recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Азотты сутек қышқылы**, немесе **азоимид**
**HN3**
**Азотты сутек қышқылы**, немесе **азоимид** - **HN3** - азотты сутекпе қосылысы.  

Молярлық массасы = 43.03. Қайнау температурасы +37°С, балқу температурасы - 80°С  

Түссіз, ұшпа , өте қопарылғыш, өткір иісті сұйықтық. Өте улы (токсикалық әсері цианидтерге ұқсайды - цитохромме блоктау). Жақсы ерігіш тұздары да өте улы.

Химиялық қасиеттері
-------------------

Ерітіндісі {\displaystyle {\mathsf {H^{+}+N\_{3}^{-}}}} - иондарына диссоциациаланады.

{\displaystyle {\mathsf {HN\_{3}\rightleftarrows H^{+}+N\_{3}^{-}}}}
{\displaystyle {\mathsf {HN\_{3}+H\_{2}O\rightarrow N\_{2}+NH\_{2}OH}}}
Сулы ерітіндісі аз қышқылдық қасиеттерін көрсетеді: рKа = 4,59, сірке қышқылының күшімен бірдей.

Азотты сутек қышқылы тотықтырғыш, металдармен реакцияда металдың тұзы, азот пен амииак құралады.

{\displaystyle {\mathsf {Cu+3HN\_{3}\rightarrow Cu(N\_{3})\_{2}+N\_{2}+NH\_{3}}}}
Бұл тұздарды *азид* деп атайды. Қыздырғанда жарылып ыдырайды, осы қасиетінің арқасында қорғасын азидін детонатор ретінде қолданады - Pb(N3)2.

Оргаикалық химияда Шмидт реакциясыда қолданады.

### Алунуы

Азидоводород HN3 ортофосфор қышқылы натрий азидқа NaN3 әсер еткенде алынады, оның өзін - натрий амидте алады:

{\displaystyle {\mathsf {2NaNH\_{2}+N\_{2}O\rightarrow NaN\_{3}+NaOH+NH\_{3}}}}
{\displaystyle {\mathsf {3NaN\_{3}+H\_{3}PO\_{4}\rightarrow 3HN\_{3}+Na\_{3}PO\_{4}}}}
Азидоводородты HN3 алу басқа амалдары:

* N2H4 азотты қышқылменHNO2 әсер еткенде
* металдардың неорганикалық азидтерге H2SO4 ерітіндісі әсер еткенде.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Марек Гамшик** (словак. Marek Hamšík; 27 шілде 1987 жыл, Банска Быстрица, Чехословакия) — словакиялық футболшы, Словакия Ұлттық футбол құрамасы мен "Далянь Ифан" клубының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Карьерасын "Слован" (Братислава) клубында бастады. 2004 жылы 17 жасында "Брешиаға" ауысты. 

"Брешиада" өткізген екі маусымнан соң оған Еуропалық күшті клубтардың көзі түсе бастады. Нәтижесінде 2007 жылы жазда "Наполи" футболшысы атанды. Марек тез арада неапольдық клуб жанкүйерлерінің сүйіктісіне айналды. 

"Наполи" сапында жүргенде де еуропалық күшті клубтар Маректі өздеріне алғысы келді, бірақ Марек 12 жыл бойы ешқайда кетпеді. 2013 жылы клуб капитаны боп тағайындалды. 

2019 жылдың басында "Далянь Ифанға" ауысты.

### Ұлттық құрама

Ұлттық құрама сапында тұңғыш рет 2007 жылы 7 ақпанда Польшаға қарсы жолдастық кездесуде алаңға шықты. 2010 жылғы әлем біріншілігінде капитан ретінде ойнады, 22 жастағы Марек әлем чемпионаттары тарихындағы ең жас капитан боп тіркелді.
2016 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты.

Жетістіктері
------------

### Командалық

«Наполи»
* Италия вице-чемпионы: 2012/13, 2015/16, 2017/18, 2018/19
* Италия чемпионатының қола жүлдегері: 2010/11, 2013/14, 2016/17
* Италия кубогы: 2011/12, 2013/14
* Италия суперкубогы: 2014
* Италия суперкубогының финалисі: 2012

### Жеке

* Словакиядағы жыл футболшысы (8): 2009, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018
* Словакияның үздік жас футболшысы (2): 2007, 2008
* Италия чемпионатының үздік жас футболшысы: 2008

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Marek Hamšík. Profil  (словак.).  marek-hamsik.sk. Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 мамыр 2012. Тексерілді, 5 наурыз 2012.
**Джордан Ли Пикфорд** (ағылш. *Jordan Lee Pickford*; 7 наурыз 1994 жыл) — англиялық футболшы, Англия Ұлттық футбол құрамасы мен "Эвертон" клубының қақпашысы.

Карьерасы
---------

### Сандерленд

"Сандерленд" клубының түлегі саналады. 2011 жылы кәсіпқой футболшылардың сапына қосылды. 2017 жылға дейін "Сандерленд" футболшысы санағанымен, түрлі клубқа жалға берілумен болды. 2015 жылы 31 желтоқсанда ғана клубқа түпкілікті оралып, бес жылдық келісім жарт жасасты.

2016/17 жылғы маусым барысында "Сандерлендтің" негізгі қақпашысы Вито Манноне жарақат алды да, Пикфорд негізгі қақпашы ретінде алаңға шыға бастады.

### Эвертон

2017 жылы 15 маусым күні ресми түрде "Эвертон" қақпашысы атанды. Клубпен 2022 жылға дейін келісім шарт жасасты.

### Англия құрамасы

Англияның барлық жастағы құрамаларында ойнап шықты. 2017 жылы 10 қараша күні Германиямен ойында тұңғыш рет негізгі құрама сапында алаңға шықты. 

2018 жылы әлем чемпионатына қатысты.

2018/19 жылғы УЕФА Ұлттар Лигасының плей-офф кезеңінде құраманың негізгі қақпашысы болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Профильдері
-----------

* 
* 
* 
*
**Болат Әбдікәрімұлы Әбдікәрімов**  (17.2.1939 жылы туған, Қарағанды облысы Нұра ауданы Нұра кент) – педагогика ғылымдарының докторы (1996), профессор (2001).

Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..

Қарағанды политехникалық институтын (1962, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. 1963–1973 жылы кәсіптік-техногогикалық училище директорының орынбасары, облыс басқарма бастығының орынбасары қызметтерінде болды. 1983–1988 жылы Қазақ КСР-і Кәсіптік-техникалық білім беру комитеті төрағасының 1-орынбасары, 1990 жылы ҚР Білім министрінің орынбасары, 13-сайлауы Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1994), 1995 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігі Кәсіптік-техникалық білім беру комитетінің төрағасы, 1996 жылы Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты аппаратында сектор меңгерушісі, 1997–2001 жылы Еуразия ұлттық университетінде кафедра меңгерушісі, профессор, 2001 жылдан Еуразия гуманитарлық институтында педагогикалық кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарады.

200-ге жуық ғылым еңбектің авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Бикенов Ж.Б. Жәкенов Ж.М. Исабек Т.К.* Тоқа шежіресі —  Қарағанды: Қарағанды полиграфиясы ААҚ, 2000. — 402 б. — 1000 таралым. — ISBN 5-7667-9037-6.
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Керейсай** – Желдіадыр тауларының орталық бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Нұра ауданы Жанбөбек ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 80 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 629 м. Көлбеу келген беткейі батыстан шығысқа қарай ендік бағытта созылып жатыр. Солтүстік беткейіндегі бұлақтардан Керей өзенінің салалары бастау алады. Оңтүстігінен Жақсыкөң өзені ағып өтеді. Батысында Шашты шоқысымен, шығысында Желдіадыр тауымен шектеседі.

Өсімдігі
--------

Етегіндегі қоңыр, ашық қоңыр топырақ жамылғысында селеу, бетеге, боз, жусан, тобылғы, т.б. өсімдіктер мен бұталар өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
***Аршашыл қунақ*** (leucosticle nemoricola) - үй торғайдың аналығына жабын қауырсынының реңі де, қылығы да өте ұқсас құс. Аршашыл қунақтың жабын қауырсыны - қөріксіз күңгірттеу қоңыр, ал қылығы өзіне ұқсас топта торғайдың шырылдағаны сияқты дауыспен шуылдайтын әдеті бар, сондай-ақ тұрған қалпы торғайға тәні - қанатын түсіріп, құйрығын көтеріп алады. Тек қана ұшып көтерілген кезде ұзын, үшкір қанаты оны бұлдыр қунақ кейпіне келтіреді.

Қазақстанда аршашыл қунақ Батыс Тәңіртаудағы Оңтүстік Алтайға дейін оңтүстік және шығыстың биік тауларында орын тебеді. Ол шалғынды беткейлердің ұмсынған тастармен кезектескен бүкіл субальпілік және альпілік белдемнің төменгі бөлігін алып жатады. 
Аршашыл қунақтар кешірек - тек қана маусымда ұялай бастайды. Ұялары шығар аузынан бір жарым метр тереңдікте топырақтан қазылған інде, тас астындағы қуыста орналасады. Салындыдағы 4-5 шаңқандай ақ жұмыртқаларды аналығы 12-15 күнбасады, ал аталығы бұл кезде аналықты субальпілік шөппен уақтылы қоректендіреді. Балапандарды ұяда15-18 күн, ұшқан соң да ұзақ қоректендіреді. Оның үстіне алғашқы күндері балапандарға негізіндебунақденелілерді береді, алайда көп ұзамай оларды тек қана өсімдіктекті қорекке көшіреді. Балапандар ұшқан соң аршашыл қунақтар жүз-жүзден топқа жиналып, қыс бойы қорек іздестіріп жылыстайды. Шырша тұқымы түсімді болған кезде бұл топтар шыршалы орманда пайда болады. Бұл жерде қунақтар шала ашылған бүрлерден шырша тұқымын алып жейді.

Дереккөздер
-----------

Құстар (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
**Арғынбай батыр Таңатұлы** - Ресей, Қоқан, Хиуа өктемдігіне қарсы күресте аты шыққан айбынды батыр. 

Алшын тайпасының **Шөмекей** руының **Бозғұл** аймағынан шыққан.

Арғынбайдың ордасы Қуаңдария бойындағы Тоғызбай құмында болған.Он тоғызыншы ғасырдың орта тұсында Сырдарияның сол жағасындағы, Қуаңдарияның бойындағы, Қызылқұмдағы қазақтар үш жақтан қысым көрген. Оның бірі – Ақмешіт, Күмісқорғаннан шығып оқтын-оқтын шабуылдаған Қоқандықтар, екіншісі Жаңадарияның бойындағы Бестамқаладан ауылдарды тұрақты тонап тұрған Хиуалықтар, үшіншісі – Сырдарияның төменгі ағысына бекініп алған (№ 1 форт) Ресей әскерлері. 1852 жылы Орынбор генерал-губернаторының алдында Ресейге адал қызмет етуге ант берген және оған арқа сүйеген Елікей хан Қасымұлы да осы ұлтарақтай жердегі халықты өзіне қаратпақ болған. 1856 жылы орын алған осындай оқиғалар Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, жырау Алмас Алматовтың «Қазына» атты дастанында[1] суреттеледі. Арғынбай батыр образы тұтастай ашылған шығарманың көркемдік тұрғыдан құндылығы ерекше. Ел басына туған алмағайып заманда Арғынбай батырдың Пірәлі би Өтетілеуұлы, Жарылқап би Манасұлы, Қожеке батыр Мырзабайұлы, Түбекбай батыр Нәзікұлы, Молдашер ахун Жамұратұлы, Торыбай Меңей батыр және т.б. Сыр өңіріне танымал тұлғаларды жанына топтастырып, басқыншыларға үнемі тойтарыс ұйымдастырып отырғаны, өз басының жеке ерліктері, бітім-болмысы, түр-тұлғасы туралы әңгіме-аңыздар ел аузында өте көп.

*Шежіре: Арғынбай-Таңат-Кетебай-Жолай-Ырсымбет-Бекет-Сейін (Желдер)-Келдібай-Бозғұл-Шөмекей-Әлім*

Дереккөздер
-----------

1. 1 2   Кете Шөмекей шежіресі / Дайрабаев Т. – Алматы, Ана тілі, 1995. - 167 бет.

1. Алматов А. Қазына. // Сыр бойы. -1999. – 10, 12 тамыз.
2. Дайрабай Т. Жолай Кетебайдан Аман, Алмасқа дейін... /«Түркістан».-2008.- № 52.- 25 желтоқсан.
3. Омаров Қ.Ә. Ұлық Жолай және оның ұрпақтары. // Ақиқат. – 2011. -№ 1. – 70-82 бб.
4. Омаров Қ.Ә. Тарихтан алған тағылым. // Қазақ тарихы. -2009. -№ 2. -74-77 бб.
**Қағыл** – Желдіадыр тауларының солтүстік-шығысындағы шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Нұра ауданы Жанбөбек ауылының оңтүстік-батысында 25 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттiк биіктігі 570 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта шамамен 10 км-ге созылған, енді жері 6 км. Беткейлері көлбеуленіп жазыққа ұласады. Солтүстігінде Қашырлы таулары, шығысында Сарыоба, оңтүстігінде Ақтасты, батысында Жидебек таулары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында дала өсімдіктері өседі. Етегі мал жайылымы, шабындық ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Атом және молекула жайындағы түсініктің басталуы- Бұдан 2500 жылдай уақыт өмір сүрген ертедегі Грецияның Левкипп, Демокрит, Лукреций сияқты философтары күллі зат өте ұсақ, бөлінбейтін бөлшектер - атомдардан тұрады деген. Олардың айтуынша , бір заттың екінші заттан айырмашылығы оларды түзетін атомдардың санына, түріне және орналасуына байланысты. Дүниеде болатын өзгерістің барлығын осы атомдардың қосылуы және айырылуы деп түсінеді. Мұндай материалистік оқу дін жолына қайшы келгендіктен шіркеудің қуғынына ұшырап, ақырында ұмыт болды.

Тарихы
------

XVI ғасырдың басында француз священнигі П.Гассенди атомды құдай жаратқан деп, атом ілімі мен шіркеу арасын жақындастыруға тырысты. 1626 жылы Париж парламенті атомдық ілімді таратқан адам жазаға тартылып, басы кесілетіндігі туралы заң қабылдады. Бірақ ылымның дамуы, шіркеудің де, шіркеуді қолдаушы үкіметтердің де қатаң тыйым салуына қарамай, ерте заман атомистикасын , атом-молекула теориясына айналдырды. Бұл жөнінде орыстың ұлы ғалымы М.В. Ломоносов еңбектердің ерекше маңызы болды. М.В. Ломоносов 1741 жылы шыққан ағашқы жұмысының бірі "Математикалық химияның элементтері" деген еңбегінде атом, молекула жайындағы пікірін ғылыми жүйе түрінде ұсынды. Ломоносовтың негізгі идеясы - барлық зат ұсақ бөлшектерден тұрады, олардың өзара ілінісетіндік қабілеттілігі бар, заттың қасиеті негізінде осы ұсақ бөлшектердің қасиетіне байланысты.

Дереккөздер
-----------

Жалпы химия кітабы, Б.Бірімжанов, Н.Нұрахметов, 1992 Алматы - 18 бет
(1) Френель линзасы  
(2) Әдеттегі линза
Бағдаршырақтың френель линзасы
**Френель Линзасы** — шамшырақтар мен дабыл беруші шамдарда қолданылатын күрделі құралымды линза. Оны француз физигі О.Ж. Френель (1788 — 1827) ұсынған. Ол сфералық немесе басқа да бір беттермен шектелген тұтас әйнектен емес, қимаға арнайы профильді призмалар пішінді қалыңдығы аса үлкен емес, бір-біріне тиістіріле орналасқан жеке сақиналардан тұрады (қ. сурет). Мұндай құралым Френель линзасының қамту бұрышы үлкен болғанның өзінде қалыңдықтың (демек, салмақтың) аз болуын қамтамасыз етеді. Сақиналардың қималары Френель линзасының сфералық аберрациясы шамалы және Френель линзасының фокусына орналасқан S нүктелік көзден келетін жарық сәулелері сақиналарда сынған сынған соң іс жүзінде параллель шоқ болып шығатындай етіліп алынған (сақиналық Френель линзасында). Френель линзасы сақиналық және белдеулік болып келеді. Сақиналық Френель линзасы суретте кескінделген профильді SО оптикалық ось маңайында айналдыру арқылы алынған жүйе болып табылады. Олар жарық ағынын қандай да бір бағытпен бағыттайды. Белдеулік Френель линзасы осы профильді SО-ға перпендикуляр АSА осінің маңайында айналдыру арқылы алады; олар жарықты барлық горизонталь бағыттар бойынша жібереді. Френель линзасының диам. 10 — 20 см-ден бірнеше метрге дейін жетеді.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Ашытқан капустадан дайындалған щи**

### Түсіндірме

Ашытқан капустадан дайындалатын щи адам организміне өте сіңімді әрі пайдалы. өйткені онда С витамині көп болады. 
 Капуста ыдысқа салынады. Ірілері тез арада ұсақтап туралады. Әйтпесе, яғни тездетпесе тұздығынан ажыраған капустада С витаминінің құрамы бұзылады. Ашытқан капуста тым қышқыл болса, онда оны бір рет жуу керек. Ол үшін 1 кг капуста 1 литр салқын суға 1 – 3 сағат салынып қойылады. Содан соң суы төгіліп тасталады. Ал капуста онша қышқыл болмаса тұздығынан айырып – ақ пайдалана беруге болады. Бірақ ол тұздығынан тек тағам пісер алдында ғана айырылады. 
 Сонымен, капуста кеңірек ыдысқа салынып, үстіне сорпа немесе ыстық су құйылады. Ыстық су құйылып, май және осы мақсатқа арналған томат пюресінің жартысы салынады да тез – тез араластырылып, отқа қойылып бұқтырылады. Капуста біркелкі қызған кезде от бәсеңдетіледі. Содан соң 2 – 2,5 сағат бұқтырылады. Бұқтыру кезінде капустадан ащы иіс шықса, ыдыстың қақпағы ашылып тасталады.

### Дайындау әдісі

Пияз, сәбіз, петрушка тазаланып, ұсақтап туралады. Томат пюре қосылып, 4 – 5 минут қуырылады да, бұқтырылып жатқан капустаға салынып, жақсылап араластырылады. Ыдыстың қақпағы жабылып, одан әрі бұқтырылады. Сонда капуста өте жұмсақ болып шығуға тиіс. 
 Дайындалған көкөніс қайнап жатқан сорпаға салынып, 10 – 20 минут тағы да қайнатылады. Содан соң щиге ақ тұздық құйылып, лавр жапырағы салынады. Бұрышталып, 5 – 10 минут тағы бір рет қайнатылады. Щи піскеннен кейін 15 – 20 минут оттан түсіріліп қойылады. Сонда щидің дәмі де, иісі де одан сайын жақсара түседі. Егер щиге ет салынатын болса, онда ол щидің сорпасына салынып, бір қайнатып алынады. Щи сорпасының дәмі сіңген еттің дәмі ерекше себіледі. 
 Құрамы: 500 гр ет, 500 гр капуста, 2 – 3 сәбіз, петрушканың 2 – 3 жапырағы, 1 – 2 пияз, 1 ас қасық томат пюресі, 1 ас қасық бидай ұны, 2 қасық май, 4 ас қасық қаймақ, тұз бен бұрыш томатына қарай.

### Дереккөздер

1. ↑  Садықов Б.Х "Ақ дастарқан"
**Атом қуаты халықаралық агенттігінің** **Төмен байытылған уран банкі** (ТБУБ) — жеңіл су ядролық реакторына отын өндіру үшін қолайлы, жалпы салмағы 90 метрикалық тоннаға дейін төмен байытылған уранның физикалық қоры қоймасы.  Қазақстан Республикасы  Өскемен қаласында "Үлбі металлургиялық зауыты" Акционерлік қоғамы аумағында орналасқан. 

ТБУ қоры бір 1000 МВт қуатты реакторды толық тиеу үшін жеткілікті.

Тарихы
------

2006 жылғы "Ядролық қауіпті қысқарту бастамасы" қоры (ағыл. *Nuclear Threat Initiative*) алғаш рет ТБУБ құру идеясын ұсынды .

2010 жылғы желтоқсанда АҚХА Басқарушылар кеңесі АҚХА ТБУБ жобасын бекітті. 

2015 жылғы 27 тамызда Қазақстан Республикасы мен АҚХА Қазақстан аумағында АҚХА ТБУБ құру туралы келісімге қол қойды.

Ашылуы
------

2017 жылғы 29 тамызда Астана қаласында Қазақстан Республикасы Президенті Нұрсұлтан Назарбаев пен АҚХА Бас директоры Юкия Аманоның қатысуымен ТБУБ-тің ресми ашылу рәсімі өтті.

Рәсім барысында Қазақстан Президенті АҚХА-ның Бас директорына Үлбі металлургия зауытының аумағында орналасқан Төмен байытылған уран банкінің символдық кілтін табыс етті.

ТБУ бақылау, қолдану, тасымалдау
--------------------------------

ТБУ АҚХА бақылауында және ресми заңды иелігінде болады, сондай-ақ егер қандай да бір атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдаланатын АҚХА мүше мемлекеті отынды дәстүрлі өнім берушінен саяси сипаттағы себептер бойынша ала алмайтын жағдайда ТБУ-ды пайдаланылатын болады. 

ТБУ-ды арнайы цилиндрлік контейнерлерінде тасымалдау Ресей Федерациясы мен Қытай Халық Республикасы арқылы транзитпен жүзеге асырылады.

2015 жылғы 18 маусымда Ресей Федерациясы мен АҚХА арасында атом энергетикасының қажеттілігі үшін ТБУ-ды Ресей аумағы арқылы транзитке қол қойылды. Аталған келісімнің жүзеге асырылуы төмен байытылған уранды ТБУБ-қа және АҚХА мүше мемлекеттеріне жеткізуіне мүмкіндік береді.

2017 жылғы 12 сәуірде Қытай Халық Республикасы мен АҚХА арасында АҚХА төмен байытылған уранын Қытай аумағы арқылы ТБУБ-қа және одан кері транзит бойынша өткізу туралы келісімге қол қойылды.

Қаржыландыру
------------

ТБУБ құруға және кем дегенде он жыл бойы оның қызметіне шамамен 150 млн. АҚШ доллары бөлінді :

* "Ядролық қауіпті қысқарту бастамасы" қоры - 50 млн. АҚШ доллар
* Америка Құрама Штаттары - 49,5 млн. АҚШ доллар
* Еуропалық Одақ - 25 миллион еуроға дейін (оның ішінде қауіпсіздік үшін 5 миллион еуроға дейін)
* Біріккен Араб Әмірліктері - 10 млн. АҚШ доллар
* Кувейт Мемлекеті - 10 млн. АҚШ доллар
* Норвегия Корольдігі - 5 млн. АҚШ доллар
* Қазақстан Республикасы - 400 мың АҚШ доллар

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 5 мамырдың 2018 жылы.
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
Сэр **Оуэн Уилланс Ричардсон** (ағылш. *Owen Willans Richardson*; 26 сәуір 1879 ж. Дьюсбери, Ұлыбритания — 1959 ж. 15 ақпан, Элтон, Ұлыбритания) — ағылшын физигі, «термиондық зерттеулердегі жұмысы үшін және әсіресе оның атымен аталатын заңды ашқаны үшін» 1928 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.

Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1913).

Өмірбаяны
---------

Оуэн Уилланс Ричардсон 1879 жылы 26 сәуірде Дюсбериде, Англияда Джошуа Генри мен Шарлотта Мария Ричардсонның отбасында дүниеге келген. Бэтли грамматика мектебінде оқыды. Ол 1900 жылы Кембридждегі Тринити колледжін жаратылыстану ғылымдары бойынша үздік бітірді. 1906—1913 жылдары Принстон университетінің профессоры болды. 1920 жылы ол вакуумдық вакуумдық түтіктердің негізін құрайтын термиондық құбылыстар бойынша жұмысы үшін Корольдік қоғамнан Хьюз медалін алды. Ол сондай-ақ фотоэффект құбылысы, гиромагниттік әсерлер, химиялық реакциялардағы электрондардың эмиссиясы, жұмсақ рентген сәулелері және сутегі спектрі мәселелерімен айналысты. Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1913). Лондон физиктер қоғамының президенті (1926—1928). 1930 жылы ғалым Лондон корольдік қоғамының корольдік медалімен марапатталды. 1933 жылы рыцарь атағы берілді. Сэр Оуэн Уилланс Ричардсон 1959 жылы 15 ақпанда Элтонда (Ұлыбритания) қайтыс болды. Оның жиені физик Ричард Дэвиссон болды.

Естелік
-------

1979 жылы Халықаралық астрономиялық одақ Айдың арғы жағындағы кратерге Оуэн Уилланс Ричардсонның есімін берді.

Қаныққан токтың тығыздығын анықтауға арналған теңдеу де (Ричардсон- Дашман теңдеуі) оның атымен аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Richardson; Sir; Owen Willans (1879 - 1959) // Лондон корольдік қоғамының сайты (ағыл.)

Сілтемелер
----------

* РИЧАРДСОН (Richardson), Оуэн Уилланс // Нобель сыйлығының лауреаттары: Энциклопедия: Ағылш. тілін. ауд. — М.: Прогресс, 1992 ж.
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат (ағыл.) )

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1926—1950 жылдардағы Физика саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері |
| --- |
|  |
| 

Перрен (1926) •
Комптон / Вильсон (1927) •
Ричардсон (1928) •
де Бройль (1929) •
Раман (1930) •
Гейзенберг (1932) •
Шредингер / Дирак (1933) •
Чедвик (1935) •
Гесс / К. Андерсон (1936) •
Дэвиссон / Томсон (1937) •
Ферми (1938) •
Лоуренс (1939) •
Штерн (1943) •
Раби (1944) •
Паули (1945) •
Бриджмен (1946) •
Эплтон (1947) •
Блэкетт (1948) •
Юкава (1949) •
Пауэлл (1950) 
 |
|  |
| 
Толық тізім | 
1901—1925 |
**1926—1950** |
1951—1975 | 
1976—2000 | 
2001—ден бері

 |

 |
*Басқа мағыналар үшін Ақтасты деген бетті қараңыз.*
**Ақтасты** – Қарағанды облысы Нұра ауданының оңтүстігінде, Құланөтпес өзенінің сол жағалауындағы шоқы. Шошқакөл көлінен солтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде.

Жер бедері
----------

Ең биік жері 573 м. Беткейлері жайпақ, батысы мен оңтүстігінде құрғақ арналар және өзектермен тілімденген. Негізгі жыныстардың жер бетіне шығуы байқалады. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 4-5 км-ге созылған, ені 2-3 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы элювийлі-делювийлі шөгінділермен жабылған силур жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Топырағы дамымаған ашық қызыл қоңыр. Селеу, жусан, бетеге өседі, тобылғы шоғырлары кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Ақтөбе қалашығы (Жаңақорған ауданы)** — Сунақ ата ауылынан шығысқа қарай 13 шақырым жерде орналасқан.

Қалашық сипаты
--------------

Теңіз деңгейінен биіктігі 157 м. 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (А.Н.Бернштам) зерттеген, 1966 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы қайта зерттеген. 1991 жылы ҚазМУ-дің археологиялық экспедициясының тобы (М.Елеуов) ескерткіштің орналасқан жерін анықтап, жоспарын түсірген. 2004 жылы Халықаралық қазақ түрік университеті Тұран археологиялық экспедициясы (М. Елеуов) географиялық координаттарын анықтап, жоспарын қайта түсірген және ескерткішті айнала қоршаған үймек жалдың бір жеріне барлау қазбасын салған. Қоныс екі бөліктен тұрады. Төбе түрінде болып келген орталық бөліктің көлемі 65×55 м, биіктігі 6 м. Орталық бөлікті сырттай қоршаған алаңның көлемі 60-70 м, биіктігі 1-1,5 м. Алаңның шетінде ені 10-11 м, биіктігі 0,8-1 м болып келген қорғаныс құрылысының қалдықтары сақталған. Қорғаныс құрылысының шығыс жағында екі төбе орналасқан. Диаметрлері 10-15 м, биіктігі 1,5-2 м болып келген бұл төбелер минареттердің қирандысы болса керек. Шамасы, осы жерде қаланың қақпасы орналасқан. Орталық бөліктің айналасындағы алаңның көлемі 60×70 м, биіктігі 1-1,5 м. Алаңның айналасындағы үймек жалдың шығыс жағында мұнара тәрізді екі төбе бар. Олардың өлшемдері 10-15 м, биіктіктері 1,5-2 м.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени ескерткіштерінің жинағы; Қызылорда облысы,Алматы, Аруна баспасы , 2011
Френель Огюстен Жан (1788-1827) - француз физигі, Париж Fылым Академиясының мүшесі. 

Ол жарықтың толқындық табиғаты жөніндегі болжамға сүйене отырып жарықтың интерференциясы мен дифракциясының теориясын жасады, жарықтың поляризациясы мен қосарланып сынуын зерттеді, жарық тербелістернің көлденең көлденең тербеліс екендігін дәлелдеді. Френель жарықтың толқындық теориясының негізінде екі мөлдір орта шекарасының бетінен сынған дарықтың интенсивтілігн анықтайтын формуланы қорытып шығарды. Оның негізгі ғылыми еңбектері 1815-22 жылдары орындалды. Ферель Френель айнасы мен Френель линзасын құрастырды.[1]

Френель қазіргі толқындық оптиканың негізін салды. Гюйгенс принципін, екінші реттік толқындар идеясымен толықтыра отырып, ол дифракцияның сандық теориясын құрды. Осы принцип негізінде Френель геометриялық оптика заңдарын атап айтқанда, жарықтың біртекті ортада түзу сызықты таралу сипатын түсіндірді. Ол толқын бетінің зоналарға бөлінуіне негізделген дифракциялық көріністі есептеудің жуық методың жасап шығарған. Жарық толқындарының көлденендігін алғаш Френнель дәлелдеді.

Френель теориясы
----------------

*Oeuvres complètes*, 1866
Дифракцияны зерттеу Френель еңбектерімен тиянақталды. Френель тәжірибе кезінде дифракцияның түрлі жағдайларын мұқият зерттеп қана қойған жоқ, дифракцияның сандық теориясын да жасады, ол теория, жарық әйтеуір бір бөгетті орап өткен кезде пайда болатын, дифракциялық көріністі есептеуге мүмкіндік берді. Ол тағы алғаш рет толқындық теория тұрғысынан жарықтың біртекті ортада түзу сызықпен таралуына анық түсінік берді.

Френель бұл табыстарға, Гюйгенс принципін екінші реттік толқындардың интерференция идеясымен біріктіріп барып, жеткен болатын. Френель идеясы бойынша **кез келген уақыт мезетіндегі толқындық бет дегеніміз айналып өтетін екінші реттік толқындардың жай ғана өзі емес, олардың интерференцияларының нәтижесі**(Гюйгенс-Френель принципі).

Кеңістіктің кез келген нүктесіндегі жарық толқынының амплитудасын есептеп шығару үшін жарық көзін ойша тұйық бетпен қоршау керек. Осы бетке орналасқан екінші реттік жарық көздерінің толқындар интерференциясы кеңістіктің қарастырылып отырған нүктесіндегі апмлитуданы анықтайды.
[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚСЭ энциклопедиясы, 1977
2. ↑  Физика. Орта мектептің 10-кл. арналған оқулық. Мякишев.Г.Я, Буховцев.Б.Б
**Сарыдоңғал** – Теңіз көлінің батыс бөлігіндегі аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Нұра ауданы Аққолқа ауылынан солтүстік-батысқа қарай 57 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 400 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 5 км-ге созылған, енді жері 3 км. Беткейлері жайпақ, оңтүстік-батысқа қарай беткейі қырқаларға ұласады. Таудың оңтүстік жəне шығыс етегінде қорымтастың мол үйінділері шоғырланған. Солтүстігінде Кенен, оңтүстік-батысында Бақалыадыр таулары, шығысында Қыпшақ көлі жатыр.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында итмұрын, қараған, тобылғы, қылқан боз, тарақ селеу, сұлыбас, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Нойс (мағына) деген бетті қараңыз.*
**Нойс Роберт Нортон** (ағылш. *Robert Norton Noyce*; 12 желтоқсан 1927, Берлингтон, Айова штаты, АҚШ — 3 маусым 1990, Остин, Техас штаты) — АҚШ инженері. Массачусетс технологиялық институтында докторлық дәрежесін алған. 1957 жылы ол «Fairchild Semiconductor» компаниясын құрып, аудандағы алғашқы электронды фирмалардың бірі болды, қазір Силиконды алқап (ағылш. *Silicon Valley*) аталады. 

1968 жылы ұжымдасы Гордон Мурмен бірігіп «Intel» корпорациясының негізін салды. 1988 жылы Нойс «Sematech» зерттеу консорциумының призиденті болды, ол жартылай проводты технология саласында Америка көшбасшылығын сақтап қалу мақсатындағы АҚШ үкіметі құрған және өнеркәсіппен қаржыланған еді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Noyce biography on PBS.org
* Noyce biography on IdeaFinder.com Мұрағатталған 23 тамыздың 2019 жылы.
* Noyce Foundation website Мұрағатталған 31 желтоқсанның 2011 жылы.
* Guide to the Robert Noyce Papers at Stanford University
* Obituary of Donald Noyce, brother of Robert Noyce.
Бабшылдар көтерілістері – Ирандағы феод. құрылысқа әрі сол кезде басталған шетел капиталының бұғауына қарсы бағытталған халықтық көтерілістер (1848-52). Бабшылдар көтерілістерінің қозғаушы күші шаруалар, қолөнершілер, қала кедейлері, ұсақ саудагерлер болды. Көтеріліске бабшылдар сектасынан шыққан төменгі дін қызметкерлері мен ұсақ саудагерлердің өкілдері басшылық етті. Бабшылдар көтерілістері діни сипат алды. Көтерілісшілердің феод. меншікке қарсы күресі жеке меншікті жою талбына, ал қанауды жоюға ұмтылуы мал- мүлік ортақ, адамдар тең праволы болатын мәңгілік патшалық құру арманына ұласты. Б і р і н ш і к ө т е р і л і с 1848 жылы қыркүйек айында Мазендеранда басталды. Оған борфоруштық молда Мұхаммед Әли мен Хұсейн Бошру басшылық етті. Көтеріліс 1849 жылы мамыр айында басылды. Е к і н ш і к ө т е р і л і с 1850 жылы маусым – желтоқсанда Зенджанда болды. Оған әйелдер белсене қатысты. Көтеріліс басып- жанышталды. 1850 жылы маусымда Нейризде басталған үшінші көтеріліс бірнеше күннің ішінде басылды. Мұнан кейін бабшылдар қозғалысы бұқаралық сипатын жойды, сонан соң баб уағыздаушылары террорлық жолға түсті. 1852 жылы тамыздан кейін бабшылдар жаппай қырғынға ұшыратылды.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
Дхаулагири тауы
**Дхаулагири**- «Ақтау» деген мағынаны білдіреді.
Бұл Непалдың солтүстік орталығында орналасқан. Дхаулагири Гималайдағы ірі таулы массив болып табылады. Тау жотасы 46 шақырымға созылып жатыр.
Дхаулагириге алғаш рет 1808 жылы батыстықтар көтерілді. Сол кезден бастап аталған тау әлемдегі ең биік тау ретінде танылған.
Дхаулагири тау қырқасы 30 шақырымға созылып жатыр. Оның құрылымы түрлі жоталар және мұздықтармен ерекшеленеді. Дхаулагиридің биіктігі - 8167 м. Қазіргі кезде бұл тау әлемдегі ең биік таулардың қатарында жетінші орында тур. Дхаулагири Гималайдың бір бөлігін алып жатыр. Аталған тау маңызды туристік орталық болып саналатын Покхара қаласының солтүстік-батысында орналасқан.
Дхаулагиридің маңында бірнеше тегіс алқаптар бар. Дхаулагири қырқасында бірнеше пирамида тәріздес шыңдар бар. Соның бірі — Кали Гандаки алқабы. Бұл алқап Дхаулагири мен Аннапурнаның арасында орналасқан. Ол қатар орналасқан тегіс алқаптардың ең үлкені болып табылады. 1950 жылы француз экспедициясының ұйғаруымен шығыс жақтағы алқап Кали Гандаки деп аталған. Аталған алқапта I Дхаулагири шыңы орналасқан. Ол әлемдегі ең биік шыңдардың қатарында алтыншы орынды иемденеді.
Қазіргі уақытта Дхаулагири аймағында Джомсом әуежайы бар. Дхаулагириге Муктинатх сиынушылары жиі барады.[1]

Дхаулагири шыңдары
------------------

| № | Шың | Биіктігі,м | Бағындырылған жылы |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Дхаулагири I | 8167 | 1960 |
| 2 | Дхаулагири II | 7751 | 1971 |
| 3 | Дхаулагири III | 7715 | 1973 |
| 4 | Дхаулагири IV | 7661 | 1969 |
| 5 | Дхаулагири V | 7618 | 1975 |
| 6 | Негізгі Чурен Химал | 7385 |  |
| 7 | Шығыс Чурен Химал | 7371 | 1970 |
| 8 | Батыс Чурен Химал | 7371 | 1970 |
| 9 | Дхаулагири VI | 7268 | 1970 |
| 10 | Путха Хиунчули | 7246 | 1954 |
| 11 | Гурья Химал | 7193 | 1969 |
|

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Қалабай Әбдірахманов** (1934 жылы, Тамды ауданы, Қарақалпақстан АКСР, РКФСР) — кеңестік малшы, Бұхара облысы, Тамды ауданы, «Тамды» кеңшарының аға шопаны. Социалистік еңбек ері (1966).

Өмірбаяны
---------

1934 жылы Қарақалпақ АКСР, Тамды ауданы (қазіргі Өзбекстанның Науаи облысы) аумағында әулетінен келе жатқан мал өсіруші отбасында дүниеге келген.

Жастайынан үлкендерге мал бағуға көмектесті. Кеңес Әскері қатарында әскери борышын өтеп, еліне оралған соң, 1950 жылдардың ортасынан бастап жергілікті «Тамды» кеңшарында шопан болып, жартылай шөлейт жағдайында өсімдіктері сирек жайылымдарда қаракөл қойын баққан.

Аз уақыттың ішінде шопандық өнерді жетік меңгеріп, көп ұзамай бірнеше мың бастан тұратын отарға аға шопан болып тағайындалды. Оның отары 7-жетіжылдықта (1959-1965 ж.) Бұхара облысының малшылары арасында жас мал төлін алу, елтірі тапсыру, жүн қырқу бойынша үздік көрсеткіштерге ие болды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1966 жылғы 22 наурыздағы Жарлығымен мал шаруашылығын дамытуда, ет, сүт, жұмыртқа, жүн, қаракөл елтірісі және т.б. өндіру мен дайындауды ұлғайтуда қол жеткізген табыстары үшін Әбдірахманов Қалабай Ленин ордені және «Орақ пен Балға» алтын медалімен марапатталып, Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

Ол зейнеткерлікке шыққанға дейін өзі туып-өскен Бұхара (1982 жылдан бастап – Науаи) облысындағы «Тамды» кеңшарында шопан болып еңбек етті.

Ленин, Еңбек Қызыл Ту, медальдармен марапатталды.

КОКП XXIV съезінің делегаты (1971).

Сілтеме
-------

* Әбдірахманов Қалабай. «Герои страны» сайты.
* Өзбекстан Социалистік Еңбек Ерлері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Социалистического Труда передовикам животноводства Узбекской ССР» от 22 марта 1966 г. // Ведомости Верховного Совета СССР. — 06.04.1966. — № 14 (1308). — С. 247.
**Баж салығы** – белгілі бір көрсеткен қызметі үшін мемлекет органдардың азаматтардан, мекемелерден және ұйымдардан алатын алымдары. Орта ғасырларда жолды, көпірді, порт ғимараттарын т.б. пайдаланғаны үшін мемлекеттің, қалалар мен жекелеген феодалдарың алатын алым- салықтары Баж салығы деп аталады. Орталықтанған мемлекет өкіметтің нығаюымен Баж салығын мемлекет өз қолына алды. Қазіргі заманғы капитал мемлкеттерде баж салығы өкіметтік органдарға ісі түсіп келген клиенттерден ( мүлік бір кісіден екіншісіне ауысқанда, сыйды, мұраны т.б. тіркегенде) алынады. Баж салығына қойылған нарық әдетте, көрсетілген қызметтің құнынан әлдеқайда жоғары болады. Баж салығының ауыртпалығын бүркемелеу мақсатымен буржуазия статистика оны салықтар қатарына қоспайды. Басқа салықтардан баж салығының басты айырмашылығы, ол барлық азаматтардан бірдей алынбай, тек тиісті мемлкет органдармен белгілі бір қатынасқа түскен адамнан алынады.

  

Соц. елдердегі баж салығы бірсыпыра мекемелердің ( сот, Мемл. арбитраж, нотариалдық конторлар т.б.) кәсіпорындарға және кейбір азаматтарға көрсеткен белгілі бір қызмет үшін алатын ақысы. Оның нарқы қызмет құнынан аспайды. КСРО-да 1930 жылғы салық реформасына дейін баж салығының бірнеше түрі болды, олар 1930 жылы қыркүйекте бірыңғай мемлекет баж салығына енді, ал 1942 жылы оның орнына арйнайы баж салығы енгізілді.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Энцклопедиясы
**Дыбыс үйлесімі** - (Инструментовка) - поэзияда дыбыс үндестігін
пайдалану тәсілі. Фонетикалық және стилистикалық мән-мағынасына
сай, әрбір сөз өлеңге жағымды
тембр, эмоңиялық бояу, нәр қоса
отырады. Аллитерация, ассонанс,
дыбыс қайталаушылық, дыбыс еліктеушілік сияқты тәсілдер дыбыс
үйлесіміне негізделеді. Мысалы, Бас-басына би болған өңкей қиқым, Мінекей, бұзған жоқ па елдің сиқын?
Немесе: Ұрысса орыс, Елге болыс,
Үйден үрген итке үқсап, - деген
Абай өлеңдерінің жолдары аллитерация және дыбыс қайталаушылық
сияқты тәсілдерді қолдану арқасында құлаққа жағымды және ерекше эмоциялық нәр береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Айтбала Абданова** (1902 жылы, Қарашоқы ауылы, Жаркент уезі, Жетісу облысы, Түркістан өлкесі, Ресей империясы — ?) — Қазақ КСР, Талдықорған облысы, Панфилов ауданы, «Октябрь» кеңшарының аға шопаны, Социалистік еңбек ері (1958).

Өмірбаяны
---------

1902 жылы Түркістан өлкесі, Жетісу облысы, Жаркент уезі, Қарашоқы ауылында (қазіргі Қазақстан, Жетісу облысы, Панфилов ауданы) туған.

1931 жылы Қазақ АКСР-нің Жаркент (1942 жылдан бастап — Панфилов) ауданында «Октябрь» қой кеңшарының құрылуымен қатардағы жұмысшы, 1937 жылдан бастап аға шопан болып жұмыс істеді.

1941 жылы күйеуін Ұлы Отан соғысы майданына шығарып салып, Айтбала отар қойын қабылдап алады. Жұмысшылардың, жем-шөп пен малға арналған үй-жайлардың тапшылығы жағдайында соғыс кезінде де, соғыстан кейінгі жылдары да жоғары көрсеткіштерге қол жеткізді.

1955 жылы өз отарындағы әр қойдан 6,5 килограмнан жүн қырқып алса, келесі 1956 жылы мал басын толық сақтай отырып, қойдан жүн қырқуды 6,7 килограммға жеткізді. А.Абданованың еңбегінің арқасында «Октябрь» қой шаруашылығын дамыту кеңшары Талдықорған облысында алғашқы орындардың бірін иеленді.

Аяз болған 1956-1957 жылдың қыс мезгілінде Айтбала Абданова ісектерді күтіп-баптап, қоңдылығын азайтпай ғана қоймай, тіпті күшейтіп, өнімділігіне оң әсерін тигізді. Оның отарынан әр ісектен 7,1 килограмм бірінші сортты жүн қырқылды. 1957 жылы А.Абданова жүн қырқудан Панфилов ауданының қой өсірушілері арасында бірінші орынды жеңіп алды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1958 жылғы 29 наурыздағы Жарлығымен 1957 жылы қой шаруашылығын дамытуда, ет, жүн және қаракөл терісін өндіру мен мемлекетке тапсыруды арттыруда қол жеткізген тамаша табыстары үшін және ғылым жетістіктері мен озық тәжірибені өз іс-тәжірибесінде кеңінен пайдалана отырып, Абданова Айтбала Ленин ордені және «Орақ пен балға» алтын медалімен марапатталып, Социалистік еңбек ері атағы берілді.

А.Абданова 1959 жылы жоғарылатылған міндеттеме алып, әр қойдан 8 килограмнан жүн алды.

Еңбекшілер депутаттары Панфилов аудандық Кеңесінің және Қоңырөлең ауылдық кеңесінің депутаты болып сайланды.

Панфилов ауданында тұрды. Қайтыс болған күні белгіленбеген.

Марапаттары
-----------

* Ленин ордені (29.03.1958)
* «Орақ пен балға» алтын медалі (29.03.1958)
* Медалдар

Әдебиет
-------

* Герои Социалистического Труда — казахстанцы. Т. 4. — Алма-Ата: Казахстан, 1970.

Сілтеме
-------

* Абданова Айтбала. «Герои страны» сайты.
**Битай Тәтенова** (1924 жылы, Қаратал ауылы, Талдықорған уезі, Жетісу губерниясы, Қырғыз АСКР — ?) — Қазақ КСР, Талдықорған облысы, Киров ауданы, «Еңбекші» ұжымшарының звеношысы, Социалистік еңбек ері (1950).

Өмірбаяны
---------

1924 жылы Қырғыз АСКР, Жетісу губерниясы, Талдықорған уезіндегі Қаратал ауылында (қазіргі Қазақстан, Жетісу облысы, Көксу ауданы) дүниеге келген.

1941 жылы Қазақ КСР, Алматы (1944-1997 жылдары — Талдықорған) облысы, Киров ауданына қарасты жергілікті «Еңбекші» ұжымшарында қатардағы ұжымшаршы болып жұмысқа орналасты. 1943 жылы қызылша шаруашылығы тобының меңгерушісі болып, сол жылы әр гектардан 150 центнер, 1947 жылы 500 центнер қызылша жинады. 1948 жылдың қорытындысы бойынша топ 5 гектардан 772 центнер қант қызылшасын алып, звеношы Ленин орденімен марапатталды. 1949 жылы 5 гектар алқаптан 826 центнерден, 3 гектардан 938 центнерден өнім жиналды, бұл аудан бойынша қант қызылшасынан рекордтық өнім.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1950 жылғы 23 маусымдағы «1949 жылы қант қызылшасынан жоғары өнім алғаны үшін» Жарлығымен оған Ленин ордені және «Орақ пен Балға» алтын медалімен марапаттап, Социалистік еңбек ері атағы берілді.

Тобының барлық мүшелері ордендермен және медальдармен марапатталды.

1963 жылдан бастап ұжымшардан қайта құрылған «Еңбекші» кеңшарында қойма меңгерушісі, келесі жылы Қаратал жер теліміндегі бақша аға жұмысшысы болды. Ол туған ауылы Қараталда тұрды.

Еңбектегі көрнекті жетістіктері үшін 1977 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (*ғылыми зерттеулердің нәтижелерін кеңінен пайдаланғаны және күріш, жүгері, қарақұмық, қант қызылшасы, зығыр өндірісіне озық тәжірибені енгізгені, бұл егіншілік мәдениетінің айтарлықтай артуы, технологияны тиімді пайдалану және осы негізде ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірудің өсуі және тәлімгерлікті дамытудағы бастамасы үшін*).

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылым депутаты (1951-1955). 2 мәрте Ленин орденімен (06.06.1949; 23.06.1950), Октябрь Революциясы орденімен (12.10.1973), медальдармен марапатталған.

Әдебиет
-------

* Герои Социалистического Труда - казахстанцы / М. О. Джангалин (отв. ред.). — Алма-Ата: Казахстан, 1970. — Т. 3.
* Газета «Социалистік Қазақстан» №267 (15840) от 16 ноября 1977 года

Сілтеме
-------

* Тәтенова Битай. «Герои страны» сайты.
**Дыбыс алмасуы** (**Альтернация** (лат. *alternatio* - алмасу) - дыбыстардың алмасуы (қазақша *оқу- оқып, айту- айтып*)) — сөйлеу кезінде, не тілдің тарихи дамуы барысында сөз ішіндегі бір дыбыстың басқа дыбысқа айналуы. Қазақ тілінде, негізінен, дауыссыз дыбыстардың алмасуы көп ұшырайды. Дыбыс алмасуы фонетиканың заңдарына сәйкес алмасу және тарихи алмасу болып екіге бөлінеді.Дыбыс алмасуының алғашқы түріне көрші дыбыстардың әсерімен болған алмасулар енеді: 

* тіл алды н дауыссызы б, п дыбыстарының алдында келсе, м дыбысымен, қ, к, ғ, г дыбыстарының алдында келсе, ң дыбысымен алмасады: көмбіс (жазылуы көнбіс), түңгі (жазылуы түнгі), т.б.;
* қ, к, п дыбыстарының біріне аяқталған сөздерге дауыстыдан басталған қосымша жалғанса, аталған дауыссыз дыбыстар өздеріне сәйкес ұяң дауыссыздармен алмасады: бақ — бағы, көк — көгілдір, шап — шабу, т.б.;
* ызың дауыссыздар да ауызекі сөйлеу кезінде бірін-бірі алмастыра береді: шашшыз (жазылуы шашсыз), жұмышшы (жазылуы жұмысшы), тұссыз (жазылуы тұзсыз), т.б.;
* егер сөз ы дауыстысына аяқталып, оған у сонанты жалғанса, езулік ы дауыстысы еріндік ұ дауыстысымен алмасады: сылы + у (айтылуы сылұу, жазылуы сылу), т.б.

Тектес тілдердегі, я бір тілдің өз ішіндегі диалектілердегі этимологиялық тұрғыдан төркіні бір морфемалардың құрамындағы дыбыстардың бірінің орнына бірі қолданылуы жиі кездеседі. Дыбыстар бірімен-бірі бейберекет алмаса бермейді. Түркі тілдерінде бір-бірімен алмасатын дыбыстардың ежелден қалыптасқан жүйесі бар. Қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдеріндегі бас деген зат есімнің соңындағы с өзбек, ұйғыр, қырғыз, таатр, түрікмен тілдерінде баш болып, ш дыбысымен айтылады. Қазақтағы тыңда етістігін өзбек, ұйғыр, қарақалпақ тілдерінен тынла деген үлгіде ұшырастырамыз. Бұдан с-ш, л-д дыбыстарының алмасуында нақтылы жүйе бары айқын байқалады. Осы сияқты а-ә, б-п, қ-ғ, д-т, ч-ш, т.б. көптеген дыбыстардың алмасуында да қалыптасқан жүйе бары белгілі. Қазақ диалектілеріне де осы жүйе ортақ. Қазақстанның біраз жерінде сортаң, теңдік болып айтылатын сөздердің оңтүстік өңірде шортаң, теңлік деген нұсқада айтылуы — осының дәлелі. Түркі тілдерінің түп төркініндегі ортақтықтың сырын ашудың басты бір кілті осы дыбыс алмасуы заңдылығында жатыр. Тілдерді салыстырмалы-тарихи тұрғыда танып білу үшін дыбыс алмасуы заңдылығын зерттеу қажет.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Марджани Багаутдинов Шахабуддин** *(1818-1889)* - татар буржуазия тарихнамасының негізін қалаушы.

Еңбектері
---------

Оның еңбектері Орта Азия, Қазақстан және Еділ бойы халықтар тарихына арналған. Маджнидің Болгар мемлекеті мен *Қазан хандығына* арналған алғашқы үлкен ғылыми еңбегі - "Бұлгар мемлекеті мен Қазан хандығының тарихынан". В.Радлов 1877ж. орыс тіліне аударып, "Труды IV археологического съезда в России" жинағында бастырды. Екінші кітабы "Мұстафад әл-ахбар фи ахвали Қазан ва Булгарда" жоғары баға алды. Марджани ибн Фадланның еңбектерін бірінші тауып, ондағы бай материалдарды түркі халықтарының тарихын жазуға пайдаланды. Марджани қазақ жерін көп аралады, қазақ шежіресіне, қазақ билеушілері мен атақты адамдарының өміріне байланысты деректер жинады. Марджани - 20-дан аса күрделі еңбектің аваторы. "Мұстафад әл-ахбар фи ахвали Қазан ва Булгар" атты шығармасының әр тарауы батый хан ұрпақтарына, Сарай билеушісі *Шайбани әулеті*, Орыс хан әулеті хандарына, *Тоқтамыс* ұрпақтарынан шыққан хандарға, Кирмандағы *Қасым хандығына*, *Ақ Орда* хандығына, *Дешті Қыпшақтағы* Қазақ хандығына, *Сібір хандығына* арналған. Марджанидің "Вафиат әл-Аслаф" атты 7 томдық кітабында шығыстың әдеби-ғылыми ағартушыларының өмірбаяны, библиографиялық деректері берілген. Араб тілінде ғана жарық көрген ьұл еңбекте қазақ халқы, қазақжеріндегі тарихи тұлғпдпр жайлы мол дерек бар.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Фридрих Август Кекуле
**Фридрих Август Кекуле** (нем. *Friedrich August Kekulé von Stradonitz*, 1829 жыл 7 қыркүйек, Дармштадт — 1896 жыл 13 шілде, Бонн) — неміс химик-органигі.

Өмірбаяны
---------

1856-1858 жылдары Гейдельберг университетінің приват-доценті. 1858 жылдан Гент университетінің (Бельгия), 1865 жылдан Бонн университетінің профессоры. *Неміс химия қоғамының президенті* (1886). Кекуле 1854 жылы тиосірке қышқылын, 1856 жылы гликоль қышқылын алды. 1872 жылы Нидерланд химигі *А.Франшимонмен* (1844-1919) бірге үшфенилметан және антрахинон алған. Оның негізгі жұмыстары теориялық химия саласына арналған. 1854 жылы ол алғаш рет күкірт пен оттектің қос валенттілігін (қос негізділігін) болжап айтты. Неміс химигі *Г. Кольбемен* бір мезгілде көміртектің төрт валентті элемент екенін анықтады. Ол кейінгі жылдары *көп атомды радикалдар теориясын* толықтырды. *А. М. Бутлеровтың* химиялық құрылыс теориясын ароматты қосылыстарға қолдануға болатынын дәлелдеді. Бензолдың жай және қос байланыстары алмасатын циклдік формуласын ұсынды (1865).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974 ж. 5 том
**Сабырбек Жанырбайұлы Ақтанов** (2 наурыз 1937 жылы) — Қазақ КСР, Шығыс Қазақстан облысы, Марқакөл ауданы «Горновский» кеңшарының аға шопаны. Социалистік еңбек ері (1990).

КСРО Президенті Михаил Сергеевич Горбачевтің 1990 жылғы 6 маусымдағы «Қазақ КСР агроөнеркәсіп кешенінің қызметкерлеріне Социалистік Еңбек Ері атағын беру туралы» № 227 Жарлығымен «*қарқынды технологиялар мен еңбекті ұйымдастырудың озық әдістерін қолдану негізінде мал шаруашылығы өнімдерін өндіру мен мемлекетке сатуды ұлғайтудағы үздік нәтижелерге қол жеткізгені үшін*» Ленин ордені және «Орақ пен балға» алтын медалімен марапатталып, Социалистік еңбек ері атағы берілді.

Әдебиет
-------

* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008. — Т. 2. — 200 с.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Указ № 227 Президента СССР «О присвоении звания Героя Социалистического Труда работникам агропромышленного комплекса Казахской ССР» от 6 июня 1990 года.  (орыс.)
**Хронос** – ежелгі грек мифологиясындағы және текосмогониядағы құдай. Орфалық теогонияда болады, Эфирді, Хаосты және Эребті туады. Орфизмда, Қартаймайтын Хроносты, тағы Геракл және Айдаһар. Мусейға арналған орфалық әнде айтылған. 

Сирскалық Ферекид бойынша, Хронос – үш алғаш жандардың бірі, өз дәнінен от шығарды. Әкесі Хор.

Нұсқалардың бірінде, Хаос, Ең ежелгі кәрі затты шығарған - Уақыт. Эллиндар оны Хронос деп атаған. Енді барлығы уақыт ішінде болды, өйткені кеңістік енді туылуда болды. Хронос үш сұрапылды жасады – су, от және жел. Бірақ, бұның бәрі жер шыққаннан кейін.

Кейін, Кроноспен шатастырылатын болды, өйткені аттары ұқсас.

Мифалық космогония
------------------

Орфалық космогонияда, Хронос Эфир мен Хаосты туып, олардан күміс жұмыртқа жасайды. Одан, ң бірінші құдай Фанет шықты. Фанет құдайлардың бірінші ұрпағын туды.

Жеті кітаптың авторы Ферекид Сиросский, алғашқы үш құдайдың мәңгілігін мойындаған: Заса (Зевс – эфир), Хтония (хаос, жер асты тереңдігі) және Хронос (уақыт). Хроностың дәні құдайлардың бірінші ұрпағы шыққан түкпірде тығылған.

Дереккөздер
-----------