recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ГИМНОКАЛИЦИУМ (GYMNOCALYCIUM) – кірпігүлдер тұқымдасына жатады. Отаны Оңтүстік Америка. Боливия, Уругвай, Парагвай, Оңтүстік Бразилия мен Аргентинада 100-ден аса түрлері таралған. Табиғатта көлемі өте үлкен болғанымен, бізде үй жағдайында олардың көлемі 2,5 см-ден 30 см аралығында, түсі жасыл, барлығының пішіні шар тәрізді, бірақ шар пішінінің үстіндегі қырлары әртүрлі болып келеді. Көп түрлері 2-3 жылдан кейін-ақ гүлдей береді. Гүлдері сабақ басында орналасқан. Тікенекті өсімдіктен сондай керемет әдемі гүл шығатыны таңқалдырарлықтай. Түсі ақ, күлгін, сары және аралас түсті болып келеді. Гүлдеу мерзімі 10 күнге созылады. Барлық кірпігүлдер сияқты гимнокалициумның да күтімі жеңіл болғандықтан, үй жағдайында өсіру оңай. Бірақ әдемі гүлін көру үшін, қыс айларында демалыс беріп, суғаруды тоқтатып, құрғақ, жарық бірақ салқын жерге орналастыру қажет. Қазіргі кезде жасанды егу жолдарымен шығарылған Михановичтің гибридталған гимнокалициумдары қолданыста көбірек кездеседі. Бұл гимнокалициумдардың түсі сары, қызыл, қызыл-сары болып келеді.

Жарығы:
-------

Жарық жерді ұнатады, тіке түскен күн сәулесіне шыдамды.

Жылуы:
------

Қыс айларында 8-10 °C салқындылық қажет, егер осы температуралық жағдай сақталмаса, гүлдемей қояды.

Суғарылуы:
----------

Көктемде және жазда жиі суғарады. Күзден бастап суғаруды қысқартады. Қыс айларында мүлдем суғармайды.

Ылғалдылығы:
------------

Ылғалдылықты қажет етпейді.
құрғақ ауаға төзімді. Су бүркуді қажет етпейді. Дегенмен де тазарту мақсатында су бүркіп жапырақтарын жуып немесе дымқыл матамен сүртіп тұру қажет.

Қоректендірілуі:
----------------

Көктем, жаз айларында кірпігүлге арналған тыңайтқышпен қоректендіреді.

Аурулары:
---------

Ауру мен зиянкестерге шалдыға бермейді. Дұрыс күтім жасалса мүлдем ауырмайды.

Көбейтілуі:
-----------

Оңай жолы жанама өскіндері арқылы көбейту, тұқымы арқылы да көбейтуге болады.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
*Басқа мағыналар үшін Ақсуат деген бетті қараңыз.*
**Ақсуат** – Талас Алатауының солтүстігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Төле би ауданында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 4027 м. Таудан Ақсу өзені бастау алады. Оңтүстік-батысында Ақсу-Жабағылы қорығы бар. Тау беткейі күрделі тілімденген, тік жарқабақты.

Өсімдігі
--------

Топырағы таулы шалғынды-далалы, субальпілік және альпілік. Ең жоғарғы беткейінде мұздықтар қалыптасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Ақтаев Нұрғазы** Мәкейұлы-Шығыс Қазақстан Облысына қарасты Шар қалашығында дүниеге 1923 жылдың 23 маусымында келген. Ата-анасы қарапайым шаруалар.отбасы жағдайы орташа болған. 10 сыныпты бітіре сала өз еркімен армияға аттанған.1941 жылы Алматыдағы әскери училещеде оқуын бастады. 1942 жылдан бастап 1945 жыл арасында ҰОС қатысқан.Отан қорғауды Сталинград шайқасында бастаған. Бұл кезде Нұрғазы Мәкейұлы 1120 полктің 333-фронтының взвод командирі болды.Кейін "Катюша" батареясының командирі қыметін атқарған. Сталинград шайқасы бітісімен неміс оккупанттарына Белорусия, Украина, Польша, Чехославакия елдерінде абыроймен қарсы тұрған. ҰОС аяқталысымен 1953 жылға дейін Семей областық комитетінің үйретушісі қыметінде болды. 3 орден,22 медальдің иегері, Жары. 4 баласының, 9 немеренің мақтан тұтары. Харьков қаласының құрметті азаматы.

Дереккөздер
-----------



Семей қаласының тарихи өлкетану мұражайының тапсырысымен басылып шыққан "Солдаты победы"("Жеңіс жауынгерлері") кітабы,2005 жыл.
**Вина Малик**(Punjabi/Urdu: ويتا ملک, born **Zahida Malik**) - Пәкстандық әртіс, модель.

Сурет:Launch of Mohabbatan Sachiyan at Gulistan Cinema Lahore.jpgВина сол жақтан санағанда 5-ші, өзінің *Mohabbatan Sachiyan* фильмі тұсаукесерінде, Гүлістан кинотеатры, Лахор.
Вина Маликтың Пәкістандағы белсенді әйелдерден құралған саны аз болса да, табиғаты әртүрлі топтардың арасында беделі өте күшті.
Актриса Равалпинди қаласында жеті балалы кедей отбасында дүниеге келген. Әкесі зейнетке шыққан әскери адам. Ол бала кезінен-ақ тұрмыстық зорлық-зомбылықты көріп өскен. «Әкемнің шешемізді тамақ үшін талай мәрте сабағанын көрумен өстім. Тамақты уақытында дайын қылмадың деген секілді майда-шүйдемен анамызға күн көрсетпейтін» дейді. «Мен есімді біле бастағанда әкеміз 14 жасар үлкен әпкемді тұрмысқа беріп жіберді. Екінші әпкем 11 жасқа жете бергенде ол да басқа үйдің табалдырығын аттауға мәжбүр болды. Мен алтыншы сыныпқа өткенде әкем маған келіп «енді сенің кезегің» деді. Мен қарсы шықтым. Ол кезде бар болғаны 12, 13-ақ жаста едім. Мен: «Жоқ! Мен не себепті күйеуге тиюім керек? Тұрмысқа шыққым келмейді!» дедім. Әкем болса «Жоқ шығуға тиіссің» деп қысым жасады. Мен өмірімде бірінші рет өз шешімімді қорғап қалдым».

Veena Malik performing to the tunes of Naheed Akhtar at the Lux Style Awards 2007.
Әкесі қызына ары қарай оқытатын ақшам жоқ деген. Қызы амалсыз мектепте жүріп жұмыс істеуге мәжбүр болған. 17 жасқа толғанда шоу бизнесте бағын сынамақ болады. Әлбетте оның бұл шешімі туыстары тарапынан ақылға сыймайтын ұят іс болып саналады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мүфтиді састырған актриса
2. ↑  Lux Style Awards 2007. Тексерілді, 17 маусым 2008.
*Басқа мағыналар үшін Ақтайлақ деген бетті қараңыз.*
**Ақтайлақ** – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы тұзды тұйық көл. Өркендеу ауылының батысында, 16 км жерде орналасқан, теңіз деңгейінен 307 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Ұзындығы 7,9 км, ені 2,3 км. Тереңдігі 2 м-ге жуық. Аумағы 12,4 км2 (1974 және 1960 жылдары - 21,6 км2). Су жиналатын алабы 58,9 км2. Еріген қар, жер асты суымен толысады. Жағалауы батпақты. Көлге Қарасу өзені құяды. 2008 жылы Ақтайлақ көлі Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы аумағына енгізілді. Көктем айында көл жағалауына қаз, үйрек, қоқиқаздар ұя салады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Төлегенов Әбдіғали Нұрғалиұлы**/1.1.1917 жылы туған,Шалқар ауданы,№11 –а./-партизан.1939 жылы әскерге алынған. Ұлы Отан соғысы жылдарында Ресейдің Брянск,Белоруссияың Могилев облысында майдан тылындағы Т.М.Коротченко басқарған П.Клетнянск партизан бригадасында болған. Белынкович ст. маңайындағы көпірді талқандап, Кричев-Унеча жолындағы неміс эшелондары қзғалысын 27 тәулікке тоқтатуға қатысқан, жаудың 20 солдатын жойған. Осы ерлігі үшін Қызыл Жұлдыз, жауынгерлік Қызыл Ту , І дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталған. Оның ерліктері Ә.Шәріповтың «Партизан қызы», «Арбасу», «Ормандағы от» , «Ұлы Отан соғысы жылдарында» деген кітаптарында жазылған.Ол әскерден елге 1946 жылы оралып, көп жылдар бойы шаруашылық ұйымдарында еңбек етті.

Дереккөздер
-----------

А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
Dent de Crolles-дағы каррлар (Франция)
**Каррлар, шраттар** - жалаң карстты атыраптарға тән карсты бедердің ұсақ беткі пішіндері. 

Үшкір қырлы қырқалармен бөлінген, қатар-қатар немесе лабиринт тәрізді тік қабырғалы атыздар түрінде (тереңдігі бірнеше см-ден 1—2 м-ге дейін) орналасады. Әктастардың және басқа тау жыныстарының бетін атмосфералық, сирегірек теңіз бен өзен суларының ерітуі нәтижесінде пайда болады. [1]Каррларды 

* жарықтық,
* атыздық,
* науалық,
* қабырғалық,
* қуыстық, т.б. деп бірнеше типке ажыратады. Үлкен алаңды алып жатқан Каррлар каррлық өріс түзеді.

Алдымен әктас массивінің бетінде терең атыздар пайда болады. Каррдың жаралуы атмосфералық сумен байланысты. Көмір жықпылына байыған су жарықшақтарға еніп, олардың шеттерін ерітіп, біртіндеп шағын тесіктер мен шайылымдар жаралады. Судың бағытталған ағысы пайда болысымен, шайылымдар мен тесіктерде әктастың шаймалану процестері күшейеді. Нәтижесінде тар қырқалармен бөлінген атыздар мен науашалар жүйесі қалыптасады[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6
2. ↑  Байбатша Ә.Б. Жалпы геология (Жер динамикасы): Оқулық.Алматы: ҚазҰТУ. -364 б. Сурет 132. Кесте-30. Әдебиеттер тізімі 15 атay. ISBN 987-601-228-001-2
**Оралхан Көшеров**- Республикаға танымал болған сазгер, әнші. Күршім ауданы, Топтерек ауылында туған. Еңбек жолында қарапайым жұмыскер болып жүріп, аудандық мәдениет бөлімінде әнші болумен байланыстырды. Өмірінің соңғы 10 жылында ән жазумен айналысты. 

  

Семей қаласының музыка училищесіне түсіп, бір курсын ғана тәмәмдайды. Күршім ауданының мәдениет бөлімінде қызмет атқарып, көптеген концерттер берген.

Оны жұрт «Шығыстың Шәмшісі» деп атайды. Жүректен шыққан ән жүрекке жетеді. Оралханның да артына жүрегінен 53 ән - 53 перзенттің қалғаны бүгін әуен, бүгін жыр.

Халқы еркелеткен сазгер-әншінің «Боздала», «Достарыма», «Туған жер», «Ескі әнді шеше, қозғама», «Алғашқы махаббат», «Алтай», «Інілеріме», «Өскемен-әнім» атты әндері мен термелерін бүгін шығыстағы қазақтың бәрі айтады.

Ол небәрі 42 жыл өмір сүрді. Бірақ, ол өмірге ғашық еді. Әнге ғашық еді. Ол Мұқағалиды «пірім» дейтін.

1996 жылы талантты сазгер өмірден қайтады.

2004 жылдың 27-28 сәуірлерінде облыстық мәдениет басқармасы мен Күршім ауданының әкімінің бірлесуімен композитордың 50 жылдық мерейтойына орай «Оралханның көктемі» атты әншілер байқауы өтті.
Алматыдағы «Мәликә» студиясынан марқұмның бірнеше әндері жазылған үнтаспасы жарыққа шыққан. Әйгілі «Достарға» әнін белгілі әнші Мақпал Жүнісова республикаға танытты. 2005 жылы «Есіңе мені алғайсың» атты жинағы басылып шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Туған жер әуендері [Мәтін] : ШҚО композиторларының шығармалар жинағы = Земли родной напевы. - Өскемен, 2005. - Б. 49.
2. ↑  Шығыс жұлдыздары. Энциклопедиялық анықтамалық. 1-ші том. Сөз зергерлері. Мәдениет майталмандары [Мәтін] / құраст. Ұ. Есдәулет. - Астана : Фолиант, 2011. - Б. 231.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Күршім жұлдыздары(қолжетпейтін сілтеме)
* Көшеров Оралхан Мұрағатталған 8 қарашаның 2014 жылы.
*Басқа мағыналар үшін Аралсор деген бетті қараңыз.*
**Аралсор** – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Бисен ауылының шығысында 35 км жердегі ащы көл.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 124,1 км2. Көл теңіз деңгейінен 1,6 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 34,3 км, енді жері 13,0 км, жағалау бойының ұзындығы 117,4 км. Орта тұсында ұзындығы 7 км, ені 4 км-ге жуық сор басқан арал орналасқан. Жаз айларында көл суы тартылғанда арал жағалауымен (солтүстігінде) жалғасып жатады. Шығыс жағалауынан басқа бөлігі жарқабақты келеді. Солтүстігінен Ащыөзек өзені құяды. Жағалауының шығысындағы ашық бөлігін қамыс, құрақ басқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Аққұйрықты тарғақ** (Vanellus leucurus) - дене бітімі қызғышты еске түсіретін балшықшы құстардың бірі. 

Дене мөлшері қызғыштан кішірек (140-150 г) және сирағы да ұзынырақ. Жоны - түтін түстес сұрғылттау, төсі - күлгін сұр, беткі бөлік, құйрық және қанатының көпшілік бөлігі - ақ. Құс ұшып жүргенде сұр жонын және қанаттың түбін көмкеретін жалпақ ақ жолақ жақсы көрінеді. Орта және Оңтүстік-Шығыс Азияда қоныстанады. Қазақстанда шөл зонаның өзендері мен көлдерінің жағаларын бойлай орын теуіп, негізінде оңтүстік бөлікте өмір сүреді. Басқа тарғақтар сияқты шағын қауымдасы- ның тыныштығын ұжымдаса қорғап, сирек шоғырлармен ұялайды. Ұяларын суға жақын құрғақ орындарға орналастырады. Салындыда 3-4 шүбар жұмыртқа болады. Ұялау өмір сүру дағдысы егжей-тегжейлі нашар зерттелген.

Сирек кездесетін құс. Қазақстанда наурыздан қыркүйекке дейін болады.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Vanellus leucurus*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
**Сейсмикалық барлаудағы топтастыру.**
Пайдалы толқындар мен бөгеуіл толқындарды бір-бірінен ажырату, сөйтіп
пайдалы толқындарды ғана қабылдау мүмкіндігін арттыру шараларын жүзеге
асыратын жүйелер жасақтау мақсатында қабылдағыштарды және (немесе) толқын
туындату көздерін топтастыру әрекетіне негізделген далалық сейсмикалық
жұмыстарды жүргізудің технологиялық тәсілі. Қабылдағыштарды топтастыру
толқын туындату көздерін топтастыруға қарағанда тиімділеу, себебі алғашқы
топтастыру тәсілі қаражат шығынын азырақ керек етеді және оның қоршаған
ортаға тигізер залалы да аздау.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Элон Джон Фарнсуорт** (1837 жылғы 30 шілде - 1863 жылғы 3 шілде) - Американдық азаматтық соғыс кезінде федералдық армияның әскербасы. Ол Килпатрик шабуылы кезінде Геттисбург шайқасында өлтірілді.

Жастық шағы
-----------

Фансворт Мичиган штатындағы Грин Оакта дүниеге келді. Кейінірек Джон Фрэнклин Фарнсуорт, ағартушы демократ, кейінірек азаматтық соғыстан республикалық және генерал болды. 1854 жылы Фарнсуорт отбасы Иллинойаға көшті. Ол Мичиган Университетіне оқуға түсті және «Чи Пси» құпия студенттік қоғамының мүшесі болды, бірақ көп ұзамай бір студенттің терезеден тастаған бір партияға қатысуынан шығарылды. Ол 1857-1858 тамыз айындағы соғыс кезінде Альберт Сидни Джонстонның штаб-пәтерінде қызмет еткен адам ретінде армияға қосылды. Ол Колорадо штатында буффало аулаушы болып жұмыс істеді.

Азамат соғысы
-------------

Соғыс басталған кезде Фарнсуорт 8-ші Иллинойс кавалериялық полкіне лейтенант дәрежесімен жіберілді. Ағынға ағайынды Джон Фарнсуорт басшылық етті. 1861 жылғы 25 желтоқсанда ол капитанға көтеріліп, Төртінші корпустың бас ширек меңгерушісінің көмекшісі болды. 1863 жылдың басында Канцлервилл шайқасында және Геттисберг науқанының басында бригадалық генерал Альфред Плезантонның адъютанты қызметін атқарған. 29 маусым 1863, Геттисбург шайқасына екі күн қалғанда, Пласонсон оны ерікті қызметшілердің бригадиріне көтерді, бірақ оның көтерілуін Сенат ешқашан мақұлдаған жоқ. Фарнсуорт Салдың Потомак армиясының кавалериялық корпусындағы 1-ші бригаданың 3-ші бөлімінің командирі. Оның бригадасы 5-ші Нью-Йорк, 18-ші Пенсильвания, 1-Вермонт және 1-ші Батыс Вирджиния Кавалерия руларынан құралған.

Өмірінің соңы
-------------

Геттисбург шайқасының үшінші күнінде, Пикетт шабуылынан кейін, генерал Джудсон Калпатрик қарсыластың шетіне шабуыл жасап, Фарнсуорттың бригадасына Ібілістің Берлигиясының оңтүстігіндегі қарсыластың шабуылына бұйырды. Фарнсуорт алдымен табысқа жету мүмкіндігінің болмауына байланысты бас тартты, бірақ Килпатрик оны қорқақ деп айыптаған кезде келіседі. Нәтижесінде Фарнсуорт Эвандер Лоудың басшылығымен Джон Худ бөлімшесінің бөліктеріне шабуыл жасады. Ол Мэри Уильям Уэллстің жанындағы 1-Вермонт полкінің 2-ші батальонымен бірге шабуылға барды.
Шабуылда құрбандар өте көп болған, ал Фарнсворт кеудесіне бес оқ атады. Полковник Юнион Отс Фарнсвортты жаудың әскерлері қоршап алған және тұтқыннан аулақ болу үшін өзін-өзі өлтіргенін мәлімдеді, бірақ бұл сертификат сенімді деп саналмайды. Кейіннен бұл шабуыл үшін Килпатрик жиі сынға ұшырады, бірақ оған қарсы ресми санкциялар қолданылмады.

Фарнсворт Иллинойстегі Роктон зиратында жерленген.
Ілияс Жансүгірұлы
Бұрынғы атауы Училищный көшесі. Ілияс Жансүгірұлы көшесі Абылай хан даңғылынан басталып, Мақтымқұлы көшесінде аяқталады. Шәкәрім Құдайбердіұлы даңғылымен қиылысады. Ұзындығы - 1218,2 м.

Ілияс Жансүгірұлы (1894-1938) - ақын. 1925 жылы Мәскеудегі Журналистика институтына оқуға түсіп, 1928 жылы бітіріп шығады. Сол жылы «Сағанақ» атты тұңғыш жинағы басылып шықты. Ол «Күй», «Күйші», «Құлагер» поэмаларын жазды. Бұл шығармалар Жансүгіровтің эпикалық жанрдағы ізденістерінің сәтті жемісі. Ілияс Жансүгірұлы драматургия жанрында да жемісті еңбек етіп, «Кек», «Түрксіб», «Исатай-Махамбет», т.б. пьесалар жазды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Ілияс Ғабдіұлы** (21.2.1906, Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қаратоғандай ауылы - 28.4.1990, Қарағанды қаласы) - ақын, әнші, күйші. Iлияс шығармашылығының дені толғаулардан тұрады. "Өсиет", "Мақсат", "Кәрілік", т.б. толғаулардың, «Өмір-өзен» дастанының авторы. Ақын туындыларының бір тобы түрлі тақырыптағы мақал-мәтелдер
болып табылады.

* Шет өңірі ақындарының антологиясы. Қарағанды, 1998.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Ілияс Бораганский** (22.4.1852, Қырым, Бақшасарай — ө.ж.б.) — Санкт-Петербургте мұсылман баспаханасын ұйымдастырушы.

Бораганский жас кезінде Түркияға барып, Стамбұлда жеті жыл (1867 — 74) баспа ісімен шұғылданды. 1822 ж Санкт-Петербургте мұсылман баспаханасын ашуға рұқсат алып, орыс, араб, түрік тілдерінде кітап басып шығаруға кірісті. Онымен қоса Бораганский 1898 — 1908 ж Санкт-Петербург университетінің Шығыс тілдері факультетінде түрік тілінен дәріс оқыды. Бораганский есімі қазақ мәдениеті тарихымен де тығыз байланысты. Абайдың тұңғыш өлеңдер жинағын 1909 ж Бораганский баспасы жарыққа шығарған. Содан төрт жыл бұрын (1905) бұл баспа Ш.Уәлихановтың ел аузынан жазып алған жырларын жариялаған болатын. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін, Бораганский 1920 ж Башқортостанға көшіп келіп, барлық баспа құралдарын Стерлитамак баспаханасына өткізді де, өзі сол баспахананың басқарушысы болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
**Виктория Луиза Лотт** (ағылш. *Victoria Louise Lott*, 12 қаңтар 1991, Бромли, Лондон, Ұлыбритания), лақап аты Пи́кси Лотт — британдық әнші, өлеңдердің авторы және биші.

Өмірбаяны
---------

Лотт 1991 жылы Лондонның оңтүстік-шығысында, Бромлиде дүниеге келген. 13 жасында ол отбасымен бірге Эссекс графствосындағы Брентвуд қаласына көшкен. Оның алғашқы «Mama Do (Uh Oh, Uh Oh)» атты өлеңі 2009 жылдың маусым айында шығып, бірден танымал болып кетті. Тіпті өлең "UK Singles Chart" чартында бірінші орынға иеленген. Сонымен қатар, оның екінші шығармасы «Boys and Girls» да әйгілі болған. Тұңғыш альбомы "Turn It Up" 2009 жылдың қыркүйегінде жарық көрген. Альбом тез уақытта танымал болып, екі рет платиналы болып тағайындалған. Пикси "The X Factor" британдық телешоуында төреші болып, «Фред» фильмінде ойнап, «Lipsy» брендімен бірге басыбайлы киім топтамасын шығарған болатын. Сондай-ақ, Лотт «Британия ищет таланты» бағдарламасында арнайы қонақ болған. 2010 жылдың тамыз айында Пикси алғаш альбомын АҚШ-та жандандырған. 2011 жылы 7 қарашада Young Foolish Happy атты екінші альбомы жарық көрді.

Музыкалық ықпал
---------------

Пиксидің айтуынша, Мэрайя Кэри мен Уитни Хьюстон оның өлең айту мәнеріне үлкен әсер етті.

Жеке өмір
---------

Лотт 2010 жылдан бері сән үлгісі Оливер Чеширмен қарым-қатынаста болды. Олар 2016 жылдың қарашасында үйленді. Олар 2022 жылы 6 маусымда COVID-19-ға байланысты кешігуден кейін Ели соборында үйленді.

Дискография
-----------

Альбомдары:

* 2009 — Turn It Up
* 2010 — Turn It Up (Louder)
* 2011 — Young Foolish Happy

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Kerr, Paula* Singer Pixie Lott on nicknames, best friends and boyfriend Oliver Cheshire | Life | Life & Style | Daily Express.  Express.co.uk (9 наурыз 2014).
2. ↑  Pixie Lott and Oliver Cheshire get engaged, *BBC* (14 қараша 2016).
3. ↑  Pixie Lott and Oliver Cheshire finally marry after Covid delays  (ағыл.) (6 June 2022).
симметрия
***Симметрия*** (гр. *symmetrіa* — мөлшерлес) — Жиі кездесетін математикалық ұғымдардың бірі, центрге немесе өс жазықтығын қатысты алғанда бірдей пішінді.фигуралардың орналасуы.

### Симметриялық жүктеме

Жақтаудың оң жағына түсірілген барлық сыртқы күштер сол жағына түсірілген күштердің айнадағы кескіні болатын күштерді айтамыз.

### Симметриялық қасиет

Симметрия жазықтығыңда симметриялық жақтауға күш түсіргенде қиғаш симметриялық күш факторлары нөлге тең болу қасиеті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
Жерді муниципализациялау- жерді земстволардың немесе өзін-өзі басқаратын жергілікті органдардың (муниципалитеттердің) қарауына беру. Россиядағы бірінші буржуаздық демократия рев. кезінде агр. мәселе жөніндегі меньшевиктік программа "Жерді муниципализациялау" деген атпен белгілі болды. Ол помещиктік жерлерді төлем төлеу негізінде өзін-өзі басқаруоргандарына көшіруді ескерді, шаруалар бұл жерлерді өз шама-шарқына қарай жалға алуға тиіс болды; үлестік жерлер мен ұсақ жер меншіктері бұрынғы иелерінің қолында қалатын еді. Саяси және экономикалық жағынан реакцияшыл бола отырып, В.И.Лениннің бағалауынша жерді муниципализациялау программасы дегеніміз "нағыз аграрлық биметаллизм: нағыз ескі, тозығы жтіп, дәурені өткен, ортағасырлық үлесті меншікті жерге жеке меншіктің жоқтығымен, яғни капиталистік қоғамдағы жер қатынастарының ең алдыңғы қатарлы, теория жүзінде мінсіз құрылысымен ұштастыруды көріп отырмыз. Бұл аграрлық биметаллизм- теория жағынан мағынасыздық...". Жерді муниципализациялаудың меньшевиктік программасы марксизмнің алдымен жер рентасы жөніндегі негіздерін ревизияларды. В.И. Ленин жерді муниципализациялаудың меньшеветвік программасын қатты сынады.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
**Қалыпсыз қойнауқатық қысым** (ҚҚҚ) -
тау жынысытардың кеуектерінде шоғырланған
флюидтерге (суға, мұнайға, газға) тигізетін әсері қалыпты шамадан өзгеше келетін қысым. Өлшеу нүктесінде қойнауқат
тереңдігінің биіктігіне тең келетін түщы су
бағаны қысымынан, яғни гидростатикалық
қысымнан асып түсетін қойнауқаттық қысым
жоғары қалыпсыз қысым (ЖҚҚ), ал одан
темен болса, темен қалыпсыз қысым (ТҚҚ)
болып саналады. Алғашқысы оқшауланған
жүйелерде, үлкен тереңдіктерден (4км-ден
астам) орын алады және гидростатикалық
қысымнан 1,3-1,8 есе жоғары болады, бірақ
жоғарыда жатқан тау жынысы қабаттары
салмағынан пайда болатын геостатикалық
қысымдар мәніне жетпейді. ЖҚҚ сыйыстырушы қабаттардың жинауыштық қабілетіне
қолайлы әсер етеді, мұнай мен газ кенорындарын пайдалану уақытын ұзартады, газдың
меншікті қоры мен ұңғымалар шығымын
жоғарылатады. Үлкен тереңдіктерде және
зор аумақта дамыған жоғары қалыпсыз
қысым метанның мол қорының ашылуына себепші болады, бірақ бұрғылау процесс қиындатады, кейде апаттарға әкеліп
соқтырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Қалыпсыздықтар жолағы**. *Геофизикада*: созылмалы және ұзақ қашықтықтарға сағаланатын жалпылама қалыпсыздық алқабы ауқымында
физикалық табиғатының дербестігімен сипатталатын, геологиялық табиғаты да
шамамен ұқсас болып келетін жергілікгі қалыпсыздықтардың белгілі бір шартты
сыздық бойымен бір-біріне тізбектеле орналасуынан туындайтын жүйе.Қалыпсыздықтар жолағы әдетте өз ауқымына кіріккен нақтылы типке жататын рудалар шоғырымен немесе белгілі бір жататын рудалы денелер кіріктірген арнаулы геологиялық формациямен, иә болмаса таужыныстар жиынтығынмен байланысты туындай
отырып, көбінесе ұзаққа сағаланатын рудалы алаңдарға сәйкес келеді. Қалыпсыздықтар жолағының мысалы ретінде "Курск магниттік қалыпсыздығын" атауға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
Бангвеулу көлі (қызыл) және Конго өзендерінің жүйесі
**Бангвеулу** (ағылш. *Lake Bangweulu*) — Замбиядағы ірі көл, нақтылау айтқанда, «Бангвеулу көлі», «Бангвеулу батпақтары» және плато немесе «Бангвеулу алқабынан» құралатын су жүйесі. Су жүйесі Конго өзенінің жоғарғы жағында, теңіз деңгейінен 1140 м биіктікте орналасқан.

Аумағы құрғақ маусымында 4 мың кm², жазғы жаңбыр кезінде 15 мың кm², тереңдігі 5 м. Жағасы батпақты келеді, қамыс, қияқ өседі.

Көлді 1868 ж. Давид Ливингстон ашқан.

Қызықты дерек
-------------

Көлді қазіргі заманға дейін сақталған цератозавр — чипекве мекендейді деген дерек бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Camerapix: *Spectrum Guide to Zambia.* Camerapix International Publishing, Nairobi, 1996.
2. ↑  Google Earth () accessed 31 қаңтар 2007
3. ↑  ILEC Data Summary: Lake Bangweulu. Мұрағатталған 30 қыркүйектің 2007 жылы. Website accessed 30 қаңтар 2007
4. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
**Пикардия** (фр. және пикард. Picardie) — Францияның солтүстігіндегі тарихи аймақ және бұрынғы аймақ. 2016 жылдың басынан бастап аймақ Нор — Па-де-Калемен біріктіріліп, жаңа Нор — Па-де-Кале — Пикардия аймағының бөлігі болды. 2016 жылдың 30 қыркүйегінде Нор — Па-де-Кале — Пикардия О-де-Франс (*Жоғарғы Франция*) деп аталды.

География
---------

Бұрынғы аймақтың ауданы: 19 399 км². Пикардия ішінара Артуа таулы тауларында жатыр, ол біртіндеп жазыққа айналады. Пикардия арқылы Эна, Уаза және Сомма өзендері ағып өтеді.

Оқиға
-----

Орта ғасырларда Пикардия Вермандуа, Валуа және Амьеннуа графтықтарына ыдырады. Суассона мен Лананың айналасындағы аудандар тәуелсіз саяси өмір сүрді. «Пикардия» атауы алғаш рет XIII ғасыр құжаттарында жазылған. Бұл ерекше пикард диалектісінің таралу аймағына берілген атау болды. Француз тәжінің Пикардияге ие болу ағылшындар мен Бургундия герцогтары арасында дау туғызды. Парижді алуға ұмтылған жаулап алушылардың барлығының дерлік жолы Пикардия арқылы өтті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пикардиядің көптеген ежелгі қалалары, соның ішінде Перонна мен Сен-Кантин толығымен жойылды.

Пикардия — готикалық сәулет өнерінің туған жері, мұнда алты көрнекті ортағасырлық соборлар сақталған, олардың ең үлкені — Амьенде .

Әкімшілік бөлініс
-----------------

Аймақтың құрамына Эна, Уаза және Сомма департаменттері кірді.

Сілтемелер
----------

* Аймақтық кеңес сайты
* Уикисаяхаттағы Пикардия

Дереккөздер
-----------
**Қалынды туралы негізгі теорема** - айталық, бір байланысты G аймағында бірмәнді аналитикалық f(z) функциясының осы облыста оңаша ерекше нүктелерінен басқа ерекшеліктері болмасын, осы жағдайда, G аймағында жатқан және f(z)-тің ерекше нүктелері арқылы өтпейтін жай тұйық {\displaystyle \partial G} сызығы бойынша f(z)-тен алынған интеграл мына формула арқылы есептеледі:

{\displaystyle \int \limits \_{\partial G}f(z)\,dz=2\pi i\sum \_{1}^{n}\mathop {\mathrm {res} } \_{z=a\_{k}}f(z)},
мұндағы а1, а2,... an - {\displaystyle \partial G} сызығының ішкі жағында жатқан f(z)-тің оңаша ерекше нүктелері. Егер {\displaystyle \partial G} сызығының ішкі жағында жатқан f(z)- тің нөлдер саны, олардың еселігін қоса есептегенде, N-гe, ал полюстер саны P-ға тең болса, онда

{\displaystyle {\frac {1}{2\pi i}}\int \limits \_{\partial G}{\frac {f'(z)}{f(z)}}dz=N-P}
теңдігі орындалады. Бұл теңдіктің сол жағындағы интеграл {\displaystyle \partial G} сызығына қатысты логарифмдік қалынды деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
**Қалтырау** - ауру қоздырғыштарына қарсы организмде туатын ерекше әрекет. Қалтырау өз алдына жеке ауру емес, әр түрлі аурулардың белгісі ретінде білінеді. Қалтыраудың пайда болуына әр түрлі микроб және оның уы, улы заттар, организмде белокты заттардың ыдырауы, жарақаттану т. б. Жағдайлар әсер етеді. Әсіресе, орталық нерв жүйесінің дене қызуын реттейтін бөлімінің қызметі бұзылғанда организмнің жылу шығаруы кемиді де, жылу түзуі артады. Соның нәтижесінде дене қызуы көтеріледі. Қалтырау кезінде организм алғашында қалтырап тоңады, кейіннен дене қызуы көтеріліп, тер шығып басылады. Кейде кенеттен дене температурасы тез төмендеуі мүмкін. Мұндай жағдайды кризис деп атайды. Сондай – ақ Қ. кезінде зат алмасу бұзылады, науқас сандырақтайды, әр нәрселер елестейді,жүрек соғуы өзгеріп, қан қысымы көтеріледі, асқазан, бүйрек т. б. органдар қызметіне әсер етеді. Дене қызуының көтерілуіне қарай қ. субфебрильді, қалыпты температурадан жоғары, жоғары температуралы және өте жоғары температуралы болып бірнешеге бөлінеді. Қызудың 41градустан жоғары болуы адам өміріне қауіп төндіреді. Қалтырауды қолдан жасауға, бәсеңдетуге және тоқтатуға болады. Қолдан жасалған Қ. кейбір ауруларды емдеу үшін қолданылады.

**Дереккөздер**

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975, 6том, 435 бет.
**Ен – таңба салу**

### Тарихы

Көшпелі өмір салтымен сабақтасып жатқан малға ен – таңба салу дәстүрінің мыңдаған жылдық тарихы бар. Малдар жоғалғанда, өзгелердің малымен араласыпкеткенде иен – таңбасыз өз малын тану, табу мүмкін емес. Сондықтан малдың кімдікі екенін ажырату үшін жыл сайынғы төлдер мен өзге де белгі салынбаған малдарға ен және тамға салынып отырған. Төрт түлік малға ен – таңба салу қажеттілігі бүгінгі күні де сақталып отыр. Ендеше, ен – таңба салудың дәстүрін, әдіс – тәсілін, атауын білу кімге де болса артық емес.

### Ен

Ен – малдың құлағын тілу – кесу арқылы салынатын белгі. Ол төрт түлік малдың барлығы салына береді. Ен салу, әдетте, жаздың басына қарай атқарылады. Ол үшін ен салынатын малдарды жинап, олардың құлағына өткір бәкімен кесу, тілу, тесу арқылыен салынады. Әдетте, ен төлдер марқайған соң жазғытұрым салынған. 
 Малға салатын еннің қазақ арасында тілік, кез, қиық, қиықша, ойық, құмырсқа, кесік, тесік, сырға деп аталатын түрлері бар. Бұларды малдың оң және сол құлағына, құлақтың алды – артына алмастыра немесе қатарластыра салу арқылы ен – таңбаның түрін өзгертіп отыруға болады. Ежелгі дәстүр бойынша, құлақтан түскен қиындыларды балаларға жинатқызып, құмырсқаның илеуіне тастататын болған.

### Таңба

Тамға (таңба) – малдың терісіне қыздырылған темірді басу арқылы күйдіріп салынатын белгі. Бұрыннан келе жатқан дәстүр бойынша, тамға жылқы, түйе, сиыр түліктеріне салынады. Тамға көруге ыңғайлы болуы үшін, негізінен, малдың сол жақ қапталының алдыңғы немесе артқы санына, сауырына басталады. Кейде оң қапталына салынуы да мүмкін. Күйдірілген терісі жазылғаннан кейін ол жердің жүні өзгеше өсіп шығады да, көзге бірден көрініп тұратын белгіге айналады. Дұрыс салынған тамғаның ізі өшпей, біржолата сақталып қалады. 
 Тамғаның әр рудың немесе әулеттің ежелден келе жатқан нәл тамға, көсеу тамға, айыр тамға сияқты көптеген түрлері бар. Кейінгі уақытта мал иесінің қалауымен белгілі бір әріпті немесе малдың туған жылын тамға ретінде басу кең етек алған.

### Дереккөздер

1. ↑  "Сен білесің бе?" энциклопедиясы
Бұдан біз көл-көсір, ағыл-тегіл, мол мағыналарын түсінеміз. *«Есенейдің ен дәулеті шалқып т9рған шақта...»* (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов, Аққан жұлдыз) .

Мысалда көрінгендей, *«ен»* сөзі тек *«байлықпен»* ғана тіркеспей, басқа да молшылық мағынасын беретін сөздермен де қосылып келе береді екен. Бізге дәл қазір
*«байлық»*, *«дәулет»* сияқты сездердің алдында келетін *«ен»* тұлғасының алғашқы мағынасын, төркінін табу қажет. Сөз төркінін түркі, әрі кетсе моңғол тобындағы тілдерден табамыз. 1954 жылғы моңғолша-қазақша сөздікте: *энх* — тыныш, бейбіт, ал 1977 жылғы қазақша-моңғолша сөздікте: *энх* — дарқан мағыналарында көрінеді.

Осы соңғы *«энх»* мағынасы жағынан *«байлық»* сөзімен тіркесуге лайықты. Қазақ тілінде сөздің тек *«эн»* түбірі, ғана қабылданған. Сонда, ең байлық, ен дәулет деген *«дарқан байлық»*, *«дарқан дәулет»* тіркестерімен, мағынасы жағынан бара-бар екендігі байқалады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
**Қалтқысыз**. Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — күмәнсіз, кәміл, сезіксіз, шүбәсіз, бүкпесіз, адал. *«Ғазиз жүректер бір-біріне қалтқысыз сенді»* (С. Досанов,
Қыран.).
Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінің дерегіне қарағанда бұл сөздің тұлғасы мен мағынасы аз да болса,
өзгеріске ұшыраған. Онда дыбыстық құрамы «қалысыз»
қалпында да, мағынасы — қалдықсыз, тұтас, толық, әбден дегендерді білдіреді (ДТС, 412, 413).
Басқа түркі тілдерінен бүл тұлғалы әрі мағыналы
сөзді тек түрікмен тілінен кездестіреміз. Онда гаты — әбден (Рус.-туркм. сл. 1956, 717). Қазақ тіліндегіге қарағанда мынаның тұлғасы көне түркі тілдегіге ұқсас.
Айырмасы —«л» орнына «т» қолданылып -сыз жұрнағының түсіп қалуы мен т ~ л дыбыстарының сәйкес келуінде ғана.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Целиакия
**Целиакия** (*coelіakіa*; грек. *kolіakos* — ішек қызметінің бұзылуы) — асқазан-ішек жолдарының созылмалы ауруы. Целиакия ауруы ащы ішектің гладина-клейковинаны (бидай, т.б. дәнді дақылдар тұқымы құрамында болатын аса бағалы белоктық зат) дұрыс сіңіре алмауынан болады.

Патогенез
---------

Аурудың туғаннан пайда болатын және қайталанбалы түрлері ажыратылады. Целиакия сәбидің алты айлық кезінен екі жасқа дейінгі аралықта байқалады. Ауру сәбиді құрамында глиадина белогы мол тамақ (нан тағамдары, майда жарма ботқасы, әр түрлі кондитерлік тағамдар, т.б.) бергенде, іші өтумен сипатталады. Кейде аурудың белгісі сәбиді жасанды жолмен қоректендіргенде де байқалады. Сәбидің ішкен тамағы ішіне тұрмай, ащы ішектің қоректік заттарды сіңіруі төмендейді. Соның салдарынан сәбидің күніне бірнеше рет іші өтіп, нәжісі көпіршектеніп, майлы, түсі ақшыл тартып, иісі жағымсыз болады. Баланың организмінде зат алмау процесі бұзылып, арықтай бастайды. Баланың еш нәрсеге зауқы болмай, жылай береді, соның салдарынан ұйқысы бұзылады. Қші қампиып, кебеді. Ауру асқынғанда, сәбидің организмі белок плазмасымен бірге, май қышқылдарын да жоғалтады, соның салдарынан D витаминінің сіңірілуі төмендеп, балада рахит, остеопороз ауруларының белгісі байқалады, тіске кариес түсіп, баланың сүйектері жұмсарады, сынғыш келеді.

Емдеу
-----

Ауруды дер кезінде емдемесе,Целиакия қайталама түріне ауысып, бала өте қауіпті ауруларға: гепатит, қант диабеті, цирроз, ревматизм, т.б. шалдығуы мүмкін. Емі: диета сақтау, тамақ рационынан құрамында гладилин белогы бар тамақты шығару; 3 — 4 апта ферментті препараттар (панзинорм, абомин, полизим, панкреатин, т.б.), A, B, C, D витаминдері беріледі. Балаларды міндетті түрде диспансерлік есепке қояды.

Ciлтемелер :
------------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Банах кеңістігі** - толық нормаланған векторлық кеңістік. Бұл кеңістікті В-кеңістік деп те атайды. 1904-1918 жылдары Д. Гильберт, М. Фреше және Ф. Ристің математикалық талдауға енгізген функциялық кеңістіктері негізінде Банах кеңістігі теориясы қалыптасты. Осы кеңістіктерде алғашқы рет күшті және әлсіз жинақтылық, компактылық, сызықтық функционал, сызықтық операторлар т.б. іргелі ұғымдар зерттелді. Функционалдық кеңістіктерді 1922 жылы бастап өзі еңгізген аксиомалар негізінде жүйелі түрде зерттеп, терең мағыналы нәтижелерге келген С. Банахтың есіміне байланысты мұндай кеңістіктер Банах кеңістігі деп аталды. Мысалдар. Математикалық талдауда жиі кездесетін - белгілі бір шарттарды қанағаттандыратын функциялар немесе сандар тізбектерінен тұратын жиындар.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
**Билікөл** — Шу-Талас алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Тараз қаласының солтүстік-батысында 70 км жерде, Қаратаудың солтүстік беткейіндегі тектоникалық ойыста орналасқан. Абсолюттік биіктігі 438 м.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 85 км², ұзындығы 18 км, ені 7,5 км-ге дейін, ең терең жері 8 м. Жауын-шашын мол жылдары су көлемі 182 млн. м³-ге жетеді. Суы тұщы. Билікөлге Аса өзені шығыс жағынан құйып, солтүстігінен ағып шығады.

Жағалау сипаты, су байлығы
--------------------------

Жайпақ құм жағалауында қоға аралас қамыс өседі. Көлде сазан, шабақ, табан балық, ақ амур, майшабақ, т.б. бар. Көл суын төңіректегі шаруашылықтар егіс суаруға пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Қос сөз қалпындағы мағынасы — ешбір қағажу көрмеу, бетімен, қалауынша сияқты ұғымда керінеді. *«Ыдырыс келіп, столдың бір шетіне емін-еркін жантайды»* (С. Шарипов).

Қос сөздің екінші сыңары — *«еркін»* сөзінің төркіні жұмбақ емес, бізге бірінші сыңары —*«емін»* тұлғасының сырын білу қажет. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде тұлғасы осыған сәйкес *«әмін»* сөзі ұшырасады да, мағынасы — сенімді, батыл деп түсіндіріледі және араб тілінен ауысқандығы белгіленген. Осыған алданып, төркіні араб тілі деуге, екінші бір тіл дерегі ырық бермейді әрі осы-соңғы мәлімет дұрысырақ болар деген ойға тоқталғандаймыз. Тува тілінде: *«эмин эрттир»* тіркесі біздегі *«аса, өте, тіпті»* сияқты үстеулер мағынасында қолданылады. Қазақ тіліндегідей тұлғада, қос сөз қалпында (*эмин-эркин*) түркі тілдері ішінен қырғыз тілінен табамыз. Осы деректерге қарағанда *«эмин эрттир»* тіркесі түркі тілдерінде ертеден бар тіркес болса керек. Бері келе қырғыз, қазақ тілдерінде соңғы тіркес түсіріліп, оның орнына сонымен үндес *«еркін»* сөзі қосарлану нәтижесінде осы кездегі мағынаға, анығырақ айтқанда *«өте еркін»* түсінігін беретін болса керек.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
Бұл қос сөздің *«алдыр-бұлдыр, шала-пұла, сәл-пәл»* іспеттес мағына беретіндігі бәрімізге мәлім.
*«Ақыл-есі де әлсіреп, есін еміс-еміс білетін халге жеткен»* (С. Алдабергенов, Асу.). Бізге қос сөз қалпында жеткен бұл тұлға өз алдына,
дербес мағыналы сөз болғанын және төркіні түркі тілдерінен екенін тек осы кездегі кейбір, тіл деректері арқылы ажыратып, анықтауға болады. Мысалы, тува тілінде етістік қалпында, *«имистелир»* тұлғасында көрініп, біздегі *«жылт-жылт»*, *«жыпылықтау»* мағыналарый береді. Тува тіліндегі түбір *«имис»*, қазақ тілінде *«еміс»* дыбыстық құрамында сақтала отырып, қос сөз дәрежесінде қалыптасқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
**Қарабиік** – Бауырлыөзек пен Балатүндік өзендерінің аралығындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Егіндібұлақ ауылынан солтүстікке қарай 35 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 476 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Ордовик жыныстарынан түзілген.

Жер бедері, өсімдігі
--------------------

Беткейлері сай-жыралармен тілімденген. Қызғылт қоңыр топырағында дала мен тау өсімдіктері өседі. Солтүстік беткейлерінде бұта, оңтүстігінде шалғын кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Емші** , халық емшісі — өзінің табиғи қабілеті мен тәжірибесіне сүйеніп, әр түрлі ауруларды емдеумен айналысатын адам. Қазақ халқы арасында ерте кезде шипагерлік қызмет атқарған адамдарды Е. деп атады. Бұл жұмысты, әдетте, бақсы, балгер, тәуіптер жүзеге асырды. 15 ғ-да өмір сүріп, "Шипагерлік баян" атты еңбек жазған ҙтейбойдақ Тілеуқабылұлы: "Емшіні шипагер деп атаған жөн, шипа жазады, қонады, дариды, айықтырады деген сенімділіктен туады. Жазылсын, қонсын, дару болсын деген ақ тілек. Бұл науқас пендеге қуат беру", — деп, өз тұжырымын ұсынған. Ол сонымен қатар шипагерлікті дарымдылық және болжамшы деп екіге бөліп, оның 24 түрін атайды. Е-лер науқас адамның ауруының себебін анықтау жолын, емдік дәріні, оны қолдану мезгілін, бақылау уақытын жақсы білген; қ. Халық емшілігі.
**Қарабаян** – Қарадүлей сор алқабының оңтүстік-батысындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Төлеп темір жол станциясының оңтүстік-шығысында 50 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 129 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 3 км-ге созылған, енді жері 1,5 км шамасында. Беткейлері жайпақ, пішіні доға тәрізді келген. Солтүстігінде Қарадүлей қонысы, шығысында Қызыластау, Қызылгүл құдықтары, оңтүстігінде Ердалы төбесі, батысында Айдарқарабас, Жасаған қоныстары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Сортаңды сұр және тақыр тәрізді топырақ жамылғысында жусан аралас шөл өсімдіктері өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
**Достық каналы** – Өзбекстанның Сырдария облысы мен Түркістан облысы Мақтаарал және Жетісай аудандары жерімен ағып өтеді. Республикадағы маңызды су құрылыстарының бірі. Мырзашөл өңірін игеру мақсатында Сырдария өзенінің су қорына негізделіп салынған.

Тарихы
------

1901 жылы «Солтүстік» канал құрылысы басталып, 1913 жылы қазан айында канал бойымен су жіберілді. 1914 жылы «Романов» каналы болып өзгертіліп, 84 км-ге ұзарды. 1926 жылы Орта Азия ауыл шаруашылық еңбеккерлерінің съезінде «Мырзашөлді игеру бағдарламасы» қабылданып, Қазақстандағы 326 мың га жерін суландырып, мақта алабын ұлғайту жедел қарқынмен жүрді. Канал көптеген ұзақ тармақтарға бөлініп, бойында мақта ұжымшарлары ұйымдастырылды. 1938 жылы канал С.М. Киров атындағы магистральды канал деп аталды. 1943 жылы батыс, 1949 жылы солтүстік, 1956 жылы орталық су жүйелері іске қосылды. 1959 – 1961 жыл|1961 жж К-34 Қызылқұм, К-25 Арнасай тармақтары толығымен салынып бітті. Каналдың іске қосылуы Мырзашөл өңірін ең ірі мақта өсіретін ауданға айналдырды.

Бастауы, сипаты
---------------

Өзбекстан жеріндегі Сырдария өзенінің жоғары ағысындағы Бекабат қаласының маңындағы Фархад ЖЭС-ы тұсынан басталады. Каналдың ұзындығы 113 км. Оның 49-ы Қазақстанның территориясынан өтеді. Канал 216 мың га жерді суландырады. Оның 136 мың га Қазақстанда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Лерой Поуп Walker** (ағылш. *LeRoy Pope Walker*; 7 ақпан 1817, Хантсвилл (Алабама) — 23 тамыз 1884, Хантсвилл (Алабама) — АҚШ Конфедерациясының тұңғыш әскери министрі (1861).

Өмірбаяны
---------

Лерой Поуп Уокер 1817 жылы 7 ақпанда Хантсвиллде, Алабама дүниеге келді.  Ата-анасы: Джонт Вильямс Цокер Матильда Поуп. 1933-1835 жылдары Алабама университетінде білім алды, кейінірек Виргиний университетінде оқыды. 1837 жылы ол адвокаттық тәжірибесін бастады, сонымен қатар біраз уақыт бойы аймақ сотының соты болды және басқа да қызметтермен айналысты.1840 жылдары Уокер Демократиялық партияда беделді саясаткері болды.

Дереккөздер
-----------
**ВИЛЬКОВСКИЙ Эммануил Яковлевич** (1936 ж.т. Ресей, Новосибирск қ.) – физика-математикалық ғылыми доктыры (1992ж.). ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) және Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қ-ндағы Физ.-тех. институтының аспирантурасын (1967ж.) бітірген. Қазақстан Ғылыми Академиясының Астрофизика институтында аға, жетекші және бас ғылыми қызметкер (1967 жылдан) болып жұмыс істеді. В. 80-нен астам ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
**Емізік тамырлар** - паразитті тіршілік ететін өсімдіктердің тамырлары. Бұлардың пішіні, түсі басқа өсімдіктердің тамырларына мүлде ұқсамайды. Тамырлары басқа бір өсімдіктің сабағы немесе тамырына жанасқан кезде ғана пайда болады. Емізік тамыр алдымен сабақ өңінде өсінді түрінде шығады. Ол өзіне жанасқан басқа өсімдіктің өңіне еніп, емізік тамырға айналады. Паразитті тіршілік ететін өсімдіктерде хлорофилл болмайды. Сондықтан емізік тамыры арқылы дайын қоректік заттарды сорады. Емізік тамырдың өсуі паразит өсімдіктердің ерекше органикалық қышқыл бөліп шығаруынан басталады. Қышқыл - жанасқан өсімдіктің қабығын ерітеді. Паразит өсімдіктер қабығынан еніп емізік дамиды. Емізік тамырлар топырақта болмайда, екінші өсімдікке инеше қадалып тұрады. Бұл - паразит өсімдіктердің тіршілік ету жағдайына бейімделгендігінің айғағы.

Дереккөздер
-----------

Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген, толықтырылған. — Алматы: Атамұра,2011. — 208 бет. ISBN 978-601-282-245-8
**Қарабауыр бұлдырық** (лат. *Pterocles orientalis*) – бұлдырықтәрізділер отряды, бұлдырық тұқымдасына жататын құс. 

  

Салмағы 300 – 400 г. Қазақстанның оңтүстік-батыс бөлігінде Қамыс-Самар көлінде, Бетпақдала шөлі мен Зайсан қазаншұңқырында, Кіші Азия және Солтүстік Африканың шөл далаларында мекендейді. Дене тұрқы 35 см, қанатының жайғандағы өрісі 70 см, құйрығының ұзындығы 11 см. Басы, мойнының артқы жағы және кеудесі қызыл сұр түсті. Кеудесі мен бауырында қара немесе қара қоңыр түсті жолақтар анық көрінеді. Сирағындағы қауырсындары қоңыр сары түсті, тұмсығы көк түсті болады. Ұяны жеке салғанымен Қарабауыр Бұлдырықтар суатқа, жем жеуге топтасып барады. Қоразы мен мекиенін реңінен ажыратуға болады. Қарабауыр Бұлдырық – жыл құсы. Қазақстанға наурыздың ортасынан бастап ұшып келеді. Ұясы қарапайым, жерді шұңқырлайды да оған ештеңе төсемейді, кейде ұя салмай-ақ, басқа құстың ұясын пайдаланады. Сәуірдің соңы мамырдың басында ұяға 3 жұмыртқа салып, оны мекиені мен қоразы кезектесіп басады. Бір маусымда екі, кейде үш рет балапан ұшырады. Олар көбінесе шөлді аймақ өсімдіктерінің тұқымымен қоректенеді, кейде ұсақ жәндіктерді де жейді. Күзде үлкен топ құрып, қазан – қараша айларында жылы жаққа ұшып кетеді. Үндістанда, аздаған бөлігі Қызылқұмда қыстайды деп есептеледі. Қарабауыр Бұлдырықтың жылдан-жылға саны азайып келеді. Қазір олар Үстірт қорығы мен «Алтынемел» ұлттық табиғи саябағында қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

 *Pterocles orientalis*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  BirdLife International (2008). *Pterocles orientalis*. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 7 наурыз 2009. Database entry includes a brief justification of why this species is of least concern
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
3. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
4. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8
**Эмиссиялық спектрлік талдау**. Талдаудың спектрлік және басқа да оптикалық әдістері, электромагниттік сәуле шығарудың затпен әрекеттесу және онымен байланысты жүретін басқа да құбылыстар мен әсерлер нәтижесінде туындайтын, аналитикалық сигналдар мен деректерді өлшеуге негізделген.

Жарықтың екі жақты табиғаты бар: толқындық және корпускулалық. Оны сипаттау үшін толқындық және кванттық теория тұрғысынан түсіндіру керек. Кванттық энергия квант теориясымен сипатталса, ал толқындық сипаттамаларға тербелу жиілігі, толқын ұзындығы, толқындық саны және сол сияқтылар жатады.

Электромагниттік сәуле шығару энергиясы келесі қатынас бойынша анықталады:

E = hν
мұндағы h - Планк тұрақтысы, ол 6,62 \* 10−34 Дж/с-қа тең; ν - тербеліс жиілігі, ол 1 с тербелу санын көрсетіп, герцпен (Гц) өлшенеді.

Толқын ұзындығы - толқынның бірдей фазамен тербелетін ең жақын нүктелерінің арасы. Ол метрмен (м) және оның үлестері сантиметрмен (см), нанометрмен (1 нм = 10−9 м) өлшенеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алма-ты:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**«Қарабидай»** — орыс суретшісі Иван Иванович Шишкиннің еңбегі.

Тарихы
------

Бұл сурет Көркемөнерді ынталандыру қоғамының ғимаратында 1878 жылы өткен VI көшпелі көрмесінде қойылған болатын. Бұл туынды тақырыбын — өзінің көптеген басқа суреттеріне сияқты — Шишкин туған жерінде, өзінің қызымен бірге 1877 жылы барған Елабұғаға сапары барысында тапқан еді. 1878 жылы суретті П. М. Третьяков авторынан сатып алады.

Экспозициясы
------------

Суреттің артқы жағында қарымды қарағай тұр. Бұл ағаш — суретшінің бүкіл шығармашылығының белгісі. Орыс орманын жан-тәнімен сүйген суретші, бұл қарағайды егжей-тегжейлі салады. Жауын бұлттары қарабидай үстінен төніп, жаңбыр болатынын көрсетеді. Бүкіл суретке таралғандай сезілетін тыныштық пен желдің жоқтығы — жақында болатын жауынының белгісі, бұл жауын жерге оны өңдеген адамға өз сыйларын беруі үшін қажет. Белгісіз бір үрей тудыратын жалғыз ғана зат – өлген ағаш. Кеуіп біткен қарағай бір сәтте сүйікті әйелінен, әкесінен, екі кішкентай ұлынан айырылған автордың жақындағы мұңының жаңғырығы болған деген мәлімет бар. Шөп және гүл қаптаған жол жолаушыны өз бойымен өтуге шақырып, бақытты ашуларға жетелеп жатқан секілді. Қарлығаштар жер бауырлап ұшып бара жатыр, олардың осылайша құйындаған түрінде көлеңкелері үлгермейтін сияқтанады... «Қарабидай» авторы нағыз керемет жасап шығарды, себебі осы суретке қарап, араның ызыңы мен қарлығаш қанаттарының шуын естуге болатын сияқты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  50 художников. Шедевры русской живописи. — ISBN 978-5-9774-0439-6