recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Басқа мағыналар үшін Ырғайты деген бетті қараңыз.*
**Ырғайты** – Алакөл алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысының Алакөл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 69 км (Көксуат саласымен), су жиналатын алабы 1220 км2.

Бастауы
-------

Жетісу Алатауының сілемі Тастауды солтүстік және оңтүстігінен қоршап ағатын Тастау және Көксуат өзендерінің қосылуынан пайда болады. Бастауы Жетісу Алатауындағы мұздықта. Таудан шыға бере Ырғайты болып аталатын өзен Алакөл мен Жалаңашкөлдің аралығындағы батпақтарға жетер алдында кең аумақты ысырынды конусын қалыптастырған.

Гидрологиясы
------------

Аңғары жоғарғы ағысында тар шатқалды, төменде 200-500 м-ге кеңейеді, жағасы тік жарлы, биіктігі 12 – 15 м. Жаз айларында тасиды, ағысы қатты. Көп жылдық орташа ағымы сағасы тұсында 8,38 м3/с. Алабы жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
**Кіші Тобылжан** – Ертіс алабындағы тұзды тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Успен ауданы Равнополь ауылының шығысында 10 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 92 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 10,9 км2, ұзындығы 7,2 км, енді жері 2,8 км, жағалау бойының ұзындығы 18 км. Жағалауы жайпақ, көбіне сортаңды, оңтүстік батпақты болып келеді. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толысады. Қараша айының аяғында суы қатып, сәуірде ериді. Түбі лайлы. Көлден кәсіптік маңызы бар ас тұзы алынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
|  |
| --- |
| Ислам туралы мақалалар **тізімдемесінің** бөлігі
 **Усул әл-фиқһ**(Фиқһ негіздері) |
|  |
| 
**Фиқһ**

* Тақлид
* Ижмағ
* Мазһабтар
* Қияс
* Ғурф
* Бидғат
* Медресе
* Иджаза
* Истихләл
* Истихсан



**Ахкәм**

* Сауап
* Халал
* Парыз
* Мұстахаб
* Мубах
* Мәкруһ
* Харам
* Пасық



**Ғалым атақтары**

* Ғұлама
* Фақиһ
* Бас мүфти
* Хафиз
* Худжа
* Хакім
* Имам
* Он екі имам (шииттер)
* Марджа
* Маулана
* Мәуләуи
* Муфассир
* Мүфти
* Мухаддис
* Муджаддид
* Муджтаһид
* Молда
* Қазы
* Шейх
* Шейх әл-Ислам
* Ұстаз


Осы үлгіні: көру **·** талқылау **·** өңдеу |

**Молда**, молла (араб.: المُلَّا‎ /әл-мулла/ – мырза, әмірші, парс. мелла, молдо – ұстаз, діни ғұлама) – шариғат білгірі, діни рәсімдерді атқарушы, ұстаз. Қазақ жерінде патшалық Ресей билігі тұсында молда қызметін атқарған діни қызметкерлердің міндеттері мемлекеттік қаулылармен белгіленіп, шенеуніктердің бақылауында болды. Молда арнайы тағайындалып, жергілікті мешіттердің қарамағына жіберілді. Кеңестік дәуірде діннің өмір сүру формасы діни рәсімдердің аясында қалғаны себепті молдалар қызметі ислам дінінің жөн-жоралғыларын атқарушы ретінде ғана көрінді. Молда қызметіне Орта Азия мен Қазақстан Мұсылмандары Діни Басқармасы басшылық жасады. Қазіргі уақытта бұл қызметті Қазақстан мұсылмандарының діни басқармасына бағынатын жергілікті имамдар атқарады.

Дереккөздер
-----------
**Майолика** (итал.  *maiolica*), қалайы мен жылтылдатылған балшықтан істелген бұйым. .

Майорка аралы арқылы Мавритандық Испаниядан келген. Оның өндірісі 14 ғасырда Италиядан бастау алады. Майоликада бес түс қолданылады: кобальт көк, неаполитанды сары (сүрме), темір киноварь, малахитті жасыл (мыс), умбра (марганец). 

Умбра және кобальт көк негізінен сұлбасын шығару үшін әр кезеңде қолданылады. Сондай-ақ ақ қалайы эмаль түстерге әсер беру үшін немесе тек қана жылтылдаған ақ қалайы да қолданылған. Керамиканың қарапайым пішіндегі бұйымы салтанатты ыдыс болды. 

Суреттің әсерін беру үшін бетіне бірыңғай керамикалықты қолданатын кезде, ол ғасырдағы италияндық нерративті стильде, историат стилінде безендірілді. Сондай-ақ Дельфті керамика; Фаэнцы МАЙОЛИКА; Фаянс; Урбино МАЙОЛИКАНЫ қараңыз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Элизабет Аллен** (ағылш. *Elizabeth Allen*) — американдық режиссер және продюсер.

Өмірбаяны
---------

АҚШ, Саффолкада дүниеге келген. Әкесі Элизабет Аллен — атақты физик Филип Б. Аллен

«Ward Melville High School» орта мектебінің , «USC Film School» кино-мектебінің, «Cornell University» университетінің түлегі.

Джек Николсонның шәкіртақысымен марапатталды.

Мансабы
-------

Мансабы 1990 жылы басталды. Оншақты фильмдар мен телехикаяларды түсіріп, олардың продюсеры болды.Режиссеры болған фильмдардың ішіндегі ең атақтылары: «Рамона және Бизус» фильмі, (2010, басты рөлдердегі Джои Кинг және Селена Гомеспен бірге), телехикая — «Сплетница» (2007—2011, Блейк Лайвли и Лейтон Мистермен бірге) және «Дневники вампира» (2009—2011, Нина Добревпен бірге).

### Режиссёр

2001 — Эддидің көз алмасы / Eyeball Eddie

2006 — Акуамарин / Aquamarine

2007-2011 — Өсекші қыз / Gossip Girl

2010 — Рамона және Бизус / Ramona & Beezus

2010-2011 — Болжап болмайтын өмір / Life Unexpected

2009-2011 — Вампирдың күнделігі / The Vampire Diaries

### Продюсер

2001 — Эддидің Көз Алмасы / Eyeball Eddie

Сілтемелер
----------

Элизабет Аллен (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
**Молдай Ысқақұлы Байтөсов** — еңбекші, Социалистік Еңбек Ері (1971 ж.).

1917 жылы Солтүстік Қазақстан облысының Мамлютка селосында туған. Еңбек жолын 1930 жылы Петропавл ауданындағы «Коминтерн» ұжымшарында қатардағы колхозшы болудан бастаған. 1934 жылдан осы ұжымшарда тракторшы болып істеген. 1938 жылдан Петропавл ауданындағы «1 Май» ұжымшарында, кейін трактор егіс бригадасының бригадирі болды. 1951 жылы бұл ұжымшар Бескөл ауданындағы «Луч Ленина» ұжымшарына қосылды. Осы ұжымшарда 1978 жылға дейін, яғни зейнеткерлікке шыққанша еңбек етті.
1971 жылы 8 сәуірде КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Молдай Ысқақұлы Байтөсовке Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ерен еңбек еткендер.
2. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Элементтердің Көшуі**, элементтердің миграциясы – жер қыртысындағы, оның бетіндегі хим. элементтердің орын алмастыруы және қайта топтасуы. Терминді ғылымға А.Е. Ферсман енгізген (1923). Э. к. ішкі (элемент атомының құрылысы, ион көлемі, валенттілігі, т.б.) және сыртқы (геохим. ортаның температурасы, қысымы, құрамы, қышқылдылығы, т.б.) факторларға байланысты. Э. к. сұйық (магмалық балқымалар, гидротермал ерітінділер, жер асты және жер беті суларымен), газ ( вулкан газдары мен фумаролдар, минералдық су бұлақтарының, мұнай кендерінің, ажыраушы органик. қосылыстардың газдары), қатты (диффузия мен қайта кристалдану нәтижесінде) фазалар күйінде өтеді. Қатты күйдегі жылысу негізінен мех. жолмен (қорымдар, су тасқындары, тозаң, т.б.) жүреді. Көшуші (миграцияланушы) элементтер су ерітінділерінде иондар, молекулалар, коллоидты бөлшектер, ал газдарда молекулалар мен аэрозольдар түрінде кездеседі. Миграц. мүмкіндік хим. элементтердің табиғатына, физ.-хим. жағдайына байланысты. Э. к. нәтижесінде біраз элементтер әкетіледі, шашырайды, ал кейбірінің концентрациясы жоғарылап, өндірістік кендер қалыптасады. Қарқынды түрдегі Э. к. метасоматик. процестер мен теңіз айдындарындағы хим. дифференциация кезінде байқалады. Сыртқы процестерге байланысты өтетін Э. к-нде биогеохим. процестер елеулі орын алады. Э. к. – заттардың табиғаттағы үздіксіз айналымының негізі. Кен орындарын іздеудің геохим. әдістері Э. к-дің заңдылықтарына негізделген.
**Хорезм Халықтық Кеңес Республикасы**, қысқаша **Хорезм ХСР** немесе **ХХСР** – Орта Азияда орналасқан Кеңестік республика. Антифеодалдық халықтық-демократиялық революцияның жеңісі нәтижесінде 1920 жылы ақпанда Хиуа хандығы территориясында құрылды. Астанасы – Хиуа қаласы.

Мемлекет болып қалыптасуы
-------------------------

Халық өкілдері Кеңестерінің 1920 жылдың 26 сәуірінде Бүкіл хиуалық 1-съезде Хорезм Халықтық Кеңес Республикасы құрылғанын жариялады, ал 30 сәуірде республиканың алғашқы конституциясы қабылданды. Хорезм Халықтық Кеңес Республикасы *пролетариалистік диктатурасы* мемлекеті емес, шаруа-кеңес республикасы болды. Оның әлеуметтік негізі еңбекші шаруалардан тұрды. Ол өзінің жоғарғы үкімет органы, заңы, сот жүйесі, әскері, елтаңбасы мен жалауы бар тәуелсіз суверенді мемлекет болды. Еңбек және Қызыл Ту ордені белгіленді.

Саясаты
-------

Хорезм Халықтық Кеңес Республикасы елдегі феодалдық-патриархалдық қатынасты жоюға, сөйтіп социалистік құрылысқа өту үшін саяси және экономикалық жағдай жасауға күш салды. Кеңес үкіметін нығайту процесі байлардың, *феодалдардың*, дін иелерінің қарсылығы жағдайында жүргізді. РКФСР-дің көмегіне сүйенген Хорезм Халықтық Кеңес Республикасы ірі жер иеленушілікті жойып, өнеркәсіпті өркендетті. Қоғамдық ұйымдар (комсомол, кәсіподақ, кооперация, қосшы одағы) нығайды. 1922 жылдың басында Хорезм коммунистік партиясы РК(б)П құрамына алынды. 1923 жылы Орта Азияның үш республикасын – Түркіменстанды, Бұхарды және Хорезмді экономикалық жағынан біріктіріп, Орта Азиялық экономикалық кеңес құрудың зор маңызы болды. Кеңестердің Бүкіл хорезмдік 1923 жылдың 17 желтоқсан – 20 желтоқсан аралығында өткен 4-құрылтайы Хорезмді социалистік республика етіп қайта құру жөнінде шешім қабылдады. Хорезм Халықтық Кеңес Республикасы 3 автономиялық облысқа – Өзбек, Түрікмен, Қырғыз-қарақалпақ – бөлінді.

Құлдырауы
---------

Орта Азия республикаларының ұлттық-мемлекеттік жағынан межеленіп бөлінуі барысында хорезм халқы жаңадан ұйымдасқан Өзбек КСР-нің, Түрікмен КСР-нің және Қарақалпақ АО-ның құрамына енді де, Хорезм Халықтық Кеңес Республикасы тарап кетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энцеклопедиясы. 6 том.
2. ↑   Великий Октябрь и победа народной революции в хорезме, ташкент, 1971; Саматова Х. С. Образование Хорезмской и Бухарской народных советских республик.
**Тырбиев Молдахмет** (1881 Солтүстік Қазақстан облысы Сергеев ауданы -
10.10.1957, сонда) - ақын. Арқаның белгілі ақындарының, әншілерінің,
жыршыларының (Жанақ, Орынбай, Үкілі Ыбырай, Сегіз сері, [[Балуан
Шолақ]], Біржан, Шәкей сал, Нияз сері, Ақан сері, Жаяу Мұса), т.б.
шығармаларын жаттап, таратушы. 2-дүниежүз. соғысы кезінде шығарған
әндері ("Терме", "Жеңіс", т.б.) халық арасына кең тараған. 1943 - 46 ж.
ауданы облысы айтыстарының жүлдегері.
Өлеңдері "Аманат", "Ақан серіге", т.б. әндері, айтыстары ("Қазақтың
советтік халық әндері", 1959; "Пернедегі термелер", 1965) жинақтарда
жарияланған.
Молдахмет Тырбиевтың шәкірті - Кәкімбек Салықов, ол да Солтүстік Қазақстан облысы бұрынғы Сергеев ауданы Еңбек ауылының тумасы. Ақын ретінде танылуына өнердегі ұстазы, ақын Молдахмет Тырбиев көп еңбек сіңірген. Үкілі Ыбырайдың шәкірті болған Молдахмет атасының жанында жүріп, ән-күйге сусындап өскен Кәкімбек Салықов домбыра тартуды да сол кісіден үйренген екен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

Т]

  

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Оқ–дәрі** немесе **қара оқ-дәрі** — снарядтар, патрондар жасауда, сондай-ақ қопару, жару жұмыстарында қолданылатын жарылғыш заттек.

Құрамы
------

Оқ–дәрінің бастапқы және негізгі құрамдастары — күкірт, ағаш көмір және калий нитраты (селитра). Күкірт пен ағаш көмір отын ретінде, ал селитра тотықтырғаш міндетін атқарады. Оқ–дәрі әскрери ісінде снарядтар мен патрондар үшін, құрылыста жарылғыш зат ретінде және пиротехникада қолданылады.

Оқ–дәрі жарылған кездегі температура 427-464 °C–қа дейін барады (801-867 °F). рН 6,0-8,0.ерімейтін материал.

Оқ-дәрі әсері
-------------

Оқ–дәрі әсері — ұрыста қолдану кезіндегі оқ-дәрінің шығаратын тиімділігі. Оқ–дәрі әсері — жандырғыш, кумулятивті, жарықшақты, екпінді, фугасты (негізгі оқ-дәрілер), жарықтандырғыш, белгі беруші, кедергі типтес және басқалар (арнайы тағайындалған оқ-дәрілер) болып бөлінеді.

Тарихы
------

Алғашқы рет оқ-дәрі 9 ғ–да Қытайда шығарылған деп есептеледі. Қытайдан Таяу Шығысқа, Отра Азияға тарап, еӊ соӊынан Еуропаға жеткен. Еуропалықтардыӊ жазбаларындағы оқ-дәрі туралы алғашқы мәлімет 13 ғ. ағылшын философ Роджер Бэконныӊ еӊбектерінде табылған.

XIX ғ–дыӊ ортасына дейін, яғни 500 жылдай, оқ-дәрі адамзаттыӊ ойлап тапқан жалғыз жарылғыш заттегі болып келген. Тек қана 1890-шы жылдары оқ-дәрініӊ орнын жетілген жарылғыш заттар, мысалы, түтінсіз оқ-дәрісініӊ түрлері шыға бастады. Қазіргі таӊда қара оқ-дәрі көбіне пиротехникада, әуесқой аӊшылардыӊ мылтықтарында, әскери ісінде тек қана кейбір ату жарақаттарында қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Jai Prakash Agrawal* High Energy Materials: Propellants, Explosives and Pyrotechnics —  Wiley-VCH, 2010. — P. 69. — ISBN 978-3-527-32610-5.
2. ↑  David Cressy, *Saltpeter: The Mother of Gunpowder* (Oxford University Press, 2013)
3. ↑  Owen Compliance Services. "Black Powder". *Material Safety Data Sheet*.. Retrieved 31 тамыз 2014.
4. ↑
5. ↑   Мұрағатталған 28 сәуірдің 2016 жылы.
**Ынтымақ–Шымкент** - Шымкент қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Қызылжар ауылдық округі құрамында. 

Шымкент қаласынан солтүстік-батысқа қарай 7 км жерде орналасқан. 

Тұрғыны 7,7 мың адам (2003). 

1936 – 1960 жылдары Киров атындағы ұжымшардың орталығы болып, 1960 – 1994 жылдары 21-партсъезд кеншарының Киров бөлімшесі аталып, Шымкент қаласын көкөніс, сүтпен қамтамасыз етті. Оның негізінде 1996 жылдан ӨК, шаруа қожалықтары ұйымдастырылып, көкөніс, мал шаруашылығымен айналысуда. Ынтымақта 2 орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
**Аққала халық театры** — селолық клуб меңгерушісі Әния Рахметова 1970 ж. ұйымдастырған драма үйірмесі негізінде қалыптасқан. Үйірме жұмысына мәдениет қызметкерлері, мектеп мұғалімдері, механизаторлар қатысқан. Шығармашылық ұжым 1981 ж. драматург-жазушы Қ.Кемеңгеровтың "Алтын сақина" пьесасын сахналап, "Халық театры" атағын жеңіп алған. Спектакльді дайындауға режиссерлік қызмет атқарған жазушы, драматург, аудан түлегі Е.Домбаев, клуб меңгерушілері Ә.Рахметова, Е.Масатов еңбек сіңірген. Театр ұжымы Қ.Мұхамеджановтың "Құдағи келіпті", Т.Ахтановтың "Күшік күйеу" пьесаларымен 1990, 1995 жылдары байқауларға қатысып, халықтық атағын сақтап қалған. 

Халық театрына әр жылдары Н.Құлбаев, А.Кенжәлиев, А.Каримова, О.Мырзағалиева, М.Қосжанов режиссер, С.Мұхамеджанов, Б.Дүйсенғалиева суретші болды. Қойылымдарда -Қ.Қидашева, К.Ибрашева, Е.Есқайыров, М.Абилова, Қ.Кәрімова, А.Ізімова, М.Әділова, Ә.Халенова, А.Жанаева, А.Мұстафин, Ж.Құспанов, Б.Қамиев, Ғ.Сұлтанов, К.Құлжанова, Н.Естұрғанова, Қ.Жоңқарбаева әр түрлі рольдерді орындаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Индер ауданы, «Арыс» баспасы Алматы, 2006 ISBN 9965-17-273-0
**Алатау** – Талас Алатауының солтүстік-батыс сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Түлкібас ауданы жерінде, Ақсу-Жабағылы қорығы аумағында орналасқан. Орташа биіктігі 2000-3000 м, ұзындығы 20 – 25 км. Ең биік нүктесі 3137 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Карбонның әктас, гранитті жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Оңтүстік-шығысы тік жарлы. Беткейіндегі бұлақтардан Жабағылы өзенінің салалары Сарқырама, Жетімсай, Кішіқоянды өзендері бастау алады. Солтүстік беткейінде Қызөлген, Айнакөл көлдері бар. Солтүстігінен Жабағылы өзені, оңтүстігінен Жосалы өзені ағып өтеді. Алатаудың шығысында Ақсуат (4027 м), Ақсутау (3809 м) деген Талас Алатауының сілемдері жалғасқан. Тау атаулары Ақсу өзенімен атымен байланыстырылып қойылған.

Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
----------------------------------------

Қоңыр, сұр қоңыр топырақты. Етегінде жусан, бидайық өседі, биіктеген сайын өсімдік түрлері көбейе түседі, шәйқурай, иманжапырақ, жоңышқа шөптесіндері мен жабайы жеміс ағаштары аралас өседі. Жануарлардан таутеке, елік, аю, түлкі, қасқыр; құстардан ұлар, кекілік, бүркіт мекендейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы.

Сілтемелер
----------

* Ақсу-Жабағылы
* Талас Алатауы
**Алаха** — Ресей, Алтай Республикасындағы биік таулы көл. Қазақстанмен шекарадан шығысқа қарай 3 км жерде орналасқан. Ауданы — 2,2 км². Су жинау алабы — 52,3 км² құрайды. Теңіз деңгейінен биіктігі — 2054 м. Ол солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған пішінге ие. Біріктірілген екі көлден тұрады. Ірі саласы солтүстіктен ағады. Екіншісі солтүстік-батыстан ағады. Көлден бір өзен шығады — Қараалаха (Ақалаха өзенінің сол жақ тармағы). Көлден бір шақырым жерде Шыңғыстай ауылы орналасқан. Алпілік шалғындары жағалау бойында орналасқан. Сирек қылқан жапырақты ормандар өседі. Мемлекеттік су тізіліміндегі коды — 13010100311115100000267.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  КСРО-ның жер үсті су қорлары // Гидрологиялық зерделенгендік / В. В. Зееберг. — Таулы Алтай және Жоғарғы Ертіс. —  Л: Гидрометеоиздат, 1966. — Т. 15. — 216 б.
**Ырысты Әбдірахманқызы Шотбаева**(10 маусым 1928 жыл, Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы - 1994 жыл, Бестөбе) - Қазақстан ақыны, жазушы. 

Ақмола қаласында бастауыш сынып мұғалімдерін даярлайтын курста оқып, бастауыш сынып мұғалімі болады. Осымен бір мезетте Ақмола педагогогикалық училищесінде оқып, оны соғыстан кейін бітіреді. Ақмола облысы, Ерейментау ауданында мұғалім болған. Кейіннен Қарағандыда екі жылдық мұғалімдер институтын сырттай бітіріп, 1958 жылдан бастап облыстық және республикалық газеттер мен журналдардың беттерінде поэмалары, әңгімелері, пьесалары, сондай ақ балаларға арналған өлеңдері мен әңгімелері жарық көре бастайы. Пьесалары Жамбыл, Солтүстік Қазақстан, Шымкент, Павлодар облыстарының театрлырының репертуарларынан орын алған.

Шығармашылығы
-------------

* "Ереймен етегінде", поэмалар - 1973 ж.
* "Нұра -бақыт өзені", өлеңдер - 1977 ж.
* "Толқында Нұра", өлеңдер мен поэмалар -1983 ж.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық - Аруна баспасы - Алматы - 2005ж.
**Секіргіш кесіртке** (лат. *Lacerta agilis*) – ашық сұр, қоңыр немесе жасыл түсті ірі кесіртке (денесінің ұзындығы 120 мм). Күйлеу кезеңінде аталығының түсі қою жасыл түсті болады, күзде бұл түс көкжасылға айналады. Аналығы мен ұрпақтары сұр немесе қоңыр түсті болады. Қазақстанның солтүстік бөлігінде таралған, шығыста, оңтүстік-шығыс таулары Жоңғар және Күнгей Алатауларына дейін кіреді. Орманды дала аймақтарында, орман шетінде, өзен мен көлдердің жағалауларындағы жайылымдарда кездеседі. Суаратын каналдар арқылы алыс егістік жерлерге дейін кетуі мүмкін. Баспана ретінде інді өзі қазып алады, бірақ көбінесе Кеміргіштердің інін пайдаланады. Сүйсініп суға түседі, жақсы жүзеді, судың астында 12 минут тұра алады.Аталығы мен аналығы қыстан шыққаннан кейін, көп кешікпей шағылысады. Аналығы маусымда 3-15 жұмыртқа салады.

Дереккөздер
-----------

Қазақстандағы жануарлар әлемі Алматыкітап баспасы Jump up ↑ «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы,«Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2
**Ақышев Төлеутай** (1954. Павлодар облысы, Екібастұз ауданы, Екібастұз ауылы) - оқытушы, ғалым. КазМУ-ді бітірген (1986). Техника ғылымдарының кандидаты, профессоры. 

Еңбек жолын Павлодар индустриалдық институтының Екібастұз жалпы техника факультетінде ассистент, аға оқытушы, декан орынбасары болып қызмет еткен. 1994-2005 жылдарда Екібастұз инженерлік-техникалык институтының декан қызметін атқарған. 2006 жылы институттың "Ақпараттық жүйелер" кафедрасының про- фессоры. Жылу өткізгіштік теңдеулерінің кері есептерімен айналысады. Ғылыми жұмыстары Қазақстан, Ресей, Испания баспаларында жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
Ұлы Ескендір империясының Ипстегі шайқастан кейінгі (б.з.б. 301 жыл) бөлінуі; сарымен Селевкилер империясы көрсетілген
**Селевки әулеті**, б.з.б. 312 — 64 ж. Батыс Азияда эллиндік (грек-македон) мемлекеттердің бірін билеген. Негізін Селевк І Никатор қалаған. Астанасы — Селевкия, кейіннен Антиохия болды. 

Сәулет әулеті мемлекетіне Сирия, Месопатамия, Кіші Азияның бір бөлігі, Иран таулы өлкесі, Орталық Азияның бір бөлігі кірді. 

Мемлекетте егін, мал, жүзім шаруашылығы, мата тоқу, метал өңдеу, қолөнер жақсы дамыды, ірі қалалары көп болды. Селевк І-нің алғашқы мирасқорлары тұсында Кіші Азияда — Пергам, Каппадокия, Вифиния, Понт бөлініп шықты. Ішкі тартыстардан Селевки әулеті әлсіреп, көп жерлерінен айырылуына тура келді. Б.з.б. 64 ж. Селевки әулеті мемлекетінің ең соңғы бөлігі (Сирия) Рим провинциясына айналды.
**Секіртпе** (Bradsot) — қойда болатын өте жұқпалы ауру. 

Ауру малдың аяқасты өліміне соқтырады. Қоздырғышы — спора түзетін анаэробты микроб (Clostrіdіum septіcum). 
Секіртпе кенет пайда болады. Аурудың аса жедел түрінде мал қалтырайды, іші кебеді, аузынан көбік ағады, мұндай жағдайда 10—15 минуттың ішінде қой өліп кетеді. Секіртпенің аса жедел түріне ем қонбайды. Ал жіті түрінде — малдың мойын тұсында және тамағының астында ісік пайда болады, кейде тістерін қайрап, бір орнында айналшықтайды, қалтырайды. Ауру қозған кезде қойлар аяқтарын алға созып, бастарын шалқайтып құлайды, 2—12 сағаттан соң өледі. Секіртпемен көбіне 2 жасқа дейінгі жас төлдер ауырады. Ауруды негізінен ауру және қайта ауырған қойлар қоздырады. Секіртпемен ауырған малдың 90%-ы өледі, өлген малдың өлімтігін өртейді. 

Емі: ауру созылмалы болса, көпәсерлі антибиотиктер, иммунді қан сарысуы қолданылады. Секіртпе шыққан отардың қонысын өзгертеді.
**Аболин мұздығы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейінде орналасқан қазаншұңқырдағы мұздық. Бүйен өзенінің жоғары бөлігінде, Орман Бүйен өзенінің бастауында орналасқан. Мұздық 1958 жылы Орта Азияны зерттеуші ғалым Р.И. Аболин есімімен аталды.

Жер бедері, аумағы
------------------

Мұздық солтүстікке қарай созылып жатыр. Климаттың біртіндеп өзгеруіне байланысты мұздық кішірейе келіп, үш бөлікке бөлінді. Ең ірі бөлігінің ұзындығы 4,7 км, ашық жерінің ұзындығы 3,3 км. Жалпы аумағы 4,6 км2. Ашық жерінің аумағы 4,0 км2. Фирн алаңы 1,7 км2, фирн сызығы 3540 м биіктіктен өтеді. Мұздықтың теңіз деңгейінен ең биік жері – Аболин шыңы (4051 м). Мұздық бүйірлік биік моренамен көмкерілген. Оның астыңғы шеті 3100 м-ге дейін түріліп, бастапқы ұзындығынан 40 метрге шегінді. Мұздықтың орташа қалыңдығы 90 м, көлемі 0,36 км3.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу. Энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3
**"Бақтиярдың қырық бұтағы"**, Бақтияр-наме — парсы тілінде жазылып, шығыс елдеріне кең тараған тармақты қисса-дастандар топтамасы, көне әдеби ескерткіш. Ең ескі нұсқасы 1296 жылғы қолжазба болып есептеледі. "Бақтиярдың қырық бұтағы" — "Мың бір түн", "Сандыбаднаме" сияқты ескерткіштермен тектес туынды. Бірқатар зерттеушілер "Бақтиярдың қырық бұтағын" Шығыс Түркістан өңірі қазақтарының қисса-дастаны, "қырық бұтағы" ретінде қарайды. Алайда, "Бақтиярдың қырық бұтағы" қырық қиссамен шектелмейді. Қазақ ұғымында жеті, тоғыз, қырық сандары киелі, көптікті білдіреді. "Бақтиярдың қырық бұтағы" — Шыңжаң өлкесіне тараған екі жүзден астам қисса-дастандар топтамасы. Сол топтамадағы "Шәкір-Шәкірат", "Қасым жомарт" дастандарын Жүсіпбек Шайқысламұлы, "Шеризат", "Нұғыман-Нағым", "Ағаш ат" дастандарын Әсет Найманбайұлы шығыс сюжетінен алып жазған. "Бақтиярдың қырық бұтағында" елді мекен, кісі аттары көбіне арабша, парсыша болғанымен, оқиға қазақы дәстүрде айтылады. Қазақ ақындарының араб-парсы әдебиетінен келген сюжетті өңдеп, жырлауы нәтижесінде, қазақтың бай ауыз әдебиетімен ұштасып, төл туындыдай сіңісіп кеткен. "Бақтиярдың қырық бұтағы" — назиралық үлгіде жырланған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Бақтыгереев атындағы көше (Алматы)**

Көшеге қазақтың аса талантты актері, Қазақстан Республикасының Халық әртісі, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері Мұхтар Бақтыгереевтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 №83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 №2/139 қаулысы) берілген. Мұхтар Бақтыгереев 1933-1999 жылдары сахнада ондаған ірілі-ұсақты образдарды сомдаған, қазақ кино өнерінде өзіндік ізі бар өнерпаз.

Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. 
**Көшенің ұзындығы** - 1200 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**«Шымкент шина зауыты»** – Шымкент қаласында орналасқан шина шығаратын Қазақстандағы жалғыз ірі кәсіпорын. «Ордабасы» корпорациясының құрамына кіреді.

Тарихы
------

Зауыт №1 Ленинград жобалау институтымен жобаланған. 1976 жылы құрылыс жұмыстары аяқталғаннан кейін ол өзінің алғашқы өнімдерін шығарды. Өндірістік ғимараттар 160 гектар жерде орналасқан. Шина және мұнай өңдеу зауыттарын жылумен және электрмен қамтамасыз ету үшін жақын жерде ЖЭО-3 салынды. КСРО ыдырағаннан кейін жекешелендіріліп, «Петроказ ЛТД» ЖШС жеке меншігіне өтіп, бірнеше жыл жұмыс істемеді. 2004 жылдың қыркүйегінен бастап Алматының «Ордабасы» корпорациясы зауыттың жаңа иесі болды. Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаржылық қолдауымен өндірісті жаңартуға 40 миллион доллардан астам инвестиция салынды. Германия, Италия, Франция және АҚШ-тың үздік фирмаларының технологиялық желілері орнатылды. Халықаралық стандарттар мен интеграцияланған ақпараттық технологияларды енгізу арқылы шығарылатын өнімнің сапасын бақылау күшейтілді. Зауыттың жобалық қуаты жылына үш миллион шина мен бес миллион ішкі түтік шығарады. 2005 жылы зауыт 2,5 млрд теңгенің өнімін шығарды. Компанияда 2893 адам жұмыс істейді.

2007 жылы зауыт жұмысын тоқтатты және Қазақстан Республикасының автомобиль нарығының үнемі өсіп келе жатқан қажеттіліктеріне қарамастан жабылды. Оны бұзып, жаңа жолаушылар дөңгелегі зауытын тек Астанада салу туралы шешім қабылданды. Өндірістік цехтар мен зауыт ғимараттары жалға беріле бастады. Мемлекет қаржысына жабдықталған заманауи қондырғылардың қайда орналасқаны белгісіз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ШИМКЕНТСКИЙ ШИННЫЙ ЗАВОД. Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 сәуір 2017.
2. ↑  Южно-Казахстанская область (1972 - 1981 гг.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 сәуір 2017.
3. ↑  Бывший Шымкентский шинный завод наращивает производство. Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 сәуір 2017.
4. ↑  Офисные помещения. Территория ИЗО. Бывший шинный завод. Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 сәуір 2017.
**Ариабхата Ⅰ** (476～550) - Үнді математигі, астрономы. Б.з 476 жылы музирис (Muziris) қаласында (қазіргі даиҚодунгаллоур (dayKodungallour) қаласы) дүниеге келген. Ксубуло қаласында тәлім-тарбие алған. 499 жылы «Ариабхата жинағын» шығарған.

Statue of Aryabhata on the grounds of IUCAA, Pune. As there is no known information regarding his appearance, any image of Aryabhata originates from an artist's conception.
Бұл кітап көп жылдар жоғалды саналып келген, кейіннен 1864жылы Үндістан ғалымы Хаотанжише қолдан көшірілген нұсқасын табады. Ариабхатаның астрономиялық асбаптар туралы және бір кітабы «Ариабхата жылдар кітабы» бертін ғана табылып зерттелу үстінде. «Ариабхата жинағы»-да 121 жолдық өлең бар. Оны мадақ өлең, математика, жылнама, аспан шары деп 4 бөлімге бөлген. Ішінде,2- бөлімі математикаға арналған 33 жол бар. Негізгі мазмұны санау тәсілі, бұтін сандарды есептеу амалы, натуралы сандардың квадраттарының , кубтарының қосындысын есептеу формуласы, бөлшек санды қысқарту мен ортақ бөлімге келтіру әдісі, арифметикалық прогрессия, үшбұрышты қалқа туралы мәселелер, кері жору тәсілі,жорамалдау тәсілі,сызықты теңдеулер жүйесін шешу әдісі, сонымен қатар, бірінші дәрежелі анықталмаған теңдеулердің(жүйесі де) шешу тәсілі, пайданы есептеуді қолдану арқылы екінші дәрежелі теңдеуді шешу тәсілін (түбір табу) Пифагор теоремасын көрсетіп және оны пайдалана отырып сегменттегі хордамен векторлардың және қиылысқан екі дөңгелектің сәйкес хордалық векторларының арасындағы байланысты көрсетіп берген. Ол шеңбердің сегментінің хордаға қатынасы радиусқа тең болатынын есептейді; дөңгелектің ауданы жарты шеңбер периметрі мен радиусын көбейтіндісіне тең болатынын есептеген және 100ді 4 ке қосып оны 8 ге көбейтіп шыққан санға 6200ді қосса, диаметрі 2000 болатын шеңбердің периметрінің жуық мәні болатынын,яғни, тең деген. Көптеген геометриялық пішіндердің көлемін табу формуласын да берген, бірақ кейбірі қате берілген.

Б.з Ⅹғасырда Үндістанда және бір Ариабхата атты көрнекті математик өткен, оны Ариабхата Ⅱдеп атайды.

1976 жылы ариабхатаның туғанына 1500жыл толуына байланысты Үндістан үкіметі «Ариабхата» атты бірінші жасанды жер серігін ұшырған.
Жапонияның императорлық мөрі
**Жапонияның императорлық мөрі** (жапон. 菊の御紋 *кику-но гомон*?) (жапон. 菊の御紋 *кику-но гомон*?) — 16 жапырақтан тұратын хризантеманың бейнесіндегі сары немесе сарғыш түсті белгі. 

Камакура кезеңінен бастап жапондық императорлардың  және жапондық императорлық отбасының белгісі .

Императорлық мөр кей-кезде мемлекеттік елтаңбаның да орнын басады. Дегенмен, Жапония елінде ресми елтаңба жоқ [1].

Императорлық мөр центральдық шеңберден және оны қоршап тұратын он алты жапырақтан тұрады. Оның сыртынан тағы бір қатар қоршап тұрған жапырақшалар да бар.

Жеке мөр ретінде хризантеманың суреті бірінші рет Го-Тоба императорымен қолданылды.

Императорлық үйдің моны ретінде хризантема суреті 1869 жылдан бастап қолданыла бастады. Мэйдзи жаңғыртуы уақытынан бастап, 1871 жылы қолданылған жарлыққа сай  бұл мөрді императордан басқа адамдарға бұл мөрді қолдануға құқығы жоқ. 

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жарлық өз күшін жоғалтты[2].

Қазіргі уақытта бұл мөр Жапонияның парламентімен және дипломатикалық келісімдерде, жапондық шекаралық паспорттардың сыртында қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мемлекеттік елтаңба  // .
2. ↑  Жапонияның мемлекеттік белгілері
**Алтынсарин мұздығы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейінде Қора өзенінің бастауында орналасқан тау аңғарлық мұздық. Негізгі бөлігі Алтынсарин шыңының беткейінде жатыр. 1950-1952 жылдары мұздықты Қазақстан Ғылым Академиясы география секторының экспедициясы зерттеген. Мұздыққа ағартушы Ы.Алтынсарин есімі берілген (1952).

Аумағы
------

Ұзындығы 1,8 км, ашық бөлігі 1,3 км, ауданы 1,0 км2. Мұздықтың ең биік нүктесі 3810 м, ең төмен нүктесі 3250 м, фирн сызығы 3450 м биіктікте. Мұзының жалпы көлемі 0,064 км3, пішіні жарты ай тәрізді. Аумағы жылдан-жылға кішіреюде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Алтыншы Адай болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

Тарихы
------

1920 жылға дейін Закаспий облысының (орталығы Ашхабад қаласы) Красноводск уезінде болды. 1920 жылдан бастап Адай уезі құрамына кірді.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

5 әкімшілік ауыл, 1000-ға жақын үй бар. Бұлардан басқа 200 үй Красноводск қаласын жыл бойында тұрақты мекендейді.

Халқы және көшу жолдары
-----------------------

Болыс қарауындағы шаруалар түгелге дерлік жазда Ойыл, Темір өзендеріне дейін көшеді де, қыста Красноводск қаласының маңына келеді. Есен, Бегімбет — 150 үй, Қоңыр — 50 үй, барлығы 200-дей үй Қоңыратқа дейін көшеді.

Дереккөздер
-----------

* Маңғыстау энциклопедиясы, 4том
***Хорда*** (гр. *chorde* — желі) — өте тығыз, бір-бірімен жанаса орналасқан көпіршікті клеткалардың жиынтығынан тұратын серпімді мүше. Ол хордалы жануарлардың арқа жағында ұзына бойы созылып жатады және ішкі қаңқаның қызметін атқарады. Хорда ұрық дамуының алғашқы кезеңінде ішектің артқы тұсынан, алдыңғы шеті тұйық өскін түрінде біртіндеп пайда болады. Ол эктодермалық ұрық жапырақшасынан түзіледі. Хордаға жан-жағынан өзара бір-біріне ұқсас бұлшықет бөліктері бекиді. Хорда мен бұлшықеттер бірігіп, тірек-қимыл аппаратын құрайды, соның нәтижесінде жануарлар қозғала алады. Хорданың пішіні цилиндрге ұқсас, оның үстіңгі жағында ұзына бойы жүйке түтігі орналасады. Хорда қандауырша тәрізділерде, дөңгелекауыздыларда және кейбір балықтарда (тұтасбастыларда, бекірелерде, қостыныстыларда) өмір бойы сақталып, ішкі қаңқаның қызметін атқарады. 

Хорда қабықтыларда және барлық омыртқалы жануарларда ұрық дамуының тек алғашқы кезеңінде ғана пайда болып, бірте-бірте оның орнына шеміршектерден немесе сүйектерден тұратын омыртқа жотасына айналады. Балықтар, кейбір қосмекенділер мен жорғалаушыларда Хорданың қалдығы омыртқалардың арасындағы ойыстарда және омыртқа денесінің ортасындағы жіңішке тесіктерде сақталады. Кейбір жорғалаушыларда, сүтқоректілерде Хорданың қалдығы омыртқааралық шеміршектердің құрамына кіреді. Ал құстарда хорда болмайды. Хорда жануарлардың денесінің толқын тәрізді қозғалуы кезінде оған бекіген бұлшықеттердің жиырылып, босаңсуына тікелей байланыста болады да, тіректік қызмет атқарады. Хорда хордалы жануарлардың басты белгісінің бірі болып саналады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
**Хаттак Хушхальхан**(1613,Акора-1689,Акора) - ауған жазушысы. Хаттак тайпасының көсемі. 1667-72 жылдары ауған тайпаларының моғолдарға қарсы қарулы көтерілісін басқарды. Хушхальхан өнернамасында Ұлы Моғолдардың үстемдігіне қарсы ауғандықтардың азаттық күресі тақырыбы маңызды орын алады. Ол тәуелсіз ауған мемлекетін құруға, халық бірлігін сақтауға шақырды. Жауынгер ақын үстем тап өкілдерінің сатқындығын, екі жүзділігін әшкереледі. Оның поэзиясының патриоттық әуені ауған әдебиетіне игі ықпал етті.

Шығармалары
-----------

Оның әр түрлі жанрда жазған шығармалары 300- ден асады. "Куллиата" атты поэзиялық жинағына 40 мыңнан астам екі жолдық бәйіт өлеңдері топтастырылған. "Білім туралы дастан", "Қыран туралы дастан" т.б. поэзиялық шығармалары бар.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 62 бет
**«Хорезм»** (өзб. *«Xorazm» futbol klubi*) — Өзбекстанның Хорезм қаласындағы футбол клубы. 1972 жылы "Джейхун" деген атаумен құрылған.

КСРО дәуірінде екінші лигада өнер көрсетті. 1996 жылы тұңғыш рет Өзбекстан жоғары лигасында ойнады. Кейін жоғары және бірінші лигада алма-кезек ойнап, 2010 жылы бірінші лигаға төмендеді де, содан бері элитаға оралған жоқ. 

Бірінші лигасын екі дүркін чемпионы (1995, 2008).

Өзбекстан кубогындағы ең жоғары нәтижесі — ширек финал (2009). Ал жоғары лигадағы ең жоғары көрсеткіші ретінде 1999 жылғы жетінші орынды айтуға болады.

Атаулары
--------

* 1989-1990 — «Джейхун».
* 1991-1992 — «Курувчи».
* 1993-1996 — «Динамо».
* 1997-2001 — «Хорезм».
* 2002 — «Джайхун».
* 2003-2005 — «Хорезм»-2003.
* 2006 — «Хорезм».

Сілтемелер
----------

*
Ырысбайұлы Әбіш (1867, қазіргі Амангелді ауданы, 7-а. Жалдама бойы – 27.08.1937) – 1916 жылғы Торғай көтерілісі басшыларының бірі, сарғаскер. Көтерілісшілердің алғашқы тобымен бірге қолына қару алып, патша үкіметінің жазалаушы отрядтарына қарсы барлық қимылдарғы қатысқан. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін өлкеде серіктестіктер мен ұжымшарлар ұйымдастыру жұмыстарына белсене араласып, Шиаяқ а-нан «Құмкөл» серіктестігін құрған. 1931-1932 жылдарындағы аштық кезінде Жалдама өзенін бөгеп, суармалы егіншілікті дамытуға мұрындық болды. 1935 жылы «Жасбуын» мектебінің негізін қаласып, 60 балалық интернат үйін салдырған. 1937 жылы «халық жауы» деген жаламен ұсталып, атылды.

1. ↑  «Торғай елі» энциклопедиясы 123-124 бет
**Ырзыкен Баймағамбетұлы** (17 қаңтар 1909 жыл - 15 ақпан 1986 жыл) — Кеңес одағының жауынгері, Ұлы Отан соғыс ардагері.

Отбасы
------

Отбасында тұңғыш бала болған Ырзыкен. Кейін үш қыз бала: Орынтай, Күнтәй, Жамал дүниеге келіп, ең кеңжесі болып Мұқаш туылды. Мұқаш соғысқа аттанып, жоғалған адамдардың қатарында тізілген. Соңғы хаты 1945 жылдың көктемінде жіберілген. Хатында Берлинге аттануы туралы айтқан.

Балалық шағы мен соғыс жылдарына дейінгі өмірі
----------------------------------------------

Аманжол тегі Баймағамбетұлы Ырзыкен 1909 жылы маусым айында Алтай руының белгілі ақсақалы Балғожаның немересі Баймағамбеттің отбасында, қазіргі Қоңыртүбек ауылына жақын Қарабидайық деген жерде дүниеге кедген. 12 жасында әкесі Баймағамбет пен атасы Аманжол бір жылы дүниеден озады. Ол қорымды кейінгілер «Үш бейіт» деп атап жүр. Ырзыкен алғашында ауылдағы молдадан ескіше оқып білім алған. Кейінен Көкшетаудағы партия мектебінде жолдасы Хасенов Қалат тағы бірнеше азаматтрар бірге оқып, бітіреді. 1940 жылдан бастап партия мүшесі болған. Соғыс басталғанша Жалманқұлақ колхозында Сталин ауыл советінде партия ұйымының жетекшісі ретінде шаруашылықта әр-түрлі жұмыстар атқарған.

Соғыс жылдарындағы мен кейінгі өмірі
------------------------------------

1942 жылы өзі де, 21 жастағы інісі Мұқаш та соғысқа аттанды. Ол атқыштар полкымен Белоруссияда Ивановка деген жерде соғысып, 1945 жылы ауыр жараланып қаңтар айында елге оралған. 
Денсаулығы түзелгеннен кейін елдегі соғыс зардабынан болған халықтың ауыр жағыдайын қайта қалпына келтіруде аянбай еңбек сіңірген. Мұндағы елде партия ұйымының хатшылығы, астық дайындау мекемелерінің басшысы, бөлімше меңгерушісі, қорыта айтқанда, қандай жұмыс түріне қажет болса еш уақытта тартынбай, халқына, еліне, жеріне, Отанына адал, ынта жүрегімен беріліп жұмыс атқарған азамат. 

*«Ақсақалдың өмір жолы кейінгі ұрпағына үлгі боларлық, халқының қалаулысы, еліне өте сыйлы, жастарына құрметті адам болған. Ұрпақ өнегетұтар ардагерді, елі де естен шығармайды.»*: Зейнеп Ырзыкенқызы.

Алған марапаттары
-----------------

Баймағамбетұлы Ырзыкеннің еңбегі еленбей қалған жоқ. Ұлы Отан соғысында Қызыл Жұлдыз, II дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Ерен ерлігі үшін», «Германияны жеңген үшін» медальдарымен марапатталды. Ал бейбіт өмірдегі еңбектері үшін бірнеше медальдарымен, грамоталармен, заттай бағалы сыйлықтар, алғыс хаттармен марапатталған.

Әдебиет
-------

* Отан үшін кешкендер. Они сражались за родину. 1941 - 1945/Книга памяти. Егиндыкольский район - Астана полиграфия 2015 - 182 бет. - 17 бет.
**Айғабылұлы Айтбай** (16.3. 1936, Ташкент облысы Шиназ ауданы Көтерме а. – 7.6.2001, Алматы қаласы) – филологиясы ғылыми докторы (1997), Қазақ КСР-і (1970) және КСРО оқу ісінің үздігі (1980). Ташкент педогогика институтын (1959) бітірген.

Ауылдық орта мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі (1959–72), «Қазақ Совет энциклопедиясында» ғылыми, аға ғылыми редактор (1972–78), Білім проблемалары ғылыми-зертхана институтында бөлім меңгерушісі (1978–84), 1984 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазҰУ-да аға оқытушы, доцент болып қызмет атқарған.

«Қазақ тілі морфонологиясы» деген тақырыпта докторы диссертация қорғады. Айғабылұлы Айтбай 6–7-сыныптарға арналған «Қазақ тілі» (К.Ахановпен бірге) оқулығы, жоғары оқу орындарына арналған «Қазақ тілін оқыту методикасы» (1988), «Қазіргі қазақ тілі» (1991) оқу құралдары авторларының бірі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Ырысты Елібайқызы** (т.-ө. ж. б.) – 19 ғ-дың 2-жартысында өмір сүрген, Кіші жүздің Шөмекей руынан шыққан ақын қыз. 

Атақты қарақалпақ ақыны Әжнияз Қосыбайұлымен (1824 – 78), ауылдасы Оңғар жырау Дырқайұлымен (1859 – 1902) айтыстары ел арасына кеңінен тараған. Ы. Сыр бойының белгілі он алты ақынымен (Ешнияз, Садық, Әзілкеш Шымырұлы, Оңғар, Қарасақал Ерімбет, Жүсіп, Базар жырау Оңдасұлы, Шегебай, Сайын, Құлназар, Қалмағамбет, Есенжол, Есімтай, Аманжол, Кеншімбай, Сәрсенбай) жұмбақ түрінде айтысқан. Айтыс соңында 16 ақынға қайтарған жауабында Ы. теңіне қосыла алмай арманда өткен аянышты халін айтып, мұңын шағады. Оның жырлары "Әжнияздың қазақ қызы Ырыстымен айтысқаны" (1960), "Айтыс" (2-т. 1965) жинақтарында жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Жер бөліп беру** — кен қазу кәсіпорнына өндіріс объектілерін салу және пайдалы қазындыны кен орнынан алу мақсатында уақытша пайдалануға берілген жер учаскесі. Кен қазу кәсіпорны және министрлік бөлінген жерді пайдалану барысында оның байлығына ұқыптылықпен қарап айналадағы ортаның тазалығын сақтауға мемлекет алдында жауапты. Жер қойнауын пайдалану жұмыстары біткеннен кейін кен қазу кәсіпорны өзіне бөлінген учаскені бұрынғы қалпына келтірүге міндетті..

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
Жер орбитасының формасы эллипс тәрізді. Ол күн төңірегіндегі тұспалды тегістік арқылы жүріп өтеді, оны *орбиталдық жазықтық* деп атайды. Жер орбитасының ұзындығы 940 миллион км құрайды, ал Жердің жылдамдығы секундына 30 км - ге тең. Қаңтар айында Жер Күнге біршама жақындайды, ал шілдеде барынша алыстай түсе

* Жер орбитасыЖер орбитасы

Температура
-----------

Континенталдық жер қыртысы төменгі қабатының температурасы Цельсий бойынша шамамен 1000 градусқа тең. Ядроның үстіңгі қабатының температурасы Цельсий бойынша 3700 - ден 4300- ге дейінгі градусты құрайды, ал ядроның ішіндегі температура шамамен 7000 градусқа тең, яғни Күннің бетіндегіден де жоғары.
Thistle flower
Dried thistle flowers at the end of summer
**Алатікен** (лат. *Silybum*) – астралылар тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Бір ғана түрі – шұбар А. (S. marіanum) белгілі. Ол Қазақстанда таулы, шөлді аймақтарында өседі. Биікт. 14 – 30 см, кейде 1,5 м-ге жетеді. Сабағы жалаң, кейде түкті, бұтақты. Жапырақтары тікенді, жылтыр ақ дағы болады. Гүлдері көп, қызғылт, көкшіл, кейде ақ түсті, ірі, дара себет гүлшоғырына топталады. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы домалақ, тықыр, қара қоңыр немесе ақшыл шұбар. А. – дәрілік өсімдік, одан алынған препараттарды геморрой, сары ауру, т.б. емдеуге пайдаланылады.
**Жаңа шілік 1,2,3 тұрақтары** - Түркістан облысындағы кейінгі неолит - ерте қола дуәірінің археологиялық ескерткіштер кешені, Қазақстандағы алғашқы адамдардың тұрақтары.

Географиясы
-----------

ОҚО Отырар ауданындағы Жаңа Шілік ауылының солтүстік-шығыс шетінде. 1974 ж. Оңтүстік-Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының тас ғасыры ескерткіштерін зерттеуші отряды (Х. А. Алпысбаев) зерттеген.

Жалпы сипаттама
---------------

Халцедоннан жасалған бұйымдар солтүстіктен оңтүстікке қарай 3 км созылып жатқан, бір-бірінен 600-800 м қашықтықта орналасқан үш жерден жиналды.

Тұрақтан жиналған коллекция 89 тас бұйымнан тұрады, олардың ішінде:

* қысқа отщептерден дайындалған, дөңгелек және тік ретуштелген екі қырғыш;
* 25 пышақ тектес пластина, олардың 12-сі ретушсіз, 5 -уінің шеті ретуштелген.

Барлық пышақ тектес пластиналар түрлі тас түрлерінен жасалған, атап айтқанда, кремний, кварцит, халцедон бұйымдары кездеседі. Сонымен қатар, тұрақта керамика сынықтары табылды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алпысбаев Х. А. Мезолитические и неолитические стоянки Южного Казахстана//Археологические исследования в Отраре. Алма-Ата, 1977. C. 93-96.
Координаттар: 40°21′35″ с. е. 49°49′34″ ш. б.﻿ / ﻿40.35972° с. е. 49.82611° ш. б.﻿ / 40.35972; 49.82611 (G) (O) (Я)

**Алау мұнаралары** (әз. *Alov qüllələri*; ағылш. *Flame Towers*) - Бакуда орналасқан Әзірбайжанның ең танымал және ең биік сәулеттік туындысы. Өзінің сыртқы көрінісімен алаулаған отқа ұқсайды.

Жоспар
------

Алау мұнаралары - қонақ үй, пәтерлер мен кеңселерді біріктірген биік үш ғимарат. Жалпы ауданы 227 мың шаршы метрді құрайды. Әзірбайжан-түрік «DIA Holding» компаниясымен жүргізілген ғимараттың құрылысы 2007 жылы басталды. Бастапқыда құрылысты 2010 жылдың желтоқсан айына қарай бітіруді жоспарлаған болатын, бірақ қолайсыз ауа райына байланысты құрылыс мерзімі кейінге қалдырылды. Құрылыс компаниясының өкілдерінің айтуы бойынша құрылыс 2012 жылы ғана аяқталды.

Қызықты мәліметтер
------------------

1. 1. Ғимараттардың пішіні мен атауы Әзірбайжан елтаңбасымен байланысты.
	2. Бұл туындының Алау мұнаралары деп атануы бекер емес, архитектордың ойы бойынша ғимараттардың беті LED экрандармен жабдықталған, сондықтанда қаланың жан-жағынан түскен жарық алау секілді көрінеді.

Галерея
-------

* Алау мұнаралары
* 
* 
* 
*
Сурет:Алаш.jpg
**"Алаш"** — демократиялық-ағартушылық бағыттағы алғашқы қазақ басылымдарының бірі. 1916 ж. 25 қарашада Семей қаласында ерлі-зайыпты Көлбай, Мариям Төгісовтердің басшылығымен бірінші саны жарық көрген. 

Революция қарсаңындағы Ресейдің ішкі-сыртқы жағдайынан хабардар етуді мақсат еткен, Алаш азаматтарын бірлікке шақырған. Оған қазақ зиялылары Н.Құлжанова, Ғ.Жанайдарова, Х.Ғаббасов, Ж.Ақбаев, Н.Құлжанов, М.Әуезов, С.Торайғыров т.б. белсене ат салысқан. "Алаш жолында" деген ерлі-зайыпты Көлбай, Мариям Төгісовтердің мақаласында: "Бүгінгідей екіталай ауыр кезеңде қымбатшылық пен жоқшылыққа қарамай жалғызым деп "Қазаққа" (газет) ғана телміріп қалған кезде, соған серік болуды мақсат етіп, "Алашты" шығарып отырмыз" дейді. Газетте Ресей Думасына қатысу, ішкі, сыртқы саясат, қазақ шаруасының тіршілігі, оқу-ағарту ісі, қыз-келіншектер тұрмысы тақырыбы қамтылған; әдеби-көркем шығармалар да үнемі жариялаған. 50 шақты санынан кейін қаржы тапшылығына байланысты "А." 1917 ж. мамырда жабылып қалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Ұнатпаушылық** — қандай да бір адамға немесе затқа жек көрушілік, ұнатпай қабылдамаушылық сияқты эмоциялық қатынас: адамның қандай да бір қасиетін, талғамын немесе дауысын және т.б. жақтырмау. Саналы немесе санасыз түрде болуы мүмкін. Басқа біреуді жек көрушілік сезім принципиалды, мысалы, дүниетанымдық келіспеушіліктен, сондай-ақ басқа адамдардың сыртқы әлпетін, мінез-құлық мәнерін, қылықтарын қабылдау негізінде де тууы мүмкін. Басқа адамның өмір кейпін түсіну, оның іс-әрекеті мен тұлғасының маңыздылығын білу ұнатпаушылықтың тууын болдырмауы мүмкін. Ұнатпаушылық ұнатушылыққа қарама-қарсы өзара түсіністік пен ынтымақтастық процесін қиындатады, ұжымдық өзара әрекеттестікке кері әсер етеді. Мысалы, әсіресе мұғалімнің ұнатпаушылық немесе симпатиясы оның іс-әрекетіне, талапшылдығына, оқушыларға объективтік қатынасына және олардың үлгерімін бағалауға ешбір әсер етпеуі қажет.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Жапондық энцефалит** дегеніміз-вирусты трансмиссивті эпидемиялық ауру, дамуы ауыр өтеді. Менингоэнцефалитпен көрінеді, жоғары температурамен және жалпы интоксикациямен өтеді.

Этиологиясы.
------------

Тұқымы Flavivirus, жанұясы Todavridae вирустың көлемі 50 нм құрамында РНК болады.

Эпидемиология.
--------------

Инфекциялық вирусты масалар адамға жануарға инокуляциялық жолы, ол сілекей арқылы. Мерзімі-тамыз айының екінші жартысында 20-30 күнде өседі. Бұл ауруға барлық жастағы адамдар жатады. Ауылды жерлерде көбінесе ер адамдар ауырады

Клиникасы:
----------

инкубациялық кезеңі 5-14 күн 2-3 ішінде тез арада температураның жоғарлауы 39-40С-ке дейін, бас ауру, белде, іште ауырсыну, қалтырау, жүрек айну, құсу, бұлшық еттерінің тонусы жоғары болады, көздің бұлшық етінің қызметі өзгерген, естен тану, психомоторлы қозу болады, жоғары тершеңдік болады, пульсі 1 минут ішінде 120-140 қан қысымы жоғарлайды. Қанда көрінеді лейкоцитоз 15-10 9/л, нейрофильдер 74-85%, лимфопения және эозинопения, СОЭ 20-40 клетка 1 мкл. Жедел кезеңде барлық ауруда гиперемия мен өтеді өз нервісінің, қан құйылу мен ісіну жиі болады. 
Жапондық энцефалиттің ауыр түрінде латентті 25-80%. Өлім 7 күн де комотозды жағдайында басталды, бульбарлы көріністер, қалтырау ұстамасы. Психикасының бұзылуы, интеллектаның төмендеуі.

Диагностикасы.
--------------

Жапондық энцефалитты анықтау үшін клиникасы, эпидемиологиясы және лабороториялық көрінісі керек.
Жедел кезеңде аурудың ерте психикасы бұзылады, нерв жүйесінің зақымдалуы, вирусты жұлын сұйықтығынан және қаннан табады. Серологиялық зерттеу РСК, РТГА, РН.

Емі.
----

Симптоматикалық ем гамма-глобулин. Аурудың 5-7 күндері бұлшық етке, көк тамырға жылқының сары суын енгіземіз 15-20 мл. Жедел түрінде гамма-глобулин 3-6 мл 3 рет күніне.

Мидың ісігі басылғанда 25% ерітіндімен магни сульфатын 10 мл бұлшық етке енгізу, 10% ертінді натри хлорид көк тамырға енгізу. Витаминотерапия, дезинтоксикациялық және жүрек препараттарын тағайындаймыз.

Алдын алу шаралары: масалармен күресу керек олар:

1. химиялық тазарту - ларвицидты препараттармен қуыршақтарын өлтіру
2. масаның шығуынан қорғану

Дереккөздер
-----------

* 
* Мұрағатталған 24 қаңтардың 2010 жылы.
*