recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Горгона

Офиуралар
---------

Офиуралар теңіз жұлдыздарына сырттай ұқсас, бірақ олардың жұқа, ұзындығы 50 см жететін бунақты тармақтары орталық дөңгелектенген жақсы дараланған әрі ирелеңдеген жыланға ұқсайды. Бұл жануарлардың жыланқұйрық деген екінші атауы осыдан шыққан. Офиуралар да теңіз жұлдыздары сияқты регенерация қабілетіне ие:олардың тармақтары оңай бөлініп түсіп, жыртқыштың жеміне айналады, содан кейін қаитадан орнына өсіп шығады. Офиуралар су түбін тармақтарымен тіміскілеп, жеуге жарамдының бәрін аузына апарып, ұсақ жануарларды (ұсақ шаяндар, полихеттер, моллюскілер, инетерілілердің қабыршақтары) және алуан түрлі органикалық қалдықтарды қорек етеді. Бұл инетерілер бұлшықетті тармақтарынық көмегімег су түбінде біршама жақсы жылжиды әрі ыршып секіре де алады. Горгонаның басы тәрізді кейбір офиуралардың тармақтары өте жиі таралып, бейнелері көзге оғаш түседі. Горгонанығ басы тармақтарын жоғары көтеріңкіреп, судан тағам қалдықтарын аулау арқылы қоректенеді.Офиуралардың бір бөлігі тастардың астына, рифтердің саңылауларына және балдырлардың арасына тығыладығ ал кейбіреулері су түбіне көміле алады. Офиуралар таяз суларда да, 8 мың м асатын тереңдіде мекен етеді, олардың тереі судағы түрлерінің жарық шығару қабылеті бар. Офиуралар су түбінің кейбір тұстарына көптеп шоғырланып алып, түктері жыбырлағанкілем сияқты көрінеді.

Сабақсыз теңіз лалагүлі

Теңіз лалагүлдері
-----------------

Теңіз лалагүлдерінің денесі тостағанша тәрізді, одан ішінде өзектері бар қармауыш-тармақтар тарайды. Олардың жақсы дамыған, әктасты пластиналардан тұратын қаңқасы бар. Пластиналар бұлшықеттің көмегімен бірігеді, бұл сабағы мен тармақтарына қозғалғыштық пен икемділік таратады.
Тармақтардың бастапқы саны- бесеу, бірақ теңіз лалагүлдерінің көпшілігінің әрбір тармағы өз алдына тармақталады, сондықтан олар қауырсын тәрізді көрінеді, ал ең ұшындағы тармақтарының жалпы саныекі жүзге жетуі мүмкін. Теңіз жұлдыхдары жабысқақ өсінділері бар тармақтарының көмегімен судан тамақ қалдықтарын аулайды, қалдықтар өзектер арқылы ауыз тесігіне түседі (бұлардың ауызы төменге емес, жоғарыға қарап тұрады). Сабақты лалагүлдер ғажайып гүлдерге ұқсап, сабағының үстінде отырады да, бір орынға бекіген күйде тіршілік етеді. Ересек сабақсыз лалагүлдердің сабақтары жойылып кетеді. Олар субстратқа ұшында тырнақшалары бар көптеген өсінділері арқылы жабысады, соны бойлай баяу жылжи алады немесе ажырап шығып, тармақтарын сермей отырып әудем жерді жүзіп өте алады.

Сабақты теңіз лалагүлі

Қызықты деректер
----------------

Теңіз лалагүлдерінің - инетерілілердің ең ежелгі класы. Аз қозғалатын теңіз -лалагүлдерінің қазіргі түрлерінің сабағының ұзындығы 75-90 см жетеді, ал олардың қазба өкілдері ұзындығы 21 метрге жететін нағыз алып болған.

Дерек көздер
------------

* Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,Су астындағы тіршілік
Спутниктік көрініс
**Ормуз бұғазы** (араб.: مضيق هرمز‎ — *Madīq Hurmuz*, *Хурмуз* бұғазы; парсы: تنگه هرمز‎ — *Tangeh-ye Hormoz*, *Хормоз* бұғазы) — оңтүстік-батыстағы Парсы шығанағын оңтүстік-шығысында Оман шығанағымен, әрі қарай ашық мұхитпен жалғастыратын тар, стратегиялық маңызды бұғаз. Солтүстік жағалауы Иранға, оңтүстігі — Біріккен Араб Әмірліктері мен Оманның жартылай анклавына қарасты. Бұғаздың ұзындығы шамамен 90 теңіз милін (167 шақырым) құрайды, ені 52 теңіз милінен (96 шақырым) 21 теңіз миліне (39 шақырым) дейін құбылады.

Ормуз бұғазы — әлемдегі стратегиялық маңызды орындардың бірі. Әлемдегі сұйытылған табиғи газдың үштен бірі және жалпы әлемдік мұнай тұтынудың шамамен 25 %-ы бұғаз арқылы өтеді. Сондықтан, бұл бұғаз – халықаралық стратегиялық және транзиттік маңызы зор кеме жолы.

Атаудың шығу төркіні
--------------------

Бұғаз өзіне аттас Ормуз аралының атымен аталады. Арал атауының шығу тегінің екі нұсқасы бар. Кең тарағаны — бұл атаудың парсы құдайы Ахурамазда (Ормузд; парсы: هرمز‎) есімінен шыққан нұсқасы. Тарихшылар мен лингвистер өздерінің нұсқаларын ұсынады: «Ормуз» сөзі парс тілінен шыққан парсы: هورمغ‎ (*Hur-mogh*), яғни «құрма пальмасы» дегенді білдіреді.

География және геология
-----------------------

Бұғаздың ұзындығы 195 шақырым, ал ең тар бөлігінің ені 54 шақырым. Тереңдігі 229 метрге жетеді. Бұғаз әрқайсысының ені шамамен 2,5 километр болатын екі көлік арнасына бөлінген, олар бір-бірінен 5 шақырымдық буферлік аймақпен бөлінген. Қазіргі уақытта бұғаз Парсы шығанағы елдерінде өндірілген газ мен мұнайды үшінші елдерге, атап айтқанда Жапонияға, АҚШ пен Батыс Еуропаға экспорттауға мүмкіндік беретін жалғыз теңіз жолы болып табылады.

Парсы шығанағы мен Ормуз бұғазының пайда болуы өте ертеде Жер қыртысының ығысуының нәтижесі болып табылады. Шамамен 500 миллион жыл бұрын (Прекембрий) жердің қатты қабаты біртұтас жер болған. Жер қыртысының қозғалысы мен судың пайда болуының нәтижесінде жарылыстарға енуіне байланысты біртіндеп құрлықтар мен мұхиттар пайда болды. Шамамен 45 миллион жыл бұрын, үшінші геологиялық кезеңнің басында Оман шығанағы пайда болды, ал шамамен 35 миллион жыл бұрын, үшінші геологиялық кезеңнің ортасында Оман шығанағының жарылуы кеңейе түсті және оның жалғасы Парсы шығанағын Оманмен байланыстырды.

Ормуз бұғазы жарты ай пішініне ие және дөңес жиекпен Иран тауларының ішкі жағына қарай орналасқан, нәтижесінде оның жағалауының көп бөлігі Иранда орналасқан. Бұл бұғаздың пішіні судың жерге қалай ағып кететінін және Парсы шығанағының «қылтасы» шығанақ пайда болатынын көрсетеді. Араб түбегінің құрлық түрінде суда орналасқан Ормуз бұғазының оңтүстік жағалауы Мусандам түбегін құрайды, оның солтүстік бөлігі сол атпен белгілі және Оманға тиесілі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Viktor Katona* How Iran Plans To Bypass The World’s Main Oil Chokepoint.  Oilprice.com. Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 қыркүйек 2018. Тексерілді, 11 қыркүйек 2018.
2. ↑  Municipality of Minab (fa).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 31 мамыр 2020.
**Орманқунақ** (Pinicola enucleator) - қампайған жуан тұмсықты және құйрығы ұзын, дене мөлшері қараторғайдай ірілеу (42-65 г) қунақтың бір түрі. Ересек аталықтың қауырсындарында таңқурай түсті рең басымырақ, оны әсіресе басынан, мойнынан және жонының алдыңғы бөлігінен байқауға болады. Аналығында бұл түс - жасылдау сарғыш реңді, ал жас аталықтарда қызылсары - қызғылт түсті болып келеді.
Еуразия және Солтүстік Американың тайгасында мекендейді. Қазақстанға ең жақын ұялау орны - Алтайдың шекаралық үлескілері. Қазақстандық бөлігінен де кездеседі. Бұдан басқа орманқунақтың қашығырақ - Қарағандыға, Орынборға, Оралға ұшып баруы мәлім. Жылыстау кезінде шағын топ құрып, бірімен-бірі ысқырық арқылы қиқуласады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Pinicola enucleator*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
**Ақтөбе** (Т е ң д і к) - қалашық, Алтын Орда дәуірінің ескерткіші. Негізгі аты белгісіз. Атырау қ-нан 10 км, Теңдік  ауылының маңында орналасқан. 1989 ж. Батыс Қазақстан археол. экспедициясы зерттеген. Ескерткіш бір-бірімен жалғаса орналасқан қолөнер, зергерлік өндірісі және мал өсіру негізі болған екі қоражайдан тұрады. Шағын елді мекен болған қалашықтың негізгі кәсібі іргелес Алтын Орда  қалаларын қолөнер заттарымен т. б. қамтамасыз ету және Хорезм, Иран сынды елдерге сапар шеккен сауда керуендеріне қызмет ету болған. Қалашықтың орны су жайылымы кезінде және антропогендік әсердің нәтижесінде қатты бүлінген.
Қалашық орнынан әр түрлі тиындар, зергерлік бұйымдар, шыны ыдыстардың қалдықтары, моншақтар, мал сүйектері табылды.

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1
**Оути Ёсихиро** (жапон. 大内義弘, 1356 — 17 қаңтар 1400) — ірі жапон қолбасшысы және Муромати кезеңінің мемлекеттік қайраткері. Оути тегінің оныншы басшысы.

Өмірбаяны
---------

Хонсю аралының батыс жағында орналасқан Оути тегінің тоғызыншы басшасы болып табылатын Оути Хирое атты адамның екінші ұлы.

1363 жылы Асикага Есимицу атты сегун әкесін Суо және Нагата аудандарының әскери басшысы ретінде тағайындаған. Жастық шағында Есихиро әкесіне Кюсю аралының батыс бөлігін басып алуға көмектескен, себебі сол уақыттарда оның әкесі Оути Хирое Кюсю аралының тоғыз ауданың жаулап алу тапсырылған Имагава Ресун атты адамның қол астында жұмыс істеген.

1380 жылы әкесінің қазасынан кейін Оути Есихиро өз үлкен ағасымен билікке таласқан. 1381 жылы Сакарияма шайқасы кезінде өз қарсыласы болып келетін ағасының әскерін жеңіп, Оути тегінің жаңа басшысы атанған.

1391 жылы Оути Есихиро Асикага Есимицу атты сегунге жердің оңтүстігін басып алуға көмектесу үшін Киото жеріне келіп жеткен. Өзінің көптеген жеңістері үшін Есихиро тағы да Аки және Бидзэн жерлеріне ие болған. 1392 жылы ол Асикага Есимицу сегунгеоңтүстік ауданының императорын Асигага ұсынысына келісуге көндірген, осылайша оңтүстік және солтүстік аудандарының арасында 60 жылға созылған соғысты тоқтатқан.

Оути Есихиро феодалдардың және Ішкі теңіздің қарақшыларының арасында үлкен беделге қол жеткізген.

1399 жылы Оути Есихиро Асикага Есимицу сегунге қарсы көтеріліске шыққан. Есихиро Асикага Мицуканэ атты адамның қолдауына қол жеткізіп, өз әскерінің саның қайтадан толықтырып алған, күз мезгілінің соңында Есихиро қаланы қоршап алып, құдықтар қазуға әмір еткен, осылайша өзіне Сикоку және Кии аудандарындағы одақдастарымен байланыс орнатуға көмектесетін теңіз қарақшыларына жол ашқан.

Қазасы
------

1400 жылы Сакаи орталығында орналасқан Оути Есихиро қолбасшының бекінісі өртке оранған. Осы қиын қыстау кезеңде Оути Есихиро харакири жасауға мәжбүр болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ouchi Yoshihiro и Battles на сайте Samurai-Archives.com (F.W.Seal & C.E.West, 2005)
2. ↑  George Sansom. A history of Japan, 1334-1615.
**Орманқарғалар туысы** (Garrulus) - торғайтәрізділер отрядының қарға тұқымдастарға жататын құстар туысы. 

  

Орманқарға туыстастар қарға тұқымдастар арасында дене мөлшері бойынша орташа шамада болады. Дегенмен олардан қауырсындарының көріктісі және болбырлығы бойынша ерекшеленеді. Қауырсын реңдерінде қызғылттық, тот түстестік, көк және қара реңктер басым болады. Тұмсығының күшті екі жағы қысыңқы болуының арқасында орманқарғалар кез келген азықты - жаңғақтардан және еменжапырақтардан бастап, шағын денелі омыртқалы жануарларға дейін (кемірушілер, сайрағыш құстардың балапандары, кесіртке) олжалай алады. Еуразия және солтүстік-батыс Африканың орманды зонасында орманқарға туыстастардың үш түрі кең таралған.
Қазақстанда тек қана 1 түрі кездеседі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
**Орман қарақасы** – ұсақ (ұзындығы 8-13 см, құйрығы 6-12 см) қарақас тұқымдасының кеміргіші. 

Денесінің жоғарғы жағы сарғыш қоңыр, төменгі жағы ақшыл түсті, ұзын үлпілдек құйрығы оны кішкентай тиінге ұқсатады. Ал көздері арқылы қара жолақ өтеді. Оңтүстік және оңтүстік-шығыс Қазақстан тауларындағы ағаштар мен бұталы тоғайларды қоныстайды. Жаңа өсімдіктен екі шығу тесігі бар, ішіне жүн мен мамық төсеген, шар тәрізді ұя салады. Ұясында 2-8, көбіне 4-5 соқыр ұрпағын дүниеге әкеледі. Түнде, ымыртта белсенді, күндіз ұйықтайды. Жеміс-жидектермен қоректенеді. Жемісті бақтарда зиян келтіруі мүмкін.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Анатолий Федорович.Виктория Анатольевна "Қазақстандағы жануарлар әлемі" энциклопедиясы — Алматыкітап баспасы, 2012
**Шәдібек** — Ақ Орда ханы (1399 — 1407), Темір Құтлығтың інісі. Едігенің қолдауымен билікке келген. 1406 жылы Едіге мен Шәдібек Түменге жақын жерде Тоқтамысқа қарсы соғысып, сол шайқаста Тоқтамыс қаза тапты. Едіге Темір мемлекетіне жорық жасаған кезде Шәдібектен билікті Тоқтамыстың баласы Жалел әд-Дин тартып алды. Едіге Хорезмнен оралған соң хандық билік Шәлібекке қайта қайтарылып, Жалел әд-Дин Еділ Бұлғариясына қашты. Оған қарсы Едіге 1407 жылы жорық жасады. Бұл кезде Шәдіек Едігенің Еділ Бұлғариясына жорықта жүргенін пайдаланып, онан бөлініп шығуға әрекеттенді. Бірақ ол әрекеті іске аспай, Едіге оралғаннан кейін Дербентке қашуға мәжбүр болды. 1408 жылы Едіге Ақ Орда тағына Темір Құтлығтың ұлы Болатты отырғызды.

Сілтемелер
----------

* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
**Шәкір Шәкімшәрімұлы Ыбыраев** (1950 жыл Қызылорда облысы, Шиелі ауданы) - фольклортанушы, ғалым, филологиялық ғылымдардың кандидаты, профессор. 

1973 жылы ҚазҰУ-ды бітіріп, Мәскеудегі әлем әдебиетінің институтында білімін жалғастырып, бұл оқу орнын 1976 жылы бітіреді. 1979 жылы ҚР ҰҒА Шығыстану институтының аспирантурасын бітіреді. Алғашқы еңбек жолын ол Әдебиет және Өнер институтында кіші ғылым қызметкері болып бастайды, 1882-89 жылдары ҚазҰУ-ға доцент, 1995-2000 жылдары Әдебиет және Өнер институтының директоры болып қызмет атқарады.

Еңбектері
---------

Ғалымның "Қорқыт ата", "Қазақ эпосы", "Эпос әлемі", "Оғыз батырлық эпосының поэтикасы", "Дастан құрылымы" секілді 60-тан астам ғылыми мақалалары жарық көрді.

Марапаттамалары
---------------

Фольклор және түркітану саласындағы зерттеуі үшін 1998 жылы Түркияның Ататүрік мәдениет, тіл және тарих қоғамының мүшесі болып сайланады. Ал 1991 жылы ҒА-ның Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық иегері атанды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық; Аруна баспасы.Алматы, 2005ж.
*Басқа мағыналар үшін Шәкен Айманов (айрық) деген бетті қараңыз.*
Шәкен Айманов
Ш.Айманов көшесі Ж.Омаров көшесінен басталып, Ы.Дүкенұлы көшесінде аяқталады. С.Сейфуллин, Қарағанды, Ә.Жангелдин, И.Панфилов көшелерімен, Бөгенбай батыр даңғылын қиып өтеді. Ұзындығы - 1475,7 м.

Шәкен Айманов (Шаһкерім) (1914-1970) - аса көрнекті актер, режиссер. КСРО халық әртісі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Ол қазақ сахнасында көптеген рөлдерді сомдады. 1953-1970 жылдар аралығында «Қазақфильм» студиясының көркемдік жағын басқарып, қазақ кино өнерінің өркендеуіне үлес қосқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Борис Александрович Чехлыстов** (19 наурыз 1946 жыл, Краснотуриньск, Свердлов облысы) — КСРО-лық допты хоккейші, жартылай қорғаушы, допты хоккей жаттықтырушысы. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жаттықтырушысы. "Достық" орденінің иегері. 1990 жылы "Динамо" (Алматы) жаттықтырушысы ретінде КСРО чемпионы атанған. 

Көгалдағы хоккейде де ойнаған, "Динамо" (Алматы) сапында бірнеше рет КСРО чемпиондығына қол жеткізді.

1964-83 жылдары "Динамо" сапында ойнады.

Жетістіктері
------------

### Допты хоккей

* КСРО чемпионы (1) – 1977
* Күміс жүлдегер (6) — 1973, 1975, 1976, 1978, 1979, 1981
* Қола жүлдегер (3) —1966, 1967, 1971, 1974, 1983
* Еуропа чемпиондар кубогы (1) – 1978

### Көгалдағы хоккей

* КСРО чемпионы – 1972, 1973, 1975, 1976
* Күміс жүлдегер – 1970, 1971, 1974

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Христиандық социализм** - социализм идеялары інжіл кітаптарында сөз болған-мыс дегенді тілге тиек етіп, христиандық пен социализм идеяларын ұштастыру мүмкіндігін негіздеуге ұмтылатын ілім. Х. с. таптық дүниені, христиандық сүйіспеншілікті, қоғам мүшелерін адамгершілікке тәрбиелеуді жетілдіру ақылы өзгерту идеяларын уағыздап, 19 ғассырдың бірінші жартысында пайда болды. Х. с. бұл қа,ғидалары үстемдік етіп отырған қоғам жағындағы шіркеудің әлеум. доктриналарында, христиандық партиялардың, христиандық кәсіподақтардың және басқа да ұйымдардың бағдарламадарында орын алды.

### Дереккөздер

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"
"**Шәкен жұлдыздары**" — халықаралық кинофестиваль. 

Алғаш 2003 жылы Алматы қаласында "Шәкен жұлдыздары" продюсерлік орталығының күшімен ұйымдастырылды. 2004 жылдан бастап Алматы қалалық мәдени шаралар бағдарламасына енгізіліп, әкімшіліктің бюджеттік қолдауымен өткізілді. "Шәкен жұлдыздары" кинофестивалінің басты мақсаты — кино өнері арқылы ұлттық рухани дамудың жан-жақтылығына негізделген жаңа әлеум.-қоғамдық қауымдастықтың қалыптасуына жағдай жасау. Осындай мақсат аясында жас қазақ кинематографияшылар мамандарының кәсіби-шығарм. деңгейінің шыңдалуына, әрі олардың түсірген кинотуындыларын фестиваль кезінде көрермен-көпшілікке көрсету арқылы дүниежүз. кино өнері жетістіктеріне қол жеткізуге талпындыру, ұлттық кино мектебінің шығарм. дәстүрін сақтай отырып, одан әрі өркендету, қазақ кинорежиссерлері мен актерлерінің шығарм. еңбегін жан-жақты насихаттау, ұлттық киношеберлері мен озық шет ел әріптестері арасындағы өзара кәсіби-шығарм. байланыстарды нығайту, кинобайқаулардың таңдаушыларымен және жетекші киносыншыларымен кездесулер ұйымдастыру, фестиваль кезінде семинарлар мен шеберлік-сыныптар өткізу, т.б. мәдени іс-шаралар өткізу көзделінеді. 2005 жылы "Шәкен жұлдыздары" кинофестивалі Халықар. жастар киносы және дебюттік фильмдер байқауы дәрежесіне көтерілді. 2003 — 2004 жылдары өткен ""Шәкен жұлдыздарының" алғашқы екі фестивалі кезінде жергілікті көрермендерді ұлттық кино өнерінің (1998 — 2004) 20-дан аса көркем және 50-ге тарта деректі туындыларымен таныстырып, ол "Қазақстан киносы ғасырлар тоғысында" деген девизбен жүргізілді. 2003 — 07 ж. аралығындағы "Ш. ж." кинофестивалі кезінде ұлттық, сондай-ақ жақын (Әзірбайжан, Беларусь, Грузия, Өзбекстан, Қырғызстан, Ресей, Татарстан) және алыс (АҚШ, Египет, Израиль, Иран, Испания, Латвия, Германия, Литва, Қытай, Түркия, Үндістан, Франция, Чехия) шетелдік фильмдер көрсетілімі болды. Қазылар алқасының шешімімен бірқатар кинотуындылары ең үздік көркем ("Үш ағайынды", реж. С.Апрымов, бас жүлде, 2003; "Қаладан келген қыз", реж. Р.Әбдірашев, бас жүлде, 2004, Қазақстан; "Шекара", реж. С.Захаваи, бас жүлде, 2005, Ресей; "Шекара", реж. М.Алықұлов, бас жүлде, 2006, Қырғызстан) және деректі ("Бейтаныс Назарбаев: бес кездесу", реж. С.Әзімов пен В.Рерих; "Таусылмайтын махаббат", реж. С.Әзімов пен Ә.Ерназаров, 2003; "Патетикалық симфония", реж. В.Тюлькин, 2004, Қазақстан; "Паром жүргізуші", реж. әрі операторы С.Ю. Литовец, Ресей, Татарстан; "Терезе", реж. Г.Сыдықова мен Ф.Тұрсынов, Қырғызстан; "Қимыл... Келісім", реж. Ч.Ф. Расулзаде, Ресей, 2005) фильмдер деп танылып, жоғары жүлделерді иеленді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
A. *Мәскеудегі Немирович-Данченко атындагы музыкалық театр*.
**Орлов Борис Александрович** (02.05.1905, Саратов қаласы – 10.8.1960, Алматы) – *әнші*, *хормейстер*. Қазақ КСР-інің халық әртісі (1944 ж).

1927 ж. Саратов консерваториясын бітірген. 1930 – 33 жылдар Мәскеудегі Немирович-Данченко атындагы музыкалық театрдың әнші-солисті. 1934 жылы пианист жұбайы В.С. Пироговамен (Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген әртісі) Қарағандыға көшіп келген. Олар шахтерлер клубы жанынан республикада алғашқы саналатын көп дауысты хорды ұйымдастырды. 1935 ж. өткен **республикалық халық өнері байқауында** хор ұжымы лауреаты атанды. 1938 жылы хор Мәскеу қаласында өнер көрсетті. Хордың құрамында әншілер *І.Байжанов, І.Бабақов, Ж.Тоғандықов, З.Жұбатова, А.Әлиева, қобызшы Д.Мықтыбаев* сынды өнерпаздар болған. Одан кейін Алматыға ауысып, *Абай атындындағы опера және балет театрында* жұмыс істеді. 1938 – 40 ж. Қазақ мемлекеттік филармониясының көркемдік жетекшісі қызметін атқарды. 1940 – 41 ж. Қазақ радиосында хормейстер, 1959 – 60 ж. Қазақ телерадиосының **көркемдік жетекшісі** болды.[1][2]

Живетьево ауылында, Брейтовский ауданының ауылында 7 наурызда, 1955 дүниеге келген, Ярославская облысы. Ф.Э. Ленинград жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесін бітірген. Дзержинский (1977), М.Горький атындағы Мәскеу әдеби институты (1985). Ол ядролық сүңгуір қайықтарында (1977-83) бойынша Солтүстік флотта қызмет атқарды. Ол газеттерінде жұмыс істеді: «On Guard Арктиканың» (1983-86), «кеңестік матрос» (1986-90). Орталық әскери-теңіз мұражайының бөлім меңгерушісі (1990-93). Ол «Теңізге барар жол» ЛИТО басшылық етеді. Всеволод Азаров. Капитан 1-ші дәреже. Поэзияның 13 кітабының авторы. «Әдеби география» газетінің бас редакторы, Санкт-Петербург журналистер одағының мүшесі, Санкт-Петербург жазушыларының православиелік қоғамы. Петров Академиясының академигі және өнершісі. Медальдармен марапатталған. Ресей Жазушылар Одағының хатшысы, Ресей Жазушылар Одағы Санкт-Петербург филиалының төрағасы. «Алтын қылыш» әдеби сыйлығының лауреаты (1994). K.M. Симонова (1998), олар. В. Пикул (1999).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы VII-том
**Шәкәрімұлы Зият** (1908, Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы - 1937, Шығыс Түркістан) - ақын, драматург. Қазақ поэзиясының ірі өкілі Шәкәрім Құдайбердіұлының баласы. 1931 жылы ел басына түскен қиыншылықта әке ақылымен жұртпен бірге Қытайға кетуге мәжбүр болған. 1934 жылы Шығыс Түркістандағы Сарысүмбе қаласында қысқа мерзімді оқытушылар курсын бітіреді де, Алтай аймағының оқу-ағарту бөлімінде қызмет етіп, ойын-сауы
істерін ұйымдастырумен айналысады. 1935 жылы Үрімжі қаласындағы қазақ-кырғыз ағарту ұйымының ойын-сауық бөлімінің меңгерушісі және "Шыңжаң" газеті қазақ редакциясының әдебиет бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарған 1937 жылы Шыңсысай үстемдігі орнаған кезде жалған жаламен ұсталып хабар-ошарсыз кетеді. Шәкәрімұлы - Шығыс Түркістанда шығармалық жұмыспен қызу айналысып, таланттың әр қырынан көрінеді. "Аюбай үкірдай" деген атпен Алтай аймағында алғаш рет пьеса жазып, ол туындысы Сарысүмбе қаласында сахнада қойылды. Пьесада құлқынын көздейтін надан байлардың дөрекі қылықтары, ел-жұртқа жасаған зорлық-зомбылықтары әшкереленеді. Ғылым-білімге үндеген, ескі мен жаңаның тартысы жайлы "Шал мен баланың айтысы" атты пьесаның 1935 жылы сахналық қойылымы болды. Бұдан басқа режиссер ретінде "Қалқаман-Мамыр", "Қарагөз", "Жалбыр" пьесаларын сахнаға шығарды. Абай, Шәкәрім шығармаларын халық арасына кеңінен насихаттады. "Шәкәрімнің қайғылы өліміне байланысты арнауы" (1932), "Қоңыр aт" (1935) туындыларының авторы. Шығыс Түркістанда Алтай аймағының органы ретінде шыққан "Алтай газетіне" арнауын шығарған (1936).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Храповик әсері** – экономикадағы жиынтық сұраныстың өсуінің тауарлар бағасының өсуіне алып келетін эффект. Бірақ та, қысқа мерзімді кезеңде жиынтық сұраныстың қысқаруының жиынтық баға деңгейін төмендету әсерінен болуы міндетті емес. Бағалар тұрақты болады. Бұл эффект ең бірінші экономист Роберт Хиггс (Robert Higgs) кітабында баяндалды. Бұл атау дөңгелекті кері айналдырмай ұстап тұратын механикадағы құрылғыдан шығады. 
Эффектінің экономикалық мағынасы мынада: бағаның өсуі оның төмендеуіне қарағанда тез орындалады. Храповик эффектісінің нарықта орын алуына себепші нәрселер жетерлік. Соның ішінде экономистер бөліп көрсететіні мыналар болып табылады: нарықтағы монополизм, орталықтанған экономикасы бар мемлекеттердің бағаны реттеп отыру саясаты, нарықтық қатынастар жақсы дамыған экономикасы бар мемлекеттердегі атаулы еңбекақыны төмендетуге қарсы кәсіподақтар әрекеттері. 
Храповик әсері кейнстік мектепте қаралады. Ол бағаның төмендеу икемсіздігіне байланысты анықталады. Тек бір жаққа қарай айналатын храповик дөңгелегі секілді, бағалар да тек бір көтерілу бағытан қарай кете береді, ал бағаны төмендету қиынға түседі. Храповик әсері деп аталатыны да содан. Бұл әсерді графикте көретін болсақ төмендегідей кескінді аламыз.

Бірінші макроэкономикалық теңдік Е1 нүктесінде Р1 баға көрсеткішінде У1 өндіріс көлемінде орындалады. Тепе-теңдік жағдайы болғанына қарамастан, толық жұмысбастылық деңгейінен әлі алыс болуы жатуы мүмкін. Бұл жағдайда мемлекет У2 нүктесінде тепе-теңдікке жету жоспарын қояды делік, және ол деңгейге керекті мемлекеттік шығындарды жұмсау арқылы жиынтық сұранысты AD2-ге ұлғайтып, жетеді делік. Жаңа макроэкономикалық тепе-теңдік У2 деген жоғары өндіріс көлемінде, бірақ та Р2 жоғарырақ баға деңгейінде орнайды. Жоспар орындалды. Бірақ енді мемлекетке жиынтық сұранысты жаңа деңгейде ұстап тұруға мүмкіндігі (мемлекет артық шығындана алмайды, ал бірақ одан басқа жиынтық сұранысты ұлғайтатын нәрсе жоқ) болмайды. Сонда жиынтық сұраныс AD1 нүктесіне қайтып оралады. Бірақ бұл жердегі негізгі мәселе бағаның икемсіздігі әсерінен (төмендеу жағына қарай) экономика Е1 нүктесіне емес, Е3 нүктесіне келеді. Бұл өз кезегінде берілген жағдайды нашарлатады, себебі жаңа Р2 баға көрсеткіші У3 төменгі өндіріс көлеміне сәйкес келеді. Храповик әсері жоспарланбаған экономикалық өсудің қауіпті екенін көрсетеді: егер оны берілген деңгейде ұстап тұра алмаса, кері қайту берілген жағдайды нашарлатуы мүмкін.
Сурет:Congenital dislocation of the hip 11.jpgРентгенограмма, демонстрирующая развитие псевдоартроза при врожденном вывихе бедра
**Жалған буын** , псевдоартроз (грек. pseudos — жалған, arthron — буын) — бітіспеген сынық орнында немесе организмнің дұрыс қалыптаспауынан пайда болатын сүйектің қалыптан тыс "ойнақшып" қозғалып тұруы. Ж. б-ның іштен туа біткен және жүре пайда болатын түрлері бар. Ана құрсағындағы нәресте сүйегінің дұрыс қалыптаспауынан болатын — іштен туа біткен Ж. б. — жас сәбилерде болады және сирек кездеседі. Жүре пайда болған Ж. б. сүйектің жарақаттануынан (иық, қол, сан сүйектері сынғанда, остеотомия), остеомиелит, мешел, цинга, т.б. аурулардың салдарынан болады. Сынық дұрыс бітпегенде, сынған жердің арасында шеміршек не тыртық пайда болады. Бұл сынықтың бір-бірімен жанасып өсуін (бітісуін) тежеп, соның салдарынан орнына барып түспеген сүйек "ойнақшып", қозғалып тұрады. Мұндай жағдай болмау үшін сынған сүйекті бір-бірімен дұрыс жанастырып, қозғалмайтындай етіп бекіту керек. Ж. б-ды, негізінен, хирургиялық жолмен емдейді. Кей жағдайда сынған сүйекті металдан не пластмассадан жасалған арнайы пластиналар арқылы жалғап, өз орнына салады. Сынық әбден жазылғаннан кейін, жалғаған заттардың кейбіреуі сүйек тіндерімен бірігіп, бітіп кетеді де, қалғанын дәрігер алып тастайды. Сондай-ақ, Ж. б-ды емдегенде ортопедиялық аппараттар да пайдаланылады.

Үлгі:Pathology-stub
Салмағы жағынан 85% кобальт, хром және никельден тұрады. ХКҚ қасиетің молибден никель, темір, ваннадий, кремний, магний, мыс, берилий қосып жақсартуға болады. Құйманың тұрақтылығы оның құрамындағы хромның көптілігіне байланысты, ол металл бетінде әрекетке түспейтін қабат түзеді. Кобальт құймаға жоғары температурада қаттылық береді. Металл құрылысының ұсақ кристалды болуы және байланыстарының бекімділігі оның құрамына кіретін молибденге байланысты. Құймада көміртегі мөлшері өте аз. Металдың қасиетін сақтау үшін көміртегінің бір тұрақты саны қажет. Карбит түзгіш зат ретінде вольфрам қосады. Мырыш, кремний және темір қоспаның құйылғыштығын арттырады.

* ХКҚ балқу температурана байланысты 2-ге бөлінеді

1. Балқу температурасы 1316°С-ге дейінгі
2. Балқу температурасы 1316°С жоғары
ХКҚ сүйек ткандеріне енгізіп тіс протездеріне тірек ретінде қолданады. Себебі оның коррозияға тұрақтылығы жоғары және аустостотикалық қасиеті жоқ ХҚҚ көлемі күйғаннан кейін 1,8-2 % дейін кішірейеді. Алынған заттың құрылысы ұсақ түйіршікті болу үшін балқу температурасына жақын температурада құю керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  I Тіс протезін жасаудың технологиясы бойынша дәрістер курсы (оқу - әдістемелік құрал) Қарағанды: ҚММА, 2007ж 73 б. Авторлары: Аубакиров С.Е. Ахмадишин И.М. Кубжасарова Г.У.
**Хром сульфаты (III)** — органикалық емес қоспа, хромның үш валентті тұзы және күкірт қышқылы, химиялық формуласы Cr2(SO4)3. Парамагнитті күлгін-қызыл кристалдар. Тығыздығы 3,012 г/см³ тең. Сусыз хром сульфаты(III) суда және қышқылда аз ериді. Жоғары температурада шіриді. Су ерітінділері суықта күлгін түске, ал қыздырғанда жасыл түске боялады. Cr2(SO4)3•nН2О (n=3, 6, 9, 12, 14, 15, 17, 18) кристалгидраттары белгілі 25оС-да шексіз араластыру кезінде молярлы тоқөткізгіш 882 См•см²/моль-ға тең. Дегидратацияда кристалгидрат немесе 160—190оС қыздыруда метилсульфатпен Cr2O3 пайда болды. Былғарыны өңдеуде және мата өндірісінде бояу ретінде қолданады.

### Алынуы

Cr2O3 + 3H2SO4 = Cr2(SO4)3+3Н2О

Дереккөздер
-----------
**URI** (ағылш. ***Uniform Resource Identifier***, оқыуы: [*ю-ар-а́й*]) — ресурстың униформды идентификаторы, ертеректе аты *универсалды ресурс идентификаторы* деп аталды.

Тарихы
------

1990 жылы Женева қаласында, Швейцария, ағылшын ғалымы Тим Бернерс-Ли Еуропалық ядролық зерттеулер кеңесі (фр. ) қабырғасында ресуртың мекен жайын анықтау URL ойлап табылған болатын.

Сілттемелер
-----------



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуURI схемасы |
| --- |
|  |
| Ресми | 
aaa \*aaas \*about \*acap \*cap \*cid \*crid \*data \*dav \*dict \*dns \*fax \*file \*ftp \*geo \*go \*gopher \*h323 \*http \*https \*iax \*im \*imap \*info \*ldap \*mailto \*mid \*news \*nfs \*nntp \*pop \*rsync \*pres \*rtsp \*sip \*sips \*snmp \*tag \*tel \*telnet \*tftp \*urn \*view-source \*wais \*ws \*wss \*xmpp |
|  |
| Бейресми | 
afp \*aim \*apt \*bolo \*bzr \*callto \*coffee \*cvs \*daap \*dsnp \*ed2k \*feed \*fish \*gg \*git \*gizmoproject \*irc \*ircs \*itms \*javascript \*ldaps \*magnet \*mms \*msnim \*postal2 \*secondlife \*skype \*spotify \*ssh \*svn \*sftp \*smb \*sms \*steam \*webcal \*winamp \*wyciwyg \*xfire \*ymsgr |
|  |
| Protocol list |

 |
**Джозеф Листер** (1827 жыл 5 сәуір, Эссекс - 1912 жыл 10 ақпан, Кент) - көрнекті ағылшын хирургы, *хирургиялық асептика* негізін салушы.

Еңбек жолы
----------

1852 жылы *Лондон университетін* бітірген. Ол Глазго (1860), Эдинбург (1869) және Лондонда (1877-1882) *хирург профессор* болып қызмет істеді. *Лондон корольдық хирургия қоғамының* өкілі (1896), кейін *президенті* (1885-1900). Ол 1867 жылы *Н.И.Пирогов, Ф.Зиммельвейс, Л.Пастер еңбектеріне* және *өзінің ғылыми зерттеулеріне* сүйеніп, операциядан кейін жарақаттың, жараның ішіне сырттан инфекцияның түсуіне жол бермеу әдісін ұсынды. Бұл әдіс жараны **карбол қышқылы** сіңірілген бірнеше қабат таңғышпен таңу, операция жасайтын бөлмеге де осы қышқылды шашу, қолды, *операция саймандарын* сүрту және т.б. Осы әдісті қолдану нәтиесінде операциядан кейін болатын өлім-жітім кеміді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 7 том
**Тоқтар Мағзұмов** - 1958 жылы 2 наурызда Шығыс Қазақстан облысы, Қатон-Қарағай ауданы, Қызыл-Жұлдыз ауылында туған. 1975— 1977 жылдары ауыл мектебінде жұмыс істеген. 1982 жылы Алматы қаласындағы Ауыл шаруашылық институтын агроном мамандығы бойынша, 1998 жылы Шығыс Қазақстан Мемлекеттік университетінің мемлекеттік басқару жүйесі факультетін тамамдаған.1982-1992 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық ауыл шаруашылық басқармасына, 1992 — 1997 жылдары Шығыс Қазақстан аймақтық жекешелендіру комитетінде бөлім бастығы, 1997 — 2001 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық мекемелерді қайта құру, жабу басқармасының бастығы қызметтерін атқарған. 2007 жылдан бері Өскемен қалалық ауыл шаруашылық басқарма бастығы болып қызмет етеді.

2003 жылы «Қыз суреті» атты алғашқы әңгімелер жинағы жарық көрген. «Байберді асуы» атты хикаяттар мен әңгімелер жинағының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Қазанқап Дәулетбекұлы Байболов**(*1889-1945*) – жырау, ақын, би.

Оңтүстік Қазақстан облысының Төле би ауданы Ұзынарық ауылында туған. Ең алғаш өзінің ұстазы Бекасыл әулиеден сауатын ашып, өз бетінше білімін жетілдірген. Қазанғап Бекасыл әулиенің шәкірті ғана емес, қолында өсіп ер жеткен өкіл баласы. Әке шешесі көп жылдар бала көре алмай, кейін келіп Бекасыл әулиге емделіп бала сүйген. Бекасыл Биболатұлы (1822-1915) да көптеген еңбектер жазған ғұлама ұстаз. Әйгілі "Жұлдызнама" теологиялық энциклопедиясының авторы. Бекасыл Биболатұлының "Шеризат - Гүлзат" аңыз кітабының желісімен Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы мен Қазанғап Байболұлы екі нұсқада "Шеризат - Гүлзат" дастанын жазып шыққан. Қазанғап араб, парсы, шағатай, тілдерін жетік білген, және бірнеше еңбектерді аударған аудармашы. Шығыс сюжетіндегі қисса-дастандарды көп жаттап, Ташкент, Шымкент, Түркістан өңірлерінде жыршылық өнерімен мәлім болған классикалық хикаяларға еліктеп *«Төрт дәруіш»*, ел ішіндегі жазба аңыздардың желісімен *«Еңсегей бойлы ер Есім» (1941 жыл), «Төле бидің тарихы»* (1941жыл), "Египет ханы Абдулланың қызы Сайыпжамал" дас­таны (1934 жыл), "Шеризат - Гүлзат" қиссасы (1939 жыл), "Орқа - Күлше" дастаны (1938 жыл), "Орта жүз Дауанасбай Өкірік Найман" дастаны (1934 жыл), "Біздің елдің даңқы туралы" дастаны (1941 жыл), "Қарсы­бай батыр" дас-таны (1943 жыл), сияқты көптеген тарихи дастандардының авторы. Барлық еңбегі ғылыми кітапхананың қолжазба қорында сақтаулы. Жалпы қисса дастандарды зерттеп жазу үшін қырық жыл ғұмырын арнаған. Әлі жарияланбаған "Абдулланама" деген дастаны бар. Отан соғысында ерен ерлік көрсеткен Сыпатай Қарсақбаевқа арнап *«Сыпатай»* поэмасын шығарған. 1943 жылы республикалық айтыста Нартай Бекежановпен жыр сайысына түскен (*«Айтыс», 3-т.г 1966*). Шығармалары ұжымдық жинақтарда, мерзімдік баспа-сөзде жарияланған. *«Бау-бақша», «Дайын бол»* атты толғаулары халық арасында кең тараған. Ел аралап, ауыз әдебиеті үлгілерін жинау-мен де шүғылданған.

* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен үш мәрте марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
Бозсуыр
**Бозсуыр** – Қазақстанның солтүстігіндегі ақ селеулі, алуан шөптесінді далаларды мекендейтін ірі кеміргіш, суырдың бір түрі. Әдетте денесінің ұзындығы 60 см-дей, салмағы 8 кг-дай болады. Суырлар 20 жылға дейін өмір сүреді, бірақ мұндай жасқа бірлі-жарымы ғана жетеді. Бұлардың жауы – қасқыр, түлкі және бүркіт. Бірақ бұларға үлкен қауіп адамнан туады, себебі оны майы және терісі үшін көптеп аулайды.Және де бозсуыр суыр туысқанының төрт түрінің бірі. Бұл-Қазақстанның солтүстігіндегі ақ селеулі , кейде алуан шөптесінді далаларын мекендейтін ірі кеміргіш. Қалған 3 түрі таулы жерлерді мекендейді. Терең , тармақталған ұяда топтанып қоныстанады. Қауіп төнген жағдайда ересегінің айқайымен түгел лезде інге кіреді. Шөппен қоректенеді. Аналығы 35-40 күн буаздықтан кейін , 4-6 ұрпағын дүниеге әкеледі. Суырлар 20 жылға дейін өмір сүреді , бірақ мұндай жасқа бірлі - жарымы ғана жетеді. Бұлардың жауы - қасқыр , түлкі және бүркіт. Бірақ бұларға үлкен қауіп адамнан туады, себебі оны майы және терісі үшін көптеп аулайды. Сонымен қатар , жер жырту кезінде бозсуырды ежелгі тіршілік ету мекенінен айырады.

Дереккөздер
-----------

Қазақстандағы жануарлар әлемі Алматыкітап баспасы , А.Ф. Ковшарь , В.А. Ковшарь

1. ↑  «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы,«Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2
**Мағзұмов Тоқтарбек**, жазушы (1958)

Мағзұмов Тоқтар 1958 жылы Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы Қызыл Жұлдыз аулында туған. 1975-1977 жылдары ауыл мектебінде жұмыс істеген. 
1982 жылы Алматы қаласының Ауылшаруашылық институтының агроном мамандығы бойынша, 1998 жылы Шығыс Қазақстан Мемлекеттік университетінің мемлекеттік басқару жүйесі факультетін бітірген. 
1982-1992 жылдары Шығыс Қазақстан ауылшаруашылық басқармасында, 1992-1997 жылдары Шығыс Қазақстан аймақтық жекешелендіру комитетінде бөлім бастығы 1997-2001 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық мекемелерді қайта құру, жабу басқармасының бастығы болып қызмет істеген. 
2007 жылдан бері Өскемен қалалық ауылшаруашылық басқарма бастығы. 
2003 жылы «Қыз суреті» атты алғашқы әңгімелер жинағы жарық көрген. «Байберді асуы» атты хикаяттар мен әңгімелер жинағының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**АДАСТЫРУ** - дәстүрлі мифтік сенім бойынша малға, адамға келген індетке, ауруға қарсы жасалатын магиялық ырым, яғни мал емдеудің (сенім-нанымға негізделген емдеу шарасы) магиялық тәсілі..

  

Адастыру жоралғысы лаң, топалаң, кемелек, күл, секіртпе, желінсау тәрізді қауіпті індеттер мал арасында толастамаған кезде жасалады. Малға келген індетті адастырудың бір жолы ертедегі деректер мен ел аузындағы мәліметтер бойынша мынадай: бұл шара сәтсіз күн деп саналатын сейсенбі, жұмадан басқа күндердің бірінде жасалады. Қас қарайып, ай туар алдында қара бақанның ұшына май сіңген шүберекті байлап тұтатады да, бір адам қоралы қойдың алдында көтеріп жүреді. Ауылдың адамдарының көмегімен қорадан сыртқа айдалған қой әлгі тұтанған оттың артынан ілесіп отырады. Қойларға «аспандағы жұлдызды көрсету» үшін айды маңдайға алып, яғни оңтүстік-шығыс бағытқа қарай беттейді. Бірақ, адамдарға айға қарауға тыйым салынады. Ауыл адамдары түгелімен еріп, қойларды «тү, тфу, шү тү» десіп, малдың екі санын, сауырын, жіліншігін тоқпақтап, шықпырта ұрып, айқай-шу шығарып, азан-қазан етеді. Күншығысқа қарай қорадан шыққан қойларды күнбатыс жақтан қораға айдап қайту арқылы малды шырмаған ауру, індет біткен адасып кетеді-мыс.

Басқалары ауруды «адастырып» келгенше, қорада қалған бірнеше адам қотанды от тұтатып, арша түтінімен аластап тазартып қояды. Бұл ем-дом шарасы жасалған соң мал індеті толастайды-мыс. Сондай-ақ, сол түні мылтық атып, кесірлі жабысқан пәлені үркітетін ырым да болған.

**Адастырудың ертеде кең таралған түрі** - ауруды малдың бас сүйегіне «көшіру» жосын-жоралғысын жасап, әлгі бас сүйекті түрлі түске бояп, иен далаға төрт жолдың түйілісіне барады. Қарсы кездескен адамның аяғына қарай лақтыра салып қашады. Яғни мал ауруынан түрлі көшірме магиясы жәрдемімен құтылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Карутц Р. Среди киргизов и туркмен на Мангышлаке. СПб.. 1911
2. ↑  Хинаят Б. Қазақтардың төрт түлікке қатысты дәстүрлі ырым жосын-жоралғы әдет-ғүрыптары // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі және бүгіні. Алматы: Ғылым. 2001
3. ↑  Хинаят Б. Қазақтардың рухани мәдениетіндегі магияның орны (төрт түлікке қатысты қырларынан) // ҚР БҒМ мен Ұлттық ғылым академиясының Хабарлары. Қоғамдық ғылымдар сериясы. 2007
**Михаил Васильевич Фрунзе** — (2.2.1885, Бішкек қаласы, қазіргі Қырғыз Республикасы — 31.10. 1925, Мәскеу қаласы) — революционер, саяси және әскери қайраткер, соғыс теоретигі. 

Ол әскери фельдшер отбасында дүниеге келген. Фрунзе 1904 ж. Верный қаласындағы (қазіргі Алматы) ер балалар гимназиясын алтын медальмен бітіріп, Петербургтің политехникалық институтына оқуға түсті.

Көп кешіікпей РСДЖП қатарына кіріп, астыртын партиялық қызмет атқарды. 1905 жылы Иваново-Вознесенск ереуілін басқарды. 1906 жылы сәуірде РСДЖП 4-ші (Бірігу) съезіне делегат болды, сонда В.И. Ленинмен кездесті. Иваново-Вознесенск, Шуя ауданында ұйымдастыру және насихат жұмысын жүргізді.

Революциялық қызметі үшін М.В. Фрунзе бірнеше рет тұтқынға алынып, екі рет өлім жазасына кесілді, кейіннен ол он жыл каторгамен алмастырылады. Каторгадан 1915 жылы қашып шығады. 1916 жылдан бастап Батыс майданда революциялық жұмыс жүргізді, Минскіде 3-ші және 10-ші армиялардағы астыртын большевиктік ұйымды басқарды.

Ақпан революциясынан кейін Минск халық милициясының бастығы. Батыс майдандағы солдат комитетінің, Минск Советі аткомының мүшесі. 1918 жылы Иваново-Вознесенск губерниялық аткомының және губерниялық партия комитетінің председателі, губерниялық әскери комиссары. Июльде Москвада болған Советтердің Бүкіл россиялық. 5-съезінің жұмысына және оңшыл эсерлердің контрреволюциялық бүліншілігін басуға қатысты.

1918 жылы тамыздан Ярославль соғыс округының әскери комиссары, 1918 жылы 26 желтоқсаннан 4-армияның қолбасшысы болды. М.В. Фрунзе 1919 жылы В.И. Лениннің ұсынысымен Шығыс майданның оңтүстік тобының, ал 13 шілдеде Шығыс майданның қолбасшысы болып тағайындалды. Оның басшылығымен оңтүстік топ әскерлері Колчактың басты күштеріне қирата соққы берді.

М.В. Фрунзе 1919 жылы 15 тамыздан Түркістан майданына қолбасшылық етіп, Оңтүстік Оралды алып, Түркістанға жол ашты. Кешікпей анненковшылар мен дутовшылардың қалдығы Жетісудан түгелдей қуылып, тазартылды.

1920 жылы 21 қыркүйекте ол Оңтүстік майданның қолбасшысы болып тағайындалды. 16 қарашада Врангель толық талқандалды.

1920—1924 жылы М. В. Фрунзе Украина және Кырымдағы әскерлердің қолбасшысы, УКСР Халкомсовы председателінің орынбасары, УК(б)П ОК Саяси Бюросының мүшесі.

1924 жылы наурыздан КСРО Революциялық-Әскери Кеңесі төрағасы орынбасары және Соғыс-Теңіз істері халкомының орынбасары, ал апрельден Жұмысшы-Шаруа Қызыл Армиясының штаб бастығы, кейіннен Әскери Академияның бастығы болды.

1925 жылы 26 қаңтардан КСРО Революциялық-Әскери Кеңесі төрағасы, ал ақпаннан Еңбек және Қорғаныс Кеңесінің мүшесі.

М.В. Фрунзе барлық сайланған БОАК мүшесі, 1921—1925 жылдары РК(б)П ОК мүшесі, 1924 жылдан ОК Саяси Бюросының мүшелігіне кандидат болды. 2 рет Кызыл Ту орденімен, Құрметті революциялық қарумен наградталды.

Қызыл алаңда жерленген.

Қырғыз КСР-інің астанасына, Әскери академияға, Совет Армиясының Орталық Үйіне тағы басқаларға Фрунзе есімі берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
*Адвентициялық жасуша* (лат. adventitius — келімсек) — қан тамырларының сыртқы борпылдақ дәнекер ұлпалық қабықтарында кездесетін шала маманданған жас жасуша. Пішіні ұршық сабына ұқсас ұзынша келген, сопақ ядролы адвентициялық жасушаның цитоплазмасы солғын көкшіл түске (базофильді) боялған. Органеллалары нашар жетілген. Адвентициялық жасуша — борпылдақ дәнекер ұлпасының талшықтары мен негізгі пішінсіз затын түзетін жасушалары — фибробласттар даму қатарының жетілмеген ең жас жасушасы. Адвентициялық жасушалардан борпылдақ дәнекер ұлпасының жасушалары — фибробласттар, миофибробласттар, адипоциттер (май жасушалары), лаброциттер (шырлы жасушалар немесе ұлпа базофилдері) дамып жетіледі.
**Адарғы** — өрмек жіптерінің астын-үстін көтере бөліп тұратын кергіш ағаш. Адарғы кепкен қатты ағаштан не тақтайдан жасалады, ұзындығы — 50, ені — 15, қалыңдығы — 2-3 см болады. Тақтайдың ортасы қалың, ал екі шеті жонылған болып келеді. Қырларына өрмек жібі сиятындай етіп жіңішке өзекшелер түсірілген.[1]

Қолданылуы
----------

Өрмек, кілем тоқуда қолданылатын, оның жіптерінің асты-үстін көтере бөліп тұратын аспап кепкен ағаштан жасалады. Екі жақ шеті жонылып, жүзі шығарылған, ортасы сәл дөңес, ені 20-25 см-дей тақтайдан жасалған өрмек жіптерінің жоғарғы және төменгілерін ауыстырып тұратын құрал[2]. 

Өрмек жіптері екіге бөлінеді: күзудегі жіп жоғары шығып, бос жіп күзудің астында қалады. Яғни екі жіп итіс-тартыс өзара айқас орналасады. Осы екі жіптің арасы 10-15 см қуыс болып келеді. Осы қуысқа қылыш өткізіледі. Содан кейін, жіптердің тиісті мөлшерін қолмен санап анықтап, алдыңғы жіптерді үстіне шығарып, үстіңгі жіптерді керісінше, жоғары шығарып, екі араға адарғы және онымен бірге бақылау жібі енгізіледі.
Адар сөзі көне түркі тілінде кездеседі. Оның қазақша мәні - *айыр, ажырату, бөлу*. Ол туралы ауыз әдебиетінде: *Ұршық пенен адарғы, Киіндірген бабамды, Бәсең ине, кесте біз, Келістірген ажарды*, - деген жолдар кездеседі.[3]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бекмұрат Уақатов. Қазақтың тұрмыс-салт жырларының типологиясы. Алматы: Ғылым, 1983
2. ↑  Мұқанов С. Халық мұрасы. Тарихи- этнографиялык шолу. Таңдамалы шығармалар. XV том. Алматы: Жазушы, 1979
3. ↑   Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
Михаил Бутов. 11 Международная ярмарка интеллектуальной литературы, Non-Fiction 2009, Мәскеу
**Михаил Владимирович Бутов** – орыс жазушысы, прозаик. [1]

«Новый мир» журналы редакторының орынбасары. 1964 жылы 2 тамызда Мәскеуде дүниеге келген. Мәскеу электротехникалық байланыс институтын бітірген. 

1992 жылы «Новый мир» журналында алғашқы әңгімесі басылып шығады. 1994 жылы алғашқы «К изванию Пана» кітабы жарық көреді. 1994 жылдан бастап «Новый мир» журналының проза бөлімінің редакторы болады. 1998 жылдан бастап «Новый мир» журналының жауапты хатшысы болып қызмет атқарады. «Христианский церковно-общественный канал» радиосындағы «Джазовый лексикон» бағдарламасының жүргізушісі.

Шығармалары
-----------

* «Свобода»
* «Памяти черепахи»
* «Химическая свадьба маятника и розы»
* «В карьере»
* «Цена»
* «Мобильник»
* «Анархисты»
* «Вечные льды»
* «Cудьба барабанщика»
* «Записи»

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Орман қазтамағы** (лат. *Geranium sylvaticum*) - бұл өсімдік герань деп аталатын қазтамақтар тұқымдасы қазтамақ туысына жатады. Герань - гректің геранг (тырна) деген сөзінен шыққан, себебі, өсімдіктің тұқымы тырнаның тұмсығына ұқсайды.

Ботаникалық сипаты
------------------

* Биіктігі 80 см-ге дейін жететін, тамыры тік өсетін, көп жылдық, шөп тектес өсімдік.
* Сабағының өн бойын түк басқан, жоғарғы жағында бұтақтары көп.
* Тамырдан өсіп шығатын жапырақтарының сағақтары ұзын, ал сабақ жапырақтары отырмалы болады. Төменгі жағындағы жапырақтары 5-7-ге бөлініп тілімделген. Жапырақтарының екі жағын да түк басқан, шеттері ара тісті.
* Гүлдері ірі, күлгін түсті, тостағанша, қалақшалары да, гүл тәжінің жапырақшалары да бес-бестен.
* Жемісі құстың тұмсығына ұқсайтын қауашақ. Маусым-шілде айларында гүлдейді.

Өсетін жері мен таралу аймағы
-----------------------------

Еуразияның қоңыржай және салқын белдеулерінде таралған. Бұталардың арасында, орманды жерлерде, жарқабақтарда, ылғалды жерлерде өседі.

Құрамы, емдік қасиеті және қолданысы
------------------------------------

Құрамында илік заттар, алкалоидтар, шайыр, эфир майлары, қоймалжың, ащы заттар бар.
  

Өсімдіктен жасалған дәрілерді аш ішектің қабынуын және іштің өтіп ауырғанын емдеу үшін пайдаланады. Халық медицинасында өсімдіктің тұнбаларымен ауыз бен тамақты шаяды.
  

Маталарды бояу үшін пайдаланады. Әсемдік үшін өсіріледі. Аралар үшін бал нәрі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.
**«Орынбор» футбол клубы** — Ресейдің Орынбор қаласындағы футбол клубы. Қазіргі таңда Ресей Премьер Лигасында ойнайды. Өз алаңындағы ойындарын "Газовик" стадионында өткізеді.

Тарихы
------

1976 жылы тағы бір орынборлық клуб "Локомотивтің" (1937-76) орнына "Газовик" деген атаумен құрылды. "Локомотив" клубы жабылды да, футболшылары "Орынборға" ауысты. 

КСРО дәуірінде тек екінші лигада ойнады. Ресейдің 1992 жылғы тұңғыш біріншілігінде екінші лигада өнер көрсетті, 1993 жылы үшінші лигада ойнады. 

2016 жылы тұңғыш рет Премьер Лигаға жолдама алды. Сол жылы мамыр айында атауы "Орынбор" боп өзгерді.

Жетістіктері
------------

* Ресей кубогының жартылай финалисі: 2014/15.
* Бірінші лига жеңімпазы **(2)**: 2015/16, 2017/18.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   *Стадион «Газовик»*,

Сілтемелер
----------

* Клубтың ресми сайты Мұрағатталған 14 қарашаның 2016 жылы.
**ҮПІЛМӘЛІК МАЙЫ**, майсана — кеппейтін, қабыршақ түзбейтін және құрамында оксиқышқылдары бар өсімдік майларының бір түрі. Оны үпілмәлік (майсана) өсімдігінің дәнінен алады. Құрамында 3 — 9% олеин, 3 — 5% линол және 80%-дан астам [[рицинол қышқылдары болады. Соңғысының көп болуы Үпілмәлік майының негізгі қасиеттері: кинематикалық тұтқырлығы (50С-та 11010–6 м2/сек) мен тығыздығын (15С-та 950 — 974 кг/м3) анықтайды. Спиртте және бензинде жақсы ериді. Түсі түссізден қою сарыға дейін өзгереді, майлылығы 40 — 55%, қату температурасы 10 — 18С. Үпілмәлік майының тұтқырлығы жоғары болғандықтан техникада сапасы жоғары майлағыш май ретінде кеңінен қолданылады. Бұдан басқа дәрі жасауда, жақпа май және бальзам ретінде әйелдерді босандыруда, күйген жер мен жараға жағу үшін, сабын өндіруде, олифа алуда, т.б. пайдаланылады.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Үргін-сүргін.** Бұл қос сөздің мағынасы «қуғын-сүргіну әуре-сарсаң» дегенмен бірдей. «...жерінің кеңдігінен, елінің кеңпейілінен зардап шегіп, үргін-сүргінді көп көрген бақытсыз халық» (С. Жүнісов, Ақан сері). Қос сөздің алғашқы сыңары «үргін» өткен ғасырлардағы және осы күнгі кейбір түркі тілдерінде жеке-дара қолданып та тиісті мағына меншіктенген. Шағатай тілінде «үргүн» сөзі «ызалану», «қозғалыс шығару» мағынасында жұмсалған. Қазіргі түркі тілдері ішінде қырғыздарда —«үркүн» тұлғасы
«әбігер, астан-кестен, абыржу, босып қашу» іспеттес мағыналарға нұсқайды. Енді ертедегі жазба ескерткіштерге бет бұрсақ, «үркүн» сөзінің «қорқыныш, үрей» сияқты мағыналарын кездестіреміз. Сөздің алғашқы, тұңғыш мағынасы осы болса керек. Қос сөздің екінші сыңары — «сүргін» туралы сөз қозғамаймыз. Өйткені, оның төркіні туралы өткен бір кітапта әңгіме болған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6