**Джон Стюарт** (ағылш. *John Stewart*; 1481 жыл – 2 шілде 1536 жыл), 1505 жылдан бастап **2-Олбани герцогы** және **Марч графы**) — 1515–1524 жылдары король V Джеймстің кәмелет жасына толмаған кездегі Шотландияның регенті.

Джон Стюарт Александр Стюарт, Олбани герцогы мен Анна де Ла Турдың ұлы болды. Шотландияның королі IV Джеймстің бөлесі бола тұра, ол тақ мұрагері тізімінде король ұлынан кейін бірінші орында.

Жас кезі және регент атануы
---------------------------

1483 жылы әкесінің эмиграцияынан кейін Джон Францияда тұрып, француз әскерінде қызмет етті. 1513 жылы Флодден түбіндегі шайқаста, Шотландия патшасы IV Джеймс қайтыс болды, және королева Маргарита Тюдордың билігіне қанағаттанбаған шотландтық барондар монархтың ең жақын туысы ретінде Джон Стюартты әлі жас Яков V билігі кезінде регенттік кеңесті басшылыққа алу үшін шақырды. Шотландықтар француз королінің сарайымен тығыз байланысы бар және жартылай француз Олбани герцогының көмегімен, Англияға қарсы әскери қозғалыстарды жалғастыру үшін Францияның көмегіне жүгінбекші болады. Алайда, герцог 1515 жылғы 16 мамырда Шотландияға оралғанда, ол француз әскерлерімен бірге емес, І Франсуаның ағылшындармен бітімге келуін қалайтын тілегімен келді: Франция осы уақытта императорға қарсы күресте Англияның одақтасы болды.

Сыртқы саясаты
--------------

Шотландияда билік еткен кезеңнің басында, Олбани герцогы шотландықтарды Англияға қарсы агрессиялық әрекеттерден ұстауға мәжбүр болды. Сонымен қатар, ол франко-ағылшындық блокты жоюға тырысты. 1517 жылы герцог одақтастықты жаңғырту туралы келіссөздер жүргізу үшін Францияға барды және оның француз королімен Руан шартын жасасуға 1517 жылғы 26 тамызда қолы жетті: Әрбір жаққа ағылшын агрессиясы болған жағдайда көмекке келу міндеттелді, одақ V Джеймс пен I Франсуаның қыздарының біреуімен некелесу арқылы бекітілуі тиіс еді. Алайда, Олбанидің Шотландияға қайтуы кейінге қалдырылды: Англия королі VIII Генридің талабы бойынша I Франсуа герцогты Францияда ұстады. Тек 1521 жылы ағылшын-француз бітімі аяқталғаннан кейін Джон Стюарт Шотландияға оралды.

1522 жылы Руан шарты екі жақ тарапынан ратификацияланды, ал регент Англияға басып кіруге дайындықтарын бастады. Алайда, 1522 жылғы жазда Олбани герцогы жинаған жасақ Англияға қарсы әскери іс-шараларға қатысудан бас тартты: шотландықтар Франциядан нақты әскери қолдаудың болмауынанаразы болды, сонымен қатар, шотланд ақсүйектерінің арасында проағылшындық рай күшейді. Олбани Францияға баруға мәжбүр болды және 1523 жылы бес мыңға жуық француз экспедициялық корпусымен оралды. Бірақ жаңа жорық та сәтсіз болды: шотландық әскер 1523 жылдың қазан айының аяғында ағылшындардың аумағына кіргенде, алға жылжудан бас тартты, сосын Олбани әскерді кері қайтаруға мәжбүр болды. Көп ұзамай, шотланд парламентінің өтініші бойынша француз бөлімшелері елден кетіп қалды. 1522–1523 экспедицияларының ыдырауы. франко-шотландық одағы дағдарысын көрсетіп, шотланд ақсүйектерінің Англиямен жақындасу идеясына деген көзқарасын арттырды.

Папа сарайымен Олбани герцогының тығыз байланыстары (герцогтың әйелінің сіңлісі папа VII Клименттің жиенінің әйелі болды) оған 1519 жылы шотландық шіркеу иерархиясында бос лауазымдарды толтыруға кандидаттарын ұсыну үшін Шотландия королінің құқығын растауға қол жеткізуге мүмкіндік берді, бұл шіркеудің және оның корольдік табыстарына іс жүзінде толық бағынуына әкелді.

Ішкі саясаты
------------

1515 жылы Шотландияға регент ретінде келіп, Олбани герцогы жас король V Джеймстің айналасындағы билік үшін күрестің ортасынан шыға келді. Регенттің батыл әрекеті — Ангус графын елден қуу және Англия королінің айдап салуына түскен оңтүстік-шотландық барондардың көтерілістерін басуы елде бейбітшілік орнатуға мүмкіндік берді. Олбани герцогының шотланд ақсүйектеріне саяси қатынасы икемділігімен ерекшеленді: күшпен басылған көтеріліс қанағаттанбаған барондарға жеңілдіктермен үйлесті және ымыраға ынталанды. Регент жас патшаға адал болып қалды. Мұның бәрі Олбанидің билігіне шотланд қоғамының кең топтарында жеткілікті берік қолдау табуына мүмкіндік берді.

Олбани 1517–1521 жылдары Францияда болғанда Шотландия үкіметін 1-Арран графы Джеймс Гамильтон басқарды. Алайда, регенттің болмауы тез арада әртүрлі ақсүйекті топтар арасында, бірінші кезекте, Арран мен Ангус арасындағы қарама-қайшылықтардың қайталануына әкелді. Тек 1521 жылы ғана Олбанидің қайтып келуі жауласушы топтардың татуласуына мүмкіндік берді.

1520 жылдардың ортасында Олбанияның сыртқы саясатының дәйекті француздық бағыты және оның сарайын ұстау үшін регенттің үлкен шығындары, Францияға сапарлары және Шотландияда француз әскерлерін ұстауы шотландтық ақсүйектердің кейбіреулері наразы болды. Англияның королі қаржыландырған Ангус графы басқарған Англиямен жақындасуды жақтаушылардың партиясы күшейе түсті. 1524 жылы герцогтың Францияға кезекті сапары Ангустқа шабуылға көшуіне мүмкіндік берді: 1524 жылғы 1 тамызда регенттіктің аяқталуы және король V Джеймс тәуелсіз билігінің басталуы туралы жарияланды. Шын мәнінде, билікті жас патшаны өзінің қамалында ұстаған Ангус басып алды. Олбани герцогы Францияда қалуға мәжбүр болды.

Олбанидің Франциядағы әрекеті
-----------------------------

Францияға, ал кейінірек Римге көшуіне қарамастан, 1536 жылы қайтыс болғанға дейін Олбани герцогы Шотландияға көмек көрсетуді жалғастырды. Ол шын мәнінде құрлықтық Еуропадағы шотланд патшасының өкілі болды. Олбанидің ықпалының арқасында, шотланд саудагерлер француздық Дьеп портында баж салығынан босатылды. Шотландия, Франция және папалық одақтың ұдайы жақтаушысы болғандықтан, 1527 жылы Олбани герцогы папа VII Клементтің туысы Екатерина Медичи мен V Джеймстің некелерін құруды ұсынды. Алайда бұл мәселе бойынша ұзақ келіссөздер сәтті болмады: папа өзінің жиенін фрацуздық ханзадаға, болашақ король II Генриге беруді шешті. Дегенмен, некені өтеуі ретінде, Олбани папалықтан бұрын-соңды болмаған шешімге қолы жетті: шотланд дінбасыларына жылына 10 мың фунт стерлинг мөлшерінде корольдік қазынаның пайдасына тұрақты салық енгізу.

Олбани герцогы Шотландияның регенті ретінде және одан кейінгі дипломатиялық қызметі Шотландия мемлекетінің дамуына жалпы оң әсерін тигізді. Өзінің ымыраға келу саясатына арқасында, кәмелет жасына келмеген патша Яков V-нің кезеңінің басым бөлігінде Шотландияда тұрақтылық пен тыныштықты сақтай алды.

Неке
----

* (1505) Анна де Ла Тур, Овернь графинясы, Овернь графы III Жанның қызы.

Анна анасы жағынан Олбани герцогының бөлесі болды. Балалары болмады. Оның қайтыс болуына байланысты корольдің жақын туысы және Шотландия тағына нақты мұрагері болып Джеймс Гамильтон, 2-Арран графы саналды.

Әдебиет
-------

* Donaldson, G. *Scotland: James V—James VII,* 1965
* Stuart, M.W. *The Scot who was a Frenchman,* 1940

Сілтеме
-------

* Джон Стюарт, 2-ші Олбани герцогы туралы The Peerage.com. сайтында