**Масштабтар мен олардың дәлдігі**.

Жер беті мен оның шағын аймақтары қағаз бетіне белгілі бір
масштаб аркылы кішірейтіліп кескінделеді.
Масштаб дегеніміз пландағы, картадағы сызықтың (кесіндінің)
өзіне сәйкес жер бетіндегі ұзындыгының горизонталь проекциясына
қатынасы. Масштаб сандық, сызықтық және көлденең болып
бірнеше түрге бөлінеді.

Егер план 1:1000 масштабында жасалса, онда жер бетіндегі
ұзындығы 1000 см-лік аракашықтық планға 1 см-лік кесінде түрінде
кескінделген болады. Мұндай масштаб сандық масштаб делінеді.
Мына төмендегі бірнеше сандық масштабтар 1:1000; 1:2000; 1:5000;
1:10000, т.б. ірісінен үсақтарына қарай қатармен жазылады.
Масштаб ірі болса, ол планда арнаулы деректер толық көрсетіледі.
Әр планның мақсатына лайықты өзіне сәйкес масштабы болады.
Егер сандык масштаб белгілі болса, сызықтың ұзындығын қағаз
бетіне не керісінше, пландағы кесінді арқылы оның жер бетіндегі
ұзындығын анықтауға болады. Бірінші мысал: жер бетіндегі
сызықтық проекциясы 275 м-ге тең делік. 1:5000 сандық масштабта
бұл қашықтық планға 275 : 5000,00. 055м5, 5 см-ге тең кесінді
болып кескінделеді. Екінші мысал: 1: 2000 масштабы пландағы
кесінді ұзындығы 6,5 см болса, онда жер бетіндегі ұзындығы 6,5 х
2000 1 3000 см 130м.
Іс жүзінде бұл есептерді қолдану ыңғайсыз болғандықтан,
сандық масштабтың орнына сызықтық, көбінесе көлденең масштаб
қолданалады. Сандық масштабтың қағаз бетінде график түрінде
бейнелеуін-сызықтық масштаб дейді.

Сызықтық масштаб бір түзудің бойын масштаб негізі деп
аталатын біріне-бірі тең бірнеше кесінділерге бөлгеннен шығады.
Масштаб негізгі әдетте 1 см-ге тең болып келеді. Сол
жақтағы шеткі негіз тең 10 бөлікке бөлінеді де, оның оң жақ үшы 0-
деп белгіленеді.
Сандық масштабтың да кемшілігі бар, ол сызықтық масштабпен
пайдаланғанда, оның 0-ден сол жақтағы негізінің үсақ
бөлшектерінің аралығын көз мөлшермен бағалаудан тұрады.
Сондықтан өте үлкен дәлдікті қажет ететін өлшеулер үшін көбіне
көлденең масштаб қолданылады. 1:5000 масштабына сэйкес келетін
көлденең масштаб 11 -суретте көрсетілген.

Түзу сызық жоғарыдағыдай «масштаб негізін» 2см-ге тең етіліп,
бірнеше бөліктерге бөлінеді. Оң жақтағы 0, 2, 4, 6, 8 нүктелерінен
перпендикуляр тұрғызылып, олар төменге түзу сызықтан бастап,
әрқайсысы 2 не 3 мм-ге тең 10 бөлікке бөлінеді. Бөлінген нүктелер
арқылы бастапқы түзу сызыққа параллель сызықтар жүргізіледі. Сол
жақтағы масштаб негізінің төменгі және жоғарғы қабырғалары «10-
ға бөлініп, масштабтың кіші негізі» алынады. Олар суреттегідей
қиғаш сызыкгармен қосылады. Осылай сызылған көлденең
масштабтың ең кіші бөлігі «bо» кесіндісі «ВО'» -ның 1/10 не, яғни
0,2 мм-ге тең. 0,2 мм-ге сәйкес келетін жер бетіндегі горизонталь
ұзындықты көлденең масштабтың дәлдігі дейді. Масштаб дәлдігі
мына формуламен анықталады:

***t = cb =А' О=a/m\*n***

мұндағы а-масштаб негізі 2см; «-масштаб негізі бөліктерінің саны;
m-масштаб биіктігі бөліктерінің саны. Мысалы: 1:1000; 1:2000;
1:5000 масштабтарының графиктік дәлдіктері 0,2; 0,4; 1,0 м тең
болып келеді. Мұндай көлденең масштабтар топографиялық
транспортирлер мен металдан жасалған сызғыштарға қондырылады.
Оларды масштабтық сызғыштар дейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Нұрпеиісова М.Б. Геодезия - Оқулық. Алматы: «ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. ISBN 9965-769-09-5