пошта маркасы
**Қазақстан Республикасының 1999 жылғы халық санағы** КСРО-ның 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағынан тура 10 жылдан кейін ақпан айында өтті. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы халық санағы. Ол 1999 жылдың 25 ақпаны мен 4 наурызы аралығында өтті. 2000 жылдың соңына қарай елдегі алғашқы халық санағының негізгі нәтижелері жарияланды. 1999 жылғы халық санағының қорытындысы бойынша ресми түрде республикада 16,4 миллион адам тұрған кездегі 1989 жылғы берілген Бүкілодақтық халық санағының қазақстандық тексеріс (16199,2) мәліметтерімен салыстырғанда Қазақстан Республикасының халқы 1246,1 мың адамға (7,7%) азайып, 14953,1 мың адамды құрады.

Сын
---

Кейбір сыншылардың пікірінше, мұндай түзетулер, сондай-ақ санақ деректерінің қазіргі халықты тіркеу деректеріне сәйкес келмеуі бірінші санақтың саясаттануына және үкіметтің халықты жеделдетіп қазақтандыруға бағытталған жалпы беталысы соңғы кезекте болмады. Осылай, ағымдағы есеп бойынша қазақтардың үлесі 48,7% болуы керек еді, ал санақ 53,4% көрсетті. Дегенмен, соңғы көрсеткішті орыстілді халықтың тіркелмеген эмиграциясының жоғары деңгейімен түсіндіруге болады. 1989-1999 жылдар аралығындағы Қазақстан халқының санының азаюын қазақ емес топтардың өте қарқынды эмиграциясымен анықталады. Орыстар, украиндар мен татарлар үшін де бұл халықтың табиғи азаюының пайда болуымен қатар жүрді. Қазақтардың табиғи көбеюі сақталды, бірақ ұзақ уақыт бойы көшіп-қонудың орнын толтыруға жеткіліксіз болды. 1990 жылдары Қазақстанға кемінде 150 000 оралман қазақтар да көшіп келді. Оның үстіне республика қалаларына қазақтардың ағылуы күшейді. Орыс тілді халықтың кетуіне осы ішкі көші-қон да ықпал еткен болса керек.

Ұлттық құрамы
-------------

Санақ барысында Қазақстан тұрғындарының санының төмендеу үрдісі байқалды, бұл 1950-1990 жылдардағы Кеңес Одағы кезіндегі ұзақ өсу кезеңін алмастырды. Бұл еуропалық этникалық топтардың эмиграциясының азаюымен байланысты. Ең көп ұлттар бұрынғыдай қазақтар (8,0 млн) мен орыстар (4,4 млн) болып қала берді. Бұл ретте 1986 жылы республикадағы қазақтар мен орыстардың саны тең болды. Ел халқының санындағы қазақтардың үлесі 53,4% (1989 ж. 39,7%), орыстар – 30,0% (37,8%), өзбектер – 2,5% (2,0%) болды. Әсіресе қатты — немістердің саны — үш есе қысқарды. Осыған қарамастан олар Қазақстанда табиғи өсімді сақтап қалды.

Әртүрлі этностар санының біркелкі емес өзгеруі, әсіресе, қалалық жерлерде күрт этномәдени ауысуларға түрткі болды. Мәселен, Астанада (Целиноград) қазақтардың үлесі 17,7%-дан 41,3%-ға дейін; Ақтау қаласында (Шевченко) 23,5%-дан 55,6%-ға дейін; Жаңаөзен қаласында 50,6%-дан 95,3%-ға дейін өсті. Қалалардағы қазақтардың саны 45%, ауылда 9% өсті.

### 1999 жылғы облыстары бойынша ұлттары

*1999 жылғы халық санағы бойынша:*

| Облыс | Аумағы, км² | Тұрғыны, адам. | Қазақтар | Орыстар | Украиндар | Өзбектер | немістер | Татарлар | Ұйғырлар | Беларустар | Кәрістер | Поляктар | басқалар |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Қазақстан Республикасы** | 2724900 | 14953126 | 7985039 | 4479620 | 547064 | 370663 | 353411 | 248954 | 210365 | 111927 | 99665 | 47297 | 78295 — әзірбай-жандар |
| Ақмола | 121100 | 836271 | 313488 | 329454 | 62228 | 758 | 52334 | 17272 | 240 | 19475 | 1489 | 11404 |  |
| Ақтөбе | 298700 | 682558 | 482285 | 114416 | 46848 | 566 | 10721 | 11675 | 105 | 2569 | 1383 | 336 |  |
| Алматы | 223900 | 1558534 | 926137 | 339984 | 13512 | 2650 | 18927 | 15647 | 140725 | 2053 | 17488 | 2106 | 28187 — түріктер |
| Атырау | 112000 | 440286 | 391672 | 68016 | 1442 | 145 | 687 | 2728 | 41 | 347 | 2600 | 32 |  |
| Шығыс Қазақстан | 283300 | 1531024 | 743098 | 694705 | 15696 | 1203 | 32141 | 24506 | 1389 | 4525 | 1574 | 498 |  |
| Жамбыл | 144600 | 988840 | 640346 | 179258 | 10013 | 22501 | 11394 | 12576 | 2569 | 1481 | 14000 | 378 | 30333 — дүнгендер |
| Шығыс Қазақстан | 151200 | 616800 | 399030 | 174018 | 19634 | 251 | 2434 | 10104 | 44 | 3577 | 713 | 243 |  |
| Қарағанды | 313400 | 1410218 | 529478 | 614416 | 78755 | 2325 | 57229 | 39313 | 686 | 21579 | 14097 | 5572 |  |
| Қостанай | 196600 | 1017729 | 314801 | 430242 | 130449 | 795 | 57410 | 20070 | 170 | 25018 | 4160 | 2357 |  |
| Қызылорда | 228100 | 596215 | 561630 | 17155 | 844 | 1051 | 376 | 2309 | 121 | 215 | 8982 | 35 |  |
| Маңғыстау | 166600 | 314669 | 247644 | 46630 | 4124 | 3394 | 554 | 2490 | 63 | 612 | 716 | 77 |  |
| Павлодар | 127500 | 806983 | 311862 | 337924 | 62858 | 767 | 43835 | 17064 | 251 | 8781 | 1013 | 1447 |  |
| Солтүстік Қазақстан | 97990 | 725980 | 214697 | 361461 | 46980 | 322 | 41157 | 16472 | 115 | 11184 | 534 | 18757 |  |
| Оңтүстік Қазақстан | 116300 | 1978393 | 1340889 | 162098 | 13039 | 332202 | 5261 | 23672 | 3258 | 1312 | 9780 | 264 | 24732 — әзірбай-жандар |
| Алматы қаласы | 339 | 1129356 | 434397 | 510366 | 22835 | 4304 | 9390 | 24770 | 60427 | 3438 | 19090 | 1254 | 6529 — әзірбай-жандар |
| Астана қаласы | 722 | 319324 | 133585 | 129480 | 18070 | 429 | 9591 | 8286 | 161 | 5761 | 2028 | 2537 |  |

Санақ нәтижелері
----------------

1999 жылғы халық санағы Қазақстан Республикасында 14953,1 мың тұрақты тұрғындарды тіркеді, санақ аралық кезеңде олардың саны 7,7%-ға азайды.

Санақ кезінде ерлер елдегі жалпы халықтың 48%, әйелдер 52% құрады. Әрбір 1000 еркекке 1076 әйелден келді. Әйелдер санының басым болуы 25 жастан бастап байқалады.

|  | 1989 | 1999 | Өзгеріс %-бен |
| --- | --- | --- | --- |
| мың адам | % | мың адам | % |
| **Барлығы** | 16199,2 | 100 | 14953,1 | 100 | 92,3 |
| қазақтар | 6496,9 | 40,1 | 7985 | 53,4 | 122,9 |
| орыстар | 6062 | 37,4 | 4479,6 | 30 | 73,9 |
| украиндар | 875,7 | 5,4 | 547,1 | 3,7 | 62,5 |
| немістер | 946,9 | 5,8 | 353,4 | 2,4 | 37,3 |
| татарлар | 320,7 | 2 | 249 | 1,7 | 77,6 |
| басқалары | 1497 | 9,2 | 1339 | 9 | 89,4 |

Тағы қараңыз
------------

* Қазақстан халық санағы (2009)
* Ұлттық статистика бюросы

Сілтеме
-------

* Қазақстан халық санағының кейбір қорытындылары туралы
* XX ғасырдың соңындағы Қазақстан Республикасындағы халықтың қартаюы мәселесінің этникалық көрінісі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі. Мұрағат Мұрағатталған 13 қарашаның 2013 жылы.: Қазақстан Республикасы және оның облыстары халқының ұлттық құрамы (1 том) Мұрағатталған 16 тамыздың 2011 жылы.
2. ↑  әзербайжандар — 78295 адам, түріктер — 75900 адам, дүнгендер — 36945 адам
3. ↑  түріктер — 28187 адам, әзербайжандар — 16073 адам
4. ↑  дүнгендер — 30333 адам, түріктер — 24823 адам, әзербайжандар — 10593 адам
5. ↑  башқұрттар — 5652 адам, шешендер — 4660 адам
6. ↑  мордвалар — 2852 адам, башқұрттар — 2459 адам, шешендер — 2167 адам
7. ↑  әзербайжандар — 24732 адам, күрдтер — 6661 адам