recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Бұлардың ауыз мүшесі шаншып-соруға бейімделген, бунақталған тұмсықшадан құралады. Көптеген қандалалардың қанат үсті- алдыңғы жұп қанатының қалыңдығы біркелкі емес: жиегі-көн тәрізді, қалың хитинді қабаттан құралған, қатқыл, ал үстіңгі жағы - жұқа , жұмсақ және мөлдір болып келеді. Қанатүстінің қалыңдығы біркелкі болмағандықтан, отряд шалақатқылқанаттылар деп аталады. Бұл отрядтағы бунақденелілердің кейбіреуінде қанатүсті - біркелкі қалыңдықта, ал кейбіреулерінде - қысқарған немесе мүлде жоқ болады.

Мәдени өсімдіктерге зиян келтіретін қандалалар
----------------------------------------------

Өсімдік қандалаларынан қасақы жалпайма, тауқандала астық тұқымдастарға орасан зор зиян келтіреді. Тауқандалалар тауда 2 мың метрге жуық биіктікте қыстап, наурыз - сәуір айларында көбею үшін арамшөпті алқапқа түсіп, жұмыртқа салады. Дернәсілдер жетілгенге дейін ересек тауқандалалар бидай егістігіне барып, масақтағы толысқан дәнді сорып, астық түсіміне нұқсан келтіреді. Шаршыгүл қандаласы көкөністер зиянкесі болып табылады.

Төсек қандаласы немесе қандала
------------------------------

Қандаланың бұл түрі қанмен қоректенеді. Бұлар жарты жылдан астам уақыт қорексіз тіршілік етуге төзетіндіктен, үй-жайды мекендеп, адамның қанын сорады. Бұл қандалалардың басқа сүтқоректілерде паразиттікпен тіршілік ететін түрлері бар. Олар жарқанаттың, шақшылдақтың, құстардың денесінде паразиттікпен тіршілік етеді.

Суда тіршілік ететін қандалалар
-------------------------------

Тұщысу айдынында су бетімен замғап жүреді. Олар құрлық жәндіктері, қорегін су бетінен аулайды. Су тереңінен шалқалап жүзіп жүрген сушалқақты көрінеді. Сушалқақ - едәуір қашықтыққа ұша алатын жыртқыш бунақдене, оның артқы аяқтары есекке айналған. Зұламат -суда жақсы жүзетін су қандаласы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 114 б. ISBN 5-625-03599-7
**Үлкен сарыбауыр шымшық**- үлкендігі торғайдай, әдемі шапшаң қимылды құс. Оны арқасындағы көкшіл, көкірегіндегі қара жолақты сары реңінен және басындағы қара бөрікшесінен оңай ажыратуға болады. Бұл- ақпанның соңғы, наурыздың бас кезінде көктем мен жылы күндердің жақындап келе жатқанын білдіретін жаршы тәрізді, қысқа үнмен сыңғырлай сайрайтын құстардың бірі.

**Үлкен сарыбауыр шымшықтар** аса өсімтал. Ол өте ерте ұялап, оған 12-ге дейін жұмыртқа салады. Екі аптадан соң балапан шығып, үш аптадан кейін балапандары ұядан ұшады. Көп ұзамай ересек құстар кейде сол ұяның өзіне екінші рет жұмыртқалауға кіріседі. 

Үлкен сарыбауыр шымшық аралас ормандарда, парктерде, бақтарда, адам қоныстанған жерлерде кездеседі. Күзде және қыста олар шағын топ құрады. Сарыбауыр шымшықтар бұтақтан бұтаққа қонып, ағаш қабығының арасындағы саңылауларға қыстырылып қалған жәндіктерді зер сала іздейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Зоология, 6-7, (1986),169 б, 7-2481
**Айгүл Кәкімбекқызы Сәдуақасова** (1973 ж.) - социология ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару Академиясьщда Социологиялық орталықтың жетекшісі, "Психология. Социология. Дефектология." атты республикалық ғылыми журналдың жауапты редакторы. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразиялық ұлттық университетінің тарих факультетін, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің философия және саясаттану факультетінің социология кафедрасының жанындағы аспирантураны бітірді. 2000 жылы әлеуметтану мамандығы бойынша "Қазақстандағы әлеуметтік ойдың институционалдануы" атты тақырыпта
кандидаттық диссертация қорғады. "ЦЕССИ - Қазақстан" салыстырмалы зерттеулер Институтының аймақтық менеджері, ҚР-ның мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім Министрлігінің БАҚ департаментінің бөлім бастығы, мемлекеттік басқару
және мемлекеттік қызметтің теориясы мен практикасы ҒЗИ-дің директорының көмекшісі, ҚР Президенті жанындағы мемлекеттік қызмет Академиясының ғылыми хатшысы, ҚР Президенті жанындағы мемлекеттік қызмет академиясының социологиялық орталығының жетекшісі кызметтерін атқарды. Мемлекеттік қызметтің әлеуметтанулықжақтарын, саяси технологияларды, электоральдык мінез-кұлықты, персоналды басқаруды, ақпараттық кеңістікті зерттеумен айналысады. 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Айгүл Сағадыбекқызы Соловьева**

1952 жылы 17 қаңтарда Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарғалы ауылында туған. Қазақ.

С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің химия факультетін (1975) химик мамандығы бойынша; Құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1985) «Нашар балқитын және металл емес материалдар технологиясы» мамандығы бойынша бітірген.

Техника ғылымдарының кандидаты (1986). Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Қарағанды металлургиялық комбинаты қалдықтары негізінде «Сигран» шыны кристалды жабыну материалдарының синтезі».

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2007 жылдан).

1975 жылдан - ҚазКСР ГА Химия ғылымдары институты тотыққан ерітінділер зертханасының аға лаборанты, инженері, аға инженері. 

1979 жылдан - Құрылысты жобалау ГЗИ кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкері, силикаттардың физикалық химиясы секторының меңгерушісі. 

1993 жылдан - «Базальт-Инт» ЖШС бас директоры (Алматы және Атырау қалалары).

2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша депутаты, Экономикалық реформа және өңірлік даму комитетінің мүшесі.

Құрылысты жобалау ҒЗИ жас ғалымдар мен мамандар кеңесінің (1981-1983), Республикалық жас ғалымдар мен мамандар кеңесі ғылыми-техникалық комитетінің, Қазақстан ЛКЖО ОК жанындағы жас ғалымдар мен мамандар кеңесінің төрағасы (1983-1987), 

Алматы құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу институты кандидаттық және докторлық кеңестерінің ғылыми хатшысы (1988-1993), 

Қазақстан іскер әйелдер қоғамдастығы Атырау филиалының төрағасы (1998-2002), 

Қазақстан Сүт және сүт өнімдері өндірушілері қоғамдастығының төрағасы (2000-2003), 

Қазақстан Сүт өнімдерін ендірушер одағының бірлескен төрағасы (2003-2006), 

ҚР Ұлттық кеңесінің мүшесі (2003 жылдан),

Үкімет жанындағы Шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту сараптамалық кеңесінің мүшесі (2004 жылдан), «Атамекен» одағы» ҚҰЭП үйлестіру кеңесінің (2005 жылдан),

ҚР Президенті жанындағы Кәсіпкерлер одағының мүшесі (2006 жылдан), 

ҚР Президенті жанындағы Әйелдер істері және отбасы-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссиясының (2007 жылдан) мүшесі. Қазақстан Азаматтық альянсының мүшесі (2006 жылдан). «Нұр Отан» ХДП фракциясы президиумының мүшесі, ҚР Парламенті «Нұр Отан» ХДП жанындағы мәслихаттар мен азаматтық қоғам институттарымен байланыс комиссиясының төрағасы, ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының шетел парламенттерімен әріптестік бойынша 9-шы байланыс тобы төрағасының орынбасары, ҚР Парламенті Мәжілісі жанындағы Қоғамдық палата мүшесі, Жемқорлықпен күрес республикалық қоғамдастығы кеңесінің мүшесі.

Марапаттар
----------

* «Ерен еңбегі үшін»,
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі;
* Екіжақты байланыстарды дамытуға қосқан үлесі үшін Ресей Федерациясының «Созидание» сыйлығы,
* 27 құрмет грамотасы мен дипломдар; 9 конкурстың жеңімпазы әрі жүлдегері.

Отбасы
------

Үйленген. Жұбайы - Соловьев Владимир Иванович (1946 ж.т.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Ақұнтақты саңырауқұлақтар** - саңырауқұлақтар класы периспориялар қатарына жатады. Бидай, жүзім, алма және тағы басқа өсімдіктерге зияны көп. Өсімдіктердің клеткаларына өсінділерін жіберіп, тірі органикалық заттармен паразитті қоректенеді. Жіпшумақтарынан жоғары қарай конидий сабағы көтеріліп, базипетальді бағытта (ең ескілері ұшында) кондилер (споралар) түзіледі. Кондилердің біразы ауаның ағынымен таралады. Біразы сол зардапталған өсімдік мүшелерінің бетіндегі жіпшумаққа түседі. Жаз бойы кондилердің бірнеше генерациясы түзіледі. Күзде зардапталған өсімдік мүшелерінің жіпшумақтарының арасында майда, жай көзбен қоңыр-қара нүкте тәрізді болып көрінетін, қыстап шығатын жемістік денелері жетіледі. Оларда жынысты көбеюдің нәтижесінде түзілген қалталардың ішінде аскокпоралар жетіледі. Көктемде өсімдіктердің алғаш зақымдалуы аскокпоралар арқылы жүреді. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Алматы: "Мектеп" баспасы, 2002.
**Сари** – үнді әйелдерінің дәстүрлі киімі. 

Ұзындығы 4,5 метрден 9 метрге (кейде 12 метр) дейін, ал ені 1,2 метрге дейін болатын, денеге орайтын мата кесіндісі. Мата жиегі өрнектеліп, оған таспа тағылуы мүмкін. Сариді чопи немесе равика кеудешесімен және белдемшемен (оңтүстікте – павада, шығыс Үндістанда – шая) киеді. Әйелдер Сари матасын әлеуметтік және материалдық жағдайларына байланысты таңдаған. Бірақ оны кию бәріне міндетті саналған. Қазір де үнді сариі үнді мәдениетінің ажырамас бір бөлігі болып табылады. Саридің түстері – үнді мәдениетіндегі белгілі бір мағынаны білдіреді. Мәселен, жесір әйелдер ешбір әшекейсіз, ою-өрнексіз ақ түсті сари киюі қажет. Ал егер жаңа босанған әйел болса, жеті күн бойы сары түсті сари кию керек. Себебі сары түс, олардың ұғымында, дін мен аскетизмді білдіреді. Ал қызыл сариді үйлену тойында киеді. Сондай-ақ Үндістанның кейбір жерлерінде тойға жасыл түсті сари де киеді екен. Жасыл түс – ислам түсі. Көк түсті сариді шудрлардың төменгі касталардан шыққан әйелдері киеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Alkazi, Roshan (1983) «Ancient Indian costume», Art Heritage; Ghurye (1951) «Indian costume», Popular book depot (Bombay); Boulanger, Chantal; (1997)
**Хақаиқ әл-умур** (оқиғалар шындығы) — Мир Абд әл-Кәрім ибн Исмаил — Бухаридың парсы тілінде жазған тарихи шығармасы. Абд әл-Кәрім 1804 — 1815 ж. Бұхардың Ресейдегі елшісі Мир Ала әд-Диннің Санкт-Петербург, Мәскеу, Астраханға жасаған сапарында бірге болған. Бұқардың тағы бір елшісі 1807 ж. Ресей арқылы Стамбұлға сапар шеккенде Абд әл-Кәрім оның хатшысы міндетін атқарған. Хақаиқ әл-умур — Орт. Азияның 1747 — 1818 жылдардағы тарихынан мағлұмат беретін құнды еңбек.

Сілтемелер:
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Хафиза Әбуғалиева** (1926 — ) - әнші, киноактриса, поэтесса, музыкант, «Қазақконцерт» системасындағы әндер мен романстардың орындаушысы.

Өмірбаяны
---------

Павлодар педагогикалық училищесін (1943), П.И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық училищесінің вокалдық бөлімін (1948) бітірген.

Әбуғалиеваның бүкіл еңбек жолы «Қазақконцертпен» байланысты. Хафиза Әбуғалиева - көрнекті әнші, халық композиторы Майра Шамсутдинованың шығармашылығын жалғастырушы. Әбуғалиева Үндістан, Моңғолия, Қытай және ТМД елдерінде болды. Мәскеудегі (1958) қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде ол Кремль сахнасында өнер көрсетті. Делидегі этнографиялық концертте Әбуғалиева Б. Байқадамованың «Ертіс вальсы» әнін қазақ және хинди тілдерінде шырқады.

Марапаттары
-----------

Ұлттық музыка өнерін дамытуға үлес қосқаны үшін "Құрмет белгісімен", Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Хафиза Әбуғалиева
**Хацунэ Мику** (初音ミク, ***Хацунэ Мику***?) - Crypton Future Media компаниясымен 31 тамызда 2007 жылы шыққан Жапония елінің виртуальды әншісі. Оның дыбысын синтездеу үшін Yamaha Corporation компаниясымен шыққан Vocaloid программасын қолдану арқылы шын адамның дауысын семпілдендіру технологиясын қолдану арқылы жүзеге асады. Мику Хацунэнің дауысын жапондық сейю Саки Фудзита дыбыстады, ал оның сыртқы келбетін жапондық иллюстратор KEI Garou жасады. Оның бірінші өлең дискілері Жапония елінде бірден танымал болды, және лазерлі 3D-голография технологиясы арқылы ол қазіргі таңда өзінің концертін ұсына алады. Оның Facebook бетінде 2,5 миллионнан астам қолданушылар жазылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Creative Commons Public License to the illustrations of Crypton Future Media's Characters (English).
2. ↑  ピアプロ・キャラクター・ライセンス (Japanese).
**Хақ** — айтылған ойдың шындыққа сәйкес келуін білдіретін ұғым. Хақ ұғымымен қатар шындыққа сәйкестікті ойдың шын мәні мағынасындағы сидк терминімен де анықтайды. Бұл екі термин синоним болғанымен, сидк ой топшылау, пікірін білдіру сипатында қолданылады. Құдайдың негізгі мәні Хақ деп біледі және көркем есімдерінің бірі "Хақиқат" деп таниды. Ибн Арабидің сопылық ілімді баяндауында болмыстың абс. бірлігі мағынасында әл-хақ термині қолданылып, жаратылған әлем, сан алуан әлем мағынасындағы әл-халк терминімен салыстырыла отырып анықталады.

Сілтемелер:
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Ақкүміс Қапсиқызы Ықыласова** – 1986 жылы 16 желтоқсан көтерілісіне қатысқан қазақ қызы. 1961 жылы 22 ақпанда Орал облысы, Фурманов ауданы, «Талдыапан» ауылында дүниеге келген. Анасы мезгілсіз қайтыс болған соң, отбасымен Алматыға көшіп келген. Ол қалалық №12 орта мектепті тәмамдайды. 1978 жылдан бастап еңбек ете бастаған. Желтоқсан көтерілісі кезінде ауыр әрі қиын күндерді басынан өткерген. Өте ауыр жарақат алған Ақкүміске дәрігерлер «өлді» деген қорытынды жасайды, сөйтіп мәйітханадан бірақ шығады. Сол жерде жұмыс істейтін орыс кемпір қыздың кеудесінде әлі де жан бар екенін байқап, аман алып қалады. 1987 жылы тубдиспансерде жатып емделген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Желтоқсан қарлығаштары» кітабы.
***Бурылбас отқұйрық*** - кішілеу (салмағы 15 –17гр), сайрауықтар тұқымдасының құсы. Аталығы қара, құрсағы ақ түсті қанаттары кішкене "айнамен" және басында сұр "бас киімі" бар; аналығы қаралау, құйрығы қара, құйрық үсті сары түсті. Жоңғар Алатауы мен Тянь – Шань қылқан жапырақты ормандарында тіршілік етеді. Орманның тасты топырақ пен жартастарға шығатын шалғай жерлерін ұнатады. Ұясын тас арасындағы қуыстарға салады. 3-5 ақшыл жұмыртқаларын аналығы 2аптада басып шығарады. Сонан кейін осынша уақыт балапандарын екекуі ұяда асырайды. Осыдан соң аталығы балапандарына қамқоршы болады да, аналығы келесі жұмыртқаларын басуға кіріседі. Тіпті қысқа тау жазының өзінде 2рет балапан ұшырып үлгіреді. Қазақстанда сәуірден қазанға дейін болады.

Дереккөздер
-----------

"Қазақстан жануарлары" (Мектеп энциклопедиясы) - 2010
**Мая Мұхамед-Әлиқызы Бағызбаева** (1.5.1932, Шымкент қаласы – 9.12.2000, Алматы) – халықаралық шығармашылық академиясының академигі, Қазақстан Республикасының Жоғары мектеп Ғылым Академиясының академигі, филология ғылылымдарының докторы (1985) проффесор, Мәскеу мемлекеттік университетін үздік бітірген (1954). Еңбек жолын Шымкент педагогика институтында орыс тілі мен әдебиеті кафедрасының оқытушысы болып бастады. 1961 – 1963 жылдары Мәскеу мемлекеттік университетінің орыс фольклоры кафедрасы бойынша аспирантурада оқып, филология ғылымдарының кандидаты болды (1963). 1963 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазМУ-де аға оқытушы, доцент, проффесор, кафедра меңгерушісі болып еңбек етті. Бағызбаева орыс халқының сөз өнерін зерттеуге зор үлес қосты. Қазақстандағы орыс фольклорын жинау, жүйелеу және зерттеу тұрғысында 100-ден астам ғылыми еңбек жазып, Қазақстандағы орыс ауыз әдебиеті үлгілерін бірнеше том етіп дайындап, баспадан шығарды, оқулықтар мен оқу құралдарын жазды. 1985 жылы *«Қазақстандағы орыс фольклорын зерттеу мәселелері»* деген тақырыпта *докторлық диссертация* қорғады, 1990 жылы оның тікелей басқаруымен филология факультетінде фольклортану мәселесі бойынша ғылыми-зерттеу лабораториясы құрылды. Осы лабораториямен қоса орыс және шетел әдебиеті кафедрасын басқара жүріп, ол білікті мамандар тәрбиеледі, 20-ға жуық ғылым кандидаттары мен докторларын дайындады. Сөйтіп, Қазақстан ғылымында өзгеше ғылыми бағыттың негізін салды. Бағызбаева Қазақстан мәдениет қоры төралқасының мүшесі, Жоғары аттестациялық комиссиясының Диссертациялық кеңесінің төрайымы секілді түрлі қоғамдық қызметтер атқарды. Қазақстанға еңбегі сіңген ғылым және техника қайраткері.

Сілтеме
-------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
**Маэкава Кунио** (Maekawa Kunio) (14 мамыр, Ниигата — Токио), жапон архитекторы. [1].
Парижде Лe Корбюзье және Токиода А.РЕЙМОНДПЕН бірге сызбашы болып жұмыс істеді. 

Муниципалитеттері Хинамото (1936) және Дайрен (1938) секілді бұрынғы жұмыстарында жапон империалистік тәртібінің сырттай сән-салтанатты стиліне қарсы шығуға тырысты. 

1950-жылдары Ле Корбюзьенің (БРУТАЛИЗМ) брутатизм стилінде жұмыс істеуін жалғастырды. Фукусимадағы Білім орталығы (1955) және Харуми және Токиодағы Сетагаядағы Қоғамдық орталық (1959) секілді ғимараттар бетонды осы материалға сәйкес келетіндей жеңіл қалыпта қолдануға ұмтылушылығымен ерекшеленеді. Оның салған қоғамдық орталықтары өз карьерасын Маэкава кеңсесінде бастаған ТАНГА КЕНЗОҒА әсерін тигізді.

Еңбектері
---------

* Канагава кітапхана және музыка залы, Йокагама (1954)
* Жапония халықаралық үйі, Токио (1955)
* Фукушима білім орталығы (1956)
* Setagaya Ward Office
* Tokio Marine & Nichido Fire Insurance Head Office (1974)

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Домбауыл кесенесі** - ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. Жезқазған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде, Қаракеңгір өзенінің сол жағасында. 

Астыңғы қабаты шаршы пішіндес, үстіне киіз үй тәріздес күмбез салынған. Астыңғы бөлігінің аумағы 8,9×7,9 м, қабырғасының қалыңдығы 2 м-дей, ішінің аумағы 4x4 м, есігі сопақшалау етіліп оңтүстік-шығыс жақтан шығарылған. Бұған жалпы биіктігі 1,2 м болатын төрт баспалдақ арқылы кірелі. Кешеннің еденіне тас аралас тапырық жайып, оның үстіне жалпақ тақта тастар төселген. Қабырғалары Зм-ге көтеріліп барып, көлденең бөренелермен жабылған. Бұлардың барлығы тас қалаудың қола дәуірінен бергі ежелгі дәстүрінен алынған. Осы дәстүрді кешеннің төбесін жабу кезінде де қолданған. Кешен ұзақ уақыт жақсы сақталып, бертін келе біршама қираған. Ескерткіштің дәл мерзімін анықтайтын дерек әзірге жоқ. Қазақстан жеріне тән сыртқы тұрқына қарап, ғалымдар оны ислам діні дендеп ене қоймаған кезеңге жатқызады (8-9 ғ-лар). Т.К. Басенов пікірі бойынша Домбауыл дыңы XVI-XVIII ғасырда салынған. Қазақ арасында мұндай киіз үйге ұқсата созып барып қүмбезделген тас қесенелерді "үйтас", "дың" деп те атаған, бұлар әр аймақтарда белгілі және көбірек тараған жері Орталық Қазақстан, әсіресе, Торғай өз-нің бойы. Қара Жыланды өз-нің бойындағы Қара-дың ескерткіші Домбауыл кешеніне өте ұқсас.

Домбауыл кесенесі ғалымдардың пікірінше Орталық Қазақстандағы ең көне құрылыстардың бірі болғанымен есте қалады. Домбауыл ғұндар билеген кезде салынған болып есептеледі. Аңыз бойынша бұл кесене ұлы сазгер және жауынгер Домбауыл құрметіне салынған екен, ал өзінің болғаны тарих пен мифпен (ертегі-аңызбен) ұштасады. Кесене ғимараты биіктігі бес метрден асатын конус тәрізді (шошақ пішінді) төртбұрышты негізге қойылған, тас плиталарынан құрылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау. Оқу құралы. - Алматы, "Санат" 1997. ISBN 5-7090-0312-3.-374 бет
2. ↑  Сейдімбек А. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
3. ↑  Қаныш Сатпаев. Энциклопедия / Бас редактор Б.Ө.Жақып. — Алматы «Қазақ энциклопедиясы», 2011 жыл. ISBN 9965-893-74-8


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстанҰлытау облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері |
| --- |
|  |
| Жаңаарқа ауданында | 
Айдарлы қорымдар тобы • Саңғыру қорымдар тобы • Айшырақ қорымы • Жұбан ана күмбезі |
|  |
| Ұлытау ауданында | 
Айранбай күмбезі (Бескүмбез) • Аяққамыр күмбезі • Алаша хан күмбезі • Жошы хан кесенесі • Дүзен кесенесі • Домбауыл кесенесі • Лабақ күмбезі • Кетебай күмбезі • Болған ана күмбезі • Басқамыр қалашығы • Мақат кесенесі • Ақмешіт әулие кешені |

 |
**Ефим (Ефимий) Фёдорович Зарин** ─ орыс жазушысы.
1829 жылы Пенза губерниясында дүниеге келген. 1858 жылы «Библиотека для чтения» журналында Дж.Байронның *«Манфреда»* шығармасын аударып, жариялайды. «Библиотека для чтения», «Отечественные записки» журналдарында жұмыс істейді. Шығармаларын **Incognito** деген бүркеншік атпен жариялап отырады. Кейінірек «Русский мир» газетінде және басқа да баспаларда қызмет атқарады. Байронның *«Мариано Фальеро»*, *«Сарданапал»* және *«Двое Фоскари»* шығармаларын аударған. «Земли и Неба» және «Каина» аудармалары басылмай қалып қояды.

Дереккөздер
-----------
**Жалаңтөс батыр Құлықұлы**, Жалаңтөс батыр Жансарыұлы (1698-1771 ж.) (1696-1768) казіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде туып, сол өңірде өмір сүрген. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Сарым бұтағынан шыққан.

Жалаңтөс батыр Құлықұлы

Биография
---------

Жалаңтөс батыр — Балқаш көлінен бастап, Коңырат, Әулие ата, Тоқырауын мен Нұра бойын, Ұлытау мен Қарқаралы аралығындағы сайын даланы қалмақтардан азат етуге қатысады. Жалаңтөстің ерлігі мен шешендігін Қаз Дауысты Қазыбек ерекше бағалаған. Жалаңтөстің артына қалдырып кеткен ақыл-өсиет ізгі тілегі, батасы мол Айтулы ерге оқ тисе, қиналғанын білдірмес» (т. б.). 1996 ж. Ақтоғай ауданының жұртшылығы Жалаңтөстің 300 жылдығын атап өтті.

Мазары
------

Мавзолей Жалантос батыра Кулыкулы. Южнее города Караганда. 1996 года постройки
Оның мазары Қарағанды қаласының оңтүстік-шығысындағы «Сарыарқа» әуежайына баратын үлкен даңғылдың оң жағында, Соқыр өзенінің жағасында орналасқан.

Отбасы
------

* 1 әйелі — Тобықты Жуантаяқ Шортан дегеннің қызы, есімі – Жібек.
* 2 әйелі — Қаз дауысты Қазыбек бидің қызы Маңқан,
* 3 әйелі — қалмақ батырының жалғыз қарындасы Ақсұлу.

### Балалары

* Жібектен –

1. Алтай,
2. Толыбай,
3. Әжібай,

* Маңқадан –

1. Бәйгел,
2. Берістен,
3. Болтай,
4. Сәрке,

* Ақсұлудан –
* ұлдары:

1. Естай,
2. Көбен : Үйсінбай,
3. Рүстем,
4. Бабатай,
5. Есет

* Қыздары: Санат, Шәйра.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
3. ↑   Мұрағатталған 15 қыркүйектің 2017 жылы.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж.
**Қожакендір** (лат. *Dipsacus*) – ұшқаттар немесе қожакендірлер тұқымдасына жататын екі, кейде көп жылдық шөптесін өсімдік.

Қазақстанда Тобыл, Есіл, Ертіс бойы мен Ақтөбе, Торғай, Балқаш – Алакөл, Тарбағатай, тағыда басқа жерлердегі бұта арасында, тау етегіне таяу белдеулерде, тастақты беткейлерде, тау өзендерінің аңғарларында кең тараған. 4 түрі бар, оның 1 түрі (D. satіvus) Оңтүстік Қазақстанда арнайы өсіріледі. Биіктіі 0,5 – 2 метр. Сабағы тік, тікенекті, екі айырланып бұтақтанған. Жапырақ тақтасы қауырсын тәрізді тілімделген, өркенге қарама-қарсы орналасады. Гүлдері шоғырланып орналасады. Сыртқы тостағанша жапырақшасы (жамылғысы) 8 қырлы, ішкісі – 4 қырлы. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемісі піседі. Жемісі – жаңғақ. Құрамындағы алкалоидтер дәрі алу үшін пайдаланады. Қожакендір барқыт, драп, тағыда басқа кездемелердің түгін шығару үшін тоқыма өнеркәсібіне қолданады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Крестер қыраты
Крестер қыраты - индустриалды шағын қала. Шяуляйдан 12 шақырым қашықтықта орналасқан Литваның улттық мінәжат ету орталығы.
Крестер қыраты - Литваның католицизм дінін сақтап қалудағы қанаушылыққа қарсы бейбіт қарсылығының белгісі.
Бұл жерде крестердің неше түрі бар. Бірі ағаштан әсемдеп ойып жасалған, бірі темірден құйылғаң кейбіреулерінің көлемі үш метрге дейін жетеді. Көлемі ұсақ крестер үлкенірек крестерге ілініп тұр.
Рим папасы II Джон Паул Крестер қыратына 1993 жылдың қыркүйек айында сапар шекті.

Крестер қыратына тек қана литвалықтар емес, басқа да халықтар өз дініне беріктігін дәлелдеу, сондай-ақ христиан қауымына, Иса пайғамбарға және оның кресіне сенімін білдіру мақсатында осы жерге бірнеше ғасыр бойы крестер әкеліп қойып журді.
Крестер қыраты - елдегі ең құпиялы, әдемі және адамға рухани күш беретін киелі жер.
Литвалықтар Крестер қыратына келіп елде бейбітшілік болуын, халықтың амандығын тілейді. Тәуелсіздік жолындағы соғыстарда құрбан болған жандарға дұға оқиды.

Крестердің саны мен көлемі және алуан түрлілігі таңгалдырады
Кеңес Одағы тұсында, 1961,
1973 және 1975 жылдары бірнеше рет қыраттан крестер алып тас- талғанымен, лит- валықтар та- бандылықпен оларды қайта орнына қойып отырды.
Қыраттың ұзындығы - 60 м, ені 40-50 м аумақты алып жатыр.
Кеңес Одағы тұсында жергілікті халық бұл киелі жерді көздерінің қарашығындай қорғай білді.

Бір жерде шоғырланған осыншама көп крест адамдардың бақытсыздықтары мен қандай да бір ауыр зардаптардың куәсіндей әсер қалдырады.
Иса пайеамбардың мүсіні мен басқа да крестерді осы жерге мінәжат етіп келгендер қалдырған.

Панорама

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
*Басқа мағыналар үшін Қожакөл деген бетті қараңыз.*
**Қожакөл** – Ақмола облысы Ақкөл ауданының солтүстік-шығысындағы күмбез пішінді тау. Ақкөл қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 453 м, ұзындығы мен ені 2-2,5 км. Таудың солтүстік-шығыс етегімен Қараөзен сайы өтеді, шығысында Тоқпақ қонысы жатыр. Беткейлері тік және нашар тілімденген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы жоғарғы девонның гранитті тау жыныстарынан түзілген. Оның бетін сүйірлі-қиыршықтасты элювийлі-делювийлі шөгінділер жауып жатыр.

Өсімдігі
--------

Даланың сортаңды қара топырағында әр түрлі бетегелі-сұлыбасты және жусанды-бетегелі өсімдіктер өскен. Кейбір жерлерінде бұта шоғырлары кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**I Раджараджа Чола** - 985-1014 жылдар аралығында билік құрған, Чола империясының ұлы патшаларының бірі. Ол өз елін гүлдендіріп, үлкен империяға айналдырды. Таққа отырғанға дейінгі есімі - Арумоливарман. Раджараджа Чола солтүстікке- Чалукия, оңтүстікте Пандья елдерімен көптеген соғыс жүргізіп, оларды жеңді. Раджараджа Чола елді бірнеше ауданға бөліп басқару жүйесін енгізді. Салық жинауда көптеген жеңілдік жасады. Ол Танджавурде әйгілі Брихандишвара ғибадатханасын салдырды. Әскери жасағын толықтырып, соғыс жаттығуларын жүргізу істерін де қатар алып жүрді. Раджраджаның алғашқы жеңістерінің бірі - Керал жорығы. 1008 жылдары Чера әулеті билігіне қарсы шайқаста батыс таулы аймағындағы Удагайды басып алды. Кейбір тарихи жазбаларға сүйенсек, б.з. 993 жылы Раджараджаның қалың жасағы теңіз арқылы кемелермен Шриланкаға басып кіріп, Ланка патшалығын өртеп жіберген. Раджараджа Үндістанның оңтүстігіндегі Бенджи патшалығын жаулап алғаннан кейін Чола әулетінің негізі қаланды. Раджараджа Поллонарува жерінде Шиваға арнап ғибадатхана салдырған.

Дереккөздер
-----------


[1]

1. ↑  Ұлы Императорлар. – Алматы: «Аруна» баспасы. -140-141 беттер. «11000 қызықты деректер».
Алексей І - нің портреті 
**I Алексей Комнин** (1048 - 1118) - Византия императоры. Комниндер әулетінен шыққан. Алексей Константинополь қаласындағы ірі жер иеленуші ретінде танылған, император Исаак Комниннің немере інісі. Жас кезінде - ақ көзге түскен Алексей есейген шағында Византия кесарі Иоанның немересі Иринаға үйленеді. Рим императорларын ерте кезде "кесарь" деген атаумен атаған. Осылайша енді таныла бастаған шағында императрица Мария оны өзіне өкіл бала етіп, Алексейге өз талабын қояды. Талап бойынша Алексей Марияның ұлы Константин Дукке өзінің билігін, қол жеткізген атақ - даңқын, дәрежесін теңдей бөліп беруге міндетті болды. 

1081 жылдың ақпанында ағасы Исаакпен бірлесіп Фракиядағы көтерілген цирулдық көтерілісшіледі басып, ел ішінде біршама тыныштық орнаған соң, Алексейді жақтаушылардың саны көбейіп, сол жылы наурыз айында Константинопольді қоршайды. Сонда император Никифор ІІІ Вотаниаттың сасқаны сонша, қаланы тастап қашпақ болады. Алексейдің әскері оған қарамай, қаланы қолдарына түсірісімен, аяусыз тонап, қиратады. Сөйтіп, 1081 жылы 4 сәуірде Алексей салтанатты түрде император сайланады. Билікті қолына алысымен, дереу Византиямен көршілес елдермен байланыстарды қалпына келтіреді. Ол салжұқ - түріктерден Кіші Азиядағы иеліктерін уақытша болса да қайтарды. Ал Дунай өзені жағынан зәресін алған печенегтерге қарсы тегі бір қыпшақ тайпаларын "одақтас" ретінде пайдаланып, Византияны қайта күшейтеді. 

XII ғасырдың ортасына қарай Византия ең күшті мемлекет ретінде өзіне көршілес елдерге өз ықпалын жүргізді. Кейіннен осы оқиғаларды және Алексей І жайындағы басқа әңгімелерді қызы Анна "Алексиада" поэмасында жазып қалдырған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алтын Орда: Қазақ хандығы (I бөлім). Қазақстан балалар энциклопедиясы / Т. Жұмаханов, Б. Жұматаев, Т. Шаңбай. - Алматы: "Аруна" баспасы, 2007. - 224 бет, илл. ISBN 9965-26-042-7
**ЛИ Хам Дек**[1] (*3.3.1914, Ресей, Приморье өлкесі, Находка қаласы — 23.12.2001, Алматы*) — әнші, Қазақ КСР-інің халық артисі (1962). 

1934 жылдан Қазақстандағы Корей музыкалы комедия театрының актерлік труппасында қызмет етті. 

*Катерина* (А.Н. Островский, *"Найзағай"*), *Дездомона* (У.Шекспирр, *"Отелло"*), *Панова* (К.А. Тренев, *"Любовь Яровая"*), т.б. басты рөлдерді орындады. Корей ұлттық драмаларында *Сен Чен (Цой Ен, "Сен Чен"*), *Хын Будың зайыбы (Тхай Дян Чен, "Хын Бумен Норбу"*), т.б. рөлдерді ойнап, аналар бейнесін сомдады. *Ал Баян* (Ғ.Мүсірепов, .*"Қозы Көрпеш — Баян сұлу"*), *Еңлік* (М.Әуезов, *"Еңлік — Кебек"*) рөлдерінде актрисаның табиғи дарыны сан қырынан ашылды. Ли *"Құрмет белгісі"* орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Ұлттық Энцилопедиясы
Қодас, енеке - (як) қуыс мүйізді, күйіс қайыратын мал. 

үй қодасы
Отаны Тибет болып есептеледі. Қодас жабайы жөне қолға үйретілген түрінде де кездеседі. Биік таудың малы, суыққа төзімді, бүйірі, бауыры, бөксесі ұзын (70-90 см) қалың жүнді. Басы үлкен, мүйізі ұзын, әрі жұмыр, шоқтығы биік, түсі қара-қоңыр, қара. Бұқасы - 340-400 кг, сиыры - 230-280 кг салмақ тартады. Сүті аз (500 кг-ға дейін), бірақ майлы (7-9%). Қодас пен үй сиыры буданының еркегі ұрпақ бермейді де ұрғашысы ұрпақ береді. Екінші және үшінші ұрпақ буданының сүттілігі біршама жоғары - 2500 кг-ға дейін майлылығы 5-5,5% сүт береді. Қодас Орта Азияның таулы аймақтарында, Гималай тауы мен Моңғолияның солтүстігінде кең таралған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Қарақас тұқымдастар** (лат. *Glareolidae*) – 7 туыс және 15 түрі бар Татреңтәрізділер отрядына жататын тұқымдастардың бірі. Сыртқы көрінісі және биологиялық ерекшеліктері ерекше болғанымен, тұмсық құрылысы ортақ болып келетін құстар – жүрдектер де қарақастарға біріктіріледі. Қарақастардың тұмсығы қысқа, аузы – кең, тұмсықүсті – дөңес, пішіні бойынша қарлығаштың тұмсығына ұқсас болып келеді. Тек қана шығыс жарты шарда таралған. Қазақстанда екі туысы: қарақас туыстас және жүрдек туыстастардың өкілдері кездеседі. Бұл құстар көп ұшады және тек қана сыртқы көрінісі емес, қылығы да, кейде ұшып жүріп бунақдене аулайтын қарлығашқа ұқсайды. Жыныстық диформизмі жоқ. Шоғыр түзетін құстар, жерге ұялайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар: мектеп энциклопедиясы / А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь. - Алматы : Атамұра, 2010. - 352 б. : ISBN 978-601-282-168-0
**Қарақамыс** – Обаған алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Ұзынкөл ауданы Итсары қыстауынан солтүстік-батысқа қарай 6 км жерде, теңіз деңгейінен 93 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 5,9 км2, ұзындығы 4,1 км, енді жері 1,7 км, жағалау бойының ұзындығы 11,8 км.

Жағалау сипаты
--------------

Жағалауы жазық, басым бөлігінде қамыс өскен. Алабының біршама жері жыртылған. Суы қараша айының басында қатып, сәуірдің 1-жартысында ериді. Суында балық бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қарақас тұқымдасы** (Glіrіdae) – сүтқоректілер класына жататын кеміргіш. 

  

Дүние жүзінде кең тараған. 7 – 8 туысқа бірігетін 55-ке жуық түрі бар. Көпшілігі Африка құрлығында тіршілік етеді. Сыртқы пішіні тышқанға ұқсас, ағаш басында тіршілік етуге бейімделген. Қазақстанда қарақас құқымдасының 1 түрі – орман қарақасы (Dryomys nіtedula) бар. Ол Қаратауда, Талас пен Қырғыз Алатауларында, Шу-Іле тауларында, Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында, Тарбағатай, Сауыр, Қалба және Оңтүстік Алтай тау жоталарында теңіз деңгейінен 600 – 1600 м биіктікте кездеседі. 

Дене тұрқы 8 – 13 см, үлпілдек құйрығының ұзындығы 6 – 12 см, салмағы жыл мезгіліне байланысты өзгеріп отырады: көктемде, ұйқыдан оянғанда 21 – 35 г, жазда 25 – 45 г, күзде ұйқыға жатар алдында 75 г-ға жетеді. Арқасы сұрғылт, қызыл қоңыр, бауыры – ақшыл сары, құйрығы тиінге ұқсас, үлпілдек. Аяқтары бес башайлы, 1- және 5-саусақтары өте қозғалмалы, тырнақтары жіңішке әрі өткір және имек келеді. 

Басты ерекшелігі – тұмсығының екі жағынан бастап көздерін баса құлаққа дейін созылып жатқан қара жолақтың болуы (аталуы осыған байланысты). Ағашта, жерден 1,5 – 6 м-ге дейінгі биіктікте өсімдіктің жапырағы, сабағы, тамыры мен мамығынан шар пішінді ұя жасайды. Кейде құстардың ұяларын, ағаш қуыстары мен діңдерін, жардағы жарықшақтарды баспана ретінде пайдалана береді. 

Қарақас тұқымдасы – түн жануарлары. Күндізгі ұйқыдан іңірде оянып, қорек іздеуге шығады. Қорегі – ағаштар мен бұталардың жемісі мен жидегі, түн жәндіктері, моллюскілер. Құстардың ұясындағы жұмыртқаларын жарып, балапандарын жеп, кейде ересектеріне шабуыл жасайды. Қазан айының ортасынан сәуірдің аяғына дейін қысқы ұйқыға кетеді. Ұйқыдан оянған соң ұйлығу кезеңін өткізіп, 23 – 25 күннен соң 2 – 8 (көбінесе 4 – 5) қызылшақа қарақас туады. Олардың салмағы 1 г-дай болады. 10 – 12 күнде денесін түк басып, 14 – 16 күнде көздері ашылады. Бір айдан соң өз бетінше тіршілік етуге көшеді. Негізгі жаулары – түлкі, ақкіс, аққалақ, жапалақ, әбжылан. Денесінде кенелер, бүргелер мен ішкі паразиттер кездеседі. Орман зиянкестерін жойып, пайда келтіреді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**А. Иманов көшесі**. А. Иманов көшесі Ә. Бөкейхан көшесінен басталып, А.Янушкевич көшесінде аяқталады. Республика даңғылын және М.Әуезов, Қорқыт, М.Ғабдуллин, М.Мәметова, Ш.Иманбаева, Үшқиян, Р.Қошқарбаев, Ш.Уәлиханов, Тараз, Асанқайғы, Ә.Сембинов, Б.Бейсекбаев, А.Жұбанов көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 4917,2 м.

Амангелді Үдербайұлы Иманов (1873-1919) - халық батыры, қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісін ұйымдастырушылардың бірі. Амангелді батырдың ұйымдастырушылық және қолбасшылық таланты 1916 жылғы Ресей патшасының маусым айындағы жарлығына наразылық ретінде Торгай даласында бұрқ еткен ұлт-азаттық көтерілісі барысында айқын көрінді. Көтерілісшілер Қогалыкөлде бас қосып, Әбдігаппарды хан, Амангелдіні көтеріліс қолбасшысы етіп сайлайды. Амангелдінің ерлікке толы ғүмыры көптеген ақын-жазушылардың, суретшілер мен композиторлардың шыгармаларына арқау болды.

Бұл көшеде *«Самұрық»* кинотеатры, *«Қазына»* сауда үйі, Астана қаласы бойынша жылжымайтын мүлік орталығы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Амангелді Жылқышиев** - 1940 жылы Атырау қаласында туған. Атырау педагогикалық институтының тарих-филология факультетін бітірген. Институт бітіргеннен кейін Мақат ауданы мектептерінде мұғалім болды. 1966—1988 жылдары Мақат аудандық «Мұнайшы» газетінде әдеби қызметкер, жауапты хатшы, редактордың орынбасары міндетін атқарды. Қазақстан жазушылар одағының Атырау облысындағы әдеби кеңесшісі, қалалық «Қазақ тілі қоғамының» төрағасы және Мақат аудандық әкімшілігінде бас маман болып, аудандық «Мақат тынысы» газетінде қызмет еткен.

Шығармашылығы
-------------

«Жалын» баспасынан «Тұңғыш» (1981), «Туған жер толғауы», «Өлке» баспасынан «Таң самалы», «Шарболаттай шыңдалған» (2004) атты жинақтары шықты. Бір топ өлеңдері «Тоғыз перне», «Мерейлі мекен» ұжымдық жинақтарына енді. 2008 жылы «Атырау — ақпарат» баспаханасынан шыққан «Асыл әнім» ұжымдық жинағына шығармалары енген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Биологиялық құралдар**, тірі жәндіктер мен өсімдіктердің организмдерін зақымдай алатын биологиялық агенттер, биологиялық қарудың басты бөлігі. Оған ауру жұқтыратын (патогендік) микроорганизмдер және олардың тіршілік етуінің жоғары уытты өнімдері (улағыш заттар). Бұған адамдар мен жануарларды жаппай ауыртатын (бөртпе сүзек, тырысқақ, шешек, оба, сап және басқалар), өсімдіктерді зақымдайтын (дәнді дақылдардың тотығы күріштің бласты, картоптың фитофторозы және басқалар) жатады.

Дереккөздер
-----------

Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
**Ақкүбек** (тат. *Aqkübek*, *Аккүбәк*) — Астрахан ханы (1532-33, 1545-46, 1547-50), Сібір ханы Мұртазаның үлкен ұлы және Ахмет ханның немересі.

Ноғай Ордасының әлсіреуін пайдаланып, 1532 жылы шеркестердің көмегімен Қасымнан тақты тартып алды. Ол хандықты нығайту саясатын жүргізді. 1533 жылы оны Әбдірахман тақтан тайдырды. 1545 жылы билікке қайтып келді. 1546 жылы оны өзінің жиені Жамқұршы тақтан құлатып, қуып жіберді, бірақ 1547 жылы Қырым ханы I Сахиб Герейдің көмегімен билікке қайта оралды. Ақырында Жамқұршы Ресей үкіметінің қолдауымен оны биліктен кетірді.

Ұлы Ғабдулла мен ноғай биі Жүсіптің ұлы Ақмырзаға тұрмысқа шыққан қызын қалдырып кетті.

Сілтеме
-------

* Астрахан хандығы
***Жылқы өнемдерін*** қазақ тұрмысында әртүрле ауруларды емдеуге кеңінен пайдаланады. "Жылқының сүті мен еті жақпаған ауру адам, сауықпайды, өледі" деген сөз халық арасында кең тараған. Жылқы өнімдерінің ішінде емге қолданылуы жағынан бірінші орында әрине, ***қымыз*** тұрады.Себебі қандай науқас болсын қазақ қымыздың тікелей емдігі болмаса да, ауырған адамды әрлендіру үшін негізгі емімен қатар қымыз беріп отырған. "Қымыз қырық түрлі дертке ем" дейді қазақ мақалы. Негізінде қымызбен өкпе(туберкулез) ауруын емдеу кең етек алған. "Көксаумен ауырғын адамға, кайнатылған сиырдың, жылқының майын балға қосып ішкізеді. Мейілінше көп қымыз береді. Өкпесі ауырған адам жүрек майын шикілей аз- аздап жеуі керек". Қымыздан басқа осы уақытқа дейін зерттелмей келе жатқан халық медицинасында ел арасынан жинастырған материалдарға сүйене отырып жылқының басқа да емдік өнімдері қарастырылды. Белінен шойырылып жүре алмай қалған адамды тү биенің ***терісіне орайды***. Алдымен жаңа сойылған жылқының терісінің ішіне ерменді қайнатып құяды, сонан соң екі адам терінің екі жағынан ұстап бұрайды, бір адам сол мезетте ағаш тоқпақпен теріні тоқпақтайды, сонда тері қызып, ысиды, ыстық теріге науқасты жалаңаш куінде денесін, басын ғана шығарып орап тастайды. Алдымен адамның денесі 15-20 минут шамасында қалтырап, қалшылдап тоңады, соңынан денесі қызып терлейді, біртіндеп теріге үйрене бастайды. Өстіп науқас адам 1,5-2 сағат тері ішінде жату қажет. Осылай 7 күнде 3 рет түседі, емдеу 21 күнге созылады, науқас осы уақыт ішінде жылы үйден шықпауы қерек.

Дереккөздер
-----------

1. "Қазақ жылқысының тарихы".- Алматы:"Алматыкітап баспасы", 2010.- 243 бет.
**Жылысу** — тілдің даму барысында сөз құрамындағы морфемалардың ара жігінде болған өзгеріс. 

Жылысудың нәтижесінде сөз құрамы алғаш қалыптасқандағыдай емес, басқаша жіктелетін болады. Мысалы, сярбо туынды етістігі осы күнгі сярб/түбірінен емес, тарихи сарб/түбірінен шыққаны белгілі. Кейінгі даму барысында түбірдегі г дыбысы түсіп қалған, бірақ ол біржолата жоғалып кетпеген: етістік тудырушы -ай жұрнағының құрамына жылысып, одан -гай жұрнағы туған. Қазақ тілінде Жылысу буын құрамында жиі кездеседі: жыл — жы-лы, жылына; айт — ай-тып. Жылысу әсіресе флектив тілдерге тән. "Жылысу" терминін енгізген В. А. Богородиикий.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9
**Жиектеп жару** — жобалау шегінен тыс жатқан биік тау жыныстарының тұтастығы мейілінше аз бұзылып қазба беттерінің тегістігін қамтамасыз ететін көмкерме шпурларды (ұңғыларды) оқтау және оны жару тәсілі. Жиектеп жарудың негізгі ерекшеліктері: ұңғылар мен шпурларды жақын орналастыру, жарылғыш заттардың патрондарын бір-бірінен алшақ орналастыру, патрондардың диаметрі шпур (ұңғы) диаметрінен кіші болуы, қазба қабырғасын қорғайтын жағында саңылау қалдыру..

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
**Сутек пероксиді** немесе **Сутегінің асқын тотығы** — сутек пен оттектің қосылысы, формуласы - Н2О2. Жаратылыста ауадағы оттек түрлі заттарды тотықтырып оксид түзгенде, соған қосалқы зат ретінде сутек пероксиді түзіліп, артынша айырылып жатады. О-О арасындағы байланыс энергия (210 кДж), екі есеге жуық кем. Сутек пероксиді молекуласындағы оттек атомдары полюссіз байланыс арқылы, ал оттек пен сутек атомдары полюсті байланыспен қосылысқан. Н-О арасындағы байланыстар молекула ішінде симметриясыз орналасқандықтан, сутек пероксиді молекуласы өте полюсті молекула. Н2О2 молекулалары арасында туатын сутектік байланыс берік болып, молекулалар ассоциацияланып жүреді. Сондықтан сутек перексоді қалыпты жағдайда - түссіз, қою сұйықтық (S=1,44) қайнау температурасы да едәуір жоғары (150,2 °С) қатуы -0,43 °С. Н2О2 су сияқты сутектік байланыс түзетіндіктен, сумен кез келген мөлшерде араласып ериді, ертіндіден кристаллогидрат Н2О2·2Н2О түрінде (тұрақсыз, T=-52,0 °С) бөлінеді.

**Ерекшелік**: тек қана пероксидтерде Оттектің тотығу дәрежесі +1 ге тең болады.

Дереккөздер
-----------

Жалпы химия кітабы, 1992 жыл Алматы, 252 бет
**Суфанувонг**
--------------

### Биографиясы

Суфанувонг (13. 7. 1909ж. туған, Луангпрабанг )- Лаостың саяси және мемлекеттік қайраткері, принц. Парижде білім алды. Отаршыларға қарсы Лао Иссар ұлт-азаттық қозғалысына белсене қатысты. 1950 ж. Лаостың бір тұтас ұлттық майданын, 1956 жылдан Лаостың патриоттық майданын басқарды. 1945-49 ж. Патет-Лао Иссар ұлттық армиясының қолбасшысы. 1957 және 1962 ж. Суванна Фума құрған екі коалициялық үкіметтің құрамына кірді. Екінші коалициялық үкіметте (коалиция 1963-64ж. жікке бөлінді) премьер- министрдің орынбасары, экономика және жоспарлау министрі болды. 1974 ж. сәуірден ұлттық саяси коалициялық советтің басшысы. 1975 жылдың аяғынан Лаос Халық Демократиялық Республикасының (ЛХДР) президенті, ЛХДР Жоғарғы халық жиналысының председателі. Совет Одағына ресми сапармен бірнеше рет келді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 455-бет
Рокуэлл Кент
**Рокуэлл Кент** (1882 жыл 21 маусым, Тарритаун, Нью-Йорк (штат) - 1971 жыл 13 наурыз, Платтсбург, Нью-Йорк (штат), 89 жыл) - американ суретшісі, жазуышысы, қоғам қайраткері.

Өмірі
-----

Роберт Хенриден сабақ алған. Балықшы, ағаш шебері болып жұмыс істеді. АҚШ-та, Ньюфаундлендте, Гренландияда тұрды. Еңбекші халық пен күрескерлер өмірін бейнелейтін *«Теңіз еңбеккерлері» (1907, Нью-Бритендегі музей), «Көктемгі безгек» (1908, Мәскеу, А.С.Пушкин атындағы бейнелеу өнері музейі)* т.б. көптеген сурет, гравюралардың авторы. Кент шығармашылығы *американ реалистік өнері дәстүрін* дамыта түсті. *Антифашистік плакаттар* мен карикатуралар салды. Американдық, батыс-еуропалық, орыс авторларының шығармаларын көркемдеді. Оның еңбектері дәл әрі нақты орындалып, қуатты колоритке құрылуымен ерекшеленеді. 1960 жылы кеңес халқына 900-ден астам шығармасын сыйлады.

Марапаттары
-----------

*КСРО Көркемсурет академиясының құрметті мүшесі* (1962). 1967 жылы *«Халықтар арасындағы бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықаралық Лениндік сыйлықты* алды. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
Францияның барлық 36,568 коммунасының шекарасы көрсетілген карта
**Коммуна** (фр.  — жамағат ( лат. *communia* — қауым)) — Франциядағы әкімшілік-аумақтық бөлінудің бесінші деңгейіндегі бірлік; елді мекеннің қауымдастық пункті. Басқа елдерде француз коммуналарына муниципалитеттер және т.б елді мекендер сәйкес.

Коммуналар сәйкесінше округтердің құрамына кіріп (Париж, Марсель және Лион қалаларын қоспағанда, бұл қалалардың өздері муниципалды аудандарға бөлінеді), елдің құрылымының ең төменгі деңгейін көрсетеді. Француз коммунасы халық саны бойынша бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді: ол Париждегі миллиондаған тұрғын және небәрі он адам тұратын ауылдар. Әрбір комунада мэр мен муниципалдық кеңесі бар. Oлардың халықтың санына қарамастан, өкілеттіктері барлық аудандарында бірдей болып табылады.

2004-ші жылдың басында Францияда 36 782 коммуна саналды, соның ішінде 36 568-і — метрополияда және 214-і — мұхиттың арғы жағындағы территорияда. Метрополиядағы коммуналардың орташа жер аумағы 14,88 км², орташа медиандығы — 10,73 км². Коммуналардың орташа медиандық тұрғындары — 380 адам.
**Коммерциялық емес маркетинг** (нон-бизнес маркетинг) маркетингтің ізгілендіру мен ізгілік бағыттарына негізделген. Оның мақсаты пайда табу емес жəне дүниежүзілік, жалпыадамзаттық тілектер мен құндылықтарға, жоғары этикалық, адамгершілік- өнегелік қағидаларға сүйенеді. Нақты өмірде коммерциялық жəне коммерциялық емес маркетингтер бір-бірімен қиылысады.

Коммерциялық емес маркетинг — қоғамдық маңызы жəне пайдасы бар институционалды маркетинг (ұйымдар маркетингі). Бұл белгілі бір ұйымдар мен олардың кəсіби белсенділігіне қатысты мақсатты аудиторияның көзқарасы мен қатынасын қалыптастыру, өзгерту немесе қолдау үшін қолданылатын қызмет. Бұған мақсатты топтарды кең ауқымда қамтыған халықаралық жəне қоғамдық ұйымдар жатады: Қызыл Крест қоғамы, діни ұйымдар, қайырымдылық қызметтер, қорлар, құқық қорғау, денсаулық сақтау, білім, ғылым, мəдениетке қатысты мемлекеттік жəне муниципалдық мекемелер, əскер, ұлттық қауіпсіздік қызметі, автоинспекция, өрт сөндіру қызметі жəне т.с.с.

Қоғамдық жəне мемлекеттік ұйымдардың негізгі міндеті — өз қызметтерінің қоғамдық маңыздылығы мен тиімділігін насихаттау. Қоғамдық ұйымдар маркетингі салық төлеушілердің есебінен бюджеттік жəне демеушілік қаржыландыруға мүмкіндік беретін, қоғамның жағымды көзқарасын қалыптастыру мен ұйымның ұнамды кейпін жасауға бағытталған. Ұйым қызметінің тиімділігі оның бюджетінің көлеміне тікелей байланысты: қаражаты неғұрлым көп болса, қызметі де кəсіби, əрі ауқымды болады.

Коммерциялық емес ұйымдарға байланысты қоғамдық көзқарастың қалыптасуы институционалды маркетингтің мазмұнын құрайды. Ол маркетингтік басқаруды тауарлар мен қызмет көрсетулер айналымы саласынан қоғамға тиімді қызмет деңгейіне ауыстыруды білдіреді. Мұндай маркетингті жүзеге асыру үшін мақсатты аудиторияның мұқтаждықтарын, қажеттіліктерін, талғамдарын, қалауларын, оның қоғамдық психологиясын білу қажет. Қоғамдық жəне мемлекеттік ұйымдар мен мекемелер өз мақсаттарынамаркетинг арқылы жету кезінде, пайда немесе коммерциялық табыс табуды қарастырмайды. Олардың қызметтерін қаржыландыру өздері бюджеттен қаржы алу, қатысушылардың мүшелік жарналары, салық түсімдері, жеңілдіктер, түрлі шараларға қатысу үшін жиналған алымдар, қайырымдылық жəрдемдер, т.б. болуы мүмкін.

Түрлері
-------

Салалық белгісіне байланысты: өндірістік маркетинг, тұтынушылық маркетинг, сауда маркетингі, банк маркетингі, сақтандыру маркетингі, қоғамдық жəне мемлекеттік ұйымдар маркетингі, өзіндік маркетинг деп қарастырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. Б. Рахимбаев, "Маркетинг теориясы жəне практикасы", Алматы, 2009
**Ульрих фон Гуттен** (Үлгі:Lang-dutch) (21 сәуір 1488 жыл, Штекельберг сарайы – 29 тамыз 1523, Уфенау аралы) – неміс рыцарь-гуманисі, «Қара адамдардың хаттары» атты шығарманың авторларының бірі. 

1506 жылы Эрфурт, кейін Лейпциг университетінде білім алады. 1509 жылы Росток қаласында «Мылқау» атты тұңғыш еңбегі жарық көреді. 1511 жылы тек Германияда ғана емес, дүниежүзіне танылған «De Arte Versificandi» атты өлең құрылысы туралы жазылған еңбегі басылып шығады. Осыдан кейін Вена, Венеция, Павия және Болонья қалаларын аралайды. 1514 жылы «Қара адамдардың хаттары» атты шығарманы жазып бітіреді. 1522 жылы Рыцарьлық қозғалыстың жетекшілерінің бірі болады.

Дереккөздер
-----------