. Агнонмен бірге).

Германияда (Дортмунд) 1961 жылдан бастап Нелли Закс әдеби сыйлығы беріліп келеді. Францияда 1988 жылдан бері аударма үшін Нелли Закс сыйлығы беріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Jo-Anne Rowney* Who was Nelly Sachs? Google Doodle honours poet who escaped Nazi Germany  (ағыл.).  Daily Mirror (12/10/2018). Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 мамыр 2022.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 22 наурыз 2022.

Әдебиет
-------

* Fritsch-Vivie G. Nelly Sachs: mit Selbstzeugnissen және Bilddokumenten. Рейнбек Бей Гамбург: Ровольт, 1993 ж

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мақала түпнұсқасы www.nt.ru сайтында
**Нелсон Кабрал Семеду** (порт. *Nélson Cabral Semedo*, **Нелсиньо** (порт. *Nelsinho*) есімімен де белгілі; 16 қараша 1993 жыл, Лиссабон, Португалия) — португалиялық футболшы, Португалия Ұлттық футбол құрамасы мен "Вулверхэмптон Уондерерс" клубының қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Карьерасында "Шентренше", "Бенфика", "Фатима", "Барселона" клубтарында ойнады. 2011 жылы "Шентренше" клубындағы тұңғыш ресми кәсіби деңгейдегі ойынын өткізді. 2012 жылы "Бенфика" клубының жастар командасына ауысып, бір жыл ойнады. 
Бір жылдан соң "Фатима" клубына жалға беріліп, 12 қыркүйек күні бұрынғы клубы "Шентреншеге" қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты.

2015 жылы "Бенфикаға" қайта оралды. 16 тамыз күні Португалия жоғары лигасындағы тұсаукесер ойынын өткізді. Чемпиондар Лигасындағы дебютін 15 қыркүйекте "Астана" клубына қарсы өткізді.

2017 жылы "Барселонаға" ауысты. Трансфер құны 30 млн. еуроны құрады. 20 тамызда "Бетиске қарсы ойында Ла Лигадағы тұңғыш ойынын өткізді. 2019 жылы қаңтарда "Жирона" қақпасына клуб сапындағы жалғыз голын соқты.

2020 жлы 23 қыркүйекте "Вулверхэмптонға" ауысты.

### Ұлттық құрама

2015 жылы 11 қазанда ЕУРО-2016 іріктеу турниріндегі Сербияға қарсы тұңғыш рет Португалия құрамасы сапында алаңға шықты.

2017 жылы Конфедерациялар кубогына, 2018/19 жылы УЕФА Ұлттар лигасына қатысты.

Жетістіктері
------------

**Португалия Бенфика**

* Португалия чемпионы (**2**): 2015/16, 2016/17
* Португалия кубогы: 2016/17
* Португалия лига кубогы: 2015/16
* Португалия суперкубогы: 2016

**Испания Барселона**
* Испания чемпионы (**2**): 2017/18, 2018/19
* Испания кубогы: 2017/18
* Испания суперкубогы: 2018

 Португалия
* Конфедерациялар кубогының қола жүлдегері: 2017
* УЕФА Ұлттар лигасы: 2019

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
*
Нельсон Горацио
---------------

Нельсон Горацио (Nelson, Horatio) (29 қыркүйек 1758 жыл, Бернем-Торп, Порфолк, Англия — 21 қазан 1805 жыл, Трафальгар мүйісіндегі теңізде, Испания), ағылшындық теңіз флотының бастығы, вице-адмирал (1801), 1-ші виконт Нельсон (1801), Бронте герцогы (1799, Неапольде). 1761 жылы флотқа келеді. 1777-83 жылдары Вест-Үндістанда қызмет етеді. 1793 жылы Францияға қарсы әрекеттерді ұйымдастыру үшін және Жерорта теңізінде Англияның одақтастарына қолдау көрсету үшін жіберіледі. Сент-Винсент (1797) мүйісіндегі испан-француз флотымен шайқаста көзге түседі. Тенерифе (1797, шілде) аралына жақын маңдағы Санта-Крус шайқасы барысында флоттың әрекеттеріне жетекшілік етті, ауыр жарақат алып, оң қолынан айрылады. 1798 жылы НАПОЛЕОННЫҢ флотын Мысырға дейін аңдыған, Ніл шайқасында маңызды жеңіске жетеді. Кемелерді жөндеу үшін Неапольде ұзақ уақыт бойы тұрақтаған кезде леди Э.ГАМИЛЬТОН екеуінің арасында сүйіспеншілік басталады. 1798-1800 жылдары Ұлыбританияның одақтасы Екі Сицилияның королі I ФЕРДИНАНДҚА қолдау көрсетіп, флотпен бірге Неапольде болады. 1801 жылы Данияға баратын жазалаушы экспедицияны (қараң.: КОПЕНГАГЕН ШАЙҚАСЫ) басқарады, 1803 жылы Жерорта теңізі эскадрасының қолбасшысы болып тағайындалады. 1805 жылы Кадистегі испан-француз флотын бұғаттап, ТРАФАЛЬГАР ШАЙҚАСЫНДА қарсыласының тамтығын қалдырмай жеңеді, осылайша Наполеонның десанттарды Британ аралдарына түсіріп кететін жоспарының күл-талқанын шығарады. Шайқастың соңында өзінің «Виктория» флагманының бортында отырған Нельсонды француз мергені атып кетеді. Оның өлімін бүкіл Англия жоқтады, осы кезден бастап ұлттық қаһарманға айналды. Оның ғажайып басқару тактикасы Ұлыбританияның теңіздегі сөзсіз үстемдігін 100 жылдан астам уақытқа қамтамасыз етті.
**Поп-арт** (ағылш.  *рор аrt* - көпшілік өнер) - 20 ғасырдың 50 жылдары ортасында пайда болған ағылшын-американдық өнердін бір бағыты. Оның теор. негізгі прагматизм эстетикасы болып табылады ("өнер тілі іс жүзінде қолдануға пайдалы болуы керек"). Бірқатар сыншылар Поп-артты абстракционизмге реакция ретінде қарастырады. Поп-арт теоретиктері әрбір бұйым белгілі бір контексте өнер туындысына айналады, өзінің алғашқы мағынасынан ажырап, көркемдік сапаға ие болады деп санайды. Заттық дүниені эс-тетизациялау Поп-арттың үстанымына айналған. Поп-арт - бұл тұрмыстық бұйымдардың композициясы. Кейде олар муляжбен (заттың бітімін дәл беретін бедер) немесе мүсінмен ұштасуы (бірлесіп бейнеленуі) мүмкін.Оның теориялық негізі прагматизм эстетикасы болып табылады: өнер тілі іс жүзінде қолдануға пайдалы болуы керек. Көркем бағыт ретінде Поп-арттың көптеген түрлері бар. Поп-арт (көркем ұйымдастырылған оптик. әсерлер, геометрияландырылған тұзу сызықтар мен дақтардың комбинациясы); Эл-арт (электромотор көмегімен қозғалатын бұйымдар мен констукциялар); Поп-арт терминін 1965 ж. ағылшын көркемөнер сыншысы Ф.Элоуэл енгізді. Бұл бағыт сәуегейлік мәдениеттің ең көп таралған құбылыстарының бірі. Поп-арт ағымының өкілдері: П.Блейк, Р.Смит, Р.Раушенберг, Э.Уорнхолл, Д.Сигал, т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Неманья Матич** (серб. Немања Матић, 1 тамыз 1988, Шабаце, Югославия) — серб футболшысы, "Манчестер Юнайтед" футбол клубы мен Сербия құрама командасының жартылай қорғаушысы. 2018 жылы әлем чемпионатына қатысты.

Клубтағы мансабы
----------------

### Челси

16 жасында алғаш матчын «Колубара» клубында өткізіп, алғашқы маусымында 16 матч өткізді. 2007 жылы Цоргонь-лигасының «Кошице» клубына көшіп кетті. Словакияның чемпионатында 64 матч өткізіп, 4 гол соқты. Сондай-ақ Словакияның азаматтығын алды. 2009 жылы «Кошиценің» құрамында «Артмедия» клубын 3:1 есебімен жеңіп, Словакия Кубогін ұтып алды.

2009 жылы Челси клубына 1,5 млн. еуроға көшіп, 4 жылдық контракка қол қойды.

2010 жылы жалға беру бойынша нидерландиялық «Витесс» клубына көшті.

### Бенфика

2011 жылы лиссабондық «Бенфикаға» Давид Луистың көшуі бойынша беріліп, лондондық клуб тағы да 22 милл. фунт төледі. 2012 жылы «Бенфиканың» құрамында Португалия Кубогін ұтты.

### Челсиға қайта оралуы

2014 жылы 15 қаңтарда Челсидің ресми сайтында Матичті қайта 25 млн.евроға сатып алғаны жарияланды.Матич Челсимен 5,5 жылдық контракка қол қойды.

### Манчестер Юнайтед

2017 жылы жазда "Манчестер Юнайтедке" ауысты. Жаңа клубындағы тұңғыш ойынын 8 тамыз күні УЕФА суперкубогында "Реал Мадридке" қарсы өткізді.

Ұлттық командадағы мансабы
--------------------------

Сербия құрама командасы үшін алғаш матчын 2008 жылы 14 желтоқсанда Польшаға қарсы жолдастық матчта өткізіді.Сондай-ақ 2014 жылы әлем чемпионатында Сербия құрамасының негізгі құрамында өнер көрсетті.

Жетістіктері
------------

* Словакия кубогы: 2009
* Англия чемпионы: 2009/10, 2014/15, 2016/17
* Англия кубогы: 2010
* Англия лига кубогы: 2015
* Португалия лига кубогы: 2012

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* soccerbase сайтында профилі
* Челсидің ресми сайтында профилі
Немеров Говард
--------------

Немеров Говард (Nemerov, Howard) (1 наурыз 1920 жыл, Нью-Йорк —
5 шілде, 1991 жыл, Юниверсити Сити, Сент-Луис маңы, Миссури шт.), американдық ақын. Гарвард университетінде оқыды, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пилот болды, кейін Беннингтонды қоса алғанда, әртүрлі колледждерге сабақ бере бастады. Ирониямен және өзін-өзі кемсіткен тапқырлықпен жазылған өлеңдерінде көбіне табиғат сипатталады; өлеңдері бірнеше кітап болып басылып шықты, олар: «Образ и закон» (1947 ) жинағымен басталады, «Собрание стихотворений» жинағы да енеді (1977 жыл Пулитцеров сыйлығы, Ұлттық кітап сыйлығы). Прозалық шығармалары «Игра Возвращения домой» (1957) және «Товар мечтаний и другие Истории» (1960). АҚШ-та лауреат ақын атанды (1988-90). Әпкесі Д.ЭРБУС танымал фотосуретші болған.
**Қараңғы, су қараңғы**. Түк кермейтін соқыр. «Ықсан оның су қараңғы екенін енді ғана аңдады; ...» (М. Сүндетов, .Ескексіз.).
Тіркестегі алғашқы «су» сөзінің мағынасын, дәлірек айтқанда, алғашқы төркінін қарастыра келгенде түркі, моңғол және тунгус-маньчжур тобындағы тілдерден кездестіреміз. Якут тілінде: суй — мүлде, тіпті; моңғолша: суу — мүлде; тунгус-маньчжур тілдерінде: чуу — өте мағыналарында қолданылады. Тунгус-маньчжур тілдеріне түркі не моңғол тобындағы тілдерден ауысса керек. Біздің тілімізде «су» тұлғасы «жаңа» сөзімен де қосылып келіп, «су жаңа» тіркесін тудырады. Жоғарыдағы деректер бойынша бұл «мүлде жаңа» мағынасын ұғындырады.
Сөз тіркесіндегі екінші сөз «харагүй» тұлғасында моңғол тілінде, «харан уча» тіркесінде қалмақ тілінде кездесіп, біздегі «соқыр» дегенді білдіреді.
Осы деректегі тұлғаларды жинастыра келіп, қазақ тіліне қарай бейімдегенде «су қараңғы» тұрақты тіркесі қалыптасып, «мүлде соқыр» мағынасын берерліктей болып орналасқан. Бұл жерде «қараңғы» сөзінің одан арғы тарихына үңіле түссек, жоғарыда келтірілген «қараңғы» сөзімен тамырлас болуы ықтимал. Оны қайталап жату артық.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Қарақұйрық** (лат. *Gazella subgutturosa*) – сүтқоректілер класының қуысмүйізділер тұқымдасына жататын аң.

Таралу аймағы
-------------

Қазақстанда Үстірт пен Маңғыстауда, Арал өңірінде, Қызылқұм, Мойынқұм, Бетпақдаланың оңтүстігінде, Оңтүстік Балқаш өңірінде (Тауқұм, Сарыесікатырау) кездеседі. Соңғы жылдары Қара Ертіс өзенінің жағалауындағы құмдарда көрініп жүр.

Сипаты
------

Тұлғасы сымбатты, дене тұрқы 101 – 126, шоқтығының биіктігі 67 – 79 см. Текесінің салмағы 22,0 – 41,0 ешкісінікі – 20 – 34 кг. Текелерінің мүйізі түп жағы бедерлі, ұшы бір-біріне қарай аздап иілген, қара-қоңыр түсті. Ұзындығы 33 – 43 см болады, ешкілері – тоқал. Құйрығы кішкентай, қара-қоңыр түсті. Тұяқтары кішкентай, қара түсті, сопақша әрі үшкір келеді. Тері жамылғысы құм тектес, сарғыш-сұр. Көз алды, шат, тұяқ аралық иіс бездері, көру және есту мүшелері жақсы жетілген, осылар арқылы бір-бірімен тез табысады.

Тіршілігі мен қорегі
--------------------

Тастақты, құмды, сазды топырақты шөлді аймақтарда мекендеуге бейімделген. Қоныстарын жыл маусымдарына қарай, қыста сексеуіл, жыңғыл өскен бұйрат-бұйрат құмдарға, жазда шөлді жерлерге қарай қоныс ауыстырып отырады. Тау етектерінде, теңіз деңгейінен 2500 – 3000 м биіктікте де кездеседі (мыс. «Алтынемел» ұлттық табиғи саябағында). Күйіс қайырып, демалу және ауа райының қолайсыз жағдайларынан қорғану үшін тұяқпен тарпып қазуға оңай жұмсақ топырақты жерлерден шағын (60х30 см) жатақтар жасайды. Қорегі – 70-тен аса шөптесін өсімдіктер мен бұталар. Ылғалы мол жас шөптермен қоректеніп, қар мен жаңбырдан жиналған қақтардан су ішіп, шөлін қандырса, қыста қар жалайды. Қазанның аяғынан желтоқсанның ортасына дейін күйлейді.

Өсіп-өнуі
---------

5 – 5,5 ай буаз болып, сәуірдің аяғынан маусымның аяғына дейін (жаппай төлдеу мамырдың екінші жартысында) лақтайды. Көбіне 1 – 2 лақ (егіз басым), кейде 3 – 4 лақ (өте сирек) табады. Жаңа туған лақтың салмағы 2 – 3 кг, дене тұрқы 48 – 58 см. 5 – 10 күнде шөп шалып, 3 айдан аса енесін емеді. Жас төлдер тез өседі: алғашқы 10 күнде 4,5 кг, бір айда – 9,0 кг, 6 айда – 15,0, бір жаста салм. 20 кг-нан асады. Шыбыштары 7 – 8 айда, серкештері 1,5 жаста жыныстық жағынан жетіледі.

Жаулары, қорғалуы
-----------------

Қарқұйрықтың жаулары – қасқыр, түлкі, қарақал және бұралқы иттер, құстардан: бүркіт, қарақұс. Аусыл және туляремия ауруларымен ауырады. Дәмді еті мен терісі үшін көп ауланған. Терісінен сырт киім, жазғы аяқ киім, мәсі тігіледі, саба және қауға жасаған. Қазір саны аз, Қазақстанда бар-жоғы 13 – 15 мыңдай. Оның 5 – 7 мыңы «Алтынемел» ұлттық табиғи саябағында, қалғаны Үстірт қорығы мен Ақтау – Бозащы қорықшасында қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген (1996).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Алғы сөз** — белгілі бір шығармаға арналып жазылған түсініктеме. Негізгі текстің алдынан беріледі. Автордың өмірі, шығарманың мақсаты, түрі, жазылу себебі, құрылысы, маңызы т.б. жөнінде мәлімет келтіріледі. Кімнің жазғанына байланысты Алғы сөзді түрлендіріп беруге болады ("Редактордан", "Автордан", "Құрастырушыдан", "Аудармашыдан", "Баспадан" т.б.). А.Жұбановтың "Құрманғазы" монографиясына (1960), С.Мұқановтың "Мөлдір махаббат" романына (1959), М.Мақатаевтың "Қош бол, махаббат" кітабына (1988) жазылған Алғы сөз таңдаулы үлгіге жатады. Кейде Алғы сөздің міндетін соңғы сөз атқарады. Әдеби шығарманың беташары секілді берілетін алғы сөзді аңдату деп атайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Мартин Стэнфорд Питерс** (ағылш. *Martin Stanford Peters*; 8 қараша 1943, Лондон — 21 желтоқсан 2019, Лондон) — англиялық футболшы, жартылай қорғаушы, 1966 жылғы әлем чемпионы.

Карьерасы
---------

1966 жылғы әлем чемпионатының қарсаңында құрамаға шақырылып, мамыр айында Югославияға қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты. Кейін Финляндиямен жолдастық кездесуде тұңғыш голын соқты да, финалдық турнирге қатысатын футболшылар тізіміне енді.

1966 жылғы әлем чемпионатының финалында бір гол соқты. Бұл ойында Англия 4:2 есебімен ГФР-ді ұтты. 

Карьерасын 1959 жылы "Вест Хэм" сапында бастады. Он жылдан аса ойнап, 1970 жылғы әлем чемпионатынан соң "Тоттенхэмге" ауысты. 1972 жылы УЕФА кубогының тұңғыш маусымының жеңімпазы атанды. 

1975 жылы "Норвичке" ауысып, бес маусым ойнады. 1980 жылы "Шеффильд Юнайтед" клубында ойыншы бапкер қызметін атқарып, 1981 жылы қаңтар айында карьерасын аяқтады.

Жетістіктері
------------

### «Вест Хэм Юнайтед»

* УЕФА кубок иелері кубогы: 1964/65
* Англия лига кубогында 2-орын: 1966

### «Тоттенхэм Хотспур»

* Лига кубогы: 1971, 1973
* УЕФА кубогы: 1971/72

### Англия

* Әлем чемпионы: 1966
* Еуропа чемпионатының қола жүлдегері: 1968

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Ескі Шалқар** – Шалқар алабындағы тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде. Мұғалжар тауының оңтүстік ернеуі мен Үлкен Борсық құмының аралығында, теңіз деңгейінен 168 м биіктікте орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 7,22 км2, ұзындығы 6,5 км, ені 3 км. Суы қарашаның ортасында қатып, наурызда ериді. Жағасы негізінен жайпақ, батыс жағы түйетайлы келеді. Көлге Қауылжыр өзені құяды. Жаз ортасында тартылып, батпақты сорға айналады. Суы тұщы. Мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Ніл қолтырауыны
---------------

Ніл қолтырауыны (лат. Crocodylus niloticus) - нағыз қолтырауындар тобына жататын бауырымен жорғалаушы. Африкада мекендейтін үш түрлі қолтырауынның ең ірісі және дүние жүзі бойынша ірілігі жағынан екінші қолтырауын болып табылады.

Сипаты
------

Оның денесінің орташа ұзындығы 6-7 метр. Ніл қолтырауыны балықтармен, судағы омыртқасыз жануарлармен, құстармен және сүтқоректілермен қоректенеді. Ол көбіне судағы өлекселермен қоректенетіндіктен, санитарлық қызмет атқарады. Ніл қолтырауыны 50-85 жылдай тіршілік етеді.

Таралуы
-------

Солтүстік бөлігінен басқа бүкіл Африка жерінде, Мадагаскар, Комор және Сейшель аралдарында мекендейді. Ежелгі кездерде Египет және Палестина жерлерінде мекендеген. 
Оңтүстік-батыс Азияда Ніл қолтырауыны жақын уақытта ғана жойылды. Бұл қолтырауынның түрін Африка құрлығының мына елдерінде тіркелген: Ангола, Бенин, Ботсвана, Бурунди, Камерун, Орталық Африка Республикасы, Чад, Конго, Египет, Эфиопия,Экваторлық Гвинея, Габон, Гамбия, Гана, Гвинея, Кот-д'Ивуар, Кения, Либерия, Мадагаскар, Малави, Мали, Мозамбик, Мавритания, Намибия, Нигер, Нигерия, Руанда, Сенегал, Сьерра-Леоне,Сомали, Судан, Свазиленд, Танзания, Того, Уганда, Заир, Замбия, Зимбабве.

Көбеюі және дамуы
-----------------

Ніл қолтырауындары көбеюге тек 8-12 жастарында ғана қабілетті болады. Көбею кезінде ұрғашы қолтырауын жағалауға шығып, ін қазып орта есеппен 40 жұмыртқа салып, көміп тастайды. 80-90 күн бойы іннен алыс кетпей, бақылап жүреді. Жұмыртқадан шығу барысында кішкентай қолтырауындар дыбыс шығарады, бұл дыбыстар ұррғашыға сигнал ретінде келеді. Ұрғашы келіп, оларды құмның арасынан босатып шығарады. Дүниеге келер кезде қолтырауындардың тұмсығы тығыздау қатты болып келеді. Бұл оларға жұмыртқадан босап шығуға көмектеседі. Қолтырауындар өзара жұмыртқа ішінде болған кезден бастап өзара қатынаста болады. Олар шығаратын дыбыстар басқа да жұмыртқа ішінен қолтырауындардың шығуына және аналарына сигнал ретінде келетінін француз ғалымдары тәжірибе жүзінде дәлелдеді. Ол тәжірибе жайлы Current Biology журналында жазылған. Жаңа туылған қолтырауынның ұзындығы 28 см болады. Ұрғашы оларды аузына салып (бір салғанда саны 20 шақты қолтырауын), алдын ала дайындалған көлшікке алып барады. 6-8 аптаға дейін ұрғашының бақылауында болады. Бастапқы кезде жәндіктермен, кейін балық және құрбақалармен қоректенеді. 10 жас шамасында ұзындықтары 2,5 метрге жетіп, ірі қорек көздерін іздей бастайды.

### Ғылыми классификациясы

Әлемі: Жануарлар
Типі: Хордалылар
Класы: Бауырымен жорғалаушылар
Тұқымдас: Қолтырауын
Түрі: Ніл қолтырауыны

### Дереккөз

Биология. Современная иллюстрированная энциклопедия.» Гл. ред. А. П. Горкин; М.: Росмэн, 2006.
**Успен соборы** (орыс. *Успенский собор*) — Атырау қаласында орналасқан орыс православ шіркеуі. Тайманов пен Гагарин көшелерінің қиылысында орналасқан. Жары тастан қаланған. Мөлшері 4500 м/куб. Жалпы алаңы 230 шаршы м. Сыйымдылығы - 900 адам. Негізгі күмбезінің биіктігі 40 м. Ал басқа күмбездері – 10 м. Жіңішке.

Осы собор Қазақстанда әрекеттегі ең ежелгі ғибадатханалардың ішіне кіреді және республикалық маңызындағы сәулет өнерінің ескерткіштер тізіміне қосылған.

Тарихы
------

Атырау қаласындағы (ол кезде Гурьев) Успен соборы Ф. Тудаков есімді көпес пен оның әйелінің қаражатына салынған. Құрылыс 10 жылға созылып, 1885 жылы пайдалануға берілген.

Собор ғимараты сол кезге лайық болған жалған орыс стилінде салынып, ежелгі орыс пен орыс сәулет өнер дәстүрлерінің, сонымен қатар олармен бірге орайластыратын византиялық сәулет өнерінің элементтерінің синтезін көрсетеді. Әйткенмен, 19 ғасырда сол үлгімен салынған көптеген ғибадатханалардан ерекшеленетіні -Успен соборы ғимараттың жалпы құрылысының әлдебір қарапайымдылығы мен жеңілдігі сай болатын ерекше жергілікті сәулет мектебі болып табылады.
Ф.Тудаковтың байлығына байланысты қызықты аңыз бар. Оған сәйкес саудагердің әкесі Иван Тудаков көптеген орыс-түрік соғыстардың біріне қатысты. Дәл орыстар жеңген ірі ұрыстардың бірінен кейін ол соғыстан бай адам болып оралды. Аңыз бойынша байлығының көбісін Қара теңіз суына кеткен алтынды тасымалдаған түрік кемесін тауып, алды. Кейін оның ұлы Ф.Тудаков сауданы сәтті жүргізіп, кәсіпшілікке ие болып, әкесінің мүлкін арттыра түсті.
Құрылыс пен жарықтандырудан кейін Успен соборы Гурьев (Атырау) қаласының орталық ғибадатханасы болды, бірақ төңкерістен кейін собор жабылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде КСРО-да дінге қатысты мемлекеттің саясаты жұмсарды, елдің барлық түкпірлерінде ғибадатханалар ашылып, қайта салынды. Успен соборы КСРО-да ашылған ғибадатханалардың алғашқы 10000 кірді, кейін ғибадатхананың діни маңызы өсіп, оған екінші Кафедралы собордың мәртебесіне ие болды. Жүз жылдан артық уақыт бойы соборда маңызды қалпына келтіру жұмыстары жүргізілмеген және ғимарат құлдырап кеткен. 2000 жылы Атырау облысының әкімі И. Н. Тасмағамбетовтың бұйрығы бойынша Успен соборы толығымен қайта салынды. Негізгі ғимараттың іргетасын күшейту бойынша үлкен жұмыс жасалған, собордың қасбеті мен күмбезі қайта салынды. Қалпына келтіру жұмыстардың зор ауқымына қарамастан, мамандар сәулет ескерткішінің тарихи бейнесін толығымен сақтай алды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 11 наурыздың 2016 жылы.
2. ↑
**Скопас** — б. э. бұрынғы IV ғ. гректің ұлы мүсіншісі, Парос аралында туған, әкесі мүсінші болған. Шебердің шығармашылық қызметі б. э. бұрынғы 380—330 жж. жатады, ол Аттикада, сондай-ақ Грөкия мен Кіші Азияның көптеген қалаларында жұмыс істеді. Скопас Тегеяда (Пелопоннес) Афина храмын салып, оның фронтондарына санаулы жұрнақтары ғана сақталған мүсіндік композициялар жасады. Б. э. бұрынғы 350 ж. шамасында белгілі мүсіншілер Леохар, Пифей, Тимофей және Браксиспен бірге Скопас атақты Галикарнас Мавзолейін салуға қатысты. Ол шығыс жақ беттегі гректердің амазонкалармен шайқасын бейнелейтін бедерлі фризді жасаған сол (фриздің жекелеген тақталары Британия музейінде тұр.). Ежелгі әдебиетте Скопас сомдаған 25 мәрмәр мүсіннің аты сақталған. Оның өнері драмалық пафосқа толы. Мүсінші жасаған бейнелерде қайсар рухани сезім дүниесі, құштарлық арпалысы ашылады. Рим замайының көшірмелері арқылы «Менада» (Дрезден), «Жас Геракл» (АҚШ), «Мелеагр» (Ватикан мен Медичи вилласы, Рим), сондай-ақ сағынышқа толы тұспал тұлға «Потос» (Дрезден мен Уффици галереясы, Флоренция) мүсіндері сақталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Өнердің ықшам тарихы—Антик өнері — Алматы, «Өнер» баспасы, 1988.—360 бет ISBN 5-89840-030-3
**Қалғанкөл** – Ақсу алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Сарқан ауданы Мұқан Төлебаев ауылынан батысқа қарай 12 км жерде, Ақсу өзенінің сағасында орналасқан. Теңіз деңгейінен 349 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 8,1 км2, ұзындығы 6,4 км, енді жері 1,7 км, жағалау бойының ұзындығы 19 км. Батысында Балқаш көлінің Қоқан шығанағы жатыр. Ескі арналық көл болғандықтан, негізінен, Ақсу өзенінің суымен толысады. Шарасында жыл бойы су болады.

Жағалау сипаты
--------------

Жағалауы жайпақ, оны түгелдей дерлік қамыс басқан. Балығы мен суын Лепсі балық шаруашылық кәсіпорны (Мұқан Төлебаев аулында) пайдаланады. Көктем айларында көлемі мен аумағы ұлғайып, батысында Қоқан шығанағымен ұласып кетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Қалыңдық** – 1) тұрмысқа шығатын бойжеткен; 2) дәстүрлі қазақ қоғамында – айттырылған қыз. 

1929 жылғы үйлену көйлегіндегі қалыңдық.
Ежелгі қалыптасқан дәстүр бойынша, қазақ жұртында отау тігу – құда түсіп, қалың мал беріп, үйлену арқылы жүргізілген. Жігіт үйленер алдында өзіне ұнайтын теңін іздестіреді ("қыз көру", "жар таңдау"). Кейде оның ата-анасы атастыруы, ғұрыптық салтымен алдын ала қыздың әке-шешесімен келісуі де мүмкін. Екі жақ келісіп, құйрық-бауыр жесіп, баталасқаннан кейін қыз айттырылған немесе атастырылған болып саналады. Алдын ала қалың мал төленеді. Қ. атауы "қалың мал" сөзінен, яғни мал беріп әйел алуға байланысты шыққан. Келісілген мерзімде жастар міндетті түрде қосылатын болған. Қ-тың басқа адамға шығуына қатаң тыйым салынған.

Галерея
-------

* Шинтодағы қалыңдық
* Үндістандық мұсылман қылыңдығы
* Ұлттық хинду дәстүрінде, Үндістан.
* 19 ғасыр аяғыдағы қалыңдық
* Сурет:Scandinavia EthnicCostumes.jpgСкандинавия қалыңдығы менmaid (bottom right)
**Ніл** (лат. *Nіlus*, гр. *Νείλος* ([ni:los]) — Африкада орналасқан дүние жүзіндегі ең ұзын өзен.

Сипаттамасы
-----------

Ұзындығы 6671 км, алабының аумағы 2870 мың км2. Орташа су шығыны Асуан маңында 2600 м3/с (әр жылдары 500 м3/с-тан – 15000 м3/с-қа дейін ауытқиды). Шығыс Африка таулы үстіртінен 2000 м-ден астам биіктікте басталып, Жерорта теңізіне атырау жасап құяды. Ніл Рукарара өзені болып басталып, Кагера өзені арқылы Виктория көліне құйып, одан Виктория – Ніл деген атпен ағып шығады. Альберт көлінен кейін Альберт – Ніл, Асуа саласы қосылған жерде Бахр-әл-Жебел, Бахр-әл-Газал қосылғаннан кейін Ақ Ніл (Бахр-әл-Әбияд) деп аталады. Хартум қаласының тұсында Ақ Нілге Көгілдір Ніл қосылады да, сағасына дейін Ніл деп аталады. Жоғарғы бөлігінде ағысы қатты, арнасы шоңғалды және көптеген суқұламалар жасайды. Ең ірісі – Мерчисон сарқырамасы (биікт. 40 м). Таулы үстірттен шыққаннан кейін өзен аса кең, жайпақ қазаншұңқырды басып ағады. Ағысы баяулайды, арнасы тарамдарға бөлініп кетеді. Аңғарында кристалл тау жыныстары ашылған жерлерде шоңғалдар пайда болған (Хартум мен Асуанның арасында 6 шоңғал бар).

Шарушылық маңызы
----------------

Көгілдір Ніл алабында жаңбыр жазда мол жауады. Сондықтан Ніл төмен ағысында жаздағы су шығыны сабасына түскен кездегіден 5 есе асып түседі. Ніл аңғары адамзаттың ежелгі мәдениет ошақтарының бірі. Оның суы ежелден жер суаруға, кеме қатынасына, халықты сумен қамтамасыз етуге, балық аулауға пайдаланылып келеді. Ніл аңғарында Египет халқының 97%-ы тұрады. Бірнеше бөгендер мен СЭС-тер салынған (ең ірісі – Асуан СЭС-і). Кеме жүзетін су жолының ұзындығы 3000 км-ден асады. Жағалауында Хартум, Асуан, Каир, атырауында Александрия қалалары орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5
**Қожантау** – Шошқакөл көлінің оңтүстік-шығысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Айнабұлақ ауылының оңтүстігінде 4 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 626 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2,5 км-ге созылған, енді жері 1 км.
Солтүстігінде Аршаты, оңтүстігінде Қаратас, батысында Суықбастау, шығысында Қараоба таулары бар.

Өсімдігі
--------

Сұр, бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында боз жусан, қара жусан, баялыш, сораң, т.б. өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қалыңқой** немесе **каланхое** (Kalanchoe) – жасаңшөп тұқымдасына жататын көпжылдық, жақсы гүлдейтін шөптесін өсімдік. Өсімдіктің емдік қасиеттеріне байланысты оны халық арасында «дәрігер», «өмір гүлі» деп те атайды. Оның емдік қасиетімен бірге ауа тазарту қасиеті де өте жоғары. Ол ауадағы зиянды микробтарды жоюмен бірге антивирустық пәрмені бар өсімдік. Таралған аймақтары – Оңтүстік Африканың, Оңтүстік Американың тропиктік аудандары, Оңтүстік Шығыс Азия, Қытай мен Ява аралдары. 200-ге жуық түрі белгілі. Ал оның 30-ға жуық түрі мен сұрпы үй жағдайында өсіріліп келеді. Өсімдіктің жапырақтары түріне қарай жалпақ, етті, жиектері ирек болып келеді. Гүлдері қоңырау, себет тәріздес, ұзындығы 30см гүлсабаққа шоғырланған. Дұрыс күтім жасалса, жыл бойы гүлдейді.

Жарығы:
-------

Жарық, күн көзі жақсы түсетін жерлерде өседі.

Жылуы:
------

Қыста 12ºС төмен болмауы керек.

Суғарылуы:
----------

Жазда топырағының беткі қабаты құрғаңқырағанда, ал қыста салқын жерде ұстасаңыз, айына бір рет суғарып тұру керек.

Ылғалдылығы:
------------

Құрғақ ауаға төзімді. Су бүркуді қажет етпейді, дегенмен де жапырақтарын тазарту мақсатында су бүркіп, шаңын жуып тұрған абзал.

Қоректендірілуі:
----------------

Көктем-жаз айларында кірпігүлге арналған тыңайтқышпен айына бір рет қоректендіріп тұру қажет.

Аурулары:
---------

Ауруға көп шалдықпайды. Суккулентке жататындықтан, артық суғарғаннан шіріп кету қаупі бар. Зиянкестерден ақ ұнтақ құрты, щитовка, өрмекші кенесі зақым келтіруі мүмкін.

Көбейтілуі:
-----------

Қалыңқой өте оңай көбейтілетін бөлме гүліне жатады. Жапырақ, қалемше және жанама өскіндері арқылы көбейтіледі.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
Phalaropus
Қалытқылар туысы(Phalaropus) - шағын денелі құстарды(100 г шамасында) біріктіретін балшықшылардың бір туысы. Аталығы аналығынан ашық реңді және үлкендеу. Тұмсығы жіңішке және басынан біраз ұзынырақ. Аяғы - қысқа, саусақтары терілі әдіппен көмкеріліп, саусақтардың түбінде қиысып біткен. Жабын қауырсындары денеге тығыз жабысады; қанаты жіңішке және ұзын. Суда жүзіп жүріп, көбінесе бір жерде айналып, су бетінен қорегін жинақтап немесе алдыңғы дене бөлігін суға батырып, планктондық ағзалармен қоректенеді.
Кейбір көзқарастарға байланысты кейде қалытқыларды жеке тұқымдасқа шығарады. Қалытқылар туысында 3 түр бар, солардың екеуі Қазақстанда кездеседі.

Дереккөздер
===========

Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь
**Қалғұтты** – Шаған алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 46 км.

Бастауы
-------

Бастауын Ақшатау жотасының оңтүстік-шығыс етегіндегі бұлақтардан алып, Ақши қыстауынан төменде жерге сіңіп кетеді.

Гидрологиясы
------------

Арнасы бастауында ғана шатқалды, одан төменгі арнасы тауаралық сайлы-жыралы аңғармен ағады. Ақши, Ақкілет қыстаулары маңында тарамдалып кетеді. Арнасында жыл бойы су болады. Негізінен қар және жер асты суларымен толығады. Аңғары мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
**Скипидар** – негізінен терпен көмірсутектерінен тұратын күрделі қоспа (қоспа терпендер). 

Өткір иісті, түссіз сұйық, қайнау температурасы 153–1800 C. Оның тығыздығы 0,855–0,863 г/см3. Суда ерімейді-гидрофобты болып келеді. Органикалық еріткіштерде жақсы ериді. Шырша, қарағай, самырсын және тағы басқа ағаштардың шайырынан құрғақ айдау арқылы алынады. Сонымен қатар целлюлоза (жасунық), гидроз өндірісінен қосымша өнім ретінде шығады. Ол жарық әсерінен азот қышқылы]], хром ангидридінен тез тотығып, ауада жанады. Скипидар озонмен, галогендермен, галоген сутектермен, хлорлау қышқылымен, азот тотықтарымен реакцияласады. Өнеркәсіпте ірімшік, бояуға еріткіш, камфора, терпингидрат, жағар май, инсектицидтер, хош иісті заттар алуда шикізат ретінде пайдаланылады. Медицинада дәрілік препараттар ретінде және күнделікті тұрмыста кең қолданылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедия 7-том.
**Субашасүйек көктамыры** (ағылш. *subclavian vein*, кейде *Субклавиялық көктамыр*) — ағызаның екі жағында бір-бірден орналасқан, жұптасқан үлкен көктамыр (вена) болып, ол жоғарғы қол-аяқтан (the upper extremities), яғни екі тұтас қоллан қанның ағып шығып, жүрекке қайта оралуына жауапты. Солжақ субашасүйек көктамыры майлар мен липидтердің (lipid) сорылуында шешуші рөл атқарады, лимфа арқылы өткізілген нәрлердің қанайналысына енуіне мүмкіндік береді, әрі сонда бауырдың портал көктамырына құяды. Субашасүйек көктамырларының диаметрі шамамен 1-2 см болып, адамға қарай әртүрлі.

"Субашасүйек" атауы латынның субклавиялық (subclavian) сөзінен шыққан болып, *Sub* - "төменгі" және *clavian* - Ашасүйек сөздерінің бірігуінен жасалған.

Құрылымы
--------

Әрбір субашасүйек көктамырлары аксиллярлы көктамырдың жалғасы болып, бірінші қабырғаның сыртқы жағынан бастап алдыңғы скален бұлшықеттерінің ішкі жағына дейін созылады. Сол жерде ол мойынның ішкі көктамырларына (internal jugular vein) қосылып, *"атаусыз көктамыр"* деп те аталатын Иық-бас көктамырын (brachiocephalic vein) қалыптастырады. Тұтасқан бұрышы көктамыр бұрышы деп аталады.

Субашасүйек көктамыры субашасүйек күретамырына ілеседі, ол алдыңғы скаланге енер тұста субашасүйек күретамырдан бөлініп кетеді. Осылайша, субашасүйек көктамыры алдыңғы скаленнің алдында жатады, ал субашасүйек көктамыры алдыңғы скаленнің артында, орта скаленнің алдында орналасады.

Функциясы
---------

Кеуде каналы солжақ мойынның ішкі көктамырымен түйіскен тұстағы солжақ субашасүйек көктамырына құяды,ол түседі. Ол лимфа жүйесінен лимфаны (су мен ерітінділерді), сондай-ақ ішекте пайда болған диеталық майлардан және липидтерден хиломикрон, немесе хилус алады, әрі олардың қанайналысына қосылуына мүмкіндік береді; майлар мен липидтер өнімдері қанайналым арқылы бауырдың портал көктамырына жеткізіледі, сосын ақыры бауырға жетіп барады, осылайша солжақ субашасүйек көктамыры майлар мен липидтердің қорытылуында маңызды рөл атқарады.

Оңжақ лимфа каналы өз лимфасын оңжақ мойынның ішкі көктамыры мен оңжақ субашасүйек көктамыры түйіскен тұсқа ағызып апарады.

Клиникалық маңызы
-----------------

субашасүйек көктамыры ірі, орталықтық және салыстырмалы беткірек болғандықтан, орталық көктамыр катетерін қоюда жиі пайдаланылады.

Дерттер
-------

Пагет-Шреттер ауруы (Paget–Schroetter disease) субашасүйек көктамырларының тромбозын да қамтиды, бұл ауруда ол (тромбоз) әдетте физикалық жаттығулар тудыратын қалжыраудан (strains) пайда болады.

Тағы қараңыз
------------

* Субашасүйек күретамыры

Галерея
-------

* Өзгеше қабырға.Өзгеше қабырға.
* Венæ cavæ және azygos көктамырлары, тармақтарымен.Венæ cavæ және azygos көктамырлары, тармақтарымен.
* Кеуде каналы және оңжақ лимфа каналы.Кеуде каналы және оңжақ лимфа каналы.
* Нәресте тимусы.Нәресте тимусы.
* Субашасүйек көктамырыСубашасүйек көктамыры
* Субашасүйек көктамыры - оң жағынан қарағандаСубашасүйек көктамыры - оң жағынан қарағанда
* Субашасүйек көктамырыСубашасүйек көктамыры
* Субашасүйек көктамырыСубашасүйек көктамыры

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Subclavian Vein Anatomy, Function & Location | Body Maps  (ағыл.) (20 March 2015).
2. ↑  What is the Subclavian Vein? (with pictures) (en-US).
**Қожасай мұнай-газ конденсат кен орны** — Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы, Ақтөбе қаласынан оңтүстікке қарай 240 километр жерде. 

Батысында Жаңажол мұнай-газ конденсат кен орнымен түйіседі. Кен орны 1962-1963 жылдары сейсмикалық зерттеу нәтижесінде анықталған. Іздеу-барлау жұмыстары 1979 жылы басталды.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тектоникалық жағынан кен құрылымы өлшемдері 184,5 километр, ендік бағытта созылған брахиантиклинальдік қатпарлы.

Жатыс сипаты
------------

Коллекторы кеуекті-жарықшақты, карбонатты жыныстардан (әктас, доломиттенген әктас) құралған. Ашық кеуектілігі 9-дан 9,6%-ға дейін өзгереді, өткізгіштігі 0,173 мкм2. Бастапқы қабаттық қысымы 37,3 МПа, темпетаратурасы 73°С. Бастапқы шығымы: мұнай 39,2 м3/тәулік, газ 28,2 мың м3/тәулік. Тұрақты конденсат мөлшері 345 г/м3. Мұнайы жеңіл және ауыр (0,827 – 0,886 г/см3). Газ құрамы бойынша ауыр, құрамында этан, ауыр көмірсутек (20,5 – 31,8%), метан (55,5 – 72,8%) бар. Конденсаттың тығыздығы 0,753 г/см3. Кен орны өндірістік игеруге дайын.
**Қожамұрат Бейісұлы Өскембаев** 

1954 жылы 2 желтоқсанда Ақтөбе облысы Ақтөбе ауданының Благодарный кентінде туған. Қазақ.

Әкесі - Өскембаев Бейіс (1927 жылы туған), зейнеткер. Анасы -
Өскембаева Жанапия (1928-1993).

КСРО ІІМ Алматы орта арнайы милиция мектебінің заң
факультетін (1980) заңгер мамандығы бойынша; КСРО ІІМ
Қарағанды жоғары мектебінің құқықтану факультетін (1986)
заңгер мамандығы бойынша; КСРО ІІМ Академиясын
бітірген (1991).

Қазақ және орыс тілдерін біледі.

1973-1975 жылдары - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1978 жылдан - КСРО ІІМ Алматы орта арнайы
милиция мектебінің курсанты. 1981 жылдан - КСРО ІІМ
Қарағанды жоғары мектебінің тыңдаушысы. 1987-1990
жылдары - Алматы облыстық ІІБ Қапшағай қалалық атқару комитетінің ІІБ бастығы. 1989-1991 жылдары - КСРО
ІІМ академиясының тыңдаушысы. 1990 жылдан - Алматы қалалық ІІБ Фрунзе аудандық атқару комитетінің ІІБ
бастығы. 1992 жылдан - Алматы қалалық ІІББ жанындағы
Күзет басқармасының бастығы. 1994 жылдан - Алматы
қалалық ІІББ бастығының орынбасары. 1995 жылдан - ҚР ІІМ Мемлекеттік күзет қызметі Департаменті бастығының
бірінші орынбасары, бастығы. 2002 жылдан - Ақтөбе
облыстық ІІБ бастығы. 2003 жылдан - ҚР ішкі істер вице-министрі.

2007 жылдың қыркүйегінен бері - «Қазақстан Халық банкі» АҚ Басқарма төрағасының орынбасары.

Марапаттары
-----------

3-ші (1986) және 2-ші (1991) дәрежелі «Мінсіз қызметі үшін», «Астана» (1998), «Қазақстан Республикисының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Құқық тәртібін қамтамасыз етуде үздік шыққаны үшін» (2004), «Қазақстан Республикасы Ішкі істер органдарының ардагері» (2005), 3-ші дәрежеге «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» 
«Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006) медальдарымен, «ҚР IIM үздік қызметі үшін» (1987) белгісімен, ҚР құрмет грамотасымен (2004) марапатталған. ҚР ІІМ еңбек сіңірген қызметкері Полиция генерал-майоры.

Діни көзқарасы
--------------

Діни көзқарасы - дінге құрметпен қарайды.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы
--------------------------------

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы
------------------------------------

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Экономиканың тұрақты дамуы, өркендеу мен тұрақтылық, ұлтаралық келісім, әлемде жеткілікті дәрежедегі беделге ие құқтық демократиялық мемлекет».

Хоббиі
------

Хоббиі - волейбол, бильярд, кітап оқу, ат спорты.

Сүйіп оқитын әдебиеті
---------------------

Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи әдебиет, мерзімдік басылымдар.

Үй жағдайы
----------

Үйленген. Жұбайы - Өскембаева Ләйлә Бірлікбекқызы; Қыздары - Өскембаева Әсем (1982 жылы туған), Өскембаева (1987 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Бұхара округі** (өзб. *Buxoro okrugi*) — 1926-1930 жылдары болған Өзбек КСР әкімшілік-аумақтың бірлігі.

Бұхара округі 1926 жылы құрылған. Округ орталығы болып Бұхара қаласы бекітілді.

1929 жылғы жағдай бойынша округ 8 ауданға бөлінді: Бұхара, Уәбкент, Ғиждуан, Қаракөл, Жаңа Бұхара, Раметан-Хайрабат, Сұлтанабат және Шафрикент.

1930 жылы 30 шілдеде КСРО-ның көптеген басқа округтары сияқты Бұхара округі де таратылды. Оның аудандары Өзбек КСР тікелей бағыныстылығына берілді.

Округ халқының саны 1926 жылы 389,8 мың адам болды. Оның ішінде өзбектер – 82,5%; тәжіктер – 6,8%; орыстар – 3,3%; парсылар – 1,4%.

Дереккөздер
-----------



* КСР Одағының әкімшілік бөлінуі. М. 1929.
*Басқа мағыналар үшін Қожамберді деген бетті қараңыз.*
**Қожамберді**, *Күшім*, *Борлы*, *Қосқалдақ* - Басқан алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Ақсу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 234 км2.

Бастауы
-------

Бірлік ауылының шығысында Басқан өзенінің сол жағалаулық арнасынан алып, Атымтайшағыл құмының оңтүстігіндегі шағын көлге құяды.

Гидрологиясы
------------

Арнасы толығымен дерлік Ақсу және Басқан өзендері аралығындағы жазықпен ағады. Жоғарғы ағысында жағалауы жарқабақты, орта және төменгі ағысында жайпақ. Өзен арнасында жыл бойы су болады. Көктем айларында жоғарғы бөлігінде суы тасиды. Кеңқарын және Құдайберген қыстаулары аралығында батпақты алқап түзілген. Алабының басым бөлігі шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады. Су деңгейі Басқан өзеніне тікелей байланысты. Қар, мұздық және жауын-шашын суларымен толығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Windows пернесі** `Win` Бастау батырмасының Бас мәзірін ашады. Басқару пернелері сияқты, ол да басқа пернелермен қолданыла алады. 
Мәтіндік мәзір бейнеленген перне тінтуірдің оң жақ пернесінің қызметін атқарады.

Пайдаланған әдебиеттер
----------------------

Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007ж.



|  IBM/Windows компьютер пернетақтасы (QWERTY / ЙЦУКЕН жаймасы)
к • т • ө |
| --- |
| Esc |  | F1 | F2 | F3 | F4 |  | F5 | F6 | F7 | F8 |  | F9 | F10 | F11 | F12 |  | PrtSc SysRq | Scroll Lock | Pause Break |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
| Error: imagemap\_invalid\_title |  | Ins | Home | PgUp |  | NumLk | / | \* | - |
| Del | End | PgDn | 7 | 8 | 9 | + |
|  |  |  | 4 | 5 | 6 |
|  | ↑ |  | 1 | 2 | 3 | Ent |
| ← | ↓ | → | 0 | , |
**Қажығалиев Ержан Абзалханұлы** - 1968 жылы Шығыс Қазақстан облысында дүниеге келген. 1991 жылы Алматы халық шаруашылыгы институтынын саудаесеп жүргізу факультетін бітірген .

1992 жылы Алматы қалалық атқару комитетінің қоғамдык тамақтандыру басқармасында, "Жеті жарғы" (1992, 1994-2001), "Жалын" (1993-1994) баспаларында бас бухгалтер болып еңбек етсе, "Мектеп" баспасы" ЖШС-ында 2001 жылдан бүгінгі күнге дейін бас бухгалтер қызметін атқаруда.

Е.Қажыгалиевтің еңбекте қол жеткен табыстары лайықты бағаланып, бірнеше рет алғыс және мақтау грамоталарымен марапталған. Бухгалтер мен аудиторларды сертификациялаудың СІРА EN американдық бағдарламасының қорытындысы бойынша халықаралық стандартқа сәйкес ТМД елдеріндегі орыс тілінде қаржылай есеп берудің "САР" мамандығынан бухгалтер-практик сертификатын иеленді.

Е.Қажыгалиев Қазақстан Республикасының білікті бухгалтерлері мен аудиторлары Палатасының мүшесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық", Алматы,"Білім" баспасы, 2005 жыл - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
Windows 8
Сурет:Windows 8Microsoft(қолжетпейтін сілтеме) корпорациясы тұтынушыларға қолжетімді болатын **Windows-8** операциялық жүйесінің соңғы нұсқасын ұсынды. Ол бүгіннен бастап, әлемнің 140 елінде сатылымға түседі. Жаңа операциялық жүйе әлемнің 37 тіліне аударылған. Microsoft компаниясы Windows-8-дің арқасында жоғарғы технология нарығындағы Apple және Google компанияларының өнімдерімен бәсекеге түспек. Соңғы нұсқа орнатылған компьютерлердегі барлық операцияларды енді саусақпен басып жасауға болады. Алдағы уақытта Microsoft компаниясы тағы да жаңа гаджеттер шығармақ. Сондай-ақ, келешекте ұялы телефон жасап шығаруды жоспарлап отыр.

1. ↑  Хабар агенттігі

Басты беті. Негізінен бұл бет — Бастау (Пуск) болып табылады. Өзіңізге қажетті, көп қолданылатын бағдарламалардың, әуендердің, видеоклиптердің, т. б. файлдардың сілтемесін қоюға болады.

Сурет:Басты бетБасты(қолжетпейтін сілтеме) бетте мынадай қызықты, қажетті Майкрософт компаниясының бағдарламалары бар:

1) Карта — бүкіл жер шарының картасы, сызбасы, қала, мемлекет, көше, аудандарын, т. б. анық көруге болады. Соның ішінде ҚР, Алматы, т. б. қалалар да бар. Тіпті өзіңіздің қайда екеніңізді көруге болады.

Сурет:Басты бет 22(қолжетпейтін сілтеме)) People қызметі немесе почта жәшігі — мында өзіңіздің почта жәшіктеріңізді қосып, достарыңызбен еркін араласуға болады. Бірақ, мында тек Майкрософт аккаунттары, Фейсбук қызметтері ғана бар. ВКонтакте, Майл.ру, Nur.kz аккаунттері қосылмайтындығы өкінішті.

Сурет:Қызметтер
**Қажығалым Мұқанов** - 1938 жылы Қытай Халық Республикасы, Шағантоғай ауданында «Дөңгелек ши» деген жерде туған. 1958 жылы Шәуешек гимназиясын бітіріп, мұғалім болып жұмыс істеген. 1969 жылы ҚазПИ-дің филология факультетін тамамдаған. Семей облысы, Үржар аудандық оқу бөлімінде, мектептерде ұстаздық қызмет еткен.

Еңбектері
---------

Алғашқы әңгімелері 1964 жылдан бастап Республикалық газет-журналдарда жарияланған. «Бәйшешек» атты жинаққа «Үзілмеген гүл» әңгімесі енген. «Соңғы қоңырау» (1980), «Ақ бұршақ» (1984), «Аққудың сағынышы» (2005) сияқты әңгімелер мен хикаяттар кітабы жарық көрген.
«Қазақстанның білім беру озаты» белгісінің иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
РедакторыРедакторы
**Балапан** — 1916—1918 жылдары Омбы қаласында шыққан қолжазба әдеби-саяси журнал.

1914 жылы астыртын құрылған оқушы қазақ жастарының Бірлік ұйымы шығарған. Жауапты редакторы Қ. Кемеңгерұлы болған. Не бары 4 — 5 нөмірі жарық көрген. "Балапан" туралы дерек аз. Кемеңгерұлының, С. Сәдуақасовтың, М. Жұмабаевтың еңбектеріндегі жанама мәліметтер қолжазба журналдың "бірыңғай көркем шығарма жариялап", әдебиетшілікке талабы бар жастарды шыңдаған, ұлттық публицистика жанрларын дамытқан басылымдардың бірі болғанын аңғартады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6