Cэр **Мартин Райл** (ағылш. *Martin Ryle*; 27 қыркүйек 1918, Брайтон — 14 қазан 1984, Кембридж) — революциялық радиотелескоп жүйелерін жасап, оларды әлсіз радиосигналдарды дәл анықтау және жазу үшін пайдаланған британдық радиоастроном. 1974 жылы Энтони Хьюишпен бірге «радиофизикадағы алғашқы зерттеулері үшін» физика бойынша Нобель сыйлығының иегері.

Лондон корольдік қоғамының (1952), КСРО Ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1971), АҚШ Ұлттық ғылым академиясының (1975) мүшесі.

1946 жылы Райл мен Вонберг астрономиялық объектілердің интерферометриялық радиоөлшеулерін алғаш рет жариялады, дегенмен кейде мұндай алғашқы өлшемдерді сол жылы Сидней университетінде Джозеф Пози жасаған деп мәлімдейді. Жабдықты жетілдіре отырып, Райл ғаламдағы сол уақытта белгілі болған ең алыс галактикаларды анықтай алды. Ол сонымен қатар Кембридж университетінің радиоастрономиясының бірінші профессоры және Маллард радиоастрономиялық обсерваториясы (ағыл.) негізін қалаушы директоры болды. 1972 жылдан 1982 жылға дейін Райл Ұлыбритания үшін Райл астрономы қызметін атқарды.

Өмірбаяны
---------

1939 жылы Оксфорд университетінде физика дәрежесін алғаннан кейін Райл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде телекоммуникацияларды зерттеу мекемесінде радарларды дамыту бойынша жұмыс істеді. Соғыстан кейін ол Кембридж университетінің Кавендиш зертханасында қызмет атқарды. Оның Кембридждегі алғашқы жұмысының тақырыбы Күннің радио сәулеленуі болды. Оның қызығушылығы көп ұзамай басқа салаларға ауысады және нәтижесінде ол Кембридж астрофизикалық тобы бақылаудың жаңа әдісін әзірлеуі керек деп шешеді. Райл астрономиялық интерферометрия мен диафрагма синтезін жасау мен жетілдіруде қозғаушы күш болды, оның көмегімен радиоастрономия деректерінің сапасын жақсартуға орасан зор үлес қосылды. 1946 жылы ол бірінші көп элементті астрономиялық радиоинтерферометрді құрастырды.

Райл Кембридж радиосының астрономиялық тобы шығарған астрономиялық радиокөздердің маңызды каталогтарын дайындауға жетекшілік етті. Мысал ретінде радиокөздердің үшінші Кембридж каталогын келтіруге болады (3C), оның шығарылуы бірінші квазижұлдыздық объектілерді (квазарлар) ашуға көмектесті.

1948 жылдан 1959 жылға дейін Райл Кембриджде сабақ берді. Сонымен қатар, 1957 жылы ол Маллард радиоастрономиялық обсерваториясы (ағыл.) директоры болды , 1959 жылы радиоастрономия профессоры. Ол 1952 жылы Лондон корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды, 1966 жылы рыцарь атағына ие болды және 1972 жылдан 1982 жылға дейін Король астрономы болды. 1974 жылғы Нобель сыйлығы астрономиядағы жетістіктерді мойындау үшін алғаш рет «*радио астрофизикадағы алғашқы зерттеулері үшін*» деген тұжырыммен берілді. 1968 жылы Райл Лондондағы Грешем-колледжінде астрономия профессоры болды.

Райл 20 ғасырдың ең ұлы астрономдарының бірі болды. Онымен жұмыс істеу қиын болды деп есептеледі — ол Кавендиш зертханасының басқа мүшелерінің араласуын болдырмау және пікірталасқа тартылмау үшін Маллард радиоастрономиялық обсерваториясында кеңседе жиі жұмыс істеді, өйткені Райл өте темпераментті адам болды. Райл Кембридж радиоастрономия қоғамдастығындағы жетекші позициясын жоғалтып алуы мүмкін деп алаңдады, өйткені басқа топтар жақсы қаржыландырылды, сондықтан ол Кембридж тобының артықшылығын сақтау үшін диафрагма біріктіру әдістерінің айналасында құпиялылық атмосферасын жасады.

Райлдың Астрономия институтының қызметкері Фред Хойлдың Хойлдың стационарлық ғалам теориясына қатысты көзқарастарымен бөліспегені және бұл факт кейде 1960 жылдардағы Кавендиш тобы мен Астрономия институтының ынтымақтастығына кедергі келтіргені белгілі.

Райл ядролық қарудың таралуы туралы бірнеше кітаптың авторлары болды, онда ол Жер планетасын толық ядролық жойылудан құтқарудың жалғыз жолы барлық атомдық құрылғыларды пайдалануға толық тыйым салу екенін дәлелдеді.

Марапаттары
-----------

* Хьюз медалі (1954)
* Бейкер лекциясы (1958)
* Корольдік астрономиялық қоғамының алтын медалі (1964)
* Гутри медалі және сыйлығы (1964)
* Генри Дрейпер медалі (1965)
* Холвек сыйлығы (1965)
* Фарадей медалі (1971)
* Альберт Мишельсон медалі (1971)
* Моррис Либман сыйлығы (1971)
* А.С. Попов атындағы алтын медаль (1971)
* Корольдік медаль (1973)
* Кэтрин Брюс медалі (1974)
* Физика бойынша Нобель сыйлығы (1974)

**Оның құрметіне атаулар**

* Райл телескопы (ағыл.) в радиообсерватории Малларда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ryle; Sir; Martin (1918 - 1984)  (ағыл.)

Әдебиет
-------

* Колчинский И. Г. Корсунь А. А. Родригес М. Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-ші бас. өңд. және тол. — К.: Наукова думка, 1986. — 512 б.

Сілтемелер
----------

* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат (ағыл.) )
* *М.Райл*. «Жоғары ажырату қабілеті бар радиотелескоптар». Нобель дәрісі // Физика ғылымдарының жетістіктері, 117-том, 2-шығарылым, қазан 1975 ж.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| к т 1951—1975 жылдардағы Физика саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері |
| --- |
|  |
| 

Кокрофт / Уолтон (1951) •
Блох / Пёрселл (1952) •
Цернике (1953) •
Борн / Боте (1954) •
Лэмб / Куш (1955) •
Шокли / Бардин / Браттейн (1956) •
Янг / Ч. Ли (1957) •
Черенков / Франк / Тамм (1958) •
Сегре / Чемберлен (1959) •
Глазер (1960) •
Хофштадтер / Мёссбауэр (1961) •
Ландау (1962) •
Вигнер / Гепперт-Майер / Йенсен (1963) •
Таунс / Басов / Прохоров (1964) •
Томонага / Швингер / Фейнман (1965) •
Кастлер (1966) •
Бете (1967) •
Альварес (1968) •
Гелл-Ман (1969) •
Альфвен / Неель (1970) •
Габор (1971) •
Бардин / Купер / Шриффер (1972) •
Эсаки / Джайевер / Джозефсон (1973) •
Райл / Хьюиш (1974) •
О. Бор / Моттельсон / Рейнуотер (1975) 
 |
|  |
| 
Толық тізім | 
1901—1925 |
1926—1950 |
**1951—1975** | 
1976—2000 | 
2001—ден бері

 |

 |