recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Виктор Яковлевич Субботин** (8 қыркүйек 1911 жылы Пермь облысында туған)- қазақстандық селекционер - зоотехник. Қаз АКСР - нің еңбек сіңірген зоотехнигі (1971).

Өмірі
-----

Мәскеудің зоотехникалық институтын бітіріп (1935), Қарағанды облысы Тельман селосында, кейін Семей облысы "Шалабай" асыл тұқымды мал селосында аға зоотехник, 1938-47 жылдары Қаз АКСР Совхоздар халкомында зоотехник, аға зоотехник, бас зоотехник, зоотехника бөлімі бастығы.

1947-54 жылдары Қазақ АКСР Совхоздар министрлігі аппаратында зоотехния бөлімі бастығы, коллегия мүшесі, Солтүстік совхоздар басқармасы бастығының орынбасары, Мал шаруашлығы басқармасының бастығы, министрдің орынбасары. 

1954-64 жылдары Қазақстан КП ОК-нде ауыл шаруашылығы бөлім меңгерушісінің орынбасары, осы бөлімнің меңгерушісі, Қазақстан КП ОК-нің ауыл шаруашылығына басшылық ету бюросы председателінің орынбасары, 1964-65 жылдары Қаз АКСР ауыл шаруашылығы министрі.

1965 жылдан Қаз АКСР ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары

Еңбектері мен марапаттары
-------------------------

Субботин мал шаруашылығы жөнінде 20-дан астам ғылыми еңбек жариялады.

Қазақтың ақ бас сиырын шығаруда селекциялық жұмыстағы еңбегі үшін (бір топ ғалымдармен бірге) Субботинге КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты атағы берілді (1951).

4 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен наградталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 432-бет
2. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 429-432 бет
Байқоңыр ғарыш айлағы Қызылорда облысының Қармақшы елді мекененінде орналасқан.

1955 жылы 2 ақпанда ракета полигонын, болашақ «Байқоңыр» ғарыш айлағын құру туралы КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысына қол қойылды. Ғарыш айлағының аумағы солтүстіктен оңтүстікке дейін 85 км-ге батыстан-шығысқа 125 км-ге созылды. Одан басқа да ғарыш айлағына ракеталардың құлаған сатыларына арналған 22 алау аумағы 4,8 млн. га жер берілген.

Өткен уақытта ғарыш айлағының 1200 ғарыш аппараттары мен планетааралық баллистикалық ракеталар ұшырылған.

50 жыл бойы «Байқоңыр» ғарыш айлағында өте маңызды ғылыми-техникалық шаралар жүзеге асырылды.

Байқоңырды алғаш ашушылардың ішінде біздің жерлестеріміз де болды. Омарбаев Марат Шәріпұлы «Инфракос» Ұлттық аэроғарыш агенттігінің құрамындағы Республикалық кәсіпорнының гендиректоры. Оның қатысуымен «Энергия - Боран» старттық және қондырғы комплекстері Байкоңыр ғарыш айлағының арнайы объектілерімен және де басқа ракета-ғарыш комплекстері құрылды.

Ғарыштық кемелердің қонған жерлерінде өз уақытында мемориалдық іргетастар тұрғызылған. Ғарышкер жер есімдері Қарағанды қаласының құрметті азаматтарының кітабына енген. Ғарышкерлерге арнап Қарағандыда «Қарағанды - космос гавань» атты дөңгелек үстел медалы әзірленген. Олардың есімдері біздің облыстың қалаларының көшесі мен алаңдарына берілген Қарағандыда бірінші ғарышкер Ю.Гагариннің есімінде алаң және В. Терешкова атындағы көше бар.

Қазақстанның тұңғыш ғарышкер-ұшкышы Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров.

Т. Әубәкіров ең алғашқы ғарышкер қазақ. Ол 1991 жылдың 2 қазанында «Союз ТМ-13» траспорттық кемесінде, «Мир» станциясында, кеңестік-австриялық экипаж құрамында кеме командирі, полковник А. Волков пен Австрия өкілі зерттеуші-ғарышкер Франк Фибек ұшқан. Т.О. Т.О. Әубәкіров 1946 жылы 27 шілдесінде Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, М. Мамыраев атындағы ауылда дүниеге келген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды және Қарағанды облысы: Энциклопедия. – Алматы: «Атамұра», 2008. – 528 с.
**Гаутама Будда** немесе **Будда Шакьямуни** (санскр. गौतमबुद्धः सिद्धार्थ शाक्यमुनि) — аңызға әйгілі үнді діни ағартушысы, рухани ұстазы б. з. д. 563 дан б. з. д. 483 жылдарға дейін өмір сүрген. Көненің жеті буддһасының бірі. 

Туғанда ата-анасы *Сиддхаттха Готама* (пали); *Сиддхартха Гаутама* (санскрит) — «Готамы ұрпағы» деген ат берген, («мақсатына жететін» деген мағынада), кейіннен Будда («Оянған, Жеткен») деген есіммен белгілі болды. Оны **Сакьямуни** депте атайды, немесе **Шакьямуни** — «Сакья әулетінің ғұламасы» (Сакья тибет буддһа ағымымен шатастырмаңыз) немесе **Татха́гата** (санскрит तथागत, «Барыпкелген»). Гәутама Махавираның құрдасы.

Орта ғасырларда Буддһа кейіңгі үнді Пураналарында ( мысалға Бхагавата-пурана) Балараманың, орнына Вишну құдайының аватары.

*Будданың қола мүсiнi. Лаос, 17 ғасыр.*

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Жизнь Будды, индийского царевича, достигшего духовного просветления Мұрағатталған 25 қыркүйектің 2008 жылы.
* Жизнь Сиддхартхи Гаутамы (Шакьямуни Будды)
* A sketch of the Buddha’s Life  (ағыл.)
* Будда Гаутама, и Его учение
**Гаухар ана**- Тарихи деректер бойынша Қожа Ахмед Иассауидің қызы. Гаухар-ана бейіті тарихи архитектуралы құнды ескерткіштердің бірі, қазіргі Түркістан ауданы М.Әбенова ұжымы жерінде орналасқан, ені 20 метрге жуық кішкене төбе болып келеді,алғашқы қабыр орны бұзылып кеткен, шатыры жоқ, төрт құлақты дуалдан тұрады. 1990 жылдары қабыр жанынан зиаратшыларға арналған үш бөлмелі құрылыс тұрғызылды.
Кесене Түркістан қаласынан оңтүстікке қарай 4 шақырым жерде, Түркістан-Шәуілдір автокөлік жолынан солға қарай 400-500 метр қашықтықта орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі 174 метр. 1989 жылдан «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы қарамағына енгізіліп, қорғауға алынған. «2011 жылдың мамыр айында «Әзірет Сұлтан» қорық-мұражайынын Археология бөлімінің қызметкерлері қазба жұмыстарын жүргізіп бірқатар мәліметтер жинақталды. Гауһар ананың қашан қайтыс болғаны жөнінде мәлімет жоқ. Дегенмен Ахмет Иассауидің 1101-1103 жылдары туылғанын, жиырма жасында үйленгенін есептей отырып, Гаухар ана шамамен 1122-1124 жылдары туылған деген болжам жасалған.
Виктор Эдуардович Кингисепп
**Виктор Эдуардович Кингисепп** (эст. Viktor Kingissepp, 24.3.1888, Каарма-Сууре, Эзельск, Лифляндск губерниясы — 4.5.1922, Таллин, Эстония) - Эстония Компартиясын ұйымдастырушылардың және басшыларының бірі.

Сааремада жұмысшы отбасында дүниеге келген. Революциялық қозғалысқа 1905 жылдан қатысты. 1906 жылдан большевиктік партияның мүшесі болды. 1907-1914 жылдар аралығында Петербург, Эстландия губерниясында, Таллинде жасырын партия жұмысын жүргізді. 1913-1914 жылдары оның басшылығымен большевиктік жұмысшы «Кийр» газеті шығып тұрды. 1914 жылы ол тұтқындалып, Қазанға жер аударылды. 1919 жылы Кавказ майданына жіберілді. Ақпан революциясынан кейін Эстонияға қайта оралып, большевиктік ұйымды басқарды. Кейіннен астыртын баспахана ұйымдастырып, үндеу хаттар мен «Коммунист» газетін шығарып отырды. Эстония буржуазиялық полициясына ұсталып, әскери далалық соттың үкімімен атылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Таллин қаласында ескерткіш орнатылады Мұрағатталған 13 мамырдың 2008 жылы.
2. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том
Акакий Хорава театры
**Акакий алексеевич Хорава** (груз. აკაკი ხორავა; 1895 жыл 29 сәуір — 1972 жыл 6 маусым, Тбилиси, Грузия) - грузин кеңес актері, КСРО халық әртісі (1936), профессор (1947), қоғам қайраткері.

Өмірбаяны
---------

Кедей шаруа отбасысында туған. Алғашқыда Киев университетінің медициналық факультетінде, одан кейін режиссер А. Н. Пагаваның театр студиясында (Тбилиси) оқыды. Сахналық өнер сырын А. В. Ахметели мен К. А. Марджанишвилиден үйреніп, олардан үлгі-өнеге алды. 1922 жылдан Грузин драма театрында актер болып, қаһармандық – романтикалық тақырыпта қойылған спектальдерде өнер толғады. Ол Берсенев (Лавреневтің «Тас-талқанында»), Анзор, Арсен, Платон, Кречет (Шаншиашвилидің және Корнейчуктың осы аттас драмаларында), Карл Моор (Шиллердің "Қарақшыларында"), Иван Грозный (Соловьевтің «Ұлы патшасында»), Муравьев (Чирсковтың «Жеңімпаздарында»), Эдип (Софоклдың «Эдип патшасында») тағы басқа рольдерді үздік орындаумен ұлттық театр өңірінде социалистік реализм принципін тұжырымдады. Әсіресе оның зорлық-зомбылыққа бүкіл жан-тәнімен қарсы күрескер бейнесінде кескіндеген Отелло ролі (Шекспирдің осы аттас трагедиясында) көп ұлтты кеңес театрының зор жетістігіне айналды. 

1924 жылдан киноға түскен: Георгий Саакадзе (осы аттас фильмде, 1942 – 43), Скандербек («Албанияның ұлы жауынгері Скандербекте», 1954) тағы басқа 1939 жылдан педогогикалық қызметпен, ал 1940 жылдан режиссерлікпен шұғылданды. 1 – 4-сайлаған КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты. 

Грузия КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1941, 1943, 1946 жылы екі рет, 1951). 2 рет Ленин орденімен, басқа 4 орден және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Альтман И. Акакий Алексеевич Хорава, М. – Л. 1947
2. ↑  Бояджиев Г. Н. Борьба миров. в его кинофильма: Поэзия театра, М. 1960, с. 270 – 90
3. ↑  Гугушвили Э. Театральные портреты. Тбилиси, 1968
4. ↑  Февральский А. Акакий Хорава, «Театр», 1971, № 9, страницы 76 – 78.
Ласко үнгірінде, Франция табылғсн жар үстіндегі сурет, б.з.б. XIV мыңжылдық, жоғарғы палеолит
**Алғашқы қауым** — адамзат тарихындағы алғашқы қоғамдық-экономикалық бірлестіктердің әлеуметтік ғылымдағы атауы. Алғашқы қауымды жер шарын мекендеген барлық халықтар өз дамуының бастау сатысында басынан кешкен. Алғашқы қауымда еңбек қатынастары құрал-жабдықтарға қоғамдық меншікке негізделді. Шаруашылық ұжымды түрде және қарапайым еңбек құралдарының көмегімен жүргізілді. Ол адамның жануарлар дүниесінен бөлініп шыққан кезеңінен мемлекеттің пайда болу кезеңіне дейінгі аралықты қамтиды. Алғашқы қауым даму кезеңінің басты мақсаты — қауымның және оның мүшесі болып табылатын әрбір адамның өмір сүруінің негізгі шарты болып табылатын қажетті өнімді өндіру және тұтыну болды. Өндіргіш күштердің нашар дамуы жағдайында бұл мақсатқа жетудің жолы ұжымдық (қауым шеңберіндегі) еңбек еді. Алғашқы қауымдық қоғам өндірістің материалдық жағдайларының теңдігімен, еңбектің жалпыға бірдей міндеттілігімен, қоғам және қауым мүшелері мүдделерінің бірлігімен және негізгі құрал-жабдықтарға қауымдық меншіктің болуымен сипатталады. Қауым барлық ұжым мүддесіне сәйкес оның мүшелерінің өнімді тұтынуын реттеп отырды. Өнімді қауым мүшелері арасында тең бөлу, теңдестіру бұл қоғамда алғашқы қауымдық адамның барынша қиын өмір сүруінің салдары болды. Олардың ешқайсысы жалғыз-жарым жүріп күн көре алмады.

Неолиттік дәуірде еңбек құралдарының дамуы нәтижесінде ең қарапайым шаруашылықтан (аңшылық, терімшілік, балық аулау) өндіруші шаруашылыққа (жер өңдеу, мал өсіру) өту процесі іске асты. Өндіріс қуатының өсуі тұрақты артық өнім шығаруға, қауым ішінде әлеуметтік қатынастардың өзгеріске ұшырауына, сыйлық алмасу жүйесінің дамуына негіз қалады. Әйел үстемдігіне негізделген некеден патриархаттық некеге, кейіннен моногаметалық некеге өтуге байланысты отбасының нығаюы және оның қауым шеңберінен дербестігі бірте-бірте арта түсті. Қауымдық меншік жеке меншікпен толықтырылды. Өндірістің жекешеленуі және отбасының нығаюы Алғашқы қауымдық ұжымшылдық пен қауымның тұтастай әлсіреуінің белгісі еді. Өндіргіш күштердің дамуына қарай (қола және темірден жасалған еңбек құра-жабдықтарына көшу) және отбасы арасында территориялық (көршілік) байланыстардың орнауына байланысты бірте-бірте Алғашқы қауымның ыдырауына әкелген көршілік, кейіннен жер өңдеуші қауым дүниеге келді. Жерге жеке меншік пен қауымдық меншік арасында ішкі қайшылық пайда болды. Мұндай ішкі қарама-қайшылықтың дамуы қоғамдық әлеуметтік жіктелу мен мемлекеттің пайда болуына жағдайлар жасап берді. Алайда адамзат тарихының бастауындағы қауымдаса өмір сүріп, шаруашылық жүргізу үрдісі әр түрлі үлгіде дамып, жалғасып келді. Әсіресе, шығыс халықтары дәстүрінде, табиғаты қатал аймақтарда қоныстанған өзге де халықтар тұрмысында өндірісті жүргізудің қауымдық түрі 20 ғасырдың соңына дейін сақталып отыр.

Дереккөздер
-----------

  



1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Акароз**, **көнтек** (Acarosis) - мал қотырының бір түрі.  

Қоздырғышы - "Акарус" деген кене. Ұзындығы 0,2-0,5 мм, сопақша, түсі ақ сұр, тұмсығы таға тәрізді имек, аяқтарында сорғыштары бар. Малдың сөлімен қоректенеді, ұрғашы кенелер терідегі өздері жасаған қуысқа жұмыртқалайды.   

Ауру мал тұрған қора, құрал-сайман, бұйым, төсеніш т.б. арқылы малға тарайды. Оның белгісі 2-3 аптада білінеді, мал тынымсыз қышынып, қотыр түскен жері әуелі бөртеді, қызарады, бөртпесі жарылып, орны дымқылданады, терінің түгі түсіп, тақырланып, қыртыстанып кетеді. Қазақ мұны *көң қотыр* немесе *көнтек* деп те атайды.   

Мал қасынып, тіпті тістелеп жарақаттануы да мүмкін, ақыры титықтап арықтайды.  

Мұнымен жылқы, шошқа, қой-ешкі, түйе, сиыр, солтүстік бұғысы, тіпті адам да ауырады.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Таңқурай (лат. *Rubus idaeus)***- раушангүлділер тұқымдасының бір түрі. Биіктігі 1—3 м, сабағы тікенді, жапырағы қалың, атпа тамырлы, көп жылдық шала бұта. Жемісі сүйекті, түсі қызыл, сары. Жемісінің құрамында қант, пентон, органикалық қышқылдар, С, А, В витаминдері, хош иісті заттар бар. Жемісін жеуге және тосап, шырынсу, шырын, шарап, т.б. дайындауға пайдаланады.

Өсімдік туралы
--------------

Таңқурай – раушангүлдер тұқымдасына жататын, жартылай бұталы көпжылдық өсімдік. Таңқурайдың бұталары алғашында шөптесін болып, кейіннен бұтаққа айналады. Жапырағы күрделі пішінді, жиегі аратісті, үстіңгі беті қою жасыл, ішкі жағы ақ түсті. Гүлдері ақ немесе ашық қызғылт болады. Гүлі 5 күлтелі, аздаған гүлшоқтар болып жеке-жеке өседі. Гүлдеуі маусымнан күзге дейін жалғасады. Сондықтан пісу мерзіміне қарай, өнімін жинау бірнеше айға созылады. Жидегі өте нәзік, күлгін- қызғылт түсті. Дәмі тәтті, аздаған қышқылдығы бар. Таңқурай ұсақ сүйекшелерден құралған бірнеше дәндердің бірігуінен тұрады. Жабайы түрінде бұл дәндер бір-бірінен оңай ажыратылып алынады. Ал, екпе түрлерінде сүйекшелері бірігіп кеткен тәрізді болып көрінеді. Жалпы пісу кезеңі шілде, тамыз айлары. Нәзік хош иісті.
Табиғатта таңқурай аралас ормандарда, қылқанжапырақты ағаштар арасында жақсы өседі. Өзен аңғарларында, бұталардың арасында, көлеңкелі, ылғалды жерлерде кездеседі.

Қолданылуы
----------

Таңқурай құрамында адам ағзасы үшін пайдалы заттар өте көп, атап айтқанда: аскорбин қышқылы, глюкоза, органикалық қышқылдар, спирттер, кетондар, ақуыздар, пектиндер, азот қоспалары, илік заттар,С, А, В топ дәрумендері. 
Таңқурайдан жасалған қайнатпаны дене қызуын түсіруге, несеп жүргізуге, бүйрек тасын шығаруға, іш ауруына, қант диабетіне, өт айдауға пайдаланады. Гемоглобин мөлшерін арттыру, қан тоқтату, суық тигенде дене қызуын басуға, іш тоқтатуға, қан аздыққа, жүйке ауруларына, бронхитке, жөтелге қарсы қолданады.
Таңқурай жемісін табиғи қалпында немесе кептірілген күйінде қайнатып, сусын жасап, қыста тұмау кезінде пайдаланады. Әсіресе, тибет медицинасында таңқурайдың жапырағы, жемісі және сабағы қолданылады. Жапырақтарын бұқтырып шайдың орнына ішеді. Сонымен қатар таңқурайдан тосап, сусын, шырын, джем жасайды. Кондитерлік тағамдарға қосады.

Химияда
-------

Егер суға финолфталеинды қосса таңкурай түсі шығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.— Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1

Әдебиет
-------

* Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.
**Алғашқы кезеңге тән болған** - негізгі бағыттар: қоғамдық-саяси хабарлардың (1960 жылы теледидарда) сапасын жақсарту, оның тақырыптарын ұлғайту, эфирдегі мерзімін өcipy; кеңес адамдарының жасампаздық ерлік істерін үзбей көрсетуді жолға кою; елдің ішкі, сыртқы мәселелері жөнінде басшылардың тұрақты сөйлеуін ұйымдастыру; хат бөлімі редакциясын құрып, онда соңғы жаңалықтар, көрермендермен тұрақты өткізілетін конференцияларға талдау жасау; елдің қоғамдық өмірі мен шетелдегі жаңалықтарды үзбей көрсету; өндіріс пен ауыл шаруашылығындағы озат тәжірибені насихаттау; көркем-өнерпаздар үйірмесі мен халық театр қойылымдарына мол орын беру; балалар мен жастар хабарларының тепетендігін сақтау; бағдарламалардың негізгі түрлері бойынша қоғамдық кеңес құру .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Телевизиясы. Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат" 2009, 1-т: - 640 бет, ISBN №978-601-03-0070-5
**Түпқараған мүйісі** – Маңғыстау облысы Түпқараған ауданында орналасқан мүйіс.

Тарихы
------

8-12 ғасырлардағы орта ғасырлардың араб ғалымдарының жылнамасы осы жерде ежелгі қала болғандығын пайымдайды. Түпқараған көп ғасырлар бойы Шығыс Каспийдің теңіз кеме қатынасының күзет бекеті ретінде қызмет еткен. Осылайша, Түпқараған көптеген тарихи ғасырлардың бесігі болып қалыптасты. 

Ұлы зерттеуші Александр Бекович-Черкасский Шығыс Каспийдің алғашқы қамалының негізін құруға Қараған ең ыңғайлы орын деп санады. 

Радионың ойлап тапқаннан кейін екі жыл өткен соң осы жерде, 1909 жылы, тұңғыш рет Қазақстан мен Орта Азияда радио станциясы қондырылды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Түпқараған мүйісі
**Түрке балық** - **Арктикалық Омуль** - лат. *Coregonus autumnalis* - Албырт тұқымдасына жататын балық.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Дене тұрқы - 64см, салмағы 2,7 кг.

Түрке балық жыныстық жағынан 6-8 жасында жетіледі. Қыркүйек-қазан айларында уылдырық (7 700-413 000) шашады.

Ұсақ омыртқасыздар, планктонмен көректенеді.

Түрке балықтың еті дәмді және майлы(10,4%).

Байкалда ғана кездесетін Байкал омуліің (C.a. migratorius) кәсіптік маңызы үлкен.

Солтүстік Мұзды мұхит омулінен ірі (7 кг-ға дейін), етінің майлылығы 15%, сонымен сонымен қатар Байкалдаң аулайтын балықтың 50-70%-і осы Байкал омулінің үлесіне келеді.

Таралуы
-------

Түрке балық Солтүстік мұзды мұхитта таралған, уылдырық шашуға осы мұхитқа құйылатын Сібір өзендеріне шығады.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Позвоночные животные России: омуль Мұрағатталған 24 қыркүйектің 2015 жылы.
* Омуль: Описание и фото
**"Акахата"**("Қызыл ту") - Жапония Коммунистік партиясының орталық органы, 1928 жылдың ақпанынан бастап Токиода күн сайын шығып тұратын газет.

ІІ Дүние жүзілік соғысқа дейін "Сэкки" деген атпен жасырын шығатын. 1945 жылдың 5 желтоқсаннан "Акахата" деп аталды. 1950-51 ж. өкіметтін бұйрығымен жабылып қалды. Газет жапон халқының ұлттық тәуелсіздік, демократия, бейбітшілік жолындағы күресін жақтап, дарының тіміскі әрекеттерін батыл әшкерелеп келеді. 1959 жылдан бері жексебілік нөмірі шығады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Бейсимметриялық диметилгидразин** (**«БДМГ»**, **«гептил»**[1], **1,1-диметилгидразин**) — жоғарықайнағыш (қайнау температурасы 0 °C жоғары) зымырандық жанармай компоненті. БДМГ қоса тотықтырғыш ретінде азот қышқылы қоспасында немесе таза күйінде азот тетраоксиді жиі қолданылады. Қасиеттерін жақсарту мақсатында гидразинмен, яғни аэрозинмен қоспада қолданылуы мүмкін.[2]

Зымырандық техникада кеңінен қолданылады. Дәлірек айтқанда, ресейлік «Протон», ресей-украиндық «Днепр» және «Космос», украиндық «Циклон», американдық — «Титан», француздық — «Ариан» зымыран-тасығыштарында, пилотталатын кемелердің, жерсеріктердің, орбиталды және планета аралық станцияларынының қозғағыш құрылғыларында, сонымен қатар кейбір баллистикалық зымырандарда қолданылады.

Негізгі мәліметтер
------------------

БДМГ — аминдерге тән өткір жағымсыз иісті, түссіз немесе аздап сарғыштау келген мөлдір сұйықтық. Қайнау температурасы +63 °C, кристаллизация температурасы −57 °C, тығыздығы 790 кг/м³. Сумен, этанолмен, мұнай өнімдерінің көбісімен және көптеген органикалық еріткіштермен жақсы араласады. Гидроскопты, яғни ауадан ылғалды сіңіреді. Азот қышқылы және азот тетраоксиді негізіндегі тотықтандырғыштармен контактқа түскенде өздігінен тұтанады. Бұнысымен зымырандық қозғағыштардың оңай оталуын және көп реттік іске қосылу мүмкіндігін қамтамасыз ете отырып, құралымын жайдақтатады.

Күшті токсикалық, канцерогендік және мутагендік әсерге ие. Адам ағзасына әсері: көздік былжыр қабығы, тыныс алу жолдары мен өкпенің қозуы; орталық жүйке жүйесінің өршуі; ішек-қарын трактының бұзылуы (лоқсу, құсу), үлкен концентрациясында ес-түсінен айырылу.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шын мәнінде, гептил —алкильді радикал болып табыладыC7H15-, «гептил» атауы әскери зымыраншылардың арасында БДМГ қатысты кодтық сөз ретінде қолданылады
2. ↑  Космонавтика, энциклопедия. М. 1985.
*Басқа мағыналар үшін Түрген деген бетті қараңыз.*
**Түрген шатқалы** – Іле Алатауының ең ұзын әрі кең шатқалы.

Географиялық орны
-----------------

Шатқал Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы, Түрген ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 11 км-дей, Алматы қаласынан шығысқа қарай тас жол бойымен 70 км-дей жерден басталады.

Сипаты
------

Түрген шатқалы Іле Алатауының басты жотасының теріскей бөктерлерінен басталып 49 км-дей созылып жатыр. Шатқалдың солтүстік-шығыс шекарасы Сарытау жотасынан басталып, қырқалар арқылы Асы үстіртінен дейін жалғасады. Қырқалар Қараш жотасынан солтүстікке қарай, жотаның оңтүстік-батыс және батыс бөктерлерін бойлай Іле аңғарына дейін созылады. Шатқалдың Теріскенсу өзенінен Батан шатқалына дейінгі бөлігі тар әрі терең, оның тереңдігі кейбір жерлерінде бір 1,5 км-ге жетеді. Түрген шатқалын Есік шатқалынан Есік сілемі бөліп жатыр.

Өсімдіктері мен жануарлар дүниесі
---------------------------------

Шатқалда құрғақшылыққа төзімді Семенов үйеңкісі, Мушкетов түйесіңірі, жабайы өрік ағашы, Сиверс алма ағашы, қайың мен терек, қылқанжапырақтылардың түрлері, оның ішінде шырша қаулап өседі. Түргенде бұталы өсімдіктерден қарақат, бөріқарақат, таңқурай, бүлдірген, қойбүлдірген, итмұрын т.б. өседі. Жануарлардан қоян, борсық, тиын, қабан, тауешкі, қасқыр, аю және жылан мен құстың түрлерін кездестіруге болады.

Су жүйесі және сарқырамалары
----------------------------

Іле Алатауының мұздықтарынан бастау алатын екі ірі - Шың Түрген және Кіші Түрген өзендерінің түйіскен жерінен басталатын Түрген өзені шатқал бойымен ағып өтеді. Өзенге шатқалдың ортаңғы бөлігінде оң жағынан атауы жоқ бір тармақ келіп құяды, онда "Аюлы" (Медвежий) сарқырамасы орналасқан, ал одан төменірек сол жағында Теріскенсу өзенінің тармағы қосылады. Құбылмалы бақтақ балық шаруашылығынан жоғары, сол жағынан шағын атаусыз тағы бір тармақ келіп құяды. Шатқал бойында "Аюлы" (Медвежий), "Қайрақты", "Скалистый" және т.б. , барлығы 7 сарқырама бар. 

"Аюлы" сарқырамасы (биіктігі 30 метр) жасыл шыршалар және шыңдар арасындағы бейнелі орында орналасқан. Шатқалдағы шыңдар жер сілкінісі кезінде бөлініп, мұзды кезеңге дейінгі іздерді сақтаған. "Аюлы" сарқырамасына баратын көпірден жоғары 300 метрде "сұлулық көзі" мұзды бұлақты суымен бұлақ орналасқан.

"Қайрақ" сарқырамасы орманшылықтан 3 сағаттық жерде орналасқан. Негізгі ағынның құлау биіктігі – 40 м, ал егер барлық шоңғалдарды қосса жалпы ұзындығы – 74 м. Шамамен 10 мың жыл бұрын Түрген Бозгүл өзенінің оң саласы жартастағы туннельді жарып өтіп, Іле Алатауындағы ең күшті және ерекше сарқыраманы құрады.
Қайрақ сарқырамасы Іле-Қарағай шатқалындағы Іле Алатауы тау сілемінің солтүстік беткейінде орналасқан. Сарқырама теңіз деңгейінен 2130 м биіктікте орналасқан. Су құлауының биіктігі шамамен 55 метр, рапидтермен - 74 м. Биіктігі бойынша Солтүстік Америкадағы әйгілі Ниагара сарқырамасынан (53) асады.
Сарқыраманың атауы кездейсоқ емес. Қайрақ - қазақ тілінен аударғанда, шатқалға тура жол.

Әдебиет
-------

* Қайрақ / Алматы облысы // Топонимика Казахстана : Энциклопедический справочник / гл. ред. К. Байгабулова; ред. Л. Антохина. — Алматы : "АРУНА" баспасы, 2010. — С. 182. - 5000
Көшеге белгілі ағартушы, ғалым-тарихшы, лингвист Біләл Аспандияровтың есімі (Алматы қаласы мәслихаттың 6.03.2008 №83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 №2/139 қаулысы) берілген. Аспандияров Біләл (1886-1958) Қостанай облысында дүниеге келген. Оның зерттеулері қазақ халқының тарихи-мәдени мұрасына арналған. 40-жылдардың аяғы мен 50-жылдардың бас кезінде прогрессивтік бағыттағы ұлттық мәдениет қайраткерлері қатарында болғандықтан, оның шығармалары сталиндік қуғын-сүргіннің кесірінен жарыққа шықпаған.

Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 1600 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Таңқурай (малина) қайнатпасы**. Жидегі құлпынайдың сияқты шала піскен болуы тиіс. Оны іріктеп, жуудың қажеті жоқ. Егер арасында таңқурай көбелегінің кішкене ұрықтары бар екені байқалса, жемісті әуелі 10-15 минут ас тұзы қосылған салқын суға, содан соң тұщы суға салады. Сол кезде судың бетіне қалқып шаққан ұрықтарды алып тастау қиын емес. Көбелек ұрығынан тазарған таңқурайды қағазға не матаға жаймалап кептіреді. Жидекті табаққа салып, үстіне ысытылған қантты сироп құяды да, бөлек қайнатады да, оның үстіне таңқурай салып, сиропқа толық араласу үшін аздап шайқайды да, әбден әзір болғанша жайлап қайнатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Сегіз державалар одағы** (ұлт.қытай.八國聯軍) – әскери одақ. Құрамына Ресей империясы, АҚШ, Германия, Ұлыбритания, Франция, Жапония, Австро-Венгрия және Италия кірді, сонымен қоса, Пекиндегі Елшілік ауданға бірнеше дипломатиялық міндеттер шабуылына қарсы жауап үшін олардың жасағы Цин империясы кезіндегі Қытайға басып кірді. Жасақ құрамында одақтың 45 000 солдаты кірді. Жорық кезінде одақ жасақтары елшілікке жасаған шабуылдарын тоқтатты, 1900 жылдың тамызында Ихэтуаньдық көтерілісті басып, Қытай императорының армиясын талқандады. Империялық билеушілер тең емес қорытынды хаттама жазуға мәжбүр болды.

Оқиғалар ағымы
--------------

1900 жылы одақ әскерлері Бейжіңге басып кірді. Император Гуансюй, жесір қалған Цыси патшайым және жоғарғы шенеуніктер император сарайын тастап, бейбіт келіссөз жасау үшін атақты төре Ли Хунчжанды жіберді. 

Одақ мүшесі ретінде Австро-Венгрия Қытайға құрамында екі оқу кемелері және «Кайзерин унд кенигин Мария-Терезия», «Кайзерин Елизабет», «Асперн», «Зента» атты крейсерлері бар австро-венгриялық флотты, сонымен қоса 1900 жылдың сәуірінде бір топ теңіз жаяу әскерлерін жіберді. Маусым айында олар Ихэтуаньдық көтеріліс күшінен Тяньцзиндік темір жолды сақтап қалды және де Хайхэ мен Тайжчу өзендерінің бойында қаруланған джоноктар флотын талқандады. Дагу бекінісін басып алу кезінде Жапонияның Императорлық флоты, ресейлік Тынық мұхиттық флоты, Ұлыбританияның корольдық әскери-теңіз флоты, АҚШ әскери-теңіз күштері және Францияның ұлттық әскери-теңіз күштері қатыстырылды. Басып алғаннан кейін крейсерлер біраз уақыт бойы кемежайдан кетпей тұрды, тек дау-дамайды реттелгеннен кейін ғана флот экипажынан кетті. Ихэтуаньдық көтерілісті басу үшін Георг Людвиг фон Трапптың үлесі мол болды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста ең бір нәтижелі австриялық сүңгуірші болған еді.

Одақты бағалау
--------------

Сегіз державалар одағы қытай тарихшыларымен әлсіз Қытайға мықты империялардың мемлекетті талқандау үшін басып кіруі деп бағалануда. Бұл жағдайлар халықтың күйін одан әрі тұрақсыздандырды.

Дереккөздер
-----------
**Бұғылы** – Сарыарқаның орта тұсындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданында, Сәкен Сейфуллин кентінің солтүстік-шығысында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 1187 м (Бүркіт тауы). Тау оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 40 км-ге созылған, ендірек жері 15 км.

Жер бедері
----------

Шығысында Шерубайнұра өзені ағып өтеді. Беткейлері қатты тілімденген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Орта және жоғарғы тас көмір дәуірінің гранитоидты жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Батыс бөлігінде таулы жердің қиыршықтасты сұр, шығысында ақшыл қоңыр топырағы қалыптасқан. Мұнда тобылғы, қараған, жусан, селеу, т.б. шөптер өседі, таудың солтүстік етегінде бұталы тоғай кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**«Бұғнай»** - Қазақтың ұлттық ойындарының бірі.
Ойын 10-нан 25-ке дейін жететін барлық ойнаушылардың саны шеңбер бойынша тұрып қалатын әркез жерде өткізіледі. Кіші мектеп жасындағы балалар ойнайды.
Ойнаушылар шеңбер бойынша қазақша отырады. Жүргізуші (жіребе бойынша тандалады) ойнаушыларды: "бірінші бұғнай, екінші бұғнай, үшінші бұғнай…" және т.с. – ақырғысына дейін санай бастайды. Сосын жүргізуші әркез бір нөмірді кенет айтып қалады (мысалы, "алтыншы бұғнай!"), айтылған орыннан шапшаң тұрып, өзі бір нөмірді айтып қайта шапшаң қазақша отырады. Айтылған нөмір тұрады және әркез бір нөмірді атайды. Дәл солай әркез рет: айтылған шапшаң тұрады, нөмір атайды және шапшаң отырады. Егерде біреудің нөмірін атағанда, ал ол тұрмай және оның орнына басқа бір ойнаушы тұрса, онда оған әркез тапсырма беріледі (сұраққа жауап беру, билеу, өлең айту, бір аяқпен секіру, жұмбақты шешу және т.б.). Осыдан кейін ол өз еркінімен жаңа нөмерді атайды.

Ойын аяғында қателеспегендерді белгілейді.

Ережелер: 

1) әрбір ойнаушы өз нөмірін есте сақтау керек және шақырғанға дейін тұрмау керек;

2) шақырғаннан кейін ойнаушы өзінің орнына малдас құрып отырады.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 2 ақпанның 2014 жылы.
Бұғы мүйізі (панты) - өсіп келе жатқан бұғы мүйізіне адамзаттың
аса қызығуы әлде қашаннан басталған, оның құрамында ерте кезеннен бастап адамдар тарапынан бағаланған және дәрігерлік тәжірибеде нәтижелі дәрі, оның ішінде өте жақсы белгілі пантокринді пайдаланған. Бұл зат жүрек-тамырлар жүйесіне және ішек - асқазан жұмыстарына жақсы
әсерін тигізеді, шаршаудың дәрежесін төмендетеді, ағзаның жалпы жайын жоғарылатады, әр түрлі дене және асқазан жараларының жазылуын
тездетеді. Жыныстық қабілетті жоғарылатады. Бұғылар мүйізінің негізінен емдік қасиеті - оның құрамында еркек жыныс гормондарының бар екендігі. Экспортқа шығарылатын өнім.

Дереккөздер
-----------

< Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6>. 
Аң шаруашылығы:
**Таңдау әдісі** — зерттеу объеқтісі өдетте саны жағынан ондаған мың немесе одан да көп адамдардан тұратын болған жағдайда қолданылады. Әлеуметтік мәселелерді зерттеуде колданылатын талдау әдісін дұрыс түсіну үшін бірқагар түсітік-терминмен таныскан жөн: зерттеу объеқтісін толығымен алғанда оны
негізгі жиынтық (генеральная совокупность) деп атады- Ол жиынтықтың тандау бірлігі (жікжарғысы, белгісі), зерттелетін белгілі
бір көкейтесті мәселеге байланысты анықталады және ол белгінің мазмүны әркашандада әлеумепік ортаньщ өзінде болады. Зерттелетін мәселеге қагысы бар әлеуметтік топтың үзын саны — зерттелетін мәселеге байланысты өтетін зерттеудің объеқтісі (негізгі
жиынтығы) болын есептеледі. Зерттеу уақытында ондаған, жүздеген мың адамнан түратын негізгі жиынтықты толык сұрап шығу
мүмкін емес. Сондықтан, олардың ішінен 1 — 2 мыңдай ғана адамды таңдап алу керек. Бұл таңдалған топ (жиынтық) негізгі жиынтықтың басты ерекшеліқтерінің кішірейтілген үлгісі (микроүлгісі)
сияқты болуы керек. Кейбір жағдайларда тандау бірлігі ретінде
жеке адам ғана емес, жеке өндіріс орындары, мекемелер, жанұялар кіруі мүмкін. Тандаудың түрлері: 1) ықтималдық тандау; 2)
мақсаттынық тандау. Тандаудың ықтималды түрі әлеуметтік ғылымдардың тұрлі салаларында қолданынатын ықтималдылықпен байланысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
«ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру» акционерлік қоғамы («ҚМГ БӨ» немесе «Компания») «Өзенмұнайгаз» АҚ және «Ембімұнайгаз» АҚ-ның бірігуі жолымен 2004 жылдың наурызында құрылды. ҚМГ БӨ «ҚазМұнайГаз» Ұлттық Компаниясы» АҚ-ның еншілес компаниясы болып табылады.

ҚМГ БӨ-нің акциялары Қазақстанның Қор биржасында, ҒДҚ – ғаламдық депозитарлық қолхаттары Лондонның Қор биржасында листингтен өтті. 2006 жылдың қыркүйегінде ІРО кезінде Компания 2 миллиардтан астам АҚШ долларын тартты.

ҚМГ БӨ 2008 жылы Қазақстанда мұнай өндіру деңгейі бойынша екінші орынға шықты.

Қазақстандағы мұнай өндіру. «ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру» АҚ – Қазақстандағы мұнай өндіру көшбасшыларының бірі. Компания мұнайды Қазақстанның батыс және оңтүстік аймақтарында өндіреді.

Компания Батыс Қазақстандағы 41 кен орнын игереді. Олардың ішінде ең ірісі мұнай өндіру 1965 жылдан бастап жүргізіліп келе жатқан Өзен кен орны болып табылады.

2010 жылдың соңындағы жағдай бойынша мұнайдың дәлелденген және болжамды қорлары 232 миллион тоннаны (1 707 миллион баррельді) құрады. 2010 жылдың деңгейіндегі мұнай өндіру қарқыны жағдайында қорлардың еселілігі 26 жылды құрайды. ҚМГ БӨ-нің Қазақстанда мұнай өндіруде жүз жылдық тәжірибесі бар және елдің Батыс аймағындағы кен орындарының геологиялық құрылымы саласында кең көлемді мағлұматқа ие.

ҚМГ БӨ Компания экспортының басым бөлігін қамтамасыз ететін Өзен-Атырау-Самара (ӨАС) құбыр желісі мен ҚМГ БӨ үшін мұнай берудің неғұрлым пайдалы бағыты болып табылатын Каспий Құбыр желісі Консорциумы (ҚКҚ) құбыр желісіне кепілдікті кіруге мүмкіндік беретін келісім жасады.

Мұнай сату «ҚазМұнайГаз» Сауда Үйі арқылы жүзеге асырылады.
Мұнай экспорты 2010 жылы берудің жалпы көлемінен 79%-ды құрады.
Жаңа активтерді сатып алу Компания стратегиясының негізгі элементі болып табылады. 2007 жылдың сәуірінде Компания «Қазгермұнай» БК ЖШС-дағы үлестердің 50 %-ын сатып алды. 2007 жылдың желтоқсанында өндіру көлемін арттыруға мүмкіндік берген және мұнай қорының айтарлықтай өсуін қамтамасыз еткен CCEL-дағы («Қаражанбасмұнай» АҚ) үлестердің 50 %-ын сатып алды.
ҚМГ БӨ өзіне әлеуметтік әріптестікті, білім беру жобаларын, демеушілікті және Компанияның қызметкерлері мен олардың отбасыларын қолдауды қамтитын көп жоспарлы әлеуметтік бағдарлама әзірледі және оны ойдағыдай іске асырып келеді. Өзінің өндірістік қызмет аймақтарында қоршаған ортаны қорғау жөніндегі жауаптылық та Компанияның негізгі басымдығы болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстан Қазақстан қор биржасы мекемелерінің KASE индексі |
| --- |
|  |
| 

 Астана банкі •
 Банк ЦентрКредит •
 KAZ Minerals PLC •
 Қазақстан Халық банкі •
 Кселл •
 KEGOC •
 Қазақтелеком •
 ҚазТрансОйл 
 |

 |
Қарағанды облысы Қазақстанның бірегей, темірді марганецті, барит-полиметалды, сирек металды және көмірді аймақ болып табылады. Оның аумағында Республиканың 100% марганецті рудалардың балансты қорлары, 80%-дан астым – **триоксид вольфрам**, 63,9% - **молибден**, 54,2% - **қорғасын**, 38,8% - **мырыш**, 36% - **мыс**, 31,9% - **көмір** (оның ішінде кокс көмірдің барлық 100% қоры), 100% **волластонит пен родусит** – астбест, 70%-дан астым **барит** және т.с.с. топталған. 

**«Испат-Кармет» ААҚ.** Кәсіпорын қара металл және шойын илектің барлық республикалық көлемін өндіреді. 

«Испат-Кармет» АҚ ыстық мырыштау желілері енгізілген, диаметрі 20-76 мм, жылына 80мың тонна жобалық қуатты, 175 млн. теңге тұратын электрдәнекерленген құбырлар өндірісінің цехы іске қосылған. Осы өнім коммуналдық қызмет көрсету және құрылыс саласында талап етіледі. Өткізу рыногы - Өзбекстан, Украина, Қырғызстан және т.б. елдер. 

Қайта құрылған №3 домна пешті техникалық қайта жарақтандыру нәтижесінде техникалық-экономикалық көрсеткіштері жақсарған: пештің өнімділігі шойын жылына 1450 ден 1520 мың тонна дейін өскен, пайдалы көлемі 2700-ден 3200 текше метрге артқан. Инвестиция көлемі 9360 млн. теңгені құраған. 
ИСО 9000 сериялы халықаралық стандарт сапа жүйесі қарқын енгізілуде. 2003 жылы илек өндірісіне (ЛПЦ-1,2,3 және ЦГЦА) ИСО 9000 сериялы куәлігі берілген, бұған 1 млрд. теңгеге жуық қаржы жұмсалған. 

Қосымша құн және шектеу дәрежесін өсіру мақсатымен «Қазақмыс Корпорациясы» АҚ жылына 500 кг зергерлік бұйым өндірістік қуатты БКМК – да зергерлік-сәнді цехы іске қосылған. Бұйымдар толығынан экспортқа жіберіледі. 

**БКМК** шаңтұтқыш цехында 99 % зиянды қатты лақтырындылар аулайтын жеті құрғақ электрсүзгі іске қосылған. 
Жылына 100 мың тонна мырыш өндірістік қуатты «Қазақмыс Корпорациясы» АҚ «Балқаштүстімет» ХМК ӨБ мырыш зауыты іске қосылған. Зауытта канада «Дайнатек» фирмасының қоршаған ортаны ластамайтын - жаңа технология қолданған. 

Бұдан басқа зауыт рыноктың жаңа сегменті – құрамында 50% мырыш бар мырыш қойыртпасын қайта өңдеуге бағытталған, әлемдегі басқа мырыш зауыттары 50% дан артық мырыш қойыртпаларын қайта өңдейді. 

2004 жылы ПВ-2 (Ванюков пеші) жұмысын бастады, бұл құрамындағы мыс көлемі төмен руданы қайта өңдеуге мүмкіндік берді (0,14 %-дан 0,18 % -ға дейін).
**Cунджо** (1790 - 1834) — Чосон патшалығының 23 - ші ваны (1800 - 1834). Чонджо патшаның екінші ұлы. Әкесі дүние және ағасы Муньо ханзада дүние салғаннан кейін, заңды мирасқор ретінде таққа отырады.

Ішкі саясаты
------------

Жас болғандықтан, елді əжесі Джонсун ханым регент дәрежесінде басқарды. Өзінің ресми билік кезі елдегі католиктерді қудалау саясатымен байланысты болды. Кейде өлім жазасына кесу жағдайы орын алды.

Сыртқы саясаты
--------------

Сунджо тұсында дәстүр бойынша Қытай және Жапониямен дипломатиялық байланыстар жасалды. 1810 жылы Қытайға елшілік жібереді. Ол алты ай Қытайда болып қайтады. 1811 жылы Жапонияға бас елші ретінде Ким Икёны[1] жібереді. Елшілік тек Цусима аралына келіп, арал билеушісі Со Ёсикацу (1783-1812) арқылы Токугава Иэнариді гун қызметіне тағайындалуымен құттықтады. Елшілік Жапониямен дәстүрлі байланысты қалпына келтіру мақсаты оң нəтиже бермеді.

Дереккөзер
----------

* *Концевич Л. Р.* Хронология стран Восточной и Центральной Азии. — Москва: Восточная литература РАН, 2010. — 806 с. — ISBN 978-5-02-036350-2.
* История Востока. Восток в новое время (конец XVIII — начало XX вв.) Том 4. Книга 1. Под редакцией Рыбакова Р. Б. Алаева Л. Б. М. 2004 — С. 608. — ISBN 5-02-018102-1
* *Тихонов В. М. Кан Мангиль*. История Кореи: В 2 т. Т. 1: С древнейших времен до 1904 г. (Orientalia et Classica: Труды Института восточных культур и античности: вып. 41.) — М.: Наталис, 2011. 533 с. — ISBN 978-5-8062-0343-5


1. ↑
**Сун Цзывэнь** – Қытайдың мемлекет және саяси қайраткері, елші және кәсіпкер. .

1894 жылы 4 желтоқсанда Цин империясының дүниеге келген. Оның үш әпкесі «апалы сіңлілер Сун» деген атқа ие болып, Қытайдың ірі қоғам және саяси қайраткерлеріне тұрмысқа шыққан. Шанхайдағы әулие Иоанның миссионерлік мектебінде білім алып, АҚШ-тағы Гарвард университетінде оқуын жалғастырады. 

Экономика мамандығын алған соң, Колумбия университетінде докторлық дәрежеге ие болады. 

1925 жылы кантон билігінде қаржы министрі болады, 1928 жылы дәл осы қызметін нанкин билігінде де атқарады. 
1947 жылы ішкі таластар нәтижесінде билік басынан кетуге мәжбүр болады. 
1971 жылы 26 сәуірде 76 жасында АҚШ-та қайтыс болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Жұмыстың негізі
**Негіз** – кейбір құбылыстардың немесе құбылыстар жүйелерінің бастапқы алғышарты.

  

Ертедегі гректерде, әсіресе Фалес, Гераклит, Демокрит Негізді материядан, ал Платон бейматериалдық құбылыстар дүниесінен іздеді. Ертедегі Шығыстың көптеген философиялық жүйелерінде Негіз ретінде көбінесе қайырымдылық, зұлымдық сияқты этикетикалық категориялар алынды. Бұл мәселені кең көлемде зерттеген Аристотель барлық заттардың бір емес, төрт түрлі Негізі бар деп санады. Мистикалық орта ғасырлар философиясы (Я.Беме) Негіз іздеуді "ештеңе" категориясын дәлелдеумен байланыстырды. Г.В. Лейбниц (1646 – 1716) философия тарихында тұңғыш рет Негіз бен себептің айырмашылығын ашты. Ол сонымен бірге бұрынғы эмпирикалық философиядағы себептермен түсіндіріліп келген фактілердің ақиқаттығын айқындайтын жеткілікті Негіз принципін тұжырымдады. К.А. Крузиус (1715 – 75) тұңғыш рет болмыс Негізін таным Негізінен ажыратты. Кант ілімінде Негіз логикалық және шынайы Негіз болып екіге бөлінеді. Гегель Негіз категориясын жан-жақты зерттеді. Ол Негізді ұғымның диалектикалық дамуындағы белгілі бір кезең деп қарады.Гегельдің түсінігінше, мән өзін Негіз ретінде танытады. Негізсіз ештеңе де (болмыста да, танымда да, ойда да, іс-әрекетте де) іске аспайды. Мысалы, материалдық құбылыстардың Негізі олардың себептері, адамдар іс-әрекеттерінің Негізі олардың мақсат-ниеттері саналады. Негізді анықтау, талқылау және одан нәтиже шығару процесі негіздеу делінеді. Заттардың шынайы Негізіне олардың мәнін толық шешу, ішкі қозғалысы мен даму заңдылықтарындағы қарама-қайшылықтарды айқындау арқылы ғана қол жеткізуге болады.[1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
Негіз
**Негіз (қазақ тілі)** – сөздің өзекті, мағыналы бөлігі. Негіз түбір арқылы жасалады, белгілі бір сөз табының құрамына еніп, оның барлық тұлғалық категориясын қабылдайды. Негізде зат немесе құбылыстың лексикалық мағынасы көрініс табады, ол денотаттық және сигнификаттық мағынаға ие. Негіз түбір арқылы пайда болатын екінші тұлға. Ол көмекші тұлғалардан толық лексикалық мағынасы арқылы ажыратылады. Мысалы, балалық, балаша, балалықта деген сөздерде түбір сөз – бала, негіз сөз – балалық, балаша; көмекші формант – та. Негіз түбірмен салыстырғанда құрамы мен мағынасы жағынан күрделі құрылымдық бірлік саналады. Себебі Негіз түбірдің мағыналық дамуы арқылы, екі не бірнеше тұлғалардың бірігуі не қосарлануы, сондай-ақ жұрнақтардың жалғануы арқылы жасалады. Негіздің жасалуы мен негіз сөз арқылы жасалған өзге атаулар сөзжасамдық тәсіл арқылы пайда болған екіншілік мағыналы туынды сөз ретінде танылады. Сөзжасам саласында әдетте мұндай тұлға себепші негіз ретінде қарастырылады. Негіз құрамына қарай дара және күрделі болып бөлінеді: дара Негіз бір ғана тұлғадан тұрса (мысалы, балалық, ойшыл, оқулық), күрделі Негіз екі не үш тұлғадан құралуы мүмкін (мысалы,Сарыарқа, дарабоз, жерұйық, балабақша). Дәстүрлі тіл білімінде негіз термині әр түрлі аталады: түп негіз, туынды негіз, негізгі түбір, негіз түбір, т.б. Негіз кейбір түбірлер сияқты өлі тұлға емес, жаңа сөз тудырып, туынды сөзге ұйытқы болып, сөзжасамдық ұяны толықтырады. Негіз морфологиялық термин ретінде қарастырылады. Негіз ұғымы үлкен және кіші парадигмаларды айқындауда маңызды рөл атқарады, яғни сөздің септелуіне не жіктелуіне бір ғана негіз қатыса алады. Негіз лексема ұғымымен тығыз байланысты.

Әдебиеттер
----------

* Аханов К.Тіл білімінің негіздері, А. 1973;
* Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология, А. 1974;
* Салқынбай А.Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік, А. 1998.

**Негіз** - түбірге жұрнақ жалғану арқылы жаңа лексикалық мағынаны білдіретін сөздің кіші бөлшегі. Негіздің түбірден басты айырмашылығы - белгілі бір сөз табына жатып, оның барлық категорияларын қабылдай алады, сөзжасам негізінде жасалатын еншілік мағынасы болады. Түркі тілдерінде негіз түбірге қарама-қарсы қойылу арқылы ерекшеленеді. негіз сөзжасамның аффиксация, конверсия, бірігу, қосарлану тәсілдері арқылы жасалып, жаңа номинативті мағына беретін, жаңа денотатты атау сөз. Негіз құрамына қарай *жай* және *күрделі* негіз болып екіге бөлінеді. Жай негіз бір сөзбен, күрделі негіз екі не бірнеше сөзден құралады. Негіз ұғымы үлкен және және кіші парадигмаларды айқындауда маңызды роль атқарады, яғни сөздің септелуі не жіктелуіне бір ғана негіз қатынаса алады. Негіз ұғымы лексика ұғымымен тығыз байланысты. Негіз - түбірге қарағанда күрделі құрылымды бірлік.

Сілтемелер
----------

* Морфология
* Cөзжасам
* Сарыарқа

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Металл бұйымдары зауыты**, ЖШС, (Қарағанды қ. Социалистік к. 26). *«Металлист»* артелі негізінде құрылды. 1968 жылдан негізінен балаларға арналған бұйымдар: балалар велосипедтерін, серуен арбашаларын, шаналар, сондайақ түрлі жүк арбашаларын шығарады. Өнімдері Қазақстан, Ресей, Өзбекстан, Түрікменстан сиякты елдерде өтімді. Велосипедтер шығару көлемі айына 20 мың данаға дейін жеткізілді, олар Венгрия, Мексика сияқғы елдерге экспортқа шығарылады. *«Балдырған»* велосипеді Мексикада *«Сапаның ақық жүлдызы»* атағымен марапатталып, халықаралық сапа сертификаты берілді. Басқа да халық тұтынатын тауарлар ендіреді. Жылына 90 млн теңгеден астам өнім шығарады. Директоры Г.В. Паршина (2006).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Қарағанды политехникалық колледжі** (Бұқар жырау даңғылы, 9), коммуналды мемлекеттік қазыналық мекеме. 1931 ж. Тау-кен техникумы ретінде ашылған 1997 жылдан қазіргі атауы. Күндізгі оқу бөлімде 2544, сырттай оқу бөлімінде 1368 оқушы оқиды. Оқытушылар саны — 195, оның ішінде 1 проф. 72% жоғарғы және бірінші білікті оқытушылар. Оқу мерзімі — 1 жыл 10 айдан 3 жыл 6 айға дейін. 13 мамандық бойынша дайындық жүргізеді: *«автокөлікті пайдалану және техникалық камтамасыз ету мен жөндеу», «тау-кен электрмеханикалық жабдықты жөндеу және техникалық камтамасыз ету», «есептеуіш техниканы және автоматты жүйелерді бағдарламалық қамтамасыз ету», «төтенше жағдайларда қорғау», «экономика, бухгалтерлік есеп және аудит», «электр стансалар мен подстансалардың электр жабдықтары», «пайдалы қазбалар кабатын жерасты зерттеу жұмыстары», «пайдалы қазба қабаттарын ашық әдіспен зерттеу», «шахталық және жерасты құрылыс», «жылу-энергетикалық құрылғылар», «коммуникация жүйелері мен байланыс желілері», «ғимарат пен құрылғынарды пайдалану мен құрылысы», «тамақ өнеркәсібінің өнім шығаруын ұйымдастыру мен технологиясы»*. Сонымен катар колледжде 3 оқу ғимараты, Абай қаласында филиалы, жатақхана, Қарқаралы қаласында демалыс орны, оқу шахтасы, автодром, шеберханалар, жаңа құрылғылармен жабдықталған оқу кабинеттері және лабораториялары бар.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*