recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ресторатор** (франц. restaurateur) — құрушы, мейрамхана иесі (мейрамханалар желісі). Кәсіпкер мейрамхана тұжырымдамасын жасап, оны өзінің жеке мекемесін құруда немесе тапсырыс бойынша мейрамхана жобасын жүзеге асыруда қолданады. Мейрамхана компанияларында ресторатор сонымен қатар маркетинг бойынша директор рөлін атқара алады немесе кәсіпорынның топ-менеджменті, аға менеджменті санатында басқа басқарушылық қызмет атқара алады. Әдетте, ресторатор, мейрамхана тұжырымдамасы аясында аспазшыны таңдайды. Кейде аспазшы жоғары кәсіби деңгейге жетіп, өзінің мейрамханасын ашып, ресторатор болады. Ален Дюкасс және Поль Бакюз ​​- бұған айқын мысал.[1]

  

Мейрамханашы мен аспазшының ең беделді жетістігі - мейрамханада Michelin Red Guide жұлдызын алу.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Функцияның төменгі шегі** - y=f(x) функциясының Е жиынындағы x айнымалының с нүктесі маңындағы төменгі шегі деп осы функцияның Е жиынының с маңындағы қабылдайтын барлық мәндер жиынының төменгі шегін айтады. Функцияның Е жиынындағы төменгі шегі 

Тізбектің жоғарғы (lim sup) және төменгі (lim inf) шектері.
* {\displaystyle \varliminf \_{x\to c}f(x)} ;

ал xn сандар тізбегінде былай да белгідейді:

* {\displaystyle \liminf \_{x\to \infty }x\_{n}} деп белгіленеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
**Функциялар кеңістігі** - [a;b] кесіндісінде үзіліссіз функциялар жиынында, осы жиынның екі нүктесі деп қарастырылатын f(x) және g(x) функциялары арасындағы қашықтықты ρ(f,g)= max|f(х)-g(x)| деп алып, метірлік кеңістік құрылады. Бұл кеңістік С[а;b] деп белгіленеді. Жалпы функциялар жиынында әртүрлі метрлік кеңістіктер құруға болады. Олар бірі бірінен қашқтықты анықтау әдісімен ажырасады. Мысалы, [а;b] кесіндісіндегі үзіліссіз функциялар жиынында қашықтықты {\displaystyle \rho (f,g)=[\int \_{a}^{b}[f(x)-g(x)]^{2}dx]^{1 \over 2}} деп алып С2[a;b] кеңістігін құруға болады т.с.с.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
Есет-Дәрібай кесенесі
**Есет-Дәрібай кесенесі** – XIX ғасырда өмір сүрген халық батыры Есет Көтібарұлына (1803-1889) тұрғызылған ескерткіш. Ол облыстың Шалқар қаласынан 65 км жерде. Кесененің бірінші нұсқасы 1890 жылы төртбұрышты шикі және күйген кірпіштен күмбезбен өріліп, қабырғалары әшекейленіп салынған. Бірақ уақыт әсерімен құлаған. Шалқар өңірі халқының бастамасымен бұл кесене екінші рет, қазіргі заманның сәулет өнерінің талаптары ескеріліп, ұлттық нақышпен 1993 жылы қайтадан салынды. Кесене құбылаға қарағанда оң жағындағысы - інісі Дәрібайдың тамдарынан тұрады. Осы екі тамның ортасында биік шырақ мұнарасы бар. Бұлардың аумағына тас төселген. Әрбір там жанында құлпытастар орнатылған. Есет пен Дәрібай тамдарының әр біреуінің сыртқы өлшемі 7х7м, ішкі өлшемі 6х6м, биіктігі 8 метрден. Олардың бірінші деңгейі 4 метр биіктікте, одан жоғары 4 метр биіктікте мазардың күмбезі бар. Екі тамның ортасындағы мұнараның биіктігі 16 метр. Мұнара бойындағы мрамор тақтаға сол кездегі тарихи тұлғалардың аттары жазылған. Кесене республикадағы тарихи ескерткіштер қоғамының есебіне алынды. Кесене басында шырақшы тұрады. Ақтөбе облысындағы туристік бағдарға енгізілген. Есет әулие басына барып түнеушілер көп. Бұл кесененің сәулетшісі «Ұран Бақтыбай» баба ұрпағы – Оразбай Әділбаев. 

1. ↑  Ақтөбе: энциклопедия. - Ақтөбе, 2001. - 748 бет
Координаттар: 40°23′40″ с. е. 49°51′54″ ш. б.﻿ / ﻿40.394574° с. е. 49.865091° ш. б.﻿ / 40.394574; 49.865091 (G) (O) (Я)

**Хейдар Әлиев орталығы** (әз. *Heydər Əliyev Mərkəzi*) — Әзірбайжан астанасы Бакудегі Хейдар Әлиев даңғылында орналасқан мәдени орталық. Бұл аудитория (конгресс орталығы), мұражай, көрме залдары және әкімшілік кеңселерді қамтитын күрделі ғимарат.

Орталықтың жобасын 2007 жылы сәулетші Заха Хадид жасаған. Хейдар Әлиев атындағы мәдени орталық қазіргі Бакудің символдарының бірі болып саналады.

2014 жылы ол әлемдегі ең жақсы ғимарат деп танылды және 2014 жылы «Жыл дизайны» сыйлығымен марапатталды.

Орталық тарихы
--------------

2018 жылғы 200 манаттық банкноттағы Хейдар Әлиев орталығы
Орталық мемлекеттік құрылыс философиясы мен әзірбайжандық идеологиясын іргелі зерттеу саласында дәйекті қызметті жүзеге асыруға, сондай-ақ әзірбайжан тарихын, тілін, мәдени, ұлттық және рухани құндылықтарын жан-жақты дамытуға жәрдемдесуге шақырылған.

Орталық Әзірбайжан президенті Ильхам Әлиевтің 2006 жылғы 29 желтоқсандағы № 1886 жарлығына сәйкес құрылған.

Орталық алып жатқан аумақта бұрын Саттархан атындағы зауыт жұмыс істеген. Зауыттың аумағы 16 гектарды құрады. Зауыт басқа жерге көшіріліп, аумақ тазартылып, құрылыс жұмыстары басталып кетті. 2007 жылдың 10 қыркүйегінде ғимараттың ірге тасы қаланды.

Құрылыс 101 801 м² аумақта жүргізілді. Ғимараттың құрылысы Discovery және Science арналарында біздің заманымыздың ең батыл инженерлік жобалары мен әлемнің сәулет шедеврлеріне арналған Build It Bigger шоуының бір бөлімінде көрсетілді. Бағдарлама барысында жүргізуші Дэнни Форстер Гейдар Әлиев орталығы туралы: «Бұл жай ғана мәдени орталық емес, бұл әлемде өз орнын көрсетудің бір жолы» дейді.

2012 жылы 10 мамырда Орталықтың салтанатты ашылуы Хейдар Әлиевтің туғанына 89 жыл толуына орай өтті. Салтанатты рәсімге Әзірбайжан президенті Ильхам Әлиев, оның жұбайы Мехрибан Алиева және олардың отбасы мүшелері қатысты.

2012 жылдың 8 қазанында Хейдар Әлиев орталығы туралы Ереже бекітілді.

2013 жылы Хейдар Әлиев орталығының жобасы 2013 жылдың қазан айында Сингапурда өткен Дүниежүзілік сәулет фестивалінде ұсынылды.

Хейдар Әлиев орталығының директоры – Анар Алакбаров

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Центр Гейдара Алиева в Баку — лучшее в мире здание
2. 1 2
3. ↑
**Хе́йли Кийо́ко-Э́лкрофт** (ағыл. Hayley Kiyoko Alcroft; 3 сәуір 1991 жылы Лос-Анджелес қаласында , Калифорния штатында , АҚШта туылды) — американдық актриса, биші, әнші және музыкант.

«Волшебники из Вэйверли Плэйс» телесериалындағы Стиви Николс рөлімен және «Лимонадты ауыз» фильміндегі Стелла Яма рөлі арқылы танымалдылыққа ие болды. Алайда ең көп танымалдылықты «Скуби-Ду! Құпия басталады» және «Скуби-Ду! Өзендегі құбыжықтың қарғысы» фильмдерінде Вельма Динклиді ойнау арқылы алды. Сондай ақ «Ондай емес» ситкомында, «Көк лагуна» фильмінде, «Зик және Лютер» және «Қалай болса солай!» сериалдарында ойнаған. Оған қоса Хейли танымал «Вампирлер күнделегі» атты сериалдың 5 бөлімінің 1 сериасында түскен. Оның ең таным продюссерлік клипі - Girls Like Girls

Фильмография
------------

| Жылы |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
**Хейден Кристенсен** (ағылш. *Hayden Christensen*, 19 мамыр 1981 жылы туылған) — Джордж Лукастың трилогиясының екінші және үшінші бөлімдерінде Энакин Скайуокрдің рөлін ойнау арқылы танымал болған канадалық актер,

Өмірбаяны
---------

Хейден Кристенсен 19 наурыз 1981 жылы Ванкувер, Канада қаласында даттан шыққан канадалық программист Дэвид Кристенсен және итало-швед қандық ағылшындық спичтрайтер Эли Нельсонның отбасында дүниеге келді. Хейденнің балалық шағы олл мектепке барған Торонто қаласынды өтті. Оның әкесі оның таңдаған мамандығына қарсы болады, алайда хейден өз болашағын осы кәсіпке арнайды. Кристенсеннің алғашқы тәжірбиесі оның жеті жасында ол жөтелге арналған жарнамаға түсуден болады, ал он екі жасында олең алғаш рет сериалға түседі.  Оның теледидардағы мансабын сәтті басталады, ол 1993 жылдан бастап 2000 жылдар аралығында бірнеше белгілі телефильмдерде және сериалдарда ойнайды.

Дереккөздерде
-------------
Хеликаза құрылысы
**Хеликаза** (ағылш. *helicase*, лат. *helicasa*) — барлық тірі организмдердің пайда болатын ферменттер классы. Олар нуклеин қышқылдары (ДНҚ және РНҚ арасындағы гибридтер) және негіздер арасындағы алшақтық ішкі аудандық немесе сутегінің молекула аралық-фосфорлы магистральдық бойындағы қозғалысы үшін нуклеотидті гидролиз энергиясын пайдаланады.

Функциялары
-----------

Нуклеин қышқылдарының тізбектері және бауды биополимерлер өмірлік процестер үшін бөлуді талап етеді:

* ДНҚ репликациясы
* ДНҚ рекомбинациясы
* ДНҚ репарациясы
* ДНҚ транскрипциясы
* Сплайсинг
* Аудармалар

Әдебиеттер
----------

* Donmez I, Patel SS. (2006) «Mechanisms of a ring shaped helicase», Nucleic Acids Res. V34(15), pp. 4216-24
* Singleton MR, Dillingham MS, Wigley DB (2007) «Structures and Mechanism of Helicases and Nucleic Acid Translocases», Annu Rev Biochem. V 76
* Vindigni A. (2007) «Biochemical, biophysical, and proteomic approaches to study DNA helicases», Miol. Biosyst, V3(4), pp. 266 — 74
***Қырғызбаев Өмен*** а.ш. өндірісі ұйымдастырушы, агроном, экономика ғылым кандидаты, Қазақ мемл. а.ш. институтын бітірген. 1962-67 ж. Меркі а. ш-ғы басқармасының аға агрономы, Меркі ауд. комсомол к-тінің бірінші хатшысы, Меркі асыл тұқымды қой кеңшарының бас агрономы, 1969 - 78 ж. 12 партсьезд атынд. ұжымшардың басқарма төрағасы, 1984 - 90 жылдары Жамбыл облысы а.ш. басқармасының бастығы, Жамбыл обл. а.ш. басқармасының бастығы, Жамбыл обл. а.ш. ғыл.-зерт.ст-ның директоры, 1990 - 92 жылдары Меркі ауданының атқару к-тінің төрағасы, 19920-095 ж. Меркі ауданының әкімі, Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кенесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

"Тараз. Жамбыл облысы" (Қазақ энциклопедиясы), 2003
Қаланың ластануы мыңдаған өнеркәсіп орындарының биосфераға қоқыстарын тастау әсерінен орын алып жатады. Мұның әсерінен қала өмір сүруге жарамай, нағыз қоқысханаға, өліммен күресетін ордаға айнала шығады. Ауыр металдар, сынап, жүз мың тонналаған қоқыс, он мыңдаған ауру адамдар.

### Сумгаит, Әзірбайжан

Бұл қала бір кездері, яғни, Кеңес Одағы-ның заманында химия-лық өнеркәсіптің орталығы болған. Ал бүгінгі күні отыз мыңнан астам адам сол кездегі қателіктің зардабын татып отыр. Өйткені, жер қыртыстары, ауа, су – бәрі де ауыр металдармен ластанған. Ал мұнайдың әсерінен мынадай көріністі иемденген қала жан шошытарлықтай күйде жатыр. Жыл өткен сайын қаланы тазарту шаралары күшейгенімен, қоршаған ортаның ластануы толастайтын емес.

### Линьфэнь, Қытай

Бронхит, қатерлі ісік аурулары және пневмония – бұл сырқаттардың барлығы да Линьфэнь қаласын билеп алған. Бәріне кінәлі – атмосфераға қос қышқылды күкірт қалдықтары сынды аса қауіпті қалдықтарды үздіксіз шығарып жатқан көмір өндіруші орындар. Зардапты тек қана ауа емес, су да, жер қыртыстары да көріп отыр. Қала тұрғындары осының әсерінен тұманды көріністен көз аша алмауда.

### Ла Оройа, Перу

Бұл қалада америкалық корпорациялар мырыш, цинк, қорғасын өндірумен айналысады. Сол себепті, қала тұрғындарының басым бөлігі қанда қорғасын мөлшерінің көп болуынан туындайтын кеселдерге шалдығып отыр. Қорғасын орталық жүйке жүйесінің бұзылуына, иммунитеттің төмендеуіне, қысқасы қатерлі ісік ауруына соқтырады.

### Дзержинск, Ресей

Бұл – Ресейдің ең лас қаласы саналады. Кейбір токсин-дердің деңгейі рұқсат етілген миллион есе асып кеткен. Дзержинск жерінде жүз мың тоннадан астам химиялық өнеркәсіптің қалдықтары жерленген. Су, ауа, жер қыртыстары фенолмен және ауыр металдармен жұқтырылған. Қалада 250 мыңнан астам адам тұрады. Олардың орташа өмір сүру деңгейі – 45 жас. Ал науқастардың санын айту тіптен қиын.

### Кабве, Замбия

Бұл қала – Замбия-ның өнеркәсіп орталығы. Кабведе қазба байлықтарды игеру жұмыстары қарқынды жүргізіледі. Қорғасын, цинк, фенол сынды токсиндық заттар мен ауыр темірлердің атмосфера-ға еркін енгізілуі халықтың зарына айналып отыр. Егер де осы елдің тұрғындарының мұңды тағдырын қайталғаңыз келмесе, Кабвега жолаушы болмаңыз.

### Гаина (Хайна), Доминикан Республикасы

Доминикан республикасының аумағында орналасқан Гайна қаласын ластайтын негізгі элемент қорғасын болып табылады. Қорғасынды «қарғап», көздерінен айырылып отырған науқастың саны 100 мыңнан асады. Гайна автокөлік аккумляторын өндіруден әлем бойынша бірінші орында тұрған мемлекет. Зауыттағы құрал-сайманның ескі болу себебінен технологиялық үрдістер бұзылып, ауаға лас қалдықтар көптеп шығады.

Дереккөздер
-----------

www.massaget.kz
**Омарбақиев Шавдун Аблизұлы** —1932 жылы 10 сәуірде Алматы облысы, Еңбекшіказақ ауданының Таштиқара ауылында туған..Бастауыш сыныптарды өз ауылында ана тілінде бітірген соң, соғыстың басталуына байланысты оқуын жалғастыра алмай, 2—3 жыл шаруашылық жұмыстарға араласады. 1945 жылы соғыс біткен соң аудан орталығы Eсік ауылындағы В.М.Молотов атындағы қазақ орта мектеп-интернатына оқуға кіріп, оны 1951 жылы бітіріп, ҚазМУ-дың физика-математика факультетіне түседі. 

1956 жылы оны үздік тәмамдап, 1956 жылы ұйғыр ауданы Кетмен орта мектебінде жұмысқа жолдама алып, 1961 жылға дейін ондағы ұйғыр, қазақ, орыс сыныптарында физика-математика пәндерінен сабақ береді.

```
1961 жылы өзінің туған ауылы Таштиқара орта мектебіне завуч болып ауысады.
```

1968—1975 жылдар аралығында Алматыдағы "Мектеп" баспасында редактор болып істейді. 
1975—1992 жылдар аралығында, яғни Құрметті демалысқа шыққанға дейін баспалар, полиграфия және кітап саудасы істері бойынша Мемлекеттік комитетте бүкіл баспалардағы ұйғыр тілінде шығарылатын оқулықтар, көркем және саяси әдебиеттердің қолжазбаларын қадағалау бойынша жетекші редактор болып істейді. Соңғы жылдары да "Мектеп" баспасында жарық көріп жатқан ұйғыр тіліндегі физика-математика пәндерін баспаға дайындауға тәжірибелі маман, аудармашы ретінде белсенді араласып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық.
Алматы, "Білім" баспасы. 2005 жылы — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
**Өлім қорқынышы, танатофобия** ( көне грекше: θάνατος - "өлім" + φόβος - "қорқыныш") — бұл өлім туралы ойлардан туындаған мазасыздық, өзінің немесе жақындарының өлуімен байланысты обсессивті қорқыныш.

Көптеген адамдар өлім қорқынышын адам қызметінің басты стимулы деп санайды. Оның ішінде, бұл дін, философия, ғылым және әдебиетке жатады (өз атын тарихта қалдыру жолы ретінде). Танатофобияны ауру деп анықтаса да, кей жағдайларда ол адамдарды жанып жатқан ғимараттан, шайқас алаңынан, т.б. қашуға итермелейді, яғни олардың өмірін сақтап қалудағы қорғаныш механизмі ретінде жұмыс істейді.

Өлуге жақын егде жастағы адамдар өлім қорқынышының әсерінен өздерінің тағдырын сезіп, өмір сүруін өрістету жолдарын табуға тырысады. Өлім алдындағы галлюцинация, елестеулердің туындауы олар үшін өлімнен кейінгі өмірдің болуы туралы діни сенімнің расталуы болып көрінеді.

Осылайша, өлім қорқынышы өмір бойы тереңірек тартып, адамдар өз күнелтуінің мәнін түсінеді. Алайда өлімге басқаша көзқарасты ұстанатын қоғамдар да бар. Мысалы, буддизмде өлімге дайындалу адамның ең маңызды іс-әрекеті болып саналады, ал бусидоға сәйкес, самурайды өмір бойы жетектеп жүретін қауіп-қатер оның қорқынышы болудан қалады. Бірақ қазіргі тұтыну қоғамында өлім қорқынышының адамға түпсаналы түрде әсер етуі жиі құбылыс болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Страх как мотив деятельности. — МегаЛекции.  megalektsii.ru. Тексерілді, 27 шілде 2020.
2. ↑  Страх смерти.  Психология и Психиатрия (2 мамыр 2015). Тексерілді, 27 шілде 2020.
**Жәдидшілдік**  (араб.:  طريقة جديدة‎— жаңа әдіс) — 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Ресей империясындағы түркі тілдес мұсылман халықтары арасында өріс алған қоғамдық-саяси және мәдени-ағартушылық қозғалыс. Алғаш 19 ғасырдың 80-жылдарында Қырым, Еділ бойы татарларының арасында қалыптасты. Кейіннен Жәдидшілдік Орталық Азиядағы барлық дерлік түркі халықтары (қазақ, қырғыз, өзбек, т.б.) арасында жалғасын тауып, өрістей түсті. Жәдидшілдіктің ірі өкілдері қатарында И.Гаспралы, Ш.Маржани, А.Ибрагимов, М.Абдурашидханов, М.Бехбуди, А.Фитрат, Ф.Ходжаев, т.б. болды. Ағартушылық сипатта жүрген Жәдидшілдік қозғалыс қоғамдық өмірдегі рухани тоқыраушылықты сынға алып, оны жаңғыртуды көздеді. Жәдидшілдік патша өкіметінің отарлық саясатына қарсы бағытталды. Түркі халықтарының ерікті әрі өркениетті болуын қалады. Мұсылмандық хадими (ескіше) мектептердегі ғасырлар бойы өзгеріссіз сақталып келген оқу-тәрбие жұмыстарының жүйесін жаңа заман талабына сәйкестендіріп, қайта құруды ұсынған ілгерішіл бағыт ұстанды. Мектеп-медреселердегі өз беделдерінен айырылып қалғысы келмеген кейбір дін иелері Жәдидшілдікті шариғатқа қарсы әрекет ретінде бағалады. Жәдидшілдікке патша өкіметі тарапынан да қысым көрсетілді. Жәдид мектептері оқушыларының басым көпшілігі Қазан, Орынбор, Уфа қалаларында білім-тәрбие алған татар, башқұрт және қазақ жастары болды. Олардың арасында Стамбұл, Мысыр, Бағдат оқу орындарының түлектері де кездесетін. Патша өкіметі оларға өзінің Орталық Азия мен Қазақстандағы отаршылдық саясатына зиянын тигізетін саяси сенімсіз адамдар ретінде қарады. 19 ғасырдың соңында Ресей мұсылмандары хадимшілдер және жәдидшілдер болып, іс жүзінде бір-біріне қарсы екі топқа бөлінді. Хадими бағытты қолдаушылар "Сират әл-мустақим" ("Тура жол") атты партия құрып, 1907 жылы Орынбор қаласындағы баспахана иесі, бай Ұ.Хұсайыновтың қаржысына "Дін уа мағишат" (Дін және өмір") деген журнал шығарды. Бұл журнал Гаспралы басшылық еткен, Бақшасарайда (Қырым) 1883 жылдан бастап шығып отырған "Тәржіман" газетінің Жәдидшілдік көзқарасына қарсы күрес жүргізді. Жәдидшілдік бағыт пен хадимшілдер арасындағы тартысты патша өкіметі әдейі қоздырып, біріне-бірін өшіктіріп, айдап салып отырды. Мұндай кедергілерге қарамастан, Жәдидшілдік қозғалысы екпін алып, жер-жерлерде аталмыш бағыттағы мектеп-медреселер ашыла бастады. Мұндай оқу орындарында жаратылыстану пәндеріне, түркі халықтарының төл тарихы мен әдебиетіне ерекше көңіл бөлінді. Уфадағы "Ғалия", Орынбордағы "Хусайния", Қазандағы "Мұхаммедия", Қырғызстандағы "Шабдания" секілді мектеп-медреселер Жәдидшілдіктің ірі ошақтарына айналды. 1913 жылы бүкіл Түркістан өлкесінде Жәдидшілдік бағыттағы 92 мектеп-медреселер қызмет етті. Қазақстандағы Жәдидшілдік бағыттағы мектептердің ең ірілерінің бірі — "Мамания" мектебі болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  «Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7
**Персеверация** (лат. *persevercitio* — қасарушылық, қыңырлық) — белгілі бір қимыл-әрекеттің, ойдың немесе қобалжудың еріктен, арнайы пиғылдан тыс қайталануы және үнемі қайта жаңғыртылуы. Персеверация ерекше жағдайда әр түрлі көрініс табады: қозғалыс күйде, эмоциялық, сенсорлық — персетивті немесе сезімдік — қабылдаушы аяда, сондай-ақ ми бөлшектері жартылай зақымданғанда, сөйлеу, қозғалу және эмоциялық ауытқушылық орын алғанда байқалатын жағымсыз көріністер. Персеверация көңіл-күй жиі бұзылғанда немесе қатты қалжырағанда қайталануы ықтимал. Мамандардың болжамынша, қимыл-әрекеттің тоқталуы туралы сигнал кешіккенде нейрон құрылымдары қозады да, осы толқымалы процестер әрдайым персеверация негізін құрайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
*Басқа мағыналар үшін Итбас деген бетті қараңыз.*
**Итбас** – Қоңыртемірші тауларының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі оқшауланған тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Татан ауылының оңтүстігінде 22 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 904 метр. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 километрге созылып жатыр. Беткейлері көлбеу, пішіні дөңгелек тәрізді келген. Тау аңғарларында көптеген қыстаулар бар. Етегінде Әтембеттоған, Алашыр бұлақтары орналасқан. Шығысында Иткөл көлі жатыр.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девон жүйесінің жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Шала дамыған ашық қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, сұлыбас, бетеге, бұталар өседі. Тау атырабы шөбі шүйгін жайылымдық, шабындық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Хисметолла Исакулов** (1920, Новобогат ауылы Гурьев облысы — 2010, Атырау) — Ұлы Отан соғысы және еңбек ардагері.

Өмірбаяны
---------

Хисметолла Исакулов 1920 жылы Новобогат ауылында дүниеге келген, Новобогат ауданы Гурьев облысы. Руы Беріш Құлкеш бөлімі Кіші жүз.

1938. Балықшы ауданындағы Лазарь Каганович (қазіргі Әліби Жангелдин) атындағы мектепті бітірді.

1939. Новобогат аудандық оқу бөлімінде техник-секретарь болып жұмыс жолын бастады.

1940 жылдың 20 қазанында Кеңес Одағы армиясының қатарына "Отан" алдындағы әскери борышын өтеуге шақырылған. Ұлы Отан соғысы жылдарында Кеңес Одағының №17-ші армиясының №601 мотоатқыштар полкінің №48-ші "СМЕРШ" барлауға қарсы дербес ротасында атқыш-пулеметчик болған. Әскери шені ефрейтор. 

Өткен өмір жолында Ұлы Отан соғысы жылдарында Мәскеуді қорғауға қатысып, неміс-фашист басқыншыларымен күрестегі ерлігі мен батылдығы үшін 2- дәрежелі "Ұлы Отан соғысы" орденімен алған. Жапониямен соғыстағы ерлігі, Моңғолия еліндегі маңызды тапсырманы орындаудағы сусыз-шөлейт даласы мен Хинган тауының биік үлкен асуларынан іркілмей өткені үшін, сол кездегі Жоғарғы Бас қолбасашы И.В.Сталиннің "Алғыс хатымен" және "Жапониядағы жеңіс үшін" медальмен марапатталған

1946-1951. Новобогат ауданындағы Кеңесі атқару комитетінде бөлім меңгеруші болып қызмет атқарған

1950-1980. Новобогат ауданының Тұтынушылар Одағы қоғамында басқарма төрағасы, өндірістік тауарлар дүкенінің меңгерушісі қызметтерінде болған

1980 жылы зейнеткерлікке шыққан.

ІІІ-дәрежелі "Данқ" орденімен және "Ерен енбегі үшін", тағы басқа бірнеше медальдармен марапатталған.

Марапаттары
-----------

* Иосиф Сталиннің Алғыс хат
* "1941- 1945 жылдары Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін" медалі
* "Жапонияны жеңгені үшін" медалі
* Ұлы Отан соғысының II дәрежелі ордені
* ІІІ-дәрежелі "Данқ" ордені
* "Еңбек ерлігі үшін" медалі
* Астанаға 10 жыл медалі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ISBN 978-601-7174-37-8, Тұщыкұдык ауылы шежіресі, Алматы 2014, 97 бет
2. ↑
*Басқа мағыналар үшін Итбас деген бетті қараңыз.*
**Итбас** – Төретай таулары мен Балқаш көлінің аралығындағы оқшауланған тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Ащыөзек қонысынан солтүстікке қарай 25 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 612 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км.

Жер бедері
----------

Беткейлері көлбеу, түпкі жыныстары жалаңаштанған. Маңында Тесіктас бұлағы, Қызылқұдық құдығы орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Силур жүйесінің төменгі кезеңінің тау жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Сұр қоңыр, тақыр типтес сортаңды топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш, бұйырғын өседі. Тау етегі мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
Перси Уильямс Бриджмен
**Перси Уильямс Бриджмен** (*Бриджман*) (ағылш. *Percy Williams Bridgman*; 21 сәуір 1882, Кембридж, Массачусетс — 20 тамыз 1961, Рэндольф, Нью-Гемпшир) — америкалық физигі және философы, Гарвард университетінің (Кембридж) математика және табиғаттану философиясы кафедрасының профессоры; жоғарғы қысымдар физикасы жөніндегі жұмысы үшін Нобель сыйлығы берілді (1946). 

Философияда Бриджмен операционализм деп аталатын субъективті-идеалистік ағымның негізін қалады және соның басшысы болды. Бриджменнің философиялық көзқарастары *Осы заманғы физиканың логикасы* (1927), *Физикалық теориялардың табиғаты* (1936) деген кітаптарында баяндалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1926—1950 жылдардағы Физика саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері |
| --- |
|  |
| 

Перрен (1926) •
Комптон / Вильсон (1927) •
Ричардсон (1928) •
де Бройль (1929) •
Раман (1930) •
Гейзенберг (1932) •
Шредингер / Дирак (1933) •
Чедвик (1935) •
Гесс / К. Андерсон (1936) •
Дэвиссон / Томсон (1937) •
Ферми (1938) •
Лоуренс (1939) •
Штерн (1943) •
Раби (1944) •
Паули (1945) •
Бриджмен (1946) •
Эплтон (1947) •
Блэкетт (1948) •
Юкава (1949) •
Пауэлл (1950) 
 |
|  |
| 
Толық тізім | 
1901—1925 |
**1926—1950** |
1951—1975 | 
1976—2000 | 
2001—ден бері

 |

 |
**Итемір** – Қалба және Бала Қосмұрын жоталарының аралығындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма мен Көкпекті аудандарының шекарасында орналасқан. Егінбұлақ ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 16 км жерде. Абсолюттік биіктігі 831 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км.

Жер бедері
----------

Солтүстік-батыс беткейі тіктеу келген. Пішіні сопақша, Көкпекті өзенінің аңғарында орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Палеозойдың тақтатас, құмтас және интрузивті жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Тауалдының қызғылт қоңыр топырағында далаға тән өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына пайдалануға қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан энциклопедиясы
**Жұқалап тілінген бауыр**. Дайындалған бауырды ұзындығы 3—4 см және жуандығы 0,5 ұзынша етіп тіліп, майы қатты қыздырылған терең табаға салады да, қуыра бастаған соң бірнеше минуттен кейін ұн сеуіп, майдалап турап, шала қуырылған түйнек пияз, сосын қаймақ қосып араластырып, баяу жанған отқа 30—40 минут бұқтырады. Ащылау үшін ½ ас қасық «Южный», «Московский» тұздықтарын немесе томат тұздығын қосуға болады. 500 г бауырға: 2 ас қасық тоң май, 1 ас қасық ұн, ½ стакан қаймақ, 1 түйнек пияз, әркіз өз қалауынша тұз қосады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Жарма құдық**. Бүкіл ауыл болып қазатын құдық. Жарма құдықтың артықшылығы одан су тартып әуреленбейді. Жарма құдық қазылатын жердің ені әдетте 15-20 метр, ал ұзындығы су көзінің деңгейіне байланысты 20 метрден 50 метрге дейін жететін болған. Қазуды екі шетінен бастап, біртіндеп тереңдете берген. Екі жақтың түйіскен ең терең жерінен су шығып, суы табанының бетімен бірдей болып жатады. Малды суару үшін қазылған жердің бір жағынан топтап айдап, табанындағы судан қанып ішіп болған соң екінші жағынан айдап шығаратын болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Созақ өңірі". Сүлеймен Тәбірізұлы. 252-бет. - Алматы: "Дәуір" баспасы, 2007 ж. ISBN 9965-749-84-1.
**Жармакөл**, *Көлжарма* – Торғай алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысының Ырғыз ауданында, Нұра ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Ауданы 12,2 км2, ұзындығы 9,8 км, енді жері 1,6 км. Көктемде Торғай суы толыққанда көл өзенмен жалғасып кетеді. Суы тұщы, сәл кермек татиды.

Жағалау сипаты
--------------

Көл Торғай өзенінің ескі арнасында жатыр. Шығыс жағалауы құмды-жарқабақты. Өзенге қараған бөлігі жайпақ.Жағалауында қамыс, құрақ, т.б. әр түрлі су шөптері өскен. Жармакөлдің жағалауы шабындық және жайылым ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Жарма өзені** – Ертіс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысының Жарма ауданы жерімен ағып өтеді.

Бастауы
-------

Қандығатай тауының оңтүстік етегіндегі бұлақтардан басталып, Шар өзеніне жетпей, Ақбұзау ауылының батысында тартылып қалады.

Гидрологиясы
------------

Өзен арнасы жоғарғы ағысында тар, жағасы тік жар, орта, төменгі ағыстарында арнасы кең, жағасы жайпақ, жайылмасында құрақ, қамыс, шалғын өседі. Жылдық орташа су ағыны Қапанбұлақ темір жол стансасы тұсында 0,7 м3/с. Өзен жағалауында Жарма, Жаңғызтөбе темір жол стансалары орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Мирас Болатұлы Асан** - 1987 жылы мамыр айының 13 күні Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Бақты аулында дүниге келген. №21 «Бақты» орта мектебін бітіргеннен кейін академик Евней Арыстанұлы Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетіне оқуға түседі. Педагогика ғылымдарының магистрі. 2010 жылғы ХІІІ Халықаралық «Шабыт» шығармашыл жастар фестивалінің лауреаты.

«Соңғы раушан», «Бекзат» жыр жинақтарының авторы. Республикалық «Қасым» әдеби-қоғамдық журналдың Бас редакторының орынбасары қызметін атқарған. Бүгінде "Орталық Қазақстан" газетінде тілші болып жұмыс істейді. Үйленген. Бір баласы бар.

Дереккөздер
-----------
**Әсия Мұстафина** (24.4. 1924, Сырдария ауданы – 14.11. 1991, Алматы) – кен инженері, техника ғылымдарының докторы (1970), профессор (1971), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1972).

Қазақ тау-кен металлургия институтын (ҚазҰТУ) бітірген (1948). Кемпірсай кен басқармасында (1948–50), Өзбекстан ҒА-нда (1950–51), «Қазақмелиовзрыв» өндірістік-техника бөлімінде (1951–52), Қазақстан ҒА-нда (1952–54, 1955–87), Кеңес – Қытай акционерлік қоғамында (1954–55) инженер, ғылыми-басшылық қызметтер атқарды.

Мұстафинаның ғылыми еңбектері кен ашу жұмыстарында жаппай қопару әдістерін қолдану, шарошкалы бұрғылаудың технологиясын жетілдіру, кенді ашық әдіспен қазу жүйелерін талдау және кеніштерді автоматтандырылған басқару жүйелері арқылы пайдалану мәселелеріне арналған. Бишікөл, Әйет, Лисаков, Жезқазған кеніштерінде ашық тау-кен жұмыстарын дамыту және қолдану аясын кеңейту, Соколов кенішінде кен қазу технологиясын жетілдіру жөніндегі зерттеу жұмыстарын жүргізді. Соколов және Сарыбай кеніштерінде экскаватор үңгубеттерінің оңтайлы параметрлерін анықтау арқылы экскаваторлар мен өздігінен аударғыш машиналарды тиімді пайдаланудың ішкі көздерін тауып, «экскаватор – автокөлік – үйінді» кешенді жұмыстарының толық өзара байланысын анықтап, экон. тиімді сұлбасын ұсынды. «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Сыр елі энциклопедиясы"
**Бормида** (итал. Bormida) — бастауын Лигурий тауларынан алып, кейін Пьемонт әкімшілік аймағы бойынша ағып өтіп, Танаро өзеніне құятын Италияның солтүстік-батысындағы өзен.

Өзеннің ұзындығы 154 шақырымды қамтиды, су алабының ауданы 3 мың км²-тың шамасында.

1800 жылы Бормида өзенінің маңында Аустрия мен Францияның арасындағы Наполеон Бонапарттың екінші кампаниясының ақтық шайқасы болып өткен, шайқастың нәтижесінде аустриялық әскер жеңілгенін мойындап, Италиядан біржола кеткен .

Өзеннің жағалауында Миллезимо коммунасы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

↑ Бормида // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

Фотогалерея
-----------

* Миллезимо коммунасы. Бормида арқылы көпір.
* Картадағы Бормида
* Серафина Авендано картасындағы Бормида
**Әсет Маратұлы Мағауов** - 1972 жылы 28 қарашада Атырау облысының Құлсары
кентінде туған. Қазақ.
Әкесі - Шайхиев Марат Мағауұлы, дәрігер. Анасы -
Мәтешева Тыныштық Мәтешқызы, дәрігер.
И.М. Губкин атындағы Мемлекеттік мұнай және газ академиясын (1994) инженер-экономист мамандығы бойынша бітірген.
Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі.
1994 жылдан - «Теңізмұнайгаз» АҚ экономисі, бөлім
бастығының орынбасары. 1998 жылдан - ҚР Энергетика,
индустрия және сауда министрлігінің Экономикалық талдау және мониторинг басқармасы бастығының орынбасары, Мемлекеттік активтерді басқару департаментінің
директорының орынбасары. 2001 жылдан - «Қазақ
¥МК ЖАҚ Теңіз жобасы департаментінің қаржылы»
экономикалық мәселелер жөніндегі бас менеджері. 
жылдан - «Мұнай және газ көлігі» ¥К» ЖАҚ Сервистік департаменті директорының орынбасары. 2002 жылдан - «ҚазМұнайГаз» ¥К» АҚ ТШО-дағы үлестерді басқарді ,
жөніндегі департаменті директорының орынбасары. 
жылдан - «Теңізшевройл» ЖШС бас директорының 
басары. 2006 жылдан - «ҚазМұнайГаз» ¥Қ» АҚ 
ді басқару женіндегі басқарушы директоры. 2008 жылдың
желтоқсанынан - ҚР Энергетика және минералдық ресурстар вице-министрі.
2010 жылдан бері - ҚР Мұнай және газ вице-министрі [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
**Кемпірбеков Әсет** (23.5. 1923 жылы туған, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы Қаракемер ауылы) – еңбек және соғыс ардагері. 

1942 жылы әскер қатарына шақырылып, Бішкектегі әскери училищеде оқыды. 1944 жылы кіші лейтенант дәрежесінде соғыс майданына аттанды. 1-Белорусс майданы құрамында болып Польшаны азат етуге, Одер өз-н алуға, Померания – Шнейдемюль операциясына, Берлинді алуға қатысты. Көрсеткен ерлігі үшін оған жоғарғы Бас Қолбасшы И.В. Сталиннің бұйрығымен алғыс жарияланды. Рейхстагты шабуылдау кезінде ауыр жарақат алды. Ол басқарған взвод Рейхстагқа ту тігуді қамтамасыз етті. Рейхстагты алуға атсалысқаны үшін Кеңес Одағының батыры атағына ұсынылды. Бірақ оған Мәскеу 1-дәрежелі Отан соғысы орденін берумен шектелді. 

1962] жылы Шымкент педагогикалық институтын бітірді. 1947 – 1964 жылы орта мектеп мұғалімі, оқу ісі меңгерушісі, 1964 – 1983 жылы Қаракемер орта мектебінің директоры. *«Варшаваны азат еткені үшін»*, *«Берлинді алғаны үшін»*, «1941 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медальдарымен марапатталған. Кемпірбеков есімі *«Герой штурма Рейхстага»* атты кітапқа енгізілген.

Пайдалған әдебиет
-----------------

1. ↑  Тараз Энциклопедиясы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Жас Алаш Мұрағатталған 3 қаңтардың 2011 жылы.
Танашұлы Уәлитхан – көрнекті Алаш қозғалысының қайраткері, заңгер. 1887 жылы Ішкі Бөкей ордасы 2-Теңіз жағалауы округі №3 болысында туған. 1908 жылы Астрахань гимназиясын, 1912 жылы Қазан университетінің заң факультетін бітірген. Оқуын тәмамдаған соң Қазан қаласында адвокаттық жұмысқа тұрған. Осында татар және орыс зиялыларының пікірлес әрі әділеттік жолында күрескер тұлғасы болып қалыптасады. 1917 жылы сәуірде Орынборда өткен Торғай облысы қазақтарының съезіне шақырылып, мәжіліс төралқасына кіреді. Сол айда Ордада Бөкейлік қазақтардың съезін ұйымдастыру және өткізу шараларына тікелей атсалысады. Осы жолы съездің төралқа төрағасы болып сайланады. 1917 жылы 21-26 шілдеде Орынборда өткен бірінші жалпықазақ съезінде Бүкілресейлік құрылтайға депутат ретінде сайланады. 5-13 желтоқсанда өткен екінші жалпықазақ съезінде Алашорда үкіметі – Ұлт Кеңесінің құрамына енеді. Заңгер Алашорда үкіметін құруға байланысты құжаттардың дайындалуына тікелей ат салысты. Сол жылы Мәскеуде өткен бүкілресейлік мұсылмандар съезіне қатысып, атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. 1918 жылдары Алашорда атынан ішкі Ресей мен Сібірде құрылған Комуч, Сібір үкіметі, Уфа директориясы секілді түрлі бағыттағы билік құрылымдарымен келіссөз жүргізуге қатысады. Қайраткер Ж.Досмұхамедұлымен бірге Комучтың даярлық жұмыстарына қатысса, сол шамада өзі Уфа директориясының мәжілісінде болып, сөз сөйлейді. Заңгердің тағы бір батыл саяси қадамы «Ойыл уалаяты» аталып кеткен құрылымды таратып, Алашорданың Батыс бөлімшесін құруға бастамашы болуы еді. Қараша айында Уфа директориясы амалсыз жұмысын тоқтатқанда, заңгер Ә.Бөкейхан, А.Тұрлыбайұлымен бірге Колчак үкіметімен келіссөздер жүргізді. Саяси тактика болып табылатын осы басқосуда ол Алашорданың бейтараптығына кепілдік беретін және түрлі саяси оспадарлықтан сақтайтын билік құрылымын жасақтауды ұсынды. Большевиктер толық жеңгенде қайраткер жаңа биліктің жұмысына тартылды. 1919 жылдан бастап Қазақ әскери ревкомының кеңсесінде, Мемлекеттік баспа ісін ұйымдастыру комиссиясында қызмет атқарды. 1920 жылы Қазақ автономиясын жариялайтын құрылтайға Бөкей Ордасынан өкіл болып қатынасты. Осында Қазақ АКСР Орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланды. Кешікпей Қазақ АКСР Заң халық комиссарының орынбасары болып тағайындалды. 1921-1924 жылдары республиканың Мәскеудегі өкілеттігінің алқа төрағасының орынбасары, Ұлттар комиссариаты жанындағы Қазақстан өкілеттігі төрағасының орынбасары қызметін атқарды. 1924-1937 жылдары Татар АКСР Жоғары сотында жұмыс істеді. 30-40 жылдары екі мәрте репрессияланды. Айдаудан 1955 жылы босатылды. 1968 жылы Алматыда қайтыс болды.

1. ↑   «Шығыс жұлдыздары» энциклопедиясы, «Фолиант» баспасы, Астана,2-ші том
**Порт-Артур газ кен орны** — Орталық Каспий маңы аймағындағы газ кен орны. Орал қаласынан оңтүстік-батыста 215 км-де, Жалпақтал кентінен солтүстік-батыста 25 км жерде орналасқан. Кен орны 1961 жылы белгілі болды. 697 м тереңдіктен газ атқылады, оның тәуліктік шығымы 2,5 млн.м3-ге жетті.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Қалыңдығы бірнеше м-ден ондаған м-ге жететін апшерон және ақшағыл жікқабаттарының ауқымында құм қабаты газды болып табылады. Оның тиімді газға қаныққан қалыңдығы 10,5 м, орташа қалыңдығы 3,8 м. Газды құрылым Порт-Артур күмбезаралық мульдадағы аз амплитудалы (10-15 м) екі брахиантиклин көтерілім болып табылады. Олардың өлшемдері 2x3 км. Көтерілімдердің табиғаты біржолата анықталған жоқ, бірақ төмендегі горизонттардың әркелкі тығыздалу есебінен қалыптасқандағы жорамалданады. Көтерілімдердің жаралуын былайша түсіндіру олардың біраз күрделі пішінін және кең көлемді газдылығын болжамдатады. Кен орны терең және қүрылымдық іздестіру бұрғылауымен зерттелді. 22 ұңғыманың жетеуі құрылым ауқымында бұрғыланды. Осылардың тек 2-уі өнімді болып шықты. Іздестіру бұрғылауының төмен тиімділігіне құрылымдық негіздің жоқтығы, газды көтерілімдердің табиғаты жөніндегі қате түсініктер себепші болған.

Жатыс сипаты, құрамы
--------------------

213-223 м тереңдіктерде жатқан кеуектілігі 35-40% цементтелген құмтастар газға қаныққан жинауыштар болып табылады. Газ-су жапсарының орны -207-208 м белгілерде анықталған. 35,1 мм-лік шайбада газдың шығымы 220 мың м3/тәу болды. Бастапқы қойнауқаттық қысым 2,56 МПа, температура 19°С. Газы метаннан (93,7-95,9%) тұрады, аз мөлшерде азот (4-5,9%), көміртектің қос тотығы (0,1-0,4%) бар. Хлоридті-кальцийлі табанасты суларының тығыздығы 1020 кг/м3, минералдылығы 110 г/л. Кен орны барлануда.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
Томас Юнг (1773 – 1829)
**Юнг** (Young) Томас (13.6.1773. – 10.5.1829) – ағылшын ғалымы, жарықтың толқындық теориясын жасаушылардың бірі. 

1811 жылдан өмірінің соңына дейін Лондондағы Әулие Георгий ауруханасында дәрігер болды. Сонымен бірге 1818 жылдан Бойлықтар бюросында хатшы болып қызмет атқарды. Юнгтің ғылыми еңбектері физика, химия, физиология, медицина, астрономия, геофизика, техника, филология, т.б. ғылым мен техника салаларына арналған. Ол 1793 ж. көз аккомодаттануының хрусталик қисықтығының өзгеруіне байланысты екендігін дәлелдеді. 1800 ж. "Дыбыс және жарық жөніндегі тәжірибелер мен проблемалар" деген трактатында жарықтың толқындық теориясын жақтады, сондай-ақ толқындардың суперпозициясын алғаш рет талдады, кейінірек интерференция принципін ашты. 1801 ж. "Жарық және түс теориясы" деген еңбегінде интерференция принципінің көмегімен Ньютон сақинасы құбылысын түсіндірді және алғаш рет жарық толқыны ұзындығының анықтамасын берді. Юнг поляризацияланған сәулелердің интерференциясы жөніндегі О.Френельдің еңбектері көлденең тербеліске жатады деген болжам жасады (1817). Ол түрлі түсті көру теориясына да елеулі үлес қосты. Ығысу деформациясы теориясына серпімділіктің (созылу және сығылу кезендегі) Юнг модулі деп аталатын сандық сипаттамасын енгізді.

Томас Юнг

Юнг тәжірибесі
--------------

Жарық интерференциясын ашқан Юнг 1802 жылы дифракциядан классикалық тәжірибе жасады.Мөлдір емес қалқаға ол түйреуішпен бір-біріне жақын, кішкене екі В және С тесік жасады.Бұл тесіктер екінші қалқадағы кішкене А тесіктен өткен жіңішке жарық шоғымен жарықталды.Ол кезде ойлап табуы оңай емес, дәл осы жайт тәжірибенің сәтті болуына себеп болды.Тек когерентті толқындар ғана интерференцияланады.Гюйгенс принципіне сәйкес А тесіктен пайда болатын сфералық толқын В мен С тесіктерде когерентті толқындар туғызады.Дифракция салдарынан В мен С тесіктерден, аздап бірін-бірі жабатын, екі жарық конус шықты.Жарық толқынндарының интерфенциясы нәтижесінен, экранда кезектесіп келетін ашық және көмескі жолақтардың жоғалып кеткенін көрді.Міне, дәл осы тәжірибе арқылы Юнг алғаш рет, әр түсті жарық сәулелеріне сәйкес келетін, толқындар ұзындығын өте дәл өлшеді.

Дереккөздер:
------------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 10 - том
*Басқа мағыналар үшін Ешкітау деген бетті қараңыз.*
**Ешкітау** – Терісаққан өзені алабындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты аумақта, Аққошқар ауылының оңтүстігінде 15 км жерде орналасқан.

Жер бедері мен геологиялық құрылымы
-----------------------------------

Абсолюттік биіктігі 373 м. Архей және протерозойдың күшті метаморфтанған және дислокацияға ұшыраған жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қиыршықтасты қызғылт қоңыр топырақты өңірінде, дала өсімдіктері жусан, бетеге, бұта, қарақат, қайың, терек өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Уәлиханов атындағы тұрақ** - палеолит дәуiрiнiң ескерткiшi. Түркістан облысы Бәйдiбек ауданы Арыстанды өзенінiң оң жағалауында орналасқан.

1958 ж. Қаратау палеолит отряды (жетекшісі Х.Алпысбаев) ашып, 1959–62 ж. қазба жұмыстарын жүргiзген. 1983–84 ж. археолог Ж.Таймағанбетов қазба жұмыстарын жалғастырған. 2001–02 ж. Қазақстан – Ресей бiрiккен археологиялық экспедиция (жетекшілері А.П.Деревянко, Таймағанбетов), 2003–05 ж. Қазақстанның тас ғасырын зерттеумен шұғылданатын археологиялық экспедиция (жетекшісі Таймағанбетов) кең көлемде қазба жұмыстарын жүргiзiп, тың мағлұматтар алған. Ескерткiштiң басқа археологиялық нысандардан ерекшелiгi – мұнда 6 мәдени қабат аршылған. Әрбiр мәдени қабат палеолит дәуiрiнде адамдар тұрақты бiрнеше рет мекендегенiн көрсетедi. Қабаттар сары топырақ арқылы бөлiнген. Мәдени қатпарлардың 10 метрге дейiнгi қалыңдығы он мыңдаған жылдар бойы бұл жер алғашқы адамдардың өмiр сүруiне өте қолайлы мекен болғандығын айғақтайды. Тас құралдары шақпақ және халцедоннан дайындалған. Қазба барысында бiрнеше мың тас бұйымдары (дөңгелек өзектас, тас жаңқа, үшкiртас, екi жағынан өңделген шапқы құрал, қырғыш, жонғыш-қырғыш, кескiш, т.б.) аршып алынған. Тұрақты мекендеушiлердiң негiзгi кәсiбi бизон, бұғы, киiк, жылқы аулау және өсiмдiктер тамырын, жемiс-жидектердi теру болған. Мұны тас құралдарымен қоса шыққан осы жабайы жануарлар сүйектерi көрсетiп бердi. Шақпақ тас пен халцедон қорының жақын маңда көп болуы тұрғындарды еңбек құралдарын жасауға қажеттi шикiзатпен қамтамасыз еткен. Тас бұйымдарды өңдеу үшiн сүйектен, мүйiзден жасалған құралдар (төс, тас жарғыш, т.б.) да пайдаланылған. Қазба жұмыстары кезiнде ошақ орындары да аршылған. Стратиграфиясы сақталған Уәлиханов атындағы тұрақ материалдары тас дәуiрiндегi көптеген мәселелердi шешуде мол мүмкiндiк бердi. Қазақстандағы палеолиттiк ескерткiштердегi материалдардың басым бөлiгi жер бетiнде «ашық» жатады. Мұндай ескерткiштердегi тас бұйымдардың мерзiмiн Уәлиханов атындағы тұрақ материалдарына қарап анықтауға болады. Тұрақты адамдар мустье дәуiрiнен бастап, кейiнгi палеолит ақырына дейiн мекен еткен. Уәлиханов атындағы тұрақ – отандық археологияда байырғы адамдардың өмiрiнен, шаруашылығы мен тұрмысынан мол мағлұмат беретiн бiрегей ескерткiш болып табылады.[1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
**Гүлшат Төлтайқызы Балақаева** (24.6.1952 ж. т. Алматы қ.) – химия ғылымдарының докторы (2003), профессор (2005). 

ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында аға лаборант, инженер, кіші ғылыми қызметкер (1974–1981), Қарағанды мемлекеттік университетінде аға ғылыми қызметкер, аға оқытушы, доцент (1982–2003), Қазақ ұлттық техникалық университетінде доцент (2003–2004) қызметтерін атқарған. 2004 жылдан осы университеттетте кафедра меңгерушісі.

«Взаимосвязь твердофазных превращений в неорганических полимерных соединениях» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады.
125 ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Гөреле** – Түркияның шығысындағы Қара теңіз жағалауындағы қала, Гиресун иліндегі аудан. 

Халық саны 16 033 адам (2010 жылғы халық санағының қорытындысы). Генуэздар Қара теңіз жағалауындағы сауда орталығы ретінде негізін қалаған. Қаланың шығысынан 20 км қашықтықта геуэз сарайының қалдықтары сақталған. ХІІІ ғасырда қаланы Хорасаннан келген чепни атты түрікмен тайпасы мекен еткен. 1878 жылдан 1922 жылға дейін қала Трабзон уәлаятының құрамына кірген. Түркия Республика болып жарияланғаннан кейін қала жаңадан құрылған Гиресун илінің құрамына енді. 1916-1918 жылдары бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаланы орыс әскерлері басып алған.
**Томат консервісі** томат-пюре, томат-паста, томат тұздығын дәні мен қабығын алып тастаған томаттан дайындайды. Томат вакуум-аппаратта суалтып қайнатса, оның бойындағы С витамині мен каротині жақсы сақталады. Томат соусын томат-пюреден немесе томат-пастадан дайындайды, ол үшін оған қант, тұз, бұрыш, дәм қабық, қалампыр, жұпар жаңғағын, сарымсақ және сірке суын қосады. Томат консервілерін көптеген сұйық және қою тағамдарға қосады, сонымен бірге әр түрлі тұздықтар дайындауға пайдаланылады. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Ешилырмақ** (түр. *Yeşilırmak*) — Түркияның солтүстігіндегі өзен. Ұзындығы 450 км-ге жуық, алабының ауданы 36,1 мың км. Қара теңізге құяды. Бірқатар ірі салалары бар, Суы аз, деңгейі күрт ауытқулы. Кеме қатынасы жоқ.

Географиясы
-----------

Бұл атау түрік тілінен аударғанда "Жасыл өзен" дегенді білдіреді (йешил — жасыл, ырмақ — өзен). Ешилырмақ Сивас қаласынан солтүстік-шығыста орналасқан ішкі Анадолының үстіртінен бастау алады. Бірқатар ірі салалары бар. Самсун қаласының жанындағы Қара теңізге құяды. Бұл Түркияның солтүстігіндегі ең ірі өзендердің бірі. Ежелгі географияда өзен Ирис деп аталады (ежелгі грекше Ίρις).

Сипаттамасы
-----------

Жоғарғы және орта ағысында өзен солтүстік-батыста, тау аралық алқапта, Понтий тауларының тізбектеріне параллель, содан кейін солтүстікке бұрылып, Джаник жотасын кесіп өтіп, Самсун қаласының шығысында атырау құрап Қара теңізге құяды. Негізгі салалары: Чекерек (сол жақта) және Келкит (оң жақта). Негізгінен - еріген қар мен жаңбыр суымен қоректенеді, көктем мен жаздың басында арнасы толығады. Сағадағы судың орташа шығыны шамамен 150 м3/сек, максимум 2000 м3 / сек. дейін. Суару жүйесінде қолданылады.

Өзен бойындағы құрылыстар
-------------------------

Ешилырмақ бойында Альмус, Атакөй, Хасан Угурлу, Суат Угурлу, Кылычкая және Сюрейябей бөгеттері салынған. Сонымен қатар Турхал, Амасья, Чаршамба қалалары орналасқан. 

Самсун, Токат, Амасья, Чорум, Йозгат, Сивас, Гюмюшхане, Гиресун, Орду, Эрзинджан және Байбурт әкімшілік аймақтары Ешилырмақ бассейні бойында орналасқан.

**Ешилырмақ** өзенінің Амасья қаласы маңындағы көрінісі

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Большая советская энциклопедия
2. ↑   Значение слова ешильырмак
3. ↑   Определение "Ешиль-Ирмак" в Большой Советской Энциклопедии
**Май қошан.** Қамырдың ортасына ұсақ туралған майлы ет немесе жанышталған, ет турағышқа тартылған жентек ет салып пешке пісірген жөн. Ет оралған бүкпелер мен кіселердің «Қазы кісе», «Тоспа бәліш», «Қансоқта», «Мисоқта», «Ірімшік бүрме» деген сияқты түрлері бар. Ұн тағамдарын әзірлегенде мынадай технологиялық жағдайларға көңіл аударған жөн.

Әр түрлі тағамдарға пайдаланылатын ұн сортын және оның ылғалдылығын білу керек, соның шамасына қарай қамыр илейтін судың мөлшері белгіленеді. Жақсы ұнның мөлшерлі ылғалы 14,5 процент. Ал, ылғал көлемін анықтау үшін ұнды уыстап алып қысқанда иленбесе, қолдан оңай сусып түсетін болса, ылғалдың қалыпты мөлшерде болғаны.
Қамыр ашытатын үнды илер алдында 12 градус шамасына келтіріп жылытқан жөн.
Иленетін ұнды тазарту және онда болатын қиыршық түйіртпектерден арылту үшін елеуіштен өткізіп алу қажет.

Нан илейтін судың жылылығы 35—40 градустай болуы керек. Қамыр иленетін суға тұзын дұрыс салудың мәні зор, өйткені тұзы көп нан көтерілмейді Нанға қосылған қант мөлшерінің де дәл болғаны жөн Қанты артық қосылған қамыр жақсы көпіріп қабара алмайды, түсі ерте қызарып, нашар піседі.

Қамырға салынатын ас содасының мөлшері тым көпболса тағамның түсін бұзып, дәмділігін төмендетеді Сода салынған қамырды тез және жұмсақ илеген дұрыс Көп илеген қамырдағы соданың қосындысынан пайда болатын көмір қышқылды газ ұшып кетіп, қамыр қатаяды да көтерілмей піседі. Ұнның сортына қарай оған ылғалды, дәм беретін белок, көміртегі, май, минералдық заттар. Ылғалды қалыпты қамыр жақсы созылады, әрі жақсы піседі.
Нан тағамдарына жұмыртқа қосу оның дәмін, нәрін келтірумен қатар, созымдылығын арттырып, тез қабарып үлпілдек, әбден жұмсақ болып пісуін қамтамасыз етеді.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының ұлттық тағамдары кітабы,Атамұра 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 2 ақпанның 2014 жылы.