recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Грузиядағы Саймон Джанашия атындағы мұражай
**Грузиядағы Саймон Джанашия атындағы мұражай** ( груз. სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმი) — бұрын Грузияның Мемлекеттік тарих мұражайы ретінде белгілі, Грузияның Тбилиси қаласындағы басты тарихи мұражайлардың бірі болып табылады, онда елдің негізгі археологиялық олжалары жинақталған.

Мұражай 1852 жылы 10 мамырда құрылған ресей Императорлық географиялық қоғамының Кавказ бөлімінің мұражайынан дамып, 1865 жылы неміс зерттеушісі Густав Радденің бастамасымен Кавказ мұражайына айналды. Грузия Ресейден тәуелсіздігін алғаннан кейін (1918) мұражай 1919 жылы Грузия мұражайы болып өзгертілді. Ное Кипиани мұражайдың алғашқы директоры болды. Оның топтамасының негізгі бөлігін Грузия Үкіметі 1921 жылы большевиктер елді басып алғаннан кейін Еуропаға алып кетті және 1945 жылы грузин эмигрант ғалымы Эквтайм Такайшвилидің күшімен Кеңестік Грузияға қайтарылды. 1947 жылы мұражайға марқұм грузин тарихшысы Саймон Джанашияның есімі берілді. 

Мұражай 1990-шы жылдардың басында Грузиядағы посткеңестік толқулар жылдарында айтарлықтай зардап шекті: ол алғаш рет 1991-92 жылдардағы әскери төңкеріс кезінде зақымданды, содан кейін оның топтамасының бір бөлігі өрттен жойылды. 2004 жылы Джанашия мұражайы грузияның басқа жетекші мұражайларымен грузия Ұлттық Мұражайының бірлескен басқару жүйесі бойынша біріктірілді.

Мұражай Тбилисидің орталығында бірнеше ғимараттарды алып жатыр, негізгі ғимарат Руставели даңғылында орналасқан. Мұражайдың негізгі ғимараты 1910 жылы сәулетші Николай Северовтың жобасымен ескі, тозығы жеткен ғимараттың орнында жобаланған. Ғимараттың дизайнында ортағасырлық грузин декорының элементтері қолданылды.

Топтама

Мұражайда мыңдаған грузин және Кавказ археологиялық және этнографиялық ескерткіштері бар. Тұрақты экспозиция хронологиялық тәртіпте Грузин мәдениетінің қола дәуірінен ХХ ғасырдың басына дейінгі тарихын көрсетеді. Мұражайдың ең құнды экспонаттарына мыналар кіреді:

* Дманисиде табылған Homo ergaster гоминидінің қазба қалдықтары;

* Ахалгори қазынасы (б. з. д. V) Иранның ахеменидтік сәндік-қолданбалы өнер стилі мен жергілікті дәстүрді біріктіретін зергерлік бұйымдардың ерекше мысалдарын қамтиды;
* 80 000 монеталар топтамасы, негізінен грузин монеталары, ортағасырлық металл белгішелері және алтын соғу үлгілері, әлемдегі ең үлкен урарт жазуларының бірі.
* Мұражайда 1900 жылдардың аяғында Василий Кандинский салған дерексіз сурет бар; бірқатар зерттеушілердің пікірінше, бұл қазіргі заманғы өнердегі абстракционизмнің алғашқысы.

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер

* Грузияның Джанашия мұражайы Грузия ұлттық мұражайының сайты
* Грузияның ұлттық мұражайы: Грузияның Джанашия мұражайы Грузияны  ң Мәдениет, спорт және ескерткіштерді қорғау министрлігінің сайты


1. ↑  *Бруни Лев*, *Хлебникова Вероника*.
Ашық аспан астындағы мұражайда қойылған дәстүрлі грузин үйінің нақты өлшемдегі үлгісі
**Георгий Читая атындағы ашық аспан астындағы этнографиялық мұражайы** ( груз. გიორგი ჩიტაიას სახელობის ეთნოგრაფიული მუზეუმი ღია ცის ქვეშ) — Тбилиси қаласындағы (Грузия) ашық аспан астындағы мұражай, онда елдің әр аймағынан халықтық сәулет өнері мен қолөнер бұйымдарының үлгілері жинақталған. Мұражай 1966 жылы 27 сәуірде мұражайдың негізін қалаған грузин этнографы Георгий Читая есімімен аталады. 2004 жылдың 30 желтоқсанынан бастап ол Грузия Ұлттық Мұражайының құрамында басқарыла бастады.

Көрме
-----

 Тбилиси ашық аспан астындағы мұражай
Вейк саябағындағы Тасбақа көлінің жанындағы Триалет жотасының баурайында ашық аспан астында орналасқан. Бұл Грузияның барлық негізгі аумақтық бөлімшелерінен көшірілген ғимараттармен қоныстанған тарихи ауыл. Мұражай 52 гектар жерді алып жатыр және он бір аймаққа бөлінген, онда 70-ке жуық ғимарат пен 8000-нан астам экспонаттар қойылған. Көрмеде Грузияның шығысындағы дәстүрлі дарбази типті және фиат төбесі бар тас үйлер; батыс Грузиядан сабаннан немесе тақтайдан жасалған шатырлы ашық ағаш үйлер; Хевсурети, Пшави және Сванети, Мегрелиан таулы провинцияларынан күзет мұнаралары және Имеретикалық жүгері қоймалары; Кахети шарап зауыттары (марани) және Картлиан су диірмендері, сондай-ақ айналдыру дөңгелектері, тоқылған жақтаулар, киім, кілемдер, керамика және жиһаз сияқты дәстүрлі тұрмыстық бұйымдар жинағы қойылған. Сондай-ақ, Тянетиден шыққан ертедегі Христиандық «Сиони» насыбайгүлі және I-VII ғасырлардағы саркофагы бар отбасылық қабір бар. 

2004 жылдан бастап мұражайда грузин рок-музыканты және халық әуесқойы Заза Коринтели («Зумба») негізін қалаған және басқаратын Art-Gene жыл сайынғы жазғы халық мәдениеті фестивалі өткізіліп келеді.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Грузияның ұлттық мұражайы


1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
**Вентиль** (*Veiltil* - клапан) - электр тогының бағытына байланысты жоғары және төмен өткізгіштігі бар электр аспаптары. Вентильдік эффект металл мен электролит шекарасында (электролиттік вентиль),
металл мен газ шекарасында (электроразрядты вентиль), металл мен вакуум
шекарасында (электровакуумдық вентиль),
металл мен шалаөткізгіш немесе әртүрлі типті екі шалаөткізгіштер
(шалаөткізгіштік вентиль) шекарасында
пайда болуы мүмкін. Вентильдер басқарылатын және басқарылмайтын болып
бөлінеді. Негізгі көрсеткіштері: қуаты (әдетте, Вт-тың ондаған бөлігінен
бірнеше ондаған кВт-ке дейін);
түзетілген ток шамасы (А-дің бірнеше жүздік бөлігінен жүздеген А-ға
дейін); кернеу түсуі (вентильдің ондаған
бөлігінен он шақты вентильге дейін);
электродтық аралықта электрлік
тесіп-ою пайда болатын кері кернеуі
(он шақты вентильден жүздеген кВ-қа
дейін); сондай-ақ қосылу және ажырату; магниттік жазу.

**Вентиль, шүмек** - сұйық заттарды тоқтату мен реттеуге арналған жаппа, қақпақ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Электроника, радиотехника және байланыс. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007
ISBN 9965-36-448-6
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0
**Airbus A330 MRTT** (Multi Role Tanker Transport — «көпнысанды жанармай құюшы») Airbus A330-200 ұшағы негізінде жасалып шығарылған жанармай құюшы ұшақ. Ұшаққа тапсырыстар Аустралия (KC-30A атауымен), Ұлыбритания (Voyager атауымен), БАӘ және Сауд Арабиясынан түседі. Сонымен қатар АҚШ ӘӘК-не ұшақ KC-45 атауымен ұсынылған.

Нұсқалары
---------

### A330 MRTT

Airbus Military компаниясының мамандарымен Airbus A330-200 ұшағын қайта жабдықту арқылы жасалынған жанармай құюшы ұшақ

### KC-30A

Аустралия ӘӘК арналып жасалынған A330 MRTT ұшағының белгіленуі (атауы). Ұшақта әуеде жанармай құюға арналған 2 қанат асты жанармай құю агрегаты мен жанармай құю штангасы бар.

### KC-45A

АҚШ ӘӘК арналып жасалынған A330 MRTT ұшағының белгіленуі (атауы). Ұшақта әуеде жанармай құюға арналған 2 қанат асты жанармай құю агрегаты мен жанармай құю штангасы бар.

### Voyager KC2

Ұлыбритания Корольдік ӘӘК арналып жасалынған A330 MRTT ұшағының белгіленуі (атауы). Ұшақта әуеде жанармай құюға арналған 2 қанат асты жанармай құю агрегаты бар.

### Voyager KC3

Ұлыбритания Корольдік ӘӘК арналып жасалынған A330 MRTT ұшағының белгіленуі (атауы). Ұшақта әуеде жанармай құюға арналған 2 қанат асты жанармай құю агрегаты мен жанармай құю штангасы бар.

Қолданушылары
-------------

Аустралия ӘӘК-нің алғашқы A330 MRTT ұшағы
 Аустралия
* Аустралия ӘӘК: 4 қолданыста, 1 тапсырыс берілген. Басты тапсырыс беруші

 Сауд Арабиясы
* Сауд Арабиясы ӘӘК: 6 тапсырыс берілген.

 БАӘ
* БАӘ ӘӘК: 3 тапсырыс берілген.

 Ұлыбритания
* Ұлыбритания Корольдік ӘӘК: 14 тапсырыс берілген (7 KC2, 5 KC3 + 2 KC3-ке қайта жабдықтау үшін). Бірінші ұшақ 2012 жылы тапсырылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  The delivery pace accelerates for Airbus Military's A330 MRTT | Airbus News & Events Мұрағатталған 29 ақпанның 2012 жылы.
2. ↑  Qantas Defence Services - Committed to Excellence in Defence Support
3. ↑  *Dominic Perry* PICTURES: Australia to receive first Airbus Military A330 MRTT.  flightglobal.com (2011 жыл 27 мамыр).
4. ↑  WebCite query result

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуAirbus және Airbus Military ұшақтары |
| --- |
|  |
| Азаматтық | 

A300 • A300 Beluga • A310 • Airbus A320 (A318 / A319 / A320 / A321) • A330 • A340 • A350 • A380
 |
|  |
| Әскери | 

A310 MRTT • CC-150 Polaris • A330 MRTT • A400M • C212 • CN235 • C295
 |
|  |
| Жобалануда | 

Airbus A320neo
 |
|  |
| Жабылған жобалар | 

NSR • KC-45
 |
|  |
| Басқа | 

Sud Aviation Caravelle • Aérospatiale-BAC Concorde • BAC 1-11
 |
|  |
| **Category Санат:Airbus** |

 |
**Албан әйелдерінің одағы** (алб. Unioni i Grave Shqiptare) — 1943 жылы құрылып, 1992 жылы таратылған социалистік Албаниядағы маңызды бұқаралық ұйым болды. Сол кезеңдегі басқа бұқаралық ұйымдар мен бірлестіктер сияқты ол Демократиялық майданға қосылды.

Тарихы
------

Албан әйелдерінің одағы 1943 жылы Коммунистік партияның филиалы ретінде құрылды және Албанияның антифашист әйелдері (немесе антифашистік әйелдер одағы) деп аталды. Ол 1946 жылғы съезінде Албан әйелдерінің одағы деп өзгертілді.

Оның міндеті ел әйелдерінің саяси-қоғамдық қызметін жұмылдыру, олардың идеологиялық дайындығын жүргізу, әйелдерді азат ету науқанын жүргізу болды. 1966 жылы Ходжа бастаған бұл науқан әйелдердің тең әлеуметтік және саяси құқықтарын қамтамасыз етуде айтарлықтай табысқа жетті. Акция аясында партияның әйелдер рөлі туралы бағытын түсіндіру үшін қалалардан әйелдер ауылдық аймақтарға жіберілді. 1980 жылдардың соңына қарай әйелдер жұмыс күшінің 47 пайызын және халық жиналысы депутаттарының шамамен 30 пайызын құрады. Әйелдер үкіметтің барлық деңгейлерінде жауапты қызметтерде болды және көптеген жұмыс орындарында бірдей жалақы алды.

Кәсіподақты 1946 жылға дейін Ольга Плумби, 1946—1952 жылдары Некшмие Ходжа, 1952—1982 жылдары Вито Капо, 1990 жылы Албанияның Еңбек партиясы Орталық Комитетінің мүшесі Лумтурие Рекша басқарды.

Албан әйелдерінің одағы 1992 жылы таратылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Government and Politics* Albania - Union of Albanian Women. Albania:  Raymond E. Zickel and Walter R Iwaskiw (1992).
2. ↑  Union of Albanian Women  (ағыл.).  lodview.
**Қазақстан Республикасының президентін кезектен тыс сайлауы** — 2015 жылдың 25 ақпанында қабылданған №1018 «Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» жарлық бойынша жиналыс 2015 жылдың 26-сәуірінде өтті.

Оның нәтижесінде Нұрсұлтан Назарбаев қайта сайланып, президенттілігін жалғастырды.

Жоспарлануы
-----------

2015 жылы 14 ақпанда делегат бірауыздан мерзімінен бұрын президенттік cайлау өткізу туралы бастамасы үшін дауыс берген кезде Қазақстан халқы Ассамблеясы (ҚХА) кеңесінің отырысы өткен болатын. ҚХА халықтың мүшелерінің жолдауында жаһандық теңгерімсіздік және ел басына күн туған кезде ел сенімі Елбасы Н.Ә. Назарбаевты болуы керек, Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев жаһандық сынау барысында еліміздің табысты аяқтау үшін ұлттық сенім жаңа мандат берілуі тиіс деп мәлімдеді өзінің стратегиялық курстан қақты және әлемдегі ең қуатты отыз елдің елдің және жылжыту ауқымды жаңғырту өз жолын жалғастырды. Сонымен қатар ҚХА мүшелері 2017 жылы бір мезгілде президенттік және парламенттік сайлау мерзімі мен әр уақытта оларды ұстап қажеттігін алға атап өтті.

18 ақпан саяси партиялардың фракциялары, Мәжілісінің депутаттары (төменгі палата) және ҚХА парламенттік тобы бірауыздан ҚХА бастамасын қолдады және Кеңес арнайы сайлау үшін ұсыныспен Президентінің үндеу қабылдады.

25 ақпан Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев 26 сәуірде, 2015, кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы Жарлыққа қол қойды. Ол сайлауға қатысу туралы шешім, ол кейінірек екенін атап, теледидардан «Хабар» тікелей эфир барысында айтты.

Кандидаттар ұсынылуы және тіркелуі
----------------------------------

Үш кандидатты қатысуымен сайлау: қазіргі президент Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясының ұсынған; Әбілғазы Құсайынов — Қазақстан кәсіподақтар федерациясының бастығы; Тұрғын Сыздықов — Қазақстан Коммунистік Халық партиясының кандидаты.

Нәтижелері
----------

Сілтемелер
----------

* 
* Мұрағатталған 9 қазанның 2015 жылы.
* Мұрағатталған 17 сәуірдің 2015 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мемлекет басшысы ҚР Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы Жарлыққа қол қойды.  Қазинформ (25 ақпан 2015). Тексерілді, 25 ақпан 2015.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстандағы сайлау жүйесі |
| --- |
|  |
| 

Президент сайлаулары
1991 • 1999 • 2005 • 2011 • 2015 • 2019 • 2022
Парламент сайлаулары
1994 • 1995 • 1999 • 2004 • 2007 • 2012 • 2016 • 2021 • 2023
Жергілікті сайлаулары
1994 • 1999 • 2003 • 2007 • 2012 • 2016 • 2021 • 2023
Бүкіл халықтық референдумдар
29 сәуір 1995 • 30 тамыз 1995 • 2022
 |

 |
**Күнқыран хан** - Ақ Орданың ханы (1251 -1280). Рашидаддин Хамаданидың Жами аль-тауарихында ("Жылнамалар жинағы") Күнқыран Орда Ежен ханның төртінші ұлы делінген. Орда Еженнің Жошы ханның үлкен ұлы екені белгілі. 1256 жылы Күнқыран ханның інісі Құли Парсы жеріндегі Хулагу ханның әскеріне көмекке аттанды. Бағдад қаласын қоршағаннан кейін (1258) белгісіз жағдайда Құли қаза болды. Соның кесірінен Жошы ұлысы мен Илхандар мемлекетінің қарым-қатынасы суый түсті. Оның билігі кезінде Орда Еженнің кейбір ұрпақтары Арықбұғаны хан сайлауға қатысып, Құбылайға қарсы азаматтық соғыста қолдау көрсеткен. Ол қайтыс болғанда бірде-бір еркек кіндікті мұрагері қалмағандықтан, таққа оның жиені Көшу отырды.

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАқ Орданың хандары |
| --- |
|  |
| 
Орда Ежен хан • Күнқыран хан • Қоныша хан • Баян хан • Сасы Бұқа хан • Ерзен хан • Мүбәрәк Қожа хан • Шымтай хан • Ұрыс хан • Тоқтақия хан • Темірмәлік хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Барақ хан • |

 |
Сэр **Ридли Скотт** (ағылш. *Ridley Scott*; 30 қараша 1937, Саус-Шилдс, Ұлыбритания) — британ кинорежиссёр және кинопродюсер. Ол түсірген көп киноның ішінде *Бөгде* (1979), *Жүзімен жүгіруші* (1982), *Марстық* (2015) сияқты ғылыми қиял фильмдер, *Телма мен Луиз* (1991) жолдағы қылмыс фильмі, *Гладиатор* (2000) тарихи драмасы, *"Қара қырғи" құлады* (2001) соғыс картинасы бар.

Скотт өз карьерасын теледидарда суретші әрі режиссер ретінде бастап, кейін жарнама бағытына ауысып өзінің кино түсіру шеберлігін тележарнамаларға арналған шағын тапқыр фильмдер жасау арқылы шыңдаған. 

Ол кинорежиссиорлық дебютін *Дуелшілер* (1977) картинасымен алып, *Бөгде* атты келесі туындысымен кеңірек таныла бастайды. Оның еңбектері өзінің атмосфералық және биік шоғырланған көрікті стилімен ерекшеленеді. Фильмдері қамтитын орта мен кезең алуан түрлі болғанымен, көбіне оларда қала өмірінің есте қалар көріністері алға қойылады: мысалы *Гладиатор*-дағы 2 ғасырдағы Рим, *Бейіш патшалығы* (2005) фильміндегі 12 ғасырдағы Иерусалим, *Робин-Һуд* (2010) фильміндегі ортағасырлық Англия, *"Қара қырғи" құлады*-дағы бүгінгі Могадишу немесе *Жүзімен жүгіруші*-дегі футуристік қала бейнесі мен *Жат*, *Прометеус* (2012), *Жат: Уағда* (2017) және *Марстық* фильмдеріндегі жырақтағы ғаламшарлар пейзаждары. Бірнеше киносында мықты әйел кейіпкер бейнесі жасалған. 2021 жылы *Соңғы Дуел* және *Гутши әулеті* атты филмдері жарыққа шықты.

Филмографиясы
-------------

* *Дуелшілер* (1977)
* *Жат* (1979)
* *Жүзімен жүгіруші* (1982)
* *Аңыз* (1985)
* *Маған қарайласатын әлдекім* (1987)
* *Қара жауын* (1989)
* *Телма мен Луиз* (1991)
* *1492: Жұмақты жаулау* (1992)
* *Ақ ұйытқыма* (1996)
* *Джейн десант* (1997)
* *Гладиатор* (2000)
* *Һаннибал* (2001)
* *"Қара қырғи" құлады* (2001)
* *Айлакерлер* (2003)
* *Бейіш патшалығы* (2005)
* *Жақсы жыл* (2006)
* *Америкалық гәңстер* (2007)
* *Өтірік тұрқы* (2008)
* *Робин-Һуд* (2010)
* *Прометеус* (2012)
* *Кеңесші* (2013)
* *Көш: Құдайлар һәм патшалар* (2014)
* *Марстық* (2015)
* *Жат: Уағда* (2017)
* *Әлемдегі ақшаның бәрі* (2017)
* *Соңғы дуел* (2021)
* *Гутши әулеті* (2021)

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ридли Скотт (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
***Жұрнақ*** – *жалғанған сөзінен жаңа сөз тудыратын немесе сөзді түрлендіретін қосымша.* Қазақ тіліндегі жұрнақ мағынасы мен қызметіне қарай екіге бөлінеді: 

1. сөз тудыратын жұрнақтар өзі жалғанған сөзінен жаңа сөз тудырады. Мысалы, "жылқы-шы", "біл-ім", "жасы-қ", "таға-ла";
2. сөз түрлендіретін жұрнақтар өзі жалғанған сөзіне үстеме мағына қосып, сөздің тұлғасын өзгертеді. Мысалы, "көк-шіл", "көк(г)-ірек", "сары-лау", "сары-рақ", "жаз-ып", "жаз-ғалы". Жұрнақтар сөзге белгілі бір жүйеде рет.

 Түбірге тете сөз тудыратын жұрнақтар, одан кейін сөз түрлендіретін жұрнақтар, бұлардан соң жалғаулар орналасады. Жұрнақтар түбірге де, туынды сөзге де жалғанады ("бас-шы", "басшы-лық", "ұйы-м", "ұйым-дас-тыр-у-шы"). Жұрнақ құрамы мен қолданылу ерекшеліктеріне қарай да бірнеше топқа жіктеледі. Мысалы, жалаң, құранды, көп мағыналы, дара мағыналы, омонимдес, синонимдес, көне, жаңа, т.б. жұрнақтар. Шығу тарихы жағынан кейбір жұрнақтар жеке сөздердің көмекші морфемаға айналуынан пайда болған. Мысалы, "баратын", "келетін" деген сөздердің құрамындағы "-тын/-тін" жұрнағы "тұрған" деген сөздің өзгеріске ұшырап, ықшамдалуынан ("бара тұрған – баратын, "келе тұрған – келетін") жасалған. Жұрнақтардың бір тобы өзі жалғанған сөздердің мағынасын, түбірдің грамматикалық сипатын өзгертуі жағынан сөзжасам қосымшаларына жақын да, бір тобы жалғауларға жақын. Сондықтан олардың бір түрі модификациялық жұрнақтар, екінші түрі таза грамматикалық жұрнақтар деп қарастырылып жүр. Модификациялық жұрнақ жаңа мағыналы сөз тудырмағанмен, түбірге қосымша грамматикалық мағына үстеумен бірге түбір сөздің лексикалық мағынасына семантикалық реңк қосады. Қазақ тілінде модификациялық жұрнақтарға зат есімнің реңдік мәнді жұрнақтары, сын есімнің шырай жұрнақтары, реттік сан есім жұрнақтары, етістіктің етіс, күшейтпелі етістік, болымсыз етістік жұрнақтары жатады. Ал грамматикалық немесе категориялық жұрнақтар өзі жалғанған түбірге таза грамматикалық мағына үстеп, белгілі бір сөз табындағы түрленуінің көрсеткіші болады. Мысалы, есімше, көсемше, рай, шақ тұлғалары етістіктің түрлену көрсеткіштері болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 4 том; Әдеб.: Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі, А. 1964; Маманов Ы. Қазіргі қазақ тілі, А. 1973; Исаев С.М. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты, А. 1998.
|  |
| --- |
| **Грамматика**
**Морфология**
* Сөз құрамы
	1. Түбір
	2. Жұрнақ
	3. Жалғау
		+ Көптік жалғау
		+ Тәуелдік жалғау
		+ Септік жалғау
		+ Жіктік жалғау
* Сөз таптары
	1. Зат есім
	2. Сын есім
	3. Сан есім
	4. Есімдік
	5. Етістік
	6. Үстеу
	7. Шылау
	8. Еліктеу сөз
	9. Одағай

**Синтаксис**
* Сөз тіркесі
* Сөйлем мүшелері
	1. Бастауыш
	2. Баяндауыш
	3. Анықтауыш
	4. Пысықтауыш
	5. Толықтауыш
 |

**Күрделі зат есімдерге** кемінде екі я онан да астам түбір морфемадан құралған зат есімдер жатады. Ондай зат есімдер қазіргі қазақ тілінде төрт түрлі:

1. Біріккен зат есімдер,
2. Қосарланған зат есімдер,
3. Тіркес (құрама) зат есімдер,
4. Қысқарған зат есімдер.

Біріккен зат есімдер
--------------------

Біріккен зат есімдерге кемінде екі түбір морфемадан бірігу арқылы жасалған зат есімдер жатады.

Мысалы: *бәйтерек, бәйшешек, белбеу, көкпар, қайнаға, қолбасы, қолқанат* т. б.

Қосарланған зат есімдер
-----------------------

Қосарланған зат есімдерге екі түбір морфемадан қосарланып жасалған зат есімдер жатады. 

Мысалы: *абысын-ажын, ақыл-айла, ас-су, ата-ана, бала-шаға, әл-қуат, ел-жұрт, жігіт-желең, жауын-шашын, ой-пікір, ой-қыр, отын-су, тері-терсек, ұрыс-керіс, шай-су* т. б.

Тіркес зат есімдер
------------------

Тіркес (құрама) зат есімдерге кемінде екі я онан астам түбір сөздерден әр қилы жолмен тіркесу арқылы жасалған зат есімдер жатады. 

Мысалы: *балалар бақшасы, кәсіп одағы, күн тәртібі, қоғамдық еңбек, сары май* т. б.

Қысқарған зат есімдер
---------------------

Қысқарған зат есімдерге бірнеше сөзден құралып қысқарған зат есімдер жатады. 

Мысалы: *ҚР, БҰҰ, ҚазМҰУ, пединститут, см, мм, га, Кб, Мб* т. б.

Тағы қараңыз
------------

* Зат есім

Әдебиет
-------

* А. Ысқақов, Қазіргі қазақ тілі, 1974 ж.
**Жан Ришпен** (фр. *Jean Richepin*; 4 ақпан 1849 жыл, Медеа (Алжир) – 12 желтоқсан 1926 жыл, Париж) – француз ақыны, жазушы және драматург .

1876 жылы *«Chanson des gueux»* деген атпен шыққан тұңғыш өлеңдер жинағы мол табыс алып келеді. Натурализмге жақын болады. Оның жазған пьесалары Комеди Франсэздің сахнасында қойылады. Сонымен қатар бірнеше либретто жазады, мысалы, Шабрие операсындағы *«Еріксіз болған Король»* (фр. Le roi malgré lui) және Магне операсындағы «Маг» (фр. Le Mage). Оның өлеңдеріне Габриэль Форе, Шоссон, Казелла, Сесиль Шаминад, Луи Вьерндер ән жазады. «Кәріқыз» (фр. La Glu, 1881) атты романының желісі бойынша Альбер Капеллани фильм түсіреді. 1908 жылы Француз Академиясының мүшесі болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Кеңес Одағы генералиссимусы** (орыс. *Генералиссимус Советского Союза*) — КСРО Қарулы Күштеріндегі жеке жоғары әскери атақ.

Бұл атақ КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1945 жылғы 26 маусымдағы Жарлығымен Мәскеудегі «Рессора» зауытының жұмысшылары, инженерлі-техникалық қызметкерлері мен қызметкерлерінің 1943 жылғы 6 ақпандағы ұжымдық өтінішін және майдан әскерлерінің, Қызыл Әскер Бас штабы және Әскери-теңіз күштері қолбасшыларының 1945 жылғы 24 маусымдағы жазбасын қарау негізінде енгізілді. Келесі күні, 27 маусымда, БК(б)П ОК саяси бюросының ұсынысы және майдан қолбасшыларының жазбаша ұсынысы бойынша «Ұлы Отан соғысындағы ерекше сіңірген еңбегі үшін И.В.Сталинге атақ берілді. Сондай-ақ «Жеңіс» ордені мен Кеңес Одағының Батыры атағын алды.

Тарихы
------

Замандастарының естеліктеріне сәйкес, генералиссимус әскери атағын беру мәселесі бірнеше рет талқыланды, бірақ И.В.Сталин бұл ұсынысты үнемі қабылдамады. Кеңес Одағы маршалы К.К.Рокоссовский араласқаннан кейін ғана (ол: «Жолдас Сталин, сіз де маршалсыз, мен де маршалмын. Сіз мені жазалай алмайсыз!» деп айтқан кезде) келісімін берді.

Киімі мен иық белгісі
---------------------

Кеңес Одағы генералиссимусының киімі мен айырым белгілері әзірленіп, Қызыл Әскердің тыл қызметінде бекітуге ұсынылды, бірақ И.В.Сталиннің көзі тірісінде олар ресми түрде бекітілмеді, ал ол қайтыс болғаннан кейін бұл қажеттілік жойылды.

Дереккөздер
-----------
**Хелен Патрисия Шармен** (ағылш. *Helen Patricia Sharman*) — Ұлыбританияның алғашқы ғарышкері, Батыс Еуропа елдерінен ғарышқа ұшқан алғашқы әйел, сондай-ақ Мир станциясына ұшқан алғашқы әйел.

Өмірбаяны
---------

Хелен Шармен туған қаласындағы Шеффилд университетін 1984 жылы бітіріп, химия маманы атанады. Үш жылдан соң ол Лондондағы Биркбек университетінен докторлық дәрежені алады.

Жұмыс жолын Лондондағы General Electric Company мекемесінен бастайды. Кейін АҚШ-тағы Mars кондитерлік фирмасына түсіп, шоколадтың жұпарын зерттеумен айналысады. Кейін бұған байланысты оны прессада «The Girl from Mars» *(Марстан келген қыз)* деп атап та кеткен.

1989 жылдың маусымында ол радиодан келесі жарнаманы естиді: «Astronaut wanted — no experience necessary» *(Астронавтты іздейміз — тәжірибе маңызды емес)*. Бұл оның ғұмырын жер мен көктей өзгертіп жіберген мезет болды. 13 мың адам ішінен таңдалған төрт тұлғаның бірі Хелен болды. Бірнеше айға созылған жаттығулардан соң бірінші британ ғарышкері болуға оны лайық деп таныды.

1991 жылдың 18 мамырында ол және Кеңестердің екі ғарышкері Союз аппаратында ғарышқа ұшырылады. Шармен Мир станциясында сегіз күндей болып, миссиясы аясында медициналық және тағамдық зерттеулерді өткізді, сондай-ақ британ оқушыларымен радиобайланысқа шықты.

Ғарышқа ұшқанда Хелен Шармен 28-ге таяған еді. Ол барлық ғарышкерлердің ішінде ең жас тұлғалардың бірі болып келеді.

1992 жылы оған Британ империясының ордені табысталды, сондай-ақ Патшалық химиялық қоғамның құрметті мүшесі атағы берілді.

Кейінгі жылдары Хелен Шармен ғылыми жұмыстармен айналасуды жалғастырды.

Кітаптары
---------

* *Seize the Moment: Autobiography of Britain's First Astronaut*, Кристофер Пристпен бірге жазған автобиографиясы, алғысөз авторы Артур Чарльз Кларк (London: Gollancz, 1993 – ISBN 0-575-05819-6)
* *The Space Place (Making Sense of Science)*, балаларға арналған кітап, суреттердің авторы Мик Рольф (Portland Press, 1997. ISBN 1-85578-092-5)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Helen Sharman, Made in Sheffield. *Made in Sheffield Dot Com*.
2. ↑  bbk: Birkbeck's Magazine, Issue 29, SPRING 2011..  Birkbeck University.
3. ↑  Soviets Launch 1st Briton Into Space on Dream Flight (19 May 1991), бет  A16.

Сілтемелер
----------

* Хелен Шарменнің ресми сайты
* Балаларға оқыған лекциясы (видео)
* Helen Sharman receives Russian award YouTube сайтында
**Рапс** — майлы әрі азықтық дақылдарға жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Дақыл ретінде б.з.б. 4-мыңжылдықтан бастап белгілі. Р. күздік және жаздық болып бөлінеді. Суыққа төзімді, құрғақшылыққа төзімсіз өсімдік. Тұқымы 1 — 3ӘС-та өне бастайды, жас өркені –3 — 5ӘС-қа үсімейді. Ылғалды ең көп қажет ететін кезеңі гүлдену, дәнінің толысып, пісу сәті. Күздік Р-қа қарағанда жаздық Р. климат жағдайларына төзімдірек. Вегетац. кезең күздік Р-та 270 — 300 күн, жаздық Р-та 80 — 100 күнге созылады. Айқас тозаңданады. Барлық майлы дақылдардың ішінде күздік Р. айрықша топырақ талғайды, ол қоректік заттары мол, қышқылдау ортасы бар топырақтарда жақсы өнім береді. Ал жаздық Р. ауыр саздақ және жеңіл құмдақ топырақтардан басқа жерлердің бәрінде өсіп, өнім бере алады. Күздік Р-тың алғы дақылдары ретінде күнбағыс, жүгері, ерте пісетін картоп, көк азық үшін себілетін күздік қара бидай дақылдарын атауға болады. Р-тың дәнінде 43%-дан (жаздық) 50%-ға (күздік) дейін май болады. Майын тағам ретінде және тех. мақсаттарға, сабын қайнату, тоқыма, металлургия, бояу, полиграфия, тері, т.б. өндірістерде пайдаланады. Р-тың 100 кг көк балаусасында 15,7 кг мал азықтық өлшем бар және ол витаминдерге (А, С) бай, жақсы қорытылады. Ауыспалы егістерде аралық дақыл ретінде себілген Р. малға күз және көктем айларында жақсы жайылым. 1 га-дан 10 — 30 ц өнім алуға болады. Тұқымын қатар аралығын 15 см етіп, кең қатарлы әдіспен, 8 — 12 кг/га мөлшерде, 2 — 4 см тереңдікте себеді. Жаздық Р. Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Ақмола облыстарында, ал күздік Р. Атырау, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында өсіріледі. Қарағанды және Қостанай облыстарында жаздық Р-ты дән алу үшін де, мал азықтық дақыл ретінде де егеді.

Дереккөздер
===========

1. ↑  
Brassica napus information from NPGS/GRIN.  www.ars-grin.gov. Тексерілді, 27 наурыз 2008.
2. ↑  Қазақша энциклопедия 7 том.



|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуМайлы дақылдар |
| --- |
|  |
| 

Арахис • Арыш • Жүгері • Зәйтүн • Зығыр • Кокос пальмасы • Күнбағыс • Күнжіт • Қытайбұршақ • Қыша • Мақсыр • Мақта • Перилла • Рапс • Үпілмәлік
 |

 |
**Хүррем сұлтан** (осман. خرم سلطان‎ — *Haseki Hürrem Sultan*; Еуропа әдебиетінде **Роксолана** (лат. *Roxolana*) деген есіммен белгілі) — 
Османлы падишахы сұлтан Сүлейменнің күңі, кейіннен, некелі жары , II Сәлімнің анасы. Ұлы Османлы Мемлекеті тарихындағы ең беделді әйел, "қатындар сұлтанаты" дәуірінің бастамашысы.

Шығу тегі
---------

Хүррем сұлтанның гаремге дейінгі өмірі жайлы ешқандай дерексөздер мен сенімді жазбаша дәлелдер жоқ. Әдеби шығармаларда оның шығу тегі жайлы аңыздар пайда болды.

Фактілер
--------

Хүреммнің шығу тегі, туылуы туралы акпараттар біраз даулы әрі келелі болып келеді.

Еуропада Хүррем Роксолана ретінде әйгілі болды. Бұл атауды алғаш рет 1589 жылы Парижде латын тілінде шыққан "түрік жазбалары" (лат. Legationis Turciacae epistolae quatuor İV). Бұл жазбада ол Хүрремнің XVI ғасырдың аяғында Роксолания деген территориядан шыққан деген болжамды шығу тегіне сүйене отырып, оны Роксолана деп атады. (Страбон Солтүстік Қара теңіз аймағының тұрғындары деп атаған Роксолана тайпасынан)

Ал, Венеция елшісі Бернард Наваджеро Хүрремді орыс дейді: "[donna]...di nazione russa". Басқа венецияндық елші Джованни Баттиста Тревизано оны - "Русиядан шыққан сұлтан": "Sultana, ch'è di Russia".

Өнерде
------

* Түркия «**Ғаламат ғасыр**» телехикаясы (2011-2014, Хүррем сұлтан рөлінде — Мәриям Үзерлі, Вахиде Перчин).
* Украина «Роксолана (телехикая)» (1996-2003, Хүррем сұлтан рөлінде - Раиса Степановна Недашковская)
**Қажығали Мұханбетқалиұлы** - 1942 жылы 8 желтоқсанда Ақтөбе облысы, Байғанин ауданында туған. 2020 жылы 13 шілдеде коронавирустан көз жұмды.

Еңбек жолы
----------

1965 жылы Қазақ Ұлттық Университетінің филология факультетін үздік бітірген. Одан кейін Ақтөбе облыстық радио және телевидение комитетінде редактор, облыстық «Коммунизм жолы» газетінде әдеби қызметкер болды. Алматыдағы «Қазақстан» баспасында аға редактор, «Жұлдыз» журналында бөлім меңгерушісі, «Қазақ әдебиеті» газетінде жауапты хатшы, «Жаңа фильм» журналының бас редакторы болған. Кейінгі жылдары ҚР Президенті аппаратында, Парламенті, «Таң Шолпан» журналында қызмет істеген.

Еңбектері
---------

Р.Акутагаева, С.Моэм, П.Мэриме, Ти де Мопассан, Д.Фонвизин, С.Чубек, Л.Хонвано, Дж.Одинаев, Х.Абдуллин, т.б. жазушылардың жекелеген әңгімелерін және түрікмен жазушысы Т.Жүмагелдиновтың «Егес» атты кітабын, орыс жазушысы А.Скалонның «Бақыттың алтайы түлкісі» атты әңгімелер мен повестер жинағын қазақ тіліне аударған. Өзінің де бірқатар әңгімелері шет елдерде жарияланған ұжымдық жинақтарға енген. «Сырым батыр» атты романының алғашқы тарауларын әдеби журналдарда жариялады. «Сырым Датұлы» жинағын құрастырып, алғы сөзі мен түсініктемелерін жазған.
Шығармалары: Жұлдызды түндер. Әңгімелер. А. «Жазушы», 1972; Тоғай сыбдыры. Повестер мен әңгімелер. А. «Жазушы», 1974; Жаңғырық. Әңгімелер мен повестер. А. «Жалын», 1978; Старые друзья. Рассказы и повести. А. «Жазушы», 1981; Қайдасың сен, махаббат. Әңгімелер мен повестер. А. «Жалын», 1984; Дороги жизни. Рассказы и повесть. А. «Жазушы», 1986; Сынық терезе. Әңгімелер мен хикаяттар. «Елорда», 2003; Жалғыз жиен. Әңгімелер менповестер. «Жазушы», 2005; Алабұға, аққайран. «Бауыр», 2008.
2003 жылы ҚР-ның еңбек сіңірген қайраткері атағы берілді. Тәуелсіздіктің 10 жылдығына арналған медалімен марапатталған, Байғанин ауданының Құрметті азаматы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Кирилл Прокофьевич Орловский** (30.01.1895, Могилев облысы, Беларусь - 13.01.1968, Могилев облысы) - колхоз өндірісін және Белоруссияда партизан қозғалысын ұйымдастырушылардың бірі. Кеңес Одағының Батыры, Социалистік Еңбек Ері.

Қызмет жолы
-----------

1908-1915 ж. ауыл шаруашылығының түрлі саласында қызмет істеді, 1917 жылдан Қызыл Армия қатарында болды. 1918-1925 ж. Батыс Белоруссия және Польшадағы қызыл партизандар отрядына басшылық етті. 1930 ж. Комвузды бітірді, Испания республикасы үшін соғысқа қатысты. 1939-1942 ж. Чкалов ауыл шаруашылық институтында директордың көмекшісі болды, 1942-1943 ж. *"Сокол"* партизиан отрядының командирі болды. 1943-1944 ж. Белоруссия Сыртқы істер комиссариятында қызметте жасады, 1945 жылдан Могилев облысы, Киров ауданындағы "Рассвет" колхозының төрағасы болды. Бұл колхоз КСРО егіншілігі мен мал шаруашылығы қатар дамыған көп салалы, ең ірі өндіріске айналған шаруашылықтардың бірі болды. 

Кирилл 3-7 сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты. КОКП 20, 23 съездерінде Белоруссия КП-нің 19-22, 24-26 съездерінде Белоруссия КП ОК мүшесі болып сайланды. 5 рет Ленин орденімен, басқа 1 орденмен және медальдармен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
. 1812 жылғы Отан соғысында қазақ елі арасында орыс халқын қолдап, жауға қарсы күш жұмылдыруға шақырған, екі ел достығы рухын көтеруге ат салысқан старшын: Байсақал Тілекұлы.

Байсақал керуенбасы (би)
------------------------

**Байсақал керуенбасы (би)** XVIII ғасырмен XIX ғасырдың басыда есімі біраз жерге жайылған. Байұлы тайпасы Жаппас руынан шыққан.

```
Шамамен 1770-1780 жылы туылып 1850-1851 жылдары қайтыс болған Байсақал Тілекеұлының арғы бабасы Өтетілеу би Қасқаұлы 1738  жылдың 3 тамызында патша өқілі Татищев мырзаға ант берген билердің бірі. Тілеке Өтетілеуұлы әрі би, әрі батыр болған кісі екен. Ол хан сұлтандар мен қатар Ресей генерал-губенаторларымен сыйластықта болыпты.  
1803-05 жылдардағы мұрағат құжаттарында Бұхара мен Тоцкий арасында сауда жасап, керуендердің аман-сау оралуын басқаратын ағайынды Көбек, Ақсақал, Байсақал екені айтылған. Олар сонымен қатар өздеріне қарасты Жаппастың (ру) 6 бөлімдерідегі 7200 шаңыраққа билік жасайтыны нақты жазылған.  
Өтетілеу, Тілеке, Байсақал, оны баласы Ахмет жайында «Қазақ тарихының материалдары» Илья Казанцевтың Санкт-Петербугте 1867 жылы шыққан «Описание Киргиз-Кайсаков» атты еңбегінде және «Казахско-русские отношения в XVIII - XIX веках» кітабында, Қазақстан мемлекеттік мұрағатының №4, №383, №384 қорларында тағы басқа құжаттарда сақталынған.
```

Дереккөздер
-----------

* Билер сөзі-киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов: Алматы, 2012. - 208б.
* "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998

1. ↑
Айқаптың 1911 жылғы 1 саны
**"Айқап"** - қоғамдық-саяси және әдеби журнал. 

1911-1915 жылы Троицк қаласында басында айына бір рет, кейіннен айына екі рет шығып тұрған. 1-2 мың данамен 88 нөмірі жарық көрген. Алғашқы редакторы - Мұхаммеджан Сералин. 

"Айқап" қазақтың қоғамдық санасының оянуына және ұлттық мәдениеттің дамуына үлкен үлес қосқан. Журналда қазақ ауылдарындағы оқу-ағарту жұмыстары, әйел теңдігі, отырықшылық өмір салтына көшу, сонымен қатар Мемлекеттік Думаға қатысу жөніндегі саяси мәселелер көтерілді. Журналды шығару жұмыстарына Ә .Ғалимов, С.Торайғыров қатысқан. Журналда А.Байтұрсынұлы, Ш.Құдайбердіұлы, Б.Майлин, Б.Өтетілеуов, С.Көбеев, Н.Құлжанов, т.б. сияқты белгілі жазушылар белсенді қызмет атқарған. Абай, Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин өлеңдерімен қатар халық ауыз әдебиетінің шығармалары, шығыс, орыс және еуропа әдебиетінің туындылары жарияланған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* «АЙҚАП» ЖУРНАЛЫ
* Алаштың «Айқап» журналының жарық көргеніне 100 жыл толды Мұрағатталған 19 желтоқсанның 2011 жылы.
* Қазақ жазушылары «Айқап» ұлттың жоғын жоқтаған журнал еді дейді
* «Айқап» журналының оқырмандарына арнау. Мұхамеджан Сералин
**Қазақстан белорустары** (Белор. *Беларусы Казахстана*) — Қазақстандағы Беларусь диаспорасы.

Статистика
----------

2012 жылғы 12 қаңтардағы ресми деректер бойынша Қазақстан Республикасының азаматтары 63 694 белорустар болып табылады.  Беларуссиядан келгендердің ең көп саны Қостанай (21 мың), Қарағанды (18 мың), Ақмола (16 мың), Солтүстік Қазақстан (9 мың) облыстарында тұрады. Қазақстандағы белорустар санағының динамикасы: 1926 жыл — 25584, 1939 жыл — 31 614, 1959 жыл — 107 309, 1970 жыл — 198 430, 1979 жыл — 181 821, 1989 жыл — 178 325, 1999 жыл — 111 924, 2009 жыл — 66 476 адам.

Тарихы
------

Алғашқы белорустар қазіргі Қазақстан аумағында Кастус Калиновскийдің (Бронислав Залесский және т.б.) көтерілісінен кейін пайда болды. ХХ ғасырдың басында Столыпин аграрлық реформасы кезінде Беларусь шаруалары Қазақстанға қоныс аударды. Сталиндік қуғын-сүргін кезінде Беларусь мәдениет қайраткерлері (Владимир Дудецкий, Петро Битель, Симон Хурсик және т.б.) Қазақстанға жер аударылды.

Ұлы Отан соғысының басталуымен Беларуссиядан 10,7 мың жұмысшы мен қызметкер, олардың отбасы мүшелері эвакуацияланды. Мұнда Беларусь опера және балет театрының, Якуб Колас атындағы драма театрының ұжымдары шығарылды. 1941 жылдың 4 қыркүйегі мен 1942 жылдың сәуірі аралығында колосовтықтар әскери госпитальдарда 8 шеф концерті, 12 қойылым және 21 концерт берді. Алматыда Беларусь опера және балет театрының әншісі Лариса Помпеевна Александровская да болды. Ол қазақ әртісі Күләш Байсейітовамен бірге Алматы және Қарағанды жұмыс клубтарында өнер көрсетті. Алматы киностудиясында Беларусь режиссері Владимир Корш-Саблин 1942 жылы Ұлы Отан соғысы кезеңіндегі алғашқы Беларусь фильмдерін — «Беларусь новеллаларын» («Пчелка» және «Жауынгерлік достар») жасады.

Тың игерудің басталуымен көптеген белорустар республиканың солтүстігіне қоныс аударды.

1974 жылы Қазақстанда Беларусь әдебиетінің апталығы өтті.

Тәуелсіз Қазақстандағы белорустар
---------------------------------

ХХ ғасырдың тоқсаныншы жылдарының аяғында Павлодар, Өскемен, Астана, Қостанай, Қарағанды, Көкшетау, Петропавл қалаларында белорустардың ұлттық мәдени орталықтары құрылды. Бүгінде республикада 10-нан астамы тіркелген. Ұлттық-мәдени бірлестіктердің жақсы ұйымдастырылған жұмысының мысалы ретінде Алматы өңірлік ҰБО — басшысы Л. М. Питаленко, Павлодар ҰБО — басшысы Л. И. Богнат, Қарағанды «Беларусь мәдениеті қоры» «Мұра» — басшысы А. А. Хука, Солтүстік Қазақстан облыстық ҰБО-басшысы Р.В. Солапава болып табылады. Қостанай ҰБО-басшысы Л.В. Шевченко, Астана қ. «Беларусь» ҰБО — басшысы А.Ф. Романова Қазақстан Беларусь қауымдастығы 2002 жылы құрылтай конференциясында ресми атауын тіркеді. Ол кезде 10 жыл бойы «Беларусь» ұлттық мәдени орталығы жұмыс істеді. Оның негізін қалаушы және бірінші басшысы — сенатор Павел Атрушкевич.

Әдебиет
-------

* Беларусь алмасуы // Энциклопедия. - Минск : П.Бруки атындағы Беларусь энциклопедиясы, 2010 ж. — 480 с. : науқас. Қатты қойынды. Беларусь және орыс тілдерінде. ISBN 978-985-11-0534-8

Сілтемелер
----------

* Қазақстан халықтары ассамблеясының сайтында белорустар туралы ақпарат
**Халекет (Халеолла) Ешмұратұлы Ешмұратов** (1918, Шарбақты ауданы, Павлодар облысы - 5 қазан 1999, Семей) — театр актері, Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі.

Өмірбаяны
---------

Халекет (Халеолла) Ешмұратұлы Ешмұратов 1918 жылы Павлодар облысы, Шарбақты ауданында дүниеге келген. Ата-анадан ерте айырылған ол Семей қаласындағы № 1 балалар үйінде тәрбиеленеді.

Бала күнінен әнге, өнерге қүштар Халекет Семейдегі Тау-кен техникумында оқып жүрген кезінде көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысатын. Мұнда шынайы өнерімен, әншілік қабілетімен көпшіліктің көзіне түскен зерек жігіт 1938 жылы арнайы жолдамамен облыстық театрға келді.

1939 жылы Қызыл әскер қатарына шақырылды. Ол үш соғыста ұрыс қимылдарына қатысушы: Халхин-Голдағы, фин және Ұлы Отан. 1944 жылы ауыр жарақат алғаннан кейін ол үшін соғыс аяқталды.

Майданнан оралғаннан кейін Семей қаласындағы Абай атындағы Семей мемлекеттік қазақ музыкалық драма театрына оралды. Жалындаған жастық шағы соғыспен түспа-түс келген Х.Ешмұратов майдан даласынан жараланып келгеннен кейін өмірін халықтың мәдениетін арттыру, сахна арқылы жақсы мен жаманды таразылау принципіне арнап, Семей театрында түрлі образдың түрлі тағдырымен бетпе-бет келді.

Ойнаған рөлдері
---------------

Семей облыстық театрда еңбек еткен 55 жыл ішінде ол Жапал, Кебек, Есен, Жүніс, Айдар, Оразбай, Әлібек (М.Әуезов «Еңлік — Кебек», «Түнгі сарын», «Абай», «Айман — Шолпан»), Ақан, Қоңқай, Қозы, Төлеген (Ғ.Мүсірепов «Ақан сері — Ақтоқты», «Қозы Көрпеш — Баян сүлу», «Қыз Жібек»), Әбіш (Б.Майлин «Шүға»), Мүрат (Ә.Тәжібаев «Майра»), Доброходов (М.Ақынжанов «Ыбырай Алтынсарин»), Фархад (Н.Хикмет «Махаббат туралы аңыз»), Шпекин, Кочкарев (Гоголь «Ревизор», «Үйлену»), Сайран (Ә.Әбішев «Достық пен махаббат»), Джон Грей (Қ.Мүхамеджанов «Жат елде»), Митя (Н.Островский «Кедейлік үят емес»), Филипп (И.О.Дунаевский «Еркін жел»), Доктор (К.Гольдони «Екі мырзаға бір қызметші»), Андрейка (А.Александров «Малиновкадағы той»), Тоқтамыс батыр (М.Ибраев «Жігер»), Ақылбек (Б.Жақиев «Әке тағдыры») тәрізді басқа да тағдыры әр алуан, өмір сүрген дәуірі әртүрлі, мінез-құлқы бір-біріне ұқсамайтын 300-дей кейіпкерді сахнаға шығарды. Х.Ешмұратов сомдаған образдар көбінде ішкі жан дүниесі бай, өмірге күштар, қандай іске де ақылмен келетін оптимист жандар болатын.

Марапаттары
-----------

Ұлы Отан соғысының II дәрежелі ордені

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Подгорица — Шкодер темір жолы** (алб. Hekurudha Shkodër–Podgoricë) — Албания мен Черногорияны байланыстыратын темір жол, тек жүк тасымалы үшін пайдаланылады. Бұл Албанияның жалғыз халықаралық теміржол байланысы. Бастапқыда 1984—1985 жылдар аралығында салынғанымен, ол 1991 жылы қолданыстан шығып, кейін 2003 жылы толығымен қайта ашылды.

Теміржол инфрақұрылымын Черногория аумағында Черногория ŽICG және Албания аумағында Hekurudha Shqiptare (Албан темір жолдары) басқарады. Соған қарамастан, пойыз қызметтерін әдетте Черногория операторы ŽPCG Подгорица мен Албанияның Байзе станциясы арасында және тек Бажзе мен Шкодер арасында Хекурудха Шкиптаре басқарады.

Бұл желі Белград — Бар теміржолымен және Подгорицадағы Никшич — Подгорица теміржолымен және Шкодердегі Шкодер — Воре теміржолымен жалғасады.

Шолу
----

Подгорица — Шкодер — ұзындығы 63,5 км (39 миль) стандартты теміржол, оның 34 км (21 миль) Албания арқылы, ал қалған 29,5 км (18 миль) Черногория арқылы өтеді. Бүкіл Албаниядағы басқа темір жолдар сияқты, теміржол да электрлендірілмеген. Албаниядағы желінің соңғы станциясы - Бажзе теміржол вокзалы.

Тарихы
------

1984—1985 жылдар аралығында салынған Подгорица — Шкодер жүк желісі Албанияның алғашқы халықаралық темір жолы болды. 1985 жылдың 11 қаңтарында жұмысын бастады, тұрақты қозғалыс 1986 жылдың 6 тамызынан басталды. Бұл желі Югославиядағы сауда санкцияларына байланысты 1991 жылы пайдаланылмай қалды. Бажзе — Шкодер желісі 1996 жылдың ақпанында пайдалану үшін қайта ашылды. Хани и Хотит — Бажзе желісін қайта ашу 1996 жылдың 15 қарашасына жоспарланған, бірақ тоқтатылды. Кейінірек 1997 жылғы азаматтық толқулар салдарынан трек қатты зақымдалды.

2002 жылдың сәуірінде Хани и Хотит — Бажзедегі Черногория шекарасы арасындағы сызықты қайта құру аяқталды. 2003 жылдың наурызында Бажзе мен Шкодер арасындағы желі Албания үкіметі қаржыландырған 365 миллион лекпен аяқталды. 2003 жылы 6 наурызда өткен салтанатты рәсім Байзе — Шкодердің ресми ашылуын атап өтті. Өзара ынтымақтастықтың белгісі ретінде сол кездегі Албанияның премьер-министрі Фатос Нано мен Черногория премьер-министрінің орынбасары осы желіде жұмыс істейтін арнайы пойызбен Черногориядағы Тузи қаласына барды.

Болашақ жоспарлар
-----------------

Қазіргі уақытта осы теміржолда жолаушыларға қызмет көрсетуді құру және пайдалану бойынша ұзақ мерзімді жоспарлар бар.

Подгорица мен Шкодер арасында жаңа жүрдек теміржол желісін салуға қатысты басқа да жоспарлар бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Hekurudha Shqiptare (Albanian). Тексерілді, 31 тамыз 2010.
2. ↑  Opening Dates of HSH Standard Gauge Lines. Тексерілді, 31 тамыз 2010.
3. ↑  *M. Malja* Shkoder-Bajze railway ready to operate for transportation of commodities (13 February 2003). Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 қыркүйек 2014. Тексерілді, 31 тамыз 2010.
4. ↑  High-speed rail line Shkodër – Podgorica. Тексерілді, 31 тамыз 2010.
**Басар** (1) зат. Дауыл кезінде киіз үйдің үстінен бастыра қазықтарға байлайтын ұзын екі арқан. (2) көне. Тау сарымсақ. (3) Мылтықтың шүріппесі, бастырма.(4) діни. араб. Көруші \* Алла тағаланың сипаттары: хаят, ғылым, құдірет, басар, самих, ирада, кәлам, такин.

**Басар** з а т. 1. Қ атты желден қорғану үшін киіз үйдің үстінен бастыра қазықтарға байланатын ұзын екі арқан. 2. Шөп т. б. жеңіл затты жел ұшырып кетпеу үшін үстінен бастыра қойылатын ұзын сырық ағаш. *Сүмбесі мынау сойылша, Басары  мынау бақанша, Құндағы мынау құс мойын, Оғы мынау бақалшақ (І.Жансүгіров, Шығ.).*

**Басар** көне.  Тау жуасы. Кейде арпаған, қияқ, қау шөпті, кейде тек сарған ғана өскен, ал кейде тіпті  басар, қараған, төбе, ұшы-қиыры жоқ белестер тілгілеп өткен (І. Есенберлин, Алмас, 207).

**Басар** з а т.  Көруші, ұғынушы, түсінуші, білуші. *Енді олай болса, айтқандай қылып білдіретұғын құдіреті және  басар, сәмиғ, яғни көруші, естуші деген (Абай, Тол. жин.).*

**Басар** эвфемизм, яғни қақпанның тұспал атауы. Аңшылар аңға шыққан кезде қақпан деп тура атамай, оның атауын тұспалдап атамаса аң олжаға ілікпейді деп ырымдайды.

**Басар** өлген баланың орнын басар, жасы ұзақ болар деген үміт, тілекпен қойылған есім.

Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

1. ↑  Қайыржан К. Сөз - сандық: Қазақтың көне сөздері. - Алматы: "Өнер" баспасы, 2013. - 480 бет.
2. ↑  Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 3-том. / Құраст.: Б. Сүйерқұлова, Т.Жанұзақ, О.Жұбаева және т.б. – Алматы, 2011. - 744 б.
3. ↑  Б.Қалиев. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Алматы, 2014. - 728 б.
4. ↑  Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 3-том. / Құраст.: Б. Сүйерқұлова, Т.Жанұзақ, О.Жұбаева және т.б. – Алматы, 2011. - 744 б.
5. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 1-том. – Алматы: DPS, 2011. – 738 б.
6. ↑  Т. Жанұзақ. Қазақ есімдерінің анықтамалығы. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2009. – 552 б.
**Айбөпе Қарашева** (17 шілде 1991 жыл, Тараз, Қазақстан) — **Aiboo** лақап есімімен танымал қазақстандық әнші. Индиго тобының экс-солисті.

Өмірбаяны
---------

Айбөпе 1991 жылдыңы 17 шілдесінде Жамбыл облысы, Тараз қаласында дүниеге келген.

Темірбек Жүргенов атындағы қазақ ұлттық өнер академиясын эстрадалық өнер мамандығы бойынша тәмамдаған (2008-20012). Халықаралық және республикалық деңгейдегі музыкалық байқаулар жеңімпазы.

Шығармашылығы
-------------

2011 жылы танымал «Stars On The Stage» франшизасының Қазақстандағы аналогы болып табылатын "Екі Жұлдыз" бағдарламасының төртінші маусымында Қайрат Нұртаспен бірге өнер көрсеткен. "Индиго" тобының мүшесі ретінде "Жаңа толқын" шоуының жартылай финалисті.

2009-2012 жылжылдар аралығында танымал "Индиго" тобында өнер көрсеткен.
2015 жылы Украинаның X Factor жобасына қатысып, финалға дейін өтті.

Әндері
------

| № | Әні |
| --- | --- |
| 1 | Мұң салма |
| 2 | Заман-Адам |

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  «Индиго» тобының экс-солисті Украиналық X Factor шоуына өтті(қолжетпейтін сілтеме)
3. ↑  Қазақстандық әнші Украинаның Х-Factor шоуына қатысты

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* "Индиго" тобының тарихы
* Айбөпе Қарашева X Factor-да(қолжетпейтін сілтеме)
**Лужники** — Мәскеудегі футбол стадионы, "Лужники" Олимпиадалық кешенінің орталығы. Ресейдегі ең адам көп сиятын стадион. Ресей Ұлттық футбол құрама командасы өз алаңындағы ойындарын өткізеді.

Тарихы
------

1954 жылы 23 желтоқсанда КСРО үкіметі Лужникиде үлкен стадион тұрғызуға шешім қабылдады. Жобалау жұмыстары 1955 жылы қаңтарда басталып, сол жылы сәуір айында іргетасы қаланды. Әуелде стадионға бүкіл спорт кешенімен бірге В. И. Лениннің аты берілді. Ашылу салтанаты 1956 жылы 31 шілдеде өтті.

Стадион 1980 жылғы Жазғы Олимпиаданың басты аренасы болды. Арада екі жыл өткен соң "Спартак" (Мәскеу) — "Харлем" матчында жанкүйерлер қақтығысы болып, 66 адам қаза тапты. 

1992 жылы атауы "Лужники" деп ауыстырылды. 1996-97 жылдары реконструкция жасалып, көрермендер отыратын тұстардың төбесі жабылды. 

1999 жылы 12 мамырда УЕФА Кубогының финалдық матчы ("Парма" — "Олимпик Марсель") осы стадионда өткізілді.

2008 жылы 21 мамырда УЕФА Чемпиондар Лигасының финалдық кездесуі ("Манчестер Юнайтед" — "Челси") осы стадионда ойналды.

2013-17 жылдары алдағы әлем чемпионатына (2018 жылғы) дайындық ретінде күрделі реконструкция жасалды.

Фактілер
--------

* 1982 жылы осы стадионда Лужникидегі трагедия болған
* Стадионда бір мезетте 81 мың адам жайғаса алады.
* 2018 жылғы Әлем чемпионатының жеті ойыны (финалды қосқанда) осы стадионда өтеді.

Стадионда өткен ірі іс шаралар
------------------------------

* КСРО Халықтарының жазғы спартакиадасы, 1956
* КСРО Халықтарының спартакиадасы: 1963, 1967, 1971, 1975, 1979
* Жазғы Олимпиадалық Ойындар: 1980
* Мотожарыстан әлем чемпионаты: 1984
* Ізгі ниет ойындары: 1986
* Регбиден әлем чемпионаты: 2013
* Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты: 2013

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресми сайты