recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Кәдімгі бақылдақ**- құтан тұқымдастарға жататын қысқа аяқты, қысқа мойын, онша үлкен емес (тұрқы 60 см шамасында) құс. Аталығының басы және иығы металдай жалтыраған қара реңді, маңдайы мен бауыры- ақ; қанаты, белі және құйрығы – сұр. Күйттеу кезщеңінде аталықтың басынан 2-3 ұзын, ақ түсті сәнді қауырсын өсіп шығады. Бір жылдық жас құстар ересектерінен өте ерекше болады: жоны- бозғылт алабажақтары бар қоңыр, бауыры- қошқыл алабажақтары бар ақ түсті болып келеді. Орталық Қазақстанның оңтүстік жартысы мен кейбір аудандарында өмір сүреді. Түнде тіршілік етеді, сол кезде аталуына тән «бақ» деген дыбысты естуге болады.
Өзендер мен көлдер жағасын бойлай өскен ағашты және қамысты қопады мекендейді. Ұяларын көбінесе ағаштарға салады, ағаштар болмаған жағдайда сынып, кептелген қамыстарды пайдаланады. Қауымшыл құс, бір шоғырда мыңға дейін ұя болады. Салындыда әдетте көгілдір жасылдау 4-5 жұмыртқа болады, оны үш апта бойы ата-енесі басады. Балапандар алғашқы уақытта ұя төңірегіндегі бұтақтарға оңтайлы өрмелейді де бір айлық кезінде балапандар ол қылықты тоқтатады. Бақылдақтар әр алуан жануартекті жеммен қоректенеді. Қазақстанда наурыздың соңынан қыркүйекке дейін болады. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мектеп энциклопедиясы "Құстар", Ковшарь
**Темірсу минералды суы**,Бұкар жырау
ауданында орналасқан.

1962 жылында ашылған. Девонның,
пиритті вулканды жыныстарынан түзілген. 2-Ботақара шоқысының солтүстік-шығысқа беткейінде орналасқан. Суының құрамында сульфат кальциі,
магнийлі-натрий бар, тұщы, минералдылығы—
0,2-0,9 г/л. Судың бальнеол. құндылығы құрамындағы биологиялық активі қос валентті темірдің (30-35мг)
және марганецтің (2-8мг/л) болуымен айқындалады.Қоры тәулігіне 173 м3 мөлшерінде бағаланады. Шөлмектерге құюға және асханалық-шипалық ауыз сурегінде пайдалануға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Кәдімгі бетеге** (лат. *Festuca sulcata*) – астық тұқымдасының бетеге туысына жататын, қаулардың қатарында дала зоналарында сондай-ақ таулы ауданда өсімдіктер бірлестігінің доминанты болып табылады. Қазақстанның барлық жерінде кездеседі, мал жайылымына төзімді, жайлымдарда қаулармен қатар кездеседі. Бетеге құрғақшылық жағдайда тіршілік етеді. Оның жіңішке, жіп тәріздес оралған жапырағы суды аз ғана мөлшерде буландырады, ал қалың да тығыз түбірі суды шықтан, жаңбырдан және қардан жинайлды. Сабақтары жіңішке, тегіс, биіктігі 30-60 см-ге, гүлшоғыры жіңішке, босаң сыпыртқы. Масақтары ұсақ, эллипс тәрізді, 5-15 гүлден тұрады, масақтарының қабыршақтары тінсіз, төменгі гүлдісінің тін ұзындығы болар-болмас 2 мм. Кәдімгі бетеге мамыр-маусым айларында гүлдейді. Орталық Қазақстан далаларына жүргізілген ғалымдардың бақылауы бойынша, бетегенің алғашқы гүлдері сағат 13-те ашыла бастайды, ал сағат 16-ға қарай барлық гүлдер ашылып болады. Тозаңға бар-жоғы 20 минут бөлінеді, ал 19 сағатқа қарай барлығы жабылады. Дәнектерінің пісуі 2-3 аптаның ішінде өтеді, төгілуі 1 айға созылады. Олар өте ұсақ және жеңіл, сондықтан өзі пісіп жетілген орыннан небәрі 1-2 метр желдің көмегімен таралады. Бірінші көктемде пісіп жетілген соң, тұқымның жартысынан аз бөлігі ғана өнеді. Екі жылдан кейін 97 %-ы өніп шығады және осы деңгейде өну 10 және одан да көп жылға жалғасады. Жас өсімдік 3-5 жылға дейінгі жас аралықтарында гүлдейді, жеке түрлердің тіршілік ұзақтығы 30-40 жылға дейін. Бетеге – Қазақстанның далалары мен шөлейттері үшін ең жақсы үшін ең жақсы жайлымдық өсімдік. Жапырақтары мен тамры жылқылар үшін негізгі азық көзі. Шөбінің құрамында ақуыз және май көп мөлшерде кездеседі. Осы себептерден мал бордақлауда қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
**Жеке тұлға маркетингі немесе өзіндік маркетинг** — тұлғаның өз жұмыс күшін еңбек нарығы мен қоғамдық-саяси қызметте жүзеге асыру мақсатындағы барынша жағымды жағдай жасауға бағытталған белгілі бір іс-əрекет бағдарламасы.

«Еңбек күші» тауарын барынша жағымды жағдайда жүзеге асыру үшін еңбек нарығындағы əрекеттердің бірізділігі қажет. Өзіндік маркетинг осындай бірқатар əрекеттерді қарастырады. Ол кез келген басқа тауарларды өткізу бағдарламасына ұқсас:

* өзін-өзі бағалауды жүргізу — тұлғаны еңбек нарығында нақты не қызықтырады;
* негізгі жұмыс түрлерінің нұсқаулығын жəне мазмұнын зерттеу;
* іздестіру мақсаттарын нақты құрастыру;
* нақты жұмыс орындарының нарығын зерттеу жəне оның мүмкіндіктерін бағалау;
* өзі жəне өз мүмкіндіктері туралы қысқаша анықтама жасау (resuме);
* əңгімелесуге дайындық.

Түрлері
-------

Қызмет ету нысандарына байланысты келесідей бөлінеді: макромаркетинг, аймақтық маркетинг, микромаркетинг.

*Макромаркетинг* өндіріс, тұтыну жəне қажеттіліктердің арасындағы үйлесімділікті реттеуді қамтамасыз етіп, осы негізде мемлекеттің экономикалық, экологиялық қауіпсіздігін қосқанда, экономикалық жəне əлеуметтік саясаттың басым бағыттарын анықтайды.

*Аймақтық маркетинг* еркін баламалы айырбас негізінде нақты аймақтың, сонымен қатар бүкіл елдің қажеттіліктерін қамтамасыз етіп, аймақтың жəне аймақаралық нарықтың дамуын қамтамасыз етеді.

*Микромаркетинг* — бұл жекелеген фирмалар мен кəсіпорындар (ірі, шағын, орта) маркетингі. Бұл əрбір нақты сатып алушыға негізделген, адамның қажеттіліктері мен қызығушылықтарын қанағатандыру арқылы, өзінің тауар стратегиясын ықпалдастыра алатын маркетинг. 

Өндірістің барлық бөлініс, айырбас, тұтыну секілді салаларына, қоғамның əлеуметтік жəне саяси өміріне тарала отырып, маркетинг күрделі жəне тармақталған құрылымды құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. Б. Рахимбаев, "Маркетинг теориясы жəне практикасы", Алматы, 2009
**Кәдімгі венгерка (Угорка)** - алхоры сортының шыққан тегі белгісіз ескі сорты. Бұл сорт Европаның оңтүстігінде кеңінен тараған. Совет Одағында Украина мен Молдавияда өсірілген. Қазақстанға 1902 -1910 жылдары әкелінді.

Ағашы бойшаң, ағашты отырғызғаннан кейін 6-7 жылдан кейін жеміс береді, тіпті кей жылдары жеміс бермеуі де мүмкін. Өнім мол болған жылдары бір ағаш 40 килограммға дейін, өнім аз жылдары 15-20 килограммға дейін жеміс береді. Жемісі жұмыртқа тәрізді, сопақша келеді, орташа салмағы 30-35г. Қабығы тығыз, түсі қоңыр көк, балауыз түктері бар. Жұмсағы тығыз, алтынға ұқсас жасыл сары түсті, шырыны мол, сүйкімді қышқыл тәтті дәмі бар, бағасы 4 балл. Жемісіндегі қант мөлшері 13,5%, қышқыл мөлшері - 0,72%. Сүйегі онша ірі емес, 1,2г, жұмсағынан оңай айырылады. Жемісі кеш - қыркүйектің аяғында және қазанның басында піседі. Піскен жеміс жұлынып түспей, ағашында ұзақ уақыт бойы тұра береді. Сорт Жамбыл облысының жазықтағы аймағында ғана 1965жылы өсірілген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ш.Хабибуллин "Алхоры,өрік,шабдалы" "Қайнар" баспасы
**Темірлі тақтатастар** – кембрий кезеңіне шейін қалыптасқан, құрамына кварцты-темірлі түзілімдерді көптеп кіріктіретін, әртүрлі метаморфты өзгерістерге ұшыраған шөгінді және жанартаутекті-шөгінді тау жыныстары; кварц пен силикат-магнетитті немесе гематитті жыныс қабатшаларының алмасып отыруы нәтижесінде қат-қабатталған немесе жолақ нақышты түзілімдер түзеді. 

Құрамындағы темір мөлшері 25–30%-тен кем болмаған жағдайда темірлі тақтатастар байытуды керек қылатын темір рудасы болып есептеледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Н. Сенатов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.– Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет. ISBN 5-615-01738-4
**Илһам хан** (тат. *İlham*, *Илһам*, **الهام**; шам. 1450-ж — шам. 1490-ж, Вологда) — Қазан хан (1479-1484, 1485-1487), Ибраһим ханның бірінші әйелі - Фатимадан туған тұңғыш ұлы әрі мұрагері. Мәлік Таһир мен Құдайқұлдың туған ағасы. Әкесінің екінші әйелі - Нұрсұлтаннан туған Қазан хандары Мұхамметәмин, Ғабделлатифтың қандас бауырлары.

Өмірбаяны
---------

Ибраһим хан қайтыс болғаннан кейін Қазан басшылары шартты түрде шығыс және орыс деп атауға болатын екі топқа бөлінуі айқын болды.

Илһам ханзада хан болып жарияланды. Нұрсұлтанның ұлы, орыс тобы таққа үміткер ретінде ұсынған 10 жасар Мұхамметәмин ханзада хандықтан кетуге мәжбүр болды. Ол Мәскеуге барды, сонда ұлы кінәз III Иван оны өзінің қамқорлығына алып, Каширадан енші жер берді.

1482 жылы Мәскеу соғысқа дайындықты бастады, бірақ Қазан тарапының бастамасымен бейбіт келісімшарт жасалды. 1484 жылы орыс әскері Қазанға жақындады, орыс тобы Илһамды орнынан тайдырып, Мұхамметәмин хан болып жарияланды. Бірақ жаңа үкімет билікті ұзақ ұстай алмады. 1485 жылы шығыс тобы ноғайлар мен Мәскеудің қолдауымен Илһамды таққа қайтарды. Келесі жыл топтардың билік үшін күресімен сипатталады және олардың екеуі де көмек сұрап Мәскеуге жүгінді.

1487 жылдың көктемінде орыстардың Қазанға қарсы екінші ірі жорығы болды. 18 мамырда хандықтың астанасын қоршау басталды. Қорғаушылар жиі-жиі қарсы шабуылдарға шығып отырды, ал Әлиғазы бектің атты жасағы қоршағандардың тылында әрекет етті. Бірақ жасақ жеңіліске ұшырады, ал қорғаушылар арасында бірлік болмады. Орыс тобы басым болды. 9 шілдеде қала қақпалары ашылып, хан қалаға кірген орыс әскерлеріне берілді. Мұхамметәмин жаңа хан болып жарияланды. Шығыс тобының көрнекті басшылары өлім жазасына кесілді.

Илһам және оның әйелдері Вологдаға айдалды және сол жерде күндерін аяқтады. Оның анасы Фатима бегім, бауырлары - Карголом қаласындағы Белоозерода болды. Орыс протекторат дәуірі Қазан хандығының тарихында басталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Худяков. Қазан хандығы тарихының очерктері. 1-тарау Мұрағатталған 7 сәуірдің 2011 жылы.
2. ↑  
	1. Волков В. А. Мәскеу мемлекетінің соғыстары мен әскерлері (XV аяғы — XVII ғ. бірінші жартысы). — М.: Эксмо, 2004
**Ұйықбаев Иманбек Қабышұлы** (7.2.1922 ж. т. Павлодар облысы Қашыр ауданы) — тіл білімі маманы, филол. ғыл. канд. (1954), Қазақ КСР-інің еңб. сің. мұғалімі (1961). 

ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ, 1948), кейін аспирантурасын (1952) бітірген. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. 1952 — 54 ж. осы ин-тта оқытушы, 1954 — 70 ж. Ы.Алтынсарин атынд. пед. ғыл.-зерт. ин-тында аға қызметкер, 1970 — 85 ж. Қазақ КСР-і ҒА-да аға ғыл. қызметкер болып еңбек етті. 150-ден астам еңбектің авторы. Ұйықбаевтың еңбектері лексикография, грамматика, әдістеме, тіл мәдениеті мәселелерін зерттеуге арналған. "Құрмет белгісі", Қызыл жұлдыз, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

Шығармалар:
-----------

Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің көріністері, А. 1958;  

Қазақ тілі методикасының очерктері, А. 1962;  

Тіл мәдениетінің кейбір мәселелері, А. 1969;  

Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі (10 томдық), А. 1974 — 86 (5 — 10 томды құрастырған);

Қазіргі қазақ тіліндегі сөз варианттылық проблемасы, А. 1976;

Қазақ тілі. 8-сыныпқа арналған оқулық, А. 1997 (телавт.);

Қазақ тілі. 9-сыныпқа арналған оқулық, А. 1997 (телавт.).

Дереккөздер
-----------

"Қазақ Энциклопедиясы" 8 том
**Ұқсастық теориясы** — физикалық құбылыстардың (процестердің, жүйелердің) ұқсастық шарттарын зерттейтін ілім. 

Оның негізгі мақсаты — әр түрлі процестердің ұқсастық критерийлерін анықтау және олар арқылы сол процестердің қасиеттерін зерттеу. Егер физикалық жүйелердің сәйкес параметрлері бір-біріне пропорционал болса, онда олар өзара ұқсас деп есептеледі. Қарапайым геометриялық ұқсастықты жалпылау арқылы физикалық ұқсастық алынады. Геометриялық ұқсастық кезінде ұқсас пішіндер мен денелердің сәйкес элементтері өзара пропорционал болса, физикалық ұқсастық кезінде әр түрлі процестердің сәйкес параметрлері кеңістік пен уақыт бойынша пропорционал болады. Зерттелетін процестерді сипаттайтын өлшемсіз параметрлердің әр түрлі комбинациялары ұқсастық критерийлері ({\displaystyle K}{\displaystyle i}) деп аталады. Ұқсас екі жүйенің өлшемді физикалық параметрлерінің мәндері әр түрлі болғанымен олардың өлшемсіз ұқсастық критерийлері ({\displaystyle K}{\displaystyle 2}) бірдей болады. Ұқсас жүйелердің бұл қасиеті модельдеу теориясының негізін құрайды.

Мысалы
------

Қандай да бір құбылысты сипаттағанда (абс. тәуелсіз өлшем бірлігінде мұндай бірліктерге ұзындықтың, массаның және уақыттың өлшем бірліктері қолданылады) тәуелсіз {\displaystyle n} өлшем бірліктері {\displaystyle A\_{1}},{\displaystyle A\_{2}},{\displaystyle A\_{3}}... {\displaystyle A\_{n}} пайдаланылсын. Бұл жағдайда кез келген физикалық шаманың туынды өлшем бірлігін мына түрде жазуға болады:. {\displaystyle Q}-шамасының өлшемділігі қатынасы арқылы {\displaystyle p\_{1}},{\displaystyle p\_{2}}…, {\displaystyle A\_{n}} сандық көрсеткіштерімен (дәрежелерімен) анықталады. Өлшемділігі [Χ]=[{\displaystyle Q}] әрбір X-тың шамасы X=x{\displaystyle Q} түрінде өрнектеледі, мұндағы x X-шамасының негізгі өлшемдер жүйесіндегі ({\displaystyle A\_{1}},{\displaystyle A\_{2}},{\displaystyle A\_{3}}... {\displaystyle A\_{n}}) сандық мәндері. Егер физикалық процестер дифференциалдық теңдеулердің көмегімен зерттелетін болса, онда олардың анықтаушы параметрлері алғашқы және шекаралық шарттарды қанағаттандыра отырып, коэффициенттер ретінде осы теңдеуге кіруі тиіс. Ол теңдеуді өлшемсіз түрге келтіргеннен кейін оларда тек өлшемсіз коэффициенттер — ұқсастық критерийлері ғана қалады. Ұқсастық теориясы аэродинамикада, гидродинамикада, т.б. кеңінен қолданылады. Ол күрделі физикалық құбылыстарды сапалы теориясы тұрғыдан талдау жасауға және өлшемсіз анықтаушы параметрлер жүйесін таңдауға мүмкіндік береді. Бұл теория тәжірибені дұрыс қоюға және оның нәтижелерін дұрыс өңдеуге септігін тигізеді.

Тағы қараңыз
------------

* Ұқсастық
* Физика
* Геометрия

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0
**Диссонанс** (фр. , гр. *dissono* - үйлесімсіз дыбыстаймын), әдебиеттануда - өлең ұйқастарында кездесетін құбылыс; толымсыз ұйқастың бір түрінің атауы. Диссонанс түрлі өлең жүйелерінде түрліше сипатта болады; тоникалық жүйедегі орыс өлеңінде Диссонанс - өлең ұйқастарындағы екпін түсіп тұрған дауысты дыбыстардың сәйкеспей, тек одан кейінгі дауыссыздардың ғана өзара үндесіп (үйкасып) немесе бірдей болып келуі. Мыс.: *слово - слева - слава*. Ал силлабикалык жүйедегі қазақ өлеңінде Диссонанс ұйкастың акустикалык құрылымындағы бір немесе бірнеше дауысты дыбыстардың сәйкеспей, үйлесімсіздік танытып, ұйқас құрамындағы дауыссыздардың түгел дерлік дapa үндесуіне негізделеді. Мыс.: *"Әуелде бір суық мұз - ақыл зерек, Жылытқан тұла бойды ыстық жүрек"* (Абай"). Диссонанс сирек, онда да көп (төрт, бес) буынды өлең ұйқастарының бастапқы буындарындағы селкеулік ретінде ғана әредік ұшырасады. Мыс.; *"Қойшы аянбас сіздердей "қонағынан", Не бір серке сойылар, не бағлан. Жазбай тани қоясың жаздың нұрын, Жадыраңқы іңірдің қабағынан"* (Т.Әбдікорімов). Диссонанс түзіп тұрған ұйқастардағы үндестік тек дауыссыз дыбыстардың үйлесіміне, яғни олардың өзара ұйқасып немесе қайталанып келуіне негізделетіндіктен, оны кейде консонанс деп те атайды, бірақ бұл атау сирек колданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Иман Хожамқұлұлы Мүһәммәд**(*шын аты;лақап аты:Хирқити*)(1634,қазіргі Шынжаң өлкесі, Қашғар уәлаяты, Жаңашаһар ауданы, Тазғұн селосы - 1724, сонда) - ұйғыр ақыны. Бағбан отбасысында туған. Шығармалары толық сақталмаған. Бізге жеткені - "Махаббат және еңбек дастаны" атты әйгілі шығармасы. Бұл дастан арқылы Хирқити көне ұйғыр әдебиетіндегі дастан жазу дәстүрін дамыта отырып, ұйғыр жазба әдебиетінде жаңа белесті бастады. Кейінгі ұйғыр ақындарына Хирқити өнері елеулі ықпал етті. Мысалы, жоғарыда аталған дастанның кейіпкерлері - бұлбұл және қызыл гүлдің аллегориялық образдарын пайдаланып, ақын Салахи "Қызыл гүл мен Бұлбұл" атты поэма жазды.

Дереккөздер
-----------



[1]



1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 32 бет
**Уна Тереза Имоген Хили** (10 қазан 1981 жылы туған) - ирландиялық әнші-әнші, музыкант, радио және тележүргізуші. Ол 2008 жылы Fascination және Polydor Records -қа қол қойған бес адамнан тұратын The Saturdays қыздар тобының мүшесі ретінде танымал болды. 2006 жылы ол Ирландияны Евровидение ән байқауында таныстырды, онда ол Брайан Кеннедимен бірге « Әр ән махаббат үшін жылайды » әнін орындады; олар жалпы есепте оныншы орынды иеленді. Содан кейін Хили туған елінде табысқа жету үшін күрескеннен кейін 2007 жылы сенбі күндеріне тыңдалды. Ол тыңдаудан сәтті өткен соң, ол музыка жазып, бірқатар хиттерді шығара бастады.

Ерте өмір және мансап бастаулары
--------------------------------

Хили Турлес қаласында дүниеге келген. Ол музыкалық ортадан шыққан және кантри әнші Деклан Нернидің жиені. Оның үлкен әпкесі Дейрдре бар, оны «Ди» деп атайды. Ол ирландиялық спортшы Пол Хессионның немере ағасы. 13 жасында Хили жүзуді тастады (ол тоғыз жасында Бүкіл ирландиялық жүзуші болды) және гитарамен айналысуды шешті, өзін анасының гитарасымен ойнауды үйретті, содан кейін ол ән жаза бастады. өзінің. 18 жасында мектепті бітіргеннен кейін ол бір жыл оқуды шешіп, дәрігерлік хатшы болып жұмыс істеді. Ол Мэри Мінсіз колледжінде медбике ісін, содан кейін бастауыш мұғалімді оқуды жалғастырды, бірақ ақыры 23 жасында музыкаға деген құмарлығын жалғастыруды шешті.

Хили музыкалық мансабын гитарада ойнаудан және Ирландиядағы пабтар мен клубтарда, жеке және топтарда ән айтудан бастады. Ол 2004 және 2006 жылдары Ирландияның Глинск ән байқауында жеңімпаз атанды. Ол Ирландияны 2006 жылғы Eurovision ән байқауында Брайан Кеннедиге « Әрбір ән махаббат үшін жылау » әнінде қосалқы әнші ретінде таныстырды.  Хили өзінің туған жері Ирландияда инди-жеке орындаушы ретінде баяу табысқа қол жеткізгенімен, ол өзінің мансабында нақты бағыты жоқ екенін сезінді. 2006 жылдың ортасында ол « Кешіріңіз » атты алғашқы кеңейтілген пьесасын жазып алып, шығарды, одан «Had It with Today» трегі сенбі күнгі « Жоғары » синглының В жағы ретінде қайта жазылды. өздігінен өндірілген. Альбомға «Солай ұзақ», «Райдер My Sleep» және «Мен сені сүйемін» әндері кіреді.
**Титанобоа** (лат. *Titanoboa cerrejonensis*) — жойылып кеткен жылан түрі, титанобоа тұқымдасының жалғыз түрі. Қаңқасының құрылымына қарағанда, ол *Boa* жыландарына жақын туыс болып келеді.

Қазіргі Колумбия аумағында 61,7—58,7 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Жыланның қазындылары Серрехон қаласының жанындағы көмір шахтасынан табылды. Жыланды Джонатан Блох (палеонтолог, Флорида университеті) және Карлос Харамильо (Смитсон тропикалық зерттеулер университетінің палеоботанигі, Панама) бастаған ғалымдардың тобы ашты.

Канадалық және америкалық зоологтар қаңқаға салыстырмалы талдау жүргізе келе, жыланның ұзындығы 13 метрге жетуі және салмағы бір тоннадан астам болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Біздің заманымыздың ең ұзын жыланы — питонның ұзындығы 7,5 метрге жетеді. Ең кішкентай жылан *Leptotyphlops carlae*-ның ұзындығы — 10 сантиметр.

Жыландар суыққанды болғандықтан, ғалымдар бұл тіршілік иесінің мекендейтін ортасы бұрын ойлағаннан да жылы болуы керек екенін растады, орташа жылдық температурамен шаққанда — шамамен 30-34°C. Осындай жылы климат жыландардың үлкен өлшемдерге жетуіне мүмкіндік берген. Қазіргі уақытта жүргізіліп жатқан палеонтологиялық қазбалар бұл теорияны растайды. Тістерінің құрылымына қарағанда, олар тек қана балықтармен қоректенген.

Мәдениетте
----------

* 2012 жылдың наурызында Нью-Йорктегі Орталық вокзалда *Smithsonian Channel* арнасының Титанобоа тақырыбына арналған *«Titanoboa: Monster Snake»* ғылыми бағдарламасы үшін жасалған Титанобоа қаңқасының 14 метрлік реконструкциясы көрсетілді.
* Титанобоа *Primeval: New World* (немесе *Юра кезеңінің порталы: Жаңа әлем*) атты фантастикалық телехикаяның екінші сериясында көрсетілген.
* **Рик Янсидің** "Тұңғиыққа баспалдақ" романында сюжет титанобоа төңірегінде өрбиді. Кітапта титанобоа улы жылан ретінде көрсетілген.

Сілтемелер
----------

*
**Мұстақым Малдыбайұлы** (1880-1923, кейбір деректерде 1927), публицист, қоғам қайраткері, Алаш қозғалысына белсене катысушылардың бірі. Қарқаралының түлегі. Троицк к-ндағы орыс-қазақ мектебін, Уфадағы Ғалия медресесін тәмамдаған. 1910-11 ж. Жетісу жеріндегі Мамания мектебінде оқытушы әрі директоры қызметін атқарған. 1912 ж. Семейде «*Жәрдем»* баспаханасында Малдыбайұлының *«Қазақша оқу кітабы», «Иман және намаз»* атты оқулықтары жарыққа шыққан. Елеусін Бұйриннің 1912 ж. шыққан *«Ызын»* жинағына Малдыбайұлының «Туған жерім» атты өлеңі енғен. Мақалалары *«Қазақстан»* (1911-13), *«Қазақ»* (1913-18), *«Қазақ тілі»* (1918-19) газеттері мен *«Айқап»* журналдарында жарык керғен. Ол кейбір еңбектерінде *«М. М.», «Азамат Қорықбасов», «Мұстақым», «Ризабек Сәулеев», «Жолдасы»* атты бүркеніш есімдерді қолданған. Жаңа экономикалық саясат жылдары Едірейдің Қараадыр деген қыстағынан мектеп, дүкен, сүт өнімдерін шығаратын шағын зауыт ашкан. Семей к-нда банкісі, Сарыкияқта мал семірту пункті болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Мұстақым Біләлұлы Ықсанов** – Қазақстанның партия, совет қайраткері. 1951 жылдан КОКП мүшесі.

Қызмет жолы
-----------

Алматы темір жолы техникумын (1945 жылы), Қазақ ауыл шаруашылық институның су – техникалық факультетін бітірген. 1952 – 58 жылы Алматы қаласы Фрунзе ауданы комсомол комитетінің 1 – секретары және Жетісай құрылысы басқармасының прорабы, өндірістік – техникалық бөлімінің бастығы. 1958 – 61 жылы Қазақтың Бетпақдала ирригация құрылысы тресінің бастығы. Иксанов су – техникалық және ирригациялық құрылыстар саласының маманы рнетінде Қазақстанның күріш және мақта өсіретін аудандарының дамуына зор үлес қосты.

1961 – 62 жылы Түркістан облысы Ильичев ауданы партия комитетінің 1 – секретары. 1962 – 63 жылы Оңтүстік Қазақстан өлкелік су шаруашылығы басқармасының бастығы. 1963 – 66 жылы Қазақстан КП Қызылорда облысы комитетінің 1 – секретары. 1966 – 70 жылы Қазақстан ССР Министрлер Советі председателінің орынбасары. 1970 – 71 жылы Қазақстан КП Жамбыл облысы комитетінің 1 – секретары. 1971 жылдан Қазақстан КП ОК – нің секретары. 1966 жылдан Қазақстан КП ОК – нің мүшесі, 1971 жылдан Қазақстан КП ОК бюро мүшесі. КПСС 23, 24 – съездерінің делегаты. 1971 жылдан КПСС Орталық Тексеру комиссиясының мүшесі.

7 – 8 сайланған Қазақстан ССР Жоғары Советінің депутаты. Қазақстан ССР – нің еңбек сіңірген құрылысшысы (1961 жылы).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
**Қылқұйрық бұлдырық**, қылаңтөс (лат. *Syrrhaptes paradoxus*) — кептертәрізділер отряды, бұлдырық тұқымдасына жататын құс. 

Қылқұйрық бұлдырық
*Syrrhaptes paradoxus*
Ежелгі қазба қалдықтары Францияда жоғары эоцен қабатынан табылған. Қылқұйрық бұлдырық Қазақстанда Еділ — Жайықтан бастап Зайсанға дейінгі аралықта кездеседі. Көбіне сазды, сортаңды, қиыршық тасты жерлерді мекендейді. Дене пішіні кептердей, тауық тұмсықты, сұңқар төсті. Салмағы 250 — 300 г, қанат құлашының ұзындығы 44 — 50 см. Басқа бұлдырықтарға ұқсас, бірақ құйрығы өте ұзын әрі үшкір (аталуы осыған байланысты) келеді. Аяғының үш саусағы бірігіп кеткен, аң табаны тәрізді. Түсі ақшыл сұр, қызғылт, түрлі өрнекті. Қорегі — өсімдік тұқымдары, жемістері, түрлі жәндіктер. 

  

Қылқұйрық бұлдырық — жыл құсы. Наурыз — сәуірде жұп құрып, 2 — 3 жұмыртқасын мекиені мен қоразы кезек шайқайды, кейін балапандарын бірігіп қоректендіреді. Бір жерге топтанып (көбіне 30 — 40-тан, кейде 100-ден), кейде жұбымен ғана ұялайды. Жылына 2 рет балапан өргізеді. Қылқұйрық бұлдырық ағашқа, бұтаққа қонбайды, жерде тез жүгіреді. Қыстау үшін қазан айында Қазақстанның оңтүстігіне және Жем өзені өңіріндегі құмдарға, Моңғолияға, Солтүстік Қытайға ұшып кетеді. Қылқұйрық бұлдырыққа тән ерекшеліктердің бірі — басқа жаққа жаппай қоныс аударатындығы. Мысалы, 1859 — 1944 ж. Еуропаға қарай жаппай ұшып кетуі 16 мәрте, ал шығысқа қарай қоныс аударуы 1860 — 1923 ж. 10 мәрте қайталанған. Саны жылдан жылға азаюда. Қазақстанда 20 ғ-дың 70 — 80-жылдарында 3 — 10 мың Қылқұйрық бұлдырық болса, 1982 ж. Оңтүстік Балқаш өңірінен 30 — 40 дарабасы, 1983 ж. Бетпақдаланың батысынан 1100-дей ғана кездескен. 1991 жылдан Қылқұйрық бұлдырықты аулауға тыйым салынған. Қорғауға алынып, Қазақстанның "Қызыл кітапына" енгізілген (1996).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
**Мұхамед Нұртазин** (1909-1982) - 1 қаңтарда Ақмола облысы, Қорғалжын ауданында туған. 1932 — 1935 жж. Шымкент қаласындағы ауыл шаруашылығы техникумында мұғалім болып істеген.
1935— 1938жж. жүмысшы-шаруа Қызыл Армиясының қатарында әскери міндетін атқарды.
1938—1941 жж. «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетін-де жауапты хатшы болды. 1941 — 1945 жж. Ұлы Отан соғысына қатысады. 1945 — 1948 жж. аудармашы редактор, 1949— 1959жж. «Пионер» журналында бас редактордың орынбасары, 1959—1977 жж. «Жазушы» баспасында редактор, аға редактор, редакция меңгерушісі болып қызмет атқарған.

Еңбектері
---------

Аудармалары: М.Горький. Мальва. Повесть. 1958; Д. Лондон. Өм ірге құштарлық. Повесть. 1958; К.Федин. Ғажайып жаз. 1959; И.Франко. Мұнай -шылар. Роман. 1968; А. Абу-Бакар. Дарғын қыздары. Роман. 1968; Я. Гашек. Солдат Швейктің бастан кешкендері. Роман. 1971; Э.Золя. Наурыз. Роман. 1984.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Теміржан Базарбаев** (13.3. 1935 жылы туған, Алматы облысы Алакөл ауданы Жалғызағаш ауылы) — композитор. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1982).

Алматы консерваториясын бітірген (1961). Семей қаласындағы Музыка колледжінде сабақ береді. Қазақстан композиторлар одағының Ертіс бойы бөлімшесін басқарды (1979—1982).

Композитордың халық арасына кең тараған *"Қаздар қайтқанда", "Студенттік кештер", "Ауылым"*, т.б. әндерімен қатар 1, 2-симфониясы, *"Ботагөз", "Жетісу"* симфониялық поэмалары, труба мен оркестрге арналған концерті, ұлт аспаптар оркестріне арналған *"Отан таңы", "Қалың елім, қазағым"* поэмалары, т.б. камералық-аспаптық, эстрадалық шығармалары, спектакльдерге жазған музыкалық шығармалары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
2. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**«Қымызхана»** – 1970 жылдары Қазақ теледидары көпшілік назарына ұсынған бағдарлама атауы.. 

Ойын-сауықтық бағдарлама көрермендер назарын аз уақыттың ішінде өзіне қаратып үлгерген болатын. Бірнеше жыл эфирден түспеген «Қымызхана» кейін жабылып қалады, 2006 жылы қазақ көрермендері сүйікті бағдарламасымен қайта қауышты. Бірақ бағдарлама ғұмыры ұзақ болмады. Белгілі бір себептермен қайта жабылады. Оның бұрынғы «Қымызханадан» айтарлықтай өзгешелігі болмады. Тек бұрынғы актерлердің орнын жастар басты. 
Барлық уақиға қымызхананың ішінде өрбиді. Кейіпкерлердің іс-әрекеттері, сөйлеген сөздері қазақы мінез әзілдің уытын танытқандай. Бағдарлама күлдіре отырып, қоғамның келеңсіз тұстарын көрсетуді өз міндеті деп санайды. Бағдарлама барысында ән мен күй орындалып, еліміздегі танымал адамдар қонаққа шақырылып отырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  www.kaztrk.kz
**Темірмәлік хан** — 1378-1379 жылдары билік еткен Ақ Орданың ханы. Ұрыс ханның үшінші ұлы әрі мұрагері.

Басқаруы
--------

Үлкен ағасы Құтлық Бұға 1377 жылы Тоқтамыспен шайқаста қаза болған. Ұрыс хан да шамамен сол уақытта қайтыс болды. Оның мұрагері Тоқтақия болса да, ол екі айдан соң дүниеден өтті. Таққа оның інісі Темірмәлік отырды. Темірмәлік әкесы мен ағасынің қазасына себеп болған Тоқтамыс пен Едігеге қарсы кескілескен соғыс ашып, сатқындарды елден қуып тастайды. Темірмәлік өзінің жағымсыз өмір салтымен белгілі болған. Ол сұлу әйелдерді біреудің әйелі не қызы болғанына қарамай тартып алатын еді. Әрине осыдан соң оның жауларының көп болғаны анық. Әмірлердің кеңесімен Темірмәлік Тоқтамысқа жорық ұйымдастырды. Ұрыс ханның кезінен бері келе жатқан қолбасшылардың арқасында Тоқтамыс жеңіліске ұшырады. Тоқтамыс Темірді паналады. Алайда Темірмәлікке наразы топтар Тоқтамыстың жағына өтіп кетті. Ұрыс ханға қызмет еткен беклербек Қазаншы Темірмәліктен кеткен кезде, оның орнына маңғыт әмірі, әрі Едігенің әкесі Балтышақ тағайындалды. Едіге бұл кезде Тоқтамысқа қызмет етіп жүрген болатын. Сығанақтағы хан сарайындағы ақсүйектер ханға қарсы қастандық ұйымдастыруды ойлады. Осылайша 1379 жылы сығанақтық әмірлер таққа Тоқтамысты отырғызды. Сауран мен Отырар қалалары оған ұрыссыз берілді. Темірмәлік Тоқтамысты шайқаста жеңуді ойласа да, оның әскерлері Тоқтамыс жағына өтіп кетті. Темірмәлік көптеген сенімді әмірлері мен қорғаушыларының көмегімен қашуды ойлады. Алайда ол қолға түсіп, Тоқтамыстың бұйрығымен басы алынды. Онымен бірге беклербек Балтышақ та жазаға тартылды.

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАқ Орданың хандары |
| --- |
|  |
| 
Орда Ежен хан • Күнқыран хан • Қоныша хан • Баян хан • Сасы Бұқа хан • Ерзен хан • Мүбәрәк Қожа хан • Шымтай хан • Ұрыс хан • Тоқтақия хан • Темірмәлік хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Барақ хан • |

 |
Қымыз дайындау - (кумысоделие) - бие сүтін ашытып қымыз жасау ісі мен технологиясы. Қазіргі уақытта қымыз дайындаудың бір-бірінен біршама айырмашылығы бар екі технологиялық тәсілі қолданылады. Бірінші, кең тараған дәстүрлі тәсіл бойынша, әуелі қымыздың алғашқы ашытқысын, яғни қымыз қорын, дайындайды. Оны бие сүтіне сүр қазының қабырғасын, сүр жаяның жұлынды сүйемін не малта салып, болмаса ашыған көженің суын қысып бөлек ашытып алады. Содан кейін қымыз ашытатын ыдыстағы (сабадағы, торсықтағы, ағаш күбідегі) осы қорды сарықпай, биенің жылы сүтін саумалдап, жаңғыртып отырады. Жаңа сүт құйған сайын 20-30 минуттей пісіп, жаңа сүт пен қорды мұқият араластырып, ашуын басып отырады. Көп сапыру арқылы қымызға ауа көп сіңіріліп, ашыту барысы өрістейді. Қымыз тәулігінде толық жетіледі. Дәстүрлі қымыз дайыңдауда қымыз ашытатын ыдысқа үлкен мән беріледі. Қымыз әдетте, арнайы әдіспен соғымға сойылған семіз жылқының терісінен тігіліп, өңделіп, ысталған сабада, торсықта немесе қарағайдан, басқа да ағаштан жасалған күбіде ашытылады. Екінші, соңғы кезде сүт өңдеу зауыттарында қолданылып жүрген қымыз дайындаудың өнеркәсіптік тәсілі. Бұл әдіс бойынша арнайы ашытқыларды 20-24 Цельсий градусына дейін жылытып, үстіне қышқылдығы 6 Тернер градусынан аспаған бие сүтін қосып, мұқият араластырылады. Бұл қоспа күбі тәріздес емен ыдыстарда 2-3 сағат тұрғаннан кейін тағы 1 сағат бойы мұқият араластырылады. Содан соң 0,5 литрлік шөлмектерге құйылып, ауа жіберместей жабылған күйде жылылығы 20-22 Цельсий градусыңдағы жылы бөлмеде 30-40 минут ұсталып, 10-14 сағат бойында 4-6 Цельсий градусына дейін суытылады. Осы уақытта қымыз толық жетіліп, ішуге дайын болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Ұңғыма ернеуінің қысымы** - ұңғының
жоғарғы нүктесіндегі қысым. Ұңғыма ернеуі арматурасының монометрімен елшенеді.
Статикапық және динамикалық қысымдар болып
ажыратылады. Статикалық қысым тоқтатылған
ұңғымада елшенеді, ол қойнауқаттық қысымға,
ұңғыманың тереңдігіне, оны толтырған ортаның
тыгыздыгына байланысты. Ол мелшерлік
жағынан ұңғыма ернеуі мен қойнауқатқа дейінгі сұйық бағанасы қысымының айырмасына тең. Динамикалық қысым жұмыс жасап
тұрған ұңғымада елшенеді, ол статикалық
қысымдагыдай параметрлерге қоса ұңғыма
өніміне және тоғытылатын агенттың шығынына,
сондай-ақ ұңғыма жанындағы құбыр желісінің
қысымына, ұңғыма ернеуі арматурасының жабушы-реттеуші белшектеріндегі қысымдардың
күрт ауытқыуына байланысты болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Ұңғыманы Керіштеу Сын Қадағалау Әдістері** - керішті шегендеу тізбегіне ілестіре көтеру биіктігін және қойнауқаттардың бір-бірінен дербестелу сапасын бағалау әдістері; геометрлік, акустикалық әдістер және гамма-гамма каротаж қолданылады. Геометрлік әдіс керіштік ерітіндінің қатаю процесінде көрініс беретін термалық реакциялар барысындағы температура өзгерістерін тіркеп отыруға зделген. Осы өзгерістер көмегімен оқпанның сыртқы өңірдегі керіштің көтерілу биіктігі анықгалады. Акустикалық әдіс шегендеу тізбегінде, керіште таужыныста таралған кума серпінді толқындардың бірте-бірте толастауын еуге негізделген. Шегендеу тізбегіндегі және таужыныстағы қумаіндардың амплитудасы, сол сияқты кума толқынның таужыныста таралу тіркеліп алынады. Керіштің шегендеу тізбегімен және таужыныспен ең :ы байланысы амплитуда көрсеткішінің ең аз мағынасымен және толқынның бірте толастау көрсеткішінің ең жоғары мағынасымен сипатгалатын болады. Сыртында керіш болмаған жағдайда бәрі де керісінше сипат алады. ійған керіштің және онымен жапсарласқан сүйықтың (қойнауқаттық іқтың немесе жуғыіитау сүйығының) тығыздықтарындағы айырмашылық гамма-гамма каротаж әдісін пайдалануға мұмкіндік береді. Аспап периметріне тылған бірнеше детекторлар көмегімен гамма-сәулелердің нақтылы мезетгегі қырау қарқындылықтары тіркеліп алынады. Осы қарқындылықтарды
тайтын қисық сызықтардың бір-біріне дәл келуі (ұқсас болуы) ұңғыманының сапалы керіштелгендігін көрсетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Корреспондент мүше** – ТМД елдеріндегі және кейбір елдердегі (мысалы, Польша, Румыния) академиялық атақ. Бұл елдерде ұлттық ғылым академияларының және салалық академиялардың Корреспондент мүшесіне көрнекті ғылыми еңбектерімен ғылымды байытқан ғалымдар сайланады. Корреспондент мүшеге кандидаттарды ғылыми мекемелер мен қоғамдық ұйымдар, жеке адамдар ұсына алады және ұсынылған кандидаттар тізімі сайлауға дейін баспасөз бетінде жарияланады. Корреспондент мүше жасырын дауыспен ғылым академиясының тиісті бөлімдерінде сайланып (берілген барлық дауыстың 2/3 бөлігін алғанда), академияның жалпы жиналысында бекітіледі. Корреспондент мүше өзі сайланған бөлімдерінде барлық мәселелер бойынша шешуші дауыс құқығына, басқа бөлімдерде және академияның жалпы жиналысында кеңесші дауыс құқығына ие болады.
Геологиялық барлау жұмыстарында және мұнай мен газ кенорындарын игеруде ескерілуі тиіс белгілеріне қарай бұрғылау ұңғымаларын топтау. Ұңғымалар әр түрлі топтарға геологиялық барлау жұмыстарының және кенорын игерілуінің әр түрлі сатыларына байланысты атқаратын міндетіне қарай жіктеледі. Аймақтық зерттеулер жүргізу, тектоникалық құрылымдарды анықтау және игеруге дайындау, мұнай және газ кенорындарын іздеу, барлау және игеру мақсаттарын жүзеге асыруға қажетті ұңғымалардың бірегей топтары мен категориялары нақтыланған. Ұңғыма категорияларын даралау негізіне геологиялық барлау жұмыстарының немесе кенорынды игерудің нақтылы сатыларында жүзеге асырылатын жалпылама міндеттерді анықтайтын белгілер алынады. Арнаулы ұңғымалар ғана бұл заңдылыққа бағынбайды, олар барлаудың немесе игерудің кез-келген сатысы барысында бұрғылануы мүмкін.

Ұңғымаларды топтарға жіктеу жекелеген ұңғымаларды бұрғылаудың міндеттерінен туындайды, олардың жиынтығы жалпылама мүддені жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Іс-тәжрибеде ұңғымаларды өзге белгілері тұрғысынан жіктеу мысалдары да ұшырасады. Мәселен, ұңғыманы бұрғылаудың сабақтастығы тұрғысынан олар "тәуелсіз ұңғымаларға", "тәуелді ұңғымаларға" және "ілгергі ұңғымаларға" жіктеледі; ұңғыманы бұрғылаудан алынған нәтижеге қарай олар "өз міндетін атқарған ұңғымаларға" және "өз міндетін атқармаған ұңғымаларға", өнімді ұңғымаларға", "өнімсіз ұңғымаларға" және "құрғақ" ұңғымаларға" жіктеледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Ұңғыма инклинометриясы.** Бұрғылау ұңғымасы
өсінің кеңістіктегі жағдайын бақылау әдісі. Ұңғыма оқпанының тік бағыттан
ауытку бұрышын (зенитті бұрышты) және аталған өс проекциясының көлбеу
жазықтыққа шаққандағы магниггік азимутын өлшеу шаралары көмегімен жүзеге асады. Өлшеу приборлары ретінде электрлік, бейнекөріністік және гигроскоптық "инклинометрлер" қолданылады. Ұңғыма инклинометриясының нәтижелері бұрғылау ұңғымасын белгіленген бағытта жүргізуді, геологиялық нысандардың орналасу тереңдіктерін
анықтауды, каротаж және бұрғылау материалдарын пайдалана отырып карталар
мен қималар тұрғызу шараларын жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Үйреншікті зейін** — зейіннің ерекше түрі; қажетті әрі құнды болып саналатын объектіге адам санасының шоғырлануы. Ол қызығу негізінде қалыптасады. Үйреншікті зейін ырықты зейіннен дамып қалыптасады. Бірақ бұл нәрсенің қасиетіне емес, адамның тіршілік мақсатына, мүдделі әрекетіне байланысты. Зейіннің қай түрі болсын, іс-әрекеттен нәтиже шығаруға бағытталады. Егер адам жұмысты өздігінен беріліп істесе, ырықсыз зейіні көрінеді. Бірақ ұзақ жұмысты тікелей қызығып істей беру де оңай емес. Мұндай жағдайда ырықты зейінге орын беріледі. Адамдар жұмыс істегенде зейіннің ырықты және ырықсыз түрлерін қарастыра отырып, үйреншікті зейін жұмылдыруды әдетке айналдыруы қажет.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Кәдімігі жантақ** (Бұршақ тұқымдасы) - Қазақстанда кездесетін үш түрдің ішіндегі ең кең тарағаны. Бұл әсіресе құрғақшылыққа өте төзімді.Шөл және шөлейтті аймақтарда кездеседі. Тамыры 4 м тереңдікке кіретіндіктен, ыстыққа өте төзімді. Көп жылдық өсімдік. Сабағы 1 м, қатты, бұтақтанған жапырағы созыңқы және ұзындығы 1.5-3.5 см болатын тікендер. Гүлдері ұсақ, 1 см-ден кем, тостағаншасы күлтеден 2 есе қысқа және байқалмайтын түсті. Күлтесі күлгін қызыл түсті, гүлдері 3-8-ден жоғарғы жұқа тікенектерге орналасқан.Жемістері анық көрінетін бұршақта,төрт-жеті ұсақ бүршік тәрізді тұқымдары бар.

Қолданылуы
----------

Шөлді аудандарда мал азықтық өсімдік ретінде пайдаланылады. Жасыл күйінде түйелер жейді, шөп ретінде даярлайды. Малдың сүйсініп жеуі үшін ұсақтап турайды. Бал өндіруде, омарталықта маңызды рөл атқарады. Осы өсімдіктің арқасында араның бір семьясы тәулігіне 2-4 кг бал өндіреді.Бауыр, асқазан, ангина, жараны емдеуде кеңінен қолданылады. Тер басатын, шөл қандыратын қасиеттері бар. Жантақтан полиэтилен қапшығы арқылы бір сағатта 0,5 литр су алуға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
**Кәдімгі ементұмсық** – конус тәрізді үлкен тұмсығы және қысқа құйрығы бар дене бітімі тығыршықтай , едәуір ірі денелі (47-61 кило) қунақ. Үлкен басы, қысқа денесі және ырғалып үрген жүрісі аздап тотыға ұқсас етеді. Жабын қауырсындарының реңі сүйкімді, шарап реңкті сұрғылт және қоңырқай олып келеді. Қанаты және құйрығы ақ аралас қара түсті. Аталығы мен аналығының түстері бірдей десе де болады.
Еуразияның жалпақ жапырақты орманында өмір сүреді, далалық және шөлейт зоналарда болмайды. Қазақстанда кәдімгі ементұмсық тек қана көктемде және күзде, әсіресе атыс аудандарда ұшып өтеді. Тек Батыс Тәңіртау аймағындағы Қиыр оңтүстікте, Өзбекстанмен шекаралас жерде оқшауланған ортаазиялық түршенің ұялауы мүмкін. Ол дәлме-дәл іргелес- Піскем өзенінің жоғарғы ағысында өмір сүреді. Кәдімгі ментұмсық сүйекжемісті өсімдіктердің : шие, қара өрік, доланалардың тұқымымен қоректенеді. Ол қуатты тұмсығымен сүйекшлерді оңай шағып, дәнің алып жейді. Алайда балапандарын бунақденелілермен қоректендіреді. Дауысы- нәзік шиқыл, әуені- күңгірлете шырылдау.

### Дереккөздер

[1]

1. ↑  мектеп энциклопедиясы"Құстар", А.Ф.ковшарь,В.А.Ковшарь.
**Кәдімгі көкек** (лат. *Cuculus canorus*) - Көкектәрізділер отрядының Көкектер тұқымдасына жататын құс.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Кәдімгі көкектің денесі өте үлкен болмаса да (бар болғаны 100 грамм шамасында) ұзын құйрығы және жабын қауырсындарының тығыздығынан едәуір ірі болып көрінеді. Көкектің реңі (бүкіл жабын қауырсының сұр реңкі және көлденең жолақты дәл сондай құйрығы болғандықтан) қырғиға ұқсас болады да, ұсақ торғайларды үркітеді. Аналықтары және көкектер жабын қауырсындарының реңкі көбінесе қызыл-сары болып келеді. Аналығы тамылжыта бүлкілдетіп, қарқылдаған дауысы шығады.

Ұя салмайды, құстың бұл түріне ұяшыл масылдық қасиеті тән. Әрбір аналықтың маманданған шағын торты түрлері бар - аналықтар ұя иесі жұмыртқасының мөлшері және реңіне ұқсас жұмыртқа туады. Көкек ұя иесінің жұмыртқа салуға даярлаған немесе жұмыртқасы бар ұясын тауып алып, оған өз жұмыртқасын салады. 

Жұмыртқаны жарып шыққан қызыл - шақа және соқыр балапан инстинктивті қимыл жасайды - ұя қабырғасына аяғын тіреп, ұядағы өзінен басқаларды (ұя иесінің жұмыртқасын немесе балапандарын) сыртқа теуіп шығарады. Ұяда жалғыз қалған көкектің балапаны барлық қамқорлықты асырап алған аталық пен аналықтарға жүктейді. Көкектің балапаны көбінесе тез өсіп, өзінің асыраушысынан да үлкен болып кетеді де, ересек құсқа балапанның арқасына қонып, асыранды балапанның шырылдаған үлкен аузына кезектегі қорек үлесін тықпалайды.

Көкектің аналығы жаз бойы бөтен ұяға 12 жұмыртқаға дейін астыртын қалдырып кетеді. Көкектер көбінесе бунақденелілермен қоректенеді, өзге құстар қабыл алмайтын, тіпті түкті жұлдызқұрттарды да жейді. Қазақстанға кешеуілдеп - сәуірдің ең соңында ұшып келіп, қыркүйектің соңына дейін ұшып кетеді.

Таралуы
-------

Үндістанды қоспағанда Еуропада, Африканың үлкен бөлігінде орын тепкен. Қазақстанда мүлде сусыз және тіршіліксіз шөлден басқа жерлердің барлығында өмір сүреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Cuculus canorus*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
Кәдімгі шашыратқы өсімдігінің суреті
***Кәдімгі шашыратқы*** - тамыры етті, сабағы тіп-тік, биіктігі 30-120 см, болып келетін, күрделігүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Жақсы бал береді.Шірнесі мен тозаңы мол. Ресейдің еуропалық бөлігінде, Батыс Сібірден Алтайға дейін, Орта Азияда, Кавказда таралған. Азық-түліктік өсімдік ретінде қолдан өсіріледі. Жабайы өсетін шашыратқы нәрсуының микробты өлтіретін, жара бетін бырыстыратын және тыныштандырушылық қасиеті бар. Гүлшоғыры мен тамырының тұнбасы орталық жүйке жүйесін тыныштандырады және жүректің жұмысын жақсартады. Авиценна шашыратқыны безгекте, асқазан-ішек жұмысы бұзылғанда, жүрек айну, көз қабынуында пайдаланылған. Тамыр нәрсуына шыланған дәкені тұз байланған кезде буындарға және сарышаян, ара, жылан мен кесіртке шаққан жерге таңуға көмектеседі

Дереккөздер
-----------

"Қазақстанның керемет флорасы"
**Кәдімгі жүзім** (Vitis vinifera) — Жүзім тұқымдасына жататын өсімдік. Қазақстанда сирек кездесетін түр. Жүзімнің шығу тегі туралы сұраққа Орта Азия ғалымдарының пікірі екіге бөлініп кетті. Біреулері оны олигоцен дәуірінің орманды ылғалды флорасының қалдығы десе, енді екіншілері ерте мәдени өсірілгеннен кейінгі жабайыланған түрі деп есептейді. Талас алатауының тау сайларында (Машат өзені арнасы), Қаратау (Берікқара,Боролдайтау) және Іле Алатауының шығыс бөлігінде (Жеті тау, Батыс Жіңішке өзені аңғары) кездеседі. Бұл лиана тәрәздә бұта көбіне ағаштарды орап, сирек шөгінді тастарға немесе төменгі белдеудегі шатқал астына төселіп өседі.

Дереккөздер
-----------

* ISBN 9965-24-750-1

↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
*Falco tinnunculus*
**Кәдімгі күйкентай** (лат. *Falco tinnunculus*) – сұңқартәрізділер отрядына жататын жыртқыш құс. 

  

Қазақстанда кең тараған. Орманды далада, дала және шөлейтті аудандарда мекендейді. 

Шәулісінің қанатының ұзындығы 23 – 26 см, салм. 160 – 200 г, ал ұябасарында 24 – 28 см және 190 – 280 г. Күйкентайдың аталығының басы, арқасы, құйрығының үсті сұр, көкшіл, ал бауыры тамшы тәрізді теңбілі бар бурыл реңді. Ұябасарының басы, арқасы және құйрық үсті теңбілді қызғылт сары, бауырында тамшы тәрізді теңбілі ұзына бойына орналасқан. Жас күйкентайлардың реңі ұябасарларына ұқсас, бірақ бауыры тұтас қара теңбілді келеді. Күйкентайлар – жыл құсы. Наурызда ұшып келеді. Топталып ағаш басына ұялайды. Сәуірдің 2-жартысында ұяда 3 – 8 (көбіне 4 – 5) бурыл дақты сарғылт жұмыртқа салады. Оларды ұябасары 30 күндей шайқайды, балапандары бір айдан соң ұядан ұшады. 

Қорегі – майда кеміргіштер, құстар, кесірткелер мен жәндіктер. Тамыздың аяғы – қазанның басында жылы жаққа ұша бастайды. Кейбіреулері Қазақстанның орталығы (Наурызым қорығында) мен Орта Азияда, ал басым бөлігі Оңтүстік Азия мен Африкада қыстайды. Ауыл шаруашылығы зиянкестерін жеп пайда келтіреді.

Дереккөздер
-----------
**Қынагүл** немесе **шыңқетер**, **шытырлақ** (лат. *Impatiens*) – қынагүл тұқымдасына жатады. Отаны – тропикалық Африка аймақтары. Гүлдің 850-дей түрі белгілі. Сабақтарының биіктігі 40-50 см, тік орналасқан, сулы, жартылай мөлдір. Жапырақтары ұзыншақ сүйір болып келген, жиектері майда аратісті, түсі ақшыл жасылдан, қою жасыл аралығында. Гүл күлтелері жай және гүлпарлы, ал түстері күлгін, ақ, қызыл, ақшыл көк, қызғылт болады. Мол әрі ұзақ көктемнен күзге дейін гүлдейді.

Жарығы:
-------

Жарық мол түсетін жерге орналастыру керек. Бірақ тіке күн сәулесінен қорғау қажет.

Жылуы:
------

Қыста 18ºС төмен түспегені абзал.

Суғарылуы:
----------

Жаз айларында топырағы ылғалды болып тұрғаны абзал, қыста суды топырағының беткі қабаты құрғағанда ғана құю керек.

Ылғалдылығы:
------------

Жапырағына су бүркіп тұру қажет. Гүлдеп тұрған кезінде гүлін қалқалап барып су бүрку керек, әйтпесе су тамшылары гүл күлтелерінде дақ қалдырады.

Қоректендірілуі:
----------------

Көктемнен күзге дейін гүлдейтін гүлдерге арналған тыңайтқышпен қоректендіріледі.

Аурулары:
---------

Ауа құрғап кетсе өрмекші құрты, кене, өсімдік биті секілді зиянкестердің әсерінен ауырады.

Көбейтілуі:
-----------

Қалемшелеу, тұқымы арқылы көбейтеді.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
Турку қала көріністері
**А́бо** - Финляндияның **Турку** қаласының шведше екінші ресми аты, (швед. *Åbo*) швед тіліннде **О́бу** деп айтылады, немесе **Ту́рку** (фин. Turku) - Финляндиядағы ірі өнеркәсіп орталығы және Балтика теңіздегі порт, Варсинайс-Суоми (фин. Varsinais-Suomi ) аймағының әкімшілік орталығы. Қала Аурайоки өзенінің жағасында орналасқан.  

Халқы (30.11.2011 жылғы көрсеткіштерімен) — 178 670 адам. Бұл — Финляндиядағы халық санынан бесінші қала болып есептеледі. Ал қала маңындағы әкімшілік бірліктерін қосқанда - үшінші (Хельсинки и Тампере ден кейін) орын алады.  

Экономикасында кеме жасау және жөдеу, мата тоқу, химия, мұнай айыру өнеркәсіптерінің үлесі басым.  

Финляндияның мәдени орталығы. 1640 жылы елдегі бірінші университет және бірінші баспахана ашылған.

### Қаланың рәміздері

* 
*

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Мұқанов Марат Сәбитұлы** — "Таймас" Баспа үйінің" Бас директоры. 1976 жылы 14 мамырда Ресей Федерациясының Челябі облысында дүниеге келген.

1993 жылы Қостанай облысы, Жітіқара қаласындағы №7 мектеп-гимназияны аяқтаған. Осы жылы Түрік Республикасына оқуға түсті. 1999 жылы Конья қаласындағы (Түркия) Сельджук университетінің әлеуметтік ғылымдар факультетін аяқтаған. 2001 жылы осы университетте Іскер әкімшілік магистрі дәрежесін алған.
2001 жылдан 2003 жылға дейін Алматы қаласындағы "Таймас Принтхаус" баспаханасында сату бөлімінің менеджері болып істеді. 2003 жылдан 2004 жылға дейін Ақтөбе қаласындағы "Шалқар" баспаханасының бас директоры болды. 2004 жылдың маусымынан "Таймас" баспа үйінің" бас директоры.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х