**Мектеп ваучері**, **білім беру ваучері** деп те аталады – **ваучерлер жүйесінде** бұл оқушы не оның ата-анасы таңдаған мектептегі оқушыны мемлекеттік қаржыландыру туралы куәлік. Қаржыландыру әдетте белгілі бір жылға, семестрге немесе тоқсанға арналған. Кейбір елдерде, штаттарда немесе жергілікті юрисдикцияларда ваучерді үйде оқу шығыстардың орнын толтыру немесе өтеу үшін пайдалануға болады. Кейбір елдерде ваучерлер жеке мектептерде оқу үшін ғана бар.

2017 жылғы мектеп ваучерлер туралы экономикалық әдебиетте шолу бойынша, "ваучерлерді кең негізде қабылдауды ұсыну үшін бүгінгі күні дәлелдер жеткіліксіз; алайда көптеген оң нәтижелер зерттеулердің жалғасуын растайды." 2006 жылғы америкалық экономикалық қауымдастық мүшелеріне жүргізілген сауалнама барысында экономисттердің үштен екісінен астамы ата-аналарға жеке-меншік немесе мемлекеттік мектептерде пайдалануға болатын білім ваучерлерін қолдады. Бұл қолдау төмен табысты отбасылар немесе үлгерімі нашар мектептер қолданса артатынын көрсетті.

Тарихы
------

Франция 1870–1871 жылдардағы Франко-Пруссиялық соғыста жеңілді және адамдар Францияның әскери білім беру жүйесінің төмендеуін айыптады. Осы жеңілістен кейін француз ассамблеясы студенттерге ең жақсы мектеп іздеуге мүмкіндік беру арқылы мектептерді жақсартатын діни ваучерді ұсынды. Бұл ұсыныс француздардың діни білім беруді субсидиялаудан бас тартуына байланысты ешқашан алға баспады. Бұл ұсыныс сәтсіз болғанына қарамастан, осы ваучер бүгінгі көптеген елдердегі ваучер үлгісінің прототипі болып табылады.

Бүгінгі күні Құрама Штаттарда үздіксіз білім беру ваучерлерінің ең ескі бағдарламалары Вермонт пен Мэндегі 1869 және 1873 жылдары басталған Білім беру Қалалық бағдарламалары болып табылады. Кейбір қалаларда бірде-бір жергілікті орта мектебі, не бастауыш мектебі жоқ болғандықтан, осы қалалардағы оқушылар басқа қалалардағы мемлекеттік мектептерге немесе діни емес жеке мектептерге бару үшін ваучер алуға құқылы. Мұндай жағдайларда "жіберуші" қалалар тікелей "қабылдаушы" мектептерде оқу ақысын төлейді."

Нидерландыда білім беру жолдамалары жүйесі 1917 жылы енгізілген. Бүгінгі таңда оқушылардың 70%-дан астамы жеке меншік, бірақ мемлекет қаржыландыратын мектептерде оқиды, олар негізінен конфессиялар қатарына бөлінген.

Милтон Фридман 1950-шы жылдары заманауи ваучерлерді жақтады. Ол бәсекелестік мектептерді дамытады, шығындарды азайтады және жоғары білім беру нәтижелерін көрсетеді деп айтатын. Фридманның ваучерлер туралы пайымдауы 1980 жылы он сериялы "Еркін таңдау" телехикаясының эфирге шығуы және оған ілеспелі аттас кітаптың (оның әйелі Роза Фридманмен бірге жазған) шығаруымен қосымша назар аударылды. Телехикаяның 6 серияның және кітаптың 6 тараудың атауы: "Біздің мектептердің қиыншылығы неде?". Фридманның айтуы бойынша ата-аналар мен оқушыларға өз мектептерін таңдау үшін ваучерлерді қолдану – таңдау еркіндігін кеңейтеді және жақсы білімді оқушылардың санын көбейтеді.

1960-шы жылдары кейбір Оңтүстік Штаттарда мектеп ваучерлері сегрегацияны мәңгі қалдыру тәсілі ретінде қолданылды. Бірнеше жағдайда мемлекеттік мектептер толығымен жабылды, ал ата-аналарға ваучерлер берілді. Содан кейін оқу гранты деп аталатын ваучерлер көп жағдайда жаңа, жеке сегрегацияланған мектептерде, яғни сегрегациялық академияларда белгілі болды.

Бүгінгі таңда барлық заманауи ваучерлік бағдарламалар нәсілдік дискриминацияға тыйым салады.[]

Анықтамалар
-----------

Әр түрлі мектептер арасында маңызды айырмашылықтар бар:

* Мемлекеттік мектептер ашық жұмыс жасайды және салықтар есебінен қаржыландырылады.
* Жеке мектептер жеке жұмыс істейді және оқу немесе қайырымдылық қорынан арқылы қаржыландырылады.
* Мектеп ваучерлері - кез келген мектепте оқу үшін ата-аналарға тікелей берілетін субсидиялар.
* Чартерлік мектептерді мемлекет қаржыландырады
* Ашық қабылдау – бұл ата-аналарға баланың қай мемлекетік мектепке баратынын таңдауға мүмкіндік беру процесі (егер мектепте оқушылар саны максималды сыйымдылығына жетпеген жағдайда). Бұл кейде ваучерлермен мектеп таңдаудың марапаттауымен шатастырылады.
* Білім беруге салықтық кредит, оқуға салықтық кредит немесе салықтық кредит стипендиясы. Білім беруге салықтық жеңілдіктердің екі түрі бар: жеке пайдалану және қайырымдылық. Жеке пайдалануға арналған салық жеңілдіктері – бұл жеке салық төлеушілерге өздерінің балаларының атынан жүзеге асырылатын білім беруге арналған шығыстарға берілетін салық жеңілдіктері. Қайырымдылыққа салық жеңілдіктері – бұл жеке мектеп стипендияларын беретін коммерциялық емес ұйымдарға қаражат беретін жеке салық төлеушілерге немесе кәсіпорындарға берілетін салық жеңілдіктері.
* Білім берудің жинақ шоттары ата-аналарға көп мәрте пайдаланылатын жинақ шоттарына мемлекеттік қаражат депозитін алуға мүмкіндік береді. Дебеттік карта арқылы отбасыларға жиі бөлінетін бұл қаражат жеке мектептерде оқу шығындарын, онлайн-оқыту бағдарламаларын, жеке репетиторлық қызметтерді, қоғамдық колледждерге арналған шығыстарды, жоғары білім беруге арналған шығыстарды және басқа да бекітілген жеке оқу қызметтері мен материалдарды жаба алады.

Экономика
---------

### Аялық ақпарат

Адами капиталды жинақтау құралы ретінде білім беру көбінесе қоғамның дамуы мен ілгерілеуі үшін өте маңызды, сондықтан үкіметтің халық ағарту ісіне үнемі араласып жетілдіру қажет. Сонымен қатар, білім беру қоғамның негізгі нормаларына негізделген құндылықтардың тарту құралы болып табылады. Білім қылмыстың азаюына, азаматтардың ақпараттандырылуы және "көршілік эффектісі" деп аталатын экономикалық дамуына үлкен үлес қосады.

Экономикалық теория тұрғысынан алғанда, отбасылар білім алуға және жеке тұтынуға қанша жұмсайтындығын анықтайтын тұтыну нұсқаларының жиынтығына тап болады. Тұтыну пакеттерінің кез келген саны бюджеттік шектеуге сәйкес келгенше қол жетімді. Білім беру мен жеке тұтынудың кез-келген нұсқалары бюджеттік шектеулерден аспауы керек дегенді білдіреді. Ерекшелік қисықтары бір жақсының екіншісіне қарағанда артықшылықтарын білдіреді.

Білім тұтынуды таңдау
Мемлекеттің білімге араласуы әдетте екі формада болады. Бірінші формасы – чартерлік мектептерді, арнаулы мектептерді немесе коммерциялық мектептерді құру және бәсекелестіктің артуы. Екінші тәсіл жеке бағытталуы мүмкін, мысалы, колледжге немесе мектепке бару үшін жеке тұлғаларға субсидиялар немесе кредиттер беру.

Ваучерлермен отбасылық тұтыну пакеттері
Ваучерлер әдетте екі экономикалық себепке байланысты белгіленеді. Бірінші себеп - тұтынушының таңдауы. Отбасы баласының мектепке баратын жерін таңдай алады және білім берушінің таңдауы бойынша ең жақын мектепті таңдай алады.

Ваучерлерді ұсынудың екінші себебі - мектептер арасындағы нарықтық бәсекелестікті арттыру. Ваучерлер мектептер үшін шығындарды төмендетіп, тұтынушылар, отбасылар үшін білім сапасын жоғарылату арқылы мектептерді бәсекеге қабілетті етеді.

Мектеп ваучерлерінің бағдарламалары енгізілгенде нәтижелер бірдей емес болды, кейбір бағдарламалар мектеп ваучерлерінің жоғары артықшылықтарын, ал кейбіреулері зиянды салдарларды көрсетті.

### Әсерлер

#### Жағымды әсерлер

Америка Құрама Штаттарында ваучерлер әдетте мемлекеттік доллармен қаржыландырылады, ал басқа елдерде үкіметтің әр түрлі құралдары арқылы жүзеге асырылады. Америка Құрама Штаттарындағы мектептер өздерінің федералдық және жергілікті қаржыландырылуын сақтайтынын атап өту маңызды. Тек мемлекеттік қаржыландыру есепке алу мөлшеріне байланысты. Оқушылардың үлгерімін жақсартудың бір бөлігі мұғалім мен мектептің жұмысын жақсартуды қамтиды. Теориялық тұрғыдан алғанда, көптеген ваучерлер мектептерге ата-аналарға көбірек таңдау жасауға мүмкіндік беретін жеке мектептердің пайда болуына түрткі болар еді. Бұл бәсекелестіктің артуы жеке және мемлекеттік мектептер үшін, ваучерлік қаражат үшін бәсекелес болатын, оқытудың жоғары сапасын және шығындардың төмендігін қамтамасыз етеді. Шынында да, мектеп жолдамалары мектеп жүйесінде шығындарды үнемдеуге әкелетіндігі туралы дәлелдер бар. Индиана штатындағы мектептерге арналған ваучерлік жүйенің қаржылық талдауы штат үкіметі үшін бір оқушыға жыл сайынғы үнемділікті көрсетті.

Ваучерлік мектептердің жақтастары мектеп ваучерлерінің арқасында оқушылар мен отбасылар үшін көптеген жеңілдіктер бар деп мәлімдейді. Мектеп ваучерлерін пайдалану тест нәтижелерінің ұлғаюына және оқушылар үшін орта мектепті аяқтаудың неғұрлым жоғары көрсеткіштеріне әкеп соғатынын куәландыратын деректер бар. Колумбияда жүргізілген зерттеу, ваучерлік бағдарламалардың болуы баланың 8-сыныпты аяқтау ықтималдығының 10 пайыздық пунктіне ұлғайғанын және стандартталған тестілер бойынша үлгерімнің стандартты ауытқуының 0,2-ге артқанын көрсетті. Сонымен қатар, деректер бойынша афроамерикандықтар ваучерлік бағдарламалар бойынша колледжге қабылдаудың жоғары деңгейін көрсетті. Афроамерикандық студенттер үшін бұл жетістіктер басқа нәсілдік және этникалық топтар үшін жоқ екенін атап өту маңызды.

Зерттеулер ваучер жүйесінің кеңістік тұрғыдан артықшылықтарын да көрсетті. Каролина Хоксби жүргізген қосымша зерттеулер ваучерлік жүйелер болған жағдайда, мемлекеттік және жеке мектептер тест баллдары көбейгенін көрсетті.

#### Жағымсыз әсерлер

Ваучерлік бағдарламалардың оң әсерін көрсететін кейбір зерттеулер бар болса да, мектеп ваучерлерінің тиімсіздігін көрсететін зерттеулер бар. Соңғы бірнеше рет жүргізілген зерттеулер бойынша, ваучер жүйесіндегі мектеп аудандарында мемлекеттік мектепке баратын оқушылар ваучермен жеке мектепке қарағанда, жеке мектеп құрдастарынан озып кетуге бейім.

Жалпы нәтижелердің жоқтығымен қатар, мектеп ваучерлерінің сыншылары талондар сегрегацияға алып келеді дейді. Эмпирикалық зерттеулер мектеп ваучерлерінің нәсілдік немесе кірісті бөлуге әкелетіні туралы кейбір дәлелдер бар екенін көрсетеді. Алайда, бұл тақырыптағы зерттеулер нәтижесіз. Белгілі бір жағдайларда кірістер мен нәсілдік сегрегация мектептік таңдауды ұлғайту арқылы жанама түрде төмендетілуі мүмкін екенін көрсететін нақты зерттеулер бар.

Сонымен қатар, мектептерге жолдамаларды үкімет қаржыландыратын болғандықтан, мемлекеттік мектептер үшін қаражаттың қысқаруы мүмкін. Жеке меншікті мектептерге жолдамалар мемлекеттік бюджетке екі арна арқылы әсер етеді: ваучерлерге қосымша тікелей шығындар және оқушылардың санын азайту арқылы мемлекеттік мектептердің қаражатын үнемдеу. Ваучерлік бағдарламалар үкіметтің бюджетінен төленеді, ол мектептің бюджетінен алынады. Бұл жалпы білім беретін мектеп жүйесіне әсер етуі мүмкін. Мектептер ағарту ісіне аз шығындарды пайдалануды береді.

Абдулкадироглу және т.б. жүргізген 2018 жылғы зерттеу бойынша жеке мектептер ваучерлерін лотереяда ұтып алған (Луизиана стипендиялық бағдарламасы) студенттер ваучерлерді ұтып алмаған студенттерге қарағанда нашар оқу нәтижелеріне ие болды: "ЛСБ-ға қатысу математика бойынша ұпайларды стандартты аутқуы 0,4-ке азайтады, сондай-ақ оқу, ғылым және Әлеуметтік зерттеулердегі жетістіктерді төмендетеді. Бұл салдар бағдарламаға сапасыз жеке мектептерді енгізумен ішінара байланысты болуы мүмкін."

Өзгерістер
----------

### Колумбия

Орта біліммен қамтуды кеңейту бағдарламасы (ОБҚКБ) ваучері Колумбия үкіметімен 1991 жылдың аяғында құрылды. Бағдарлама әлеуметтік жағдайы төмен ауданда тұратын студенттерге көмектесуге бағытталған. 1991-1997 жылдар аралығында бағдарлама бойынша төменгі деңгейлі орта мектеп оқушыларына 125000 ваучерлер берілді. Бұл ваучерлер 1998 жылы шамамен 190 АҚШ долларын құраған, ал жеке меншік мектептерге баратын ваучерлері бар оқушылар үшін оқу ақысы және басқа айлық шығындар 1998 жылы орта есеппен 340 АҚШ долларын құрағанын көрсетеді, сондықтан ваучер алушылардың көпшілігі ваучерді жеке қаражатпен толықтырды.

Мектеп ваучерінің қолданысын арттыру суреті
Бағдарламаға қатысатын студенттер лотерея арқылы таңдалды. Оқушылар қанағаттанарлық академиялық жетістіктерге жеткен жағдайда ваучерлерді жыл сайын жаңартып отыруға болады. Сонымен қатар, бағдарлама оқушыларды білімге ыңталандыру оқу мүмкіндіктерін кеңейту сияқты опциялар қарастырылған. Эмпирикалық дәлелдер бағдарламаның сәтті болғанын көрсетті. Джошуа Ангрист айтуы бойынша, бағдарлама 3 жыл ішінде лотерея ұтып алғандар мектепті жақсы нәтежемен аяқтауы 15% жоғары болды. Зерттеу сонымен қатар ваучердің эффектісі көбінесе қыздарға қарағанда ұлдарға, әсіресе математика сабақтарында, әсер еткенін көрсетті. Бағдарламаның мектептен шығару көрсеткішіне айтарлықтай әсер етпегенін ескерген жөн. Ангрист лотерея жеңімпаздары стандартталған тестілерде 2 стандартты ауытқудан жоғары балл жинады деп хабарлайды. Ваучер бағдарламасының әлеуметтік әсерлер де бар. Лотерея жеңімпаздары лотереяға қатыспағандарға қарағанда, орташа есеппен аз жұмыс жасады. Ангрист бұл жағдай жас өспірімдердің үйлену немесе бірге тұру ықтималдығының төмендеуімен байланысты болғанын айтады. Жалпы, мектептегі ваучер бағдарламасының артықшылықтары шығындардан асып түсті.

### Чили

1981 жылы Чили бастауыш және орта мектеп оқушыларына арналған жалпы мектеп ваучерлер жүйесі енгізді. Нәтижесінде нарыққа 1000-нан астам жеке меншік мектептер кірді, ал 1998 жылға қарай жеке қабылдау 20-40% -ға, кейбір қалалық жерлерде 50% -дан асып түсті. 1981-1988 жылдар аралығында қалалық жерлерде жеке меншік мектепке бару көрсеткіші ауылдық жерлердегі жеке меншік мектепке бару көрсеткішіне қарағанда 11% -ға өсті. Бұл өзгеріс мемлекеттік мектеп әкімшілігінің орталық үкіметтен жергілікті муниципалитеттерге өзгеру кезеңіне сәйкес келді. Ваучердің қаржылық құны отбасының табысына байланысты болмады. Бағдарлама бойынша жеке ваучерлік мектептер оқушыларды таңдаулы қабылдаған болатын. Ал мемлекеттік мектептер кез-келген қызығушылық білдірген оқушыны қабылдауға және тіркеуге мәжбүр болды. ХХІ ғасырдың басында халықаралық тестілеудің нәтижелері бойынша Чилидегі оқушылардың үлгерімі басқа елдердегі оқушылармен салыстырғанда төмен болды. Бұл теңсіздік Чили үкіметінің 2008 жылы білім беру саласындағы реформаларды, соның ішінде мектеп ваучерлер жүйесіндегі үлкен өзгерістерді қабылдауға алып келді.

Чили үкіметі 2008 жылдың қаңтарында мектептің субсидиялау туралы заңын қабылдады. Заңның бұл бөлігі білім беру ваучер жүйесін Кристофер Йенкстің қолдауымен реттелетін өтемақы моделіне ұқсас етеді. МСЗ жағдайында отбасылық кірістерді есепке алу үшін ваучер жүйесі өзгертілді. Отбасылық кірісі төмен Чили тұрғындарының 40% -н құрайтын отбасыларындағы оқушыларға, яғни «басым оқушыларға» ваучер ұсынылды, бұл 60% кірісі жоғары студенттердің отбасыларына берілгеннен 50%-ға артық. Бірінші дәрежелі оқушылар саны көп мектептер бір оқушыға шаққандағы жеңілдіктер алуға құқылы болды, оның мөлшері басым оқушылардың үлесіне байланысты болды. МСЗ басталған кезде бұл бағдарлама төртінші сыныпқа дейін болды, ал келесі жылы қосымша оқу жылы қосылды. 2008 жылы барлық дерлік мемлекеттік мектептер МСЗ-на қатысуды таңдады, сондай-ақ жеке-меншік субсидияланған бастауыш мектептердің үштен екісі де қосылды.

Бағдарламаға үш маңызды талап қойылды. Бірінші талап бойынша қатысушы мектептер басым оқушылардан төлем ақы алмайды, алайда ваучер жүйесіндегі жеке меншік мектептер басым емес студенттерден төлем ақы ала алады. Екінші талап бойынша мектептер оқушыларды академиялық қабілеттеріне қарай таңдамайтынына, академиялық себептермен оқудан шығармайтынына кепілдік берді. Үшінші талап, мектептер өзін-өзі есеп беру жүйесіне жаздыруы керек болды, бұл мектептердің қаржылық ресурстар мен оқушылардың тестілеу нәтижелері үшін жауап беретіндігін қамтамасыз етті.

### Еуропа

Еуропаның көптеген елдерінде барлық бастауыш және орта мектептер үшін білім толықтай субсидияланған. Кейбір елдерде (мысалы, Бельгия немесе Францияда), ата-аналар баласының қай мектепке баратынын таңдауға ерікті.

### Ирландия

Ирландия Республикасындағы мектептердің көпшілігі епархия патронатының қол астында құрылған, күрделі шығындармен, мұғалімдердің жалақысымен және әр мектеп басшысына төленетін мемлекеттік приходтық мектептер болып табылады. Бұлар мектепке оның оқушыларынан ақы төлеуді талап ететін, қажет етпейтініне қарамастан төленеді. (Ақылы мектептердің саны аз болғанымен, қарсыластар бұл әділетсіз артықшылық береді деп мемлекеттік көмекке қатысты көптеген сын-пікірлер айтуда).

Соңғы уақытта ата-аналар құрған көп конфессиялы мектептер құрылуда, олар акционерлік капиталы жоқ шектеулі серіктестіктер ретінде ұйымдастырылған. Ата-аналар мен оқушылар мектепті таңдау құқығына ие. Егер мектеп оқушыларды өзіне тарта алмаса, ол бір адам басына төленетін ақыны жоғалтады және уақыт өте келе оқытушылық қызметінен айырылады - ал мұғалімдер оқушыларды өзіне тарта алатын басқа мектептерге ауысады. Бұл жүйе ирландиялық балалардың көпшілігі үшін өте сәтті нәтижелерге қол жеткізді деп саналады.

1995–97 жж. «Радуга» коалициясы (оның құрамына оң және сол жақтар кіреді) бастауыш деңгейінде ақысыз үшінші деңгейдегі білім беруді енгізді. Соңғы даму жолдарын сынға алушылар ол университетте оқитын экономикалық жағдайы нашар студенттер санын көбейтпеді деп айыптайды. Алайда, зерттеулер көрсеткендей, оқу ақысын үшінші деңгейден алып тастау жалпы студенттердің және әлеуметтік-экономикалық жағдайы төмен студенттердің санын көбейтті. Бұл төлемдер енгізілгеннен кейін келушілер санының азаюы туралы ақпарат Ұлыбритания ақпараттарына сәйкес келді. Алайда, экономикалық дағдарыс кезеңінен бастап, үшінші деңгейдегі алымдарды қайта енгізуге қатысты көптеген әңгімелер мен пікірталастар болды.

### Швеция

Швецияда 1992 жылы бастауыш және орта мектеп деңгейінде мектеп ваучерлер жүйесі енгізілді, бұл жалпыға ортақ және жеке-меншік мектептерде еркін таңдау жасауға мүмкіндік береді («ақысыз мектептер»). Ваучер жергілікті муниципалитеттің (коммунаның) қаражаты есебінен мектепке тек оның оқушылар санына байланысты төленеді. Мемлекеттік мектептер де, тегін мектептер де бірдей қаржыландырылады. Тегін мектептерді коммерциялық емес топтар және коммерциялық компаниялар басқара алады. Бірақ төлем ақысын ала алмайды және оқушыларды қабылдағанда өтініштердің түсуіне байланысты кезек бойынша ғана таңдай алады. 2008 жылы швед оқушыларының 10% -дан астамы тегін мектептерге қабылданды және олардың саны қарқынды өсуде, сол себепті елді бұл модельдің пионері деп санайды.

Стокгольм губернаторы және бұрынғы білім министрі Пер Унккел «білім беру өте маңызды, сондықтан оны бір өндірушіге қалдыруға болмайды, өйткені біз монополиялық жүйелерден олардың барлық талаптарды орындай бермейтінін білеміз» деді. Барак Обамаға шведтік жүйені ұсынған кейбір комментаторлар, оның ішінде Тынық мұхиты ғылыми-зерттеу институты: «Ол сіз ойлағандай керемет емес: орта сынып мектептері туралы миф», деп аталатын деректі фильм шығарды. Швецияның ваучерлік бағдарламалары нәтижесінде орта сыныптар үшін жағымды артықшылықтар бейнеленген.

2004 жылы жүргізілген зерттеу нәтижелері бәсекенің күшеюіне байланысты мемлекеттік мектептердегі нәтижелер жақсарды деген қорытындыға келді. Алайда, Швецияның Ұлттық білім беру агенттігінің бас директоры Пер Тулберг бұл жүйе «жақсы нәтижелерге әкелген жоқ» және 2000 жылдары Швецияның оқушылардың білім беру саласындағы жетістіктерін бағалау жөніндегі халықаралық бағдарламасы кестелеріндегі рейтингі нашарлады деп мәлімдеді. Жаңа мектептер желісінің директоры Рейчел Вулф Швецияның білім беру стандарттары ақысыз мектептерден бөлек басқа себептерге байланысты төмендеді деп болжайды.

2015 жылы жүргізілген зерттеу «тәуелсіз мектеп оқушыларының үлесінің артуы қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді нәтижелерді жақсартады, бұл негізінен сыртқы әсерлермен түсіндіріледі (мысалы, мектептегі бәсекелестік)»

### Гонконг

Гонконгта үш жылдан алты жасқа дейінгі балаларға коммерциялық емес балабақшаға баруға арналған ваучерлік жүйе 2007 жылы енгізілген. Әр балаға жылына 13 000 АҚШ фунт стерлинг төленеді. 13 000 долларлық субсидия екіге бөлінеді. 10 000 доллар мектеп ақысын төлеуге жұмсалады, ал қалған 3000 доллар балабақшада одан әрі білім алуына және Білім туралы куәлік алуына жұмсалады. Сондай-ақ, ваучер жүйесінде бірқатар шектеулер бар. Ата-аналар коммерциялық емес мектептерді жылдық төлемі 24 000 доллардан кемін таңдай алады. Үкімет барлық балабақша тәрбиешілері 2011-12 жж. білім туралы сертификатты алады және бұл кезде әр оқушы үшін субсидия 16 000 долларға дейін өсіп, барлығы мектеп төлеміне жұмсалуы керек деп үміттенді.

Милтон Фридман: «Мен Цан мырзаның ұсынысы дұрыс құрылымдалғанына сенбеймін» деп жүйені сынға алды. Оның айтуынша, ваучерлік жүйенің мәні - бәсекеге қабілетті нарықтық орынды қамтамасыз ету. Сол себепті коммерциялық емес балабақшалармен шектелуге болмайды.

Коммерциялық балабақшаларға қабылданған балалары бар ата-аналардың наразылығынан кейін бағдарлама коммерциялық емес балабақшалардағы балаларға таратылды. Бірақ 2007 жылдың қыркүйек айына дейін немесе одан бұрын тіркелген балаларға ғана таратылды. Сондай-ақ, Үкімет коммерциялық емес ұйымға ауысқысы келетін коммерциялық балабақшалар үшін 30 000 Гонконг долларына дейін субсидия береді.

### Пәкістан

Пәкістанның Пенджаб штатында білім беру ваучерінің схемасын (ББВС) доктор Аллах Бахш Малик енгізді. Ол Пенджаб білім беру қорының (ПББҚ), әсіресе 2005 ж. қалалардағы кедей аудандарда және ең кедей аймақтарында атқарушы директоры болды. Бастапқы зерттеу демеушісі ашық қоғам институты, Нью-Йорк, АҚШ болды. Профессор Генри М. Левин Пенджаб штатындағы кедей отбасылардың балаларына Про-Боно қызметін ұсынды. Білім беру әділеттілігін қамтамасыз ету үшін мемлекет кедей отбасылардың сапалы білім алуға тең қол жетімділігін қамтамасыз етуі керек болды. Ваучер схемасын мұғалімдер колледжі, Колумбия университеті және ашық қоғам институты жасаған. Ол таңдау еркіндігіне, тиімділікке, теңдікке және әлеуметтік келісімге бағытталған.

Сынамалы жоба 2006 жылы Лахордағы Сухнехардың қалалық түпкірлерінде басталды, себебі алынған сауалнамаға сәйкес онда барлық үй шаруашылықтары кедейлік шегінен төмен өмір сүреді. ББВС арқылы қор 5-16 жас аралығындағы балалары бар әр үйге білім беру ваучерлерін берді. Қатысушы жеке меншік мектептердегі оқу төлемдерін ваучерлермен өтеуге болады. Сынамалы кезеңде 1053 үйге балаларын өздері қалаған жеке меншік мектепке жіберуге мүмкіндік берілді. ББВС өзінің серіктес мектептерін Білім министрлігіне емес, ата-аналарға есеп беретіндей ұйымдастырады. ФАС бағдарламасында әр мектеп директорының оқушыны қабылдау немесе қабылдамау мүмкіндігі бар. Алайда, егер оқушы талонға ие болып, отбасы бұл мектепті таңдаған жағдайда, ББВС-да серіктес мектептер оқушыдан бас тартуға құқылы емес. Серіктес мектептер ПББҚ-на есеп береді: олар оқушылардың оқу нәтижелерін, қосымша жеке инвестицияларды және оқытушылардың еңбек жағдайларын жақсартуды мерзімді түрде тексеріп отырады. ББВС ата-аналарды балаларын мектепке жіберуге ынталандырады, сондықтан бұл схема бағдарламаға қатысуға ұмтылатын жеке меншік мектептер арасындағы бәсекелестіктің қайнар көзі болды.

Мектептерді таңдауға келгенде, барлық бағыттарда келесі критерийлер қолданылады:

1. ПББ қоры ББВ схемасының серіктес мектептерінде бір балаға төленетін төлем ақысы айына 550 рупияны құрайды. Бағдарламаға жоғары ақы алатын мектептер де қатыса алады, бірақ оларға 1200 рупиядан артық төленбейді және төлемнің айырмашылығын оқушылардың отбасыларынан алуға құқысы жоқ.
2. Мектепке баратын оқушылардың жалпы саны кемінде 50 бала болуы керек.
3. Мектеп тиісті инфрақұрылымға және жақсы оқу ортасына ие болуы керек.
4. ББВС бойынша серіктес мектептер ваучер иелерінің тұрғылықты жерінен жарты шақырым радиуста орналасуы керек. Алайда, егер ата-аналар белгілі бір мектептен неғұрлым алыс болса, мектеп ББВС таңдау критерийлерін орындаған жағдайда ПББҚ қарсы болмайды.
5. ПББҚ әлеуетті серіктес мектептердің қызығушылығын ояту үшін жарнамалайды. Содан кейін ол қысқа тізімге енгізілген мектептердегі оқушыларға таңдалған пәндер бойынша алдын-ала тест береді және осы мектептерге физикалық тексерулер жүргізеді. ПББҚ кеңселері ата-аналармен кеңесіп, балаларына мектеп таңдауы үшін барлық ББВС серіктес мектептерінің тізімін ұсынады.

Қазіргі уақытта 500,000-нан астам оқушылар ББВС қолданады және бағдарлама Пенджаб үкіметінің қаржыландыруымен кеңейтіледі.

Америка Құрама Штаттарындағы мектептерге арналған ваучерлік мемлекеттік саясат
------------------------------------------------------------------------------

80-ші жылдары Рейган әкімшілігі «Балаларды артта қалдырмау» заңын қабылдауға алып келген бастауыш білім беру жүйесін реформалауда Джордж В. Буш әкімшілігі сияқты ваучерлерді алға тартты. 2016 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша 14 штатта дәстүрлі мектептерге арналған ваучерлік бағдарламалар болды. Бұл штаттар: Арканзас, Флорида, Джорджия, Индиана, Луизиана, Мэн, Мэриленд, Миссисипи, Солтүстік Каролина, Огайо, Оклахома, Юта, Вермонт және Висконсин. Америка Құрама Штаттарының астанасы Вашингтон, сонымен қатар, 2016 жылдың желтоқсан айынан бастап мектептерге арналған ваучерлік бағдарламаларды шығарды. Стипендия, салықтық несие мен білім беру жинақ шоттарын қосқанда - ваучер берудің екі баламасы бар 27 мемлекетте және Колумбия округінде одан басқа жеке меншік мектепті таңдау бағдарламалары бар. Бұл бағдарламалардың көпшілігі әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардағы оқушыларға, үлгерімі төмен мектептерге немесе мүмкіндігі шектеулі оқушыларға ұсынылды. 2014 жылға қарай ваучерлерге немесе салықтық несиелерге, стипендияға қатысушылардың саны 250 000-ға дейін өсті, бұл 2010 жылмен салыстырғанда 30% -дық өсім, бірақ дәстүрлі мектептердегі 55 миллионмен салыстырғанда аз ғана үлесті құрайды.

1990 жылы Висконсиннің Милуоки қаласында мемлекеттік мектептері бірінші болып ваучерлерді ұсынды және 2011 жылдан бастап ваучерлерді пайдаланатын 15 000 оқушы болды. «Милуоки ата-аналарының таңдауы» бағдарламасы алғашында діни емес жеке мектеп ваучерлерді қаржыландырған. Алайда, ол діни емес жеке мекемелермен сәтті болғаннан кейін кеңейтіліп, жеке діни мекемелерді қоса бастады. 2006/07 оқу жылы Милуокиде алғаш рет ваучерлерге 100 миллион доллардан астам қаражат төленгені аталып өтті. Милуоки студенттерінің жиырма алты пайызы дәстүрлі Милуоки қоғамдық мектебінен тыс мектептерге бару үшін мемлекеттік қаражат алады. Шын мәнінде, егер бір ғана ваучер бағдарламасын мектеп округі деп есептесе, онда ол Висконсиндегі аумағы жағынан алтыншы аудан болып есептелетін еді. Милуокидің оңтүстігінде орналасқан Сент-Энтони Католик мектебінде ваучерлі бар 966 оқушы оқиды, бұл американдық тарихта бұрын болмаған парохиалды бастауыш немесе орта мектебінің қолдау ретінде мемлекеттен көп ақша алатындығын білдіреді. Милуоки бағдарламасының 2013 жылғы зерттеуі ваучерлерді пайдалану оқушының орта мектепті бітіріп, колледжге түсіп, колледжде қалу ықтималдығын арттырғанын көрсетті. 2015 жылы ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы жариялаған құжатта Луизиананың ваучер бағдарламасына қатысуы «оқу үлгерімін едәуір төмендеткені» көрсетілген, дегенмен ол нәтижелер осы бағдарламадағы жеке меншік мектептердің сапасыздығын көрсетуі де мүмкін.

Жақында Флорида штатындағы мектеп ваучерлерінің бәсекелестік әсері жөніндегі талдау бәсекелестіктің күшеюі кәдімгі мектептерде үлгерімді жақсартады деп болжайды.

Америка Құрама Штаттарындағы ең үлкен ваучер бағдарламасы – Индиана штатындағы «Индиана таңдауы» атты стипендиялық бағдарламасы.

### Жақтаушылар

Мектеп ваучерлерін және білім беру жүйесінің салықтық жеңілдіктерін жақтаушылар бұл жүйелердің жеке меншік және мемлекеттік мектептер арасында еркін нарықтық бәсекелестікті қолдайды деп санайды. Оған қоса, ата-аналар мен оқушыларға ваучерлерді пайдалануға болатын мектепті таңдауға мүмкіндік береді. Мектептер оқушыларды қабылдау көрсеткішінің тұрақтығын сақтап тұру үшін өзін үнемі жетілдіруге мәжбүр етеді. Осылайша, жақтаушылар ваучер жүйесі мектептің үлгерімі мен есеп берушілігін арттырады деп есептейді, өйткені ол тұтынушылардың егемендігін қамтамасыз етеді, яғни бюрократиядан айырмашылығы адамдарға қандай өнімді сатып алуға таңдау мүмкіндігін береді.

Бұл аргумент «Мектептер жарысқан кезде: ваучерлердің Флоридадағы мемлекеттік мектеп жетістіктеріне әсері» (Манхэттендегі саясатты зерттеу институты, 2003) атты зерттеулерге сүйенеді, ол бойынша ваучерлі жеке меншік мектептердің жанында орналасқан мемлекеттік мектептердің жеке меншік мектептердің жанында орналаспаған ұқсас мектептерге қарағанда айтарлықтай жақсарулар жасады деген қорытынды жасалды. Мектеп таңдауда әсер ететін факторларды зерттеген Стэнфорд универсетінен Каролин Хоксби мектеп таңдауы үлкен аудандарда мектеп таңдауы аз аудандарға қарағанда арзанырақ тестілеуге қарамастан, оқушылардың жоғары нәтиже көрсеткендері анықталды. Хоксби Милуокидегі ваучерлердің, Аризона мен Мичигандағы ваучерлердің жақын маңдағы мемлекеттік мектептерге әсерін зерттеді. Бәсекелесуге мәжбүр болған мемлекеттік мектептер мұндай бәсекелестікке тап болмайтын мектептермен салыстырғанда тестілеуден жоғары ұпай жинады. Тексерілген ваучер жүйесі бар аудандарының бірінде де скримминг эффектісі болған жоқ. Хоксбидің зерттеуі жеке меншік және мемлекеттік мектептер ваучерлерді қолдану арқылы жақсарғанын анықтады. Сондай-ақ, ұқсас бәсекелестік әлеуметтендірілген және кейіннен нарықтық бәсекелестікке жол ашқан үкіметтің секторларына (UPS, FedEx vs. USPS), яғни өндірістік, энергетика, көлік және сәлемдемелік пошта салаларына көмектесті.

Сол сияқты, мұндай бәсекелестік жоғары білім беру жүйесіне де көмектесті деген тұжырым жасалды, себебі мемлекет қаржыландыратын университеттер АҚШ-тағы G.I. Bill (Әскери қызметкерлер құқықтары туралы Заң) және Пелл гранты сияқты үкіметтің оқу ақысы үшін беретін қаржысы үшін жеке меншік университеттермен тікелей бәсекелеседі. «Білім беру саласындағы таңдау» қоры мектеп ваучерінің жоспары әскери ардагерлерге білім беру жеңілдіктерін қарастыратын GI заңдарымен бірдей қағидатты ұстанады делінген. Ардагер тек оқу шығындары үшін ғана ваучер алады және ол мектепті таңдауға толықтай ерікті болады және ол белгілі бір стандарттарға сәйкес келген жағдайда оны пайдаланады. Пелл гранты, қажеттілікке негізделген көмек ретінде, ваучер сияқты, тек білікті мектептердегі рұқсат етілген мектеп шығындары үшін пайдаланылуы мүмкін, және бұл грант қаражаты студенттің құзыретіндегі шығындарды өтеу үшін қолданылады (алайда, барлық шығындар жабылмайды).

Қолдау білдірушілер жеке меншік мектептер секторының өсуін қолдайды, өйткені олар жеке меншік мектептер мемлекеттік мектептерден гөрі аз шығындармен оқушыға жоғары нәтижеге қол жеткізуге көмектеседі деп санайды. Финикс, Лос-Анджелес, Колумбия округі, Чикаго, Нью-Йорк және Хьюстон қалаларында Катон институтының мемлекеттік және жеке меншік мектептерге бір оқушыға жұмсалатын шығындарды зерттеу нәтижелері, мемлекеттік мектептер медианалық жеке меншік мектептерден 93% -ға көп ақша табатыны анықталды.

Жағдайды жақтаушылар бәсекеге түскен кезде мекемелер жиі тиімді жұмыс істеуге мәжбүр болады және мемлекеттік сектордағы жұмыс орындарындағы кез келген шығындар жеке меншік сектордағы жұмыс орындарына сұраныстың артуымен өтеледі деп мәлімдейді.

Фридрих фон Хайек білім беруді жекешелендіру туралы:

> Профессор Милтон Фридман көрсеткендей (М. Фридман, Білім берудегі үкіметтің рөлі, 1955 ж.), енді ата-аналарына ваучерлер бере отырып, мемлекеттік мектептерді қаржыландырмай-ақ, олар таңдаған мектепте жалпы білімнің шығынын қоғамдық әмияннан өтеу мүмкін болады. Үкімет жеке мектептер үшін балалар саны тым аз (сондықтан білім берудің орташа құны тым жоғары) бірнеше оқшауланған қауымдастықтарда мектептерді тікелей ұсынғаны жөн. Бірақ халықтың көп бөлігіне қатысты, үкімет мектептерді тек базалық түрде қаржымен қамтамасыз етіп, ваучер берле алатын барлық мектептер үшін минималды стандартты қамтамасыз ете алады. Сондықтан білім беруді ұйымдастыруды және басқаруды жеке меншік түрде қалдыру мүмкін болатыны сөзсіз. (Ф. А. Хайек, 1960 жылғы «Бостандық конституциясы» кітабында, 24.3 бөлімі)
> 
> 
> 

Басқа жақтаушылар қатарына Нью-Джерси сенаторы Кори Букер, Оңтүстік Каролинаның бұрынғы губернаторы Марк Санфорд, миллиардер және американдық филантроп Джон Т. Уолтон, Балтимордың бұрынғы мэрі Курт Л. Шмоке, Массачусетстің бұрынғы губернаторы Митт Ромни және Джон МакКейн жатады. 210 Ph.D. Американдық экономикалық қауымдастықтың мүшелерінен алынған сауалнама, экономистердің үштен екісінен астамы ата-аналарға мемлекеттік немесе жеке меншік мектептерде пайдалануға болатын мектеп ваучерлерін беруді қолдайтынын көрсетті. Олар ваучерлерді табысы төмен отбасылар мен балалары нашар мектептерде оқитын отбасылар алу керек деп есептейді.

Ваучерлік жүйенің тағы бір танымал жақтаушысы Apple-дің негізін қалаушы және бас директоры Стив Джобс:

> «Негізгі мәселе – бюрократия. Ең дұрыс шешім – толық ваучерлік жүйеге көшу.
> 
> Менің 17 жасар қызым бар, ол орта мектепке дейін бірнеше жыл жеке меншік мектепке барған. Бұл жеке мектеп – менің өмірімде көрген ең жақсы мектеп. Ол Америкадағы 100 үздік мектептің бірі деп танылды. Оқу ақысы жылына 5500 доллар, бұл көптеген ата-аналар үшін қымбат. Бірақ сол мектеп мұғалімдері мемлекеттік мектептердегі мұғалімдерге қарағанда аз жалақы алады - сондықтан мәселе ақшада емес. Мен сол жылы мемлекеттік қазынашылардан балаларды мектепке жіберу үшін Калифорния орташа есеппен неше төлейтінін сұрадым. Оны 4400 доллар көлемінде деп санаймын. Жылына 5500 доллар таба алатын ата-аналар көп болмаса да, жылына 1000 долларды табатындар көп. Егер біз ата-аналарға жылына 4400 долларға ваучер берсек, мектептер де оқушыларды көбінен қабылдай беретін еді. Адамдар колледжден шығып, «мектепке барайық» дейтін еді.
> 
> 

Тәжірибе жүзінде, АҚШ-тың көптеген бағдарламалары кедей отбасыларға нашар мектепті тастап, бала жақсы білім алатын жерде оқуға мүмкіндік бере отырып таңдау жасайды. Мемлекеттік мектептер әр оқушыға қаржыландырылатындықтан, ақша тек бала қажеттіліктеріне жұмсалады, бірақ салық төлеушілер үшін шығын аз, өйткені ваучер шығыны да аз.

Сонымен қатар, олар орта және мемлекеттік мектептерді салыстырудың қажеті жоқ дейді. Әдетте балалар ваучерлерді нашар мектептерде пайдаланады, сондықтан ата-аналары жақсы мектепті таңдай алуы қажет. Сондай-ақ, мемлекеттік мектепке әсер ету мәселесі балалардың білім алу мәселесінен гөрі маңызды екенін көрсетеді.

Кейбір мектептердегі ваучерлерді жақтаушылар, соның ішінде Сазерленд институты және Ютадағы ваучер жүйесінің көптеген жақтаушылары мұны демографиялық азшылыққа пропорционалды емес түрде түсетін мемлекеттік мектептер жұмысының теріс мәдени әсерін жою құралы деп санайды. Қарашадағы референдум сайлауы қарсаңында Сазерленд қарама-қайшылықты шығарылым жариялаған: Ваучер, ант беру және наразылық. Сазерленд басылымды Юта штатындағы білім беру тарихының маңызды шолуы деп атады, ал сыншылар оны ревизионистік тарих деп атады. Содан кейін Сазерленд мектептің таңдауы туралы ғылыми конференция аясында заң журналында бір мақаланы жариялады.

1996 жылы Милтон және Роуз Фридман негізін қалаған Білім беру мекемесін таңдау (EdChoice) - бұл әмбебап мектеп ваучер мен мектеп таңдаудағы басқа нысандарды алға тарататын коммерциялық емес ұйым. Ваучерлер жүйесін қорғауда, эмпирикалық зерттеулер жүргізілді. Ол бойынша ваучерлер кездейсоқ тағайындалған оқушылар ваучер алуға өтініш берген бірақ кездейсоқ лотереядан ұтылып, оларды ала алмаған оқушыларға қарағанда жоғары академиялық нәтижелерге ие болған. Ваучерлер мемлекеттік мектептердегі оқу нәтижелерін жақсартады, нәсілдік сегрегацияны азайтады, арнайы білім беретін оқушыларға жақсы қызмет көрсетеді және мемлекеттік мектептерден ақша жұмсамайды делінген.

EdChoice сонымен бірге білім беруді қаржыландыру белгілі бір мектеп түріне немесе мекемеге емес, балаларға тиесілі болуы керек деп айтады. Дәлелдеменің мақсаты - адамдар оқушының білімін және мектептің белгілі бір түрін жақсартуға мүмкіндік беруі керек деп айтуға тырысу. Сондай-ақ, егер отбасы мемлекеттік мектепті таңдаса, қаражат сол мектепке кететіндігін баса айтады. Бұл оның білім беру жүйесін бағалайтын халыққа да пайдасы тиеді дегенді білдіреді.

### Қарсыластар

Мектеп ваучерлері мен білім саласындағы салықтық жеңілдік берудің негізгі сыны - бұл мемлекеттік білім беру жүйесін жеке меншік білім беру жүйесімен бәсекелестікке салу, бұл мемлекеттік мектептің қаржыландыруының азаюы және жекеменшік мектептерге қайта бөлісу қаупін туғызады. Қарсыластар жеке меншік мектептер тиімді деп санайды.

Мемлекеттік мектеп мұғалімдері мен мұғалімдердің кәсіподақтары мектеп ваучерлеріне қарсы күресті. Америка Құрама Штаттарында мектеп мұғалімдерінің қоғамдық бірлестігі, ең алдымен, Ұлттық білім беру қауымдастығы (АҚШ-тағы ең үлкен кәсіподақ) мектеп ваучерлері білім стандарттарын бұзады және қаржыландыруды азайтады және ата-аналарға мектеп таңдау құқығы мен оқу ақысын төлеу үшін ақша береді, ал олардың баласын діни немесе басқа мектепке беруі конституциялық емес болып табылады. Соңғы мәселе Жоғарғы Сотта Зелманға қарсы Симмонс-Харрис ісінде шешілді, ол Огайоның ваучерлік жоспарын 5-4 шешім бойынша қолдады. Керісінше, 2013 жылы Луизиана Жоғарғы Соты жеке меншік мектептерге ваучерлер есебінен мемлекеттік мектеп қаражатын пайдалануға тыйым салған. Луизиана Жоғарғы Соты ваучерлерді конституциялық емес деп жариялаған жоқ, тек Луизиана конституциясына сәйкес мемлекеттік мектептер үшін бөлінген ақшаны Луизиана штатында ваучер бағдарламасын қаржыландыруға жұмсады. Ұлттық білім беру қауымдастығы ваучерлерді иемдену «лотереядағы мүмкіндік» сияқты екенін айтты. Барлық студенттер мен олардың отбасылары ең жақсы мектептерді таңдағысы келетіндіктен, бұл мектептер тез арада студенттерге максималды сыйымдылыққа жетеді. Ваучерлерді ала алмағандар басқа бәсекеге қабілетті мектептерді іздеп, қайтадан бәсекеге түсуі керек немесе іздеуден бас тартып, тағайындалған жергілікті мектептерге оралуға мәжбүр. Джонатан Козол, танымал мемлекеттік реформа ойшылы және бұрынғы мемлекеттік мектептің мұғалімі ваучерлерді «менің ересек өмірімдегі білім беру дискурсына кірген жаман, ең қауіпті идея» деп атады.

Ұлттық білім ассоциациясы жалпы мектептердің сапасын жоғарылатуда ваучер жүйесі үшін жалпы мектеп қорын азайтудың орнына мемлекеттік мектептерге көп ақша берілуі керек деп есептейді. Олардың дәлелдері бойынша мемлекеттік білім беруге кететін ақшаның көбеюі мемлекеттік мектептердегі қаражаттың ұлғаюына, демек, білім беруді жақсартуға мүмкіндік беретінін айтады. Мектеп ваучерлеріне қатысты бұл дәлел ұйымның білім беруді қалай бағалайтынын көрсетеді. Мысалы, 2017 жылдың мамыр айында Дональд Трамптың 2018 жылға арналған бюджеттік ұсынысына қатысты берген сұхбатында ұйым президенті Лили Эскелсен Гарсия былай деп мәлімдеді:

«Біз мектептердің сапасын көтеруге, қызығушылығымызды арттыратын және оқуға деген сүйіспеншілікті тудыратын нәрсеге инвестициялауымыз керек. Бұл әр оқушы лайық және әр ата-ана өз баласы үшін не қалайтын нәрсе. Ол ата-аналарының табысына, үйде қандай тілде сөйлейтініне, және, әрине, қай жерде тұратынына байланысты болмауы керек.». - Ұлттық білім ассоциациясының президенті Лили Эскельсен Гарсия.

Сонымен қатар, мектеп ваучерлерінің қарсыластарының келтірген дәлелдерін растайтын бірнеше зерттеулер бар. Тулейн университетінің білім беру саласындағы зерттеу альянсы жүргізген зерттеулер ваучер бағдарламалары мен оқушылардың тест нәтижелері арасындағы қатынасты бақылауға негізделген. Олар Луизианадағы ваучер бағдарламасындағы оқушылардың бастапқы тестілеуден төмен баллдар алғанын анықтады, бірақ үш жылдан кейін олардың баллдары мемлекеттік мектептерде қалған оқушылармен салыстырғанда 2012 жылдан бастап 2015 жылдар арасында стандартталған тестілеу балдарына сәйкес келді.

Адамдар ваучерлердің пайдасы туралы білмеуі мүмкін. 2012 жылдың сәуірінде Луизиана штатында балалары нашар мектептерге баратын табысы аз отбасыларға ваучер алуға мүмкіндік беретін заң қабылданды. «С», «D» немесе «F» дәрежесін алған мектепке барған, отбасының табысы төмен (үш жанұя үшін 44 000 долларға дейін) оқушы басқа мектепке бару үшін ваучер алуға өтініш бере алады. Of the estimated 380 000 Оқушыларды қабылдау кезінде (2012/13) оқу жылындағы шамамен 380 000 оқушының тек 5000 оқушысы ваучерлер туралы біліп, өтініш беріп қабылданған.

2006 жылы Америка Құрама Штаттарының Білім беру департаменті оқу мен математика пәндері бойынша оқушылардың орташа баллдары оқушы мен мектептің сипаттамаларына қарай мемлекеттік мектептер мен жеке меншік мектептер арасында өте ұқсас деген қорытынды шығарды. Жеке меншік мектептер жалпы білім беретін мектептерден гөрі жақсы нәтижелер көрсетті деп есептеледі. Нәтижелер нәсіл, жыныс, ақысыз білім алу немесе білім алу жеңілдіктерге байланысты түзетілмесе. Басқа зерттеу маселелері бұл ваучерлік жүйе нәтижесінің үлкен жетістіктеріне байланысты деген болжамдарға негізделеді.

Мектептерге арналған бюджеттің шектеулі болуын ескере отырсақ, ваучер жүйесі мемлекеттік мектептерді әлсіретеді, ал жеке тұлғаларға жеке меншік мектептерде оқуға жеткілікті ақша бермейді. Аризонаның ваучерлік бағдарламасы бойынша берілген ақшаның 76% -ы жеке меншік мектептердегі балаларға жұмсалды.

Кейбір дереккөздер пікірінше, мемлекеттік мектептердің бір оқушыға жоғары шығындары мінез-құлық, физикалық және эмоционалды проблемалары бар оқушылардың көп болуына байланысты. Өйткені Америка Құрама Штаттарында мемлекеттік мектептері заң бойынша оқушыны нәсіліне, жынысына, дініне, мүгедектігіне, ақпаратты қабылдау қабілеттілігіне және т.б. қарамастан қабылдауы керек деп мәлімдейді, ал оның қасында жеке меншік мектептер онша міндетті емес. Олардың пікірінше, мемлекеттік және жеке меншік мектептер арасындағы кейбір қаржылай айырмашылықтардың бәрі «скиммингтен» туындайды, мұнда жеке меншік мектептер оқушыларды экономикалық жағдайына, дініне, білімге қабілеттілік деңгейіне, этникалық құрамына қарай немесе таңдаулы топқа жататын оқушыларды таңдайды. Нәтижесінде, ваучер жүйесі жеке меншік мектептердің қабылдамаған, таңдаулы топтарға жатпайтын оқушылардың мемлекеттік мектептерде шоғырлануына әкелді немесе әкеледі деген пікір айтылды. Алайда, 2011 жылдың басында Америка Құрама Штаттарындағы ваучерлік бағдарламалардың онның төртеуі табысы төмен отбасыларға, екеуі нашар мектепте оқитын оқушыларға және алтауы ерекше қажеттіліктері бар оқушыларға бағытталған. (Луизиана барлық үш топқа бағытталған бір бағдарлама жүргізді).

Ваучерлік бағдарламалар көбінесе мекемелердің маргиналды қоғамдастықтарды кемсітуіне жол бермейтін қажетті кепілдіктерсіз жүзеге асырылады деген пікір бар. Америка Құрама Штаттарында, 2016 жылғы жағдай бойынша, қазіргі уақытта ваучерлік бағдарламалардың маргиналды қоғамдастықтарды кемсітпеу үшін талап етілетін ешқандай мемлекеттік заңдар жоқ. Бұдан басқа, кейбір ваучерлік бағдарламалар маргиналды қауымдастықтарға бағытталған болуы мүмкін, бірақ бұл әрқашан бола бермейді. Маргиналданған түрлі қоғамдастықтарға кедейліктен босауға мүмкіндік беруі мектеп ваучерлерінің артықшылығының дәлелі болып табылады. Алайда, тарихи деректер бойынша, американдықтарды әрі қарай оқшаулау үшін ваучерлік бағдарламалар қолданылған. Бұдан басқа, кейбір мәліметтер бойынша «Нью-Йорк қаласындағы мектепті таңдау» атты стипендиялық бағдарламасы сияқты ваучерлік бағдарламалардың оқушылардың үлгерімін арттыруға қатысты маңызды емес екенін көрсетті.

Мектептік ваучер жүйесіне қарсы тағы бір дәлел - бұл салық төлеушілер алдында есептің болмауы. Көптеген штаттарда қауымдастықтың білім беру кеңесі мүшелерін сайлаушылар сайлайды. Сол сияқты мектеп бюджеті де референдумға тап болады. Білім кеңесінің отырыстары алдын-ала жариялануы керек, ал қоғам мүшелеріне өз мәселелерін тікелей басқарма мүшелеріне айтуға рұқсат етіледі. Керісінше, жеке меншік және діни мектептерде ваучерлерді қолдануға болатынына қарамастан, салық төлеушілер бюджет мәселелері бойынша дауыс бере алмайды, басқарма мүшелерін сайламайды немесе тіпті басқарма отырыстарына қатыса алмайды. Кевин Вельнер салық төлеудің жеңілдіктер жүйесі арқылы қаржыландырылатын ваучерлердің - ол «новучерлер» деп атайтын саясаты - есеп берушілікке қосымша проблема туғызатынын айтады. Төлемнің жаңа жүйелерінде мемлекетке қарызы бар салық төлеуші бұл ақшаны жеке меншік, коммерциялық емес ұйымға береді. Содан кейін бұл ұйым қайырмалдықтарды жинап, ата-аналарға жеке меншік мектепте оқуға ваучер береді. Содан кейін мемлекет донордың ұйымға берген салықтарының бір бөлігін немесе барлығын кешіреді (салық несиесі арқылы). Әдеттегі салықтық несие жүйелері барлық жеке меншік мектеп оқушыларына бірдей қарау үшін құрылғанда, жаңа ваучер жүйелері жеке салық төлеушілерге (мемлекетке қарызы барлар) қай жеке меншік мектептерге пайда әкелетінін шешуге мүмкіндік береді.

Есептіліктің жоқтығының мысалы Луизианадағы ваучерлік жағдай болып табылады. 2012 жылы Луизиана штатының білім беру жүйесінің мемлекеттік әкімшісі Джон Уайт ваучер алу үшін жеке меншік мектептерді таңдап, мектептер мақұлдау хаттарын алғаннан кейін критерийлерді (сайтқа кіруді қосқанда) ойластыруға тырысты. Бір назар аудара кететін мектеп, Луизиана штатындағы Рустон қаласындағы «Жаңа тірі сөз» 300-ден асатын оқушылар санын оқытуға мүмкіндігі болмағанына қарамастан мемлекеттік білім басқармасы оны бекітті. 2013 жылы ваучерлік тексеруден кейін «Жаңа тірі сөз» мектебіның шығыны мемлекетке 395 000 доллардан асып түсті. Уайт бұл оқиғаны «жалғыз маңызды мәселе» деп атады. Алайда, ваучерлік мектептердің көпшілігі мемлекеттік ваучерлік қаржыға арналған жеке шоты болмағаны үшін толық тексеруден өтпеді.

Салыстырмалы білім жөніндегі сарапшы Сюзанна Виборгтың айтуынша, 1992 жылы Швецияның ваучерлік жүйесі «әлеуметтік, этникалық бөлінуді, әсіресе, қолайсыз аудандардағы мектептерге қатысты күшейте түсті».

Салық жеңілдігі бар стипендиясының көп бөлігі нашар мектептерден қашуға тырысқан табысы төмен отбасынан шыққан оқушыларға емес, қазіргі жеке меншік мектеп оқушыларына немесе шәкіртақы қорына қомақты қайырымдылық жасаған отбасыларға беріледі, яғни ол жеке меншік, көбіне діни негіздегі жеке меншік мектептерді қолдау үшін салықтар есебінен мемлекеттік қаржыны пайдаланатын механизм болып табылады.

### Құқықтық мәселелер

Америка Құрама Штатында мектеп ваучерлер мәселесі 2000-жылдардың басында айтарлықтай көлемде сот қарауына ие болды.

Кливленд қаласында 1995 жылы басталған және Огайо штатының уәкілеттік берген бағдарламасы шіркеу мен мемлекеттің бөлінуінің федералды конституциялық принципін және Огайо конституциясындағы діни бостандықтың кепілдігін бұзды деген айыппен сотта қаралды. Бұл шағымдарды Огайо Жоғарғы Соты қабылдамады, бірақ федералды шағымдарды жергілікті федералды округ соты және Алтыншы апелляциялық округ соты қолдады. Шешімдерде ваучерлерді қолданатын барлық отбасылардың Кливленд аймағындағы католик мектептеріне барғаны туралы ақпарат ескертілген.

Оның күші кейін 2002 жылы АҚШ Жоғарғы сотында Зелманның Симмонс-Харриске қарсы маңызды ісінде жойылды, онда дара сот 5–4 шешіммен Огайо мектебінің ваучер жоспарын конституциялық деп тапты және соған ұқсас конституциялық тосқауылдарды болашақ ваучер жоспарлары үшін көптеген консервативті соттармен алып тастады, олардың қатарына Энтони Кеннеди, Сандра Дэй О'Коннор, Уильям Ренхвист, Антонин Скалия, Кларенс Томас сияқты консервативті соттар бар.

Бас судья Уильям Ренхвист көпшілік үшін былай деп жазған: «Діни миссияны кездейсоқ ілгерілету немесе діни хабарламаны мақұлдау үкіметке емес, жеке көмек алушыларға қатысты, себебі үкіметтің рөлі жәрдемақы төлеумен аяқталады». Жоғарғы Сот Огайо бағдарламасының құрылу ережесін бұзбады деп шешті, өйткені ол осы жағдайда сот әзірлеген бес бөлімнен тұратын «Жеке тұлғаның таңдау тесті» деп аталатын сынақтан өтті.

Бұған қарсы пікір айтушылар қатарына Стивенс соты жатады, ол былай деп жазған: «... мемлекеттік мектеп жүйесіндегі білімнен гөрі парохиалды білім беруді таңдаудың ерікті сипаты, меніңше, конституция бойынша рұқсат етілген үкіметтің діни насихат үшін ақы төлеуі керек пе деген сұраққа мүлдем байланысты емес сияқты» және Сот Саутер жатады, ол сот Эверсонды Білім кеңесіне қарсы қалай ұстай алады және бұл істі олар қайшылықты деп санай отырып, бұл істі қалай шешеді деген сұрақтар қояды. Ол сонымен бірге діни білім мен зайырлы білімнің бөлінуі мүмкін емес деп және мұның өзі құрылтай туралы ережені бұзады деп есептейді.

2006 жылы Флорида штатының Жоғарғы соты мектеп ваучерлер жүйесін енгізетін Флориданың стипендиялық бағдарламасы (ФСБ) деген заңның күшін жойды. Сот ФСБ-ның Флорида конституциясының IX бабының 1 (а) бөлімін бұзды деп шешті: «Заң бойынша тегін мемлекеттік мектептер үшін біркелкі, тиімді, қауіпсіз, және сапалы жүйені қамтамасыз ету керек.» Бұл шешімге Кларк Нейли, Пенсакола отбасыларының әділет институтының аға адвокаты және кеңесші-заңгері қарсы келіп, Флоридадағы стипендия бағдарламасын «білім беру саясатын жасау» ретінде қолданады.

### Саяси қолдау

Америка Құрама Штатындағы мектеп ваучерлер жүйесін саяси қолдау бірмәнді емес. Сол/оң спектрде консерваторлар ваучерлерді көбірек қолдайды. Кейбір штаттық заң шығарушы органдар ваучер туралы заңдар қабылдады. Нью-Мексикада, сол кездегі республикандық Гари Джонсон губернатор ретіндегі екінші мерзіміндегі сайлау барысында басты мәселе ретінде мектеп ваучерлер мәселесін көтерді. 2006 жылдан бастап федералды үкімет Катрина дауылынан зардап шеккен аймақтан эвакуациялаушылар үшін ең үлкен ваучер бағдарламасын іске асырады. Федералды үкімет Вашингтон, Колумбия округының 7500 тұрғынына Колумбия округіндегі стипендиялық бағдарламасы бойынша ваучерлік бағдарлама ұсынды. 2009 ж. наурыз айының басында конгресстік демократтар 2009/10 оқу жылының соңында $ 410 млрд. құрайтын Омнибустың бөлінуі туралы 2009 жылғы заңға сәйкес бағдарламаны жабуға және балаларды ваучерлік қаржыландыратын мектеп орындарынан шығаруға ұмтылды. Бұл мәселе 7 наурызда Палатадан өтіп, Сенатта қарастырылды. Обама әкімшілігі бағдарламамен өткен балалардың мектепті аяқтап, жаңа талапкерлерге бағдарламаны жабуға рұқсат бергенін мәлімдеді. Алайда оның бұл мәселе бойынша қабылдаған шешімі Президент ретінде заң жобасына қол қоюына кедергі келтіретіндей күшті болып көрінбейді.

Жалпы халықтың ваучерлерді қолдайтын-қолдамайтындығы дау туғызып отыр. Адамдар мектеп ваучерлерің бдерілуінен гөрі, мектеп сапасының жақсаруын жақтайтын көрінеді, дегенмен, сауалнамаға қатысқандардың 40%-ы пікір қалыптастыру үшін ақпараттың жеткіліксіз екендігін немесе мектеп ваучерлер жүйесін түсінбейтіндерін мойындайды.

2000 жылғы қарашада Тим Драпер ұсынған ваучерлік жүйе Калифорния сайлау бюллетеніне номер 38-ші ұсыныс ретінде жазылды. Бұл мектеп ваучерлерінің ұсыныстары арасында ерекше болды, бұл ваучерлерді қабылдайтын мектептерден аккредиттеуді де, ваучерлерді алуға өтініш беретін отбасылардың қажеттілігін дәлелдеуді қажет етпеді; мектептер ваучерлерді толық төлем ретінде қабылдауы туралы талаптар да, жеке мектептерде оқудың нақты құнын төмендетуге кепілдік беретін басқа ережелер де жоқ. Нәтиже 70,6-дан 29,4-ке дейінгі қорытынды пайызбен жеңілді.

2007 жылы Юта штатында 3000 доллар көлемінде субсидия бөлетін әмбебап мектептерге арналған ваучер жүйесі қабылданды, бірақ сайлаушылардың 62%-ы бұның референдумда күшіне енгенге дейін күшін жойды. 2011 жылғы 27 сәуірде Индиана штаты АҚШ-тағы ең үлкен ваучер бағдарламасын енгізді, ол бойынша отбасылық кірісі 4100 доллардан төмен отбасынан шыққан оқушыларға 4500 долларға дейін қаржы бөлінеді, алайда оның табысы жоғары отбасылары үшін аса пайдасы жоқ. Ваучерлер мемлекеттік мектептер жүйесінен тыс білім алудың әртүрлі нұсқаларын қаржыландыруға пайдаланылуы мүмкін. 2013 жылдың наурызында Индиана Жоғарғы Соты бұл бағдарлама штат конституциясын бұзбайды деп тапты.

### Трамптың 2018 қаржы жылына арналған 2018 жылғы бюджеті

Президент Дональд Трамп 2018 жылға арналған бюджетті ұсынды, оған ваучерлік бастамалар үшін бөлінетін 250 миллион доллар кіреді, бұл оқушылардың жеке меншік мектептерге баруы үшін ақы төлейтін мемлекет қаржыландыратын бағдарламалар болып табылады. 2018 жылдың бюджеті «Мектеп таңдауын кеңейту, балалардың көп білім алуына тең мүмкіндіктерін қамтамасыз ету, Ұлттың ең әлсіз оқушыларына берік қолдау көрсету, орта білімнен кейінгі білім беруді қаржыландыруды жеңілдету, білім беру инновациялары төңірегінде дәлелдер қалыптастыруды жалғастыру және білім берудегі шектеулі Федералды рөлге сәйкес Департамент бағдарламаларын жою немесе қысқарту» мақсаттарын көздеді. Бюджет тиімсіз басқа бағдарламаларды қайталайтын 30-дан астам бағдарламаны азайтты; және тиісті түрде мемлекеттік, жергілікті немесе жеке меншік қорлардан қолдау тапты. Тағы бір миллиард доллар мектепті таңдауға негізделген саясатты қабылдауға ынталандыруға бөлінеді.

Бетси Де Вос, АҚШ білім хатшысы
Бетси Де Вос, Дональд ТрампТрамптың білім хатшысы, сонымен қатар ваучерлік бағдарламалардың жақтаушысы болып табылады және олар оқушыларды жақсы нәтижелерге әкеледі деп сендірді. Трамп та, Де Вос та білім департаментінің бюджетін шамамен 3,6 миллиард долларға қысқартуды және жеке меншік мектептерге берілетін ваучерлерге және басқа мектеп таңдау жоспарларына 1 миллиард доллардан астам қаражат жұмсауды ұсынғысы келеді.

Де Вос бюджеттің мақсаты мен маңыздылығына қатысты мәлімдеме жасады. Де Вос келесіні талап етеді:

> «Бұл бюджет Американың оқушыларына бұрынғы кезден бастап инвестиция жасайды. Президент Трамп Департаментке шешім қабылдау өкілеттіктерін қайтартуға тырысты және ата-аналардан балаларының білімін бақылауды күшейтуін талап етті. Департамент бөлетін қаржыны оқушыларды қолдау мақсатында оларға аудару арқылы біз жаңа шығармашылық пен тапқырлық дәуірін бастай аламыз және американдық ұлылыққа жаңа негіз қалай аламыз.» – деді Бетси Де Вос, АҚШ білім хатшысы.
> 
> 

### Эволюцияның орнына креационизмді оқыту

Ваучерлік бағдарламалардағы кейбір жеке діни мектептер эволюция теориясының орнына креационизмді, сондай-ақ ғылыммен қатар немесе ғылымның орнына діни теологияны оқытады. АҚШ-та 300-ден астам мектептер білім беру орталықтары ретінде бекітілген және салық төлеушілердің ақшасын алып отыр. Танымал пікірге қайшы, мемлекет қаржыландыратын діни білім беру жүйесінің қатаң анықтамасы Зелманның Симмонс-Харриске қарсы ісінде (2002 ж.) конституциялық болып саналды. Алайда, қазіргі уақытта 35 мемлекет түрлі Блейн түзетулерін қабылдады, ол бойынша діни білім беру жүйесін мемлекет тарапынан қаржыландыруға тыйым салынады немесе оны шектейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  If appointed, Betsy DeVos' views likely to affect public, private schools | LaGrange Daily News.
2. ↑  Epple, Dennis; Romano, Richard E.; Urquiola, Miguel (2017). "School Vouchers: A Survey of the Economics Literature". *Journal of Economic Literature* **55** (2): 441–492. doi:10.1257/jel.20150679.
3. ↑  Whaples, Robert (2006). *Do Economists Agree on Anything? Yes!*. **3**. The Economists' Voice. pp. 1–6. doi:10.2202/1553-3832.1156.. Retrieved January 6, 2016.
4. ↑  Molnar, Alex. Vouchers, Class Size Reduction, and Student Achievement: Considering the Evidence. Bloomington: Phi Beta Kappa Educational Foundation, 2000.
5. ↑  Vermont - Town Tuitioning Program (en-US).
6. ↑  Maine - Town Tuitioning Program (en-US).
7. 1 2  Friedman Foundation - Vermont: Town Tuitioning Program.
8. 1 2  Friedman Foundation - Maine: Town Tuitioning Program.
9. ↑  *Legislatures, National Conference of State* School Choice: Vouchers (en-US).
10. ↑  Jozef M. M. Ritzen, Jan van Dommelen and Frans J. De Vijlder (June 1997). "School finance and school choice in the Netherlands". *Economics of Education Review* **16** (3): 329–335. doi:10.1016/S0272-7757(96)00078-7.
11. ↑  *Friedman Milton* "The Role of Government in Education," as printed in the book Economics and the Public Interest —  Rutgers University Press, 1955. — P. 123–144.
12. ↑  Үлгі:Cite AV media
13. ↑  *Friedman Milton* Free to Choose: A Personal Statement — 1990. —  Harcourt Brace & Company, 1980. — ISBN 978-0156334600.
14. ↑  Үлгі:Cite AV media
15. ↑  *Vergakis, Brock* Deseret Morning News - Do vouchers equal segregation?.  Deseretnews.com (June 4, 2007). Тексерілді, 11 тамыз 2011.
16. ↑  US Charter Schools Home.  Uscharterschools.org. Тексерілді, 11 тамыз 2011.
17. ↑  What is a Charter School?.  Public School Review (December 4, 2007). Тексерілді, 11 тамыз 2011.
18. ↑  Knopp, Sarah (2008). "Charter schools and the attack on public education". *International Socialist Review* (62).. Retrieved January 28, 2011.
19. ↑  Kevin G. Welner, *NeoVouchers: The Emergence of Tuition Tax Credits for Private Schooling* Rowman & Littlefield (September 29, 2008), hardcover, 194 pages, Үлгі:ISBN Үлгі:ISBN; trade paperback, Rowman & Littlefield (September 29, 2008), Үлгі:ISBN Үлгі:ISBN
20. 1 2  *Stephanie Saul*. Public Money Finds Back Door to Private Schools (May 21, 2012). Тексерілді 22 мамырдың 2012.
21. ↑  What is an Education Savings Account? - EdChoice (en-US).
22. ↑  Freire-Seren, Maria Jesus (2001). "Human Capital Accumulation and Economic Growth". *Investigaciones Economicas* **25** (3): 585–602.
23. ↑  McMahon, Walter. "Externalities in Education." *Bureau of Economic and Business Research* Working Paper, no. 877 (1982):1-7.
24. 1 2 3  Gruber, Jonathan.*Public Finance and Public Policy, 5th edition*. London: Worth Publishers, 2015.
25. 1 2  *Leuken, Martin* How to Accurately Calculate the Fiscal Impact of School Voucher Programs.  EdChoice (September 27, 2016).
26. 1 2 3  Angrist, Joshua et al. (2002). "Vouchers for Private Schooling in Colombia: Evidence from a Randomized Natural Experiment". *American Economic Review* **92** (5): 1535–1558. doi:10.1257/000282802762024629.
27. ↑  Chingos, Matthew and Paul Peterson. "The Effects of School Vouchers on College Enrollment: Experimental Evidence from New York City." Brookings Institution, Brown Center on Education Policy, August 2012, .
28. ↑  McEwan, Patrick J (2004). "The Potential Impact of Vouchers". *Peabody Journal of Education* **79** (3): 57–80. doi:10.1207/s15327930pje7903\_4.
29. ↑  Greene, Jay and Marcus Winters. "When School's Compete: The Effects of Vouchers on Florida Public School Achievement." Manhattan Institute for Policy Research, no 2 (2003), 1-16.
30. ↑  Hoxby, Caroline. "Rising Tide." Education Next 1, no. 4 (2001)
31. ↑  "Voucher Research Brief." Public Policy Forum 102, no. 1(2014): 1-10.
32. ↑  Brunner, Eric J. et al. (2010). "Universal Vouchers and Racial and Ethnic Segregation". *Review of Economics and Statistics* **92** (4): 912–927. doi:10.1162/REST\_a\_00037.
33. ↑  Nechyba, Thomas (2003). "School Finance, spatial income segregation, and the nature of communities". *Journal of Urban Economics* **54** (1): 61–88. doi:10.1016/S0094-1190(03)00041-X.
34. 1 2  *Committee, United States Joint Economic* The Fiscal Effect of Private-School Vouchers - Analysis - United States Joint Economic Committee  (ағыл.).
35. ↑  Abdulkadiroğlu, Atila; Pathak, Parag A.; Walters, Christopher R. (2018). "Free to Choose: Can School Choice Reduce Student Achievement?". *American Economic Journal: Applied Economics* **10** (1): 175–206. doi:10.1257/app.20160634.
36. 1 2 3  Angrist, Joshua; Bettinger, Eric; Kremer, Michael (2006). "Long-Term Consequences of Secondary School Vouchers: Evidence from Administrative Records in Colombia". *American Economic Review* **96** (3): 847–862. doi:10.1257/aer.96.3.847.
37. 1 2  Hsieh, Chang-Tai; Urquiola, Miguel (2006). "The effects of generalized school choice on achievement and stratification: Evidence from Chile's voucher program". *Journal of Public Economics* **90** (8–9): 1477–1503. doi:10.1016/j.jpubeco.2005.11.002.
38. 1 2 3 4  Murnane, Richard J.; Waldman, Marcus R.; Willett, John B.; Bos, Maria Soledad; Vegas, Emiliana (June 2017). "The Consequences of Educational Voucher Reform in Chile". *NBER Working Paper No. 23550*. doi:10.3386/w23550.
39. ↑  Irish Government Department of Education website.  Education.ie. Тексерілді, 11 тамыз 2011.
40. ↑  Microsoft Word - Irish report 02\_04\_07.doc. Тексерілді, 11 тамыз 2011.
41. ↑  Blomqvist, Paula (April 2004). "The Choice Revolution: Privatization of Swedish Welfare Services in the 1990s". *Social Policy & Administration* **38** (2): 139–155. doi:10.1111/j.1467-9515.2004.00382.x.
42. ↑  Making money from schools: The Swedish model (June 12, 2008).
43. ↑  "Made in Sweden: the new Tory education revolution". *The Spectator*. 2008. Archived from the original on June 27, 2009. .
44. ↑  *Baker, Mike*. Swedish parents enjoy school choice, London: *BBC* (October 5, 2004). Тексерілді 23 мамырдың 2010.
45. ↑  Embracing private schools: Sweden lets companies use taxes for cost-efficient alternatives.
46. ↑  *Munkhammar, Johnny*. How choice has transformed education in Sweden (May 25, 2007). Тексерілді 23 мамырдың 2010.
47. ↑  *Lance T. Izumi*. Sweden's Choice: Why the Obama Administration Should Look to Europe for a School Voucher Program that Works, *The New York Times* (March 15, 2009). Тексерілді 23 мамырдың 2010.
48. 1 2  Pacific Research Institute.[*dead link*]
49. ↑  Not As Good As You Think: Myth of the Middle Class Schools.  PRI.
50. ↑  Sandström, F. Mikael; Bergström, Fredrik (February 2005). "School vouchers in practice: competition will not hurt you". *Journal of Public Economics* **89** (2–3): 351–380. doi:10.1016/j.jpubeco.2004.03.004.
51. ↑  *Shepherd, Jessica*. Swedish-style 'free schools won't improve standards', *The Guardian* (February 9, 2010). Тексерілді 23 мамырдың 2010.
52. ↑  Böhlmark, Anders; Lindahl, Mikael (2015). "Independent Schools and Long-run Educational Outcomes: Evidence from Sweden's Large-scale Voucher Reform" (in en). *Economica* **82** (327): 508–551. doi:10.1111/ecca.12130. ISSN 1468-0335. .
53. 1 2  *Legislatures, National Conference of State* Interactive Guide to School Choice Laws (en-US).
54. ↑  Special report: Taxpayers fund creationism in the classroom (24 наурыз 2014). Тексерілді 24 ақпанның 2015.
55. ↑  Carlson, D. D.; Cowen, O. J. (2015). "School Vouchers and Student Neighborhoods: Evidence from the Milwaukee Parental Choice Program". *Education Policy Analysis Archives* **23** (60/61): 1–24. doi:10.14507/epaa.v23.1930.
56. ↑  Vouchers to Pass $100 Million Mark, Milwaukee Journal Sentinel, November 21, 2006. Тексерілді, 21 қараша 2006.
57. 1 2  Vouchers, *Education Week* (August 11, 2011).
58. ↑  Figlio, David; Hart, Cassandra M. D. (2014). "Competitive Effects of Means-Tested School Vouchers". *American Economic Journal: Applied Economics* **6** (1): 133–56. doi:10.1257/app.6.1.133. .
59. ↑
60. ↑
61. ↑
62. ↑  Education Working Paper 2 | When Schools Compete: The Effects of Vouchers on Florida Public School Achievement.  Manhattan-institute.org (March 14, 2001). Тексерілді, 11 тамыз 2011.
63. 1 2  chap06.choice. Тексерілді, 11 тамыз 2011.
64. ↑  ,  Мұрағатталған 22 қазанның 2008 жылы.
65. ↑
66. ↑  Federal Pell Grants are usually awarded only to undergraduate students.. Тексерілді, 10 наурыз 2017.
67. ↑  Wondering how the amount of your federal student aid is determined?. Тексерілді, 10 наурыз 2017.
68. ↑  *Schaeffer, Adam* They Spend WHAT? (The Real Cost of Public Schools).  Cato Institute (2010).
69. ↑
70. ↑   Мұрағатталған 29 қыркүйектің 2007 жылы.
71. ↑  Godspeed John Walton.  Blackfive. Тексерілді, 11 тамыз 2011.
72. ↑  Civic Bulletin 20 | Why School Vouchers Can Help Inner-City Children, by The Honorable Kurt L. Schmoke.  Manhattan-institute.org (August 20, 1999). Тексерілді, 11 тамыз 2011.
73. ↑  Candidate - Mitt Romney.  Our Campaigns. Тексерілді, 11 тамыз 2011.
74. ↑   Мұрағатталған 1 қарашаның 2007 жылы.
75. ↑  Whaples, Robert (2006). *Do Economists Agree on Anything? Yes!*. **3**. The Economists' Voice. pp. 1–6. doi:10.2202/1553-3832.1156.. Retrieved January 6, 2016.
76. ↑  *Wolf, Gary* Steve Jobs: The Next Insanely Great Thing (The Wired Interview). *Wired* (February 1996). Тексерілді, 8 ақпан 2014.
77. ↑
78. ↑  Christine Cook, Sutherland Institute, "It is time for Utah to offer true educational choice," *Davis County Clipper*, April 20, 2017, A5.  Мұрағатталған 6 ақпанның 2020 жылы.
79. ↑  Sutherland Institute | Vouchers Vows & Vexations. Тексерілді, 11 тамыз 2011.
80. ↑  Deseret Morning News | Voucher foe in 'lion's den'?.  Deseretnews.com (September 18, 2007). Тексерілді, 11 тамыз 2011.
81. ↑  The Sutherland Institute Мұрағатталған 17 желтоқсанның 2007 жылы.
82. ↑  Removing Classrooms from the Battlefield: Liberty, Paternalism, and the Redemptive Promise of Educational Choice, 2008 BYU Law Review 377. Басты дереккөзінен мұрағатталған 25 наурыз 2009. Тексерілді, 11 тамыз 2011.
83. ↑  Law School Conference on School Choice Мұрағатталған 19 шілденің 2011 жылы.
84. ↑  Forster, Greg. (2007) Monopoly Versus Markets.  Friedmanfoundation.org. Тексерілді, 11 тамыз 2011.
85. 1 2  Arguments For and Against School Choice in 2017 (en-US), *EdChoice* (27 шілде 2017).
86. ↑  *Bender, Michael C.*. Local News: West Palm Beach, Palm Beach County, Martin & St. Lucie Counties (June 13, 2008). Тексерілді 11 тамыздың 2011.
87. ↑  Getting an Education - The Voucher Controversy - School, Public, Schools, Charter, Private, and Vouchers.  Libraryindex.com. Тексерілді, 11 тамыз 2011.
88. ↑  Vouchers.  NEA (October 30, 2008). Тексерілді, 11 тамыз 2011.
89. ↑  List of NEA beliefs and legal fights against vouchers.  Nea.org (November 13, 2008). Тексерілді, 11 тамыз 2011.
90. ↑  Louisiana Supreme Court rules school voucher funding unconstitutional, *Washington Post* (May 7, 2013).
91. ↑  *Pons, Michael* School Vouchers: The Emerging Track Record.  National Education Association. Тексерілді, 20 қараша 2012.
92. ↑  Lisa Kaiser, "An Interview with Educator and Activist Jonathan Kozol Мұрағатталған 9 ақпанның 2010 жылы.", March 4, 2009, Express Milwaukee.com
93. 1 2  The Case Against Vouchers  (ағыл.), *NEA*.
94. ↑  NEA President: Trump-DeVos budget is a wrecking ball aimed at public schools  (ағыл.), *NEA*.
95. ↑  Here's Why Researchers Say Betsy DeVos' Proposed School Voucher Program Won't Work  (ағыл.).
96. ↑  See Tidmore, C. (2012, April 10). Voucher bill passes
97. ↑  *Mooney, K.*. Louisiana legislature prepares to debate expansion of voucher program, *The Pelican Post* (March 12, 2012).
98. ↑  Louisiana State Department of Education website for its Louisiana Scholarship program.
99. ↑  Comparing Private Schools and Public Schools Using Hierarchical Linear Modeling.  Nces.ed.gov (July 14, 2006). Тексерілді, 11 тамыз 2011.
100. ↑  School Vouchers and Student Achievement: Recent Evidence, Remaining Questions (August 2008).
101. ↑  *Palast Greg* Armed Madhouse (No Child's Behind Left) —  Dutton Adult, 2006. — ISBN 978-0-525-94968-8.
102. ↑  What Would A School Voucher Buy The Real Cost Of Private Schools.  Cato.org. Тексерілді, 11 тамыз 2011.
103. ↑  Are Private Schools More Cost Effective Than Public Ones?.  Economics.about.com (October 28, 2007). Тексерілді, 11 тамыз 2011.
104. ↑  The Gifted Children Left Behind, *Washington Post* (August 27, 2007). Тексерілді 27 тамыздың 2007.
105. ↑  Campanella, Andrew (2011). *Hope for America's Children (School Choice Yearbook 2010–11)*. Alliance for School Choice. .
106. ↑  Eckes, Suzanne E.; Mead, Julie; Ulm, Jessica (29 June 2016). "Dollars to Discriminate: The (Un)intended Consequences of School Vouchers". *Peabody Journal of Education* **91** (4): 537–558. doi:10.1080/0161956X.2016.1207446.
107. ↑  Gooden, Mark A.; Jabbar, Huriya; Torres, Jr. Mario S. (29 June 2016). "Race and school vouchers: legal, historical, and political contexts". *Peabody Journal of Education* **91** (4): 522–536. doi:10.1080/0161956X.2016.1207445.
108. ↑  Bitler, Marianne; Domina, Thurston; Penner, Emily; Hoynes, Hilary (24 July 2014). "Distributional analysis in educational evaluation: a case study from the New York City Voucher Program". *Journal of Research on Educational Effectiveness* **8** (3): 419–450. doi:10.1080/19345747.2014.921259. PMC 4507830. PMID 26207158.
109. ↑  *Welner Kevin G.* NeoVouchers: The Emergence of Tuition Tax Credits for Private Schooling —  Rowman & Littlefield. — ISBN 978-0742540804.
110. ↑  See Leader, Barbara (July 2, 2012). Email exchange reveals voucher scheme.  Мұрағатталған 4 тамыздың 2013 жылы.
111. ↑  Ruston school banned from accepting voucher students, *The Advocate* (June 30, 2013).
112. ↑  Audit reveals systemic, widespread problems in Louisiana's school voucher program (July 8, 2013).
113. ↑  *Richardson, Hannah*. Free schools 'could widen social divide' (July 22, 2010).
114. ↑  Legal Summary of U.S. Supreme Court decision in Zelman v. Simmons-Harris, 436 U.S.. Тексерілді, 21 сәуір 2006.
115. ↑  *Friden, Terry*. Supreme Court affirms school voucher program, *CNN* (July 27, 2002). Тексерілді 21 сәуірдің 2006.
116. ↑  Court Throws Out Florida School Voucher Program. Тексерілді, 21 сәуір 2006.
117. ↑  Florida Supreme Court Official Opinion: SC04-2323 – John Ellis "Jeb" Bush, Etc. Et Al. v. Ruth D. Holmes, Et Al.. Тексерілді, 1 қараша 2006.
118. ↑  United States Court of Appeals, Twelfth Circuit. Тексерілді, 11 тамыз 2011.
119. ↑  *Clowes, George A.* Better Education Does Make All the Difference: Governor Gary E. Johnson. *School Reform News*.  The Heartland Institute (October 1, 2000). Тексерілді, 14 қараша 2010.
120. ↑  Washington Scholarship Fund.  Washington Scholarship Fund. Тексерілді, 11 тамыз 2011.
121. ↑  Under Title IV of H.R.1015
122. ↑  Secretary Duncan wants D.C. kids to keep vouchers, *Usatoday.Com* (March 4, 2009). Тексерілді 11 тамыздың 2011.
123. ↑  Briefing by White House Press Secretary Robert Gibbs, 3/2/09 | The White House.  Whitehouse.gov (March 2, 2009). Тексерілді, 11 тамыз 2011.
124. ↑  Public Agenda Online, "Red Flags on Education: Lack of Knowledge About Vouchers.". Тексерілді, 25 шілде 2008.
125. ↑  Vouchers Killed. Тексерілді, 3 қараша 2007.
126. ↑  Gov's Education Reform Passes.  WISHTV News (April 27, 2011). Тексерілді, 28 сәуір 2011.
127. ↑  Indiana court upholds broadest school voucher program, *Associated Press* (March 26, 2013). Тексерілді 26 наурыздың 2013.
128. 1 2 3  Here's Why Researchers Say Betsy DeVos' Proposed School Voucher Program Won't Work  (ағыл.).
129. 1 2 3  FACT SHEET: President Trump's FY 2018 Budget.
130. ↑  *Strauss, Valerie*. DeVos seeks cuts from Education Department to support school choice (en-US), *Washington Post* (13 ақпан 2018).
131. ↑  *Kopplin, Zack*. Creationism spreading in schools, thanks to vouchers, *MSNBC* (January 16, 2013).
132. ↑  Constitution Check: Are the states' "Blaine Amendments" on shaky ground?.  National Constitution Center (January 19, 2016).