Самарий *Sm*
**Самарий** (лат. *Samarіum*; **Sm**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 62, ат. м. 150,40; лантаноидтар қатарына жатады. Табиғатта тұрақты 6 изотопы бар. С-ді 1879 ж. француз химигі П.Э. Лекок де Буабодран (1838 – 1912) самарскит минералынан тапқан. Монацит, бастнезит, лопарит, самарскит, гадолинит, ортит минералдарының кристалдық торына изоморфты қоспа ретінде кіреді. 

Күміс тәрізді жұмсақ металл; тығызд. 7,54 г/см3, балқу t 1072°С, қайнау t 1800°С. 917°С-тан төмен температурада кристалдық торы ромбоэдрлық (Sm), ал температура одан жоғарыласа кубтық (Sm). Хим. активті, тотығу дәрежелері +2, +3. Ауада тұрақты, бөлме температурасында сумен, галогендермен, HCl, HNO3, H2SO4-пен әрекеттеседі. Самариді SmF3 тұзынан тотықсыздандырып алады. Магнит мен кобальт құймаларының негізгі құраушысы Самарий люминесценттік шамдардағы стартерлардың электродтары ретінде қолданылады.

Химиялық қасиеті
----------------

Самарий типтік лантанид бола отырып, 4f65d06s2 электрондық конфигурациясымен сипатталады. Тиісінше, қосылыстар түзген кезде бұл элемент, әдетте, лантанидтерге тән тотығу күйлерін көрсететін, тотықсыздандырғыш ретінде әрекет етеді, яғни +2 және +3.

Самарий - жоғары реактивті металл. Ол ауада баяу тотығады, алдымен үш валентті Sm2O3 оксидінің күңгірт қабығымен жабылады, содан кейін толығымен сарғыш ұнтаққа айналады.

Самарий азотпен (нитрид түзетін), көміртекпен (карбидтер түзетін), халькогендермен (мон және екі үш валентті сульфидтер, селенидтер, теллуридтер түзетін), сутекпен (гидридтер түзетін), кремниймен (силицидтер түзетін), бормен (борид түзетін) әрекеттесуге қабілетті. , фосфор (фосфидтер), мышьяк (арсенидтер), сурьма (антимонидтер), висмут (висмутидтер) және барлық галогендермен үш валентті қосылыстар (фторидтер, хлоридтер, бромидтер, йодидтер) түзеді.

Самарий қышқылдарда ериді. Мысалы, күкірт қышқылымен әрекеттескенде самарий (III) сульфатының ашық сары кристалдарын түзеді; самарий тұз қышқылымен әрекеттескенде, самарий (III) хлоридінің ашық-сары кристалдары және белгілі бір жағдайларда самарий (II) хлоридінің түзілуі мүмкін.

Атаудың тарихы мен шығу тегі
----------------------------

Элемент самарскит минералынан оқшауланған ((Y,Ce,U,Fe)3 (Nb,Ta,Ti)5O16). Бұл минерал 1847 жылы орыс тау-кен инженері, полковник В. Е. Самарский-Быховецтің есімімен аталды (неміс химигі Генрих Розенің ұсынысы бойынша, Самарский зерттеу үшін осы минералдың үлгілерін ұсынған; минерал бұрын уранотантал және иттроилменит атауларымен белгілі болған, бірақ Розе көрсеткендей, бұл атаулар оның құрамын дәл көрсетпеген) [3]. Самарскиттегі жаңа, бұрын белгісіз элементті 1878 жылы француз химиктері Делафонтейн мен 1879 жылы Лекок де Бойбодран спектроскопиялық жолмен тапты. 1880 жылы бұл жаңалықты швейцариялық химик Дж. де Мариньяк растады. Элемент минерал бойынша Самарий деп аталды; химиялық элементтің атауында мифологиялық кейіпкер емес, нақты өмір сүрген адамның аты көрсетілген тарихтағы бірінші жағдай [4] [5]. Таза металл самарий алғаш рет ХХ ғасырдың басында ғана химиялық жолмен оқшауланған.

| Менделеев құрастырған химиялық элементтердің периодтық кестесі |
| --- |
|  | 1 | 2 |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 1 | H |   | He |
| 2 | Li | Be |   | B | C | N | O | F | Ne |
| 3 | Na | Mg |   | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| 4 | K | Ca |   | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| 5 | Rb | Sr |   | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| 6 | Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| 7 | Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Сілтілік металдар |  Сілтілік жер металдар  | Лантаноидтар | Актиноидтар | Ауыр металдар | Басқа металдар | Металлоидтар | Басқа бейметалдар | Галогендер | Инертті газдар |

 |