recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Көкбастау ауылдық округі** – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Бақалы, Көктөбе, Қосбөлтек, Теріс ауылдары кіреді. Орталығы – Теріс ауылы.

Халқының саны (2009, 2021)| Елді мекен | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Бақалы ауылы | 505 | ▼434 | 85,9 | 245 | ▼214 | 87,3 | 260 | ▼220 | 84,6 |
| Көктөбе ауылы | 979 | ▲950 | 97 | 489 | ▲493 | 100,8 | 490 | ▼457 | 93,3 |
| Қосбөлтек ауылы | 690 | ▲703 | 101,9 | 329 | ▲354 | 107,6 | 361 | ▼349 | 96,7 |
| Теріс ауылы | 907 | ▼893 | 98,5 | 452 | ▲459 | 101,5 | 455 | ▼434 | 95,4 |
| **Жалпы саны** | 3081 | ▼2980 | 96,7 | 1515 | ▲1520 | 100,3 | 1566 | ▼1460 | 93,2 |

Көкбастау ауылдық округі аудан орталығынан 8 шақырым жерге орналасқан. Ол округ 1961 жылы Большевик ауылдық кеңесі болып құрылған. 1993 жылы Көкбастау ауылдық округі болып өзгертілген. 2 орта, бастауыш мектеп, 3 фельдшерлік пункт, 2 мешіт, 4 клуб, 3 кітапхана орналасқан. Округтің жер көлемі 406,6 шаршы шақырым. Ауыл шаруашылық жер көлемі 31510 га, оның ішінде тәлімдік жер 9079, суармалы 1342, жайылымдық 22388.

Ауыл табиғаты
-------------

Көкбастау бұлағы орта ағасырда осы маңда жасаған Баркубас шаһарын сумен қамтамасыз етсе керек. Ал, бүгінде ел табынатын Әулие бастаудың біріне айналған Көкбастау ауылдың оңтүстік қыр жақ бетіндегі жыра қолтығында қайнап жатыр. Аумағы шағын ғана, бұлақ сырттан қарап тұрған жанға адам көзі секілді көрінеді, тура адамның көз қарашығы тәрізді. Ортасы - қайнар, айналасы - ақ кірпіш, жағасы - кірпік тәрізді, суы таза мөлдір, бал татиды, "суы шипалы - асқазан, өт, бауыр, жалпы іш ағзаларына дауа, құрсақ көтермеген әйелдер мен жолы болмай жүргендерге септігі тиеді" - дейді айтушылар. Әулие бастау - жер асты сулары арқылы Түркістан қаласына байланысы бар деген болжамдар да бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
2. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
3. ↑  Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жамбыл облысы Жуалы ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Ақсай •
 Ақтөбе •
 Бауыржан Момышұлы •
 Билікөл •
 Боралдай •
 Жетітөбе •
 Көкбастау •
 Күреңбел •
 Қарасаз •
 Қошқарата •
 Қызыларық •
 Мыңбұлақ •
 Нұрлыкент •
 Шақпақ
 |

 |
**Абака кітабы** (лат. Liber abaci) — Фибоначчидің (Пизалық Леонардоның) ондық арифметиканы баяндауға және насихаттауға арналған басты еңбегі. Кітап 1202 жылы жазылған, 1228 жылы екінші рет өңделіп, Майкл Скоттқа арналған. Біздің күнге дейін тек екінші нұсқасы жетті.
Пизалық Леонардо Абака деп арифметикалық есептеулерді атаған.
Леонардо араб аудармасы арқылы ежелгі гректер мен үнділердің жетістіктерімен жақсы таныс болды. Ол өз кітабында олардың елеулі бөлігін жүйелендірді. Фибоначчидің кітабы қарапайым тілде жазылғандығы және практикалық есеппен айналысатындарға — бірінші кезекте саудагерлерге арналғандығы маңызды. Оның анық, толымдылығы мен тереңдігі бойынша баяндалуы барлық антикалық және ислам прототиптерінен бірден жоғары ұсынысқа ие болды және ұзақ уақыт бойы, Декарт уақытына дейін, теңдесі жоқ ғылым болды.
  

Кітап 15 тараудан (кітаптардан) тұрады.
  

**I кітабы** араб-үнді сандарын енгізеді, көбейту алгоритмін бірден сипаттайды (ол жаңа жүйеде ескі, римдік санға қарағанда өлшенбейді) және ескі жүйеден жаңа жүйеге санды қалай өзгертуді көрсетеді.
Айта кететін жайт, Фибоначчи аты "zephirum"-дан, латын формасындағы "ас-сифр" (бос) түріндегі нөл (zero) дербес саны ретінде енгізеді.
  

**II кітабы** ақша есебінің көптеген практикалық мысалдарын қамтиды.
  

**III кітапта** әртүрлі математикалық есептер туралы баяндалады.
  

Мысалы: қалдықтар туралы қытай теоремасы, сандар, прогрессиялар және т. б.
  

**IV кітапта** басқа да иррационалдық сандарды жуықтап есептеу мен түбірін геометриялық салу әдістері арқылы беріледі.
Одан әрі әртүрлі қосымшалар мен теңдеулерді шешуі қарастырылады. Бірнеше бөлігі-қатарларды қосуы туралы жазылған. Модуль бойынша есептеулерде де 2, 3, 5, 9-ға бөлінгіштік белгілері келтіріледі. Бөлінгіштік теориясы, соның ішінде ең үлкен ортақ бөлгіш пен ең кіші ортақ еселігі туралы мазмұндалған.
  

Бұл жерде атақты Фибоначчи қатарына қатысты қояндар туралы мәліметтерде бар.
Көптеген маңызды есптер алғаш рет Леонардо кітабынан белгілі болғанмен, алайда классикалық есептерді баяндаған кезде де ол көптеген жаңа нәрселерді енгізді. Теңдеулерді шешу әдістерінде символика жоқ болғанмен, мәні бойынша алгебралық нақты түрде беріледі. Көптеген сұрақтарда Леонардо қытайлықтарданда көп жаңалық ашты. Фибоначчи-Еуропада бірінші рет-үнді стилінде теріс сандарды еркін түсіндіре алды. Бірнеше сандық әдістерді өз бетінше ашты (олардың кейбіреулері арабтарда да белгілі еді).
  

**"Абака кітабы"** Еуропада математикалық білімнің таралуына үлкен әсер етті, оқулық пен анықтама ретінде және еуропалық ғалымдардың шабыт көзі болды. Әсіресе Еуропада ондық жүйе мен үнді сандарының жылдам таралуында маңызды рөл атқарды.
**Қарадария** (қыр. *Кара-Дарыя*, өзб. *Qoradaryo, Қорадарё*) — Қырғызстанның Ош облысындағы, Өзбекстанның Әндіжан және Наманған облыстарындағы Сырдария өзенінің сол жақ саласы. Сырдарияға ағып құятын ең ірі өзендердің бірі.

Гидрологиялық сипаттамасы
-------------------------

Қарадарияның ұзындығы 180 км, сол жақ саласы Тармен бірге 318 км құрайды. Су алабынның ауданы 30 100 км². Қарадария қар мен мұздықтардың суымен қоректенеді. Орташа жылдық су шығыны — 136 м³/с, осы нүктеде байқалған ең жоғары шығын — 265 м³/с (1969 ж.), осы нүктедегі ең аз шығын — 68,4 м³/с (1975 ж.). Жылдық ағынның 55% наурыздан шілдеге дейінгі кезеңге келеді. Өзен суының мол болатын кезеңі маусым, суы аз болатын кезеңі қыс.

Судың лайлылығы 1 кг/м³.

Кейде қыста Қарадария жағалау жақтан аз уақытқа қатып, сең жүруі байқалады.

Өзен ағысы
----------

Қарадария Ферғана жотасының оңтүстік-шығыс беткейі мен Алай жотасының солтүстік беткейінен бастау алатын Тар және Қарақұлжа өзендерінің қосылуынан қалыптасады. Қарадарияның бастауы шамамен 1150 м биіктікте, Қырғызстанның Ош облысындағы Кеңес ауылына жақын жерде орналасқан.

Қарадария жалпы батыс бағытта ағып жатыр. Әндіжан суқоймасына дейін Қарадария ені 0,5-тен 4-5 км-ге дейінгі алқап арқылы өтеді. Содан кейін аңғар күрт тарылып, қазір су басқан Кемпірабат шатқалын құрайды. Мұнда өзенді бөгет бөгеп, Әндіжан суқоймасын құрайды. Төменірек Қарадария Өзбекстанның Әндіжан облысы жеріне өтіп, Ферғана аңғарына кіреді.

Әндіжан мен Наманған облыстарының шекарасы Қарадарияның сағаға дейінгі аумақта жүргізілді. Балықшы қаласынан тысқары жерде 396 м биіктікте Нарын өзенімен қосылады. Сол жағында Қарадария, оң жағында Нарын бірігіп, Сырдария өзенін құрайды.

Шаруашылықта пайдалануы
-----------------------

Ферғана аңғарының жерлеріне енген соң Қарадария сулары суаруға қарқынды түрде пайдаланылады. Оның суы Шаһрихансай, Әндіжансай және Пахтаабат ірі арналарына құйылады.

Өзеннен Үлкен Ферғана арнасының Қарадария жолы басталады.

Салалары
--------

Қарадарияның бірнеше ірі салалары бар: (оң жақта) Жазы, Көкарт, Қараүңгір және Майлысу, (сол жақта) Құршап, Ақбура, Арабансай.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әндіжан облысы. Анықтамалық саяси-әкімшілік карта. Масштабы 1: 200 000 —  Ташкент: Госкомгеодезкадастр, 2007. — ISBN 978-9943-15-054-6.
*Басқа мағыналар үшін Қызыладыр деген бетті қараңыз.*
**Қызыладыр** – Мыржық жотасының оңтүстігіндегі аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Семей қалалық әкімдігіне қарасты аумақта, Дегелең қонысының солтүстік-шығысында 52 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 774 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 12 км-ге созылған, енді жері 5 км. Беткейі көлбеу, тізбектелген шоқылардан тұрады. Оңтүстік баурайындағы бұлақтардан Сарыөзен өзенінің саласы бастау алады. Таудың түпкі жыныстары эрозиялық процестерге ұшыраған. Солтүстік-шығысында Тасқара, Шақпан, шығысында Арқалық, оңтүстік-шығысында Борлы, оңтүстік-батысында Айғыржал, батысында Сарышоқы, солтүстік-батысында Дос таулары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Сортаң, қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында сұлыбас, боз, селеу аралас бұталы өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Intel 80386 процессоры
80386 процессоры түрлі нұсқаларымен ұзақ уақыт шығарылған. Процессордың алғашқы нұсқасы 16MHz тактілік жиілігі болды, 5-6 млн. операциялар секундына орындаған. 1987 жылы жиілігі (6-7 млн арасындағы операциялар секундына) 20 МГц дейін ұлғайды. 25 МГц 1988 жылы жетті (секундына 8,5 млн. операция). технология саласындағы одан әрі жетілдіру 33 МГц жиілігі жету үшін 1989 жылы мүмкіндік берді (11,4 млн. секундына операциялар).

1989 жылы жиілігің 33 МГц-ке дейін жетілдірілді (секундына 11,4 млн. операциялар орындалған). 
80386 процессордың ішіндегі транзисторлардың саны рекордтік 275 000-ке жетті (басында 1,5 мкм технологиясын пайдаланды, ал болашақта 1 мкм) 
Жаңа процессор күшімен жады 4 Гбайт шешу үшін мүмкін болды, және виртуалды жад мөлшері 64 ТБ (Терабайт) жетті. 
1985 жылы мұндай мүмкіндіктер таңғаларлық болды, бірақ сіз өзіңіздің дербес компьютеріңізге қараңыз – бүгін 4GB қатты диск мультимедиялық қосымшалар үшін жеткілікті емес!.
80386 процессор Intel корпорацисымен ғана өндірілмеген, сонымен қатар көптеген фирмалармен әр түрлі нұсқаларда шағарылған. 
Мысалы, ең танымал корпустің түрі – ол аналық тақшаға жалғанған планарлық шығыстары бар пластикалық корпус болды. Осы корпустің түрі процессорды аустыруға мүмкіндік бермеген.
Ал, осындай турдегі процессоры бар компьютерлер әлі күнге дейін сәтті қолдануда, олар 33 және 40 МГц тактілік жиілігі бар. Тіпті қазіргі уақытта 386 процессоры бар компьютерлер ғана емес,16-биттік 8088 және 80286 процессорларымен компьютерлер шығарылатыны байқалады. 
Окінішке орай, конструкцияны мұқият құрастырылғанына қарамастан, бірінші Intel 386 процессорының нұсқасында 32-биттік арифметикалық операцияларды орындауға қатысты қате орын алған. 
Сондықтан, 32 биттік режимде дұрыс жұмыс істемеген процессордың корпусына, «тек 16 биттік операциялар» таңба қойылған.
Яғни, мұндай процессорлар 16-биттік режимінде жұмыс істейтін бағдарламаларды дұрыс орындай алады, ал, мысалы, Windows 95 осындай процессоры бар компьютерге орнату мүмкін емес.
Кең ауқымы пайдаланушылардың Intel 386 көптеген уақыт мерзімі ешқандай сұраныс болмағандықтан, 1988 жылында компьютерлердің бағасын азайту үшін, суффикс SX белгіленген процессор шығарылды. 
Intel 386SX процессоры 8088 сияқты екі рет қысқартылған деректер шиналарға ие болған, ал сақтаушы үяшықтын мекендеуіне 32 орнына 24 бит ғана пайдаланған.
Intel 386SX шыққаннан кейін толық өлшемдегі нұсқалары Intel 386DX аталып кетті.
1990 жылы портативтік компьютерлер үшін Intel 386SL процессоры шығарылды.
Ол Intel 386SX негізгі техникалық сипаттамаларын қайталады.
Энергия үнемдейтін мақсатында ішке пайдаланылмаған блоктарды ажыратуға мүмкіндік беретін техникалық шешімдерді пайдалынған.
Сондай-ақ, процессор сәулетіне кэш жады және басқару құралдары енгізілген.
Процессордың ішіндегі транзисторлардың саны 855 000 дейін ұлғайды. (1 мкм технологиясы).
**Мыржық** – Сарыарқаның солтүстік-шығыс бөлігіндегі жота.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы және Абай облысы Семей қалалық әкімдігі аумағында орналасқан.

Жер бедері
----------

Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 60 км-ге созылып жатыр, енді жері 20 – 25 км. Түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Беткейлері, өзен аңғарлары, сай-жыралармен тілімденген, толып жатқан жартасты қырқалар мен шоқылардан тұрады. Олардың арасындағы ең биігі – Егібай тауы (абс. биікт. 970 м). Оңтүстігінен Сарыөзеннің жоғарғы сол салалары, солтүстігінен Жіңішкебұлақ, т.б. өзендер бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Протерозой мен ордовиктің метаморфтанған шөгінділерінен, магмалық жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Таулық қоңыр топырағында бетеге, қылқан селеу, сұлыбас, бөрте жусан, суық жусан,
өзен аңғарларында түрлі бұта, әр түрлі шөпті, бидайықты шалғын өседі, шатқалдарында қайың,тал, итмұрын, арша кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Духоборлар** - феодалдық - крепостниктік тәртіптерге наразылық ретінде 18 ғасырдың аяғында Россияда пайда болған христиандық секта. Духоборлар дін басыларды, храмдарды, иконаларды, кресті, құпияшылдықты, оразаны, монахтықты және басқаларды мойындамайды. Духоборлар діни сенімнің көзі- "Жануарлық кітап" деп аталатын, яғни ауызша таралып отыратын аңыз ("жазылған сөз - өлі") болып табылады. "Жануарлық кітап" Духоборлар арасына таралған сұраулар мен жауаптардан, әндер мен шағын өлеңдерден, дуа мен жалбарыну сөздерден тұрады. Духоборлар Христы құдайлық рух пен ақыл- парасаты күшті көрінетін қарапайым адам етіп көрсетеді. Өздерінің көсемдерін оларда Христың жаны бар деп жори отырып, құдайға айналдырады. Духоборлар табынуды іштей өзіне "құдай сөзін" қабыл алып, рухани түрде жасайды. Жанның өлмейтініне сенеді. Алайда жұмақ пен тозақты мойындамайды. Духоборлар құдайға сиыну жиылыстары діни әңгімелесу сипатында бөлмеде немесе далада өтеді. Жиналыс кезінде Духоборлар жатқа әндер айтып, өлеңдер оқиды. Духоборлар жоралардың арасынан үйлену және жерлеу салттарын сақтайды. Революцияға дейін Духоборларды патша үкіметі зиялылар үстемдігіне бағынбағаны, әскери міндеттілікті орындаудан бас тартқаны үшін қудалады. Өкіметтің қатал қуғын-сүргіні Духоборлардың бір бөлігінің 19 ғасырдың аяғында Кипр аралына, ал ол жерден қазір де Духоборлардың топтары өмір сүретін Канадаға қоныс аударуына мәжбүр етті. Совет одағының территориясында қазіргі кезде Духоборлардың басы бірікпеген топтары бар.

Дереккөздер
-----------


1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
2. ↑  Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет
**Көкшетау** – Қарағанды облысы Қарқаралы және Абай облысы Жаңасемей аудандарындағы таулар.

Жер бедері
----------

Абсолюттiк биіктігі 1135 м. Таулардың пішіні күрделі. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км-ге созылған, енді жері оңтүстігінде 25 км. Беткейлері құлама жартасты. Көтеріңкі келген оңтүстік шатқалдарынан Құрөзек, Дағанделі, шығыс беткейінен Түлкібас, солтүстігінен Қызылащы өзендері бастау алады. Бірнеше жеке таулардан (Үлкен Айғыржал, Сораң, Суырлы, т.б.) тұрады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы девон жүйесі тас көмір кезеңінің эффузивті кварцит, туф, порфирит жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қиыршықтасты бозғылт қоңыр, қоңыр топырағында бетеге, сұлыбас, айрауық, қоңырбас, қараған, т.б. шөптесін өсімдіктер өскен. Сай-жыралар мен тау шатқалдарына бұта аралас қайың, терек, т.б. өседі. Өзендердің барлығы дерлік жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Энни Лоррейн Смит(23 қазан 1854, Ливерпуль - 7 қыркүйек 1937, Лондон) - британдық лихенолог, 1921 жылы шыққан "Қыналар" жұмысының авторы. Сонымен қатар, ол миколог және Британ микологиялық қоғамының екі рет президенті болған негізін қалаушы.

Балалық шағы
------------

Энни Лоррейн Смит 1854 жылдың 23-қазанында Ливерпульде дүниеге келген. Әкесі Уолтер Халф-Мортон шіркеуінің басшысы болып жұмыс жасады. Оның басқа да бірнеше талантты аға-сіңлілері болды. Соның ішінде патологоанат, профессор Джеймс Лоррейн Смит бар.

Ғылыми іс-шаралар
-----------------

1888 жылы Лондонға көшкеннен кейін, ол жетекшісі Д.Г.Скотт болатын Корольдік колледжінде ботаниканы оқи бастады. Д.Г.Скоот оған британ мұражайынан жұмыс тауып берді.
Мұражайда Энни Лоррейн Ұлыбританияның әр жерінен алынған саңырауқұлақтарды жіктеумен айналысты. Сонымен қатар, споралы гербарий бөлімінде жұмыс жасады.
1904 жылы заңнаманың һзгеруі әсерәнен Энни Лоррейн Смит Лондондық Линеев қоғамының алғашқы әйел мүшесі болды.
Оның қызығушылығы 1906 жылы Джеймс Кромбидің "Ұлыбритания қыналарының монографиясы" жұмысын аяқтағаннан кейін лихенологияға артты. Бұл жұмыс Ұлыбританиядағы барлық қына түрлерін қамтыды. Бұл жұмыс 25 жыл боы ерекше мамандандырылған баспа болып қалды. Сол жылы оның "Қыналар" жұмысы да жарық көрді.

Қоғамдағы әрекеттері
--------------------

Энни Лоррейн Смит әйелдердің құқығы мен оларды қорғауға ат салысқан болатын.
1931 жылы, 77 жасында биологиялық ғылым танығаны үшін жеке зейнетақы алды.
1934 жылы «микология және лихенология дамытуға қосқан үлесі үшін» Британ империясының орденімен марапатталды.
1937 жылы Лондонда қайтыс болды.
Энни Лоррейн Смитті ботаникада автор ретінде "A.L.Sm" деп белгілейді.

Сілтемелер
----------
**Неологизм**– (гр. *neos*  – жаңа, logos – сөз) – қоғамдағы саяси, мәдени, экономикалық қатынастардың, ғылым мен техниканың дамуына байланысты тілге енген жаңа сөздер мен сөз тіркестері, фразеологиялық оралымдар. 

Неологизм лексикалық және семантикалық. болып екіге бөлінеді. Лексикалық неологизмге жаңа ұғымдардың тууымен бірге пайда болған жаңа терминдер жатса, семантикалық неологизм деп сөзбе-сөз аудару арқылы төл сөзге қосылған жеке мағынаны айтуға болады. Мысалы, кесте (таблица), шөгінді (осадки), т.б. Неологизм сөзжасамдық калькалау, (макроұя, кодтану), сондай-ақ морфологиялық, синтаксистік-морфологиялық, семантикалық-морфологиялық тәсілдер арқылы жасалып, тілдің сөздік құрамын байытады. Шет тілден енген сөздердің басым бөлігі өздерінің бастапқы мағынасын сақтайды, семантикалық жақтан өзгерістерге көп ұшырамайды. Неологизм төл сөздермен де беріле алады, сөздік құрамда бұрыннан қолданылып жүрген сөз тұлғалары жаңа мағынаға ауысып, жаңа ұғымды белгілеуге мүмкіндік алады. Алғашқыда неологизм ретінде танылған сөздер жалпыхалықтық қолданысқа түскен кезде неологизм болудан қалады. Мысалы, *атом, теледидар, космос, ракета, редактор, анализ*, т.б. Неологизм тілдің лексикалық құрамына ауызша және жазбаша түрде енеді. Ауызша енген сөздердің көпшілігі тұрмыс қажетіне, мәдениетке қатысты атаулар болса, жазбаша енген неологизм ғылым мен техниканың жетістіктеріне қатысты болып келеді. Қазіргі тілімізде жасалған неологизмнің көпшілігі сөз тіркестері түрінде келіп, анықтауыштық қатынаста болады. Мысалы, *антропогендік фактор, компьютерлік жүйе, компьютер орталығы*, т.б. АҚШ-та, Францияда, Жапония елдерінде неологизмді зерттейтін арнайы орталықтар құрылып, ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізіп келеді.

Уақыт өте келе неологизмдер адам өміріне сіңісіп, үйреншікті сөздерге айналады. Солай тілімізде тұрақты сөздерге айналады.

Жасалу жолдары
--------------

Неологизм төрт түрлі жолмен жасалады. 

* Бұрын-соңды тілде болып көрмеген, жаңа ұғымдардың пайда болуымен байланысты. Мысалы, *революция, колхоз, совхоз, кино, театр, телевизор, спутник, ракетчик, бригада, фермер* т. б.
* Бұрыннан тілде бар атауларды жаңартып, ескіні жаңғыртып, жаңаша мән беріп, түрлендіріп қолдану негізінде пайда болады. Неологизмдердің ұлттық тілдің байып, дамуы үшін, оның жаңа мағыналы сөздермен толықтырылып отыруы үшін мәні зор. Мысалы: зейнетақы, жарғы, төлемақы және т.б.
* Сөздердің бірігуі арқылы: жеделсаты, жылыжай, төлқұжат, жеделхат, әуежай т.б.
* Сөздердің тіркесуі арқылы: эл. күнделік, жан сақтау, органикалық тыңайтқыштар т.б.

Әдебиет
-------

* Кеңесбаев Ісмет. Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі (лексика, фонетика), А. 1962;
* Қалиұлы Ғ. Болғанбайұлы Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы сөздігі, А. 2007.

Сілтемелер
----------

* Архаизм
* Историзм
* Қазақ тілі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
1940 жылы туған, 1970 жылы Алматы көркемсурет училищесін бітірген, кескіндеме өнерімен шұғылданады, ҚP суретшілер Одағының мүшесі. Алексей Плотников барлық жанрда жұмыс жасайды, оның iшінде ерекше ұнататыны сюжетті- тақырыптық картиналар. Оның көптеген полотнолары Қарағанды кеншілерінің, металлургтарының еңбектеріне, Қазақстан Магниткасына арналған. Өзінің ерекше мәнерлі жазу үлгісімен суретші натюрморттарында ашық та айқын түстердің үйлесімділігін айшықты формалармен бере отырып, пайымдаулық тәсілдерді шебер қолданады

Дереккөздер
-----------

1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 4 ақпанның 2014 жылы.
**Мәди Абылайұлы Ахметов** (18 қыркүйек 1995, Алматы) — қазақстандық қоғам және саяси қайраткері, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII-сайланым депутаты (2021-2023). Тәуелсіз Қазақстан тарихындағы ең жас парламент депутаты (қызметіне кіріскен күні 25 жас 3 ай 28 күн).

Өмірбаяны
---------

2017 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін «Журналистика» (әлеуметтік ғылымдар бакалавры), 2019 жылы «Саясаттану» (әлеуметтік ғылымдар магистрі) мамандығы бойынша тәмамдады.

Еңбек жолын әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың журналистика факультетінің «Медиасфера» гуманитарлық орталығында ғылыми стажер болып бастады. «Қазақ елі» республикалық экспедициясына қатысты.

2017 жылы 28-Дүниежүзілік қысқы Универсиада кезінде 500 еріктінің жұмысын үйлестірді.

2017-2018 жылдары «Нұр Отан» партиясы қарамағындағы «Жас Отан» жастар қанатының Алматы қалалық филиалының төрағасы қызметін атқарды. 2018 жылдың сәуір айынан тамыз айына дейін Халықаралық бизнес университетінде қоғаммен байланыс жөніндегі менеджер қызметін атқарды.

2018 жылдың қыркүйегінен 2019 жылдың ақпан айына дейін «Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті» АҚ деканының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары қызметін атқарды.

COVID-19 пандемиясы кезінде «Біз Біргеміз» акциясы аясында Алматы қаласындағы 200 жасотандық еріктілердің жұмысын үйлестірді. Сондай-ақ, Арыс қаласындағы оқ-дәрілер қоймасының жарылысынан және Түркістан облысы, Мақтаарал ауданындағы су тасқынынан зардап шеккендерге көмек көрсетуге қатысты.

2019 жылы Алматы қалалық Қоғамдық кеңесінің мүшесі болып сайланды.

2021 жылғы 15 қаңтардан 2023 жылғы 19 қаңтарға дейін — Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаты, «Нұр Отан» партиясы фракциясының мүшесі (2022 жылы «Аманат» партиясы болып өзгертілді).

2023 жылғы 23 желтоқсаннан бастап — Алматы облысының жастар саясаты мәселелері басқармасының басшысы болды.

Марапаттары
-----------

* Халық алғысы медалі (2020)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мәди Ахметов туралы не білеміз?.  oinet.kz. Тексерілді, 19 қаңтар 2021.
2. ↑  Мәжілістегі болашақ депутаттардың толық тізімі.  mail.kz. Тексерілді, 13 қаңтар 2021.
3. ↑  Мәди Ахметов жаңа қызметке тағайындалды.  bugin.kz (25 желтоқсан 2023). Тексерілді, 25 желтоқсан 2023.
‎‎

**Бөген бөгені** – Түркістан облысындағы Бөген өзенінің төменгі ағысында орналасқан. 1967 жылы Ордабасы, Отырар аудандарының егістігін сумен қамтамасыз ету мақсатында салынып, пайдалануға берілген.

Гидрологиялық сипаты
--------------------

Аумағы 65 км2, ұзындығы 13 км, ені 6 км, орташа тереңдігі 6 м, ең терең жері 15 м. Жиналатын су көлемі 377 млн м3. Арыс, Бөген өзендерінің суымен толығады. Суы тұщы. Бөген бөгенінде шармай, Түркістан шабағы, торта, табан, сазан, жайын, көксерке, дөңмаңдай, ақ амур, т.б. балықтар өсіріледі. Жылына шамамен 300 т балық ауланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Тоқтамыс (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Тоқтамыс хан** (шамамен 1350 – 1406) – Алтын Орда ханы (1380 – 97/98). Жошы хан әулетінен.

Өмірбаян
--------

Әкесі Ұрыс ханның қолынан қаза тапқаннан кейін, Ақ Ордадан Әмір Темірге қашып барды. 1378 – 1379 жылдары Әмір Темірдің көмегімен Сығанақты жаулап алып, Ақ Орданың билеушісі болды. Ол Мамайдың Күлік шайқасында жеңіліске ұшырағанын пайдаланып, Алтын Орда тағына отырды. Сарайды, Қажы-Тарханды, Қырымды басып алды. Таққа отырысымен Шыңғыс хан әулетінің тақ үшін 25 жыл бойғы қырқысуларын жойды, ақша реформасын жүргізді. Сонымен қатар Көк Орда, Хорезм, Қажы-Тархан, Қырым иеліктері мен т.б. ұсақ ордалардың басын қосып, қуатты Жошы ұлысының бірлігін қалпына келтіруге күш салды.

Мәскеуге жорық
--------------

Алтын Ордадан бөлініп шықпақ болған Ресей жерлеріне шабуыл жасады. 1382 жылы Мәскеуді басып алып, өртеп жіберді. Бірақ Тоқтамыстың ұлы державалық ниеттері Әмір Темірдің қарсылығын туғызып, екеуінің арасында ұзаққа созылған қиян-кескі күрес басталды. 1387 жылы туған Кавказдағы Кура өзеніннде Әмір Темірден жеңіліс тапты, бірақ Орталық Азияда Тоқтамыстың, Қамар әд-Дин мен Еңке төренің одақтасқан әскерлері Самарқанд пен Бұхараның төңірегін шапқыншылыққа ұшыратты.

Тоқтамыс 1391 жылы 18 шілдеде Құндызша өзенінің бойында, 1395 жылы 15 сәуірде Терек өзені аңғарында Әмір Темір әскерлерінен жеңіліс тапты. 1397 жылы Едігенің қудалауына ұшырап, Литваға қашты. 1399 жылы Ұлы Литва князі Витовтпен одақтасып, Алтын Ордаға жорық жасады. 1399 жылы 12 тамызда Темір Құтлығ пен Едіге әскерлерімен Ворскла өзені бойында болған шайқаста тағы да жеңіліске ұшырады. 1406 жылы Түменге жақын жерде Тоқтамыс Едіге мен Шәдібек әскерлерімен шайқасып, қаза тапты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
2. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Алтын Орда хандары |
| --- |
|  |
| 
Бату хан • Сартақ хан • Ұлақшы хан • Берке хан • Меңгу Темір хан • Туда Меңгу хан • Төле Бұқа хан • Тоқта хан • Өзбек хан • Тыныбек хан • Жәнібек хан • Бердібек хан • Құлпа хан • Наурыз хан • Құзыр хан • Темір Қожа хан • Ордамәлік хан • Келдібек хан • Мұрад хан • Мір Болат хан • Әзіз Шейх хан • Абдулла хан • Мұхаммед Бұлақ хан • Ұрыс хан • Шеркес хан • Қағанбек хан • Арабшах хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Темірқұтылық хан • Шәдібек хан • Болат хан • Темір хан • Жәлеләддин хан • Керімберді хан • Кепек хан • Шөкре хан • Жаппарберді хан • Дервиш хан • Қадырберді хан • Қажы Мұхаммед хан • Ұлық Мұхаммед хан • Барақ хан • |

 |


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Ақ Орданың хандары |
| --- |
|  |
| 
Орда Ежен хан • Күнқыран хан • Қоныша хан • Баян хан • Сасы Бұқа хан • Ерзен хан • Мүбәрәк Қожа хан • Шымтай хан • Ұрыс хан • Тоқтақия хан • Темірмәлік хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Барақ хан • |

 |
**Карл I** (ағл. Charles I of England; 1600 жыл 19 қараша —1649 жыл 30 қаңтар, Лондон) —1625 жылдың 27 наурызынан Англия, Шотландия және Ирландия королі. Стюартовтар династиясынан шыққан. Оның абсолютизм саясаты және шіркеулік реформалары Шотландия мен Ирландияда Англиялық революциялардың болуына әкелді. Азамат соғысы кезінде Карл I жеңіліске ұшырайды, парламент сотына беріліп 1649 жылдың 30 қаңтарында Лондонда өлім жазасына кесілді.

Жастық шағы
===========

Карл I Англия және Шотландия королі Яков I және Анна Датскаяның екінші ұлдары болды. Ол 1600 жылдың 19 қарашасында Данфермлайн сарайында Файфте, Шотландияда дүниеге келді. Кішкентай кезінде Карл ерекше қабілеттерімен көзге түскен жоқ, жүру мен сөйлеуді тым кеш үйренді. Оның әкесі 1603 жылы Англия королі атанғанда Лондонға көшіп келеді, Карл ханзада Шотландияда тағыда кішкене уақыт болады, тым ауырғақ бала болғандықтан, жолды ауыр көтерді.

Революция кезінде пуританизм идеясы бірнеше ағымға бөлінді. Пресвитерианттар ірі буржуазияны және аристократтарды біріктіре отырып, конституциялық монархия идеясын уағыздады. Индепенденттер орта және ұсақ буржуазия қатарындағы топтардан қолдау табады. 1628 жылғы Карл І (1600-1649) тұсында парламентте корольге Петиция құқығы қабылданғаннан кейін қол жеткізілді. Осы құжатта Эдуард І және Эдуард ІІІ заңының бұзылғаны көрсетіледі, яғни парламенттің келісімінсіз ешқандай салық жүргізуге болмайды; король шенеуліктері жағынан жерге жеке меншікке қол сұққаны үшін қорғауды жүзеге асырмайды.

Карл І құқық туралы петицияны бекітуге мәжбүр болды. 1629 жылы король мен парламент арасында жаңадан қақтығыс пайда болды. Осыдан кейін Карл І парламентті таратып, жеке дара корольдің басқаруы жүргізілді. ХҮІІ ғасырдың 20 жылдарындағы саяси дағдарыс қауымдар палатасы мүддесі жағында болды.

Қысқа парламент. 1629-1640 жылдары парламентсіз басқару жылы болды,яғни король билігінің әрекеті толық сипатта болды. Шотландықтардың Англияға қарсы қауіп көрсетуі, Шотландиядағы қарулы көтерілістің пайда болуының нәтижесі болды. Әскери келеңсіз жағдайлар мен құралдардың жетіспеушілігі Карл І –дің парламентті құруға итермеледі. 1640 жылы 13 сәуір - 5 мамыр аралығында жұмыс істеген парламент тарихта Қысқа деген атпен енгізілді. Қауымдар палатасы корольдің шотландықтарға соғыс жүргізу субсидиясы ұсынысын қанағаттандырмады. Осының орнына қауымдар палатасы Карл І- дің жеке дара басқару жылдарындағы саясатты қарауға кірісті. Нәтижесінде мынадай өтініш қабылданды: реформа жүргізгенге дейін қауымдар палатасы корольге субсидия беруге, басымдылық құқығына тыйым салу мүмкіндігінен айырды. Парламент таратылғаннан кейін Карл І ережесі одан әрі сынға айналды. Король парламентсіз әскери және саяси дағдарысты шешу мүмкін еместігін мойындап, 1640 жылы қараша айында жаңа парламент құрды. Ұзақ парламент 1653 жылға дейін әрекет етті. Ұзақ парламент қызметі конституциялық-төңкерістің бірінші кезеңінен басталады.

Дереккөздер
===========

• Т. 1 // Английская буржуазная революция XVII в. — М. 1954.

• Гизо Ф. Ч. 1—2 // История Английской революции. — Ростов-на-Дону, 1996.

• Disraeli, «Commentaries on the life and reign of Charles I» (Эдинбург, 1828 — 31
**Жаскент ауылдық округі** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Головацкий, Сұптай ауылдары кіреді. Тұрғыны 2677 адам (2009). Орталығы – Головацкий ауылы.

Тарихы
------

Жаскент ауылдық округі 2003 жылы Алматы облысының мәслихатының 2003 жылғы 30 мамырдағы N 34-195 және Алматы облысы әкімінің 2003 жылғы 30 мамырдағы N 5-114 бірлескен шешімімен құрылып, құрамына Бірлік ауылдық округінің Сұптай және Жаркент қаласына қарасты Головацкий ауылдары енді.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2677 адамды құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Панфилов ауданының Жаскент селолық округін құру туралы
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жетісу облысы Панфилов ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Айдарлы •
 Басқұншы •
 Бірлік •
 Жаркент •
 Жаскент •
 Көктал •
 Қоңырөлең •
 Пенжім •
 Сарыбел •
 Талды •
 Үлкенағаш •
 Үлкен Шыған •
 Үшарал •
 Шолақай 
 |

 |
**Керімағаш —** Жетісу облысы Панфилов ауданы, Қоңырөлең ауылдық округіне қарасты елді мекен, шипалы сумен емдейтін бальнеологиялық шипажай.

### Географиялық орны

Алматы облысы Іле өзенінің аңғарында Жаркент қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 24 км−дей жерде орналасқан.

### Климаты

Климаты континенттік. Жазы – ыстық, күн сәулесі түсетін шуақты күндері мол. Күзі көктемнен гөрі жылырақ әрі ұзақ. Қысы қоңыржай суық, тұрақты қар жамылғысы болмайды. Шипажай өнеркәсіптік нысандардан қашық болғандықтан ауасы таза. «Керімағаш» маңайындағы бұта аралас құм төбелерді мекендейтін қоян, қырғауыл, доңыз, тағы басқа жануарлар оған ерекше көрік беріп, микроклимат қалыптастырады.

### Сипаты

«Керімағаш» санаторийі 1990 жылы ашылған. 60 орны бар (2009). Жыл бойы жұмыс істейді. Мұнда қан айналу жүйесі, тыныс алу органдары, ас қорыту жүйесі, қозғалыс-қимыл мүшелері, жүйке жүйесі, тері, уролог, гинеколог, тіс ауруларын, сондай-ақ ауыр металдармен уланған адамдарды емдейді. Ем ретінде әлсіз минералданған, сілтілігі аз, сульфат-хлоридті, натрий-кремнийлі, құрамы фторға бай гипертермальды су пайдаланылады. Минералды суының құрамы осындай шипажай тек Болгарияда ғана бар. Шипажай ғимараттарында 1–4 адамдық бөлмелер, бильярд және бейнезал бар, сондай-ақ асхана, кітапхана, кинотеатр, дүкен жұмыс істейді. Демалушыларға минералды суы бар ванна, бассейні бар душ-сауна, физиотерапиялық емшара (процедура), массаж, тағы басқа қызметтері көрсетіледі.

Халқы
-----

1999 жылы тұрғындар саны 103 адам (46 ер адам және 57 әйел адам) болса, 2009 жылы 206 адамды (101 ер адам және 105 әйел адам) құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жетісу облысы Панфилов ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ават •
 Айдарлы •
 Ақарал •
 Ақжазық •
 Ақкент •
 Аққұдық •
 Алмалы •
 Алтыүй •
 Әулиеағаш •
 Басқұншы •
 Бөрібай би •
 Головацкий •
 Дарбазақұм •
 Диқанқайрат •
 Еңбекші •
 **Жаркент** •
 Жаркент-Арасан •
 Жерұйық •
 Жиделі •
 Керімағаш •
 Көктал •
 Көктал-Арасан •
 Кіші Шыған •
 Қоңырөлең •
 Қорғас •
 Қызылжиде •
 Қырыққұдық •
 Лесновка •
 Нәдек •
 Пенжім •
 Садыр •
 Сарпылдақ •
 Сарыбел •
 Сарытөбе •
 Сұптай •
 Тұрпан •
 Үлкен Шыған •
 Үшарал •
 Шежін •
 Шолақай •
 Ынталы •
 Ынтымақ 
 |

 |
**Халықаралық ғарыш құқығы** – бұл халықаралық құқық субъектілерінің ғарыш кеңістігін, аспан денелерін қоса алғанда, зерттеу және пайдалану қызметтеріне байланысты олардың арасындағы қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар мен қағидалар жиынтығын көрсететін осы заманғы халықаралық құқықтың бір саласы. Оның тарихы Жердің алғашқы жасанды серігін 1957 ж. жіберуден басталады. 1961 және 1963 жж. желтоқсан айларында мемлекеттердің ғарыш кеңістігін пайдалану және зерттеу жөніндегі қызметтерінің құқықтық қағидалары мен нормаларын айқындайтын БҰҰ Бас Ассамблеясының қарары қабылданды.

*Негізгі қағидалар қатарына*: ғарыш кеңістігін зерттеу, пайдалану еркіндігінің қағидасы; ғарыш кеңістігіне мемлекеттердің тәуелсіздіктерінің таралмау қағидасы; ғарыш кеңістігін ұлттық иемденуге тыйым салу қағидасы жатқызылады. 

БҰҰ аясында 1959 ж. БҰҰ Бас Ассамблеясының қосалқы органы – ғарыш кеңістігін бейбіт мақсаттарға пайдалану жөніндегі Комитеті құрылды.

Қайнар көздер
-------------

Халықаралық ғарыш құқығының қайнар көздері жүйесін БҰҰ шеңберінде жасалған мемлекеттердің ғарыштағы бірлескен қызметін реттейтін ғылыми-техникалық сипаттағы көптеген халықаралық шарттары; мемлекеттердің жердегі және әуе кеңістігіндегі ғарышты зерттеу және пайдалануға байланысты қызметін айқындайтын шарттар құрайды.

**Қайнар көздердің бірінші тобына**

* ғарыш кеңістігін, Айды және басқа да аспан денелерін зерттеу және пайдаланудағы мемлекеттер қызметінің қағидалары туралы 1967 ж. Шарт;
* ғарыш кеңістігіне жіберілген ғарышкерлерді құтқару, ғарышкерлерді және объектілерді қайтару туралы 1968 ж. Келісім;
* ғарыш объектілері келтірілген залалдар үшін халықаралық жауапкершілік туралы 1972 ж. Конвенция;
* ғарыш кеңістігіне жіберілетін объектілерді тіркеу туралы 1976 ж. Конвенция;
* мемлекеттердің Айдағы және басқа аспан денелеріндегі қызметі туралы 1984 ж. Келісім жатады.

**Халықаралық ғарыш құқығының қайнар көздерінің екінші тобы** ғылыми-техникалық бағыт сипатында, оларды Еуропа ғарыш агенттігі; Интерспутник және басқа да көптеген үкіметаралық ұйымдар қабылдаған. Екі жақты және көп жақты сипаттағы мұндай шарттар мемлекеттердің ғарыштағы бірлескен қызметінің нақты және жалпы мәселелеріне қатысты болады.

**Үшінші топтағы шарттар** ғарышкерлерді және ғарыш объектілерін құтқару және қайтаруға байланысты жерде жүргізілетін операциялардың құқықтық мәселелерін реттейді. Сонымен бірге, ғарыш объектілерінің немесе олардың құрамдас бөліктерінің жерге құлауы кезінде келтірілген залалдарды өтеуді қамтамасыз етуге байланысты мәселелерді реттейді.
**Калифорниялық қызыл құрты** (лат. *Eisenia foetida*) – сақина тәрізді құртының Lumbricidae тұқымдасына жататын шылаушын. Латыншадан аударғанда "foetida" деген сөз "сасық" деген мағынаны білдіреді. Thomas J. Barrett  1959 жылы Калифорния университетінде түрлі жауын құрттарын будандастыру нәтижесінде алған.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

* Калифорниялық қызыл құрттың ұзындығы 10 см, диаметрі 3—55 мм, дене салмағы шамамен 1 г тартады.
* Өмір сүру ұзақтығы – 16 жыл.
* Кәдімгі жауын құртына қарағанда 150 есе тез көбейеді. 21 күнде жаңа ұрпақ пайда болады. 90-120 күнде ересек күйге өтеді. Екі шұбалшаңның ұрпағы жылына 1,5 мыңға дейін жетеді.

Калифорнилық қызыл құрттардың пайдаланылуы
------------------------------------------

Калифорниялық қызыл құрт – үй жануары сияқты зияны жоқ жәндік. Оны өсірудің еш қиындығы жоқ, мұнымен арнайы жәшіктерді немесе ені 1-2 метр болатын, бүйір қабырғалары мен түбі бар науаларды қолданып, бау-бақша учаскесінде айналысуға болады. Тамақты көп талғамайды. Екі шаршы метрден жылына 1 тонна биогумусқа дейін алуға болады. Жәшікті дайындағанда астына дринаж қызметін атқаратын құм салады. Сосын 1-2 см топырақ, сосын 3-5 см тамақ қалдықтары, олан сoң қайтадан 1,2 см топырақ салады. Арасына жұмыртқа қабығының ұнтағын салу керек. Себебі, құрттар қышқылдық ортаны ұнатпайды. Қыста жылы жерде ұстап күн жылынған кезде бауға немесе бақшаға жіберуге болады. Өсімдік қалдықтарының барлығымен қоректеніп, оны қара шіріндіге айналдырады. Шұбалшынның өнімі - биогумус кез келген егін мен бау-бақшаны жайқалтып жібереді, диқан өнімді еселеп алады. Әсіресе жылыжай егіндері мен гүлге беру өте пайдалы. Мұндай тыңайтқыш берілген жер төрт жылға дейін өзінің жоғары құнарлылығын сақтайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Eisenia foetida*.  Fauna Europaea (2004).

Қолданылған әдебиеттер
----------------------

* Жизнь животных.Под ред. Ю. И. Полянского,издание 2-е
**Джасурбек Джумабой оглы Яхшибоев** (өзб. *Jasurbek Jumaboy oʻgʻli Yaxshiboyev*/қаз. *Жасурбек Жұмабайұлы Жақсыбаев*; 24 шілде 1997, Шыназ, Ташкент облысы, Өзбекстан) — өзбек футболшысы, Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Легия" клубының "Шерифке" жалға берілген жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Ташкент футболының түлегі, карьерасын 2016 жылы "Пахтакор" сапында бастады. 2019 жылы АТМК клубына жалға берілді. 2020 жылы клубқа қайта оралғанымен, әуелі Беларусьтің "Знергетик БМУ", сосын "Шахтер Солигорск" клубтарында арендада ойнады.

Ташкенттік клубтың негізгі құрамына тұрақтай алмаған соң, 2021 жылдың басында "Легияға" түпкілікті ауысты. Бірақ ол жақта да негізгі құрамға ілінген жоқ, 2021 жылы жазда "Шериф" клубына арендаға кетті.

12 қыркүйек күні "Петрокубқа" қарсы ойында Молдова чемпионатындағы тұңғыш ойыны өтті. 16 күннен соң Чемпиондар лигасындағы тұңғыш голын сырт алаңға "Реал" қақпасына соқты.

### Ұлттық құрама

Өзбекстан жастар құрамасы сапында 2018 жылы Азия чемпионы атанды.

2018 жылдан бері Ұлттық құрамада ойнайды.

Жетістіктері
------------

* Жастар арасындағы Азия чемпионы: 2018
* Өзбекстан чемпионатында 3-орын: 2017
* Беларусь чемпионы: 2020

Дереккөздер
-----------

1. ↑


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
FootballFacts.ru · National-Football-Teams.com · Soccerway · sportbox.ru · Transfermarkt · worldfootball.net |

 |
**Джонатан Тео** (фр. *Jonathan Tehau*; 5 қаңтар 1988 жыл, Таити) — таитилік футболшы, қорғаушы. 2012 жылғы Океания чемпионы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Карьерасында тек таитилік клубтарда ойнады. 2013 жылдан бері "Тефана" клубы сапында доп теуіп келеді, тек 2014 жылы бұрынғы клубы "Дрэгонға" (2013 жылы осы клубтан "Тефанаға" ауысқан болатын) жалға берілді. Одан бөлек 2012 жылға дейін "Тамарий" клубында ойнаған. 

### Құрамада

Ұлттық құрамаға тұңғыш рет 2010 жылы шақырылды. 2012 жылы Таити ОФК чемпионы атанды да, чемпионатқа қатысқан футболшылар арасында Тео да болды. 

Осы жетістіктен соң Таити 2013 жылы Конфедерациялар кубогына қатысып, үш ойында да Нигерия, Испания, Уругвай секілді қарсыластарынан ойсырай (жалпы есепте 1:24) ұтылды. Құрама еншісіндегі жалғыз голды Тео Нигерияға соқты соқты. Тео сондай-ақ Нигериямен ойында автогол да соғып алды.

Жетістіктері
------------

* ОФК чемпионы: 2012

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Балғожа Жаңбыршыұлы** (туған жылы белгісіз, қазіргі Қостанай облысы Қостанай ауданы — 1860, сонда) — қазақ биі, Ыбырай Алтынсариннің атасы. Орта жүздегі қыпшақ тайпасының ұзын руынан.

  

1824 жылы хандық жойылып, Орынбор генерал-губернаторлығы үш аға сұлтандыққа бөлініп, әр аға сұлтандық дистанцияларға, дистанциялар бөлімшелерге бөлінген кезде Балғожа Ұзынқыпшақ бөлімшесін басқарған. Балғожа 1839 жылы хорунжий, 1848 жылы жүзбасы (сотник), 1850 жылы старшина әскери лауазымын алған. Ресей өкіметі тарапынан "Ынталылығы үшін" ("За усердие") деген алтын медальмен марапатталған. Сонымен бірге патша өкіметі оған аты жазылған екі тапанша мен қосауыз мылтықты сыйға тартқан. Балғожа Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісті басуға қатысты. Оның баласы Алтынсары 1844 жылы көтерілісшілер қолынан қаза тапты. Осыдан соң немересі Ыбырайды өз тәрбиесіне алды. Ыбырай Алтынсарин өзінің 1879 жылы жарық көрген "Қазақ хрестоматиясы" кітабына "Балғожа бидің баласына жазған хаты" деген өлеңді енгізген. Сол өлеңде айтылатын ақыл-өсиеттер Балғожаның сөздері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
*Басқа мағыналар үшін Әбдіров деген бетті қараңыз.*
Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров
**Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров** - 1961 жылы 12 қаңтарда Қарағанды облысының Шет ауданы Ақсу-Аюлы ауылында туған. Ұлты - қазақ. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан.

КСРО ІІМ Қарағанды жоғарғы мектебін бітірген (1982), заңгер-құқықтанушы.

Заң ғылымдарының кандидаты (1987), докторы (1999). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Қазақстан Республикасында нашақорлықпен күрестің концептуалды проблемалары (криминологиялық және қылмыстық-құқықтық зерттеу)». Профессор.

«Подросток в орбите наркотизма: проблемы, предупреждение» (тең авторлықта, 1997), «Уголовно-правовые меры борьбы с преступлениями, связанными с наркотиками» (тең авторлықта, 1998), «Концептуальные проблемы борьбы с наркотизмом в РК (криминологическое и уголовно-правовое исследование)» (1999) кітаптарының авторы. 70-тен астам ғылыми жарияланымдардың авторы.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2007 жылдан).

1982 жылдан - КСРО ІІМ Қарағанды жоғарғы мектебінің оқытушысы. 1984 жылдан - КСРО ІІМ БҒЗИ адъюнкті. 1987 жылдан - ҚР ІІМ (МТК) ҚЖМ оқытушысы, аға оқытушысы, доценті, қылмыстық құқық және криминология кафедрасы бастығының орынбасары. 1997 жылдан - ҚР Нашақорлықты бақылау бойынша мемлекеттік комиссиясының хатшысы. 2000 жылдың мамыр айынан - ҚР Нашақорлық пен наша бизнесімен күрес агенттігі төрағасының орынбасары. 2001 жылдан бері - ҚР Әділет министрлігінің Нашақорлық пен наша бизнесімен күрес комитеті төрағасының орынбасары. 2002 жылдан - мемлекеттік инспектор, 2004 жылдан - қоғамдық және экологиялық қауіпсіздік бөлімінің меңгерушісі , 2005 жылдың сәуір айынан - хатшылық меңгерушісінің орынбасары, 2005 жылдың маусым айынан - хатшылық меңгерушісі - ҚР қауіпсіздік хатшысының орынбасары.

2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша депутаты, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі.

2009-2011 жылдары - төртінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты.

2012 жылғы қаңтардан бастап - бесінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, «Нұр Отан» Халықтық Демократиялық партиясының мүшесі, партиялық тізім бойынша сайланған.

«Құрмет» орденімен (2006), «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін» медалімен марапатталған.

Үйленген, екі баласы бар.

Сілтемелер
----------

Мәжілістің құрамы мен құрылымы, ӘБДІРОВ Нұрлан Мәжитұлы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Әбділхамит Сүлейменұлы Шолпан** (өзб. *Abdulhamid Sulaymon oʻgʻli Choʻlpon*) шынайы есімі – *Әбділхамит Сүлейменұлы Жүнісов* (өзб. *Abdulhamid Sulaymon o’g’li Yunusov*) — өзбек кеңес ақыны, жазушы, драматург және публицист, жаңа өзбек поэзиясының негізін қалаушылардың бірі. Ол шығармаларына ***Шолпан*** деген бүркеншік атпен қол қойған.

Өмірбаян
--------

Әбділхамит Жүнісов, Әндіжан қаласында 1897 жылы дүниеге келген. Әбділхамит өзінің білімін дәстүрлі жергілікті мектеп-медреседен бастайды, онда міндетті оқу бағдарламасын үйренумен қатар, философияға, логика мен тарихқа белсенді қызығушылық танытады, поэзияға қызығушылық танытады.

Әбділхамит полиглот бола отырып, түпнұсқада Шығыстың ұлы ақындары — Әбілқасым Фирдауси, Саади, Хафиз Ширази, Омар Хайямның шығармаларын оқиды. Кейінірек орыс-жергілікті мектептің оқушысы бола отырып, ол орыс ақындары мен жазушыларының – Пушкин мен Достоевскийдің мұрасымен танысады, орыс тілін үйрену оған еуропалық мәдениетті де ашады.

1919 – 1920 жылдары Әбділхамит «*ТүркРОСТА*» газетінің бас редакторы болып жұмыс істеді. Сондай-ақ «*Иштирокиюн*», «*Гызыл Байрок – Қызыл Байрақ*», «*Туркистон – Түркістан*», «*Бухаро Ахбори – Бұхара жаңалықтары*», «*Дархон*» сияқты көптеген басқа басылымдардың редакциялық алқасында қызмет етті.

Шолпанның сан қырлы таланты жан-жақты ашылып, 1917 жылы «*Қолөнерші Халил*» драмасын, 1920 жылы «*Яркин*» пьесасын, «*Ояну*» (1922), «*Деректер*» (1923), «*Таңғы сүйкімді*» (1926), «*Сөз*» (1935) поэзиялық жинақтарын жазды. 1924 жылы Шолпанның кейбір өлеңдері А.Самойловичтің аудармасымен орыс тілінде басылып шықты. 1936 жылы жазушының «*Түн мен күн*» романы жарық көрді. Шығармашылығының шыңы болған Шолпанның бұл шығармасы өзбек романы дәстүрінің қалыптасуына орасан зор ықпал етті.

Шолпан драматург ретінде де жарқын талантын көрсетеді, оның авторлығымен қойылған ондаған пьесалар театр сахнасынан кетпейді. Шолпан, сондай-ақ, өзбек тіліне Әбілқасым Лахутидің «*Еуропаға саяхат*», Пушкиннің «*Дубровский*» және «*Борис Годунов*», Горькийдің «*Ана*» және «*Егор Булычов*», Шекспирдің «*Гамлетін*» аударады.

Шолпан ел аралап, Орынборда болып, біраз уақыт Мәскеуде жұмыс істеген.

Соңғы жылдары
-------------

Абдулла Қадіри және Абдулрауф Фитрат көптеген өзбек ақындары мен жазушылары сияқты Шолпан, Иосиф Сталиннің басшылығымен ұлы террор кезінде құрбан болды.

Ол 1937 жылы "*Халық жауы*" ретінде тұтқындалып, 1938 жылы 4 қазанда атылды.

Еңбектері
---------

* «Қолөнерші Халил» (1917.ж)
* «Яркин» (1920.ж)
* «Ояну» (1922.ж)
* «Деректер» (1923.ж)
* «Таңғы сүйкімді» (1926.ж)
* «Сөз» (1935.ж)
* «Түн мен күн» (1936.ж)

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3  Әбділхамит Шолпан  (орыс.).
2. ↑  Шолпан  (өзб.).
3. 1 2  Зуфаров, Комилжон, редакциясы. (1979). «*Чолпон*». Өзбек кеңестік энциклопедиясы (өзбек тілінде). Көлемі. 12. Ташкент: Өзбек кеңестік энциклопедиясы. 601.
4. ↑  Шолпан өлеңдері  (өзб.).
5. ↑  Шолпан  (өзб.).
1961 жылы туған, 1986 жылы Пенза көркемсурет училищесін бітрген, кескіндеме өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағанын, мүшесі Игорь Раков негізінен пейзаж, натюрморт, әйелдер бейнесін жасаумен шұғылданады. Суретшіні белгілі бip зат қызықтырмайды, оны адам жүрегіне қымбат, мәңгілік құнды заттар мазалайды. Ол қашанда көңілді жұбататын, жүректі қуанышқа толтыратын, өмipгe деген құштарлықты күшейтетін жағдайларды бейнелеуге тырысады, Cypeтші таза әсемдікті көрсету - басты міндет деп санайды. Оның жұмыстарынан ерекше бip музыкалық сезім туындайды. Ол адамның көңіл күйін, сезімін кеңістік шеңберіндегі түстер арқылы жеткізеді Оның полотнолары қарапайым, бipaқ олардың мазмұны күрделі.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 4 ақпанның 2014 жылы.