recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Шардара даласы** – Сырдария өзеннің сол жағасын бойлай Шардара бөгенінен Көксарай аулына дейін солтүстікке қарай бойлық бағытта 175 км-ге созылып жатқан өңір, ені 50 км-ге дейін.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысының Шардара, Отырар аудандары, Арыс қалалық әкімдігі аумағы жерінде.

Жер бедері, климаты
-------------------

Жер беті тегіс, биіктігі 200 м-дей; құмды, сазды аллювийлік шөгінділерден түзілген. Жер асты суы ащылау, 15 м тереңдікте кездеседі. Климаты тым континенттік. Қаңтарда орташа жылдық температура –4°C, шілдеде 29°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200 мм.

Топырағы мен өсімдігі
---------------------

Топырағы солтүстігінде қоңыр, оңтүстігінде сұр, сортаңды. Эфемерлер, жусан, жыңғыл, жүзгін, баялыш, күйреуік, т.б. өседі. Суармалы жерлері мақта, күріш егуге өте қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Барьян Тұрсынов** (1923 ж. туған, Семей облысы, Жарма ауданы) – заңгер.

Өмірбаяны
---------

Алматы мемлекеттік заң институтын бітірген (1951). 1951 – 1952 ж. Семей қалалық прокуратурасының тергеушісі, 1952 – 1959 ж. Семей облысының партия комитетінің нұсқаушысы, әкімшілік және сауда-қаржы органдары бөлімі меңгерушісінің орынбасары, бөлім меңгерушісі. 1959 – 1961 ж. КОКП ОК жанындағы жоғ. партия мектебінің тыңдаушысы, 1961 – 1962 ж. Қазақстан КП облыстық партия комитетінің бөлім меңгерушісі, 1962 – 77 ж. Жамбыл облысының прокуроры, 1977 – 1985 ж. Талдықорған облысының прокуроры; 1985 – 1987 ж. Талдықорған облысы прокурорының мемлекеттік қауіпсіздік органдарында тергеу мен жауап алуды қадағалау жөніндегі аға көмекшісі.

Марапаттары
-----------

3-дәрежелі Мемл. заң кеңесшісі. «Құрмет Белгісі», Отан соғысы, «Халықтар Достығы» ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген заңгері, «КСРО Прокуратурасының құрметті қызметкері» атағына Қазақстаннан тұңғыш ие болған. Тараз қаласындағы заң колледжі Тұрсыновтың есімімен аталады.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз энциклопедиясы
*Уильям Стэнли Миллиган* (ағылш.*William Stanley Milligan*) - кейініректе *Билли Миллиган* деген атпен танымал болған. Психиатрия саласындағы өте ерекше диагноз бірнеше тұлғалықпен ауырған. 1970 жылдардың соңында Билли Миллиганды АҚШ, Огайо штатында үлкен назарға ие болған соттық процестерде кінәлі деп танылды. Миллиганды бірнеше тонау істерімен және үш зорлау ісінде кінәлі деп танылды. Алайда, Миллиганның адвокаттары оның кінәлі еместігіне сотты сендірді. Оған дәлел ретінде олар Миллиганның ішінде бірнеше басқада тұлғалардың барын және барлық қылмысты солар істегененің айтады. Осының арқасында Миллиган ақталып шығып, сот шешімі бойынша оны психиатриялық емханаға "диагнозы толығымен емделмейінше ұстауын талап етеді". Билли Миллиган сот ісінде "бірнеше тұлғалық" диагнозімен ақталып шыққан алғашқы адам. 1988 жылы он жылдық емдеу істерінен кейін Миллиган толығымен сау деген шешім қабылданып, ол бостандыққа оралды. Билли Миллиган оқиғасы Дэниел Кизаның "Билли Миллиганның көптеген саналары" және "Миллиган Соғыстары" атты документалды романдарында айтылады. Билли Миллиган бір өзінің ішінде 24 толық жетілген тұлғаға ие болған. Олардың ішінде 10 негізгісі:Билли Миллиган(негізгі тұлға), Артур, Рейджен Вадасковинич, Аллен, Томми, Дэвид, Кристин, Кристофер, Адалана, Дени.

Тұлғалық бөлінуі.
-----------------

Миллиганның анасы Дороти, Огайодағы ауылды жерде өзінің жолдасы Дик Джонсонмен бірге тұрған. Кейініректе некесің бұзып, Майамиге қоныс аударады. Ол жерде Дороти әншілік қызметіне ауысады. Солайша, ол Джон Морис есімді әзілсықақшымен танысып, онымен тұрмыс құрады. 1953 жылы Олардың тұңғыштары Джимбо дүниеге келеді. 1955 жылдың 14 ақпаныңда Майами-Бичте екінші ұлдары- Уильям Стэнли дүниеге келеді. 1956 жылы Кэти Джо дүниеге келеді. Ол кезде Джонни 36 жасқа таяп қалады. Дэниел Киздің естеліктеріне сенетін болсақ "Джонни емханаға жұмсалатын ақша күйзеіске ұшыратты. Ол көп ішімдік ішіп, көп ақша шашатын болды. 1958 жылы оны депрессия және ішімдікке әуестік үшін емхана жатқызады". Онымен қоса өзіне өзі қол жұмсайды, алайда ол сәтсіз болады. Одан бірнеше айдан кейін, 1959 жылдың 15 қаңтарында Джоони өз-өзіне қол жұмсап, жан тапсырады. Дороти балаларымен бірге Майамиге қайта оралып, ондай ДИк Джонсонмен қайта тұрмыс құрады. 1962 жылы Чалмер Миллиганды(1927-1988) кездестіреді. Чалмердің алғашқы жұбайы Чалмермен оның "дөрекі елемеушілігі" кесірінен некесің бұзған. 1963 жылдың 23 қазаныңда Дороти мен Чалмер тұрмыс құрады. Кейініректе Чалмер Биллиге зорлық көрсеткен деген айып тағылады. Биллидің берген көрсеткіштері бойынша, Биллидің ішінде алғашқы тұлғалық бөлінушілік дәл сол 8 жасында басталғаны жайлы айтылады.

Тұтқындалуы
-----------

Дереккөздер
-----------
**Шетырғыз** – Торғай алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысының Мұғалжар, Шалқар және Ырғыз аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 178 км, су жиналатын алабы 4740 км2, жалпы құламасы 288 м.

Бастауы
-------

Мұғалжардың шығыс бөлігіндегі Айрық тауындағы бұлақтан басталып, Шеңбертал ауылынан 10 км солтүстікте Ырғыз өзеніне оң жағынан құяды. Басты салалары - Сырлыбай (ұз. 50 км), Қайыңды (ұз. 98 км).

Гидрологиясы
------------

Алабының жоғарғы бөлігі төбелі, қалған бөлігі жазық. Аңғары жоғарғы бөлігінде шатқалды, ені 200 - 600 м, биіктігі 20-50 м, беткейлері аспалы. Төменде 1-4 км-ге дейін кеңейіп, беткейі жатықтанады. Арнасы айқын қалыптасқан, ирелең, ені жоғарғы ағысында 40-60 м-ден төменде 160-170 м-ге дейін өседі. Көктемде тасып, жазға қарай қарасуларға бөлінеді. Суының минералдылығы көктемде 200-600 мг/л-ден жазда 2,5 г/л-ге дейін өседі. Көп жылдық орташа су өтімі Қаратоғай ауылы тұсында 0,99 м23/с. тасынды көлемі жылына 28 мың т. Ауыз суға, мал суғаруға пайдаланады. Алабы - жайылым, шабындық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
**Байкал нерпасы** (лат. *Pusa sibirica*) — Нағыз итбалықтар тұқымдасының Нерпа туысының биологиялық түрі, ұзындығы 122 см-ге дейін болады. Массасы 50-130 кг, артқы аяқтары тек жүзуге арналған. Аналық жынысты нерпа 2-5 жылдар аралығында, ал, аталық жынысты нерпалар 4-7 жылдар аралығында есейеді. Олардың көбеюі ақпанның орталарында,наурыздың соңы аралығында болады, олар мұздан жасалған үйшіктерінің ішінде туады. Кіші нерпаның салмағы 4 кг, 1 ай үсті ақ қабықшамен қапталып, сүт ему мерзімі 8-10 аптаға созылады. 

Байкал нерпасы Байкалды, Онтүстік Сібірді мекен етеді. Кей-кейде Аңғара мен Селенганы мекендейді. Олар аса бағалы емес балықтармен, су жануарларымен қоректенеді. Тері үстінің түсі жылтыр сұр, жанынан әлде-кайда ақшыл, дақсыз болып келген. Орта есеппен 52-56 жыл өмір сүреді. Қазіргі таңда Россия мемлекетінің Кызыл кітабына енген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Burkanov, V. (2008). *Pusa sibirica*. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 29 January 2009.
2. ↑  Жануарлар энциклопедиясы
**Шеффлера** (лат. *Botsc*) – аралия тұқымдасына жатады. Шығыс Азия, Қытай, Жапония, Вьетнам және Австралияда таралған. Табиғатта 150-ге жуық түрі бар. Кейпі кішкене ағаш немесе бұта секілді. Жапырақтары жайылған алақан тәрізді сабақ басында тарамдала орналасқан 5-тен 20 талға дейін болады. Қою жасыл және ақ немесе сары дақтары бар алажапырақты түрлері бар. Отанында өте әдемі гүлдегенімен, үй жағдайында гүлдемейді.
Ағаштектес шеффлера (schefflera arboricola) – көпбұтақты, әдемі жапырақты өсімдікке жатады. Жасыл және алажапырақты түрлері бар. Бір сабақтарда 7-ден 16-ға дейін жапырақтары болуы мүмкін. Жапырағы етті, қатқылдау, беті жылтыр. Күтімі жеңіл гүлдерге жатады. Ересек өсімдіктің бойы 2-2,5 метрге жетеді, сондықтан үлкен, кең бөлмелерде және қысқы бақтарда өсірген абзал.

Жарығы:
-------

Тік түсетін күн көзіне қоюға болмайды, жарықта жақсы өседі.

Жылуы:
------

Қыста бөлме температурасының 120С дейін төмендеуіне шыдамды.

Суғарылуы:
----------

Молынан сирек, қыста байқап суғару керек. Жиі суғарғаннан да жапырақтары түсіп қалады.

Ылғалдылығы:
------------

Жапырақтарына жиірек су бүркіп ылғалдандырып тұрған дұрыс

Қоректендірілуі:
----------------

Көктем-жаз айларында он күнде бір рет, ал қыста айына бір рет әдемі жапырақты өсімдікке арналған тыңайтқышпен қоректендіреді.

Аурулары:
---------

Бөлмеде ауа өте құрғақтанып кеткенде өрмекші және зиянкестердің әсерінен ауыруы мүмкін.

Көбейтілуі:
-----------

Сабақ ұшы қалемшелерімен және жартылай ағаштанған сабақтары арқылы көбейтеді.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
Чита қаласы
**Байкал сырты** (орыс. *Забайкалье*) - Байкал көлінің шығысында жатқан физикалық-географиялық облыс. Оған Батыста Байкал көлінен (көлдің шығыс жағалауындағы жоталар қосылмайды) 

* шығысында Шилка мен Аргуньның түйіскен жерінің меридианына дейінгі,
* солтүстікте Солтүстік Байкал таулы қыраты мен Витим таулы үстіртінен оңтүстікте Ресейдің мемлекеттік шекарасына дейін аймақ жатады.

Биктігі орташа 1000м, 1500 м, 1800 м жоталар көп. Ең ірілері: Яблони, Черский, Даур, Борщовочный т.б. Олар гранит, сиенит, кристалды тақта тастан түзілген. Солтүстік-шығысында базальттан тұратын Витим таулы үстірті бар. Өзендері Байкал көлінің, Лена және Амур өзендерінің алабына жатады. Жоталардың Беткейлерінде таудағы тайга өсімдігі, оңтүстігіндегі тау аралық ойыстарда дала өсімдіктері өседі. 

Байкал сырты пайдалы қазбаларға бай (түсті металдар, темір, көмір, құрылыс материалдары). Минералды суы, шипалы бұлақтары көп.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
**Шетен** (лат. *Sorbus*) - раушангүлділер тұқымдасына жататын ағаш тектес өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

Жемісі
* Шетен – биіктігі 10-15 метрдей болатын ағаш.
* Сұрғылт түсті, жылтыр қабығы бар.
* Жапырақтары қауырсын тәрізді, кезектесіп орналасқан. Мамыр-маусым айларында гүлдейді. Гүлі майда, ақ, күлгін, қызыл түсті болып келеді. Моншақ тәрізді, қызыл түсті жемісі қыркүйек айында піседі.

Өсетін жері мен таралу аймағы
-----------------------------

Қазақстан жерінде таулы аймақтарда, шыршалы ормандар мен өзен бойларында өседі. Қыстың басында қалың жапырақтарын түсіріп, қызыл жидектерімен көздің жауын алатын көркем шетен ағашының табиғатта жүзден аса түрі бар.

Емдік қасиеті мен қолданысы
---------------------------

Дәрілік мақсатта жаңадан үзілген және кепкен жемістері пайдаланылады. Шетен жемісінің ағзаға дәрумен жетіспегенде, асқазан қышқылы азайғанда емдік қасиеті зор. Бауыр, өт ауруларын емдеуге, несеп, өт айдауға, бүйрекке және қуыққа байланған тасты түсіруге, іш жүргізуге пайдаланады. Шетеннің жемісінен басқа жапырағы, бүршігі, діңінің қабығы да дәрілік шикізат.
  

Көгалдандыру саласында шетенді шөмеле тәрізді (штамб) пішінде де өсіреді. 
  

Шетен ағашын музыкалық аспаптар жасауда кеңінен қолданады. Діңінің қабығынан қызғылт-қоңыр, бұтақтарынан қара, ал жапырақтарынан қоңыр бояу алады.

Күтімі
------

Шетен ағашы көлеңкеге төзімді, бақтың құнарлы, қышқыл емес топырақтарында өседі. Түбіне су жиналып қалуынан ауырады. Сондықтан шетен ағашын отырғызар алдында топырағына көңіл бөлген дұрыс.

Көбейтілуі
----------

Сұрыпталған шетен ағашы қалемшелеу арқылы көбейтіледі. Тұқымы арқылы көбейтілген жағдайда, ол өзінің сұрыпталғандағы қасиетін жоғалтып, байырғы табиғи қалпына түседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.; «Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Ағаштар: Дидактикалық материал - Алматы, 2010 - 15 б; ISBN 978-601-7237-03-5

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Гүлстан сайты Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.
Барымбек Сәрсенұлы Бейсенов.jpg
***Барымбек Сәрсенұлы Бейсенов***(1923, Жаңаарқа ауданы-1997), заңгер, генерал-майор. Ұлы Отан соғысына қатысушы. Алматы заң институтын бітірген (1952). Заң ғылымдарының кандидаты. Алматы қаласы прокуратурасында тергеуші, аға тергеуші, прокурордың көмекшісі болып істейді. 1969-1985 жылдары Бейсенов КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебінің негізін қалаушылардың бірі және алғашқы бастығы. Қыска мерзімде мектептің оқу ғимараттары іске қосылып, материалдық базасы нығайды, оқытушылар құрамы қалыптасты. 1985 жылдан ІІМ Алматы мектебінің профессоры. Бейсенов көптеген монографиялардың, оку-әдістемелік кұралдардың авторы. Ол ҚР Жоғарғы соты, Конституциялық соты, Бас прокуратура, ІІМ ғылыми-консультациялық кеңесінін, Жоғарғы Кеңестің қылмыстық кодекс жасау жөніндегі комиссиясының мүшесі болып, елімізде құқықтық мемлекет құруға көп еңбек сіңірді. 2001 жылы Үкімет қаулысымен ол негізін қалаған казіргі ҚР ІІМ Қарағанды заң институтына Бейсенов есімі берілді (бюст орнатылған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Қайнатпалар
**Шетен (рябина) қайнатпасы**. Алғашқы аяздан кейін жиналған шетеннің дәмі ащы болмайды. Соны тазартып 1-2 сағат шамалап қызған духовкада, содан кейін 5 минут өте ыстық суда ұстайды. Сиропты бөлек әзірлейді. Жидекті 6-8 сағат сиропқа салып қояды да, сосын арасында 10-15 минут суытып алып, 4-5 рет қайнатады. Шетен жидегі қантты бойына өте баяу сіңіретіндіктен қайнатпаны салқындатқаннан кейін 12 сағат қойып, содан кейін сиропты бөлек құйып алады да, жидексіз аздап қайнатады. Жидекті банкаларға бөліп салып, үстіне әлгі сиропты құяды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Толкотт Парсонс** (ағылш. *Talcott Parsons*; 13 желтоқсан 1902, Колорадо-Спрингс — 6 мамыр 1979, Мюнхен) - американдық социолог, теоретик, функциональдық мектептің жетекшісі, американдық белгілі әлеуметтанушылардың бірі болып келеді. Қазіргі заманғы социологиядағы "жалпы теорияның іздестірілуін Парсонстың есімімен байланыстырады. Оның әкесі дінге жақын адам болған. Парсонс биология мен философияны алған рет Ахмерсте оқыған, кейін Лондондағы экономикалық мектепте білімін жалғастырды да Гейдельберг университетінде білім алды. 1927-1973 жылдар аралығында Гарвард университетінде сабақ берді. 1979 жылы 6 мамырда Мюнхен жерінде қаза тапты. Парсонс 76 жыл жасады. Оның артында өшпестей еңбектері қалды.

Еңбектері
---------

Оның "Әлеуметтік әрекет құрылымы" (1937) , "Таза және қолданбалы социалогиялық теория очерктері" (1949) , "Әлеуметтік жүйе" (1962) және басқа да шығармаларында баяндалған әлеуметтік әрекет теориясы-осы теория ролін атқаруға талаптанады. Екінші құрылымдық-функциялық талдау әдісін пайдалана отырып , абстрактылы индивидтердің өзара әсер акті бастапқы клеткасы болып табылатын әлеуметтік жүйе моделін жасады. Парсонстың көзқарасы бойынша , олардың әрекеттеріндегі келіспеушілікті орнататын және қоғам жарлық еткен рольдерді орындатқызатын механизм-жалпы қабылданған нормалардың мінез-құлық стандарттарын үйрену , қызметтің ішкі ырғағына айналдыру болып табылады. Парсонстың арқасында қазіргі социология пайда болған. Ол тарихқа,философияға , социологияға үлкен еңбек сіңірді.

Оның тұжырымында адамдардың мінез-құлқын айқындайтын басты факторлар ретінде көрінеді.Парсонс әлеуметтік жүйенің қалыпты жай-күйінің аса маңызды белгісі ретінде тепе-теңдікті ала отырып, қоғамды қажетсіз қақтығыстардан,күрт өзгерістерден сақтауға және тағы басқаға жұмылдыратын реттеу процесіне , осы жағдайларға бақылау жасайтын әлеуметтік құралдарға зор көңіл бөлді. "Қоғам.Тарихи және салыстырмалы талдау" (1967) деген еңбегінде эволюционизмнің кейбір идеяларының пайдаланғысы , әлеуметтік жүйелер сипаттамаларына олардың өзгерістерін талдауды енгізгісі келді. Бірақ ол өзгерісті негізінен жүйенің принципті басқа жүйеге айналуы емес , оның адаптивтік қабілетін күшейтетін жүйенің іштей саралануы деп түсінді.

Дереккөздер
-----------

* Қазақ совет энциклопедиясы , 9 том
* Критика теории «социального действия» Т.Парсонса. М.: ИНИОН АН СССР, 1982
* Седов Л. А. Парсонс, Толкотт// Современная западная социология: Словарь. М.: Политиздат, 1990, с.257-260[2]
* Ковалев А. Д. Формирование теории действия Толкотта Парсонса// История теоретической социологии. В 4-х тт. Т.3. М.: Канон, 1997, с.150-179
Барша жандардың біртұтастығы шіркеуі
Барша жандардың біртұтастығы шіркеуі - Лондонның орталығында орналасқан ағылшын протестанттық шіркеуі.
Шіркеу- қарамағында үлкен қауымы бар, Құдайға құлшылық етіп, бүкіл «Құдайдың балаларына», Иса пайғамбарға арналған діни госпел өлеңдерін жырлайтын орын.

Шіркеудің жобасын IV Джордж патшаның сүйікті сәулетшісі Джон Нэш жасаған. Ол осынысымен ерекшеленеді.
Шіркеудің құрылысы 1823 жылы салынды.

Шіркеу атақты суретші Микеланджелоның суреттерімен және Коринф бағандарымен безендірілген.
Барша жандардың біртұтастығы шіркеуінің жоғарғы діни қызметкері күні бүгінге дейін корольдік жанұя арқылы тағайындалады.

1940 жылы шіркеу маңында жарылған мина шіркеудің көп бөлігін қиратты.
Қайта жөндеу жұмыстары көпке созылып, сол себепті шіркеу он жыл бойы жабық тұрды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін шіркеудің қираған жерлері қайта қалпына келтірілді және жаңартылды.

Бұл шіркеу өзінің музыкалық дәстүрімен танымал. Шіркеудің ортасында орналасқан батыс галереясында орган музыкалық құралы орналасқан.
Барша жандардың біртұтастығы шіркеуі әр жексенбі сайын төрт рет діни қауымға таңертеңгі зиярат жұмыстарын жүргізеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
Шеткі жүйке жүйесі көкпен көрсетілген.
**Шеткі жүйке жүйесі** — адам мен жануарлар ағзаларында орталық жүйке жүйесінен тыс орналасқан жүйкелер жиынтығы.

Шеткі нерв жүйесі миды, жұлынды дене органдары, тканьдерімен байланыстырады. Адам мен омыртқалы жануарлардың( бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүт қоректілер) миынан 12 жұп нерв шығады. Бұлар;1 иіс сезу,2 көру,3 көз қозғағыш, 4 блокты, 5 үш тармақты, 6 ортадан тепкіш, 7 бет, 8 есіту, тіл-жұтқыншақ,10 кезеген, 11 қосымша, 12 тіл асты нервтер. Балықтар мен қос мекенділерде тек алғашқы 10 жұп қана нервтер болады. Адам жұлынынан 31 жұп нерв шығады. Бұлардың әр жұбы дененің белгілі бір бөлеміндегі эффекторолар мен рецепторларға барады, сондықтан олардың 8 жұбы мойын, 12-сі кеуде, бесеуі бел, бесеуі сегізкөз, біреуі құйымшақ нервтері деп аталады. Бұл нервтер жұлыннан екі түбір түрінде шығады. Бұдан кейін бұл екі түбір бірігіп, жалпы, аралас баған құрады. Жақын орналасқан бірнеше нервтер нерв талшықтары арқылы өзара байланысып, нерв шумағын түзеді. Мұндай торлардың басты 3 түрі бар. Олар- мойын, иық және бел-егізкөз торлары.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАдам ағзалары жүйесі |
| --- |
|  |
| 
Жүрек-қантамырлар жүйесі (жүрек, тамырлар) • Лимфа жүйесі • Ас қорыту жүйесі • Эндокриндік жүйе • Иммунды жүйе • Сенсорлық жүйе (соматосенсорлық , көру жүйесі, иіс сезу жүйесі, есту жүйесі, дәм сезу жүйесі) • Тері жүйесі • Жүйке жүйесі (орталық, шеткі) • Тірек-қимыл жүйесі (қаңқа жүйесі, бұлшық ет жүйесі) • Несеп-жыныс жүйесі (репродуктивті жүйе, зәр шығару жүйесі) • Тыныс алу жүйесі |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЖүйке жүйесі |
| --- |
|  |
| Орталық жүйке жүйесі | 
Ми қабықтары • Жұлын • **Ми** (Артқы ми (Сопақша ми • Ми көпірі • Мишық) • Ортаңғы ми • Алдыңғы ми (Аралық ми (Торлы қабық • Көру жүйкесі) • Соңғы ми) • Лимбика жүйесі) |
|  |
| Шеткі жүйке жүйесі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Соматикалық | 
Сезу жүйкелері • Қозғалу жүйкелері • Ми жүйкелері • Жұлын жүйкелері |
|  |
| Автономдық | 
Симпатикалық жүйке жүйесі • Парасимпатикалық жүйке жүйесі • Энтерикалық жүйке жүйесі |

 |

 |
**"Толағай"** - халық аңызы.
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай
ауданындағы тау атауына байланысты аңызда бұрынғы өткен заманда,
үлкен өзен бойында Саржан Томанышұлы деген
аңшы өмір сүргендігі, жылдар жылжып, күндер өткенде оның әйелі
Айсұлу өмірге ұл әкелгендігі, қуанған әкешеше дүбірлетіп той өткізіп, балаға
Толағай деген ат қойғандығы айтылады. Ертегі желісіндегідей сюжеттер бой көрсетіп, Толағай ай санап
емес, күн санап өседі. Төрт жасында нағыз батырға айналып, жетіге келгенде белдесуге шақ адам табылмайды. 
Әкесімен бірге аңға
шығып, атақты аңшыға айналады.
Бірде олардың мекеніне жұт келеді. Жауын жаумай, қуаңшылық болады. 
Шөлден мал қырылып, адам
өледі. Күннің ыстығынан киіз үй-
ді паналап, анасымен әңгімелесіп,
Толағай одан жаңбырлы жерді сұрайды. Анасы қиыр шетте өткен
жастығын еске алып, ешқашан
құрғақшылықты білмейтін, шөбі
шүйгін мекеннің бар екенін айтады,
таулары аспан тіреген жер жаннаты
Тарбағатай жайлы ұзақ әңгімелейді.
Ол көп жүріп шыңдарын қар басқан
асқар тауларды тауып алады, оған
биік тоғайлы, құстары сайрап, төбесін бұлт жапқан бір ғана тау
ұнайды. Ол осы тауды құшағына
алып, қатты ырғайды да арқасына
салып, кері еліне қарай қайтады.
Ол шаршамай ұзақ жүреді. Халық
жылжып келе жатқан үлкен тауды
көреді. Оны көтеріп келе жатқан
Толағай екенін біледі. Найзағай
ойнап, күн күркіреп, жауын селде-
теді. Халық "Толағай" деп ұрандап,
қуанышпен қарсы алады. Қуарған
шөп көтеріліп, жан-жануар мөңіреп-
азынап шулайды. Шаршаған батыр
тау астынан шыға алмай "Апа!" деген жалғыз ауыз сөзге ғана шамасы келеді де, мәңгіге тау астында қалады. Бақытты ана айғайлы
жылауға басады, халық қайғы жамылып, тау да бұған шыдай алмай
көзінен жас бұлақ болып ағады. Содан бері бұл тау "Толағай" деп аталады. Аңызды Шығыс Қазақстан мемлекеттік
университеті қазақ әдебиеті кафедрасының
фольклорлық экспедициясы Тарбағатай өңірінен жазып алған. 
Қолжазба нұсқасы осы кафедраның арнайы қоры мен Әдебиет және өнер
институтының қолжазба және мәтінтану
бөлімінде сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Шеттентек** – Алакөл алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Алакөл ауданы жерімен ағады.

Бастауы
-------

Жетісу Алатауының солтүстік-шығыс сілеміндегі Күнгей жотасының солтүстік беткейінен басталып, Тоқжайлау ауылынан 6,5 км төменде Ортатентек өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 49 км. Су жиналатын алабы 415 км2. Аңғары тар шатқалды, Күнгей жотасы мен Қайқаң таулары арасындағы тауаралық ойпаңға шыға кеңейе түседі. Алабында бұлақ, бастау, тұмалар көп. Негізгі салалары - Айпара, Жіңішке, Қарасай. Мамыр-шілде айларында тасып, қазан айынан бастап сабасына түседі. Суының минералдылығы 50-250 мг/л. Ағыны қатты, суы мол. Көп жылдық орташа су ағымы сағасы тұсында 3,60 м3/с. Суы Тоқжайлау ауылын тұрмыстық-шаруашылық суымен қамтамсыз етуге пайдаланды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 9 том. Алматы, 2007.
**Арал қарақұмы** – Арал теңізінің солтүстік-шығысында жатқан құмды шөл.

Географиялық орны
-----------------

Арал теңізі мен Торғай үстіртінің аралығын, Ақтөбе, Қызылорда және Ұлытау облыстары аумағының бір бөлігін алып жатыр. Аумағы 35 мың км² шамасында.

Жер бедері
----------

Құм алқабы бор және палеоген жыныстарының үгілуінің нәтижесінде түзілген. Қазіргі кезде оған жел айдап әкелген Арал теңізінің құм шөгінділері қосылуда. Алқап беті солтүстіктен оңтүстікке қарай бірте-бірте аласарып, Арал теңізі маңында жағалық құм белдеуіне ұласады. Біртұтас құм алқабы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай ойысты жеке бөліктерге бөлшектенген. Одан жоғары Көлқұдыққұм, Жіңішкеқұм, Алаайғырқұм, Үлкенқұм орналасқан. Арал қарақұмы жер асты суына бай. Тұщы суы жер бетінен 2 – 3 м тереңдікте, артезиан суы бор және палеоген жыныстарының қабаттарында, яғни 100 – 200 м тереңдікте жатыр. Олардың минералдану дәрежесі әр түрлі (тұщы, кермек, ащы).

Климаты
-------

Арал қарақұмының климаты тым континенттік, құрғақ. Қаңтардың орташа темпертурасы –12 – 14°С, шілдеде 25 – 26°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 100– 150. Булануы 1400 – 1600 мм. Қыста қар жұқа түседі (қалыңдығы 5 – 6 см-ден аспайды). Сусыма құмды алқаптар мен ойпаңдарда қоңырқай топырақ арасынан сорлар ұшырасады.

Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
------------------------------

Белесті құмды жазықтарда еркек шөп, жусан, жүзгін, құм сұлысы, қияқ, ойпаңдарда ши, айрауық, қамыс, сор жерлерде сарсазан, көкпек, бұйырғын өседі. Ұсақ кемірушілерден сарышұнақ, қосаяқ; бауырымен жорғалаушылардан кесіртке, жылан, тасбақа: жыртқыштардан қасқыр, қарсақ, сондай-ақ қыста ақ бөкен мекендейді. Арал қарақұмында жыл бойы мал жайылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы I том
| Мұхаммед пайғамбардыңәйелдері |
| --- |
|  |
| Бұл мақалакелесі тізімдеменің бір бөлігі: |
| **Хадиша бинт Хууәйлид** |
| **Сауда бинт Замға** |
| **Айша бинт Әбу Бәкір** |
| **Хафса бинт Омар** |
| **Зәйнаб бинт Хузайма** |
| **Һинд бинт Әбу Умәйя** |
| **Зәйнаб бинт Джәһш** |
| **Джууәйрия бинт әл-Харис** |
| **Райхана бинт Зәйд** |
| **Сафия бинт Хууәй** |
| Бұл үлгіні: көру • талқылау • өңдеу |

**Зайнаб бинт Хузайма** (араб.: زينب بنت خزيمة‎‎; 595 — 626) — Мұхаммед пайғамбардың ﷺ әйелдердің бірі, мұсылман әлеміндегі құрметті ана.

Өмірбаяны
---------

Зейнеп бинт Хузайманың тегі Амир ибн Саса тайпаларынан шыққан. Өзінің мейрімділігі мен көмекке мұқтаж жандарға ерекше қатынасы үшін, *Умм Масакин*(кедейлер анасы) деген атқа ие болды. Оның алғашқы күйеуі Туфайл ибн Харис болды. Туфайлмен ажырасқаннан кейін, Зейнеп Убайду ибн Хариспен тұрмыс құрды, алайды ол Бадрдағы шайқаста қаза тапты.

624 жылы Амир ибн Саса тайпасы Мұхаммед пайғамбардың ﷺ адамдарын қырып салды, бұл жағдайдан кейін осы тайпа мен мұсылмандар арасы лезде нашарланып кетті. Қан төкпеу үшін, Мұхаммед пайғамбар ﷺ осы тайпаның өкілі Зейнепке үйленуді шешті. Олардың некесі 625 жылы қыйылды. 

Алайда, үйлену тойдан кейін бірнеше ай өткеннен кейін, Зейнеп қаза тапты. Ол ізгілікті және діндар әйел еді, көп уақытында намаз оқып, жеткілікті садақа берді.

Әдебиет
-------

* *Али-заде, а. А.* Зайнаб бинт Хузайма : [арх. 1 қазан 2011] // Ислам энциклопедиялық сөздік. — М. : Аңсар, 2007.
**Зейiн көлемi** ерекше құбылыс. Адам бiр уақытта əртүрлi заттар жөнiнде теңдей ойлап, əрқилы жұмыстарды орындауы мүмкiн емес. Осыдан сырттан келiп жатқан ақпараттарды адам өзiнiң өңдеу мүмкiндiктерiне орай топтап, жiктейдi. Сондайақ, адамның бiр уақытта өзара байланысы жоқ бiрнеше нысандарды қабылдау мүмкiндiгi де шектеулi. Осы шектер арасын танып, қабылдауы адам зейiнiнiң көлемiн бiлдiредi.
Зейiн көлемiн зерттеу үшiн адамға бiр уақытта талдануы қажет бiр топ элементтер ұсынылып (сан, əрiп т.б.), солардың iшiнен саналы есте қалғаны есептеледi. Мұндай есептi жүргiзу үшiн тахитоскоп аппараты қолданылады.
Зейiн көлемi өзгермелi құбылыс. Зейiн аймағына түсетiн элементтер саны олардың мазмұндық бiртұтастығына жəне олар арасындағы байланыстарды саналы түсiнуге тəуелдi келедi. Осыдан, педагогикалық қызметте оқу материалын жүйелестiрiп беруге мəн аударып, оқушылар зейiнiнiң көлемiне нұқсан келтiрмеудi ойластырған жөн.

Қолданылған әдебиеттер
----------------------

Б 12 Жантану негіздері. (Жалпы психология). Жоғарғы оқу
орындары студенттеріне арналған дəрісбаяндар жинағы. Алматы, 2006.—306 бет.

Санат
-----

Жантану негіздері
**Абиоза** - мал мен өсімдік өнімдерін температураның және түрлі антисептиктердің көмегімен консервілеу, содай-ақ ет пен балықты ыстау арқылы сақтау әдісі.   

Абиоза процесінде температура 120° С-қа жеткізілгенде микроорганизмдердің жасушалары, тіпті споралары да қырылады, соның нәтижесінде косервіленген азық-түлік көпке дейін сақталады. Абиоза кезінде адамға зиянсыз мөлшерде (%) салицил (0,03-0,05), бензой (0,03), сірке (0,15-0,2) және бор қышқылдары, формальдегид сияқты антисептиктер де қолданылады.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Мюнстер коммунасы** (1534–1535) – анабаптистердің Мюнстер қ-ндақы (Вестфалия) рев. халық өкіметі. Мюнстер қ-ның тұрғындары мен сырттан келген анабаптистердің қала сеньоры князь-епископ Франц фон Вальдекке қарсы қарулы күресінің нәтижесінде орнады. Өкімет іс жүзінде анабаптистердің «бас әулиесі» Ян Матистің, ол өлгеннен кейін Иоанн Лейденскийдің қолында болды. Лейденский 1534 ж. магистратты «12 старейшинаның» Советімен ауыстырды; шіркеу, монастырь, қаладан қашқан немесе қуылған азаматтардың мүліктерін, қымбат металдарды көпіршік пайдасы үшін конфискеледі, баю мақсатында жүргізілген саудаға, зат айырбасына алдымен тежеу, кейіннен тыйым салды т. б. шараларды жүзеге асырды. Мюнстерді «нағыз христиандардың» бір тұтас қауымы (коммунасы), құдай қалаған қала деп жариялады. Мюнстер коммунасының жүргізген шаралары мен программасы феодализм революциялық жолмен жоққа шағару және буржуазиялық өзгерістерді жүзеге асыру мәселелерінен аса алмады. 1535 ж. 25 маусым епископ әсекерлері Мюнстерді алды.

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Арал тұз кендері** – Арал теңізі алабындағы түбіне тұздар шөккен көлдер.

Тұз кені, негізінен Болғасынтұз, Қорғантұз, Жақсықылыш, Кішкенетұз, Бұғажайлы (Арыс көлі), Қаратұз ойпаттарындағы көлдерде орналасқан. Олардан галит (NaCІ), тенардит (Na2SO4), мирабилит (Na2SO4Һ10H2O), эпсомит (MgSO4Һ7H2O), астраханит (Na2SO4ҺMgSO4Ә4H2O) тұздары өндіріледі. Аталған тұздардың ішінде тенардит барлық көлдерден алынып біткен. Оның 20 ғасырдың соңғы жылдарындағы жаңадан шөгуі бірнеше мм-ден аспайды. Жақсықылыш көлдеріндегі аралас тұздар – мирабилит пен эпсолиттің қоры 10 млион тонна шамасында, гектар литтің қоры 29 милион тонна (1998). Көлдердегі тұз шөгінділері тақта немесе линза пішінде түзілген. Галит минералының кристалдары мен түйіршіктері көлдер түбіндегі қара түсті лаймен араласқандықтан қара сұр, кейде қара болып келеді. Тұз кендері құрамында бром көп мөлшерде, аздап бор мен магний кездеседі, ал иодтың мөлшері өте аз немесе мүлдем жоқаласы Тұз өндіру жұмыстары механикаландырылған және жоғары өнімді агрегаттар – тұз сорғылары, фрезалы кескіш кешендер, экскаватор, т.б. арқылы жүргізіледі. Арал теңізін игеру көп қаржы, материал және еңбекті талап етпейді. Олардағы әр түрлі пішінді және өлшемді кен шоғырлары тұздардың бірнеше түрінен тұрады. Сондықтан мұндай көп құрамды шикізатты кешенді игеру өте тиімді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", I-том
**Абзимдер** (ағылшын тілінен abzyme, antibody enzyme) – каталитикалық белсенді антиденелер. «Абзимдер» термині кең мағынада алғанда әдетте ферменттік қасиеттерге ие, яғни белгілі химиялық реакцияларды катализдейтін моноклональды каталитикалық белсенді антиденелер. Абзимдер ережеге сәйкес жасанды моноклональды антиденелерді көрсетеді. Каталитикалық белсенді антиденелер әр түрлі аутоиммунды (аутоиммунды тиреойдит, склероз, астма, ЖИТС), инфекциялы (вирустық бактериялдық) ауруларлмен ауырған адамадардың қанынан, сонымен қатар медициналық көрсеткіштері бойынша дені сау босанған әйелдердің сүті мен қандарынан бөліп алынған.

Сипаттамасы
-----------

Тіршілікке маңызды процестерді реттейтін күрделі химиялық айналымдардың көпшілігі каталитикалық болып табылады және жоғары спецификалық эффективті биокатализаторлар-ферментттердің қатысуымен жүреді. Соңғы жылдары генетикалық инженерия және бағытталған химиялық модификациялар әдістерінің көмегімен өзгертілген қасиеттері бар ферменттерді құруға мүмкіндік туды. Осымен жаңа биокатализаторларды іздеу жолы тоқтаған жоқ. Каталитикалық белсенді молекулалар ішінде ерекше орынды рибозимдер - каталитикалық РНҚ. 

Антиденелер белоктық молекулалар. Олар барлық табиғи немесе синтетикалық антигендермен жоғары спецификалық өзара әрекеттесуге қабілетті. Антиденелердің әртүлілігі ферменттерге қарағанда шектелмеген. Кейбір есептеулер бойынша ол 10 вариантты құрайды, яғни арнайы «биополимерлік матрицалардың» кең репертуарын қамтамасыз етеді. 1948 ж. Л. Полинг антиденелермен ферменттердің арасындағы принципиалды айырмашылығын түсіндіруді ұсынды. Оның айтуы бойынша антиденелер стабильді конформациядағы (төменгі энергетикалық күй) антигендермен стецификалық өзара әрекеттеседі, ал ферменттер керісінше реакцияның жоғарғы энергетикалық ауыспалы күйімен максималды спецификалылығын көрсетеді, сөйтіп реакцияның ауыспалы күйін танитын антиденелер каталитикалық белсенділікті көрсетеді.
**Әли Байжолов** (3. 3. 1928 жылы туған, Қызылорда облысы , Сырдария ауданы ) — тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты (1964), доцент. Қызылорда педагогикалық уч-щесін бітірген (1945). 1945—1948 ж. Шымкенттегі Н. К. Крупская атындағы мұғалымімдер институтында, 1948-1950 ж. Қызылордадағы Қорқыт ата атындағы педагогикалық институттың филолог факультетінде оқыған. 1950-1958 ж. Қызылорда облысы орта мектептерінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директоры, аудан нұсқаушысы қызметтерін атқарған. 1958-1961 ж. ҚазКСР ҒА Тіл білімі институтында аспирант. 1961 жылдан бері қазіргі Қызылорда Гуманитарлық университетінде аға оқытушы, доцент, сол институттың профессоры. "Қостанай облысы қазақтарының тіл ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. Қазақ тіл білімі проблемаларына арналған 50-ге жуық ғылым -көпшілік, әдістемелік мақалалар мен 2 монографиясы жарық керген.

Шығармалары:
------------

* Языковые особенности казахов Кустанайской области. АКД. А. 1964.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
Әли Тайгун (1943 жыл дүниеге келген – 2009 жыл 16 желтоқсанда Ыстамбұл қаласында қайтыс болған) – театр және кино актері, режиссер, адам құқықтарын қорғаушы .

Биографиясы
-----------

Роберт колледжін бітіргеннен кейін, сол жерде ағылшын тілі және әдебиет бөлімінде жоғары білім алады. 1969 жылы АҚШ-да Яле университетінде театр бөлімінде «Master of Fine Arts» дәрежесін алады. 1974 жылы Қала театрларында қызмет атқара бастайды. Анкараның көптеген театрларында өз қойылымдарын қойaды. 12 қыркүйекте болған төңкеріс кезінде үстінен іс қозғалып, он жылын сот табалдырығын тоздыру мен түрмеде өткізді. 1989 жылы ақталып, осы жылы Helsinki Watch ұйымының атынан «Әлемнің ең атақты адам құқықтарын қорғаушы он адам» қатарына кірeді. Кінәлардан ақталғаннан кейін театрдағы қызметіне оралaды. Театрмен қатар телеарналар үшін де сценарийлер жазған. 1977 жылдан бастап түрлі басылымдарға театр, философия, саяси тақырыптар аясында мақалалар жазған. Көптеген фильм және театр спектакльдерінде рөл сомдаған. Ыстамбұл қала театрында режиссерлік қызмет атқарумен қатар Yeditepe университетінде дәріс берген.

Фильмографиясы
--------------

### Режиссерлік жұмыстары

* Artist Palas - 1994 жыл
* Şans Blokları - 1993 жыл

### Продюсер

* Çakalların İzinde – 1993

### Рөл сомдаған фильмдері

* Dinle Neyden - 2008 жыл
* Esir Kalpler - 2006 жыл
* Yolculuk - 2005 жыл
* Sen Ne Dilersen - 2005 жыл
* Perçem - 2004 жыл
* Kolay Para - 2002 жыл
* Baykuşların Saltanatı - 2000 жыл
* Üzgünüm Leyla - 2000 жыл
* Cumhuriyet - 1998 жыл
* Kurtuluş- 1994 жыл
* Şekerpare - 1983 жыл
* Şeytan - 1974 жыл
* Unutulan Kadın - 1971 жыл
* Battal Gazi Destanı - 1971 жыл

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Мюнтер Саймен** 1965 жылы 28 наурызда Норвегияның Осло қаласында туған.Норвегия Экономика және іскерлік басқару мектебін бітірген, магистр.1990 жылдан - Норвегияда НSВС валюталық талдау бөлімінде жұмыс істеген. 1992 жылдан - Түркиядағы НSВС қаржы бөлімінің басшысы, 1995 жылдан - ресурстарды басқару бөлімінің басшысы. 1998 жылдан - Чехиядағы НSВС бас атқарушы директорының орынбасары. 2000 жылдан - Еуропадағы НЗВС ресурстарды басқару
бөлімінің стратегиялар басшысы. 2001 жылдан - Түркиядағы НSВС бас операциялық директорының орынбасары .'міц
жылдан - Үндістандағы НSВС бас операциялық директоры
2007 жылдан - бас атқарушы директорының орынбасары
2008 жылдан бері - «НЗВС Банк Қазақстан» АҚ БД бас атқарушы директоры.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Әли Нар** – түрік ақыны, жазушы .

1941 жылы Сарыкамышта дүниеге келген. 1950 жылы отбасы Йозгаттағы Сарыкая қаласына көшіп, Әли 1953 жылы Кайсеридегі Имам Хатип лицейінде оқиды. 1969 жылы Ыстамбұлдағы Ислам институтіне түсіп, 1964 жылы тәмамдайды. Диярбакыр, Эрзинджан, Измит және Ыстамбұлдағы Имам Хатип лицейінде мұғалімдік қызмет атқарады. 1990 жылы зейнетке шығады. 1961 жылы «Su» атты бірінші өлеңі жарық көреді. 1975 жылы «Fetih» атты бірінші кітабы шығады. Milli газеті, Yeni Devir, Vahdet журналдарында мақалалары жарияланып тұрады. Араб тілінен классикалық және модерн шығармалардың аудармаларын жасайды. Түркия және Ислам әлеміндегі ең алғашқы ғылыми-фантастикалық «Uzay Çiftçileri» атты романның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2006 жылы қайта құрылған Масленица көпірі.
**Масленица** — хорватиялық Далмация тарихи облысында орналасқан Задар жупаниясындағы ауыл және кішігірім теңіз порты. Географиялық координаттары — 44°13'N, 15°32'E.

Тарихы
------

Қаланың негізі 1000 жыл бұрын қаланды. 

Масленица 1990 жылы Хорватияның тәуелсіздігі үшін соғыс кезінде қатты зақымдалды. Ауылдан бір шақырым жерде орналасқан, Адриатикалық тас жолының бөлігі болып табылатын Масленица көпірі (xорв. *Maslenički most*) түгелдей қиралды. 2006 жылы көпір бұрынғы орналасқан жерінде және бастапқы кейпінде қалпына келтірілді. Сонымен қатар көпірден солтүстікке қарай қосымша Жаңа Масленица көпірі (A1) (xорв. *Maslenički most (autocesta A1)*) салынды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑   Мұрағатталған 7 шілденің 2011 жылы.
**Сапақ (Сопақ) би** Әлімнің Төртқара руының Оразгелді тармағына жатады. Сапақ Сапай баласы шамамен 1774-1775 жылдарда өмірге келіп, Арал ауданында өз атымен аталатын «Сапақ» атты жерде 1859-1860 жылдары дүниеден өткен. Сапақ биде – Шөңкі, Бейіс, Есенжол, Аманжол атты ұрпақ тараған.

Сапақ биге сәлемдесуге келген інісі Жетеске: «Шырағым, бір-екі күн еру бол, осы Қарақұмда ағайын-туғандарым бар, бірге аралайық»,- депті. Елемес Жөненұлы қонақтарды күтіп алып, қонағасында сояр қойға бата сұрапты. Сапақты жасы үлкен болса да Жетеске қарап: «Жетес жаста болсаң да алыстан келген қонақ едің, осының батасын сен бер»,- дейді. Сондағы Жетестің батасы:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *::Уа,Елемес, Елемес,*
Байлығың жұрттан кем емес.
Босат, кәне қойыңды,
Тай сойғаның мін емес, Аллаһу ақбар!- |  |

депті. Сөйтіп Елемес бай ретті сөзге тоқтап, билерге тайын сойып, күткен көрінеді.

Бір жылдары Әлім ме Шөмекей арасында адам өлігі болып, арты дауға ұласады. Сапақ би бастаған жігіттер мұзды ойып екі адамның өлігін тауып алып, Шөмекейлерден құн сұрапты. Екі жақ Қаратай есімді биге төрелікке жүгінеді. 


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *::...Өз жөнімді сұрасаң,*
Төртқараны Сапағы.
Сені адамыды жұтқа мен емес,
Сыр-Қуаны қопағы, |  |

-депті Сапақ

Сапақ би үш жүзге белгілі би болған. Ол туралы Қазалы, Арал өңірі жайлы шыққан жинақтарда, Қойшағара Сағариннің Көмбе атты романында, т.б.кітаптарда жазылған. Сондай-ақ «Туркестанские ведомости» газетіні 1902 жылғы бір санында Арал өңірінің бір бекетінің Сапақ есімімен аталатыны жазылған[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Билер сөзі - киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов:Алматы, 2012. - 208б.
Масиаказавр
**Масиаказавр** — Оңтүстік–шығыс Африка жағалауынан 800 шақрым қашықтықта орналасқан Мадагаскар жерінен табылған динозавр. Ол б.з.д. 70 миллион жыл бұрын Мадагаскарды мекендеген. Мұрны пұшық, басы жалпақ, шқппен қоректенетін динозавр қолтырауындар мен ұшатын жартқыштардың бәсекелесі болған. Көлемі неміс овчаркасындай ғана масиаказаврдың ебедейсіз денесі велоцирапторға ұқсады. Олардың жалғыз ғана айырмашылығы - тістері болатын. Масиаказаврдың алдыңғы алты тісі ауызының сыртына шығып тұрды. Бұл тістер оның келбетін сұсты етіп көрсететін.

Қызықты дерек
-------------

* Қаңқасының шамамен 40 пайызы және жақ сүйектері ғана қазылып алынды.
* Масиаказавр - тістері әлкедкі орналасқан, шағын жартқыш.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : жануарлар
* Салмағы : 35 келі
* Тұқымдас : Ноазаврид
* Отряд тармағы : Терапод

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Кара Джоселин Делевинь** (ағыл. *Cara Jocelyn Delevingne* 1992 жылы 12 тамызда Лондонда туылды ) — ағылшын топ-моделі және актрисасы. Американдық *Vogue* журналының ойынша *«фэшн-индустрияда 45 жасқа дейінгі ең сәнді адамдардың»* бірі. Кәсіпқой Models.com порталында *«50 әлемнің супермоделдерінің»* ішінде 5 орынды алып тұр, ал британдық Evening Standard рейтингінің «2011 жылғы ең әсерлі 1000 адамның» ішінде «ең көп шақырылатын» сатысына енді.

Өмірбаяны
---------

Делевинь — *English Heritage* мемлекеттік комиссиясының бастығы сэр Джослин Стивенстің немересі. Анасы Пандора — британдық *Selfridges* ғаламтор дүкенінің кәсіпқой шоппері, ал әкесі Чарльз — үйлерді жоспарлаушы. Лондонның абыройлы райондарының бірі Белгравияда жастық шағын өткізді, Bedales жеке меншік мектебін бітірді. Үлкен әпкесі — Хлоя, ал ортаңғысы Поппи Делевинь — модель.

Мансабы
-------

Модельдік мансабың Clements Ribeiro көрілімінен 2009 жылы 17 жасында бастады. Ал бірнеше айдан кейін Burberry Pre-Fall Collection-нің көрілімінде қатысты.

2012 жылы Иди Кэмпбелл және Джордан Данн сияқты модельдердің қасында Burberry Beauty косметикалық брендінің тұлғасы атанды. Эдди Редмейном сияқты актермен Burberry (фотограф Марио Тестино) 2012 көктем және жаз маусымының бас тұлғасы болды. H&M Authentic Collection (2011), Dominic Jones Jewellery (2012), Blumarine және Zara сияқты компаниялардың жарнамаларына қатысты. Британдық Vogue журналы Делевиньді жұлдыздық тұлға деп 2012-2013 жылдың күз/қыс маусымында Shiatzy Chen, Jason Wu, Oscar de la Renta,Burberry, Dolce & Gabbana, Fendi, Stella McCartney және Chanel жұлдыздық тұлға деп *2012-2013 жылдың күз/қыс* маусымында жариялады. 

«Анна Каренина» фильмінің француздық нұсқасында эпизодтық рөлге ие болды. Ол Сорокина княженикасының рөлін ойнады. 

2012 жылы қараша айында Кара British Fashion Awards-ден« Жыл модельі» жүлдесін алды. 

2012 жылы Кара DKNY компаниясымен келісімге келіп, марканың 2013 көктем/жаз маусымының ресми тұлғасы атанды. Asos ғаламтор дүкенінің коллекциясында көптеген уақыт бойы түскен модель болып саналады. 

2013 жылы Non Stop Pop станциясында Grand Theft Auto V видео-ойынының диджейдің даусын дыбыстады.

2014 жылы Topshop компаниясының 2014 күз/қыс маусымының бас тұлғасы атанды.

Актерлік мансабы
----------------

Делевинь атақты бір шығарманың экранизациясына Алисаның рөлін сомдайды. 

2012 жылы Джо Райттың «Анна Каренина» фильмінде түсті. 

2013 жылы Кара Делевинь The Return қысқаметражды фильмінде түсті. 

2015 жылға Kids in Love(Виола), Tulip Fever(Энритта рөлінде), London Fields(Каз Талант), Paper Towns(Марго Роз), Pan(Мермайд) атты фильмдер жоспарланған. 

2016 жылға Suicide Squad фильмі жоспарланған. Ол жерде Кара Чародейканың рөлін ойнады.

Жеке өмірі
----------

2014 жылы СМИ-да Кара Делевиньнің америкалық актриса Мишель Родригеспен тұрақсыз романы бар деген мағлұмат шықты.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Кара Делевинь *Twitter* сайтында
* Кара Делевинь (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Кара Делевинь  (ағыл.) на сайте *Fashion Model Directory*
* Кара Делевинь  (ағыл.) на сайте *Models.com*
* Кара Делевинь Мұрағатталған 3 сәуірдің 2015 жылы.  (ағыл.) на сайте *Supermodels.nl*
**Ақжол би, Дайырқожа** (туған жылы белгiсiз - шамамен 1459 жылы қаза болған ) - Әбiлхайыр хан кезiндегi атақты би. Дештi Қыпшақтың әйгiлi ақындарының бiрi Қотанның ұлы. Өз аты Дайырқожа, барлық мәселелердi әдiл шешкенi үшiн Ақжол би атанған. Ауыз әдебиетi деректерi бойынша Ақжол би мен Қобыланды батыр арасында дау -жанжал туып, Қобыланды Ақжол бидi өлтiрген. Бұған наразы болған Қотан бастаған арғындар Ақ Орда ханы Әбiлхайырдан бөлiнiп, Жетiсуға көшедi. Кейбiр зерттеулер бойынша Керей және Жәнiбек сұлтандардың қарамағындағы ұлысымен Моғолстанға кетуiне осы оқиға себеп болған. Қотан бидiң баласы Ақжол биге айтқан жоқтауы ("Қарақыпшақ Қобыландыда нең бар едi,құлыным!") әдеби мұра болып бүгiнге дейiн жеткен.

Дереккөздер
-----------
**Шек** - математиканың негізгі ұғымдарының бірі.

* Егер алдын ала берілген кез келген ε>0 саны үшін х айнымалы шамасының белгілі бір мәнінен бастап келесі барлық мәндері |х–а|<ε теңсіздігін қанағаттандырса, онда а саны х айнымалы шамасының шегі (ол lіmx=а немесе х→а деп белгіленеді) деп аталады.
* Егер кез келген ε>0 аз саны үшін әрқашанда N нөмірі табылып және n>N теңсіздігін қанағаттандыратын n-нің барлық мәндері үшін |xn-a|<ε теңсіздігі орындалса, онда а саны айнымалы хn тізбегінің шегі (ол не n →{\displaystyle ~\infty } болғанда xn→a деп белгіленеді) деп аталады.
* Егер кез келген ε>0 аз саны үшін δ>0 саны табылып, х айнымалы шамасының |х–х0|<δ теңсіздігін қанағаттандыратын барлық мәндері үшін |f(х)–А|<ε теңсіздігі орындалса, онда А тұрақты саны f(х) функциясының х=х0 нүктесіндегі шегі (ол деп белгіленеді) делінеді.

Шектердің қазіргі теориясы 19 ғ-дың басында қалыптаса бастады. Шек ұғымы алғаш рет О.Коши еңбектерінде қолданылды. Тізбек пен функция шектерінің теориясы Б.Больцано мен К.Вейерштрасстың еңбектері негізінде қалыптасты.

**Жинақтылық**, математикада — белгілі бір математикалық объектінің шегі болатындығын көрсететін математикалық талдаудың негізгі ұғымдарының бірі. Осы мағынада тізбектің жинақтылықтығы, қатардың жинақтылықтығы, шексіз көбейтіндінің жинақтылықтығы, үздіксіз бөлшектің жинақтылықтығы, интегралдық жинақтылық, т.б. жөнінде айтуға болады.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| *c*-нің δ маңындағы кез келген *x* үшін *f*(*x*) мәні *L*-дың ε маңында болады. |  | Барлық *x* > *S* үшін *f*(*x*) мәні *L*-дың ε маңында бодады. |

*a*1, *a*2, ... нақты сандар тізбегінің жинақтылықтығы оның шекті шегі болатындығын көрсетеді: *L* оның шегі болса:

{\displaystyle \lim \_{n\to \infty }a\_{n}=L}
деп жазылып

"*an* тізбегі *n* шексіздікке ұмтылғанда *L*-ге тең" деп оқылады. Қандай да бір математикалық объектінің жинақтылық қасиеті математиканың теориялық мәселелері мен математика қолданылатын жерлерде елеулі рөл атқарады.
Қатарлар мен интегралдар теориясында абсолют жинақтылық ұғымының маңызы зор. 
Жинақтылық ұғымы әр түрлі теңдеулерді (алгебралық, дифференциалдық, интегралдық) шешуде (Мысалы, теңдеулердің сандық шешімдерін табу кезінде) үлкен рөл атқарады.

Тарихы
======

Ежелгі дәуір математиктері (Евклид, Архимед) аудандар мен көлемдерді табу үшін шын мәніндегі шексіз қатарларды пайдаланған. "Жинақтылық" терминін шотланд математигі және астрономы Дж. Грегори (1638 — 1675) қатарлар үшін қолданды (1668). XVII ғасырда жинақтылық ұғымы шашыраңқы қатарларды талдауда кеңінен қолданыла бастады (Л.Эйлер). Қатарлардың жинақтылықтығын зерттеудің дәлірек әдістері 19 ғ-да жасалды (О.Коши, Н.Абель, Б.Больцано, К.Вейерштрасс, т.б.). Бірқалыпты Жинақтылық ұғымы Н.Абельдің (1826), Ф.Зейдельдің (1847 — 48) және Дж. Стокстің (1848) еңбектерінде тұжырымдалды. Функциялар теориясының, функционалдық анализдің және топологияның дамуына байланысты жинақтылық ұғымы одан әрі кеңейтілді.

Дереккөздер
-----------

* Қазақ энциклопедиясы, 9 том
Бұрынғы атауы Л.Шевцова көшесі. Ақжелкен көшесі Үшқоңыр, Кеңшағыл көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 408,8 м.

гз трде «нарыс, ц Жан, і жеген ін Ұлы мыстан іргелі,

Ақжелкен - шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық өсімдік. Отаны - Жерорта теңізінің маңы. Ақжелкенді косметикада пигменттік дақтарды, секпілді кетіру үшін, медицинада бүйрек, жүрек ауруларына, асқазан, ісік және көз дің көру қабілетін сақтау үшін профилактикалық зат ретінде кеңінен пайдаланады. Ақжелкеннің екі түрі бар: тамырлы және жапырақты. Қазақстанда ақжелкеннің екі түрі де өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8
**Ғарыштық психология** - шетсіз, шексіз әлем кеңістігі жағдайындағы адамның көңіл күйі мен ерік-жігерінің, қажыр-қайратының төзімділігі мен шыдамдылығын, ғарышта ұшу кезіндегі салмақсыздық күйге түскен ғарышкердің ерекшеліктерін зерттейтін еңбек психологиясының бір саласы. Ғарыштық психология ғарышкер іс-әрекетінің әр түрлі экстремалды факторларға тәуелділігін (салмақсыздық, гиподинамикалық, салыстырмалы сенсорлық депривация т.б.), сондай-ақ ғарышқа ұшуға дайындық, яғни түрлі жаттығу жұмыстарын жүргізудің психологиялық мәселелерімен айналысатын сала. Ғарыштық психология мәселелерін зерттеу — Байқоңырдай атышулы орбиталық станциясы бар Қазақ еліне де аса қажет. Ғарыштық психология авиация психологиясы және дәрігерлік экспертизамен тығыз байланысты.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6