**Шавкат Миромонұлы Мирзиёев** (өзб. *Shavkat Miromonovich Mirziyoyev*; 24 шілде, 1957 жыл) — өзбекстандық мемлекеттік және саяси қайраткер, 2016 жылдың 14 желтоқсанынан бастап елдің президенті және Өзбекстан Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас Қолбасшысы.

Өмірбаяны
---------

### Отбасы және балалық шағы

Шавкат Мирзиёев 1957 жылы 24 шілдеде, Өзбек КСР-ның Жызақ облысы, Замин ауданында дүниеге келген. Шавкаттың қай ұлт екендігі туралы даулар болды, бірақ президенттің ресми өмірбаянында оның ұлты өзбек ретінде де көрсетілген. Шавкат Мирзиёевтің әкесі Миромон Мирзиёев дехкандардың отбасында туып-өскен, олар ауыл шаруашылығынан басқа ара шаруашылығымен айналысқан.

Шавкат Мирзиёевтің атасы, Мир-Бобо да үлкен дехкан болған, бес баласы: үш ұлы (Мир-Якуб, Мир-Зиё және Мир-Аброр) және екі қызы (Руқия және Сүннат) болған. Мир-Бобо — Мир-Зиё ұлдарының бірі – Шавкат Мирзиеевтің әкесі Миромон Мирзиёев. Миромон Мирзиеевтің немере ағасы - Ұлы Отан соғысы ардагері Ұрымбек Якубов 1945 жылы сәуірде Кеңес Одағының Батыры атанды. Шавкаттың атасы Мирзиеев-Мир-Зиё ағасы Мир-Абрормен бірге 1930 жылдардың бірінші жартысында Яхтаннан Замин ауданындағы қыстақтардың біріне көшті, ал яхтада тек Мир-Якуб қалды. 

Шавкат Мирзиеевтің әкесі — Миромон Мирзиёйұлы Мирзиёев, Мирзиёнің екі ұлының үлкені (екінші ұлының аты Мирасрор) және Жизакта дүниеге келген, бірақ Жизак облысының Замин ауданында, ауылдық жерде өскен. 1953 жылы Самарқан медициналық институтын бітіріп, Замин ауданына оралғаннан кейін аудандық ауруханада дәрігер-фтизиатр болып жұмыс істей бастады, кейіннен аудандық туберкулез диспансерін басқарды. Заминде Миромон Мирзиёев үйленіп, ерлі-зайыптылардың екі ұлы мен екі қызы болды. 

Шавкат Мирзиёевтің анасы — Марифат Мирзиёева, жас кезінде сүйек туберкулезінен қайтыс болды, ол медбике болып жұмыс істеген Замин туберкулез диспансерінде абайсызда жұқтырды. Анасы қайтыс болған кезде, Шавкат Мирзиёев күтімді қажет ететін бала болды. Әйелі қайтыс болғаннан кейін Миромон Мирзиёев екінші рет татар ұлтының әйеліне үйленді, ал екінші әйелінен тағы бір ұлы мен қызы болды 

Миромон Мирзиёевтің анасы — Шавкат Мирзиёевтің әжесі Ура-Төбе (Қазіргі Истаравшан) маңында тұрып, тәжік тілінде сөйледі.

### Жұмыс жолы және саяси мансабы

Жас кезінде Шавкат Мирзиёев Замин ауданындағы мектепті бітіріп, Ташкентке кетеді. 1981 жылы Ташкент ирригация және мелиорация институтын бітіріп, "инженер-механик" мамандығы бойынша білім алды. Оқуды бітіргеннен кейін ол туған институтында қалды және 1981 жылдан 1992 жылға дейін алдымен кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді, содан кейін институттың ең жас ғалымдарының бірі болып техника ғылымдарының кандидаты дәрежесін алды. 

Институтта жұмыс істеген соңғы жылдары институттың бірінші проректоры қызметін атқарды. 1980 жылдардың аяғында КОКП құрамына кірді. 1990 жылдың басында екінші турдың қорытындысы бойынша Ташкент қаласының №22 сайлау округінен (Қарасу ауданы) 12-ші (Соңғы) шақырылымның Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің халық депутаты болып сайланды.

### Өзбекстан тәуелсіздігі

1991 жылы 31 тамызда Өзбекстан тәуелсіздік алғаннан кейін, ол Тәуелсіз Республиканың Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып, таратылған Өзбекстан Коммунистік партиясының орнына келген ӨХДП мүшесі болды. 

1992 жылы Шавкат Мирзиёев Ташкент қаласының Мырзо-Ұлықбек ауданының хокимі (Әкімшілік Басшысы) болып тағайындалып, осы лауазымда 1996 жылдың екінші жартысына дейін қызмет атқарды.

Өзбекстанның жаңа Парламенті — Мәжіліске 1994/1995 жылғы парламенттік сайлаудың қорытындысы бойынша Мәжіліс тағы да халық депутаттарының жергілікті кеңестерінен, дәлірек айтқанда Ташкент қалалық кеңесінен ПМПУ мүшесі ретінде ел парламентінің депутаты болды.

1996 жылы 11 қыркүйекте Өзбекстан Республикасының Президенті Ислам Кәрімовтың Жарлығымен Шавкат Мирзиёев Өзбекстанның ауылшаруашылық дамыған Жизак облысының хокимі (әкім) болып тағайындалды.

1999 жылғы кезекті парламенттік сайлаудың қорытындылары бойынша сол кезде бір палаталы Мәжіліске қайтадан ел парламентінің депутаты болды, бірақ мандатын 2004 жылға дейін сақтай отырып, партиясыз ретінде сайланды.

2001 жылдың 10 қыркүйегінде Шавкат Мирзиёев Өзбекстанның өнеркәсіптік, ауылшаруашылық және туристік дамыған Самарқан облысының Ислам Кәрімов хокимі болып тағайындалды. Бұл қызметті Үкіметке жұмысқа ауысқанға дейін екі жыл бойы атқарды.

2003 жылғы 12 желтоқсаннан 2016 жылғы 14 желтоқсанға дейін Өзбекстан Республикасының премьер-министрі қызметін атқарды.

### Премьер-министр (2003—2016)

2003 жылы 12 желтоқсанда Өзбекстан премьер-министрі болып тағайындалды. Бұл жазбада Мирзиёев республикадағы ең ірі саяси ауыр салмаққа айналды.

### Президенттікке үміткер

Өзбекстанның бірінші президенті Ислам Кәрімов қайтыс болғаннан кейін, Сенат төрағасы Нығметолла Толқынұлы Юлдашев президенттің міндетін атқарушы болды, бірақ 2016 жылдың 8 қыркүйегінде ол өз қызметінен бас тартты. Олий Мәжіліс (парламент) Шавкат Мирзиёевті жаңа және. О. президент Осы тағайындаудан бір апта өткен соң (16 қыркүйек) оны 2016 жылдың желтоқсанына белгіленген кезектен тыс президенттік сайлауда Өзбекстан Либерал-Демократиялық партиясы Өзбекстан президенті лауазымына кандидат ретінде ұсынды. 2016 жылдың 23 қыркүйегінде Өзбекстанның Орталық сайлау комиссиясы Мирзиёевке президент сайлауына қатысуға рұқсат берді.

Президенттігі
-------------

Ресей президенті Владимир Путинмен кездесуі,
Самарқан, 6 қыркүйек 2016
Мирзиёев 2017 жылы Қазақстанда өткен ШЫҰ саммитінде Нұрсұлтан Назарбаевпен қол алысты
Өзбекстанның тұңғыш президенті Ислам Кәрімов қайтыс болғаннан кейін, Сенат Төрағасы Нығметолла Юлдашев президенттің міндетін атқарушы болды, бірақ ол 2016 жылдың 8 қыркүйегінде өздігінен бас тартты. Олий Мәжіліс Шавкат Мирзиёевті Президенттің жаңа міндетін бекітті.

Осы тағайындаудан бір апта өткен соң (16 қыркүйек) ол Өзбекстанның Либерал-демократиялық партиясынан 2016 жылдың желтоқсанына жоспарланған мерзімінен бұрын президенттік сайлауда Өзбекстан президенті лауазымына үміткер ретінде ұсынылды. 2016 жылғы 23 қыркүйекте Өзбекстан Орталық сайлау комиссиясы Мирзиёевке президенттік сайлауға қатысуға рұқсат берді.

2016 жылдың 4 желтоқсанында болған сайлауда Мирзиёев 88,61 пайыз дауыс жинап, жеңіске жетіп, қайта сайланды. 13 желтоқсанда Сенат қаулысымен премьер-министр қызметінен босатылды. 14 желтоқсанда ант қабылдап, Өзбекстан президенті қызметіне кірісті.

2017 жылғы 6-7 наурызда Өзбекстан басшысы ретінде өзінің алғашқы шетелдік сапарын Түрікменстанға жасап, онда Президент Құрбанқұлы Бердімұхаммедовпен кездесті.[]

Мирзиёевтің президенттігінің басында прокуратура органдары бұрынғы жұмысшылардан тазартылды. 2017 жылғы 4 тамызда Мирзиёев Өзбекстанның прокуратура органдарын Кәрімовтың жанында жұмыс істей бастаған қызметкерлерден толық тазарту керектігін жариялады. Мирзиёев прокурорлардың "ескі қоқыс жүйесінен" қалған "ең үлкен ұрылар" екенін атап өтті. Мирзиёевтің айтуынша, 2017 жылдың 4 тамызына қарай Өзбекстанның прокуратура органдарында "бұрынғы ұрылар жүйесінен қалған" адамдардың 15-20% - ы қалды. Мирзиёев прокуратура қызметкерлерінің 80%ы ауыстырылғанын және қалғандары да жұмыстан шығарылатынын айтты.[]

2017 жылдың тамызында Мирзиёев өзінің Жарлығымен 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап "Шығу визаларын" (Өзбекстаннан кеткісі келетін кез-келген адам виза және тіркеу бөлімінде алуы керек арнайы "рұқсат жапсырмалары") алып тастап, биометриялық шетелдік төлқұжаттарды енгізді.[]

2018 жылғы 9-10 наурызда Шавкат Мирзиёев Тәжікстанға мемлекеттік сапармен барып, президент Эмомали Рахмонмен кездесті. Жоғары деңгейдегі келіссөздер барысында екіжақты саяси, сауда-экономикалық, инвестициялық, қаржылық, көлік-коммуникациялық, туристік, мәдени-гуманитарлық және өңіраралық ынтымақтастықты дамыту, азаматтардың өзара сапарларын жеңілдету мәселелері талқыланып, өңірлік және халықаралық проблемалар қаралды.[]

Келіссөздер қорытындысы бойынша президенттердің бірлескен мәлімдемесі, өзбек-тәжік мемлекеттік шекарасының жекелеген учаскелері туралы шартқа қол қою қабылданды, елдер арасында визасыз режим туралы келісімдер қабылданды — түрлі салалардағы ынтымақтастықты дамытуға және нығайтуға бағытталған барлығы 25-тен астам құжат.[]

### 2023 жылғы сайлауға қатысуы

8 мамыр күні Мирзиёев елде кезектен тыс президент сайлаудың 9 шілде күні жүргізілетінін жариялады. Бұдан бұрын Олий Мәжіліске бірнеше реформа жасалған еді. Президенттің өзінің сөзі бойынша, одан әрі реформалар жүргізу үшін жаңа конституция бойынша жаңа мандат қажет болғасын сайлау кезектен тыс болды.

Батыстық БАҚ-тар сол жылдың референдумы мен сайлаудың кезектен тыс болуы Мирзиёевтың өз билігін ұзартуға жүргізілген жоспары деп санайды. Сол жылы жасалған реформа бойынша президенттің бір мерзімі 7 жылға созылған еді.

Оппозициялық және батыстық дереккөздер «сайлауда нағыз бәсеке болмайтыны» және өзбекстандық саяси жүйеде оппозицияның жоқтығымен байланысты Мирзиёевтың жеңісі анық болды. «Мирзиёев реформасы үлкен өзгеріссіз болды, шынайы қарсыластар сайлаудан шеттетіледі» деген айыптар салынды, Мирзиёев жайлы «өзіне сын айтпайтын, бұйығы үш кандидат[қа қарсы] жеңуге дайындалып жатыр» деп те делінеді.

Сайлау нәтижесінде Шавкат Мирзиёев 87,05% жинап, қайта сайланды. Оның президенттік мерзімі 2030 жылға дейін жалғасады.

Реформалары
-----------

Шавкат Мирзиёев қысқа мерзім ішінде республикадағы билікті шоғырландырып, халық арасында жоғары беделге ие болды және нәтижесінде "президент Мирзиёевтің жеке мұрасын" қалыптастыратын экономикалық және саяси қайта құруларды жеделдету үшін қажетті жағдайлар жасады.

Мирзиеевтің басты жаңалықтарының бірі – виртуалды қабылдауды іске қосу, онда елдің барлық азаматтары өз проблемалары мен ұсыныстарымен жүгіне алады. Өзбекстанда осындай институттың құрылуы нағыз революция мен серпіліс болды. Бір жыл ішінде Өзбекстан президентінің виртуалды қабылдауына 1 353 967 өтініш түсті.

Президент лауазымындағы алғашқы 12 айда Шавкат Мирзиеев реформатордың даңқына ие болды: ырықтандыруға бағыт алып, (ІІМ) мен Қарулы Күштердің, арнайы қызметтердің жүйелерінде, республиканың білім беру, Экономика және кадр саясатында айтарлықтай өзгерістер жасады.

### Діни саясаты

Шавкат Мирзиёев тұсында Өзбекстанда діни саясатты жұмсартуға бағытталған шаралар қабылданды

• 2017 жылдан бастап кейбір мешіттерге (соның ішінде Ташкентте) азанға рұқсат етілді;  
• Кәмелетке толмағандарға діни рәсімдерге қатысуға рұқсат етіледі;

• 2018 жылы Өзбекстан билігі қажылыққа баратындарға рұқсат беру санын көбейтсе, 2018 жылы 7520 адамға қажылыққа баруға рұқсат берілді. (Сауд Арабиясы үш есе квота бөлді). 1992 жылдан 2016 жылға дейін жылына 5200 адамға Өзбекстаннан кетуге рұқсат етілді;  
• Шектеулер алынып тасталды және умра бағасының төмендеуі;  
• Өзбекстан мұсылмандары діни басқармасы жанындағы Өзбекстан Республикалық мемлекеттік күзет қызметі, оның құрылымдық бөлімшелері, мешіттер өкілдерінің лауазымдарын тарату;  
• 2017 жылдың желтоқсанында Мирзиёев «діни себептермен» 763 тұтқынға рақымшылық жасады;  
• Экстремистік ұйымдармен байланыста болу үшін тізімге енгізілген адамдар санының күрт төмендеуі (тізімге кіру оның қатысқан адамына белгілі бір шектеулер қойды). 2018 жылға қарай 18 мыңға жуық адам тізімнен шығарылды. Тізімдерде мыңнан аз адам қалды;  
• Ислам өркениеті орталығы мен Самарқандтағы Имам Бухари атындағы халықаралық зерттеу орталығын құру, Ташкент Ислам академиясы.  
Нәтижесінде Мирзиёев тұсында мешіттер көбейіп, діни себептермен тұтқындар саны азайды. 2016-2017 жылдары Өзбекстанда экстремистік және заңсыз діни қызметі үшін түрмеге қамалғандар саны 13500-ден 7000-ға дейін қысқарды. Мешіттердің саны 2042-ге жетті, бұл 1998 жылдан бергі ең жоғары көрсеткіш.

Сонымен қатар, Өзбекстанда Мирзиёев кезінде блогерлерге айыппұл салынды (исламның қоғам өміріне ықпалын кеңейту үшін сөйлегені үшін), радикалды ислам ұйымдарының өкілдерін тұтқындау, сондай-ақ заңсыз мұсылманды жою. мектептер (тек 2018 жылдың бірінші жартыжылдығында билік осындай 116 мектепті таратқан).

### Салық реформалары

• Салық органдарын қайта ұйымдастыру  
• Қайталанатын салықтарды жою немесе біріктіру  
• Салық заңнамасын жетілдіру  
• Салық реформасы Тұжырымдамасын қабылдау.

### Білім беру реформасы

• 11 жылдық мектеп білімін қайтару  
• ЖОО және ҒЗИ қызметкерлерінің жалақысын көтеру  
• Жоғары оқу орындарын "Ақылды университет" бірыңғай ақпараттық жүйесіне қосу  
• Мектепке дейінгі білім министрлігін құру

### Адам құқықтары

• Мектепке дейінгі білім министрлігін құру  
• Бала еңбегін кез келген нысанда жою, мәжбүрлі еңбекті жою бағытындағы нақты қадамдар  
• Саяси және құқық қорғау қызметіне байланысты бұрын қамауға алынған адамдарды босату  
• Азаматтарды экстремистік ұйымдар мүшелерінің "қара тізімінен" шығару  
• Мемлекеттік билік органдарының азаматтар алдындағы есептілігін арттыру  
• Сөз бостандығы мен БАҚ-ты көтермелеу шаралары  
• Азаматтық қоғам институттарын тіркеуді және олардың қызметін оңайлату  
• Адам құқықтары, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл, Азаптауларға қарсы күрес, адам саудасына қарсы күрес және олардың құрбандарын оңалту бойынша үздіксіз білім беру жүйесін қалыптастыру.  
• Мүгедектер үшін мүмкіндіктерді кеңейту, Мүгедектердің құқықтары туралы арнайы заңды қабылдау және мүгедектердің құқықтары туралы конвенцияны ратификациялау жөніндегі жоспарлар

### Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресі

• Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі мемлекеттік бағдарламаны қабылдау  
• Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі республикалық ведомствоаралық комиссия құру  
• "Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы" заңды қабылдау  

Мирзиёевтің тұсында сәнді үйлену тойларына қарсы шаралар қабылданды. 2020 жылдың 1 қаңтарында Өзбекстанда үйлену тойларына келесі шектеулер қойылған заң күшіне енді:

• Той кортежінде 3 автокөліктен артық емес;  
• Тойда 2 артистен (музыкалық топтан) артық емес;  
• Үйлену тойлары 1 күнге жалғасады, таңертеңгі сағат 6-дан ерте басталып, 23-тен кеш емес аяқталады;  
• Үйлену тойында 200-ден артық қонақ болмауы мүмкін

Отбасы
------

• Әкесі – Миромон Мирзиёев, фтизиатр.  
• Анасы – Марифат Мирзиёева, фтизиатр.  
• Әйелі – Зироатхон Махмұтқызы Мирзиёева (Хошимова), білімі бойынша инженер -экономист, туған жері – Қоқан қаласы, Ферғана облысы.  
• Үлкен қызы – Саида Шавкатқызы Мирзиёева (күйеуі – Айбек Тұрсынов). 2019 жылдың сәуірінде ол Өзбекстан Президенті Әкімшілігі жанындағы Ақпарат және бұқаралық коммуникациялар агенттігі директорының орынбасары болып тағайындалды,  
• Өзбекстан имиджін шетелде насихаттауға және үкіметтің баспасөз қызметтерімен жұмыс жасауға жауапты PR орталығының қызметін үйлестіреді. агенттіктер.  
• Үлкен күйеу баласы Айбек Тұрсынов Өзбекстан президенті әкімшілігі басшысының орынбасары болып тағайындалды.  
• Кіші қызы – Шахноза Шавкатқызы Мирзиёева (күйеуі – Атабек Умаров). Мектепке дейінгі білім министрлігінің департамент бастығы.  
• Кіші күйеу баласы Атабек (*Отабек*) Шаханов президенттік қауіпсіздік қызметі басшысының орынбасары болып тағайындалды. Ол сонымен қатар триатлон мен ММА федерациясының президенті.  
• Баласы – Миралишер Шавкатұлы Мирзиёев.  
• Ойбек Тұрсыновтың үлкен күйеу баласының әкесі Батыр Тұрсынов Мемлекеттік күзет қызметі төрағасының бірінші орынбасары, сонымен қатар Өзбекстан Республикасы Ұлттық ұланы төрағасының бірінші орынбасары. Өзбек кәсіпкері Бахрам Муминахуновтың айтуынша, Батыр Тұрсынов 1999 жылы оппозиция жетекшісі Мұхаммед Салихке жасалған қастандықты ұйымдастыруға қатысқан.

Марапаттары
-----------

Марапаттар тізімі

* Қызықсыз қызмет үшін ордені (23 шілде, 2007 ж.) – мемлекеттік органдарда ұзақ жылдар жемісті жұмыс істегені үшін, елдің экономикалық әлеуетін нығайтудағы үлкен қызметтері мен реформаларды табысты жүзеге асыруда, сондай -ақ қоғамдық өмірге белсенді қатысуда.
* Еңбек Даңқы ордені (27 тамыз 1998 ж.) – ұзақ жылдар жемісті еңбегі мен ауыл шаруашылығы мен су шаруашылығын, өнеркәсіпті, экономиканы және әлеуметтік саланы дамытуға, халықтың әл -ауқатын жақсартуға, бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтауға қосқан зор үлесі үшін.
* I дәрежелі Достық ордені (15 наурыз 2018 ж. Қазақстан) – екі ел арасындағы екіжақты саяси, экономикалық және мәдени байланыстарды нығайтуға және дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін.
* Данакер ордені (2017 ж. 22 қараша, Қырғызстан) – Қырғыз Республикасы мен Өзбекстан Республикасы арасындағы стратегиялық серіктестікті орнатуға және дәстүрлі достық пен тату көршілікті нығайтуға қосқан зор үлесі үшін.
* I дәрежелі «Зарринточ» ордені (10 маусым 2021, Тәжікстан)
* 2017 жылдың 2 ақпанында Америка–Өзбекстан сауда палатасының төрағасы Кэролин Лэмм Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевке реформаларды жүргізгені және шетелдік инвестицияларды тартуға ынталандырғаны үшін құрметті награда тапсырды.
* 2018 жылдың 23 сәуірінде Түркияның астанасы Анкарада Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёевке «қоғамға бұрын –соңды болмаған және тарихи қызметтерінің» белгісі ретінде «Еуразияға сіңірген еңбегі үшін» наградасы табыс етілді. Сыйлық алғаш рет табыс етілді. Оны 2012 жылдан бері «Түркі әлеміне сіңірген еңбегі үшін» сыйлығына конкурс өткізетін "EcoAvrasya" түрік іскер қоғамы құрды.
* 2018 жылдың желтоқсанында Азия журналистер қауымдастығы Шавкат Мирзиёевті «Азиядағы жыл адамы» деп атады. Өзбекстан президенті Орталық Азия елдерінің арасындағы бейбітшілік пен өзара әрекеттестікті орнатуға күш салғаны үшін осы атаққа ие болды.  
• Нагоя университетінің құрметті докторы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Если победит с 70 % и больше, перемен к лучшему не будет»
2. ↑  В Узбекистане утвердили врио президента | РИА Новости
3. ↑  Өзбекстанда президент сайлауы 9 шілдеде өтеді  (қаз.).  el.kz (9 мамыр 2023). Тексерілді, 7 шілде 2023.
4. 1 2  Uzbekistan: President Mirziyoyev announces snap election  (ағыл.).  Deutsche Welle (8 May 2023). Тексерілді, 7 шілде 2023.
5. 1 2  Vote-weary Uzbekistan to hold snap presidential election on July 9  (ағыл.).  eurasianet (8 May 2023). Тексерілді, 7 шілде 2023.
6. 1 2  *РИКЛТОН, Крис* Шаппай бәйге алатын Мирзияев және басқалар. Өзбекстандағы сайлаудан шынайы бәсеке байқалмайды  (қаз.).  Азаттық радиосы (9 шілде 2023). Тексерілді, 7 шілде 2023.
7. ↑  Шавкат Мирзиёев сайловда 87,05 фоиз овоз билан ғалаба қозонди  (өзб.).  gazeta.uz (10 шілде 2023). Тексерілді, 10 шілде 2023.
8. ↑  *Kazakevich, Alexander* Выборы без интриги: Шавкат Мирзиёев переизбран президентом Узбекистана  (орыс.).  euronews (10 июля 2023). Тексерілді, 10 шілде 2023.
9. ↑  Центральная Азия  (орыс.).  CENTRAL ASIAN. Тексерілді, 13 ақпан 2020.
10. ↑  *Гудава Тенгиз* Покушение на Мухаммада Салиха?  (орыс.).  Радио Свобода (15 мая 2001). Тексерілді, 13 ақпан 2020.
11. ↑  Церемонии открытия Года Узбекистана в Казахстане


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  ТМД елдерінің басшылары |
| --- |
|  |
| 

**Мемлекет басшылары**
Армения Ваагн Хачатурян •
Әзербайжан Ильхам Әлиев •
Беларусь Александр Лукашенко •
Қазақстан Қасым-Жомарт Тоқаев •
Қырғызстан Садыр Жапаров •
Молдова Майя Санду •
Өзбекстан Шавкат Мирзиёев •
Ресей Владимир Путин •
Тәжікстан Эмомали Рахмон **Үкімет басшылары**Армения Никол Пашинян •
Әзербайжан Әли Асадов •
Беларусь Роман Головченко •
Қазақстан Олжас Бектенов •
Қырғызстан Ақылбек Жапаров •
Молдова Дорин Речан •
Өзбекстан Абдулла Әріпов •
Ресей Михаил Мишустин •
Тәжікстан Қоһир Расулзода 
 |

 |