**Жарақат**

**Жарақат** (от др.-греч. τραῦμα «жара») — бұл адам ұлпалары мен мүшелерінің зақымдануы, сыртқы себептерден аяқ-қолдың сынуы мен буынның шығуынан, жұмсақ ұлпаның жаралануы мен дененiң сыдырылуынан, мүшелердің  зақымдануынан және көптеген басқа жәйттердiң әсерiнен ұлпалар мен мүшелер  тұтастығы мен қызметiнiң бұзылуы.

**Мазмұны**

·        1. Жарақат түрлері

o   1.1 Аралас және біріктірілген жарақат

o   1.2 Спорттық жарақат

o   1.3 Физикалық зерттеулер

§ 1.3.1 Біріншілік зеттеулер

§ 1.3.2 Екіншілік зеттеулер

o   1.4 Зертханалық зерттеулер

·        2. Балалардағы жарақаттар

Жарақат түрлері[править | править код]

·        Ашық — тері жамылғысы мен кілегейлі қабаттың

зақымдалуымен жүретін зақымдалу. Бұл жарақаттар кең көлемде

жұмсақ тіндердің және нерв түйіндердің зақымдалуына алып

келеді.

·        Жабық — бұл тері жамылғысының

зақымдалуынсыз жүретін, ұлпалар мен мүшелердің жабық

механикалық зақымдалуы. Көбінесе, майда қантамырлардың

жырылуымен және жұмсақ ұлпаларға қан кетумен жүреді. Беткей

орналасқан тіндер зақымдалады (тері, теріасты тіндер, бұлшық ет

және сүйектер).

```
Жұмсақ тіндердің соғылуы - екі қатты беткей арасында тіндердің кенеттен  қысылуынан болатын жұмсақ тіндердің зақымдануы.
```

```
Байламдардың созылуы - сыртқы күш әсерінен буын байламдарының шамадан тыс созылуы. Созылу және жыртылу оқыс қимыл жасағанда және оның қалыпты амплитудасынан асқанда болады.
```

·        Жұмсақ тіндерінің көгеруі

·        Буын шығулар

·        Байламдардың жыртылуы 

·        Сүйек сынықтары

·        Электрожарақат

·        Бас-ми жарақаты

·        Омыртқа жұлын-ми жарақаты

·        Аяқ-қол ампутациясы

**Аралас және көптеген жарақат** [править | править код]

Аралас жарақат (англ. *associated injury*) — бұл бір уақытта әртүрлі анатомиялық-физиологиялық жүйелерге жататын екі немесе одан да көп мүшелердің зақымдануы. Мысалы, өкпе мен бауырдың жарақаты, мидың соғылуы және бүйректің жыртылуы, тірек-қимыл мен қозғалыс мүшелерінің, сондай-ақ негізгі тамырлар мен нервтердің бірлескен жарақаты. Аралас жарақаттардың ең кең тобы ішкі ағзалар мен тірек-қимыл жүйесінің жарақаттары болып табылады.

  

Көптеген жарақат (англ. *multiple injury*) — бір қуыстағы мүшелердің зақымдануы (жіңішке және тоқ ішектің жаралары, бауыр мен көкбауырдың жарылуы), тірек-қимыл жүйесінің екі немесе одан да көп анатомиялық-функционалды түзілімдеріндегі жарақаттар (тоқпан жілік пен ортан жіліктің сынуы, екі өкше сүйегінің сынуы), аяқтың немесе аяқтың әртүрлі анатомиялық сегменттеріндегі тамырлар мен нервтердің зақымдануы.

Біріктірілген жарақат (combined injury) — бұл екі немесе одан да көп этиологиялық гетерогенді зақымданудың бір мезгілде болуы: сүйектің сынуы және күйік, мүшелердің жыртылуы және улану, механикалық жарақат және радиациялық ауру және т. б.

Политравма — бірнеше аралас зақымдануды қамтитын құрама тұжырымдама.[3] мұндай жағдайларда денеде ауыр жарақаттар пайда болады, көбінесе жәбірленушінің өлімімен аяқталады

**Спорттық жарақат**[править | править код]

Спортқа тән физикалық белсенділіктен туындаған тіндердің зақымдануы (әдетте бұлшықет және дәнекер тін). Мысалы, менисктің зақымдануы көптеген спорт түрлерінде жиі кездеседі.

Клиникалық медицинада жарақаттарды, олардың себептерін, түрлерін, ағымын, алдын алу және емдеу әдістерін зерттейтін арнайы бөлім — травматология саласы бар. Сот - медициналық сараптама зақымданудың себептері мен көлемін дәл анықтауға байланысты басқа міндеттерді шешеді.

**Объективті қарау**[править | править код]

**Бастапқы тексеру**[править | править код]

Бастапқы тексеруді сана деңгейін, тыныс алу жолдарының өткізгіштігін және тыныс алу сапасын анықтаудан бастау керек. Жарақат алған науқастарға қатысты дәрігер мойын омыртқасының зақымдану ықтималдығын ескеріп, мойын омыртқасын сақтау үшін сызықтық иммобилизацияны қамтамасыз етуі керек. Тыныс алу жолдарының өткізгіштігін қамтамасыз ететін позиция төменгі жақты алға тарту болып табылады

.

Тыныс алу өткізгіштігін қамтамасыз ету үшін төменгі жақты алға тарту позициясы.

Ауыз қуысы бөгде заттардың, қанның немесе секрецияның болуына тексерілуі керек. Көбінесе балаларда тілдің батуы байқалады, ол дұрыс позициямен шешіледі (жоғарыдан қараңыз). Алғашқы тексеру кезінде тыныс алуды қолдау бойынша одан әрі әрекеттер (өкпені жасанды желдетуге арналған қолмен тыныс алу аппараты, эндотрахеальды интубация) жүзеге асырылады егер балаларда апноэ, тыныс алу жеткіліксіздігі, бастың ауыр жарақаты болса немесе тыныс алу жолдарының өткізгіштігін басқаша сақтау мүмкін болмаса.

Барлық жарақат алған науқастар бастапқыда 100% концентрацияда инверсивті емес маска арқылы қосымша оттегімен қамтамасыз етілуі керек. Тыныс алудың жеткіліктілігі тыныс алу жиілігімен, оның қарқындылығымен, қозғалысымен және кеуде симметриясымен, трахеальды ауытқулармен бағаланады. Сондай-ақ, зақымдануға байланысты қан кетуді таңу, ашық пневмотораксты тығыздау, окклюзиялық (герметикалық) таңғыш, кернеулі пневмотораксты декомпрессиялау үшін пункциялау, пневмоторакс немесе гемоторакс үшін плевра дренаж түтігін орнату қажет болуы мүмкін.

Келесі кезең-қан айналымын бағалау (сонымен қатар шокты қараңыз). Бұл пациент үшін рұқсат етілген максималды диаметрі бар катетерді әрбір шынтақ шұңқырында орнату қажет.

Үш рет сәтсіздікке ұшыраған немесе 90 секунд ішінде мұндай қол жеткізу мүмкін болмаған жағдайда өмірге қауіп төндіретін жағдайларда сүйекішілік инфузия қолданылуы мүмкін немесе интравенозды қол жеткізу кезінде орталық веналардың катетерін немесе веналарды ашу техникасын қолдануға болады.

Бастапқы көктамырішілік (сүйекішілік) болюс бір кг салмаққа 20 мл/қажет, физиологиялық ерітінді немесе Рингер лактаты сияқты изотоникалық кристаллоидты ерітінді 5-тен 10 минутқа дейін құйылуы керек (мысалы, үлкен шприц арқылы). Бұл процедураны гиповолемиялық шок терапиясы үшін қайталауға болады.

Құйылған ерітінді деңгейіне бір кг салмаққа 60 мл / жеткеннен кейін бір кг салмаққа 10 мл эритроциттік массаны құю қажет. Жоғары қан кететін жараларды қысымды таңғышпен таңу керек.

**Екіншілік қарау**[править | править код]

Науқастың жағдайы тұрақтанғаннан кейін қайталама тексеру жүргізіледі. Денені жарақаттардың бар-жоғын мұқият тексеру жүзеге асырылады, ағзаның негізгі көрсеткіштері алдыңғы кезеңде жасалғандай бақыланады, сонымен қатар дененің күйін бақылаудың басқа әдістері қолданылады, мысалы, фолий катетері, назогастральды зонд, импульстік оксиметрия.

Жарақат кезінде шок кезеңдерін ескеру қажет. Өтелген кезеңде ағзадағы қан қысымын сақтау механизмдері тиімді. Мұндай белгілер пайда болуы мүмкін: капиллярлардың азаюы, импульстің төмендеуі, суық аяқ — қолдар, тахипноэ, бірақ қан қысымы қалыпты, тахикардиямен бірге жүреді.

Компенсирленген шок егер шаралар қолданылмаса, декомпенсацияланған кезеңге өтеді, ол сананың төмендеуі, бозару, зәр шығарудың төмендеуі, қан қысымының төмендеуі, жіп тәрізді импульс, айқын тахикардия сияқты белгілермен сипатталады.

Жарақатпен бірге жүретін Шок бірнеше себептерге байланысты болуы мүмкін, бірақ әрқашан қан жоғалту керек. Шок жағдайын тек бас жарақатының салдары ретінде қарастыруға болмайды. Бас жарақаты кезінде қан қысымының төмендеуі әдетте соңғы кезеңде болады.

*Жарақат алу қаупі мен өлім-жітімнің жоғары болуына байланысты диагностика мен емдеу бір мезгілде жүргізілуі керек. Жалпы жағдайының негізгі көрсеткіштері бастапқы тексеру кезінде әрбір 5 минут сайын және пациенттің жағдайы тұрақталғанға дейін қайталама тексеру кезінде әрбір 15 минут сайын тексерілуі тиіс.*

**Зертханалық тексеру**[править | править код]

Зертханалық сынақтардың стандартты тізіміне мыналар кіреді: қан жасушаларын толық дифференциалды санау, электролиттерді, қандағы мочевина азотын, креатанинді, глюкозаны, амилазаны, липазаны, протромбин уақытын, ішінара тромбопластин уақытын, зәрді талдау, қан тобын және үйлесімділікті анықтау.

Балалардағы жарақаттар[править | править код]

Бала үшін жарақат алу қаупін арттыратын келесі сипаттамалар бар:

·        Анатомиялық сипаттамалар

o   баланың денесі кішірек жарақаттың күшін едәуір таралуына әкеледі, сондықтан мүшелердің көп бөлігі зақымдалады,

o    шығыңқы бастың шүйде аймағы, бас пропорциясының дененің пропорциясымен салыстырганда жоғарылауы, мойынның әлсіз бұлшықеттері, жоғары ауырлық орталығы балаларды бас жарақаттарына бейім етеді.

o   Бас сүйегінің сүйектері жұқа, миы аз миелинді-бұл бас жарақаттарының ауырлығын тудырады,

o   Қаңқа және байлам құрылымы пластикалық болып табылады, бұл ішкі мүшелерге күштің едәуір берілуіне әкеледі,

o   Бұлшықеттер мен тері астындағы негіз ішкі ағзаларға қарсы қорғаныс функциясын төмендетеді, бұл олардың осалдығын тудырады,

o   Өсу пластинасы әлі қосылмаған, бұл эпифизеолизге және қалпына келтірілгеннен кейін сүйек өсуіндегі ауытқуларға әкелуі мүмкін

·        Физиологиялық сипаттамалар

o   Дене бетінің салмаққа қатынасының жоғарылауы балаларды гипотермияға бейім етеді, бұл баланың шок жағдайын қиындатып, коагулопатиямен ацидозды нашарлатуы мүмкін

o   Гипоксия және тыныс алу бұзылыстары балалық шақта жиі кездеседі

o   Геморрагиялық шок бастапқыда жүрек ырғағының жоғарылауымен және перифериялық қан тамырларының кедергісімен қан қысымында айтарлықтай өзгеріссіз реттеледі.

|  |
| --- |
| 
```
Баланың дене жағдайының негізгі көрсеткіштері
```
 |
| **Жасы** | **Мин. тыныс алу** | **Пульс** | **Қан қысымы**
**(систолалық)** |
| Нәресте | 30—60 | 100—160 | 50—70 |
| 1—6 апта. | 30—60 | 100—160 | 70—95 |
| 6 ай. | 25—40 | 90—120 | 80—100 |
| 1 жас | 20—40 | 90—120 | 80—100 |
| 3 жас | 20—30 | 80—120 | 80—100 |
| 6 жас | 12—25 | 70—110 | 80—100 |
| 10 жас | 12—20 | 60—90 | 90—120 |

Балалық шақтағы аралас жарақаттың кездесуі ерекшелік емес, заңдылық. Ішкі зақымдану әрдайым айқын болмаса да дәрігер назарында болуы керек. Ересектерден айырмашылығы, балалар денесі қан жоғалтудың 25-30% болса да, қан систолалық қысымын ұстап тұруға қабілетті. Бұл шокты диагностикалауға кедергілердің бірі.

Гиповолемиялық шок қан жоғалтумен бірге жүреді — бұл балалық шақтағы жарақаттардағы шоктың ең ықтимал себебі. Геморрагиялық шок қан қысымының абсолютті мәнімен анықталмайды.

Дене перифериялық қан тамырларының кедергісімен, систолалық көлеммен және жүрекмомағымен жауап береді. Баланың денесі жүрекмағын және перифериялық қан тамырларына төзімділікті едәуір арттыра алады, тіпті гиповолемиялық шок кезінде де қалыпты қан қысымы болады.

Уақыт өте келе қан қысымы қан көлемінің 25-30% жоғалтқаннан кейін төмендейді. Жасөспірім кезінде қан қысымы аз қан жоғалтумен төмендейді, сондықтан тезірек анықталады. Жүрек ритағындағы, қан қысымындағы, импульстік қан қысымындағы, капиллярлардың толтырылуындағы шамалы өзгерістер жүрек-қан тамырлары жеткіліксіздігін көрсетуі мүмкін.

Органның перфузиясын тоқтатудың қосымша симптомы сүт қышқылының деңгейі болуы мүмкін.

Хирургиялық араласудың негізі келесі белгілер болуы мүмкін: гемодинамикалық тұрақсыздық белсенді реанимациялық әрекеттерге қарамастан, қан көлемінің 50% - дан астамының трансфузиясы, пневмоперитонеум, қуықтың интраперитонеальді жарылуы, ауыр вазоренальды зақымдану, эвисцерация, перитонит[5].

Дереккөздер
-----------