recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Бранхиомикоз** – балықтың желбезегінің зақымдануымен сипатталатын, жіті өтетін жұқпалы ауру. Ауруды алғаш рет Германияда М. Плен (1992) сипаттаған, кейіннен ол Польшада, Чехославакияда, Ресейде байқалды.

Қоздырушысы
-----------

Қоздырушысы – Тұқы балықта, сазанда, табанда – Branchiomyces sanguinis, шортанда – Branchiomyces demigrans, ал қара балықта саңырауқұлақтың аталған екі түрі де ауру қоздырады. Індеттік ерекшеліктері. Бәрінен де 1 – 2 жастағы тұқы балық пен сазан жиі ауырады, басқа балықтар сирек шалдығады. 

* Бранхиомикоз тек жазда судың температурасы 22° С – тан жоғары болғанда байқалады. Кенеттен және жаппай білінеді. Инфекция қоздырушысының бастауы – ауырған балықтар, ал жұғу факторы – өлген балықтар мен зарарланған тоғанның түбі. Аурудың шығуына су қоймасының ластануы, судағы оттегінің азаюы ықпал етеді. Бір су қоймасынан екіншісіне ауру қоздырушысы тасымалданған балықпен, аққан сумен келеді. Өлім көрсеткіші 50 – 70% - ға жетеді.

Өтуі мен симптомдары
--------------------

Бронхиомикоздың жаппай білінуі 5 – 12 күнге созылады. Ауырған балық қоректенуін тоқтатып, ағынға немесе тоғанның жағасында судың бетінде қимылсыз тұрып қалады. Желбезегінде ноқатты қанталаулар пайда болып, желбезек ұлпасының бір жері бозарып, екінші жері қарақошқылданып, аламыш түсті келеді. Желбезектің кей тұстары өліеттеніп, шеті жырымдалады.

* Патологоанатомиялық өзгерістер ішкі ағзаларында байқалмайды. Желбезектен гистологиялық препарат дайындап, микроскоппен қарағанда саңырауқұлақтың жіпшелері мен споралары көрінеді.Балау алдын – ала клиникалық және патологоанатомиялық белгілер бойынша (желбезектен аламыштануы және бүлінуі) қойылады. Түпкілікті диагноз микроскопиялық, гистологиялық және микологиялық зерттеулердің нәтижесіне негізделеді.**Емі жоқ.**

Дауалау және күресу шаралары
----------------------------

Бронхимикоз байқалған жағдайда судың ағынын күшейтіп, оттегімен қанығуын молайтады. Ауырған балықтарды ұстап, өлген балықтарды ұстап, өлген балықтарды жинайды. Балықтарды қолдан қоректендіруді, органикалық тыңайтқыштарды қолдануды тоқтатады. Су қоймасына үйрек пен қазды жібермейді. Судың рН көрсеткішін әк сүтін қосып 8,0 – 8,5 дейін көтереді. Балықты бір су қоймасынан екіншісіне көшіруді тоқтатып, балық аулау жабдықтарын үнемі дезинфекциялап тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Семей мемлекеттік университеті ,«Өсімдік, балық және ара шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау», оқу әдістемелік кешені, ПОӘК 042-14-03.01.20.9/032012ж
**Браулез (ара биті)** – браула соска жәндігінің аналық немесе жұмысшы ара денесіне жабысып, қатты мазасыздандырып, ақырында тез арада өлтіріп тынатын инвазиялық ауру.

Қоздырғышы
----------

Қоздырғышы– браула соска. Ол қызыл-күрең түсті, көлемі 1,1-1,3мм, денесі түкті, өте қозғалғыш үш жұп аяқтылы жәндік. Ара ұясында үш аптада толық өніп-өседі. Сақа браулалар артқы аяқтарымен аналық, жұмысшы аралардың басына мықтап жабысады. Алдыңғы аяқтарымен аралардың үстіңгі ернін тырналайды. Осының салдарынан ара аузына жем салғанда қатты мазасызданып, аузындағы шырынды қайта құсады. Осы сәтті аңдып тұрған браулалар дереу сорып алады. Браулалар өте қозғалғыш бір жерден екінші жерге еркін ауысады. Ара денесінен сыртқа түссе 2-3 күн тіршілік ете алады. Кейде бір аналық араға жүзден астам браулалар жабысып, бүкіл тыныс мүшелерін бітеп тастайды. Бұл жағдайда аналық ара жұмыртқалауын тоқтатып, әлсіреп өледі. Ал браула жабысқан жұмысшы аралардың гүл тозаңын, шырын жинау қабілеті төмендейді.

Ауруды анықтау
--------------

Ауруды анықтау – үшін браулаларды жинап алып, балға, глицеринге немесе спиртке салып лабораторияға жөнелтеді.

Емі
---

Емі– ауырған ара семьяларын фенотиазин түтінімен ыстайды, 1,5 г фенотиазинді қызарып шоқталған түтіндеткішке салып ақшыл қызғылт түтін шыққанда әр ұяның есікшесінен 30-40 рет үрлейді. Келесі ара семьясын осы әдіспен емдеп, ең соңында екі ұяға да қосымша 20 будақтан түтін жібереді. Емдеу жұмыстарын үш күн ұдайы кешке қарай жүргізіп, 10 күннен соң қайталайды. Ұядағы төселген қағаз үстіне құлап түскен браулаларды жинап өртейді.

Алдын алу шаралары
------------------

Алдын алу шаралары– омартаны карантинге жауып мал дәрігерлік- санитарлық қағидаларға сәйкес төмендегідей жұмыстар жүргізеді.Карездерді ұялардан алып уақытша қоймаға апарып қою арқылы браулалардың личинка, қуыршақтарын өлтіреді. Араға он күн салып қя едендерін, рамаларды тазалайды. Бал жинаған ұяшалардың бетін пышақпен кесіп ашып, браулалардың жүретін жолдарын бұзады.

Санитарлық баға
---------------

Санитарлық баға – араларды, ара аналықтарын және ара өнімдерін басқа шаруашылыққа және райондарға сатуға қатаң тиым салынады. Ұяшықтардан паразитті және личинкаларын тазалау мақсатында іс шаралар жүргізу қажет. Браулалардан басқа араларда басқа да паразиттер кездесуі мүмкін: шыбын личинкасы сенотаинии, қоңыздардың мелае тұқымының личинкасы, восктік қаракүйе (үлкен және кіші) және тағы басқа.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Семей мемлекеттік университеті ,«Өсімдік, балық және ара шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау», оқу әдістемелік кешені, ПОӘК 042-14-03.01.20.9/032012ж
**Сауда орталықтары** – әдетте ірі коммерциялық құрылымдар, холдинг компаниялары түрінде жасалған. Оның құрамына өндірістік кәсіпорындар, транспорттық, сервистік, делдалдық және тағы басқа фирмалар кіре алады. Шетелдік сауда орталықтар көбінесе трансұлттық бірлестіктерді ұсынады. Холдинг басында әдетте қуатты қаржылық топ тұрады және сол топ саудалық үйінің болашаққа сауда стратегиясын анықтауды. Ірі сауда орталықтары айрықша тұтыну тауарлардың кең номенклатурасына мамандануға ұмтылады. Олар жүздеген елдер мен қалалардағы ірі ондаған дүкендерді бақылайды. 
Сауда орталықтарының құрылымы күрделі және әр алуан болып келеді. Сауда орталықтары холдинг мүшесіне кіретін дәстүрлі жабдықтаушылардың тауарларын сатып ала алады. Сонымен қатар сауда орталықтары басқа елдердегі өз өкілдері арқылы тәуелсіз жабдықтаушылармен толық не болмаса кредит арқылы, лизинг түрінде келісім-шарттарға отыру мүмкіндігі бар.

Сауда орталықтары көп дәрежеде өз тәжірибелерінде логистика ғылымын да жиі қолданады. Өйткені соның арқасында олар тауарлардың транспорттық ағымдарын ықшамдайды, өнім қоймаларының көлемін таңдайды, сонымен қатар тауарлардың өтімдік қозғалысын бақылайды.
Тәжірибеде ірі сауда орталықтарының көбі өз холдинг құрамында сақтық компанияларын ұстайды, солар арқылы алып коммерциялық құрылымның қаржылық тепе-теңдігін ұстап қалуға ұмтылады. Саудалық орталықтар өз шығындарын тауардың сатып алынған мен сатқан бағаларының арасындағы ақшалай айырмашылығының жиынтығы арқылы жабады. Сондықтан басқарудың басты міндеті сауда орталықтардың құрамында артық бөлімшелердің орнамауын қадағалайды. Нарықта тиімділікке жету үшін сауда орталықтарының бір тұтас қаржылық жоспары болуы керек.
**КУЛЬТИАСОВ АЩЫТАМЫРЫ**(Sphaenolobium kultiassovii) – шатыршагүлділер тұқымдасы, ащытамыр туысына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау жотасы мен Талас Алатауында кездеседі. Таудың шалғынды беткейлерінде, қиыршық және ұсақ тасты жерлер мен бұталар арасында өседі. Биікт. 15 – 30 см, шалғынды жерлерде 1 м-ге дейін жетеді. Тамырын қалың солып қалған сағақтар талшықтары жауып жатады. Сабағы дара, түзу өседі, жоғ. жағы бұтақтанған. Жапырақтары жұқа, тамыр түбінен шығатындары ұзын сағақты, екі рет тілімденген жапырақ тақташалары болады, сабақ бойындағылары ұсақ. Гүлдері ақ түсті, 7 – 13-тен бірігіп, шатырша гүлшоғырын құрайды. Шатыршалары 5 – 10 сәулелі. Тұқымынан көбейеді. Шілде айында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі жіңішке эллипс тәрізді, ұзындығы 10 мм, ені 3 мм-дей. К. а. – өте сирек кездесетін эндемик түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.‎
Бөгдеғаламдық тіршілікті іздеу: күннен тыс планеталарды зерттеу, Кеплер телескопы)
Интеллектті бөгдеғаламдық сигналдарды тыңдау, Аллен телескоп тізбегі
Күн жүйесіндегі роботты ғарышкемесі, Марстағы *Curiosity* шарлаушысы
**Бөгдеғаламдық тіршілік** (ағылш. *Extraterrestrial life*, Бөгдекелімсектер) — жерден тысқары пайда болуы және өмір сүруі мүмкін делінетін гипотезалық тіршілік. Ондай тіршілік қарапайым прокариоттар болуы мүмкін, немесе тіпті адамзатқа қарағанда әлдеқайда дамыған өркениетті болуы да мүмкін деп болжанады. Дрейк теңдеуі (The Drake equation) бойынша ғаламның кез-келген нүктесі мен түкпірінде интеллектуалды тіршілік болуы мүмкін. Бөгдеғаламдық тіршілік туралы ғылым саласы тұтастай Астробиология деп аталады.

ХХғ ортасынан бастап бөгдеғаламдық тіршілік белгілерін табу үшін белсенді зерттеулер жасалды. Бұл жұмыстар қазіргі және тарихтағы бөгдеғаламдық тіршілікті, әсіресе бөгдеғаламдық ақылды тіршілікті іздеуді қамтиды. Іздеу санаты бойынша, зерттеу әдісі телескоптар және үлгі деректерін анализдеуден бастап, байланыс сигналдарын анықтауға және жіберуге қолданылатын радиоларға дейін болады.

Бөгдеғаламдық тіршілік және бөгдеғаламдық интеллект тұжырымдамасы әсіресе ғылыми фантастикалық шығармалар арқылы адамзат мәдениетіне ықпал етуде. Талай жылдан бері ғылыми фантастика кең түсіндіру мүмкіндігіне ие бірқатар теориялық идеялар ұсынды. Адамзаттың бөгдеғаламдық тіршілік мүмкіндігіне қызығушылығы еш суыған емес. Тіпті алаңдау туғызған мәселелердің бірі - бөгдеғаламдық интеллектпен қарым-қатынас жасау даналығы. Кейбіреулер бөгдеғаламдық тіршіліктен сақтанып, агрессивті болуды дәріптейді. Ал, басқалары бұлай істеу интеллектті бөгдеғаламдықтардың жерге басып кіруін туғызып, жер шары өркениетіне қауіп төндіреді деп есептейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұнда "extraterrestrial" сөзі латынның *extra* - "сырт, бөгде" және *terrestris* - "Жер шарылық" сөздерінен шыққан).
2. ↑  Paul Davies: Біз ғарышта жалғызбыз ба? , 18 November 2013, The New York Times
3. ↑  John Pickrell: Бөгдеғаламдық тіршлііктің қайшылықты дәлелдері. 4 September 2006  "New Scientist" 18 February 2011
4. ↑  *Davies, Paul. Біз ғарышта жалғызбыз ба?,* The New York Times*(18 November 2013). Тексерілді 20 қарашаның 2013.*
5. ↑  *Ghosh, Pallab*. Scientists in US are urged to seek contact with aliens, *BBC News* (12 February 2015).
6. ↑  Baum, Seth; Haqq-Misra, Jacob; Domagal-Goldman, Shawn (June 2011). "Would Contact with Extraterrestrials Benefit or Harm Humanity? A Scenario Analysis". *Acta Astronautica* **68** (11): 2114–2129.
Бөгенбай батырдың ескерткіші.
**Бөгенбай батыр даңғылы**. Бөгенбай батыр даңғылы Н. Тілендиев даңғылынан басталып, Сарыарқа, Жеңіс, Республика даңғылдарын және Желтоқсан, Бейбітшілік, М.Әуезов, С.Торайғыров, Ш.Айманов, Ж.Аймауытов, Р.Қошқарбаев, Ш.Уәлиханов көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 3611,7м.

Бөгенбай батыр (1680-1775) - қазақ халқының тәуелсіздігі жолындағы күрескер, XVIII гасырда жоңгар басқыншыларына қарсы соғыста қол бастаган даңқты батыр, көрнекті мемлекет қайраткері. «Қазақтың қамал-қорганы» баһадұр Бөгенбай Абылай хан бастаган қазақ халқының үлт бірлігі жолындағы азаттық күресінің үйытқысы болды.  

1710 жылы Қарақұмда өткен құрылтайда Бөгенбай батыр үш жүздің бас сардары болып сайланды. 1726 жылы Бөгенбай бастаған қазақ қолы Бұланты өзенінің бойында қалмақтарга қарсы күйрете соққы берді. Бөгенбай батырдың ерлігін Қожаберген жырау *«Елім-ай»* атты тарихи дастанында жырлап, батырдың ерлігіне «Ер Бөгенбай» атты қиссасын арнаған. Бұқар, Үмбетей, Жанкісі, Сегіз сері Бөгенбай туралы дастандар шығарған.

Бұл даңғылда Бөгенбай батырдың ескерткіші, *«НұрБанк»* ғимараты, М. Әуезов атындағы балалар кітапханасы, №7 мамандандырылған мектеп, *«Шапағат»* коммуналдық базары орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**"Бөгенбай батыр"** –"Қазақтелефильм" студиясының түрлі түсті, 4 бөлімді, қазақ тіліндегі деректі фильмі (1992) .

Бөгенбай батырдың 300 жылдығын өз туған жерінде мерекелеу жөніндегі фильмде салтанатты жиындар, ұлттық ойындар көрсетіледі. 

Кадрларда: Кеңес Одағының екі мәрте Батыры Т.Бигелдинов, Қазақ КСР ҰҒА-ның академигі М.Қозыбаев, Қазақстанның мемлекет қайраткері Ө.Жәнібеков, Ақмола қаласының әкімі Кәрібаев, Бөгенбай батырдың ұрпағы, зейнеткер Нурғалиевтер ірі пландармен көрерменге ұсынылады. Соңдай-ақ "Жазушы" кинофильмінен үзінді беріліп, Бөгенбай батырдың ұлы тұлғасы сомдалады. 

Реж.– И.Ташманов, А.Сатаев, oператоры – Ю.Кулик.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия. "ҚазАқпарат" Алматы, 2009,1-т ISBN 978-601-03-00-70-5
Ақ Желімбас
===========

Ақ желімбас биіктігі 1 метрге жуық,бір жылдық немесе екі жылдық,шөп тектес өсімдік. Сабағы жұмыр,тік,төменгі жағы айыр тәрізденіп,бұтақтанып өседі. Қатты түктері бар. Жоғарғы жағындағы түктері үлпілдек болады да, қолға ұстағанда желімі жабысып қалады. Ол әр түрлі құрт құмырсқаларды өзіне жабыстырып алып,жәндіктердің өсімдік гүлдеріндегі тозаңды бүлдіруінен сақтайды. Жапырақтары сопақша келген,төменгі жағындағы жапырақтарының сағақтары қысқа, жоғарғы жағындағылары отырмалы.Гүлдері ақ түсті,олар өсімдіктің жоғарғы жағында шоғырланып тұрады. Гүл тостағаншаларын да түк басқан.Гүл тәжі 5 гүл жапырақшасынан тұрады. Әр гүл жапырақшасы жоғарғы жағынан екіге бөліне тілімденген. Ақ желімбастың гүлдерін түнгі көбелектер тозаңдандырады.Гүлдері кешке қарай қараңғы түсе ашылады.Хош иісі сол кезде анық білінеді.Гүлдері таңертең жабылғаннан кейін иісі де жоалады.Күндіз жабылып қалатын гүлдері төмен қарай салбырап "қалғып" тұрады.Өсімдіктің орыс тіліндегі атының "дрема" болуы да осыған байланысты болса керек. Жемісі жұмыртқа тәрізді,қауашақ ішінде бүйрек сықылды дәндері бар.Ақ желімбас шабындықтарда,бос жатқан және жыртылған жерлерде,бақшаларда,арықтардың маңайында өседі.
Дәрі үшін ақ желімбастың жерге түскен бөлігін және тамырын пайдаланады.Оның тамырының құрамында сапониндер бар. Ақ желімбастан жасалған дәрілердің қабынуға қарсы әсер ететін,қан тоқтататын,ұйқыны қалпына келтіретін қасиеттері бар.Осыған байланысты ішкі ағзалар шаншып ауырғанда пайдаланады.
Дәріні дайындау және қолдану тәсілі:Ұнтақталған өсімдіктің 1 ас қасығы 1 стакан қайнап тұрған суға салып,2 сағат қойып тұндырғаннан кейін сүзіп алады да,1 ас қасықтан күніне 3 рет ішеді және жатар алдында жарты стаканын бір ақ ішіп алса,ұйқы жақсарады.
**«Ақ жол»** - облыстық газет. 

1922 жылдың 1 мамырынан Әулиеата уездік, қалалық партия комитетінің, уездік Кеңес атқару комитетінің органы «Вольная беднота» газетінің қосымшасы ретінде «Кедей еркі» деген атпен шыға бастаған. Ол араб әрпімен басылып, 300 дана болып тарады. Қосымша 1924 жылы тамызға дейін шығып тұрды. 

Оның алғашқы редакторы А. Алматинская болды. Газет 1924 жылы тамызда «Еңбек» деген атауға ие болып, дербес басылым ретінде шығып тұрды. Оның 3 мыңдай оқырманы болды. Газеттің 224 нөмірі жарық көрді. Оны әр кезде Құлжабаев, Камалов, Бексейітов сияқты зиялы азаматтар басқарды. 

Газет 1929 жылы 1 қаңтардан «Дихан дауысы» атанды. Оның 60 нөмірі жарық көрді. Редакторлары Сапарбеков, Жанболатов болды. Газет 1931 жылы «Колхозшы", 1938 жылы «Колхоз жолы» деген атпен жарық көріп, 1939 жылы Жамбыл облысының құрылуына байланысты облыстық газет болып қайта құрылып, «Коммунист» атауын иеленді. 1944 жылы «Сталиндік жол", 1958 жылы «Еңбек туы", 1990 жылы «Ақ жайық» атанды. Әр кезеңде газеттің редакторы болып Ж. Бектұров, Ғ. Аманғалиев, Ә. Бекмұратов, Ғ. Сармурзин, Т. Оңғарбаев, Б. Байсақалов, Б. Жаңабаев, А. Бекбосынов, Ә. Қалдыбаевтар қызмет атқарды. 

Газеттің құрылтайшысы - Жамбыл облысы әкімдігі. Газеттің - саясат, экономика, руханият, хат және бұқарамен байланыс бөлімдері бар. Қазіргі Бас редакторы - М.Рысдәупет. «Ақ жайық» газетінің таралымы 12783 дана. Мекенжайы: 080012, Тараз. Достық даңғылы, Баспасөз үйі. Байланыс тел: 8- (7262) - 433-308. Электрондық пошта: ak-jol-taraz@rambler. ru

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
Футбол добы
**Футбол добы** — футбол ойынында қолданылатын және параметрлері Футбол ережелерінің *2 Ережесі* бойынша регламенттелетін сфера пішінді бұйым.

Сапасы мен параметрлері
-----------------------

* сфера пішіндес болады;
* теріден жасалады, қазіргі уақытта тек синтетикадан немесе басқа да жарамды материалдардан өңдіріледі;
* шеңбер ұзындығы 70 сантиметрден (28 дюйм) аспайды және 68 сантиметрден (27 дюйм) кем болмайды. Доптың стандартты өлшемі 5 (ағылш. *Size 5*) болып келеді;
* ойынның басталу сәтінде 450 граммнан (16 унция) ауыр және 410 граммнан (14 унция) жеңіл болмайды;
* теңіз деңгейінде 0,6—1,1 атмосфераға (600—1100 г/см2) тең қысымға ие болады.

Өлшемдері
---------

Футбол доптарының 5 стандартты өлшемі бар.

* 1 Өлшем

Шеңбер ұзындығы 43 сантиметрден аспайды. Көбінесе жарнама мақсатында қолданылады.

* 2 Өлшем

Максималды шеңбер ұзындығы 56 сантиметрден, ал массасы 283,5 граммнан аспайды. Көбінесе жарнама мақсатында және төрт жасқа дейінге балаларды үйретуге қолданылады.

* 3 Өлшем

Максималды шеңбер ұзындығы 61 сантиметрден, ал массасы 340 граммнан аспайды. Бұндай өлшемді доптар сегіз жасқа дейінге балаларды жаттықтыру үшін арналады.

* 4 Өлшем

Шеңбер ұзындығы 63,5—66 сантиметр, ал массасы 369—425 грамм арасында болады. Бұндай өлшемді доптар мини-футбол, яғни футзал үшін және жасы 12-ге дейінгі балаларды жаттықтыру үшін арналады.

* 5 Өлшем

Бұндай өлшемді доптар ФИФА жалауы астында өтетін дүние жүзінде ұйымдастырылатын барлық ресми жарыстарда қолданылады. 5- өлшемді доптың шеңбер ұзындығы 68—70 сантиметр болса, салмағы 450 граммнан аспайды. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Футбол добының өлшедері  Мұрағатталған 26 ақпанның 2010 жылы. (ағыл.)
**Бема қызғалдағы (лалагүлдер тұқымдасы)**
Қазақстан шөлінің жергілікті типтік түрі. Құмды және Балқаш-Алакөл шөлінің шұңқырлы, қиыршық тасты құмды жерлерінде және бетпақдаланың шығыс бөлігінде, Алматы және Жамбыл облыстарының жерлерінде, топырақта өседі. Басқа түрлерден пиязшығының ешқайсысына ұқсамайтын қабыршағының құрылысымен ерекшеленеді. Олар өте қатты жұмыртқаның қабығы тәрізді, қара қошқыл түсті топырақтың жоғарғы қабатына дейін созылған. Саны көп, қабыршақтардың бас жағы сабақтың жер беті бөлігінің айналасында тығыз қап құрайды. Түтіктің ұзындығы 15-20 сантиметрге жетеді. Мықты, жалаңаш, төрт жапырағы ұшына қарай біртіндеп қысқара түседі. Жапырағы ұзын, бірақ гүлінен қысқа, қандауыр жиектері толқынданған, гүлі жалғыз, үлкен, пішіні сәнді, бүршігінде иіңкі. Гүлсерігінің жапырақтары ашық сары түсті, жылтырақ, ұш жағына қарай тарылған, үлпілдек. Аталық жіпшелері және тозаңдары сары түсті, тозаңдарының қою сия немесе қара түстілері де кездеседі .Шөлге сән береді.

**Дереккөздер**:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
**Александр Лазаревич Жовтис** (5.4.1923, Украина, Винница қаласы – 4.11.1999, Алматы қаласы) – ақын, аудармашы, филология ғылыми докторлық (1975), професор (1981).

  

1946 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіріп, «Ленинская смена» газетінде әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі болған. Кейін оқытушылық қызметке ауысып, ҚазМУ-де ұстаздық еткен. 1954 жылы «Кеңес тарихи романдарының проблемалары жайында» кандидаттық диссертация қорғаған.
1978 жылдан бері Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтында орыс және шетел әдебиеті кафедрасында профессор боп істеген. 1975 жылы «Еркін өлеңнің проблемалары және өлеңдік формалардың эволюциясы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.

Абай, С.Торайғыров, Ж.Сыздықов, Ж.Молдағалиевтердің бірқатар шығармасын орыс тіліне аударған. Қазақтың халық әндерінің сөзін тәржімалап, «На свете красивых нет» деген атпен жеке кітап етіп шығарды. 1977 жылы Мәскеуде «Художественная литература» баспасынан «Огонек степи» деген атпен С.Торайғыров өлеңдерінің таңдамалы жинағын бастырды. «Қар жамылған бамбук», «VIII — XIX ғасырдағы корей поэзиясының антологиясы» атты аударма кітаптарын шығарды.

Шығармалары
-----------

* Стихи нужны. Научный труд. А. «Жазушы», 1968;
* На свете красивых нет. Казахские песни. Аударма. А. «Жазушы», 1980;
* Эхо. Книга избранных переводов. А. «Жазушы», 1984

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
3. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
Александр Ильин

Александр Ильин (кіші)
----------------------

**Александр Ильин** - Ресей театр және кино актері,"План Ломоносова"- деген панк-группаның вокалисты.

### Өмірбаян

1983 жылы 22 қарашада Мәскеуде актерлердің отбасында туған. Александр Адольфович Ильинның (актер) кіші ұлы, Владимир Ильинның(актер) жиені, Адольф Ильинның (актер) немересі. 
Ең белгілі оның жұмысы қазіргі уақытқа - "Интерндер" деген сериал.

М.С.Щепкин атындағы театралдық училищені бітірді. Ресейлік әскери театрыда қызмет етті. Ара РАМТе жұмыс істеді. 2006-го жылдан театрда жұмыс істемейді. Вокалист және әндердің авторы, "План Ломоносова" деген топтың панк-группа мүшесі.

#### Отбасы

Илья Ильин - үлкен ағасы

Алексей Ильин - орта ағасы

Нелли Ильинды-Гуцолды - әжесі

Адольф Ильин - атасы

Александр Ильин - әкесі

Владимир Ильин - әкесінің інісі

### Дереккөздер

* Сергей Песнев. Александр Ильин-младший — характерный актёр в образе «интерна» Лобанова
**Виноградов Александр Константинович**  (1876 жылы туған)- рев. қозғалысқа белсене қатысушы. Тобольск губерниясы, Есіл уезінде туған. Томск университетінің медицина факультетін бітірді. Омбы с.-д. ұйымының мүшесі, большевик. РСДЖП 5-(Лондон) съезінің (1907) делегаты және мемлекет 2-думаның делегаты. 3 шілде төңкерісінен кейін с.-д. фракцияның мүшесі ретінде ұсталып, Иркутск губерниясына жер аударылды. 1917 жылы мамырға дейін Кронштадт және Петроград советтерінде дәрігерлік-санитарлық комиссияның председателі болды. 1917 жылы маусымда Бурабай етконсерві заводында дәрігер болып істеді, курорттың санитарлық-дәрігерлік бөлімшесін басқарды.Мәскеуде Еңбек халық комиссариатында кеңесші дәрігер болып істеді. 1938 жылдан кейінгі өмірі жайлы деректер белгісіз.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Александр Леньков** (17 мамыр 1943 — 21 сәуір 2014) — совет және ресейлік актёр. Ресей Федерациясының халық әртісі.

Биография
---------

Александр 17 мамырда 1943 жылда Тамбовск облысында Рассказовода туды.1965 жылы Александр леньков Моссовета атындағы театрының студиясын бітірді және Моссовета атындағы МАДТ труппасына қабылданды.Сол уақыттан бастап сол театрының актеры болды,киноларда түсті,радио мен телевидиниеде жұмыс істеді.
Кейін ВГИК-де педагогикалық кәсібін бастады.

Түскен фильмдері
----------------

1964 жылы «Дайте жалобную книгу» мен «Ключи от неба» деген фильмдерде түсті.Леньков «Зимняя вишня» мен «Маленькая Вера» кинолардан кейінде адамдардың естерінде қалды.Радиода әртіс Андрей Алексеевич Азбучкинді балаларға арналған «Весёлая азбука» бағдарламасын рөлін дыбыстандырады. 2001 жылда «КОАПП» пен «Тушите свет» үш ТЭФИ сыйлығын алды. 

* Ол ВДВ қызметін өтті. Көптеген түрлі екінші планның фильмілерінде түсті.
* Ол үйленген,Екатерина қызы мен Филипп немересі бар.Александр Клюквин мен Алексей Борзунов пен жақсы достасқан.
* Ал 21 сәуірде 2014 жылда жаман ауру себебінен қайтыс болды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Өмірбаяны
* Фильмографиясы
**Александр Малышкин** *(21.03.1892, Богордск ауылы, Пенза обылысы, Мокшан ауданы, - 3.08.1938, Мәскеу)* - орыс совет жазушысы. Петроград университетінің филол факкултитін бітірген. 1918-20 ж. Азамат соғысына қатысты. Малышкин аоғащқы әңгімелерінде уездік меңгеру түкпірдегі мешеу күңгірт өмірді суретттеді. Совет әдебиетәнде халықтың революциялық ынтасын алғаш суреттеген "Даирдың құлауы" повесі Малышкиннің атағын шығарды. "Севастополь" повесінде демократиялық интелегенцияның жас буыннынан шығып, матростардың революциялық полкіне келген азамат өмірінің рухани ауыр жолын суреттеді. Александр қоөнерінің шыңы - "Меңіреу түкпірдегі адамдар" романы. Онда жазушы уездік меңіреу түкпірдегі жаңа өмірге талпынған адамадардың бейнелерін жан-жақты суреттеді. Александрдің бірсыпыра шығармалары КСРО халықтары мен шетел тілдеріне аударылды. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Фрэнсис Нвиа Кофи Кваме Нкрума**, (ағылш. *Francis Nwia Kofie Kwame Nkrumah*; 1909ж. қыркүйек, Нкрофул, Алтын жағалау – 1972ж. 27 сәуір, Бухарест, Румыния), Гананың алғашқы премьер-министрі, алғашқы президенті (1960-1966); философ, әлеуметтанушы және саясаткер. 

Мұғалім болып істеген, сосын АҚШ-қа кетіп әдебиет пен социолизмді оқыған (1935-1945). 1949ж. Халықтық конвента партиясын құрып, саяси күрестердің зорламау әдістерін қолдаушы – қарсы шығушы, түгел көшеге шығу, британ үкіметінен бас тартушы. Алтын жағалаудың премер-министрі сайланған (1952-1960), сосын тәуелсіз Гананың елбасы болып, африканизация саясатын дамытты, жаңа жол, мектептер және медициналық мекемелер салған. 1960ж. гана экономикасы есебінен Ганафрикандық қозғалысқа үлкен үлес қосқан. 1962ж. беделін бақылап, қоғамдық өмірге араласудан бас тартты, коммунистік мемлекеттермен байланыстарын нығайтты және саяси философиядан бірнеше еңбектер жазған. 1966ж. Пекинде болғанда елінде әскери төңкерісі болып, соның нәтижесінде биліктен айрылған.

1972 жылы Бухарестте тері карциномасынан қайтыс болған.
Acіpenser stellatus
**Шоқыр** (*Acіpenser stellatus*) – бекіре тұқымдасына жататын балық. 

Негізінен Қара, Азов теңіздерінде тіршілік етеді. Қазақстанда Каспий теңізінде, оған құйылатын Жайық өзенде таралған. Дене пішіні жебе сияқты созылған. Тұмсығы ұзын (ол басының ұзындығының 60%-дайын алады), мұртшасы қысқа. Арқасы бүйір сүйектеріне дейін қара, бауыры ақшыл түсті. Балықтың ұзындығы 160 см, салмағы 14 кг-дай. Ұзындығы 220 см, салмағы 68 кг-ға дейін болатын түрлері бар. Көктем мен күзде, сәуір айынан бастап, тамызға дейін уылдырық (475 мың, диаметрі 3 мм-дей) шашады. Уылдырық шашып болған ересек балықтар мен шабақтары теңізге ойысады да, мұнда қорек іздеп, қоныс аударып отырады. Майда шабақтары зоопланктонмен, ал ересектері ұсақ балықтармен және моллюскалармен қоректенеді. Кәсіптік мәні бар аса бағалы балық. Ауланатын бекіре балықтарының ішінде 1-орында. Еті, уылдырығы – дәмді тағам, торсылдағынан желім дайындалады. Бекіре, сүрік, пілмай балықтарымен будандастырылған будандары бар.

#### Шоқыр еті

Шоқырды Каспий, Арал — Қара теңіздердің бассейлдерінен аулайды; оның еті қортпа мен бекіренің еттеріне қарағанда анағұрлым хош иісті және нәзік болып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Камелов А.К. Состояние популяций осетровых рыб р. Урал. В книге: Рыбохозяйственные исследования в Республике Казахстан: история и современное состояние, А. 2005.
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
3. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.— Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1
4. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
Квакер (немесе бақа) - бұл кейде теңіз кемесінің эхолокациялық орналастыруы бойынша белгіленетін төмен диапазонның белгісіз су асты дыбыстық тербелістерінің ұсынып отырған қайңары. Құбылыстың атауы жазылып алған бақалардың дыбыстарына ұқсауына байланысты болып келеді. Ең алғаш рет белгіленген оқиғалар 1970 жылға сәйкес келеді, ал хабарлама құзы 1975-1980 жыл аралықтарына дәл, 1990 жылдан кейін ресми түрде тіркелген ешқандай оқиға белгіленбеген, бұл теңіз барлау қызметінің және су асты кемелерінің қарбаластығының төмендеуіне байланысты. 

Квакердің пайда болу гипотезасы

Барлау
------

Осы оқиға алғаш рет КСРО ның әскери теңіз куштерімен тіркелген, олар бұл жағдайда суық соғыс кезіндегі қарсыластардың теңіз кемелерін пеленгілеу жүйесі деген болжам жасаған. Осыған байланысты КСРО ӘТФ Квакер бағдарламасы ұйымдастырылған және 1980 жылға дейін жалғасқан. Осыдан кейін бағдарлама жабылған, «Құпия» деген таңбамен әскери-теңіз архивтеріне жіберілген. Алайда, ұсынылып отырған нұсқа осындай жүйені ары қарай өрістету қымбат әрі тиімділігі аз болғандықтан дәлелдеуге қол жеткізе алмаған. 

### Жануарлар

Ең басты болжамдарға сәйкес, құбылыстың шығуына байланысты, бұл дыбыстардың қайңары- түрлері әлі анықталмаған, зерттелмеген теңіз жануарлары. 

Кейбір зерттеушілердің пайымдауларынша, квакерлер гидроакустиканы жақсы пайдаланатын кит тәріздестердің кейбір түрлері болуы мүмкін. Квакерде косаткалардың, тіпті қазірде жойылып кеткен базилозаврлардың дыбыстарын жазған. Басқа пікірлерге сәйкес, Architeuthidae отбасынан шыққан алпауыт кальмар квакер болуы мүмкін. Олардың ерекшеліктерін зерттей отырып және анықтау қиындықтарын пайымдай келе алпауыт кальмарлар теңіз сүтқоректілерін аулаулары мүмкін, ал оның сүйексіз дене бітімі оны штат құралдарының анықтауына мүмкіндік бермейді. 

Зерттелмеген жүзгіш объект

Басқа нүсқаға сәйкес бұл өзге өркениет өкілінің байланыс орнату тәсілдері. 

Бірде бір гипотеза дәлелденбеген.

Аңғартулар
----------

* Квакеры
* Гибель "К-219" и загадочные "квакеры"

Сілтемелер
----------

* Мы их никогда не видели
* В. Кулинченко. Квакеры
* Квакеры — призраки со дна океана
* Тайна трех океанов. В погоне за призраком
**Шпильман**, шпильмандар (*Spіelmann, немісше Spіelen – ойнау және Mann – адам*) – орта ғасырларда неміс тілінде сөйлейтін елдерде өнер көрсеткен кезбе музыкашы-актерлер. Шпильман өнері сан алуан болып келеді. Әрбір, кез келген Шпильман музыкашы да, актер де, әнші де, ақын да, акробат та болып, көрерменнің көз алдында алуан түрлі құбылысқа түсіп отырған; олар өнердің сан қырлы түрін еркін меңгерген ойынпаздар болатын. Германиядағы Шпильмандар қысқа новеллалар мен шванкаларды орындаумен ерекше көзге түсті. Әдетте Шпильмандардың әні мен биі вьелла, ротта, дудка, арфа, гитара, т.б. музыка аспаптарымен сүйемелденді. 11 – 12 ғ-ларда Шпильман қатарына вагантар (кезбе оқушы жастар) келіп қосылды. Шаруалар және қалалықтар өмірімен тығыз байланыста болған Шпильмандар шығарм. католик шіркеуі мен жергілікті билеушілерге қарсы бағытталды. Сондықтан олар көп жағдайларда қудалауға ұшырап, саяси және азаматтық құқық-тан айрылды. Соған қарамастан Шпильмандар жәрмеңкелер мен халық мейрамдарына тұрақты түрде қатысып жүрді, кейде қала әкімшіліктері өз тарапынан оларды осындай салтанатты шараларға ат салысқаны үшін марапаттап отырды. Қалалардың қарқындап, жедел дамуымен байланысты Шпильмандар да бірте-бірте "отырықшылық" өмірге ойысты. Олар қа-лалық музыка цехтарға (ең алғашқылардың бірі – негізі 1288 жылы қаланған Вена қ-ндағы қалалық музыкашылар туыстығы) бірігіп ұйымдаса бастады. Қала қызметінде Шпильмандар қалалық кернейшілер мен "мұнара күзетшілері", т.б. ретінде бой көрсетсе, енді біреулері трубадур, трувер мен миннезингерлер қызметін атқарды. Австрияда Шпильмандардың соңғы цехтық ұйымы 1782 жылға дейін жұмыс істеді. Шпильмандар Франциядағы жонглерлер, Ресейдегі скоморохтар, Өзбекстандағы масхаробоздар (масқарапаздар), Қазақстандағы қулар, жыршы мен шешендер секілді поэзиялық шығарм-ты, кәсіби музыка және сахналық өнерді дамытуда үлкен рөл атқарды.

Дереккөздер
-----------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Шоңайнақтар туысы** (лат. *Acanthis*) — Қазақстандағы қунақ тұқымдасы құстарға жататын 18 туыстың біреуі. Шоңайнақ туысты құстар қысқа, үшкір тұмсықты және құйрығының ұшы терең ойықты (шеткі бұлқын қауырсындар ортаңғыларынан ұзын, шағын денелі (13-20) ұсақ құстар тобы.

Құстардың бұл туысында бірнеше түр бар (кейде мұны екі туысқа: *Шоңайнақ туысты* және *шекілдек туысты* деп бөледі.

Қазақстанда бұлардан төрт түр: шоңайнақ, шекілдек, тау шекілдек және тундралық шекілдек кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
Қызылды көру. Қызылды көру. A. Күн сәулесі алмаға түседі. Кейбір толқын ұзындықтары алма қабығындағы химиялық заттардан шектеледі. B. Шағылысқан толқын ұзындығы қарашық арқылы өтіп, көз артындағы конус жасушаларын қоздатады. C. Конустар көзге түскен толқын ұзындығы туралы кодталған ақпарды миға жібереді. Мына мысалда L-конустары өте қоздаған, M-конустары аздап қоздаған, ал S конустары мүлдем қоздамаған. Ми бұл кодты "қызыл" сезімі етіп аударады.
Бүлдірген реңінің кері квалиасы
**Квалиа** (ағылш. *qualia*) — сана философиясында субъективті зерделік тәжірибенің жеке-дара елестері (сана үлгілері) ретінде қолданылатын термин. Квалиа термині лат. *quālis* сын есімі сөзінің көпше (qualia) түрінен шыққан болып, мәлім арнаулы мысалға қатысты "қандай үлгі", "қандай түр" секілді мағыналарды береді, мысалы, "мына бір алманың дәмі қандай" деген секілді. Мұндағы мәлім бір алманы адам жеген кездегі адамға сезілген дәмінің адам миындағы үлгісі, не елесі - оның квалиасы деген сөз. 

Квалиа мысалдары ретінде бас аурудан қалыптасқан, адамның өзіне аңғарылатын мәлім "ауырсыну" сезімі, шараптың "дәмі", сондай-ақ кешкі аспанның қызарып "көрінуі" секілділерді айтуға болады. Сезімнің сапалық белгісі ретінде квалиа әдетте "ұстанымдық көзғарасқа" қарама-қайшы болып келеді, өйткені ұстаныдық көзқарас тікелей бастан өткеру мен бастан кешіруге емес, түрлі тәжірибе туралы адам нанымдары бойынша қалыптасады. Бұл тұрғыда квалиа шындықтың санадағы тіке ізі болса, ал ұстанымдық көзқарас нану негізіндегі перспективаның туындысы; мысалы "Ол жеңемін деп ойлады" деген сөйлем ұстанымдық көзқарасқа қатысты айтылған, әркез оның миындағы квалианы білдірмейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Kriegel Uriah* Current Controversies In Philosophy of Mind —  New York, NY: Taylor & Francis, 2014. — P. 201. — ISBN 978-0-415-53086-6.
**Шпилька өкше** - аяқ киім түрлерінің бірі. Ең танымал және кең таралған өкшелердің бірі. Бұл өкшелердің биіктігі 8 см-ден басталады. Өте жіңішке және биік. Оның негізігі арқауы - үшбұрышты стилет. Мұндай өкшелі туфли киген қыз өзін тартымды сезініп, бейнесіне биязылық сыйлайды. Қазір танымал болғанымен, өкшенің бұл түрі тек XX ғасырдың ортасында пайда болыпты. Туфлидің сырт келбетіне байланысты көйлектермен де, шалбарлармен де киюге болады. Аяқ киім өкшелерінің бұдан да көп түрлері бар. Мысалы, кірпіш өкше, сына тәрізді өкше, конус тәрізді өкше, рөмке-өкше .

Дереккөздер
-----------

1. Сән үлгі журналы, 2002ж, 96б
Квадруполь
**Квадропуль** (лат. *quadrum* – *төртбұрыш, квадрат* және гр. *pуlos* – *полюс*) – толық электр заряды мен электрлік дипольдік моменті нөлге тең зарядталған бөлшектер жүйесі.Квадропульды дипольдік моменттерінің шамасы өзара тең, бірақ таңбасы бойынша қарама-қарсы және белгілі бір қашықтыққа (a) орналасқан бірдей екі дипольдің жиыны ретінде қарастыруға болады. Квадропульдың негізгі сипаттамасы – *квадруполь моменті* *(Q)*. Суретте көрсетілген квадропуль үшін: *Q=2ela*, мұндағы e – электр зарядының абсолют шамасы, *l* – дипольдің мөлшері.Квадропульдан үлкен қашықтықта *(R)* *электр өрісінің* *кернеулігі* *(E)* қашықтықтың төртінші дәрежесіне *(R4)* кері пропорционал болып кемиді (E ~ 1/R4). Квадропуль 2-реттік мультиполь болып табылады.
**Амирова Тоты** (02.05. 1969, Ұлан ауданы Бестерек ауылы ) .«Боинг» жолаушы авиалайнердің ТМД елдері бойынша жалғыз пилот әйел. Екі жоғары білімі бар: авиаинженер-пилот және авиаэкономист. Шетелдік авиақұрамын дайындау курсын бітірген. Жұмыс тәжірибесін төрт Қазақстандық авиакомпаниясында шыңдаған: «Қазақстан әуе жолы», «Еуро-Азия», «Эйр Астана», «Эйр Казахстан». 
2007 жылы Тоты Амирова «Боинг-737», «New generation-700», «New generation-800» әуе кемелерінің «Эйр Астана» компаниясында ТМД бойынша алғаш әйел-капитаны болды. 2006 жылы 16 желтоқсаннан бастап Дубай қаласында кәсіби шеберлігін жоғарлату треннингтерін бастады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

1. Мұрағатталған 3 қарашаның 2014 жылы.
**Тотытәрізділер** (лат. *Psittaciformes*) – құстардың бір отряды. 

  

Қазба қалдықтары миоценнен белгілі. Дүние жүзіндегі барлық тропиктік және субтропиктік аймақтарда таралған. Тотытәрізділерге кіретін кейбір құстардың мысалдары: несторлар, жапалақтәрізді тотылар, лорилер, тоқылдақтәрізді тотылар, какадулар, нағыз тотылар және басқалар. Көпшілік түрлері жазықтарды мекендейді, кейбіреулері биік тауларға (теңіз деңгейінен 3600 м биіктікке) дейін көтеріледі. Дене тұрқы 9,5 см – 1 м. Қауырсындары ашық қанық (жасыл, оның қызыл және көк түстермен үйлесімі, кейде қара немесе сұр) түсті болады. Мойны қысқа, басы үлкен, тұмсығы мықты, қатты жемісті жара алады. Үстіңгі имек тұмсығының түбінде балсірісі мен танауы орналасқан. Жіліншігі қысқа әрі мықты, аяғының 1, 4-саусақтары артқа қараған. Жылдам ұшады, араларында ұшпайтын түрлері да бар.

Тотытәрізділер негізінен орман құстары, топтанып тіршілік етеді. Ұясын жабық жерлерге (ағаш қуысына, жартастардың жарықтарына, термиттердің ұясына) салады. Моногамды, ұядағы 1 – 12 (көбінесе 2 – 5) жұмыртқаны мекиені мен қоразы кезектесіп басады (арасында аналығы ғана жұмыртқа басатын түрлері де кездеседі). Құстың дене мөлшеріне қарай 18 – 30 күнде соқыр және қызылшақа балапандар жұмыртқаны жарып шығады. Балапандар өте баяу өседі, оларды ата-енесі жемсауындағы қоректі құсып тамақтандырады. Тотытәрізділер өсімдік тұқымдарын, әр түрлі жемістерді кейде қатты жаңғақтарды жейді. Ара тәрізді ірі тотының жақ сүйектері өте мықты, тіпті адамның саусағын да шайнап жібереді. Тотытәрізділер өсімдіктерді тозаңдандырады, олардың тұқымын таратып, пайда келтіреді. Кейде егістіктер мен бақтарға тигізетін зияны да бар. Жако тотысы (Р. erіthacus) адамға еліктеп сөйлеуге қабілетті. Тотытәрізділер қолға тез үйренеді, сондықтан оларды көп жағдайда экзотикалық құс ретінде үйде, торда ұстайды. Қолда өсіргенде 50, кейде 80 жылдай өмір сүреді. Адамға қауіпті пситтакоз ауруын таратуы мүмкін. 27 түрі Халықаралық табиғат қорғау одағының "Қызыл кітабына" енгізілген.«

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Waterhouse, David M. (2006). "Parrots in a nutshell: The fossil record of Psittaciformes (Aves)". *Historical Biology* **18** (2): 223–234. doi:10.1080/08912960600641224.
2. ↑  Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
**Браунит**  (неміс ғалымы М.Браун есімімен аталған) – күрделі тотықтар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: [[Mn2+Mn23+SіO]]. Тетрагональдық сингонияда кристалданып, октаэдр немесе тетрагональды дипирамида түзеді, түйірлі тұтас агрегаттар түрінде кездеседі. Түсі қара, металдай жылтыр. Қаттылығы 6, меншікті салмағы 4,7 – 5,0 г/см3. Жапсарлы-пневматолиттік, гидротермальдық және метаморфталған шөгінді марганец кендерінде таралған. Тотық қабаттарында валенттілігі жоғары марганецтің мөлшері көбейіп псиломелан немесе пиролюзит минералына ауысады. Ферромарганец қорытылатын басты марганец кентасы. Қазақстанда Жезді марганец кенінде, Қаражал темір-марганец кенінде кездеседі.

**Қолданылуы.** Браунит марганец өндіруде ең басты минералдың бірі болып табылады.

**Кендері** КСРО-да Уралда (Төменгі Тагильдегі Сапальск кені); Чиатурада (Грузия), Жездіде (Қазақстан, Жезқазған ауданы), Атасуда бар.

Шет елдегі кені Үндістанда, Оңтүстік Африкада (Постмасбург) бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
2. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
**Георг Фукс** (15.06.1868, Берфельден, Оденвальд - 16.06.1949, Мюнхен) - неміс театр теоритегі, режиссер, драмтург.

Қызмет жолы
-----------

Басқалармен бірге Мюнхеннің көркем театрын ұйымдастырды. Мұнда Уильям Шекспирдің "Он екінші түнін", Аристофанның *"Құстарын"*, өзі жазған *"Тиль Уленшпигельді"* және Гетенің *"Фаустын"* қойылымдары қойылды. *"Болашақ сахнасы" және "Театр революциясы"* атты теориялық еңбектерін жазып, өзінің сахналық өнер жайлы принциптерін тұжырымдады. Ол театрдың негізгі мақсаты сахнада сұлулықты паш ету және сахна өнері тек таңдаулы көрермендерге ғана арналуы қажет деп тапты. Театрға импрессионистік кескіндеме прицпін ұсынды. Осымен байланысты театрдағы басты тұлға суретші деп есептеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
**Дроздов Георгий Андреевич** - 1936 жылы 15 наурызда Батыс Қазақстан облысы Приуральный ауданында туған. Кескіндемеші. 1959 жылы әскерден оралғаннан кейін Орал қаласының кинотеатрларында суретші-безендіруші болып еңбек ете жүріп, Мұғалімдер үйіндегі бейнелеу өнері студиясына қатысады. Краснодар педагогикалық институтының көркемсурет-графика факультетін бітіргеннен кейін қала мектептерінде сурет және сызу пәндерінен сабақ береді. Қалалық көркемсурет мектебі ашылуына байланысты, (1979 ж.) жұмысқа қабылданады және сол жерде зейнеткерлік демалысқа шыққанға дейін оқушыларға сурет салудың сандаған әдіс-тәсілдері, технологияларын үйретті. Балғын суретшілерге дәріс бере жүріп, қалалық Сурет көрмелеріне бірнеше мәрте қатысқан. == Дереккөздер ==

1. ↑  Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. - 56б.
**Курт Георг Кизингер** (06.04.1904, Эбинген - 09.03.1988, Тюбинген) - ГФР-дің саяси және мемлекет қайраткері. Берлин және Тюбинегн ун-ттерінде оқыды, юрист. 1935-40ж. Берлине адвокат, 1933 жылдан Ұлттық - соц. партияның мүшесі. 190-45жыл фашимтік Германия Сыртқы істер министрлігінің чиновнигі. 1949ж. христиандық - демократиялық одақтан бундестаг депутаты болып сайланды. 1958-1966 жылдары Баден - Вюртемберг жерінің премьер - министрі. 1966-1969 жылдары ГФР үкіметін басқарды. Канцлер болып тұрған кезінде Бонның бұрынғы үкіметтерінің реваншистік - милитаристік бағытын жақтады, соц. елдер жөнінде ***"қатаң саясат"*** жүргізуді көздеді. 1969 жылы *В. Брандт* үкіметі құрылғаннан бері оппозисияда. ГФР саясатындағы реалистік бағытқа барыншы қарсы. 

Сурет:Friedrich Wilhelm Schnitzler mit Bundeskanzler Kurt Georg Kiesinger, Eduard Adorno, Hubert Kessler u. Theo Götz - CDU Parteitag im Jahnhaus Pfullingen 1968.jpgChancellor Kurt Georg Kiesinger with Eduard Adorno, Friedrich Wilhelm Schnitzler, Hubert Kessler and Theo Götz by CDU party day in the Jahnhaus in Pfullingen 1968

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, Алматы, 1974жыл, 5том, 421 бет..
**Марк Антоний** (лат. *Marcus Antonius*; 14.01.(б. з. д.)83, Рим — 01.08.(б. з. д.)30, Александрия) — ежелгі Римның мемлекет қайраткері және қолбасшысы, халық шешені.

3 ретконсулдыққа сайланған - б.з.д.44 ж.; б.з.д.34ж. және б.з.д.31 ж.
Б.з.д. 43-33 жылдары - Триумвир болған.

Б.з.д. 51-50 жылдары - квестор.

Азамат соғысы кезінде Цезарьді жақтаған. Цезарь өлтірілгеннен кейін саяси, әскери талас-тартысқа түсіп, ақыры 43 ж. Цезарьдың мирасқоры Октавиан Август және Лепид үшеуі 2-ші триумвират құрды. 

Кейін бұлар провинцияларды бөліскенде (б.з.д. 42 ж.), Рим мемлекетінің шығыс аймағын басқарды. Бірнеше жорықтар жасап, б.з.д. 34 ж. Арменияны Рим мемлекетіне қосты.

Антоний мен Клеопатра
---------------------

Антоний мен Клеопатра 
Египет патшайымы Клеопатраны жақсы көріп, осы драматикалық махаббатымен аты шығып, көптеген әдебиет шығармаларда және кинода бейнеленген. Марк Антоний 40 жасында 28 жасар Клеопатрамен жақындасып, осы қарым-қатынастан Клеопатра 2 ұл, бір қыз туды. Антоний Клеопатраға және оның балаларына сыйлыққа қыруар жер бөліп берді. Бұл триумвират мүшелерінің наразылығын тудырады. 

Сенат Клеопатраға соғыс жариялады. 31 ж. Октавиан әскері Египетке басып кірді. Марк Антоний мен Клеопатраның біріккен әскері Октавианның армиясына қарсы соғысты. Акциумның тұсындағы шайқаста Антонийдің әскері жеңіліп, Клеопатра қашып құтылады. 

Антоний Клеопатра қайтыс болды деген жалған хабар естіп өзін-өзі пышақ ұрып өлтіреді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Е. В. Смыков Марк Антоний и политика clementia Caesaris Мұрағатталған 5 наурыздың 2006 жылы.
* М. В. Белкин Цицерон и Марк Антоний: истоки конфликта Мұрағатталған 7 наурыздың 2006 жылы.
* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Марк Антоний**

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Марк Дакаскос** (ағылш. *Mark Dacascos*) (26 ақпан 1964 жыл) – америка актері. 

7 және 18 жас аралығында каратэ және кунг-фу чемпионаттарының жеңімпазы болған.

Ең алғашқы кинодағы рөлі 1985 жылы шыққан «Dim Sum: A Little Bit of Heart» фильмінде болған. Алайда белгілі бір себептерге байланысты оның түскен рөлінің бәрі қиылып алынған. Кинодағы ең алғашқы басты рөлін «Американский самурай» фильмінде сомдаған. Ал ең сәтті киноларының бірі «Только сильнейшие» фильмі болған. Тағы бір танымал болған фильмі, «Crying Freeman» манго желісімен түсірілген фильм - «Плачущий убийца». Осы фильмнің түсірілімі барысында ол өзінің болашақ жұбайы Джули Кондрамен танысады. Екеуінің бір баласы бар.

Фильмдері
---------

* «Город Ангелов» (1990)
* «Китайский городовой» (2000)
* «Пропавший медальон» (2010)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Discovering the Samurai Within, *Inside Kung Fu*. Тексерілді 18 наурыздың 2011.
**Марк Захарович Подольский** - 1932 жылы 25 ақпанда Украинаның Смела қаласында дүниеге келді. Білімі - жоғары, 1956 жылы Н.В.Гоголь атындағы Қызылорда педагогикалық институтының филология факультетін, орыс тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі, Алтынсарин(медаль), Астана(медаль), Конституцияның 10 жылдығына арналған мерейтойлық медальдарының иегері.

### Отбасы

Әйелі: Раиса Ивановна Осауленко (12 тамыз 1933 - 2000 жж)1956 жылы Н.В. Гоголь атындағы Қызылорда педагогикалық институтының, филология факультетін, орыс тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі мамандығы бойыша тәмамдады. №411 орта мектептің бастауыш саныптарына дәріс берді.
Қызы: Рита Макаровна 1957 жылы туған. Н.В. Гоголь атындағы Қызылорда педагогикалық институтының, филология факультетін, орыс тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі мамандығы бойыша тәмамдады. № 198 орта мектепте бастауыш сынып мұғалімі.

### Қысқаша шолу

Қызылорда облысының еңбек сіңірген қайраткері, «Облыстың ең үздік директоры», «Қаланың үздік директоры» номинацияларының жеңімпазы. Марк Захарович 60 жыл бойы білім беру жүйесінде жұмыс істеді. Еңбек жолын пионер көшбасшысы ретінде бастаған, Макаренко балалар үйінің тәрбиешісі болып жұмыс істеді, № 120 орта мектепте директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, 1978 жылдан 2002 жылға дейін № 198 орта мектептің директоры болып жұмыс істеді. Марк Захарович Қызылорда қалалық білім беру бөлімінің кеңесінің мүшесі. Марк Захарович жаңашылдықты сүйетін директор болып табылады. Оның басшылығымен "Үлгілі үй", "Екіліксіз үй" секілді жобалар жүзеге асырылды. Марк Захарович өскелең ұрпақты еңбекке тәрбиелеуге көп көңіл бөлді. Мектеп жанынан тігін ісі бойынша шағын цехтарды жабдықтады. Қызылорда облысында алғаш рет 1986 жылы салауатты өмір салты бойынша семинар ұйымдастырып, дене шынықтыру сабақтарында стандартты емес спорт жабдықтарын қолдануды көрсетті. Уақыт өте келе Марк Захарович балаларды еңбек сабағында ақша табуға үйретеді, соның арқасында №198 орта мектеп Республикадағы алғашқы мектеп – миллионер болды.

### Жетістіктері

«Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері» 1993г. 
«Қызылорда қаласының құрметті азаматы» 2008г.
«Қызылорда облысының құрметті қайраткері» 1997г. 

```
 «Қазақ ССР халық ағарту ісінің озық қызметкері» 1973г. 
«Ыбырай Алтынсарин атындағы медаль» 1992г. 
 «Астана медалі» 1998г. 
 «Қазақстанның Конституциясына 10 жыл» 2005 г.
 «Ерен еңбегі үшін медалі» 2005г.
«Өмірі үлгі өнеге» 2000г.
 «Қаланың үздік директоры» 2000.
«Қызылорда облысына – 70 жыл» 2009. 
 «Қызылорда қаласына -190 жыл» 2009 г.
```

### Дереккөздер

* Мұрағатталған 10 сәуірдің 2019 жылы.
Курт Фуллер (ағыл. Kurt Fuller, туған. 16 қыркүйек 1953, Сан-Франциско, Калифорния, АҚШ) — американдық актёр. Появлялся в ряде телевизионных и кино проектах, а также принимал участие в публичных выступлениях.

Өмірбаяны
---------

Курт Фуллер Калифорния штатындағы Сан-Франциско қаласында туған. Шын есімі - Кёртис. Жасөспірімдің шағын Сан-Хокаин (Чили) өткізген. 1971 жыды Стоктондағы Линкольнның орта мектебін бітірген. Беркли университетінде ағылшын литературасын оқыған. Лос-Анджлеста риэлтор болып жұмыс істеп, тағыда театрда ойнаған.

Жеке өмірі
----------

Курт Фуллер жазушы Тон Хендрдің қызы Джессика Хендрамен некеде тұрады. Екі қызы бар - Джулия мен Шарлотта.

Дереккөздер
-----------

1. Курт Фуллер Internet Movie Database сайтында
2. Курт Фуллер