recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Алексей Савич Николаевич**(18.03.1811, қазіргі Сумы облысы. Юеловодск,- 15.08.1883, Тула губерниясы)- орыс астрономы, Петербург ғылым академиясының академигі (1862). 1839-1880 ж. Петербург университетінің профессоры. Савичтің еңбектері кометалардың, планеталар мен олардың серітерінің орбитасын, астрономиялық рефракцияны, барометрлік нивелирлеуді т.б. анықтауға арналған. Ол орыс ғалымы П.М.Смыслов, Р.Э.Ленцпен бірге алғаш рет Россияда ,Торнионда Измаилге дейінгі меридиан доғасының бойымен ауырлық күшінің абсолют шамасын аударма маятниктердің көмегімен анықтады (1865-1868).

Еңбектері
---------

Савич екі томдық астрономияның негізгі курсының (1874-1884;1-т.-Сфералық астрономия, 2-т.-Теориялық астрономия) және басқа оқулықтардың авторы.

Дереккөздер
-----------



1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том
*Басқа мағыналар үшін Калинин ауданы деген бетті қараңыз.*
**Калинин ауданы** — 1928-1933 жылдары болған Алматы округінің, Қазақ АКСР-нің және Алматы облысының әкімшілік бөлінісі.

Тарихы
------

**Ленин ауданы** 1928 жылы Алматы округінің құрамында Жетісу губерниясының Алматы уезінің Калинин болысы негізінде құрылды. Аудан орталығы Алматы қаласы болып белгіленді. Кейін Талғар ауылы ауданның орталығына айналды.

1928 жылы 17 шілдеде Ленин ауданы **Калинин ауданы** болып өзгертілді.

1930 жылы 23 шілдеде округтардың таратылуына байланысты Калинин ауданы Қазақ АКСР-іне тікелей бағынышты болды.

1931 жылы 6 қаңтарда Калинин ауданының орталығы Қаскелең ауылына көшірілді.

1932 жылы 20 ақпанда Калинин ауданы Алма-Ата облысына өтті. Ол кезде ауданға №3, №17, Белбұлақ, Таулы Октябр, Қазанның он жылдығы, Қаскелең, Қазақстан, Каменский, Ленин, Жаңа Алексеев, Первомайский, Талғар және Фрунзе ауылдық кеңестері кірді.

1933 жылы Таулы Октябр және Қазақстан ауылдық кеңестері Алматы қаласының әкімшілік бағыныштылығына берілді. Аудан орталығы Ленин станицасына көшірілді.

1933 жылы 16 қарашада Калинин ауданы таратылды. Сонымен бірге, Іле ауданына Қаскелең, Қазанның он жылдығы және Первомайский ауылдық кеңестері көшсе; Белбұлақ, Каменский, Ленин, Талғар, Фрунзе, №3 және №17 ауылдық кеңестері - Алматы қаласының әкімшілік бағыныштылығына; Жаңа Алексеев ауылдық кеңесі - Еңбекшіқазақ ауданына көшті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның әкімшілік-аумақтық бөлінісі туралы анықтама (1920 ж. тамыз - 1936 ж. желтоқсан) / Базанова Ф. Н. —  Алматы: Қазақ КСР ІІМ мұрағат басқармасы, 1959. — 288 б. — 1500 таралым.
Иоганн Готфрид Гердер (1775)
**Иоганн Готфрид Гердер** (1744 - 1803 ж.ж.) - неміс философы, ағартушы, жазушы және әдебиеттанушы, мәдениет теоретигі. Ол адамзат тарихындағы ең түбегейлі органикалық негізде өлі және тірі табиғат эволюциясы нәтижесінде адам мен қоғамның қалыптасуы жөніндегі теорияны ұсынды. *"Адамзат тарихы философиясының идеялары"* (1784 — 1791) атты төрт томдық еңбегінде адамзаттың үздіксіз қарыштауы туралы жазды. XX ғ. басына дейін бұл идея аксиомалық сипатта болып келді. Оның пікірі бойынша, қоғам — бұл серпінді тетіктері, алдымен тіл, кейіннен оның негізінде қалыптасқан ғылым, қолөнер, өнердің, отбасы, мемлекет болып табылатын органикалық тұтастық. Халықтар тарихы, Гердер бойынша, әрбір буыны алғашқысы және келесісімен ажырамас байланысқан мәдени дамудың тұтас тізбегі болып табылады. Мәдени дамудағы тіл мен қоғамдық институттардың кызметін жоғары бағалау Гердерді қазіргі мәдениеттанудағы рәміздік және әлеуметтік мектептерге жол ашушы деп санауға негіз бола алады. Гердер славян және Ресей халықтарының мәдени қуатын жоғары бағалаған; славян тілдері жөніндегі ілім — славистиканың негізін калады. Гердер әлемдік деңгейдегі Шекспир, Сервантес, Пушкин сияқты даналардың шығармашылығы әр уақытта ұлттық сипатта болады деді. Әрбір халық өзінің арнаулы бағдарламасы бойынша дамиды. Сонымен қоса, бұл дамуда этнос парасаттылық және әділеттік мақсаттарын көздеуі керек. Бұл жағдайда адамның жоғары қасиеті — гумандылық жүзеге асады. *"Халық әндері"* (1778 — 1779) жинағыңда Гердер поэтикалық шығармашылықта барлық халықтардың теңдігі туралы идеяны қолдайды. Ол шығармашылық мәдени-тарихи әдістеменің негізін қалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Ильич ауданы** — Қазақ КСР-ның Оңтүстік Қазақстан (1962 жылдан – Шымкент) облысында 1944-1963 жылдары болған аудан. Орталығы - Ильич жұмысшы кенті.

Тарихы
------

Ильич ауданы 1944 жылы мамырда құрылған. Оның құрамына Киров ауданының Амангелді, Калинин, Молотов ауылдық кеңестері және Ильич кенттік кеңесі, сондай-ақ Мақтаарал ауданының Прогресс және Сакко-Ванцетти ауылдық кеңестері кірді.

1951 жылдың 1 қаңтарына қарай аудан құрамына Ильич жұмысшы кенті және 5 ауылдық кеңес кірді: Амангелді, Калинин, Молотов, Прогресс және Сакко-Ванцетти.

1963 жылы 2 қаңтарда Ильич ауданы таратылды.

Халқы
-----

1959 жылғы халық санағы бойынша Ильич ауданында 77205 адам тұрды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ведомости Верховного Совета СССР. № 12 (1151), 1963 г.
2. ↑  Всесоюзная перепись населения 1959 г. Численность наличного населения городов и других поселений, районов, районных центров и крупных сельских населенных мест на 15 января 1959 года по регионам союзных республик (кроме РСФСР). Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 ақпан 2014.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 13 желтоқсан 2021.
**Теңіз әуежайы** — Атырау облысындағы, Жаңа Қаратон кентінің маңындағы жергілікті әуе желілерінің әуежайы.

3-классты "Теңіз" әуеайлағы Ан-24, Як-40 және барлық жеңіл ұшақтарды, сондай-ақ барлық типтегі тікұшақтарды қабылдауға арналған. Ол тек күндізгі уақытта жұмыс істейді, визуалды ауа-райында (VFR) ұшақтарды қабылдайды. Авиациялық жұмыстарды жүргізу кезінде осы өңірде орналасқан "Теңіз" ірі мұнай кен орнының мүддесі үшін пайдаланылады. 2012 жылғы жағдай бойынша әуежай вахташыларды жұмыс орнына тасымалдау үшін Атырау — теңіз — Атырау рейстерін орындайтын Prime Aviation компаниясына тиесілі P4-TCO тіркеу нөмірі Dash 8-Q202 рейстеріне қызмет көрсетеді. Рейстер күндізгі уақытта, күніне бір-екі рет орындалады.

Бұған дейін бұл рейстерді L-410 ұшағындағы "Казэйр Вест" компаниясы орындаған болатын. Ол кезде негізгіге перпендикуляр топырақ жолағы да қолданылған. Қазіргі уақытта топырақ жолағы пайдаланылмайды.

Дереккөздер
-----------



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| к т Қазақстан Қазақстан әуежайлары |
| --- |
|  |
| Халықаралық | 
* Ақтау
* Ақтөбе
* Алматы
* Астана
* Атырау
* Қарағанды
* Көкшетау
* Қостанай
* Қызылорда
* Орал
* Өскемен
* Павлодар
* Петропавл
* Семей
* Шымкент
* Талдықорған
* Тараз
* Түркістан
 |
|  |
| Аймақтық | 
* Аягөз
* Балқаш
* Бейнеу
* Боралдай
* Екібастұз
* Жайрем
* Жезқазған
* Зайсан
* Кенкияк
* Талдықорған
* Теңіз
* Үржар
* Үшарал
 |
|  |
| Әскери | 
* Байқоңыр (Крайний)
* Байқоңыр (Юбилейный)
* Камбала
* Шалқар
 |
|  |
| Қону алаңдары | 
* Баутин
* Бозой
* Бозащы
* Жаңаөзен
* Жосалы
* Ырғыз
* Форт-Шевченко
 |
|  |
| Жұмыс істемейді | 
* Арал
* Арқалық
* Атбасар
* Карась
* Қаражал
* Түркістан
 |

 |
**Үржар әуежайы** — Үржар ауылының әуежайы, Алакөл көлінің жанында.

Әуежай 2008 жылы жұмысын бастады .

2021 жылдың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды. 

Жаңартудан кейін әуежай заманауи Embraer 190, Bombardier Q-400, CRJ-200 ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары 2021 жылдың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім 2022 жылдың жазына ауыстырылды. 

Нәтижесінде қайта құру тек 2022 жылдың қарашасында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда.

2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы Алматы және Астана бағыттарында тасымалдаушы болды.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2
2. 1 2
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| к т Қазақстан Қазақстан әуежайлары |
| --- |
|  |
| Халықаралық | 
* Ақтау
* Ақтөбе
* Алматы
* Астана
* Атырау
* Қарағанды
* Көкшетау
* Қостанай
* Қызылорда
* Орал
* Өскемен
* Павлодар
* Петропавл
* Семей
* Шымкент
* Талдықорған
* Тараз
* Түркістан
 |
|  |
| Аймақтық | 
* Аягөз
* Балқаш
* Бейнеу
* Боралдай
* Екібастұз
* Жайрем
* Жезқазған
* Зайсан
* Кенкияк
* Талдықорған
* Теңіз
* Үржар
* Үшарал
 |
|  |
| Әскери | 
* Байқоңыр (Крайний)
* Байқоңыр (Юбилейный)
* Камбала
* Шалқар
 |
|  |
| Қону алаңдары | 
* Баутин
* Бозой
* Бозащы
* Жаңаөзен
* Жосалы
* Ырғыз
* Форт-Шевченко
 |
|  |
| Жұмыс істемейді | 
* Арал
* Арқалық
* Атбасар
* Карась
* Қаражал
* Түркістан
 |

 |
**Генри Уэй Кендалл** (ағылш. *Henry Way Kendall*; 9 желтоқсан 1926, Бостон, АҚШ —15 ақпан 1999 жыл, Вакула-Спринг мемлекеттік қорығы, АҚШ) — американдық физик, ядролық физик, 1990 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының иегері Джером Фридман және Ричард Тейлормен бірге «протондар мен байланысқан нейтрондар арқылы электрондардың терең серпімді емес шашырауы бөлшектер физикасында кварк моделін жасау үшін маңызды зерттеу жұмыстары үшін» алды.

АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1992).

Өмірбаяны
---------

Амхерст колледжін (бакалавр, 1950) бітіріп, 1955 жылы Массачусетс технологиялық институтында PhD дәрежесін алды.

Union of Concerned Scientists (ағыл.) негізін қалаушылардың бірі және 1974 жылдан өмірінің соңына дейін оның төрағасы. Осы қызметте ол «Адамзатқа ескертуді» (1992) ұйымдастырды, оған 1,7 мың ғалымдар, соның ішінде ғылым саласындағы тірі Нобель сыйлығының лауреаттарының көпшілігі қол қойды, «адамдар мен табиғат соқтығысу траекториясында» деп ескертті.. Ол сондай-ақ JASON мүшесі болды.

Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі (1982).

Кендалл Флорида штатындағы Вакула Спрингс ұлттық саябағында сүңгуір экспедициясы кезінде қатты қан кету салдарынан қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  World Scientists' Warning To Humanity  (ағыл.).  stanford.edu (18 November 1992). Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 желтоқсан 1998.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 25 маусым 2019.

Сілтемелер
----------

* *Г. В. Кендалл*. «Терең серпімді емес шашырау: протондық тәжірибелер және масштабтауды бақылау». Нобель дәрісі // Физика ғылымдарының жетістіктері, 161 том, 12 шығарылым, желтоқсан 1991 ж.
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат (ағыл.)
**Ричард Эдвард Тейлор** (ағылш. *Richard Edward Taylor*; 2 қараша 1929 жыл , Медисин-Хат, Альберта, Канада — 22 ақпан 2018, Станфорд, Калифорния штаты, АҚШ) — канадалық физик, 1990 жылғы физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты, Джером Фридман және Генри Кендаллмен бірге «бөлшектердің физикасындағы кварк моделін жасау үшін маңызды протондар мен байланысқан нейтрондар арқылы электрондардың терең серпімсіз шашырауына алғашқы зерттеулері үшін» алды.

Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1997), АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1993).

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат (ағыл.)
* *Р. Э.* *Тейлор*. «Терең серпімді емес шашырау: алғашқы жылдар». Нобель дәрісі. // Физика ғылымдарының жетістіктері, 161 том, 12 шығарылым, желтоқсан 1991
*Басқа мағыналар үшін Аққорған деген бетті қараңыз.*
**Аққорған**— Өзбекстанның Ташкент облысының оңтүстігіндегі қала. Қала дәрежесіне 1980 жылы ие болған.

Географиясы
-----------

Қала Ангрен өзенінің бойында Күшлик темір жол стансасынан 16 км қашықтықта орналасқан.Ташкент қаласының оңтүстігінен 55 км қашықтықта жатыр.

Халқы
-----

1991 жылғы санақ көрсеткіштері бойынша Аккурган қаласының халық саны — 10,8 мың.

Инфақұрылымы
------------

Сондай-ақ қалада азық-түлік және өңдеу кәсіпорындары жұмыс жасайды. Аққорған қаласының негізі 1935 жылы қаланған. 1980 жылдан кейін қала ретінде дами түсіп, қалаға тән сипат пайда болды, мәдени ошақтар ашыла бастады.

Дереккөздер
-----------
Арабиноза
**Арабиноза** , C5H10O5 - табиғи пентоза тобына жататын көмірсутек.
Фишер формуласында D(+)- формасының ОН 2-ші көміртек атомының қасында орналасқан.

Молярлық массасы - 150,13; тығыздығы - 1,585; балқу температурасы - 164—165°С.

Қасиеттері
----------

Түссіз кристалдар, дәмі - тәтті, суда жақсы ериді. 

Екі стереоизомерлі түрінде болады: (−)-арабиноза және (+)-арабиноза.

Табиғатта таралуы
-----------------

Арабиноза өсімдіктерде, көбінесе басқа күрделі көмірсутектердің - гемицеллюлоздердің, пентозандардың және шие желімі - пектиндік заттар құрамында болады. Арабиноза өсімдіктерде "L" түрінде кездеседі, "D" түріндегісі кейбір гликозидтер құрамында ғана болады.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
Бекіре тәрізділер отрядына жататын ірі балық. Сібір өзендерінде Колымадан Обь өзендеріне дейін таралған. Шығыс Қазақстан аймағында Ертіс өзенінде, Зайсан көлінде және Қара Ертісте таралған. Сібір бекіресінің дене тұрқы – 3 метрге, салмағы – 200 кг-ға дейін жетеді. Ол өте баяу өседі, 5 жасқа жеткенде 60-70 см-ге, ал 7 жасқа келгенде 100 см-ге жетеді. Сібір бекіресінің аталығы 11-13 жасқа толғанда жыныстық жағынан жетіледі. Ұрғашысы уылдырық шашуға 17-18 жасқа келгенде ғана жетіледі. Ертіс өзені бассейнінде Сібір бекіресінің уылдырық шашуы 300 мың уылдырыққа жетеді. Бекіренің шабақтары шаян тәрізділермен, құрттармен, ал ересектері моллюскалармен, балықтармен (бұзаубас, майшабақ т. б.) қоректенеді. Ертіс өзенінің бассейнінде Сібір бекіресі азайып кетті. Бұқтырма су қоймасында мүлдем құрып кетті десе де болады. Өйткені плотина құрылысы олардың уылдырық шашуға баратын жолын қиып тастады да, негізгі табиғи уылдырық шашатын жеріне жетпей қалды. Сібір бекіресі Шығыс Қазақстанның су қоймаларында құрып барады. Бекіренің осы ерекше түрі бүгінде қорғауды талап етеді. Оны көбейтудің жолдарын іздеу бүгінгі күннің аса маңызды мәселесі болып отыр.

Дереккөз
--------

"Күншығыс" энциклопедиясынан.
**Ислям Саткенов**- (1917 жыл-10 мамыр 1982 жыл) —Кеңес-финляндия, Ұлы Отан және кеңес-жапон соғыстарының қатысушысы.

Өмірбаяны
---------

1917 жылы Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданы, Карл Маркс колхозы, Кантай ауылында дүниеге келген. Әкесі-Саткен, анасы-Майса. 1927 жылы 4 сыныпты араб тілінде бітірді. Мектепті бітіргеннен кейін малшы, сондай-ақ туған ауылында егін егетін жерде жұмыс істеді.

Әскери өмір
-----------

1939 жылы Кеңес Әскері қатарына шақырылды. Әскердегі қызметін аяқтағаннан кейін бірден кеңес-фин соғысына майданға аттанды. 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысында (36 ГВт. таңқаларлық 77 див. Әуе шабуылына қарсы қорғаныс; 36 жеке зениттік) шайқасты. Гвардия кіші сержанты, кіші сержант, 36 танк дивизиясының артиллериялық дивизиясы, Батыс майданы, 32 армия атақтарында болған. Жеңісті Кенигсберг қаласында (қазіргі Калининград қаласы) қарсы алды. Кеңес Одағының фашистік Германияны жеңгеннен кейін 1945 жылдың тамызынан қыркүйегіне дейін Жапониямен соғысқа қатысты. 1946 жылы Жапонияны жеңгеннен кейін демобилизацияланды.

Соғыстан кейінгі өмір
---------------------

Соғыстан үйге оралғаннан кейін, ол 1948 жылы жүкті болған, Кемерово облысына, Рудный ауылына қуғын-сүргінге ұшыраған Саткенова Күлдашқа үйленді. Ол отбасына барып, 1953 жылға дейін сонда тұра бастады. 1953 жылы отбасымен Булаев ауданының (Қазіргі ат. М. Жұмабаев) Солтүстік Қазақстан облысына көшті. Бейбіт уақытта зейнеткерлікке шыққанға дейін ауыл шаруашылығында еңбек етті. 1982 жылы 10 мамырда қайтыс болды. Ол тұрып жатқан ауданның Беняш ауылында жерленген.

Отбасы және балалар
-------------------

* Ислямов Ирсаин, 1949 ж.т,
* Ислямова Майра, 1951 ж.т,
* Ислямов Амангелды, 1953 ж.т,
* Ислямова Бахытжан, 1956 ж.т,
* Ислямов Тулеген, 1959 ж.т,
* Ислямова Асылтас, 1961 ж.т,
* Ислямов Асылбек, 1963 ж.т,
* Ислямова Раушан, 1967 ж.т.

Атағы
-----

Гвардияның кіші сержанты, кіші сержант

Марапаттар
----------

* "Ерлігі үшін медалі»
* "За оборону Ленинграда»
* "За победу над Германией»

Сілтемелер
----------

* Ұлы Отан соғысы
* Кеңес-Жапон соғысы
* Кеңес-Фин соғысы
**Тубулар** (өздік атауы – тибу) — Сахара шөлінің орталығы ауданында тұратын халық. Біраз бөлігі Нигер мен Ливияны мекендейді. Жалпы саны 530 мың адам (2001). Антропологиялық жағынан экваторлық нәсілге жатады. 

  

Тілі канурт-тубу тобындағы тілге жатады.

Ислам дінінің сүннит тармағын ұстанады. Екі этникалық топқа бөлінеді: Солтүстігіндегілері "теда" деп, оңтүстігіндегілері "даза" деп аталады. 

Тубулар мал өсірумен және егіншілікпен айналысатын жартылай көшпелі халық. Тедалар түйені, дазалар мүйізді ірі қараны көбірек өсіреді. Өзен сағаларына жақын жерге арпа, бидай, тары егеді. Аңшылық – Тубулардың қосымша кәсібі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Александр Герасимович Батурин** (1915, Ақтөбе облысы Марток ауданы Полтавка е. о.ж. б.) — екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға лейтенант, кейіннен майор, ұшқыш, полк командирінің орынбасары.

Өмірбаяны
---------

Орыс. 1935 ж. Орынбордың аэроклубына оқуға түскен, бұдан кейін Жоғары ұшқыш-планерлер мектебінде оқыды.

1938 ж. Кеңес әскері қатарына шақырылып, Алматы аэроклубында нұсқаушы-ұшқыш болып істеді. Соғыс басталғаннан бастап 61-авиация бригадасының 71- авиация полкі командирінің орынбасары болды.

1941 жылдың 21 тамызында Эстонияның астанасы - Таллинде жаудың 20 бомба тастаушы ұшақтарымен алғаш рет шайқасты. Әсіресе Ленинград үшін болған шайқаста (1942 жылдың 3 сәуірінде) дұшпанның 4 ұшағымен ұрыс жүргізіп, ерекше ерлік көрсетті. Батурин 8 ұшақтан тұратын топты басқарып, 3 неміс ұшағын жойды. 24 сәуірдегі Ленинград үшін шайқаста жаудың 3 ұшағын атып түсіріп, 3 соғыс кемесін суға батырды, 40 зенитті пулемет ұясын, 3 батареясын, әскерлер мен соғыс жүктері тиелген 42 автоколігін, ауада бақылайтын 3 аэростатын, 4 оқ-дәрі қоймасын жойып жіберді. Үздік шабуылшы-истребитель аталған Батуринге КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен 1942 жылғы 23 қазанда Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

Соғыстан кейін Батурин көп жылдар бойы Ақтөбе қаласында тұрып жұмыс істеді. 1996 ж. Ресейдегі Татарстан Республикасы Альметеевск қаласына қоныс аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Ақтөбе ауданы** - 1921 жылдың сәуірінен 1922 жылдың шілдесіне дейін, 1928 жылдан 1933 жылдың қазанына дейін және 1970 жылдан 1997 жылдың маусымына дейін болған Ақтөбе губерниясының, Ақтөбе уезінің, Қазақ АКСР-нің және Ақтөбе облысының әкімшілік бөлінісі.

Тарихы
------

Ақтөбе уезі 1921 жылы 12 сәуірде Орынбор-Торғай губерниясының Ақтөбе уезінің болыстарынан құрылды.

1922 жылы 5 шілдеде Ақтөбе уезі Ақтөбе ауданы болып қайта құрылды.

1928 жылы Ақтөбе ауданы Ақтөбе округі құрамына енді.

1930 жылы округтік бөліністің жойылуына байланысты Ақтөбе ауданы тікелей Қазақ АКСР-на бағынады.

1932 жылы Ақтөбе ауданы Ақтөбе облысының құрамына кірді, бірақ 1933 жылдың қазан айында ол таратылды.

Ақтөбе ауданы 1970 жылы қайтадан құрылды.

1986 жылы ауданда 11 ауылдық кеңес болған: Александров, Благодар, Берёзов, Қарғалы, Қурайлы, Маржанбұлақ, Новый, Петропавл, Пригородный, Родников, Хлебодар.

1997 жылы 17 маусымда Ақтөбе ауданы қайтадан таратылды. Ауданның Маржанбұлақ ауылдық округі Алға ауданына, Желтау ауылдық округі Қарғалы ауданына, Берёзов, Родников ауылдық округтері Мартөк ауданына, Благодарный, Қарғалы,
Қурайлы, Новый ауылдық округтерi Ақтөбе қалалық әкімдігіне берілді.

Халқы
-----

| 1979 | 1989 |
| --- | --- |
|  27247 | ▲35499 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ КСР. 1986 жылғы 1 қаңтарға әкімшілік-аумақтық бөлінісі
2. ↑  Всемирный исторический проект
3. ↑  "Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қызылорда және Қостанай облыстарының әкiмшiлiк-аумақтық құрылысындағы өзгерiстер туралы" Қазақстан Республикасы Президентiнiң Жарлығын жүзеге асыру жөнiндегi шаралар туралы
4. ↑  Ресей империясы, КСРО халық санақтары
**Тәңірберлі Молдабай** (1858, Ақтөбе уезі - 1923 Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы) — қазақтың халық күйшісі, ақын, әнші, жыршы. Ол қазақ музыка мәдениетінің дамуына зор ықпал етті.

Өмірбаяны
---------

1858 жылы қазіргі Ақтөбе облысы Мәртөк ауданына қарасты (бұрынғы Торғай облысы Ақтөбе уезі Бөрлі болысын) №4 ауылында туған. Кіші жүздің Тама руының Аташал тайпасы Тәңірберлі ұрпағынан тарайды.

Молдабай – қазақ халық музыкасының тарихында ерекше орын алатын тұлғалардың бірі. Молдабайдың әкесі қойшы-малшы болған. Жастайынан үлкен ағасы Сандыбаймен бірге атасы Торғайдың тәрбиесінде болады. Торғай ақындарды, әншілерді, домбырашыларды өз шаңырағына шақыратын, өзі де домбыра шертіп, жақсы ән салатын қонақжай адам болған. Осы ортада өскен Молдабай жастайынан өнерге берілген, қазақтың тарихын, көне аңыздарын жақсы білген. Замандастарының айтуынша, Молдабай жан-жақты шығармашылық адамы болған, онымен бірге жүретін 20-25 жігіт болған, олармен ауылдарды аралаған. Молдабайдың Желжетпес атты тазы, бүркіті болған. Молдабай ән салғанда Желжетпес баяу жүріп, сазға қимылдап үйренген дейді. Әнші ретінде Молдабай табиғи дауысымен ғана емес, ерекше орындау техникасымен, өзіндік стилі бар әнші ретінде ерекшеленді. Молдабай өз әнімен Орынбор жәрмеңкесінің мән-мағынасын, сәнін келтірді. Молдабай қайтыс болғаннан кейін Күшікбай өзенінің бойындағы Қойбас тауының етегіндегі отбасылық зиратқа жерленген.

Шығармашылығы
-------------

Молдабай еңбегінің арқасында Ойылдағы, Орынбордағы жәрмеңкелерді аралады. Молдабайдан «Молдабайдың әні», «Бестоспа», «Қойшының әні», «Сусар-ай» т.б. әндері қалды. Белгілі күйші Әли Құрманов Молдабайдың шәкірті болған.

Отбасы
------

Молдабайдың Жиеншора деген баласы болды, одан Есенаман. Мұрат Есенаманнан туған. Жиеншора да әкесі сияқты биік дауысты әнші болған. Немересі Есенаман да күйші, әнші, домбыра тарта білген. Жалғыз ұлы Мұрат та ән айтып, домбыра тартатын. Мұрат Екінші дүниежүзілік соғыстан оралмады. Мұраттың өлімімен Молдабайдың әулеті үзілді.
**Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы** (қарақ. *Қарақалпақстан Жоқарғы Кеңесиниң Баслығы*, өзб. *Qoraqalpog’iston Jo’qorg’i Kenges Raisi*) — Қарақалпақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесіне төрағалық ететін елдің ең жоғары лауазымды тұлғасы.

Лауазымның қазіргі иеленушісі — Өзбекстан экологиялық партиясының мүшесі Аманбай Орынбаев.

Сайлануы
--------

Депутаттар арасынан жасырын дауыс беру арқылы ұзақтығы Жоғарғы Кеңесінің мерзіміне тең 5-жылдық мерзімге сайланады. Кеңес төрағасы 2 реттен көп қайта сайлана алмайды.

Өкілеттігі және жауапкершіліктері
---------------------------------

Жоқарғы Кеңес Төрағасы Қарақалпақстанның жоғары заң шығарушы және атқарушы органдарының өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді, заңдар мен нормативтік құқықтық актілердің орындалуын бақылайды, Өзбекстан президентімен келісе отырып, Жоғарғы Кеңеске Министрлер Кеңесiнiң Төрағасы лауазымына кандидатты ұсынады, Министрлер Кеңесінің төрағасы аудан және қалалардың әкімдерін қызметке тағайындайды және қызметтен босатады. Бұған қоса Жоғарғы Кеңес төрағасы Жоғарғы Кеңеске Өзбекстан президентімен келiсiм бойынша Қарақалпақстан Республикасы Жоғарғы сотының азаматтық және қылмыстық iстер жөнiндегi судьялар, Қарақалпақстан экономикалық сотының төрағалары мен судьялары және қалалық пен аудандық судьялар лауазымдарына кандидатураларды ұсынады.

Жоғарғы Кеңес төрағасы Қарақалпақстан Конституциясы мен заңдарын бұзған жағдайда, депутаттардың жалпы санының кемінде үштен екісінің даусының шешімімен импичменттеуі мүмкін.

Төрағалар тізімі
----------------

Лауазымды 2002–2020 жылдары аралығында ең ұзақ иелеген Мұса Ерниязов
* Тұрсын Алламбергенқызы Ешімбетова (1990–1991)
* Дәулетбай Нұратдинұлы Шәмшетов (ақпан–қараша 1991)
* Уббанияз Әшірбекұлы Әшірбеков (1991–1997)
* Темір Камалұлы Камалов (1997–2002)
* Мұса Тәжетдинұлы Ерниязов (2002–2020)
* Мұрат Қаллыбекұлы Камалов (2020–2022)
* Аманбай Тілеубайұлы Орынбаев (2022–)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң Баслығы Аманбай Орынбаев Қанлыкөл районында болды (қарақалпақша) Қарақалпақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы Аманбай Орынбаев Қанлыкөл ауданында болды. joqargikenes.uz. 12.10.2022
2. ↑  Jo’qorg’i Kenges Raisi (өзбекше) Жоғарғы Кеңес төрағасы. joqargikenes.uz. 2.10.2022
3. ↑  Конституция Республики Каракалпакстан
*Басқа мағыналар үшін Қызылбиік деген бетті қараңыз.*
**Қызылбиік** – Арқат тауларының оңтүстік-шығысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма ауданы Жалпақбас ауылының оңтүстік-батысында 22 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 843 м. Батыстан шығысқа қарай 3,5 км-ге созылған, енді жері 2 км.

Жер бедері
----------

Беткейі тік шатқалды. Солтүстік-шығысында Бектас бұлағы, оңтүстік-шығысында Сарыбұжыр қыстауы, батысында Құржар қонысы, солтүстік-батысында Көлденеңшоқы таулары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Таудың қоңыр топырақ жамылғысында сұлыбас, қызғылт селеу аралас бұталы өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Баға ұсыныстарын сұрату тәсілі арқылы электрондық мемлекеттік сатып алулар** – жеңімпазды анықтау үшін басты шарт болып әлеуетті өнім берушінің тауар, жұмыс немесе көрсетілетін қызметке ұсынған ең арзан бағасы болып табылатын электрондық мемлекеттік сатып алудың ең қарапайым түрі.

**Электрондық конкурс** – электрондық мемлекеттік сатып алудың бір түрі, мұнда мемлекеттік сатып алудың жеңімпазын анықтауға әсер ететін тауар, жұмыс немесе көрсетілетін қызметке байланысты құнмен қатар басқа да белгіленген шарттар есептеледі.

**Электрондық аукцион** – электрондық мемлекеттік сатып алудың бір түрі, мұнда тапсырыс беруші тауар, жұмыс немесе көрсетілетін қызметті онлайн аукцион барысында анықталған ең арзан баға ұсынған әлеуетті өнім берушіден сатып алады.

Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі Қазақстандағы мемлекеттік сатып алуды электрондық пішімде өткізуді ұсынды. Бүгін жүйе (www.goszakup.gov.kz) мемлекеттік сатып алу саласындағы электрондық қызметке біртұтас қол жеткізе отырып мемлекеттік сатып алуда тапсырыс беруші, ұйымдастырушы және жабдықтаушы ретінде Интернет желісіне қосылған кез келген компьютерден қатысуға мүмкіндік береді. Қазіргі кезде жүйе баға ұсыныстарын сұрату тәсілі арқылы мемлекеттік сатып алуды толық автоматтандырылған түрде, сондай-ақ пилоттық түрде электрондық конкурстарды өткізуді жүзеге асыруда.

**Электрондық мемлекеттік сатып алудың басты артықшылықтары мыналар:**

1. Жемқорлықпен тиімді күрес тәсілі; 2. Бюджеттік қаражаттың үнемделуі; 3. Мемлекеттік сатып алу саласындағы жұмыстың ыңғайлылығы; 4. Салауатты бәсекелестік үшін тиімді жағдайлар туғызу; 5. Отандық шағын және орта бизнесті дамытуды қолдау.

Сілтемелер
----------

Отандық электрондық мемлекеттік сатып алу жүйесі әділетті бәсеке кеңістігін қамтамасыз етеді – С. Ахметов(қолжетпейтін сілтеме)

«Электрондық мемлекеттік сатып алу» жүйесінің жұмысы нәтижесінде 10 млрд теңге көлемінде бюджеттік қаражат үнемделді(қолжетпейтін сілтеме)

Кедендік одаққа қатысушы елдердің мемлекеттік сатып алуының басым бөлігі электрондық пішімде өтеді(қолжетпейтін сілтеме)

Өңдеуші өнеркәсіп өнімдері мемлекеттік мекемелер тарапынан айтарлықтай сұранысқа ие(қолжетпейтін сілтеме)
Рим провинциясы Бетика шамамен 117 жыл
**Бетика** (лат. *Baetica*) — қазіргі Испания аумағында, Пиреней түбегінің оңтүстігінде орналасқан ежелгі Рим провинциясы, қазіргі Андалусияға, Эстремадураның іргелес бөліктерімен және Португалияның Алентехо провинциясымен сәйкес келеді; Өнеркәсібі мен саудасы жоғары дамыған Рим провинцияларының ішіндегі ең құнарлы және ең жақсы өңделген провинция болып саналды: ол Римге көп астықты экспорттады. Страбонның құрамында 250-ге жуық қала бар, олардың ішінде Гадес (қазіргі Кадис), Кордуба (Кордова), Хиспалис (Севилья) және т. б. Ел тұрғындары кейіннен жаңа қоныстанған халықпен араласқан тайпалар болды: турдетандар, бастулдар, кельттер, турдулдар; әсіресе, алғашқылары римдік мораль мен римдік өркениетпен тез сіңісіп кетті. Императорлық кезеңдегі көптеген әйгілі рим жазушылары Сенека, Лукан, Марциал және т. б. сияқты Бетиканың тумалары болды.

Әдебиеттер
----------

* Франц Браун: *Die Entwicklung der spanischen Provinzialgrenzen in römischer Zeit*, Берлин, 1909
**Көрші қақысы** – дәстүрлі ортада көршілік қарым-қатынасты реттеуде қолданылатын қағида, этикалық ұстаным.

Көрші қақысы ұғымындағы моральдық-этикалық қатынастар
-----------------------------------------------------

Көрші қақысы ұғымы көршісіне қиянат жасамау; қиын-қыстау жағдайда жәрдемдесу; той-томалағында қызмет көрсетіп қонағын күту; қазан-ошақ, аяқ-табақ, ас-су араластығы тәрізді адамгершілік, моральдық-этикалық қатынастарды қамтиды. Көршінің әдетте, көршісінен қазақ тұрмысында қалыптасқан қағида бойынша жоғарыда аталғандай ізгілікті істерді күтуі, талап етуі орынды саналады. Өзін де бұлай істеуге міндетті деп біледі.  

Қазақы дәстүрде үш қақы бар:

* қазақтың қазақта қақысы бар, яғни, қонақта жүрген қазақ үй иесінен бөлінбеген еншісін талап ете алады;
* мұсылманның мұсылманда қақысы бар, яғни, мұсылман мұсылманды көргенде сәлем беріп, сәлем алуға міндетті;
* көршінің көршіде қақысы бар, яғни, көрші көршіден жәрдем күтіп, жәрдем талап ете алады.

Осы үш қақыға Ә. Бөкейханов төртінші етіп, қазақтың төреде қақысы бар деп қосады. Бұл - қара сүйек қазақ төрені төрге шығарып, төбесіне көтергендіктен төреден әділ билікті, қара халықтың қамын жеуді талап ете алады дегенді меңзейді.

Тату-тәтті көршілік – құндылық
------------------------------

"Көрші ақысы - тәңір ақысы", "Қоныс сайламас бұрын көршінді сайла", "Үй алма - көрші ал" деген мақалдардан халықтың көрші қақысына ерекше мән беретіндігі аңғарылады. Қазақ тұрмысында «ағайын бір өлі, бір тіріде» деген ұғым бар. Қазақ баласының жақын тұтқан сыйлас жандары оның тойында немесе торқалы топырақ тойында (өлім-жітімде) қаумаласып бастары қосылады. Бұндай шараларға ағайын-туыс, құда-жекжат, дос-жаран, құрдас-құрбылармен қатар сол үйдің көрші-көлемі де аяқтарынан тік тұрып қызмет етеді. Осындай жиынға келгендер «қазақы мінезге салып», қарап отырмай «пәленше көрінбейді, түгенше осында ма?» деп, түгендей бастайды, ал көршісі көрінбесе, «неге келмей қалған?» деп сұрап отырады. Қазақы ортада тату-тәтті көршілікті ерекше құндылық деп таныған.  

Сөйтіп, көрші қақысы деп аталатын бұл қағида қазақ үйінің көршісімен «бүтін қасықты бөліп, жарты қасықты жарып жейтін» татулық пен силастықты сақтауға ерекше ықпал еткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Қазақтың мақал-мәтелдері. Алматы: Ана тілі. 2004;
* Уәли Н. Бұрынғыдан қалған сөз (қолжазба);
* ҚР МОМ материалдарынан;
* ОМЭЭ материалдарынан.
**Швейцарияның елтаңбасы** — 1889 жылдың 12 желтоқсанында қабылданды.Швейцария елтаңба - Швейцарияның мемлекеттік символы , 1889 жылы қабылданған. Бұл Швейцария туы бар ақ айқыш , бар қызыл қалқан. Мемлекеттік деңгейде екі символы ретінде және ресми сапарлар мен оқиғалар кезінде пайдаланылатын кантональные деңгейде ( бірге рәміздер өздері кантонов отырып ) , кезінде пайдаланылатын ту эмблемасы қатар , қоғамдық ғимараттар безендіруге және т.б.. D.

Автомобильдің нөмірлік белгісі

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Федеральный закон от 12 желтоқсан 1889 ж. о гербе Швейцарии Мұрағатталған 29 наурыздың 2006 жылы.  (итал.)
* Федеральный закон от 12 желтоқсан 1889 ж. о гербе Швейцарии Мұрағатталған 29 наурыздың 2006 жылы.  (нем.)
* Федеральный закон от 12 желтоқсан 1889 ж. о гербе Швейцарии Мұрағатталған 29 наурыздың 2006 жылы.  (фран.)
* Номерные знаки автомобилей Швейцарии Мұрағатталған 30 қазанның 2021 жылы.
**78-ші Невел Қызылтулы танк дивизиясы** (**78-ші тд**) — КСРО Қарулы Күштері Құрлық әскерлері мен Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің (**11-шi Қабанбай батыр атындағы танк бригадасы** — **11-ші тбр**) құрамасы.

Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жауынгерлік жолы
---------------------------------------------

*Толық мақаласы: 78-ші танк бригадасы*
78-ші тд-ның алдыңғы нұсқасы — 1942 жылы ақпанда құрылған 78-ші танк Невел Қызылтулы бригадасы (78-ші тбр).

Ол 1942 жылы 17 қаңтардан 14 ақпанға дейін Мәскеу әскери округінде құрылды. 1942 жылы 10 ақпанға қарай полк 32 танкпен қаруланған, оның ішінде 10 КВ-1, 22 Т-34. Бастапқыда, Иваново облысының Владимир қаласында, ал 1942 жылы 6 ақпанда Мәскеуге көшірілді. Бригада 1942 жылдың 28 қаңтарында дайын болды. 14-ші атты әскер корпусына арналған. 1942 жылы 20 ақпанда құрылғаннан кейін Калинин майданының 4-ші соққы беретін әскердің қарамағына өтті. 1943 жылы 6 қаңтарда 4-ші соққы беретін әскердің құрамынан шығарылып, Великие Луки қаласындағы Калинин майданының 3-ші соққы беретін әскердің қарамағына ауыстырылды. 1943 жылдың күзінде Невел шабуыл операциясына қатысты. Осы операция кезіндегі шайқастардағы үздіктілігі үшін Жоғарғы Бас қолбасшының бұйрығымен 1943 жылы 7 қыркүйекте бригадаға «Невел» құрметті атауы берілді.

1944 жылы 4 сәуірде 2-ші Балтық майданының 10-шы гвардия әскерінің қарамағына ауыстырылды.
1945 жылы 10 ақпанда 10 -гвардия әскерінен шығарылып, 2-ші Балтық майданының 42-ші әскерге бағындырылды.

Дереккөздер
-----------
**Кәрима Сахарбаева Сүндетқызы** (15 сәуір 1952(19520415), Атырау облысы, Махамбет ауданы) — домбырашы, ұстаз, фольклортанушы, ҚР еңбек сінірген өнер қайраткері (2004).

Өмірбаяны
---------

Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының халық аспаптар факультетін бітірген (1975-1978).

Шығармалары
-----------

М. Хайрулиевпен бірге "Күй ұмыр" (Қағанат, 1997 жылы), "Домбыратуды үйрену әдістері" (1989), "Қазақкомпозиторларының домбыра мен фортепианаға арналған шығармалары", "Дәстүр ізімен" (1998), "Атырау ән-күй мұхиты" (2000), "Домбыра-дастан" (Мектеп, 2002) оқу-әдістемелік және ғылыми зерттеу жұмыстарның авторы. Қазір аталған оқу орнында халық аспаптар бөлімінің аға ұстазы, доцент.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ музыкасы кітабы,2005 жыл Алматы-500 бет
**Футзал ережесі** — жабық алаңда және паркетте ойналатын FIFA бекіткен футзал спорт түрінің ресми ережелері.

Формат
------

#### Командалар

Футзалды екі команда ойнайды. Алаңда әр командада 4 ойыншы мен қақпашы, барлығы 5 адам қатысады. Әдетте әр ойынға команда 14 адам қоса алады.

#### Ойыншыларды ауыстыру

Футзалда ойыншыларды ауыстыруға шектеу жоқ. Ойыншыларды ауыстыру арнайы техникалық аймақта жүзеге асырылады. Ойынға кіретін адам, ауысатын ойыншы алаңнан шыққаннан кейін ғана қосыла алады. Егер бұл тәртіп бұзылса, онда ереже бұзған ойыншы сары қағаз алады. Ойыншыларды бір-бірден немесе бірден топпен ауыстыруға болады.

#### Ойын уақыты

Матч 20 минуттан тұратын екі таймнан тұрады. Хронометрист төрешінің әр ысқырығынан кейін бірден уақыт тоқтатады. Матч таза уақытпен өтеді. Егер плей-офф кезеңінде ойын тең түсетін болса, онда 5 минуттан тұратын қосымша екі тайм ойнатылады. Есеп тең болып қала беретін болса пенальти сериясы болады. Банкер әр таймда бір минут тайма-аут алуға құқығы бар.

#### Төрешілер

Ойынға үш төреші төрелік етеді. Екі төреші алаңның екі жақтауында, ал үшінші төреші хронометристпен байланыста болып, фолдар мен тайм-аут тәртібін бақылап отырады. Төрешілер өз шешімдерін арнайы белгілермен көрсетеді.

#### Фолдар

Пенальти мен айып доба футбол тәртібіне ұқсас орындалады. Егер команда бір таймда 5 фол жасайтын болса, онда әрбір келесі фол кезінде қарсылас топ даблпенальти орындауға мүмкіндік алып отырады. Даблпенальти 10 метрлік қашықтан орындалады. Тайм аяқталысымен барлық фолдар да күйіп кетеді. Қосымша уақыт кезінде екінші таймның фолдары сақталады.

#### Айып қағаздары

Екі сары қағаз немесе тікелей қызыл қағаз алған ойыншы ойыннан шеттетіледі. Ойыншы ойыннан шеттетілген уақыттан бастап команда 2 минут бойы бір ойыншыға кем ойнайды. Бұл аралықта гол өткізіп алған жағдайда толық құраммен ойнай алады.

#### Бесінші ойыншы

Бесінші ойыншы немесе Flying goalkeeper - қақпашыны алаңдағы ойыншымен ауыстыру арқылы бір ойыншыға артықшылықпен ойнау. Мұндай тактика барысынша алаң ойыншы міндетті түрде басқа ойыншылардан ерекшеленіп тқруы үшін қақпашының киімін киюуі міндетті.

#### Айып алаңы

Ойыншылар қақпашының айып алаңында, ал қақпашылар өз алаңынан сыртта ойнай алады. Дегенмен доп қарсыластың алаңына шығып қайтпаса немесе қарсылас команданың ойыншысына тиімей қайтып келсе қақпашылар допты ала алмайды. Доп ойыннан шықса қақпашы допты қолмен енгізеді, ал егер сыртқа шығып кетпесе аяқпен де қоса алады.

#### Аут

Доп алаң жиегінен немесе жоғары жаққа шығып кеткен жағдайда доп ойынға аяқпен енгізіледі. Ауттан тікелей ешкімге тимей кірген гол саналмайды.

#### Төрт секунд ережесі

Аут, айып добын, бұрыштама добын немесе қақпашының допты ойынға енгізуне 4 секунд уақыт беріледі. Төреші уақытты қолымен санайды. Егер ойыншы допты өз уақытында енгізе алмаса, онда қарсылас топ допты ойынға қосады. Қақпашы да допты өз алаңында төрт секундтан артық ұстай алмайды.

Футзал ережесі
--------------

Дереккөздер
-----------

1. ↑   FIFA website. A crash course in futsal rules
Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

**Меншікті булану жылуы (r)** - сұйықтың бірлік массасын қайнау температурасында буға айналдыруға қажетті жылуды айтады.

Меншікті булану жылуының өлшем бірлігі ретінде бір джоульдің бір килограммаға қатынасы алынады (1Дж). Массасы m сұйықтықты буландыруға қажетті жылу мөлшерін **Q=r\*m** формуласымен есептейді. Әртүрлі сұйықтықтар үшін меншікті булану жылуы r әртүрлі болып келеді.Олардың қайнау температурасындағы мәндері тәжірбие жүзінде анықталған.
Байсерке Аэродромы
==================

«Байсерке» аэродромы баяғы ДОСААФ аэродромы Алматының Солтүстік Орталығынан 35 шақырым қашықтықта орналасқан, ұшып қону жолымен, 1 секіріп түсу жолағы бар жәнеде оның барлығы арнайы құралдармен жабдықталған. Оған жету үшін баяғы Қапшағай трассасымен жүріп Меркур айрық жолында ортамен жүрі керек. Тура Өтеген батыр кентінен кейін баяғы Энергетический темір жолға жетпей оңға бұрылу керек. Саяхат вокзалынан бірнеше автобуспен жетуге де болады. 

Тарихы
------

Бұл аэродром тарихы Осоавиахим, ДОСААФ пен тығыз байланысты .

Аэродром жағдайы
----------------

Бүгінгі күнде кезіндегідей парашютпен секіруге болады. Оны АН – 2 ұшағымен жасайды. Биіктік – 1000 м. Парашюттың системасы Д-1-5у. Өзіне сенімсіз немесе қорқатын адамдар тандем системасының көмегімен арманын жүзеге асыра алады. Аэродром, сондай-ақ, жаттығулар өткізуге арналған арнайы үйрететін адамдары да бар. Көбіне авиашоу көрсету үшін пайдаланылады. 
Байсерке аэродромында сондай–ақ радиомоделдер жолағы да бар. 5 жыл бұрын адамдар жиналып аэродром көлемін қаржы салып үлкейткен болатын. Қазіргі кезде радиомоделисттер осы жолақты қолданады. 

Аэродром жетістіктері
---------------------

Ең бірінші ұшақ «Арай», Канадалық лицензиямен Алматы «АвиаМастер Эйркрафт» компаниясымен жасалған, өз демонсративті ұшуын осы Байсерке аэродромында 14 ақпанда 2012 жылы сағат 12.00 жасаған. 

Қызықты материал
----------------

Аэродромда жазғы дайындықтар болған және де алдағы космонавтар да дайындалған, оны бастаған Байқоңыр космодромы. Дмитрий Юрьевич Кондратьев халықаралық космонавттық экипаж кемесі «Союз ТМА-20» өз оқуын ДОСААФ аэроклубында жаздық дайындық бағдарламасымен Як – 52 ұшағымен бітірген болатын.

Дереккөздер
-----------
**Columbia Pictures Industries** — Columbia TriStar Motion Picture Group компаниясына тиесілі америкалық кинокомпания. 1989 жылдан бері Sony Pictures Entertainment компаниясының меншігі болып табылады. Columbia-ның ең ірі бөлімшелерінің бірі TriStar Pictures компаниясы. Дәл сондай бағынышты компаниялардың қатарына MGM студиясы жатады. Студия Джеймс Бонд (2006—2015) жайлы фильмдердің авторы болып саналады.

Тарихы
------

CBC Film Sales Corporation компаниясының негізін 1919 жылы Гэри Кон бауырлары Джек Кон және Джо Брендтпен бірге қалады. Жұмысшылардың көпшілігі Кон әулетімен оның туыстарынан құралған еді. Фирманың дәрежесінің төмендігі соншалық «CBC» сөзін көпшілік «ашыған орамжапырақ пен ысталған ет» (Corned Beef and Cabbage) деп талдап жүрді. Фирманың абыройын сәл болсада көтеру үшін Кон 1924 жылы оның атауын Columbia Pictures деп өзгертті. Кон кино өндірістің басы-қасында 1958 жылға дейін болды. XX ғасырдағы киноиндустрия саласында Columbia Pictures өте шағын бюджетпен өз орнын тапты. 1930-жылдары фирманың тапқан табысының көп бөлігі Говард Хоукс пен Фрэнк Капраның («Это случилось однажды ночью», «Мистер Смит едет в Вашингтон») комедияларының арқасында жиналды. Көрермендердің сүйіспеншілігіне ие болған Three Stooges командасының сәтті шыққан қойылымдарыда жақсы табыс әкелді. Шығындарды азайту үшін бір ғана декорациямен бірнеше фильмдер жасалды. Әуелде Уолт Дисней Columbia компаниясы арқылы өзінің Микки Маус жайлы мультфильмдерін прокатқа шығарды. 1940-жылдары Капра студиядан кетуге шешім қабылдайды. Осыдан кейін компанияның жұмысы алға баспады. Компания Гэри Конның Рита Хейвортпен келісімге отырғанынан кейін ғана тығырықтан шыға бастады. «Гильда» фильмінен кейін Хейворт ең танымал тұлғалардың біріне айналды. Ол алғашқы болып 1950-жылдардағы телевизиялық өзгерістерден пайда тауып үйренген магнаттардың бірі болды. Оның басшылығымен Screen Gems сияқты арзан анимация жасауды тоқтатып, «Моя жена меня приворожила» сияқты телесериалдардың өндірісіне баса назар аударды.
Columbia-ның кинотеатрлар желісі бәлендей бір үлкен емес болатын. Сондықтан 1940-жылдардағы кинотресттердің құлдырауы студияға ешқандай әсер етпеді. Бәсекелестердің көпшілігі шығынға ұшырап жатқан кезде, Конның компаниясы алға жылжи берді. 1954-1957 жылдар аралығындағы қысқа мерзімнің ішінде Columbia Pictures-тің үш фильмі «Оскар» сыйлығына ие болды. Жеңімпаз фильмдердің қатарына Дэв «Лоуренс Аравийский» (1962) фильмі қосылды. Columbia шағын отбасылық компаниядан ұлттық киноиндустрияның флагманына айналды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Студияның логотипиндегі кімнің суреті?
2. ↑  Студия тарихына шолу

Сілтемелер
----------

* Twitter official
* Instagram Official
**Байрам Бегай** (алб. Bajram Begaj) – албаниялық әскери және саяси қайраткері және елдің қазіргі президенті. Ол 2022 жылы 24 шілде күні ресми түрде Албанияның 9-шы президент атанды.

Албания әскерінде ұзын мансабы бар Бегай тағы Қарулы Күштері Бас штабының 26-шы бастығы болған. Өзі партиясыз болғанымен, 2022 жылғы президенттік сайлауда оны биліктегі Социалистік партия ұсынған еді.

Биографиясы
-----------

Байрам Бегай (оң жақта) және Әзірбайжан президенті Хейдар Әлиев (сол жақта)
Байрам Бегай 20 наурыз күні 1967 жылы Ррогожина (ағыл.)қаз. қаласында дүниеге келді. Ол Тирана медициналық университетінен білім алды да, медицина офицері қызметін белсенді атқарды. Ол Арманда Бегайға үйленген және екі баласы бар.

Өзінің 31 жылдық әскери мансабында Бегай көптеген оқу семинарларына қатысып, Қауіпсіздік және қорғаныс, Медицинаның жоғары оқу орнынан кейінгі мектебі, гастрогепатология бойынша аспирантура, аурухана менеджменті курсы, Америка Құрама Штаттарындағы стратегиялық медициналық көшбасшылық курсы, Медицина саласындағы мамандандыру курсы және Грекиядағы денсаулық курстарын аяқтады.

Бегай бұдан бұрын Албания Қарулы Күштеріндегі доктрина және Жаттығу қолбасшылығын басқарған. Ол басқа да түрлі қызметтерді атқарды, соның ішінде: Әскери-дәрігерлік бөлімшенің бастығы және СУТ әскери директорының орынбасары, Әскери госпиталь директоры, Денсаулық сақтау инспекциясының директоры және т.б.. Кейінірек ол Албания Қарулы Күштері Бас штабының бастығы болып тағайындалды және қызметін 2020 жылы 29 шілде күні бастап, 2022 жылдың 4 маусымында аяқтайды.

Бегайды Албания парламенті 2022 жылдың 4 маусымында 78 қолдап, 4 қарсы және 1 қалыс қалған дауыспен президент рөліне сайлады. Оппозицияның 57 депутаты кандидаттарды атау үрдісі заңсыз болды деп, дауыс беруге бойкот жариялады. Ол 2020 жылы 24 шілде күні Илир Метаның ізбасары болып, Албанияның 9-шы Президенті атанды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
**Қарағанды Педагогика Институты** (ҚарПИ; 27-шағынаудан, Мұқанов к. 1) 1970 ж. Қарағанды Педагогика Институтынын спорт факультеті негізінде Қарағанды дене шынықтыру педагогика институты болып құрылды; 1984 жылдан осы аты берілді. Халық ағарту жүйесіне бастапқы әскери оқу, педагогика және психология (мектеп жасына дейінгі), педагогика және бастауыш білім беру, методикасы, дене тәрбиесі (оқу мерзімі — 4 жыл), дефектология, математика, еңбек окуы, физика, сызу (оқу мерзімі —5 жыл) мамандықтары бойынша кадрлар даярлады. Институт құрамында 6 факультет (бастапқы әскери оқу, мектепке дейінгі тәрбие,педагогика және бастауыш білім беру методикасы,физика-математика, инженерлік-педагогика,дене тәрбиесі), 150 тындаушыға арналған даярлық бөлімі, 26 кафедра болды. Институт ректоры 1970-73 ж. Б. С. Мусин, 1973-1982 ж. Д. А. Шаймұханов, ал 1982 жылдан С. Қ. Досмағамбетов болды. 1996 ж. Қарағанды мемлекетгік университетіне косылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды.Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Фалес теоремасы
===============

Егер бұрыштың қабырғаларын қиятын параллель түзулер оның бір қабырғасында тең кесінділер қиса, онда олар екінші қабырғасында да тең кесінділер қияды. 
Бұрыштың қабырғаларымен қиылысатын параллель түзулер бұрыштың қабырғаларында пропорционал кесінділер қияды.

Трапеция
--------

Екі қабырғасы ғана параллель болатын дөңес төртбұрыш **трапеция** деп аталады. 

Трапецияның параллель қабырғалары табандары, ал параллель емес қабырғалар **бүйір қабырғалары** деп аталады. 

Бүйр қабырғалары тең трапеция **теңбүйірлі трапеция** деп аталады. Егер трапецияның бір бұрышы 90°қа тең болса, онда ол **тікбұрышты трапеция** болады. 

Трапецияның төбесінен табанына түсірілген перпендикуляр оның **биіктігі** деп аталады. 

Қарсы жатқан төбелерін қосатын кесінді трапецияның **диагоналі** деп аталады.

Үшбұрыштың орта сызығы
----------------------

Үшбұрыштың екі қабырғасының ортасын қосатын кесіндіні үшбұрыштың **орта сызығы** деп атайды. 

Үшбұрыштың екі қабырғасының ортасын қосатын орта сызық үшінші қабырғаға параллель және оның жартысына тең болады. 

Үшбұрыштың төбесін сол төбеге қарсы жатқан қабырғаның ортасымен қосатын кесінді **медиана** деп аталатыны белгілі. 

Үшбұрыштың үш медианасы бір нүктеде қиылысады және ол нүкте әрбір медиананы оның табанынан бастап есептегенде 1/3 бөлікке бөледі.

Трапецияның орта сызығы
-----------------------

Трапецияның бүйір қабырғаларының ортасын қосатын кесіндіні **трапецияның орта сызығы** дейміз. 

Трапецияның орта сызығы табандарына параллель және табандарының қосындысының жартысына тең.

Үшбұрыштың биіктіктері
----------------------

Кез келген үшбұрыштың биіктіктері бір нүктеде қиылысады. 

Әрбір үшбұрышпен 4 нүкте байланысты: 
1) үш медиана бір нүктеде қиылысады, ол нүкте ұшбұрыштың ауырлық центрі болады; 
2) үш биссектриса бір нүктеде қиылысады, ол нүкте іштей сызылған шеңбердің центрі болады; 
3) үш биіктік бір нүктеде қиылысады, ол нүкте үшбұрыштың ортоцентрі деп аталады; 
4) үшбұрыштың қабырғаларына жүргізілген үш орта перпендикуляр бір нүктеде қиылысады, ол нүкте сырттай сызылған шеңбердің центрі болады. 

Бұл нүктелер **үшбұрыштың тамаша нүктелері** деп аталады.

Ромб
----

Барлық қабырғалары тең параллелограмм **ромб** деп аталады. 

Ромбының диогональдары өзара перпендикуляр және олар **бұрыштардың биссектрисалары** болып табылады. 

Егер параллелограмның диогональдары перпендикуляр болса, онда ол **ромб** болады.
**Мағрипа Мырзағұлқызы Қазбекова** (1903, Орынбор облысы, Беляев ауданы, №2 ауыл - 1982, балқаш) - дәрігер. қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1966). 

Қазақ қыздарының ішінде ең алғашқылардың бірі болып 1930 жылы Орта Азия универтінін медицина факультетін бітірді. Жұбайы Қазбеков Смағұл Ташкентте ғылыми зерттеулермен шұғылданып, сталиндік қуғынға ұшырайды. **Мағрипа Мырзағұлқызы Қазбекова** халық жауының әйелі ретінде тұтқындалып, «Алжир» лагеріне қамалады. Сонда жүргенде жәбір керген тағдырластарына қызмет етеді. 1943-47 жылы лагерь лазаретінің, Бадкаш лагері лазаретінің бастығы болады,
1947 жылы тұтқынның тозағынан босап, өмірінің ақырғы күндеріне дейін Балкаш қала ауруханасы жұқпалы ауру бөлімінің меңгерушісі, кейін консультант дәрігер қызметін атқарады. 1955 жылы өзі, 1957 жылы жұбайы ақталады.

Еңбек Кызыл Ту орденімен марапатталған. 

Балқаш қаласында Мағрипа Мырзағұлқызы Қазбекова есімімен көше аталады. Жезқазған қаласында ерлі-зайыпты Қазбековтер көшесі бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*