*Басқа мағыналар үшін Сегізаяқ (мағына) деген бетті қараңыз.*
**«Сегізаяқ»** — Абай Құнанбайұлының өлеңі және қазақ өлеңіне қосқан шумақтың үлгісі. Шумақ 5 буынды тармақтар мен 7–8 буынды тармақтардың жүйелі түрде үйлесіп, араласуынан түзілген. Төрт түрлі дыбыс үндестігіне негізделген үйлесім бар. Мұнда 3 және 6 тармақтар алыстан байланысады да, қалған көршілес тармақтар өзара үйлеседі. Келте тармақтарда бунақ 3 буынды және 2 буынды болып келеді. Сегізаяқта алдыңғы екі тармақта ақындық ой қорытылады. Шебер мүсінделген бұл өлең түрі — қазақ поэзиясында оқшау тұрған туынды. "Сегізаяқ" өлшемін, шумақтық өрнегін Шәкәрім Құдайбердіұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Мұқағали Мақатаев т.б. ақындар өз өлеңдерінде қолданған.

Өлең мәтіні
-----------

Абайдың «Сегізаяқ» атты өлеңінің әр шумағы сегіз жолдан тұрады. Өлеңнің ырғақтық құрылысы өзгеше өрнектелген:

> Алыстан сермеп,  
> 
> Жүректен тербеп,  
> 
> Шымырлап бойға жайылған;  
> 
> Қиуадан шауып,  
> 
> Қисынын тауып,  
> 
> Тағыны жетіп қайырған,  
> 
> Толғауы тоқсан қызыл тіл,  
> 
> Сөйлеймін десең, өзің біл.  
> 
> Өткірдің жүзі,  
> 
> Кестенің бізі  
> 
> Өрнегін сендей сала алмас.  
> 
> Білгенге маржан,  
> 
> Білмеске арзан,  
> 
> Надандар бәћра ала алмас.  
> 
> Қиналма бекер, тіл мен жақ,  
> 
> Көңілсіз құлақ — ойға олақ.  
> 
> Басында ми жоқ,  
> 
> Өзінде ой жоқ  
> 
> Күлкішіл кердең наданның.  
> 
> Көп айтса көнді,  
> 
> Жұрт айтса болды —  
> 
> Әдеті надан адамның.  
> 
> Бойда қайрат, ойда көз  
> 
> Болмаған соң, айтпа сөз.  
> 
> Қайнайды қаның,  
> 
> Ашиды жаның,  
> 
> Мінездерін көргенде;  
> 
> Жігерлен, сілкін,  
> 
> Қайраттан, беркін  
> 
> Деп насиқат бергенде,  
> 
> Ұятсыз, арсыз салтынан  
> 
> Қалғып кетер артынан.  
> 
> Аулаққа шықпай,  
> 
> Сыбырлап бұқпай,  
> 
> Мейірленбес еш сөзге.  
> 
> Пайдасыз ақыл —  
> 
> Байлаусыз тақыл,  
> 
> Атадан бала ойы өзге.  
> 
> Санасыз, ойсыз жарым ес,  
> 
> Өз ойында ар емес.  
> 
> Тасыса өсек,  
> 
> Ысқыртса кесек,  
> 
> Құмардан әбден шыққаны.  
> 
> Күпілдек мақтан,  
> 
> Табытын қаққан  
> 
> Аңдығаны, баққаны.  
> 
> Ынсап, ұят, терең ой  
> 
> Ойлаған жан жоқ, жауып қой.  
> 
> Болмасын кекшіл,  
> 
> Болсайшы көпшіл,  
> 
> Жан аямай кәсіп қыл.  
> 
> Орынсыз ыржаң,  
> 
> Болымсыз қылжаң  
> 
> Бола ма дәулет, нәсіп, бұл?  
> 
> Еңбек қылсаң ерінбей —  
> 
> Тояды қарның тіленбей.  
> 
> Егіннің ебін,  
> 
> Сауданың тегін  
> 
> Үйреніп, ойлап, мал ізде.  
> 
> Адал бол — бай тап,  
> 
> Адам бол — мал тап,  
> 
> Қуансаң қуан сол кезде.  
> 
> Біріңді, қазақ, бірің дос  
> 
> Көрмесең, істің бәрі бос.  
> 
> Малыңды жауға,  
> 
> Басыңды дауға  
> 
> Қор қылма, қорға, татулас.  
> 
> Өтірік, ұрлық,  
> 
> Үкімет зорлық Құрысын, көзің ашылмас. Ұятың, арың оянсын,  
> 
> Бұл сөзімді ойлансын.  
> 
> Тамағы тоқтық,  
> 
> Жұмысы жоқтық  
> 
> Аздырар адам баласын.  
> 
> Таласып босқа,  
> 
> Жау болып досқа,  
> 
> Қор болып, құрып барасың. Өтірік шағым толды ғой, Өкінер уақтың болды ғой.  
> 
> Жұмыссыз сандал,  
> 
> Еріксіз малды ал  
> 
> Деген кім бар сендерге,  
> 
> Қулықты көргіш,  
> 
> Сұмдықты білгіш Табылар кісі жөндерге.  
> 
> Үш-төрт жылғы әдетің Өзіңе болар жендетің.  
> 
> Ауырмай тәнім,  
> 
> Ауырды жаным,  
> 
> Қаңғыртты, қысты басымды,  
> 
> Тарылды көкірек,  
> 
> Қысылды жүрек,  
> 
> Ағызды сығып жасымды. Сүйеніп күлкі, тоқтыққа, Тартыпты өнер жоқтыққа.  
> 
> Қайратым мәлім, —  
> 
> Келмейді әлім,  
> 
> Мақсат — алыс, өмір — шақ.  
> 
> Өткен соң, базар,  
> 
> Қайтқан соң ажар,  
> 
> Не болады құр қожақ?!  
> 
> Кеш деп қайтар жол емес,  
> 
> Жол азығым мал емес.  
> 
> Бір кісі мыңға,  
> 
> Жүз кісі сұмға  
> 
> Әлі жетер заман жоқ.  
> 
> Қадірлі басым,  
> 
> Қайратты жасым Айғаймен өтті, амал жоқ.  
> 
> Болмасқа болып қара тер, Қорлықпен өткен қу өмір.  
> 
> Сөзуар білгің  
> 
> Законшік, көргіш  
> 
> Атанбақ мақсат,мақтанбақ.  
> 
> Жасқанып, қорқып,  
> 
> Жорғалап, жортып  
> 
> Именсе елің, баптанбақ. Қарғағанын жер қылмақ. Алқағанын зор қылмақ.  
> 
> Хош, қорықты елің,  
> 
> Қорқытқан сенің  
> 
> Өнерің қайсы, айтып бер.  
> 
> Ел аңдып сені,  
> 
> Сен аңдып оны,  
> 
> Қылт еткізбей бағып көр. Ойнасшы қатын болса қар, Аңдыған ерде қала ма ар?  
> 
> Көмексіз көзің,  
> 
> Бір жалғыз өзің  
> 
> Баға алмай басың сандалар.  
> 
> Баурыңа тартқан,  
> 
> Сырыңды айтқан Сырласың сырт айналар.  
> 
> Ол қаны бұзық, ұры-қар Қапысын тауып сені алар.  
> 
> Басы-көзі қан боп.  
> 
> Арқа-басы шаң боп,  
> 
> Және тұрып жылпылдап;  
> 
> Жығылып тұрып,  
> 
> Буыны құрып,  
> 
> Тағы қуып салпылдап. Абұйыр қайда, ар қайда?  
> 
> Әз басыңа не пайда?  
> 
> Ит үрсе, бала  
> 
> Таяғын ала,  
> 
> Қуады итпен кектесіп.  
> 
> Ұрысқансып "ой" деп,  
> 
> "Ұят" деп, "қой" деп, Үлкендер тияр "тек" десіп.  
> 
> Оны білсең, мұның не?  
> 
> Мен де ұят іс қылдым де.  
> 
> Білгенге жол бос,  
> 
> Болсайшы қол бос  
> 
> Талаптың дәмін татуға.  
> 
> Білмеген соқыр  
> 
> Қайғысыз отыр, Тамағы тойса жатуға.  
> 
> Не ол емес, бұл емес,  
> 
> Менің де күнім — күн емес.  
> 
> Ғылымды іздеп,  
> 
> Дүниені көздеп,  
> 
> Екі жаққа үңілдім.  
> 
> Құлағын салмас,  
> 
> Тіліңді алмас  
> 
> Көп наданнан түңілдім.  
> 
> Екі кеме құйрығын Ұста, жетсін бұйрығың.  
> 
> Жартасқа бардым,  
> 
> Күнде айғай салдым,  
> 
> Онан да шықты жаңғырық.  
> 
> Есітіп үнін,  
> 
> Білсем деп жөнін,  
> 
> Көп іздедім қаңғырып. Баяғы жартас — бір жартас,  
> 
> Қаңқ етер, түкті байқамас. Жаяуы қапты, Аттысы шапты,  
> 
> Қайрылып сөзді кім ұқсын.  
> 
> Іште дерт қалың,  
> 
> Ауыздан жалын  
> 
> Бұрқ етіп, көзден жас шықсын. Күйдірген соң шыдатпай,  
> 
> Қоя ма екен жылатпай?  
> 
> Мамықтан төсек,  
> 
> Тастай боп кесек,  
> 
> Жанбасқа батар, ұйқы жоқ.  
> 
> Сыбыр боп сөзі,  
> 
> Мәз болып өзі, Ойланар елдің, сиқы жоқ. Баяғы қулық, бір алдау, Қысылған жерде жанжал-дау.  
> 
> Атадан алтау,  
> 
> Анадан төртеу,  
> 
> Жалғыздық көрер жерім жоқ.  
> 
> Ағайын бек көп,  
> 
> Айтамын ептеп, Сөзімді ұғар елім жоқ.   
> 
> Моласындай бақсының   
> 
> Жалғыз қалдым — тап шыным!
> 
>

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*