**Геодезиялық өлшеулер**.*Геодезиялық өлшеу* деп өлшенетін шаманы бастапқы
бірлік ретінде кабылданатын басқа бір шамамен салыстыру процесін
айтады. Геодезиялық өлшеулерді негізінен үш түрге белуге болады:

-сызықтық-жер бетіндегі нүктелердің арақашықтықтарын
анықтау;

-бұрыштық-горизонталь және вертикаль бұрыштардың
мәндерін анықтау;

-биіктік (нивелирлеу)-жекелеген нүктелер арасындағы биіктік
айырымдарын аныктау.

Сызықтық және биіктік өлшеулерде (арақашықтық, биіктік,
биік айырым) үзындық өлшеу бірлігіне метр (м) алынады. Метрдің
ұзындығына шамамен Париж арқылы өтетін меридиан
ұзындығының 1:40000000 бөлігі алынған. Осының негізінде
платина-иридий қорытпасынан метрдің эталоны жасалынды, ол
«архив метрі» деп аталды. Кейінгі кездегі жүргізілген дәлдігі
жоғары өлшеулер негізінде «архивтік метрдің» ұзындығы бастапқы
анықталғаннан 0,21 мм-ге қысқа екендігі анықгалды. Сөйтіп, 1899
жылы 90% платина мен 100% иридий қорытпасынан метрдің
халықаралық жаңа 31 эталоны жасалынды. Ресей оның 11 және 28
көмірлі екеуіне ие болды. №28 метрлік эталон Лениградтағы Д.И.Менделеев атындағы ғылыми-зерттеу институтында сақтаулы.

Ұзындық өлшеу жұмыстары дәлдігінің артуы мен метрлік
эталон жаңғыртудың қажеттігіне байланысты, метрдің жарық
толқынының ұзындығына негізделген табиғи этапонына көшу
мақсаты көзделді. Өлшеуіштер мен таразылар жөніндегі XI - Бас
конференция 1960 метрдің халықаралык бірліктер жүйесінің негізіне
«метр-криптон-86 атомының, вакуумдегі шығару ұзындығына тең
ұзындық» деген жаңа анықтама қабылдады. Сөйтіп, 68 жылдың 12
қаңтарында Кеңестер үкіметінің стандарты бойынша мемлекеттік
тұрақты шама жаңа метрлік эталон болып бекітілді.

Ал, қашықтық өлшеуіш сымдар мен рулеткалардың
ұзындықтарының дәлдігін аныктап тұру үшін, ұзындығы
мемлекеттік эталонмен салыстырылған үш метрлік арнайы белгілер
(компараторлар) дайындалған. Еліміздің көптеген калаларында
орнатылған осындай компараторлардың бірі-№541 Мәскеудің
геодезия, аэрофототүсірістер және картография иженерлік
институтындағы белгілі компаратор.
Бір метрде (м) 100 см. немесе 1000 мм. бар. Бұрыштарды
өлшеудің бірлігіне градус алынған, ол тік бұрыштың 1/90 бөлігіне
тең. Толық шеңбер 360°-тан тұрады, бір градуста-60 / минут, бір
минутта - 60 //секунд бар.
Бұрыштардың мәндерін радиандық өлшеммен көрсетуге
болады. Радиан-радиусқа тең шеңбер доғасына тірелген центрлік
бұрыш. Үзындығы 2πR доға 2π радианнан тұрады. Демек,
радианның градустык, минуттық, секундтық мәндері р=57,3°;
р=3438/; р=206265" тен.
Аудандар өлшемінің бірлігі шаршы метр (м): 10000 м2=1 гектар
(га); 1000000 м2=100га= 1 км².
Уақыт, салмак және температура өлшем бірліктеріне секунд,
халықаралык килограмм және Цельсия шкаласы бойынша градус
алынған.

Атмосфера ауасының жер бетіне және ондағы барлық заттарға
түсетін қысым атмосферапық қысым деп аталады. Атмосфералық
қысым мм-мен көрсетілген сынап бағанасының биіктігімен
өлшенеді. Нормальдық атмосфералық қысым деп, деңгейінен
есептегенде 45° географиялық ендік бойындағы биіктігі 760 мм-ге
ген болғаны. Халықаралық бірліктер жүйесі атмосфералық қысым
өлшемінің бірлігі паскаль (Па) деп қабылдады, 1 мм сын.баг.
=133.322 Па.

Геодезиялык өлшеулер тура және жанама болып келеді. Егер
шама аспаптың көмегімен тікелей анықталса, оны тура өлшеу деп
атайды. Егер шама есептеулер арқылы анықталса, онда ол
өлшемдердің шама тәсілі болып есептеледі.
Геодезиялык жұмыстар *далалық және өңдеу* жұмыстары болып
бөлінеді. Далалық жұмыстарда әр түрлі өлшеулер жүргізіледі, ал
өндеу жұмыстары: есептеу мен графикалық процестерден тұрады.
*Далалық өлшеулерге* пландар мен карталар жасауда немесе
арнайы мақсаттарда барлау траншеялары мен құрылыстарын бөлу,
трассалар салуда) жер бетінде жүргізілетін геодезиялық өлшеулер
жатады. Өлшеулер кезінде қолданылатын аспаптарға:

-арақашықтықтарды өлшеуге арналған өлшеу ленталары,
сымдар, рулеткалар, оптикалық кашыктык өлшеуіштер, жарық
сәулелі қашықтық өлшеуіштер, т.б;

-бұрыштарды өлшеуге арналған теодолиттер, буссольдар,
гониометрлер және т.б;

-вертикаль биіктіктерді өлшеуге арналған нивелирлер, рейкалар,
барометр-анероид, т.б. жатады.

Геодезиялык жұмыстардың нәтижелері арнайы журналдарга
жазылады да, дала жағдайында тексеріліп, түсірілетін объектінің
схемалық сызбалары жасалынады. Ол сызбаларды сұлба (арбис) деп
атайды.

Жер бетінің әрқилы физика-географиялық жағдайлары
жүргізілетін геодезиялық өлшеулер дәлдігіне әсерін тигізеді.
Сондықтан да қоршаған ортаның зиянды әсерін жою немесе
әлсірету өлшеу жұмыстары кезінде пайдаланатын аспаптарды,
өлшеу әдістерін және жұмыс жүргізу тәртібін дұрыс таңдауға
тікелей байланысты.

*Есептеу процесі* өлшеу нәтижелерін бір жүйеге келтіріп,
математикалық өндеуден және оларды пайдалануға неғұрлым
жарамды түрге келтіруден тұрады. Есептеулерді жеңілдетіп, қажет
нәтижелерді тез табуға және есептеулердің дұрыстығына көз
жеткізу үшін, барлық есептеулер белгілі бір схемалар (ведомостер)
бойынша жүргізіледі. Геодезиялық өлшеулердің әртүріне лайықты
арнайы есептеу схемалары таңдалынып алынады. Есептеу
жұмыстарын жеңілдету үшін әртүрлі қосымша қүрал-жабдықтар:
кестелер, графиктер, электрондық есептеу машиналары, т.б.
қолданылады.

Графикалық, процесс өлшеу мен есептеу нәтижелерін белгілі
шартты белгілерді сақтай отырып, сызба түріне келтіру. Алынған
жазбалар жүргізілген геодезиялық немесе маркшейдерліқ
жұмыстардың түпкі өнімі болып саналады. Кейінгі әртүрлі
инженерлік жобалау, есептеу және жобадан жергілікті жерге көшіру
жұмыстары алынган осы сызбалар негізінде жүргізіледі. Сондықтан,
сызбалар мұқият тексеріліп, өте дәл мәліметтер нәтижесінде
жасалынуы қажет. Сонымен катар, графикалық жағынан сапасы өте
жоғары болуга тиіс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Нұрпеиісова М.Б. Геодезия - Оқулық. Алматы: «ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. ISBN 9965-769-09-5