**Сиқым** Дулат руының төрт атасының бірі (№ 3 қосымшаны қараңыз). Қазақ шежіресі бойынша, Сиқым негізінен он атаға бөлінеді: Борас (Қарақойлы), Тоғатай, Шуылдақ (Байсейіт), Буас, Құлсейіт (Қусирақ), Ақылбек, Құттыбай, Есбол (Аққойлы), Есенгелді (Аққойлы мен Қарақойлы). Түрікмендер ішінде де Аққойлы, Қарақойлылар бар. Олар XIVXV ғасырда Азербайжан мен АрменияДа билікке таласты. М. Тынышбаевтың ескертуінше, оларды да Дулаттан шыққан деп шамалауға болады. Ел аузында Борас, Тоғатай мен Буасты Байсейіт атымен атайды. Байсейіттің шын есімі Шуылдақ. Есбол мен Есенгелдінің ұрпақтарын жай ғана «Естілер» атандырған.

Шығу тегі
---------

Этимология - кез келген этникалық топтың шығу түсіндіру мақсатында, оның этникалық атауы немесе этоним басында білу үшін қажет. Дыбыс с-ш-ч, қ-к-г, ы-i и л-н, м-д-л түркі тілдерінде және Алтай тіл отбасы (1 28 бар келісім лингвистикалық қайта жаңарту анықталған осы теория сыйқым этнонима айтуынша, тозған чигил қазақ тілінде 31.67 SS) сыйқым сөз басқа тілдерде оқылады чигил болып табылады. Жетісу мен Қашғарды мекендеген Орта ғасыр сыйқым қайта құру үшін түркі тайпалары чигил болды.

Француз ғалымы П. Пелльо этоним чжиси үш қарлұқ тайпаларының бірі чигил сияқты транскрипциясы. Бұл транскрипциясын, этнонима чигил бірінші бөлігінде үшін, Чи тілі Landyk Ғұндардың бір тайпасын құрайтын жылы «қызыл» деген мағынаны білдіреді.

Сыйқым баба кесенесі

Тарихы
------

Сыйқым баба кесенесінің алды
Бәлкім, олар бір-біріне рухани жақын болған соң басқа аталастары мен көршілер солай жақауратын атаған шығар. Сиқым руының жоғарыда аталған аталарының тегі туралы толық мағлұмат жоқ. Соыдықтан қолдағы бар деректерге сүйеніп, таратып отырмыз. Сөйтіп, халықта Қарақойлы аталатын Борас негізінен бес үрім-бұтаққа бөлінеді: Қораз, Рүстем, Әжі, Наурызбай мен Томай. Бұл буыннан әрі қарай жіктеуге деректер жеткіліксіз. Буас атасы бес бұтақтан тұрады: Боса, Борық, Құл, Есторы мен Қызылқармыс. Боса Құдайберді мен Алакүшікке бөлінеді.

Құдайбердіден Жарымбет, Сайкөк және Сары тарайды. Есторының екі ұлы бар: Тойшы мен Тілеуқабыл, Тойшыдан Қараби, ал одан Сүйіндік пен Аталық. Тілеуқабылдан үлкен үрімбұтақтың атасы болып есептелетін төрт ұл өсіп жетілді: Жаушы, Таңат, Көске, Қосмұрат. Ал, Көскедеи Есті мен Шотке. Естіден Қарабатыр, одан Шенет батыр; Шенет батырдан Тұрыс би мен Рысбек батыр.

Рысбек батырдан Батырбек датқа, одан Тастамбек, Қожай мен Иса; Тастанбектен Белқожа (М. Тынышбаевпен кездескенде 1925 жылы 50 жаста екен). Қосмұраттан Шахмұрат, одан Қараби, одан Мәлік би, одан Асыл би, одан Әлжібек датқа, одан Байсейіт. Ақылбек үш ата: Ағабек, Мырзабек және Атайысқа бөлінеді. Құттыбай тармағынан Бағлан өрбиді. Есболдың (Аққойлы) екі ұлы бар Омар мен Сатыбалды. Омардан Қаржау мен Қайқы. Сатыбалдыдан екі ұл: Елтүзер мен Бөрі. Елтүзерден Рысбай мен Құттыбай. Бөріден Елке мен Естембай. Ал, Есенгелдіден (Ақңойлы) төрт ата: Үлебай, Сырлыбай, Төле мен Болат бөлініп шығады.

Сонымен, Сиқымға кіретін 10 атаның тек алтауының тегін түгел болмаса да таратып, төртеуіне мәліметтер жетіспегендіктен, тоқталғанымыз жоқ. Соған ңарамастан, келтірілген мағлұматтар Дулат руының Сиқым атасы туралы неғұрлым анық деректер береді. Сиқым руының жауынгерлік ұраны «Сиқым» (Н. Аристов, М. Тынышбаев, С. Аманжолов) және «Рысбек» (Н. Аристов, М. Тынышбаев бойынша). Рысбек XVIII ғасырда өмір сүрген әйгілі батыр. Сиқымдардың рулық таңбасы - бұл алғашңыда Н. Гродековтың еңбегінде көрсетіліп, кейіннен Н. Аристов, М. Тынышбаев, С. Аманжолов пен В. Востров оз жұмыстарында содан алып пайдаланады. Үшінші таңбаны жалпы Дулаттың белгісі О түрі деп есептеп, ал алғашқы екі таңба сиқымдардың құрамына енген кірме басқа бір аталардың еншісі деуге әбден болады.

Тұлғалар
--------

1. Құдайберген Байетұлы
2. Батырбек Рысбекұлы
3. Досмұхамбет би
4. Тимур Асқарұлы Құлыбаев
5. Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев
6. Талғат Асқарұлы Құлыбаев
7. Асқар Тоқмағамбетов Қарақойлы


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақ рулары |
| --- |
|  |
| Ұлы жүз | 

* **Сіргелі**: · Айтбозым · Кеңірдек · Байжігіт · Батыр · Елібай · Жайдақ · Жаңабай · Қайшылы · Қарабатыр · Тутаңбалы · Шалдар
* **Жалайыр**: Сырманақ · (Ақбұйым · Арықтыным · Байшегір · Балғалы · Қайшылы · Күшік) · Шуманақ · (Андас · Қалпе · Қарашапан · Мырза · Орақты · Сыпатай) · Бірманақ · (Сиыршы)
* **Қаңлы**: · Қара қаңлы · Қызыл қаңлы · Қапсан қаңлы · Сары қаңлы
* **Шанышқылы**: · Құрбақа · ( Балық · Саңырау · Мамыт) · Дархан · Қырықсадақ · Бектау · ( Қырпық · Арапшы · Сырдым )· Жойсын · Бағыс
* **Шақшам**: ·

**Үйсін рулары:**
* **Сары Үйсін**: · Қалша · Жақып
* **Дулат**: · Ботбай · Жаныс · Сиқым · Шымыр
* **Албан**: *Сары*:· (Айт · Қожбанбет · Қыстық · Бозым · Алжан · Жарты · Құрман · Шоған · Досалы )· *Шыбыл*: · (Қоңырбөрік · Қызылбөрік)
* **Суан**: · Байтүгей · Тоқарыстан · Бағыс · Сартай · Нартай
* **Шапырашты**: · Айқым · Асыл · Екей · Есқожа · Кебенек · Шыбыл
* **Ошақты**: · Аталық · Байыл · Қоңыр · Тасжүрек
* **Ысты**: · Ойық · Тiлiк

 | ШаңырақШаңырақ |
|  |
| Орта жүз | 

* **Арғын**: Мейрам: · ( Қуандық · Сүйіндік · Бегендік · Шегендік · Қаракесек) · Момын: · (Қанжығалы · Тобықты · Атығай · Бәсентиін · Қарауыл · Шақшақ · Саржетім) · Жоғары шекті · Төмен шекті · Тарақты (жиен)
* **Қыпшақ**: Құлан қыпшақ · Қытайқыпшақ · Сарықыпшақ · Қарақыпшақ: (Ұзын · Бұлтың · Қарабалық · Көлденең · Торықыпшақ)
* **Найман**: Саржомарт: (Бура, Қаратай, Көкжарлы) · Төлегатай: (Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл) · Терістаңбалы: ( Бағаналы, Балталы)
* **Қоңырат**: Көтенші: · (Саңғыл · Божбан · Жетімдер · Маңғытай · Аманбай · Жаманбай) · Көктіңұлы: · (Байлар-Жандар · Құлыншақ · Оразкелді · Қарасирақ · Тоқболат · Құлшығаш · Алғи)
* **Керей**: Тұрғақ, Ашамайлы: · (Балта · Тарышы · Көшебе · Сибан · ақсары) · Абақ: · (Жәдік · Жәнтекей · Шұбарайғыр · Шимойын · Меркіт · Шеруші · Сарбас · Молқы · Ителі · Қарақаc · Жастабан · Көнсадақ )
* **Уақ**: Бетке · Ерқосай · Сарман · Шоға · Байназар · Еренші · Бидалы · Баржақсы · Жансары · Шайгөз

 |
|  |
| Кіші жүз | 

* **Әлімұлы**: Кете · Қаракесек · Қарасақал · Төртқара · Шекті · Шөмекей
* **Байұлы**: Адай · Алаша · Алтын · Байбақты · Беріш · Есентемір · Жаппас · Қызылқұрт · Масқар · Таз · Тана · Шеркеш · Ысық
* **Жетіру**: Жағалбайлы · Кердері · Керейіт · Табын · Тама · Телеу · Рамадан

 |
|  |
| Ақсүйек | 

* **Төре**: Абылай хан әулеті · Әбілқайыр әулеті · Бөкей әулеті · Жәдік әулеті · Қаратай әулеті
* **Қожа**: Аққорған · Қорасан · Дуана · Қарахан · Бақсайыс қожа · Қылышты қожа · Сейіт

 |
|  |
| Жүзге кірмейді | 

* **Сунақ**: Қайғақтық · Сыйық · Аташ · Бессары · Қалмырза-Тоқпан
* **Төлеңгіт**:
* **Ноғай-Қазақ**: Үйсін ноғай · Қояс · Қазан құлақ · Қос таңбалы
* **Қияттар**:
* **Қырғыз руы**:

 |
|  |
| Басқа | 
· Қазақ шежіресі · Қазақ жүздері · Шалақазақтар · Қазақ шежірелерінің тізімі · Жеті ата · Туыстық · Туыстық атаулары · Кірме · Ноқта ағасы · Құрама · Болыстар · Қазақ генофонды (орыс.) |

 |