recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Радиогендік газдар**. Үш топшаға жіктелетін табиғи газдар тобы: 1) радиоактивті элементтердің, негізінен алғанда радийдің, уранның, торийдің өздігінен ыдырауы нәтижесінде қалыптасатын газдар; бұл топшаның ең басты өнімі гелий болып табылады. Радиоактивті К40 изотобының геологиялық уақыт аралығында ыдырау өнімі болып табылатын Аг40 изотобы да осы категорияға жатады; 2) суға, минералдарға, таужыныстардағы органикалық заттарға радиоактивті сәулелердің тигізген әсері нәтижесінде қалыптасатын газдар; мұның нәтижесінде сутек, оттек, көміртек тотығы, көмір қышқылы, газ
түріңдегі және сұйық көмірсутектер түзіледі; 3) ядролық реакциялар нәтижесіңде қалыптасатын газдар.

Шығуы
-----

Топырақтағы газдар Генезис бойынша табиғи және антропогендік (техногендік) болуы мүмкін. Табиғи газдардың ішінде үш генетикалық түрі ерекшеленеді-геологиялық, атмосфералық және биологиялық шығу тегі. Бірінші топтағы газдар нақты геологиялық процестердің (экзогендік және эндогендік) есебінен түзіледі; екіншісі — негізінен атмосферамен газ алмасу есебінен; үшіншісі — топырақтағы организмдердің тіршілік әрекеті есебінен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
Теміршілер көрінісі
**«Теміршілер Көрінісі»** (ағылш. *Blacksmith Scene*) — үнсіз қысқаметражды Уильям Диксон фильмі .Тұсаукесері АҚШта 9 мамыр 1893 жылы болып өтті. 17 қазан 1894 жылы Ұлыбританияда фильм прокаты болды.

Суреттеме
---------

Фильмде ұстаханадағы жұмыс барысы суреттеледі, ұста және екі көмекшісі қалыпты баптайды.
Ұста балғамен ұрып, материалдың қай жерін баптау керектігін көрсетеді және оны ары қарай жылжытады, көмекшілер балғамен көрсетілген жерді баптайды. Содан бірнеше қайталаудан соң, ұста дайындыққа көмір салады, сол уақытта бір көмекші артқы жағында тұрған бөтелкені алып, екіншіге ұсынады, ол одан ішіп сосын ұстаға береді, ұста да бөтелкеден ішіп бірінші көмекшіге қайта береді, ол да ішіп бөтелкені орнына қояды. Ұста қызған материалды алып келеді сосын қайта шыңдауға кіріседі.

Рөлдерде
--------

* Чарльз Кайзер
* Джон Отт

Марапаттары
-----------

1995 жылы фильм Ұлттық фильмдер реестеріне кірді.

Сілтемелер
----------

* Теміршілер көрінісі Мұрағатталған 30 қарашаның 2009 жылы. Essential Films сайтында.
* Теміршілер көрінісі YouTube сайтында
**Темірғали Рүстембеков** (1906 ж. бұрынғы Талдықорған ауданы «*Байбатыр*» ауылы – 1976, сонда) - белгілі айтыскер, Қазақстанның халық ақыны (1948). 

  

Ол 6 жасында шешек ауруынан соқыр болған. 8 жасында ата-анасынан айрылып жетім өсті. 14 жасында домбыраны шебер тартып, ақындық және сазгерлік дарынымен танылады. Оның артында «Атыңнан айналайын, Қараталым», «Өзім туралы», «Ақын үні»*, т.б. әндері қалған. Ол ақсулық Қ.Терібаев, қараталдық А.Жексенбеков, ұзынағаштық Ә.Сариев сынды ақындармен сөз сайысына түскен. Оның айтыскерлік өнерін М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Сланов, М.Әлімбаев, т.б. қаламгерлер жоғары бағалап, пікір білдірген.*

Т. Рүстембеков Еңбек Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу, Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.
**Месневи** (арабша: مثنوي қосарланған) - рифмалық жұппен жазылған өлеңнің атауы, дәлірек айтқанда «тәуелсіз, ішкі рифмалық стандарттарға негізделген өлең». Математикалық өлеңдердің көпшілігі он бір метрлік, кейде он буынның мәтінін орындайды, бірақ ұзындығы бойынша шектеулер жоқ. 
Кәдімгі месневи өлеңдері аа /bb/cc рифмалық схемасы бар анықталмаған өлеңдерден тұрады.

Арабша месневи
--------------

Араб поэзиясы Аббасид дәуірінде пайда болды және танымал болды. Араб тіліндегі ескі поэтикалық стильдерден айырмашылығы, Месневи өлеңдері монорим болып табылмайды. Оның орнына, олар аллитерацияны кеңінен пайдалана отырып, әрбір Битте рифманың ішкі схемасын қамтиды және белгілі бір метрден кейін жүреді. Араб поэзиясы месневиі (немесе muzdawidj) парсы, урду және түрік баламаларына өте ұқсас, бірақ бір маңызды айырмашылығы месневи өлеңдерінің көпшілігі AAA / bbb / ccc үлгісінен кейін жүреді, ал басқа месневи өлеңдері aa / bb / cc үлгісінен кейін жүреді.[1]

Парсыша месневи
---------------

Парсы месневиі (مثنوى) өлеңдерінде 11 буын, кейде 10 болады. Месневидің ұзындығы белгіленбеген және сондықтан шектеусіз, әйгілілерінің көпшілігі 2000-нан 9000-ға дейін (өлеңдер) тұрады. Месневи алғашқы өлеңі Саманидтер дәуірінде жазылған (4-10 ғасырлар). Қазіргі ғалымдар бұл аятты иран формасының жалғасы деп санайды (кейбір келіспеушіліктер бар, өйткені Месневи сөзі араб тілінен шыққан), бірақ көптеген ғалымдар парсылар ойлап тапқан деп санайды.

Кейбір парсыша месневи суфизмде ерекше діни мағынаға ие болды, мысалы 6 кітаптан тұратын Румидің «Маснави-я Манавиі», ол / 25000 өлеңнен тұрады және дервиштер сияқты көптеген Сого арасында намазда қолданылады.[2] Кейбір ислам заңгерлері бұл тәжірибені әділетсіз деп санаса, сопылық ғалым және заңгер Әбу Хамид әл-Ғазали поэзияны ғибадат ретінде пайдалануды қолдады.

Түрікше месневи
---------------

Түрік месневиі 8-14 ғасырда дами бастады. Парсы месневиі түрік авторларына әсер етті, өйткені түріктерде алдымен, парсы месневиіне шығармашылық аудармалары мен бейімделулері болды. Ең танымал түрік месневиі-Кутадг Билиги деп аталатын дидактикалық өлең болды.

Түріктік месневи өздерінің сюжеттерімен әдетте үш жанрға бөлінеді - мутанариб (қаһармандық), рамал (діни/дидактикалық) және хазаж (романтикалық). Кейбір месневилер көрермендер өлең тақырыбының маңыздылығын түсінетінін ескере отырып жазылған, ал кейбіреулері тек ойын-сауық мақсатында жазылған.

Месневи түрік әдебиетінде Осман империясының соңына дейін, ол көп сөйлейтін және риторикалық әдебиетке айнала бастаған кезде танымал болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Bencheneb, M. "Muzdawid̲j̲." Энциклопедия ислама, второе издание. Под редакцией: П.Бирман, Th.Bianquis, CE Bosworth, E.van Donzel и WP Heinrichs. Брилл, 2010. Brill Online. Augustana. 8 апреля 2010 г.
2. ↑  Фридлендер, Ира.Кружащиеся дервиши. Нью-Йорк: Макмиллан, 1975.Печать.
**Мессенджер сөмкесі** кезінде электриктердің, курьерлердің иыққа асып алатын жұмысшы сөмкесі болған. Бүгінде оны жастар да, ересек адамдар да ұстай алады.

**Жастар сөмкесі.**
Оқушылардың күнделікті қажетті алты-жеті оқулығы дәптерлерімен бірге сыйып кететіндіктен, олар оны көбірек тұтынады. Иыққа асып жүргенде сондай ыңғайлы, қоғамдық көліктерде де рюкзакқа қарағанда төменірек тұратындықтан, ешкімге кедергі келтірмейді. Тек бір ескерерлік жайт, екі иыққа кезек-кезек асынуды ұмытпаған жөн. Себебі үнемі бір иыққа асыну омыртқаның қисаюына алып келуі мүмкін.

**Ерлер сөмкесі.**
Осы сөмкені бір пайдаланып, оның ыңғайлылығын түсінген жан басқасын керек етпей қалуы ықтимал. Себебі ер-азаматтардың көбі оны сәнді аксессуар деп емес, қажетті бұйым деп қабылдайды. Бағдарламалаушы, менеджер, редактор, архитектор, т.с.с. болсаңыз, ноутбугіңізді немесе планшетіңізді салып жүресіз. Кез келген уақытта өзіңізге қажетті барлық ақпарат қолыңызда болады. Ал сантехник, пошташы, электриктер ешкімнің кеңесінсіз, трендте бар не жоқ екеніне қарамай-ақ баяғыдан бері ұстап келеді.

**Әйелдер сөмкесі.**
Әйелдерге арналған мессенджер сөмкесі олардың күнделікті өмірдегі серігі десек те болады. Себебі қазір іскер әйел затының көбісі техникалық құралдармен жүреді. Немесе қолы бос кезінде фитнеске немесе баласымен қонаққа барса, бар керек-жарағын салып, иығына іліп, баласын көтеріп жүре береді.

Дереккөздер
-----------

Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет.
**Анри Барбюс**, фр.  (17 мамыр 1873, Аньер-сюр-Сен, Франция — 30 тамыз 1935, Мәскеу, КСРО) - француз жазушысы, журналист және қоғам қайраткері. 1923 жылдан Франция Коммунистік Партиясының мүшесі. Сорбоннаның әдебиет факультетінде оқып, философиядан диссертация қорғады (1894).

Баспасөзде 90-шы жылдарда көріне бастады. Оның «Жоқтаушылар» (1895) атты өлеңдер жинағы мен «Тамұқ» (1908) романы сары уайымшылдық сарында болды. І-ші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-18) Анри Барбюс өзі тіленіп майданға кетті. Окопта отырып «От» романын (1916 ж.) жазды. Мұнда соғыстың шынайы көріністерін жасап, соғыс тұтандырушыларды әшкерелейді, солдаттарды қырғын соғысты жүргізушілерге қарсы күш біріктіріп күресуге шақырады. Анри Барбюстің «Айқындық» (1919 ж.) романы да осы тақырыпқа арналды. Бұл екі романды да Владимир Ильич Денин жоғары бағалаған. Ресейде болған Октябрь Революциясы Анри Барбюстің өмірі мен творчествосына зор әсер етті. Ол Кеңес республикасын қорғауға белсене күш салды. Анри Барбюс ұйымдастырған «Кларте» тобы капитализмге қарсы ниеттегі интеллигенцияны топтастыруда үлкен роль атқарды.

Анри Барбюс КСРО-на бірнеше рет келіп қайтты. 1925 ж. шыққан «Үзбелер» романында дүние тарихы халық бұқарасының қасіреті мен олардың азаттық, әділдік жолындағы күресінің бірімен-бірі жалғас жатқан үзбелері екенің көрсетеді. 1927 ж. Мәскеуде өткен Кеңес Одағы достарының конференциясына Анри Барбюс белсене ат салысты. «Ресей» атты кітабында Анри Барбюс социализм құрылысын шын жүректен құттықтады.

1935 жылы Мәскеуде Сталинның өмірбаяны туралы кітабын жазғанда Барбюс пневмония ауруына шалдықты. Осы дерттен 1935 ж. 30 тамызда Мәскеуде қайтыс болды. Пер-Лашез (Париж) бейітінде жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
Анри Грегуар
**Анри Грегуар** (фр. , **аббат Грегуар** (фр. ); 4 желтоқсан 1750(17501204), Вео, Люневил маңы – 20 мамыр 1831, Париж) — 18 ғасырдың аяғындағы Ұлы француз революциясының қайраткері. Кедей шаруа отбасысында дүниеге келген. Дін иесі Грегуар барлық халықтардың теңдігін уағыздады, негрлерді құлдықта ұстауға қарсы шықты. Грегуар 1789 жылы Бас штатқа сайланып, қатардағы дін иелерін үшінші сословие өкілдеріне қосуды жақтады. Грант 1792 жылы Людовик ХVI тақтан құлатылғаннан кейін, Конветтің 1-мәжілісінде-ақ монархияны жоюды талап етті. 18-брюмердегі төңкеріске қатысты. Бурбондардың өкімет билігі қайта орнатылғаннан кейін монархистердің қуғынына ұшырады.

Дереккөздер
-----------
**Козлук** (түр. *Kozluk*) — Түркиядағы Батман иліндегі қала және аудан. 

Тарихи атауы – Хазо және Коз. Хазо атауымен «Шереф-наме» және «Сеяхат-наме» атты шығармаларда аталады. «Сеяхат-наме» шығармасы бойынша Ақсақ Темір Хазо қаласын Ак-Коюнлылардан жаулап алып, қаланы қиратып кетеді. 

Ак-Коюнлылардың басқаруымен қала қайтадан жанданып, 1502 жылы шахиншах Исмаил І басып алады. Чалдыран соғысынан кейін 1514 жылы Хазо қаласы Осман империясының құрамына кіреді. 

Түркия Республика болып жарияланғаннан кейін 1938 жылдың 1 маусымына дейін қала Сасон ауданының бір бөлігі болып, кейін Козлук атауымен аталып Сиирт илінің құрамына кіреді. 1990 жылдың 18 маусымынан бастап Батман илінің басты қаласы болады.

Дереккөздер
-----------
**Азарика** - азракшылар, Нафи б. әл-Азрактың жолын жалғастырушылар. Азарика бірлестігі VII ғ-дың 80 жылдарында пайда болған. Бұл кезде Нафи б. әл-Азрак Ирактағы хариджтықтарға, Омеялықтар халифасына, шииттерге де қарсы үлкен көтерілісін басқарған. Көтерілісшілерге
Оман мен Йемемнің хариджтықтары да қосылған. Нафи б. әл-Азрак діндарлардың
әміршісі деп жарияланған, Ол 20 мыңдай әскермен эл-Ахуаз, Фарс, Керманды басып алды. Құлдарды азат етуші ретінде азракшылар ауыл тұрғындары арасынан,
парсылардан үлкен қолдау тапты. Сол кезде азрақшылар лагеріндегі арабтар
мен парсылардың арасында қайшылықтар туды. Нафи қаза тапқаннан кейін Катари б.
әл-Фуджа басшылық еткен әскер бірнеше қосындарға бөлінді, бұл оның әскери
қуатын әлсіретті. 15 жылға созылған көтеріліс талқандалды. Азракшы-арабтардың
Катари бастаған соңғы қосыны Табарстанда 699 ж. жеңіліс тапты. Бірақ
азракшылардың бас көтерулері VIII – IX ғ-ларда да басылған жоқ. Төменгі Ирак
пен Хузистанда 14 жыл (869 - 83) бойына азракшы Әли б. Мұхаммед көсемі болған
қара түсті құлдар-зиндждердің қуатты көтерілісі толастамады. Оларда қолына
қару алып және жұртты дінсіздерге қарсы күреске шақыратын адам «лайықты» имам деп есептеледі. Осы ниетпен олар Әлиді, Османды және олардың жақтаушыларын да, Хариджтықтар қозғалысына қосылмағандардың бәрін де дінсіздер деп жариялан, «дінді саналы түрде жасыру» қағидасын жоққа шығарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
**Аса нәзік түзіліс**  — атом энергиясы деңгейлерінің өте жақын орналасқан қосалқы деңгейлерге жіктелуі. Ол атом ядросы магниттік моментінің атом электрондарының магнит өрісімен әсерлесуі нәтижесінде түзіледі. Деңгейлердің А. н. т-і салдарынан атом спектрінде бір спектрлік сызықтың орнына бір-біріне өте жақын орналасқан сызықтар — спектрлік сызықтардың А. н. т-і пайда болады. Көршілес деңгейлерінің аралығы өте кішкентай (10-5 — 10-7эВ). Бұл нәзік түзіліс деңгейлері ара қашықтығынан 1000 есе кіші. А. н. т-ті молекулалар мен кристалдар спектрлерінен де байқауға болады. Оны зерттеу ядроның магниттік моменті мен оның пішіні және құрылымы жайында мәлімет алуға мүмкіндік береді.
**Алаң** — қоғамдық құрылыстардың орталығындағы, қала немесе кент көшелерінің құрамына кіретін біртұтас сәулеттік ашық жер. Көлемі мен пайдалану шарты бойынша, қаланың орт. алаңы, театр алаңы, стадион алаңы, құрылыс алаңы т.б. болып бөлінеді. Құрылыс алаңы деп құрылыс жүріп жатқан жерді айтады. Алаң көне шығыс елдерінде ертеден жобаланып салынған. Мысалы: Париждегі атақты Марс алаңы көне Гераттың атақты жабық базары орналасқан алаңына ұқсатылып жобаланған. Алматы қаласындағы Республика алаңы, Қарағанды қаласының Орталық алаңы т.б. бірегей сәулет ансамбльдер болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы
2. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Аса қанық ерітінді**  — белгілі бір температура мен қысымда еріген заттың ерітіндідегі мөлшері өзінің ерігіштігінен артық болатын ерітінді. Алғаш 1794 ж. орыс ғалымы Т.Е. Ловиц зерттеген. А. қ. е. тұрақсыз болады, оны алу үшін ыстық қанық ерітінді баяу суытылады. Егер А. қ. е-нің ішіне сол еріген заттың не кристалдық түрі ұқсас заттың кішкене түйірін салса, онда артық еріген зат лезде, түгел кристалданады. А. қ. е. қанық ерітіндіге айналған кезде, таза күйінде әуелі негізгі еріген зат кристалданады да, аз мөлшердегі қоспалар ерітіндіде қалады. Оның бұл қасиеті еріген затты тазарту үшін пайдаланылады.
**Алқа** (лат. *Solanum*) – алқалар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

  

Орман алқабында, қалың шөп арасында, өзен-көл жағалауында, бұлақ маңында өседі. Оның Қазақстанда: ащы алқа, түксіз алқа, картоп, баклажан, парсы алқасы, қара алқа, ольга алқасы сияқты 7 түрі бар. Биікт. 20-80 см, кейде 2-3 м келеді. Сабағы тік не жайылып өседі. Жапырағы бүтін жиекті, қалақ не күрделі қауырсын пішіндес. Гүлі ақ, кейде көкшіл түсті. Ол қалқан тәрізді гүлшоғырына шоқталған. Маусым — тамыз айларында гүлдеп, шілде — қыркүйекте жемістенеді. Жемісі — жидек не түйнек. Жемісі мен сабағында соланин алкалоиды бар. Шикі жемісі мен сабағы, жапырағы улы болады. Қара Алқаның жемісін тамаққа пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Желтау деген бетті қараңыз.*
**Желтау** – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау. Ерейментау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде, Қарабұлақ өзенінің сол жағалауында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 490 м. Өзен аңғары Желтауды оңтүстігіндегі Мыңшұқыр тауынан бөліп тұрады. Беткейлері эрозиялық-тектоникалық сай-жыралармен тілімденген аласа таудың төбесі доғал келген. Орталық бөлігі және солтүстік беткейлері тік құлама, өзен, жыралармен тілімденген. Кейбір жерлерінде түпкі жыныстар жер бетіне шығып жатыр.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Протерозойдың жыныстарынан түзілген жер қыртысының бетін кесек тасты, құмтасты коллювийлі және коллювийлі-деллювийлі шөгінділер жапқан.

Өсімдігі
--------

Нашар дамыған күңгірт қоңыр топырағында бетеге, боз, сұлыбас, қараған, тобылғы, т.б. өсімдіктер өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Азаттық (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Азаттық** (Парсы тілі азад – ерікті, еркін) – қазақ ұғымында саяси еркіндік, тәуелсіздік (әлеуметтік бас бостандығы немесе тәуелділіктен құтылу).

Саяси еркіндікті білдіретін азаттық ұғымы — азаматтардың өз саяси мақсат-мүдделеріне сәйкес әрекет етіп, әлеум.-саяси және мемлекет әртүрлі мәселелер жөніндегі өз көзқарастарын білдіруге, өз ұстанымдарын қорғауға; саяси оқиғаларға, барлық үлкенді-кішілі үкімет органдарының саяси қызметіне баға беруге; мемлекет және жергілікті өкілетті органдарға сайлауға және сайлануға ерікті болуға кепілдік беретін шарттармен белгіленген заңды құқығын танытады. Саяси еркіндік 1948 жылы 10 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы қабылдаған адам құқығы жөніндегі жалпыға бірдей Декларацияда неғұрлым толық сипатталды. Саяси еркіндік концепциясы негізінен жеке тұлғағамемлекет, қоғам тарапынан болатын мәжбүр етушіліктің әр түрлі формаларын болдырмау, олардың алдын-алу немесе жұмсарту мақсатында туындаған. Тәуелсіздікті білдіретін азаттық ұғымы — жеке ұлттың, қауымның, елдің бостандығы, дербестікке ие болуы, яғни тәуелділіктен құтылуы. Бұл — тарихи көне дәуірлерден бері көбіне қантөгістер арқылы жүзеге асып келген халықтың асыл мұраты. "Күлтегін" үлкен жазуында (732 жылы) түркі қауымының табғаштарға неліктен бодан болып, одан құтылу үшін қаншама құн төлеуге, қаншалықты азап шегуге тура келгендігі өте дәл суреттелген. "Күллі түркі қара халқы былай десті: "Елді халық едім, елім енді қайда?! Кімге елдік жасаймын?! Қағанды халық едім, қағаным қайда?! Қай қағанға күш-қуатымды берермін?!". Осылай деп, табғаш қағанға жау болды. Жау болып, қолдарынан түк келмей және бағынды. Сонда күш-қуатын сарп еткенін ойламады. Түркі халқы: "[Бүйткенше] өлейік, жоқ болайық", — дер еді, жойыла бастаған еді. Көкте түркі тәңірісі, түркінің қасиетті жер-суы былай депті: "Түркі халқы жоғалмасын, халық болсын...". Әкем Елтеріс қағанды, анам Елбілгені тәңірі төбесіне ұстап, жоғары көтерген екен... әлсіреген, қағансыраған халықты, күңденген, құлданған халықты, түркі иелігінен айырылған халықты ата-бабам салтына қайта оралтты..." деген жолдар қазақ халқының да азаттықты ежелден қасиетті мұрат тұтқанын көрсетеді. Қазақ халқы Ресейге 18 ғасырдың 30-жылдарынан бастап бодан болып, одан кейін аззатық алу үшін қанша қан төгіліп, азап шеккені тарихтан мәлім. Азаттықтан айырылу адамның да, халықтың да табиғи болмысына кереғар құбылыс. Азат халық қана әлеуметтік-экономикалық және мәдени даму жолына түсіп, тарих сахнасында қала алады (Еркіндік, Тәуелсіздік, Бостандық).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
Компьютерлік технологияны пайдаланып 8 астрономиялық қашықтықтан қарағандағы Бетельгейзе
**Аса алып қызыл жұлдыз** (Red supergiant, RSG) — Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі (Йерктік спектр бөлу, МКК) бойынша жіктегенде бірінші түрдегі жұлдызға жататын Аса алып жұлдыз түрі. Олар салмағы ең үлкен жұлдыз емес, бірақ көлемі бойынша ғаламдағы ең үлкен жұлдыз есептеледі.

Пайда болуы
-----------

Массасы 10 күн массасына ие жұлдыздың өзегіндегі сутегі жанып таусылған соң гелийлік жануды бастан кешіреді де аса алып қызыл жұлдызға айналады.

Ерекшелігі
----------

Аса алып қызыл жұлдыздың құрам қабаты
Мұндай жұлдыздардың беткі температурасы өте төмен болады （3500-4500 K）. Құс жолы жүйесінде белгілі болған төрт Аса ауыр қызыл жұлдыз Цефей μ, Мерген кВА, Цефей V354 және Аққу KY қатарлылар. Олардың радиусы күннің 1500 есесіндей ұзын (шамамен 7 астрономиялық бірлік, немесе жердің күнмен арақашықтығының 7 есесіндей). Көп санды аса алып қызыл жұлдыздардың радиусы күннің 200-800 есесіндей.

Мұндай алып жұлдыздардың айқын емес жарық шеңбері болады және ол соншылық қалың болмайды. Оларда баяу жұлдыз бораны болады. Мұндай жұлдыздар кішірейіп Алып көк жұлдызға айналуы мүмкін. Алып көк жұлдыздың жылдамдығы жоғарырақ және жұлдыз бораны да келсін-келмесін болады.

Көптеген алып қызыл жұлдыздың өзегіндегі соңғы қалдық көбінесе темір болып келеді. Өмірінің соңғы сәтінде (басқа түрге айналар сәтінде) олар туғызған элемент барған сайын ауырлап, өзегіне өте ауыры жиналады.

Сақталу мерзімі мен өзгеруі
---------------------------

Салыстырмалы айтқанда Аса алып қызыл жұлдыз болу сатысы соншылық ұзақ емес, шамамен ондаған мың жылдан миллиоандаған жылға ұласады. Әлем үшін бұл соншылық ұзақ уақыт емес. Көптеген ірі көлемдегі Аса алып қызыл жұлдыздар Вольфа - Райе жұлдыздарына (Wolf–Rayet star) айналады. Ал көлемі кішіректері екінші деңгейлі жұлдызға айналады.

Бетельгейзе мен Антарес аса алып қызыл жұлдыздың жарқын мысалы есептеледі.

Фантазия
--------

«Суперман» (Superman, Еренадам) киносы мен «Суперманнің оралуы» (Superman Returns) киносында Криптон планетасыда көрінген қызыл күн дәл осы аса алып қызыл жұлдыз есептеледі. Ғаламатжұлдыздық жарылысты бастан кешіргендіктен бұл тұрақты жұлдыздың өлуі туғызған толқын Криптон планетасының күйреуіне алып келген делінеді. (Аталған киноның комиксінде планета өзегіндегі тұрақсыздық Криптон планетасын күйреткен делінеді.
**Импульсивтік** - сыртқы ортаның, эмоцияның тікелей әсер етуінен ойланбай, асығыс істей салдыратын адам мінезінің ерекшелігі. Импульсивтік адам жағдайымен санаспай, істің байыбына бармай тез шешімге келу, артынан өкіну. Физиологиялық тұрғысынан қарағанда импульсивтік мидың үлкен жарты шарында екінші сигнал жүйесінде тежеудің нашарлауынан болады. Импульсивтік адам қатты қажығанда (аффект) немесе жүйке жүйесі ауырғанда (неврастия) байқалады. Импульсивтікті жою үшін адам өз ісіне өзі есеп беріп, ұстамды болуға дағдылануға тиіс. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
*
*Басқа мағыналар үшін Байқоңыр деген бетті қараңыз.*

**Байқоңыр** – Торғай алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы арқылы өтеді. Ұзындығы 235 км, алабының ауданы 4940 км².

Бастауы
-------

Ұлытау жотасынан бастау алатын Құрамбай және Ақтас өзендері қосылған жерінен Байқоңыр деп аталады. Бас жағында төбелер арасымен, Қурайлы өзенінің құйылысынан төмен белесті жазықпен ағып, Шұбартеңіз көліне құяды.

Гидрологиясы
------------

Аңғарының ені 50 м-ден 2 км-ге дейін жетеді, орташа су ағыны 0,85 м³/с. Байқоңырға ұзындығы 10 км-ден астам 77 сала құяды. Өзен жер асты және қар суымен толығады. Наурыз, сәуір айларында тасиды. Суы тұщы, ал жазда суы тартылған кезде сортаң тартып, ащыланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
Сиырды суалту - сиырды саууды тоқтату. Буаздығының соңғы 1,5-2 айында cиырды суалту туар алдындағы іштегі төлдің қалыпты өсіп-дамуын және алдыңғы сауымда он ай сауылған сиыр организмі демалып, дене қорын толықтырып, келесі сауымға дайындау мақсатымен беріледі. Сауым маусымының соңғы кезеңінде төмендей бастайтын сиырдың тәуліктік сауынын азықтандырудың жалпы қоректілік деңгейін сақтай отырып, оның кұрылымындағы шырыңды азық пен жемнің орнына ірі аумақты жемшөп көлемін молайту және де азықтандыру мен суару тәртібін, яғни сиырдың қалыптасқан динамикалык стереотипін бұзуды сауу жиілігін кемітумен ұштастыра отырып, сиырдың тәуліктік сауынын 3-4 кг-ға дейін азайтып, содан соң күнара сауып барып суалтады. Сонда ғана суалтылған сиыр желіні сыздап, ісікке-маститке шалдықпайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Байқожа** – Нұра алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысының Қарқаралы ауданы арқылы өтеді. Нұраның сол саласы. Ұзындығы 99 км, су жинайтын алабы 1154 км2.

Бастауы
-------

Сораң, Отар тауларындағы бұлақтардан басталатын Керегетас пен Ұзынбұлақ өзендерінің қосылған арнасы.

Гидрологиясы
------------

Негізінен қар, ішінара жер асты суымен толығады. Аңғарының беткейлері көлбеу, кең жайылмасы бар. Басты салалары: Керегетас, Ұзынбұлақ. Жылдық орташа ағыны 0,75 м3/с. Қараша — сәуір айларында мұз қатады.

Өсімдігі
--------

Жайылмасының қызыл қоңыр, күңгірт топырағында селеу, сұлыбас, қылқан селеу, ал биіктеу жерінде бұта өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
**Мирасбек Нұрғалиұлы Төлепов** (1903, қазіргі Қостанай облысы Қарабалық ауданы – 25.2. 1938, Алматы) – қоғам және мемлекет қайраткері. Ауыл мектебінде, Троицкідегі орыс гимназиясында оқыған. Мәскеу Қызыл профессура институтын бітірген (1932). 1919 – 1921 ж. ауылдық ревком хатшысы, қызыл әскер, Өлкелік комсомол бюросының жауапты хатшысы (Орынбор), Қостанай губревтрибуналы мен губатком алқасының мүшесі, 1921 – 1922 ж. Қазақ АКСР-і еңбек халкомының орынбасары, 1922 – 1927 ж. Қазақ АКСР-і кәсіподақтары өлкелік бюросының қызметкері, КСРО Сыртқы сауда халкоматының Қазақстан және Қытай бойынша уәкілінің орынбасары, Қазақ АКСР-і Сауда халық комиссарының орынбасары, 1927 – 1932 ж. Қызыл профессура институтының студенті, 1932 – 1933 ж. БК(б)П Қазақ өлкелік к-тінің ғылым секторының меңгерушісі және КСРО ғылым академиясының Қазақ бөлімшесі төрағасының орынбасары болып, республикада ғылыми мекемелердің ашылуына үлкен үлес қосты. 1933 – 1936 ж. БК(б)П Алматы және Шығыс Қазақстан обкомдарының екінші хатшысы, 1936 – 1937 ж. БК(б)П ОК-нде (Мәскеу) баспа секторының меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1937 ж. 22 тамызда "халық жауы" ретінде тұтқындалды. 1957 ж. 9 сәуірде ақталды.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
**Әмір Көшекбаев** (1887, бұрынғы Гурьев облысы Ембі ауданы - 1924, сонда) - халық ақыны. Сол өңірге аты әйгілі Абыл, Қашаған, Нұрым, Ақтан, Аралбай тәрізді ақын, жыраушылар дәстүрлерін дамытып, эпик. жыр-дастандарды (*"Қырық батыр"* циклдарын) жырлаған. Ақынның *"Әлеумет келдіц жиылып", "Өсиет", "Айтамын осы заманнан", "Сөз суырсаң шешен, ділмардан", "Жа- рандар, келдім алқына"* деген терме, толғаулары *"Ақберген"* жинағында (1972) жарияланған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
A. *Импульс пен момент арасындағы байланыс*.
**импульс моменті**, "Қозғалыс мөлшері моменті" деп те аталады, – материалдық нүктенің немесе жүйенің механикалық қозғалысының динамикалық сипаттамаларының бірі. Физикада ол заттың әуелгі нүктеден қозғалу мен ауысуының физикалық шамасы болып, ол классикалық физикада: \mathbf{L} болып өрнектеледі. Күш моменті тәрізді қозғалыс мөлшерінің моменті центрге (нүктеге) және оське де қатысты анықталады. 

Материалдық нүктенің центрге (O) қатысты қозғалыс мөлшерінің моменті центрден жүргізілген қозғалыстағы нүктенің радиус-векторының (r) оның қозғалыс мөлшерінің (mυ) векторлық көбейтіндісіне тең: яғни K0=[r.mυ]. Оны есептеу үшін күш моментін есептеуге арналған барлық формулаларды пайдалануға болады, тек онда F векторын (немесе оның проекцияларын) mυ векторымен (немесе оның проекцияларымен) алмастыру қажет.

Қозғалыс мөлшерінің моментінің өзгерісі түсірілген күш m0(F) моментінің әсерінен болады. Бұл өзгерістің сипаты динамиканың негізгі заңы болып табылатын =m0F теңдеуімен анықталады. m0F=0 болған кезде, мысалы, центрлік күштер үшін орындалады, нүктенің O центрге қатысты қозғалыс мөлшерінің моменті өзгеріссіз қалады; нүкте осы кезде жазық қисық бойымен қозғалады және оның радиус-векторы кез келген бірдей уақыт аралықтарында бірдей аудандар сызып өтеді. Бұл нәтиже аспан механикасы үшін, сонымен қатар ғарыш ракеталарының, жердің жасанды серіктері, т.б. қозғалысы үшін маңызды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Балалар Энциклопедиясы", V-том
**Сафие сұлтан** (түр. *Safiye Sultan*) — III Мұраттың әйелі (хасеки сұлтан), III Мехметтің анасы (уәлиде сұлтан).

Өмірбаяны
---------

I Сүлеймен мен Хүррем сұлтанның қызы Михримах сұлтан қызды 1563 жылы болашақ сұлтан III Мұратқа сыйға тартты. Он үш жасында сұлтан гареміне түсіп, "Сафие" деген есім алады. 1566 жылы Сафие бірінші ұлын - болашақ сұлтан III Мехметті туады. 

1595 жылы III Мұраттың өлімінен кейін, Сафие сұлтан ұлы III Мехмет тұсында уәлиде сұлтан атанды, үлкен билік пен табысқа ие болды. 1603 жылдың желтоқсанында III Мехмет қайтыс болып, таққа оның ұлы I Ахмет отырды. Ол Сафиені билігінен айыру үшін 1604 жылдың қаңтарында Ескі сарайға жібереді. Сафие сұлтан Айя София мешітінде жерленді.

Сыртқы саясат
-------------

Сафие Венеция және Англия елдерімен жақсы қарым-қатынаста болды. Ол I Елизаветамен хат алмасып тұрғаны белгілі.

Өнерде
------

* Түркия «Сүлеймен сұлтан» телехикаясы (2011 жылы, Сафие сұлтан рөлінде — Гёзде Туркер)
* Түркия «Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі» телехикаясы (2015 жылы, Сафие сұлтан рөлінде — Хүлия Аушар)
Екі сирақ сүйегі бір-бірімен буын арқылы проксималды,ал дәнекер тінді бітісіп-өсу арқылы дисталды байланысқан.Сүйектер қалған бөліктерінде де сидесмозбен қосылған.
Асықты жілік пен кіші жіліктің проксималды байланысуы, юасының жайпақ буындық бетінің латералды айдаршықтардың осындай бетімен буындасуы болып табылады.Екібуын беттеріне бітісе өсетін қатты керілген буын қапшығы тығыз байламдармен нығайтылған.Буын қуысы 20% жағдайлада тізе буынымен қатынаста болады.
Сүйекаралық жарғақ, 2 сүйектің арасында керіліп тұрады.Сүйектер арасындағы кең-істікті түгелдей дерлік жауып тұратын сүйекаралық жарғақтың жоғарғы бөлігінде тамырлар мен нервті өткізуге арналған тесігі болады.
Асықты жілік пен асықты жілік шыбығының шеттері синдесмозы арқылы дисталды байлансады.Бұл байланыс алдынан және артынан латералды толарсақтан асықты жіліктің шетіне келетін байламдармен нығайтылады.
Сирақ сүйектерінің аяқ ұшымен және аяқ ұшы сүйектерінің өзара қосылыстары
1)сирақ-асық буыны, 2 сирақ сүйегінің шанышқы тәрізді асық сүйектің шығыршығын төменгі шеттерінің буындық беттерінен түзіледі және де шығыршықтың, асықты жіліктің төменгі буындық беті, ал шығаршықтың бүйір беттеріне толақсақтардың буындық беттерінің шеміршекті жиегін бойлай бекиді, ал алдыңғы жағынан асық сүйек мойнының бір бөлігін қосып алады.
2)Тілерсек сүйектері арасындағы қосылыстарда 4 буынды ажыратады.Асықасты буыны жалпы алғанда цилиндр бетенің кемінділері болып табылатын асық және өкше сүйектерінің артқы буындық беттерінен түзілген.
3)Тілерсек-табан сүйектер буындары тілерсектің екінші қатарындағы сүйектерін табан сүйектерімен байланыстырады.Artt.tardometataaarsea –нағыз қатаң буындар ,олардың аз қозғанатындығыаяқ ұшы күмбезіне серпімділік береді.
4)Бақай сүйектернің қосылыстары
Таьан сүйектер-бақайшақтар буындары табан сүйектернің бастары мен проксималды бақайшақтардың негіздері арасында болады, ұүрылыс сипаты мен байлам аппараты жағынан қол ұшының сондай буындасуына ұқсас.
**Гаэтан Лаборд** (фр. ; 1994 жылы 3 мамырда туған, Мон-де-Марсан, Франция) — француз футболшысы, "Ренн" клубының шабуылшысы.

Мансап
------

### Клубтық

2000-2008 жылдары "Стад Монтуа" футбол клубының тәрбиеленушісі. 2008 жылы "Бордо" клубының академиясына ауысты, онда 2011 жылға дейін ойнады. 2011 жылы Лаборде Бордо ересек құрамына кірді, бірақ ойын тәжірибесін алмады. 2013 жылы 19 тамызда жалға алу құқығымен 3 лигасында өнер көрсететін париждік "Ред Стар" клубына ауысты. Клуб 2013/14 маусымын өткізді. Клуб үшін барлығы 24 матч ойнап, 14 гол соқты. 2014 жылдың 18 шілдесінде Лаборде 2014/15 маусымының соңына дейін Брестке жалға берілді. 2015 жылы 3 қаңтарда Франция Кубогының "Лавальға" қарсы ойынында клубта дебют жасаған. Бір маусымда Лаборде 26 матч ойнап, екі гол соқты. Маусым аяқталғаннан кейін "Бордоға" оралды. 2015 жылы 10 желтоқсанда Еуропа Лигасында "Рубинге" қарсы ойында дебют жасап, матчтың 58-ші минутында гол соқты. Үш күннен кейін Лаборд "Анжеге" қарсы ойында 1 Лигада дебют жасады, онда 79-минутта Диего Роланды алмастырды.

2016 жылдың 8 қаңтарында жалдау құқығы бойынша Лаборде 2015/16 маусымының соңына дейін "Клермонға" ауысты. 15 қаңтарда клубта "Ним" клубына қарсы ойында дебют жасады. "Клермон" сапындағы алғашқы голын 29 қаңтарда "Нанси" клубына қарсы ойында соқты.

### Ұлттық құрамада

Лаборд 17, 18, 19 және 20 жасқа дейінгі Францияның жасөспірімдер құрамаларында өнер көрсетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  SCO Angers v. FC Girondins Bordeaux  (ағыл.).  transfermarkt.com.

Сілтемелер
----------

* Франция құрамасы сапындағы статистикасы Мұрағатталған 4 наурыздың 2016 жылы. (фран.)
**Импульсивтілік** – адам мінез-құлқының ерекшелігі (*орнықты нысанда мінез қыры*); сыртқы ықпалдың әсерінен әрекет ету. Адамның ұғынбай әрекет етуі. Ол тез, жылдам қимылдайды. Бірақ оған тез өкіне қоймайды. Импульсивті адамды батыл адамнан ажырата білу керек. Батыл адам тез, жылдам әрекет етеді, бірақ әрекетін ойланып істейді. И. жоғарғы эмоциялық қозу әсерінен болады. И. күйіп-пісуден, қатты шаршаудан, жан күйзелісіне және кейбір жүйке ауруларына байланысты бақалады. Импульс –1) қандай да бір нәрсеге итеріс, қандай да бір әрекетті жасауға итермелеуші ынта, қандай да бір әрекетті тудыратын себеп; 2) жүйке импульсі. Ойланбай жылдам жасалатын әрекеттер мен қылықтардан көрініс беретін, икемділіктерге байланысты адамның кейбір қасиеттерінің сипаты. Адамның болып жатқан жағдайларға жеткілікті ойланбастан, өте жылдам, шексіз эмоционалды реакцияға бейімділігі. И. адам мінезінің қасиеті ретінде жиі көрініс береді.

Дереккөздер
-----------

Психология
**Томас Эндрюс-кіші.** (ағылш. *Thomas Andrews, Jr.*, 7 ақпан 1873 жыл — 15 сәуір 1912 жыл) — ирландиядық бизнесмен және Белфасттағы «Харланд энд Вольф» кеме компаниясының директоры. Эндрюс «Титаниктің» конструкторы. 1912 жылы 15 сәуір күні "Титаник" апатында қайтыс болған 1496 жолаушының бірі.

Өмірбаяны
---------

Эндрюс Солтүстік Ирландияның Даун қаласында дүниеге келген. 1884-89 жылдары Бельфасттағы Королдық Академиялық институтында білім алды. Оқуды тәмамадаған соң "Харланд энд Вольф" компаниясындағы карьерасы басталды. 18 жыл бойы түрлі қызметін атқарып, 1907 жылы аталмыш компанияның директоры боп тағайындалды.

1907 жылы Томас Эндрюс "Олимпик" кемесінің конструкторларының бірі болды. арада екі жыл өткен соң "Олимпиктің" сыңары "Титаникті" құрастыруға атсалысады. 1912 жылы сәуір айында "Титаник" алғашқы сапарға шыққанда Эндрюс те бірге Нью-Йоркке жолға шығады. 14 сәуір күні кешке кеме айсбергке соғылып, құтқарушы қайықтың аздығы мен көмекке келуші кемелердің кешігуінен жолаушылардың 2/3 бөлігі суға кетіп құрбан болады. Томас Эндрюс аман қалуға әрекет жасамаған, өзін апатқа басты кінәлілердің ірі ретінде санап, өлімге мойынсұнған. Оны адамдар соңғы рет темекі шегетін салонда әлдебір картинаға қарап қимылсыз тұрғанын көрген.

Кейін Эндрюсті тек қаһарман ретінде ғана еске алған. 1914 жылы оның туған қаласында Томас Эндрюс мемориал залы ашылған. 

2004 жылы астероидтардың біріне Томас Эндрюстің аты берілді.

Отбасы
------

1908 жылы Джон Догерти атты қызы бар Хелен Рейли Барбурға үйленді. 1910 жылы қызы Лоу-Барбур Эндрюс өмірге келді. Томастың қазасынан соң әйелі «Харланд энд Вольф» компаниясының директоры Генри Пейрсон Харландқа тұрмысқа шықты.

Қызы Элизабет ешқашан тұрмысқа шыққан жоқ. Теңіз пилотының лицензиясын алған тұңғыш ирланд-әйел боп тарихқа енді де, 1973 жылы 1 қарашада көлік апатынан қайтыс болды.

Кинематография
--------------

1997 жылы түсірілген "Титаник" фильмінде Эндрюстің рөлік канадалық актер Виктор Гарбер сомдады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Asteroid Named for Titanic Designer Thomas Andrews
**Май шұрқан**(қазақ халқының дәстүрлі тағамы)-қуырдақтың бір түрі.Семіз ет,құйрық шарбы,өкпе бүйрек қосып қайнатып қойылтқан тұз сарымсақ,бұрыш салып,үстіне талқан немесе ұн,құрт қосып,майлы тұздығымен әзірлеген.Көбінесе жорықта,жылқы қостарында әзірленген.

**Май қошан**(қазақ халқының дәстүрлі тағамы)-қамырдың ортасына ұсақ туралған майлы ет немесе жанышталған,ет турағышқа тартылған жентек ет салып пешке пісірген жөн.Ет оралған бүкпелер мен кіселердің "Қазы кісе", "Тоспа бәліш", "Қансоқта", "Мисоқта", 
"Ірімшік бүрме" деген сияқты түрлері бар.

**Ежегей**-көбінесе қой сүтіне езілген құрт қосқан қойыртпақ.Ол адамды тез торлатады,оңалтады.

**Қойыртпақ**-қатыққа,айранға,қымызға,ішетін іркітке сүт немесе су қосып,торсыққа құйып,қанжығаға байлап жүріп далада ішетін ақ,сұйық айран.

### Дереккөз

<references>

1. ↑  "Қазақ халқының салт-дәстүрлері"атты энциклопедия
Срез жёлтой жировой ткани в парафине.
**Май ұлпасы** (жировая ткань); (textus adiposus, {{lang-la|textus — ұлпа, adeps — май) - май жасушалары — липоциттерден (адипоциттерден) құралған дәнекер ұлпасының бір түрі. 

Жануарлар организмінде қорланатын май ұлпасы құрылыс пен боялу ерекшеліктеріне байланысты екі түрлі: ақ май ұлпасы және қоңыр май ұлпасы болып ажыратылады. Ақ май ұлпасының жасушалары цитоплазмасының көпшілік бөлігін ірі май тамшысы алып жатады. Олардың сопақ келген ядролары
жасуша цитоплазмасының бір жақ шетіне қарай ығыса орналасады. Қоңыр май ұлпасының клеткалары ұсақ, пішіні көп бұрышты болып келеді. Қоңыр май ұлпасы кемірушілерде, қыста ұйқыға кететін жануарларда, жаңа туған нәрестелер мен жас төлдерде болады. Қоңыр май ұлпасының ядросы жасуша цитоплазмасының орта бөлігінде, ал оның айналасында ұсақ май тамшылары орналасады. Май ұлпасы қоректік заттардың және судың қоры. Ол организмді суықтан қорғайды және жылуды аз жоғалтады. Сонымен қатар, май ұлпасы организмде механикалық кызметтер де атқарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9
**Сая сан** (т.ж. белгісіз - 1931 ж.ө.) Бирмадағы помещиктерге, ағылшын отаршыларына қарсы шаруалар көтерілісі (1930 – 32) басшыларының бірі. Көтеріліс 1930 жылы 22 желтоқсанда басталып, 1931 жылдың ортасында кең өріс алды. Төменгі және Жоғарғы Бирманың көптеген аймақтарын және Шан князьдығын қамтыды. Көтерілісшілер салықты жоюды, Бирманы ағылшын қанауынан азат етуді талап етті. Ағылшын әскерлері Сая сан мен оның серіктерін тұтқынға алып, дарға асты (1931 ж. нояб.), ал көтерілісті негізінен 1932 ж. басты, кейбір аудандарда партизандар күресі 1933 жылға дейін созылды.

1. ↑   Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Алқызыл оймақгүл** (Digitalis purpurea) Бақажапырақ тұқымдасының бір дәрілік және уытты өсімдік. Биіктігі 60 – 150 cm.Бұл өсімдік Еуропада, Азияда, ормандарда, бақшаларда өседі. Бұл өсімдік маусымда жәзе тамызда гүлдейдi. Гүлдері қызғылт болып келеді. Алқызыл оймақгүлдің тамыры, жапырағы мен гүлдерінің дәрілік қасиеті бар. Дигоксин мен дигитоксин жүрек ауруларын емдеуге арналған дәрілік заттар.

Медицинада қолданылуы
---------------------

* cуправентрикулярлық пароксизмальді тахикардияда
* іркілісті жүрек жеткіліксіздігінде
* жүрекшенің жыпылықтауы мен дірілдеуінде

Дереккөздер
-----------

Květena České republiky, díl 6 / B. Slavík (Ed.). - Praha : Academia, 2000. - S. 350-352. - ISBN 80-200-0306-1
**Алқа** — қазақ жазушыларының ұлттық шығармашылық ұйымы.

Қазан төңкерісінен кейін көркем әдебиеттен таптық принципті талап ете бастаған кезде қазақ қаламгерлерінің оған қарсылық, балама бағыт ретінде құрмақшы болған шығармашылық ұйымынның бағдарламасын М.Жұмабаев бастаған ақын-жазушылар 1924 жылы дайындап, 16 данасын қолдан көшірілген пікір білу мақсатымен сол кездегі көрнекті қаламгерлерге таратқан. "Алқаның" бағдарламасын Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, А.Байтасов, М.Әуезов, С.Сәдуақасов, С.Қожанов, С.Дөнентаев, Ж.Тілеуұлы, Е.Омаров, Е.Алдоңғаров, Ж.Сәрсенбіұлы сияқты қазақ зиялылары, мәдениет-әдебиет қайраткерлері қолдаған. Қолжазба күйінде сақталып қалған "Алқаның" бағдарламасы "Әдебиетіміз", "Бұл күнге шейін төңкеріс һәм әдебиетіміз", "Ендігі төңкеріс һәм әдебиетіміз", "Әдебиет не нәрсе? Әдебиеттің жалпы заңы", "Марксшілдік һәм әдебиет. Не жазуға" деген негізгі бес бөлімнен тұрады. "Табалдырық" аталған кіріспесі "Қазақ әдебиеті тоғыз жолдың торабында тұр. Артында бір жол, алдында мың жол" — деген жолдармен басталады да қазақ әдебиеті қандай жолмен дамуы керек деген сауалға жауап іздейді. Қоғамдық, өндірістік қатынастар дамуынан кенжелеу қалған қазақ халқының әдебиеті де дамымаған деген таптық теорияны жоққа шығарып "Шынында қазақтың өзгеше терең әдебиеті болған һәм бар" — деп мәлімдейді. Қазақ әдебиетінің алыбы Абайдың ақындығын аса жоғары бағалап, қазақ әдебиеті өзінен үлгі алатын дәрежеге жеткен жоқ деген сияқты солақай пікірлерді теріске шығарады. Төңкерістің қазақ даласына сырттан әкелінгендігі, сол себепті де қазақ әдебиетінің революцияны жырлауына негіздің жоқтығы, "ұлттық әдебиет өз соқпағымен жүру керектігі" айқын айтылды. "Алқаның" бағдарламасында "искусствоның негізі — сезім, құралы — сезімнен туған сурет, мақсаты — білім беру емес, сезім ояту" деп көрсетілді. "Алқа" бағдарламасының қолжазбасынан көшірілген фотонұсқасы Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің архивінде сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**«Өмір жолында»** — толық метражды көркем фильм. 1959 ж. Алматы көркем және хроника фильмдер студиясы шығарған.

Сюжеті
------

Поезд Мәскеуге жылжуда. Бір вагонда жиынға бара жатқан теміржолшылармен бірге Кеңестік Қазақстан туралы болашақ романы үшін ақпарат жинап жүрген қытай жазушысы жолда. Ол өз мұрағатында ескі газетті байқайды.

Газетте үздік Түрксібтің екпінді құрылысшыларының суреттері жарияланған. Олар вагон бойынша жазушының көршілері - бұрынғы құрылысшылар, қазіргі мемлекеттік қайраткерлер, теміржол басшылары болып шығады. Жазушының өтініші бойынша солардың бірі Оспан өзінің өмірі мен махаббаты туралы қайғылы оқиға айтып береді. Көрермендер алдында Түрксіб құрылысына қатынасты, Оспан, Хадиша, Борис, Кәрім, Игнатов пен Сәрсеннің қатысуымен, олардың байлар мен ақ гвардияшыларға қарсы күресі, Оспанның сүйікті әйелі - Хадишаның өлімі туралы оқиғалар өрбиді. Осы қиын күресте бұрынғы батырақ Оспан өсіп, шынығып, Социалистік Еңбек Ері, КСРО Жоғарғы Кеңес депутаты, теміржол транспортының бас маманының бірі болып атанады. Жазушы Оспанға әңгімесі үшін алғыс айтып, сол әңгіменің ішінде өз романы үшін керек ақпарат табады.

Рөлдерде
--------

* Оспан — Ыдырыс Ноғайбаев
* Хадиша — Зәмзәгүл Шәріпова
* Борис — Петр Филиппов
* Игнатов — Виктор Ахромеев
* Хәкім — Сейфолла Телғараев

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Дорога жизни Мұрағатталған 12 ақпанның 2019 жылы.
Дәл осы тұлғада бұл сөз қазіргі тілімізде бір ғана сөзбен тіркеседі. Ол — «сабынның алқындысы», Осы себептен де болар «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінің» I томында (1959 жылғы) жуылған сабынның қалдығы деп түсінік берілген. Ал он томдық түсіндірме сөздікке, жеке сөз болып реестрге ілінбеген. Қырғызша-қазақша, сөздікте бұл сөз тек сабынның ғана емес, сонымен бірге майдың «қалдығы» дегеннің орнына да қолданылады (К. Юдахин. Киргизско-русский словарь, — К. 10 д. КРС). «Алқынды» сөзі X ғасырдағы ұйғыр жазуы мен М. Қашқари сөздігінде кездеседі. Бұларда ол кез келген сөзбен тіркеске түсіп, «сарқынды», «бітті», «жоғалды» мағыналарына мезгейді. Мұның өзі өте ертеректе оның қолдану өрісі кең болғандығын аңғартады. Кейін келе қазақ тілінде тек сабынның ғана меншігіне тигенін көріп отырмыз. Сонымен *«сабынның алқындысы»* тіркесі —
*«сабынның қалдығы»* дегенмен синонимдес.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Желтоқсан көшесі**. Көшеге әлемдік маңызы зор оқиға - алып империя - КСРО-ның ыдырауына себеп
болған Қазақстандағы демократиялық қозғалыстың басы - Желтоқсан оқиғасының атауы (Алматы қаласы әкімінің 23.10.1991 №15/398 шешімі) берілген. Бұл саяси оқиға 1986 жылдың 16-18 желтоқсанында осы көшемен жалғасып жатқан Жаңа алаңда (қазіргі Астана алаңы) болған. Желтоқсан көтерілісіне түрткі болған жағдай ұзақ жылдар Қазақстанды басқарған Дінмұхамед Қонаевтың орнына Орталықтың
өкілі - Геннадий Колбиннің келуі болды.

Көше қаланың солтүстігінен оңтүстігіне қарай 2-Алматы темір жол станциясынан басталып, әл-Фараби даңғылына дейінгі аралықта созылып жатыр. Көше Алмалы және Медеу аудандарын қиып өтеді. Бұрынғы атаулары: 

*Ыстықкөл көшесі* → *Бейбітшілік көшесі*
Кешенін ұзындығы - 6400 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Айранкөл мұнай кен орны** — Каспий маңы ойысының оңтүстік-шығыс ернеуіндегі мұнай кен орны. Құрылым сейсмобарлау жұмыстарымен 1940-1943, 1955-1957 жылдары дайындалған. Іздестіру және барлау бұрғылауы 1940 жылы басталып, кен орны 1944 жылы ашылды.

Географиялық орны
-----------------

Атырау облысында, Құлсары темір жол станциясының батысында 40 км жерде орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Мұнайлы көтерілім қосқанатты тұз күмбезді құрылыммен байланысқан. Тұзүсті таужыныстар кешенінің қимасында төменгі бор шөгінділері өнімді. Мұнда альб, апт және бес неоком горизонттары бар. Негізгілері болып апттың және неокомның алғашқы екі өнімді горизонттары саналады. Мұнайлы горизонттар 684 м және 707-748 м тереңдіктерде.

Жатыс сипаты
------------

Жатындар биіктігі 12 м. Су-мұнай жапсарының абсолют белгілері -713 м және -737, -772 м. Жатындар қойнауқаттық, тектоникалық тұрғыдан қалқаланған. Горизонттар терригендік таужыныстардан тұрады, жинауыштары кеуекті.

Қанығу сипаты
-------------

Мұнайға қанығу қалыңдығы 16 және 5,3-10,5 м-лерге тең, жинауыштардың ашық кеуектілігі 33-34%, өтімділігі 0,0,6-0,387 мкм2, мұнайға қанығу коэффициенттері 0,64-0,72. Мұнайдың бастапқы шығымы (өнімі) 1,3-7,3 м3/тәу. Бастапқы қойнауқаттық қысым 7,01-8,26 МПа.

Тығыздығы, құрамы
-----------------

Мұнай тығыздығы 913-949 кг/м3. Ол күкіртті (0,64%), шамалы парафинді (0,6-0,75%), шайырлы (11-21%), асфальтені 4,49%. Жатындардың режимі суарынды. Қойнауқаттық сулары хлоркальцийлі, тығыздығы 1130-1140 кг/м3. Кен орны 2004 жылдан бері игерілуде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Айнұр Жасағанбергенқызы Қазтуғанова** (17 қыркүйек 1979(19790917), Қызылорда облысы, Арал қаласы) — музыка зерттеушісі.

Өмірбаяны
---------

1990-1997 жж. А.Жұбанов атындағы Республикалық музыка мектеп-интернатында оқыды. Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық консерваториясын музыка зерттеуші және педагог мамандығы бойынша бітірген. 2002 жылдан бастап М.О. Әуезов атындағы Әдебиет жән өнер институтының кіші ғылыми қызметкер міндетін атқарады. 

Жарияланған мақалалары:

* "Қазақтың күйшілік өнеріндегі арнау күйлері" // ІІ Әуезов оқулары (Жас ғалымдардың ІІ халықаралық ғылыми-технологиялық конференциясының материалдары). - Алматы : "Academia" баспасы , 2004 жыл-264 б.;
* "Науайы күйлерін зерттеу мәселесі ә // Қазақстан мен Орталық Азияның дәстүрлі және қазіргі өнері. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары.-Алматы:"Үш қиян", 2004-688 бет.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ музыкасы кітабы, Алматы 2005 жыл- 498 бет
**Модуляция** (лат. *modulatio — біркелкілік; ырғақтылық* ) – сигнал берудің импульстік жүйесінде тасымалдаушы сигнал гармоникалық сигналдағыдай үздіксіз болмай, импульсті болады. Яғни, тасымалдаушы сигнал ретінде периодты, тізбектелген бейнелік немесе радиоимпульстік сигналдар қолданылады. Осындай тасымалдаушы сигналдар параметрлерінің ақпараттық сигналдың өзгеру заңдылығына сәйкес өзгеруін импульстік модуляция деп атайды.

Тасымалдаушы импульстер тізбегінің параметрлері: импульстің амплитудасы, импульстің ұзақтығы, импульстің жиіктілігі (қайталану уақытының кері шамасы немесе периодының кері шамасы), импульстің фазасы (пайда болу уақыты). Осы параметрлердің біреуінің өзгеруіне байланысты импульстік модуляция амплитудалық импульстік модуляция (АИМ), жиілік импульстік модуляция (ЖИМ), кеңдік импульстік модуляция (КИМ) және фазалық импульстік модуляция (ФИМ) болып бөлінеді. Тасымалдаушы испульс тізбегіндегі импульстің қайталану жиілігі ақпараттық сигналдың ең жоғарғы жиілілігінен ең кем дегенде екі есе артық болуы керек. Импульстік модуляцияланған сигналдың жиіліктік спектрімен анықталады. Испульстік модуляцияланған сигналды байланыс жолымен қашықтыққа беру үшін оны екінші рет жоғары жиілікті гармоникалық тасымалдаушы сигналмен модуляциялайды. 
.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Радиотехника, Компьютер және Байланыс сөздігі, Алматы 2007
**Паталиптура** - (Бихар, Үндістан) — ертедегі Магадха астанасы, Маурьялар әулеті (біздің дәуірімізге дейінгі IV—III ғасырлар) тұсында өздерінің гүлдену дәрежесіне жеткен Үнді патшалығының штаты Патнаның бірінші астанасы. Осы кездерге жататын қала қамалдарын, колоннадалар мен тағы басқаларды біздің дәуірімізге дейінгі IV ғасыр аяғында Селевка Никатордың Маурьялар сарайындағы елшісі болған Мегасфеннің мәліметтері толықтыра түседі. Кейініректе (біздің дәуіріміздің IV-V ғасырлары) қайтадан Гупттар әулетінің астанасы болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия өнері.— Алматы: Өнер, 1990. ISBN 5-89840-221-7