**Саяси жүйе** - билікті жүргізуші әлеуметтік топтар, таптар, ұйымдар мен мемлекеттер арасындағы өзара қатынастарды реттейтін, қоғамда тұрақтылық пен тәртіпті қамтамасыз ететін ұйымдар, мекемелер мен институттар жиынтығы. Оның негізгі элементтеріне мемлекет, саяси партиялар, дін орындары, қоғамдық-саяси ұйымдар және т.б. жатады.

Саяси жүйелердің жіктелуі
-------------------------

Саяси жүйелердің жіктелуі жөнінде ғалымдар арасында ортақ пікір жоқ. Саяси жүйені жіктеу зерттеушілер таңдаған өлшемге байланысты. Саяси жүйені жіктеудің ең кең тараған түрі, оның саяси тәртібіне қарай тоталитарлық, авторитарлық және демократиялық деп бөлінуі.

Француз саясаттанушысы Ж.Блондель саяси жүйені басқарудың мазмұны мен түрлеріне сай оны 5 түрге бөледі: 

1) либералдық демократия. Ол саяси, мемлекеттік шешімдерді қабылдағанда меншікке иелік етуі, жекешілдік, еркіндік сияқты құндылықтарды басшылыққа алады;
2) коммунистік жүйе. Ол әлеуметтік игілікті тең белуге бағдар ұстайды;
3) дәстүрлі саяси жүйе. Ол ат төбеліндей ақсүйектердің саяси және экономикалық үстемдігіне негізделеді;
4) Дамып келе жатқан елдерде қалыптаса бастаған саяси жүйе. Онда авторитарлық басқару белең алады;
5) авторитарлы-консервативтік жүйе. Онда әлеуметтік және экономикалық теңсіздік сақталады, халықтың саяси билікке қатысуына шек қойылады.
Г.Алмонд саяси мәдениет деңгейі мен құндылықтар жүйесінің негізінде саяси жүйені: ағылшын-американдық, құрылықтық-еуропалық, жарым-жартылай индустрияланған, тоталитарлық деп жіктейді. Саяси жүйенің ағылшын-американдық түрі ондағы саяси мәдениеттің бірыңғайлылығымен, біртектілігімен сипатталады. Құрлықтық-еуропалық саяси жүйенің саяси мәдениеті, ұстанатын құндылықтары әр түрлі келеді. Жарым-жартылай индустрияланған саяси жүйеге аралас мәдениет тән. Тоталитарлық саяси жүйеде саяси мәдениеттің таптық сипаты бар.

Қоғамның саяси жүйесі
---------------------

**Қоғамның саяси жүйесі**
Елдің саяси қызметіне қатысып,
саяси билікті жүзеге асыратын саяси
институттардың, ұйымдардың, топтар
мен жекелеген адамдардың жиынтығы.

Бұл барлық органдары бар мемлекет; қызметтерінде айқын саяси бағыты бар партиялар мен қоғамдық ұйымдар, қатаң саяси реңкі болмаса да,
мемлекеттің саясатына манызды әсер
ете алатын, (кәсіподак, кооперативтік, діни және т.б.) қоғамдық, ұйымдар, сондай-ақ өскелен ұрпакты тәрбиелеу мен білім беруді (мектеп,
институт, театр) жүзеге асыратын
барлық мекемелер.

Кейбір саясаттанушылар қоғамның саяси жүйесіне заңға енгізілген идеялар, принциптер, идеологиялар моральды, сондай-ақ саяси мақсатты көздеген жекелеген адамдардын қызметін қосады.

Саяси жетекші; саяси көшбасшы
-----------------------------

**Саяси жетекші; саяси көшбасшы** (ағылш.  *political leader*) - мемлекеттің, саяси партияның, коғамдық ұйымның жетекшісі; саясат, мемлекеттік қызмет саласында ықпал етуге қабілетті тұлға.

Саяси режим, саяси тәртігі
--------------------------

**Саяси режим, саяси тәртігі** (lang-en|political regime}})
Экономикалық және мемлекеттік
билікті (демократия, тоталитаризм,
авторитаризм және т.б.) жүзеге асыру
тәсілдері мен құралдарынын жиынтығы.

Саяси қатер, саяси тәуекелдік
-----------------------------

**Саяси қатер, саяси тәуекелдік** (ағылш.  *political rick*)
Әскери әрекеттер, үлттық меншіктендіру, тәркілеу, шектеу енгізу және
эмбаргомен байланысты кредиттік
тәуекел.

Саяси баспана
-------------

**Саяси баспана** (ағылш. *political asylum*) Халықаралық құқықтың жалпы жұрт таныған нормаларының негізінде, Қазақстан Республикасының Конституциясына, Қазақстан Республикасының заңнамаларына және Ережесіне сәйкес, Қазақстанның шетелдік азаматтарға және азаматтығы жоқ адамдарға саяси баспана беруі. Азаматтық алған және немесе тұрып жатқан елде қоғамдық-саяси қызметі, нәсілі немесе ұлты, діни нанымдары үшін қудалаудан немесе қудалаудың құрбаны болудын шын қаупінен баспана іздеуші немесе қорғауды қажет ететін, сондай-ақ халықаралық құқықтын нормаларында көзделген адам құқықтары бұзылған
жағдайда тұлғаларға және олардың отбасы мүшелеріне саяси баспана беріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3

Тағы қараңыз:
-------------

* Саясат
* Саяси мәдениет
* Әлеуметтік саясат


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуМемлекет пен құқық теориясы |
| --- |
|  |
| Мемлекет теориясы | 
Мемлекет • Мемлекеттік билік (Заң шығарушы билік / Атқарушы билік / Сот билігі) • Мемлекеттік басқару формасы • Мемлекеттік құрылым түрлері • Саяси режим • Мемлекеттік аппарат • Саяси жүйе • Саяси мәдениет |
|  |
| Құқық теориясы | 
Құқық • Құқық көздері • Құқық принциптері • Құқықтық реттеу • Құқық нормасы • Құқықтық шығармашылық • Нормативтік құқықтық акт (Құжат) • Құқық қатынасы • Заңдық фактілер • Презумпциялар • Коллизиялар • Заңды түсіндіру • Құқық бұзушылық • Заңды жауапкершілік • Заңдылық • Құқық тәртібі • Құқық санасы • Құқықтық мәдениет • Құқықтық нигилизм • Құқықтық идеализм • Құқықтық жүйе |
|  |
| Қосымша | 
Адам құқықтары • Құқықтық мемлекет • Биліктердің бөлінуі • Азаматтық қоғам |

 |