**Әйтеке би ауданы** — Ақтөбе облысының солтүстік-шығыс бөлігіндегі әкімшілік бөлініс. Аудан орталығы – Темірбек Жүргенов ауылы.

Географиялық орны
-----------------

Аудан Ақтөбе облысынан 320 шақырым жерде, облыстың солтүстік-шығысында, Ресеймен шекаралас Ырғыз өзенінің бойында орналасқан. Батысында облыстың Хромтау, Мұғалжар, оңтүстігінде Шалқар, Ырғыз, шығысында Қостанай облысының Қамысты, Жангелдин аудандарымен, солтүстігінде Ресей Федерациясымен шектеседі.

Тарихы
------

1966 жылдың 31 қаңтарында Қазақ ССР-і Жоғарғы Советі Президиумның Жарлығымен Комсомол ауданы болып құрылған. Аудан орталығы Бөгеткөл селосы болып белгіленді. Оның құрамына Қарабұтақ ауданының 8 селолық Кеңесі енді: Жамбыл, Жаңадәуір, Қызылжар, Құмқұдық, Псков, Талдысай, Тереңсай, Ұшқатты. Сол кездегі берілген мәліметтерге сүйенсек, аумағы 870 мың га, ауыл шаруашылығына  жарамды жерлері 819 мың га болды. Егінді аудан ретінде қалыптасқан шаруашылыққа «Восточный», «Псков», «Северный», «Урожайный», «Щербаковский», «Ярославский» және ХХІІ Партсъезд атындағы тың совхоздары біріктірілген. 1993 жылы Комсомол ауданының атауы Бөгеткөл ауданы болып өзгертілді. 1997 жылдың 16 маусымдағы Қазақстан Республикасының президенті Н. Назарбаевтың Жарлығымен Бөгеткөл ауданы көршілес Әйтеке би (бұрынғы Қарабұтақ) ауданымен біріктіріліп, Әйтеке би есімін иеленді де, Комсомол селосы аудан орталығы болып белгіленді.

Халқы
-----

| 1970 | 1979 | 1989 | 1999 | 2009 | 2021 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  13784 | ▲22948 | ▲24482 | ▲34628 | ▼25723 | ▼24185 |

Тұрғыны 24895 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (93,68%), орыстар (4,05%), басқалары (2,27%).

Ауылдық округтер
----------------

Аудандағы 27 елді мекен 15 ауылдық округке біріктірілген:

| Әкімшілік бірлік | Орталығы | Елді мекендері | Халқы (2021) |
| --- | --- | --- | --- |
| Ақкөл ауылдық округі | Ақкөл ауылы | 1 | ▼469 |
| Ақтасты ауылдық округі | Ақтасты ауылы | 2 | ▼545 |
| Аралтоғай ауылдық округі | Аралтоғай ауылы | 4 | ▼1513 |
| Әйке ауылдық округі | Әйке ауылы | 2 | ▼1573 |
| Жабасақ ауылдық округі | Жабасақ ауылы | 3 | ▼1011 |
| Жамбыл ауылдық округі | Жамбыл ауылы | 1 | ▼529 |
| Қайрақты ауылдық округі | Талдық ауылы | 1 | ▼224 |
| Қарабұтақ ауылдық округі | Қарабұтақ ауылы | 4 | ▼3060 |
| Құмқұдық ауылдық округі | Құмқұдық ауылы | 1 | ▼988 |
| Қызылжұлдыз ауылдық округі | Аралтөбе ауылы | 1 | ▼694 |
| Сарат ауылдық округі | Сарат ауылы | 1 | ▼433 |
| Сұлукөл ауылдық округі | Сұлукөл ауылы | 1 | ▼407 |
| Темірбек Жүргенов ауылдық округі | Темірбек Жүргенов ауылы | 2 | ▲8506 |
| Тұмабұлақ ауылдық округі | Тұмабұлақ ауылы | 2 | ▼718 |
| Үшқатты ауылдық округі | Үшқатты ауылы | 1 | ▼214 |

Ірі елді мекендері
------------------

| Атауы | Халқы (2009) |
| --- | --- |
| **Т. Жүргенов (Комсомол)** | ▲ 5909 |
| **Қарабұтақ** | ▼ 2601 |
| Талдысай | ▼ 1646 |
| **Құмқұдық** | ▼ 1541 |
| **Тұмабұлақ** | ▼ 1168 |
| **Аралтоғай** | ▼ 1062 |
| **Әйке** | ▼ 1058 |
| Тереңсай | ▼ 951 |
| **Жабасақ** | ▼ 863 |
| **Жамбыл** | ▼ 838 |
| **Аралтөбе** | ▼ 754 |
| **Ақтасты** | ▼ 745 |
| **Сұлукөл** | ▼ 731 |
| **Сарат** | ▼ 711 |
| **Ақкөл** | ▼ 695 |
| **Үшқатты** | ▼ 560 |

Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
---------------------------------------

Аудан жері негізінен үстіртті жазық (биіктігі 100 – 400 м) келеді. Солтүстік-шығысын Мұғалжар тауы алып жатыр. Климаты тым континенттік, қысы суық, жазы ыстық. Қаңтардың орташа температурасы –17°С, шілдеде 22°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 200 – 250 мм. Аудан жерінен солтүстіктен оңтүстікке қарай Ырғыз өзені мен оның Қарабұтақ, Қайрақты, Шолаққайрақты, Ұлыталдық, Балаталдық, т.б. салалары ағып өтеді. Аудан аумағында Белқопа, Әйке, Тегіссор көлдері бар. Аудан жері негізінен қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты келеді. Өсімдіктерден боз, бетеге, жусан, қамыс, киікоты, жоңышқа, изен, тобылғы, көкпек, қараған, алабота өседі. Жануарлардан түлкі, қарсақ, қоян, қасқыр, күзен, борсық, ақ бөкен, киік; құстардан қаз, үйрек, тырна, дуадақ, жылқышы, тауқұдірет, балықшы, қызғыш, қарақұс, жапалақ, бозторғай, бүркіт, т.б. мекендейді. Ауыл шаруашылығына жарамды жер аумағы 188,9 мың га. Оның ішінде жыртылатын жері 69,3 мың га, шабындығы 4,3 мың га, жайылымы 835,8 мың га.

Жол жүйесі
----------

Әйтеке би ауданы арқылы Астана-Ақтөбе теміржол сапар желісі өтеді. Негізгі автокөлік жолы Қарабұтақ — Комсомол — Северный — Жайылма елді мекендер үстінен өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
2. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)
3. ↑  Қазақстан почталық индекстері
4. ↑  Аудан тарихы
5. ↑  Ресей империясы, КСРО халық санақтары
6. ↑  ҚР халық санақтары


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Ақтөбе облысы |
| --- |
|  |
| Орталығы: **Ақтөбе**  |
|  |
| Аудандары | 
Алға • Әйтеке би • Байғанин • Қарғалы • Қобда • Мәртөк • Мұғалжар • Ойыл • Темір • Хромтау • Шалқар • Ырғыз | Ақтөбе облысы елтаңбасы |
|  |
| Облыстық бағыныстағы қалалар | 
Ақтөбе |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақкөл •
 Аққұм •
 Ақтасты •
 Аралтөбе •
 Аралтоғай •
 Әйке •
 Байжанкөл •
 Белқопа •
 Еңбекту •
 Жабасақ •
 Жамбыл •
 Жарөткел •
 Қарабұтақ •
 Қияқты •
 Құмқұдық •
 Милысай •
 Сарат •
 Сарыбұлақ •
 Сұлукөл •
 Талдық •
 Талдысай •
 **Темірбек Жүргенов** •
 Тереңсай •
 Толыбай •
 Тұмабұлақ •
 Ұлғайсын •
 Үшқатты 
 |

 |