recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

Лира (аспап) - ішекті көне *музыкалық аспап*. 

*Ежелгі гректерде* Лираның 4 ішекті саусақпен іліп тартатын түрі кең тарады. Еуропа елдерінде бір ішекті ысқымен тартатын түрі де кездеседі. XV-XVIII ғасырларда *лира-тенор, лира-бас, лира-контрабас* пайда болды. Украина мен Белоруссияда лираның оркестрге лайықталған түрлері сақталған. Лира бейнесі *музыка эмблемасы* ретінде қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 7 том
**Тамара Федоровна Макарова** (13.08.1907 ж. дүниеге келген, Санкт-Петербург) — орыс совет актрисасы, КСРО халық артисі, профессор. 1943 жылдан КОКП мүшесі. 1930 ж. Ленинградтың сахна өнері институтын бітірді. 1927 жылдан фильмге тускен. Алғашқыда жас қыздардың рөлінде ойнады. 1934 жылдан оның өнер жолы С.А.Герасимовпен тығыз байланысты болды. Женя Охрименко, Наташа, Елена Кошевая, Петрушкова т.б. ролдерді орындап, орыстың ұлттық мінезін көрсетті. 1941 ж. "Маскарад" филімінде Нинаның рөлін орындады. 1944 жылдан ВГИК-те сабақ берді. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. 2 орден, медальдармен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Плясунков Иван Михайлович** (1896,Самара губерниясы-1921)- Оралда Совет өкіметін орнатуға белсене қатысушы. 1915 жылы патша армиясы қатарына алынып, майданға жіберілді. 1918 жылы Николаев университетінің халық ағарту комиссары,Самара губерниясында ақтармен және кулактардың бүліншілігімен күресу үшін құрылған Қызыл Армия отрядтарының батальон, полк команлирі кейін 25-атқыштар дивизиясының,Николаев дивизиясының,Шығыс майданы 4-армиясының ерекше бригадасының командирі болды. В.И.Чапаевтың басшылығымен ақ чехтардың,қазақ-орыстардың бүліншілігін басуға, Орал қаласынан азат етуге қатысты. Қызыл Ту орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Цзися немесе Цзи-ся** (қытайша 稷下學宮, упр. 稷下学宫, пиньинь: Jìxià xuégōng - Цзи ся сюэ гун (Цзи батыс қақпасындағы Академия) — Ежелгі Қытайдың ең атақты академиясы. Біздің заманымызға дейін 318 жыл бұрын Ци патшалығында Линьцзы патшаның бұйрығымен құрылған. Шамамен 100 жылдай жұмыс істеген (150 жыл болуы мүмкін).Академия атауы оның орналасқан жерімен байланысты. Цзися қызметіне 100 тіпті 1000 өзге философиялық мектептердің адамдары қатысты. Қатыспаған тек таза Моисттар ғана. Одан өзге  конфуцианства, даосизма, легизма, мин цзя, инь ян цзя (Мэн-цзы және Сюнь-цзы, Тянь Пянь және Хуань Юань, Шэнь Дао, Сун Цзянь, Инь Вэнь, Тянь Ба и Эр Шо, Цзоу Янь және Цзоу Ши) таныстырушылары қатысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Онлайн Энциклопедия Кругосвет. Статья "Цзи-ся"
Дайме (жап. дайме әріп. "үлкен есім") - ортағасыр кезінде болған Япониядағы ең ірі феодалдар. Егер Жапонияда самурайлардың дәрежелері жоғары болғанын санасақ, дайме дәрежесі осы самурайлардың ішіндегі ең беделдісі.

Айдзувакамацу жерінің самурайлар үйінде орналасқан қуыршақтар. Мацудайра Катамори атты дайменің өз кеңесшісінің басқару орталығына келуін бейнелейді. 
Сөзді жапон тілінен аударғанда "үлкен есім" деген мағына беріп, биліктің жоғары екендігін көрсетеді.

Алғашқы дайме
-------------

Ең алғашында олар орталық билікке тәуелді болмаған, бірақ уақыт өте келе олар жинақылық танытып, өз мүмкіндіктерін пайдалана отырып, көптеген жерлерді меншіктеп алған. Осы иеліктерге ие болу үшін эбису атты солтүстіктің жергілікті адамдарын ығыстырған. Олар осы уақыттан бастап өз иеліктеріне меншікті самурайлардың әскерін алған. 

Өз биліктерін әрі меншікті жергілікті әскердің мүмкіндіктерін арттыра отырып, олар барлық іс-шаралардың нәтижесінде өз қаржылай жағдайларын жақсартып, Сегун Камакура (1185—1333) кезінде Жапон қоғамындағы ең жоғары дәрежеге жеткен. 

Осылайша олар заңды түрде соғыс нәтижесінде жеңіп алған жерлерді меншіктеріне алып, салық жинау арқылы жаңа мүмкіндіктерге қол жеткізген. Даймелардың вассалдары және табыстары күрт өскен. Олардың салық жинауға құқықтары көп болған. Мысалы, барлық күріш дақылының 20% осы жоғары шеңді адамдарға тиесілі болған, осы ауқымды табыстар қапиталдың қарқынды өсуіне мүмкіндік берген.

Осы уақытта Хосокава, Уэсуги, Такэда, Ямана, Симадзу атты әскери әрі қаржылай қамтамасыз етілген жерлер қалыптастқан.

Эдо кезеңіндегі дайме
---------------------

Токугава билікке келгеннен кейін, барлық даймелар сегун шеңіне тәуелді болып қалды. Оларға салық төлеуге, әртүрлі жұмыстарды жасау үшін адамдар бөлуге тура келді. Барлығы да Токугава басшының қарамағында болды. Дайме атағын тек қана табысы 10 мың. коку болатын феодалдар ғана иелене бастады. 

Токугава әулетінің 250-270 дймелардың ішінде ең бай адамдар Кага ауданының феодалдары болды, олардың табысы 1,3 млн. Коку. Симадзу және Кюсю деген көне рулық-тайпалардың табысы 730 мың коку болды. Соңғы рет иеліктерді бөлуді Токугава сегун өткізген болатын. 

Токугава қосымша сақтық іс-шараларын ұйымдастырды, тұтқындарды ұстаған, бірақ заңды түрде тыйым салған батыс адамдарына қарағанда, жапон самурайлары үшін құлдыққа адам алу қарапайым іс еді, ал Иэясу осы жағдайды барлық даймеларға қатысты басқару саясаты қылды. Мәселе «санкин котай» дәстүрі жайлы қозғалды, осыған сәйкес даймелар әр 2-інші жылын сегун сарайында өткізуге міндетті болды.

Дереккөздер
-----------
**Дайан Лейн** (ағылш. *Diane Lane*, 22 қаңтар 1965, Нью-Йорк, АҚШ) — америкалық актриса.

Өмірбаяны
---------

Дайан Лэйнның әкесі Бартон Юджин актерлік шеберлікке үйрететін ұстаз болған. Ал анасы, Коллин Ли Фэррингтон модель және түнгі клуб әншісі болған. Кішкентайынан актерлік қиыншылықтармен таныс болған: 6 жасында бірінші рет сахнаға шығып, 1979 жылы 13 жасында «Маленький роман» фильмінде Лоуренс Оливьемен бірге түседі. 1980 жылдары «Изгой», «Бойцовая рыбка» фильмдерінде түсіп, голливуд фильмдеріне дейін қол жеткізеді. 1995 жылы Сильвестр Сталлонемен «Судья Дредд», Робин Уильямспен «Джек», Уэсли Снайпспен «Убийство в белом доме» атты фильмдерінде түседі. Ал 2000 жылы «Идеальный шторм» фильмінде басты рөлді иеленеді. 2002 жылы «Неверная» фильмінің арқасында «Оскар» және «Алтын Глобус» сыйлықтарының номинанты атанған.

Жеке өмірі
----------

1988-1994 жылдар аралығында Дайан Кристофер Ламберт атты актермен некеде болды. Олардың Элинор Жасмин Ламберт (1993) атты балалары бар. 2004-2013 жылдар аралығында Джош Бролин атты актердің әйелі болды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Дайан Лейн
**Дайн**, мұсылмандық құқықта - қарыз міндеттемесінің бір түрі. Оның *сәлем уа салфтан* айырмашылығы: қарызға алынған мал-мүлік не қаражат иесіне өсімпұлсыз, бәз қалпында қайтарылады. Шариғат ережелері бойынша, мәмілелесуші тараптар өзара келісімшарт жасасып, куәлар алдында дайнды өтеу мерзімін алдын-ала белгілейді, қарызға берілетін нәрсенің саны мен сапасын анықтайды. Қарыз беруші пайдалануға берген дүниесінің орнына бағасы бірдей өзге зат талап етуге ерікті. Иесіне қайтарылатын нәрсенің құны борышты өтеу мерзіміндегі бағамен белгіленеді. Дайн міндеттемесі қарыз алушы куәгерлердің көзінша мал-мүлыкке не қаражатқа ие болған (қарыз алған) сәттен бастап күшіне енеді. Кесімді мерзімге шейін одан борышын өтеуге талап етуге ешкімнің құқы жоқ. Шариғатта "арамға" жатқызылған нәрселер қарызға берілсе, сондай-ақ өтем мерзімі алдын ала белгіленбесе, өсімақы талап етілсе, ақша не мал-мүлік куәлардың көзніше табыс етілмесе, дайн міндеттемесі заңсыз, жарамсыз мәміле болып саналады. Борыш алдын ала келісілген уақытта, тиісті мөлшерде әрі спалы өтелген, кейде қарыз берушінің өзі кешірім еткен ретте ғана дайн шарты өзінің міндетті күшін жояды.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. 3 том. ISBN 5-89800-149-2
*1921 жылы құрылған, бұрын бірнеше рет "Спартак" деп аталған "Алания" клубымен шатастырмаңыз.*

**Спартак Владикавказ** — 2019 жылы құрылған Ресейдің Владикавказ қаласындағы футбол клубы. "Алания" клубының бұрынғы фарм-клубы мен Солтүстік Осетиядағы футбол мектептерінің жас түлектерінен құралды.

Тарихы
------

2019/20 жылы жаздан Ресей бірінші дивизионында өнер көрсете бастады. 

2016 жабылып, қайта құрылған "Алания" (2019 жылға дейін "*Спартак*" аталған, 1995 жылғы Ресей чемпионы) клубына мүлде қатысы жоқ. 

2020 жылы мамыр айында жабылып қалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 3 шілденің 2019 жылы.

Сілтемелер
----------

* Клубтың Вконтактедегі парақшасы(қолжетпейтін сілтеме)
**Тамара Өкіметқызы Қосыбаева** — кеңестік және қазақстандық кино, театр және дубляж актрисасы. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген әртісі (1998).

Өмірбаяны
---------

* Найман тайпасының Бура руынан шыққан.
* 1928 жылдың 15 нау­рызында Павлодар облысының Ақсу ауданына қарасты №4 елдімекенде дүниеге келді.
* 1944 жылы Алматыға келіп, киноактерлік бөліміне оқуға түстеді. Курсты бітірген соң Ташкент қаласындағы Өнер институтының актерлік бөлімін бітіреді (1952).

Енбек жолдары мен рөлдері
-------------------------

1948-1960 жылдары Қазақ Балалар мен жастар театрының, 1960-1986 жылдары Қарағанды облыстық драма театрының актрисасы. Осы театрлар сахнасында Буратино (А.Н. Толстойдың "Алтын кілтінде"), Аягөз (Қ.Сатыбалдиннің "Аягөз-аруында"), Зәуре (Д.А. Фурмановтың "Бүліншілігінде"), Күлпаш (Ш.Құсайыновтың "Біздің Ғаниында"), Әлия Молдағұлова (Ш.Байжановтың осы аттас пьесасында), Айсұлу (Қ.Шаңғытбаев пен Қ.Байсейітовтің "Беу, қыздар-айында"), Айбала (С.Сейфуллиннің "Қызыл сұңқарларында"), Шеше (Б.Брехттің "Әйдік апай және оның балаларында"), т.б. спектакльдерде ойнаған. Қосыбаева, сондай-ақ, киноактриса ретінде де танымал. Ол 30-дан астам фильмдерге түскен. Атап айтсақ, "Балалық шаққа саяхат" (1968), "Шоқ пен Шер" (1971), "Күсен-Күсеке" (1975), "Нан мен тұз", "Сүйкімді" (екеуі де 1975), "Адамдар арасында" (1977), "Сен 12-ге толғанда" (1978), "Саған күшік керек пе?" (1994), "Жамбылдың жастық шағы" (1996), т.б. фильмдер бар. "Қазақфильмде" еңбек етіп, көптеген фильмдерге дубляж жасады. 1958 жылы Қазақ академия балалар мен жасөспірімдер театрының құрамымен Мәскеу қаласында өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде және гастрольдік сапарлармен Қазақстанның барлық дерлік қалаларында болып, өнер көрсеткен. 1986 жылдан құрметті демалыста.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Иван Ильич Мозжухин** (8 қазан (26 қыркүйек) 1889 ж. Кондоль, Саратов губерниясы, Ресей империясы — 17 қаңтар 1939, Париж, Үшінші француз республикасы) — Ресей дыбыссыз киносының актеры, Франция, Германия және АҚШта да жұмыс істеген.

Мәскеу университетінің заң факультетінде оқыған. Алдымен провинциялық театрларда, одан кейін Мәскеудегі халық үйінде қызмет етті. Киноға 1911 жылдан түсе бастады: скрипкашы Трухачевский (Л. Н. Толстойдың «Крейцер сонатасы» бойынша), адмирал Корнилов («Севастополь қорғанысында»), Бецкий («Ертеңгі күннің әйелдерінде») т. б. Реалистік бағыттағы талантты, қызу қанды актер. Мелодрамаларда ойнап, тұрмыстық комедиялар, салондық және декаденттік драмалар бойынша қойылған фильмдерге түсті. Таңдаулы рольдері: Ставрогин («Николай Ставрогинде», Ф. М. Достоевскийдің «Албастылар» романы бойынша; 1915), Герман (А. С. Пушкиннің «Қарғаның мәткесі» бойынша, 1916). 1920 ж. шетелге қоныс аударды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том
**Иван Леонтьевич Шапшаев** (1910, Ресей, Хабаровск өлкесі, Новоспасск селосы - 2.10. 1967, Ресей, Калинин облысы Тверь қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, полк командирі, подполковник. Орыс.

Өмірбаяны
---------

Орта мектепте оқып, Бурсинск көмір шахтасында жұмыс істеді. 1933 жылы Кеңес әскері катарына шақырылып, 1941 жылдың шілдесінен Ұлы Отан соғысына қатысты. Шапшаевтың бүкіл майдандық өмірі даңқты Панфилов дивизиясымен байланысты. Ол дивизияның барлық шайқасына қатысты, басынан зақымданды, 6 рет жараланып, ротаның саяси жетекшісінен атқыштар полкінің командирлігіне дейінгі жолдардан өтті. Шапшаев тамыз айында 19-гвардиялық атқыштар полкі құрамында Риганы азат етуге, жаудың Курляндиядағы тобын талқандауға қатысты. 26 наурыз күні таңертең жаудың 15- ке жуық артиллериялық және минометтік батареясы 19- және 30-гвардиялык полктердің жауынгерлік сапына шабуыл жасады, полктер қоршауға түсіп, бір-бірінен бөлініп қалды, дивизия штабымен тек радио арқылы ғана байланыс жасалды. Шапшаев жауынгерлерін бірнеше рет шабуылға бастап, өзі ауыр жараланды. Соңында дивизияның барлық атқыштар полкі өзара күш біріктіріп, жау қоршауын бұзып шықты.

Марапаттары
-----------

Сан алуан шайқастарда жеке ерлік көрсеткені үшін Шапщаевқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (15.5. 1946). Ленин, 3-рет Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Иван Калашников** (1915-1981) 21 қыркүйекте Ресейдің Челябі облысы, Брединск ауданы, Румынск поселкесінде туған.

Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін 1948 жылы бітірген.
Қазақстан Жазушылар одағы орыс әдебиеті секциясының кеңесшісі, «Большевик Казахстана» журналы редакциясының жауапты хатшысы, Қазақтың мемлекеттік баспасының редакторы, Қазақ радиосының редакторы болып қызмет атқарған.

Иван Федоровичтің алғашқы өлеңдері 1934 жылы жариялайды.

Шығармалары
-----------

* Молодость. Стихи. А.«Казогиз»,1938;
* Возвращение. Стихи. А. ҚМКӘБ, 1958;
* Левитан. Поәмы. А. ҚМКӘБ, 1962;
* Мышка-Мишка. Стихи.А. «Жазушы», 1966;
* Илийская степь. Стихи. А. «Жазушы», 1972;
* Зимняя сказка. Стихи. А. «Жазушы», 1972;
* Воробейка - Воробей». Стихи. А. «Жазушы», 1974;
* Левитан. Поэма. А. «Жазушы», 1983.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Баяхмет Жұмағали Майғарин** *(29.11.1934, Петропавл қаласы)* - қазақ совет маетматигі.

1958 ж. С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген. 1958-60 ж. Қаз.КСР ғылым академиясының Автоматика мен телемеханика инститтутының аспирантурасында оқыды. 1963-65 ж. Қаз.КСР ғылым академиясының жоғарыда атлаған секторында кіші ғылыми қызметкер, ал 1965 ж. Қаз. КСР-ның Математика және механика институтының аға ғылыми қызметкері болды. 1975 ж. физика-математика ғылымдарының докторы дәрежесін алу үшін диссертация қорғады. Майғарин - 20-дан астам ғылыми еңбектердің авторы. Бұл еңбектері дифференциалдық теңдеулер шешімінің орықтылығы мен автоматты басқарудың сызықтық емес жүйелерін зерттеуге арналған.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Баяндау әдісі** – әңгімешінің, жазушының оқиғаны өз атынан айтып беруі.

Баяндау әдісі ұтымды әдіс ретінде көркем әдебиетте және әдістеме ғылымында қолданылады. 

Көркем әдебиеттегі баяндау жазушының шеберлігіне, тілінінң табиғилығы мен ойнақылығына байланысты ұтымды көркемдік әдіс болып қалыптасқан. Әсіресе, ұлттық қазақ прозасындағы бұл әдіс шығармаға дәстүрлі әңгімешілдік сипат дарытатын пішім ретінде бағаланып жүр. 

Әдістеме ғылымындағы баяндау - оқу материалының мазмұнын белгілі жүйемен әңгімелеп түсіндіру тәсілі. Баяндау барлық сыныптарда, әртүрлі пәндер (көбінесе, гуманитарлық) бойынша қолданылады. Баяндау әдісін қолдануда оқушыларға оқу материалын неғұрлым толық, ғылыми нанымды әңгімелеу көзделеді. Жаңа сабақты өткен сабақпен байланыстыру, пікірлесу, әңгімелесу, көрнекілік тәсілдерін пайдалануға болады. Ұтымды қолданылған баяндау әдісі оқушылардың сабаққа ынта-ықыласын, белсенділігін арттырады. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне, қабылдау, ойлау қабілеттеріне қарай бақылау әдісінің алдын ала логикалық жоспары жасалады. Баяндау әдісімен сабақ өткізуде мұғалімнің әңгімелеу шеберлігі, сөзінің әсерлілігі зор маңызға ие болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
Бахр-Дар қаласының маңы, Эфиопия (2018 ж.).

**Көк Ніл**, Көгілдір Ніл (араб.: النيل الأزرق‎) — Африка құрлығындағы Ніл өзенінің ірі саласының бірі. Ұзндығы 1600 км, су жиналатын алабы 330 мың км². Бастауын Шығыс Африкадағы Чоке тауынан алып, Тана атты тектоникалық көлге дейін Кіші Аббай, одан шыққаннан кейін Аббай аталады. 

Эфиопия таулы қыратын ирелектеп кесіп өтіп, солтүстікке қарай бағыт алады. Өзен Судан аумағында, Хартум қаласы маңында Ніл өзеніне құяды. Басты салалары — Рахад және Диндер. 

Көк Ніл Ақ Ніл өзеніне қарағанда анағұрлым қысқа, бірақ, өзеннің Нілді сумен толықтырудағы маңызы зор. Эфиопия таулы қыратында жазда жауатын жаңбырдан кейін суының деңгейі көтеріледі. Орташа су ағымы жыл ішінде 127 м3/с-тан 5822 м3/с-қа дейін өзгереді. 

Өзенге 2 СЭС салынған. Сағасынан 580 км-ге дейін кеме жүзеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
*Aythya ferina*
**Көк сүңгуір** (лат. *Aythya ferina*) - барынша әдеттегідей, тіпті өте көп кездесетін орташа денеді (0,7-1,3 кг) дене бітімі мығым үйрек.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Аталықтың басы - сарғылт қызыл, жоны - сұрғылт көгіддір, екі қаптады - ашық сұр. Кежектің осы реңіне байланысты бұл түрді келтірідген атаудан басқа «қызылбас сүңгуір» деп те атайды. Аналық денесінің алдыңғы бөлігі - қоңырқай қоңыр реңді, тұмсығының айналасында ашық түсті үлескі болады. Ұшып жүргенде ақ түсті бауыры, ашық реңді жоны және қанаты, қошқыл түсті төсі және басы жақсы көрінеді. Ұяны салу амалы алуан түрлі - жағада немесе таяз суда қалқып жүрген, жығылған қамыстарға салынады. Салындыдағы 6-дан 15-ке дейінгі жасылдау көгілдір жүмыртқаларды тек қана аналығы 4 аптаға жуық басады. Балапандар екі айлық кезінде де жақсы ұша алады. Олар топқа жиналып, көшпенді бола бастайды.
Көк сүңгуір Қазақстанда наурызда пайда болады. Соңғы топтары Қазақстаннан қараша айында ұшып кетеді. Көк сүңгуір - аңшылармен бірге нағыз көпшілікке мәлім түз аң-құсын аулау түрлерінің бірі

Таралуы
-------

Еуразияның орта ендіктеріне және Солтүстік Американың батыс бөлігіне қоныстанады. Қазақстанда республиканың солтүстік бөлігінде ұялайды. Ұшып өту кезінде барлық жерде кездеседі, ал қыс жылы болса, нағыз оңтүстікте қыстайды. Жағасында кең, ашық қарасуы және қалың өскен қамыстары бар жазықтық көлдерін ұнатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Aythya ferina*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
**Дөлен Өмірзақов атындағы басты спорт аренасы** *немесе* **"Спартак" стадионы** (қыр. *Долен Омурзаков атындагы башкы спорттук арена («Спартак» стадиону)* — Қырғыз астанасы Бішкек қаласындағы көпфункционалды стадион.

Стадион жайлы фактілер
----------------------

Сыйымдылығы 23 000 адам. Қырғызстандағы ең үлкен стадион. Стадионның құрылысы 1939 жылы басталып, екі жылға созылды. 1941 жылы пайдалануға берілді. Кеңес Одағы жылдарында бүкіл КСРО-ға танымал "Алға" клубы өз алаңындағы матчтарын осы стадионда өткізіп жүрді. Кейін "Динамо" стадионы салынып, команда сол жаққа ауысты.

Қазіргі таңда Қырғызстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Дордой" футбол клубының стадионы саналады. 

Стадион үш рет реконструкциядан өтті: 1963, 1980, 2000. Мұнда футбол матчтарынан бөлек спорттың басқа түрлерінен де жарыстар және қалалық мерекелер, іс шаралар өткізіле береді.

Атауы
-----

Стадион көп уақытқа дейін "Спартак" деп аталып келді. Кейін көп жылдар бойы Қырғыз ССР-і спорт комитетінің жетекшісі болған Дөлен Өмірзақовтың аты берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Stadion im. Dolena Omurzakova.  soccerway. Тексерілді, 18 тамыз 2017.

Сілтемелер
----------

* Стадион жайлы ақпараттар
**Клеро Алекси Клод** (1713 жылы 7 мамырда Парижде дүниеге келіп, 1765 жылы 17 мамырда сол жерде қайтыс болған) - Француз математигі, механигі. Тоғыз жасынан бастап акесінің тарбиесінде аналитикалық геометрия мен дифференциалды үйренген,16жасында Франция ғылым акедемиясына мүше болған. Осыдан бастап И.Нютон ілімін дамыту қозғалыстарына қатысқан.ол жердің ендік сызығының өзгеруіне байланысты өзгеретін аурлық күш формуласын(кейіннен Клеро формуласы деп аталған) ең алғаш ортаға қойады.ол аспан денелері механикасының үш дене маселесін зеріттеу барысында осы маселенің ең алғашқы болып жуық шешімін табады.

1750 жылы И.Харди «харди құйрықты жүлдызы» 1758 не 1759 жылдары көрінеді деп болжаған, ал Клеро болса1758 жылы жарты жылдық есептеу натижелеріне сүйене отрып, «харди құйрықты жүлдызының» көрінетін ай күніне дейін анық дәледеп береді, осы жетістігінің арқасында ол Петербор ғылым акедемиясының силығын алады.ол жәнеде көптеген аспан денелерін зеріттеуді қолға ала бастаған,өкініштісі аурып қайтыс болады да ол зеріттеулері аяқсыз қалған.

Ол ең алғашқылардың бірі болып қос қисықтықты қисықты зеріттерен, сонымен бірге қисық беттің беттік қюшы сызығын зеріттеді. Оның «ең үлкен мән мен ең кіші мәннің кейбір маселелері» (1733) атты еңбегі вариациялық амалдың тарихтағы ең алғашқы зеріттеу мақаласы еді.1734жылы клеро дифференциялдық теңдеуін құрды.1739～1740 жылдары аралығында аралас екінші дәрежелі дербес туындының туындылаудығы реттерін алмаструдың шартын дәлелдеді, тағыда бірінші ретті сызықтық дифференциялдық теңдеудің интегралдық көбейткішінің бар болу маселесін дәлелдеі.
**Биен Ақсу ауданы** — 1928-1930 жылдары болған Қазақ АКСР-дегі Алматы округінің әкімшілік бөлінісі. Орталығы — Ақсу ауылы.

Биен Ақсу ауданы 1928 жылы Талдықорған уезінің Ақешкі, Ақсу және Биен Қоянды болыстарынан және Жетісу губерниясы Лепсі уезінің Қаракез Кенже болысынан Алматы округінің құрамында құрылды.

1930 жылы Биен Ақсу ауданы жойылып, оның аумағы Ақсу, Лепсі және Талдықорған аудандары арасында бөлінді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның әкімшілік-аумақтық бөлінісі туралы анықтама (1920 ж. тамыз - 1936 ж. желтоқсан) / Базанова Ф. Н. —  Алматы: Қазақ КСР ІІМ мұрағат басқармасы, 1959. — 1500 таралым.
**Спагетти-вестерн** — 1960-шы жылдары Италияда пайда болған вестерн-фильмдерінің жанры. 1960 және 1970 жылдарының аралығында шамамен 600 спагетти-вестерн түсірілген болатын. Көптеген кинолардың ландшафттары Испанияның және Италияның шөл далаларынаң алынған. Ол жерлер Америкалық батыстың кейпіне қатты ұқсағандықтан вестерн-режисерлер үшін өте қолайлы болды. Сонымен қатар, кино түсірілетін жерлерде Батыс Американың архитектурасына тән қалашықтар орнатылған. Бір қызығы кино өнеріндегі ең таңдаулы вестерн болып "Жақсы, жаман, жауыз" (итал. Il buono, il brutto, il cattivo) саналады (IMDb сайтында 5-ші орын). Ал бұл - спагетти-вестерн.

Кең-танымал спагетти-вестерндер
-------------------------------

* «Бірнеше доллар үшін» (итал. Per un pugno di dollari) (1964)
* «Біршама долларға көбірек» (итал. Per qualche dollaro in più) (1965)
* «Жақсы, жаман, жауыз» (итал. Il buono, il brutto, il cattivo) (1966)
* «Джанго» (итал. Django) (1966)
* «Қаһарлы күндер» (итал. I giorni dell’ira) (1967)
* «Ат үстінде мерт болу» (итал. Da uomo a uomo, ағылш. Death Rides a Horse)(1967)
* «Бетпе бет» (1967)
* «Құдай кешірер, ал мен - жоқ!» (итал. Dio perdona… io no!) (1967)
* «Үндемес» (итал. Il grande silenzio) (1968)
* «Жабайы Батыста» (итал.C’era una volta il West) (1968)
* «Азат етілген Джанго» (ағылш. Django Unchained) (2012)

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* http://www.spaghetti-western.net спагетти-вестерн фильмдерінің қоры
* 10,000 WAYS TO DIE (1978) спагетти-вестерн фильмдерінің жанры туралы ақпарат көзі Мұрағатталған 5 мамырдың 2006 жылы.
**Фотоэмульсия әдісі**. Уран тұздарынан өздігінен ұшып шығатын *а*- бөлшектердің фотопластинаның фотоэионмульсиясын иондауын зерттеу нәтижесінде 1886 ж. Беккерель табиғи радиоактивтікті ашты. Әрине, өздерінің фотоаппаратта қолданатын фотоқабықша бұл мақсат үшін жарамсыз. Оның фотоэмульсия қабаты 10-20 мкм ғана. Шапшаң қозғалатын зарядталған бөлшектерді тіркеу үшін қалыңдығы 0,5-1 мм фотоэмульсия қабаты бар фотопластиналар пайдаланылады. Фотоэмульсия қабатында бромды күмістің орасан көп мөлшерде өте ұсақ кристалдары бар.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы. "Мектеп" 2007. Физика. 11 сынып
ФЭК
ФЭК схемасы
**Фотоэлектрондық көбейткіш**  (ФЭК), — іс-әрекеті екінші ретті электрондық эмиссияға негізделген фотоэлектрондық аспап. Ол әлсіз фототоктарды күшейтуге арналған. Оптикалық сәулелену әсерінен электрондар ағынын шығаратын фотокатодтан, көбейткіш жүйе кірісіне фотокатодтан шыққан электрондарды фокустейтін және жинайтын, электр өрісін тудыратын кірістік электронды-оптикалық жүйеден, екінші ретті электрондық эмиссия нәтижесінде шыққан электрондарды көбейтуді қамтамасыз ететін динодты көбейткіш жүйеден және екінші ретті электрондар коллекторы — анодтан тұрады. ФЭК-ті алғаш рет кеңес физигі Л.А.Кубецкий 1930—34 жж. ойлап тауып, оны жасап шығарған. ФЭК әлсіз сәулеленуді (бірлі-жарым кванттар деңгейіне дейін) тіркеуде кеңінен пайдаланылады. ФЭК ядролық физикада, оптикалық аппаратураларда, теледидарлық және лазерлік техника кұрылғыларында және т.б. қолданылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Электроника, радиотехника және байланыс. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. ISBN 9965-36-448-6
**Ведута** — қалалық ландшафтты масштаб пен пропорцияға қатысты панорама түрінде бейнелейтін XVIIІ ғасырдағы венециялық сурет өнерінің жанры.  «Ведута» термині итальяндық «veduta» сөзінен шыққан, «көрініс» дегенді білдіреді және күнделікті қалалық пейзажды бейнелейтін суреттерге қатысты қолданылады. Бұл жанрдың басын бастаған фламандиялық суретші Пауль Бриль және неміс Йозеф Ханц Кіші болды, олардың шығармашылық өмірінің көп бөлігі Венецияда өтті. Осы жанрдағы кескіндемелер, суреттер мен нақыштар мұқият егжей-тегжейлігімен, табиғатпен толық сәйкестілікпен және қалалық ландшафттың танылуымен сипатталады.

Ян Вермеердің «Дельфт көрінісі» (1660)
Каналетто. Ричмонд - хаустан Темза мен Лондонның көрінісі (1747)

Ерекшеліктері
-------------

Қазір ведута сәулет графикасының бейнесі ретінде, ал XV - XVI ғасырларда «топографиялық тұрғыдан дәл қала ландшафты» ретінде қабылданды. Қаланың өзіндік ерекшеліктері, ғимараттардың көркемділігі және сол жердің табиғи (өзендер, төбелер және т.б.) және қолдан жасалған (каналдар, мұнаралар, қоңырау мұнаралары) орындары ведута суреттерінде көрініс табады. Осы жанрдағы кескіндемелер, суреттер мен нақыштар мұқият егжей-тегжейлігімен, табиғатпен толық сәйкестілікпен және қалалық ландшафттың танылуымен сипатталады.

Тарихы
------

XVII ғасырда қалалық пейзаж Питер Санредам, Ян ван дер Хейден, ағайынды Беркхейде секілді «кішкі голландиялықтар» деген есімге ие бірқатар шеберлердің сүйікті жанрларының бірі болды. Жанрдағы революциялық болып саналатын "Дельфт көрінісі" суретін 1660 жылы Ян Вермеер камера-обскура арқылы салған болатын. Тағы бір голландиялық суретші, Гаспар ван Виттель ведута сәнін Италияға әкелді және veduta esatta (су бетін қамтитын қалалық көрініс) шебері ретінде танымал болды. 

Осылайша, біртіндеп қалалық көріністерді дәл жеткізген голландиялық суретшілердің туындылары ауқатты орта тапты қызықтырып, сатыла бастады. XVIIІ ғасырдың ортасына қарай Венеция ведута өнерінің танылған орталығына айналды. Сондай-ақ, Джованни Антонио Каналь (Каналетто) Венециандық Ведутистер мектебінің жетекшісі болды, ал оның жұмыстары қалалық пейзаж шеберлерінің көптеген ұрпақтары үшін үлгі-нұсқа болып табылады. Оның студенттері арасында дарынды суретшілер Бернардо Беллотто, Франческо Гварди, Мишель Мариески бар. Ведута өнерінің дамуына суретші, гравер және математик Лука Карлеварис та үлкен үлес қосқан болатын.

Танымал суретшілері
-------------------

* Джованни Антонио Каналь,
* Питер Санредам,
* Пауль Бриль,
* Антонио Джоли,
* Мишель Мариески,
* Лука Карлеварис,
* Луиджи Премацци,

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Стили и направления живописи
2. ↑  Художники в помощь академикам Мұрағатталған 26 сәуірдің 2018 жылы.
3. ↑  Ведута в изобразительном искусстве
**Northern Pacific Railway** — АҚШ-тың ірі теміржол компаниясы, оның теміржолдары Сент-Пол мен Сиэтлді байланыстырады. Ол Конгресстің қолдауымен 1864 ж. Жоғарғы өзеннен Тұнық мұхиты жағалауын жалғастыру мақсатында салына бастаған. 

1873 ж. дейін оны Д. Кук қаржыландырған; кейіннен ол Г. Виллардтың қолдауымен аяқталған. 

1890 ж. қаржылық тапшылықтың әсерінен Дж. П. Морган таратып жіберген, бірақ Оған бәсекелес компания Great Northern Railway Со. бастығы Д. Д. Хилл өзінің бақылауына алды, сондай-ақ екі жолды қосып, Чикаго, Бэрлингтон мен Куинси Northern Securities Со көмегімен салған. 

1904 ж. Жоғарғы соты трестке қарсы заңдарын жариялады, үш теміржол қаржы жағынан бір-бірімен байланысты болды, 1980—1995 ж. Santa Fe Pacific Corp. деп аталған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Northern Pacific Railway Corporate Records, Minnesota Historical Society.
* Northern Pacific Railway Historical Association (NPRHA) Quarterly magazine *The Mainstreeter*, calendar, annual convention, research pages.
* Teriffic! It's Northern Pacific! Мұрағатталған 27 қыркүйектің 2007 жылы. Articles, research and rosters for the Northern Pacific.
* White River Valley Museum (WRVM) Tri-annual presentations on NP history; the Albert E. Farrow photographic collection; the Robert E. Munn photographic collection; the Harold R. Burch locomotive manual collection.
* University of Washington Libraries Digital Collections – Transportation Photographs An ongoing digital collection of photographs depicting various modes of transportation in the Pacific Northwest region and Western United States during the first half of the 20th century. Includes images of the Northern Pacific Railway.
* Guide to the Northern Pacific Railway Company Records at the University of Montana Contains company materials predominantly from the late 1880s through the early 1940s.
**Ведизм** - вед діні- б.д. дейінгі 2-1 мыңжылдықтың басында қалыптасқан, Үндістан халқының едәуір бөлігі табынатын діни сенімі және ырымы, ол қасиетті сөздер жинақтары Ведтерде (сөзбе -сөз- білім) жазба түрде көрсетілген. Ведтер ежелгі гимндердің, дұғалардың, садақа (самхит) тұрады. Ригведа, Яджурведа, Самаведа және Атхарваведа. Ведизм дінінің барлық құдайлары алғашқы кездері табиғаттың күштері мен құбылыстарын жандандырып белгілеуден тұрады. Агни - от құдайы, Индра - атмосфера, жаңбыр мен нөсер, Сурья - күн, Дьяус (Варуна) - аспан, Сома - ай мен мас қылатын ішімдік, Вритра - қуаңшылық құдайы және т.б. Алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы, таптардың пайда болуы және мемлекеттің құрылуы дәрежесіне қарай құдайлардың атқаратын қызметі күрделілене түседі. Индра соғыс құдайы, құдайлардың патшасы және жер бетіндегі өмірінде құдайлардың көмегін, ал өлгендердің жанын тәңірлер патшалығына баруды қамтамасыз ететін садақа беруден тұрады-мыс. Садақа беруді алдымен тайпалардың, қауымдардың, отбасылардың басшылары, ал кейінірек - кәсіпқой абыздар, брахмандар басқарды. Ведизм дінінің одан әрі дамуы брахманизм болып табылады.

Дереккөздер
-----------


[1]

[2]

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
2. ↑  Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет
«**Көк Қоңыз**» (ағылш. *Blue Beetle*) – америкалық суперқаһармандық фильм, аттас DC Comics кейіпкеріне негізделген. Ол DCUniverse (DCU) бөлігі болып табылады. АҚШ - тағы премьерасы 2023 жылдың 18 тамызына жоспарланған.

Сюжеті
------

Басты кейіпкер - Эль Пасодан келген жасөспірім Джейме Рейес, ол өзіне өте күшті экзоқаңқа беретін Көк Қоңызды иеленеді.

Актерлік құрам
--------------

* Шоло Маридуэна, Хайме Рейес / Көк қоңыз: бөтен көк қоңыз скараб оған жабысып, Рейстің денесінің айналасында күшті экзоскелет пайда болған кезде үлкен күшке ие болатын жасөспірім.
* Бруна Маркесини Пенни рөлінде: Джеймнің махаббаты
* Белисса Эскобедо Милагрос Рейес рөлінде: Хайменің сіңлісі
* Джордж Лопес Руди: Джейме ағай
* Адриана Барраса - Нана
* Elpidia Carrillo - Rocío
* Дамиан Алькасар — Альберто
* Рауль Трухильо - Карапакс
* Сюзан Сарандон - Виктория Корд

Сонымен қатар, Харви Гильен құпия рөлді ойнайды.

Өндіріс
-------

2018 жылдың қараша айының соңында Warner Bros. Pictures және DC Films Jaime Reyes/Blue Beetle фильмін әзірлеуді бастады. Фильмнің сценарийін Мексика тумасы Гарет Даннет-Алкозер жазған. Зев Форман Warner Bros. жобасының атқарушы продюсері болды, ол испандық рөлін сомдаған алғашқы DCEU фильмі болуы керек еді. DC Films жылына бірнеше орташа бюджеттік фильмдерді Max ағынды қызметінде шығаруды жоспарлады. Солардың бірі Көк қоңыз болды. Пуэрто-Риколық Анхель Мануэль Сото 2021 жылдың ақпанында фильмнің режиссері болды. Сәуір айында Blue Beetle 2022 немесе 2023 жылы шығарылатын DC фильмдерінің тізіміне енді. Джон Рикард сол жылдың тамыз айында фильмнің продюсері болды. Түсірілім 2022 жылдың басында басталуы керек еді. 2021 жылдың желтоқсанында Warner Bros. фильм HBO Max-те шығарылымының орнына 2023 жылдың тамызында кинотеатрда шығатынын жариялады. 2022 жылдың сәуір айының ортасында Сото мен оператор Павел Погоржельский қаланың атмосферасын сезіну үшін Техастың Эль Пасо қаласына барды .

Маркетинг
---------

Сото, Даннет-Алкосер және Маридуэнья фильмді DC FanDome де 2021 жылдың қазан айында ұсынды. Олар алдын ала өндірісті талқылап, фильмнің тұжырымдамалық нұсқасын көрсетті .

Премьера
--------

Көк Қоңыз 2023 жылдың 18 тамызында Америка Құрама Штаттарында кинотеатрлық прокатқа шығады. Сондай-ақ Эль Пасода көрсетілу жоспарланған. Фильм бастапқыда HBO Max қызметіне арналған еді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Көк Қоңыз Кинопоиск сайтында. Трейлер
2. ↑  DC ғаламындағы Көк Қоңыз деген кім
**Көк шай** (*green tea*) — *Camellia sinensis* жапырақтарын тотықтыру арқылы өндірілетін шайдың бір түрі. Қара шайға қарағанда көк шайдың дайындалу жолы, дәмі, құрамы, әсері басқаша болады.

Үш түрлі кезеңдегі көк шай көрінісі (солдан оңға): демделген жапырақтар, құрғақ жапырақтар және сұйықтық.
Қытайдағы шай өсіру.
**Көк шайдың пайдасы**

Оның пайдасы мол. Көк шай адамды семіртпейді, несеп бөлу мен жүрек бұлшық еттерінің қызметін күшейтеді, қан қысымын төмендетеді, адам жанын сергітіп сейілтеді. Көк шай жан мен тәнді жадырататын дәрумендерге бай. (қолжетпейтін сілтеме)

Ол жүрек тамыр ауруларына, әсіресе, қан тасу мен атеросклероз сырқатын емдеуге шипа. Адамдардың ерте қартаюына, әжімнің ерте түсуіне ағзада дәрумендер мен микроэлементтердің аздығы басты себеп екендігі белгілі. Ал көк шай құрамындағы поливитаминді бұл жағдайда ынталандырушы құрал ретінде емдік, профилактикалық мақсаттарда сәтті қолдануға мүмкіндік мол. Тұнба құрамында алколоидтер мен дәрумендер болғандықтан, оның алкогольге қарсы күші де бар. Қытай, Жапон елдерінде көк шай жоғары бағаға ие.

Американдық зерттеушілер көк шайдың адам терісінің өліп бара жатқан жасушаларын тірілтетінін анықтады. Көк шайдың құрамына кіретін полифенал ДНК-ның өзгеруіне, рак ауруына ұшырататын радикалдармен күресуге бейімді болып шықты. 
Сонымен қатар полифеналдың сау жасушаларды қорғап, ісікті жоятын қасиеті бар. Болашақта ғалымдар көк шайдан диабет пен тері ауруларын емдейтін дәрі алмақшы. Таңертең ащы кофе ішуге үйренгенсіз бе? Оның жүрек пен бауырға зиянды екенін білесіз бе? 

Егер оны шипалы сусынға ауыстырғыңыз келсе, көк шайды таңдаңыз. Көк шайға бір бөлік лимон мен шай қасық бал қоссаңыз, адамға мол күш-қуат беретін сусынның дайын болғаны. Көк шай жүйке жүйесін тынықтырады. Ал кейбіреулер оны салмақ тастау үшін де ішеді.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуШай |
| --- |
|  |
| Шай өсіру | 
Шай бұтағы (Camellia sinensis) • Шай өсіру тарихы • Ассам шайы • Қытай шайларының сұрыптары • Шай өндірісі |  |
|  |
| Шайдың түрлері | 
Қара шай • Көк шай • Улун • Сары шай • Ферменттелген шай • Шөп шайлары (Түймедағы шайы • Итмұрын шайы • Мате шайы • Каркадэ) |
|  |
| Қоспалары | 
Сүт • Қант • Лимон • Бал • Бергамот • Жалбыз • Ақжұпар • Майсөк • Кастэрд (сарыуызбен) • Масала (дәмдеуіштермен) |
|  |
| Ыдыс-аяқ | 
Шәугім (шәйнек) • Аққұман • Құман • Кесе • Шай қасық • Шай сүзгіш • Сүт құйғыш • Қант салғыш • Самаурын • Термос |
|  |
| Қосымша | 
Шайхана • Шай ішу рәсімі • Шай мұражайларының тізімі • Шай шығару стандарты |

 |
**Көк жасыл теңіз шаяны** — омыртқасыздардың буынаяқтылар типі жоғары шаяндар отрядына, шаянтәрізділер тұқымдасы на жатады. Он аяғы болғандықтан, жәндікке жатпайды.
Атлант мұхитының Оңтүстік және Солтүстік Америкамен шектесетін жерлеріндегі 35 см-ден 2-3 метр тереңдікке дейінгі рифтерде өмір сүреді. 

Бұл шаянды көк жасыл түсті жалпақ денесі мен үлкен қысқыштары арқылы ажыратуға болады. Жылтыраған көк-жасыл түсті, жалпақ, тығыз денелі. Екі жақтаулы симметриялы. Денесі баскеуде және құрсақ бөлімдерінен тұрады. Бунақты аяқтары түкті. Түксіз түрлері де болады.
Күндіз су түбіндегі тастардың арасында тығылып жатады.

Қоректенуге түнге қарай шығады. Негізінен, көк жасыл балдырлармен қоректенеді. Көк жасыл балдырлар көбейіп кетсе, су бетін жауып қалады. Сонда, су ішіне оттегі кірмей, балықтар тұншығады әрі су сапасы төмендейді. Сондықтан, ондай балдырларды жеген көк жасыл теңіз шаяны табиғатқа орасан зор пайда келтіреді[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Аруна баспасы. "1100 қызықты деректер" Жануарлар.
**Құмбасы** – Ақдала даласының оңтүстік-шығысындағы құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Балқаш, Жетісу облысы Кербұлақ, Көксу аудандары аралығында, Іле өзенінің аңғарында ораналсқан.

Геологиялық құырылымы
---------------------

Төрттік кезеңінің аллювийлі шөгінділерінен түзілген.

Жер бедері
----------

Ең биік жері 503 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 30 км-ге созылған, енді жері 7 км шамасында. Жер бедері жонды-белесті, төбешікті келген. Оңтүстігінде Құланбасы тауы, шығысында Жуанқұм, Мойынқұм құмдары бар.

Өсімдігі
--------

Эолды жазықтағы құмда жусан, теріскен, еркек шөп, т.б. өсімдіктер өседі. Батыс бөлігін қалың сексеуіл тоғайы қоршап жатыр. Жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Кенжеғалиев Құмар** – 1935 жылы 15 наурызда Гурьев қаласының маңында туған. 

1944 жылы Гурьев қаласындағы Орджаникидзе атындағы мектептің бірінші класына барып, орта мектепті 1954 жылы бітірді. 1954-1959 жылдар аралығында Алматы қаласындағы Қазақ Мемлекеттік университетінде журналистика факультетінде оқиды. 

1959 жылдан Гурьев облыстық *«Социалистік құрылыс»* (бүгінгі «Атырау") газеті редакциясында — алғашқыда әдеби қызметкер, кейін ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі, редактордың орынбасары, ал 1978 жылдан 1987 жылға дейін бас редактор болып жұмыс істеді.

Қазақстан Компартиясы облыстық комитеті бюросының шешімімен 1987 жылдың наурызында «Баспа, полиграфия және кітап саудасы» облыстық басқармасының бастығы қызметіне ауыстырылды. Бұл басқарма 1988 жылы облыстық «Полиграфия» бірлестігі болып қайта құрылды. Осыған орай бірлестіктің бас директоры болып тағайындалды.

1995 жылы 60 жасқа толуына байланысты республика әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі «Қазақстан Республикасына ерекше еңбегі сіңген» деген зейнеткерлік куәлік беріп, республикалық дәрежедегі зейнетақы тағайындады. 1998 жылы 20 сәуірде өз өтінішімен қызметтен босап, зейнеткерлік демалысқа шықты.

Облыстық газет редакциясында жұмыс істеген жылдар ішінде баспасөзде көп жылдар бойы белсенді қызмет атқарғаны үшін үш мәрте (1985, 1983, 1973 жылдары) Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасымен, бірнеше медальдармен марапатталды. Төрт мәрте Қазақстан Компартиясы Гурьев облыстық комитетінің мүшесі, үш мәрте облыстық кеңестің депутаты, бір рет қалалық кеңестің депутаты болып сайланды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, «Білім» баспасы. 2005 ж. – 576 бет. ISBN 9965-09-134-Х
**Құмдақшөп** немесе **Құмбелек** (→**Құмебелек**) (лат. *Arenaria*) - қалампыр тұқымдасына жататын бір, екі не көп жылдық шөптесін өсімдіктер.

Түрлері, өсетін жері мен таралу аймағы
--------------------------------------

Қоңыржай, салқын аймақта 100, Еуропада, Батыс, Шығыс Сібір жазығында таралған 35 түрі бар.
  

Қазақстанда Ақтөбе, Ақмола, Шығыс Қазақстан, Қарағанды облыстарында, Алтай таулары, Тарбағатай жотасы, Ұлытау тауларында, Іле, Күнгей Алатауларында, Зайсан қазаншұңқырында, Балқаш-Алакөл алабында таралған 11 түрі белгілі, оның үшеуі: азиялық құмдақшөп (*Arenaria asiatica*), тұрлан құмдақшөп (*Arenaria turlanica*), Потанин құмдақшөбі (*Arenaria potanini*) - Қазақстанның эндемиктері.

Ботаникалық сипаты
------------------

* Биіктігі 5-50 см, жапырағы таспа пішінді, қарама-қарсы орналасқан.
* Гүлі ақ, кейде қызғылт, қос жынысты.
* Гүлшоғыры - жарты шатырша. Мамыр-тамыз айларында гүлдейді.
* Жемісі - қауашақ.

Қолданысы
---------

Гүлі
Өсімдіктен медицинада қолданылатын сапониндер алынады. Әсемдік үшін өсіріледі. Құнарлы мал азығы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**«Көзімнің нұрысыз»** — Абайдың 1894 жылы жазған өлеңі, 4 тармақты 6 шумақтан тұрады. 

Өлеңнен ұлы ақынның адам, әке ретіндегі балаға деген, сүйікті ұлы Әбдірахманға деген бүкіл сол тұстағы жан тебіреністің алай-түлей құйын сәттері елес береді. Үлкен үміт артқан азаматтан айрылып қаламын-ау деген қатерлі қауіп ақын жанын азапқа салып, әр қилы шарғы, әрекет іздестіргендей. Алмай тынбайын деп келе жатқан жалмауыз дертке не шара, көңілін кетеріп, ойын сергітсе болмас па?! Жазылып, сауығып кетер жол қайда? Ондай дару бар ма? Ондай дару, ондай ем алладан рахым тілеп, бейіл сұрап, көтеру ғой! Соның бір қалауы әлсіз ғана жібек жіптей бауырлас ыстық сезімді Кәкітай боп білдіру ғой. Әке боп толғай-толғай күңірене келіп, енді не айтарға білмей таусылғанда ұлы жүрек туыстық толғау сезімге аунап, беріледі, егіледі, төгіледі. Бар жылы сөздерін ақтарады аямай. Сарқылмайтын сағынышты ғашық сәулелер. Көздің нұры да, өмірдің гүлі де, қуаныш та, жұбаныш та азулы әке үшін, барлық туған-туысқандар үшін - Әбдірахман еді. Енді сол асыл азаматтың амандығын «зар қылып тілеуден» басқа не бар? Уайымға, қайғыға берілмеу керектігін ойлап, кеудені көтере түскенге ақын өзін-өзі жұбатқандай, үмітке ұстатқандай, сенімге ұмтылғандай.

*«Ағатай, сағындым Есен-сау көрмекке»* дейді Кәкітай боп арпалысып, алысып, «Осы хатымнан күш-қуат алып, жан сергітер ермек тапсаңыз, менің мақсатым - сол» деп шырқырайды жан сәлемі, ет жүрек тілегі. Әлеңұлы ақынның «Көзімнің қарасы» деген өлең үлгісін тағы да алдыңызға алып келеді. Өлең алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы жарық көрген толық жинағында жарияланған. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеспейді.

Өлең қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, үйғыр т. б. тілдерге аударылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
*Басқа мағыналар үшін Ахметов деген бетті қараңыз.*
**Шеген Ахметов** (Шегебай ; 1914-1983), әдебиет зерттеуші, жазушы. Филология ғылымының кандидаты (1957). Ахметов *«Қазақ әдебиетіндегі өнегелі адамдар образы»* (1971), *«Балалар әдебиеті - өмір оқулығы»* (1972), *«Қазақ балалар әдебиеті»* (1974), *«Балалар әдебиетінің қазіргі жайы»* (1977), *«Асыл сөз асыл ойдан», «Ғұлама ғалым және балалар әдебиеті»* деп аталатын мақалаларында (1977) Әуезовтің жас жеткіншектерге арнап жазған туындыларын баян етсе, *«Қазақ совет балалар әдебиеті»* оқулығының (1976) бір тарауын ұлы қаламгердің өмірі мен шығармашылық қызметіне арнаған, сондай-ақ *«Жетім», «Қорғансыздың күні», «Көксерек»* атты әңгімелері мен повесінен үзінділер келтіріп, оларды балалар үғымына жақын, түсінуге жеңіл етіп талдаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Қазіргі қазақ тілінде бүл сөз — жаңылыс, теріс, қате деген ұғымдарды меншіктенеді. *«Дегені рас, жалғаны жаңсағы жоқ»* (Мұхтар Омарханұлы Әуезов).

Сөз төркіні түркі тілдері екендігін ертедегі жазба ескерткіштер және қазіргі түркі тілдері деректері анықтайды, *йаңша* — мылжыңдау, көп сөйлеу; *йаңшақ* — мылжың, көп сейлейтін адам. Дәл осы мағынада, дыбыс құрамы жағынан да сәйкес сөз тува тілінде кездеседі, *чалчаачы* — мылжың адам. Егер қазақ тіліндегі *«мылжыңды»* ертедегі түркі тіліндегідей *«жаңсақшы»* деп айтсақ, мына тува тіліндегі сөз дыбыстық құрам жағынан көп ерекшеленбейді. Тіпті моңғол тілінде де осы тұлғалас *«чалчаа»* немесе *«яншаа»* сөздері біздегі *«мылжың»* мағынасында қолданылатынын ескерсек, *«жақсақ»* сөзінің алғашқы мағынасы түркі, моңғол тобындағы тілдерге ортақ болғандығы анықтала түседі. *«Жаңсақ»* сөзінің қазақ тіліндегі казіргі мағынасы —
туынды, ауыспалы мағына деп топшылаймыз. Өйткені көп сөйлеген адамның сөзінің ішінде дұрысынан гөрі жаңылыс, теріс, қатесі басым болатыны шындыққа жақын.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-2459-6
**Ақтікен**  (лат. *Nіtrarіa*) – ақтікендер тұқымдасына жататын бұта; өсімдіктер туысы.

Өсетін жері мен таралу аймағы
-----------------------------

Батыс, Орта және Орталық Азияның, Оңтүстік-Шығыс Еуропаның және Солтүстік Африканың далалы, шөлді аймақтарында кездесетін 10 түрі белгілі. Қазақстанда шөл даланың сортаң жерлерінде, өзен бойларында, тау бөктерлерінде өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетіні – Шовер Ақтікені (*Nіtrarіa schoberі*).

Ботаникалық сипаты
------------------

* Биіктігі 2 м-дей, тарбиған бұташықтарының ақшыл көк қабығы бар.
* Жапырақтары 2 – 4-тен шоғырлана орналасқан (ұзындығы 15-25, ені 4-7 мм).
* Ақшыл сары гүлдері өте қысқа гүлтабанында орналасып, шатырша гүлшоғырына топталған.
* Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Гүлдеген кезде өте әдемі өсімдік.
* Жемісі – боз қызғылт шырынды ірі сүйекше, жеуге жарамды.

Шаруашылықтағы қолданысы
------------------------

Ақтікеннің күлінен сабын жасау үшін сақар, жіп, мата бояйтын бояу алынады. Шовер Ақтікені Солтүстік Үстіртте өте сирек кездесетін түр болғандықтан, Маңғыстау облысының Қызыл кітабына енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедия, V- том
**Баяндау**
- әңгімешінің, жазушының оқиғаны өз атынан айтып беруі. Баяндау ұтымды әдіс ретінде көркем әдебиетте және әдістеме ғылымында қолданылады. Көркем әдебиеттегі баяндау жазушының шеберлігіне, тілінің табиғилығы мен ойнақылығына байланысты ұтымды көркемдік әдіс болып қалыптасқан. Әсіресе, ұлттық қазақ прозасындағы бұл әдіс шығармаға дәстүрлі әңгімешілдік сипат дарытатын пішім ретінде бағаланып жүр. Әдістеме ғылымындағы баяндау - оқу материалының мазмұнын белгілі жүйемен әңгімелеп түсіндіру тәсілі. Баяндау барлық сыныптарда, әр түрлі (көбінесе, гуманитарлық) пәндер бойынша қолданылады. Баяндау әдісін қолдануда оқушыларға оқу материалын неғұрлым толық, ғылыми нанымды әңгімелеу көзделеді. Жаңа сабақты өткен сабақпен байланыстыру, пікірлесу, әңгімелесу, көрнекілік тәсілдерін пайдалануға болады. Ұтымды қолданылған баяндау әдісі оқушылардың сабаққа ынта-ықыласын, белсенділігін арттырады. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне, қабылдау, ойлау қабілеттеріне қарай баяндаудың алдын ала логикалық жоспары жасалады. Баяндау төменгі сыныптарда 10 мин-қа дейін, жоғарғы сыныптарда 25 минутқа дейін созылады. Баяндау әдісімен сабақ өткізуде мұғалімнің әңгімелеу шеберлігі, сөзінің әсерлілігі зор маңызға ие болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*