**Қызыл** (тыв. *Кызыл*, орыс. *Кызыл*) — Ресей Федерациясының құрамындағы Тываның елордасы. Ресей Федерациясының ең ірі экономикалық, саяси, ғылыми және мәдени орталықтарының бірі.

Этимологиясы
------------

1914 жылы Белоцарск атымен құрылды. Бұл атау шығыс халықтарына сай болды, өйткені кезінде моңғол мен түркі халықтары орыс патшаларын "ақ қаған", "ақ царь" (орыс. *Белый Царь*) деп атайтын. Революциядан кейін (1917 жылдың Ақпан мен Қазан төңкерістері) 1918 жылы Хем-Белдир (Хем-Белдір) деп аты ауысты. Бұл топоним қаланың географиясымен байланысты: тыва тілінде «хем» — «өзен» және «белдир» — «қосылу жері», бұл ірі Бий-Хем өзені мен кіші Каа-Хем өзендерінің қосылуын білдіреді. Қазақ тілінде олар Малый Енисей мен Большой Енисей деп аталады, және олардың "қосылуынан" Енисей өзені пайда болады.

1926 жылы Тыва Халық Республикасы КСРО-мен бірлік келісімін жасайды да, елорданың аты "Қызыл"ға ауысады.

Географиясы
-----------

### Орналасуы

Қала Тыва қазаншұңқырында, Кіші Енисей мен Үлкен Енисей маңайында орналасқан. Қаланың сол жағалауында, Минусинск станциясынан 390 км қашықтықта Енисей қосылу жері бар. Қызыл Азияның географиялық орталығында орналасқан. 

### Уақыт белдеуі

Қызыл қаласының уақыт белдеуі халықаралық нұсқада UTC+7:00 болып келеді. Қаланың орташа тапа-талтүсі 12:42-де болады.

### Климаты

Қаланың климаты қоңыржай. Климатқа қаланың қазаншұңқырда орналасуы үлкен әсер етеді. Сібір антициклонының әсерінен температуралық инверсия байқалады, қысының (қараша-наурыз) қары аз (10—20 см) және желі жоқ.

Қаңтардағы орташа температурасы — -28,6°С (аязда -53°С-ке дейін жетеді). Көктемі қысқа. Сәуірдің өзінде де түнде температурасы -20°С-ға дейін де жете алады. Наурыз айында ауа-райы жылдам ыстықтап кетеді. Жаздары ыстық және құрғақ, кейде құрғақшылықтар да болады.

| **Қызылдың ауа райы**  |
| --- |
| Көрсеткіш | Қаң | Ақп | Нау | Сәу | Мам | Мау | Шіл | Там | Қыр | Қаз | Қар | Жел | Жыл |
| Абсолюттық максимум, °C | −5,8 | 1,6 | 19,6 | 30,6 | 35,6 | 39,1 | 40,7 | 39,9 | 33,2 | 24,5 | 13,0 | −1,8 | 40,7 |
| Орташа максимум, °C | −23,7 | −15,9 | −2 | 13,6 | 20,8 | 26,9 | 28,4 | 25,4 | 18,3 | 8,5 | −6,7 | −20,2 |
| Орташа температура, °C | −28,7 | −23,1 | −9,2 | 5,7 | 12,7 | 19,0 | 21,1 | 17,9 | 10,6 | 1,4 | −11,7 | −24,4 | −0,7 |
| Орташа минимум, °C | −32,9 | −28,9 | −15,4 | −1,1 | 5,0 | 11,8 | 14,7 | 11,7 | 4,4 | −4,1 | −15,9 | −28,3 | −6,6 |
| Абсолюттық минимум, °C | −52,6 | −54 | −45,2 | −27,3 | −10,7 | −1,8 | 2,8 | −0,7 | −10,1 | −20,5 | −46,1 | −52,6 | −54 |
| Жауын-шашын нормасы, мм | 9 | 5 | 4 | 8 | 13 | 33 | 56 | 48 | 27 | 8 | 12 | 13 | 236 |

Тарихы
------

| Годы | Названия | Принадлежность |
| --- | --- | --- |
| 1914—1917 | Белоцарск | Урянхай өлкесі (Ресей империясының протектораты) |
| 1921—1944 | Хем-Белдыр, Кызыл | Тыва Халық Республикасы(жартылай мойындалған мемлекет) |
| 1944—1991 | Кызыл | Тыва, КСРО |
| с 1991 | Кызыл | Тыва, Ресей |

Урянхай өлкесі құрылғасын, орыстар сол аймаққа қоныс аударады. 1914 жылы "Белоцарск" атымен аталып кеткен елді-мекеннің негізі қалынады.

1918 жылы анти-монархиялық төңкеріске байланысты оның аты "Хем-Белдыр" деп өзгереді, және 1926 жылы қайта өзгеріп, аты "Қызыл" болады.

1944 жылдан бастап РКФСР құрамындағы Тыва Автономиялы Облысының, және 1961 жылдан бастап Тыва АКСР-ның мен 1991 жылдан бастап Тываның елордасы.