recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Басқа мағыналар үшін Қазыбек би ауданы деген бетті қараңыз.*
**Қазыбек би ауданы** — 1928-1963 және 1964-1997 жылдары болған Қарқаралы округі, Шығыс Қазақстан және Қарағанды облыстарындағы әкімшілік-аумақтық бірлік. Орталығы - Егіндібұлақ ауылы.

Тарихы
------

Аудан 1928 жылы Қазақ АКСР Қарқаралы округінің құрамында **Қу ауданы** деген атпен құрылды. 1930 жылы Қазақ АССР-нің тікелей қарамағына өтті. 1932 жылы Шығыс Қазақстан облысына кірді. 1934 жылы 4 шілдеде Қу ауданы Қарқаралы округіне берілді.

1936 жылы 29 шілдеде Қу ауданы Қарағанды облысына берілді. Осы уақытта оның құрамына келесі ауылдық кеңестер кірді: Арқалық, Балықтыкөл, Бастал, Бүркітті, Достар, Доғалаң, Едірей, Мыржық, Сарытау және Шарықты.

1955 жылы Семей облысында жойылған Абыралы ауданының Алғабас ауылдық кеңесі аудан құрамына енді. Сол жылы Абай ауылдық кеңесі құрылды.

1956 жылы Едірей ауылдық кеңесі Арқалыққа, Достар - Балықтыкөлге, Мыржық - Сарытауға қосылды. Бастал ауылдық кеңесі Егіндібұлақ деп өзгертілді. Комсомол және Шөптікөл ауылдық кеңесі құрылды.

1957 жылы Алғабас ауылдық кеңесі Бүркіттіге қосылды.

1961 жылы Доғалаң ауылдық кеңесі Сарытауға, Шөптікөл - Шарықтыға қосылды.

1962 жылы Бүркітті ауылдық кеңесі Алғабас болып өзгертілді.

1963 жылы 2 қаңтарда Қу ауданы жойылып, оның аумағы Қарқаралы ауданына берілді.

1964 жылы 31 желтоқсанда аудан **Егіндібұлақ ауданы** деген атпен бұрынғы құрамында қалпына келтірілді (Алғабас, Арқалық, Балықтыкөл, Егіндібұлақ, Комсомол, Сарытау және Шарықты ауылдық кеңестері).

1975 жылы Айрық ауылдық кеңесі құрылды.

1977 жылы Алғабас ауылдық кеңесі Талды ауданына берілді.

1986 жылы ауданда 8 ауылдық кеңес болған: Абай, Айрық, Арқалық, Балықтыкөл, Егіндібұлақ, Комсомол, Сарытау және Шарықты.

1986 жылы Қаракөл ауылдық кеңесі құрылды.

1988 жылы Алғабас ауылдық кеңесі Талды ауданынан Егіндібұлақ ауданына қайтарылды.

1990 жылы Алғабас ауылдық кеңесі Семей облысының Абыралы ауданына берілді.

1993 жылы 4 мамырда Егіндібұлақ ауданы **Қазыбек би ауданы** болып өзгертілді.

1997 жылы 23 мамырда Қазыбек би ауданы таратылды. Сонымен бірге бүкіл аумақ Қарқаралы ауданына берілді. Таратылған кезде ауданда 8 ауылдық округ болды: Абай, Айрық, Арқалық, Балықтыкөл, Егіндібұлақ, Қаракөл, Комсомол, Сарытау және Шарықты.

Халқы
-----

| 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  5684 | ▲9343 | ▲15249 | ▲16404 | ▲19393 |

Әдебиет
-------

* Қарағанды облысының әкімшілік-аумақтық құрылымының тарихы туралы анықтамалық. — Қарағанды: Қарағанды облысының мемлекеттік мұрағаты, 2006.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ КСР. 1986 жылғы 1 қаңтарға әкімшілік-аумақтық бөлінісі
2. ↑  Ресей империясы, КСРО халық санақтары
**Цесна футбол клубы** —Қазақстан бірінші Лигасында, ойнайтын, Қазақстан футбол клубы. Жас команда болғандықтан әлі бірінші Лигада 2010 жылы алғашқы маусымын өткізді. Ең жоғарғы орны - 5 орын 2010 жылы.

Қазақстан Футболына үлкен қосып жүрген "Цесна" командасының негізі 2000 жылы қаланды. Содан бері жасөспірімдерді тәрбиелеумен келе жатқан команда 2008 жылға дейін Алматы ФК деген атпен Қазақстан Премьер Лигасында өнер көрсетіп, тіпті аз уақыттың ішінде Қазақстан Кубогын жеңіп үлгерді. Және Еврокуктарда бақ сынады. 2008 жылы Алматы ФК мен Мегаспорт ФК қосылып Локомотив деген атпен базасын елордасы Астанаға ауыстырғаннан кейін команданы қайта жасақтап Қазақстан бірінші Лигасының алғашқы маусымында-ақ 5-ші орыннан көрінді.

Құрылу тарихы
-------------

2009 жылы 29 маусым күні "Цесна" корпарациясының күшімен "Цесна" балалар-жасөспірімдер клубы ашылды. Клуб құру Әділбек Жақсыбековтың жоспары десекте болады. Ол қаладағы 1986 жылғы жас өрендерді №8 балалар-жасөспірімдер мектебіне шақырды.

Осы бағытпен жыл сайын жас балалардың командаға келуімен дәл осылай команда өз жұмысын тиянақты жасай берді. Бүгінгі күнге дейін "Цесна" клубы Қазақстан футболының ойыншыларын тәрбиелеуші түп тамыры болып саналып келеді.

Қазіргі таңда клубта 7 жастан 18 жасқа 300-дей оқушы тәрбиеленуде. Жаттықтырушылар саны - 21. Барлық жас шамасының тәрбиеленушілері жыл сайын халақаралық және Республикалық турнирлерге қатысып жүр. Жұмыс істеп келген 10 жылдың ішінде клуб 193 футболшы тәрбиелеп шығарды.

### Клубта тәрбиеленген танымал ойыншылар

Сергей Остапенко  
Сергей Ларин  
Абзал Жұмабаев  
Ақжол Серікжанов  
Тельман Зунунов  
Бақыт Әбуов  
Марат Шахметов  
Андрей Шабанов

Сілтемелер
----------

* Рсеми сайты Мұрағатталған 15 наурыздың 2012 жылы.
* Қазақстан бірінші Лигасының кестесі Мұрағатталған 2 шілденің 2010 жылы.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Қазақстан Бірінші лигасы 2010 |
| --- |
|  |
| 

Ақтөбе-Жас • Ақ бұлақ • Асбест • Астана • Болат-АМТ • Восток • Гефест • Екібастұз • Каспий • Қазақмыс • Қайсар • Қызылжар • Лашын • Спартак (Семей) • Сұңқар • Цесна • ЦСКА (Алматы) • Іле-Сәулет
 |

 |
**Әлеуметтік өзгеріс** - *Әлеуметтік өзгеріс* барысында әлеуметтік жүйе, олардың ішкі құрамдас бөліктері мен құрылымдары, байланыстары мен карым-қатынастары бір күйден екінші күйге ауьісу, не кейбіреуі жаңадан пайда болу, немесе жоғалып кету ахуалын бастан өткереді. *Әлеуметтік өзгеріс*, негізінен, екі деңгейде: микродеңгейде және макродеңгейде өрбиді. *Әлеуметтік өзгеріс* "әлеуметттік даму" ұғымымен шатастыруға болмайды. Өйткені, қоғам өміріндегі өзгерістер мен әлеуметтік қозғалыстардың барлығы бірдей оның сапалық даму Деңгейін бейнелей алмайды; кейде олар әлеуметтік даму процесін тежеп, оның құрылымдарын тоқырата түсуі мүмкін. Сондықтан да әлеуметтану ғылымында *Әлеуметтік өзгеріс* және "Әлеуметтік қозғалыс" ұғымдары "әлеуметтік даму" ұғымымен салыстырғанда кең мағынада қарастырылады. Ал әлеуметтік даму дегеніміз - жаңа қоғамдық карым-қатынастардың, институттардың, нормалар мен құндылықтардың пайда болуына жетелейтін күрделі құрылымдық процесс. Әлеуметтік дамуды бағалаудың әртүрлі: экономикалық, құқықтық, мәдени, рухани, т.б. өлшемдері калыптаскан. Оның мән-мазмұнын жете, толыққанды түсіну үшін нақты әлеуметтік ортаны зерттейтін ғылым салаларының, әсіресе, әлеуметтік философияның жетістіктері пайдаланылады. Жалпы қоғамды, оның құрылымдық элементтерін дамытатын немесе тоқырататын Әлеуметтік өзгерістердің негізгі себептері мен факторлары туралы әлеуметтанушылар әлі ортақ бір пікірге келген жоқ Әлеуметтанулық ғылымында әлеуметтік жанжал деген ұғымның өзіне қатысты әр алуан пікір калыптасқан. Кей ғалымдар оны әлеуметтік қарама-қарсылықтар немесе белсенді адамдар мен топтар арасындағы шынайы күрес ретінде, ал басқа әлеуметтанушылар оны қоғамдағы қарама-қарсылықтың пісіп жетілуі мен дамуының жоғары сатысы ретінде түсіндірді. Шын мәнінде, әлеуметтік қарама-қайшылық пен әлеуметтік жанжал бір-біріне астасып жататын ұқсас ұғымдар емес. Әлеуметтік қарамақарсылық бір-біріне қарсы тараптар күресі ашық та айқын сипат иеленіп, әлеуметтік шиеленіс әбден асқыну деңгейіне өткен кезде ғана әлеуметтік жанжалға ұласады. Ал, Т.Парсонс сияқты функционалдық бағыттағы ғалымдар Әлеуметтік өзгерістерді "қозғалмалы тепе-теңдік" ретінде карастырып, оны қоғамның әлдебір бөлігіне, не бүгіндей әлеуметтік жүйеге телиді. Адамзат қоғамы тарихында Әлеуметтік өзгерістердің, негізінен, эволюциялық жөне революциялық екі пішімі кеңінен мәлім. Жалпы кез келген әлеуметгік жүйедегі оң қабылдаған өзгерістер ретсіз, бейберекет түрде емес, белгілі бір бағдарлылықпен, қарапайымнан күрделіге, төменнен жоғарыға қарай, яки прогрессивті, жүйелі түрде жүріп жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
*Басқа мағыналар үшін Есіл (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Есіл даласы**  – Батыс Сібір жазығының оңтүстігінде, Ертіс және Тобыл өзендерінің аралығында жатқан орманды жазық.

Георгафиялық орны
-----------------

Батысында Орал тауына, оңтүстігінде Торғай үстірті мен Көкшетау қыратына дейін созылып жатыр. Оңтүстік бөлігі Солтүстік Қазақстан облысы жерін қамтиды. Солтүстік бөлігі Ресейдің Қорған, Түмен, Омбы облыстары жерінде.

Жер бедері
----------

Көл, өзен аңғарлары, жал, бұйраттан тұратын даланың жер беті саз, балшықтан, құм, құмайт, т.б. борпылдақ жыныстардан түзілген. Ойпаң жерлері суффозиялық процесс нәтижесінде пайда болған.

Климаты
-------

Климаты тым континенттік: қысы суық, жазы ыстық. Қыс ерте түседі. Қар 150 — 170 күнге дейін жатады, қалыңдығы 30 см-ге дейін жетеді. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 — 400 мм, оның 250 мм-і жаз айларында түседі.

Су торабы
---------

Даламен Тобыл, Есіл өзендері ағып өтеді. Олар, негізінен, қар суымен толығатындықтан, жаздың аяғына қарай едәуір тартылады. Ірі көлдері: Жалаулы, Сілетітеңіз, Теке, Үлкен Қараой, Шағалалытеңіз.

Топырағы мен өсімдігі
---------------------

Сұр, қара, қызыл қоңыр сортаң топырағында көктеректі-қайыңды және қайыңды ормандар мен бұталы қалың тоғайлар өседі. Олар даланың 40%-ін құрайды. Тоғайлар арасын астық тұқымдас әр түрлі шөптер өсетін шалғынды дала алып жатыр. Дала қазіргі уақытта түгелдей дерлік жыртылып, егістікке айналған. Ет-сүт бағытындағы мал шаруашылығы, биязы жүнді қой және шошқа шаруашылықтары дамыған.

**Западно-Сибирская равнина:**  

1. Есіл жазығы  

2. Құлынды даласы  

3. Барабы жазығы  

4. Васюган жазығы  

5. Сибирские Увалы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Майжарылған** – Шу-Іле тауларының орта тұсында орналасқан тау.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы жерінде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 40 – 42 км-ге созылып жатыр. Енді жері 22 – 25 км. Ең биік жері 540 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тау төмен палеозой мен силурдың метаморфты шөгінді жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Беткейлері эрозия күштер әрекетінен қатты тілімделген. Беткейлерінен Қарасай өзені бастау алып Балқаш көлінің оңтүстігіндегі Алакөл көліне құяды. Өзен арналары көктемде ғана суға толады. Жаз айларында құрғап қалады.

Өсімдігі
--------

Майжарылған тауы шөл және шөлейт белдемде жатқандықтан оның сұр, сортаңды сұр топырағында шөлге төзімді жусан, бетеге, қараған, баялыш, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Гаучо** (исп. gáucho, порт. gaúcho)- Аргентина,Уругвай және Бразилиядағы ковбойларға ұқсас әлеуметтік, сонымен қатар, кейбір жағдайларда субэтникалық топ. Боливияда "гаучо" сөзімен барлық аргентиналықтарды атайды. Бразилияда бұл термин белгілі бір штатта тұратын халықты атау үшін қолданады.

Географиялық специфика
----------------------

Мемлекетке байланысты гаучолардың өзінің мәдени-тілдік және атаулық ерекшеліктері бар:

* Гаучо — (кампос және пампасы — Аргентина, Уругвай, Оңтүстік Бразилия)
* Гуасо — (Чили)
* Сертанежу ( сертон облыстары, Солтүстік-Батыс Бразилия)
* Льянеро (льянос, Венесуэла)
* Вакеро (Мексика, Оңтүстік-Батыс АҚШ)
* Чарро (Мексика)
* Ковбой АҚШ

Дереккөздер
-----------



 Мұрағатталған 18 қыркүйектің 2007 жылы.
**Алма Ахметова** (20.12.1920 жылы туған, Қостанай облысы Жангелдин ауданы 2-ауылы) — актриса, Қазақстанның халық артисі (1975).

Алматы театр училищесін бітірген (1939). Училище бітірердегі дипломдық спектакльде Шиллердің "Зұлымдық пен махаббатындғыа" Луизаның рөлін ойнады. Атырау облысы драма театрындағы тұңғыш рөлі — М.Әуезовтің "Айман — Шолпанындағы" Шолпан. Ол бұдан кейін осы театр сахнасында Ұлжан, Маржан, Көклан (М.Әуезовтің "Абай", "Қарагөз", "Қарақыпшақ Қобыландысында"), Любовь Яровая (К.Треневтің осы атты спектаклінде), Таңқабике (М.Кәрімнің "Ай тұтылған түнінде"), Толғанай (Ш.Айтматовтың "Ана — Жер Анасында"), Лээна Туйск (Э.Раннеттің "Адасқан ұлында") сияқты рөлдерді сомдады. Сондай-ақ, Мақпал (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш — Баян сұлуында"), Лабрина (А.Парнистің "Афродита аралында"), Ана (А.Жағанованың "Жаналқымында"), Ана (Б.Қорқытовтың "Боздағын күткен бейбақтарында"), Әңке (З.Ақышевтің "Жаяу Мұсасында") т.б. рөлдерде А. өзінің хас шебер актриса екенін көрсетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
**Әлмағамбет Оспанұлы** (1886, қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданы Шилі мекені — 1966, сонда) — ақын, ұстаз, молда. Торғай қаласындаЫ. Алтынсарин ашқан қолөнер мектебінде оқып, 1905 жылы бітірген. 1911 — 16 жылдары Троицкідегі "Расуля" медресесін тамамдаған. 1917 — 23 жылдары өз ауылында "Бостандық" мектебін ашып, А.Байтұрсынов емлесімен сабақ берген. 1925 жылы Торғай уезі мұсылмандары Әлмағамбетті дін басшысы — Мұхтасиб етіп сайлады. Осы қызметі үшін Әлмағамбетті Кеңес өкіметі қуғынға ұшыратып, екі рет тұтқындап (1929, 1931), екеуінде де 10 жылға соттады. Ақталып шыққан соң Ақтөбе облысының Ырғыз, Қостанай облысының Жангелдин, Қарабалық аудандарында мұғалім болып істеді. 1941 жылы "халық жауы" деген жаламен қайтадан 8 жылға сотталып, кейін Маринскіге жер аударылды. 1944 жылы босап шығып,1961 жылы туған ауылында қайтып оралды. Әлмағабеттің алғашқы өлеңдері "Айқап" журналы мен "Қазақ" газетінде жарияланған. Оның "Қош, Торғай" деген көлемді толғауы, "Жастарға айтар сөз", "Арақ туралы", "Жазушыдан ақырғы сөз" деген өлеңдері халық арасына кең тараған өлеңмен жазған шежіресі бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Рим және оның қарамағындағы жерлер
     Рим республикасы
     Рим империясы
     Батыс Рим империясы
     Шығыс Рим империясы

Адрианның патшалығындағы империя 
**Ежелгі Рим** (лат. *Roma antiqua*) — ерте заманның бас өркениеттеренің бірі, өз атауын Ромулдың атымен аталған астанасының есімінен алды. Рим орталығы Капитоли мен Палатин, Квиринал қоршаған батпақты жазықтықта құрылды. Рим өркениетіне этрусктер мен көне гректердің мәдениеті үлкен ықпал етті. Көне Римнің күштілігінің шыңы, б. з. II ғасырына келді. Сонда оның қол астындағы жерлер солтүстігінде қазіргі Шотландиядан, оңтүстігінде Эфиопияға дейін, шығысында Армениядан, батыста Португалияға дейін созылды.

Тарихы
------

Көне Рим тарихының кезеңдері:

* Патшалар дәуірі (754/753 жылдардан — 510/509 жылға дейін).
* Республика (510/509 дан — 30/27 жылға дейін)
	+ Ерте Республика (Б. з. б. 509—265 жылдар)
	+ Кейінгі Республика (Б. з. б. 264-27 жылдар.)

*Толық мақаласы: Рим империясы*
* Империя (30/27 г до н. э. — 491 г. н. э.)
	+ Ерте Империя Принципат (27/30 г до н. э. — 193 г. н. э.)
	+ III ғасыр дағдарысы (193—284 жж.)
	+ Кейінгі Империя Доминат (284—476 жж..)

Көне Рим картасы
Бұл бағытта жұмыс істеген КСРО зертеушілері С. Л. Утченко Римді өзгеден бөлек ерекше өркениет құрды деп есептейді.
**Кейінгі орта ғасыр ескерткіштері.**

Кейінгі орта ғасыр ескерткіштері Павлодар облысының аумағында әлі зерттелген жоқ. Тек бертінде осы уақытқа жататын археологиялық материал алынды. Ол – Железинка ауданында Вторы 3 қонысының бірінші қабатынан табылған керамика. Ішіне қарай аздап майысқан банка формалы дөңгелек ыдыстар, екі тісті тарақпен қоғаштата өрнек салынған. Сыртқы беті көлбеу ойықтармен көркемделген. Ұзын бойы мен түбіне де осындай ойықтар түсірілген. Осы керамикаға ұқсайтындар зерттеушілер сібір татарларының арғы аталарына телитін Малый Чуланкуль 1 зираты мен Вознесенский қалашығының кейінгі орта ғасырлық материалдарында белгілі.

Таяуда табылған «Қалабалғасын» (Қалабасын) мұнарасының қалдықтары зерттелмеген ескерткіштердің бірі болып табылады.

### Павлодар облысы орта ғасырларда

### Павлодар облысында дамыған орта ғасыр Х-ХІІІ ғ.ғ.

Сілтемелер
----------

1. С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
**Мид Маргарет** (1901-1978) - американ антропологы, есімі архаикалық мәдениеттер формасын зерттеулері және мәдени антрапология саласындағы жұмыстары арқылы белгілі. 

"Мәдениет пен тұлға" мәселесін 3 бағытта дамытты: балаларды әлеуметтендіру, сексуалдық рөлдердің мәдени мәні, тұлғаның әлеуметтік және мәдени өлшемі мәселелерін зерттеу. Мид зерттеулерін теориялық тұжырымы мынандай: мәдени норма өлшемдерін "Қарабайыр өркениеті" дихотомиясынан бас тартуға дейін релятивтендіру; ғылымды тек әртүрлі, оның ішінде діни де ақиқаттарды тану процесі деп қарайтын неоканттық гносеологиялық үлгі; нақты мәдениеттегі қоғамдық сананың сипаты сол мәдениет үшін маңызды ұғымдармен жиынтығымен анықталады деп танитын философиялық симантика. Мид мәдениет тарихында мәдениеттің 3 түрлі типін ажыратады: баларлары ата-бабаларынан үйренетін посфигуративті; балалар да, үлкендерде оз теңдес, қөатарластарынан үйренетін конфигуртивті; үлкендер өз балаларынанда үйренетін крефигуративті. Мидтің теориялық және мәдениет танушылық зеттеулері оның әлемдік "ниеттестік мәдениеті" утопиялық жобасын қалыптастыарды. Ең алдымен адамзаттың симатикалық тұтастығы жасалуы, яғни жазудың универсалды жүйесі жасалуы, содан соң бір тіл жасалып шығарылуы керек. Жаңа мәдениетте бірге күн кешудің, өмір сүрудің өлшемі отбасына үлкен, бірақ рулық қауымдастықтан өмір сүруін алқалы жиыншылдық, ұжымшылдық пен жеке адамдық либералды құндылықтардың үйлесімі қамтамасыз етуі керек.
*Басқа мағыналар үшін Таскескен деген бетті қараңыз.*
**Таскескен** — Абай облысы Үржар ауданындағы ауыл, Қоңыршәулі ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы – Үржар ауылынан солтүстік-батысқа қарай 70 км-дей жерде. Қарауылтөбенің етегінде, Тарбағатай тау жоталарының күнгей беткейінде, ойпаңда орын тепкен. Ауыл ортасынан Қарақол өзені ағып өтеді.

Халқы
-----

1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 4225 адам (2127 ер адам және 2098 әйел адам) болса, 2009 жылы 2999 адамды (1460 ер адам және 1539 әйел адам) құрады.

Тарихы
------

Ауыл іргесі 1928 жылы ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты қаланған. 1970 жылы ұжымшар негізінде құрылған сүт өндіру бағытындағы "Қазақстан" кеңшары мен Қоңыршәулі ауылдық кеңесінің орталығына айналды. 1981 – 97 жылдар аралығында өзімен аттас ауданның орталығы болды. Оның негізінде мұнда бірнеше шаруа қожалықтары мен ӨК-тер құрылды. Округте мал шаруашылығы және жер өңдеу кәсібі қатар дамыған. Жеке кәсіпкерлер негізінен күнбағыс, картоп, қарбыз өсірумен шұғылданады. Суармалы жер алабы мол.

Инфрақұрылымы
-------------

Ауылда жалпы білім беретін екі мектеп пен бір Үржар колледжі (бұрынғы училище) бар. Сондай-ақ, мәдениет үйі, пошта байланысы, мешіт қызмет көрсетеді. Таскескен мешіті тек ШҚО бойынша ғана емес, республика көлемінде Тәуелсіздік алғаннан кейін алғаш салынған ғибадат үйлерінің қатарында. Оның іргетасы 1991 жылы қаланған болатын.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Абай облысы Үржар ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Айтбай •
 Ақжар •
 Ақшоқы •
 Алтыншоқы •
 Амангелді •
 Барқытбел •
 Барлық-Арасан •
 Батпақты •
 Бақты •
 Бекет •
 Бестерек •
 Благодатное •
 Бургон •
 Бұғыбай •
 Егінсу •
 Елтай •
 Жанай •
 Жаңатілек •
 Жоғарғы Егінсу •
 Келдемұрат •
 Көкөзек •
 Көктерек •
 Көктал •
 Көлденең •
 Қабанбай (Бестерек а.о.) •
 Қабанбай (Қабанбай а.о.) •
 Қазымбет •
 Қайыңды •
 Қарабұйрат •
 Қарабұлақ •
 Қарабұта •
 Қарақол •
 Қарамойыл •
 Қаратал •
 Қаратұма •
 Қызылбұлақ •
 Қызыл Жұлдыз •
 Қызылту •
 Лайбұлақ •
 Мақаншы •
 Малақ •
 Науалы •
 Некрасовка •
 Подгорное •
 Сағат •
 Сегізбай •
 Тасарық •
 Таскескен •
 Текебұлақ •
 **Үржар** •
 Үшбұлақ •
 Ферма 1 Абай •
 Шолпан 
 |

 |
*Басқа мағыналар үшін Ақсуат деген бетті қараңыз.*
**Ақсуат** — Абай облысы Ақсуат ауданындағы ауыл, аудан және Ақсуат ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Облыс орталығы - Семей қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 342 км жерде, Зайсан қазаншұңқырының оңтүстік-батысында, Қарабұға өзенінің сол жағалауындағы шөлейтті белдемде орналасқан. Ауылға ең жақын темір жол стансасы - Жаңғызтөбе (295 км жерде).

Халқы
-----

1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 7503 адам (3790 ер адам және 3713 әйел адам) болса, 2009 жылы 6126 адамды (3025 ер адам және 3101 әйел адам) құрады.

Тарихы
------

Іргесі 1929 жылы ұжымдастыру кезінде қаланған. 1963-1995 жылдары Ақсуат кеңшарының орталығы болған. 1995 жылы шаруа қожалықтары құрылған. Ақсуаттың аты екі сөзден шыққан: ақ және суат.

Инфрақұрылымы
-------------

Баспахана, орта мектептер, аурухана, өлкетану мұражайы, аудандық мәдениет үйі т.б. мекемелер бар. Ақсуат арқылы Аягөз — Көкпекті — Қалбатау — Жаңғызтөбе автомобиль жолы өтеді.

Климаты
-------

Ақсуаттың климаты өте континентті. Климаттың континенттігі ауданның көп жерінде температураның тез ауытқуынан, ауаның құрғақ болып, жауын – шашынның аз жауатындығынан байқалады. Климатының мұндай болу себебі – оның мұхиттар мен теңіздерден өте алыс қашықтықта орналасуына байланысты. Сондай-ақ, климатқа аудан территориясының және көршілес жатқан аймақтардың жер бедері де әсер етеді.

Ақсуаттың жазы ыстық, қысы суық, қаңтардың орташа температурасы – 22°С, - 30°С, шілдеде + 25°С, + 35°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200-300 мм, көбі қыс айларында түседі.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Тарбағатай ауданының Әкімі Мұрағатталған 5 желтоқсанның 2008 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
3. ↑  Қазақ энциклопедиясы


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Абай облысы Ақсуат ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Айнабастау •
 Ақжол •
 Аққала •
 **Ақсуат** •
 Алғабас •
 Базарға •
 Егіндібұлақ •
 Екпін •
 Есім •
 Жантекей •
 Көкбастау •
 Көкжол •
 Көкжыра •
 Көктүбек •
 Кіндікті •
 Қарғыба •
 Қожакелді •
 Қызбай •
 Қызылжұлдыз •
 Қызылкесек •
 Мүрсәлім •
 Ойшілік •
 Сәтбаев •
 Серіктес •
 Сұлутал •
 Танамырза •
 Томар •
 Үштөбе
 |

 |
**Палеоазия тілдері** - бір тілдері — солтүстікте және Солтүстік-Шығыс Сібірде тұратын генетикалық байланысы жоқ шағын халықтар тілдерінің шартты атауы (қ. Палеоазиялық халықтар). Палеоазия тілдері өзара жақындығына ңарай 4 топқа бөлінеді: чукот-камчат (чукот, коряк, алютор, керек және ительмен тілдері), эскимос, алеут (эскимос және алеут), юкагир-чуван (юкагир және [ жойылып кеткен чуван тілі), енисей (кет және жойылып кеткен котт, арин, асан т. б.). Генетикалық жеке топтағы нивх тілі де Палеоазия тілдері жатады. Палеоазия тілдерінің типол. жағынан да өзгешеліктері бар. Палеоазия тілдері негізінен агглютинативті болғанымен, кейбірінде инкорпорация, кейбірінде эргативті конструкция, енді бірінде префикс-жұрнақ немесе инфикс тәсілі басым болып қеледі. Дауыстылардың үндесуі, ассимиляция, диссимиляция т. б. фонет. заңдылықтар сақталған. Бұғы өсіру, аңшылық, табиғат құбылыстарын білдіретін сөздер бәріне ортақ. Орыс тілінен келген сөздер өзгеріссіз қолданылады. Совет лингвистерінің жіті зерттеулері нәтижесінде Солтүстік Азия мен Солтүстік Америка халықтарының орналасуын және олардың өзара байланысын анықтауға мүмкіндік туды.

Дереккөз
--------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы ,9 том
**«Абай»** — Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы желісімен жазылған сценарий бойынша түсірілген керкем фильм (1995 ж.). Абай Құнанбаевтың 150 жылдығына арналды. Екі сериялы.

Фильмді түсіруге қатысқандар
----------------------------

Қоюшы-режиссері *А. Әмірқұлов*. Сценарий авторлары А. Әмірқұлов, Л. Ақынжанова, А. Баранов, С. Апрымов. Бастапқы әдеби сценарий «Абайдың жастық шағы» деп аталып, нұсқа ретінде «Абай жолы» романының 1-2-томдарындағы оқиғалар қамтылған. Әдеби кеңесші Ә. Кекілбаев, бас оператор Ә. Сүлеев, композиторлар Қ. Шілдебаев, Б. Тілеуханов, бас суретші Ө. Шманов, басты рөлдерде Т. Жаманқұлов, Ғ. Тұрықбаев, Б. Римова, Ф. Жантілеуова, Б. Бейшеналиевтер ойнады.

Мазмұны
-------

Фильмге ақыннын жастық шағы, медреседе оқып жүрген кезеңдері, алғашқы өлең-жырлары мен өмірге қалыптаса бастаған азаматтық көзқарастары арқау етіп алынған. Суреткердің шебер қаламынан шыққан Абай бейнесі, оның өмір сүрген ортасы, әлеуметтік майданда қалыптасу ерекшеліктері, жастық шаққа жарасымды үміт-армандары, күйініш-сүйініш т. б. қасиеттерден жинақталған ұлы ақын тұлғасы әдеби нұсқадан экран заңдылығына сүйене отырып, мүлдем жаңа қырынан көрінеді. Фильм оқиғасы тарихи шығарма желісімен өрбітілгендіктен де, жалпы көркемдік жинақтаудың ортақ заңдылықтарынан алшақтамайды. Ширыққан тартыс романның алғашқы тарауларынан-ақ көріне бастаса, экрандық шығармадағы жас Абайдың сипаты оның айналасындағы адамдармен арақатынасы арқылы айқындалады. «Абай» фильмінің сюжеті ең алдымен Құнанбай - Абай төңірегінде өрбиді. Фильм авторлары романдағы оқиға суреттемелерін экранға көшіруде екі кейіпкер ара­сында тең қашықтықта ұстайды. Фильмдегі күмбезді ғимараттар, қазақ үй жиһаздары, актерлердің киім киістеріндегі ұлттық, ерекшеліктер біршама үндестік тапқан. Фильмнің сценарийлік қисын-жолдары қысқа әрі нақты. Тарихи-ғүмырнамалық жанр болғандықтан, онда әдеби нұсқадағы негізгі деректер сол қалпында сақтапған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 987-601-282-175-8

Сілтемелер
----------

* Толық нұсқасын тамашалау


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Ардақ Әмірқұлов фильмдері |
| --- |
|  |
| 

Отырардың күйреуі (1991) | Абай (1995) | Рүстемнің суретті жазбалары (1997) | Қош бол, Гүлсары! (2008) | Үнсіздік (2018) | Хирург (2022) | Жел тоқтаған жер (2023)
 |

 |
**"Мамания" мектебі**, "Қарағаш" мектебі, "Медресе мамания", Қазақстанда (қазіргі Алматы облысы Ақсу ауданының Қарағаш деген жерінде) 20 ғасырдың басында жұмыс істеген. 

Жетісудың атақты байы Маман балалары Тұрысбек, Сейітбаттал және Есенқұл қажылар 1899 жылы ұйымдастырып, 1903 — 04 жылы салып бітірген. Мектептің құрылыс жобасы, оқу бағдарламасы, ішкі ережелері Уфадағы "Медресе-Ғалияның" оқу-тәжірибесіне негізделді. Көптеген ру басшылары "орысша оқыған соң балаларымыз діннен шығып кетеді" деп, балаларын оқуға бермегендіктен, алғашқы жылдары мектепте, негізінен, Маманның балалары мен қыздары және олардың малшы-жалшыларының балалары оқыды. Мектепте арнаулы оқу орындарын бітірген қазақ, татар мұғалімдері сабақ берген. Сабақ ана тілінде жүргізілді. Орыс тілі 4-сыныптан бастап жеке пән ретінде оқытылды. Мектепте діни сабақпен қатар жаңа пәндер (география, есеп, орыс тілі, ана тілі, т.б.) оқытылды. 

Онда дәріс берген мұғалімдердің қатарында қазақ зиялыларының көрнекті өкілінің бірі Ғ.Мұсағалиев болды. Мамания Мектебін бітірген қазақ жастары Ақсу, Қапал, Лепсі елді мекендерінде бала оқытып, мұғалімдік қызмет атқарды. Б.Сүлеев, М.Ермектасов, Ә.Жайшыбеков, ақын І.Жансүгіров — Мамания мектебінің түлектері. 1928 жылы қазақ байларын кәмпескелеу кезінде Маманның ұрпақтары жер аударылып, қуғын-сүргінге ұшырады. "Қарағаштағы" мектептің өртенбей қалған бөлігі жөнделіп, жетім балалардың төрт сыныптық мектеп-интернатына айналды. 30-жылдары Шелек ауданынан 50 жетім баланың келуіне байланысты Қарағаштағы оқу ордасы жеті жылдық КЖМ (колхоз жастар мектебі) деп аталып, 200 орынды балалар коммунасына айналды. Мектеп жанында ағаш, темір, қағаз жұмыстарына арналған шеберхана, су диірмені, наубайхана тұрақты жұмыс істеді. Шаруашылық қаржысымен коммуна балаларға қажетті тамақ, киім, төсек-орын, оқу құралдарын сатып алып отырды. 1935 жылы оқу орны аудан орталығы Ақсуға көшіріліп, мектеп Ақсу орта мектебі деп аталды. 40-жылдардың басында Ы.Алтынсарин мектебі аталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
Эрвин Шредингердi 1933 жылда
Академиялық гимназиядағы есткерткіш тақта
**Эрвин Шредингер** (12.8. 1887, Вена – 4.1.1961, сонда) – Австрияның көрнекті физик-теоретигі, кванттық механиканың негізін салушылардың бірі.

Вена ун-тін бітірген соң, сонда 1914 жылдан бастап сабақ берді. 1920 жылдан Штутгарттағы жоғары тех. мектептің, 1921 жылдан Цюрихтегі және Бреславльдегі (қазіргі Вроцлав), 1927 жылдан Берлиндегі ун-ттердің проф. Өкімет басына ұлтшылдардың келуіне байланысты Германиядан кетіп қалды. 1933 – 35 жылы Оксфордтағы (Англия), 1936 – 38 жылы Грацтағы (Австрия), 1938 – 39 жылы Генттегі (Бельгия), 1940 жылы Дублиндегі (Ирландия), 1955 жылы Венадағы (Австрия) ун-ттердің проф. болды. Шредингердің алғашқы жұмыстары түстердің матем. теориясына арналған (1920), Колометрияның қазіргі теориясы Шредингердің осы жұмысына негізделген. Дегенмен Шредингердің аса маңызды ғыл. еңбегі толқындық механиканы (басқаша айтқанда, релятивистік емес кванттық механиканы) жасау (1925 – 26) болды. Бұл теорияны жасауда ол Л. де Бройльдің идеясына сүйенді. Кванттық механика жарықтың толқындық және корпускулалық табиғатының арасында болып келген қарама-қайшылықты шешіп берді. Шредингер өзінің атымен аталатын әйгілі Шредингер теңдеуін қорытып шығарды. Бұл теңдеу қазіргі атом теориясында маңызды рөл атқарады. Шредингер толқындық механика мен матрицалық формадағы кванттық механика (В.Гейберг, Н.Бор және П.Иордан жасаған) арасында формалды байланыс барлығын көрсете келіп, олардың физикалық тұрғыдан өзара эквивалентті екендігін дәлелдеді. Ол толқындық механика мәселесін Штарк құбылысының теориясына да қолданды. Кейінгі жылдары термодинамикамен, жалпы салыстырмалық теориясымен, т.б. айналысты. Шредингер – көптеген елдердің ғыл. мекемелерінің, соның ішінде 1934 жылдан КСРО ғылым академиясының да құрметті мүшесі. Нобель сыйлығын алған (1933).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. ↑  Статистическая термодинамика, пер. с ағылш. М. 1948; Новые пути в физике, Ст. и речи, пер с ағылш. М.1971; Что такое жизнь? С точки зрения физика, 2 изд. пер. с ағылш. М. 1972.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
1926—1950 жылдардағы Физика саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері |
| --- |
|  |
| 

Перрен (1926) •
Комптон / Вильсон (1927) •
Ричардсон (1928) •
де Бройль (1929) •
Раман (1930) •
Гейзенберг (1932) •
Шредингер / Дирак (1933) •
Чедвик (1935) •
Гесс / К. Андерсон (1936) •
Дэвиссон / Томсон (1937) •
Ферми (1938) •
Лоуренс (1939) •
Штерн (1943) •
Раби (1944) •
Паули (1945) •
Бриджмен (1946) •
Эплтон (1947) •
Блэкетт (1948) •
Юкава (1949) •
Пауэлл (1950) 
 |
|  |
| 
Толық тізім | 
1901—1925 |
**1926—1950** |
1951—1975 | 
1976—2000 | 
2001—ден бері

 |

 |
**Музелес** — Қытайдың Шыңжаңда өндірілетін шарап. Ол әдетте жергілікті тұтыну үшін шығарылады, бірақ қазір аймақтан тысқары жерлерге экспорттау үшін де коммерциялық түрде өндіріледі.

Оқиға
-----

Қытайдың Шыңжаң автономиялық ауданында жүзім шаруашылығының ежелгі тарихы бар, ол шамамен б. з. д. 4 ғасырдан басталады, ол кезде грек қоныстанушылар жүзім ағаштары мен жақсы суару әдістерін әкелген. Тұрпан төңірегіндегі аймақ жүзім өндірісімен ерекше танымал болған және солай болып қала береді, жүзім шараптарын өндіру де тарихи жазбаларда айтылады. Оның шарабы Тан династиясы кезінде танымал болды. Марко Поло сонымен қатар *Карачоконың* (Тұрфан үшін қолданған атауы) жақсы жүзім шараптарын шығарғанын айтты. Қазіргі шарап өнеркәсібі негізінен Каберне сияқты сорттарға шоғырланған француз техникасына негізделген. Дегенмен, ұйғырлардың дәстүрлі техникасы, әсіресе Қашқар төңірегіндегі уездерде сақталған.

Өндіріс
-------

Ұйғыр үй шарабы, әдетте «музелес» деп аталап (араб.: المثلث‎ «үшбұрыш» дегенді) білдіретін, әлі күнге дейін көптеген ауылдардағы үй шаруашылығында қайнатылған. Шыңжаңның батысындағы шараптардан айырмашылығы, мұздақ жасау үшін жергілікті жүзімді қолмен ұсақтап, содан кейін ұйғыр атлас жібегін сүзіп, содан кейін шырын мөлшеріне және қанттың қажетті үлесіне тең мөлшерде су қосып, қоспаны бастапқы көлемге жеткізгенше қайнатыңыз. шырын, содан кейін саз ыдыстарда сақталады, халық рецептілерімен бірге аумаққа байланысты ерекшеленеді — кейбір уездерде ұйғырдың дәстүрлі дәрілік шөптері бар, басқаларында — годжи, тұт, теңіз шырғанағы, қалампыр және т. б. басқаларында — тіпті шикі және қауырсынсыз қырғауылдар немесе пуссиндер. Әдетте сусынды дайындауға бір айдан астам уақыт кетеді. Содан кейін ол урнадан шығарылады, сүзіледі және ұзақ сақтау үшін бөтелкеге құйылады. Кейбір ауылдарда жүзімді жинау және өңдеуден кейінгі оқиғаны үлкен ауылдың урнасында халықтық мюзиклдердің қоспасын ұжымдық түрде жинау рәсімі белгілейді.

Қазіргі уақытта музелес қытай шарап өнеркәсібінде стандартталған және *Merceles* брендімен сатылады.

Тағы қараңыз
------------

* Коммандария

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Abdurishid Yakup.* The Turfan Dialect of Uyghur —  Harrassowitz, 2005. — Б. 161. — ISBN 978-3447052337.

Сілтемелер
----------

* Қаһар жүзім: мұсылман шарабы Қытайда дау туғызады
**Vine** — ұзақтығы 6 секунд бейнероликтерді түсіруге мүмкіндік беретін мобильді бағдарлама. 2012 жылы қазан айында Vine Twitter компаниясының қол астына ресми түрде толық өтті. Бағдарлама жалпы қолданушыларға қолдану мүмкіндігін тек 2013 жылдың 24 қаңтарында берді. Бірақ, 2013 жылдың 9 сәуірінде Vine iOS App Store бағдарламалар дүкенінде ең жүктемелі бағдарламалар санына енді. 

Vine негізінен Twitter бағдарламасымен толық түрде байланыспаған. Тек жаңа достарды қосу секілді қызмет қана Twitter арқасында іске асады.

Сервистің негізгі бәсекелестері - Instagram, Coub және YouTube дайындаған MixBit.

Vine

Жалпы ақпарат
-------------

Бейнероликті түсіру үшін ең алдымен мобильді құралдарыңыздың экранын басып тұруларыңыз қажет. Бағдарлама бейненің жазылуын тоқтатып және қайтадан түсіруге мүмкіндік береді. Нәтижесінде пайда болған бейнеролик көбіне GIF форматына өте ұқсас болып шығады. Vine сонымен қатар, дыбыстарды жазуға, қарапайым бейне монтаждар жасауға, бейнеролик жылдамдығын арттыруға немесе бейнені қайтадан роликке салуға көмек береді. 2013 жылдың 3 шілдесінде бағдарламаға жаңа Ghost Tools құралы енгізілді.
**Ультрабук** ( ағылш. Ultrabook) – ультражіңішке және жеңіл субноутбук, қазіргі субноутбуктарымен салыстырғанда аз габаритті және салмағы да жеңіл болады, сонымен қоса кәдімгі ноутбуктан еш айырмашылығы да жоқ. 
Бұл термин Intel корпорациясы 2011 жылдан бастап кеңінен қолданыла бастады. 2008 жылы Apple Air субноутбуктары негізінде жасалған. Компьютерлердің осы класының концепциясы Intel Ultrabook жаңа құрылған бөлімшесінде дамып келеді және келешекте ультрабуктар планшеттер мен ультрапортативті ноутбуктардың симбиозын құрайтын болады.

Macbook air

### Сипаттамасы

Сипатамасы:
Ультрабуктар кәдімгі ноутбуктардан кіші, ал нетбуктардан сәл үлкен. жабдықталған, қалыңдығы – 20 мм, салмағы -1,5 кг-ға дейін. Көлемінің түрлерінің DVD-приводы болмайды.

### Тарихы

Мобильді компьютерлердің алғашқы концепциясы кәдімгі ноутбукқа қарағанда компактілі және жеңіл түрлері - Toshiba корпорациясының Toshiba Libretto сериялы ноутбуктары 1996 жылы пайда болды. Компьютерлердің бұл класы субноутбуктар атауына ие болды. Содан бері 15 жыл ішінде субноутбуктар ұдайы дамып, габариттері мен бағалары төмендеуде, ал қуаты мен аккумуляторлы батареядағы автономды жұмыс істеу ұзақтығы артуда.

### Ақпараттық платформа

2011 жылы ультрабуктар Intel компаниясының мобильді платформасында Sandy Bridge микроархитектурадағы процессорлар негізінде құралады.
2012 жылы ультрабуктардың екінші кезеңі Intel компаниясының жаңа мобильді платформасында процессорлар энергоэффективті Ivy Bridge микроархитектура негізінде құралады. 
2013 жылы ультрабуктардың 3-кезеңі Intel компаниясының мобильді платформасында жаңа микроархитектуралы процессорлары негізінде құралады.
Өндірушілер сөзіне қарағанда процессорлардың 3-кезеңі энергияны 30 % -ға аз, ал күту режимі Sandy Bridge процессорларына қарағанда 20 есе аз қолданылады. Ал, 2014 жылғы ультрабуктардың 4-кезеңі Broadwell процессорларының жаңартылған түрі болмақ.

### Бағдарламалық платформа

2012 жылдың қазанына дейін ультабуктар OC Microsoft Windows 7 комплектімен жұмыс істеді, ал қазір барлық ультрабук қазіргі заманғы OC Microsoft Windows 8 комплектіленген.
Ал Apple компаниясының Macboook Air ультрабуктары OC Apple Mac OS X комплектінде келеді.
Таралуы:
2011 жылы мобильді компьютерлердің жалпы нарығында ультрапортативті ноутбуктар бөлігі тек 5 %-ды ғана құрады, бірақ «Intel болжамымен, 2013 жылы ол көрсеткіш 40% көрсетеді» дейді. Ол үшін корпорацияда Intel Ultrabook-тың жаңа бөлімшесі құрылған және соған қоса, Intel ультрабук өндірісі инновациясын кеңейтуде, оған арнайы 300 млн доллар көлеміндегі фонд құрылды.

### Дерккөз

1. ↑  Барлығы ультрафбук туралы. // ultrabuks.com — 01.01.2012
BrahMos зымыраны
**Брамос** - Үнді қорғаныс министрлігініӊ қорғанысты зерттеу ұйымы мен Ресейлік ӘӨК Машина жасау ҒӨБ ЖШС бірлесе жасап шығарған дыбыстан жылдам зымыран. Ресей-үнділік Брамос кәсіпорны 1998 жылы құрылды. Кәсіпорын атауы Брахмапутра өзені мен Мәскеудіӊ құрметіне осылай аталды. Кәсіпорынныӊ негізгі мақсаты - дыбыстан шапшаӊ, қанатты зымыран жасау еді, оған да кәсіпорын атауы берілді. Зымыран 2001 жылдыӊ 12 маусымында алғаш рет ұшырылды. Бұл қарудыӊ екі нұсқасы бар: біреуі теӊізге, екіншісі құрлықтағы әскерге арналған. Зымыранды сүӊгуір қайықтан, кемеден, жағалау құрылғыларынан және ұшақтардан жіберуге болады.

BrahMos зымырандарының жерден ұшыру қондырғылары.
БраМос зымыраны салмағы 300 кг-ға дейінгі оқтұмсықты алып ұшуға қабілетті және максималды диапазоны 300 км-ге жуық.Зымыран өз кезегінде дыбыстан жылдам ұшу қабілетімен әрі ұшу биіктігін автоматты түрде өзгерту мүмкіндігімен ерекшеленеді. Зымыранның жоғары жылдамдығы мен ептілігі оны жердегі нысандарға, кемеге қарсы операциялар және құрлықтағы стратегиялық нысандарға соққы беру сияқты әртүрлі миссиялар үшін тамаша қару етеді.

Зымыран қатты отынды зымыран қозғалтқышымен басқарылады, бұл оған 2,8 Мах (шамамен 3000 км/сағ) жылдамдықпен ұшуға мүмкіндік береді. Зымыранның жылдамдығы мен төмен биіктіктегі ұшу профилі оны анықтауды және қағып түсіруді қиындатады, бұл оны жау әскери кемелеріне, жердегі нысандарға және әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдарына қарсы тиімді қару етеді. Зымыран сонымен қатар автономды ұшуға және ұшу жолына түзетулер енгізуге мүмкіндік беретін жетілдірілген навигациялық жүйемен және борттық компьютермен жабдықталған.

BrahMos-ER зымыранының ұшырылуы.
Брамос зымыранын негізінен үнді әскери-теңіз күштері мен үнді армиясы пайдаланады.Зымыран әртүрлі платформаларға, соның ішінде сүңгуір қайықтарға, кемелерге және жердегі мобильді ұшыру қондырғыларына біріктірілді.Зымыранның әмбебаптығы мен тиімділігі оны үнді әскери күштері үшін танымал қаруға айналдырды және ол әлемдегі ең жетілдірілген және тиімді зымырандардың бірі ретінде кеңінен қарастырылады.

  

2016 жылы Үндістан зымыран технологиясын бақылау режиміне (RCRT) қатысқан кезде, Үндістан мен Ресей енді 800 км қашықтықтағы brahmos зымырандарының жаңа буынын және қорғалған нысандарды жоғары дәлдікпен соғу мүмкіндігін бірлесіп әзірлеуді жоспарлап отыр. Сайып келгенде, барлық зымырандарды 1500 км қашықтыққа дейін жаңарту жоспарлануда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 12 ақпанның 2023 жылы.
2. ↑

1. 1100 қызықты деректер
**Ұлғаю мен сығылу** — Материалдар кедергісіде заттың бойлық деыормация түрлері. Барлық заттар атомдардан тұрады, атомдардың арасындағы арақашықтық температура көтерілгенде немесе төмендегенде ұлғаюы немесе кемуі мүмкін. Сондықтан бұл - температура көтерілген кездегі заттың көлемінің *ұлғаю* процесі. Температура көтерілгенде молекулалар тербелісінің интенсивтілігі және заттың молекулаларының арасындағы арақашықтық артады. Осы кезде көлем ұлғаяды. Ал *сығылу* - керісінше, температура төмендеген кезде заттың көлемінің кішіреюі.

Ұлғаюға ықпал ететін факторлар
------------------------------

Заттың ұлғаюы заттың тегіне тәуелді. Қатты денелерде молекулалар өздерінің орындарында тұрып әлсіз тербеледі, себебі олардың молекулалары бір-біріне өте тығыз орналасқан. Сондықтан денелер ұлғаяды. Сұйықтардың молекулалары бір-біріне қатты дене молекулаларындай тығыз орналаспаған, сол себепті сұйықтар көбірек ұлғая алады. Газдардың молекулалары бір-бірінен алыс орналасқан. Температураның көтерілуі газ молекулаларын жылдам қозғалта бастайды және көп есе ұлғаяды.

Ұлғаю коэффиценті
-----------------

Температура көтерілгенде кинетикалық энергия артады. Кинетикалық энергияның артуы заттағы молекулалардың қозғалыс жылдамдығын арттырады. Молекулалардың қозғалуы үшін кеңістік қажет, яғни зат ұлғаяды. Температура 1 градусқа көтерілгенде бірлік ұзындықтың кез келген бағытта ұлғаюы заттың сызықтық ұлғаю коэффиценті деп аталады Сұйықтарда сызықтық ұлғаю қарастырылмайды. Оның орнына көлемнің ұлғаюын толығымен қарастыруға болады. Кез келген сұйықтағы температураның 1 градусқа көтерілуі кезінде бірлік көлемнің ұлғаюын коэффиценті деп атайды. Газдардың молекулалары бір-бірінен өте алыс орналасқан. Сондықтан газдар температура көтерілгенде өте көп ұлғаяды. Қалыпты температурада барлық газдардың ұлғаю коэффиценті шамамен бірдей деп айтуға болады. 0 градустан бастап температура 1 градусқа көтерілген кезде барлық кқлемінің 1/273 құрайды. Кельвин шкаласы немесе абсолюттік шкала газдардың осы қасиетінің негізінде ойлап табылған.

Коэффицентті есептеу
--------------------

Сызықтық ұлғаю коэффицентін көлемдік ұлғаю коэффицентін үшке бөлу арқылы есептеуге болады. Сызықтық ұлғаю коэффецентті = көлемдік ұлғаю коэффиценті/3 Егер заттың жалпы ұлғаю мөлшері белгілі болса, онда жалпы ұлғаю мөлшерін бірлік ұзындықтың мәні мен өзгерген температураның градустық мөлшерінің көбейтіндісіне бөлу керек.
Цай Лунь Шығыс Хань династиясы уақытында дүниеге келген (б.з.д. 25-220 ж.ж.). 15 жасында император сарайына евнух ретінде (гаремде қызмет етуші) жіберілген. Еңбекқорлығы мен тапқырлығы үшін ол жоғарылатуларға ие болған. Қырық жыл ішінде ол бес императорға, оның ішінде Мин императорына қызмет еткен. Цай Луньға маркиз атағы берілген.
 Цай Лунь король отбасына арналған құралдар мен қару жасауға жауапты болған, сондықтан оның жасалу технологиясымен айналысқан. Кейін ол жетекші маман болды. Оның басшылығымен жасалған семсерлер мен қарулар ерекше жоғары сапалы болған.
 Шығыс Хань династиясында кітаптар, негізінде, бамбук пен жібек матадан жасалған. Бірақ жібек өте қымбат материал, ал бамбук өте ауыр, сондықтан ғалымдарға ондай материалдармен жұмыс жасау ыңғайсыз болды. Дегенмен ол уақытта қағазды қарасора талшығынан жасай бастаған, бірақ ондай қағаз өте сирек кездесетін болған.
 Цай Лунь қағаз өндіру үшін өзінің көмекшілері ұсақтап, суда ұзақ уақыт ұсталған талдың қабығын, қарақурайдың талшығын, шүберектер мен балық аулау жабдықтарын шикізат ретінде пайдаланған. Одан кейін қоспаны қыздырып, жіңішке қабатпен тілімшеге (пластинаға) жаққан. Сосын оны күн көзінде кептіріп, ол парақтарды жазу үшін қағаз ретінде пайдаланған.
 Б.з.д. 105 жылы Цай Лунь өзінің қағаз өндіру процесін императорға ұсынған. Император оның өндіру нәтижесіне риза болып, барлық Қытайға қағаз шығару процесін кеңінен таратуға жарлық шығарған. Сөйтіп, Қытай өркениетінде әсіресе әдебиет, білім және іс қағаздарын жүргізу салалары тез дамыды.
 VIII ғасырда Қытай Азия елдеріне қағаз экспортын шығарды, бірақ оның жасалу техникасы көп жылға дейін құпияда сақталып келді. 
Б.з.д. 751 жылы Қытайдың Таң династиясы мен Араб империясы арасындағы жанжал уақытында бірнеше қағаз жасаушы қытай жұмыскерлерін арабтар ұстап алған, уақыт өте қағаз өндіру Бағдатта дами бастаған және уақыт өте келе араб әлеміне бірте-бірте жайылған. Арабтардағы «қағаз» (kagaz) сөзі қытай сөзі. 
 Нәтижесінде Солтүстік Америка мен Европада қағаз өндірудің жетілген технологиясы таратылды. Тарихи жазбаларға сәйкес, Цай Лунь шығарғандай, Европада тек 1000 жылдан кейін зауыт салынған. 
 Қазіргі уаққытта қағаз өндіру анағұрлым дамыған, дегенмен онда бұрынғыдай Цай Лунь ойлап тапқан әдіс негізге алынады.
 Цай Луньнің қағаз өндіру технологиясы адам өркениетіндегі жаңа кезең болды.
**Тарих-и Рашиди** – Моғолстанда өмір сүрген тарихшы, əдебиетші Мұхаммед Хайдар Дулатидың туындысы. Кітапта XIV – XVI ғасырлардағы Моғолстан тарихы баяндалады. Шығарма 1542 – 1546 жылдары Кашмирде парсы тілінде жазылған. Кітап екі дəптерден тұрады. Алғашқы дəптерде Моғолстанды билеген Шағатай əулеті хандарының тарихы суреттелсе, екінші естелік дəптерде Мұхаммед Хайдардың Кашмирді жаулап алғанға дейінгі тарихи оқиғалары сөз болады. «Тарих-и Рашиди» – Қазақ хандығының құрылуы туралы мəлімет беретін аса құнды еңбек. Онда Жəнібек пен Керейдің Қазақ хандығының негізін қалағандығы туралы айтылады. Сондай-ақ кітапта қазақ хандарының бір ғасырға жуық тарихы да қамтылған. Қазақ тарихына қатысты жерлерін парсы тілінен орыс тіліне алғаш В.В. Вельяминов-Зернов аударды. Ал қазақ тілінде 2003 жылы жарық көрді. Мұхаммед Хайдар Дулат өз еңбегіне моғолдар арасына кең тараған дулат əмірлерінің аңыз-əңгімелерін, құжаттарды, əсіресе, тарихшылардың жазбаларын кеңінен пайдаланған.

Дереккөздер
-----------

«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Галилей телескопы
**Галилео Галилей** (итал. *Galileo di Vincenzo Bonaiuti de' Galilei*; 15 ақпан 1564, Пиза — 8 қаңтар 1642, Арчетри, Флоренция маңы) — итальян философы, математик, физик, механик және астроном, табиғаттану ғылымдарының негізін салушы, өз заманындағы ғылымға өте қатты әсер еткен. Ол ұлы ғалым болумен бірге, музыкант, суретші, ақын, әдебиетші де болған. 

Ол Италияның Пиза қаласында 1564 жылдың он бесінші ақпанында кедейленген ақсүйек отбасында туған. 1581 жылы Пиза университетіне түсіп, медицинаны оқып үйренеді. Мұнда ол Аристотель, Евклид, Архимед еңбектерімен танысады. Сөйтіп, геометрия мен механикаға әуестенген Галилей медицинаны тастайды. Кейін Флоренцияға қайта оралып, төрт жыл бойы математиканы зерттейді. 1589 жылы Пизада математика кафедрасын қабылдап алып, ғылыми жұмысын онан әрі жалғастырады. Аристотельге қарсы "Қозғалыс туралы сұхбат" деген еңбек жазады. 

1592 жылы Падуяда математика кафедрасын басқарады. Бұл кезең (1592 — 1610) Галилей шығармаларының көмеліне келген шағы болатын. Тепе-тендік принципіне негізделген машина жайлы зерттеуі, дененің еркін түсуі, дененің көлбеу жазықтықтағы қозғалысы, көкжиекке бұрыш жасай лақтырылған дененің қозғалысы, маятник тербелісінің изохрондығы туралы жаңалықтары осы кезеңге жатады. Галилей өзінің алғашқы телескопын (1609) құрастырады да, осы телескоптың көмегімен Шолпан планетасының фазасын, Күндегі дақты, Юпитердің төрт серігін, Сатурнның сақинасын ашты. 

Дін басылары Н.Коперник іліміне тыйым салған соң (1616), Галилей ұзақ уақыт үй тұтқынында ұсталды. 1630 жылы "Әлемнің екі негізгі жүйесі туралы сұхбат" деген еңбегін Римге алып келді. Мұнда Коперник пен Евклидтің дүние жүйелері қаралған еді. 

1637 жылы Галилей екі көзінен айырылады. Галилей XVII ғасырдағы механика, оптика және астрономия ғылымдарының дамуына елеулі үлес қосты. Ол ашқан жаңалықтар дүниенің гелиоцентрлік жүйесі туралы ілімнің жеңіп шығуына ықпал етті. Статика тарихы Архимедтен басталса, динамика тарихы Галилейден басталады. Ол ұлы ғалым болумен бірге, музыкант, суретші, ақын, әдебиетші де болған.

Галилей ашқан жаңалықтар дүниенің гелиоцентрлік жүйесі туралы ілімнің жеңіп шығуына ықпал етті. Галилей 1642 жылдың сегізінші қаңтарында Флоренция маңындағы Арчетри қаласында дүние салды.

Галилей телескопы
-----------------

Галелей 1607 жылы 1 обьектив пен 1 окулярдан тұрған телескоп құрады. Осындай схема обекттің бұрынғыдай зеркалды бұрылмаған бейнесін берген. Осы телескопты "Рефрактор" деп атайды.

Дереккөздері
------------

1. ↑  Балалар энциклопедиясы, III-том
2. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2