recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Қаржы құқығы* - құқықтың жетекші және маңызды саласы. Қаржы мемлекеттің материалдық өмір сүру негізіне қызмет етіп, оның қызметін ақшалай қамтамасыз етудің қайнар көзі болып табылады. Қаржы тетіктері арқылы мемлекет елдің экономикалық дамуына белсенді ықпал етеді. Қаржы құқығы жоғарғы заң оқу орнының құқықтану мамандығының студенттеріне арналған міндетті пән болып табылады.

Қаржы құқығы ғылымы адамзаттың практикалық қажеттіліктерінен туындады және басқа ғылымдардың; мемлекеттік және полиция құқығы, саяси экономия және қаржы ғылымдары құрамында "тәжірибе жинақтаудан өтіп" түпкілікті өзін мойындатты. Орта ғасырлардың ауысымына келген соңғы төрт ғасыр, экономикалық және қаржы ерекшеленеді; ірі компаниялардың санының көбеюімен, банк ісінің дамуымен өнеркәсіп орнының өсуімен өзіндік орнын белгіледі. Егер орта ғасырлардың типтік өкілдері монахтар, феодалдар мен шаруалар болса, XVI-XVII ғ.ғ. кейіпкерлер; жігерлі кәпестер, мануфактура иелері мен банкирлер болды.

Қаржылық жоспарлау
------------------

Қаржылық жоспарлау - қаржы құқығындағы негізгі экономикалық процесстердің бірі ретінде оқулықта беташар бөлім ретінде басталса, бюджет процесстері қаржы жүйесіндегі ең негізгі фактор ретінде кең көлемде баяндалып өткен. Сонымен қатар осы бөлімде шет елдердің бюджет жүйесіне де нақтылай түсініктер беріліп, шолу жасалынған. Оқулықта қаржы тетіктерінің негіздеріне жататын салық жүйесіне де өзіндік анықтама беріліп салықтың пайда болу даму тарихына да кеңінен тоқталған. Негізгі бөлімнің тағы бір элементі және негізгі буындарының бірегейі банк жүйесі және оның құқықтық реттелуі де өте өсерлі баяндалған. Екінші бөлімде бөлемнің барлық мемлекеттерінің ақша бірліктері мемлекеттік басқару нысандары және астаналарының атаулары көрсетілген, құнды ақпараттың қызметі де бар фактілер келтірілген.

Мемлекеттің қаржылық қызметі
----------------------------

Мемлекеттік және жергілікті бюджеттер кез-келген басқа мемлекеттегі сияқты Республикамызда қаржы жүйесінің орталық буыны болып табылады. Бюджет мемлекеттің қажетті атрибуты және оның тәуелсіздігінің негізгі ақша қорлары қалыптасып, олар үшін жалпы мағынадағы міндеттерді шешуді қамтамасыз етеді және мемлекеттік, жергілікті билік органдарының функцияларын жүзеге асыруға қаржылай негіз жасайды. Материалдық аспектіде мемлекеттік бюджет, жергілікті бюджет сияқты белгілі бір мемлекеттің масштабында орталықтандырылған ақша қорын білдіреді.

Бюджеттің материалдық мазмұны қозғалмалы, ондағы шығарылған ақша көлемі үнемі ауысып, түсім түрлері, шығыстардың бағыты да ауысып тұрады. Бірақ бюджеттің негізі оның қаржыларын шоғырландырып және пайдаланумен байланысты. Қоғамдық қатынастарда, немесе айтқанда бюджеттің экономикалық қатынастардың жиынтығын білдіреді. Бюджетте мемлекеттің қаржы ресурстарының неғұрлым ірі бөлігі шоғырланады. Бюджет түсінігінің заңсыз аспектісіне келсек, бұл жағдайда ол құқықтық акт ретінде қарастырылады.
**Халықаралық «Метро» қауымдастығы** 1992 жылдың ақпан айында құрылған. Басты мақсаттары - Кеңес одағы құлағаннан кейін метрополитен мамандары арасында үзіліп қалған қарым-қатынасты кәсіптік орган құру арқылы қалпына келтіру. Сондай-ақ ТМД елдері метрополитендерінің арасындағы интеграциялық байланыстарды нығайтуға және нормативті-техникалық құжаттарды үйлестіріп отыруға бағытталған. Бүгінгі таңда «Метро» қауымдастығы Халықаралық қоғамдық көлік одағының мүшесі. Бұл қауымдастық құрамына кіретін 20-дан астам ұйымдар мен компанияларға жолаушыларды тасымалдау саласындағы озық тәжірибелерді зерттеп, енгізуге мүмкіндік береді.
**Көл-көсір**. Қос сөздің бұл түрін естігенде белгілі бір
нәрсенің ете көп, ағыл-тегіл, мол екендігін әрқайсымыз
да түсінеміз: «Дәл осыны түсіндірудің езі оның бойына
көл-көсір күш бітіріп, сенімін арттырып жібереді»
(С. Сейітов, Сөз сұра.). Алайда, алғашқы кездегі, тұңғыш мағыналарының болғандығын түптеп, зерттей келгенде ғана анықтауға болады. Қос сөздің алғашқы сыңары — «кел» де теңеу арқылы пайда болған көптік,
молдықтың белгісі. Бірақ оның алғажіқы мағынасы қазіргі түсінігіміздегі «көл» емес. Ертедегі түркі тілдерінде
осы түбірлес етістік сөз болған. Мысалы, М. Қашқари
сөздігінде көлер — жиналу, топталу (су жөнінде) (ДТС,
314). Демек, судың бір жерге жиналуын түсіндірген.
Олай болса, ертеде «көлер су» немесе «көл су» дегеніміз, қазіргі тілімізге аударғанда—«жиналған су» болмақ. Бірақ алғашқы тұлға «көл су» қалыптасып, бері
келе «су» сөзі түсіп қалып, «кел» тұлғасы су көп жиналған жерге атау күйінде қала берген (Балқаш көлі,
Байқал көлі т. б.). Сөйтіп, қос сөзіміздің алғашқы сыңары — көл — жиналған, топталған дегенді аңғартады
екен.
Енді екінші сыңары — көсірдің түпкі тегі түркі тілінен еместігі сезіледі. Оның төркіні — араб тілі. Арабша
кусер — молшылық, өте кеп (Араб.-рус. сл. 1970).
Түркі және араб сөздерінің қабаттасуынан «кәл-кәсір» қос сөзі пайда болып, оның қазіргі қалыптағы аудармасы —«жиналған молшылық» дегенді ұғындырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Садырбаев Сұлтанғали
**Садырбаев Сұлтанғали** (1931 жылдың 15 тамызында Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарақыстақ ауылы) — ғалым, филология ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996). 1955 жылы ҚазМУ-ді, 1962 жылы Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет жөне өнер институтының аспирантурасын бітірген. 1955-57 жылдары еңбек жолын орта мектептің мұғалімі ретінде бастаған. 1958-59 жылдары *"Лениншіл жас"* газетінің өдеби қызметкері болып істеді. 1962 жылдан ҚазМУ-де оқытушы-профессор. Қазір осындағы "*Қазақ фольклористикасы*" ғылыми-зерттеу лабораториясының жетекшісі. Садырбаевтың ғылыми еңбектері қазақ фольклорының эстетикасы мен этнографиялық сипатын, шешендік өнерді, қазақ-қырғыз этностарының тарихи негіздерін зерттеуге арналған.

Еңбектері
---------

Ол "*Фольклор жөне эстетика*" (1976), "*Қазақ халқының ауыз әдебиеті*" (1977), "*Қазақ халық әдебиеті*" (1990), "Х*алық әдебиетінің тарихи негіздері"* (1992), "*Жамбыл жөне фольклор*" (1996), "*Фольклор жөне публицистика*" (2002) атты оқулықтар мен монографиялардың авторы. Анасы Мәстүраның өнегесімен Сүйінбай өлеңдерін жинау, зерттеп, жариялау ісіне үлкен үлес қосты. 1982-96 жылдары Ж. Жабаевтың академиялық толық жинағын шығарды. Мұрын жыраудың "*Қырымның 40 батыры*" жыры туралы монография жазды. "*Сөздің пірі — Сүйінбай", "Жамбьіл: адамзаттың ұлы жыршысы", "Қарасай батыр" және "Қыз ұзату"* деректі телефильмдердің авторы.

Марапаттары
-----------

2003 жылы Садырбаевқа "*ҚР-ның ғылымын дамытуға сіңірген ерекше еңбегі үшін*" ғылыми атағы берілді. Садырбаев Сұлтанғали Жамбыл ауданының және Форт-Шевченко қаласының "*Құрметті азаматы"*.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу, Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.
**Сұлтанбет сұлтан** (**Сұлтанмұхамед**, **Сұлтанмәмет**) (1710 жылы, Түркістан төңірегі - 1790, қазіргі Павлодар облысы) - би, мемлекет қайраткері, қазақ сұлтаны, дипломат, Абылай ханның немере ағасы.

18 ғасырдың 1-жартысында Орта жүз ханы Әбілмамбет ханның жарлығымен қыпшақ ұлысының басшысы болды. Абылай ханды Жоңғар шапқыншылығынан құтқаруға, сонымен қатар Жоңғарларға қарсы әскери күрестерге белсенді қатысты. Бос қалған Іле өзені үшін Қытай - Қазақ арасындағы аумақтық келіспеушілік шешуде ол өзін мәмілегер ретінде танытты. Абылай ханның өлімінен кейін Сұлтанбет сұлтанға хан тағы ұсынылды, бірақ ол Уәлиге жол берген.'

Мәмілегерлік қабілеті мол Сұлтанбет кейде хандардың атынан Ресей ұлықтарына дала халқының мұң-мұқтажын айту үшін жиі барған. Абылай ханның жұмсауымен екі рет (1762 және 1767 жылы) Қытайға елші болып барып, шекара мәселесін реттеген. Ертістің оң жағалауын орыс отаршыларынан сақтап қалуда зор еңбек етті. Ертіс бойын билеген Сұлтанбеттің беделі жоғары болғанын Ш.Уәлихановтың «Орыс үкіметі шынайы ханның өзі тұрғанда да Орта жүз билеушілерінің ішінен Абылаймен, оның бауыры Сұлтанбетпен көбірек қарым-қатынас жасады» деп жазғанынан көруге болады. Ресей үкіметі оған арнап Ертіс өңіріндегі Төретұмсық деген жерде еуропалық үлгідегі сәулетті үй-жай салып берген. Оның 1762 жылы Ресей патшайымы Екатерина Патшамен және басқа да ықпалды орыс қайраткерлерімен жазысқан хаттары сақталған. Екатерина II өзінің таққа отыру рәсіміне орай шақырған санаулы қазақ билеушілерінің ішінде Сұлтанбет те болған. Абылай хан қайтыс болғаннан кейін мұрагерлікке ұсыныс жасалғанда, жасының ұлғайғанын ескеріп, орнын Абылайдың үлкен ұлы Уәлиге берген. Сұлтанбеттің он үш ұлы (кейбір деректерде он сегіз) болған. Олардың көбі (*Орыс, Иман, Жәңгір, Үкібай, Тортан, Шаншар*) кезінде Ертіс бойын мекендеген іргелі руларды билеп, сұлтан атанған. Осылардың ішіндегі танымалы, бәсентиін руының билеушісі - Орыс сұлтан. Ол Абылай хан мен Сұлтанбеттің тапсырмасы бойынша бірнеше рет Ресей және Қытаймен дипломат, келіссөздер жүргізген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Қазақстан тарихы'*. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
2. ↑  А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х
**Көкқатын**, *Жуан Садырбай* – Сырдарияның солтүстік аңғарлық жайылмасында орналасқан көл.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Қазалы ауданының орталығы – Әйтеке би кентінен оңтүстікке қарай 12 км жерде.

Гидрографикасы, сипаты
----------------------

Көлдің аумағы 3,9 км2, ұзындығы 6 км, ені 1,1 км, көлемі 3,2 млн. м3. Ол солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Жуан Садырбай жайылмасы осы көл арқылы суландырылады. Су деңгейі көтерілгенде оның тереңдігі 3–4 м-ге дейін жетеді, ал күзге қарай сабасына түсіп 1,5 – 2,0 м-дей ғана болады. Көл жағалауын қамыс, қоға басқан. Жайылмасы шабындыққа пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
***Сұлтан Шәріпұлы Оразалинов*** (30.4.1941 жылында туған, Шығыс Қазақстан облысы Аякөз қаласы) - жазушы, сыншы, теледраматург, өнертану саласының профессорі (2003). Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қызметкері (1981), *"ҚР еңб. сің. қайраткері"* (2001), Халықаралық телевизия және радио академиясының (JATR) акад. (2003). ҚазҰУ-ды бітірген (1964). 1964 - 1984 жылдары Қазақ радиосы мен телевизиясында бас редактор қызметін атқарды. Қазақ телевизиясының әдеби-драмалық бағдарламалар бас редакциясын тұңғыш рет ұйымдастырып, он бес жылдан астам басқарды. Олардың ішінде *"Сұхбат", "Қымызхана", "Кезде- су", "Шүғыла", "Айтыс", "Халық қазынасы"*, т.б. хабарлар циклі мен *"Кек", "Отырар ойраны", "Өлім фа- брикасы", "Қашқын"* т.б. телеқойылымдары халыққа кеңінен танылды. 1984 - 1986 жылдары Қазақстан Орталық партия к-тінде нұсқаушы, көркем әдебиет бөлім меңгерушісі, 1986 - 1993 жылдары республикалық *"Өнер"* баспасының бас редакторы, 1993 - 95 жылдары ұлт саясаты жөніндегі Мемл. к-т төрағасының бірінші орынбасары, 1997 - 1998 жылдары ҚР Білім және Мәдениет Мин- нің Тіл саясатын үйлестіру департаментінің директоры, 1998 - 2000 жылдары ҚР энергетика, индустрия және сауда мин-нің Авторлық құқық жөніндегі агенттігінің директор қызметтерін атқарған. 2000 жылдан ҚР әділет мин-нің авторлық қүқықтар жөніндегі к-тің төрағасы. Ол Респ. терминология және ономастикалық комиссия төрағасының бірінші орынбасар (1993 - 97), Қазақстан Халықтар Ассамблеясы кеңесінің (1994 - 97 ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік Ұлттық саясат жөніндегі кеңест ҚР Мемл. сыйл. беру жөніндеу комиссияның (1993- 98) мүшесі болды. Ондаған әдеби-зерттейтін мақалалары, монографиясы, орыс және шет ел жазушыларының романы, повестерін қазақшалаған кітаптары жарық көрген. Халықаралық әдеби сыйл. лауреаты (1995), РҚ Президентінің *"Алтын Барыс"* белгісімен марапатталған (2001).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
A. *Көкөніс түрлері*.
**Көкөніс дақылдары** – көкөніс (шырынды өнімдер, жапырақты өсімдіктер, тамыр-жемісті өсімдіктер, баданалар) алу үшін өсірілетін өсімдіктер. Олардың 80 тұқымдасының 600-ден астам түрі бар. Жемісұрықтылар (қызанақ, қияр, бұрыш), жапырақтылар (капуста, салат), бадана (пияз және сарымсақ), тамыр-жемісті өсімдіктер (сәбіз, қызылша, ақжелкен) Қазақстанның суармалы егіншілікпен айналысатын аудандарында өсіріледі.

**Көкөніс шаруашылығы** – көкөніс алу мақсатында оларды өсірумен айналысатын өсімдік шаруашылығының бір саласы. Көкөніс шаруашылығының басқа өсімдік шаруашылығынан ерекшелігі – мұнда көкөніс дақылдары ашық және қорғалған жерлерде өсіріледі. Көкөніс шаруашылығы өсіру тәсілдері бойынша: танаптық көкөніс шаруашылығы, ашық танаптағы көкөніс шаруашылығы және қорғалған жердегі көкөніс шаруашылығы болып бөлінеді. Қорғалған жердегі көкөніс шаруашылығының ең жетілген түрінде (мысалы, осы заманғы жылыжайларда) өсімдіктің өсіп-дамуына қажетті барлық жағдайлар жасалады және жылдың кез келген мезгілінде (қыста, ерте көктемде және қара күзде) көкөніс алуға мүмкіндік береді.

Ашық танаптағы көкөніс шаруашылығы – көкөністі танаптық жағдайларда өсіреді. Көкөніс шаруашылығында өсімдікті ерте көктету, өсіріп жетілдіру (мысалы, түсті капусталар), көшеттерді тығыз (мысалы, кеш пісетін капусталар аралықтарына ерте пісетін капусталар отырғызылады) және қайта егу (мысалы, ерте алынатын шалғам орнына аскөк отырғызылады) мен отырғызу әдісі кеңінен қолданылады. Деректерге сүйенсек, біздің заманымыздан бұрынғы 3 мыңыншы жылдары-ақ көкөніс өсірумен Ежелгі Қытайда, Мысырда, Ежелгі Грекияда және Ежелгі Римде айналысқан.

*Көкөніс шаруашылығы* - көкөніс дақылдарының биологиясын, көкөніс өнімділігін жоғарылату мен сапасын жақсартудың озық технологиясын, еңбек шығыны мен өзіндік құнын төмендетуге бағытталған прогрессивті тәсілдерді зерттейтін ғылым. Көкөніс өсіруші ғалымдар көкөніс дақылдарының жаңа, жетілген сорттарын шығарумен де шұғылданады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Балалар Энциклопедиясы", V-том
**Дәулетқан Әлімжанұлы Баймұқанов** (1925, бұрынғы Калинин ауданы Мереке а. – 1985) — *қоғам қайраткері.*

  

Селищенскдегі авиамеханиктер дайындайтын әскери мектепті (1944), Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1950) бітірген. 1944 — 46 ж. поляк шабуылдаушы авиаполкінің авиамеханигі, Киев әскери округі 25-шабуылдаушы авиаполкінің авиамеханигі, нұсқаушысы, 1946 — 48 ж. Қазақстан ЛКЖО Көкшетау облысы к-ті арнайы секторының меңгерушісі, 1950 — 52 ж. Красноармейский ауданы к-тінің 1-хатшы, 1954 — 59 ж. Көкшетау облысы к-тінің 1-хатшысы, 1960 — 65 ж. Қаражал қ-ндағы «Атасурудстрой» тресі бастығының орынбасары, 1966 — 74 ж. Қаражал қ-лық Халықтық бақылау к-тінің төрағасы, 1974 — 79 ж. Қаражал қ-лық сауда к-тінің директоры қызметтерін атқарған. 1979 ж. зейнеткерлік демалысқа шыққан. 

Еңбек Қызыл Ту, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Қалқыма түйіршіктер** - су немесе ауа ағындарына араласа жылжитын тау жынысы немесе минерал түйіршіктері.

Ағын сулы алаптар түбіндегі тау жынысы түйіршіктері өздерінің мөлшерлік көрсеткіштері тұрғысынан механикалық іріктелу процесіне ұшырайды; ең кішкене яки титтей түйіршіктер ағын күшімен су алабы өңірінен аласталуға, ең ірі кесектер алғашкы орнынан тапжылмауға, ал орта мөлшерлі түйіршіктер су ағынына ілесе отырып, екінші аймақтарда қайтадан шөгуге мәжбүр. Қалқыма түйіршіктер және домалама кесектер осы түрлердің соңғысына жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Геология терминдерінің сөздігі. Н. Сенатов, А. Абдулин.— Алматы: Қазақстан, 1996,ISBN 5-615-01738-4
**Қамаргүл**, каллистефус (лат. *Callistephus*) – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік монотипті туысы. 

  

Табиғи отаны Қытай мен Жапония. Қазақстанның барлық аймақтарында қолдан өсірілетін 1 түрі – қытай қамаргүлі (Callisterhus chinensis) бар. Биіктігі 1 м-дей, сабағы дара, тік өседі. Сабақ бойындағы жапырақтары ұзынша, жиектері аздап тілімденген, ұшындағы жапырақтары ұсақ қандауыр тәрізді болады. Гүлдері қос жынысты, көк, қара қошқыл, күлгін, қызғылт және ақ түсті. Олар себет гүлшоғырына топталған. Себеті ірі, көп гүлді, сабағының немесе бұтағының ұшында дара жетіледі. Гүлорамының пішіні жарты шар сияқты, көп қатарлы. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, қыркүйек – қазанда жемістенеді. Жемісі – сұрғылт түсті тұқымша (ұзындығы 5 мм-дей), оның сыртын қысқа түк жапқан, ақ айдаршасы болады. Қытай қамаргүлі – өте әдемі өсімдік, сондықтан сәндік үшін өсіріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
A.*Қалқыма су*
**Қалқыма су** – жер бетіне ең жақын жатқан жер асты суы. Қалқыма су грунт суынан жоғары орналасады. Ол көбінесе ойыстарда, өзен-көл арналарында, су өткізбейтін қабаттардың бетінде, құм топырақтар арасында қар суы ерігенде, су тасығанда, нөсер жауыннан кейін пайда болады. Қалқыма судың қоры, су шығымы әр өңірде әр түрлі болады, температурасы да өзгермелі келеді. Ылғалдылығы біршама мол, булану мөлшері аз аймақтарда қалқыма су тұщы, ал тұзды топырақтар арасында тұзды болып кездеседі. Оның сапасына жер бетіндегі сарқынды сулар мен ластану көздері әсер етеді. Қорының, өнімділігі мен сапасының тұрақсыздығына байланысты қалқыма суды ауыз су ретінде, мал суаруға тек уақытша ғана пайдалануға болады. Мұндай сулардың қорын қар тоқтату, жауын және тасқын суларды ойыс жерлерде жинау арқылы жасанды жолмен арттыруға болады. Көп жағдайда қалқыма су астыңғы қабаттардағы грунт және тұрақты жер асты суларымен байланысты болатындықтан оны да ластану көздерінен сақтай білу қажет.
Әдетте қалқыма су тұтас таралмайды, сутірек таужыныстардың үстінде орналасатыш шағын линзалар жасайды. Қалқыма судың мұндай
линзаларының қалындығы көбінесе 0,5-1 м-ден аспайды, кейде 2-3 мге жетеді. Мүндағы су гравитациялық түрде болып, деңгейге ие болады. Қалқыма судың режимі тұрақсыз - деңгейі мен минералдылығы айтарлыктай өзгеріп тұрады. Кейде құрғақ климатты аудандарда қалқыма сулы құдықтар жазда толық кеуіп кетеді.

Тақырыпқа байланысты
--------------------

* Жер асты суының жатыс жағдайлары
* Топырақ суы
* Грунт суы
* Қабатаралық су

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
2. ↑  Байбатша Ә.Б.Жалпы геология (Жер динамикасы): Оқулық.Алматы: ҚазҰТУ. -364 б. Сурет- 132. Кесте-30. Әдебиеттер тізімі 15 атay. ISBN 987-601-228-001-2

География
**Сулеймен Мәмет** - 1952 жылы 1 мамырда туған. 

1976 жылы Қазақ Ұлттық Университетін бітірген соң, бұрынғы Талдықорған облысының Киров (қазіргі Ескелді) аудандық газетінде тілші, одан кейін Алматы облысы, Шелек (қазіргі Еңбекшіқазақ ауданы) ауданы, Нұра ауылындағы орта мектепте мұғалімдік қызмет атқарған. 1980— 1995 жж. республикалық «Жалын», «Балауса» баспаларында редактор, 1995 жылдан «Егемен Қазақстан» газетінде бөлім меңгерушісі, шолушы.

Еңбектері
---------

«Жыр — бесік» атты (өлеңдер) алғашқы жинағы 1983 жылы, одан кейін «Ана суреті» (1985, әңгімелер), «Перзент парызы» (1995, повестер мен әңгімелер), «Бейбаян тірлік», «Ар алдында...», «Абай бол, қазақ» атты кітаптары оқырман қолына тиген. Орыс, ұйғыр балалар жазушыларының әңгімелерін аударуға, әралуан жинақтар қүрастыруға ат салысқан. Қазақ ертегілерінің екі тойын құрастырып, оның алғашқы томы 2000 жылы «Балауса» баспасынан жарық көрді. Кейбір әңгімелері орыс, түрік тілдеріне аударылған.

Елбасы Алғыс хатының, Астананың 10 жылдығы медалінің иегері, «Нұр—Отан» халықтық партиясы мен Журналистер одағы сыйлығының лауреаты. Қазақстан Республикасының «Білім беру ісінің Құрметті қызметкері», «Ы.Алтынсарин» медалінің иегері. Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданының Құрметті азаматы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Штефан Ройтер** (нем. *Stefan Reuter*; 16 қазан 1966 жыл, Динкельсбюль, Бавария, ГФР) — германиялық футболшы, қорғаушы. 1990 жылғы әлем чемпионы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

1984 жылы "Нюрнберг" сапында кәсіпқой карьерасын бастады. Төрт маусым ойнап, 100-ден аса кездесуде алаңға шықты. Осы клубта ойнап жүріп 1987 жылы Ұлттық құрамаға шақырту алды.

1988 жылы "Баварияға" ауысып, екі рет Германия чемпионы атанды.

1991 жылы "Ювентуске" ауысып, бір маусымнан соң Германияға оралды, карьерасының қалған бөлігін "Боруссияда" өткізді.

Футболмен қоштасқан соң "Боруссия Дортмунд", "Мюнхен 1860", Аугсбург" клубтарында спорттық директор қызметін атқарды.

### Ұлттық құрама

1990 жылы әлем чемпионы, 1996 жылы Еуропа чемпионы атанды. 

1998 жылғы әлем чемпионатынан соң құрамадағы карьерасын аяқтады.

Жетістіктері
------------

* Германия чемпионы: 1988/89, 1989/90, 1994/95, 1995/96, 2001/02
* Әлем чемпионы: 1990
* Германия суперкубогы: 1990, 1995, 1996
* Еуропа чемпионы: 1996
* Чемпиондар Лигасы: 1996/97
* Құрлықаралық кубок: 1997

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Ертіс өзенінің жайылымы қорықшасы**, *Ертіс жағалауы қорықшасы* – мемлекеттік табиғи кешенді қорық. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 27 маусымдағы № 877 қаулысымен бекітілген. Қорықтың ауданы 377 055,23 га. Мәртебесі – республикалық маңызы бар мемлекеттік табиғи қорық.

Географиялық орны
-----------------

Ертіс өзенінің сол жағалауында 1-ден 10-12 км-ге дейін және оң жағалауында 4-6 км-ге дейін созылып, Павлодар облысының Ақтоғай, Железин, Ертіс, Тереңкөл, Аққулы, Май және Павлодар аудандары мен Ақсу және Павлодар қалаларының аумақтарын қамтиды.

Флорасы
-------

Ойпаңды жерлер мен өзен арнасының жайылмасындағы орманды-қатпарлы топырақ жамылғысында шағын орманды алқаптар, шоқ тоғайлар және бұталар өседі. Жайылма ормандарының негізін қара терек, ақ терек, ақ тал, қотыр қайың және т.б. құрайды. Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер түрлері: сарғыш сарана, ашық құндызшөп, секпіл шолпанкебіс, су жаңғағы, Павлов итмұрыны. Шұбаршөп, орман қырықбуыны, ұсақтұқымды сүттіген, ұзын тегеурінгүл қорық аумағында сирек кездесетін өсімдік түрлеріне жатады.

Фаунасы
-------

Жайылмада сүтқоректілердің 55 түрі (бұлан, еліктер, түлкі, сарышұнақтар, атжалмандар, т.б.) кездеседі. Құстардың 200 түрі, оның 105-і Павлодар қаласының аумағына іргелес жатқан жайылмаға ұя салады. Жайылма суларында балықтардың 20-ға жуық түрі бар, олардың ішінде құндылары: бекіре, сүйрік, сылан, табан балық, көксерке, сазан, т.б. Қазақстанның Қызыл кітабына енген түрлер: қара дегелек, қара тұрпан, жалбағай, қызылжемсаулы қарашақаз, алакөз сүңгуір, ақбас үйрек, аққұйрықты субүркіт, балықшы тұйғын, лашын, сұр тырна, ақбас тырна, үкі. Қызылжемсаулы қарашақаз, алакөз сүңгуір және ақбас үйрек Халықаралық табиғатты және табиғи ресурстарды қорғау одағының тізіміне енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сайт "Особо охраняемые природные территории Республики Казахстан"
Әнші (лирикалық - колоратуралық сопрано). Қазақстанның халық артисі. 1945 жылы Балхаш қаласында туған. Қарағанды музыкалық училищесін, Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының вокал факультетін (Н. Д. Юмашеваның класы) бітірген. 1977-1978жж.. Болгарияның халық артисі, профессор А.Найденовтың басшылығымен София мемлекеттік халық опера театрында кәсіби шеберліктен өтеді. X. Халиламбекова Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрының солисі, ол П. И. Чайковскийдің "Евгений Онегин", "Иоланта", Дж Вердидің "Травиата", Дж. Пуччинидің "Чио-Чио-Сан", Е. Рахмадиевтің "Қамар сұлу" және "Алпамыс" операларында бас партияларды орындады. Хорлан Халиламбекова - Қати мен Ақтоқты партияларын (С. Мұхамеджанов "Ақан сері - Ақтоқты") тұңғыш рет орындаушы.

Дереккөздер
-----------

1. Әнші бұлбұл кітабы, 2007 ж, 68 бет
**Бұқара Ақпарат Бостандығы** – ертеден көтеріліп келе жатқан идея. 
Бүгінгі заманда мұның актуальдылығы әлі күшін жойған емес. Бұл ретте мәселе алдымен сөз бостандығына келіп тірелетіні рас. Қазақстан Конституциясындағы 20-бапта былай деп жазылған: "Сөз бен шығарма еркіндігіне кепілдік беріледі. Цензураға тыйым салынады". 

Бізде баспасөз мемлекеттік және мемлекеттік емес болып бөлінеді. БАҚ туралы республикамызда арнайы заң қабылданған. Онда да баспасөз бостандығына шек қойылмайтыны ескерілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия.–Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т.-640 бет.
**Өтеғалиева Халима Нұрғалиқызы** (15 шілде 1889 жыл, Орал облысы, Жәнібек ауданы, Ақоба аулы - 1984 жыл) — қазақ халық ақыны. 1946 жылдан КСРО жазушылар одағының мүшесі. Жастайынан ән-күйге, өлең-жырға әуес болды. Ел ішіндегі ойын-тойларда, жиындарда ән айтып, өлең-жыр шығарды, ақындармен айтысқа түсті. Оның баспа жүзін тұңғыш көрген «Жайнаған күш» атты өлеңі 1938 жылы Жәнібек ауданында газетінде жарияланды. Ол 1944 жылы Алматыға ауысады. Мерзімді баспасөзде бірқатар өлеңдері жарық көрді. «Мақтанышым - өз елім» (1961), «Ана жыры» (1969) атты өлеңдер жинақтары шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ӨТЕҒАЛИЕВА ХАЛИМА.
**Бұқаралық ақпарат құралдарының негізгі міндеттері** – жалпы информацияны жинап, өңдеп, халыққа ұсыну. 

Ал жалпы "Бұқаралық ақпарат құралдары" деген атаудың өзі мына жайларды білдіреді. 1. Бұқараға бағыт немесе арнау. Яғни барлық ақпарат мәселелері қоғамға, халыққа, көпшіліктің аудиториясына арналмақ, олармен тікелей байланыс орнатылмақ. 2. Бүкіл ақпарат көпшіліктің сұраныс - қажеттілігін, талап-талғамын қанағаттандыру үшін берілмек. 3. Қоғамдық істерге байланысты әрі халық күткен мәселелерге белсенді позиция ұстап, соған жұртты жұмылдыруға атсалысу болмақ. 4.Көпшіліктің пайдалануына ақпараттың тиімді, қолайлы әрі арзан болуын қарастыру. Жұрт ақпаратты қиналмай қабылдайтындай болу керек. 5. Жұртшылықтың бәрі бірдей және тұрақты түрде ақпарат хабарларды алып отыруға мүмкіндік туғызу. 6. Қажет еткен жағдайда әркімнің ақпарат орындарына қатысуына жол ашy т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия.–Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т.-640 бет.
**Тео Джеймс** (ағылш. *Theo James*); туған кезіндегі есімі: **Теодор Питер Джеймс Киннэйрд Таптиклис** (ағылш. *Theodore Peter James Kinnaird Taptiklis*); 16 желтоқсан 1984 жылы, Оксфорд, Англия) — британдық кино және телевизия актері.

Өмірбаян
--------

Тео Джеймс Оксфордта, Ұлыбританияда дүниеге келді. Джейн Мартин мен Филипп Таптиклистің бесінші және ең кенже баласы. Ноттингем университетін философиядан дәреже алып бітірді. Актерлік шеберлікті Бристоль театр мектебінде үйренді (ағылш. *Bristol Old Vic Theatre School*).

Джеймс телевизияда 2010 жылы «Құмар бике» телесериалына түсіп, өз дебютін жасайды. Сонымен қатар, ол «Даунтон аббаттығы» телесериалының бірінші маусымының үшінші сериясына түсті. Сол жылы ол «Сен құпиялы бейтанысты кездестіресің» атты танымал кинода өзінің алғашқы рөлін ойнады.

2011 жылы Джеймс өзінің алғашқы басты рөлін британдық «Бедлам» телесериалында және «Басқа әлем: ояну» франшизасында Дэвид атты қансорғыштың рөлін ойнады. Энтони Хемингуэйдің «Қызыл құйрықтар» фильміне түсті. 

2015 жылдың көктеміне «Басқа әлем: келесі ұрпақ» франшизасының бесінші бөлімін түсіру жоспарланған. 

2013 жылы экрандарға «Жолы болғыш» телесериалы шықты. Онда Тео бас кейіпкер Уолер Кларктың рөлін ойнады. Алайда, алғашқы маусымнан кейін, телесериал тоқтатылды. 

Сол 2013 жылы Теоның Вероника Роттың «Дивергент» атты трилогиясында басты рөл ойнайтындығы жарияланды. Фильмнің өзі әлемдік прокатқа 2014 жылдың 21 наурызында шықты. Фильмнің алғашқы бөлімі шыққаннан кейін Теоның «Дивергент»-тің екінші бөлігі «Инсургент»-те де Фордың рөлін ойнайтындығы белгілі болды. Фильм түсірілімі 2014 жылдың 27 мамырында Атланта қаласында басталып, сол жылдың 7 қыркүйегінде аяқталды. «Инсургент» фильмінің алғашқы көрсетілімі 2015 жылдың 20 наурызында басталды.

Сонымен қатар, 2014 жылы Тео түскен «Лондон жазықтары» және «Фрэнни» фильмдері шықты. 

Тео «Shere Khan» тобының вокалшысы және гитаристі болған, бірақ 2012 жылдың 21 қараша күні, топ Facebook желісінде өздерінің қызметінін тоқтататынын жариялады

Қызықты деректер
----------------

* Тео — отбасында кенже бала. Оның екі үлкен ағасы және екі үлкен әпкесі бар.
* Оның атасы — грек, әкесі — жаңазеландық, ал анасы — шотландық.
* Теоның ата-анасы ол үшін шабыт көзі.
* Тео драма мектебіне, тыңдалымға өзінің қызымен барған. Бірақ қызының орнына мектепке Теоның өзі түскен.
* «Bristol Old Vic School» мектебінде Антония Томаспен оқыған.
* Егер ол актер болмаса, музыкамен айналысар еді.
* Фортепианода, гитарада, баянда және саксофонда ойнай алады.
* «Shere Khan» тобына дейін, «Makora» тобында вокалшы болған.
* Дайвингпен және жүзумен айналысқанды жақсы көреді. Жарлардан секіргенді ұнатады.
* Балет, чечётка және джаз жанрларында билей алады.
* Индиана Джонс пен Харрисон Фордтың жанкүйері.
* Джими Хендрикстің концертіне баруды қалайды.
* «Cheetos» чипстерін ұнатады. Сүйікті сусыны – шай.
* «Манчестер Юнайтед» футбол командасының жанкүйері.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Тео Джеймс (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
*Басқа мағыналар үшін Бұқар жырау (айрық) деген бетті қараңыз.*

Көшеге Х\/Ш ғасырдағы қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі, өлең сөздің хас шебері, атақты жырау, Абылай ханның кеңесшісі Бұқар Қалқаманұлының есімі (Алматы қаласы әкімінің 05.05.1993
№ 198 қаулысы) берілген. Бұқар Жырау Қалқаманұлы (1668—1781) Қарағанды облысында дүниеге келген. Өзінің толғау-жырларында сол дәуірдің зәру мәселелерін көтеріп, қалың елінің мүддесін жырлаған.

Көше Бостандық ауданының шығыс жағында Байтұрсынұлы көшесінен басталып, Байзақов көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Қаланың Әуезов, Манас, Байзақов, Марков көшелерін қиып өтеді. Көше екі бағытты жол болып есептеледі, жол ортасын декоративтік ағаштар отырғызылған алаңқай бөліп жатыр. Көшенің бұрынғы атауы - Бульвар. Көшенің ұзындығы - 2400
метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Халиде Эдип
**Адывар** (осман: خالده اديب اديوار‎)  Халиде Эдип (1883- 09.01.1964) - түрік жазушысы.  

"Савие Талиб" (1909), "Ханда" (1912), "Соңғы шығарма" (1912) атты әуелгі романдарында әйел бейнесін ұнамды каһарман етіп, алғаш рет түрік әдебиетіне еңгізді, асыл жанды, рухы күшті әйелдердің жарқын бейнесін жасады.  

"Жаңа Тұран" (1912) романында реакциялық пантуркизм идеясын көтереді. Түріктің ұлт-азаттық күресіне (1919-22) тікелей қатысқан. Адывар таңдаулы шығармаларында "Тауға шыққан қасқыр" әңгімелер жинағы (1922), "Отты көйлек" (1922), "Құртыңдар көзін сайқалдың" (1926) романдары] сол күресті бейнеледі.  

"Татар қызы" (1939) романында Түркияның экономикалық, әлеуметтік дамуындағы "ерекше" жолын дәріптейді, Кеңес Одағына жала жабады.  

Соңғы туындылары - "Айналма айна" (1954), өмірбаяндық "Шырмауықты үй" (1963) романдары  

Адывар шығармалары шетел тілдеріне аударылған.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Сукірне** (Гидрозоль) - су десперсиялық ортасы ретінде болатын кірне. Коллоид су ертіндісінде болса *гидрофильді* және *гидрофобты* болып бөлінеді. 
  
*Гидрофильді* коллоид өз сыртына судың молекулаларын адсорбциялайды. Мысалы желім, крахмал, ақуыз, кремний қышқылы, қола, тағы басқа заттардың молекулаларын адсорбцияламайды. Мысалы, алтын, күміс сияқты металдар, сульфидтердің кірнелері.
Кірнедегі коллоид бөлшектері үздіксіз диффузиялық қозғалыста болады. Бұл қозғалыс нәтижесінде бөлшектер түйіседі, одан бірігісіп бұрынғысынан үлкенірек агрегат түзіп, салмағы ауырлағандықтан тұнбаға түсуі мүмкін. Іс жүзінде бұл байқалмайды, өйткені оңтайлы жағдайда коллоид жүйесі ұзақ уақыт өзгеріссіз тұрады.
  
Коллоид бөлшектер әдетте электролитті ортада түзіледі. Олар өз сыртына электролиттен иондарды адсорбциялайды, соның салдарынан өздері де электр зарядты болады. Коллоид бөлшектерінің заряды аттас болғандықтан біріге алмайды және ірірек агрегаттар түзбейді. Зарядталған коллоид бөлшектерімен бірге ерітіндіде қарсы зарядты иондар - *қарсы иондар* болады.

Дереккөздер:
============

С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналан энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
**Аралды құтқару қорын** - Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев басқарған, бұл - еліміздегі Арал теңізінің сақталуын қамтамасыз ету мақсатында құрылған қор.

Тарихы
------

1993 жылдың 26 наурызында ХАҚҚ құрылтайшылары - Орталық Азия елдерінің басшылары Қызылорда қаласында Саммитте бас қосып, Арал теңізі және Арал маңының экологиялық сауықтырылуы мен аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ету мәселелерін шешуде бірлесе қызмет ету туралы мәлімдеме қабылдады.
*Қордың негізгі міндеті* - халықаралық қауымдастықтың қолдауымен Арал теңізі бассейнін экологиялық сауықтыру мен аймақ тұрғындарының әлеуметтік-экономикалық деңгейін көтеру мәселелері бойынша бірлескен нақты істер мен бағдарламалық жобаларды қаржыландыру.
Арал дағдарысы салдарларымен күресті Халықаралық Аралды құтқару Қоры үйлестіріп отырады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасымен, Экологиялық бағдарламасымен, ЮНЕСКО, Бүкіләлемдік Банк, Азия Даму Банкі, ТАСИС ұйымдарымен, сонымен қатар Германия, Дания, Израиль, Канада, Нидерланд, АҚШ, Швейцария, Швеция және басқа да донор елдер үкіметтерімен біріге отырып, ХАҚҚ аймақтың әлеуметтік және экологиялық проблемаларын шешуге бағытталған түрлі жобалар мен бағдарламалар жүргізіп келеді. Арал теңізі бассейнінде 1995-2010 жылдары екі Бағдарлама (ПБАМ-1, ПБАМ-2) іске асырылды.

ҚР Үкіметінің Кешенді Бағдарламалары мен Арал теңізі бассейнінің Бағдарламасы аясында Арал теңізі бассейнінің су ресурстарын бірлесе басқару тетіктерін қамтамасыз ету, экологиялық апат аймақтарын қалпына келтіру, тұрғындарды таза ауызсумен қамтамасыз ету, олардың денсаулығын жақсарту, кедейшілік пен жұмыссыздық деңгейін төмендету мәселелері бойынша біршама жұмыстар атқарылды.

Арал маңының қазақстандық бөлігінде жалпы құны 85,8 млн. АҚШ долларын құрайтын «Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Арал теңізінің солтүстік бөлігін сақтау» аса ірі ұлттық жобасы жүзеге асырылды.

Халықаралық Аралды құтқару Қорының құрылтайшылары - Орталық Азия елдері басшыларының 2009 жылы 28 сәуірде Алматы қаласында өткен Саммиті Қор қызметіне жаңа серпіліс берді. ХАҚҚ Атқарушы комитеті МҮСШК, ХТДК ұйымдарымен бірігіп, ұлттық сарапшылар мен донорларды қатыстыра отырып, Арал теңізі бассейніндегі елдерге көмек көрсетудің 2011-2015 жылдарға арналған Жаңа Бағдарламасын жасады.

Қордыӊ құрылуына түрткі
-----------------------

Арал теңізіндегі экологиялық дағдарыс көптеген көрсеткіштері жағынан Орталық Азия аймағынан асып, планетарлық сипат алып отыр. Арал теңізі бассейніндегі шекаралық өзендердің су ресурстарын бірлесе басқаруды ұйымдастырудағы шешілмей жатқан мәселелер мен әлеуметтік-экономикалық, экологиялық жағдайлардың ушығуы Орталық Азия елдерін Арал дағдарысына қарсы күресте күш-жігерлерін біріктіріп, аймақтық қарқынды қызметтестікке мүдделі етті.

Тағы да қараӊыз
---------------

* Аралды құтқару жөніндегі Нүкіс конференциясы
* Аралды құтқару жөніндегі қоғамдық ұйымдар

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазалы" газеті

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Халықаралық Аралды құтқару қорына 20 жыл(қолжетпейтін сілтеме)
* Халықаралық Аралды құтқару қорымен атқарылған ауқымды істер Мұрағатталған 4 желтоқсанның 2014 жылы.
**Дәулет Үмбетжанов** (25.7. 1932, Ақтөбе облысы Шалқар қаласы — 30.7.1996, Алматы) — математик ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1983), профессор (1984), ҚР Ұлттық ғылым академиясының — корреспондент мүшесі (1994).

ҚазМУ-ды бітірген (1955), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003). 1955 — 1973 жылдары ҚазМУ-да аспирант, аға оқытушы, деканның орынбасары. 1973 — 1985 жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында декан, кафедра меңгерушісі. 1985 жылдан ҚР Ұлттық ғылым академиясының Теоретикалық және қолданбалы математика институтында зертхана меңгерушісі.

Негізгі ғылым еңбектері дифференц. теңдеулердің периодтық шешімі теориясына арналған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Шалқардан шыққан математиктер(қолжетпейтін сілтеме)
* Біздің мектеп Мұрағатталған 18 мамырдың 2015 жылы.
**Дербісалы (Деріпсалы) батыр Айдаболұлы** (1707-1794 ) -- Арғын тайпасының Қаракесек руының Сарым бұтағынан шыққан жоңғарлармен шайқасқан қазақ батыры.

Естелік
-------

Батыр бабаның басына қойылған құлпытасы, Деріпсал ауылы
Батыр құрметіне Қарағанды облысы Шет ауданында өзі жерленген Деріпсал ауылына аты берілген. Ал балалары мен немерелерінің атымен Құттыбай, Қармыс, Шопа елді мекендері аталған. 2007 жылы батырдың туғанының үш жүз жыл толуына ас беріліп, кітап шығарылды. Ол кісінің қылышы әлі күнге дейін сақталған және ұрпақтарының қолында. Батыр атымен Шет ауданы орталығы Ақсу-Аюлыда бір көшенің аты берілген және сол көшеде 2018 жылы жазда Ескерткіш бюст қойылды.

Ауыз әдебиетте
--------------

* ...Жекпе-жекте жауына дес бермеген,
* Дебем-ай, жолбарыс ең сескенбеген...

Пірі жолбарыс болған. Ұрпақтарына әруақ болып қонып отырған. Соңғы рет аруағы Төлеуқызы Бағияға қонған және емші, көріпкел болуына септігін тигізген.

Семьясы
-------

Ұрпақтары Қарқаралы уезінің Нұра болысында, кейіннен Шет ауданында.

Балалары: 

1. Марқабай:
2. Еркебай:
3. Серкебай:
4. Қараш:
5. Есен:
6. Қармыс:
7. Қыдырәлі: Жолбарыс, Иман
8. Мүсірәлі: Нысанбай, Несіпбек, Өмірбек, Нұрбек

Әдебиеттер
----------

* Шет ауданы : [Мәтін] энциклопедия – Алматы: Қазақпарат, 2011- 32-34 б.
* Айдаболұлы Дербісалы батыр: тарихи танымдық оқу құралы. Қарағанды, 2013.- 230 б.

Сілтемелер
----------

* Аты аңызға айналған Дербісалы батыр Мұрағатталған 15 қарашаның 2017 жылы.
* Дербісалы Айдаболұлы (1707-1794жж.) Мұрағатталған 15 қарашаның 2017 жылы.
**Дерексіздендіру** — ойлау тәсілдерінің бір түрі. Дерексіздендіру жалпылау әрекеттерімен өзара тығыз байланысты. Дерексіздендіру дегеніміз — нәрселердің бірсыпыра қасиет-белгілерін ой арқылы бөлектеп қарастыратын әрекет. Сондай-ақ дерексіздендіру — осы қасиет-белгілерді нәрсенің біртұтас ерекшеліктерінен бөліп алып көрсету тәсілі. Дерексіздендіру — жалпылау деп аталатын ой-әрекетінің негізі. Адам заттар мен құбылыстардың (объектінің) арасындағы айырмашылық белгілерінен талдап барып, оларды жалпылайды. Дерексіздендіру сөзбен тығыз байланысты ой-әрекеті. Кеміс балалардың дерексіздендіру әрекетінің өзіндік ерекшелік сипаттары бар. Кемақыл баланың дерексіздендіру әрекеті өте қиынға түсетін жайт. Өйткені ондай балалардың ойлауы мен сөйлеуі нашар дамығандықтан нәрселер мен құбылыстардың белгі-қасиеттерін ой арқылы ажыратуы аса қиыңдық тудырып, олар сол нәрселерге тән жалпы ерекшеліктерді ажыратып көрсете алмайды. Саңырау балалардың дерексіздендіру ұғымдарды меңгеруінде айтарлықтай қиындықтар бар. Өйткені саңырау балалардың ойы көрнекі бейнелерге негізделген. Дерексіздендіру ойлау арқылы ажыратылатын белгі қасиеттерді танып білуге сөздік қоры жетіспейді. Ал нашар көретін және соқыр балалардың дерексіздендіру әрекеті болмысты көрнекі түрде пайымдауы да жеткіліксіз. Ондай балалар нәрселердің жалпы қасиеттері мен дерексіздеу әрекеті өмір тәжірибесінде қалыптасқан сөздік түсініктеріне сүйенеді. Кеміс балалардың дерексіздендіру әрекетіндегі кемшіліктері бастауыш сынып жасында байқалып, оқу-тәрбие істерінде әдіс-тәсілдер арқылы жүзеге асырылып толықтырылып отырылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Халикотерий** (Chalіcotherіum) — тақтұяқтылар отрядына жататын, жойылып кеткен жануар. Халикотерий-лер Солт. Америкаға Қарағанда Шығыс жарты шарда көбірек тараған. Эоценнің соңынан плейстоценнің басына дейін (шамамен 1 — 40 млн. жыл бұрын) тіршілік еткен. Ең жақсы дамыған кезеңі — миоцен. Олигоценде Еуропа мен Азияда схизотерий (Schіzotherіum) деген түрі тіршілік еткен. Халикотерий-лердің эвол. даму барысында денесі ұлғайған, бас сүйегі көп өзгермегенімен, мойны және аяқтары (әсіресе алдыңғы аяқтары) едәуір ұзарған. Алдыңғы аяқ саусақтарының төрттен үштейі қысқарып, тұяқтары (тырнақтары) ілмекке айналған. Ал жүргенде дене салмағы артқы аяқтарына түсетін болғандықтан, олар жуан болған. Халикотерий-лер артқы аяқтарымен тік тұрып, алдыңғы аяқтарын ағашқа тіреген, мойындарын созып, ұзын тілімен жапырақтарды жұлып жеген. Халикотерий-лердің тістері өткір, әрі мықты болған. Миоценде тіршілік еткен бориссиакия (Borіssіakіa) деген түрі Қазақстанда Асқазансор қазба фаунасы орнынан табылып, зерттелді. Ал схизотерий олигоцен дәуірінің шөгінділерінен табылған.

Сілтемелер:
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Михаил Пантелеймонович Болдуман** – совет актері. 1965 жылы КСРО-ның халық әртісі атағын алады. Бірінші дәрежелі сталиндік сыйлықтың үш дүркін лауреаты болады.[1]

Биографиясы
-----------

1898 жылы 11 (23) шілдеде Израиловка станциясында дүниеге келеді. 1921-1924 жылдары Жмиринки қаласындағы театрда, 1924-1931 жылдары Киев орыс драма театрында жұмыс істейді. 

Кейін Болдуман Мәскеу *Корша* театрына ауысады, алайда бұл театр екі жылдан кейін жабылып қалады. Солай Болдуман Мәскеу драма театр академиясына ауысады, ол жерде өмірінің соңына дейін қызмет атқарады. 

1983 жылы 28 желтоқсанда дүниеден өтеді. Мәскеуде Введенский мазарына жерленеді.

Жұмыстары
---------

1924-1931 жылдары Киев орыс драма театрында сомдаған рөлдері

* Б. С. Ромашовтің «Вогненний міст»— Хомутов
* М. Горькийдің «На дне»— Сатин
* К. А. Треневтің «Любовь Яровая»— Роман Кошкин
* У. Шекспирдің «Отелло» — Яго
* У. Шекспирдің «Гамлет»— Клавдий

Дереккөздер
-----------

1. ↑
***Халима Өтеғалиева*** (1889-1984) - 20 наурызда Орал облысы, Жәнібек ауданында туған. Той-жиында өлең айтып, қайым айтысқа қатысып, «ақын келіншек» атанған. Туған ауылында 1944 жылға дейін сауыншы болып істеген. Өлеңдері аудандық, облыстық газеттерде 1938 жылдан бері жарияланып тұрған. Кенен, Есдәулет, Болмай тәрізді ақындармен өнер жарысына түсті. Республикалық ақындар айтысында жүлде алды.
*«Ақындар жыры», (1963). «Мақ-танышым — өз елім» (1961), «Ана жыры» (1969), «Әже әлдиі» (1974)* атты өлеңдер жинағы жарық көрді.
*«Өзен тынысы», «Айтылмаған ән», «Даладағы шырақ», «Маңғыстау — мың жолдың торабы», «Құм-шағыл», «Бұлтты күндер», «Теңіз түбіндегі маржандар», «Жолдар мен адамдар», «Рахмет»* секілді кітаптары жарық көрді.
Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мұнайшысы, КСРО-нің құрметті мүнайшысы. *«Құрмет»*, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, *«Ерен еңбегі үшін»* медалімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Погодин Михаил Петрович** [23. 11. 1800, Мәскеу —20. 12 1875, сонда] — орыс тарихшысы, жазушы, журналист. Санкт-Петербург ҒА академигі (1841). Басыбайлы шаруаның баласы. 1821 ж. Мәскеу университетін бітірді. 1826— 44 ж. Мәскеу университетінің профессоры болды. 1827—30 ж. «Московский вестник» журналын, 1841—56 ж. С. П. Шевыревяен бірге «Москвитянин» журналын шығарды. 20—30 жылдары тарихшы М. Т. Каченовскийді және «скептикалық мектебін» сынға алды. Ертедегі орыс және славян тарихын зерттеді. Погодиннің орыс тарихының жеке мәселелеріне арналған зерттеулері тұп деректерге негізделді. Алғашқы жылнаманың деректерін анықтады. Мәскеудің дәуірлеу себептерің зерттеді, орыс шаруаларының басыбайлы тәуелділікке түсу заңдылықтарын анықтады. «Қайыршы», «Саудаға түскен қалыңдық» повестерінде көпестер мен мещандардың өмірін суреттеді. Ол «Марфа Посадница» атты (1830) тарихи драманың авторы. 30—50 жылдардағы оның публицистикасы реакциялық сипатта болды. 40 жылдары әдебиет майданында консервативтік бағыт ұстады; натурализм мектебімен күресті, кей мәселелерде В. Г. Белинскийге қарсы шықты. 60 жылдары славян ұлт-азаттық қозғалысын жақтап, панславизм бағытында болды. Погодин тарихи маңызды деректерді бастырды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
**Туыс** (лат. *genus*) — филогенетикалық тұрғыдан бір-біріне туыстығы жақын түрлерді біріктіретін, түрден жоғары болатын негізгі таксономиялық санат. Кейбір туыстың оншақты, кейде жүздеген, мыңдаған (кейбір жәндіктер, өсімдіктер туысы), болмаса 2-4, тіпті бір түрі де болады.

Туыстың ғылыми атауы латынша бір сөзбен белгіленеді, мысалы мысық туысы — Felis. Биномдық номенклатурада тектік атау тектегі әрбір түр үшін биномдық түр атауының бірінші бөлігін құрайды. Мысалы Panthera leo (арыстан) және Panthera onca (ягуар) - пантера туысының екі түрі.

Туыс құрамын таксономистер анықтайды. Туыстарды классификациялау стандарттары қатаң кодификацияланбаған, сондықтан әртүрлі тұлғалар туыстарды әртүрлі классификациялауы мүмкін. Алайда кейбір жалпы тәжірибелер қолданылады, оның ішінде жаңадан анықталған тұқымдас төмендегі үш өлшемге сай болуы керек:

1. монофилия (ағылш. *monophyly*) – тектік таксонның барлық ұрпақтары біріктірілген (яғни филогенетикалық талдау монофилді де, жеке тектік ретінде жарамдылығын да анық көрсетуі керек).
2. пайымды жинақылық – туысты қажетсіз кеңейтуге болмайды.
3. анықтылық – эволюциялық сәйкес өлшемдерге қатысты, яғни экология, морфология немесе биогеография; ДНҚ тізбегі гендердің ағынын тікелей тежейтін жағдайларды қоспағанда (мысалы, постзиготикалық тосқауылдар) эволюциялық линиялардың шарты емес, салдары болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы, 11-том.
2. ↑  Sigward, J. D.; Sutton, M. D.; Bennett, K. D. (2018). "How big is a genus? Towards a nomothetic systematics". *Zoological Journal of the Linnean Society* **183** (2): 237–252. doi:10.1093/zoolinnean/zlx059. .
3. ↑  Gill, F. B.; Slikas, B.; Sheldon, F. H. (2005). "Phylogeny of titmice (Paridae): II. Species relationships based on sequences of the mitochondrial cytochrome-b gene". *Auk* **122** (1): 121–143. doi:[[doi:10.1642/0004-8038(2005)122[0121:POTPIS]2.0.CO;2|10.1642/0004-8038(2005)122[0121:POTPIS]2.0.CO;2]].
Халк Хо́ган (ағыл. Hulk Hogan); шың аты Те́рри Джин Болле́а (ағыл. Terry Gene Bollea); 11 тамызда1953 жылы , Огаста, Джорджия, АҚШда туды) — рестлер, актёр және шоу адамы.
1980 — 1990 жылдардың басында танымал болды.WWE-ның құрметті адамдар қатарына 2005 жылы енген. Ауырсалмақтылар қатарында әлем бойынша 12 мәрте бас жүлдегер атанған.
Қоғамдық өмірге белсене араласады.Ажырасқан.Брук(әнші,өзінің шоуының жүргізушісі)атты қызы және Ник есімді ұлы бар.2009 жылы Халк Дженнифер Макдэниэлмен атасқан.

Киноға түсуі
------------

* 1982-Rocky III Thunderlips
* 1984-Goldie and the Bears
* 1989-No Holds Barred
* 1991-Suburban Commando
* 1993-Mr. Nanny
* 1993-2001-Walker, Texas Ranger
* 1993-Thunder in Paradise
* 1996-Spy Hard
* 1996-The Secret Agent Club
* 1996-Santa with Muscles
* 1998-McCinsey's Island
* 1998-Ninjas: High Noon at Mega Mountains
* 1998-The Ultimate Weapon
* 1999-Muppets from Space
* 2009-Little Hercules in 3-D
* 2011-Gnomeo & Juliet
* 2011-Saints Row: The Third
* 2013-kum Rocks!

Дереккөздер
-----------