recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Сантьяго** (сонымен қатар *Сантьяго-де-Чили*, *Үлкен Сантьяго*, ис. *Santiago de Chile*) — Чилидің елордасы және мемлекеттегі ең ірі қала, сондай-ақ Оңтүстік Америкадағы ең ірі қалалардың бірі.

Сантьяго мен оның тұрғындары
----------------------------

*Толық мақаласы: Сантьяго мен оның тұрғындары*
Түнгі көрініс
Сантьягода елдегі 15 млн халықтың 5 млн-нан астамы тұрады. Қала қарлы таулардың сақинасы ішінде орналасқан, бұнысымен Алматыны еске салады. Сантьягодан шығу үшін тауларда салынған ұзын туннельдерден жүріп өту керек. Чили астанасын көмкеріп жатқан таулар сақинасы мұнар проблемасын тудырды. Қыста газдану деңгейі 92—95%-ға дейін жетеді. Біздің түсінігіміз бойынша қыс жеткілікті түрде шартты құбылыс. Қыстағы температура +5°С-тан сирек төмен түседі. Наурыз болса, бұл Күздің бірінші айы, балалар қаңтардағы демалыстан кейін мектепке барады. Қадам басқан сайын сықасқан жеміс сөрелері кездеседі, мұнда қойылған жемістердің нақ жартысын қалай жеу керек екенін білмейсің. Қаланың орталығында Санта-Лючия төбесі орналасқан. Дәл осы жерде Педро де Вальдиния әдемі жерді көріп, найзасын жерге шаншып, осында қаланың негізін қалады. Қазір бұл көптеген окушылар мен ғашықтар жиналатын ашық аспан астындағы мұражай. "Ла-Монеда" президенттік сарайы Сантьягоның тура орталығында орналасқан, өз атауын бір заманда осында орналасқан монеталық сарайдан алған. 

Қазіргі заманғы биік кеңселер мен қонақүйлердің қоршауында орналасқан сарғыш сұр екі қабатты сарай тұнжыраңқы көрінеді. Сарайды қарауылдық жандармерияның екі взводы тұрақты күзетеді. Күн сайын мұнда таңертеңгі сағат 10-нан 11-ге дейін көптеген халықтың назарын аударатын өте әдемі және патриоттық рәсім қараудың алмасуы болып өтеді. Өскери үрлемелі музыканың сүйемелдеуімен қадамдар жасаған жандармдарға қызыға қараған балалар өз ойларында әскери форма киіп, президент сарайының алдындағы алаңда қадамдарын жетілдірген де болар. Қоғам жалпы әскери адамдарға, ішінара жандармерияға құрметпен қарайды. Мен қорқыныштың шамалы үлесі араласқан бұл көзқарас та дұрыс шығар деп айткан болар едім. Мемлекетті танытатын жандармдардың өзі сенімді және байсалды қалпымен, мінсіз сыртқы бейнесімен басқаша ойлауға негіз бермейді. Сарай ішіндегі ұзын дәліздердің бірінде уақыттың ретіне қарай, ақ каррар мәрмәрінен жасалган Чилидің барлық президенттерінің бюсттері тұр. Олардың ішінде Сальвадор Альендо ғана кара мәрмардан жасалған. "Here бұлай?" — деген сұрауымызға: "Бізге бұл Чили тарихындағы үш кара жылдар болды, оны қандай да тілек білдірген жағдайда да, өмірден лақтырып тастауға болмайды", — деп жауап берді. Бізді бастап жүрген және мұнда Альенде кезінен бері жүмыс істейтін сарай хатшысы, чилиліктердің коммунистермси одақтасудың ұзаққа созылмағанына қуанышты екендігін және олардың қателіктерін дер кезінде түзегенін айтты.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Оңтүстік Америка елордалары |
| --- |
|  |
| 

Асунсьон • Богота • Бразилиа • Буэнос-Айрес • Джорджтаун • Каракас • Кито • Лима • Монтевидео • Парамарибо • Сантьяго • Сукре — Ла-Пас
Басқа аймақтарГрютвикен • Кайенна • Порт-Стэнли
 |

 |
**Гвинет Кейт Пэлтроу** (ағылш. *Gwyneth Kate Paltrow*; 27 қыркүйек, 1972 жыл, Лос-Анджелес) – америка актрисасы әрі әнші.

1998 жылы ең үздік әйел рөлі үшін «Оскар» сыйлығын, 2011 жылы комедиялық телехикаяда ең үздік актриса категориясы бойынша «Эмми» сыйлығын алған. Coldplay тобының мүшесі Крис Мартиннің жұбайы. Үлкен экранға «Крик» фильмімен шыққан. 2000 жылы Хью Льюиспен (Huey Lewis) бірге *Cruisin* әнін жазып шығарады. 2005 жылы Estée Lauder иіссу компаниясының өкілі атанды.

Фильмдері
---------

* «Капитан Крюк» (1991),
* «Осторожно, двери закрываются» (1998),
* «Заражение» (2011),

Темір адам
Темір адам 2
Кекшілдер
Темір адам 3
Капитан Америка 3

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Гвинет Пэлтроу TV.com сайтында; A Gwyneth Paltrow Timeline
**Баскетболдан АҚШ ерлер құрамасы** — Халықаралық Баскетбол турнирлерінде АҚШ-тың намысын қорғайтын құрама. Баскетбол тарихындағы ең күшті ұжымдардың бірі, Жазғы Олимпиада ойындарының 13 дүркін чемпионы.

1936 жылы Олимпиадаға баскетбол турнирі енгізілгеннен бастап қатарынан жеті Олимпиадада чемпион атанды. Тек 1972 жылы ғана аңыз финалда КСРО баскетболшыларынан ұтылды.

Жетістіктері
------------

### Олимпиада ойындары

* Чемпион — 1936, 1948, 1952, 1956, 1960, 1964, 1968, 1976, 1984, 1992, 1996, 2000, 2008, 2012, 2016. Күміс жүлдегер — 1972, қола жүлдегер — 1988, 2004.

### Әлем чемпионаты

* Әлем чемпионы — 1954, 1986, 1994, 2010, 2014. Күміс жүлдегер — 1950, 1959, 1982, қола жүлдегер — 1974, 1990, 1998, 2006.

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Мұрағатталған 19 желтоқсанның 1996 жылы.
**Аққанатты бозторғай** (лат. *Melanocorypha leucoptera*) - Қазақстандағы дала бозторғай туысына жататын 4 түрдің біреуі.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Дене тұрқыны 17-19 см, қанаттарының өрісі - 35 см-ге дейін.

Жабын қауырсынының қызғылт түсінен, әр қанаттың артқы жиегіндегі жалпақ ақ жолақ бойынша оңай тануға болады. Ұшқанда бұл ақ жолақтар көрінбейтіндіктен, қанатты балшықшы тәрізденіп, жіңішке және үшкір болып көрінеді. Құс ойнақта ұшуы өзге дала бозторғайдардікі сияқты - қанаттарын толық жанастырғандый күшті сермейді. 

Әуезі әдемі, қанық және сыңғырлап естіледі.

Таралу аймағы
-------------

Қазақстанның солтүстік жартысын, орман-далалы зонаның далалық және оңтүстік бөлігін мекен етеді. Қазақстанның қалған аумақтарының барлығында - наурыз және қыркүйек-қазанда ұшып өткенде кездестіруге болады. Қысты Қазақстанның оңтүстігінде таман өткізеді, алайда қыс жылы болса, Шығыс Қаспий мағында, соның ішінде Қазақстан аймағында қыстап қалады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Аққанатты бозторғай**
* Позвоночные животные России: Белокрылый жаворонок Мұрағатталған 24 қыркүйектің 2015 жылы.
* Мұрағатталған 14 қаңтардың 2014 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның құстары: жалпы білім беретін мектептің оқушыларына арналған қосымша оқу құралы: ҚР білім және ғылым м-гі ұсынған / Омархан Беркінбай.- Астана: Арман-ПВ, 2010.- 200 б.
**Джорджиньо Греджон Эмил Вейналдум** (нидерл. *Georginio Gregion Emile Wijnaldum*; 11 қараша 1990 жыл, Роттердам) — нидерландылық футболшы, тегі суринам. "Аль-Иттифак" футбол клубы мен Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

"Фейеноорд" футбол академиясының түлегі. Кейін үйіндегілер Амстердамға қоныс аударып, "Спарта" футбол академиясына ауысты. "Спарта" сапында біраз ойнады. Және тез арада клубтың пайдалы футболшыларының біріне айнала бастады. Елдегі "Аякс", "ПСВ", "Фейеноорд" секілді клубтар бірінен соң бірі өздеріне шақырды, таңдауы "Фейеноордқа" түсті. 2007 жылы 17 жасында "Фейеноордтың" негізгі құрамында ойнай бастады.

2011 жылы ПСВ клубына ауысты да, төрт жылдай ойнады. 

2015 жылы "Ньюкасл Юнайтед" клубына ауысты. 

2016 жылы "Ливерпуль" футболшысы атанды.

2021 жылы "Пари Сен-Жермен" клубымен келісім шарт жасасты.

### Халықаралық

Ұлттық құрама сапындағы алғашқы ойынын 2011 жылы өткізді. Алғашқы добын сол жылы 11 қыркүйекте ЕУРО-2012 іріктеу ойынында Сан-Мариноның қақпасына соқты. Бұл ойында Нидерланд құрамасы 11:0 есебімен жеңіске жетті.

Жетістіктері
------------

* Нидерланд чемпионы: 2014/15
* Нидерланд кубогы: 2011/12
* Нидерланд суперкубогы: 2012
* Әлем чемпионатының қола жүлдегері: 2014
* УЕФА Чемпиондар лигасы: 2018/19
* УЕФА суперкубогы: 2019
* Англия чемпионы: 2020

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Вейналдум Ливерпульге өтті
2. ↑  Джорджиньо Вейналдум ПСЖ-ға ауысты

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Қапал ауданы** — 1939-1963, 1970-1997 жылдары болған Қазақ КСР-нің Алматы және Талдықорған облыстарындағы әкімшілік бірлік.

Тарихы
------

Қапал ауданы 1939 жылы Алматы облысында құрылды. Қапал оның әкімшілік орталығы болды. Қапал ауданына Талдықорған ауданынан Березов, Калинов, Қапал және Ленин ауылдық кеңестері, ал Ақсу ауданынан Арасан, Қызылағаш және Суықсай ауылдық кеңестері берілді. 16 қарашада Талдықорған ауданынан қосымша Қоңыр ауылдық кеңесі берілді.

1943 жылы Ақсу және Конезаводский ауылдық кеңестері құрылып, Калинов ауылдық кеңесі Калинин болып өзгертілді.

1944 жылы 15 наурызда Талдықорған облысы құрылған кезде аудан жаңа облысқа берілді.

1945 жылы Березов ауылдық кеңесі Талдықорған ауданына берілді.

1954 жылы Конезаводский, Ленин және Суықсай ауылдық кеңестері таратылды.

1957 жылы Целинный ауылдық кеңесі құрылды.

1959 жылы 6 маусымда Талдықорған облысының таратылуына байланысты Қапал ауданы Алматы облысының құрамына өтті.

1960 жылы 16 ақпанда жойылған Бөрілітөбе ауданының бір бөлігі Қапал ауданына қосылды.

1962 жылы Ақсу ауылдық кеңесі Суықсай ауылдық кеңесі болып өзгертілді.

1963 жылы 2 қаңтарда Қапал ауданы жойылып, оның аумағы Ақсу, Талдықорған аудандары, сондай-ақ Үштөбе қаласына бағынышты аймақ арасында бөлінді.

1970 жылы 4 желтоқсанда Қапал ауданы қалпына келтірілді. Оның құрамына Ақсу ауданының Арасан, Қапал, Қызылағаш ауылдық, Молалы кенттік кеңестері және Талдықорған ауданындағы Калинин, Қоңыр, Целинный ауылдық кеңестері кірді.

1972 жылы Молалы кенттік кеңесі Бөрілітөбе ауданына берілді. Көшкентал және Суықсай ауылдық кеңестері құрылды.

1973 жылы Алажиде ауылдық кеңесі Бөрілітөбе ауданынан Қапал ауданына ауыстырылды.

1977 жылы Бөрілітөбе ауданынан Қапалға Молалы кенттік кеңесі берілді. Алажиде ауылдық кеңесі жойылды.

1986 жылы ауданда 8 ауылдық кеңес (Арасан, Калинин, Қапал, Қоңыр, Көшкентал, Қызылағаш, Суықсай, Целинный) және 1 кент (Молалы) болған.

1993 жылы Калинин ауылдық кеңесі Көктөбе болып өзгертілді.

1996 жылы Көктөбе ауылдық округі жойылды.

1997 жылы 28 ақпанда таратылған Бөрілітөбе ауданының Егінсу ауылдық округі Қапал ауданына қосылды.

1997 жылы 22 сәуірде Талдықорған облысының таратылуына байланысты Қапал ауданы қайтадан Алматы облысына өтті.

1997 жылы 23 мамырда Қапал ауданы таратылды. Сонымен бірге Арасан, Егінсу, Қапал, Қызылағаш, Көшкентал, Суықсай ауылдық округтері мен Молалы кенті Ақсу ауданына, ал Қоңыр және Целинный ауылдық округтері Талдықорған ауданына қосылды.

Халқы
-----

| 1959 | 1979 | 1989 |
| --- | --- | --- |
|  18213 | ▲28293 | ▲28377 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  КСРО Жоғарғы Кеңесінің тізімдемелері. № 10 (994), 1960 ж.
2. ↑  Қазақ КСР. 1986 жылғы 1 қаңтарға әкімшілік-аумақтық бөлінісі
3. ↑  Алматы облысының әкімшілік-аумақтық бөліну тарихы туралы анықтамалық (10 наурыз 1932 ж. — 1 қаңтар 2000 ж.) Мұрағатталған 6 тамыздың 2016 жылы.
4. ↑  Ресей империясы, КСРО халық санақтары
**Алматы** **ауданы** — Алматы облысының 1939-1957 жылдары болған әкімшілік бірлігі. Орталығы – Алматы қаласы.

Тарихы
------

Алматы ауданы 1939 жылы 16 қазанда бұрын әкімшілік жағынан Алматы қаласына бағынышты аумақтан құрылды. Аудан құрамына Белбұлақ, Боралдай, Горно-Октябрь, Камен, Ленин, Кіші Алматы және Фрунзе ауылдық кеңестері енді.

1940 жылы Калинин ауылдық кеңесі Іле ауданынан Алматы ауданына берілді.

1941 жылы Алматы ауданының орталығы Тастақ ауылына көшірілді.

1944 жылы Алматы ауданында Боралдай жұмысшы кенті құрылды.

1950 жылы Ленин ауылдық кеңесінен Ақсай және Үлкен Алматы ауылдық кеңестері бөлініп шықты.

1954 жылы Ақсай ауылдық кеңесі Ленин ауылдық кеңесіне қосылды, ал Боралдай ауылдық кеңесі Ленин және Фрунзе ауылдық кеңестері арасында бөлінді.

1957 жылы 31 қазанда Алматы ауданы таратылды. Үлкен Алматы, Камен, Ленин, Фрунзе ауылдық кеңестері мен Боралдай жұмысшы кенті Қаскелең ауданына, ал Белбұлақ, Горно-Октябрь, Калинин және Кіші Алматы ауылдық кеңестері Іле ауданына берілді  .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Справочник по истории административно-территориального деления Алматинской области (10 марта 1932 г. — 1 января 2000 г.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 тамыз 2016.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 10 шілде 2016.
**Ақшайыр** (лат. *Gnaphalium*) – астралылар тұқымдасына жататын бір, екі, көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Қазақстанда жусанды-сораңды алқаптарда, шабындық жерлерде, аласа тау баурайларында өсетін 6 түрі белгілі. Бұлардың *биіктігі 10–35 см*, сабақтары түбіне қарай қатаң, қалың киіз түкті. Жапырақтары кезектесе орналасқан, жиегі тегіс. Себеттері көп гүлді, масақ немесе қалқан шоғыр құрайды. Гүлдері түтікті, тозаңқаптары ұзынша келеді. *Маусым – тамызда гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді*. Тұқымдары жұмыртқа немесе ұршық тәрізді, сыртын емізікшелер жапқан айдаршасы болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедия, V-том
**Никея** (гр. *Νίκαια*) — қазіргі түрік Изник қаласының орнында орналасқан Кіші Азиядағы ежелгі және ортағасырлық қала.

Қала Изник көлінің жағасында және құрлықтан биік төбелермен шектеледі, бұл қоршау кезінде қаланы қорғауға ең жақсы жағдай жасады. Қабырғалардың биіктігі шамамен 10 м, қабырғаның алдында қазылған терең ор және 100-ге жуық бекініс мұнарасы сенімді қорғанысты қамтамасыз ететін. Никеа тарихындағы, сондай-ақ бүкіл Кіші Азия тарихындағы ең күрделі және бірмәнді емес кезең XI—XV ғасырларға тиесілі болды, сол кезде бұл аймақ гректіктен түріктікке ауыр өзгерістерге ұшырады, ал тұрғындардың көпшілігі тілін, дінін және сана-сезімін мүлдем өзгертті.

1922 жылға дейін Кіші Азиядағы Византия өнерінің ең маңызды ескерткіші - мозаикамен безендірілген Успен шіркеуі сақталды. 1922 жылы оны түрік билігі қиратты. Бүгінде ортағасырлық қабырның да көптеген жерлері қираған. Қазір бұл Ізніктің басты көрнекі жері саналады.

Тарихы
------

Дереккөздер
-----------
**Виша Шура**, сонымен қатар **Юйчи Шулуо** деген атпен белгілі (хот.-сақ. аты: **Viśa' Śūra**, қытайша аты: **Ли Конгдэ**, ？—977), Виша Самбхаваның ұлы. 966-977 жылдары Тунцин ұранымен Хотан патшасы болды. 970 жылға дейін Ли Конгдэ мен оның әскері Қарахан әулетінің астанасы Шуле аймағындағы бірнеше қалаларды басып алып, үлкен жеңіске жетті. Трофейлер арасында әйелдер, балалар, алтын мен жібектен басқа пілдер болды. 971 жылы (Тай-цзу Сүн әулетінің негізін салғаннан кейінгі төртінші жылы) Хотанның ұлттық монахы Цзисян Шуле мемлекетін жойып, би пілді алғаны туралы мемлекеттен хат алып, Сун әулетіне келеді.

Өмірбаяны
---------

Тайвань жазушысы Чжоу Юаньсин 2020 жылдың желтоқсан айында жарық көрген «Хотан ханзадасы» тарихи романы тарихи деректер мен түпнұсқа әдебиеттерді біріктіріп, Дунхуанда бала кезінде ханзада кезінде соғыста қаза тапқанға дейін оқыған Виши Шура туралы баяндайды. Бұл романды жасау үшін автор жеті жыл бойы далалық зерттеулер жүргізіп, тарихи материалдарды оқып, мәліметтер жинаған. Ол: «Тарихты оқығанда, әдетте, Батыс аймақтарға Орталық жазықтар мен ханзу халқының көзқарасы тұрғысынан қарайды, ал мен шығысқа аз ұлттар мен хотандар тұрғысынан қарағым келеді».

|  |
| --- |
| **Хотан билеушісі** |
| Алдыңғы:**Виша Самбхава** | **Виша Шура****966 — 977**(11 жыл билік етті) | Мұрагер:**Виша Дхарма** |
|

Тағы қараңыз
------------

* Юйчи Исэн
* Витарка-вихара

Дереккөздер
-----------

1. ↑  敦煌 出土文书 伯希和编号5538写卷于阗文《尉迟输罗致舅沙州大王 曹元忠 书》
2. ↑  《宋史》卷四百九十《于阗传》
3. ↑  黃錦珠 (2021). *歷史流淌的光影——讀周遠馨《于闐太子》*. 文訊雜誌社. pp. 166-168.. Retrieved 2022-04-16.
4. ↑  *許文貞* 遙寫于闐太子 周遠馨用小說回溯西域史. *tw.news.yahoo.com* (21 қаңтар 2021). Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 қазан 2022.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 16 сәуір 2022.
**Роберто Перейра** (итал. Roberto Maxilimiano Pereyra; 1991 жылы 7 қаңтарда Сан-Мигель-де-Тукуман қаласында Аргентинада туылды) — аргентиналық футболшы, «Ювентус» футбол клубының вингері.

Клубтық мансабы
---------------

### Ривер Плейт

Роберто — «Ривер Плейт» футбол академиясының тәрбеленушісі. 2009 жылы 16 мамырда алғаш рет негізгі құрам үшін «Уракана» клубына қарсы ойнады. 2009/10 маусымда 15 матч өткізіп, негізгі құрам ойыншысы атанды.

### Удинезе

2011 жылы 30 тамызда Роберто италияндық «Удинезе» клубына көшіп, 5 жылдық контракқа қол қойды. Трансфер құны 2 млн.еуро болды. 29 қыркүейкте Еуропа Лигасында алғаш матчын «Селтик» клубына қарсы алғаш ойынның көрсетті. 2012 жылы 28 қаңтарда «Ювентусқа» қарсы матчта А Сериясындағы алғаш матчын өткізді, алаңға Маурисио Исланы ауыстыра отырып кірді. Перейраның ойыны бас бапкерді өте таңғалдырып, Роберто алаңға жиі шығатын болды. 29 сәуірде «Лацио» клубына қарсы ойында, Перейро «Удинезе» үшін алғаш матчын өткізіп, 2:0 есебімен жеңуге көмектесті. 18 қарашада Парма клубының қақпасына гол тығып, 2012/13 маусымындағы алғаш голды соқты.

### Ювентус

2014 жылы жазда Роберто жалға беру бойынша 1,5 млн.еуроға «Ювентусқа» көшіп кетті. Егер Ювентус оны сатып алса, тағы да 14 млн.еуро төлейтін шартқа отырды. 

### Ұлттық құрама

Перейра 2011 жылы Аргентинаның жастар құрамасына шақырылып, жастар әлем чемпионатына Колумбияға барды. Ол барлық топтық матчтарда (Мексика, Солтүстік Корея, Англия) алаңда болды. 1/8 финалда Египетқа қарсы ойынды дисквалификация үшін жіберіп алды. Бірақ 1/4 финалда Португалияға қарсы ойында негізгі құраммен шықты.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* soccerway сайтында профильі
**Михал Кадлец** (чех. *Michal Kadlec*; 13 желтоқсан 1984 жыл, Вишков, Чехословакия) — чехиялық футболшы, қорғаушы. 1996 жылғы Еуропа чемпионатының вице-чемпионы — Мирослав Кадлецтің ұлы.

Карьерасы
---------

2008, 2012, 2016 жылдары Еуропа чемпионатына қатысқан.
"Кайзерслаутерн" және "Словацко" клубтарының түлегі. 

2001 жылы кәсіпқой карьерасын "Словацко" клубында бастап, тұңғыш ойынын "Баник" командасына қарсы өткізді. 2005 жылы Праганың "Спарта" клубына ауысып, қатарынан екі маусым Чехия чемпионы атанды.

2008 жылы Германияның "Байер 04" клубына ауысты.

2013 жылы Түркияның "Фенербахче" футболшысы атанды.

2016 жылы Чехияға оралып, "Спарта" сапына қайтадан келді.

Жетістіктері
------------

### Спарта (Прага)

* Чехия чемпионы (2): 2004/05, 2006/07
* Чехия кубогы (3): 2005/2006, 2006/2007, 2007/2008

### Фенербахче

* Түркия чемпионы: 2013/14
* Түркия суперкубогы: 2014

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
* Статистикасы(қолжетпейтін сілтеме)
**Арманд Дуглас Хаммер** (ағылш. *Armand Douglas Hammer*; 28 тамыз 1986, Лос Анжелес, Калифорния, АҚШ) — америкалық актер. 

Дэвид Финчердің «Әлеуметтік желі» фильміндегі Кэмерон және Тайлер Уинклвосстар егіздерінің рөлімен және Гора Вербински «Жалғыз рейнджер» фильміндегі Джон Рид рөлімен танымал. 

Хаммер Лос-Анжелесте туды. Оның әкесі - Майкл Арманд Хаммер, ірі бизнесмен, арғы әжесі, орыс Ольга Вадина әртіс және әнші, ал арғы атасы - танымал миллионер Арманд Хаммер. 

2010 жылдан бастап ол Элизабет Чемберс, әртіс және журналистпен отбасын құрған.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Арми Хаммер (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
**Фань Бинбин** – Қытай актрисасы, әнші. 

1981 жылы 16 қыркүйекте Шаньдун провинциясының Циндао қаласында дүниеге келген. Сол провинцияның Яньтай қаласында өскен. №1 Яньтай орта мектебін, Се Цзинь шанхай жұлдыздар мектебін және Шанхай театр академиясын тәмамдаған. 

1997 жылы Тайван телевизиялық «Принцесса Жемчужина» комедиясындағы рөлі арқасында жұлдыз дәрежесіне ие болды. 2007 жылы өз студиясын ашады. Сонымен қатар өнер мектебін де ұйымдастырады. Мектепті ата-анасының басқаруына береді. 2004 жылы «Сто цветов» сыйлығында ең үздік әйел рөлі үшін марапатталады. 2007 жылы екінші кезекті ең үздік рөл үшін *«Алтын жылқы» кинофестивал сыйлығы*н иеленеді.

Дереккөздер
-----------
Өзен
**Өзен алабы** — жер беті және жер асты арқылы (*топырақ және тау жыныстар қабаттары арқылы*) жалпы су ағындары жеке өзенге немесе өзен жүйелеріне келіп қосылатын, өзенге су жиналатын жер бетінің белгілі бір аймағы.

Толығырақ
---------

Өзен алабы:

* ағынды;
* тұйық.

Кейде *"су жиналатын алап"* деп те аталады. Әрбір өзен алабы жер беті және жер асты (топырақ, таужыныстар қабаттары) арқылы су жиналатын алаптарға бөлінеді. Әрбір өзеннің су жиналу алабы басқа өзеннен *суайырық* арқылы бөлінеді. Өзен алабы өзінің ауданы, биіктік белдемі мен таралуы, орташа биіктігі, ені, еңістігі арқылы сипатталады. Өзен алабы ағынды және тұйық болып ажыратылады. Басқа өзен жүйесімен, мұхиттармен байланыспайтын өзен алабы тұйық алапқа жатады (Каспий, Арал теңіздеріне құятын өзендер). Өзен алабының пішіні, мөлшері, географиялық орны, жер бедері геологиялық құрылысына байланысты әр түрлі болып келеді. Ең ірі өзен алабы Оңтүстік Америкадағы Амазон алабы (ауданы 7,2 млн. км²). Қазақстандағы ірі өзендердің өзен алабының ауданы Ертісте 1643 мың км², Сырдарияда – 462 мың км², Жайықта – 237 мың км², Іле өзенінде 140 мың км².

Өзен алабының су беру мүмкіндігі
--------------------------------

Өзен алабының су беру мүмкіндігі (*Водоотдача речного бассейна*) — белгілі бір уақыттағы өзен алабының су беру көлемі. Ол — алқаптағы жиналған судың белгілі уақытта жерге сіңгеннен кейінгі қалған айырмасына тең болады (*тәуліктік, онкүндік және т.б. болып бөлінеді*).

Өзен алабы
----------

Өзен алабының ұзындығы (км) — өзеннің сағасынан алаптың ең шалғай нүктесіне дейіңгі түзу қашықтық.

Тағы қараңыз
------------

* Өзен;
* Өзен аңғары;
* Өзен жүйесі;
* Өзен бастауы;
* Өзен сағасы;
* Өзен еңістігі;
* Өзен желісі;
* Өзен жүйесі;
* Өзен иректілігі;
* Өзен ирелеңі;
* Өзен көлігі;
* Өзен суының тартылуы;
* Өзен эрозиясы;
* Өзендердің бөлінуі;
* Өзендердің қоректенуі;
* Өзенді ілестіру;
* Өзеннің бас жары;
* Өзен жайылмасы;
* Өзен аралығы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002.
2. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Шыңғыс Уәлиұлы Уәлихан**  (1811, Уәли ханның Сырымбеттегі ордасы – 1895, Сырымбет қонысы) – Көкшетау округінің аға сұлтаны, Абылай ханның немересі, Уәли ханның ұлы, Шоқан Уәлиханның әкесі. Полковник және Батыс Сібір мен Солтүстік Қазақстанның қоғам қайраткері.

Өмірбаяны
---------

Ауыл мектебінен бастауыш білім алған соң, шешесі Айғанымның айтуымен Омбы әскери училищесінде білім алған. Училищені майор шенінде бітіріп, Аманқарағай (1834 – 44), Құсмұрын (1844 – 53), Көкшетау (1857 – 68) округтерінің аға сұлтаны болған. 1853 – 57 ж. Омбы облысы Сібір қазақтары басқармасында кеңесші болды. Қазақтардың қалыптасқан қоғамдық және шаруашылық тұрмыс-салтын қайта құруға ат салысты. Кенесары Қасымовтың ұлт-азаттық қозғалысына қолдау көрсетті. Уәлиханов оқу-ағарту және ғылымның рөлін жоғары бағалады, ғалымдармен, саяхатшылармен, декабристермен жақын қарым-қатынас орнатып, Орыс географиялық қоғамының ғалымдарына қазақ халқы мен даласы жөніндегі ғылыми, этногр. материалдар жинауға көмектесті. Уәлихановтың жинаған жәдігерлері мен мәліметтері Мәскеудегі көрмеге қойылып, С-Петерургте өткен шығыстанушылардың 3-Конгресінде көрсетілді. 1868 ж. полковник шенінде отставкаға шықты. Этнографиялық топтама үшін жинаған жеке заттары Мәскеу, Санкт-Петербург, Омбы және Гамбург мұражайларында сақтаулы. Қалтқысыз қызметі үшін Ресейдің бірнеше орден, медальдарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Виша Самбхава** (хот.-сақ. аты: **Viśa' Saṃbhava**, қытайша: 尉遲僧烏波, дәстүрлі түрде 尉遲僧烏波, мысалы. 尉迟僧乌波, пиньинь *Ючи Сенгвубо*, досым. *Ючи Сенубо*; Уэйд-Дайлс транскрипция жүйесі: **Yü-ch῾ih Sêng-wu-p῾o**; қытай атауы: **Ли Шэнтян**, қытайша: 李聖天 пиньинь *Lǐ Shengtiān*, досым. *Ли Шэнтян*; Уэйд-Дайлс транскрипция жүйесі: **Ли Шэнг-тёен**; 962, 966 немесе 967 ж. өлген) – 912-962, 966 немесе 967 жылдар аралығындағы Хотан патшасы. Тақтаның ұраны — Тунцин (қыт. 同慶, жарық. «жалпыға ортақ мереке»).

Ол Гуйи уезінің бірінші губернаторы Цао Ицзинь екінші қызына үйленді; олардың әкесі қайтыс болғаннан кейін Хотан патшасы болған Виша Шура деген ұл туды. Неке дипломатиясының тағы бір әрекетінде Цао Йижиннің немересі Цао Яньлу Самбхаваның үшінші қызына үйленді.

|  |
| --- |
| **Хотан билеушісі** |
| Алдыңғы:**Виша Кирти** | **Виша Самбхава****912 — 966**(54 жыл билік етті) | Мұрагер:**Виша Шура** |
|

Тағы қараңыз
------------

* Юйчи Исэн
* Витарка-вихара

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Index of Personal Names in: Buddhism in Central Asia I. *brill.com* (2020). Тексерілді, 20 наурыз 2022.
2. ↑  Желобов Д. С. Ли Шэнтян: ортағасырлық Хотандағы Қытай саяси дәстүрін қабылдау // Қытай: тарих және қазіргі заман: VII халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары Екатеринбург, 17-19 қазан 2013 ж. — Екатеринбург: Орал университетінің баспасы, 2014. — 98-103 беттер, 100 бет.
**Черчен адамның мумиясы** — ақшыл терісі мен сұр шашы бар адамның мумиясы. Биіктігі шамамен 2 метр. Ол өз атын өзі табылған Черчен қаласының атауынан алды. Ғалымдардың айтуынша, бұл әлемдегі ең жақсы сақталған мумия.

Черчен адамы шамамен 3000 жыл бұрын өмір сүрген. Кезде жасы 50-дей қайтыс болған. Түрлі түсті халат пен шалбар киген. Беті татуировкалармен жабылған. Археологтар оны өз тайпасының көсемі деп болжайды, өйткені оның жанында 10 түрлі бас киім, ер-тоқым, аттың бас сүйегі және тұяқ жерленген. Осы олжалардың көмегімен біз адамдардың қазірдің өзінде атқа мініп, ұзақ жолды жүріп өткенін білдік.

Черченнің қасынан үш әйел табылды, олардың әрқайсысының ұзындығы шамамен 180 сантиметр, ер адаммен бірдей түсті киім киген. Олардың шаштары өрілген, бастары күрделі бас киімдермен безендірілген. Сондай-ақ қабірден кепенге оралған үш айлық баланың мумиясы табылды. Қойдың жастығына бала жатты, көз алдында көк тастар жатыр. Оның жанынан қойдың емшегі бар мал мүйізінен жасалған бөтелке табылды. Теріден баланы жерлеу алдында ысқылаған майдың іздері табылған.

Тағы қараңыз
------------

* Тарим мумиялары
* Юечжа
* Инпань адамы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Dolkun Kamberi* The Three Thousand Year Old Charchan Man Preserved at Zaghunluq: Abstract Account of a Tomb Excavation in Charchan County of Uyghuristan — Sino-PlatonicPapers. — 1994 Т. 44.
2. ↑  Mallory, J. P. (2000), *The Tarim Mummies: Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West*, Thames & Hudson
3. ↑  Загадочные мумии Древнего Китая — Альтернативный взгляд Salik.biz.  salik.biz. Тексерілді, 29 ақпан 2020.

Сілтемелер
----------

* Ежелгі Қытайдың жұмбақ мумиялары
**Салалас құрмалас сөйлем** — құрамындағы жай сөйлемдері салаласа байланысқан құрмаластың түрі. Салалас құрмалас сөйлем баяндауыштары тиянақты тұлғада келіп, бір-бірімен тең дәрежеде байланысады. Салалас құрмалас сөйлемнің жай сөйлемдері өзара мағыналық тұтастықта болып, интонация (жалғаулықсыз) және жалғаулық шылаулар арқылы байланысады. Жалғаулықсыз (іргелес байланысқан) салалас мезгілдес, себептес, қарсылықты, түсіндірмелі, шартты, салыстырмалы түрлерге жіктеледі. Салалас құрамындағы жай сөйлемдерді бір-бірімен байланыстыратын жалғаулық шылауларға қатысты салалас құрмалас сөйлемдер бірнеше топқа бөлінеді: мезгілдес (Мысалы, Құнанбай Ұлжанның қасына барды да, Мәкіш бен Абайдың жүзіне қарады (М.Әуезов)), себептес (Оның бұл сөзді не үшін егіле айтқанын Тайман сезген жоқ, өйткені ол Сәуленің өзінің болашақ келіні екенін білмейтін-ді (Ә.Әбішев)), қарсылықты (Алыстан әлдекімдердің күбірлеген дауысы естіледі, бірақ қай жақтан естілетінін шамалай алмаймын (С.Мұқанов)), талғаулықты (Бұл істің шындығын не көзімен көрген айтар немесе құлағымен есіткен айтар (Ә.Әбішев)), кезектес (Нұрғали біресе Тәкеге қарап кіжінеді, біресе Аманға қарап мүләйімсиді (Ғ.Мұстафин)).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9
**Люк Каннингем Уилсон** (ағылш. *Luke Cunningham Wilson*, 21 қыркүйек, 1971) —— америкалық актер, Оуэн Уилсон мен Эндрю Уилсонның кіші бауыры. «Бриллиантовый полицейский», «Алекс и Эмма» және Риз Уизерспунмен түскен «Блондинка в законе» фильмдерінің арқсында танымал атанған.

Өмірбаяны
---------

Люк Уилсон 1971 жылы Далласта туған. Отбасындағы ең кіші бала. Ағаларымен бірге өзін актерлық карьерада сынап көруді жөн көреді. 1994 жылы «Бутылочная ракета» фильмінде түседі. 1999 жылы «Бриллиантовый полицейский» фильмінде Карлсонның рөліне ие болады. 2001 жылы «Блондинка в законе» комедиясында Эммет Ричмондтың рөлімен танымал атанады. Кейін «Семейка Тененбаум», «Старая закалка», «Алекс и Эмма» фильмдерінде түсе бастайды. 2002-2005 жылдар аралығында «Шоу 70−х» телесериалында рөлді иеленеді. 2007 жылы «Вакансия на жертву» триллерінде түседі. Люк Уилсон Frat Pack- күлкілі актерлер группасының мүшесі болып саналады. Оған Оуэн Уилсон, Бен Стиллер, Джек Блэк, Винс Вон және Уилл Феррелл актерлері де кіреді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Люк Уилсон**
* Люк Уилсон (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
Красовский Николай Николаевич
**Красовский Николай Николаевич** (07.09.1924 жылы туған, Свердловск) – механика мен басқару процестері саласындағы совет ғалымы, КСРО ғылым академиясының академигі. 1954 жылдан КОКП мүшесі. Урал политехyникалық институтын бітірген (1949). 1957 жылдан осы институттың, 1959 жылдан Урал университетінің профессоры. 1970 жылдан КСРО ғылым академиясының математика және механика институтының директоры. Негізгі еңбектері қозғалыстың орнықтылық теориясы мен басқару жүйесінің динамикасына арналған. Ол Ляпуновтың функциялар методын жетілдірді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
Әлем мемлекеттерінің заманауи ұшақ тасығыштары
**Ұшақ тасығыш** — ұшақтарды, тікұшақтарды қондырып алып жүретін аса қуатты, ірі соғыс кемесі, авиацияның жылжымалы базасы. Ол ұзақ мерзім бойы мұхит пен теңіз кеңістіктерінде еркін жүзіп жүре алады, әрі ұрыс жүргізуге арналған. Ол өзіндегі ұшақтардың ұшып шығуын, қайта келіп қонуын қамтамасыз ете алады. 

Қазіргі заманда оларды соққы беретін, сүңгуір қайыққа қарсы және атом ұшақ тасығыштары деп бірнеше түрге бөледі. Ұшақ тасығыш бортында ядролық оқ-дәрінің көптеген түрі сақталады. Ұшақ тасығыштар 1-дүние жүзілік соғыста (1914-18) қолданылды. 2-дүние жүзілік соғыста (1939-45) ол АҚШ, Жапония, Ұлыбритания флоттарының соққы беретін басты күші болды. Ракета қаруы дамып отырған қазіргі жағдайда ұшақ тасығыш өзінің маңызын жойып келеді, алайда оны америкалық мамандары әзір қарулы күш құрамынан шығаруға болмайды деп есептейді. Алайда қазіргі таңда кемеге қарсы қолданылатын **Циркон** зымырандарының шығуына байланысты бұл кемелерді қорғау үшін көп қаржы жұмсалуда.

Қазіргі кезде әлемде осы санаттағы 47 кеме бар.Оның ішінде 11 кеме АҚШ-қа тиесілі,екі-екіден Үндістанға,Ұлыбританияға,Қытайға,біреуі Ресейге және Францияға, қалғаны басқа елдерге тиесілі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001
**Миранда Мэй Керр** (ағылш.Miranda мамыр Kerr,туғ.20 сәуірде 1983,Сидней) — австралиялық супермодель,Victoria's Secret-тің періштелерінің бірі болып саналады.

### Өмірбаяны

Миранда Мэй Керр Сиднейде туды, бірақ Ганнеда қаласында өсті (Жаңа Оңтүстік Уэльс).Ода француз,филиппин,шотландық пен ағылшан тамырлары бар.Миранда Victoria’s Secret-те бірінші австралиялық әйел болып, Portmans компанияның тұлғасы болды.Керр сәнді индустрияда 1990 жылдардан әйгілі болып кетті (Australian nation-wide model search-тегі жеңістен кейін).Миранданың карьерасы Эрик Себан-Мейер фотографымен Ober Jeans Paris-ке арналған 2004 ж жасалынған жарнамалау науқаныдан басталды.

Данқтылықты Миранда Керр Billabong компаниясымен ынтымақтастықтан кейін алды. Содан ол азиялық пен австралиялық базарында жұмыс істеп, кейін Нью-Йоркқа шақырылды. 2004 жылы *Next* компаниясына шартқа қол қойды.Сол уақыттан бастап,ол бірнеше *«Baby Phat», «Levi’s», «Betsey Johnson», «Rock and Republic», «Blumarine Swimwear», «L.A.M.B.», «Voodoo Dolls», «Neiman Marcus», «Roberto Cavalli», «Maybelline»* сияқты әйгілі брендтермен жұмыс істеуге бастады.
Бірақ ең үлкен табыс оған Victoria's Secret компаниясымен шартқа қол қойғаннан кейін келді
Оның суреттері бірнеше *«Harper’s Bazaar Australia», «Sunday», «Rolling Stone Australia magazine», «Elle Mexico magazine», «GQ Germany magazine», «Instyle», «Vogue Espana», «Vogue Italia», «Elle Korea», «Numero», «Glamour», «Vogue Australia», «Elle UK», «Harper’s Bazaar UK», «Vogue Turkey», «Vogue Indonesia»* сияқты журналдарда шықты.
Ол сондай-ақ *«Balenciaga», «Prada», «John Galliano», «Lanvin», «Loewe», «Chanel», «Viktor&Rolf», «Cristian Dior», «Stella McCartney», «Miu Miu»* сияқты дизайнерлермен жұмыс істеді.Миранда Керр *«Pirelli Calendar 2010»* күнтізбесіне және *«XOXO Spring/Summer 2009 collection»* каталогына түскен.
Ал 2009 ж қазаныңда Миранда өзінің Kora Organics деген органикалық косметикасын шығарды.

2013 жылдан бастап, Миранда *«Victoria's Secret»* періштесі болып саналмайды.
**Шәңкіш** (→ **Шәңгіш**) (лат. *Viburnum*) – байсаттар тұқымдасына жататын бұта немесе аласа ағаш.

Сипаты
------

Биіктігі 1,5 — 4 м-ге жетеді. Сабағының қабығы ақшыл сұр түсті, тілініп кеткен, онда тықыр жас бұтақтары орналасады. Жапырақтары жалпақ, сопақша, кейде дөңгеленіп келген. Гүлдері қос жынысты, шет жағындағы гүлдері тұқымсыз болады, шатырша-қалқанша гүлшоғырын құрайды. Аталығының саны — бесеу, жатыны бір ұялы. Тостағанша жапырақшалары 3 не 5 тісті, күлтелері қоңырау тәрізді, ақ немесе қызыл түсті. Жәндіктермен тозаңданады. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жеміс салады. \* Жемісі — қызыл түсті сүйекше. 

Дүние жүзінде қоңыржай және субтропиктік аймақтарда, негізінен Еуразия мен Солтүстік Америкада өсетін 200-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарындағы жалпақ жапырақты және аралас ормандарында, бұлақ, өзен-көл жағалауларда, сайлы, батпақты жерлер мен тау беткейлерінде 1 түрі — кәдімгі шәңкіш кездеседі.

Күтімі
------

Ерекше күтімді қажет етпейді, бақтың кез келген топырағында өсе береді. Өсімдіктің барлық түрінің артық бұталарын гүлдеп болған соң кесіп тұру керек. Гүлінің орнына күзге таман қып-қызыл жемістері пайда болады.

Көбейтілуі
----------

Тұқымы арқылы көбейтуге болады. Бірақ оңай, әрі тиімді жолы қалемше және түбінен өсіп шыққан жас көшеттерін бөлу арқылы көбейту.

Емдік қасиеті
-------------

Дәрілік мақсатқа өсімдіктің қабығын, жемісін, гүлін жинайды. Құрамында — вибурнин глюкозиді, валериан, илік заттар, шайыр және органикалық қышқылдар, ал жемісінде қант, илік заттар бар. Олар халық медицинасында кеңінен қолданылады:

* Қабығынан алынған тұнба қан тоқтады, қан тамырларын тарылтады, жүйкені тыныштандырады. Жемісі жүрекке әсер етеді, несеп айдайды, өт жүргізеді, қабынудан қорғайды және жараларды жазады.
* Қысқы қатты аязда түсіп қалған жемісі жеуге жарамды болады. Сонымен қатар тер шығаратын, құстыратын, іш жүргізетін дәрі есебінде және асқазан қышқылы кемігенде емдеуге болады. Жемістерін балмен қосып қайнатып, жоғары тыныс жолдары мен өкпе қабынғанда, деміккенде, іш өткенде, бауыр ауырғанда, дене сарғайғанда, дауыс қарлыққанда пайдаланады.
* Гүлдеп тұрған бұтақтарының қайнатындысын қақырық түсіру үшін қолданады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.
2. ↑  Қ 74 Құлжабаева Г. Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. — Алматы, 2011. — 16 б.; ISBN 978-601-7237-31-8.
3. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.
**Метаадам** (ағылш. *Metahuman*) — DC комикстері мен DC ғаламында суперкүштерге ие жеке тұлға. Бұл термин Марвел ғаламындағы мутант, бейадам, мутация және Wildstorm және Ультимейт Марвел ғаламшарындағы адамнанкейінгі (posthuman) терминдерімен синоним болып табылады. DC Comics-те бұл термин табиғаты бойынша ғарыштық, мутанттық, ғылыми, мистикалық, шеберлік немесе технологиялық сипаттағы әдеттен тыс қуаттары мен қабілеттері бар кез келген адамға немесе адамға ұқсас болмысқа сілтеме жасау үшін көп жағдайда еркін қолданылады. Олардың маңызды бөлігі «метаген» деп аталатын генетикалық нұсқамен туылған қалыпты адамдар болып табылады, бұл олардың кездейсоқ апаттар немесе қатты психологиялық күйзелістер кезінде күштер мен қабілеттерге ие болуына әкеледі.

Бұл терминді алғаш рет 1986 жылы автор Джордж Р.Р. Мартин суперқаһармандарға сілтеме ретінде алдымен Superworld *рөлдік ойын жүйесінде* , содан кейін оның Wild Cards романдар сериясында қолданған.[  ]

DC комикстері
-------------

Бұл термин алғаш рет «ДС Comics Invasion» фильмінде Доминаторлар деп аталатын жат планеталықтардың жалған нәсіліне қолданылды. 1988 жылы шағын сериясы Доминаторлар бұл терминді «ойдан шығарылған адамдық қабілеттері» бар Жер планетасының кез келген тумасы үшін пайдаланады. «*Мета-*» префиксі жай ғана «*артында*» дегенді білдіреді, адам шегінен тыс күштер мен қабілеттерді білдіреді. Метахуман сонымен қатар материяны ақылмен жылжыту қабілетін білдіретін «Ағымдағы потенциал» деп аталатыннан асып кеткен адамға қатысты болуы мүмкін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Burlingame* The Flash: What are Metahumans?  (ағыл.). *Comicbook.com* (4 October 2014). Тексерілді, 23 шілде 2016.
2. ↑  The Flash: What are Metahumans?  (ағыл.). *Comicbook.com*. Тексерілді, 24 қараша 2022.
3. ↑  the definition of meta-. *Dictionary.com*. Тексерілді, 23 шілде 2016.
**Қазақстандағы қазіргі бессайыс** - 1954 ж. дами бастады. Оның бастамасы және ұйымдастырушысы Қазақ ДТИ жеңіл атлет кафедрасының аға оқытушысы П. Чулок болды.

  

Қазіргі бессайыстың жаңалықтары мен өзіне тән ерекшеліктері спорттың өзге түрлері өкілдерінің назарын аударды. Жаттықтырушы П. Радуенконың басшылығымен "Д" ерікті спорт қоғамының тирінде пистолеттен атумен жүйелі шұғылдану басталды. А. Мысенконың басшылығымен ипподромда ат спортының "әліппесімен" танысу жүрді. 1954 ж. сәуірде республикалық ипподромның, "Д" Ерікті спорт қоғамы тирінің және ДШ-ның бассейнінің базасында Орта Азия республикалары мен Қазақстанның спортына қатысу үшін алғашқы 1955 ж. жазында өткізілді. Оған Алматыдан екі және Шымкент облысынан бар, нәбері үш команда қатысады. Республиканың алғашқы чемпионаты ОҚО-ның өкілі Аттила Кубаев болды. Оның нәтижесі - 4052 ұпай. 1955 ж. тамызда Дондағы Ростовта Қазақстанның құрама командасы КСРО біріншілігіне алғаш рет қатысты. КСРО халықтарының 1-спартакиадасы мен VIII бүкіл Қазақстандық спартакиадаға дайындалу кезеңінде қазіргі бессайыс бойынша жұмыстар едәуір жанданды. 1956 ж. наурызында бессайыстың түрлері бойынша байқау және классификациялық жарыстар жиіледі. Ал сәуірден бастап қ.б-тың толық бағдарламасы бойынша календарлық жарыстың саны да көбейді. Қазақстанның құрама командасы Алматы біріншілігіне, Қазақстан-Қырғызстан матчының кездесулеріне және VIII Бүкіл Қазақстандық спартакиадаға қатыса бастады. Спортшылардың нәтижелерінде едәуір ілгерушілік болды. Спорттық биіктікті Аттила Кубаев, Василий Коновалов, Анатолий Ким және Б. Елғондиев  секілді төрт спортшы бірден бағындырды. Олар алғашқы СШ-лері болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3
**Сайран Балкенұлы Бұқанов** – 1950 жылғы тамыздың 19 жұлдызында, Қостанай облысы Ленин ауданына қарасты Карл Маркс атындағы ауылда дүниеге келген. Қазақстан Еңбек Ері.

Биография
---------

Уақ тайпасынан шыққан.

1973 жылы агроном мамандығы бойынша Целиноград ауыл шаруашылық институтының Қостанай филиалын бітірген. Қызмет жолын «Боровской» совхозында қарапайым агроном жұмысынан бастаған. 
Әскерде қызмет еткен соң, ол «Тенизовски» совхозында агроном қызметін атқарды, содан кейін 1976 жылдан бастап 1980 жылға дейін, «Ақсуат» совхозында бас агроном болым жұмыс жасады. Ал 1982 жылдан 1984 жылға дейін осы кәсіпорынды басқарды. 
1984 жылы маусым айында «Харьков» астық фермасына директор болып аударылды. 
1997 жылы «Харьков» астық фермасы, Қостанай облысы «Қарқын» Меңдіқара ауданы ЖШС атауына ауыстырылды. Сайран Бұқанов директоры болып сайланды.
Бүгінде «Қарқын» астық өсіріп, ет және сүт өндірісімен айналысады. «Қаркенді» басқарған жылдар ішінде Сайран Бұқанов өндірістік үрдісті жетілдіру, өнімнің сапасын арттыру, жер ресурстарын сақтау және материалдық базаны нығайту саясатын жүргізіп келеді. Соңғы жылдары кәсіпорын жаңа техникалармен жабдықталып, қамтылды.

Жетістіктері
------------

• «Герой Труда Казахстана» атауы 2009 жылы берілді. Ерекше білгімен Золотая Звезда және Отан ордены
• 1999 «Құрмет» ордены
• Мерейлі медаль «50 лет Целине»
• «Парыз» республикалық байқауының лауреаты
• Ұлттық экономикалық палатасы алтын медаль «Союз «Атамекен»
• Мендіқара ауданының құрметті азаматы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Дәйкенов Темірболат* = Уақ шежіресі / Омаров Асан, Смайылов Ермұханбет — 2. —  Астана: Фолиант, 2021. — 992 б. — 1000 таралым. — ISBN 978-601-338-848-9.
2. ↑  [alashainasy.kz]

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Еңбек ерлері ел ішінде танылады Мұрағатталған 2 наурыздың 2017 жылы.
* САЙРАН БҰҚАНОВ: «Кей азаматтардың түлкібұлаң тірлігі жанға батады» Мұрағатталған 8 маусымның 2017 жылы.
Қанды жөтел 
**Қанды жөтел** (кейде Қанды қақырық, ағылш. *bloody cough*, немесе **гемоптизис** (лат. *Hemoptysis*) — жөтелгенде қанның қақырық аралас түкірікпен көп мөлшерде шығуын айтамыз. Өкпеден қан кетуді де осылай атайды. Қанды жөтел өкпе туберкулезінде ең жиі кездеседі, бұндай жағдай бронхоэктаз ауруында,өкпе абсцессі мен гангренасында, өкпенің өатерлі ісігінде де болуы мүмкін. Кей кезде өкпеде қан іркілгенде және өкпе инфарктісінде де қақырықпен қан түсетінін ұмытпау қажет. Бұндай жағдай кейде жүрек сырқаттарымен де байланысты болады.

Өкпеден қан кетуіне толық көз жеткізу үшін, қанның қақырыққа ауыз қуысынан,көмекейден,мұрыннан түсуі де мүмкін екенін есте ұстаған дұрыс. Ол үшін алдымен ауыз қуысын тыңғылықты қарап тексеру керек. Кейде өкпеден кеткен қанды асқазаннан кеткен қаннан ажырата білу қиынға түседі. Асқазаннан аққан қан қоңыр түсті, тағам қалдықтарымен араласып түседі. Ол қышқылдық реакция береді. Ал,өкпеден қан кеткенде алқызыл түсті, ауа көпіршіктерімен араласып, реакциясы сілтілі, жөтелмен қатар жүреді. Алқызыл түсті қан түкіру өкпе туберкулезінде, бронхогенді ракта, бронхоэктаз, сол сияқты актиномикоз ауруларында жиі кездеседі.

Крупоздық пневмония ауруының II кезеңінде қанның түсі эритроциттердің ыдырауына және гемосидерин пигментінің түзілуіне байланысты тотықтың түсіндей болып тұрады. Өкпе инфарктында алғашқы 2-3 күнде қан алқызыл, сонан кейін 7-10 күннен кейін қанның түсі өзгере бастайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айтбембет Б.Н. Ішкі ағза ауруларының пропедевтикасы.Оқу құралы.-Алматы:"Кітап" баспасы,2005.-568бет.
**Вадим Баян** (шын есімі Владимир Иванович Сидоров) (1880, Бердянск—1966, Мәскеу) — орыс ақыны, жазушы, драматург.

Өмірі
-----

Таврия губерниясы, Бердянск уезі, Нововасильевка ауылында агрономдар отбасында дүниеге келген. Мелитопольск уезіндегі училищені тәмамдаған.

Қызметі
-------

1906 жылы Симферопольге көшіп келіп, типографияда корректор болып жұмыс істейді. «Вселенная на плахе» (1919—1920), «По мостовой тысячелетий» (1922), «Маяковский в первой олимпиаде футуристов» атты еңбектерімен атағы шыққан. 1908 жылы Мелитопольде оның «Сжатая лента» Роман (өлең) кітабы жарық көреді (1905—1908). 

1917 жылғы революция және азамат соғысы кезінде әдеби қоғамның негізін құрайды. Жас ақындарға, соның ішінде Борис Поплавскийге көмектеседі. 1919 жылы «Радио» атты кітабы жарық көреді. Өмірінің соңғы 15 жылында суретші-көркемдеуші болып қызмет атқарады. 

1966 жылы Мәскеуде қайтыс болады, Ваганьков зиратында жерленген.

Дереккөздер
-----------
**Қобыланды Батыр жыры**—қазақ халқының қаһармандық жыры. Бұл халық ауыз әдебиетінің керемет туындыларының бірі.Негізгі мазмұны—шет ел басқыншыларынан елді қорғау, осы жолда асқан ерлік көрсеткен ер азаматтардың батырлық істерін көрсету. Көркемдік биік қасиеттері жағынан дүниежүзіндегі халықтардың белгілі батырлық эпостарының қатарында тұрған шығарма.«Қобыланды батыр» жырының ең көне түрі бізге жетпеген,өйткені жырды жырлаған ақын,жырау-жыршылар өзі өмір сүрген дәуір тұрғысынан толықтырып,өңдеп отырған.Сондықтан «Қобыланды батыр» жыры көп нұсқалы жыр болып саналады. «Қобыланды батыр» жырын жинау тек 19 ғасырда ғана қолға алынды. Жырдың бізге 29 түпнұсқасы жеткен.Осы 29 нұсқасының 26-сы Қобыланды батырдың ерлігі жайында жазылса, ал қалған 3 нұсқасы Қобыландының балалары Бөкенбай мен Киікбай батырлар туралы жазылған.«Қобыланды батыр» жырының заңды жалғасы болып есептелетін Қарлыға қыздың достығы,махаббаты,ерлік істері жайында тағы бір жыр бар. Бұл нұсқалардың көбісі кейінгі кезде жинақталған. Осы нұсқалардың барлығы да оларды алғаш хатқа түсіріп,оны жырлаған ақын-жыраулардың аттарымен аталған.Бұл нұсқалардың көпшілігі бұрыннан белгілі,халық арасына кең тараған болып есептелген, ғалымдар азды-көпті зерттеген жырлар.Кейінгі кезге дейін белгісіз болған-Дәулетше нұсқасы. Жыр Марабай нұсқасына ұқсас. Бұл жырдың 1884 жылы араб әрпімен жазылған түпнұсқасы Қазан мемлекеттік университетінің кітапханасында сақтаулы тұр.1860 жылы қазақтың белгілі ағартушысы Ыбырай Алтынсариннің Марабай жыраудан халықтың көптеген ауыз әдебиеті үлгілерімен қатар «Қобыланды батыр» жырын жазып алған.Оның ең көркем,ең қызық бір тарауын Қобыландының Тайбурылмен Қазан ханға қарсы шауып бара жатқан сәтін 1879 жылы басылып шыққан „Қырғыз хрестоматиясына" енгізді. 1870–1890 жылдарының аралығында «Қобыланды батыр» жырының кейбір үзінділерін В.В. Радлов пен Г.Н. Потанин жариялаған. Осы жырды 1932 жылы С.Сейфуллин, 1939 жылы С.Мұқанов „Батырлар жыры",„Батырлар" деген жинақтарға енгізген. С.Сейфуллин,М.Әуезов,С.Мұқанов,Ә.Марғұлан,М.Ғабдуллин,О.Нұмағанбетова. т,б. ғалымдардың зерттеу еңбектерінде «Қобыланды батыр» жырының мазмұндық, көркемдік қасиеті жан–жақты қарастырылған болып келеді. Жеті буынды өлшеммен жырланған эпостың тілі айырықша көркем, эпитет, теңеу, салыстыру, әсерлеу молынан кездеседі.Қазіргі кезде бұл жырдың нұсқалары Мәскеу, Алматы, Орынбор, Қазан, Ташкент және Нөкіс қалаларының мұрағаттарында, Орталық ғылым кітапхана қоры мен Әдебиет және өнер институтының қолжазба және жазбатану бөлімінде сақтаулы тұр.
**Бағаналы ауданы** — Қырғыз АКСР Ақмола губерниясы Атбасар уезінің 1920 жылғы мамырдан 1922 жылғы шілдеге дейін болған әкімшілік бірлігі.

Тарихы
------

Бағаналы ауданы Ақмола губерниясы Атбасар уезінің құрамында 1920 жылы 11 мамырда құрылды. Қарсақпай зауыты аудан орталығы болып белгіленді. Ауданға 10 көшпелі болыс кірді: Айыртау, Айнакөл, Жаңасарысу, Жезді, Кеңгір, Құмқоңыр, Сарысу, Тораңғыл, Ұлытау, Үлкен Жезді.

1921 жылы 27 желтоқсанда Айнакөл және Үлкен Жезді болыстары Жезді болысына қосылды.

1922 жылы 5 қаңтарда Айыртау болысы Ұлытау болысына қосылды.

1922 жылы 8 қаңтарда Тораңғыл болысы Кеңгір болысына қосылды.

1922 жылы 26 шілдеде Бағаналы ауданы таратылып, оған кірген болыстар Атбасар уезінің тікелей қарамағына өтті.

Дереккөздер
-----------
**Приишим ауданы** — 1935-1963 жылдары болған Қазақ КСР-нің (1936 жылға дейін — Қазақ АКСР) Қарағанды, Солтүстік Қазақстан облыстарының әкімшілік бірлігі. Орталығы — Боголюбово ауылы.

Тарихы
------

Приишим ауданы 1935 жылы 31 қаңтарда Қазақ КСР-нің (1936 жылға дейін — Қазақ АКСР) Қарағанды облысының құрамында құрылды. Орталығы Боголюбово ауылы болды.

1936 жылы 29 шілдеде Приишим ауданы жаңадан құрылған Солтүстік Қазақстан облысының құрамына енді.

1957 жылы 14 қыркүйекте Приишим ауданына таратылған Петропавл ауданының аумағы қосылды.

1963 жылы 2 қаңтарда Приишим ауданы таратылды. Амангелді, Заречный, Ново-Никольск ауылдық кеңестері Ленин ауданына; Боголюбов, Қызыләскер, Ново-Михайлов ауылдық кеңестері Мамлют ауданына; Бескөл ауылдық кеңесі Совет ауданына берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ведомости Верховного Совета СССР. № 23 (890), 1957 г.
Үлгі:Замок

**Зергер-Тепе** — 1980 жылдары құрылыс кезінде қираған, Сара-Тепе қамалынан жарты шақырым солтүстік-батысқа қарай, Самарқан қаласының шетінде орналасқан ерте ортағасырлық соғды қамалының қирандылары.

Зерттеушілер Зергер Тепе үй-жайлары қамалды жаулап алушылардан қорғаған сарбаздар үшін баспана болғанын атап өтті. Қайта салынған қамалдың ауласындағы коммуналдық және қоймалық және, мүмкін, тұрғын үйлердің көптігі ол әскери отрядтың үйі болғанына қайшы келмейді: сарбаздардың қарапайым өмірі қандай да бір экономикалық ұйымды қажет етті. Бұл жерде дәліз-тарақ орналасуының «казарма» спецификациясы шешуші болып қалады.

1936 жылы Өзбекстанның мемлекеттік тарих мұражайының экспедициясы алғаш рет егжей-тегжейлі зерттеді. 1986-1987 жылдары Зарғартепаны Самарқан археологиялық институтының жұмысшылары мен ғалымдары зерттеп қазды.

Ол биіктігі шамамен 9 метр болатын шағын төбеде орналасқан. Қазбалар мен зерттеулер кезінде керамикалық бөлмелер, шикі және кірпіштен тұрғызылған қабырғалардың қалдықтары, сол кезде белгілі шатранж бөлмелері табылды, олардан пирамида тәріздес бағаналар қатарының қалдықтары, керамикалық ыдыстар, сонымен қатар бес қатарда тиындар табылды.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Хмельницкий, 2000, p. 100
2. 1 2  НЭУ: Заргартепа, 2000—2005, p. 51—52

Әдебиеттер
----------

* Хмельницкий С. Г. Кушандар мен арабтар арасында. Орта Азияның сәулет өнері V-VIII ғасырлар. — Берлин—Рига: GAMAJUN, 2000. — 288 p.
* Заргартепа // Ўзбекистон миллий энциклопедияси: [узб.]. — Toshkent: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2000—2005. — 154 с.