Диспрозий   
 Dysprosium (Dy)
**Диспрозий** (көне грекше: δυσπρόσιτος; лат. *Dysprosium*; **Dy**) — Менделеевтің Периодтық кестесінің лантаноидтар тобындағы химиялық элемент. Реттік нөмірі - 66, атомдық массасы - 162,5 г/моль. Жеті тұрақты изотоптары бар.

Диспрозийді 1886 ж. француз химигі П. Э. Лекок де Буабодран спектроскоп жәрдемімен гольмий тұздарының ерітіндісінен тапқан. Диспрозий жер қыртысында 4,5\*40−4%, басқа лантаноидтермен аралас кездеседі.

Физикалық қасиеттері
--------------------

Диспрозий — күміс түсті сұр металл.
Балқу температурасы - 1685 К, қайнау температурасы - 2835 К.

 Диспрозий
2008 жылы әлемде 1 кг таза (99—99,9 %) диспрозийдің бағасы - 180—250 доллар болған.

Химиялық қасиеттері
-------------------

Ауада өте баяу тотығады, 100 °C-тан биік температурада - тез.

Қыздырғанда галогендермен, азотпен, сутекпен әрекеттеседі. Қышқылдармен (HF-тан басқа) әрекеттескенде Dy (׀׀׀) тұздары түзеледі. (׀׀׀), не взаимодействует с растворами щелочей.

Қолдануы
--------

Металлургияда, электроникада, ядролық энергетикада қолданады. Химияда - катализатор ретінде пайдаланады.

Тарих
-----

1878 жылы эрбий кендерінде холмий және Тулий оксидтері бар екендігі анықталды. 1886 жылы Парижде француз химигі Пол Эмиль Лекок де Бойбодран гольмий оксидімен жұмыс істеп, одан диспрозий оксидін бөліп алды[4]. Оның диспрозийді оқшаулау процедурасы диспрозий оксидін қышқылда ерітуді, содан кейін гидроксидті тұндыру үшін аммиак қосуды қамтыды. Ол диспрозияны 30-дан астам әрекеттен кейін ғана оксидінен оқшаулай алды. Табысқа жеткеннен кейін ол элементті грек диспрозитосының диспрозиясы деп атады (басқа грек. δυσπρόσιτος), "алу қиын"дегенді білдіреді. Элемент 1950 жылдардың басында Айова штатының университетінің қызметкері Фрэнк Спеддинг ион алмасу әдістерін жасағанға дейін салыстырмалы түрде таза түрде оқшауланбаған[5].

Жел турбиналары үшін қолданылатын тұрақты магниттерде қолданылуына байланысты диспрозий әлемдегі жаңартылатын энергия көздеріндегі геосаяси бәсекелестіктің негізгі нысандарының бірі болады деп айтылды. Бірақ бұл көзқарас жел турбиналарының көпшілігі тұрақты магниттерді пайдаланбайтынын ескермегені үшін, сондай-ақ өндірісті кеңейту үшін экономикалық ынталандырудың Күшін бағаламағаны үшін сынға алынды[6].

Тағы қараңыз
------------

* Химиялық элементтер тізімі
* Химиялық элементтер
* Қоспалар
* Шикізат

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Диспрозий на Webelements
* Диспрозий в Популярной библиотеке химических элементов

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998

| Менделеев құрастырған химиялық элементтердің периодтық кестесі |
| --- |
|  | 1 | 2 |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 1 | H |   | He |
| 2 | Li | Be |   | B | C | N | O | F | Ne |
| 3 | Na | Mg |   | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| 4 | K | Ca |   | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| 5 | Rb | Sr |   | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| 6 | Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| 7 | Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Сілтілік металдар |  Сілтілік жер металдар  | Лантаноидтар | Актиноидтар | Ауыр металдар | Басқа металдар | Металлоидтар | Басқа бейметалдар | Галогендер | Инертті газдар |

 |