Сарамаго портреті. Сур. К. Ботельо жұмысы 
 Жосе Сарамаго (оң жақта) Сербия мен Португалия арасындағы дипломатиялық қатынастардың орнатылғанына 140 жыл толуына арналған серб пошта маркасында, 2022 ж.
**Жозе де Соуза Сарамаго** (сонымен қатар *Сарамагу*, порт. *José de Sousa Saramago* [ʒuˈzɛ sɐɾɐˈmaɣu]; 16 қараша 1922(19221116), Азиньяга, Рибатехо, Португалия — 18 маусым 2010, Тиас, Лас-Пальмас, Канар аралдары, Испания) — португал жазушысы және ақыны, драматург және аудармашы, әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1998). Мәдениетті қорғаудың ұлттық майданының негізін салушы.

Өмірбаяны
---------

Жозе де Соуза 1922 жылы 16 қарашада Лиссабоннан 100 км қашықтықта орналасқан Азиньяга ауылында Рибатежу провинциясында шаруа отбасында дүниеге келген. Жаңа фамилия (*Сарамаго*, жабайы шомырдың португалдық танымал атауы) 7 жылдан кейін мұрағат қызметкері «өз тәуекелімен, біздің отбасымыздың атына осы лақап атты қосқаны» белгілі болған кезде, жеті жылдан кейін пайда болды. 1924 жылдан бастап отбасымен астанада тұрады. Ата-анасының кедейлігінен ол орта білім де алмаған. Автослесарь, сызбашы болып жұмыс істеді, денсаулық сақтау және әлеуметтік сақтандыру саласында қызмет етті. Сонымен бірге ол шет тілдерін үйренді және көп оқыды. 22 жасында Сарамаго португалдық суретші Ильда Рейшке үйленді.

Ол өзінің алғашқы кітабын («Күнәһар жер») 1947 жылы шығарды, содан кейін ол 1966 жылға дейін ештеңе жарияламады. 1969 жылы Сарамаго астыртын Португалия коммунистік партиясына қосылды. Қызыл қалампыр төңкерісінен кейін біраз уақыт (1974—1975) «Диарио де Лисбоа» («Diário de Lisboa») газетінде саяси шолушы және мәдениет бөлімінің басшысы, 1975 жылы астананың күнделікті «Diário de Notícias» газетінің бас редактордың орынбасары қызметін атқарды. 1976 жылдан бастап оның журналистік мансабы жұмыстан босауымен үзілді, ал Сарамаго өзін тек әдеби шығармашылыққа арнауды шешті. Бір жылдан кейін «кәсіби» жазушының алғашқы романы — «Кескіндеме және каллиграфия оқулығы» жарық көрді, ол көп жылдардан кейін Сарамаго Нобель дәрісінде «қос инициация» деп аталды — бұл оның кейіпкер және авторының туған сәтінің тамаша сәйкестігі.

Осы уақытқа дейін жазушы бірінші әйелімен ажырасып үлгерген. 1980 жылдары ол қайтадан үйленді — испандық журналист Пилар дель Риоға.

2002 жылы Израильге сапарынан кейін Сарамаго Палестина территориясында жүргізіліп жатқан саясат «Освенцим концлагерінде нацистердің еврейлерге қатысты әрекетін еске түсірді» деп мәлімдеді. Израиль Сыртқы істер министрлігінің қатаң мәлімдемелерінен және Сарамагоның одан кем емес қатаң қарсылығынан кейін оның романдары елдегі кітап дүкендерінің сөрелерінен жоғалып кетті, яғни жазушыға шын мәнінде айтылмаған бойкот жарияланды.

Өзін «либертарлық коммунист» деп сипаттаған Жозе Сарамаго 1989 жылдан 2009 жылға дейін Португалия коммунистік партиясының айналасындағы Демократиялық бірлік коалициясы үшін Еуропарламент сайлауына қатысқан. 1989 жылы ол «Лиссабон үшін» коалициясының тізімі бойынша коммунистік кандидат ретінде Португалия астанасының жергілікті кеңесіне де сайланды.

Шығармашылығы
-------------

Кейбір ескертпелермен Сарамагоның жұмысы әдетте сиқырлы реализм деп аталады. Оның фантасмагориялық прозасы жалпыадамзаттық теңдік пен терең гуманизм идеясына толы. Жазу стилі, алғашқы нәрселерден бастап, іс жүзінде өзгеріссіз қалды. Нашар бөлшектелген, монолитті мәтін дәстүрлі түрде тарауларға бөлінбейді. Қосымша тығыздық диалогтардағы «сызықшалар» мен жол үзілімдерінің болмауымен беріледі.

### «Жерден көтерілген»

Ерте шығармашылық тәжірибелерді есепке алмасақ, Сарамагоның әдеби таланты кеш оянды деп айта аламыз. Алғашқы елеулі шығарма — «Жерден көтерілген» отбасылық дастаны — 1980 жылы, автор 58 жасында жарық көрді. Кітапты жазушының жеті жылдық саяси қызметінің нәтижесі деп санауға болады: оның тақырыбы бірнеше ұрпаққа созылған оңшыл диктатура дәуіріндегі португал шаруаларының азаматтық қалыптасуы. Романның идеологиясы айқын марксистік әсерде: өздерін езілген тап ретінде түсінген шаруалар латифундистерге қарсы саяси күресті бастайды. Нәтижесі — 1974 жылғы төңкеріс, оны Сарамаго тек тиіп-қашып айтады, себебі оның нәтижесі солшыл қозғалыс үшін күмәнді болғандықтан болуы мүмкін. Әлеуметтік құрамдас бөлік (ауыл өмірінің кедейлігін, шаруаның құқығынан айырылған жағдайын суреттеу) кітапта фольклорлық мотивтермен, астарлы әңгіме элементтерімен, тіпті ертегімен де өрілген. Жазушының туған жерінде жарияланғаннан кейін екі жыл өткен соң, 1982 жылы роман КСРО-да жарыққа шығып, кеңес оқырманы үшін болашақ Нобель сыйлығының лауреатының прозасымен танысуға мүмкіндік берді.

### «Монастыр туралы естеліктері»

Барлығы Жозе Сарамагоның КСРО-да екі романы жарық көрді. Оның екіншісі — «Монастырь туралы естеліктер» 1985 жылы орыс тілінде жарық көрді. Кітап 18 ғасырдың бірінші жартысында Мафрада монастырьдің эпикалық құрылысының фонында басталған мүгедек ардагер Балтазар Жеті Күн мен мыстан Блимунда Жеті Айдың арасындағы махаббат туралы баяндайды. Кейінгі феодалдық Португалиядағы қарапайым халықтың күйзеліс жағдайын католиктік шіркеудің күшті ықпалымен сипаттай отырып, Сарамаго әдеби сол жақтағы позициясын нығайтты. Романның антиклерикалдық үні Ватикан тарапынан Құдайға тіл тигізді деген қатал айыптауларға түрткі болды. Дегенмен, кинорежиссер Федерико Феллини «Монастырдың естеліктерін» біздің заманымыздың ең қызықты кітаптарының бірі деп атады, тіпті оны бейімдеу де қарастырды. Бірақ жоспар ешқашан жүзеге аспады.

### «Тас сал»

Алайда 2001 ж. экранға француз режиссері Жорж Слюзер (George Sluizer) Сарамагоның «Тас сал» кітабының негізінде түсірген «Жарық» («La Balsa de piedra») фильмі шықты. Онда автор Пиреней түбегінің материктен Пиреней жотасы бойымен бөлініп, Атлант мұхитына еркін жүзуге қалай шыққаны туралы таңғажайып оқиғаны баяндайды. Тектоникалық қозғалыс ертегілік және мистикалық сипаттағы оқиғалар тізбегімен бірге жүреді, оның тікелей қатысушылары бөлінген түбек арқылы саяхатқа шығу үшін бас қосады. Саяхат түріндегі «Тас сал» романы испандар мен португалдардың бір-бірімен және Еуропаның қалған бөлігімен қиын қарым-қатынасы туралы баяндайды.

### «Исадан **Інжіл**»

Сарамаго творчествосында ерекше орын «Исадан Інжіл» романы. Шығарылғаннан кейін бір жылдан кейін Сарамаго «қиялға, иронияға толы мысалдар түріндегі шығармалары үшін» деген тұжырымдаумен әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды. Соған қарамастан, Нобель комитетінің романның басылуына өте жылдам реакциясын атап өтпеуге болмайды. Тақырыпқа сәйкес кітап Інжіл оқиғаларының балама мазмұны болып табылады. Исаны Ескі өсиет Яхвемен салыстыра отырып, жердегі, адами шындықты аузына салып, Сарамаго Үштіктің бастапқы догмасын жояды. Иса, өз кезегінде, шын мәнінде, бірақ оны ешбір жолмен орындау үшін емес, «заң мен пайғамбарларды» бұзу үшін келген революциялық кейіпкерге айналады. Роман христиандық догманы солшыл гуманизм тұрғысынан сынап, соңғысының құндылықтарын бекітеді.

### «Өлімдегі үзілістер»

Сарамагоның кейінгі жұмысының інжу-маржаны «Өлімдегі үзілістер» деген фантастикалық романы. Тақырыпқа сәйкес, автор белгілі бір елде адамдар өлуді тоқтатқан кезде мүлдем мүмкін емес жағдайды суреттейді. Себебі, өлім кітапта кейіпкер ретінде әрекет етіп, өзіне деген ризашылықсыз қарым-қатынасына ашуланып, мерзімсіз ереуіл жариялайды. Кітаптың бірінші бөлімінде ғылыми-фантастикалық әдебиеттің канондарына сәйкес Сарамаго ұлттың өмірлік циклінің сәтсіздігі әкелген күнделікті, экономикалық және саяси зардаптардың барлық түрлерін сипаттайды. Екінші бөлімде үндестілік кенет өзгеріп, қиял-ғажайып роман ғашықтық хикаяға айналады, мұнда кейіпкерлер, ақыры ашуын мейірімділікке ауыстыраған, сол бір өлім мен оны өзімен алып кетуге келген, қартайған музыкант. Бір мұқабаның астындағы әртекті мәтіннің қарама-қарсы үйлесуі автордың шығармашылығынан алғаш рет орын тауып отыр, ал образдар тереңдігі мен тіл деңгейі «Өлімдегі үзілістерді» Сарамагоның үздік шығармаларының қатарына әкеледі.

Библиография
------------

### Романдар

1. 1947 — *«Күнә жері» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *Terra do Pecado*
2. 1977 — *«Кескіндеме және каллиграфия оқулығы» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *Manual de Pintura e Caligrafia|Manual de Pintura e Caligrafia*
3. 1980 — *«Жерден көтерілген» (серб)қаз.* *)* («Күлден тірілген») / порт. *Levantado do Chão*
4. 1982 — *«Монастырь туралы естеліктер»* / порт. *Memorial do Convento*
5. 1984 — *«Рикардо Рейстің қайтыс болған жылы» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *O Ano da Morte de Ricardo Reis*
6. 1986 — *«Тас сал»* / порт. *A Jangada de Pedra*
7. 1989 —*«Лиссабон қоршауының тарихы»* / порт. *História do Cerco de Lisboa*
8. 1995 —*«Соқырлық» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *Ensaio sobre a Cegueira*
9. 1997 — *«Барлық атаулар» (ағыл.)қаз.* *)* («Атылар кітабы») / порт. *Todos os Nomes*
10. 1997 — *«Исаның Інжілі»* / порт. *O Evangelho Segundo Jesus Cristo, Lisboa — 1997*
11. 2000 — *«Үңгір» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *A Caverna*
12. 2002 — *«Ұқсас» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *O Homem Duplicado*
13. 2004 — *«[Көз]ашылу» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *Ensaio Sobre a Lucidez*
14. 2005 — *«Өлімде үзілістер» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *As Intermitências da Morte*
15. 2008 — *«Піл саяхаты» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *A Viagem do Elefante*
16. 2009 — *«Каин»* / порт. *Caim*

### Поэмалар

1. 1966 — *«Мүмкін өлеңдер» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *Os Poemas Possíveis*
2. 1970 — *«Мүмкін өлеңдер» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *Provavelmente Alegria*
3. 1975 — *«Жыл 1993» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *O Ano de 1993*

### Шежірелер

1. 1971 — *«Бұл әлем және басқа» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *Deste Mundo e do Outro*
2. 1973 — *«Саяхатшының жүгі» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *A Bagagem do Viajante*
3. 1974 — *«„Diário de Notícias" болғаны туралы пікірлер» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *As Opiniões que o DL Teve*
4. 1977 — *«Ескертпелер» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *Os Apontamentos*

### Ертегілер

1. 1978 — *«Квазинысан» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *Objecto Quase*
2. 1979 — *«Бес сезім поэтикасы – құлақ» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *Poética dos Cinco Sentidos - O Ouvido*
3. 1997 — *«Белгісіз арал туралы ертегі» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *O Conto da Ilha Desconhecida*

### Саяхат жазбалары

1. 1981 — *«Португалияға саяхат» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *Viagem a Portugal*

### Күнделік және естеліктер

1. 1994 — *«Лансароте журналы» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *Cadernos de Lanzarote (I-V)*
2. 2006 — *«Кішкентай естеліктер» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *As Pequenas Memórias*

### Балаларға арналған кітаптар

1. 2001 — *«Әлемдегі ең үлкен гүл» (ағыл.)қаз.* *)* / порт. *A Maior Flor do Mundo*

Марапаттары
-----------

* Сантьяго және қылыш орденінің Үлкен тізбегі (Португалия, 3 желтоқсан 1998)
* Сантьяго және қылыш орденінің командоры (Португалия, 24 тамыз 1985)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қабылданған португал атауларын беру ережелеріне сәйкес дұрысырақ **Сарамагу**, дегенмен орыс тілді әдебиетте **Сарамаго** емлесі орныққан.
2. ↑  Умер португальский писатель Жозе Сарамаго.  Lenta.ru (18 маусым 2010). Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 қыркүйек 2011.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 14 тамыз 2010.
3. ↑  В Израиле бойкотируют книги нобелевского лауреата Жозе Сарамаго.  NEWSru (28 наурыз 2002). Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 шілде 2014.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 14 тамыз 2010.
4. ↑  *Anne le Coz* Portugal mourns as Nobel laureate's body returned  (ағыл.).  The China Post (21 June 2010). Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 маусым 2011.
5. ↑  Умер Нобелевский лауреат по литературе Жозе Сарамаго. Басты дереккөзінен мұрағатталған 28 шілде 2013.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 25 шілде 2013.
6. ↑  Мф.17
7. ↑  Жозе Сарамаго. Евангелие от Иисуса. М. «Махаон», 2005.
8. 1 2  Информация на сайте Президента Португалии Мұрағатталған 7 қазанның 2020 жылы. (порт.)

Сілтемелер
----------

* Жозе Сарамагоның блогы
* Жозе Сарамаго. Исаның Ізгі хабары
* Жозе Сарамаго. Мұрағатталған 20 мамырдың 2009 жылы. Неліктен мен антиглобалисттерді қолдаймын Мұрағатталған 20 мамырдың 2009 жылы.
* «Кругосвет» интернет-энциклопедиясындағы Жозе Сарамагоның өмірбаяны