recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Clash of Сlans** (қаз. *Тайпалар шайқасы*) — фин студиялық девелопер Supercell ұялы құрылғылар үшін жасаған стратегиялық ойын. Ойын-сауық үлгісі бойынша таратылады.

Ойын ойнау
----------

Clash of Clans — бұл бір мезгілде әр қадамды мұқият жоспарлау және есептеу керек болатын стратегия, өйткені ойыншы тек өз ауылын басқа пайдаланушылардың шабуылынан қорғап қана қоймай, өздерін де шабуыл жасайды. Жалғыз ойыншы науқанына қосымша турнирлерге қатыса аласыз. Оларда лайықты орын алу үшін басқа ойыншылармен белсенді күресу керек.

##### Сюжеті

Ойында гоблиндермен күресіп, өздерінің бекіністерін жаулап алып, жоюға тура келетін бір ғана науқанның өтуіне қатысты сюжеттік желісі бар. Қалған жағдайда ойыншы еркін әрекет ете алады. Бұл ойынның табыстылығының бір себебі.

##### Кландар

Тағы бір мүмкіндік - өзіңіздің кланды құрып, бар әскери одаққа қосылу. Кланы біріктіру шайқастарға жаңа көкжиектерді ашады - түрлі кланы арасындағы қызықты кланы соғыстарына қатыса аласыз. Кланы басқа қатысуы өз базасының күшін айтарлықтай арттырады. Ойыншы кез-келген уақытта достарынан күшейтуді сұрай алады. Егер кланды ұзақ уақыт бойы ойнаған мүшелері болса, онда олар күшті жауынгер жібере алады. Өз кезегінде, басқа ауылдарға шабуыл жасау үшін, сондай-ақ олардың үй базасын қорғау үшін пайдаланылуы мүмкін. Бұл ойынның басты ерекшелігі - базаны және жауынгерлерді жаңғыртудың ұзақ үрдісі, өз базаңыздың элементтерін неғұрлым жақсырақ жаңартуға қымбатырақ болса, соғұрлым олардың саны қаншалықты көп болса, соғұрлым қымбатқа түсіп, жаулардың шабуылдарынан қаншалықты көп шығынға түседі және қалпына келтіру құны қымбаттайды. Сондай-ақ, әрбір кландың ойыншылары жаудың базаларына шабуыл жасауы тиіс, ал табысты шабуылдар үшін ойыншы кубок түрінде бонус алады және эликсирі немесе алтыны бар кландық соғыс жүйесі бар.
**Бақытжан Әкімханұлы Жұмаділов** (26 қазан 1947, Жалаңаш ауылы, Алматы облысы — 3 наурыз 2010) — кеңестік және қазақстандық әнші, жүргізуші, композитор және ақын.

Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2003). «Дос-Мұқасан» вокалдық-аспаптық ансамблінің солисі.

Өмірбаяны
---------

1947 жылы 26 қазанда Алматы облысы Жалаңаш ауылында қаржы қызметкерінің отбасында дүниеге келген. 1959 жылы отбасымен бірге Алматыға көшіп келді. 1964 жылдан 1968 жылға дейін Алматы индустриалды техникумында оқыды. 1968–1974 жылдары Қазақ политехникалық институтының «Сәулет және қала құрылысы» факультетінде оқыды.

1970 жылы «Дос-Мұқасан» вокалдық-аспаптық ансамбліне солист ретінде қосылды. Ансамбль құрамында Еуропа, Америка және Азия елдерінде болды. 1974 жылы кәсіби сахнаға өтуіне байланысты «Қазақконцерт» республикалық гастрольдік-концерттік бірлестігінде жоғары санатты солист-вокалист ретінде жұмыс істеді.

1984 жылы әкімшілік жұмысқа ауысып, «Қазақконцерт» республикалық бірлестігі директорының орынбасары, 1988 жылы Оқушылар сарайының бас режиссері, кейін Алматы қалалық мәдениет басқармасының аға инспекторы қызметтерін атқарды. 1989 жылы Алматы қалалық атқару комитеті директорының орынбасары, кейін демалыс және туризм аймақтары бірлестігінің бас директоры болып тағайындалды. 1998 жылы «Азия дауысы» халықаралық фестивалінде ансамбль «Қазақстандық эстрада аңызы» атанды.

2000 жылы «Дос-Мұқасан» тобының бірінші құрамында музыкалық қызметке оралды. «Хабар» телеарнасында «Асыл арман» авторлық бағдарламасының жүргізушісі болды. 2008 жылы ол 1971 жылдан бері жүргізіп келе жатқан күнделік жазбаларына негізделген ансамбль тарихы туралы «Дос-Мұқасан: Жылдар мен жолдар» кітабын шығарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Первый «Звездный» состав ВИА «Дос-Мукасан» | Дос-Мукасан  (орыс.).  *dos-mukasan.kz* (19 шілде 2014).
2. ↑  Б.Джумадилов «Как я оказался в «Дос-Мукасане»» | Дос-Мукасан  (орыс.) (10 тамыз 2014).
3. ↑  "Дос-Мукасан": 40 лет выдержки  (орыс.).
4. ↑  «Дос-Мукасан»: настоящее искусство не умирает!  (орыс.) (1 қыркүйек 2016).
*Басқа мағыналар үшін Қарлығаш деген бетті қараңыз.*
**«Қарлығаш»** — 1941 жылы шығарылған қазақ әні. Оның музыкасын Ахмет Жұбанов, сөзін Ибадолла Матақов жазған.

Сахнада, радио­дан жиі орындалған әуен көп ұзамай ел арасына кеңінен тарап кетеді. Ол 1940—1950 жылдары халық­тың сүйікті туындысына айналады.

Әнге негізделген би де танымал болып кетті.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Ән туралы дерек Егемен Қазақстан сайтында

Сілтемелер
----------

* Күләш Байсейітованың орындауында YouTube сайтында
* Дос-Мұқасанның сүйемелдеу нұсқасы YouTube сайтында
* Қарақат Әбілдинаның орындауында YouTube сайтында
* Айдар Тұрғамбектің орындауында YouTube сайтында
* Дина Азатқызы орындауында YouTube сайтында
**Джон Стюарт** (ағылш. *John Stewart*; шамамен 1490 — 4 қыркүйек 1526 жыл) 1513 жылдан бастап **3-Леннокс графы** — шотландиялық барон, король V Джеймстің кәмелет жасына толмаған кезеңіндегі роялистер көшбасшылардың бірі.

Өмірбаяны
---------

Джон Стюарт Флодден түбіндегі шайқаста қайтыс болған 2-Леннокс графы Мэтью мен 1-Гамильтон лорды Джеймс Гамильтонның (шамамен 1415–1479) қызы Элизабет Гамильтонның (анасы жағынан Шотландия королі II Джеймстің немересі) ұлы.

1515 жылы Олбани герцогы, Джон Стюарт V Джеймстің кәмелет жасына толмаған кезінде Шотландия регенті болып тағайындалғаннан кейін, Леннокс графы регентке қарсы бүлік көтерді. Сонымен қатар, ол таулы кландардың көтерілісін ұйымдастырды. Төңкерісті регенттің профранцуздық саясатына наразы болған Англияның патшасы VIII Генри белсенді қолдады. Бірақ Глазгодағы қақтығыста Леннокс графы әскерін Олбани герцогы тас-талқан етіп жеңді, сонымен көтеріліс жаншылды. Регент саяси икемділікті көрсетті және бүлікшілердің басшыларына қарсы қуғын-сүргінді қолданбады. Көп ұзамай Леннокс қайтадан регенттік кеңеске қабылданды.

1524 жылы Олбани регенттіктен босатылды, елдегі билікті Ангус графы Арчибальд басып алды. Барлық басты мемлекеттік лауазымдарға Ангустың туыстары тағайындалды, ал жас патшаны Эдинбург сарайына кепілдік ретінде ұсталды. Леннокс уақытының ең дәйекті роялистері ретінде 1526 жылы V Джеймспен байланыс орнатып, патшаны босату үшін әрекеттерді ұйымдастырды. Әрекет шотланд ақсүйектердің арасында кеңінен қолдау алды, бірақ 1526 жылғы 4 қыркүйекте Леннокс патшаны босатуға тырысып жатқанда қаза тапты.

Отбасы
------

1511 жылғы 19 қаңтарда 1-Атолл графы, Джон Стюарт (1440–1512) пен 3-Оркней графы, Уильям Синклердің қызы Элеонора Синклердің (1457–1518) қызы Элизабет Стюартқа үйленді. Балалары:

* Мэтью Стюарт (1516–1571), 4-Леннокс графы (1526—1571)
* Роберт Стюарт (1517–1586), 6-Леннокс графы (1578–1580)
* Джон Стюарт (шамамен 1519–1567), 5-д’Обиньи сеньорі (1543–1567)
* Элеонора Стюарт, Шотландия королі V Джеймстің сүйіктісі және Колдингем приоры, Джон Стюарттың анасы, 1-күйеуі — Уильям Эрролл граф, 2-күйеуі — 11-Сазерленд графы (1546–1567), Джон Гордон (1525–1567)
* Элизабет Стюарт, күйеуі — Ниниан Росс.

Дереккөздер
-----------
**Апта-Айырық** — ақпаратты-сараптау бағдарламасы.

«Қазақстан-Қызылорда» телеарнасында 1997 жылы аймақтық арналар ішінде алғаш болып тележурналист Айткүл Шалғынбаева ақпаратты-сараптау бағдарламасын ашып, оны үзбей 17 жыл бойы, 2014 жылы дейін өзі тікелей эфирде жүргізді. Әр жылдарда «Аптадағы Ақмешіт», «Ой таразы», «Апта-айырық», соңғы жылдары «Сө Анық» болып аталған сараптау бағдарламасында қазақ елінің қалыптасу кезеңдерінен бастап, бүгінгі күнге дейінгі өсу, өркендеу баспалдақтары сараланып, еліміз бен аймақтың әрбір даму қадамдарындағы жетістіктер мен түйткілді мәселелері сарапқа салынады. 

Байыпты ойлар айтылып, хабардың студия қонақтары ҚР Парламент, мәслихат депутаттары, билік өкілдері тақырыптың мәнін аша түсті. Авторы — А. Шалғынбаева, режиссеры — Г. Мәмбетова.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.
Бүйректерде эпителий ісіктері басқа ісіктерге қарағанда жиі кездеседі. Ісіктер **бүйрек паренхимасының және түбекше ісіктері** болып екіге бөлінеді. Бүйрек паренхимасынан аденомалар мен рак өсіп шығады. Аденомалар жасушаларының боялу қасиеттеріне қарап:көкшіл цитоплазмасы негізгі бояулармен қанық боялатын, "күңгірт жасушалы", қызғылт және ашық реңді жасушалы түрлерге бөлінеді.

Рак ісік жасушаларының микроскопиялық құрылыстары бойынша:**ашық реңді жасушалы, түйіршікті жасушалы, ұршық тәрізді жасушалы және безді** түрлеріне бөлінеді.

Бүйректің қатерлі ісігінің ерекше түріне нефробластома кіреді. Бұл ісік тек қана 1-5 жастағы балаларда кездесіп, олардың қатерлі ісіктерінің 20 пайызын құрайды. Микроскоппен қарағанда бұл ісік ұрық дәуіріндегі енді дамып жатқан бүйректі еске түсіреді. Вильмс ісігі үшін осы эпителилі компонентпен бір қатарда мезенхималы компоненттің болуы шарт. Егер мезенхима компоненттерінде қатерлі ісік белгілері табылса, ісіктің бұл түрін аденосаркома деп атайды.

Бүйрек түбекшесінен **папиллома** және **рак** өсіп шығады. Жасушалық құрылысына қарап рактың: **бір-біріне өтуші жасушалы, жалпақ жасушалы және аденокарцинома** түрлерін ажыратады. Негізінен бұл обыр түрлері бір-біріне өтуші жасушалардан түзілген болып, ісік папиллома тәрізді бүртіктене түбекшенің ішіне қарай өсіп тез некрозға ұшырайды. Жиі-жиі ісік түбекше ішін толтырып, несепағарды тығындап , оның айналасындағы ұлпаларға өсіп кіре бастайды. Осыған байланысты пиелонефрит, гидронефроз, егер инфекция түссе пионефроз дамиды. Ісік қуыққа имплантация жолымен таралады. Ісіктер негізінде гемотегенді жолмен бауырға, өкпеге, сүйектерге метастаз береді, лимфогенді метастаздар аймақтық лимфа түйіндерінде табылады. Бүйрек рагінің дамуында **бүйрек тасы ауруы**ның , кейбір химиялық заттардың маңызы зор.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Т."Ж.Б.Ахметов,Патологиялық анатомия,1993 ж.149 б.ISBN 5-630-00264-3
A.
**Гистология** — (грек. hіstos – ұлпа және logos – ілім) – тірі ағзалардың (адам, жануар және басқа да көпжасушалы ағзалардың) ұлпаларын, олардың түзілуін, құрылымын, қызметін және өзара әрекеттесуін зерттейтін ғылым;

Гистологияның міндеттері
------------------------

Гистологияның міндеті – ұлпа эволюциясын анықтау, оның организмде дамуын (гистогенез), хим. қасиеттерін (гистохимия), жасушаларының құрылысын, атқаратын қызметін (гистофизиология) зерттеу. Жеке ғылым саласы болып Гистология 19 ғ-дың басында микроскоппен зерттеудің дамуына байланысты қалыптасты. Жалпы Гистология – ұлпаның дамуын, құрылысын және атқаратын қызметін зерттесе, жеке **Гистология** – адам және көп жасушалы жануарлар органдарының микроскопиялық құрылымын зерттейді. Кейде мұны «микроскопиялық анатомия» деп те атайды.

Гистологияның зерттеу әдістері
------------------------------

Гистологиядағы зерттеу әдістері гистологиялық препараттарды дайындауды, содан кейін оларды жарық немесе электронды микроскоппен зерттеуді қамтиды. *Гистологиялық препараттар* - бұл жағындылар, ағзалардың іздері, мүше бөліктерінің жұқа тілімдері, мүмкін арнайы бояумен боялған, микроскоптың зат шынысына орналастырылған, консервілеу ортасына салынған және қақпақпен жабылған.

Алғашқы зерттеулер мен жаңалықтар
---------------------------------

«Гистология» терминін ғылымға неміс ғалымы К.Майер енгізген (1819ж.). Қазақстанда Гистология саласындағы жүйелі зерттеулер Алматы зоотех.-малдәрігерлік институты (1929ж. қазіргі Қазақ ұлттық агр. университеті) мен Қазақ мед. институтының (1932ж. қазіргі Қазақ ұлттық мед. университеті) **гистология** және эмбриология кафедраларында басталды. 1930–1960 ж. омыртқалы жануарлардың ұлпалары, олардың құрылымындағы ерекшеліктер, ұлпа филогенезі мен ұлпа айналасындағы жағдайларға байланысты зерттелді. 1970 жылдан бері кейбір жалпақ құрттар мен жұмыр құрттардың жүйке жүйесі, ас қорыту мүшелері, сондай-ақ, малдың еті мен өкпесі, жүрегі мен қан тамырлары, терісі **гистология** тұрғыдан айқындалды. Тамақтану, ғарышқа ұшу жағдайларының адам мен жануарлар ұлпасына тигізетін әсері анықталды. Жүйке талшықтарының адам органдарында тарамдану тәртібі зерттелді. Адам мен жануар ұлпаларына ауырған кезде болатын гистологиялық өзгерістер сипатталды.

Гистология саласының дамуына үлес қосқандар
-------------------------------------------

Қазақстанда **Гистология** саласының дамуына үлес қосқан ғалымдар: Ф.Мұхамедғалиев, А.Зорина, Б.Шайкенов, І.Шағыров, З.Слободин, т.б. Қазіргі кезде Гистологиялық зерттеулермен Қазақстан Білім және ғылым министрлігінің Зоология институты, «Биоген» жабық акцион. қоғамы, Қазақ ұлттық мед. ун-ті және т.б. жоғары оқу орындарының арнайы кафедралары шұғылданады.

Тағы қараңыз
------------

Дереккөздер
-----------

* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
**Сериндия** термині Серес (Қытай) мен Үндістанды біріктіріп, Азияның Шыңжаң, Қытай Түркістаны немесе Жоғары Азия деп аталатын бөлігіне сілтеме жасайды. Толығырақ Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы мақаласын қараңыз.

Бұл өлкенің «Сериндия өнері» деген атпен белгілі. Ол біздің заманымыздың 2-11 ғасырлары аралығында Қытайдың батыс аймағындағы Сериндияда немесе сол кезде Орталық Азияның мәдени саласына кіретін Шыңжаңда дамыды.

Тағы қараңыз
------------

* Серика
* Сериндия өнері
* Қытай мен Жерорта теңізі арасындағы ежелгі байланыстар
* Жібек жолы бойында буддизмнің таралуы

Әдебиеттер
----------

* Хопкирк, Питер (1980). *Жібек жолындағы шетелдік шайтандар: Қытайдың Орталық Азиядағы жоғалған қалалары мен қазыналарын іздеу*. Амхерст: Массачусетс университетінің баспасөзі. ISBN 0-87023-435-8.
**Юрий Федорович Самарин** (03.05.1819 /21 сәуір/,Петербург,Ресей империясы — 31.03.1876/19/,Берлин,Германия) - орыс философы, идеалист, тарихшы, славянофил бағытын ұстанған публицист, полковник Федор Васильевич Самарин мен София Юрьевнаның ұлы — Ю. А. Нелединский-Мелецкийдің қызы. Императрица Мария Федоровнаның кіндік баласы және отбасындағы алғашқы бала; кейінірек туылғандардан ағайынды Николай мен Дмитрий Самариндер, сондай — ақ әпкесі Мария Федоровна Соллогуб танымал болды..

Дворяндар отбасында туған.  

1838 ж. Мәскеу университеті философия факультетінің тіл-әдебиет бөлімін бітірді.

"Стефан Яворский және Феофан Прокопович" атты еңбегіне (1844) магистр атағын алды.

1844-52 ж. Прибалтикада мемлекеттік қызметте болды.

1853 жылдан әдеби публицистикамен айналысты. Самарин әуелде гегельшіл болып, 1840 жылдан К.С.Аксаков пен А.С.Хомяковтың ықпалымен славянофил бағытына көшеді.

1850-ші жылдардың ортасында Самарин шаруалардың мәселелерімен көп шұғылданып, крепостниктік правоны жою жөнінде жоба ұсынып, Ресейде крепостниктік реформа жасуға және оны әзірлеуге қатысады.

Самарин философиялық көзқарасы славянофилдердің православие діні жөніндегідіни түсініктермен байланысты. Самарин материалисттік көзқараспен идеялық күрес жүргізе отырып, материализмге қарсы зорлық-зомбылық шараларын қолдануға қарсы болды.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Хейдар Жамал Джахидұлы** (әз. *Cəmal Heydər Cahid oglu*; 1947 жыл 6 қараша күні Мәскеу қаласында туған — 2016 жыл 5 желтоқсан Алматы, Қазақстан) ресейлік ислам қоғам қайраткері. Ресей Ислам комитетінің төрағасы; «Российское исламское наследие» жалпыресейлік қоғамдық қозғалысының мүшесі; Ислам халық және араб конференциясының (ОИАНК) тұрақты мүшесі; Ресей сол фронтының координациялық топтамасының негізін қалағандардың бірі; Ресей халық ассамблеясының депутаты. Келіспеушілер маршының мүшесі.

Өмірбаян
--------

Хейдар Жамал 1947 жылының 6 караша күні Мәскеу қаласында туған. Әкесі — әзірбайжан, ал анасы орыс.

1. ↑  Силантьев, 2007
2. 1 2 3  Силантьев, 2008
3. ↑  Силантьев, 2008
4. 1 2 3
5. ↑
Бахур
**Бахур** (араб.: بخور‎) — иіс адамға емес, оның үйіне берілетін *үй парфюмериясының* мысалы; араб түбегінде әлі де кеңінен қолданылатын ежелгі шығыс дәстүрі. Араб ладанының барлық түрлері Парсы шығанағы елдерінде кеңінен қолданылады.

Тарихы
------

Аңыз бойынша, Мұхаммед пайғамбар бахурды, әсіресе, барша мұсылмандар үшін қасиетті күн — жұма күні үнемі қолданған. Бахур шылым шегудің ерекше сәті — мұсылмандар үшін қасиетті Рамазан айы, ол кезде мүміндердің барлық ойлары кішіпейілділік пен өзін-өзі жетілдіруге бағытталған. Мұсылмандардың негізгі мерекелері Ораза айт, Құрбан айт және т. б. сондай-ақ бахурмен тойланады.

Біздің дәуіріміздің басында римдіктер мен ежелгі гректер бахурды ерекше жағдайларда қолданғаны туралы тарихи деректер бар. Еуропада бахурдың таралуы орта ғасырларда, ең алдымен, шіркеу рәсімдерінде де байқалды. Бахурдың ең танымал мысалы — магтердің жаңа туған Исаға әкелген әйгілі сыйлықтары: алтын, ладан және мирра.

### Ағымдағы жағдайы

Қазір бахур, ең алдымен, хош иісті ем. Нағыз және жоғары сапалы бахур тек табиғи ингредиенттерден тұруы керек, бұл оны жасанды хош иістендіргіштермен салыстырғанда бірегей етеді. Бахурдың иісі күшті және тұрақты, оны бөлменің ашық кеңістігінде пайдалансаңыз да, оны күні бойы иіскейді.

Құрамдас бөліктер
-----------------

Эфир майларына немесе әртүрлі хош иісті заттардың сығындыларына малынған табиғи, хош иісті ағаш кесектері немесе кесектері. Мысалы, пачули эфир майларына малынған және табиғи мускус сығындыларымен өңделген сандал ағашының бөліктері.

Бахурдың тағы бір түрі — хош иісті ағаш, қатты ұсақталған, басқа заттармен араласқан және қатты қысылған. Бахурдың негізі — негізінен Үндістаннан алынған агар ағашы және хош иісті шайыр, негізінен Оман мен Йеменде өндіріледі.

Қолданылуы
----------

Олар маңызды оқиғаның құрметіне — үйлену тойына, қонақтарды қарсы алуға немесе жай ғана жағымды атмосфераны құру үшін бөлмеге жағымды иіс беру үшін қолданылады. Кейбір елдерде бахүр қалыңдыққа қанжыға ретінде беріледі және үйде мұрагер ретінде қызмет етеді. Оманда отбасының қолмен дайындалып, ұрпақтан-ұрпаққа берілетін бахур рецептінің болуы жақсы түрі болып саналады.

Сондай-ақ бумен пісірілген бахурницаны киіммен, әсіресе аяқ киіммен шкапқа қою ұсынылады, өйткені бұл киім мен аяқ киімге жағымды иіс береді деп саналады. Бахур шегу кезінде арабтар түтінді киімге және шашқа бағыттайды, бұл қосымша хош иісті әсер береді.

Бахурды шегу үшін сізге бахурница деп аталатын арнайы ыдыс қажет (ағылш. *incense burner*), көмір мен бахурды қауіпсіз өңдеу үшін сізге арнайы көмір (тәтті түтінге арналған көмір) және қысқыштар қажет. Бахурды шегу процессі дайындықтан басталады: көмір отқа жағылады, содан кейін көмірді бахур бахурницаға мұқият салу керек, содан кейін жанып жатқан көмірге аз мөлшерде бахур салынады және бірден темекі шегу процессі басталады және түтін пайда болады — бұл бахурды шегу кезіндегі басты мақсат. Бір бөліктің тұтануы бір минуттан бірнеше минутқа дейін созылады, бахурдың түтіні қою және хош иісті болады, бірнеше минуттан кейін ол сейіліп, иісі ғана қалады.

Тағы қараңыз
------------

* Мабхара
**Қазақстан күрдтері**, (күрд. کوردێن قازاخستانێ) — Қазақстаннан шыққан Күрдтер. 2011 жылғы ең соңғы қазақ санағы бойынша күрдтер 38 325 немесе халықтың 0,2% құрайды, бірақ күрд-қазақ қауымдастығының президенті Мәлікшах Гасанов халық саны 46 мыңға дейін жетеді деп есептейді, өйткені Кеңес Одағы кезінде көптеген күрдтер түрік және әзірбайжан деп жазылған. Қазақстандағы күрд халқының басым бөлігі – Кавказдан және оларды Иосиф Виссарионович Сталин Қазақстанға жер аударған.

Қазақстандағы күрдтердің пайызы

Дін және тіл
------------

Қазақстандағы күрдтердің барлығы дерлік сунниттік исламды ұстанады. Олар күрд тілінің Құрманжы диалектісінде бірінші тіл ретінде сөйлейді, ал қазақ тілі және орыс тілдерін қосалқы тіл ретінде сөйлейді.

Тарих
-----

Күрдтер көп тұратын қалаларда бастауыш және орта мектептерде күрд әдебиеті мен күрд тілі оқытылады. Қашқабұлақ ауылында күрд оқушылары 12-сыныпқа дейін күрд тілін оқи алады. Ал 1990 жылдан бастап күрдтердің де өз газеті бар. Күрдтер Кавказдан Орталық Азияға екі рет жер аударылды. Бірінші депортация 1937 жылы болды, онда Сталин күрдтерді Нахчываннан депортациялады, ал екінші депортация 1944 жылы Грузияда болды. Сталин күрдтер мен түріктерді ажыратпады және ол түріктердің басып кіруінен қорықты және көптеген күрдтер кеңес әскерінде қызмет еткеніне қарамастан, күрдтерді сенімсіз деп санады. Олардың көпшілігі жер аудару кезінде қайтыс болды. Ош оқиғасы мен Ферғана алқабындағы қырғыздар мен өзбектер арасындағы тәртіпсіздіктерден кейін көптеген күрдтер қырғыз бен өзбектің ортасында қалып, мал-мүлкінен айырылып, ақыры Қазақстаннан баспана сұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Table 4.1.1 Population by individual ethnic groups. *Government of Kazakhstan*.  stat.kz.
2. 1 2 3  Kazakhstan: A paradise for ethnic minorities.  Kurdish Media.
3. ↑  Ethnic composition of Kazakhstan 2022 (based on 2009 census).(қолжетпейтін сілтеме)
4. ↑  Historical Dictionary of Kazakhstan — 2012. — P. 166. — ISBN 9780810879836.
**Иван Степанович Исаков** (Ованес Исаакян арм. Հովհաննես Ստեփանի Իսակով(Տեր-Իսահակյան);10 (22) тамыз 1894 жыл Аджикент, Елизаветпольск губерниясы, қазіргі Әзірбайжан - 11 қазан 1967, Мәскеу) - Кеңес Одағының флот адмиралы (1955), Кеңес Одағының Батыры (7.5.1965), КСРО ҒА - ның корреспондент мүшесі(1958). 1939 жылдан КОКП мүшесі.

Әскери - теңіз академиясының жанындағы бастықтар құрамының жоғарғы курсын бітірді(1928). 1918 жылдан Әскери - Теңіз Флотында қызмет атқарды. Азамат соғысы кезінде Балтық флоты мен Волга - Каспий әскери флотилиясында түрлі корабльдердің командир көмекшісі және командирі болады. 1923 жылдан Қара теңіз флотында қызмет істеді. 1933 - 1938 жылдарда Балтық флотының штаб бастығы және қолбасшысы. 1938 - 46 жылы Әскери - Теңіз Флоты халкомының орынбасары және 1 - орынбасары. 1946-47 жылдары Әскери - Теңіз қызметі Бас штабының бастығы. 1947-50 жылдары Әскери - Теңіз Флоты бас қолбасшысының орынбасары. 1947 - 1954 жылдары "Морской атластың" жауапты редакторы. 1954 - 1955 жылдары КСРО Теңіз флоты министрінің орынбасары. 1955 жылдан Қорғаныс министрлігінде басшы жұмыста істеді. 40 - тан астам ғылыми еңбектердің авторы. 1 - сайланған КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты. КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты(1951). 6 рет Ленин орденімен, 9 рет Қызыл Ту, 2 рет 1 - дәрежелі Ушаков, 1 - дәрежелі Отан соғысы, Қызыл жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------
**Карло Яир Костли Молина** (ис. *Carlo Yaír Costly Molina*; 18 шілде 1982, Сан-Педро-Сула, Гондурас) — гондурастық футболшы, "Платенсе" клубының шабуылшысы. 2014 жылғы әлем чемпионатының қатысушысы. 1982 жылғы әлем біріншілігіне қатысқан Гондурас Ұлттық футбол құрамасының ойыншысы Энтони Костлидің ұлы. 14 жасында ата-анасы ажырасты да, анасы мексикалыққа тұрмысқа шығып, Костли де Мексикаға қоныс аударды. Балалық шағында «Селая», «Атлас», «Монаркас Морелия» және УНАМ Пумас командаларының жастар клубында доп тепті.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Отанына оралғаннан кейін Костли «Платенсе» клубында сәтті мансабын бастады. 2003 жылы ол командада Гондурас чемпионатында дебют жасады. 2006/2007 Диафрагма маусымында Карло чемпионаттың үздік бомбардирі атанды. Осыдан кейін оған ағылшын клубтар қызығушылық танытты, бірақ ол поляк Экстраклассасында өз күшін сынап көруді жөн көрді. 2007 жылы Костли Белхатув командасымен келісімге қол қойды. 2009 жылы «Бирмингем Сити» ағылшын тіліне көшті. 7 ақпанда Бернлиге қарсы матчта ол чемпионатта дебют жасады. Англияда Карло тек 8 кездесу өткізіп, Польшаға оралды. 

2010 жылдың басында Костли румындық «Васлуймен» 3,5 жылға келісімшартқа отырды. 21 ақпанда «Метан газына» қарсы ойында ол Румыния чемпионатында дебют жасады. 18 Наурызда «Политехникаға» қарсы жекпе-жекте Карло жаңа клуб үшін алғашқы гол соқты. Мамыр айында ол жарақат алып, ұзақ уақыт қалпына келді. 

### Ұлттық құрама

Ұлттық құрама сапында тұңғыш рет 2007 жылы алаңға шықты. 2014 жылғы әлем біріншілігіне қатысып, Эквадордың қақпасына бір гол соқты. Бұл құраманың турнирдегі жалғыз голы болатын.

Жетістіктері
------------

* Гондурас чемпионатының сұрмергені: Апертура 2006/2007

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Сілтемелер
----------

* Профиль (RomanianSoccer)
Джин Келлидің осы әнді сол аттас фильмде орындауы
**«Singin' in the Rain»** (ағылш. *Жаңбыр астында әндетіп жүрмін*) — 1929 жылы шыққан америкалық ән. Композиторы Насио Херб Браун, мәтіннің авторы Артур Фрид болып келеді.

1952 жылы сол аттас фильм-мюзикл шыққанда, бұл ән ерекше танымалдыққа ие болады.

2004 жылы Америкалық кино институты бұл әнді өзінің «100 жыл... 100 ән» тізіміне енгізіп, оны фильмдерде ойнайтын әйгілі әндердің ішінде үшінші орынға орналастырды.

Ән кірістірілген фильмдер
-------------------------

* Ажырасу (1930)
* Ескі қараңғы үй (1932)
* Ботақан Нелли Келли (1940)
* Жаңбыр астында әндеткендер (1952)
* Солтүстік-батыс арқылы солтүстікке қарай (1959)
* Бұрамалы апельсин (1971)
* Долтондар туралы баллада (анимациялық) (1978)
* Қатты жаңғақша (1988)
* Боб ше? (1991)
* Дживс және Вустер (телесериал) (1991)
* Леон (1994)
* Годзилла (1998)
* Шанхай рыцарьлары (2003)
* Роботтар (мультфильм) (2005)
* Хор (телесериал), эпизод The Substitute (2010)
* Тағылымгер (2015)
* Вавилон (2022)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  AFI's 100 Years...100 Songs.

Сілтемелер
----------

* Singin' in the Rain (Full Song/Dance - '52) - Gene Kelly YouTube сайтында
**Шәк-шәк, шақ-шақ, чақ-чақ** — қазақ, татар және башқұрт асханасының кондитерлік өнімі. Тағамның атауы шақ-шақ яғни ұсақ-ұсақ немесе шағын-шағын деген мағынадан шыққан. Чақ-чақ майқоспалы ашымаған қамыр түйіршіктерін тұмшапеште көмбелеп пісіріп содан кейін қант немесе бал қосып қатырылады. Шай дастарқанына беріледі.

**Тұш**, *шак-шак* – тәтті тағам түрі. Ұнға су немесе сүт құйылып, тұз салынады да қант, шикі жұмыртқа, сары май қосылып иленген қамырды 40 минуттай жауып қояды. Иленген қамыр 0,4 см етіп жайылып, ұзындығы 4,5 см, ені 0,4 см етіп кесіледі. Отқа қойылған қазанға май салынып, аудармалай отырып қуырылады. 5-7 минуттан кейін қуырылған шак-шак кепсермен сүзіліп алынады. Қуырылған шак-шак эмальды ыдысқа салынып, үстіне ерітілген бал құйылып, жақсылап араластырылады. Содан соң әр түрлі формаларға келтіріліп, ыдыстарға салынады да әр жеріне мәнпәси жапсырылады. Мәнпәсидің орнына жаңғақ дәнін, кепкен қара өрік, өрік дәнін де пайдалануға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.— Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
3. ↑  Қазақтың ұлттық тағамдары, А. 1995.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуНан |
| --- |
|  |
| Құрамы | 
Бидай (қарабидай) ұны • Су • Жұмыртқа • Қант • Тұз • Сүт • Ашытқы • Ас содасы • Сары май |  |
|  |
| Жасалуы | 
Қамыр илеу • Ашыту • Пішін келтіру • Пешке немесе тандырға салу • Нан пісіру |
|  |
| Нан түрлері | 
Қара нан • Ақ нан • Бәтір нан • Тандыр нан • Таба нан • Көмбе нан • Қарыма • Шәк-шәк • Шелпек • Бауырсақ • Пончиктер • Лаваш • Маца • Тортилья • Фокачча • Питта • Круассан • Багета • Бисквит • Каравай • Кекс • Пряник • Печенье • Қаусырма • Бутерброд • Кепкен нандар • Макарондар • Кеспе • Құймақ • Кляр |
|  |
| Қосымша | 
Астық дәнді дақыл • Нан жасау тарихы • Наубайхана • Нан өнеркәсібі |

 |
**«Терминатор»** (ағылш. *The Terminator*) — 1984 жылы Джеймс Кэмерон түсірген америкалық ғылыми фантастикалық экшн-фильм. Шығарылым алдындағы төмен күтулерді жоққа шығара отырып, «Терминатор» Америка Құрама Штаттарының прокатында екі апта бойы бірінші орында болды, ақырында фильм 6,4 миллион долларлық бюджетке қарсы 78,3 миллион доллар жинады. Фильм Кэмеронның кинодағы мансабын сәтті бастап, Шварценеггердің басты рөлді орындаушы ретіндегі мәртебесін нығайтты. Фильмнің сәттілігі бірнеше сиквелдерден, телехикаялардан, комикстерден, романдардан және бейне ойындардан тұратын франшизаға әкелді. 2008 жылы «Терминатор» фильмін Конгресс кітапханасы Америка Құрама Штаттарының Ұлттық фильмдер тізілімінде сақтау үшін таңдады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  The Terminator.  British Board of Film Classification.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 3 қазан 2014.
2. 1 2  The Terminator  (ағыл.). *Box Office Mojo*.  IMDb.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 28 шілде 2015.
**Сұлтан Сапиұлы Ахметжанов** (1897 жыл, бұрынғы Ақмешіт қаласы – 1938 жыл) – қайраткер, саяси қуғын - сүргін құрбаны. 

1918 жылы Ташкент қаласындағы өзбек-түрік мұғалімдер курсын бітірген. 1918–1921 жылдары Ақмешіттегі қазақ бастауыш мектебінің мұғалімі, күзет батальонының жауынгері, 1921–1922 жылдары Ташкент қаласында облыстық халық ағарту бөлімінде нұсқаушы, 1922–1928 жылдары Ақмешіт уездік халық ағарту бөлімінің, қаржы бөлімінің меңгерушісі, уездік атқару комитетінің төрағасы болды. 1928–1929 жылдары БК(б)П Қызылорда округі комитеті үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, 1929–1930 жылдары Гурьев округі комитеті ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, 1930–1933 жылдары Қазақ өлкелік комитетінің нұсқаушысы, Алматы облысы комитеті үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, 1933–1937 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы партия комитетінің 1-ші хатшысы, облысы комитеттің кеңес сауда бөлімінің меңгерушісі, 1937 жылдың тамызынан желтоқсанына дейін Қазақ КСР сауда халық комиссары қызметтерін атқарды. 

1937 жылы желтоқсанда тұтқындалып, ату жазасына кесілген. 1957 жылы маусымда ақталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
**Ескі одақ** (*Auld Alliance*) — әскери-саяси, сондай-ақ ортағасырлық Франция мен Шотландияның мәдени бірлестігі, негізінен Англияның сыртқы саяси амбицияларын тоқтатуға бағытталған. Одақты 1295 жылы франциялық Филипп пен Джон Баллиоль патшалары жасаған және 265 жыл өмір сүрді. Шотландық күзетшілер француз королінің бөлмелерін орта ғасырдан бастап 1830 жылы тақтан бас тартқан соңғы Бурбондарға дейін күзетті.

Бастапқыда одақ I Эдуардтың агрессиялық ұмтылысын болдырмауға бағытталған. Жүзжылдық соғыс кезінде Англия Франция мен Шотландияға бірдей қауіп төндірді, сондықтан альянстың қарым-қатынастары екі елдегі монархтардың өзгеруімен дәстүрлі түрде жаңартылып отырды. Франция, Шотландия және Норвегия үкіметтері Англияға қарсы өздерінің іс-әрекеттерін және ресми түрде тіркеуден бұрын үйлестірді. 1173 жылы Англия королі Генри Плантагенетке қарсы қару ұстап әйелі мен үш ұлы шыққанда, Франция мен Шотландия көтерілгендерге қолдау білдіріп, елшіліктермен алмасты.

Француздардың Креси түбіндегі шайқаста (1346) жеңіліске ұшырағаннан кейін, олардың сұрауы бойынша, шотланд патшасы II Дәуіт Англияның құрлықтан ағылшындық күштерін шығарып тастау үшін асыға шабуыл жасады. Дегенмен, Невиллс-Кросс түбінде ол ағылшындардан жеңіліске ұшырап, тұтқынға түсті.

1421 жылы бірлескен франко-шотландық күштер Боже түбіндегі шайқаста ағылшындарды жеңді. Танымал Орлеан қоршауында француздар тарапынан шотландықтарда шайқасты. Флодден түбіндегі шайқас ағылшын-француз қарым-қатынастарының кезекті шиеленіске алып келді.

Тоқтатылған жұбайлар — Француздық Франсуа мен Шотландық Мария
Француз королі II Франсуа мен шотландық королева Мария Стюарттың үйленуіне қарамастан, Франция мен Шотландияның мүдделері XVI ғасырдың ортасында объективті түрде бөлінді. Шотландық реформация француздыққа қарағанда әлдеқайда сәтті болды. Францияда католик үкіметінің соғыстары протестанттық азшылыққа қарсы тұрды, ал Шотландияда керісінше, халқының көпшілігі протестант болды. 1560 жылы Англия мен Шотландия Эдинбург шартына қол қойды, оған сәйкес проағылшын бағдары шотланд үкіметінің француздық бағдарын алмастырды. Стюарттардың 1603 жылы ағылшын тағына отырғаннан кейін, екі мемлекет жеке унияға бірікті. Осы күнге дейін шотланд билігі француз гугеноттарына көмектесу үшін бірнеше рет азғантай жасақтар жіберді.

Жаңғырту әрекеттері
-------------------

XVIII ғасырда Якобит көтерілісіне байланысты Франция бейресми түрде шотланд әулетінің сепаратистік көзқарасты бөлігімен байланысты жандандырды. Француз билігі Стюарттарды Шотландияға қоныс аудару әрекеттерін қолдады және өз жерін тастап кетуге мәжбүр болған якобиттерге баспана берді (оның ішінде маршал Макдональдтың отбасымен қоса).

Екінші дүниежүзілік соғыстың қызған уақытында 1942 жылы Эдинбургте Шарль де Голль Франция мен Шотландия арасындағы одақты әлемдегі ең ескі одақ деп сөз сөйледі, ал 1995 жылы екі елде одақтық қарым-қатынастың 700 жылдығы аталып өтті.

Тағы қараңыз
------------

* «Квентин Дорвард» — француз королі Людовик XI-нің қызметіндегі шотланд туралы тарихи роман
* Франко-түріктік альянс
* Ағылшын-португалдық одақ

Әдебиет
-------

* Norman Macdougall. *An Antidote to the English: The Auld Alliance,* 1295—1560. Tuckwell Press, 2001.
**Татьяна Дмитриевна Лесовая (Стародубцева)** (1956 жыл 1 қаңтар, Талдықорған қаласында дүниеге келген) — кеңес жеңіл атлеткасы, қазақстандық дискобол.

Өмірбаяны
---------

Т. Д. Лесовая 1956 жылы Талдықорған қаласында туған. 1960 жылдардың басында отбасы Қырғыз КСР астанасы Фрунзе қаласына көшіп келді. Ол ПТУ-да оқып жүрген кезде оған Юрий Нелюбов лақтыру бапкері назар аударған еді. Кейінірек Москвадағы олимпиядаға дайындау орталығында оған ССРО-ның еңбек сіңірген бапкері Отто Грилка бапкер болды.. Қазақстанға оралған кезде Татьяна Алматы мен Қарағандыда «Еңбек резерві» қоғамында жаттықты. 

Татьяна Лесовая қатал басекелестікке қарамастан Москва Олимпиада – 1980 қатысуға лицензия ұтып алады. Олимпиада — 1980 Т.Д. Лесовая үшін үлкен мансап болды. 67, 40 деген нәтижемен қола медал ұтып алды. Сонымен қатар ол 1982 жылы 68, 18 м – әйелдер арасындағы диск лақтырудан Қазақстан рекордын жаңартқан. 

1980 жылдардағы Олимпиадан кейін Т.Д. Лесовая айтарлықтай үлкен жеңістерге қол жеткізе алмады. 1986 жылы ол өзінің спорттағы жұмысын аяқтады. Бапкерлердің жоғары мектебін бітіріп Т.Д. Лесовая ЦСКА (Алматы) бапкер болып жұмыс істеді.

Сілтемелер
----------

1. ↑   Мұрағатталған 13 ақпанның 2020 жылы.
2. ↑
3. ↑  • В нашей «колоде» все дамы козырные // Вечерний Алматы. — 08.03.2008
Мәскеудегі "Арбатская" метро бекеті«Абай» бекеті
**Метро бекеті** — тоқтайтын орын, метро жолаушыларын отырғызуға немесе түсіруге арналған.

Көп жағдайда бір станцияға бірнеше кіреберіс жасалып салынады.

Бекеттің құрылымдық жіктелуі
----------------------------

Метро бекеті оның орналасуына, яғни жер асты, жер үсті және су асты болып орналасуына байланысты бөлінеді. Өз кезегінде, метро бекеті терең немесе таяз орналасуына байланысты да бөлінеді.

Құрылысына байланысты жер асты метро бекеттері әр түрлі болып бөлінеді.

Жолаушылар әрлі-берлі өтушілерді біріндеп жіберіп тұру үшін өтетін жерге қойылған айналып тұратын жабдық, яғни турникет немесе көпшілік орындардың алдындағы ауыз үй, яғни вестибюль арқылы өтеді. Вестибюльда кассалар мен билетке арналған автоматтар да болады.
Жер  метро бекеттері қаладан шығуға да мүмкіндік тудырады.

Жер үсті метро бекеті өзімен бірге жекеменшік арнайы тоқтауға арналған залды ұсынады.

Платформалар мен жолдар геометриясы
-----------------------------------

Бекет аралдық және жағалаулық платформаларға ие болуы мүмкін.

Соңғы бекет ерекше жол кескіндемесіне ие болуы таңқаларлық іс емес.

Бекет ауысып мінуге арналуы мүмкін. Мұндай жағдайда бекет басқа метро бекетімен біріккен, осылайша жолаушы бір бекеттен екіншісіне орын ауыстырғанда ақша төлемейді немесе басқа бекеттерді тосуға тура келеді.

Қазірде көпжолдық және көпдеңгейлік метр бекеттері жұмыс атқаруда.

Көптеген жағдайларда ауысып отыратын метро бекеттері кедергілі платформалық бекет болып табылады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* *UrbanRail.Net* — әлемдегі барлық метро жүйелерінің сипаттамасы, әрқайсысында барлық станцияларды көрсететін схемалық картасы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Tumlin Jeffrey* Sustainable Transportation Planning: Tools for Creating Vibrant, Healthy, and Resilient Communities —  Wiley. — P. 118.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚоғамдық көлік |
| --- |
|  |
| Рейстік жер көлігі | 
Автобус • Троллейбус • Электробус • Екіқабатты автобус • Микроавтобус • Шпурбус |
|  |
| Рельстік көлік | 
Темір жол көлігі (Пойыз • Вагон • Локомотив) • Метро • Трамвай • Монорельс • Маглев • Автомотриса • Пиплмувер • Фуникулёр |
|  |
| Жалдамалы көлік | 
Такси • Каршеринг • Вахталық автобус • Паратранзит • Джипни • Моторикша • Велорикша • Гондола • Аэротакси |
|  |
| Су көлігі | 
Сал қайық • Теплоход • Кеме • Гондола |
|  |
| Басқа көлік түрлері | 
Ұшақ • Тікұшақ • Аспалы жол • Карпулинг • Траволатор • Эскалатор • Лифт |
|  |
| Тарихи көлік түрлері | 
Рикша • Дилижанс • Омнибус • Гиробус • Атты трамвай • Дирижабль |
|  |
| Инфрақұрылым | 
Автомобиль жолы • Қозғалыс жолағы • Көлік аялдамасы • Автостанция • Автовокзал • Вокзал • Темір жол стансасы • Метро бекеті • Депо • Порт • Әуежай • Аэродром • Ұшу-қону жолағы • Қозғалыс кестесі • Диспетчер • Көлік тарифі • Турникет • Жолаушы тасымалы • Көлік құралдарының қауіпсіздігі |

 |
Алтын қақпалардың реконструкциясы. Автор ескерткіштер мен қақпа басында орналасқан қорғаныс құралдарын суретке енгізбеді, ал ағаштан жасалған аспалы көпірді таспен алмастырды
Қақпаның шығыс Едикулден көрінісі және Алтын қақпалардың ішкі фасады
**Алтын қақпалар**(гр. *Χρυσεία Πύλη*; түр. *Altın Kapı*) — Феодосиев қабырғаларындағы оңтүстік шерулік қақпа және Едикулдің қорғаныс қақпасы болған. Константиннің оңтүстік қақпалары қазірде жойылып кеткен, оның да есімі алтын қақпа деп аталады.

Константиннің қорғаныс қақпалары
--------------------------------

Алтын қақпалар есеппен құрылды, олар Лициннің алдында бір мезгілде жеңіс дарбазасы болды және қорғаныс қақпасы ретінде де пайдаланылды. Олар шамамен 320-жылдары Ұлы Константинде тұрғызылды. Екі негізгі мұнаралар мәрмәрмен, алтынмен, барельефпен безендірілген алтын қақпалар таңдады. Ең төбесінде алты метрлік Фортунның мүсіні орналасты.  Мерекелік орталық мұнара император қаласына жүретін салтанатты орын ретінде пайдаланылды. Бір ғасырдан аз уақытта Феодосиев қабырғалардың кесірінен алтын қақпалар өз мағынасын жоғалттын, бірақ ел ішінде жақсы қалыптағы ескерткіш болып қалды. XVI ғасырдың бас тұсында алтын қақпалар жер сілкінісінен үлкен зардап шекті, осындан кейін оның материалы түрік үйлерін салуға құрылыс материалы ретінде қолданылды. Қазірде қақпалардың орналасуын тек шамалап қана анықтауға болады.
**Томорр таулы ұлттық саябағы** (алб. Parku Kombëtar "Mali i Tomorrit) — 1956 жылы негізі қаланған ұлттық сааябақ, Албанияның оңтүстігінде орналасқан, Томор тау тізбегінің орталық және жоғары бөліктерінде орналасқан, 261,06 км2 (100,80 шаршы миль) аумақты алып жатыр. ) 2012 жылдан бастап және 2019 жылдан бастап оның карьерлік аумақтарын қоса кеңейтті. Саябақ 26 106 га (64 510 акр) аумақты қамтиды. Бұл аймақ Берат округіне жатады және Эльбасан округінің ішінде небәрі 1278 га (3160 акр). Саябақ 1956 жылы құрылған және ұлттық деңгейде таулы биологиялық әралуандылық пен экологиялық жүйенің тұтастығын сақтау үшін маңызды қорғалатын аумақтардың бірі болып саналады. Планлайф саябағы халықаралық маңызы бар маңызды өсімдіктер аймағы ретінде танылды.

Томор – әктастар мен карсттардан тұратын антиклиналь. Тау Албанияның оңтүстігіндегі ең биік табиғи нүктелердің бірі болып табылады, шығыста Бератқа жақын Осум және Томоррика өзендерінің аңғарлары арасында көтеріледі.

Палеарктикалық саябақ Жерорта теңізінің ормандарының, орманды алқаптардың және скраб биомасының аралас ормандар құрлықтық экорегионының Пиндус тауларына жатады. Оның әртүрлі геологиясы мен топографиясы флора мен фаунаның ерекше әртүрлілігін тудырды. Томорри ұлттық саябағының ормандары жапырақты және қылқан жапырақты ағаштардың алуан түрлерінен және көптеген гүлдерден тұрады. Парк ормандарында еуропалық бук, босниялық қарағай, түрік жаңғағы, линария, үлкен сары гентиан, күзгі крокус, грек ақбұғасы, еуропалық омела, кентавр және басқа да көптеген түрлер бар. Ұлттық саябақта қасқыр, түлкі, жабайы шошқа, елік, тауешкі, қоян, бүркіт, үкі, қырғи сияқты ірі сүтқоректілердің көптеген түрлері кездеседі. Ұсақ сүтқоректілерге орман қарақасы мен ағаш тышқандары жатады.

Ұлттық саябақтың көрнекті жерлеріне Осум каньоны, Осум өзені және Томор массиві жатады, ол христиандар мен Бекаташиялердің қасиетті орны болып табылады.


Фондағы Осум өзені және Томор тауы

Осум каньоны

Тырбе құлпытастың көрінісі

Томорр тау тізбегі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Vlerësimi Strategjik Mjedisor për Planin e Integruar Ndersektorial te Bregdetit (Albanian). Басты дереккөзінен мұрағатталған 28 қазан 2017.
2. ↑  RRJETI I ZONAVE TË MBROJTURA NË SHQIPËRI (Albanian).
3. ↑  Important Plant Areas of the south and east Mediterranean region (English).
4. ↑  Biodiversity of the Albanian national parks and its problems.
5. ↑  Rare plants and their conservation status in Tomorri National Park (PDF).
6. ↑  Small terrestrial mammals of Albania: distribution and diversity (Mammalia, Eulipotyphla, Rodentia) (English) (PDF).
**Боговье табиғи саябағы** (алб. Parku Natyror i Bogovës) — Албанияның оңтүстігіндегі табиғи саябақ, ауданы 330 га (1,3 шаршы миль). Ол 1977 жылы ұлттық маңызы бар бірнеше экологиялық жүйелер мен биоәртүрлілікті қорғау үшін құрылған. Боговье табиғи саябағы Палеарктикалық Жерорта теңізінің ормандарының, орманды алқаптардың және скраб биомасының Пиндус тауларының аралас ормандарының құрлықтық экорегионының ішіне кіреді.

|  |  |
| --- | --- |
| Боговье сарқырамасы | Әктас төбе |

Тағыда қараңыз
--------------

* Албанияның қорғалатын аймақтары
* Албания фаунасы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Bogova Nature Park (English).
2. ↑  Bogove in Albania (English).
**Халықаралық туризм және меймандостық университеті** — Түркістан қаласында ашылған халықаралық деңгейде туризм саласындағы мамандар дайындайтын жоғары оқу орны.

Тарихы
------

«Халықаралық туризм және меймандостық университеті» КЕАҚ Мемлекет басшысы Қ.Қ. Тоқаевтың тапсырмасы бойынша құрылды. Университетті құру Қазақстан Республикасының туристік саласын дамытудың 2019-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында бекітілген. Мақсаты Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің 2020-2024 жылдарға арналған стратегиялық жоспарында жазылған және «туристік өнімдер мен қызметтердің сапасы мен қолжетімділігін арттыру» болды.

2020 жылғы 25 мамырда «Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті» республикалық мемлекеттік мекемесі қызмет көрсету саласында кадрлар даярлау бағыты және жалпы дамудың пәндік мамандандырылған мұғалімдерін даярлау бағыты бойынша білім беру қызметін жүзеге асыруға №KZ05LAA00018250 мемлекеттік лицензия берді.

2020 жылдың 22 маусымында университет Білім сапасын қамтамасыз ету жөніндегі тәуелсіз агенттіктен халықаралық бастапқы институционалдық аккредиттеу туралы куәлік (І–А № 004) алды.

2022 жылғы 17 ақпанда ҚР БҒМ уәкілетті органы Университетке мемлекеттік бюджет қаражаты, ҚР жер қойнауын пайдаланушылардың қаражаты есебінен ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет конкурсына қатысуға құқық беретін № 000356 куәлік берді.

Университет 2021 жылдың желтоқсанында ҚР жоғары оқу орындарының арасында бірінші дүниежүзілік туристік ұйымның (United Nations World Tourism Organization) бекітілген мүшесі болды.

2023 жылдың қазан айының басында Университет Түркияның жоғары білім Кеңесі (Yükseköğretim Kurulu) мойындаған шетелдік жоғары оқу орындарының тізіміне енгізілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Университет туралы
*Басқа мағыналар үшін Мұңал деген бетті қараңыз.*
**Арыс атасы Мұңал** — Ер Мұңал Келімбердіұлы (XVI ғасыр). Адай Батыр немересі Мұңал Ата көріпкел, емші, әулие кісі болған. Өмірінің көп жылдарын халықты емдеуге арнаған. Мұңал ел қорғаған батырлар қатарына жатады. Мұңал — Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді.Қазығұрт ауданының Қаржан тау-жоталары мен Алтынтөбе елдімекені маңында Мұңалсай, Мұңалбұлақ, Мақпалтау орындары орналасқан.
Алты Келімберді – сегіз арыс Адайдың көп өскен, ең бір іргелі атасы. Келімберді ауылынан білікті билер де, әулие пірлер де, ел қорғаған ерлер де, тәлім-тағылымды ғалымдар да, салтанатты байлар да көп шыққан. Келімбердіден алты бала болады, олар – Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Аты Адайдың ұранына айналған әулие Бекет ата осы Мұңал тұқымынан.

Мұңал рулары
------------

Әли, Бәйімбет, Жанақ, Боқсары, Әтембек, Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Көрпе, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Дәулеталы, Мете, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Ескелді, Қосқұлақ, Қырықмылтық.

Шежіре
------

Адай руын құрайтын басты екі ата: Құдайке, Келімберді. Құдайкеден — Тәзіке, Қосай. Келімбердіден — Ырысқұл (Құнанорыс), Ақпан, Шыбынтай (Балықшы), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Қазақ шежірелеріндегі сегіз арыс Адай осы. Адайдың қара шаңырағының иесі Мұңал болып есептеледі. Адай баба кенже немересі Мұңалдың қолында қайтыс болыпты. Атасының батасын алған осы ұрпақ сонау замандардан бері "Мұңал ошағын" сақтаушы саналады.

Мұңалдан: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Шоғы батыр (Қырықмылтық), Жаулы.

* Алақұнан туралы ақпарат жоқ.
* Әлиден Қошқар.
* Бәйімбеттен Алдаберді, Сабытай баһадүр, Жәдігер, Сарғасқа (Рысай).
* Шоғыдан Есекей, Жолай.
* Жаулыдан Ескелді, Қосқұлақ, Жары.

Адай батыр мен оның балалары Құдайке мен Келімбердінің, немерелері Ер Қосай мен Мұңалдың ерлік істері, батырлығы, халқы үшін атқарған қызметтері туралы жазушы Бектұр Төлеуғалиұлының «Адай тарихы сыр шертеді» деген еңбегінде, көптеген шайқастардың куәсі болған Қазтуған ақынның жыр-дастандарында, шежіреші Өмірзақ Көлбаевтың «Ер Қосай» атты кітабында, Ұзақбай жыршының «Алақай батыр» дастанында, Сабыр жыршының «Алақай батыр жырында, Ибн Бахуридің «Алғашқы қазақтардың бірігуі» еңбегінде, Алшын Меңдалыұлының «Адай шежіресінде» және басқа да еңбектерінде айтылып, жазылған екен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  interesnoe.me/source-67491222/post-9943
2. ↑  interesnoe.me/source-67491222/post-37099
3. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, 4 том
4. ↑
5. ↑
**Конор Энтони Макгрегор**  (14 шілде 1988 жыл, Дублин) — ирландық аралас жекпе-жек күресінің күрескері, бұрыңғы жартылай жеңіл және жеңіл салмақ дәрежелеріндегі UFC чемпионы. 2016 жылдың наурыз айындағы UFC тұжырымы бойынша ирландық чемпион салмаққа байланыссыз рейтинг бойынша сегізінші орында болған. Sherdog рейтингсы бойынша Макгрегор жартылай ауыр салмақ бойынша чемпион. Ол UFC-дің екі салмағында чемпион атанған алғашқы спортшы.

Жастық шағы
-----------

Конор Макгрегор Ирландия мемлекетіндегі, Дублин деген жерде өмірге келген. Ол Дублинның оңтүстігінде, Крамлин деген қаланың шетінде туып өскен. Конор сол жерде алғаш рет спортпен қызыққан, әсіресе футбол спорт түріне жақын болған. Макгрегор «Лудерс Селтик» деген футбол құрама командасында өз шеберін көрсеткен және ол Ағылшын премьер-лигасындағы «Манчестер Юнайтед» футбол құрамына жанкүйер болған.

2006 жылы, Макгрегор отбасымен Луканға көш ауыстырған, сол жерде орта мектепке барған. Уақыт өте, Конор Макгрегор Луканда күресуді болашақ UFC күрескері Том Иоганмен үйренген. Солай ол аралас жекпе-жек күрес түріне қызығушылық көрсеткен. 16 жасында SBG командасына өнерін көрсеткен.

The Ultimate Fighter 22
-----------------------

2015 жылы, Конор Макгрегор UFC TUF 22 атты телешоуда өзін европалық құрама командасының бапкері ретінде қатысты.

Жетістіктері:
-------------

* Аралас жекпе-жек күресі:

```
   * Жартылай жеңіл салмағында UFC чемпионы
```

```
   *Жартылай жеңіл салмағында уақытша UFC чемпионы
```

```
   *«Кештегі ең үздік нокаут» деген жүлде иегері
```

```
   *«Кештегі ең үздік көрілім» атты жүлденің жеңімпаз
```

* Cage Warriors Fighting Championship:

```
   *Жартылай жеңіл салмақтағы CWFC чемпионы
```

```
   *Жеңіл салмақтағы CWFC чемпионы
```

* World MMA Awards:

```
   *Халықаралық үздік күрескер
```

Мансабы
-------

| Күрескердің профессионалды мансабы |
| --- |
| Күрес | Жеңгені 19 | Жеңілістері 2 |
| Нокаут | 17 | Ұяшық мәтіні |
| Берілу | 1 | Ұяшық мәтіні |
| Шешім | 1 | Ұяшық мәтіні |
**Гаушан** - Қытайдың Тайуан өлкесіндегі аз ұлттарды жалпылай атауы, бұл ұлттың төркіні алуан түрлі, бірақ басым бөлігі құрлықтық Қытайдың Шығыс-Оңтүстігіндегі теңіз жағаларында мекен еткен ежелгі въеттердің бір бұтағы болып келеді.

Тарихы
------

Тарихта гаушан ұлты деген жоқ болатын. Қытайлар Тайуанға келіп қоныстана бастаған соң онда жасаған байырғы ұлт екіге бөлінді: Бір бөлігі жазық өлкелерді мекендеп, Қытайлармен сіңісіп кетті. Енді біреулері бұрынғыдай таулы жерде өмір сүріп Қытайлардан алшақ қалды. Олар байырғы ұлттың дінін, тілін, салт-санасын күні бүгінге дейін сақтап отыр. Гаушандардың жалпы саны 400 мыңдай, 1990 жылғы санақ бойынша Қытай жерінде шашырай қоныстанған гаушандар саны 2909.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қөрші әмбебап мәдени журналы. Әуелқан Қалиұлы. Алматы. № 33 2009 ISSN 1673-3843