recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Халқ-әл-Уәд, Голетта** (араб.: حلق الوادي‎, ис. *La Goulette*, итал. *La Goletta*) – Жерорта теңізіндегі Тунистің астанасы Тунистің порты. 

Голетта арқылы Тунистің импорты және экспортының көп бөлігі өтеді. Осы қалада балық аулау флоты да жасақталған. Африканың солтүстігіндегі Испанияның қамалы ретінде 1535 жылы V Карл негізін қалаған. 

1535-1574 жылдар аралығында қала мен оның аймағындағы қалалар Испанияның қоластында болған. 1881-1956 жылдары Францияның отары болған уақытта қалаға еуропалықтар көптеп келген. Тунис тәуелсіздігін алғаннан кейін ғана көпшілігі Италия мен Францияға оралады.

Дереккөздер
-----------
Китиң, Ронан

**Ронан Китиң** (ағылш. *Ronan Keating*, 1977 наурыздың 3, Дублин, Ирландия) — ирландиялық поп әнші.

Өмірбаян
--------

Ронан Патрик Джон Китиң 1977 наурыздың 3 туып Дублин қаласының түбіндегі Бейсайд деген шағын елді мекенде өскен.

Ронан Эдинбургтың онтүстігіндегі Сэм Александр Кёртис деген жергілікті диск-жокейдің жамағайыны.

Оның шешесі Мэри 1998 ақпанның 2 кеуденің қатерлі ісігінен қайтқан; Ронан және оның жанұясы сол кезден қатерлі ісікке шипаның табуына көмек ету үшін «Мэри Китиң қайырымдылық қорыны» құрған.

Ронан 1998 сәуірдің 30 Невис аралында Ивонн Коннолли (1974 ж.) деген ирландиялық модельмен үйленген. Олардың үш баласы бар - Джек (1999, наурыздың 15), Мисси ретінде танымал Мэри (2001, ақпанның 18) және Эли (2005, қыркүйектің 7).

Сілтемелер
----------

* Мұрағатталған 7 қазанның 2010 жылы.
**«Жолы болғыш серілер»** (орыс. "*Джентельмены удачи*") - 1971 жылы Александр Иванович Серый түсірген толықметражды кеңес көркем фильмі. 1972 жылы кеңес кинопрокатының көшбасшысы. 65 миллионнан астам көрермені бар. Ең танымал кеңес фильмдерінің бірі, көп фразалары қанатты болып кетті.

Түсіру тарихы
-------------

Фильмнің түсрілуі 1970 жылдың желтоқсан айында басталды.

Режиссёрі Александр Серыйдің өзі фильмнің жасалу аймағында болды. Сценаристтардың бірі Георгий Данелия өзінің әріптесіне көмектесіп, Виктория Токаревамен бірге сценарийді жазып, фильмді Госкинода түсіруге қаражат алды. Тағы ол актер жинау үшін кастингқа қатысты және өзі фильмге түсті. Съемка кезінде Георгий Данелия өзін көркем жетекші деп айтты, бірақ Александр серый редиссер болып қала берді. Премьерасы 1971 жылы 13 желтоқсанда, Москва қаласында орналасқан «Ресей» кинотеатрында өтті.

Милиция бұл сценарийға игі ниетпен қарады. Ал, МВД-нің бастығы Щёлков шегі қатып күлді, бірақ түрме жаргонының молшылығынан Брежнев өз пікірін айтты. Ол бұл фильмдегі барлық жаман сөздерді қазіргі барлық жастар біледі.

Шығарма кинопрокатта табыс алып, танымал болды. Фильмдегі сөздердің көпшілігі қанатты болды.

А. Серый фильмге екі өлең қосайын деді – Георгия Вицина айтатын «про слона» және Савелия Крамарова кейіпкері айтатын «про Ялту». Шығарманың композиторы Геннадий Гладков Вицинаға «Собачий вальс» ұқсайтын шығарма жазды, бірақ шығарманы түрлендірген Георгий Данелия фильмге өлең қосудан бас тартты.

Рөлдерде
--------

* Евгений Леонов — *Евгений Иванович Трошкин*
* Георгий Вицин — *Гаврила Петрович Шереметьев*
* Савелий Крамаров — *Фёдор Петрович Ермаков*
* Раднэр Муратов — *Василий Алибабаевич Али-Баба*
* Эраст Гарин — *Николай Георгиевич Мальцев, профессор-археолог*
* Наталья Фатеева — *Людмила Мальцева, Мальцевтің қызы*
* Олег Видов — *Владимир Николаевич Славин*
* Николай Олялин — *Н. Г. Верченко, полковник*
* Анатолий Папанов — *шахматист*
* Любовь Соколова — *балабақша меңгерушісі*
* Павел Шпрингфельд — *Прохоров*

### Эпизодтарда

* Алексей Ванин
* Зоя Василькова
* Наталья Воробьёва
* Вячеслав Гостинский
* Александр Лебедев — *милиционер*
* Лариса Любомудрова — *қонақ үйдегі админ*
* Екатерина Мазурова — *Трошкиннің анасы*
* Галина Микеладзе — *әнші* (вокал — Лариса Мондрус)
* Владимир Протасенко — *Мишка*
* Владимир Уан-Зо-Ли
* Роман Филиппов — *Никола Питерский, «авторитет»*
* Анатолий Яббаров — *Митяй*
* Светлана Старикова — *Таня*

Түсірілім
---------

Фильмнің түсірілімдері Мәскеу мен Самарқан қалаларында болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Георгий Данелия «Безбилетный пассажир» // «Дружба Народов» 2003, № 1
**Battlefield** (қаз. *Ұрыс Алаңы*, *Бэ́тлфилд* деп оқылады) — EA Digital Illusions CE швед компаниясы жасаған және Electronic Arts американ компаниясы басып шығаратын тактика-стратегиялық бiрiншi жақтан шутер жанрындағы компьютерлік ойын.

### Refractor қозғалтқышы

#### Codename Eagle

### Refractor 2 қозғалтқышы

#### Battlefield 1942

Ресми толықтыру:

* Battlefield 1942: The Road To Rome
* Battlefield 1942: Secret Weapons of WWII

#### Battlefield Vietnam

#### Battlefield 2

Ресми толықтыру:

* Battlefield 2: Special Forces
* Battlefield 2: Euro Forces
* Battlefield 2: Armored Fury

Жанкүйерліу модификация:

* Battlefield 2: Project Reality
* Battlefield 2: Forgotten Hope 2
* Battlefield 2: AIX

#### Battlefield 2142

#### Battlefield Heroes

### RenderWare қозғалтқышы

#### Battlefield 2: Modern Combat

### Frostbite қозғалтқышы

#### Battlefield: Bad Company

#### Battlefield: Bad Company 2

#### Battlefield 1943

#### Battlefield 3

Бірінші аптада 5 мил копия сатылынды.
Толық мақала - Battlefield 3

#### Battlefield 4

#### Battlefield Hardline

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Battlefield.com — ресми сайт  (ағыл.) (нем.) (фран.) (жап.) (орыс.)
* Blogs.battlefield.ea.com — блог разработчиков  (ағыл.)
* TotalBF.ru — крупнейшее игровое сообщество в России  (орыс.)
**Рона ойпаты** (фр. ) — Францияның оңтүстік-шығыс бөлігімен ағатын Рона өзенінің орта және төменгі ағысын бойлай орналасқан ойпатты өңір. Орталық Француз тау массиві мен Альпі таулары аралығында. Ұзындығы 300 вж-дей. Негізінен плейстоценнің аллювилік шөгінділерінен түзілген. Қоңыржай климаттық белдеуден субтропиктік жерортатеңіздік климатқа өтпелі аралықта орналасқан. Солтүстіктен соғатын мистраль желінің әсері байқалады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 600—800 мм. Мәңгі жасыл бұталар араласқан жалпақ жапырақты орман жамылған. Халық жиі қоныстанған. Курорт және туризм аймағы. Негізгі қалалары:

Лион  
Арль  
Валанс  
Авиньон

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том

Сілтемелер
----------

* Portail du fleuve Rhône
* Vallée du Rhône : Un territoire de projet fortement agricole caractérisé par des cultures spécifiques(қолжетпейтін сілтеме)
* Marthe et le mythe de la Tarasque
* Transporteurs et propriétaires terriens en Gaule romaine
Хусаин Хасенұлы Валиев
**Хусаин Хасенұлы Валиев**

1948 жылдың 26 наурызында Қостанай облысының Семиозерск ауданында туған. Қазақ

Әкесі - Валиев Хасен Нұрғалиұлы, зейнеткер. Анасы -Валиева Бақытжамал Бақытжанқызы, зейнеткер.

В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын бітірген (1971), инженер-металлург.

Техника ғылымдарының кандидаты (1978), докторы, РҺD философия докторы (1998). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Полиметалл шикізатын автогенді еріту процестеріндегі сирек металдар әрекетінің физика-химиялық негіздері». Қ.И. Сәтбаев атындағы қазақ ұлттық техникалық университетінің профессоры (1999 
жылдан). Еуропалық кеңес Халықаралық кадрлық академиясының - ЮНЕСКО (1999 жылдан) , ҚР жоғары мектебінің (2004 жылдан), Еуразия халықаралық экономиялық академиясының (2005 жылдан) , Халық аралық ақпараттандыру академиясының (2005 жылдан) академигі. 
«Полиметалл шикізатын кешенді өңдеу» (1997), «Қорғасын және мырыш металлургиясы» (2000), «Білім беру кеңістігі» (2009) кітаптарының; 130-дан астам ғылыми жарияланымның авторы.

Қазақ және орыс тілдерін біледі.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2003 жылдан).

1966 жылдан - В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институты жалпы және теориялық физика кафедрасының студенті , аспиранты, 1981 жылдан - ассистенті , аға оқытушысы, доценті , кафедра меңгерушісі. 1993 жылдан - біліктілікті арттыру орталығының аға ғылыми 
қызметкері , директоры, Қ. И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің проректоры. 2000 жылдан - М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің проректоры. 2001 жылдан - А. Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университетінің ректоры.

2008 жылдың желтоқсан айынан бері - ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі.

Облыстық мәслихаттың депутаты (2003-2008) .

Қостанай облыстық ректорлар кеңесінің төрағасы (2006). 
«Нұр Отан» ХДП бюро мүшесі , облыстық филиалы тера-
ғасының орынбасары (2003 жылдан).

Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері (2005).

«Құрмет» (2005) орденімен; «ЗРІ Ғгапсе» (2001), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Тыңға 50 жыл» (2004), «Еуропалық оқытушы» (2005), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006), «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» (2007) медальдарымен марапатталған.

Әскери атағы - капитан.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Экономикасы гүлденуші әрі демократиялық қағидалар негізінде дамыған ел».

Хоббиі - табиғатта демалу.

Сүйіп оқитын әдебиеті - тарих, классика және фантастика.

Үйленген. Жұбайы - Валиева Гүлнәр Абайқызы, Халықаралық адам құқықтары жөніндегі бюроның Қостанай филиалының директоры.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Ronald Firbank (1917)
**Рональд Фербенк**(ағылш.  *Arthur Annesley Ronald Firbank*, 17 қаңтар 1886 жыл, Лондон — 21 мамыр 1926 жыл, Рим) — ағылшын жазушысы.

Өмірбаяны
---------

Ақсүйек отбасынан шыққан. Кембриджде оқығанымен, диплом алмаған. 

1907 жылдан бастап кaтолик дінін қабылдаған. Ол саяхаттағанды жан-тәнімен сүйгендіктен әлемнің бірқатар елдерінде болған. 

1926 жылы Рим қаласына саяхаты кезінде өкпе ауруынан дүниеден озады.

Шығармашылығы
-------------

Фербенк Оскар Уайльд шығармашылығының табынушысы болған. 
Ол гротесктік әзіл стилінде жазылған шағын романдар жазып, оны өз қаражатына басып шығарады. 

Оның шығармашылығы О.Хаксли, И.Во және М.Спарк секілді әдебиеттанушылардың қалыптасуына үлкен септігін тигізген. С. Зонтаг "Кэмп жайлы шағын мақала" атты эссесінде оның шығармаларын "Кэмп-әдебиеттің канондары" ретінде бағалаған.

Шығармалары
-----------

* Vainglory(1915)
* Inclinations(1916)
* Caprice (1917)
* Valmouth(1919, муз.комедия Сэнди Уилсона, 1958)
* The Princess Zoubaroff
* Santal(1921)
* The Flower beneath the Foot (1923)
* Sorrow in Sunlight(1925)
* Concerning the Eccentricities of Cardinal Pirelli(1926)
* The Artificial Princess(1934)

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Хуршид Даврон - Өзбекстанның Халық ақыны 
*Хуршид Даврон'*, өзб. *Xurshid Davron* — өзбек ақыны, драматург, жазушы, тарихшы, аудармашы. 
Өзбекстанның халық ақыны.

Өмірбаяны
---------

1952 жылы 20 қаңтарда Самарқанд қаласында (Өзбекстан) дүниеге келген. Анасы жағынан Қожа Ахмад Касаниның (Махдум-и Ағзам, Имам Дахбеди)Үлгі:Нет АИ ұрпағы.

Ташкент мемлекеттік университетінің (Өзбекстан Ұлттық университеі) журналистика факультетін 1977 жылы тәмамдаған. 
ШығысГерманияда Кеңес Армиясының қатарында (1971-73) борышы өтеген. 
19 жыл уақыт ішінде түрлі баспаханаларда қызмет атқарған(1974—1992).
1979 жылдан Өзбекстан Жазушылар одағының мүшесі.

Ол сопылық ілім, Самарқан , Әмір Темір және Түркістан тарихы бойынша алдыңғы қатарлы мамандардың бірі. Оның өлеңдері мен кітаптары Әзірбайжанда, Польшада, Болгарияда, Ресейде, Түркияда, Францияда, Испанияда, АҚШ-та, Англияда, Жапонияда, Мексикада, Тәжікстанда, Кореяда және тағы басқа әлем елдерінде жарық көрген. Түрлі Халықаралық поэтикалық фестивалдарға, сондай-ақ 1996 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында өткен Азия жазушыларының конгресіне қатысушы.

Оның аударуымен өзбек тілінде Николай Заболцкийдің, Мариса Чаклайстің еңбектері жарық көрген. 

"Темурнома" ("Әмір Темір") деректі-көркем фильмінің авторы.
" Ұлы жібек жолы ", "Бабыр сағыншы", "Алғул (Ұлықбек)"атты сазды спектакллердің авторы.

Өзбекстанның Халық ақыны (1999)

Кітаптары
---------

1. "Qadrdon quyosh" — 1979 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
2. "Shahardagi olma dara[nb" — 1979 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
3. "Tungi bog’lar" — 1981 жылғы өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.
4. Древний напев молодого дождя.1982
5. "Uchib boraman qushlar bilan" — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1983
6. "Томирис (Тұмар ханша)ning ko’zlari" — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1984
7. "Bolalikning ovozi" — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1986
8. "Qaqnus" — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1987
9. Полет одинокой птицы — өзбек тіліндегі поэтикалық жинақ.1988
10. "Samarqand xayoli" — тарихи проза кітабы,1991
11. "Sohibqiron nabirasi" — тарихи проза кітабы,1995
12. "Shahidlar shohi" — Повесть.
13. "Bahordan bir kun oldin" — поэтикалық жинақ,1997
14. "Bibixonim qissasi" — тарихи проза кітабы,2007
15. "Shayx Kubro tushlari" — Повесть, 2008

Аудармалар
----------

1. Николай Заболоцкий. Турналар (Журавли). Шеърлар. Тошкент, 1985
2. Марис Чаклайс.Отўйин (Карусель). Тошкент, 1986
3. Денгиз япроқлари (Dengiz yaproqlari) (Листья моря). Япон шеърияти антологияси. Тошкент, 1988
4. Қирқ ошиқ дафтари (Qirq oshiq daftari) (Сорок влюбленных). Тошкент, 1989

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Персональный сайт автора (на узбекском языке)
* Персональный сайт автора (на русском языке)
* Биография на сайте peoples.ru
* Twitter страничка Хуршида Даврона)
* Хуршид Даврон в Facebook
* Хуршид Даврон в Youtube
* Биография Хуршида Даврона
* Хуршид Даврон в узбекской Википедии
* Хurshid Davron в азербайджанском Википедии
* Хуршид Даврон в турецкой Википедии
* Хуршид Даврон в русской Википедии
Оңтүстік Корея экономикасы 50 жыл ішінде триллион доллардан асып түсті.
**Хангаң өзені бойындағы ғажайып** (кор. 한강의 기적 (漢江의 奇蹟) — хангаңэ гиджок) — азамат соғысы нәтижесінде күйреген Оңтүстік Кореяның аграрлы мемлекеттен жоғарытехнологиялы гүлденуші экономикасы бар мемлекетке айналуынн сипаттайтын экономикалық ғажайып атауы. Бұл экспортқа бағытталған өсімге, жедел индустриализацияға, жаңа технологияларды енгізуге, білім беру жүйесін дамытуға негізделген үдеріс еді. Осы арқылы Оңтүстік Кореядағы өмір деңгейі экспоненциалды артып, жедел урбанизация мен модернизацияға, сонымен қатар демократизация мен елдің жаһандануына жол ашалды. Хангаң өзені бойында орын алған ғажайыптың нәтижесінде Samsung, LG және Hyundai сияқты халықаралық корпорациялар бой көтерді.

1970 және 2015 жылғы мәліметтерді салыстыру
-------------------------------------------

### Халқы

| Мемлекет | 1970 жыл | 2015 жыл |
| --- | --- | --- |
|  Қытай | 700 млн | 1,3 млрд |
|  КСРО →  Ресей | 250 млн | 140 млн |
|  АҚШ | 210 млн | 310 млн |
|  Жапония | 110 млн | 127 млн |
|  Германия | 58 млн | 81 млн |
|  Франция | 52 млн | 66 млн |
|  Ұлыбритания | 46 млн | 63 млн |
|  Корея Республикасы | 30 млн | 50 млн |

### ЖІӨ

* Корея Республикасы 1970 жыл — $600 млрд
* Корея Республикасы 2015 жыл — $1,457 трлн.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Park Chung-hee Admired for Making Something Out of Nothing The Korea Times, 2009-10-25
Бал
**Ара балының жіктелуі**
Табиғи гүл балы бал араларының гүл шырынынан жинаған өнделген өнім. Ол тәтті шырын тәрізді хош иісті, түссіз немесе сарғыш түсті сұйықтық. Шығу тегіне байланысты гүл, **шіре және аралас балдар** деп бөледі. Шіре балы ол өсімдіктен және жануарлардан алынған болып бөлінеді. 

* Полифлерлі және Липовый балы
* Қара құмық, күнбағыс, акация балы
* Донниковый, клевр, қоңыр, мақта балы
* Горчичный, таңқурай, шіре балы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Семей мемлекеттік университеті ,«Өсімдік, балық және ара шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау», оқу әдістемелік кешені, ПОӘК 042-14-03.01.20.9/032012ж
**Вегетациялық кезең** (вегетация; от лат. *vegetatio* — тірілу, өсіп-өңу) — өсімдіктің өсіп, дамуына қолайлы жыл маусымы. Бұл уақытта органикалық заттар түзіліп, олардың тұқымы, жемісі, жемісі пайда болып, өнім береді. Өсімдікте қор жиналып, биологиялық активті заттар түзіледі. Вегетациялық кезең – өте маңызды биоклиматтық көрсеткіш. Сондықтан вегетациялық кезеңге байланысты ауыл шаруашылығы өсімдіктердін орналастыру, агротехникалық шараларды қолдану, егін жинау мерзімдері белгіленеді. Вегетациялық кезеңге ауа райы мен жер бедерінің әсері мол. Қазақстанның оңтүстік аймақтарында өсімдіктің вегетациялық кезеңі солтүстік аймақтарға қарағанда ұзағырақ. Вегетациялық кезеңді қолдан реттеуге де болады. Мысалы тыңайтқыш беру арқылы өсімдіктің кейбір өсу фазасының өту мерзімі қысқартылады.

Дереккөздер
-----------
Майкл Чарльз Чи́клис (ағылш. Michael Charles Chiklis, туған күні 30 тамыз 1963, Лоуэлл, Массачусетс, АҚШ) - америкалық актер, тележүргізуші, әнші, продюсер.

### Өмірбаяны

Майкл Чиклис Лоуэлле (Массачусетс) грек-ирландық жанұяда дүниеге келген. 5 жасынан бастап отбасында көптеген жұлдыздарға пародия жасап күлдіре бастаған. 13 жасында театр үйірмесіне қатысып Actors' Equity Association қатарына енген. Чилис Бостон колледжінің өнер академиясын бітірген болатын. Кейін ол 20 жасында С собой не унесёшь атты фильімде арнайы өзінің рөлі үшін шашын тақырлап тастаған болатын, бірақ дұрым грим жасалмағандықтан ол таз болып қалды. Себебі оның басындағы фолликулдар жойылып кетті. 1992 жылдың 21 шілдесінде Мишель Эпштейнге үйленген болатын. Олардың екі қызы бар, Отом (1993) және Одесса (1999). Чиклис — Boston Red Sox және Boston Bruins топтарының фанаты.

### Карьерасы

Алғаш рет «Wired» (1989) фильмінде Джона Белуши рөлін сомдады. Кейін атақты Майами полициясы, Лос-Анджелес заңдары, Сайнфелд. 2002-2006 жылдары Майкл Чилис атақы криминалды-драмалық Щит телесериалында басты рөлді сомдап үлкен атаққа ие болады. 2014 жылы көптеген адамдардың сүйікті телесериалы - "Америкалық қорқынышты әңгімелерде" Дель Толедо рөлінде ойнады.

### Фильмография

| Жылдары | Фильмнің толық аты | Сомдаған рөлі |
| --- | --- | --- |
| 1989 | Miami Vice | Джеффри Уайтхед |
| 1989 | Wired | Джон Белуши |
| 1989 | Wiseguy | Карло Сполетта |
| 1991 | Seinfeld | Стив |
| 1991-1996 | Nixon | Тони Скали |
| 1995 | The Shield | Вик Мэкки |
| 2002-2008 | The Shield | Вик Мэкки |
| 2005 | Fantastic Four | r Бен Гримм / Существо |
| 2007 | Fantastic Four: Rise of the Silver Surfer | Клайд Роулинс |
| 2014 | When the Game Stands Tall | Терри Эйдсон |
| 2014-2015 | American Horror Story | Дель Толедо |

Дереккөздер
-----------
**Араб ата кесенесі**  — 977–978 ж.ш. Өзбекстан Респ. Самарқан облысы Тим макхаласында салынған. "Самани әулеті ғасыры" деп аталатын кезеңнің озық сәулет өнері ескерткіштері. А. А. к. П әрпі түрінде салынған. Кірер жақ беті кесененің басқа қабырғаларынан көтеріңкі келген. Өне бойы жазулармен әсемделген. Жан-жағы жапырақ тәріздес, жүрек іспетті өрнектермен көмкерілген. Күмбезге дейін екі қатарлы өру тәсілі қолданылған. Негізгі қабырғада үш күректі арка орналасқан. Екі жанындағы арка арнайы ашылып тұрған сияқты әсер қалдырады. Оның үстіне жалғыз арка орналасып, күмбезге жалғасқан арка бойына өрнектер салынған. Ескерткіш үлгісі Бұхарадағы Самани әулеті кесенесінің үшкір күмбезді, күйдірілген қышпен қаптау, бұрыштарына бағана орнату, кішігірім кірпіштермен тігінен не жатқызып өру тәсілдерімен әшекейлеу өнеріне ұқсас. А. А.к-не ұқсастық тек Орта Азияда емес, Қазақстан жеріндегі Айша бибі, Жошы хан сияқты ескерткішерінен де байқалады. Әдеб.: Пугаченкова Г.А. Ремпель Л.И. Очерки искусства Средней Азии, М. 1982.
**Балуантас** - қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Марқакөл аймағындағы орналасқан ірі тас. Ені 1 метр, ұзындығы 2 метр. Балуантасты ең алғаш Қожамбет руынан шыққан Сырым балуан көтерген. Кейіннен Балуантасты Төртуыл руынан шыққан Мейрамғали балуан көтерген. Оқиғаны өз көзімен көргендердің айтуы бойынша, Мейрамғали балуан тасты көтеріп алып, 40-50 қадамдай апарып, қайтадан орнына әкеліп қойған. Осыдан кейін, Балуантасты көтерген адамдар болмаған. Балуантас осы күнге дейін сақталған. Мейрамғали балуан 1969 жылы қайтыс болған. Ұрпақтары Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Жиделі және Жаңаауыл ауылдарында тұрады.
**Майкл Уоррен Янг** (ағылш. *Michael Warren Young*; 28 наурыз 1949) — америкалық биолог және генетик, циркадалық ырғақты басқаратын молекулалық механизмдерді ашқаны үшін физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (2017) (Джеффри Холл және Майкл Росбашпен бірге). Философия ғылымдарының докторы (1975), атаулы профессор (*Richard and Jeanne Fisher Professor*) және Рокфеллер университетінің академиялық мәселелер жөніндегі вице-президенті, ол сонымен бірге генетика зертханасын басқарады, АҚШ Ұлттық ғылым академиясының (2007) және америкалдық философиялық Қоғам (2018) мүшесі. Сондай-ақ Америкалық микробиология академиясының мүшесі (2007) және The Physiological Society (ағыл.)қаз. құрметті мүшесі.

Ол Остиндегі Техас университетін (биология бакалавры, 1971) бітіріп, 1975 жылы генетика ғылымдарының кандидаты дәрежесін алды. Ол David Hogness (ағыл.)қаз. бірге Стэнфорд медицина мектебінің биохимия кафедрасында постдок болды, содан 1978 жылдан бастап Рокфеллер университетінде. Нью-Йорк Ғылым академиясының Президенттік кеңесіне кіреді.

Ол отыз жылдан астам уақытын генетикалық бақыланатын ұйқы мен өңдегі *Drosophila melanogaster* әрекеттерді зерттеуге арнады. Рокфеллер университетінде жұмыс істеген уақытында ол және оның зертханасы циркадтық ырғақтарға жауап беретін ішкі сағаттың реттелуімен байланысты негізгі гендерді анықтау арқылы хронобиологияға елеулі үлес қосты. Янг жеміс сіркелерінің ұйқы циклінің қалыпты жұмыс істеуі үшін қажет «период» (ағылш. *period* ) генінің қызметін аша алды. Оның зертханасы сонымен қатар тәуліктік ырғаққа қажетті белоктардың синтезіне жауапты тағы екі геннің, яғни «timeless» (уақытсыз) және «doubletime» (қос уақыт) гендерінің ашылуымен байланысты.

Марапаттары
-----------

* 2006 — Pittendrigh/Aschoff Award, Society for Research on Biological Rhythms (ағыл.)қаз.
* 2009 — Нейрология бойынша Грубер сыйлығы
* 2011 — Луиза Гросс Хорвиц сыйлығы
* 2012 — Гайрднер халықаралық сыйлығы
* 2012 — Мэссри сыйлығы
* 2013 — Уайли сыйлығы
* 2013 — Шао сыйлығы
* 2017 — Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы

Грубер, Хорвиц, Гайрднер, Мэссри, Шао және Уайли сыйлықтары — Нобель сыйлығы сияқты, Джеффри Холл және Майкл Росбашпен бөлісті .

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  The 2017 Nobel Prize in Physiology or Medicine - Press Release.  The Nobel Foundation (2 қазан 2017). Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 қазан 2017.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 2 қазан 2017.
2. ↑  Election of New Members at the 2018 Spring Meeting | American Philosophical Society. Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 сәуір 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 9 маусым 2018.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Физиология немесе медицина бойынша 2017 жылғы Нобель сыйлығы.
* Джеффри С. Холл, Майкл Росбаш, Майкл В. Янг
* Мұрағат көшірмесі 11 қазанның 2017 Wayback Machine мұрағатында
*Басқа мағыналар үшін Қыземшек деген бетті қараңыз.*

**Қыземшек** – Күнгей Алатау жотасының солтүстік беткейіндегі таулы массив.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Райымбек ауданы Шілік өзенінің аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі - 4032 м. Солтүстіктен оңтүстіккке қарай бойлық бағытта 30 км-ге созылған, енді жері 6 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы протерозой және каледон қатпарлығы кезінде көтерілген. Тау сейсмикалық ауданға жатады.

Жер бедері
----------

Көлбеу беткейлері кең өзен аңғарлары мен төбесі күмбез тәрізді жоталар жоғары қарай біртіндеп құлама беткейлі шатқалдар мен үшкір шыңдарға ұласады. Жоғарғы белдеулерінде тектоникалық және мореналық шағын көлдер кездеседі. Тау беткейлерінде Құтырған, Талды өзендерінің салалары бастау алады.

Өсімдігі
--------

Солтүстік бөлігінде шырша, қарағай, өзен аңғарларындағы қара, қызғылт қоңыр топырағында альпілік өсімдіктер (шалғын) мен әр түрлі астық тұқымдасы, бұталар өседі. Аңғары мал жайлауы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Майлз Алекса́ндр Те́ллер** 1987 жылдың 20 ақпанында Пенсильвания штатында Даунингтауне қаласында дүниеге келген.Оның анасы Мэрри Флауэрс,ал әкесі Майк Тэллер.Майлздың 2 үлкен әпкесі бар.Оның атасы Ресейден шыққан еврей болған.Бала кезінде ол тұратын жерін жиі ауыстыратын болған.

Биографиясы
-----------

Теллердің ата-анасы Мерри Флауэрс жылжымайтын мүлік агенті,ал Майк Теллер АЭС инженері.Майлздың екі әпкесі бар.Әкесінің жұмысының кесірінен Майлз бала кезінде тұратын жерін жиі ауыстырып отырған.Солай ақ майлз бала кезінде достарымен The Mutes группасын құрған.

Карьерасы
---------

Теллер фильмға түсердің алдында қысқа матреждарда көзге түсті.Осылай Теллер 2010 жылы «Кроличья нора» және «Свободные» атты музыкалық жанрдағы фильмде түскен еді.Оның қатысуымен түскен фильмдердің ең танымалы "Проект X: Дорвались" және «21 и больше» болды.2013 жылы Теллер «Захватывающее время» және «Дивергент» фильмдерінде түсті.

Жүлделері
---------

Теллер 2013 жылы жюриге арнайы жүлде наминациясы бойынша "Сандэнс" жүлдесін алды.Ал 2014 жылы ең үздік өбісу наминациясындағы "Спутник" атты жүлдеге ие болды.
**Элей Мектебі** – б.з.б. 6–5 ғ-ларда Ежелгі Грекияда болған философиялық мектеп. Оңт. Италиядағы грек колониясы – Элей қ-ның атымен аталған. Өйткені мұнда Э. м-нің ірі өкілдері тұрды. Ілім негізін қалаған Колофондық Ксенофан, ал басты өкілдері элейлік Парменид пен Зенон және Мелисс Самосский болды. Э. м. тұңғыш рет ойлауды (санадағы болмысты) сезімдік қабылдауға (сезімдік қабылдау болмысына) қарсы қойды. Ол адам түйсігінің және сезімдік болмысының тұрақсыз, аумалы-төкпелілігін ескере отырып, танымдағы басты рөлді ойлау процесіне береді. Э. м. философия тарихында тұңғыш рет болмыстың біртұтастығы жайлы ұғымды ұсынып, оны филос. ойдың негізіне айналдырды. Э. м. біртұтас болмысты шындықтың әрбір ұсақ элементінде болатын үздіксіздікті өзгермейтін, бөлінбейтін нәрсе деп түсінді. Кейіннен бір тұтас өзгермейтін болмыс ұғымы Платон мен неоплатонизм философиясының қайнар көзіне айналды.
**Гомологтық қатарлар заңы**, организмнің жақын туыстары мен түрлеріндегі тұқым қуалаушылық өзгергіштігіндегі қатарластықты (параллелизмді) сипаттайды. Тірі табиғатта әр түрлі бағыттағы мутациялық өзгерістер үздіксіз жүріп жатады. Осы өзгерістердің қалыптасуы - нақты бір заңдылыққа бағынады.

Тарихы
------

Бірқатар өсімдіктердің мәдени сорттары мен оларға жақын жабайы түрлердің белгілерін салыстыру нәтижесінде 1920 жылы орыс генетигі Н.И. Вавилон "Тұқым қуалайтын өзгергіштіктегі гомологтық қатарлар заңын" тұжырымдады. Ол заң бойынша:

1) "Генетикалық жағынан (шығу тегі) өзара жақын түрлер мен туыстар тұқым қуалайтын өзгергіштіктің ұқсас қатарларымен сипатталады. Сондықтан бір түрде жататыбірнеше формаларды біле отырып, олармен шығу тегі жақын басқа түрлер мен туыстардың қатарлас формаларының бар екенің болжауға болады.

2) Өсімдіктердің жалпылама тұқымдастарына тән өзгергіштіктің нақты сипаты сол тұқымдасты құрайтын барлық туыстар мен түрлерге де тән". осыған байланысты қандай да бір өсімдік сорттарындағы тұқым қуалайтын өзгерістердің сипатын біле тұра, соған жақын түрлерде ұқсас өзгерістердің болатынын алдын ала болжап, арнайы бағытта мутагендік факторлармен әсер ету арқылы шаруашылыққа тиімді жаңа формалар алуға болады.

Мутацияның мысалдары
--------------------

Гомологтық қатарлар заңы бойынша кейбір мутациялық өзгерістер, атап айтқанда, адамның бірқатар тұқым қуалайтын аурулары жануарларда да болады. Мысалы; иттерде, тышқандар мен мысықтарда - гемофилия; тышқан, егеуқұйрық, иттер мен жылқыда - катаракта; егеуқұйрықта - қант диабеті; тышқан, қоян, т.б. - жырық ереннің белгісі, т.б. Сондықтан адамның тұқым қуалайтын ауруларын зерттеп емдеуде, алдын алуда оларды тәжірибелік жануарлар ретінде пайдаланады. Жақын таксономиялық топтарда гомологиялық қатарлардың болуы теориялық тұрғыдан, олардың ата-тектерінде өзіндік ерекше гендер тобының болуымен түсіндіріледі. Ол гендер тұқым қуалау барысында түрліше бағытта мутацияларға ұшырайды. жақын түр особьтарында (дарабас) гендердің өзгері бағыты да біркелкі. Гомологтық қатарлар заңы мутациялық процесс пен организм формалары түзілуінің жалпы заңдылығын бейнелеп, қажетті тұқым қуалайтын өзгерістерді алдын алу әдістерінің биологиялық негізі болып табылады.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. 3 том. ISBN 5-89800-149-2

Вавилов Н.И. Закон гомологических рядов в наследственной изменчивости, М. 1987.
**Михригул Тұрсын** (ұйғыр: مېھرىگۈل تۇرسۇن; 1989 ж.т.) — Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерінің бұрынғы тұтқыны. 28 желтоқсан 1989 ж. Черчен, Шыңжаң, Қытайда туған.

Михригул Тұрсын
Тұрсын өзін бірнеше рет, оның ішінде саяси «қайта тәрбиелеу лагерлерінің» бірінде ұстағанын және оның ұлдарының бірі оны 2015 жылы Қытай билігі тұтқындаған кезде жұмбақ жағдайда қайтыс болғанын айтты. Қытай Сыртқы істер министрлігі бұл айыптауларды жоққа шығарды және болған оқиғалар туралы жеке есеп берді.

2018 жылдың 26 қарашасында Михригул Тұрсын Вашингтондағы Ұлттық Баспасөз клубында болған жағдайларды айтып берді. Клубта ол осы лагерьлердегі тұтқындарды ұрып-соғып, аштықтан өлтірілгенін, электр токтарымен тінту жүргізгенін айтты. Ол: 

>  «Менің қолым ұрып-соғудан қансырады, мені электр креслосына жатқызған кезімде, бүкіл денем қатты дірілдеп, тамырларым ауырып тұрды, мен бұл азаптан аман болғаннан гөрі мені өлтіруді өтіндім».
> 
> 

2018 жылғы 28 қарашада Михригул Тұрсын аудармашы арқылы сөйлеп, Қытайдағы Конгресс Атқару комитетінде үш интернирдің тәжірибесімен бөлісті. Ол: «430 шаршы футтық камерада шамамен 60 адам тұрды, сондықтан түнде 10-15 әйел тұрып, қалғандары бүйірлерінде ұйықтап жатты, содан кейін біз 2 сағат сайын бұрылдық. Бір жылдан астам уақыт бойы душ қабылдамаған адамдар болды ».

2018 жылдың желтоқсанында Тұрсын Citizen Power (Азаматтық билік) сыйлығын алды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   «Интервью:« Я не верил, что оставлю тюрьму в Китае в живых » ». www.rfa.org. Проверено 1 ноябрь 2018 .
2. ↑   "Очередная пресс-конференция 21 января 2019 г. у официального представителя МИД КНР Хуа Чуня". Министерство иностранных дел Китая. Проверен 27 январь +2018.
3. ↑   « Я умолял их убить меня », уйгурская женщина описывает пытки для американских политиков». www.telegraph.co.uk. Проверено 26 ноябрю 2018.
4. ↑   «Полностью - полное свидетельство бывшего заключенного Синьцзяна Михригула Турсуна на слушаниях в Конгрессе США». www.hongkongfp.com. Источник +8 Декабре +2018 .
5. ↑   Мұрағатталған 2 ақпанның 2020 жылы.
**Майкөбен**, *Майкөбең* – Ащысу алабындағы ағынды көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Баянауыл ауданы Бірлік ауылынан батысқа қарай 10 км жерде, теңіз деңгейінен 233 м биіктікте жатыр. Аумағы 5,5 км2, ұзындығы 2,6 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 7,9 км.

Сипаты
------

Ащысу өзені өтетін (3 км жерден) шығыс жағалауы батпақты. Онда қамыс, құрақ шоғырлары кездеседі. Басқа жағалауларында қамыс сирек. Шарасында жыл бойы су болады. Көктем айларында суы сәл ашқылтым, жазда тұзды. Қараша айының ортасында суы қатып, сәуірдің 1-жартысында ериді. Жағалауы - шабындық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Майкл Остин Сера(ағыл. *Michael Austin Cera*) – канада әртісі, сценарийші, продюсер, режиссер және композитор. Mister Heavenly супертобында Man Man, Modest Mouse, Islands және The Shins -пен бірге ойнайды. Сондай-ақ өзінің The Long Goodbye тобында Кларк Дьюк және Кристиан Буэнавентурамен бірге ойнайды.

Мектеп жылдары
--------------

Майкл Канададағы,Онтарио провинциясында, Брамптонда дүниеге келді. Квебекада туған анасы – Линда, Италияда туған әкесі – Луиджи Сера. Майклдың балалық шағы оның екі әпкелерімен өтті. Олар – Джордан және Молли. Майкл мектепті 9-ыншы сыныптан кейін бітіріп, экстерн болған.

Мансабы
-------

2005-інші жылы италияндық Верондағы кинофестивальда Майкл ең тамаша ер рөлі деген приз алды. 2006-ыншы жылы ол "Кларк және Майкл" фильмінде режиссер, сценарийші және басты рөлін ойнады. Оның ең керемет рөлдерінің бірі ол «Джуно» фильміндегі Поли Бликерді ойнауы. Осы фильмнің арқасында Майклдың әріптесі Эллен Пейдж «Оскар» премиясына көтермеленген. Келесі жылы Майкл Сера «Бес минутқа менің сүіктім бола тұршы» деген фильмде ойнайды.

Фильмография
------------

| Жыл | Түпнұсқалы атауы | Рөлі |
| --- | --- | --- |
| 1999 | *I Was a Sixth Grade Alien* | Ларрейб Хикс |
| 1999 | *Twice in a Lifetime* | скейтбордист №2 |
| 1999 | *Noddy* | Бутч |
| 1999 | *Switching Goals* | Тэйлор |
| 2000 | *Ultimate G’s* | жас Зак |
| 2000 | *Steal This Movie* | 7 және 8 жасар Америка |
| 2000 | *La Femme Nikita* | Жером |
| 2000 | *Frequency* | Гордо Хёрш (10 жас) |
| 2000 | *Real Kids, Real Adventures* | Майкл Эдкинс |
| 2001 | *The Familiar Stranger* | жас Тед Велш |
| 2001 | *My Louisiana Sky* | Джесси Уэйд Томпсон |
| 2001 | *Walter and Henry* | жалап тұрған бала |
| 2001 | *Braceface* | Джош Спитц |
| 2001 | *Doc* | Макс |
| 2001 | *I Was a Rat* | Баззер |
| 2001 | *Stolen Miracle* | Брэндон Маккинли |
| 2002 | *Confessions of a Dangerous Mind* | 8 және 11 жасар Чак |
| 2002 | *Rolie Polie Olie: The Great Defender of Fun* | сәби Гизмо |
| 2003 | *Exit 9* | Чарльз |
| 2003 | *Custody of the Heart* | Джонни Рафаэль |
| 2003 | *Rolie Polie Olie* | сәби Гизмо |
| 2003-2006 | *Arrested Development* | Джордж-Майкл Блут |
| 2004 | *What Katy Did* | Дорри Карр |
| 2005 | *Darling Darling* | Гарольд |
| 2005 | *Wayside School* | Тодд |
| 2006 | *Clark and Michael* | Майкл |
| 2006 | *Veronica Mars* | Дин |
| 2006 | *Tom Goes to the Mayor* | Скротч |
| 2007 | *Superbad* | Эван |
| 2007 | Juno | Поли Бликер |
| 2008-2011 | *Childrens Hospital* | Сэл Вискусо |
| 2008 | Nick and Norah’s Infinite Playlist | Ник |
| 2008 | Extreme Movie | Фред |
| 2009 | Paper Heart | Майкл Сера |
| 2009 | Year One | Ох |
| 2009 | Youth in Revolt | Ник Твисп |
| 2010 | Scott Pilgrim vs. the World | Скотт Пилигрим |
| 2013 | Crystal Fairy & the Magical Cactus and 2012 | Джейми |
| 2013 | This Is the End | Майкл Сера |
| 2015-... | Wet Hot American Summer: First Day of Camp | Джим Стенсил |

Дереккөздер
-----------
Шанхай мұражайының ғимараты
Мұражай топтамаларындағы түйе мүсіні
**Шанхай мұражайы** — Шанхайдағы ежелгі қытай өнері мұражайы. 1952 жылы құрылған.

Қорлар мен бөлімдер
-------------------

Мұражайда шамамен 120 мың сақтау бірлігі жиналған. Қола, керамикадан жасалған бұйымдар, каллиграфия, жиһаз, нефрит мүсіншелері, көне тиындар, суреттер, мөрлер және мүсіндер неғұрлым бағалы болып табылады. Үнемі 11 галерея мен 3 арнайы көрме залдары жұмыс жасайды. 

Шанхай мұражайы ұлттық маңызы бар заттарды сақтайды, оның ішінде Хань әулетінің үштен бір "мөлдір" қола айнасы.

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Шанхай мұражайының ресми сайты Мұрағатталған 22 наурыздың 2009 жылы.
**Майкөт Сандыбайұлы** (1824, қазіргі Сарысу ауданы, Шабақты өзенінің бойы, Бестоғай алабы – 1902, Сарыарқа) – ақын. 

Қаратау өңірінде туып-өсіп, оқып, білім алған. Сыр бойына, Жетісуға, Сарыарқаға аты шыққан. Сарысу ауданында тұратын туысы Д.Мұсаевтың дерегіне қарағанда, Арқада қайтыс болған Майкөтті сол Сарыарқа даласына халқы аманат етіп қойған. Кейін сүйегі Әулиеатаға үлкен құрметпен әкелініп, Сеңкібай қорғанына жерленген. 

Майкөт Құлыншақ, Молда Мұса, Майлықожа, Сүйінбай, Бақтыбай, Түбек, Мәделіқожа, Бөлтірік, Құлмамбет, Қазанғап, т.б. ақындармен айтысқа түскен. Оның жан-жақты білімділігін, «көмейінен құс ұшырған алып» ақындығын Құлмамбет: «

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *...Ел жайын молда Майкөт білген екен* | » |

», – деп жырға қосқан. 

Жамбыл Жабайұлы: «

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Қаздай қалқып ерінбей, Өлең тердім жасымнан, Майкөт ақын, Құлмамбет, Орын берді қасынан* | » |

»,-деп Майкөттті үлгі тұтқан. Әулиеатаға әдейі іздеп барып, Майкөттен «Көрұғлы» дастанын үйренген. 

Майкөт қазақ қаһармандарын, солардың ішінде Өтеген батырды да жырға қосқан. Майкөттің қасына еріп жүрген жыршы Сұлтанбек Аққожаевтың (1876 – 1965) орындауындағы «Алпамыс батыр» жыры (Майкөт жырлаған ең көлемді нұсқасы) жазып алынған. Майкөттің «Саржан төреге айтқан жыры», «Сарыбай асында айтқан құттықтау толғауы», Құлмамбет, Қазанқап, Бөлтірікпен айтысы, тағы бірер туындысы сақталған. Алайда, өлеңдері мен жырларының, сондай-ақ, айтыстарының көбі ұмытылған яки жинастырылмаған. 

Шығыстанушылар Майкөт жырының «Қисса Майкөт немесе қазақтардың мың жылдық тарихы туралы мың сөз» деген атпен орысша аударылған нұсқасын зерттеулеріне арқау еткен (В.В. Радлов, В.В. Бартольд, т.б.), Майкөтпен кездескен Ә.Диваев оның қазақтың мыңжылдық тарихын өзінше жырлаған алып жыршы екендігін айтқан. Қырғыз ақыны Тоғолоқ Молдо (Байымбет Әбдірахманов, 1860 – 1942) «Қазақ ақындары» деген толғауында: «

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Тоқпақта үлкен жиында, Майкөтті көрдім көзіммен... Қаршығадай түйілген, Өзі салдай киінген* | » |

», – деп жырлаған. Майкөт шығармашылығына С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мұқанов назар аударды, Қ.Жармағамбетов, Е.Ысмайылов, М.Жолдасбеков, Ә.Доспанбетов, т.б. зерттеді. Дегенмен, Майкөттің ақындық-жыршылық табиғатын терең тану, туындыларын іздестіріп-жинастыру, шығармашылық өмірбаянын жасау – әлі де кезегін тосып тұрған іс. Майкөттің баласы Арқабай ақын (1872 – 1934) қазіргі Байзақ ауданы аумағында туып-өсті. Әке жолын қуып, өнер сапарымен қазақ, қырғыз, өзбек елдерін аралады, халық ақыны атанды. Ұлбике, Сауытбек, Қылышбай, т.б. ақындармен айтысқан. Бірқатар ел билеуші-болыстарға арнап өлеңдер шығарған. Қырғыз манабы Шәбденнің тойында қазақ, қырғыз ақын-жырауларының бірқатарымен (Жамбыл, Кенен Әзірбаев, Жәміл, Қалмырза, т.б.) өнер жарыстырған. Қобызшы, домбырашы, сырнайшы да болған. Халық дастандарын («Алпамыс», «Қобыланды», «Қыз Жібек», «Нәрік батыр», т.б.) жатқа айтатын жыршы болған. Арқабайдың өнері, жалпы Майкөт әулетіндегі шығарма дәстүр әзірге дейін арнайы зерттеуге тартылмаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Электр кедергісі** – өткізгіштің (немесе электр тізбегінің) электр тогының өтуіне қарсы әсерін сипаттайтын физикалық шама. Тұрақты ток өтетін тізбектің Э. к. активті (омдық), ал айнымалы ток тізбегіндегісі толық кедергі (омдық, сыйымдылық және индуктивтік кедергілердің қосындысы) деп аталады. Э. к. өткізгіштің материалына, оның пішініне, сыртқы жағдайларға т. б. тәуелді болады. Жиілік жоғарылағанда өткізгіштің сыртқы бетіндегі ток тығыздығының артуы кедергі шамасын көбейтеді. Меншікті Э. к. бірліктердің халықаралық жүйесінде (СИ) омѓм-мен өлшенеді. Электр тізбегіндегі ток шамасын реттеу немесе шектеу үшін қосылатын (жалғанатын) элементті (радиобөлшекті) кейде "Э. к." деп те атайды. Мұның реттелетін түрі реостат; ал реттелмейтіндерінің бірі (тізбекке тізбектей жалғанатыны) қосымша кедергі, екіншісі (параллель жалғанатыны) шунт деп аталады.
**Шансонье** (французша - chansone - ән) - француздың көбіне өзі шығарған ән-жырларды орындайтын эстрада әншісі. Олар орта ғасырлардағы француз менестрельдерінің шығармаларынан бастау алған. Шансонье өнері 18-19 ғасырлардағы француз революциялары кезінде кеңінен пайдаланған (дамыған). Әдетте күнделікті өмірдің көкейтесті мәселелерін қозғайтын жаңа өлеңдерге ескі әндерді де пайдаланумен қатар, Шансонье лирик, саяси-әлеуметтек және сатиралық әндерді де орындап отырған. 19-шы ғасырдың аяғында кәсіби эстрада әншілерін де Шансонье деп атаған. Француз шанмонье өнері еуропа елдерімен қатар ТМД елдерінің қазіргі эстрадалық музыка өнеріндегі ән жанрын дамытуға да ықпал етеді.

Дереккөздер
-----------

Қазақ ұлттық энциклопедиясы 9-том
**Геометриялық нивелирлеу**— жер бетіндегі нүктелердің биіктік айырмашылығын (өзара биіктікті) горизонтальдық көздеу арқылы анықтайтын тәсіл. Геометриялық нивелирлеу нивелир және рейканың (қаданың) көмегімен орындалады. Нивелирді орналастыруға байланысты Геометриялық нивелирлеу екі әдіспен жасалынады: "ортаға қою" және "алға нивелирлеу". Маршруттық нивелирлеуде "ортаға қою" әдісін қолдану тиімді. Бұл әдісте нивелир екі нүктенің ортасына қойылады, ал нүктелерде вертикаль қалыпта рейкалар орналастырылады. Рейкалардан артқы (а) және алдыңғы (b) санақтар алынады. Осы санақтардың айырымы арқылы екі нүктенің өзара биікт. (їаb) есептелінеді. Геометриялық нивелирлеуде нүктелердің арасы бір-бірінен алшақтау болса, нивелирді нүктелердің ортасына ретімен орналастырып (нивелир орналастырған жерді "станса" деп атайды) нивелир жүрісі жүргізіледі. Екі көршілес стансаға ортақ нүктелер нивелир жүрісінің байланыс нүктелері болып табылады. Олардың биіктік мәндері Ні+1Ні+їі формуласымен анықталады, мұндағы і — нүктелердің реттік нөмірі. Бастапқы және соңғы нүктелердің биіктік айырымы артқы және алдыңғы санақтар қосындыларының айырымына тең болуы керек, яғни Нсоңғ.Нбаст.аb. Жер бетінде Геометриялық нивелирлеу арқылы мемлекеттік және жергілікті нивелирлік торлар құрылады, олар арқылы республика аумағында біртұтас биіктік жүйесі жасалынып, топографиялық түсірім мен инженерлік жұмыстар орындалады. Алға нивелирлеу әдісі бөлу жұмыстарында, жерге жоба белгілер мен еңістіктерді шығарғанда, жерді вертикальдік пландауда ірі масштабты топографиялық жоспар план алу үшін қолданылады.

Геометриялық нивелирлеу - нивелирдің горизонталь нысаналау сәулесі арқылы нүктелердің биік айырымдарын анықтау әдісі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6
2. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 2-том
**Геологтар ауылы** — Қызылорда облысы, Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты Талсуат ауылдық округі құрамында болған ауыл. Ауыл 2018 жылы Талсуат ауылына қосылып, таратылған.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда қаласынан солтүстік-батысқа қарай 8 км-дей жерде орналасқан.

Тарихы
------

Александровск және Геологтар ауылы атанған екі ауыл Кеңес дәуірі кезінде іргесі 1929 жылы қаланған Комсомол ұжымшарының қарамағында болған (қазіргі Қызылжарма ауылдық округі). 
1967 жылы Александровск ауылында геологтар мекемесі құрылып, жеке тұрғын үйлер салынған. Мекеменің өз алдына балабақшасы, дүкені, асханасы, клубы, моншасы, орталық жылу жүйесі, таза ауыз су жүйелері жасалып, жас мамандар осында тұрақтанған.
Халық депутаттары Қызылорда облыстық Кеңесі төрағасының 1992 жылдың 4 мамырындағы №27 қаулысымен Қызылжарма ауылдық кеңесінің Комсомол, Геологтар, Александровск ауылдары Қызылорда қаласының әкімшілік-аумақтық бағыныштылығына берілген. 2005 жылдың қаңтар айында Талсуат ауылдық округі құрылып, Қызылжарма ауылдық округінің құрамындағы Геологтар, Александровск ауылдары Талсуат ауылдық округінің қарамағына берілді.

Халқы
-----

Тұрғыны 476 адам (2009).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  « Қызылорда облысының жер-су атаулары», Қызылорда, 2013.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Қызылорда облысы Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Абай •
 Айнакөл •
 *Байқадам* •
 Баймұрат батыр •
 Белкөл •
 Бірқазан •
 *Геологтар* •
 Досан •
 Иіркөл •
 *Қалғандария* •
 Қараөзек (ауыл) •
 Қараөзек (станция) •
 Қарауылтөбе •
 *Қубас* •
 Қызылжарма •
 **Қызылорда** •
 Махамбетов •
 Талдыарал •
 Талсуат •
 Тасбөгет •
 *№11-темір жол айрығы* 
 |

 |
**Геометриялық орта шама** — {\displaystyle x\_{1}} {\displaystyle x\_{2}}, {\displaystyle x\_{3}}, ... {\displaystyle x\_{n}} сандарының геометриялық ортасы — {\displaystyle ~x\_{1}}, {\displaystyle ~x\_{2}}, ... {\displaystyle x\_{n}} сандарының көбейтіндісінің {\displaystyle ~n} дәрежелі түбіріне тең {\displaystyle ~g} санын айтады.

{\displaystyle G(x\_{1},x\_{2},\ldots ,x\_{n})={\sqrt[{n}]{x\_{1}x\_{2}\cdots x\_{n}}}=\left(\prod \_{i=1}^{n}x\_{i}\right)^{1/n}}

Есептелуі
---------

{\displaystyle \{a\_{1},a\_{2},\ldots ,a\_{n}\}} сан тізбегінің геометриялық орташа мәнін келесідей табады:

{\displaystyle \left(\prod \_{i=1}^{n}a\_{i}\right)^{1/n}={\sqrt[{n}]{a\_{1}a\_{2}\cdots a\_{n}}}.}
Мысалға a және {\displaystyle ~b} екі санының геометриялық ортасы:

{\displaystyle g={\sqrt[{2}]{ab}}.}
Екі санның - геометриялық ортасы а және b арасандағы орта пропорциналдық деп аталады.

Геометриялық орта арифметикалық ортадан кіші болады.

Тағы қараңыз
------------

* Арифметикалық орта шама
### Геологияның тақырыбы

Геологияның зерттейтін тақырыбы — Жер планетасы мен геологиялық процестер. Жер - өте күрделі материалдық дене, оның үлкен тарихы, қазіргісі мен болашағы бар. Аспан денесі ретінде ол ғарыш бөлшегі әрі Күн жүйесінің планетасы болып табылады. Оған ғарыш заңдары мен құбылыстары да қатысты. Мәселен, олар әлемдік тартылыс күші, Күн радиациясы және басқа құбылыстар түрінде көпшілік жағдайда климатты анықтайды, тіршілікке ықпал етеді және Жердегі әртүрлі процестерге тікелей қатысты. Сонымен қатар Жерде тек қана өзіне қатысты, белгілі бір уақыт ағымында өзіне ғана тән, басқа планеталарда белгісіз құбылыстар орын алып, оның жеке дара екендігін білдіреді.

Қазіргі геология Жердің құрамын, құрылысын және тарихын, жер қыртысының қалыптасу заңдылықтары мен процестерін, оны құрайтын минералдарды, таужыныстарды, пайдалы қазбаларды және олардың арақатынасын, сондай-ақ Жерде тіршіліктің пайда болуы мен даму тарихын зерттейді. Геологияның практикалық мәні өте үлкен және әр-түрлі. Экономиканың барлық саласы мен қазіргі қуатты техника жер қойнауының минералдық шикізат деп аталатын өнімдерін - мұнай, көмір, металл, түрлі құрылыс материалдары, жерасты суы, т.б. пайдалануға негізделген. Әр-түрлі минералдық шикізатты іздеу мен өндірудің қажеттілігі геологиялық зерттеулерді дамытуға ықпал жасап, геологияның алдына жаңа теориялық және практикалық мәселелер қояды, оларды жедел шешуді қажет етеді.

### Геологияның нысандары

Геологияның тікелей зерттейтін нысандары — минералдар, таужыныстар, пайдалы қазбалар, қазба органикалық қалдықтар, геологиялық процестер.

Жер *ішкі* (жер қыртысы, мантия мен ядро) және *сыртқы* (атмосфера, гидросфера мен биосфера) қабықтардан тұрады, олар ұдайы өзара қарым-қатынаста болады. Олардың осы қарым-қатынасы нәтижесінде геологиялық (геодинамикалық) процестер туындайды. Геологтың практикалық жұмысы қатты қабықтың (литосфераның) жоғарғы бөлігі - жер қыртысы ауқымында өтеді. Жер қыртысы өзінен құрамы мен физикалық қасиеттері бөлек Жердің ішкі және сыртқы қабықтарымен ұдайы әрекетте. Осыған байланысты геологиялық процестер екі топқа бөлінеді:

1. *сыртқы* (экзогендік) - жер қыртысының сыртқы қабықтарымен әрекеттесуінен туындайғын процестер;
2. *ішкі* (эндогендік) - жер қыртысының ішкі қабықтармен (қойнауқаттармен) әректтесуіне және планетаның терең қойнауларындағы материяның дамуына байланысты процестер.

Геологиялық процестер жер қыртысының құрамын, құрылысын және жер бетінің бедерін өзгертеді.

Геологиялық зерттеулер негізінен жер қыртысының жоғарғы горизонттарын тікелей табиғи ашылымдарда (таужыныстардың жер бетіне шыққан жерлерінде) және жасанды ашылымдарда — кен үңгімелерінде (ор, шурф, карьер, шахта, бұрғылау ұңғымалары, т. б.) жүргізіледі. Жер шарының терең бөліктерін зерттеу үшін негізінен геофизикалық әдістер колданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жалпы геология (Жер динамикасы): Оқулық. Алматы: ҚазҰТУ, 2008 ISBN 987-601-228-001-2
Талшық жіңішкелігі - жүн талшығының өлшемі. Жүннің тоқымалық сапасын айқындайтын шикізаттық құңдылығының басты көрсеткіштерінің бірі. Талшық жіңішкелігі биязы және биязылау жүнді қойларды сұрыптау мен жұп таңдауда үлкен мән берілетін селекциялық белгіге жатады. Талшық жіңішкелігі мен қойдың дене бітімі, тірілей салмағы, жүннің ұзыңдығы мен таза жүн түсімі арасында тығыз байланыс бар. Жүннің талшық жіңішкелігін шаруашылық жағдайыңда қойды сұрыптағаңда және жүн өндеу кәсіпорындарыңда көзбен қарап, ал зертхана жағдайында жүн талшығының көлденең кесілген енін микроскоппен немесе ланаметрмен өлшеп анықтайды. Талшық жіңішкелігі көлденең кесілген еніне (диаметріне) сәйкес келетін шартты сандық сапаларға (80-ші, 70-ші, 64-ші сапа, т.с.) жатқызылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6