recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
1 сәуір - Халықаралық құстар күні.

Халықаралық құстар күні 1906 жылы Құстарды қорғау бойынша конвецияның бекітілуінен кейін атап өтіле бастады.

Оның негізгі ережелері ұя салу және мекенді ауыстыру кезінде құстардың барлық түрлерін қорғауға, жойылып кету алдында тұрған құстар түрлерін ұдайы қорғауға; аң аулаудың белгілі бір түрлеріне тыйым салуға немесе шектеу қоюға; құстарды көбейту үшін қорықтарды құруға және экологиялық білім беруге бағытталған.

Құстар – табиғат, өмір көркі. Халық шебер әншісін бұлбұлға, ардақты азаматын сұңқарға, қас сұлуын аққуға, ез жігітін жапалаққа теңеген. Ертеде байлар мен патшалар, хандар бұлбұлды бағында сайратып, тотыны үйінде ұстаған, аққуды көлінде жүздіртіп, сұңқарды қолына қондырған. Құс барлық пен байлықтың, әсемдік пен сұлулықтың белгісі болған.

Табиғаттың қысқы ұйқыдан оянуын танытатын көктем хабаршысы Құстар Күні мерекесі кей деректер бойынша алғаш рет қауымдық мереке болып 1894 жылы АҚШ-да өткізілді. Бұл мейрам қарқынды түрде газет басылымдарынан жарық көріп, АҚШ-ның басқа да штаттарына, Еуропаға да жетті.

Тағы қараңыз
------------

Біріккен Ұлттар Ұйымының атаулы күндері

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Дереккөздер
-----------
**Раджаб Халимович Адашев** (1944 жылы 15 шілдеде Өзбекстанда дүниеге келген) – совет, өзбек театр- және киноактері [1].

1997 жылы Өзбекстанның еңбек сіңірген әртісі атанған. Раджаб Адашев мектепті бітіргеннен кейін құрылыс мекемелерінде жұмыс істеп, бос уақытында Ургут халық театрында ойнайды. 1964 жылы «Өзбекфильм» киноактер студиясының актері болады. Ал 1970 жылы Островский атындағы Ташкент көркемтеатр институтын бітіреді. Өзінің актерлік мансабы жолында алпыстан астам фильмге түскен. 1993 жылы «Абдулладжан, или Посвящается Стивену Спилбергу» фильмінде ең үздік еркек рөлі сыйлығымен марапатталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Күршім жотасы** – Алтай тауларының оңтүстік-батыс сілеміндегі жота.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерінде. Нарын, Сарымсақты және Оңтүстік Алтай жоталарының оңтүстігінде, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 130 – 135 км-ге созылып жатыр, ені 25 – 30 км. Ең биік жері 3305 м (Ақсубас тауы). Шығыс бөлігінің оңтүстігінде Марқакөл көлі жатыр.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жота девонның туфынан және эффузивті жыныстарынан, палеозойдың құмтастарынан түзілген. Гранит интрузивтері де кездеседі.

Жер бедері
----------

Жотаның сол түстігінде беткейі тік құлама. Күршім жотасы Салқыншоқы (2084 м), Сарытау (2646 м), Ұлтабар (2722 м), т.б. жеке таулар мен тау сілемдерінен тұрады. Тау беткейлерінен Күршім өзенінің сол салалары: Қыстау Күршім, Қойшілік, Сорная, сонымен бірге Марқакөл көлінен ағып шығатын Қалжыр және оның салалары Шұқырқалжыр, Қараағаш, Березовка, т.б. өзендер бастау алады.

Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
------------------------------

Тар және терең шатқалдардың сол түстік беткейлерінде қылқан жапырақты, тау шатқалдары мен етегінде жалпақ жапырақты орман қалыптасқан. Тау етегінде жусан, боз, бұта және жапырақты орман өседі. Тауларда (2000 м-ден жоғары) альпілік шалғын шөптер, астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Жануарлардан қоңыр аю, таутеке, қасқыр, түлкі, борсық, суыр, тиін кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
**Күркіреусу** – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы өзен.

Бастауы
-------

Қырғызстан жеріндегі Талас Алатауындағы Манас тауының етегінен басталып, шекара бойлай Аса өзеніне сол жағынан құяды.

Атауының мағынасы
-----------------

Теріс өзені жолындағы Кіші Қаратаудың көтерілуінен болған кедергіні қиып түскен. Су жарып аққан жота Маймақ бекетінің төңірегінде Күркіреусу өзенімен қосылған тұсында көтеріліп, оның биіктігі 300 метрден асады. Осы тұста өзен тау шатқалында күркіреген дыбыс шығарып аққандықтан ел оны "Күркіреусу" деп атап кеткен. Ш.Айтматов "Жәмила" повесінде Күркіреусу өзенін, Маймақ пен Шекерді тіл жеткісіз тамаша етіп суреттеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы
**Қуаныш Қабдолұлы Мәтжанов** 1950 жылы 17 шілдеде Гурьев облысы Индер ауданының Кулагин ауылында туган. Қазақ.

Әкесі - Мәтжанов Қабдол (1927 ж. т.), зейнеткер, Гурьев облысы Индер аудандық ОМ директоры қызметін атқарған, «Еңбек ардагері» медапімен, «ҚазКСР Білім беру ісінің озаты» белгісімен, ҚазКСР Жоғарғы Кеңес төралқасының құрмет фамотасымен марапатталған. Анасы - Ырзина Зариш (1929 ж. т.), зейнеткер, Гурьев облысы Индер аудандық ауылдық кітапханасында еңбек еткен. 

Үйленген. Жұбайы - Мәтжанова Роза Исағалиқызы, медбике. Ұлдары - Жарас. Манас, Нұрлан. Немерелері - Жалғас, Ерлан, Бақытгүл, Дария, Жазира.

В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының мұнай факультетін (1972) тау-кен инженер-геологы мамандығы бойынша; М. Әзизбеков атындағы Әзірбайжан мұнай және химия институтының енеркәсіп өндірісін ұйымдастырушылар факультетін (1980) өнеркәсіп өндірісін ұйымдастырушы мамандығы бойынша бітірген. Дәулеталы (1977), Қусанбай (1978), Атаманный Камонный (1979) құрылымдарындағы құрылымдық-іздеу бұрғылау жұмыстарының нәтижелері бойынша геологиялық есептердің; Солтүстік Ақши, Жыланқабақ, Солтүстік Қотыртас, Шығыс Мырзалы тұзды күмбез құрылымдарының шектеріндегі құрылымдық кешенді түрде ОТНӘ сейсмикалық іздеу зерттеулерінің нәтижелері туралы есептің (1983) авторы; «Каспий маңы ойпатының оңтүстігіндегі тұзусті шөгінділерінің Мұнай газ әлеуетін әрі қарайғы жүзеге асырудың нәтижелері мен бағыттары» атты мақаланың бірлескен авторы (2007). Қазақ және орыс тілдерін біледі.

1972 жылдан - «Қазмұнайгазбарлау» басқармасы Каспий маңы мұнай барлау геологиялық партиясында техник, инженер, аға геолог (Гурьев қаласы). 1977 жылдан - Орталық геологиялық іздеу экспедициясының № 3 геологиялық партиясында аға геолог, геологиялық партия бастығы, камералдық топтың аға геологы. 1984 жылдан - Балықшы ұңғымаларды сынау жөніндегі мұнай барлау экспедициясы геология бөлімінің бастығы. 1991 жылдан - «Гурьевмұнайгазгеология» ӨГБ геологиялық бөлімінің бастығы. 1994 жылдан - «Ақбота» мемлекеттік холдинг компаниясының геологиялық белімінің бастығы, компания вице-президенті (Атырау қаласы). 1996 жылдан - «Атыраумұнайгазгеология» АҚ вице-президенті. 2003 жылдан - «Адай Петролеум Компани» ЖШС бас геологы. 2007 жылдың қараша айынан бері - «Атыраумұнайгазгеология-Бұрғылау» ЖШС бас директорының өндіріс және геологиялық барлау жөніндегі орынбасары. 

«Қазақстан Республикасының кен орнын ашушысы» (1996), «Қазақстан Республикасының құрметті жер қайнауын барлаушысы» (2007) дипломдары мен құрмет белгілерімен, «Қазақстан мұнайына 100 жыл» белгісімен марапатталған (1999).

Әскери атағы - запастағы аға лейтенант. 

Діни көзқарасы - «Оң көзқараста». 

Саяси қайраткер ретіндегі идеапы - Б. Момышұлы. 

Қазақстанның болашағы жайлы болжамы - «Республиканың жоғары білімді өскелең ұрпағының күштерімен экономиканың барлық сапапарындағы даму». 

Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем және техникапық (мұнай геологиясы, мұнай өндіру саласындағы) әдебиет.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Әспетова Гүлжахан** - Қазақстан Республикасының халық әртісі(1993ж)

Өмірбаяны
---------

**Әспетова Гүлжахан Жарылқасынқызы**- 1946 жылы мамырдың 28-і күні Жамбыл облысының Мерке ауданының Мерке ауылында дүниеге келген. 1967 жылы Алматыдағы өнер интситутын бітіреді (Қазіргі таңда Алматы консерваториясы). 1967 –1997 жж. Қазақ өнер театрында жұмыс атқарды.

### Мансабы

**Әспетова Гүлжахан Жарылқасынқызы** - рөлдерінде сомдайтын кейіпкерлерінің әлеуметтік мәнін оның ішкі лирикалық жандарын сезінуімен байланыстыра білген. **Аспетованың** Қарагөз, Құртқа (М. Әуэзов, «Қарагөз» және «Қобыланды Қарақыпшақ»), Жәмилә (К. Мухамеджанов, «Бөріктің астындағы бөлтірік»), Анар (О. Бөкей, «Құлыным менің»), Бәтима-ханым (Т.Ахтанов, «Серт»), Мақпал (К. Мұқашев, «Дала поэмасы»), Ардақ, Зейнеп (Д. Исабеков, «Кішкене ауыл», «Ескі үйдегі екі кездесу»), Сәния (М. Мақатаев, «Қош бол, махаббат»), Ана (Ж. Аймауытов, «Сұлу қыз»), Салтанат (Б. Римова, Абай - Әйгерім) ролдері терең мазмұнмен және күрделі сахналық шешімдермен ерекшеленеді. Әр жылдары Аспетова аудармалық драматургия бойынша спектакльдерге қатысты: Мухойя және Назым (С. Ахмад, «Қалыңдықтың бүлігі» және «Күйеу бала»), Найман-ана (Ш. Айтматов, «Ғасырдан да ұзақ күн»), Надя (А.Н. Афигенов, «Ананың жүрегі»), Ягда (А. Абдуллин, «Күнім менің, ұмытпа мені»), Мадлена Бежар (М.А. Булгаков, «Баскесерлер»), Анна («Дон Жуанның хикаялары», «Дон Жуан немесе геометрияға деген махаббат» атты пьесасы бойынша), Электра (Л. Дюрко «Электра – махаббатым менің»). **Аспетова** бұл рөлдерді үлкен жауапкершілікпен, шығармашылық табыстарды жалықпай іздеу арқылы орындады. Сонымен қатар актриса «Тоғызыншы балаңнан қорқ, дұшпан», «Бақытты адам» және т.б. фильмдерге түсті.

#### Марапаттары

[**[Қазақстан**]] және Өзбекстанның Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен, сонымен қатар «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталды.

##### Дереккөздер

Әдеб.: Богатенкова Л.И. Услышать и понять человека. А.-А. 1987, с. 123 – 29; Сығай Ә. Сахна саңлақтары. А. 1998, 400 – 404 б.
**Халықаралық электр байланысы күні** - Мамырдың 17де аталады.
Бүгінде Бүкіләлемдік телекоммуникация қауымдастығына 180 ел кіреді. Олардың қатарында Қазақстанда бар.
Халықаралық электр байланысы күні Халықаралық электр байланысы одағы құрылған күні бекітілген. Бұл үкіметаралық ұйым 1865 жылы 17 мамырда Парижде құрылған болатын. Мақсаты: барлық елдер өзара біріге отырып электр байланысы салаларын тиімді пайдалануға күш салу. Байланыс алдымен ақпарат алмасу екені белгілі. Алайда ақпарат құралдарын пайдалану адамның білімділігіне, жасына, мекен жайына, тұрмысына байланысты. Халықаралық электр байланысы одағының пікірінше бұл күн бүкіл жер шары халқының ақпарат құралдарына тең құқықта қол жеткізуі жолында қоғамдық бастамалар көтеруге мүмкіндік беретін күн.
**Гүлнар Бердіқожақызы Әбілқайырова** – 1986 жылы 16 желтоқсан көтерілісіне қатысқан қазақ жастарының бірі. Алматы облысы, Нарынқол ауданына қарасты «Сүмбе» ауылында 1964 жылы дүниеге келген. 

1982 жылы мектеп бітіргеннен кейін бір жыл мектепте қызмет атқарады. 1983 жылы **ҚазМУ-нің химия факультетіне** кешкі оқуға түседі. Желтоқсан көтерілісі қарсаңында Алматы бас киімдер фабрикасында бригадир болып жұмыс істеген. 

1986 жылы үнпарақтар таратып жүрген кезінде Қауіпсіздік комитеті қызметкерлерінің қолына түскен. 3 жылға бас бостандығынан айыру туралы үкім шыққан, алайда 6 ай түрме азабын шеккен. 1990 жылы 18 наурызда ақталып шығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Желтоқсан қарлығаштары» кітабы.
**Мусса́ Сиссоко́** (фр. *Moussa Sissoko*;1989 жылы 16 тамызда Ле-Блан-Мений қаласында Францияда туылды) — француз футболшысы, «Тоттенхэм Хотспур» футбол клубы мен Франция ұлттық құрамасының жартылай қорғаушысы.

Клубтық мансабы
---------------

### Тулуза

Сиссоко алғаш футболмен «Эсперанс Ольне» клубында шұғылдана бастады. 2000 жылы жастардың париждық «Ред Стар» клубына көшіп, 2 жылдан кейін жаңа жүйдегі «Тулуза» клубында болды. Өзінің жақсы ойынының арқасында «Ливерпуль» мен «Болтон» футбол клубтарын қызықтырды, алайда алғашқы профессионалдік контрактың Тулузамен қойды. Негізгі құрамда Мусса 22 нөмерді алды.

Франция чемпионатында алғаш матчын «Валансьен» клубына қарсы 66 минутта алңға шықты. Жалпы маусым ол үшін сәтті өтті. Себебі 30 матч өткізіп, негізгі құрам ойыншысы атанды. Алғаашқы голын 7 турда Осера клубының қақпасына тықты. 2008 жылы 25 шілдеде контракты 2008-ге дейін созды

Алғаш рет Еуропа турнирларында 2007/08 маусымда Чемпиондар лигасында Ливерпульға қарсы ойнады. 83 минутта шығып, сары қағазын алып та үлгерді. Алайда Тулуза екі ойындада «Ливерпульға» жеңіліп, арығарай УЕФА Кубогіне жолдама алды. Сиссоко УЕФА Кубогінде «Цюрих» пен мәскеулік «Спартакқа» қарсы ойнады.

### Ньюкасл Юнайтед

2013 жылы 21 қаңтарда Сиссоконың ағылшындық Ньюкасл Юнайтедпен 6,5 жылдық контракка қол қойғаны жарияланды. Жаңа клубта 7 нөмерді алды. Алғаш ойының 2013 жылы 29 қаңтарда «Астон Виллаға» қарсы ойнып, бір рет голық доппен ерекшеленді. Сент-Джеймс Паркінде алғаш рет ойынында Мусса 2 голды «Челсиға» қарсы маңызда соғып, командасы 3:2 есебімен жеңді.

Ұлттық құрамадағы мансабы
-------------------------

Франция 17 жасқа дейінгі ұлттық құрамасымен Сисскоко Еуропа 2006 чемпионатының іріктеу турларына қатысты. Алайда құрамасы Чехияға жеңіліп, ары қарай өткен жоқ.

Франция 19 жасқа дейінгіде алғаш матчын 2007 жылы Еуропа 2008 чемпионатының іріктеу турларында 28 қазанда Люксембургқа қарсы ойнып, 5:0 есебімен жеңді. Алайда чемпионаттың өзіне қайтадан қатыспай, осы жолы Италияға жеңіліп қалды.

Негізгі құрам үшін алғаш рет 2009 жылы 14 қазанда Әлем чемпионатының іріктеу ойындарында Австрияға қарсы матч өткізді. 90 минутты да ойнап, 3:1 есебімен жеңіске жетті.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Фифаның ресми сайтында профилі Мұрағатталған 28 қазанның 2014 жылы.
**Мустафа Сандал** (түр. *Mustafa Sandal*) – түрік әншісі. 

Түркияда оны «Мусти» (түр. *ti*) деп атайды. Мустафа – түрік әншілерінің ішіндегі ең танымал әншілердің бірі. Оның альбомдары 17 млн данамен сатылған. Еуропада «All My Life», «Moonlight» және «İsyankar» атты әндерімен аты шығады. 

Мустафа Сандал 1970 жылы 11 қаңтарда Түркияның ірі қаласы – Стамбулда дүниеге келеді. Мектепте оқып жүргенде музыкаға қызуғышылық танытады. Женевадағы Collège du Léman колледжін, сондай-ақ АҚШ-та колледж бітіреді. Алайда әншілік арманын тек қана өз елінде жүзеге асыра алатынына сеніп, Түркияға қайтып оралады. Біраз уақыттан кейін Зеррин Ёзер, Хакан Пекер және т.б. атақты түрік әншілеріне музыка жаза бастайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Көшеге орыс композиторы, романстың шебері, әнші Александр Егорович Варламовтың есімі
(Алматы қаласы атқару комитетінің 12.12. 1956 №ЗІ шешімі) берілген. Варламов Александр Егорович (1801-1848) Ресейде туған. Ол - *«Вдоль по улице метелица метет», «На зәре ты ее не*
буди» *т.б. романстардың авторы. Оның көптеген шығармалары халық әндеріне айналды.*

Көше Турксіб ауданында орналасқан. Төле би көшесінен басталып Абай даңғылына дейін
созылып жатыр. Қарасай батыр, Шәкәрім, Есжанов атындағы көшелерді қиып өтеді. Кешенін
ұзындығы - 1650 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Халықаралық қаржы-өнеркәсіп тобы** - үкіметаралық келісімдер негізінде құрылған ұлтаралық қаржы-өнеркәсіп тобы. Оның құрылуы, кызмет етуі, таратылу ерекшеліктерімен үкіметаралық келісіммен белгіленеді. Халықаралық қаржы-өнеркәсіп тобына қатысушылар үшін ұлттық режим аталмыш келісім кезінде өзара түсініктік негізінде белгіленеді. Оған қатысушыларға ел үкіметі белгілеген тәртіппен және шарттар негізінде осы қаржы-өнеркәсіп тобының қызметі шеңберінде шекарадан өткізілетін тауарлар бойынша кедендік тариф жеңілдіктері берілуі мүмкін.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
**Гүлмира Истайбекқызы Исимбаева**(23.08.1957 жыл, Жамбыл облысы, Талас ауданы, Үшарал ауылы) - қоғам қайраткері. Қазақ.

Жамбыл педагогикалық институтының филология факультетін (1978) орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі мамандығы
бойынша; С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің заң факультетін (1994) заңгер-құқықтанушы
мамандығы бойынша бітірген.

12-жылдық білім беру бағдарламасы бойынша 1-сыныпқа арналған «Букварь» оқулығының авторы.
«Нұр Отан» ХДП мүшесі.

1978 жылдан - Жамбыл облысы Талас ауданы Үшарал ауылы ОМ орыс тілі пәнінің мұғалімі, директордың орынбасары. 1990 жылдан - ҚР Жоғарғы Кеңесі Ғылымды дамыту және халыққа білім беру комитетінің хатшысы, төрағасының орынбасары. 1993 жылдан - Алматы қаласы білім беру департаментінің бастығы.
2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжiлiсі 4-ші шақырылымының «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі.
ҚазКСР Жоғарғы кеңесінің 12-ші шақырылымының депутаты.

«Құрмет» орденімен (2009); «Ерен еңбегі үшін» (2001), А.С. Пушкин атындағы медальмен (2003), Ы. Аптынсарин атындағы төс белгісімен марапатталған (2007), Алматы қаласы және ҚР Президентінің алғысының, төс белгісінің иегері, М.В. Ломоносов атындағы сыйлықтың иегері. ҚР білім беру ісінің үздігі. ҚР білім беру ісінің Құрметті қызметкері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Гүлмереке Асқарқызы Ахметова** (Кенбейлова) – Желтоқсан көтерілісіне қатысқан еліміздің патриот азаматшаларының бірі. 

1965 жылы 7 қарашада Ақмола облысы, Жақсы ауданы, «Терісаққан» ауылында дүниеге келген. 1982 жылы «Терісаққан» орта мектебін бітіріп, 1983 жылы Арқалық педагогикалық институты филология факультетінің, орыс тілі және әдебиеті бөлімінде білім алған. 1987 жылы ақпан айында 4 курста оқып жүрген кезінде Желтоқсан оқиғасында белсенділік танытқаны үшін комсомол мүшелігінен және оқудан шығарылған. 

Қазір Ақмола облысы, Жарқайың ауданы, Державин қаласының А.Әкібаева атындағы орта мектепте ұлағатты ұстаз болып қызмет атқарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Желтоқсан қарлығаштары» кітабы, ISBN 788-548-4258-64-5
Дамбартон қамалы
**Дамбартон қамалы** (*ағылш.* Dumbarton) — Шотландияның Уэст-Данбартоншир облысындағы Дамбартон қаласында орналасқан ортағасырлық шотланд қамалы.

Тарихы
------

Шотландық Александр II қамалды Гебрид және Клайдтағы аралдардың билеушілері Норвегиядан келген қауіптен қорғану үшін 1220 жылы салдырған болатын. 1305 жылы Дамбартон қамалының қорғаушысы сэр Джон Ментейт сэр Уильям Уоллесті ұстап Англияға берген болатын. Қамал Шотландияның саяси орталығынан алыс орналасқандықтан оның маңыздылығы біршама төмендетеді. Кемелер Францияға Дәуіт II ( 1333 және 1334 жылдары) мен Мария Стюартты (1548 жылы) жеткізбей тұрып қамал олардың баспанасы болды. 1674 жылы қамалда бүлікші ковенантерге жасырын түрде көмектесті деген айып тағылған патша әскері қолбасшының орынбасары Уильям Драммонд қамауда болды.

Тағы қараңыз
------------

* Шотландия қамалдарының тізімі
* Уильям Драммонд
* Уильям Уоллес
* Дәуіт II
* Мария Стюарт
* Ковенант қозғалысы

Сілтеме
-------

* Сарай туралы мағлұмат(қолжетпейтін сілтеме)
* Undiscoveredscotland.co.uk сарай туралы мақала
* Electricscotland.com сарай туралы мақала
**Тутцыши Учижиле** (т.ж.б. - 708) - Түргеш қағанатының негізін қалаған билеуші (701-708).

### Тарихы

Батыс Түркі қағандығының қайталанып кеткен қуыршақ қағаны Хусэлоның қол астында қызмет еткен, түргештер тайпасының бегі болған. Ол Хусэлоның мейірімсіз қаталдығынан мезі болған өзіне қарасты түргештерді Суяб қ. төңірегіне топтастырды. Учижилэ түргештерді 20 иеліке бөліп , олардың әрқайсын 7 мың әскер шығаратын дәрежеге жеткізді. 7 ғ-дың соңына қарай Екінші Шығыс Түркі қағандығының қағаны Қапағанмен мен Батыс Түрік қағандығының қағны Хуселомен соғысып , жеңіске жетеді. Бұл кезегінде Батыс Түркі қағандығының жерлерін даулап алуға және Түгеш қағандығын құруға мүнкіндік береді. Қайтыс болғанан кейін Түгешқағанына Согэ қаған билік жүргізді

### Дереккөздер

* Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
**Муллис Кэри Бэнкс** (Kary Banks Mullis, 28 желтоқсан 1944 жылы туған, Ленуар, Солтүстік Каролина, АҚШ) — американдық биохимик.. Берклидегі Калифорния университетінде докторлық дәрежесін алды.

1983 жылы полимеразды тізбекті реакция әдісін әзірледі, ғалымдар оның көмегімен гендегі нуклеотидтердің тәртібін анықтады, ДНҚ үлгілері бойынша адамдардың ұқсастығы үшін генді дактилосткопияны қолданды, эволюция мен медициналық диагноз қоюды зерттеді.

Атақ әкелген зерттеулерін Муллис Cetus корпорациясында өткізді, кейінірек еркін кеңесші болды. 1993 жылы Нобель сыйлығын Майкл Смитпен (1932 жылы туған) бөлісті. Муллис өзінің еркін жеке стилімен, пікірімен және мақалаларымен танымал, мақалаларында беделді адамдармен санаспайды, мәселен, Dancing Naked in the Mind Field («Танцующий обнаженным в поле разума», 1998) еңбегі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Майгүл Ибрагимқызы Қазтұрғанова** (1.5.1951 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Ескелді ауданы Еңбек ауданы) – әнші. ҚР Халық артісі (1995). Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік консерваториясының әншілік-хор факультетін (Н.Д. Юмашевтің жетекшілігімен) бітірді (1980). Өзінің шығармашылық жолын "Отырар сазы" фольклорлық-этнографиялық ансамблінде жеке әнші ретінде бастады (1980 – 90). Содан кейін бұрынғы Талдықорған облысы филармониясы жанындағы "Алтын дән" ансамблінің әншісі болып жұмыс істеді (1990 – 98). 1998 жылдан Н.Тілендиев атындағы оркестрдің соло-әншісі. Әншінің репертуарында қазақ халық және кәсіби композиторларының, әлем халықтарының әндері бар. 1994 жылы Пхеньянда өткен Дүниежүзілік фестивальда Қазтұрғанова жеңімпаз атанды. "Отырар сазы" ансамблінің құрамында Ирак, Германия, Франция, Қытай, Түркия, Корея, т.б. елдерде қазақ өнерін паш етті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Г. Бегалинова мақаласы
**"Әлім"** — дастан. Авторы Досымхан Төлебайұлы туралы еш дерек жоқ. Он бір буынды қара өлең үлгісімен жазылған дастан екі жастың махаббатына арналған. Шығарма оқиғасы ақ пен қызыл боп шайқасқан азамат соғысы кезінде болады да, Баттал деген байдың қызы Рәзия мен кедей баласы Әлім арасындағы махаббат иірімдері арқылы өрбиді. Дастан Баттал байдың опасыздығы салдарынан болған екі жастың өлімімен аянышты аяқталады. Жыр идеясы — сүйгеніне қосыла алмаған қыз тағдыры арқылы әйел теңдігі мәселесін көтерген. Дастан толық емес, бұрын еш жерде жарияланбаған. Түпнұсқасы Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясының ОҒК қорында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Құрама провинциялар**, Құрама провинциялар республикасы — 16 ғ-дағы Нидерланд бурж. революциясының нөтижесіндө 1579 ж. (шындығында 1572) құрылған конфедеративтік республика; Бат. Европадағы түңғыш бурж. республика. 7 Нидерланд провинциясын: Голландияны, Зеландияны, Утрехты, Гелдернді, Оверэйселді, Фрисландияны, Гронингенді, сондай-ак, Дренте обл-н және кепінірек қосылған Солт. Брабантты біріктірді. 1581 ж. Қ. п. өзінің Ис-паниядан тәуелсіздігін жариялады (бүл тәуелсіздікті Испания таныды және бұл 1618 ж. халықар. ауқымда танылды). Голландияның жетекші провинциясы бойынша Қ. п. республикасы 17—18 ғ ларда Голландия республикасы деп те аталды. Қ. Нидерланд.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Сарысу** – Телікөл алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды, Қызылорда облыстары жерімен ағады. Ұзындығы 800 км. Су жиналатын алабы 81,6 — 99,1 мың км².

Бастауы
-------

Сарыарқадағы Бұғылы тауының етегінен басталатын Жақсы Сарысу, Байназар мен Жақсы Тағылы таулары маңынан басталатын Жаман Сарысу өзені қосылысынан пайда болатын Сарысу Сыр өңіріндегі Телікөлге құяды.

Гидрологиясы
------------

Қуаң жылдары Телікөл-Ащыкөл ойысына жетпей құмға сіңіп кетеді. Салалары: Жаман Сарысу, Жақсы Сарысу, Атасу, Талдысай, Құрманақа, Талдыманақа, Құмдыеспе, Қаракеңгір.
Сарысудың орташа жылдық су ағымы 7,5 м3/с, сағасында 0,10 м3/с. Ағысының жылдамдылығы 0,6 — 0,8 м/с. Негізінен қар суымен толығады, сондықтан да жылдық су ағынының 96,6%-ы сәуір — мамыр айларында, 3,1%-ы күзде, 0,3%-ы қыста өтеді. Сәуірдің аяғында, мамырдың алғашқы онкүндігінде қатты тасиды. Суы бастауында тұщы, орта және төм. ағыстарында тұздылау келеді. Өзен желтоқсанда қатып, наурыздың аяғында мұзы түседі. Арнасының ені бастауында 15 — 20 м, орта бөлігінде 40 — 60 м, саға жағында 150 — 200 м-ге дейін кеңейеді; бас жағында тар болып келетін аңғары төм. ағысында 10 км-ге дейін ұлғаяды. Көне арнасының түбі және жағалауы құмды және құмды-малтатасты шөгінді жыныстардан түзілген. Мұндағы ашық қызыл қоңыр топырақта жусанды-бетегелі-шытырлы өсімдікті шөлейт ландшафтысы қалыптасқан, сағалық бөлігінде шөлдік ландшафт басым. Көктемгі Сырдария суының біраз бөлігі Телікөл каналы арқылы Сарысу сағасына қосылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шаруашылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
```
 Құрамысов Сұлтанбек — Ұлы Отан соғысының ардагері. 
```

Құрамысов Сұлтанбек 1924 жылы Ордабасы ауданы, Төрткөл ауылында дүниеге келген. Ұлы Отан соғысына қатысып, бір қолынан жарақат алған. Алматы госпитальінде қолына ампутация жасалып, 2 топтағы мүгедек берілгендіктен әскерден босатылып, соғысқа жіберілмеді. Кейін Ордабасы ауданы Төрткөл ауылында, Шаян, Бөген савхоздарында бухгалтер-экономист қызметін атқарды. 1951 жылы жұбайы Бауенова Сара Жандарбекқызымен отбасы құрады. 
Ұлдары - Құрамысов Пернехан 1963 ж. Құрамысов Әбдіманап 1971 ж. 
Қыздары - Құрамысова Салима 1952, Құрамысова Жамила 1955 ж. Құрамысова Гүлнар 1958 ж. Құрамысова Ұлжалғас 1960 ж. Құрамысова Халида 1965 ж.

Жойқын майданда өзінің білгірлігімен, жауынгерлік тапқырлығымен көзге түскен ол "Қызыл жұлдыз", "Гвардиялық белгі" ордендері мен ерлік істеріне берілген медальдар мен төсбелгілерге ие болады.

1978 жылы 7 тамызда Төрткөл ауылында дүниеден өтті.
*Басқа мағыналар үшін Сарыоба деген бетті қараңыз.*
**Сарыоба** – Тасқараала тауларының шығыс, оңтүстік-шығысындағы оқшау аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Тоғысқан темір жол стансасынан солтүстікке қарай 40 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 492 м. Тау оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 7 км-ге созылған, енді жері 4 км. Беткейлері көлбеу, төбесі доғал пішінді. Батысында Қыналыкөл көлі жатыр. Оған көктемде суы кермек татитын Өткелсаз өзені құяды.

Өсімдігі
--------

Тау беткейі мен етегінің құнарлығы шамалы сұрғылт қоңыр топырағында жусан, теріскен, қылқан боз, кермек, еркек шөп, т.б. шөптесіндер өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Уильям Каллен Брайант** (3.11.1794 — 12.06.1878) — XIX ғасырдың АҚШ әдебиетіндегі бас ақындардың бірі.

Өз мансабын заңгер жұмысынан бастаған Брайант поэзияға жастайынан құмар болады. Массачусетстен Нью-Йоркке көшіп, ол әртүрлі газеттерге мақалалар мен өлеңдерін жаза бастайды. Кейін көп жылдар бойы *New York Evening Post* газетінде редакторлық жұмысын атқарады.

Оның аса танымал поэмасы *Thanatopsis* 1816 жылы басылып шығады.

1832 жылы Брайанттың *Поэмалар* атты жинағы АҚШ пен Ұлыбританияда басылып, оған Американың қатар алды ақыны атағын әкеледі.

1855 жылы ол Америкалық өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланады.

1856 жылы ол жаңа құрылған Республикалық партияның мүшесі ретінде соның президентікке алғашқы үміткерін Джон Фримонтты қолдап, қарқынды үгіт жүргізді. Төрт жылдан кейін Авраам Линкольнның президент болып сайлануына зор үлес қосты.

Суретші Томас Коулдың жақын досы болған Брайант кескіндемедегі Гудзон өзені мектебінің қалыптасуына да сеп тигізді.

Брайант Гомерді ағылшыншаға аударумен де белгілі болды. 

Нью-Йорктың қоғамдық кітапханасы жанындағы саябаққа Брайант есімі берілді. Сонда ақынның ескерткіші де бар.

Галерея
-------

* Брайант пен Коул бейнеленген *Туыс жандар* суреті, 1849
* 1876 жылғы фотография
* Брайант саябағындағы   
ақынға қойылған ескерткіш

Сілтемелер
----------

 Уикидәйекте бұған қатысты дәйексөз жиынтығы бар: ***en:William Cullen Bryant*** 
* Британика энциклопедиясындағы мақала
* Брайант аударған *Одиссея*
**Галлахер Уильям** (25.12.1881, шотландия, пейсли, - 12.8.1965, сонда) – ағылшын және халықаралық жұмысшы қозғалысының қайраткері. Жұмысшы отбасында туған. Тәуелсіз жұмысшы партиясының, 1911 жылдан бастап Британ соц. партиясының мүшесі. 1-дүниежүзілік соғыс кезінде фабрика-зауыт старосталары қозғалысын басқарып, Шотландияның кеме жасаушы жұмысшылары мен кеншілерінің ереуілдерін ұйымдастыруға белсене қатысты. Ұлыбритания Компартиясының ОК саяси бюросының мүшесі (1921), Ағылшын тредюниондары қозғалсын ұйымдастырушылардың бірі. 1935-1950 жылдары парламент депутаты. 1943- 56 жылдары. Компартия Атқару Комитетінің председателі, 1956-63 жылдары президенті, 1963 жылдан бері Ұлыбритания Компартиясы Атқару Комитетінің құрметті мүшесі. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Сыдырғы аспап** – қайыс таспаның шетін тегістейтін сыдырғы. Өрімшілер таспа тілгенде оны біркелкі етіп сыдыру үшін қатты ағаштан немесе мүйізден əзірленген сыдырғышты қолданады. Олар таспаны сыдырғышпен тегістейді, ол тегістелген таспалардан әр түрлі нәрселер (жүген, қамшы, т.б.) өреді. Ағаштан, мүйізден істелген сыдырғыштың пышақ жүзі тиетін тұсы жұқарып, жылдам тозады. Ал ірі қараның жіліншігінен жасалған сыдырғыш өте ұзақ уақыт тұтынуға жарайды.

Дереккөздер
-----------

«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
**Уильям Сароян** (ағылш. *William Saroyan*) - армян отбасынан шыққан атақты америкалық жазушы. 1908 жылы Американың Калифорния штатының Фресно қаласында дүниеге келген. Кедей отбасынан шыққан, еңбек жолын қарапайым пошташы болып бастаған.

1943 жылы Оскар сыйлығымен марапатталған. Оның шығармаларының кейіпкерлері көбіне қарапайым және бақытсыз адамдар болған. 1934 жылы жарыққа шыққан Ұшатын трапециядағы жас ержүрек шығармасы оқырман қауымның назарын өзіне аудару арқылы әдеби ортаға жол ашты. *Уильям Сароян* 1972 жылы өмірден озды. Оның қаламынан туған мың жарымға тарта әңгіме, он роман және он екі пьеса америка әдебиетінің өшпес қазынасы болып қалды..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Энциклопедия Кругосвет

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* armenianhouse.org
* livelib.ru
**Иенсен формуласы** - мероморф функцияның дөңгелек ішіндегі мәндерін оның шеңбер бойындағы шекаралық мәндері және нөлдері мен полюстарын байланыстыратын қатынас.
Егер {\displaystyle {\overline {\Delta }}\_{r}\subset {\mathbb {C} }} — белгілі бір тұйық дөңгелек, {\displaystyle f} — {\displaystyle {\overline {\Delta }}\_{r}} аралығындаығ аналитикалық функция, {\displaystyle a\_{1},a\_{2},\dots ,a\_{n}} — {\displaystyle f}-тың {\displaystyle {\overline {\Delta }}\_{r}} ішіндегі нөлдер тізбегі (олардың еселігін де есепке алғанда). онда келесі өрнек орынды:

{\displaystyle \log |f(0)|=-\sum \_{k=1}^{n}\log \left({\frac {r}{|a\_{k}|}}\right)+{\frac {1}{2\pi }}\int \limits \_{0}^{2\pi }\log |f(re^{i\varphi })|\,d\varphi }

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
**Әлімжан Мәжитұлы** - Солтүстік Қазақстан облысынан шыққан елдің дамуына үлес қосқан адам. Ол халық ағарту ісінің озық қызметкері, еңбек ардагері, тыл еңбеккері.

Ол 1929 жылы 20 қазанда Солтүстік Қазақстан облысының Шал ақын ауданындағы Жаңажол ауылында туды. Жарты ғасырдан астам білім дариясында қызмет істеген, жоғарғы санатты ұстаз. 1960 жылы Алматыда өткен Қазақстан мұғалімдерінің 2-съезінің, 1985 жылы Орал қаласында өткен аз жиынтықты мектептердің республикалық кеңесінің делегаты.

Он жеті жыл облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институтында әдістемелік қызмет атқарды. 1980 жылы Ш.Айтматов атындағы "Қазақфильм" киностудиясынан бастауыш сыныптарға арналған "Бастауыш кластарындағы геометриялық материалдар" атты қазақша екі деректі, әдістемелік фильм шығарды. "Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі". "Еңбектегі ерлігі үшін", "Еңбек ардагері", "Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін". Ұлы Отан соғысының 60, 65, 70 жылдығы мерекелік медальдармен, Қаз КСР оқу министрлігінің, облыстық оқу білімінің, облыс әкімінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. 1962 жылы тың игеру кезінде тракторист мамандығын алды. 1984 жылы Солтүстік Қазақстан облыстық коммунистік партиясының ғылыми коммунизм факультетін бітіріп, жоғары білім алды. 1985, 1987 жылдарда ауылдық советтің депутаты болды.

Мамлют ауданындағы Бостандық сегізжылдық мектебінде он жылдай директор болып істегендегі жемісі: осы мектептен 1, 2, 3 сыныптардан бастап оқыған оқушылар Емел Қабиев, Амангелді Мәлгаждаров, Бексейіттен келген Сәбит Қонтаев ғылым кандидаттары болса, Асылболат Смағұлов Қаз КСР-нің еңбек сіңірген әртісі және бір тамашасы осы мектептен оқыған Нәсиев Қажымұраттың, Қайырнасов Тілеужан және Қонтаев Сәбиттің қыз балаларының өзі ғылым кандидаты атанды. Облысымыздың әлеуметтік-экономикалық дамуына ерекше еңбек сіңірген ардагер ұстазға 2015 жылы Солтүстік Қазақстан облысының "Құрметті азаматы" атағы берілді.

Отбасы
------

Әлімжан Мәжитұлында 5 баласы, 8 немересі мен 9 шөберісі бар. Баласы Мәжитов Марат Бостандық орта мектебінде оқыған. Ол қазір генерал. Кенже баласы майор, қызы Астанада. Ол 20 жылдай темір жол саласында архитектор, бас есепші болды. Қазіргі таңда, зейнеткер боп жұмыс істейді. Бір немересі ҰҚК-де қызмет етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әлімжан Мәжитұлының "Даналық қазынасы" кітабы
**Тілдің шығуы** — адамзат қоғамының пайда болуымен байланысты, алғашқы адамдардың сөйлеу мүшелерімен дыбыстарды бірінен соң бірін ажырата айтуы арқылы қарым-қатынас қажеттілігінің туындауы. Тіл қоғамда пайда болды, оны дамытатын — қоғам, халық. Тілсіз қоғам, қоғамнан тыс тіл болмайды. Тілдің шығуы практикалық қызмет үстіндегі көрнекі ойлаумен тығыз байланысты, өмір сүру үшін күрес, еңбек процесінде, практикалық мәселені шешу үстінде пайда болды. Дыбыстап сөйлеудің шығуына дыбыс шығару қабілеті тікелей әсер етті. Тілдік қарым-қатынастың пайда болуы қоғамдық сананың қалыптасуымен тікелей байланысты. Адамды адам еткен — тіл. Тілдің шығуы — адамның әлеуметтік тіршілік иесіне айналуының алғы шарты. Дыбыстап сөйлеудің пайда болуы адамға тән екінші сигнал жүйесін қалыптастырды (сөз тітіркендіргіш қызметін атқарды, реакция туғызды). Сөздің пайда болуы адамдар арасындағы қатынасты жетілдіріп, қоршаған орта құпиясын ашатын ойлаудың жаңа сатысын туғызды. Тілдің шығуы мен жекелеген тілдердің пайда болуын шатастыруға болмайды. Қазіргі кезде дүние жүзіндегі тілдің саны 5 мыңнан асады. Бірақ олардың бәрінің субстраты — біреу, ол — адамды қоршаған орта, міндеті де біреу, ол қарым-қатынас құралы қызметін атқару. Тілдің шығуы теориялық тұрғыдан алғанда, қазіргі адамның (homo sapiens) пайда болуымен тұспа-тұс келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Әлімжан Қатбайұлы** (1935, ҚХР Текес ауданы Қамыстыбұлақ ме­кені - 23.11.1988, Үрімжі қаласы) - ақын, аудармашы. Шыңжаң институтын бітір­ген (1954). 1954 - 1967 ж. "Шыңжаң оқу-ағарту" журналында редак­тор, тілші, осы журналды алғашқы шығарушылардың бірі болған. 1962- 1974 ж. Шыңжаң халық баспасында редактор, 1974 жылдан өмірінің соңына дейін Шыңжаң оқу-ағарту баспасында қызмет етті. 600-ге жуық өлеңі, 10-га жуық дастаны, 20-дан аса әр тақырыптарға арналған мақала-очерктері бар. Қытайдың әйгілі ақын-жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне аударған. Қазақ мектептері үшін тіл-әдебиет оқулықтарын құрастыру, аудару-редакциялау жұмыстарын атқарды. Қытайдағы қазақ баспасөзінің қалыптасуы мен дамуына үлес қосқан.

Шығармалары:
------------

* Белес (өлеңдер). Ү. 1981;
* Аққулар қайда барады (киносценарийлер), Ү. 1992.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Тілдін таңбалык теориялары** орыс знаковые теории языка—тіл күрылымын танбалар жүйесі деп карайтын теориялык кйгидалардын жиынтығы. Тілдін таңбалык теориялары тілдін барлык мәселесін камтымайды. Стоиктерден басталатын танба уғымы әуелде екі жакты мәнде: танбалаушы дыбыстык тіл мен соған сай кабылданатынтанбаланушы мағынаныңкатынасытүрінде аныкталды. Бүкіл орта ғасыр философиясында тіл дыбыстар мен мағынаның бірлігі дептанылды. Жаңа заманда адамзат тілінін танбалары туралы теория В. фон Гумбольдт енбектерінде берілді. Онда тіл күрылымының әр жакты жалпы принципі, мағына мен форманың бірігу механизмі ашылған. Таңбалык концепциялардын жалпы принципі негізінде танбалык теориялар төрт ғылым саласында: философияда, логикалык-математикада, психологияда және лингвистикадакарастырылды. Тілдін таңбалык теорияларының калыптасуына семиотика зор ыкпал етті.

Логика-математикалык
--------------------

Логика-математикалык бағыт ен алдымен Ч. С. Пирстің (АКШ) енбектерінде көрсетілген. Ол "дерексіз немесе таза грамматика" деп аталатын математика мен логиканын ерекше түрін жасады.

Кеңес тіл
---------

Кеңес тіл білімінде Тілдін таңбалык теорияларынын философиялык негізі диалектикалык материализм болды. Онда "тіл танбасы", "тіл" туралы түсініктер, идеалистік көзкараска карама-карсы, түтас алғанда адамдардың материалдык өндіріс жағдайында дерексізденген ойлау кызметі мен карым-катынасынын куралы деп түсіндірілді. Табиғи тілдердін танбалык проблемалары теория жүзінде А. Ф. Лосев,Ю. С. Степанов,Л. О. Резников (Ресей) т.б. енбектерінде талданды.
Сөйлеу тілінін психофизиологиялыкнегізін орыс ғалымдары И. М.Сеченов пен И. П. Павловсалған. Сеченовтінжолын куушы Л. С. Выгодский (Ресей) адам психикасы дамуынын мәдени-тарихи теориясын жасады.
Тілді накты сипаттауда танба уғымын бірінші болып кол- данган — лингвист Ф. де Соссюр (к. Женева мектебі). Ол танба аркылы тіл жүйесі ішкі механизмінін кейбір манызды жактарын ашты. Тілді танбалар жүйесі ретінде карап, ол тек созге катысты "танба", "мағына", "мәнділік" сиякты семантикалык үғымдарды усынды.
Кенес тіл білімінде тілдік танбанын екі жактылығы немесе бір жактылығы жайында айтыс токтаған жок. Тілдік тан¬банын екі жактылығын Б. А. Серебренников, Ю. С. Степанов, В. А. Звегинцев, Ю. Н. Караулов, Б. Н. Головин т. б. жактаса, бір жактылығын В. М. Солнцев, В.З.Панфилов,П. В. Чесноков, Т. П. Ломтев т. б. костады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы.

«Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9
**Синтаксистік құрылым** - синтаксистік құралдардың тілдің грамматикалық ережелерінің негізінде бірігуі. Мысалы, сөз тіркесі құрылымы белгілі бір топтағы сөздердің белгілі заңдылықтар негізінде байланысынан жасалса, жай сөйлем құрылымы жеке сөздер мен синтагмалық топтардың сондай негізде бірігуінен тұрады. Құрмалас сөйлем құрылымын жай сөйлемдердің құрылымдық және олардың бір-бірімен байланысу ерекшеліктері жасаса, текст құрылымын оған бірігуші жай сөйлемдер мен құрамалас сөйлем құрылыстарының ерекшеліктері жасайды. Синтаксисте, сонымен қатар, есімді құрылым, етістікті құрылым, айқындауыштық құрылым, бірыңғай мүшелі құрылым, қыстырынды құрылым, жақты құрылым, жақсыз құрылым т. б. құрылымдар бар. Предикаттық құрылым дегеннен әр түрлі тұлғадағы сөздерден жасалған баяндауыштың құрылымы түсініледі. Мысалы, жатыс септік баяндауыштық құрылым: Асқар үйде. Атау септік тұлғалы зат есім баяндауыштық құрылым: Асан—студент. Параллель құрылым — сөйлем құрылымдарының синтаксистік қатар құрауы. Мысалы, Ананың көзі балада, баланың көзі далада. Парцелляциялы құрылым — текст ішінде сөйлемдердің айтушының көздеген мақсатына сәйкес үзіліп құрылуы. Мысалы, "Құнанбай аға сұлтан болды да, өзгелерінің қатарынан озғындап кетті. Онда әкімдік бар. Сыртқа да, ұлыққа да жақындық бедел бар. Әрі қолы ұзын, малды. Сөзге жүйрік, мінезбенен іске де алғыр. Осының бәрі өз ортасын бойымен басып жыға беруге себеп болатын" (М.Әуезов).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Әліби Жангелдин көшесі (Астана)** - Ә.Жангелдин көшесі Сарыарқа даңғылынан басталып, Жеңіс даңғылын, Желтоқсан, Бейбітшілік, М.Әуезов, С.Торайғыров, Ш.Айманов, Ж.Аймауытов, Р.Қошқарбаев көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 2575 м.
Әліби Жангелдин (1884-1953) - мемлекет қайраткері. Торғайдағы кәсіптік училищеде, Қостанайдағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесінде оқыған. Ә.Жангелдин Ресей патшасының 1916 жылғы маусым жарлығына қарсы Торғай қазақтарының көтерілісін қолдап, Торғай қаласын қоршауға қатысты. РКФСР Халық комиссарлар кеңесінің шешімімен Торғай облысының төтенше соғыс комиссары болып тағайындалады. 1922 жылы Орынбордан шығып Торғай, Атбасар, Ақмола, Павлодар, Семей бағытында жол жүріп өткен Ә.Жангелдин басқарған қызыл керуен Азамат соғысынан зардап шеккен халық шаруашылығын қалпына келтіру, ауылдарда мәдени ошақтар ашу, мектеп, аурухана жұмыстарын жандандыру ісінде бірқатар шаралар атқарды.
Бұл көшеде ҚР Төтенше жағдайлар жөніндегі министрлік орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Тілдік тұлға** — тіл жүйесінде бір-бірінен қызметі, құрылысы, орны жағынан дараланатын тұрақты тілдік элементтер. Тілдік тұлға тілдің негізгі қызметін атқаратын материалды-заттық мағыналық атауыш сөздер. Сөздер Тілдік тұлға ретінде жеке айтылғанда заттар мен құбылыстардың аты, түр-түсі, саны мен сапасы, қимыл-әрекеті сияқты алуан түрлі мағаналарды білдіреді (адам, жақсы, терт, кел, бүгін). Тілдік тұлға, жаппы алғанда, тілдің сөздік құрамын (лексикасын) құрайды да, сөйлемдер мен сөз тіркестерінің құрамында айтылып, бір-бірімен қарым-қатынасқа түскенде, тілдің грамматикалық құрлысын жасайды. Ондайда Тілдік тұлға қолданылу ретіне қарай тұр-тұрпаты, тулғасы жағынан әр түрлі морфологиялық езгерістерге түсіп, әр апуан синтаксистік қарым-қатынастарға ие болады. Тілдік тұлғалар атауыш, коммуникативтік және құрылымдық болып бөлінеді. Атауыш Тілдік тұлға жеке-ұғым, түсінік, заттарды атайды. Негізгі атауыш Тілдік тұлға сөз. Негізгі коммуникативтік Тілдік тұлға — сөйлем. Негізгі құрылымдық Тілдік тұлға — фонема, морфема. Ол тілде сөзжасам, сөз тіркесі, сөйлем модельдері арқылыатауыш, коммуникативтік Тілдік тұлға құрайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Синхронды есептеуіш машина** – орындалатын операцияның басталу және аяқталу мезеті басқару құрылғысымен анықталатын цифрлы есептеуіш машина. 

Онда операцияның орындалуына (жұмыс тактісіне) кететін уақыт алдын ала есептеліп қойылады. Қарапайым жағдайда барлық операцияларда олардың ең ұзағына сәйкес келетін уақыт аралығында орындауға болады. Жалпы жағдайда орындалу ұзақтығы шамалас болып келетін операциялар жеке топқа біріктіріледі де, әрқайсысына кажетті жұмыс тактісі мен орындалу уақыты тағайындалады. Синхронды есептеуіш машинаның жұмыс тактісі ең ұзақ операция бойынша тағайындалатындықтан, оның асинхронды есептеуіш машинамен салыстырғандағы есептеу жылдамдығы төмен болды.

### Құрылысы

Синхронды есептеуіш машинаның құрылысы басқа машиналармен салыстырғанда біршама оңай болғандықтан пайдалану жеңіл. Бір ғана цифрлы есептеуіш машинада синхронды әрі асинхронды принциптерді біріктіріп пайдалануға болды. Мысалы, цифрлы есептеуіш машинада тез әрекетті электронды логикалық элементтер мен баяу әрекетті электр механикасы. Құрылғылардың жұмысын бір-бірімен үйлестіруге болады. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 2-ші том
**Крокосмия** – пиязшық өсімдіктердің ішінде бірден–бір жұпар иісті гүл жаратыны. 55-ке жуық табиғи түрі бар. Оңтүстік Американың өкілі. Жапырағы қияқ секілді, жіңішке, тік болып өседі. Гүлдерінің пішін қоңырау секілді. Маусым – шілде аралығында гүлдейді. Гүлінің түсі сары, қызыл, күрең. Көбінесе гүлзарлардың ортасында топтап өседі. Елімізде бұл гүлді көгалдандыруда сирек кездестіруге болады. Себебі ауа райы қатты суық аймақтарда қыста шыдамайды. Жарық мол түсетін, ашық алаңда өскенді қалайды. Күн жетіспеген жағдайда гүл бүрі аз болады, тіпті гүлдемей қалуы мүмкін. Гүлдеген уақытында мол суару қажет. Тұқымын себу және пиязшығын бөлу арқылы оңай көбейтіледі. Жас көшеттері екі жыл ғана гүлдейді.
*Басқа мағыналар үшін Ақбастау деген бетті қараңыз.*
**Ақбастау** – Бетпақдаланың оңтүстігіндегі оқшау тау.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттiк биіктігі 491 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке, оңтүстік-батысқа қарай доғаша созылып жатыр. Ұзындығы 8 км, енді жері 3-3,5 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы палеоген жүйесінің әктас, құмтас, саз, малтатастарынан түзілген. Батысы мен оңтүстік беткейлері көлбеу келген, шығысы мен солтүстігі тіктеу.

Өсімдігі
--------

Тау етегінде теріскен, еркек шөп, бұйырғын, қара жусан, беткейлерінде сұр жусан аралас астық тұқымдас шөптесін өседі. Беткейлерінде сұр, сортаң топырақ жамылғысы қалыптасқан. Жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
***Байшағыров Әлімжан*** *(1870-1914)*, кенші-жұмысшы, Жаңаарканың түлегі. Жастайынан әлеуметтік әділетсіздікті көріп, қайыршылыкпен күн кешті. 1898 ж. табыс іздеп Нілді (Успенск) мыс руднигіне баруға мәжбүр болды, осыңда оралдық кенші П. Н. Топорниннің революциялық пиғылдағы басқа да жұмысшылардын көмегімен идеялық жағынан шындалды. Байшағыров қазақ жұмысшыларының алдында үлкен беделге ие болды, олардың арасында түсіндіру жұмысын жүргізді, әздерінін құқықтары үшін және капитал езгісінен құтыду жолындағы күреске шақырды. 1905 жылы Байшағыров жалпы орыс-қазақ ереуілін ұйымдастырушы болды. Рудник қожайындарынан жұмысшылардың экономикалық мұқтаждарын (еңбек ақыны өсіру, азық-түліктін бағасын кеміту және басқалар) қанағатғандыруды, орыс-қырғыз (қазақ) училищесін ашуды, кеншілердің тұрғын үй жағдайын жақсартуды талап еткен петицияны әзірлеуге қатысты. Бұл талаптарды орындауға келісім бермегені үшін «Одақ» бастаған рудник жұмысшылары ереуіл жариялады. Қожайындар жұмысшылардың тілегін ішінара қанағаттандыруға мәжбүр болды. Байшағыров белсенді түрде қатысқан ереуіл және қазақ енбекшілерінін интернацианалдық бірлігін іс жүзінде дәлелдеп берген, ұйымдасқан алғашқы бұқаралық қимыл болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Синхронды компенсатор** – электр желілері мен электр энергиясын тасымалдау линияларында кернеуді реттеуге және қуат коэффицентін арттыруға арналған әрі активті жүктемесіз жұмыс істейтін синхронды электр двигателі.

#### Жұмысы

Электр желісіндегі жүктеменің шамасына және оның сипатына (индуктивтік не сыйымдылық) қарай тұтынушының кернеуі де өзгеріп отырады. Егер электр желісі жүктемесінің мәні үлкен әрі индуктивтік сипатта болса, онда тізбекке аса қозған режимде жұмыс істейтін синхронды компенсатор қосылады. Мұның өзі тізбекке сыйымдылық жүктемесін қосумен пара-пар болады. Ал электр энергиясын алысқа аз шығынмен тасымалдау кезінде линияға жеткілікті дәрежеде қозбаған синхронды компенсатор қосылады. Тізбектегі кернеу қозу тоғын реттеу арқылы тұрақтандырылып отырылады. Синхронды компенсатор 100 киловатт не одан да жоғары қуатқа арналып жасалады.

#### Салқындатылу жолдары

Қуатты синхронды компенсатор сутекпен және сумен салқындатылады.

#### Қолданылуы

Синхронды компенсатор негізінен қосалқы электр станцияларында қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы 3-ші том.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 6 сәуірдің 2015 жылы.
**Фиксанал** - бітеу шыны ампулада сақталатын (әдеттегі мөлшері 0,1 моль) химиялық заттар. Бұл заттар титриметриялық талдауда қолданылатын белгілі концентрациядағы ерітінділер дайындауға арналып, қатты да, сұйық та болуы мүмкін. Фиксаналдан ерітінді дайындау кезінде оны өлшеуіш құтының үстіне қойылған сүзгіде арнайы шыны ұрғышпен ұрып сындырады. Құтыдағы фиксаналға су қосып, белгілі көлемге жеткізеді. Алынған ерітіндіні титрант немесе басқа титранттың концентрациясын анықтау үшін қолданылады. Фиксанал ретінде қымыздық қышқыл, тұз қышқылы т.б. алынады. Бұл қосылыстар өте таза, бөлме температурасында тұрақты және ауадағы ылғал мен көмірқышқыл газын адсорбцияламауы қажет.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.