recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Август Вильгельм Гофман** (08.04.1818-05.05.1892)—Неміс химик-органигі. 1840 жылы Гисен университетін бітірген. Онда Ю.Либихтің жетекшілігімен жұмыс істеген. 1845 жылы Бонн университетінің оқытушысы. Сол жылы Англияға шақырылды. 1845-1865 жылдары Лондондағы Патшалық химия колледжінің директоры. 1865 жылдан Берлин университетінің профессоры. Негізгі ғылыми зерттеулері ароматтық қосылыстарға, оның ішінде бояуларға арналған. 1841 жылы таскөмір шайларынан анилин және хинолин бөліп алған. 1843 жылы М.Н.Зининнің анилин алу тәсілімен танысып, содан былай өз зертттеулерін сның негізінде бояулар синтезіне арнады. 1843 жылы Зининнің "бензадаминін", Фрийшенің "аналинімен" және Рунгенің "кианолымен" химияық идентификациясын жүргізді.
Стиролдың "полимеризациясын" байқаған (1845). Толуидиндерді ашты (1845). Органикалқ металл ретінде қарастылатын тетраалкилделінген аммонийлық негіздерді N(C2H5)4 ашты. Аммиактың галогеналкилге әсері арқылы алифатты аминдерді синтездеу тәсілін (1850ж.) ұсынды (Гофман реакциясы). О.Т. Каурмен бірге (1855 жылы) үшэтилфосфинді синтездеу, ол оттегі, күкірт, галогендер және этилиодидпен әрекеттесіп тетраэтилфосфонийиодид түзетінін көрсетті. Каурмен бірге аллил спиртін, оны тотықтыру арқылы акролеинді алды, 1858 жылы фуксинді (*аналин қызыл*) синтездеп оның құрамын 1861 жылы анықтады. Розалин бояуларының құрамын анықтап (1863), оны синтездеу жолын апты. Өзінің әріптесі К.А. Марциуспен бірге (1871) жарты бензиндік қайта топтасуын ашты. Біріншілік аминдерді изонитрилдерге айналдыруын (1868) ашты. 1881 жылы қышқылдардың амидтерінен алифатты, майлыароматты гетероциклді аминдерді алу тәсілін ұсынды (*Гофман қайта топтасуы*).
Лондон химиялық қоғамының президенті (1861-1863). Неміс химия қоғамыныың ұйымдастырушысы және алғашқы президенті (1868-1892, үзілістермен). Осы қоғамның *"Chemische Berichte"* басылымының негізін салушысы. Петербург ғылым академиясының шетелдік мүше-корреспонденті (1857 жылдан бастап).

Пайдалаған әдебиет:
===================

С.К. Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анытамалық Алматы 2012ж.)
Авар қағанаты
**Авар қағандығы** - Орталық Азияда(IV ғасырдың соңы) және Шығыс Еуропада(IV ғасыр) өмір сүрген түркі тілдес тайпалар мемлекеті.Мемлекетті қаған басқарды.V ғасырда қағандық екі бірлестікке бөлінді.Батыс қағандықтың билеушісі Шэлунның ордасы Моңғолиядағы Халха өзенінің бойында орналасты.Әскери сәтті жорықтар арқылы ол мемлекеттік жерін едәуір ұлғайтты.Авар қағандығы Орталық Азия мемлекеттері қатарынан берік орын алып, аймақта көшпелі мемлекеттер жүйесінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды.Мемлекет 552 жылы аварларға бағынышты болған көне түркілердің күшімен құлатылды.Авар тайпаларының бір бөлігі Корея мен Солтүстік Қытайға, бір бөлігі батысқа ығысты.Батысқа ауған авар тайпалары қазіргі Қазақстан, Еділ бойы, Солтүстік Кавказды мекендеген тайпалармен қосылып, Византия шекарасына қарай жылжыды.558 жылы олардың Кандих бастаған алғашқы елшілігі Византияға келіп, әскери одақтас болуды ұсынды және қоныстануға жер 

Сурет:ВП аварская погребальная урна 7-8 век Закарпатье.jpgАвар мазарлық сауыты, VII—VIII ғғ, Карпат маңы сұрады.Византия аварларды кутригурлар мен шығыс славяндарға қарсы соғыс пайдаланды.567 жылы аварлар лонгбардтармен бірлесіп, герман тайпаларын талқандады және Дунай жазығындағы, Паннониядағы жерлерді иемденді.Онда IV ғасырдың 60-жылдарында Авар қағандығы - Орталық Азия көшпелілерінің мемлекеттері бірлестігі құрылды.Оны көрнекті қолбасшы Баян хан басқарды.Қағандықтың орталығы Паннония болды.Осы жерден аварлар франктарға, лангобардтарға, славяндарға жорық жасады.Олар Эльбадан Кавказға, Доннан Адриатикаға дейінгі жерлерге ықпал жүргізіп отырды.Қаған әскерлері Дунайдың төменгі ағысын бойлап, Византияға қарасты жерлерге жорықтар жасап, Констатинопольге дейін жетті.592-598 жылдары және одан соңғы жылдары аварлар Балқанға дендеп енді.Алайда 626 жылы аварлардың негізгі күші Констатинополь түбінде талқандалды.Бұл Баян әулетінің биліктен кетуіне байланысты туған ішкі қайшылықтардан Авар қағандығы әлсіреген тұс еді.VII ғасырдың ортасында аварлар Солтүстік Қара теңіз маныңан ығыстырылды, олардың негізгі территориядағы, Паннониядағы билігі 680 жылдары Дунайда Бұлғар қағандығының құрылуына байланысты шектеле бастады. Аварлардың төл жазуы, дамыған мәдениеті мен өнері болған.Олар кілем, кестелі мата шығарған, күміс, сүйек, ағаш және темірден зергерлік бұйымдар жасаған.

Дереккөздер
-----------

ЕЖЕЛГІ ҚАЗАҚСТАН."Қазақстан балалар энциклопедиясы" топтамасы.Т.Жұмаханов, Т.Шаңбай, Б.Жұматаев, Л.И.Тетенко
**Аварлар** (гр. *Άβαροι*; лат. *Avari*) — VI ғасырда Орталық Еуропаға қоныс аударып, онда Авар қағандығы мемлекетін құрған (VI—IX ғғ.) ортаазиялық көшпелі халық. Олар шығу тегі белгісіз әртүрлі еуразиялық көшпенділердің одағының бөлігіне кірген **Вархониттер** (Varchonites) және **Псевдоаварлар** (Византия деректерінде) деген атаулармен де белгілі. Аварларды дәстүрлі түрде жужандарға теңестіреді. Зерттеушілердің көпшілігінің пікірінше, жужандардың негізгі тайпалары монғол тілдес болғанымен, олар бірқатар түркі тайпаларын да өзіне бағындырған.

Этникалық тиістілік
-------------------

Қазіргі уақытта тарихнамада аварлардың этногенезі туралы үш негізгі көзқарас бар:

1. олар моңғол тілінде сөйлейтін этнос – сәнби немесе жужандар.
2. олар түркі тілдес оғыр этносы;
3. олар негізінен Арал өңірінде өмір сүріп, уғырлармен біріккен иран тілдес этнос – хиониттер. Б. з. IV ғасырында Аммиан Марцеллин атап өткен;

Сонымен бірге, барлық теориялар әртүрлі этникалық элементтердің ықтимал ықпалын мойындайды және аварлар, қалай болғанда да, біртекті тайпа емес және олар Еуропаға қоныс аударған кезде, түркі тілдес тайпалардың күшті ықпалында болды деп келіседі.

Э.Паркер мен түркітанушы А.Дыбо «юебан» қазіргі дыбыс, ал «авар» көне дыбыс деп есептейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Avars at the Encyclopedia of Ukraine
2. ↑  According to Grousset, Empire of the Steppes, page 171,Theophylact Simocatta called them pseudo-Avars because he thought the true Avars were the Rouran.
3. ↑  Avar.  Encyclopædia Britannica. — «Avar, one of a people of undetermined origin and language...»
4. ↑  **Script error: No such module "Footnotes".**: «… the Avars certainly contained peoples belonging to several different ethnolinguistic groups, so that attempts to identify them with one or another specific eastern people are misguided.»
5. ↑  **Script error: No such module "Footnotes".**: «The Juan-Juan state was undoubtedly multi-ethnic, but there is no definite evidence as to their language… Some scholars link the Central Asian Juan-Juan with the Avars who came to Europe in the mid-sixth century. According to widespread but unproven and probably unjustified opinion, the Avars spoke a language of the Mongolic group.»
**Авариялық-құтқару операциясы**, аумағында төтенше жағдайлар қалыптасқан ҚР ұйымдарының, жергілікті басқару органдарының, атқарушы билік органдарының әртекті күштері мен құралдарының мақсаты, орны және уақыты бойынша, өртті тоқтату мен өшіру, жанар, жағармайды, газды, электр қуатын және суды апат ошағына келетін көздерді авария кезінде тоқтатып қою, адамдарды іздеп табу және құтқару, зақымданғандарға алғашқы медициналық жәрдем көрсету және қажет болған жағдайда оларды қала сыртындағы аймаққа көшіру жөнінде біртұтас ой-пікір мен жоспар бойынша бір мезгілде және дәйекті түрде жүргізетін келісілген және өзара байланысты іс-шаралар (жұмыстар).

Дереккөздер
-----------

Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Аввакумың отқа өртелуі, П.Е.Мясоедов,1897
**Аввакум** Петрович (25.11.1620-14(24).04.1682) -протопоп, шіркеу жікшілерін басқарушы, православие дінінің ескі дәстүрлерін жақтаушы, ірі қайраткерлердің бірі, жазушы.Діни қызметі үшін жер аударылды, түрмеге жабылды және ақыры өлім жазасына кесілді.  

Патриарх Никонның шіркеу реформаларына қарсы шыққаны үшін 1653 ж. Сібірге айдалды.   

1663 ж. Мәскеуге шақырылды. Бірақ өз көзқарасынан таймады, шіркеу жаңалықтарына қарсы күресті күшейтті.   

1666 ж. шіркеу сотына тартылып, свящеик атағынан айрылды.   

1682 ж. патша үкімі бойыша отқа өртелді.  

Аввакум 43 діни және әдеби шығарма жазды. Оның ең ірілері 

* "Кеңесу кітабы"
* "Түсінік беру кітабы",
* "Өмір сүру".

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Сарлағас** – Жауыр тауының оңтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Айыртас ауылының шығысында 30 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 888 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 2,5 км-ге созылған, енді жері 1,5 км. Батыс беткейі тіктеу, шығысына қарай еңістеніп жонды белестерге ұласады. Таудың түпкі жыныстары жұмырланған, тауаралық аңғарлармен сай-жаралармен тілімденген. Солтүстік-батысында Өгізтау тауы, солтүстік-шығысында Шөладыр аңғары, батысында Шұбарайғыр қонысы бар.

Өсімдігі
--------

Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, бетеге, боз, бұталар өседі. Атырабында жайылымдық жерлер мен қыстаулар бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Саржан Томанышұлы** – (17 ғ.) – би, шешен, батыр, аңшы

Найман тайпасының Матай елінен шыққан.

Әкесі Томаныш кезінде Ташкент шаһарын билеп тұрған айтулы би болған. Ол өз тұсындағы Абылай хан, Әлмәмбет, Төле би, Бұқар жыраумен замандас болып, ел тыныштығы, халық қамы үшін күрескен билер қатарында жүрген. Әсіресе Бұқар жыраумен жиі кездесіп, тұздас-дәмдес болған. Өзі билікке, ел басқару ісіне баулып жүрген әкесі Саржанды Бұқар жырауға теліп, одан ақыл, нақыл, өнеге алуды қалаған. Сондай-ақ, ұлы кісілердің тәрбиесінде ер жеткен Саржан 14-15 жасынан-ақ ақындық өнерге, билікке араласып, артында тәлімдік, тәрбиелік сөздер қалдырған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Аруна LTD." ЖШС, 2010. - 576 б. ISBN 9965-26-096-6
**«Хачико: Ең адал дос»** (ағылш. *Hachiko: A Dog's Story*) — тоғыз жыл бойы қайтыс болған қожайынын күнделікті бір уақытта келіп, станция маңында күтіп жүрген жапондық акита-ину тұқымының иті Хачиконың нақты өміріне негіздеп түсірілген Лассе Халлстрөм көркем фильмі. Бұл фильм 1987 жылы түсірілген жапон фильмінің ремейкі болып саналады. Фильмнің сценарийін жазған Стивен Уэйн Линдси. Басты рольдерде: Ричард Гир, Джоан Аллен және Сара Ремер. Фильмнің тұсаукесері 2009 жылдың сегізінші тамызында Жапонияда өтті.

Фильм желісі
------------

Күндердің бір күні университет профессоры Паркер Уилсон вокзалдан Жапониядан Америкаға аттандырылған күшікті тауып алады. Күшіктің артынан ешкім іздеп келмегендіктен, ол оны өзімен қалдыруға мәжбүр болады. Уақыт өте келе күшік пен профессордың арасында берік достық пайда болады. Паркер өзінің жаңа адал досына қатты бауыр басады. Әр күн сайын Хачико қожайыны жұмысқа шыққанда, вокзалға дейін шығарып салып, кешкісін сағат бесте күтіп алатын. Бір күні Паркер жұмысқа аттанарда Хачико оны үйден шығармағысы келгендей, оған үріп бірге вокзалға бармай қояды. Паркер жұмысқа асыққандықтан Хачикосыз вокзалға кетіп қалады. Біраз уақыт өткенен кейін Хачико ауызына допты салып алып профессордың артынан жүгіріп кетеді. Вокзалда ол профессорға жаңағы допты бергенде, Паркер өте қатты қуанады, себебі ол Хачикоға бұл затты көптен бері үйрете алмай жүрген-ді. Вокзалда да Хачико қожайынын жібергісі келмегендей оған үріп қарап тұрады, бірақ Паркер поездге отырып жұмысына кетіп қалады. Сол күні ол өз лекциясында ұстамалы жүрек ауруынан көз жұмады. Қожайынының келуін күткен Хачи, күнделікті станцияға келіп жүреді..

Итті профессордың туысқандары үйлеріне алып кеткендеріне қарамастан, ол әрдайым станцияға қашып кететін. Жергілікті сатушылар және теміржол қызметшілері Хачиді тамақтандырып жүретін. Олар оның табандылығы мен адалдығына таңғала қарайтын. Көп ұзамай ол туралы журналисттер біліп, Хачико баспасөз жұлдызына айналады. Хачико өмірінің соңғы күндеріне дейін күнделікті поездің келісімен станцияға келіп, кеше дейін қожайынының келуін күтетін. Ол сонда да келмейді, бірақ адал дос — Хачико — өз орнын қалдармайды. Ол ит сол станцияда қожайынының келуін күтумен көз жұмады.

Фильмді жарыққа шығаруы
-----------------------

Түсірілім АҚШ штаты Род-Айлендтегі Вунсокет, Бристоль және Кингстаун қалаларында, сондай-ақ Род-Айленд университетінде және Японияда жүргізілді. 
Әр жастағы Хачиконы үш Акита-ину тұқымының иттері (Чико, Лайла және Форест) және Сиба-ину тұқымының үш күшігі ойнайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Hachikō Monogatari
2. ↑  Variety — Joan Allen fetches a 'Dog’s' tale
**Хафиз Ибраһим** - Египет жазушысы және журналисі. Механик отбасында туған.

Қызмет жолы
-----------

1891 ж. Каирдегі әскери училищені бітіріді. Ағылшын әскери экспедиция құрамында Суданда болды. Офицерлер бүлігіне қатысқаны үшін 1900 ж. әскерден босаған соң, журналистикамен айналысты. 1911-1932 ж. *"Әлкутуб тартуы"* ұлттық кітапханасында қызмет істеді. Хафиздің әлеуметтік саяси көзқарасының қалыптасуына Мұхаммед Абдо ілімі ықпал етті. Оның 1901 ж. классикалық үлгіде жазылған тұңғыш өлеңдер жинағы жарияланды. 1906-1922 ж. жазған лирикаларында ағылшын отаршылдарына қарсы көңіл күйі бейнеленген. *"Сатих түндері"* повесінде ағылшындардың отарлау саясатын сынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
**Қандалашөп** (лат. *Cіmіcіfuga*) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы.

Таралуы және өсетін жері
------------------------

Қоңыржай аймақтарда өсетін 10 түрі кездеседі. Ал Қазақстанда Семей қарағайлы орманы мен Алтайдың қылқанжапырақты және жалпақжапырақты ормандарында өсетін 1 түрі – сасық Қандалашөп (*Cіmіcіfuga foetіda*) бар.

Ботаникалық сипаты
------------------

Гүлі
* Биіктігі 80-200 см, жуан, тарамдалған тамырынан бірнеше сабағы өсіп шығады.
* Шеттері тілімденген күрделі жапырақтары (екі немесе үш бірдей жапырақтары бірігіп кеткен) бар.
* Аталығы – көп, аналығы 1 – 5 ұялы.
* Ұсақ, ақшыл жасыл түсті гүлдері доға тәрізді иілген шашақ гүлшоғырына топталған.
* Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады.

Сасық қандалашөптің жағымсыз иісі болады. Осы иісінен қандалалар қашады, өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған.

Емдік қасиеті, қолданысы
------------------------

Қандалашөптің кейбір түрі (мысалы, даур қандалашөп) тұнба қайнатуға пайдаланылады. Оны жүйке жүйесін тыныштандыруда, ұйқы қашқанда, сондай-ақ қан қысымы көтерілгенде ішеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
**Қандығатай** – Бала Қосмұрын жотасының солтүстік-батысындағы таулар.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма ауданы Қызылағаш ауылының солтүстігінде 20 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1018 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 13 км-ге созылып жатыр, енді жері 4-5 км. Беткейлері көлбеу, сай, өзен аңғарларымен тілімденген жонды қырқалардан тұрады. Беткейлерінен Жарма өзенінің салалары мен Терісайрық өзені бастау алады. Шығыс бөлігінде таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр және бозғылт топырағында бұта аралас селеу, бетеге, жусан, көде өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
**Факторлар теориясы**— 19 ғасырдың аяғынан бастап Батыста және Ресейде таралған позитивистік социологиялық концепция (Вебер, Моска, Ковалевский, Караев). Факторлар теориясының басты ерекшелігі — социологияда монизмді, тарих пен қоғам тарихының біртұтас негізін теріске шығарып, көптеген деңгейлес факторлардың (экономика, дін, мораль, техника, мәдениет, т.б.) бір-біріне механикалық жолмен әсер етуін мойындау. Социологияда плюрализмнің көрінісі бола отырып, Факторлар теориясы қоғамдық дамудың объективті заңдарын, әлеуметтік құбылыстың ішкі байланысын теріске шығарады, субъективті идеализм айқындамасына жақындайды. Факторлар теориясысындағы кейбір жағымды сәттерді (әлеуметтік, ғылцм-техникалық мәдениеттік ақиқаттар фактілеріне нақты талдау жасау әрекеттері) атай отырып, көптеген ойшылдар оның теориялық жағынан негізсіздігін: методологиядағы механицизмді, ал осыдан келіп — әлеуметтік құбылыстардың байыбына бара алмаушылықты көрсетті. Түрі өзгерген қалыбында Факторлар теориясы қазір де бар. Осы заманғы социологияның кейбір өкілдері қоғамдық даму факторларының арасынан техника мен өнеркәсіпті (мәс.У.Ф. Огборнның "мәдени кенже қалу теориясы", Р.Арон мен У.Ростоудың "индустриялық социологиясы", кейбір футурол. концепциялар) яғни жалпы экономиканы айқындаушы факторлар деп біледі. Факторлар теориясы шеңберінде жаңа ұғымдардың пайда болуы — техника және өнеркәсіп сияқты материалдық өндірістің маңызды жақтарының, қазіргі кезде осы заманғы ғыл.-тех. прогреспен байланысты нақты әлеуметтік-экономикалық және рухани процестердің рөлін мойындаудың салдары. Факторлар теориясының қазіргі түрлерінің түп тамыры қоғамға деген неопозитивистік және тұрпайы материалистік көзқарастарда жатыр.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Майфок (Мафигатубек) Хамитов** (10 наурыз 1929, Қарақамыс ауылында Нұржау ауылдық округінің Құрманғазы ауданы Гурьев облысы – 26 желтоқсан 1998, Атырау) – заңгер, әділет кеңесшісі.

Өмірбаян
--------

Майфок (Мафигатубек) Хамитов 10 наурыз 1929 жылы Қарақамыс ауылында Нұржау ауылдық округінің Денгиз ауданы (қазіргі Құрманғазы ауданы) Гурьев облысы дүниеге келген. Руы Адай, Қосай бөлімі, Кіші жүз.

1949 жылы Абай атындағы №1 орта мектепті бітіріп, Алматы мемлекеттік заң институтына түсті.

1953 жылы Алматы мемлекеттік заң институттың толық курсын бітіріп, заңгер мамандығын алды.

Еңбек жолын 22.08.1953 Гурьев облысы Новобогаты ауданы прокуратурасының халық тергеушісі болып бастаған.

1954-1956. Гурьев облысы Испуль ауданының прокуратурасына ауыстырылды.

1956-1958. Еңбекшілер депутаттарының Денгиз аудандық (қазіргі Құрманғазы ауданы) Кеңесі атқару комитетінің нұсқаушысы.

1958-1960. Гурьев облысы Жилокосин ауданында нотариус.

1960-1964. Гурьев облысы Шевченко ауданы прокуратурасының тергеушісі.

1964-1971. Ақтау қаласы прокуратурасының аға тергеушісі.

1971-1975. Гурьев облысы Денгиз ауданы (қазіргі Құрманғазы ауданы) прокуратурасының тергеушісі.

12 наурыз 1975 жылы Гурьев облыстық адвокаттар алқасының мүшесі болып қабылданды.

10.09.1975. Гурьев облыстық адвокаттар алқасы төрағасының орынбасары болып сайланды.

29.09.1978. "Гурьевнефтехимстрой" тресінің заңгері.

01.08.1988. "Гурьевнефтехимстрой" тресінің 1-санатты заң кеңесшісі.

1989 жылы жасына байланысты зейнетке шықты, бірақ "Жеміс-көкөніс базасы" бірлестігінде заң кеңесшісі болып жұмысын жалғастырды.

1992-1993. "Алмаз Трейдинг Компани" ЖШҚ заң кеңесшісі.

Отбасы
------

Әкесі - Хамит Сабытұлы, Мыңтөбе кентінің имамы, Уфа жоғары рухани семинариясын бітірген. Анасы - Улман.

Жұбайы Хамитова Шұға (1936) - орта мектепте мұғалім. Отбасында екі қыз, үш ұл дүниеге келген: Ануарбек, Кулян, Гүлжан, Нұрлыбек, Ақылбек.

Марапаттары
-----------

Медальдармен және көптеген грамоталармен марапатталған.

Еңбек ардагері медалі (4 тамыз 1987).

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Жан қуаты** — адамның психологиялық сипаттары мен психикалық процестерінің алуан түрлі болып, неше алуан қызмет атқаруы мен олардың көрінісін ұлы бабамыз, әлемнің екінші ұстазы атанған Әбу Насыр әл-Фараби жан куаттары деп атаған және оларға сол замандағы ғылым жетістіктеріне сүйене отырып, адамның бойындағы жеке мүшелердің атқаратын қызметін де дәйектеп түсіндірген. Психикалық процестер болып саналатын сезім мен түйсік, сөйлеу мен ойлау, жігер мен ерікті әрекеттердің бәрі жан қуаттары деп есептеледі. Жан қуаты материалистік және идеалистік — діни бағыты бар екені философия ғылымындағы ертеден келе жатқан біріне-бірі қарама-қарсы дүниетанымдық көзқарас. Жан жайыңдағы түсінік психологияда — ішкі ой-сана сарайы. Ал ауыспалы мағынадағы жан түсінігі діни тұрғыдан қарағанда адамға, жан-жануарларға тіршілік беретін рух. Мұндай көзқарас бойынша, адамның тәні бар және жаны болады деген сенім болған. Адамның жан дүниесінің сыры объективті дүниенің субъективті бейнесі деп түсіну бірыңғай материалистік тұрғыңағы дұрыс түсінік болып табылады. Жан тәнмен бірге тіршілік етеді. Бұл организмнің табиғи өмір сүруі — шындық фактор.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Жалпы радиобайланыстағы **базалық станция** — соңғы абоненттік құрылғылар тобына орталықтандырылған қызмет көрсетуді жүзеге асыратын қабылдау-тарату аппаратурасының жүйелік кешені.

Мысалы, жердегі шағын көлемді мобильді рациялармен байланысты ұйымдастырған кезде стационарлық антенна және қалған шығыс қуатына қарағанда жоғары радиостанция орнатылады. Ол қажет болған жағдайда сигналды қайта таратуды жүзеге асырады, ал оның операторы эфирдегі жағдайды бақылайды.

Ұялы байланыстың базалық станциясы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Evaluating Regional Alternatives: Systems Design Considerations, "*Planning Emergency Medical Communications: Volume 2, Local/Regional Level Planning Guide*, (Washington, D.C.: National Highway Traffic Safety Administration, US Department of Transportation, 1995) pp. 39-43.
2. ↑   Мұрағатталған 8 маусымның 2012 жылы.
*Басқа мағыналар үшін Гренландия (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Гренландия** — әлемдегі ең үлкен арал. Оның ерекшелігі ол толықтай дерлік мұз астында (85%), сондықтан да онық қазба байлықтары әлі толық зерттелмеген.

Десе де оның жағалауы жаз бойы көгалданып тұрады, аралда кейбір өсімдіктер -20 °С температурада да гүлдене береді. Егер де Гренландия мұзы толықтай еріген болса әлемдік теңіз деңгейі 7.4 метрге көтерілер еді. Арал мұзы орталығынан шеттеріне қарай әрқашан қозғалуда, кейде тәулігіне 20 метр жылдамдықпен. Ал арал жағасына жеткенде алып мұз таулар болып бөлініп мұхитқа түседі, олардың биіктігі 100 м, ұзындығы шақырымға дейін болады. Атақты Титаник кемесі де осы Гренландиядан шыққан айсбергке соқтығысып суға батқан. Жыл сайын Гренландиядан 10-15 мың айсбергтер бөлініп шығады.Гренландия соңғы үш ғасырда Данияға тиеселі, өзінің үкіметі мен парламенті бар автономия. Жергілікті тұрғындар тәуелсіздік далап етуде, соңғы жылдары олар тек өзін өзі басқару құқығына ғана ие болды.

Алғашқы тұрғындар эскимостар болғанымен, аралды алғашқы ашқан адам ретінде Сары Эйрик деп танылған. Ол Норвегия мен Исландиядан адам өлтіргені үшін қудаланып 982 жылы саяхатқа шыққанда Гренландияны ашады, аралға Гренландия атын да берген осы адам.
Аралды 1721 жылы Дания отарлап алған.

Жергілікті тұрғындары — иннуиттер. Халық саны 56 мың. Иннуиттер аң аулау, балық аулауменн айналысады. Иннуиттер өздерін эскимос деп атағанды қаламайды. Өте ақ көңіл, бірақ арақ шарап ішкенді жақсы көреді. Аралда күн сирек шығады, бірақ бір шыққанда күн қызуы өте зор. Осындайда тұрғындар іш киімдерімен күнге қыздырынуға далаға шыққанды жақсы көреді, байқамаса аралда аз уақытта күнге тез күйіп кетуге болады. Олар Дания салықтарынан босатылған, алайда Дания аралдың барлық қазба байлықтарына бақылау орнатқан.Сол себебті Гренландияны мәңгі "жасыл жер" деп атаған

Дереккөздер
-----------
**Көкше** – Көкшетаудың ең биік жері.

Географиялық орны
-----------------

Көкшетау қыратының солтүстігінде орналасқан. Батысында оны Кіші Шабақты, солтүстігінде Үлкен Шабақты, шығысында Бурабай көлдері қоршап жатыр. Абсолюттік биіктігі 947 м, төңірегіндегі жазықтан салыстырмалы биіктігі 600 – 700 м.

Жер бедері мен геологиясы
-------------------------

Гранитті интрузивті жыныстардан түзілген. Жақпарлы беткейлері тектоникa және эрозиялық-денудациялық әрекеттерге көп ұшыраған. Солардың салдарынан ғажайып пішінді сан алуан тас мүсіндер, үңгірлер пайда болған.

Өсімдігі
--------

Беткейлерінде қарағай, қайың, түрлі бұталы орман, етегінде әр түрлі шалғынды шөп өседі. Туристерге тау басына шығып, төңірегіндегі көркем табиғатты тамашалауға өте қолайлы биіктігі Оңтүстіктен етегінде Оқжетпес санаторийі орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Көктөбе** – Тарбағатай жотасының оңтүстік-батысындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Үржар ауданы Таскескен ауылының батысында 45 км жерде орналасқан. Ай өзенінің аңғарында. Абсолюттік биіктігі 578 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай ұзындығы 18 км-ге созылып жатыр, ені 11 км.

Жер бедері
----------

Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді келген. Солтүстігінде Кенжебай, Ащықұдық көлдері, шығысында Шұбарқұдық қонысы мен Қараоба төбесі, оңтүстігінде Ақөзек құдығы мен Құттыбике бұлағы, батысында Байтілеу төбесі мен Көктөбебастау бұлағы орналасқан.

Өсімдігі
--------

Құмды, сұр қоңыр топырағында еркек шөп, жусан, теріскен, баялыш, бұталар өседі. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Эрнст Тельман** (нем. *Ernst Thälmann*; 16 сәуір 1886, Гамбург — 18 тамыз 1944, Бухенвальд концентрациялық лагері) — германия клммунисттерінің көшбасшысы жəне халықаралық жұмысшы қозғалысының қайраткері.

Игі істері
----------

1920 жылы ГКП Гамбург ұйымына басшылық етіп,Гамбург көтерілісінде (1923 жылы)аса көрнекті роль атқарды.1925 жылы февральда 1924 жылы құрылған *Қызыл майданшылар одағының* председателі болды. 1924 жылдан 1933 жылға дейін Тельман Эрнст -рейхстаг депутаты болды. Эрнсттың ұсынысымен коммунистік партия **Неміс халқының əлеуметтік жəне ұлт-азаттық Программасын**(1930жылы) жəне**Шаруаларға көмек Программасын**(1934 жылы) қабылдады.

Совет Одағында елді мекендер, заводтар, колхоздар, кемелер оның есімен аталды.

Қаза табуы
----------

1944 жылы 18 тамыз Эрнст Тельманды фашистер өлтіріп, оның денесін Бүхенвальд тұтқын лагеріндегі крематорий пешінде өртеп жіберді.
**100 еуро** немесе € 100 - номиналды құны бойынша бесінші еуро банкноты. Ол валюта енгізілгеннен бері қолданысқа 2002 жылдан бастап ие.

Дизайны
-------

100 еуроның өлшемі 147×82 мм болып келеді. Ол жасыл түс гаммасында жасалған.

Әрбір еуро банкнотында көпірлердің немесе Еуропаның тарихи стиліндегі есік әшекелегіш құрылғы суреттері салынған болып келеді.

100 еуро қалған банкноттар секілді номиналына, валюта атауына, Еуроодақ туына, Еуропа орталық банкінің президентінің қолына, ЕО тың 12 жұлдызына, шығарылған жылына (уақытына) және банкнотты қорғау элементтеріне ие.

Банкнотты қорғау элементтері
----------------------------

100 еуро банкноты голограммамен, EURion жұлдыздармен, сулы таңбалармен, рельефты мөрмен, қорғағыш жіппен, ультрафиолетті сиямен, микромөрмен, матты бетпен, штрихкодпен және белгілі математикалық ережеге сәйкес сериялық нөмірімен қорғалған. 
Эмитент құпиятаңбасы оң жақ шетінде орналасқан.

Өзгерістер
----------

2002 жылдан бастап банкнот дизайнына ешқандай өзгерістер енгізілмеген болатын, бірақ 2011 жылы жаңаланған дизайнмен банкноттың жаңа тобы қолданысқа енгізілген болатын. Осы өзгерісте Еуропа орталық банкінің бұрынғы президенті Вим Дейсенберг қолы жойылып, жаңа президенті Жан-Клод Трише қолы қойылған.

Дереккөздер
-----------
**Мусандам** (араб.: جَـزِيـرَة مُـسَـنْـدَم‎) — Арабия түбегінің солтүстік-шығыс шетіндегі түбек.. Оман шығанағын Парсы шығанағынан жартылай бөліп тұрады және солтүстігінде Ормуз бұғазын құрайды. 

Оманға тиесілі және Біріккен Араб Әмірлігінің негізгі территориясынан бөлінген. Жағасы өтіп жатқан кемелерге қауіп төндіретін жартасты таулы аймақ болып табылады. 

Қызметінің негізгі түрі балық аулау, бірақ түбектің батыс жағалауында мұнай мен табиғи газдың кен орны ашылды. Хисн-Диба айлақ қаласы оңтүстік-батыс жағалауда орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия" ТомI,А СТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Мускоги тілдері** (Muskogean languages)-солтүстік америка үнді тілдеріне жататын 8 тілдердің тобы, АҚШ-тың қазіргі оңтүстік-шығыс аумағында осы тілде сөйлейді немесе сөйлеген. [1].16 ғасырда қазіргі Алабама шт. (АҚШ) солтүстік бөлігінің тұрғындары коасати және алабама тілдерінде, қазіргі Алабама және Джорджия аумағының тұрғындары крик (мускоги) және хичити тілдерінде, қазіргі Флорида аумағының тұрғындары апалачи тілінде сөйлеген. 

Батысқа таман (қазіргі Миссисипи шт. солтүстік аудандарында және батыс Теннесиде) чикасав (чикасо) тілі, ал чоктав (чокто) тілі қазіргі Миссисипидің орталық бөлігіне таралған. 19 ғасырдың ортасына таман апалачи тілі құрып бітті, мускоги тілдерін меңгерушілердің көбі 1830 жылы (Тропа слёз) не Миссисипи шт. батысына, не Флорида шт. ығыстырылды, қазір мұнда Семинол тайпасы крик тілінің диалектілерінің (Флориданың орталық бөлігі) бірінде сөйлесуді жалғастыруда, ал микасуки тайпасы АҚШ-тағы Эверглейдс ұлттық саябағының аумағына қоныстанды. 

Кейбір жоғалып бара жатқан мускоги тілдерінде әлі де болса аға буын сөйлейді; осы тілдердің ішінде чоктав (Оклахома және Миссисипи шт. таралған) тілінде сөйлейтіндер көп.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Бигали Оразбаев** (1907-1940, Атырау облысында туған). 1930-1931 - «Ембімұнай» тресінің жер асты барлау бригадасында коллектор. 1931-1932-Ленинградтағы жер асты зерттеулер институтының 1 жылдық курсының тыңдаушысы. 1933-1932 - Байшонас, Жолдыбай, Құлсары, Қосшағыл, Нармонданақ, Жыңғылды, Телес мұнай кәсіпшіліктерінде аға коллектор, техник-геолог, жұмыс
жүргізуші, аға инспектор, картаға түсіру бөлімінің ұжым бастығы. ¥ңғылардың ішкі ғимаратары жұмысының әдістері туралы, терең қабаттағы мұнайды өндіру туралы, терең бұрғылау
имаратарының жұмысы туралы кітаптарды аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Ивакин Алексей Аркадьевич** (25.7.1939 ж. т. Талдықорған обл. Сатқа с.) - философиялық ғылыми докторы (1982), проф. (1986). ЛМУ-ді бітірген (1959). 1986 жылдан Алматы жоғ. партия мектебінің маркстік-лениндік философия жіне ғылыми коммунизм кафедрасының меңгерушісі. Ғыл.-зерт. жұмысының негізгі бағыты - жаратылыстанудың философиялық мәселелері.

Шығармашылықтары:
-----------------

* Роль принципов диалектики в геологическом познании, 1979;
* Материалистическая диалектика как методология (соавт.), 1981;
* Прерывное и непрерывное (соавт.), 1983.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік
*Phalacrocorax carbo*
**Үлкен суқұзғын** (Phalacrocorax carbo) - жағы - ақшыл, тұмсығы ілмекті, ірі денелі (салмағы 2-2,5 кг, қанатының ұзындығы 1 м шамасында, алымы - 1,5 м) қара реңді құс. Жас суқұзғындардың бауыры - күңгірт ақ.

Суқұзғындарды Қазақстанның барлық жерінен кездестіруге болады, алайда оның солтүстік өңірлерінде олардың ұялауы түрақсыз және сирек. 

Үлкен суқұзғын кез келген суқоймаларда өмір сүреді, өмір сүруге қажетті жалғыз шарты - оның негізгі қорегі балықтардың болуы. Шоғыр түзетін құс. Ұяларын түрлі-түрлі етіп орналастырады. Жерге қамыс пен саздан төбесінде ойығы бар бағанша жасайды, сондай-ақ жығылған қамысқа жартастарға және тіпті ағаш басына ұясын орналастырады. 

Көбінесе бірқазан, жалбағай, құтан және т.б. құстармен ортақ шоғыр түзеді. Шоғырдағы суқұзғындар, әсіресе олардың балапандары ағаштардың басында қанаты, мойны және құйрығының жәрдемімен, бұтақтарға оңай өрмелейді. Салындыдағы 3-5 жұмыртқаларды ата-енелері ай бойы басады. Балапандарды ауланған бөтегесінде шала қорытылған балықпен қоректендіреді. Ересек құстар күніне кейде 2 килоға дейін балық жейді. Ұядан ұшқан жас балапандар топқа жинадып, азыққа бай суқоймады үлескідерді іздестіруге көшпенділік жасап ұшады.

Суқұзғындар наурызда ұшып кедіп, қазанда ұшып кетеді. Сырдариядан олардың шағын мөлшерін қыста да көруге бодады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Phalacrocorax carbo*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
**Үлкен тоспаұлу** - суы тұщы тоғандарда су түбінде мекендейді. Тұрқы жетпіс миллиметрге дейін жетеді. Оның денесінің алдыңғы бөлігінде екі қармалауышы және бір жұп көзі болады. Тоспаұлудың тұлғасын бақалшақ қаптайды, бақалшақтың кең аузынан бүкіл бауырын алып жататын аяғы байқалады. Бақалшақ бірнеше рет бұратылып, ұшы үшкірленіп бітеді. Ол мүйізтектес заттан түзіледі. 

Бұл ұлудың денесі бас, тұлға және аяқтан құралып, бір-бірінен айқын бөлінбейді. Аяғы бүкіл құрсақ бөлігін қамтитындықтан, тоспаұлу бауыраяқты былқылдақденелі жәндік деп аталады. Ұлудың басындағы қармалауыштардың түбін ала екі көзі болады, баспен жалғасқан тұлғаның алдыңғы жағында ерекше қатпар - шапанша тұлғаны қаптап жатады.Ал ұлудың денесі мен шапанша аралығындағы бос орын шапанша қуысы деп аталады. Бастың астыңғы жағынан ұлудың аузы көрінеді.

**Мүшелер жүйесі**

Тоспаұлу негізінен өсімдіктекті азықпен қоректенеді. Асқорыту жүйесі: ауыз, жұтқыншақ, өңеш, қарын, ішек, аналь тесігі. Ұлудың жұтқыншағында, тіл деп аталатын астыңғы бөлігін ала ұсақ тісшелер - үккі болады. Сол үккілердің көмегімен тоспаұлуы су өсімдіктерінің сабақтарындағы жұмсақ ұлпаларды қырып жейді. 

Үлкен тоспаұлуы өкпемен тыныс алады, сондықтан әлсін-әлсін су бетіне шығып, тыныс тесігі арқылы өкпесіне ауа толтырып алады. Өкпенің қабырғасындағы қантамырларда оттегін сіңіріп, көмірқышқыл газын бөлу арқылы газ алмастырады. Түссіз қан ұлу денесіне жүректен шыққан қантамырлар арқылы бірден таралып, мүшелер арасындағы аралықтарға құйылады. Үлкен тоспаұлудың жүрегі екі бөліктен тұрады: құлақша мен қарынша. Жүрек екі бөлігін кезек - кезек жиыру арқылы ірі қантамырлар мен қанды айдайды да, одан соң қылтамырларға бөлініп, мүшелер аралығына таралады. Бұл қанайналымның ашық жүйесі деп аталады. Ұлуларды қанайналымның ашық жүйесі қызмет атқарады. 

Үлкен тоспаұлуының күрделі құрылысты бүйрегі бар, сол бүйрек арқылы өткен қан улы заттардан айырылып, бүйректегі сүзінді аналь тесігінің жанындағы тесік арқылы сыртқа шығарылады. 

Үлкен тоспаұлудың жүйке жүйесі - дененің әрбір үлескісінде орналасқан бес жұп жүйке түйіндерден тұрады. Түйіндердің өзара жалғасуынан жүйке бағанасы түзіледі де, бүкіл мүшелерге тармақталады. Терідегі бытыраңқы орналасқан сезімтал жасушалар мен қармалауыштар үлкен тоспаұлудың сипап сезу қызметін атқарады. Сонымен қатар, тоспаұлуда тепе-теңдік мүшесі де бар, ол - ішінде әктенген ұсақ денешігі бар көпіршік және сезімтал түкті жасушалар. Ұлудың денесі қалпынан өзгерген кезде көпіршіктегі әкті денешік орнынан жылжып, тітіркенуді денеге жеткізеді. 

Үлкен тоспаұлу - гермафродит жәндік, жыныс жасушысынан жұмыртқажасушасы мен сперматазоид бөлінеді де, айқаспалы тәсілмен ұрықтанады. Тоспаұлу су өсімдіктерінің сабағына жұмыртқалап, жұмыртқадан жетілген жас тоспаұлушалар өрбиді.
**Үлкен шырыш** (лат. *Eremurus robustus*) – шырыштар тұқымдасының шырыш туысына жататын, ұзындығы 55 см мөлшерінде шоғырлана біткен көкшіл жапырақты көз тартарлық түрлердің бірі. Олар жазда құрғақ әрі ыстық, ал қыста суық әрі ылғалды климаттық ортада өсіп - өнеді. 

Шырыштар да қызғалдақтар тәрізді Ақсу - Жабағалы аумағында көптеп өседі және өсімдік жабынының қалыптасуында шешуші рөл атқарады. Маусым айының аяғында бұл алып өсімдік биіктігі 2,5 м гүлдейді, сол кезде оның алқызыл гүлді және ашық қызғылт сары тозаңды ірі гүлшоғыры алыстан көз тартып тұрады. Бұл кезеңде шырыштар түрлі түске боялған алып майшамдарға ұқсап көрінеді. Өте биік гүлсидам әдемі гүлшоғырымен - төменнен жоғарыға қарай біртіндеп ашылатын көптеген жұлдыз тәріздес гүлдер шашағымен аяқталады. Осындай әсем қалпын шырыштар жаз ортасына дейін сақтап тұрады.

Кейбір түрлерінің дәрілік маңызы бар. Мысалы, илария шырышы алкалоидтардың жоғарылығымен ерекшеленеді. Халықтық медицинада осы өсімдіктің кептірілген тамырынан жасалған ұнтақ бактерияға қарсы бұласыр ретінде пайдаланылады. Жас өскіндері мен тамыры жеуге жарамды, ал жапырақтарынан бояу алынады. Және де шырыштың барлық түрі - жақсы балды және балтозаңды өсімдік

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Алматы" кітап баспасы
2. ↑  ISBN 978-601-01-0743-4
3. ↑  "Қазақстан флорасының кереметтері"кітабы
4. ↑  198-інші бет
Үлкен тұзды көл
**Үлкен тұзды көл** (ағылш. *Great Salt Lake*) — Үлкен Алап қыраты мен Сеңгір таулары аралығындағы 1282 м биіктікте, АҚШ-тың батысында орналасқан ағынсыз, тұйық тұзды көл. 

  

Плейстоцендегі тұщы Бонневилл көлінің қалдығы. Көлдің ауданы түсетін жауын-шашын мөлшеріне байланысты 2,5 мың км2 -ден 6 мың км2-ге дейін өзгеріп отырады. 

Орташа тереңд. 4,5 — 7,5 м, ең терең бөлігі 13 — 15 м. Тұздылығы 137‰ (деңгейі төмен кезде 300‰). 1916 жылы тұздарды өнеркәсіпте қолдану мақсатында (натрий, магний, бром т.б. тұздар) пайдалана бастады. Химиялық құрамы 1936 жылдан тұрақты; 1959 жылы көл екіге бөлінген (бөгет тұрғызып, т. ж. салынды), оңтүстік бөлігі Бэр, Джордан, Уибер өзендерінің суымен толығып тұрады (судың минералд. 6 — 7 м тереңдікте 130 — 150 г/л, одан төменде 240 — 280 г/л); солтүстік бөлігі булану алабының қызметін атқарады (минералд. 334 — 345 г/л). Тұзының жалпы қоры 6 млрд. т. Шығыс жағалауында ірі қалалар Солтүстік-Лейк-Сити, Огден орналасқан. 

Көлді Оңтүстік Тынық мұхиттық т.ж. (ұзындығы 40 км болатын дамба үстімен) қиып өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Үлкен сирен** (лат. *Siren lacertina*) – жыланбалық тәрізді қосмекенді. Оның саламандралар тұқымдасына жататын-жатпайтындығы әлі анықталмаған. Үлкен сирен – суда тіршілік ететін саламандра. Оның дене тұрқы цилндр тәрізді. Желбезігі өте үлкен, қызыл қоңыр түсі. Арты аяғы болмайды. Алдынғы ескекке айналған аяқтарда төрт саусағы бар. Сирендердің ең ірісі 48 – 97 см-ге дейін жетеді. Қатты мұрттары арқылы қандай жерде жүргендерін сезіп отырады. Танауы жоғары орналасқан. Басы – үлкен, бірақ миынық көлемі барлық сүтқоректілермен салыстырғада кіші болады. Қара түстісі де, қоңыр түстісі де болады; астыңғы жағы сұр немесе сары түсті. Жас сирендердің бауырында ашық түсті жолақтары болады. Ол жасы ұлғайған кезде кетіп қалады. Екі жағында сұр немесе жасылдағы бар.

Дереккөздер
-----------

1100 қызықты деректер
**Юмашева Сауле Кадыровна** (27 сәуір 1940 жыл, Алматы облысы, Талғар қаласы) - Биология ғылымының кандидаты, профессор.  
Қазақ мемлекеттік дене тәрбиесі институтының (ҚазДТИ) Анатомия және биотехника кафедрасының меңгерушісі. КСРО әйелдері арасында (1991-1997ж.ж), (1961-1966ж.ж) Гандболдан "А" сынып командалары арасында жоғары топта Қазақстан құрама командасының құрамында өнер көрсетті (1965ж.). Гандболдан Қазақстан Республикасының әйелдер командасының жаттықтырушысы болып жұмыс істеді. 1996 жылдан бастап Қазақ ДТИ-де жұмыс істеді. 1968-1971 жылы Мәскеу қаласында аспирантурада оқыды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жолымбетов Ө. Құлназаров А. ҚАЗАҚСТАН - спортшыллар елі. Энциклопедияық анытамалық. – Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009. – 880 бет
Майстрюк және оның жауынгер достарына арналған ескерткіш
**Карп Лукьянович Майстрюк** (1887-1921 жж.) - Жетісудың І-ші Қызыл гвардияшылар полкінің командирі.
Батыр Черкасск қорғанысы кезінде, *Жаркентке*, *Пржевальскке*, *Ташкентке* жорық жасаған кезде полк көптеген жеңіске жетті. 1921 жылдың көктемінде Майстрюк К. Л. Хива түбіндегі шайқаста ерлікпен қаза тапты. 
  

Ескерткіш мәрмәр тастан жасалған үш қабатты постаменттің үстінде пирамида тәрізді бетоннан құйылып, ортасынан төмен қарай мәрмәр таспен қапталған. Ескерткіштің айналасындағы қоршауы темірден жасалған.

Авторы
------

***Крым Шымханов***

Дереккөз
--------

1. ↑  Алматы облыстық Халық Шығармашылығы орталығының жеке ақпараты
Алтай Болтайханұлы Зейнелғабдин
**Алтай Болтайханұлы Зейнелғабдин** (*1948 жылы туған*),
экономист, экономика, ғылыми докторы. 

  

Ақтоғайдың түлегі. Алматы х. ш. институтын бітірген (1969).
1969-1997 жылы ҚазКСР Мемлекеттікжоспарлау комитетінде, Бүкілодақтық Мемлекеттік технологиялық-жоспарлау институтынын Қазақ филиалында сектор меңгерушісі, Алматы х. ш. институтында ұстаздық қызметте, Мемлекеттік Қаржы министрлігінің информациялық-есептеу орталығында директордың орынбасары, кейін директоры болып қызмет атқарды.
Республика Финанс-банк менеджмент ғыл.-зертгеу институтының директоры, ҚР Қаржы министрлігінің Бюджет департаментінде директор. 1997 жылы республика Қаржы министрлігінің сырттан қарыз алу Комиссиясының төрағасы болды. Республикалық бюджетгің орындалысын бақылау жөніндегі есеп
комитетінің төрағасы. 20-дан астам ғылыми еңбек пен монографиялардың авторы.

«Құрмет» орденімен (2006), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) , «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған.

Үйленген. Жұбайы - Әлиқұлова Қарлығаш (1948 жылы туған), экономист. Қызы - Зейнелғабдина Гүлсая (1976 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
2. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Карлос Альсидес Сагарра** (1936 жылы 18 тамызда Сантьяго-де-Куба қаласы) —Куба боксының тарихындағы ең үздік бапкер. Педагогика ғылымдарының докторы, әрі профессоры. Сагарра Алматы шаһарының бокс федерациясының президенті Амалбек Тшанның кеңесшісі қызметін төрт бойы атқармақ.
Киевский институтының дене шынықтыру факультетін, және сол жерде аспирантураны тәмамдап педагогиа ғылымдарының кандидаты атанған. 1960 жылы Куба бокс ассоциясын құруды ұсынып негізін қалаған.
1964–2000 жылдары Куба құрамасының бас бапкері болған. Бұл жылдары Куба еліне 46 медаль сыйлаған. Оның 27 алтын, 12 күміс, 7 қола.

Әйгілі Теофило Стивенсон мен Феликс Савонның жеке бапкері.
Латын және Оңтүстік Америкасы бойынша барлық спорт түрі бойынша XX ғасыр ең үздік үш бапкердің бірі деп танылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кубалық Карлос Альсидес Сагарра Қазақстан боксын өркендетпек Мұрағатталған 10 қарашаның 2011 жылы..
**Карлос Мануэль Бальдомир** (Carlos Manuel Baldomir; 30 сәуір 1971, Санта-Фе, Аргентина) — аргентиналық кәсіпқой боксшы, 1-ші орта салмақта өнер көрсетеді. Жартылай орта салмақтағы (WBC тұжырымы, 2006) әлем чемпионы.

1993—2005
---------

1993 жылы кәсіпқой рингтегі дебютін жасады. Ұзақ уақыт Аргентинада айқас өткізген, сол кезде жеңіс пен жеңілістердің ащы дәмін татқан. 1999 жылы қарашада жеңіліс көрмеген Джошуа Клоттиге қарсы айқасқа шықты. Бальдомир ұпай саны бойынша артта болатын, алайда 11-ші раундта Клотти ережені бұзғаны үшін айқастан шеттетілді.

2006-01-07. Заб Джуда —Карлос Мануэль Бальдомир
-----------------------------------------------

* .Өткен орын: Мэдисон Сквер Гарден, Нью-Йорк Сити, Нью-Йорк, АҚШ
* .Нәтижесі Бальдомир қазылардың бірауыздан шешімімен 12-раундтық айқаста жеңіске жетті.
* .Маңызы: жартылай орта салмақтағы WBC белбеуі (Джуданың 2-ші рет қорғауы)
* .Рефери: кіші Артур Мерканте
* .Қазылар есебі: Гуидо Каваллери (113—115), Мельвина Латан (112—115), Джули Ледерман (113—114) — Бальдомирдың пайдасына
* .Салмақ: Джуда 66,60 кг; Бальдомир 66,30 кг
* .Трансляция: Showtime
* .Бейресми қазылардың есебі: Чак Джонсон (105—103), Грег Леон (105—103), Франклин Макнейл (106—102) — Джуданың пайдасына.
**Аңшы киімі**. "Қан сонарда бүркітші шығады аңға, тастан түлкі табылар аңдығанда, жақсы ат пен тату жолдас бір ғанибет, ыңғайлы
ықшам киім аңшы адамға", - деп, ұлы Абай жырлағандай, аңшы
киімі ыңғайлы, қозғалысқа икемді болғаны абзал. Асау құсқа
арнайы тігілген қонышы ұзын саптама етік, қолына жеңі өте
ұзын, икемді, жеңіл биялай киеді.
Сонар, саятқа шығатын қыс маусымы суық болғандықтан,
көбіне жылы киімді таңдайды: олар - саптама етік, аңшының
өзінің алған алтайы қызыл түлкісінің пүшпағы мен терісінен
жасалған қыстық тымақ, жылы ішік, жарғақ тері шалбар киеді.
Аңшы үшін саятта таптырмайтын қынды пышақ, жемқалта, оқшантай, дәрі-дәрмек, шыжым бау салған қалталы кісе белдік ажырамас дүние қатарында. Аңшы ықшам киініп, киімінің етегін шалбарланып алады да , кіселі белдігін ту сыртынан буынады. Тау-тастан таймас үшін аңшы етігінің өкшесіне нәлі немесе тақа қағады, жаяу болса аяққа шақай немесе сүйектен
шаңғы тәрізді етіп сойшаңғы тағып алады.
Аңшы саятқа шыққанда қажетті жабдығына қоса, аңдаусызда бүркіттің аяғын қанатса, оның қанын тыйғызатын бұлғарының ішкі бетіндегі ұлпасын ("бұлғарының еті" деп аталады) алып шығатын болған ертеректе.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3
**Аң олжаларын саудалау.** XVIII ғасырда қазақтар жыл сайын Орынбор мен Троицк базарына 30-40 мыңдай түлкі, 40-50 мыңдай қарсақ сатуға апарып түрған көрінеді. Зерттеушілер есебі бойынша, 1890 мен 1900 жж. аралығында ресми статистика есебі бойынша Жетісуда 21088 қасқыр, 49767 түлкі, 23426 борсық, 28889 күзен, 810 аю терісі тапсырылған. Мұның сыртында айырбас жолымен сауда керуендеріне аң олжасы өте көп мөлшерде сатылған XX ғасырдың басында Жетісу қазақтары жылына 50 мыңдай түлкі терісін өткізіп тұрған. Бір ғана Торғай, Ақмола облыстарына аңшылық кәсібі жыл сайын шамамен 300 мыңнан астам сомның пайдасын әкелген. Онда киік мүйізімен бірге, құнды олжалар қатарында көкқұтанның қауырсынының әр пұты 200 рубльге тең болды. Себебі, онымен әйелдің бас киімін безендірген. Ертеде қырғауылды қаршыға, сұңқармен аулап, оның ұзын қаламдары мен қанат құйрығын сатқан. Оны ауқатты төрелер бір шоқ қылып байлап, артқан түйенің үстіне қайқайтып байлап, «қарқара» деп атаған.

1895 ж. «ДУГ»-да жарияланған мақалада былай дейді: Орысша бодан болғаннан бері қазақтар аң аулауды қызық көрген... Бұлардың көбі аңның етін жеп, терісін сатып пайдалана бастаған. Аңшыға терісімен пайда әкелетін аңдар: бөкен, марал, киік, жолбарыс, аю, қасқыр, түлкі, бұлғын, сусар, қырғауыл. Аңшылар көбейгеннен қырдың жерінде жүре беретін аңдар күрт құрып кеткен. Құрып кеткен аңдардың бұрын болғандары осы күнгі құрып жоғалып бара жатқан аңдар бөкен, марал, киік, қырғауыл болады. Өскеменде Бөкен деген өзен бар ертеде мұнда бөкендер жайылып жүрген дейді. Мұны растайтын дәлел өзен бойында қазылған ұралар көп кезігеді... Апан ұра қазып, бетін далдалап жауып, бөкендерді ұстап алып жүреді».

Бұғы мүйізінен дәрі істеуге таптырмайтын шикізат ретінде бағаланған. Бір бұғының жақсы бұтақты мүйізі қытай жерінде 20 юань күміске бағаланды. Бір юань екі тенгеге тең болуы жылдан жылға бұғы аулайтындарды көбейтіп бұғының санын азайтып жіберген. Ал, Қарқаралы оязының оңтүстік-шығысында топтасқан киік мүйізін алмақ үшін көптеп аулаған. Бір киіктің мүйізі Қояндыда, Ботов жәрмеңкесінде 2-3 теңге тұрған. Бұрынғы кезде бұлғын мен сусар Қалба деген тауларда көп болады екен. Осы уақытта Қалбада бұлғын болмаса, сусар жоқ болып кеткен. Тегі Бавариялық, Тәшкенде ұзақ жылдар бойы қызмет істеген Франц Шварц Түркістан өңірі аң-құсқа бай, әрі арзан екендігін, оны қоныстанған орыстар кәсіп етіп жүргендігін жазады. Аңның арзандығы сондай, қырғауылды жиырма пфенниг, түлкінің сирек кездесетін қара түрі не бәрі екі марка тұрған. Түркістандагы бағалы терілер дайындау жағынан бірінші орынды иеленетін Лепсі уезінен терілерді Ресейдің орталық бөлігінен алыпсатарлар келіп алатын. Ал, балық пен құс олжаларын Семейге Шыңжандағы Шәуешек қаласына марал, ақбөкен мүйізі апарып сатылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
**Саржан**, *Саржау* – Тобыл алабындағы, Қаратомар бөгенінің солтүстігіндегі тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Фёдоров ауданы Лесное ауылының солтүстік-батысында 9 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 199 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 5,5 км2, ұзындығы 4 км, енді жері 2,3 км, жағалау бойының ұзындығы 10,8 км. Көктемгі еріген қар, жер асты суларымен толысады. Жағалауы тегіс, қамыс, құрақ өскен. Жазда айдыны тартылып, жағалауы батпаққа айналады. Қараша айының аяғында суы қатып, сəуірде ериді. Солтүстігінде Қаракөл, солтүстік-шығысында Тұзөнген көлдері, батысында Үлкенбарақ, оңтүстік-батысында Үлкен Талдыкөл, оңтүстігінде Мыңбай батпақтары қоршап жатыр. Алабы – шабындық, жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том