recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Шаһнама** (парсы: شاهنامه‎ – «Патшалар кітабы», «Патша кітап») — 977–1010 жылдары парсы ақыны Әбілқасым Фирдауси тарапынан жазылған эпикалық поэма, парсы әдебиетініӊ дүр мұрасы, иран халықтарыныӊ ұлттық эпосы.

Шаһнамада ежелгі заманнан бастап VII ғасырға дейінгі Иранныӊ тарихы әӊгімеленген. Бір жазушыныӊ қаламынан шыққан әлемдегі еӊ ұзын поэма, тіпті «Илиада» мен «Одиссеяны» бірге қосып алса да Шаһнаманыӊ көлемі екеуінен де екі есе үлкен. Фирдоусидіӊ өзініӊ айтуы бойынша, Шаһнамада 60 000 бейт өлеӊ болған. Мәтінніӊ кейбір бөлімшелері жоғалған деп есептеледі. Кейбір бөлімшелерден басқа авторлардыӊ өз сөзімен қайта айтқан әӊгімелері сақталған.

35 жыл жазылған Шаһнама басында түркі билеуші Махмуд Ғазнауидыӊ дәуірінде жазыла басталып, соған арналған. Бастапқы өлеӊдер жиынтығы «Құдайнама» («Хвадай-намак») деп аталған, кейінірек «Шаһнама» деген атау пайда болды.

Негізі бастапқы кезде Шаһнаманы жазғанда Фирдоуси өзініӊ ізашары Дақиқидің бастаған мыӊ өлеӊін және халық ауыз шығармашылығын көп пайдаланған. Былайынша айтқанда, Шаһнама — парсы фольклорыныӊ үлкен жиынтығы. Поэмада ежелгі иран мифологиясыныӊ оқиғалары, исламға дейінгі эпостар, мұсылман тарихыныӊ әӊгімелері және зороастризмныӊ киелі қасиетті кітабы — Авестаны қолданған.

Шаһнама 50 патша биліктерініӊ дәуірлері туралы әр түрлі көлемдегі дастандарға бөлінген. Жалпы поэманы үш мағыналық бөлімшеге бөледі, олар

1. мифологиялық аӊыздар
2. батырлық жыр
3. тарихи бөлімі.

Эпостыӊ төтенше маӊызды мәні болған, алайда араб тілініӊ әсеріне ұшыраған жағдайда парсы тілініӊ қалыптасуында, жалпы парсы мәдениетініӊ өркендеуінде бұл еӊбектін үлесі көп. Қазіргі таӊда Шаһнаманы тек қана Иран мен Ауғанстан емес, басқа да парсы мәдениетініӊ әсерінде болған халықтар (мысалы, Грузия, Армения, Түркия, Өзбекстан, Тәжікстан, Әзірбайжан және Дағыстан) өздерініӊ ұлттық эпосы деп табады.

Галерея
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шах-наме // Брокгауз бен Ефрон энциклопедиялық сөздігі: 86 томдық (82 т. және 4 қос.) —  СПб. 1890—1907.
2. ↑  *Iran*. British Institute of Persian Studies, 2006. Vol. 44. Page 321.
3. ↑  Бейт — парсы әдебиетінде қолданылатын екі қатардан тұратын өлеӊдер
4. ↑  *Lalani, Farah* A thousand years of Firdawsi’s Shahnama is celebrated. *The Ismaili* (13 мамыр 2010). Тексерілді, 24 мамыр 2010.
5. ↑  Дакики — Шаһнаманыӊ алғашқы мыӊ бейтін жазып бастаған, бірақ аяқтай алмай қалып, ертеде қайтыс болған парсы ақыны
6. ↑  *Ashraf, Ahmad* Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period. *Encyclopædia Iranica* (30 наурыз 2012). Тексерілді, 1 сәуір 2010.

Сілтемелер
----------

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Шаһнама**
Бұрынғы ерлер гимназиясы
------------------------

1894 жылы 282 адамға арналған ерлер гимназиясы ашылды. Азамат соғысы жылдарында бұл ғимаратта ақ гвардияшылар атаманы Б.В.Анненковтың 2-ші сібірлік корпусы орналасты. Көтеріліс нәтижесінде 30 қарашадан 1 желтоқсанға қараған түні ол көтерілісшілермен алынып, мұнда Әскери-революциялық комитет орналасты. 1934 жылы бұл ғимаратта мұғалімдер институты, ал 1937 жылдан бастап педагогикалық институт болды. Қазіргі уақытта ҚазМЗА оқу ғимараты орналасқан. Ол екі қабатты жақтауларында тереңдетілер ризалиттер орнатылған ғимарат. Ғимараттың орталығында карнизі бар шығыңқы бөлік бар. Оталық ризалиттің терезесі және төменгі қабаттың басты фасады арка тәріздес ретінде жасалған, ал жоғары қабатты бұрышты, жоғары жағында бұратылған сызықтар бар. Қабаттар шығыңқы жолақпен бөлінген. Орталық қасбет дөңес қаламалы. Төле және бүйір қас беттері тегістеліп сыланған. Ғимарат жоспар бойынша дұрыс емес "П" әріпі тәріздес. Бөлменің орташа биіктігі - 6,05 м. Іргетасы - кесектасты, таспалы. Қабырғалар кірпіштен, үш кірпіштен соң, ағаш бөлгіштер салынған. Шатыры темірден, терезелері екі қабатты. 
Орналасуы:Семей қ. Абай көшесі, 94.

1. ↑   Мұрағатталған 12 қарашаның 2016 жылы.
1936 жылы туған, 1959 жылы Алматы көркемсурет училищесін бiтipген, кескіндеме өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі.
Владимир Кимнің шығармалары классикалық және алыстағы өз отаны өнеріндегі сәйкестікті өзінше жүйелеуге бейімделген. Ол үшін суретші табиғат көpiнicтеріндегі, портреттер мен натюрморттардағы ерекше белгілердің бip-бipiнe үйлесімділігін мұқият көрсетеді, дәлме-дәл жазып шығады. Оның шығармалары негізінен қаладағы көше қиылыстарын, саябақтардағы аллеяларды, қарапайым гүлдерді, үйреншікті өмip тыныштығын бейнелеуден тұрады. Ол ішкі жан дүниесінде шоғырланған ойды тыныштық арқылы шешуге ұмтылады.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 4 ақпанның 2014 жылы.
**Егеуқұйрықтар ғибадатханасы** - Раджастан штатының Тар шөлінде орналасқан. Ғибадатхана ішінде 20 000 егеуқұйрық еркін тіршілік кешеді. Үндістандағы Карни Мата ғибадатханасы будда діні өкілдері мен саяхатшылардың назарын тартады. Көпшілік мұнда құлшылық жасау үшін ғана емес, ғибадатханада өріп жүрген егеуқұйрықтар тіршілігін қызықтауға келеді. Қасиетті кеміргіштерден бата алу үшін, ғибадатханаға жыл сайын мыңдаған ашық ауыздар тобы мен будда діні өкілдері келеді екен. Жергілікті халық аузындағы аңызға сәйкес, Карни Мата әйел құдайының өгей ұлы тоғандағы суға батып өлгенде, ол Яма құдайдан ұлын қайта тірілтуін сұрайды. Яма ықылассыз келісім беріп, шарт қояды. Шарт бойынша, Карни Матаның өгей ұлы мен оның кастасындағы барлық еркек кіндіктілер өлгеннен соң, егеуқұйрық кейпінде қайта туылады. Бұл жерге ғибадат етуге келетіндер мен ғибадатхана қызметкерлері егеуқұйрықтарды қайта туылған адамдар деп санап, оларды сүтпен, дәнді дақылдармен және арнайы дайындалған тәттілермен қоректендіреді. Егеуқұйрықтар кемірген тағам сәттілік әкеледі деп сенетін діндарлар кейде олардан қалған тағамдарды жеп тауысып жатады.

Дереккөздер
-----------



1. ↑  Әлемде талай қызық бар. Алматы 1990жыл 253 б
**Шәржеу атырабы** (түрікм. *Çärjew etraby*) — Түрікменстанның Лебап уәлаятындағы атырап.

Тарихы
------

1925 жылы қаңтарда Түрікмен КСР Ленин округі Ескі Шаржүй ауданы болып құрылған.

1927 жылы мамырда Ленин ауданы Шаржүй болып өзгертілді.

1930 жылы қыркүйекте Шаржүй округі таратылып, Ескі Шаржүй ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1931 жылы қаңтарда Ескі Шаржүй ауданы **Шаржүй ауданы** болып өзгертілді.

1937 жылы наурызда Шаржүй ауданы **Шаржоу ауданы** болып аталды.

1939 жылы қарашада Шаржоу ауданы жаңадан құрылған Шаржоу облысына берілді.

1963 жылы қаңтарда Шаржоу облысы жойылып, Шаржоу ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1970 жылдың желтоқсанында аудан қайтадан қалпына келтірілген Шаржоу облысының құрамына енді.

1992 жылы Шаржоу ауданы Лебап уәлаятының құрамына еніп, алдымен **Шәржеу атырабы**, ал 2001 жылы 18 ақпанда **Сердарабат атырабы** деп аталды.

2010 жылы атыраптың орталығы Түрікменабаттан Құсшылар ауылына көшіріліп, 2017 жылдың 25 қарашасында Шәржеу кенті болып аталды.

2017 жылдың 25 қарашасында Сердарабат атырабы қайтадан **Шәржеу** болып өзгертілді.

2022 жылдың 9 қарашасында Фарап атырабы Шәржеу атырабына қосылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Межгосударственный совет по геодезии, картографии, кадастру, и дистанционному зондированию земли государств - участников СНГ.* Изменения географических названий Туркменистана. (ru) // *Изменения географических названий государств-участников СНГ* : Электронды бюллетень. — 2017. — Т. 10. — б. 47.
2. ↑  Түрікменстан парламенті Лебап уәлаятының әкімшілік-аумақтық бөлінісіне өзгерістер енгізді  (орыс.) (28 ноября 2017). Тексерілді, 14 сәуір 2018.
3. ↑  Түрікменстан Ұлттық Кеңес Мәжілісінің қаулысы  (орыс.) (10 ноября 2022).
**Дивитисий** (гр. *διβητήσιον, διβιτίσιον*) — батыстық далматиканы еске түсіретін, ұзақ салтанатты жібек тон, византиялық костюмінің бұйымы. Византиялық императоры мен оның кейбір сарай қызметкерлері ерекше жағдайларда дивитисий киетін.

Константин Порфирогениттің «Рәсімдер туралы» трактатында жиі айтылғандардан оның қызыл, жасыл немесе ақ болуы мүмкін екендігі белгілі; күлгін дивитисийды тек император киюі мүмкін. Басқа авторлар дивитисийны іс жүзінде айтпағандықтан, бұл киімнің қандай ерекше белгілері болғанын және оның, мысалы, ұқсас скарамангиядан қалай ерекшеленетінін айту қиын. 14 ғасырдан бастап дивитисийның орнына саккос қолданыла бастады. Түстен басқа, Константин Порфирогениттің сот жарғысында дивитисийның ешқандай сипаттамасы жоқ. Сол дереккөзге сәйкес, император Анастасий I-дің (491-518) киімдері *sticharion divetision* деп аталды. Егер дивитисий стихарьмен бірдей деп есептейтін болсақ, онда басқа шенеуніктер де бұл киімдерді киген — протоспатарийлер, шеберлер, примикирийлер және басқа да дәрежелер. Сонымен қатар, протоспатарлардың киімі «дивитисий сияқты хитон» деп аталады, ал дивитисий Филофейдің клиторологиясында да аталады. 899 жылы құрастырылған, сонымен қатар олардың тән киімдерін қамтитын бұл дәрежелер тізімінде хламидадар нобилиссимі (ағыл.), мен шеберлерге тағайындалды. Осыған сүйене отырып, дивитисийдің жеңі кең, басына киілетін және тон тәрізді ұзын болды деп болжауға болады. Тиісті шенге көтерілу кезінде белбеу де талап етілетіндіктен, кем дегенде кейбір жағдайларда дивициус белбеу болды. 9-10 ғасырларда дивитисийдің үстіне лор мен хламида киілген.

Императорлық дивитисийды сақтау орны Хрисотриклиний үй-жайларының бірі болды.

Функционалды түрде дивитисий латынның далматикасына баламалы болды. Орыс византинисті Д. Ф. Беляевтің болжамы бойынша бұл сөздің этимологиясы балқандағы Далматия провинциясының атауымен де байланысты. Кейбір зерттеушілер дивитисийды 14-ші ғасырдағы кеңселер туралы трактатта айтылған гранатца (поляк) мен анықтайды.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3 4  Беляев, 1893
2. ↑  Kazhdan, 1991
3. ↑  *Э. П. Л. М. Н. Бутырский* Дивитисий  (орыс.).  Православная энциклопедия. Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 шілде 2014.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 4 қазан 2014.
4. ↑  Беляев, 1891
5. 1 2  Беляев, 1893

Әдебиеттер
----------

* The Oxford Dictionary of Byzantium: [англ.]: in 3 vol. / ed. by Dr. Alexander Kazhdan. — N. Y.; Oxf.: Oxford University Press, 1991. — 2232 p. — ISBN 0-19-504652-8.

Сілтемелер
----------

* *Беляев Д. Ф.* Византия патшаларының Ұлы сарайының негізгі бөліктеріне шолу — Византина. Византия көне жәдігерлері туралы эсселер, материалдар және жазбалар. —  СПб.: Императорлық ғылым академиясының баспаханасы, 1891. — Т. I. — Б. 200.
* *Беляев Д. Ф.* Византия патшаларының күнделікті және жексенбілік қабылдаулары және олардың Әулие София шіркеуіне мерекелік шығулары. 9-10 ғасырлардағы. — Византина. Византия көне жәдігерлері туралы эсселер, материалдар және жазбалар. —  СПб.: И. Н. Скороходовтың баспаханасы, 1893. — Т. II. — Б. 308.
*Мегадука* Алексей Апокавк өз кеңсесінің киім үлгісінде, оның ішінде әшекейленген көк каббадион
**Каббадион** (гр. *καββάδιον*) немесе **каввадион** Византиялық империясының соңғы ғасырларында сарай костюмінің стандартты бөлігіне айналған шығыс тектес кафтан тәрізді киім болды.

*Каббадион* туралы алғашқы белгілі ескерту 899 жылғы Клиторологияда кездеседі, онда ол император Гетарияның жеке гвардиясының варвар (*ethnikoi*) мүшелерінің киімі ретінде айтылады. Ол 14 ғасырдың ортасында Псевдо-Кодиндік кеңселер кітабында соттың барлық дерлік мүшелері үшін стандартты салтанатты киім ретінде қайта пайда болды. Кодин оны парсылар қабылдаған «ассириялық» киім ретінде сипаттап, ислам әлемінен шыққанын анық көрсетеді. Сондықтан оны әдетте 13-15 ғасырлардағы бейнелердегі әртүрлі Византия шенеуніктері киген ұзын, кафтан тәрізді, жеңі бар көйлекпен теңестіреді. Ол алдыңғы жағынан бекітіліп, белдікпен киіледі. Оның түсі мен дизайны Кодин сипаттағандай дәреже бойынша анықталды; ол әдетте жағасында және жиектерінде жең және етегінде алтын кестелермен әдемі безендірілген және інжу-маржанмен безендірілген.

Әдебиеттер
----------

* *Парани, Мария Дж.* Бейнелердің шынайылығын қалпына келтіру: Византия материалдық мәдениеті және діни иконография (XI-XV ғғ.) —  Лейден: Брилл, 2003. — Б. 60—61. — ISBN 978-90-04-12462-2.
* Паттерсон Шевченко, Нэнси (1991). "Каббадион". In Каждан, Александр. *Византияның Оксфорд сөздігі*. Нью-Йорк және Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасөзі. p. 1088. ISBN 978-0-19-504652-6.
**Омар Хан**, **Омар Нарботаұлы** немесе **Сейіт Мұхаммед Омар хан** (1787, Қоқан – 1822, Қоқан) — Қоқан хандығының ханы (1809–1822). Әлім ханнан кейін билікке келді. Әйелі — өзбек әдебиетінің классигі Мохларойим Надира.

Оның тұсында қоқандықтардың Оңтүстік Қазақстанға басқыншылық саясаты күшейе түсті. Ташкенттің солтүстігінде жатқан бірқатар қалалар мен бекіністерге жорық жасап, 1813 жылы Қарнақ, 1814 жылы Түркістан қалаларын басып алды. Әсіресе Түркістан қаласын алуға үлкен мән беріп, осыдан бастап өзін «әмір әл-муслимин» – «мұсылмандардың әміршісі» деп атауға бұйрық берді және мұсылмандардың халифы саналатын түрік сұлтанына Түркістанды бағындырғаны жөнінде хат жазып, Ыстанбұлға арнайы елшілік жіберді. Қоқан – Бұхар арасындағы бақталастықты пайдаланған Түркістанның билеушісі Тоқай төре Бұхар хандығын паналап, сондағы қазақтардан қол жинады. Бірақ Түркістанды қайтармақ болған әрекеттері сәтсіз болды. 1821 жылы қоқандықтарға қарсы Тентек төре бастаған қазақтардың көтерілісі болды. Бұл жолы Омар Сайрам, Шымкент қалаларын басып алды. Тентек төре баж салығы мен зекет төлеп тұруға келісім беруге мәжбүр болды. Ал кейбір қазақ төрелері оған өз еріктерімен бағынды. Омар хан солтүстік-батыста Қармақшы, шығыста Іле өзеніне дейінгі жерге Ақмешіт, Күмісқорған, Жаңақорған, Жөлек, Жаманқорған, Әулиеата, Ақсу, т.б. бекіністер салды. Мұндай бекініс қамалдар Талас, Шу өзендері бойындағы қырғыздар жеріне де салынды. Оның тұсында Қоқанның ресми жылнамасы – *Умарнама* және *Шахнама-ий Умар-хани* жазылды. Ол көптеген мешіт-медреселер салдырды, *Әмір* деген бүркеншек атпен парсы және түркі тілдерінде өлеңдер жинағын қалдырды. 

Ш.Уәлиханов Қоқан хандары Омар ханнан бастап өздеріне «сейіт» деген сөзді қосып айтатын болған деп көрсетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы 7- том
Хамза Хакимзада Ниязи бейнеленген кеңестік пошта маркасы, 1964
**Хамза Хакизада Ниязи** (өзб. *Hamza Hakimzoda Niyoziy / Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий*; 6 наурыз 1889 жыл, Қоқан – 18 наурыз 1929 жыл, Шахимардан) — ұлты өзбек болған кеңестік жазушы, композитор, драматург, педагог және саяси активист. Ниязи Ғафур Ғұламмен бірге қазіргі өзбек әдебиетінің даму тарихындағы жетекші тұлғалардың бірі ретінде кеңінен танымал.

КСРО заманында Хамза Хакизада Ниязи атымен көптеген объектілер аталған: көшелер, мектептер, театрлар, Ферғана облысынданы қала (2012 жылдан бастап Тинчлик деп аталады) және т.б.. Алайда Өзбекстанның тәуелсіздігінен кейін көбісінің атаулары өзгертілген.

Өмірбаяны
---------

Хамза Хакимзада Ниязидің жас кезі
Хамза Хакимзада Ниязи Қоқан қаласында 1889 жылы 7 наурыз күні дүниеге келді. Медреседе білім алғасын педагогикамен айналысады.

Хамзаның революцияға дейінгі негізгі шығармасы, өзбек және тәжік тілдерінде жазылған «Девон» поэмасы (1905–1914), оның қайтыс болғаннан кейін ғана жарық көрді. Ниязидің шығармаларында еркек пен әйел арасындағы және елдегі жалпы социалды теңсіздікке назар аударылатын.

Хамза Ниязи 1911 жылы, 23 жасында қажылықтан оралған.

Қазан төңкерісінен кейін Хамза Хакимзада Ниязи Қоқан мен Ферғанада сабақ берді, Түркістан майданында Қызыл Армияға қызмет еткен көшпелі театр труппасын ұйымдастырды, Түрік майданы саяси бөлімінің қызметкері болып істеді. 1918 жылы өзбек совет драматургиясының тұңғыш шығармасы болған «Бай мен батрақ» пьесасын жасады және тұңғыш өзбек кеңестік театрын құрды. Оның бірнеше ондаған әндері бар. Өзбекстанның әр өңірінде халық әндерін жинап, ұлттық аспаптарда орындаған. Алайда Хамза Ниязидің барлық өлеңдері сақталмаған.

Хамза Хакимзада Ниязи бейнеленген кеңестік конверт
1926 жылы ол «Өзбек КСР Ұлттық Жазушысы» атағымен марапатталды. 1929 жылдың 18 наурызында, Шахимардан қаласында, Хамза Хакизада Ниязи қалың жұрт таспен атып өлтірілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Hamza Hakimzoda Niyoziy haqida batafsil ma'lumotlar, tarjimai hol  (өзб.).  sirlar.uz (11 қазан 2021).
2. ↑  Звезда Востока: орган Союза советских писателей Узбекистана —  Объединенное изд-во «Кзыл Узбекистан« «Правда Востока» и «Узбекистони суркх». — P. 182.
3. ↑  Hamza Hakimzoda Niyoziy  (өзб.).  arboblar.uz.
4. ↑  *БОҚИЙ Набижон* Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий ким эди: даҳрийми ё диндор?  (өзб.).  AZON.uz (30 қыркүйек 2019).
5. ↑  Өзбек Кеңестік Энциклопедиясы = Узбекская Советская Энциклопедия — 1971.
6. ↑  Определение "Хамза Хакимзаде Ниязи" в Большой Советской Энциклопедии  (орыс.).  Үлкен Кеңестік Энциклопедия.
7. ↑  *Шухрат Бобожон / Шуһрат Бабажан* "Xalq so‘zi" Hamzani yana toshbo‘ron qildi  (өзб.).  Озодлик радиоси (20 қаңтар 2022).
**Төлеген Қажыбай** - 1942 жылы 12 желтоқсанда қазіргі Ақмола облысы, Чкалов ауданына қарасты Ортақ ауылында дүниеге келген. 1966 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін тамамдаған. Еңбек жолын Көкшетау облыстық «Көкшетау правдасы» газетінде бастаған. Кейін Целиноград облыстық «Коммунизм нүры» газетінде, облыстық телерадио комитетінде істеген. Көкшетау облысы тарағанға дейін облыстық газет редакторының бірінші орынбасары, облыс тарағаннан кейін Солтүстік Қазақстан облыстық «Солтүстік Қазақстан», Ақмола облыстық «Арқа ажары» газеттерінің Көкшетау қаласындағы тілшілер қосының жетекшіл қызметтерін атқарған. Қазір тәуелсіз «Бұқпа» газеті бас редакторының орынбасары.

«Жолбасы», «Жанымның жапырақтары», «Жырлайды жүрек», «Қарасай дастан», «Сексен көл сылдыры», «Жыр-ғұмыр», «Айналайын атыңнан», «Құлан қырғыны», «Қан кешу», «Махаббат әні», «Жеті жыл», «Көкшетау қарлығаштары», «Ақиқат жолы алыс жол», «Самурайдың серт семсері», «Сәуле — менің ауылым» кітаптарының авторы. «Ұмытпа мені, Гәккуім», «Жындар биі», «Зауал», «Хан Кененің қазасы» драмалары Ақмола облыстық драма театрында қойылып жүр. «Сейіт-Бөкен», «Жапақ батыр» дастандары жарық көрген. 2006 жылы орыс тілінде «Путь к истине» деген атпен кітабы шықты.

Өлеңдері орыс, украин тілде-ріне аударылған. Орыс, эстон ақындарының өлеңдерін қазақ тілше аударуға қатысты.1980 жылы Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атағы берілді. 1996 жылы Республикалық Журналистер одағының А. Байтұрсынов атындағы сыйлығының лауреаты атанды. Көкшетау қаласының Құрметті азаматы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Райымберді болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

1128 қожалық бар, оның 861-і Текелі — Алдаберді (Райымберді), қалған 267 үй Байұлының балалары, 6 әкімшілік ауылға біріктірілген. Қыдырша (Жары-Жетімек руы) — 220 үй, бір жерге бірікпеген, әр жерде жүрген көшпелі ру, Форт-Александровск қаласында және Ақтау бойында кездеседі.

Халқы және тұрмысы
------------------

Бірінші Әнет ауылында 250 үй, жартылай көшпенді. Кендірлі шығанағында, Ұзынқұдық, Төңірекшыңда отырады. 10 үй жазда Сағыз өзеніне дейін көшіп, қыста Кендірліге келеді. Екінші Әнет ауылында 133 үй, одан 110 үй қыста Ұзынқұдықта, Машырықта болып, жазда Ойылдың Бабажан мекеніне дейін барады. Қалған 23 үй Қаратаудың шығысындағы ұсақ бұлақтарды қоныстаған. Әтембек — 243 үй, одан 148-і көшпенділер, Орал губерниясының Шыңғырлаудағы Бозтөбені жайлап қайтады. Қыста Сеңгірқұм, Қарынжарық, Қарабұғаз, Кендірліге келіп қыстайды. Қалған 100 үй Шорым, Алаторпа сулары мен Ақтау бойындағы суларда болады. Беріш - 130 үй. 110 үй жартылай көшпенділер, жыл бойы Қаламқас, Жиделі аралығын жайлайды. 20 үй жатақтар, мекені Сарқауақ, Жармыш, 30 үй Құлкеш, басқа да Беріш тақталарымен бірлесіп, жерді пайдаланып, егіншілікпен айналысатын жатақтар. Сондай-ақ жартылай көшпенділер, мекені - Бозащы түбегінің Қауынды, Сорқұдық, Егдір, Шәудір сулары.

Дереккөздер
-----------

* Маңғыстау энциклопедиясы, 4том
**Шаржау округі** — Түрікмен КСР-нің 1924 жылдың желтоқсанынан 1930 жылдың шілдесіне дейін болған әкімшілік бөлініс бірлігі. Әкімшілік орталығы – Жаңа Шаржүй қаласы.

1924 жылы **Ленин округі** деген атпен бұрынғы Ленин-Түрікмен уәлаятының аумағында құрылған.

Бастапқыда 5 ауданға бөлінді: Бұрдалық, Дейнау, Ленин (Ескі Шаржүй), Саят, Фараб. Көп ұзамай Дарғаната, Қарабекауыл аудандары құрылды.

1927 жылы 18 мамырда Ленин округі Шаржүй болып өзгертілді.

Округ КСРО-ның көптеген округтері сияқты 1930 жылы шілдеде таратылды. Аудандар Түрікмен КСР-іне тікелей бағынуға берілді.

1926 жылғы халық санағы бойынша 192,1 мың адам болды. Соның ішінде түрікмендер – 68,5%; өзбектер – 22,7%; орыстар – 4,6%; қазақтар – 1,7%.

Әдебиет
-------

* *Кулиев О.* Түрікменстанның әкімшілік-аумақтық құрылымы: (XIX ғ. басы - 1980 ж.) —  Ашхабад: Ылым, 1980. — 319 б.
**Ворскла** — Украинаның Полтава қаласындағы футбол клубы. 1955 жылы 5 қаңтарда құрылған. Өз алаңындағы ойындарын А. Бутовск атындағы стадионда өткізеді, сыйымдылығы 24 000 адам. Қазіргі күнде Украина жоғары лигасында өнер көрсетеді.

КСРО дәуірінде төменгі лигаларда ойнаған. 1992 жылы Украинаның бірінші чемпионатында екінші дивизионда ойнады. 1996/97 жылғы маусымда тұңғыш рет жоғары лигаға жолдама алды. 

Интертото кубогы мен УЕФА Еуропа Лигасына бірнеше рет қатысты, ең жоғары көрсеткіші — 2011/12 жылғы УЕФА Еуропа Лигасы мен 2018/19 жылғы УЕФА Еуропа Лигасындағы топтық кезең.

Жетістіктері
------------

### Украин КСР

* **УКСР кубогы**
	+ **Жеңімпаз** (**1**): 1956

### Украина

* **Чемпионат**
	+ **3-орын** (**2**): 1997, 2018
* **Кубок**
	+ **Жеңімпаз** (**1**): 2009
* **Суперкубок**
	+ **Финалист** (**1**): 2009
* **Украина 1-лигасы**
	+ **Чемпион** (**1**): 1996

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт (орыс.) (ағыл.)
* Вконтакте
* Сайт Ультрас
* Жанкүйерлер сайты (укр.)
* Бейресми сайт (укр.)
* Tribuna.com
**Киренаиктер** — Сократ ілімінің этикалық жағын дамытып, эпикуризм үшін негіз болған философиялық мектеп. Кирен мектебі сыртқы дүниенің адамның санасынан тыс өмір сүретінін мойындай отырып, оны толық танудың мүмкіндігін мойындамайды. Этика мәселелері жөнінде Кирен мектебі өмір сүрудің мақсаты ләззат алу деп санайтын гедонизмді насихаттайды. Бұл мектептің негізін Протагор мен Сократтың шәкірті Аристипп қалады. Ол ләззат алуға адам өзінің практикалық іс-әрекеті мен тілегін билеу арқылы жете алады деп үйретеді. Аристипптің жолын қуушылар антикалық материализм мен жаратылыстану ғылымына қарсы шығып, ең анық деп адамның субьективті түйсігін айтуға болады дейді. Ленин махизмнің Кирен мектебі іліміне идеялық жақындығын атай отырып, киренаиктер «Түйсікті таным теориясының принципі ретінде араластырады»,- дейді. Кирен мектебінің жақтаушылары дамытқан гедонистік этиканы 18 ғасырда Франция материалистері феодалдық-діни моральдарға қарсы күресу үшін пайдаланды.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл, 5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 443 бет
**Керкі округі** — 1924 жылдың желтоқсанынан 1930 жылдың шілдесіне дейін және 1933 жылдың ақпанынан 1939 жылдың қарашасына дейін болған Түрікмен КСР-нің әкімшілік бөлініс бірлігі. Әкімшілік орталығы — Керкі қаласы.

1924—1930 жылдардағы округ
--------------------------

1924 жылы Бұхара ХКР Түрікмен АО бұрынғы Керкі уәлаятының аумағында құрылған.

Бастапқыда 4 түменге бөлінді: Керкі, Қызылаяқ, Халаш, Қожамбаз.

1925 жылы қаңтарда түмендердің орнына 6 аудан құрылды: Келиф, Керкі, Қызылаяқ, Тасрабад, Халаш, Қожамбаз. Жыл аяғында Қарлұқ ауданы құрылды.

1926 жылы тамызда Келиф және Тасрабад аудандары жойылып, Шаршан ауданы құрылды.

Округ КСРО-ның көптеген округтары сияқты 1930 жылы шілдеде таратылды. Аудандары Түрікмен КСР-іне тікелей бағынуға берілді.

1926 жылғы халық санағы бойынша халық саны 128,3 мың адам болды. Соның ішінде түрікмендер – 81,5%; өзбектер – 13,9%; орыстар – 3,0%.

1933—1939 жылдардағы округ
--------------------------

Округ 1933 жылы ақпанда шекаралық округ (сол кезде КСРО шекарасы бойында құрылатын) ретінде қайтадан құрылды.

Құрамына 7 аудан кірді: Бұрдалық, Қарлұк, Керкі, Қызылаяқ, Халаш, Қожамбаз, Шаршан.

1939 жылы қарашада Түрікмен КСР-де облыстық бөліністердің енгізілуіне байланысты жойылды.
Вояджер ғарыш кемесі
**Вояджер** (ағылш. *voyager*, фр. *voyageur* — «саяхаттаушы») - 1977 жылы АҚШ-тан ұшырылған екі алып ғарыш кемелерінің атауы. 
«Вояджер» - 23 ватты радиотасымалдау құрылғысын қолданады. Оның қуаты аз болғанымен, тың ақпарат алуға мүмкіндік беріп отыр. Ал радиотасымалдау құрылғысының жіберген ақпаратын Жердегі қуатты радиостанциялар қабылдап алады. Алып радиостанциялар үлкен антенналармен жабдықталған. Ал Жер мен Вояджердегі антенналар бір-біріне қаратылған.

Тарихы
------

2006 жылы 19 қаңтарда «Жаңа көкжиектер» атты алып ғаламшараралық станция Плутон мен оның табиғи серігі Харонды зерттеу мақсатында ұшырылған болатын. Аппараттың толық миссиясы 15-17 жылға есептелген. «Жаңа көкжиектер» Жерден секундына 16,26 шақырым жылдамдықпен ұшып кетті. Ал оның Күнге бағытталып ұшатын жылдамдығы секундына 45 шақырымға дейін жетеді. Бұл жылдамдық көрсеткішімен «Жаңа көкжиектер» ғаламдағы ең жылдам ғарыш аппараты атанған еді..

Voyager зондының екі аппараты жылдамдық пен қашықтықты бағындыру бойынша жаңа рекордқа жетті. Олар Юпитер, Сатурн, Нептун ғаламшарларының суреттерін жіберіп, Күн жүйесінен тысқа бағытталып барады. 2014 жылдың 22 ақпанында «Вояджер-1» Жерден 19 миллиард шақырым алыста бара жатқан еді. Ал оның жіберетін суреттері бізге 10 сағатта жетіп келген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  Voyager II detects solar system’s edge
Қала көрінісі
**Ву́ллонгонг** немесе **Уо́ллонгонг** (ағылш. *Wollongong*) — Аустралияның Жана Оңтүстік Уэльс штатындағы қала.Тасман теңізінің жағалауында орналасқан.

Қаланың халық саны 292 190 адам (2010 жыл бойынша).Вуллонгонг штаттың астанасы Сидней қаласынан кейін штаттағы 2-ші ірі қала, ал елдегі 8-ші орында.

Географиясы және климаты
------------------------

Вуллонгонг штаттың астанасы Сидней қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 80 километр қашықтықта орналасқан.Кембла және Кейра тауларының етегінде орналасқан.

Климаты мұхиттық, яғни жылы, жұмсақ болып келеді.Қыста орташа температура +12-+13°С шамасында, жазда +21-+22°С шамасында.Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері - 1300—1400 мм.

Экономикасы
-----------

Вуллунгонг - Аустралиядағы ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі.Өндірістегі негізгі салалары - қара металлургия, көлік жасау, тігін және химия өнеркәсіптері.Қаланың маңында Порт-Кембла маңызды порты орналасқан.

Бауырлас қалалары
-----------------

* Қытай Лунъянь, Фуцзянь, ҚХР
* Солтүстік Македония Охрид,
* Жапония Кавасаки, пония

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Вуллонгонг - Австралия | Туристическая информация о городе
11 ғасырдағы Нуманның Хаварнак сарайының төбесінен Сенмарды лақтырған суреті
**Сенмар** немесе **Санимар** (арабша : سنمار) — кейінгі деректерде аты аталған византиялық сәулетші, Лахмид патшасы ан-Нуман I ибн Имру әл-Қайстың бұйрығымен Сасанидтер империяда дәуіріндегі ең әдемі сарайды салуға тиіс болды.

20 жылдан кейін Сенмар Хаварнак (араб.: الخورنق‎ парсы тілінен аударғанда «*хуварна*» — «*керемет шатырлы»* немесе «*хаварнар*» — «*салтанатты орын*») және патшаны оған қарауға шақырады. Ол нағыз өнер туындысы еді. Сенмар сонымен қатар патшаға екі нәрсені айтты: сарайдағы кірпіш туралы, ол қозғалса, бүкіл ғимарат құлап кетуі мүмкін және оның қайда екенін жалғыз Сенмар біледі және ол қозғалатын сарай сала алады. күн сәулесінің бағыты бойынша. Кірпіш туралы тек Сенмар ғана біледі деп қорқып, басқа патшаға бұдан да керемет сарай сала алады деп қорқып, күзетшілерге оны сарайдың төбесінен лақтырып өлтіруді бұйырады.

«Сенмардың сыйы» деген сөз парсы және араб тілдерінде мақал ретінде қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Shahîd, Irfan (1995). *Byzantium and the Arabs in the Sixth Century*. Dumbarton Oaks. ISBN 9780884022848.
2. ↑  Meisami, Julie Scott; Starkey, Paul (1998). *Encyclopedia of Arabic Literature*. Taylor & Francis. ISBN 9780415185721.
Қалаға және Веллингтон тауына көрініс
**Хо́барт** (ағылш. *Hobart*) — Аустралиядағы Тасмания штатының астанасы.1804 жылы құрылған - Аустралиядағы жасы бойынша екінші қала.

Қаланың халық саны 200 525 (2010 жыл бойынша), маңындағы елді мекендермен бірге шамамен 250 мың халқы бар агломерация құрайды.

Тарихы
------

Қаланың негізі 1803 жылы қаланды.

Хобарт мекені 1804 жылы қала статусына ие болды.

1835 жылы қалада 13 826 адам өмір сүрген.

Экономикасы
-----------

Хобарт-Аустралиядағы маңызды теңіз порты.Бұл жерден Антарктидаға аустралиялық және француз кемелері аттанады.Сонымен қатар, Хобарт қаласы көптеген круиздік лайнерлердің бекеті болып саналады.Қалада кеме жасау саласы жақсы дамыған.Бұдан басқа, қала экономикасының негізгі секторы - тамақ өнеркәсібі (зауыт-фабрикалар, кондитерлік компаниялар, өнеркәсіптер көп).
Соңғы кездері туризмнің дамуы байқалады.

Климат
------

Қалаға мұхиттық қоңыржай климат тән.

Максималды температура +40,8 °C қаңтар айында байқалды.Ал минималды −2,8 °C маусым-шілде айларында.Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 600 мм шамасында.

Бауырлас қалалары
-----------------

* Италия Л’Акуила, Италия

* Жапония Яидзу, Жапония

* Италия Бариле, Италия

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Хобарт - Австралия | Туристическая информация о городе Мұрағатталған 9 шілденің 2014 жылы.
**Гендік модификацияланған ағза** **(ГМА)**, **Генетикалық түрлендірілген ағза** **(ГТА)**(ағылш. *genetically modified organism*) – гендік инженерия әдістерінің көмегімен жасанды түрде генотипі өзгертілген тірі ағза. Бұл анықтама өсімдік, жануар және микроағзаларға қолданыла алады. Генетикалық өзгерістер ғылыми және шаруашылық мақсатта жасалады.
Генетикалық модификациялаудың негізгі түріне трансгенді ағзалар үшін трансгендердің қолданылуы. Ауыл шаруашылығы мен азық-түлік өнеркәсібінде ГМА ретінде геномына бір немесе бірнеше трансгендердің енгізілген организмдер жатады.

**ГМА-ны жасаудың негізгі кезеңдері:**
1. Оқшауланған генді алу
2. Организмге тасымалдау үшін генді векторға енгізу
3. Модификацияланушы ағзаға гені бар вектордың тасымалдануы
4. Ағзаның жасушаларының өзгеруі
5. Модификацияланған ағзаларды іріктеу, яғни сәтсіз модификацияланғандарын жою

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Cалауатты өмір салтын қалыптастыру орталығы"(қолжетпейтін сілтеме)

Сыртқы сілтемелер
-----------------
Соккоро аралы. НАСА суреті
Соккоро аралы Ревилладжигедо аралдарының бір бөлігі болып табылады.
Ол Мансанильоның батысында 716 шақырым және Төменгі Калифорния шетінің оңтүстігінде 480 шақырым қашықтықта орналасқан.
Соккоро аумағы 132 шақырымды құрайды.

Соккоро аралындағы тау басында пост-кальдера тефрасы күмбездері бар. Аралдағы тау ірі қалқанды жанартау болып табылады.
Бұл жанартау аралы 1848 жылдан бастап, 1993 жылға дейінгі аралықта 5 рет атқылаған.
Арал өзін қоршап түрған мұхиттан 4000 м биіктікте орналасқан. Онда әртүрлі жанартаулар бар.

Жанартауда терең сызаттар, шағын кратерлер мен жыралар кездеседі. Әрі оның бедерін лава күмбездері, лава ағындары мен жарылыс қалдықтары басып жатыр.
Соккоро аралын испан зерттеушісі Эрнандо де Грижавала 1533 жылы Рождество қарсаңында тапқан болатын.
Соккоро аралындагы ең биік тау - Еверман тауы
Соккоро бірқатар құстардың тіршілігіне жайлы мекен болып табылады.

1608 жылы оны зерттеуші Мартин Янез де Армида аралға Исла Соккоро деген ат берді. Ол «Көмек аралы» деген мағынаны білдіреді.
Қазірде Соккоро аралы сол маңдағы халықтар арасында өте танымал.
Соккоро аралында 1957 жылы құрылған әскери әуе базасы бар.
Аралдағы жанартаудың биіктігі 1150 м-ді құрайды.

Дереккөз
--------

1. Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Әлқоба** (араб.: الْقُبَّة‎ – «шатыр» немесе «кішкентай бөлме») — қуыс, бөлмедегі немесе басқа үй-жайдағы ойықша. Негізінен жатын бөлме ретінде, пәтер ішіндегі баспалдақтың орналасқан жері, негізгі залда — әңгімелесу орны ретінде қызмет етеді.

«Әлқоба» сөзі бастапқыда кез келген ұйықтайтын бөлмеге немесе тіпті пердемен бөлінген төсекке қатысты болды. Енді ол негізінен жарық басқа бөлмелерден шыны есіктер немесе терезелер арқылы енетін осындай шағын бүйірлік бөлмелерге қатысты қолданылады. Бұл сөз араб тілінен шыққан, бастапқыда шатыр деген мағынаны білдірген. Мәуірлерден ол жатын бөлме немесе бүйірлік бөлме мағынасымен алдымен испан және португал тілдеріне (ис. *alcoba*, порт. *alcova*), содан кейін қалған роман тілдеріне (итал. *alcova*; фр. *alcôve*) өтті. Ескі француз тілінен ол жартылай әлі күнге дейін шатыр мағынасында сақталған *aucube* формасына ие болды, оны Уолфрам фон Ешенбах орта неміс тіліне енгізді.

Галереясы
---------

* Ефрусси де Ротшилд вилласындағы әлқобаЕфрусси де Ротшилд вилласындағы әлқоба
* Мәуірлік әлқоба, сурет (1832), Ежен Делакруа.*Мәуірлік әлқоба*, сурет (1832), Ежен Делакруа.
* Ежен Делакруа, Мекнес сұлтандары сарайындағы әлқобаЕжен Делакруа, Мекнес сұлтандары сарайындағы әлқоба
* Adumbratio altitudinae geometralia: барон Т*** барон үшін антикалық ойықшаның дәуірлеуі, пергаменттегі Жан-Жак Лекө салған сурет, 1788 ж.Adumbratio altitudinae geometralia: барон Т\*\*\* барон үшін антикалық ойықшаның дәуірлеуі, пергаменттегі Жан-Жак Лекө салған сурет, 1788 ж.
* Әлқоба жабық төсекке айналады1881 ж.Виктор Равет.Әлқоба жабық төсекке айналады  
1881 ж.  
Виктор Равет.
* XIV Луи патшаның бөлмесі, Франция, Версаль сарайы, баләсиналар мен әлқобалары барXIV Луи патшаның бөлмесі, Франция, Версаль сарайы, баләсиналар мен әлқобалары бар
* Моаб қаласының жанындағы құмдауықтағы әлқоба (Юта штаты, АҚШ)Моаб қаласының жанындағы құмдауықтағы әлқоба (Юта штаты, АҚШ)
* Әлқобадағы төсекӘлқобадағы төсек
* Шато де Шамбор, Луара және Шер, Франция. XIV Луидің салтанатты жатын бөлмесі.Шато де Шамбор, Луара және Шер, Франция. XIV Луидің салтанатты жатын бөлмесі.
* Луккадағы Палаззо Манси мұражайында орналасқан әлқобаЛуккадағы Палаззо Манси мұражайында орналасқан әлқоба
* Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайындағы Сагредо сарайындағы (Венеция) әлқобаНью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайындағы Сагредо сарайындағы (Венеция) әлқоба

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Әлқобаға қатысты ортаққордағы материалдар
Жан-Луи Гез де Бальзак, шамамен 1685–1700 жыл
**Жан-Луи Гез де Бальзак** (фр. *Jean-Louis Guez de Balzac*; 31 мамыр 1597 жыл, Ангулем – 18 ақпан 1654 жыл, Ангулем) — француз жазушысы.

«Хаттар» атты атақты шығармасын жазуды Италияда жұмыс істеп жүргенде бастайды. Бұл шығармасы француз әдебиетіне өзіндік үлесін қосады. Шығарма тек Францияға ғана емес, бүкіл әлемге танылады. 1631 жылы XIII Луи туралы «Тақсыр» (Le princе), 1652 жылы «Христиандық Сократ» (Le Socrate chrètien) атты тракттар жазады. «Аристипп немесе сарай туралы» (Aristippe ou De la Cour) атты саяси трактаты 1658 жылы басылып шығады. 1634 жылы Француз Академиясының алғашқы мүшелерінің бірі болып сайланады. Сондай-ақ латын өлеңдерінің жинағын шығарған (Tres libri carminorum, 1650).

Дереккөздер
-----------
**Гурьев уезі** — Орал облысы мен Орал губерниясының құрамындағы әкімшілік бірлік. Орталығы - Гурьев қаласы.

Тарихы
------

1868 жылы Орал облысы құрамында Гурьев уезі құрылды. 1920 жылы 12 қазанда уез Қырғыз АКСР Орал губерниясының құрамына кірді. 1928 жылы Гурьев уезі таратылып, оның аумағы Қазақ АКСР Гурьев округінің құрамына қосылды.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

XX ғасырдың басында уезге 5 станица мен 1 орыс және 17 қазақ болысы кірді.

* 1914 жылдағы станицалар
* Кулагин - 3 ауыл (Харькин, Горы, Гребенщик)
* Орлов - 2 ауыл (Зелёный, Топайлы)
* Жаманқала - 2 ауыл (Карманов, Бақсай)
* Сарайшық - 4 ауыл (Богатин, Сорочин, Редут, Кандауров)
* Гурьев

1920 жылға қарай уез келесі болыстарға бөлінді:

* Ақбас көшпелі
* Ақжал көшпелі
* Бұлан көшпелі
* Гурьев
* Жаршық көшпелі
* Жылқосы көшпелі
* Зеленов
* Есбол көшпелі
* Қарабайлы көшпелі
* Қарабау көшпелі
* Қаратөбе көшпелі
* Қарашағыр көшпелі
* Кермеқас көшпелі
* Қызылқоға көшпелі
* Редут
* Самар
* Сімбірті көшпелі
* Жем көшпелі
* Жем-Атырау
* Жаманқала

1921 жылы Берік пен Қаракөл болыстары да болды.

1922 жылы Ақжал және Бестөбе болыстары Ақжал-Бестөбе көшпелі болысына біріктірілді. Зон болысы Есбол болысынан біраз уақытқа бөлінді. 18 қыркүйекте Тайсоңған болысы Ақтөбе губерниясының Темір уезінен көшірілді.

1923 жылдың жазында Ракуша, Сарыкөл, Сокол және Топайлы болыстары құрылды. Бұл кезде Ембі болысына Ақбас, Жаршық, Жылқосы және Қарабайлы болыстары; Былан - Ракушаға; Гурьев - Соколға; Зеленов мен Жаманқала - Қызылқоғаға; Қарабау - Сарыкөлге; Қарашағыр - Ақжалға; Кермеқас - Есбол мен Сарыкөлге; Самар - Редутқа; Қаратөбе мен Сімбірті - Соколға қосылды. Ақжал-Бестөбе болысы Ақжал болып өзгертілді.

1923 жылы 23 тамызда жойылған Калмыков уезінен Горы мен Индер болыстары Гурьев уезіне берілді. Сол жылдың 2 қазанында Қарасамар болысы Жымпиты уезінен Гурьевке ауыстырылды. Содан кейін Топайлы болысы Кулагин болып өзгертілді.

1924 жылдың аяғында Индер және Қарасамар болыстары Жымпиты уезіне, одан Қатыншағыл болысы Гурьев уезіне берілді. Горы болысы Кулагинге қосылды.

1925 жылы қыркүйекте Сарытөбе болысы Бөкей уезінен Гурьев уезіне ауыстырылды.

1926 жылы Қатыншағыл болысы Қарасамар деп өзгертілді.

1927 жылы қыркүйекте Редут және Сарытөбе болыстарының бөліктерінен Новобогат болысы құрылды.

Тұрғындары
----------

1897 жылғы халық санағы бойынша уезде 86,8 мың адам тұрды. Оның ішінде қазақтар - 81,7%, орыстар - 16,9%, татарлар - 1,1%. Уездік Гурьев қаласында 9322 адам тұрды. 1926 жылы уезде 124,9 мың адам тұрды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның әкімшілік -аумақтық бөлінуі туралы анықтама (1920 ж. тамыз — 1936 ж. желтоқсан) / Базанова Ф. Н. —  Алматы: Қазақ КСР ІІМ мұрағат басқармасы, 1959. — 1500 таралым.
2. ↑  Демоскоп
3. ↑  Демоскоп
4. ↑  Демоскоп
*Басқа мағыналар үшін Сарыбұлақ деген бетті қараңыз.*
**Сарыбұлақ** – Күнгей Алатауының орта бөлігіндегі асу.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Райымбек ауданы Жалаңаш ауылының оңтүстік-батысында 32 км жерде, Қырғызстанмен шекаралас жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 3278 м. Мамыр–қыркүйек айлары аралығында салт атты адам өте алады. Беткейі тік жарқабақты, құлама шатқалды келген. Солтүстігінен Көлсай өзені бастау алады. Тау беткейлерін альпілік жəне субальпілік шалғындар көмкеріп жатыр, одан төменде қарағай, шырша, қайың ормандары өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Эрнест Төреханов** (12 қараша 1943 жылы, Алматы облысы, Кеген ауданы, Жалаңаш ауылы) — жазушы. ҚазҰУ-ды бітірген (1967). 1960-1962 жж. "Алматы құрылыс" тресінде құрылысшы болып жұмыс істеген. 
1962 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің орыс филология факультетіне тускен. 1963-1966 жылдары әскер қатарында болған. Одан оралған соң оқуын сырттай жалғастырып, "Лениншіл жас" ("Жас Алаш") газетінде корректор, әдеби қызметкер, жауапты хатшының орынбасары, бөлім меңгерушісі болған. 

Маңғыстау, Торғай облыстары ашылғанда өз еркімен Маңғыстауға коныс аударып, мұнайшылар мен кеншілер (уран кеншілері) өмірімен жете танысты. Ұзақ жылдар "Жазушы", "Жалын" баспаларында, "Қазақфильм" киностудиясында жұмыс істеді. "Наука и высшая школа Казахстана" газетінің бас редакторы болған. 

1990 жылдан бері Халықаралық "Қазақ тілі" коғамының вице-президенті, осы қоғамның "Ак Жарық" - "Белый Свет" атты газетінің бас редакторы қызметін қоса атқарады.

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

Еңбек жолы
----------

* 1967 - 76 ж. *"Лениншіл жас"* (қазіргі "Жас Алаш") газетінде әдеби қызметкер, жауапты хатшының орынбасары, бөлім меңгерушісі қызметін атқарған.
* 1976 - 79 ж. Маңғыстау облыстық *"Коммунистік жол"* газетінде тілші,
* 1979 - 84 ж. "Жалын", "Жазушы" баспаларында редактор болып жұмыс істеген.

Шығармалары
-----------

1984 жылдан шығармашылық жұмыста повесть, әңгімелері жарық көрген.

* *"Хантәңірі"* (1978)
* *"Алтын шеңбер"* (1982)
* *"Ер кезегі"* (1983)
* *"Таудан түскен із"* (1984)

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж. ISBN 9965-09-134-Х1981-89
2. ↑   Мұрағатталған 30 тамыздың 2021 жылы.
3. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Ақжарық** — Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл, Қызыларай ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Орталық Қазақстанның ең биік тауы Ақсораңның (1565м) етегінде, аудан орталығы - Ақтоғай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 46 км-дей жерде орналасқан.

Тарихы
------

Іргесі ұжымдастыру кезеңінде 1926 жылы құрылған. Округ аумағында 1930-1940 жылдары «Мәдениет», «Жұмыскер», «Кеңасу», «Үміт», «Бесата», «Қалмақбас» ұжымшарлары ұйымдастырылған. 1950-1990 жылдары «Қызыларай» кеңшарының және ауылдық кеңесінің орталығы. Округ аумағында Қарасиыр кен орны болған. Кеңасу, Тесіктас таулары, Мамай асуы, мәдени мұралар - балбал тастар бар. Шаруашылықтың мамандырылған негізгі бағыттары — қой шаруашылығы, қосымша саласы — егін шаруашылығы болды. Жерінің жалпы ауданы — 256,0 мың га.

Халқы
-----

Жергілікті тұрғындар саны 1999 жылы 1025 адам (523 ер адам және 502 әйел адам) болса, 2009 жылы 696 адамды (368 ер адам және 328 әйел адам) құрады.

Инфрақұрылымы
-------------

Мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, клуб, кітапхана және басқа да мәдени-тұрмыстық мекемелер бар. Кеңшар негізінде 57 шаруа қожалығы құрылған (2006). Ауыл басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын Балқаш темір жол стансасы 270 км жерде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Абай •
 Айыртас •
 Ақжайдақ •
 Ақжарық •
 Ақсеңгір •
 Ақтас •
 Ақтоғай •
 Ақтұмсық •
 Ақши •
 Ақшкол •
 Беғазы •
 Дуаншы •
 Жалаңаш •
 Жалаңтас •
 Жетімшоқы •
 Жидебай •
 Кенелі •
 Қарақой •
 Қарасу •
 Қаратал •
 Қасабай •
 Қошқар •
 Қуаныш •
 Нарманбет •
 Нүркен •
 Орта Дересін (ауыл) •
 Орта Дересін (станция) •
 Сарытерек •
 Сарышаған •
 Сәуле •
 Сона •
 Тасарал •
 Үшарал •
 Шабанбай би •
 Шашубай 
 |

 |
**Кіші Роберт Де Ниро** (ағылш. *Robert De Niro, Jr.*, 17 тамыз 1943 жыл) – американ актері, режиссер, продюсер. 

Кинодағы ең алғашқы тәжірибесі Брайана Де Пальманың «Свадебная вечеринка» фильміндегі рөлі болған. 1973 жылы түскен «Бей в барабан медленно» фильміндегі бейсболистің рөлімен көпшілікке таныла бастаған. Осыдан кейін біраз фильмдерге түсіп, сыншылардың оң көзқарастарына ие болады. 

Қазіргі кезде ол үздіксіз киноға түсуде, сонымен қатар режиссерлік жұмыспен де айналысуда. Ол сәтті кәсіпкерлердің бірі саналады.

Түскен фильмдері
----------------

* «Крёстный отец 2» (1974),
* «Знакомство с родителями» (2000),
* «У них всё хорошо» (2009)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  IMDb сайтында актердің биографиясы
*Басқа мағыналар үшін Жалағаш деген бетті қараңыз.*
**Жалағаш** (бұрынғы атауы — *Ақсу* (1905)) — Қызылорда облысындағы кент, Жалағаш ауданының және Жалағаш кенттік әкімдігі орталығы, темір жол стансасы.

Географиялық орны
-----------------

Облыс орталығы Қызылорда қаласынан батысқа қарай 72 км, Сырдария жағалауындағы сарсазан, сорқаңбақ, қарабайыр өскен шалғынды топырақты шөл белдемде орналасқан.

Халқы
-----

1999 жылы тұрғындар саны 14486 адам (7229 ер адам және 7257 әйел адам) болса, 2009 жылы 13479 адамды (6754 ер адам және 6725 әйел адам) құрады.

Тарихы
------

1905 жылы Ақсу станциясы деп аталған. Іргесі 1906 жылы Ташкент–Орынбор темір жолын салуға байланысты қаланған. Жалағашта "Садуақас" өндірістік кооперативі, "Жалағаш мұнай", "Жалағаш астық", "Құнарлылық" акционерлік қоғамдары, "Жалағаш қуаты", "Мырзабай" серіктестіктері, 6 акционерлік қоғам, 32 шағын серіктестіктер, 11 агроөндірістік кешендер жұмыс істеді.

Инфрақұрылымы
-------------

Жалпы білім беретін 6 мектеп, мектепке дейінгі 4 мекеме, музей, кітапхана, мәдениет үйі, стадион, қонақ үйі, 5 спорт залы, 3 аурухана, емхана, санитарлық-дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Жалағаш маңында Бозтай, Елтай, Дәуімбай, Жалаңаштөбе, Шымқорған сияқты тарихи орындар бар.

Ауыл суреттері
--------------

* ЖалағашЖалағаш
* ЖалағашЖалағаш
* ЖалағашЖалағаш

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халық санағы Мұрағатталған 13 мамырдың 2013 жылы.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Қызылорда облысы Жалағаш ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Аққұм •
 Аққыр •
 Ақсу •
 Бұқарбай батыр •
 Далдабай •
 Еңбек •
 Есет батыр •
 **Жалағаш** •
 Жаңадария •
 Жаңақоныс •
 Жаңаталап •
 Қаракеткен •
 Мәдениет •
 Мырзабай ахун •
 Таң •
 Темірбек Жүргенов •
 Шәменов 
 |

 |

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Джалагаш на топографической карте
**Генрих Шмидтгаль** (нем. *Heinrich Schmidtgal*; 20 қараша 1985, Есік, Алматы облысы, Қазақ КСР, КСРО) – сол қапталдағы қорғаушы, жартылай қорғаушы.

Карьерасы және өмірбаяны
------------------------

1985 жылы, 20 қарашада Алматы облысы, Есік қаласында дүниеге келген. Генрих екі жасқа толған кезде отбасы Германияға көшіп кеткен. Алғаш «Ферль» клубының футбол мектебінен тәлім алған. 2003 жылдың 27 тамызында осы клуб сапындағы дебюттік кездесуін өткізді. Бастапқы кездері сол қапталдағы шабуылшы болып өнер көрсеткен. Бірақ, кейіннен бойының қысқалығына байланысты орталық алаңға ойысады.

Бұл командада ол 2007 жылға дейін ойнады. Соңғы маусымда 7 гол соғып және нәтижелі пастарымен көзге түседі. Осыдан соң, футболшыға өзге клубтар тарапынан ұсыныс түседі. Нәтижесінде «Ферльден» кетуді ұйғарады. 

«Ферльден» кеткен соң, «Бохумның» фарм-клубында ойнады. Онда көп тұрақтамады. 2009 жылы Германия Оберлигасындағы «Рот-Вайсс» командасына ауысты. Екі жылда 51 рет алаңға шығып, 5 голдың авторы атанды. «Рот-Вайсстан» кейін «Гройтер Фюрт» тарапынан ұсыныс түсіп, 2011 жылдың 20 мамырында келісімшартқа отырады. Шмидтгаль келген жылы «Гройтер Фюрт» Германияның Екінші лигасында чемпион атанып, Бундеслигада ойнау құқығына ие болды. Былтырғы маусымда Германия чемпионатында өз командасының сол қапталдағы негізгі қорғаушысы болды. Бірақ, бұл команда маусым қорытындысы бойынша біріншіліктегі өз орнын сақтап қала алмады. Осыдан соң, Генрих Дюссельдорфтың «Фортуна» клубымен екі жылдық келісімшартқа қол қойды.

2016 жылы "Франкфурт" клубымен келісім шарты біткен соң жарақатына байланысты карьерсын аяқтады.

Ұлттық құрамадағы ойыны
-----------------------

Шмидтгальды Қазақстан құрамасына 2010 жылы сол кездегі бас бапкер Бернд Шторк шақырған болатын. Осы уақытқа дейін ұлттық құрама сапында 12 кездесуге қатысып, 1 доп соққан. Жалғыз голын басқа-басқа емес, 2013 жылы Нюрнбергте Германия қақпасына енгізді. Мануэль Нойердің қателігін сәтті пайдаланған болатын.

Ұлттық құраманың соңғы ойындарына Шмидтгаль қатысқан жоқ. Атап айтсақ, сол Германиямен өткен қос матчтан соң Болгария, Грузия, Фарер аралдары,Швеция, Ирландия мачтарымен болған кездесулерге келмеді. Көбінесе жарақат, денсаулығына байланысты деген жауаппен шектеліп жүр.

**11 ойын/1гол;2 жеңіс;1 тең ойын;11 жеңіліс**

Жетістіктері
------------

### Жеке

Журнал « GOAL » бойынша Қазақстандағы жыл футболшы,2011 

### Клубпен

Екінші Бундес Лига Чемпионы 2011/2012

Дереккөздер
-----------

Cілтемелер
----------

* Статистика карьеры на fussballdaten.de  (нем.)
* Профиль игрока на сайте УЕФА Мұрағатталған 5 ақпанның 2015 жылы.  (орыс.)
* Из Германии с любовью мақаласы
* Генрих Шмидтгаль в играх против сборной Германии.