Координаттар: 46°49′00″ с. е. 104°00′00″ ш. б.﻿ / ﻿46.81667° с. е. 104.00000° ш. б.﻿ / 46.81667; 104.00000 (G) (O) (Я)

**Жапония** (жап. *日本*, аударғанда «Күншығыс елі», ресми атауы «Нихон коку», «Ниппон коку» (ақп.) (жапон. 日本国?)) — Шығыс Азия жағалауларына жақын маңдағы Тынық мұхит аралдарында орналасқан мемлекет.

Ел 6852 аралдардан тұрады. Ең үлкендері: Хоккайдо, Хонсю, Сикоку, Кюсю. Жер аумағы 372,2 мың км2. Халық саны 126 млн. Ұлттық мерекесі 23 желтоқсан (император Акихитоның туған күні күні).

Азия елдері ішінде орта ғасырлардағы жойқын жорықтардан, және одан кейінгі отаршылық тәуелдіктен аман қалған жалғыз екі елдің бірі - Жапония болады. XIX ғ. Жапония өнеркәсібі қауырт өркендей бастады.

Халқы
-----

Жапония — бір ұлтты мемлекет. Халқының 99,4%-і — жапондар. Бұдан басқа қытайлар, корейлер, америкалықтар тұрады. Ресми тілі — жапон тілі. Негізгі діндері — синтоизм және буддизм.

Әкімшілігі
----------

Жапония — конституциялы монархияны сақтаған ел. 1947 жылы 3 мамырда қабылданған конституция бойынша император — "*мемлекет пен халық бірлігінің көрінісі*". Ол парламенттің ұсынысы бойынша премьер-министрді тағайындайды және премьер-министрдің ұсынысымен үкімет мүшелерін, Жоғарғы соттың төрағасы мен мүшелерін тағайындайды немесе орнынан алады. Конституция бойынша, мемлекет істерге толығымен премьер-министр басқаратын үкімет жауап береді. Жоғарғы заң шығарушы орган парламент — екі палатадан (өкілдер палатасы және кеңесшілер палатасынан) тұрады.

Мемлекеттің қалыптасу тарихы
----------------------------

Жапон жеріндегі алғашқы тайпалық бірлестіктер III ғасырда қалыптаса бастады. Тарихи деректерге қарағанда, IV ғасырдың ортасына қарай Ямато тайпалық одағынан таптық негіздегі алғашқы мемлекет пайда болды. Елдің неғұрлым күшті дамыған оңтүстік-батысы VII ғасырда орталықтандырылған жапон мемлекетінің қалыптасуына негіз болды. Алғашқы астаналардың іргетасы Осака шығанағының жағалауында қаланған. Ұзақ уақыт бойы (VI—IXғғ.) елдің әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуына көршілес Қытайдың ықпалы зор болды. Олардан жапондар иероглифтік жазу үлгісін, буддизм мен конфуций діндерін, ғылым негіздері мен шаруашылық жүргізу тәжірибесін қабылдады. IX ғасырдың соңына қарай Жапония Қытаймен ресми қатынастарын үзді, бұл жапон өркениеті сипаты қалыптасуына қолайлы жағдай туғызды. XII ғасырдан бастап ел астанасының (алғашында Камакура, кейіннен Эдо, қазіргі Токио) солтүстіккі ығысуы, феодалдық қатынастардың дамуы солтүстіктегі аудандардың біртіндеп шаруашылық тұрғыдан игеріле бастауына ықпал етті. Осыған қарамастан, ұзақ уақыт бойы елдің шаруашылық қуаты, негізінен, оңтүстікте шоғырланып келді, экономикалық орталық қызметін Осака қаласы атқарды.

Қалалары
--------

 Токио
Жапония халқының бестен төрт бөлігі қалаларда тұрады. Кеме тоқтайтын айлағы мен зауыттары самсаған қалалар жағаны бойлай бір-бірімен иін тіресе созылып жатыр. Қала шетінде суға бөккен көк күріш алқабы жайқалады. Жапонияның ішкерірек аумақтарында, таулы аймақтары мен автомобиль магистральдары бойынан будда ғибадатханаларын, сондай-ақ хауызы мен нақышты тас қондырғылары бар шағын саябақтарды, сұлтан қамалдарын, шаруалардың сабанмен жабылған шошақ төбе ескі үйлерін көруге болады.

### Жапонияның ең үлкен қалалары:

* Токио
* Иокогама
* Осака
* Нагоя
* Саппоро
* Кобе
* Киото
* Фукуока
* Кавасаки
* Сайтама

Табиғаты
--------

Дайканбо Станциясы
*Жапония* аралдарының жан-жағын Тынық мұхит пен оған кіретін *Жапон*, Охот, Шығысында Қытай т-дері қоршаған. Жерінің көп бөлігі таулы-қыратты болып келеді. Неғұрлым ірі таулары: Хидака мен Китами (Хоккайдо аралында), Оу, Эчиго, Хида, Кисо, Аканши (Хонсю аралында). Бұл тауларда сөнбеген жанартаулар әлі де көп. Ең белгілісі — *Хонсю* аралындағы 3776 м биіктікте орналасқан Фудзияма жанартауы. Елде жиі-жиі жер сілкіністері болады және мұхит жағалауларында цунами желі үнемі соғады. Жазық жерлер аз, ірі жазықтары Канто немесе Токио жазығы (*Хонсю* аралында), Ишикари (*Хоккайдо* аралында). Климаты муссонды. Территориясының басым бөлігі — субтропикалық белдеуде, солтүстік — қоңыржай, оңтүстік — тропикалық белдеуде орналасқан. Қаңтар айындағы орташа температура *Хоккайдо* аралында — 5ӘС, оңтүстікте 6ӘС, Рюкю топаралында 16ӘС, ал шілде айында 22, 27, 28ӘС. Жылдық жауын-шашын мөлшері ел аумағының көпшілік бөлігінде 1700 — 2000 мм, оңтүстікте 4000 мм-ге дейін. Көбінесе, жаздың аяғы мен күз айларында болатын тайфундар нөсер жауын алып келеді. Өзендері шағын, бірақ суы мол, сондықтан электр қуатын өндіру мен жер суғаруға пайдаланылады. Территориясының 68%-ін қолдан өсірілген ормандар мен бұта тоғайлары алып жатыр. Ұлттық саябақтар (Бандай — Асахи, Никко, Сето-Найкай, т.б.) мен қорықтар көп.

### Климат

Жапония төрт мезгілі бар температуралық аймаққа жатады, бірақ оның климаты солтүстіктегі төмен температурадан оңтүстікте субтропиктікке дейін созылады. Климат сонымен қатар қыста континенттен және керісінше жазда соғатын маусымдық желге байланысты.

Жапонияны шамамен алты климаттық аймаққа бөлуге болады:

* Хоккайдо төмен температура аймағына жатады, ол ұзақ қыста аязды және жазда салқын болады.
* Жапон теңізінде солтүстік-шығыстық маусымдық жел қыста қалың қар жауады. Тынық мұхит аймағына қарағанда жаз аз жылы, бірақ кейде фёноменге байланысты өте жоғары температура байқалады.
* Орталық таулардың климаты - бұл қыс пен жаздың, түн мен күннің температурасы әр түрлі өзгеретін типтік арал климаты.
* Ішкі теңіз аймағы Чугоку және Сикоку аймақтарындағы таулардың маусымдық желдерді жауып тұруына байланысты қалыпты климатқа ие.
* Тынық мұхитына суық қыста мезгіл-мезгіл қар жауады, ал жазда оңтүстік-шығыс маусымдық жел кезінде ыстық және ылғалды болады.
* Оңтүстік-батыс аралдары - субтропикалық аймақ. Қыс жылы, жаз ыстық. Жауын-шашын деңгейі өте жоғары, бұл жаңбырлы маусымның болуы мен тайфундардың пайда болуынан көрінеді.

### Табиғи қауіпті жағдайлар

Сакурадзима
Жапон аралдары - Тынық мұхитындағы от сақинасының бөлігі. 1990 жылдардың басында әлемдегі вулкандық белсенділіктің 10% -ы Жапонияда тіркелген. Жыл сайын күші 4-тен 6-ға дейін 1500-ге дейін жер сілкінісі сирек емес. Еліміздің әр түкпірінде күн сайын ұсақ жер сілкіністері болып, ғимараттар шайқалуда.

Жапония бірнеше ірі жер сілкіністерін бастан кешірді:

* 1923 жылы 1 қыркүйекте Кантодағы үлкен жер сілкінісі болды (магнитудасы 8,3), ең қатты зардап шеккен Токио мен Йокогама қалалары болды - жүздеген мың адам қайтыс болды (542 мың адам әлі жоғалып кетті, 143 мың адам қайтыс болды), миллионға жуық адам үйсіз қалды өрттердің салдарынан.
* 1995 жылы 17 қаңтарда Кобеде жер сілкінісі болды (магнитудасы 7,3), 6434 адам қайтыс болды.
* 2011 жылдың 11 наурызында Жапония тарихындағы ең үлкен 9 баллдық жер сілкіністерінің бірі солтүстік-шығыс жағалауында болды, жер сілкінісі жойқын цунами тудырды. Ең көп зардап шеккен Мияги префектурасы және Сендай қаласы болды, мұнда толқын жотасының биіктігі 10 м-ге жетті.Сендай жағалауында 200-ден 300-ге дейін мәйіттер табылды.

2011 жылдың 11 мен 25 наурызы аралығында Жапонияда 1-ден 9-ға дейінгі жер сілкіністерінің толқыны болды. Куәгерлердің айтуынша, көптеген қалаларда ол үнемі дерлік дірілдеп тұрған. Осы жер сілкіністерінің барлығы Жапонияға соққан бірнеше қуатты толқындарды тудырды, 3-тен рекордтық 10 метрге дейін. «Фукусима-1» атом электр станциясына толқындар соғылды, нәтижесінде апат болды, бұл Чернобыль атом электр станциясындағы апаттан кейінгі ең ауыр радиациялық апат болды.

Бұл оқиғалар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Жапониядағы ең үлкен дағдарыс деп аталады.

Жапония жер сілкінісінің жиі болуына байланысты жер сілкінісін зерттеу мен болжау бойынша әлемде көшбасшы болды. Заманауи технологиядағы жаңалықтар сейсмикалық белсенді аймақтарда да зәулім ғимараттар салуға мүмкіндік береді.

Тағы бір табиғи қауіп - Жапонияға Тынық мұхиттан келетін тайфундар (жап. *台風* тайфу:),

Географиясы
-----------

Хоккайдо аралы
Жапон аралдары солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзыннан-ұзақ созылып жатыр. Жапонияның солтүстігінде, әсіресе Хоккайдо аралында, қар қалың түсіп, қысы едәуір суық болады, ал оңтүстігінің, Рюкю аралдарының ауа райы тропикалық климатқа жақын. *Жапония* – негізінен жылы әрі күн шуақты ел, алайда оның климаты әжептәуір ылғалды болып келеді.

Жапон аралдарының бүкіл ауданының алтындан бес бөлігіне жуығын қалың орманды, жартасты таулар алып жатыр. Ең биік тауы – Фудзи тауы. Ол – сөнген жанартау. Фудзиді жапондар киелі тау деп есептейді. Жапонияда толып жатқан сөнбеген жанартаулар, көптеген шипалы арасандар (ыстық бұлақтар) бар. Мұнда жер сілкіну жиі болып тұрады.

Жапония халқы негізінен теңіз жағалауын бойлай созылып жатқан құнарлы жазық алаптарда тұрады. Күріш алқаптарын, жеміс бақтары мен шай плантацияларын жыл сайын ұлғайып өсіп бара жатқан ірі қалалар ығыстырып, егістік жер тарыла түсуде.

Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
---------------------------

*Толық мақаласы: Жапония префектуралары*

Жапондардың салттары
--------------------

Жапондардың тұрмыс-тіршілігінде басқа бір мәдениетке ұқсамайтын өзіндік салты мол сақталған. Жапон үйлерінде жиһаз аз болады, еденіне күріш сабанынан тоқылған төсеніш - татами - төселеді. Жапондықтар аяқ киімдерін босағаға тастап, үйде шұлықпен немесе жалаңаяқ жүреді. Тамақтанатын әрі ұйықтайтын жері – еден. Сондықтан еденді әрқашан айнадай таза ұстайды.

Жапон өнері де, әсіресе кескіндеме өнері мен қуыршақ театры өзіндік ерекшеліктерге бай. Жапондар – сәнді гүл шоғын өте шебер жасайтын халық. Олардың дзю-до, каратэ, сумо күресі секілді ұлттық спорт түрлері бүгінде бүкіл дүние жүзіне белгілі.

Жапонияда Императордың билігі конституция арқылы шектелген: император - тек мемлекеттік символ боп табылады. Жапония Ұлыбритания сияқты – Конституциялық монархия болады.

Тарихы
------

Орта дзёмон қыш ыдысының үлгісі
Матсумото сарайы
Қазіргі *Жапония* аумағына адамдар неолит дәуірінде қоныстана бастаған. Алғашқы тұрғындар Азия құрлығынан топ-топ болып қоныс аударған деген жорамал бар. Олар жер өңдеумен, мал шаруасымен айналысқан (Джомон және Яйои мәдениеттері). Б.з.б. 2 ғ-дан бастап тайпалар одағы қалыптасып, ямато тайпалық одағы негізінде ежелгі *Жапон* мемлекеті пайда болды. Орталық мемлекеттік билік күшейіп, *ямато* билеушілері Қытай императорына бірнеше елшілік аттандырды (6 ғ.) және осы кезден бастап ел ішінде будда діні тарай бастады. *Ямато* патшалары өздерін "тенно" деп атады және бұл атау күні бүгінге дейін император деген ұғымды білдіреді. 645 жылы болған төңкерісінен кейін "Тайка" реформаларының нәтижесінде құл иелену жойылып, жалдамалы шаруалар мен ірі жер иелері пайда болды. 710 жылы алғашқы тұрақты астана Нара салынып, 784 жылы орталық Нагаоку, 794 жылы Хейан қалаларына көшірілді. 11 ғасырда да ірі-ірі әскери топтар арасында билік үшін күрес басталып, 1192 жылдан бастап үкімет билігі тек сөз жүзінде ғана сақталды. Шогундер елді әскербасыларының (*буши*) көмегімен басқарды. Бусилардың төменгі бөлігі ұсақ жер иелерінен тұрып, самурай деп аталды. Қытай мен Кореяны басып алған Шыңғыс хан империясы 1274 жылы және 1288 жылы екі рет *Жапонияға* сәтсіз жорық жасады. Елде 13 ғасырдан бастап сауда және қолөнер бірлестіктері (дза) көптеп құрыла бастады. Қалалардың саны өсті. 15 — 16 ғасырларда *Қытай* және *Кореямен* арадағы сауда дамыды. Кен орындары (алтын, күміс, мыс) пайда болды. *Жапония* жеріне алғаш рет еуропалықтар (1542 жылы португалдар, 1584 жылы испандар), христиан миссионерлері келе бастады. Иеясу Токугава (1542 — 1616) елдің бірігуін аяқтап, 1603 жылы сегун болып жарияланды. Токугава әулетінің билігі 1867 жылға дейін созылды. Аймақ билеушілері (*даймё*) үлкен жасақ ұстады. Оларға *самурайлар* қызмет етіп, еңбектері үшін күріш түрінде жалақы алды. Даймелердің үстінен қатаң бақылау орнатылды. Халық 4 әлеуметтік жікке (самурайлар, шаруалар, қолөнершілер, саудагерлер) бөлінді. Үкімет еуропалықтарға қарсы арнайы заңдар шығарып, олардың елге келуіне және *христиан* дінін насихаттауына тыйым салды. 1641 жылдан *Қытай* мен Голландия көпестері үшін Нагасаки (Дешима) порты ашылды. 18 ғасырдың аяқ кезінен бастап мануфактуралар (жібек өңдеу, қағаз, т.б.) пайда болып, нарықтық қатынастар дами бастады. 1850 — 1860 жылы *Жапония* АҚШ және еуропа мемлекеттердің қысымымен шетелдіктер үшін жаңа порттар ашуға мәжбүр болды.

1867 — 1868 жылғы *революциядан* кейін сёгундердің билігі аяқталып, жоғары билік императордың қолына өтті. Басқару жүйесі еуропалық үлгіге көшіріле бастады. 1871 жылы князьдіктер жойылып, орнына префектуралар құрылды. 1872 — 1873 жылы үкіметке төлейтін бірыңғай салық енгізілді. Нәтижесінде, 1868 — 1885 жылы 1300 жаңа өндіріс орындары ашылды. Кейбір кәсіпорындар арзан бағаға жеке меншікке, ең алдымен, аса ірі "Мицул", "Митсубиши", т.б. компанияларға сатылды. Сөйтіп, ірі кәсіпкерлер мен монархия арасында одақ қалыптасты. Бірте-бірте жапон билеушілері қорғаныстан сыртқы елдерге агрессиялық саясат жүргізуге көше бастады. 1876 жылы *Кореямен* екі арада тең емес Каихвас келісімі жасалынды. 1894 — 1895 жылы жапон-қытай соғысы болып, нәтижесінде, *Жапония* алғашқы отары Тайвань, Пенхуледао аралдарын басып алды және *Қытай* мен *Кореяға* өз үстемдіктерін орната бастады. 20 ғасырдың бас кезінде Маньчжурия мен *Корея* үшін Ресеймен қарым-қатынас шиеленісіп, 1904 — 1905 жылы орыс-жапон соғысы болып өтті. АҚШ пен Ұлыбританияның қолдауына сүйенген *Жапония* жеңіске жетіп, *Ресей* Кореядағы жапон үстемдігін мойындады және Қиыр Шығыстағы Порт-Артур, Дальний порттарынан, Оңтүстік Сахалин аралдарынан бас тартуға мәжбүр болды. 1910 жылы *Жапония* Кореяны толық жаулап алды. 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында (1914 — 1918) еуропа мемлекеттердің өзара соғысып жатқанын пайдаланып, Германияның Қытайдағы иеліктерін (Шандунг провинциясын, Маршалл, Мариан, Каролин аралдарын) басып алды да, Қытайға 21 талаптан тұратын Декларация тапсырды (1915, 18 қаңтар). Қытай бұл талаптарды, негізінен, орындауға мәжбүр болды. 1-дүниежүз. соғыс жылдарында Жапония өзінің Қиыр Шығыстағы бәсекелестерін (*Германия, Ұлыбритания, Ресей*) ығыстырды. 1914 — 1919 жылы өнеркәсіп өнімдері 13-тен 65 млрд. иенге өсті. Ресейдегі азамат соғысын пайдаланып, 1918 жылы 5 сәуірде Владивостокты басып алып, *Қиыр Шығыс пен Сібірге* баса көктеп енді. Алайда, 1922 жылы күзде жапон әскерлері кеңестік *Қиыр Шығысты* тастап шығуға мәжбүр болды. 1924 — 1925 жылы *АҚШ* және Ұлыбритания үкіметтерімен қайшылық күшейіп кетті де, Жапония КСРО-мен қарым-қатынас жасай бастады. 1929 — 1933 жылы елде экономикалық дағдарыс басталды. 3 млн-нан аса жұмыссыздар армиясы пайда болып, шаруалар да күрт кедейленіп кетті. "Жас офицерлер" ұйымдары пайда болып, үкіметтен елде әскери диктатура орнатуды талап етті. Сыртқы және ішкі саясатта әскерилердің беделі күрт өсті. 1931 жылы күзде *Маньчжурияда* қуыршақ үкімет (Маньчжоу — Го) құрылып, 1933 — 1936 жылы Қытайға қарсы агрессияны күшейтті. *Жапония* 1936 жылы қарашада Германиямен "Антикоминтерндік пактіге" қол қойды да, 1937 жылы шілдеде Қытайды толық жаулап алу үшін соғыс бастады. 1938 жылы Қытайдың неғұрлым дамыған шығыс бөлігін толық басып алып, Кеңес Одағы мен Моңғолияға шабуыл жасауға дайындалды. Бірақ 1938 жылы шілдеде Хасан көлі жағасында, 1939 жылы мамыр — тамыз айларында Халхин-Гол ауданында кеңес әскерлерінен жеңіліп қалды. Осыдан кейін жапондар "оңтүстік" бағытта, яғни еуропа мемлекеттер мен *АҚШ-тың Оңтүстік-Шығыс Азиядағы* отарларына шабуылды күшейтті. 1940 жылы қыркүйекте Үндіқытай түбегінің солтүстік басып алды. 1941 жылы 7 желтоқсан күні түнде жапон әскерлері ешқандай соғыс жарияламастан, америкалықтардың Гавай аралындағы негізгі соғыс базасы Перл-Харборға және Гуем, Манила, Ганконгке басып кірді. 1942 жылдың орта тұсына дейін Филиппинді, Тайландты, Үндіқытайды, Бирманы, Малайзия мен Индонезияны басып алды (қ. Екінші дүниежүзілік соғыс). 1945 жылы 6 — 9 тамыз күндері Америка әскери-әуе күштері Жапонияның 2 қаласына (Хиросима мен Нагасаки) атом бомбасын тастады. 1945 жылы 9 тамызда Кеңес әскерлері шабуылға шығып, *Маньчжурияны*, *Солтүстік Кореяны*, *Оңтүстік Сахалин* және *Куриль* аралдарын азат етті. 2 қыркүйек күні (1945) *Жапония* өзінің толық жеңілгендігі жөніндегі актіге қол қойды. Елге одақтастар атынан *АҚШ* әскерлері басып кірді. Жапония барлық отарларынан айырылып, ел экономикасы аса қиын жағдайда қалды. 1947 жылы 3 мамырда жаңа Конституция қабылданды. 1946 — 1949 жылы аграрлық реформа жүргізіліп, мемл. аппарат пен ағарту саласы демократияландырылды. Жүргізілген реформалар елдің әрі қарай жедел дамуына мүмкіндік туғызды. Корея соғысына (1950 — 1953) қажетті әскери тапсырыстың күрт артуы өнеркәсіптің жедел дамуына алып келді. Сөйтіп, 1950 жылдардан бастап экономика тез арада көтеріліп, 60-жылдардың аяғына таман *Жапония* дамыған елдер арасында *АҚШ-тан* кейінгі 2-орынға шықты.

Мемлекеттік және саяси құрылым
------------------------------

*Толық мақаласы: Жапонияның мемлекеттік жүйесі*
Алдыңғы император Акихито мен императрица Митико.
Жапония - конституциялық монархия. 1947 жылы 3 мамырда күшіне енген Конституцияға сәйкес Жапония императоры «мемлекет пен халық бірлігінің символы» болып табылады; ол барлық мемлекеттік тағайындаулар мен шешімдерді олар үшін жауап беретін министрлер кабинетінің ұсынысы бойынша қабылдайды. Дипломатиялық кездесулерде ол мемлекет басшысының рөлін атқарады. 2019 жылдан бастап Нарухито Жапонияның императоры болды, ал оның орнына ханзада Фумихито келеді.

Әдебиеті
--------

*Жапон* ауыз әдебиеті мен мифологиясы жақсы дамыған. *Жапон* жазба әдебиетінің алғашқы үлгілері — "*Коджики*" шежіресі (712) мен "*Манъесю"* өлеңдер жинағы (759). "*Коджики*" ертедегі мифтік әңгімелер, аңыздардан тұрады. "*Манъесю*" антологиясы халық поэзиясының 4516 үлгісін және алғашқы жазба әдебиет өкілдерінің (500-дей автордың) шығармаларын қамтыған. Шығармалардың көпшілігі танка жанры үлгісінде жазылған. 9 — 10 ғасырларда жапон прозасының алғашқы үлгілері пайда болды. Мурасаки Шикибудың "*Генджи — моногатори*" романы (11 ғасыр) — әлем әдебиетіндегі алғашқы романдардың бірі. 
"*Хейке — моногатори*" ("*Тайр әулеті туралы әңгіме*", 13 ғасыр), "*Тайхейки*" ("*Алып әлем туралы әңгіме*", 14 ғасыр) гунки (әскери эпопея) жанрында жазылған. 15 — 16 ғасырларда поэзия жетекші рөл атқарды. Театрлар ашылып, драматургиялық шығармалар жазыла бастады. Онда, көбінесе, әскери тақырыптар қамтылды. 15 ғасырда әскери эпопеяларды серілік романдар ығыстырып шығарды. Мысалы, "*Согамоногатари*" ("*Ағайынды Согалар туралы әңгіме*"), "*Ешицуне-ки*" ("*Ешицуне туралы әңгіме*"), т.б. 17 ғасырда Ихара Сайкакудың (1642 — 1693) "*Бір еркектің махаббат машақаты*" (1682) романы, Чикамацу Монзаемоның (1655 — 1724) пьесалары танымал болды. Бұл жылдары ақындар Басе (1643 — 1694), Бусано (1716 — 1783), Исса (1763 — 1827) шығармалары әдебиет тарихынан елеулі орын алды. 18 ғасырда Цурия Нанбоку (1755 — 1829), Каватаке Мокуами (1816 — 1893) сияқты драматургтердің есімі танымал болды. 
20 ғасырдың басында Киносита Наоенің "*Отты бағана*" романы, ақын Ишикава Такубокудың (1885 — 1912) "*Бір уыс құм*" (1910), "*Көңілсіз ойыншық*" (1912) шығармалары әдебиеттің даму бағытын айқындады. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония әдебиетінде жаңа кезең пайда болды. Қоғамның ішкі қайшылықтары әдебиетте де түрліше бағыттар мен ағымдар тудырды. Дәстүрлік бағыттың өкілдері — *Нагай Кафу, Сига Наоя, Масамуне Хакуте,* т.б. болды. Ясунари Кавабатаға "*Қарлы ел*" (1947), "*Мың қанатты тырна*" (1951) повестері мен "*Таулар дауысы*" (1953), "*Көне астана*" (1961) романдары үшін 1968 жылы Нобель сыйлығы берілді. 20 ғасырдың 2-жартысында Шимода Сейджидің "*Таңсәрі*" (1970), Накадзато Кисенің "*Айырық*" (1963), Суми Суэннің "*Өткелсіз өзен*" (1970), Кубода Сейдің "*Сякунаго деревнясының күнделігі*" (1972) романдарында Жапонияның өткір әлеуметтік мәселелері көтерілді. Жапон әдебиетінен қазақ тіліне "*Жапон ертегілері*" (1959), "*Жапон әңгімелері*" (1965), "*Хиросима қасіреті*" (жинақ, 1969),Шимазаки Тоссонның "*Орындалмаған өсиет*", Эндо Сюсанудың "*Әйел жүрегі*" (1970) кітаптары аударылды. М.Әуезов (1960), Ғ.Мүсірепов (1967) Жапонияда болып, екі ел қаламгерлері арасындағы шығармалар байланыстардың негізін қалаған.

Өнері
-----

 Гейша
*Жапония* өнерінің өзіндік ұлттық ерекшеліктері мол. Төбесі сабанмен жабылған ағаш құрылыстар *Жапония* архитектурасының ежелгі ескерткіштеріне жатады (б.з.б. 1 ғасырдағы Изумо Исе ғибадатханасы). 6 ғасырда будда дінімен бірге келген *қытай* мәдениеті *Жапония* архитектурасында өз таңбасын қалдырды (Хорюджи, Якушиджи, Төдайдан ғибадатханалары). Жапонияның астанасы Нора 8 ғасырда қытай үлгісімен салынды. 12 — 16 ғасырларда *Жапония* тұрғын үйінің жаңа түрі қалыптасты. 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап *Жапония* архитектурасы Батыс Еуропа мен Американың ықпалында болды. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін *Жапония* архитектурасы ұлттық дәстүрде дами бастады, ірі қалаларды жаңарту ісі қолға алынды (*Токио, Нагасаки, Хиросима*). *Жапония* бейнелеу өнерінің ежелгі ескерткіштері неолит дәуіріне саяды. Б.з.б. 3 ғасырда қоңырау пішінді қола бұйымдар мен айналарға жапырақ, т.б. суреттер салу, 3 — 6 ғасырларда "*ханива*" — адамдар мен аңдардың балшықтан домбаздалған бейнелерін жасау өнері дамыды. 9 — 11 ғасырларда діни мүсінді нақыштай түсуге көңіл аударылса, 12 — 14 ғасырларда өнердің бұл түрі монументті сипат алды (Камакурадағы Будда мүсіні, 13 ғасыр). *Жапония* өнеріне 14 ғасырдан бастап *Қытай* кескіндемесі елеулі ықпал етті. 16 — 18 ғасырларда жанрлық кескіндеме дами түсті. 19 ғасырдың аяғында еуропа стильмен сурет салу дәстүрге енді. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін *Жапония* бейнелеу өнерінде кескіндеме (*Тошико, Маруни Ири,* т.б.), графика (*Уэно Маното, Хирохару Нии*, т.б.) жанрлары дамыды. Жапония музыкасы туралы алғашқы деректер 3 ғасырдан сақталған. 7 ғасырда сарай музыкасы дамыды. *Жапония* ұлттық музыкасынан корей, қытай, үнді халықтары музыкалық мәдениетінің ықпалы да байқалады. Ежелгі музыкалық дәстүрлер де жақсы сақталған. Соның бір түрі — кагура. Бұл — мифтік сюжетке негізделген ғұрыптық би. Қазіргі кезде халық биі түрінде кездеседі. Музыка халық аспаптары: *сямисэн кото* (ішекті аспаптар), *хи тирики* (үрлемелі аспап), *фуэ, шакухачи* (бамбук флейталар). 16 ғасырдан бастап Еуропа музыкасы тарай бастап, 1868 жылдан кейін кең өріс алды. Жапонияның қазіргі музыкасын шартты түрде дәстүрлі, ұлттық және батыс мектебі деп 3 бағытқа бөледі. Дәстүрлі мектептің көрнекті өкілі композитор Миячи (1883 — 1956) болды. Қазіргі ұлттық мектептің өкілдері: *Ясуджи, Мақудайра, Ифукуба*, т.б. Жапонияның музыкалық орталықтары *Токио', Осоко, Киото, Нагоя* сияқты консерваториялары бар ірі қалаларға шоғырланған. *Жапония* театры тарихында гигаку (7 ғасыр), бугаку (11 ғасырдан кейін), сингаку, саругаку деп аталатын халық өнерінің түрлері белгілі орын алады. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында *симпа, сингэки, синкокучэки* сияқты театр өнерінің жаңа түрлері пайда болды. *Шингеки* — еуропа театр ықпалымен 20 ғасырдың басында пайда болған драмалық жанрында Жапонияда алғашқы кинофильм 1899 жылы түсірілді. 1908 жылы *Киото* мен *Токиода* отандық киностудия ашылды. Алғашқы кезде осы заманғы сюжетке және тарихи аңыздарға негізделген фильмдер жасалды. 1931 жылы дыбысты кинолар шыға бастады. 20 ғасырдың ортасында тәуелсіз кино өндірісі мен прокаттық кинокомпаниялар пайда болды. Ұлттық және еуропалық киноның озық дәстүрін дамытқан Куросава шығармашылығы Жапонияның кинематографиясының жаңа өрістеу кезеңін бастады. 20 ғасырдың 60 — 70-жылдары және одан кейінгі кезеңде бейбітшілікті насихаттап, адамгершілікті паш еткен "*Ұмытпа сол бір күндерді*" (1963, реж. Х. Теенгахара), "*Ереуілші*" (1967, реж. М.Кобияши), "*Трамвай доңғалағының дүрсілімен*" (1971, реж. Акира Куросава), т.б. көптеген көркемдігі жоғары фильмдер шықты. Жапонияның ғылыми-көпшілік және мультипликациялық фильмдері де айтарлықтай табысқа жеткен.

Қазақстан мен Жапония арасындағы экономика­лық ынтымақтастық
------------------------------------------------------------

Соңғы төрт-бес жыл бедерінде екі елдің өзара сауда-эко­номикалық қатынастары еселеп арта түскен. 2005 жылы Қазақстан мен Жапония ара­сындағы тауар айналымы 736,1 миллион долларды құраса, 2006 жылдың жарты жылында ол 439,2 миллион долларға жетіп отыр. Мұны өткен жылдың аталған мерзімімен салыстырғанда 21 пайызға артқандығын көруге болады. Ал Қазақстан Жапония рыногына негізінен ферроқорытпа, болат, титан, жерасты сирек металдарын экспорттаса, бұл ел бізге автокөліктер мен олардың бөлшектерін, сондай-ақ электр жабдықтары мен тұрмыстық техникаларды импорттап келеді.

Біраз жылдардан бері Жапонияның халықаралық ынтымақтастық банкі Қазақстанда несие беру арқылы бірқатар жобаларды жүзеге асыра бастады. Олардың ішінде темір жол көлігінің тасымал қуатын арттыруға, Ертіс өзені үстінен көпір құрылысын салуға, Астанадағы халықаралық әуежайды қайта жөндеуден өткізуге, Батыс Қазақстанда көлік жолдары жүйесін дамытуға, Атыраудағы мұнай өңдеу зауытын күрделі жөндеуден өткізуге арналған жобалар бар. Бүгінде солардың бірқатары жүзеге асырылды да.

*Қазақстан мен Жапония* арасындағы өзара ынтымақтастықтың жаңа сатыға көтеріліп, байланыстардың орныға бастауына 1994 жылдың сәуірінде және 1999 жылдың желтоқсанында Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың осы елге жасаған ресми сапарлары негіз қалағанын атап өткен жөн. Екі мемлекеттің гуманитарлық саладағы ынтымақтастығы да уақыт өткен сайын жақсарып келеді. Оған Қазақстан басшысының Токиоға жасаған алғашқы сапары барысында Нұрсұлтан Назарбаевтың Жапонияның сол кездегі Премьер-Министрі М.Хосокаваға соғыс жылдарында Қазақстан аумағында әскери тұтқында болып, қайтыс болғандардың тізімі бар "*Естелік кітапты*" табыс еткені дәлел болмақ.

Жапон даналығы
--------------

1. Ойладың ба? - Істе!, Істедің бе? - Ойланба!
2. Кеткенді - ұстама! Келетіннен - қателесіп қалма!
3. Жақсының жауы болған жақсы, жаманның досы болғанша.
4. Қарапайымдық - ұлы адамға тән.
5. Жоғарыға көтерілгісі келетін адам - баспалдақ ойлап табады.
6. Күйеуі мен әйелі қол мен көз тәрізді болуы керек: қол ауырса - көз жылайды, көз жыласа - қол жасын сүртеді.
7. Алыс сапар да - жақын жолдан басталады.
8. Әдемі гүлдер - жеміс әкелмейді.
9. Тек қана жатқан адам - ешқашан сүрінбейді.
10. Бір жылы сөз - қыстың үш айын да жылы етуі мүмкін.
11. Ақымақ пен есуасқа - арқашан жол бер!
12. Қолыңнан келгенше істе, ал қалған жағы тағдырдың жазғаны.
13. Күлкі шыққан үйге - бақыт келеді.
14. Күлімдеген жүзге - ауыр сөз айтуға болмайды.
15. Суық шай мен суық күрішке - шыдауға болады,
16. Суық көз қарас пен суық сөзге - шыдау қиын.
17. Қалаған қыз - қабырғадан өтеді.
18. Сұрау - бір минуттық ұят, ал білмеу - өмірдің соңына дейін - ұят.
19. Терең өзендер - дыбыссыз ағады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Facts about Japan, General Information. Тексерілді, 29 қаңтар 2017.
2. 1 2 3 4  World Economic Outlook Database, April 2019 – Report for Selected Countries and Subjects.  International Monetary Fund (IMF) (May 2019).
3. ↑  2018 Human Development Report.  United Nations Development Programme (2017). Тексерілді, 23 наурыз 2017.
4. ↑  にほん【日本】  (жап.).  Сёгакукан. Тексерілді, 27 қараша 2016.
5. ↑  Сейсмологи повысили оценку магнитуды землетрясения в Японии до 8,9.
6. ↑  Жапонияда 2011 жылдан бергі ең қуатты жер сілкінісі болды
7. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Жапония |
| --- |
|  |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Азия елдері |
| --- |
|  |
| Егеменді елдер | 
Армения • Ауғанстан • Әзірбайжан1 • Бангладеш • Бахрейн • Бруней • Бутан • Біріккен Араб Әмірліктері • Вьетнам • Грузия1 • Жапония • Израиль • Индонезия3 • Иордания • Ирак • Иран • Йемен2 • Камбоджа • Катар • Кипр1 • Солтүстік Корея • Кувейт • Қазақстан4 • Қырғызстан • Қытай • Лаос • Ливан • Малайзия • Мальдивтер • Моңғолия • Мысыр2 • Мьянма • Непал • Оман • Оңтүстік Корея • Өзбекстан • Пәкістан • Ресей4 • Сауд Арабиясы • Сингапур • Сирия • Тәжікстан • Тайланд • Түркия4 • Түрікменстан • Үндістан • Филиппин • Шри-Ланка • Шығыс Тимор |  |
|  |
| Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер | 
Абхазия • Қытай Республикасы • Оңтүстік Осетия • Солтүстік Кипр • Таулы Қарабақ Республикасы |
|  |
| Тәуелді және арнайыәкімшілік аймақтар | 

|  |  |
| --- | --- |
| Аустралия | 
Кокос (Килинг) аралдары • Кристмас аралы |
|  |
| Қытай | 
Гонконг • Макао |
|  |
| Ұлыбритания | 
Акротири мен Декелия • Үнді мұхитындағы Британия аймағы |

 |
|  |
| 1 Жүргізілген шекара бойынша жартылай Еуропада немесе толықтай Азияда. 2 Африкада. 3 Океанияда. 4 Еуропада. |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Жапон теңізі бойындағы елдер |
| --- |
|  |
| 

Жапония • Корей Халық Демократиялық Республикасы • Корея Республикасы • Ресей
 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Сары теңіз бойындағы елдер |
| --- |
|  |
| 

Жапония • Корея Республикасы • Қытай
 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Шығыс Қытай теңізі бойындағы елдер |
| --- |
|  |
| 

Жапония • Корея Республикасы • Қытай • Тайвань
 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Отүстік Азия аймақтық достастық ассоциациясы (SAARC) |
| --- |
|  |
| Мүшелері | 
 Ауғанстан •  Бангладеш •  Бутан •  Мальдив Республикасы •  Непал •  Пәкістан •  Үндістан •  Шри-Ланка |
|  |
| Бақылаушылар | 
 АҚШ •  Еуропа одағы •  Жапония •  Корея Республикасы •  Қытай •  Иран |

 |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы |
| --- |
|  |
| 

АҚШ • Аустралия • Аустрия • Бельгия • Германия • Грекия • Дания • Жаңа Зеландия • Жапония • Израиль • Ирландия • Исландия • Испания • Италия • Канада • Колумбия • Корея Республикасы • Латвия • Литва • Люксембург • Мажарстан • Мексика • Нидерланд • Норвегия • Польша • Португалия • Словакия • Словения • Түркия • Ұлыбритания • Финляндия • Франция • Чехия • Чили • Швейцария • Швеция • Эстония
 |  |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Үлкен сегіздік |
| --- |
|  |
| 

АҚШ • Германия • Жапония • Италия • Канада • Ресей (мүшелігі тоқтатылған) • Ұлыбритания • Франция
**Бақылаушы:** Еуропа одағы
 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Үлкен жиырмалық |
| --- |
|  |
| 

АҚШ • Аргентина • Аустралия • Бразилия • Германия • Еуропа одағы • Жапония • Индонезия • Италия • Канада • Оңтүстік Корея • Қытай • Мексика • ОАР • Ресей • Сауд Арабиясы • Түркия • Ұлыбритания • Үндістан • Франция
 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Шығыс Азия елдері саммиті |
| --- |
|  |
| 

АҚШ • Аустралия • Бруней • Вьетнам • Жаңа Зеландия • Жапония • Индонезия • Камбоджа • Қытай • Лаос • Малайзия • Мьянма • Ресей • Оңтүстік Корея • Сингапур • Тайланд • Үндістан • Филиппин
 |

 |

 |

 |