recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Орынбай Тайманов** (1884, қазіргі Түркістан облысы Төле би ауданы – 1946, Төле би ауданы) – ақын.

Жасынан ел аралап, өлең-жыр айтып, айтыстарға қатысқан. Ноғайлы дәуірінің батыры Жәнібектің жорықтарын баяндайтын "Жәнібек батыр" дастаны бар. Соғыс кезінде дүниеге келген отансүйгіштік тақырыбындағы туындылары ел арасына кең тараған. Өлең-жырлары, толғау-термелері 20 ғасырдың 30-жылдарынан мерзімді баспасөзде жарияланып тұрды. П.Кузнецов орыс тіліне аударған Таймановтың "Домбыра" атты жыры "Правда" (1936, 18 мамыр) газетінде жарияланды. Республика ақындар айтысында (1943) қызылордалық Ә.Бәйкеновпен сөз сайысына түскен. Көптеген айтыстары, толғаулары ел аузында сақталып, әдеби жинақтарда ("Пернедегі термелер", 1965; "Айтыс", 3-т. 1966) жарық көрген. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
3. ↑  Характеристика аксиоматизируемых классов моделей // Изв. АН КСРО, Серия матем. т. 25, 1961
4. ↑  Элементарные теории // Успехи математических наук, т. 20, 1965 (соавт.); О топологизации счетных алгебр // Докл. АН КСРО, 1978.

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**«Вий»** — Николай Васильевич Гоголь жазған мистикалық повесть.

Алғаш рет «Миргород» жинағы құрамында жарияланды.

Шығарма желісі
--------------

Хома Брут есімді киевтік семинариске тапсырма беріледі: ол қайтыс болған бір аруға арнап үш түн бойы дұға оқуы керек. Сөйтіп, шіркеуге мәйітпен бірге қамалады. Бірінші түні мәйіт тіріліп, Хоманы іздей бастайды. Ал Хома өзі тұрған жерге қорғайтын шеңбер салады да, дұғаларын оқуды жалғастыра береді. Екінші түні арудың мәйіті әртүрлі жын-шайтандарды көмекке шақырады, бірақ олар да шеңберден аттап өте алмайды. Сонда үшінші түні Вий деген албасты шақырылады: оның жерге дейін жететін қабақтары бар, олар ашылса, ешкім өлімнен құтыла алмайды деген сөз.

Экрандалуы
----------

Шығарма желісімен түсірілген алғашқы фильмдер дыбыссыз болды, олар бүгінгі күнге шейін жеткен жоқ.

1967 жылы Леонид Куравлёв пен Наталья Варлей түскен фильм шығады.

2014 жылы Вий 3D фильмі шықты. Басқа да фильмдер бар.

Сілтемелер
----------

* 

* Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: ***Вий***

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуНиколай Васильевич Гогольдің шығармалары |
| --- |
|  |
| Роман мен повестері | 
Өлі жандар • Байырғы помещиктер • Вий • Есалаңның жазбалары • Жоғалған құжат • Иван Иванович пен Иван Никифоровичтің қалай ұрысқаны туралы повесть • Иван Купала қарсаңындағы кеш • Қатал кек • Мұрын • Портрет • Рождество алдындағы түн • Сорочинцы жәрмеңкесі • Тарас Бульба • Шинель |
|  |
| Драматургия | 
Дау-далаба • Итаршылар бөлмесі • Ойыншылар • Ревизор • Үйлену • Іскер адамның таңы |
|  |
| Жинақтар | 
Диканька маңындағы хутор кештері • Миргород • Өрнектер • Петербург повестері |
|  |
| Қосымша | 
Әртүрлі үзінділер • Мақалалары • Хаттары • Гогольдің қазақшаға аударылуы |

 |
**Шәкір Әбенов**(азан шақырып қойған аты — *Мұхаммедшәкһүр*) (01.03.1900, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Құндызды ауылы — 23.10.1994 ж. сонда) — халық ақыны, фольклоршы, сазгер. Арғын тайпасының Тобықты руынан шыққан.

Мұсылманша сауат ашқан соң, Семейдегі "приходская школада" 3 жыл оқыған. С. Сейфуллин, І. Жансүгіров, Б. Майлиндермен жақын таныс болған. Сейфуллинге атқосшы болып, ақынмен бірге Қазақстанның көп жерлерін аралаған. Әбеновтың халықтық дастанды жаңаша толғаммен жырлаған "Қозы Көрпеш – Баян Сұлу" поэмасы 1937 ж. "Әдебиет және искусство" журналында жарияланған соң ақындық атағы шықты. Сол жылы "халық жауы" атанып, ақыры көрші қырғыз еліне асып кетеді. 1939 ж. Алматыға қайтып оралып, Жанақ, Сабырбай, Түбек, Дулат, Байкөкше ақындардың әдеби мұраларын алғаш қағаз бетіне түсіріп Қазақстан ғылыми-зерттеу ордаларына тапсырды. Маман-зерттеушілер Әбеновтың орындауында ондаған ән-күйді нотаға түсірді. 1940 — 41 ж. Жамбылдың әдеби хатшылық қызметін атқарып жүргенде жалған айыптау негізінде ұсталып, Семей түрмесіне қамалды. Ұлы Отан соғысы басталған соң өз еркімен соғысқа аттанып, Сталинград майданында ауыр жарақат алып, елге қайтып келеді. 
1945 ж. саяси қуғындау қайта басталып, Әбенов Сібірге, Александров абақтысына айдалды. 1955 ж. түрмеден босап, 1961 ж. толықтай ақталды. Абайдың әдеби мектебінің Кеңес дәуіріндегі белді өкілдерінің бірі ретінде танылған. Әбеновтың тарихи-танымдық тақырыптарды қозғаған "Кейпін батыр" (1939), "Таңшебер — Жапал" (1962), "Ортақ арал" (1968), "Қорқыт қобызы", "Пәрмен", "Алданған қыз", "Патша мен байғыз", "Ана махаббаты", "Тоқтамыс батыр" атты дастандарды "Шыңғыстау" (1980), "Шыңғыстау сазы" (1985), "Дастандар" (1991) деп аталатын жыр жинақтарына т.б. басылымдарға енген. Айтыс ақыны ретінде кеңінен танымал оның Т. Әміреновпен айтысы "Айтыс" (3-т. 1968) жинағында жарияланады. "Алтай аруы", "Сары жұлдыз" т.б. 20-дан астам төл ән-күйлері бар.

Қарт шежіреші, батагөй қария Қазақстанның тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевқа ұлттық дәстүрде салтанатты жағдайда халық атынан ақ бата берген (10.12.1991).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «МЕН НЕ ҚЫЛДЫМ, ЯПЫРМАУ?!». Тексерілді, 10 ақпан 2021.
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
3. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Отырар ауылдық округі** – Түркістан облысы Отырар ауданындағы әкімшілік бірлік.

Географиялық орны
-----------------

Отырар ауылдық округі ауданның шығыс бөлігінде орналасқан. Округ аумағымен Арыс өзені ағып өтеді. Тарихи археологиялық мәні бар Тоқайтөбе, Ақтөбе, Жалпақтөбе, Қоңыртөбе, Мәслихаттөбе, Алтынтөбе, т.б. археологиялық ескерткіштер бар. Округтен Орынбор—Ташкент (Қазақстан темір жолы) және Төрткөл—Темір, Темір-Отырар, Арыстанбаб—Түркістан, Шәуілдір—Шойманов автомобиль жолдары өтеді.

Тарихы
------

Іргесі 1946 жылы Бөген аудандық кеңесі болып құрылған. 1950 жылы Отырар аудандық кеңесі болып өзгертілді. 1994 жылдан казіргі атымен аталады. Жер аумағы 0,79 мың км2. Округте 1957 жылы құрылған қаракөл қойын өсіретін "Арыс" кеңшары болған. Кеңшар негізінде ауданда 18 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 2 акционерлік қоғам, май сығатын цех, 631 шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

Әкімшілік құрамы
----------------

Округке Арыс, Молыке Шойманов ауылдары қарайды. Орталығы — Арыс ауылы.

Халқының саны (2009, 2021)| Елді мекен | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Арыс ауылы | 2984 | ▲3572 | 119,7 | 1534 | ▲1865 | 121,6 | 1450 | ▲1707 | 117,7 |
| Молыке Шойманов ауылы | 1105 | ▼1045 | 94,6 | 561 | ▼536 | 95,5 | 544 | ▼509 | 93,6 |
| **Жалпы саны** | 4089 | ▲4617 | 112,9 | 2095 | ▲2401 | 114,6 | 1994 | ▲2216 | 111,1 |

Инфрақұрылымы
-------------

Ауылдарда 3 орта, 1 негізгі, 1 бастауыш мектеп, отбасылық емхана, 4 фельдшер-акушерлік пункт, 3 клуб, 4 кітапхана, 2 пошта бөлімшесі, 2 монша бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
2. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
3. ↑  Қазақ энциклопедиясы Х том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Түркістан облысы Отырар ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Аққұм •
 Ақтөбе •
 Балтакөл •
 Көксарай •
 Қарақоңыр •
 Қарғалы •
 Қоғам •
 Маяқұм •
 Отырар •
 Талапты •
 Темір •
 Шәуілдір •
 Шілік 
 |

 |
**Сергей Иванович Шабельский** (25 наурыз 1885, Украина, Харьков қаласы — 12 маусым 1956, Алматы) — қазақстандық композитор, дирижер, пианист, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1954).

Өмірбаяны
---------

1903 — 06 жылы Санкт-Петербург университетінің заң факультетінде, 1904 — 09 жылы Санкт-Петербург консерваториясында музыкалық теориясы мен композициядан (профессор Н.А. Соколовтың жетекшілігімен) оқыды. 1930 ж. Алматы қаласына қоныс аударып, қазіргі Қазақтың мемлекеттік академия драма театрының оркестріне дирижерлік етті. 1936 — 42 ж. эстрада оркестрінің (кейіннен Қазақ телевизиясы мен радиосының эстрада-симфониялық оркестрі) пианисі, 1944 — 49 ж. "Қазақфильм" киностудиясының музыкалық бөлімін басқарды. 1948 жылдан Алматы мемлекеттік консерваториясында педагог қызметпен шұғылданды.

Еңбектері
---------

Шабельский негізінен камералық-аспаптық жанрда еңбек етті. Оның "Қазақ сюитасы", "Қазақстан" симфониялық поэмасы (Л.Хамидимен бірге), Қазақтың мемлекеттік академиясының халық аспаптары оркестріне арналған ("Алатау", "Той бастар"), қазақ фольклоры негізінде жазған екі аспаптық квартеті ("Амангелдіні еске түсіру", "Абай Құнанбаевты еске түсіру"), тағы басқа музыкалық шығармалары бар. Шабельский бұл туындыларында қазақтың ұлттық музыкалық фольклорын орыстың классикалық-симфониялық жетістіктерімен шебер ұштастырған. Сондай-ақ "Түнгі сарын", "Қара қыпшақ Қобыланды" (1936, 1946), "Ақан сері — Ақтоқты", "Қозы Көрпеш – Баян Сұлу" (1942, 1943) спектакльдеріне музыка жазды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім
**Жақсыкөң**  – Құланөтпес алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Қорғалжын ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 160 км, су жиналатын алабы 4050 км².

Бастауы
-------

Ұлытаудағы Желдіадыр қыратының шығыс етегінен басталады да Баршын ауылы тұсында Құланөтпестің саласы - Көң өзеніне сол жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Қар және жер асты суымен толығады. Арнасы бастауында тар, жағасы жарлы-кемерлі, орта және төменгі жағында жайылмасы 2 - 3 км-ге дейін кеңейеді. Ірі салалары: Талдысай, Торанша. Жылдық орташа су шығыны 0,82 м³/с. Негізінен, жайылым суландырылады. Аңғарында ойдым-ойдым шабындық бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ащыөзек** – Еділ мен Жайық аралығындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысы Жәнібек және Казталов аудандары жерінде. Ұзындығы 258 км, су жиналатын алабының аумағы 7150 км2.

Бастауы
-------

Жәнібек ауданындағы Байдуков ауылының оңтүстік-шығысына қарай 3,5 км жерден басталып, Казталов ауданындағы Аралсор ауылының маңындағы Жалпақсор көліне құяды.

Гидрологиясы
------------

7 саласы бар. Алабында жалпы су көлемі 0,67 млн/м3 болатын шағын тоғандар салынған. Басты салалары Шерімбетсай, Берішарал. Сағасындағы жылдық орташа су ағымы 2,04 м3/с. Аңғары айқын емес, жайпақ беткейлі. Өзен қайраңдармен кезектесіп отыратын иірім (қарасу) тізбегінен тұрады. Қар суымен толығады. Қараша – сәуір айлары аралығында қатып жатады. Суы жайылмадағы шабындықты көлдетіп суғаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Саналы** (2006 жылға дейін – *Бөген*) — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты, Дермене ауылдық округі құрамындағы ауыл.

Географиялық орны
-----------------

Арыс қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 32 км-дей жерде орналасқан.

Тарихы
------

1975 жылы «Дәрмене» кеңшары аумағынан Бөген елді мекені құрылды. Алғашқы кезде бұл бөлімшеде екі үйлік сегіз там тұрғызылған болатын. Сол себепті «Сегізтам» бөлімшесі деп аталды. Бертін келе «Сегізтам» бөлімшесіне Бөген су қоймасынан канал тартылды, соның негізінде бөлімше ­атауы «Бөген» деп өзгертілді. «Бөген» бөлімшесі құрылған кезде 100-150 гектар жерге дәрілік шөптер егетін болса, жылдан-жылға олардың сапасы мен саны артып 850-970 гектарға дейін егіс егіледі. Осы егістің ішінде ең көп егілген түрі – сана дәрі шөбі болатын. Дәрмене ауылдық округіндегі егілетін барлық дәрілік шөптің 80 пайызы осы «Бөген» бөлімшесінде өсірілді. 1988-1989 жылдары елді мекен атауын өзгерту мақсатында кеңшар (совхоз) басшылары жұмысшылармен келісе отырып, «Бөген» бөлімшесін «Саналы» бөлімшесі деп атауға ұсыныс жасаған болатын. Алайда, бұл ұсыныс аяқсыз қалған. Он жеті жылдан кейін осы мәселе қайта көтеріліп, жергілікті тұрғындардың ұсынысы негізінде Оңтүстік Қазақстан облыстық мәслихатының 2006 жылғы 29-қыркүйектегі №25/294-111 шешімі және Оңтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің 2006 жылғы 2-қаңтардағы №332 Қаулысымен Бөген ауылы Саналы ауылы болып өзгертілді. Ең алғашқы атауы Сегіз там болған. Ауыл ішінде тек сегіз үй болғаны үшін солай аталған. Уақыт өте келе атауы "Саналы елді мекені" болып өзгертілді.

Халқы
-----

Саны (1999, 2009, 2021)| 1999 | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 790 | ▲841 | ▲1094 | 130,1 | 421 | ▲538 | 127,8 | 420 | ▲556 | 132,4 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстiк Қазақстан облысының жекелеген әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiктерiн қайта атау туралы
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
3. ↑  2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақдала •
 Аққала •
 Ақтас •
 **Арыс** •
 Атамекен •
 Байтоғай •
 Байырқұм •
 Бақырша •
 Бұлақ •
 Дарбаза •
 Дермене •
 Жиделі •
 Жосалы •
 Көкжиде •
 Қабылсай •
 Қаражантақ •
 Қожатоғай •
 Қызылкөпір •
 Монтайтас •
 Орманды •
 Пәкентай Арапов •
 Саналы •
 Теміржолшы •
 Тоғансай •
 Шағыр •
 Шөгірлі •
 №40-темір жол айрығы •
 №42-темір жол айрығы 
 |

 |
**Қалдығайты** – Жайық алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысының Шыңғырлау, Қаратөбе аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 243 км, су жиналатын алабы 5,8 мың км².

Бастауы
-------

Бастауын Шыңғырлау ауданындағы Алмастау тауының оңтүстік-батысынан алып, Төлен ауылының тұсында тұзды көлдерге құяды.

Гидрологиясы
------------

Аңғары кең, орта ағысы құмды өңірмен ағады. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Батпақкөл, Қалдығайты ауылдары тұсында жайылма құрап, батпақтанады. Қар көп болған жылдары қатты тасиды. Әрқайсысының ұзындығы 10 км-дей 40 шақты саласы бар. Ірілері: Песчаная, Баянас, Ащысай, т.б. Жайылмасы – шабындық, жайылым. Өзен суында шортан, қарабалық, алабұға, сазан, т.б. балықтар кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
2. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8
**Мәдени қарабидай** (лат. *Secale cereale*) – астық тұқымдасының қарабидай туысына жататын бір түрі және тағамдық дақыл.Құнарлы мал азығы ретінде де пайдаланылады. Республикада негізінен күздік Қарабидай Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қостанай, Шығыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында өсіріледі.

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Сабағы – қуыс сабан, биіктігі 110 – 180 см. Жапырағы таспа пішіндес. Тамыр жүйесі – шашақты, топыраққа 2 м-дей тереңдейді. Гүлшоғыры – күрделі масақ. Гүлінің 2 гүл қауызы бар. Жемісі – дәнек. 1000 түйір дәні 15 – 37 г тартады. Қарабидай жел арқылы тозаңданады. Ол күздік дәнді дақылдардың ең суыққа төзімдісі, тұқымы 1 – 2°С жылылықта өніп, 9 – 14°С жылылықта көктейді. Көктегеннен кейін 12 – 16 күн өтісімен түптенеді. Көктемде 5°С жылылықта (кейде одан да жоғары) арамшөптерді басып өсе бастайды. Оңтүстікте вегетац. кезеңі 257 – 272 күн, солтүстікте 345 – 375 күн. Қарабидай сондай-ақ ауыспалы егісте де өсіріледі. Қарабидай егісіне түйіршіктелген суперфосфат, азотты, фосфорлы тыңайтқыштар, калий тыңайтқыштары беріледі. Қосымша қорек ретінде әр га жерге 0,75 – 1,0 ц аммиакты селитра және 1,5 – 2,0 ц суперфосфат шашылады. Республиканың солтүстік батыс және шығыс облыстарында қарабидай әдетте, тамыздың 10 – 25-інде қатарлап себіледі; бөлектеп ору әдісімен 4 – 6 күн ішінде жинап алынады. Қазақстанда күздік қарабидайдың егіс көлемі 49,3 га (2008). 1 га-дан ортa есеппен 14,0 ц өнім алынады. Аудандастырылған сорттары: Шолпан, Саратовская 4, Долинская, Харьковская 55, т.б. Негізгі зиянкестері – күздік шыбын, күздік көбелек, астық қандаласы т.б.; аурулары – қастауыш, қатты және сабақ қаракүйесі, қара зең және склеротиниоз. 

* Қарабидай дәндеріҚарабидай дәндері
* ҚарабидайҚарабидай
* Қарабидай ЕгістігіҚарабидай Егістігі
* Secale cereale - Museum specimen*Secale cereale* - Museum specimen

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуДәнді дақылдар |
| --- |
|  |
| Астық дәнді дақылдар | 
Арпа • Бидай • Жүгері • Қарабидай • Құмай жүгері (сорго) • Сұлы • Теф |
|  |
| Бұршақ дәнділер | 
Ат бұршақ • Бұршақ • Жасымық • Қытайбұршақ (соя) • Маш • Ноқат • Ноқатек • Сүмбіл бұршақ • Үрме бұршақ |
|  |
| Басқа жарма дақылдары | 
Гүлтәжі (амарант) • Дагусса • Киноа • Күнжіт • Күріш • Қарақұмық • Қонақ • Тары |

 |
*Басқа мағыналар үшін Шаған деген бетті қараңыз.*
**Шаған** – Ертіс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жаңасемей, Абай, Бесқарағай аудандары жерімен ағады.

Бастауы
-------

Сарыарқаның шығысындағы Ханшыңғыс жотасының батыс беткейіндегі бұлақтардан басталып, Шаған ауылы тұсында Ертіс өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 295 км, су жиналатын алабы 25,4 мың км2. Аңғары жоғарғы бөлігінде тар шатқалды, төменде кең, жазық. Жағасы көбінесе тік жарлы. Қар және жер асты суымен толығады. Басты саласы — Ащысу. Көктемде тасып, жазда ағыны таулы бөлігінде ғана сақталады, жазықта қарасуларға бөлініп қалады. Қарашада қатып, сәуірдің басында мұзы түседі. Көп жылдық орташа су ағымы 3,9 м3/с, лайлылығы 50 — 200 г/м3. Мал, егін, шабындық суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 том 18 бөлім
**Жаһандық жылыну** — жердің бетіндегі орташа температураның артуы. Соңғы жүз жылда температурасы шамамен 1 ºС-қа артты. Ауаны ластау, өнеркәсіп санының артуы, ормандарды кесу, адамның әр түрлі әрекеттері жаһандық жылынудың басты себептері болып тұр. Парниктік газдардың басты алты түрі бар, олар: су буы, көмірқышқыл газы, метан, азот тотығы, озон және хлорфторкөмірсутектер.

Жаһандық жылынулардың әсерлері
------------------------------

Жаһандық жылынудың басты әсерлері мыналар: климаттың өзгеруі, жылу толқындарының жиі болуы, теңіз деңгейінің көтерілуі, мұздықтардың еруі, тасқындар, құрғақшылықтар мен дақылдардың шықпай қалуы секілді табиғи зардаптар.

### Мұз қабаттарының еруі

Жаһандық жылынудың нәтижесінде мұз қабаттары еруде. *Мұз қабаттары* дегеніміз — жердің қар мен мұз қаптап жатқан бөліктері. Мұздықтар мұзының қалыңдығы 1000 м-ден жоғары, аумағы 51 800 км² болады. Мұз қабаттарының еруі нәтижесінде теңіз деңгейлері артуда. Арктикалық теңіздердің мұздықтары да жаһандық жылынудың әсерінен төмен тұсуде. Төмен түсудің қазіргі деңгейі әр онжылдықта 8%-ға тең болып тұр. Бұл 2060 жылға қарай жер бетінде Арктикалық теңіздердің жойылатынын білдіреді.

Климаттың өзгеруін зерттейтін БҰҰ-ның мемлекетаралық эксперттер тобының пайымдауынша (және Үлкен Сегіздік елдерінің ұлттық академияларының келісімімен) XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап жердің орташа температурасы 1 °C көтерілді және соңғы 50 жылдағы жылыну процесінің адамзаттың кесірінен орын алған, бірінші кезекте газдардың атмосфераға шығарылуынан туындаған көмірқышқыл газы (CO2) мен метанның (CH4) «көшетхана эффектісі» (Greenhouse effect).

IPCC ұйымының климаттық модельдерге байланысты алынған мәліметтері бойынша: XXI ғасырда Жер бетінің орташа температурасы 1 °C-тан 5 °C-қа көтеріледі-мыс.

Дүниежүзілік мұхит деңгейінің өсуімен қатар жаһандық температураның да өсуі атмосфералық жауын-шашын мөлшерінің өзгеруіне алып келеді. Нәтижесінде табиғи катаклизмдер жиілеуі мүмкін, мысалы: су тасқындары, қуаңшылықтар, дауылдар және басқалары, жапа шеккен аймақтарда ауылшаруашылық өнімдерінің мөлшері төмендейді және басқа аймақтарда жоғарлайды (көмірқышқыл газы концентрациясының көтерілу есебінен). Жылыну процесі — мұндай құбылыстардың масштабы мен жиілігін жоғарлатуы ықтимал.

Климаттың жылынуынан келесі қауіп туындауы мүмкін: кейбір жануар немесе өсімдік түрлерінің таралу аймағының полярлық зоналарға ығысуы; жаға зоналары мен аралдарда мекендейтін саны аз түрлердің жойылуы.

Тағы қараңыз
------------

* Көшетхана эффектісі
* Климаттың өзгеруі
* Орнықты даму
* Киото хаттамасы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Synthesis Report of the Sixth Assessment Report — сәуір 2022

1. ↑  "Ғылым" балалар энциклопедиясы
Өсімқор
-------

* лат. per cento, XV в. лат. *per cento*, XV в.
* XVII в. XVII в.
* XVIII в. XVIII в.

**Өсімқор** – әдетте қарыз алушы үшін қатаң шарт (жоғары пайыздық ставка белгілеу, шарттың қолданылу мерзімін қысқарту) негізінде өсіммен ақшалай несие беруші. Өсімқорлық несие капиталы мен банк ісінің дамуына байланысты Еуропаның экономикалық өмірінен ығыстырылды. Көбінесе кәсіптің басқа түрімен айналысушылар: көпестер, ісмерлер, зергерлер, шеберлер, т.б. ақшаны өсімге берді. Өсімқорлық кәсіптің пайдалылығына қарамастан өсімқор көне заманда да, ортағасырлық мемлекеттерде де елеулі әлеуметтік тұлға болмады, тіпті оның қызметі моральдық тұрғыдан айыпталып, көбінесе қудаланды. Христиан дінінің өсім алуды айыптауы ортағасырлық батыс Еуропаның өмірін реттейтін канондық құқықта көрініс тапты. Ислам дінінде өсімқорлық ауыр күнә. Соған қарамастан ұсақ өндірушілерге де, ірі жер иеленушілерге де ақшалай несие беретін өсімқорға деген әлеуметтік мұқтаждық оның ғасырлар бойына өмір сүруін жебеп отырды. Өсімқорлық капитализмнің қалыптасу дәуірінде капиталдың бастапқы қорлануының негізгі арналарына айналып, ерекше рөл атқарды.

Сілтемелер
----------

* Несие.
* Несие капиталы.
* Қаржы Капиталы.
* Өсімақы.
**Жаманқайрақты** – Есілдің төменгі алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Жақсы және Атбасар аудандары жерінде. Ұзындығы 106 км, су жиналатын алабы 1640 км2.

Бастауы
-------

Көкшетау қыратының оңтүстік-батыс етегінен басталып, Алғабас және Қарақоға ауылдары тұсында Есіл өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Арнасы кең, жағалауы жайпақ, орта ағысында жарлы келеді. Шағын жылғалық салалары бар. Жылдық орташа су ағымы 2,4 м3/с. Суымен шабындық және жайылым суландырылады.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ақсәуле Айболқызы Меңдібаева**(1994 жылы 12 қаңтарда Ақтөбе облысы,Ойыл ауданы, Шиқұдық ауылында дүниеге келді) — 

2000жылы Теректі негізгі мектебіне даярлық тобына бардым.
2010жылы мектепті үздік тәмәмдап , Ақтөбе құрлыс және бизнес колледжінің «Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету »факультетіне түстім.
2013жылы оқу орнын үздік бітіріп шықтым.
2013жылы «Саралжын ауылдық округі әкімінің аппараты»ММ-де қызметте болдым.
2014жылы «Ойыл аудандық мәдениет үйіне қарасты Саралжын ауылдық» клубына мәдени ұйымдастыру қызметін атқардым.
2015жылы «Сапақ көл орта мектебінде зертханалық лауазымына жұмысқа қабылдандым.
2019ж Мәскеу Халықаралық универстетіне заң факультетіне оқуға түстім.
2023ж үздік тәмәмдап шықтым.
Қазіргі кезде «ZEIIN»consulting grup директоры қызмет атқарамын.
Жетістіктерім: 
2014 жылы «Жас маман»
2015жылы «Үздік маман»
2023жылы «Ел Жанашыры» төс белгі және Аманат партиясының Алғыс хаты
2023жылы «Мейірім» төс белгісі және Алғыс хат
2023жылы «Жыл Алтын Адамы»

Отбасы жағдайым – тұрмыстамын 2014жылы 16 тамызда заңды некеге тұрдым.Көп балалы аналар қатарына жатамын.2 қыз,2 ұлды тәрбиелеп отырмын.
**Жиде** – Қалмаққырылған өзені алабындағы өзен. Ұзындығы 48 км.

Бастауы
-------

Ұлытау облысы Ұлытаудың оңтүстік беткейіндегі ағып шығатын бұлақтар суының қосылуынан құралып, Қалмаққырылған өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Жағасы биік, аңғары кең. Қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасиды, жаздың ыстық айларында қарасуларға бөлініп қалады. Жалпы ұзындығы 65 км болатын 26 саласы бар. Ірілері: Жарқұдық, Шыныбай Жиде. Орта ағысында шаруашылық қажеттілігіне сай бөген салынған. Өзен алабында жайылымдық жерлер мен қыстаулар бар. Суы мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
**Асхат Жексенбайұлы Әлиев** (28 қазан 1978, Павлодар облысы, Ақсу ауданы, Айнакөл ауылы) — Қоғам қайраткері, меценат, ел жанашыры.

Өмірбаяны
---------

1985 - 1995 жылдары Потанин атындағы орта мектебінде өқыдым ( ауылдын бұрынға аты )
1995 жылы Жаяу Мұса атындағы колледжге өқуға түстім
1999 - 2000 жыллары Павлодар қаласындағы Медресе
2000 жылы - зав. склад ТОО Прима ( чай Ассам , Олейна )
2004 жылы - Colgate компаниясы
2005 жылы - ТОО Turkuaz компанияда экспедитор
2006 жылы - ТОО Тurkuaz компанияда жеткізу бөлімінің бастығы ( логистика )
2010 жылы - Zeta компаниясында аудитор.
2011 жылынан - кәсіп иесі
Отбасы бар 1 бала
Спикер , оратор , бизнес системанын құруышы, маркетолог .
2001 - 2024 MLM Жүйелі маркетинг 

Сол тақырыпта Ютуб каналыма бүкіл СНГ халықы тіркеліп сабақтарымды қарайды
**Жиделісай** – Сарысу алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 27 км.

Бастауы
-------

Молалыжал жотасының солтүстік беткейінен ағып шығатын бұлақтар суының қосылуынан түзіледі. Тегісдала мекенінен батыста Қаракеңгір өзеніне сол жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Жағасы жайпақ, кең аңғармен ағады. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде суы тасиды, жаздың ыстық айларында қарасуларға бөлініп қалады. Өзен алабында жайылымдық жерлер мен қыстаулар бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
Еле́на Никола́евна Борзо́ва (туғ. 1956) — ресей актрисасы,Ресейдің еңбегі сінген әртісі.

Биография
---------

Елена Борзова 23 қарашада 1956 жылы Мәскеу қаласында туған.

1979 жылы Елена МХАТ мектеп-студиясың бітірді және жаңа драма театрында ойнауды бастады.1994-1996 жылдары-К.С.Станиславский атындағы драма театрының актрисасы.1996 жылдан бастап Елена Николаевна М.Горький атындағы МХАТтың актрисасы деп саналады.

Елена Борзова киноға 1973 жылы 17 жасында дебютке шықты.Ол «Письмо из юности» фильмінде Тони жас қыз рөлінде ойнады.Қазіргі уақытта актрисаның фильмографиясына 40 бейнелерден астам кіреді.

1996 жылдан бастап Елена НТВ,ТВЦ сияқты арналарда дубляж бөліміндежұмыс істейді және шетел дубляжымен айналасады.

Сілтемелер
----------

 Мұрағатталған 6 қаңтардың 2010 жылы.

 Мұрағатталған 26 наурыздың 2019 жылы.
**Калмачиха**, **Қалмақша** – Бұқтырма өзені алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 35 км, су жиналатын алабы 412 км2.

Бастауы
-------

Бастауын Қатын және Оңтүстік Алтай жоталарының тауаралық аңғарындағы шағын көлдерден алып, ендік бағытта Бергіел (Берел) ауылының шығысында 7 км жерде Бұқтырма өзеніне оң жағалауынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Жалпы ұзындығы 105 км болатын 35 саласы бар. Калмачиханың алабында жалпы аумағы 4,74 км2 болатын 70-ке жуық шағын көлдер орналасқан. Жоғарғы және төменгі ағысы тау шатқалдарымен өтеді. Орта ағысының жайылмасы бар. Аңғары мен жағалау бойын орман көмкеріп жатыр. Суы қазан айының соңғы онкүндігінде қатып, мамыр айының 1-онкүндігінде ериді. Жайылмасы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ақ Берел**  (Бергіел) – Бұқтырма өзенінің оң саласы.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданындағы өзен. Ұзындығы 65 км.

Бастауы
-------

Бастауын Қатын жотасының мұздықтарынан алады. Тік тау шатқалдарымен ағып, Қара Берел өзеніне қосылған тұста арнасы кеңейеді. Берел (Бергіел) ауылы тұсында Бұқтырма өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Қар, мұздықтармен толығады. Суы қараша айының 2-жартысында қатып, мамыр айында мұзы ериді. Өзен аңғарында қарағай, самырсын, терек, қайың ормандары өседі. Аңғары мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚР табиғаты 3т.
2023 жылдан бері шахматтан он жетінші, қазіргі әлем чемпионы — Дин Лижэнь
2023 жылдан бері қазіргі **шахматтан әлем чемпионы** — Дин Лижэнь. Шахматтан алғашқы ресми әлем чемпионы 1886 жылы Вильгельм Стейниц болды. 1948 жылдан бастап әлем біріншілігі үшін матчтарды ұйымдастырумен Халықаралық шахмат федерациясы (ФИДЕ) айналыса бастады.

1993 жылы ФИДЕ-мен келіспеушіліктің нәтижесінде Гарри Каспаров Кәсіпқой шахмат қауымдастығын (PSA) ұйымдастырды. Бұған жауап ретінде ФИДЕ оны чемпион атағынан айырып, басқа үміткерлер арасында чемпион атағын ойнатты. Осы оқиғалардың нәтижесінде әлемде екі чемпион пайда болды: Гарри Каспаров — PSA нұсқасы бойынша және ФИДЕ демеушілігімен өткен кездесуде жеңіске жеткен Анатолий Карпов.

2006 жылы ФИДЕ чемпионы Веселин Топалов пен «классикалық шахмат» чемпионы Владимир Крамник арасында біріктіру матчы өтті, нәтижесінде абсолютті әлем чемпионы Крамник атанды.

1886 жылға дейінгі ең мықты шахматшылар
---------------------------------------

Ресми түрде "шахматтан әлем чемпионы" атағын алғаш рет 1886 жылы Вильгельм Стейниц алды. Бірақ осы уақытқа дейін Батыста ең мықты деп танылған шахматшылар болған.

| Чемпиондық жылдары | Чемпион | Өмір жылдары | Мемлекет |
| --- | --- | --- | --- |
| шамамен 1495 | Луис Рамирес Лусена | ша. 1465 — ша. 1530 |  Испания |
|
| 1560—1575 | Руй Лопес де Сегура | ша. 1540 — ша. 1580 |  Испания |
| 1575—1587 | Джованни Леонардо да Кутри | 1542 — 1587 |  Неаполь патшалығы |
| 1619—1634 | Джоакино Греко | 1600 — 1634 |  Неаполь патшалығы |
| 1747—1795 | Франсуа-Андре Филидор | 07.09.1726 — 31.08.1795 |  Франция |
| 1820—1840 | Луи Шарль Маэ де Лабурдонне | 1785 — 13.12.1840 |  Франция |
| 1843—1851 | Говард Стаунтон | ша. 1810 — 22.06.1874 |  Ұлыбритания |
| 1851—1858, 1862—1866 | Адольф Андерсен | 06.07.1818 — 13.03.1879 |  Пруссия |
| 1858—1862 | Пол Чарльз Морфи | 22.06.1837 — 10.07.1884 |  АҚШ |
| 1866—1886 | Вильгельм Стейниц | 14.05.1836 — 12.08.1900 |  Аустрия-Мажарстан |
|

Аталған шахматшылар, соңғы үшеуін қоспағанда, тек шартты түрде ең күшті деп санауға болады. XIX ғасырдың ортасына дейін әлемдегі ең күшті шахматшылардың көпшілігін объективті түрде салыстыруға мүмкіндік беретін жеткілікті өкілді турнирлер болған жоқ.

Әлемнің ең мықты ойыншыларының көпшілігін жинаған алғашқы ірі халықаралық шахмат турнирі тек 1851 жылы Лондонда өтті және көптеген елдердің ең мықты ойыншыларының ойынын іс жүзінде салыстыруға нақты мүмкіндік пайда болды. Сондықтан әлем чемпионы атағы туралы әңгіме әдетте осы турнирде жеңіске жеткен Адольф Андерсеннен басталады.
**Сенек-Сом ауданы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің бұрынғы әкімшілік бөліну бірлігі.

Тарихы
------

Аудан Адай уезі құрамында 1921 жылдың 3 наурызында құрылған. Аудан халқының барлығы көшпенді болған, бұл жағдай ауданның орталығы жоқтығына әкелді.

1922 жылдың 9 қыркүйегінде аудан таратылды. Құрамына кірген болыстар уезд басшылығына тікелей бағыныңқылы болды.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

Аудан 4 болыстан тұрды. Олар: 6-шы, 7-ші, 8-ші Адай; Әли-Бәйімбет

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 — декабрь 1936) / Базанова Ф. Н. — Архивное управление МВД Казахской ССР. —  Алма-Ата. — 1500 таралым.
**Ашылған** – Сырдарияның оң саласы.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Түркістан қалалық әкімдігі аумағында. Ұзындығы 84 км, су жиналатын алабы 721 км2.

Бастауы
-------

Қаратаудың солтүстік-батыс беткейіндегі бұлақтардан басталады. Сырдарияға жетпей тартылып қалады.

Гидрологиясы
------------

Жоғарғы ағысында арнасы тар, тік жарлы келеді, орта ағысында Ақарық ауылынан бастап арнасы кеңейеді. Ұзындығы 10 км-ден аспайтын 33 саласы бар. Жауын, қар, жер асты суларымен толығады. Жоғарғы бөлігінде бөгеме жасау арқылы егін суғарылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Ащылы (мағына) деген бетті қараңыз.*

**Ащылы** – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы өзен. Торғай алабындағы Дулығалы Жыланшық өзенінің оң саласы. Ұзындығы 72 км, су жиналатын алабы 885 км2.

Бастауы
-------

Жалтау тауының шығыс беткейіндегі бұлақтардан басталады.

Гидрологиясы
------------

Жағасы жарқабақты. Ащылыға ұзындығы 10 км-ден аспайтын 14 сала құяды. Сәуір айының ортасында су деңгейі көтеріліп тасиды. Жаздың ыстық айларында өзеннің суы қарасуларға бөлініп, кей жері құрғап қалады. Көктемде суы тұщы, жазда суы ішуге жарамсыз. Көбінесе мал суаруға, т.б. шаруашылық қажеттеріне пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ащымиір**  – Шалқартеңіз көлі алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 118 км, су жиналатын алабы 2150 км2.

Бастауы
-------

Ұлытаудың оңтүстік-батыс беткейінен басталады. Ащымиір батысқа қарай Байқоңыр, Қалмаққырылған өзендерімен қатар ағып, құмды өңірде Ақмола ауылының оңтүстік-батысында 18 км жерде қарасуларға бөлініп қалады.

Гидрологиясы
------------

Алабында жалпы ұзындығы 97 км шағын 29 саласы бар. Аңғарының ені 1,0 – 1,2 км, сағасында аңғары байқалмайды. Екі жағында жайылмасы бар, арнасы жарқабақты. Көбіне қар еріген кезде суы молаяды. Көп жылдық орташа су шығымы сағасында 0,30 м3/с. Жылдық ағымының мөлш. 9,5 млн. м3. Мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Барбадос — Гренада футбол матчы** — 1994 жылғы Кариб елдерінің кубогындағы ерекше, күлкілі матч. Матч 1994 жылы 27 қаңтарда Барбадостағы Ұлттық стадионда өтті.

Матчқа дейін
------------

1994 жылы Кариб елдерінің кубогы турниріне федерация басшылары "Алтын гол" атты қызықты ережені енгізеді. Кейіндеу ФИФА енгізген "Алтын голдан" айырмашылығы — топтық турнирде де ойын тең аяқталса тағы екі тайм ойнайды, және бір гол соғыла қалса, сол сәтте ойын аяқталады. Одан бөлек, ол гол екі гол деп саналатын болды (мәселен, 2:2 боп тұрған кезде алтын гол соғылса, 4:2 болады).

Матчқа дейінгі турнир кестесі.

| Команда | О | Ұ | Т | Ж | СД | ЖД | +- | Ұ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Гренада | 1 | 1 | 0 | 0 | 2 | 0 | +2 | **3** |
|  Пуэрто-Рико | 2 | 1 | 0 | 1 | 1 | 2 | −1 | **3** |
|  Барбадос | 1 | 0 | 0 | 1 | 0 | 1 | −1 | **0** |

Матч
----

Барбадос пен Гренада арасындағы кездесу өзгелерден ерекше аяқталады, Гренада құрамасы екі доппен жеңілмесе болды, келесі сатыға өтеді, Ал Барбадос тиісінше жоқ дегенде екі доп айырмасымен ұтуы керек. Барбадостықтар 83 минутқа дейін 2:0 есебімен ұтады да, бір гол жіберіп алады. Енді қалайда үшінші голды соғуы тиіс. Бірақ үшінші голды соғудың реті келмейді де, ақыр соңында қулыққа көшіп, өз қақпаларына гол соғады. Ондағы мақсаттары — негізгі уақытты 2:2 есебімен аяқтап, қосымша таймдарда қалайда бір гол енгізу керек те, 4:2 есебімен жеңіске жету керек.

Олардың бұл мақсатын гренадалықтар сәл кейінірек аңғарады да, енді олар да матчты 2:3 есбімен аяқтау үшін өз қақпаларына гол соқпақ болады. Енді Барбадос футболшыларына тіпті ауыр соқты, өз қақпаларын қорғаумен қатар, қарсыластың қақпасын да қорғап әлекке түседі. Абырой болғанда, негізгі уақыт 2:2 есебімен аяқталады.

Қосымша таймдарда Барбадос бір гол соғады да, ол гол екі гол есебінде саналып, 4:2 есебімен ұтып, мақсаттарына жеткен екен.

Матчтан соң
-----------

Матчтан кейінгі қорытынды турнир кестесі

| Команда | О | Ұ | Т | Ж | СД | ЖД | +- | Ұ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Барбадос | 2 | 1 | 0 | 1 | 4 | 3 | +1 | **3** |
|  Гренада | 2 | 1 | 0 | 1 | 4 | 4 | 0 | **3** |
|  Пуэрто-Рико | 2 | 1 | 0 | 1 | 1 | 2 | −1 | **3** |

Барбадос құрамасы өздеріне керекті ұпайды жинайды да, келесі сатыға өтеді. 

Турнир біткен соң басшылар қайтадан "Алтын гол" ережесін алып тастайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Shell Caribbean Cup 1994.  Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (July 24, 2003). Тексерілді, 13 қаңтар 2012.  (ағыл.)
*Басқа мағыналар үшін Бүркітті деген бетті қараңыз.*

**Бүркітті** – Талас алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Сарысу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 248 км2.

Бастауы
-------

Бастауын Қаратаудың Үлкен Ақтау сілемінің солтүстік беткейінен алып, Жаңатас қаласының шығыс жағымен ағып өтіп, Шабақты өзеніне сол жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Арнасы жоғарғы бөлігінде тар, жағасы тік жарлы. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Желтоқсан айының аяғында қатып, ақпанның аяғында мұзы ериді. Суы егін суғаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы", 2 том
**Қара шаршы** — 1915-ші жылы салынған Казимир Малевичтің ең танымал суреті.

Қара шаршы Ресей көркемөнерінде ең танымал суреттердің бірі. Осы сурет май бояулар көмегімен холс үстінде жасылған. «Қара шаршы» суретті «0,10» көрмесінде алғаш рет көрсетілген болатын. «Қара шаршы» суретті бірінші қарағаннан-аққа өте қарапайым және мағынасыз. Бірақ ол солай емес, оның терең мағынасы бар екенің әрбір адам біле алмайды. Осы суретті 20-шы ғасырдың жұмбағы деп те атайды.

Тарихы
------

3 және 5 желтоқсанда болған М.В Матюшинның «Кунді жену» опера қойылымы өткен болатын. Каземиров Малевич сол қойылым үшін декорацияларға нобай жасап, көйлектерге дизайн жасаған болатын. Осы нобайларда қара шаршының суреті алғаш рет салынған болатын. Осы қойылымда қара шаршы күннің орында болған. Осы қара шаршының бейнесі Малевичқа шабыт беріп, Казимир Малевич 1915 жылы «Қара шаршы» суреттің салды.

Ақыры
-----

«Қара шаршы» суреттің нақты мағынасы әлі белгіссіз. Әрбір адам осы суретің мағынасын әртүрлі түсінеді. Біз қалай өмірді көрсек бізге осы сурет сондай мағына береді. Барлығы бізге байланысты.
"Руханият" партиясы 
Партия төрағасы - Мәмбеталин Серікжан Есенғосұлы. Партия 2003 жылғы 6 қазанда 

тіркелген. Партия мүшелерінің саны 72 000 адамды құрайды. Партияның филиалдары облыс орталықтарында, Астана және Алматы қалаларында жұмыс жасайды. Партияның әлеуметтік негізі - білім беру, денсаулық сақтау, ғылым және мәдениет салаларының қызметкерлері, кәсіпкерлер, студенттер және т.б. Өзінің басты міндеттері экономиканы көтеру, әлеуметтік мәселелерді шешу, адамгершілігі жоғары және рухани бай қоғамды дамыту деп есептейді. 2007 жылы Мәжіліске сайлауда партия 0.37% дауыс алып, Парламентке өтпеді.

Мекен-жайы:Алматы қ. Тимирязев к-сі, 15 Б, Байтұрсынов к. бұр. ( 3 қабат сол қанат)

1. ↑  *Центральная избирательная комиссия Казахстана* Политические партии  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 маусым 2008.
Николас Кэрэдок Холт (ағл. Nicholas Caradoc Hoult; туған. 7 желтоқсан 1989 жыл, Уокингэм, Беркшир, Англия) — ағылышын актёры.

### Өмірбаяны

Николас- 4 баланың ішіндегі 3 бала.Әкесі Роджера Холта пилот болса,анасы Глен Холт фортепиано мұғалімі.Ranelagh мектебінде 12 жасына дейін оқып тастап кеткен.Себебі ол өзінің актер болатынына сенімді болып бірден актерлық мектепке барған.Оны көптеген адамдар Скинс телехикаясындағы Тони ретінде танып жатады.Атағын шығарған фильмдердің бірі Біздің денеміздің жылуы атты фильм болып келеді.

### Жеке өмірі

Николас Холт-2009 жылы атақты әнші Виктория Джастис ,кейін өзі түскен фильмдегі "Люди Икс: Первый класс" әріптесі Дженнифер Лоуренс пен кездескен болатын.2013 жылы бұл жұп қосылып,кейін айрылысып кеткен болатын.

### Фильмографиясы

* 1996 ntimate Relations Бобби / Bobby
* 1997 Mr White Goes to Westminster Джон / John
* 2005 Wah-Wah Ральф Комптон / Ralph Compton
* 2006 Kidulthood Блейк / Blake
* 2007 Coming Down the Mountain Дэвид Филлипс / David Phillips
* 2009 A Single Man Кенни Поттер / Kenny Potter
* 2010 Clash of the Titans Эвсебий / Eusebios
* 2011 Rule Number Three Мэтт / Matt Короткометражный фильм
* 2013 Warm Bodies Р (Эр) / R
* 2014 Young Ones Флем Левер / Flem Lever Пост-продакшн
* 2015 Mad Max: Fury Road Накс / Nux Пост-продакшн
* 2016 X-Men: Apocalypse Хэнк Маккой / Зверь / Hank McCoy/Beast Пре-продакшн

Дереккөздер
-----------

 Мұрағатталған 2 сәуірдің 2015 жылы. Николас Холт
**Ярослав Васильевич Смеляков**(08.01.1913. Луцк қаласы.-27.11.1972, Мәскеу)- орыс совет ақыны. Жұмысшы семьясында туған. ФЗУ мектебін бітіріп, баспаханада жұмыс істеді. Шығармалары 1931 жылдан бастап жарияланды. «Жұмыс және махаббат» атты тұңғыш өлеңдер кітабы 1932 ж. жарық көрді. «Кремль шыршалары» (1948), «Қатал махаббат» (1956),«Басты мәселе хақында толғаныс»(1959), «Ресей уүні»(1966, КССР Мемлекеттік сыйлығы 1967) атты өлең жинақтары, «Желтоқсан»(1970) поэмасы жарияланды. 1968 ж. «Жастар» пэомасы үшін Ленин комсомолы сыйлығына ие болды. Смеляковтың шығармалары қазақ тілінде жарияланды. Ол І.Жансүгіров, Қ.Бекхожин т.б. жырларын орысшаға аударды.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 200-201 бет
**Дәптер** — қағаздан жасалған парақтардан тұратын, әртүрлі әдістермен бекітілген (спиральдау, тігу, қапсырмалау) ақпараттың жазбаша тасымалдаушысы, жазылымдарға арналған заты. Дәптердің парақтары таза, тор көзді, таза жолды және т.б болуы мүмкін. Дәптерлерді көбінесе оқушылар, студенттер қолданады. Сонымен қоса дәптерлер ғылыми практикада лабараториялық журнал ретінде, медицинада амбулаторлық карта ретінде кездеседі.

Этимологиясы
------------

Грекше: διφθέρᾱ (diphthérā) "тері" > арабша/парсыша: daftar > қазақша: дәптер.

Пайда болу тарихы
-----------------

Б.з.б. VII ғасырдан бастап, ежелгі гректер мен римлендер сүйек және қорғасын тақтайшалардың орнына ақпаратты, суреттерді балауызбен қапталған ағаш тақтайшаларға жаза бастады. Жазбаларды стилус арқылы жасаған және теріс жағымен сүрткен. Осындай тақтайшалар төрт данадан бекітілген.

Құрылымы
--------

Дәптердің құрылымы брошюраға ұқсас келеді, яғни сыртыңда қаптама, ал ішінде әртүрлі әдіспен бекітілген парақтар бар. Көбінесе оқушы дәптері 12, 18, 24, 36, 48, 60, 80, 96 парақтан тұрады.
Сурет:Kuliev.jpgКулиев Қайсын Шуваевич

**Кулиев Қайсын Шуваевич** — балқар совет ақыны. Қаб.–Балқар ACCP-iнiң халық ақыны (1967). 1944 жылдан КОКП мүшесi. Ұлы Отан соғысына (1941-1945) қатысты. А. В. Луначарский атынд. ГИТИС-те оқыды (1935- 1939). «Армысың, арайлы таңым» деген тұңғыш өлеңi 1937 жылы жарияланды. Кулиев соғыстан бұрын жаңа өмiрдi, туған жер табиғатын көркем бейнелеген лирикалық өлеңдермен көзге түсті. Ол «Менің көршілерім» атты көлемді лирикалық циклінде (1939-1945; бас. 1957) сов. еңбекшiлерiнiң көркем бейнелерін жасады. 3 орденмен және медальдармен марапатталған.

 **Қайсын Шубаевич Кулиев**  (1917-85) - ақын. Оның «Армысың, арайлы таңым», «Менің көршілерім», «Аңғарлар жыры», «Кешқүрым», «Дән және жұлдыз» т. б. жыр жинақтары, «Қыс кезі еді» романы жарық көрген. Кулиев шығармалары қазақ оқырмандарына да кең таныс. Ол Абай өлеңдерін ден қоя оқып, үлгі тұтқан. Кулиев «Қымбат мұра» мақаласында («Қазақ әдебиеті», 1971, 5 қараша) Абай поэзиясын қазақ әдебиеті жаңа дәуірінің басы деп бағалады. Ал ақынның туғанына 140 жыл толуына орай жазған «Поэзия батыры» атты мақаласында: «Орыстар үшін Пушкин қандай болса, ағылшындар үшін Шекспир қандай болса, грузиндер үшін Руставели қандай болса, қазақтар үшін Абай да сондай теңдесі жоқ ғажайып құбылыс... Ол поэзияның батыры, құдіретті ақылы, қуатты таланты», - деп жазды («Семей таңы», 1985, Ютамыз). Кулиевке «Жаралы жартас» жыр кітабы үшін РКФСР Мемекеттік сыйлығы, «Жер дастаны» өлеңдер жинағы үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Қарағанды индустриялық университеті** — Теміртау қаласында орналасқан жоғары оқу орны.

Тарихы
------

Қарағанды ​​индустриялық университеті 1963 жылы Қарағанды ​​металлургиялық комбинаты жанында ВТУЗ-зауыт ретінде ашылды. 1993 жылы ВТУЗ-зауыт Қарағанды металлургия институты болып қайта ұйымдастырылды. 2006 жылы институт негізінде Қарағанды ​​мемлекеттік индустриялық университеті құрылды.

Құрылымы
--------

Бүгінгі таңда университет құрылымында 3 факультет бар: «Металлургия және машина жасау», «Энергетика, көлік және басқару жүйелері», «Экономика және құрылыс», 10 кафедрада 140 оқытушы жұмыс істейді. Университет құрамына Техникалық-экономикалық колледжі де кіреді.

Университет 25 бакалавриат бағдарламасы, 20 магистратура және 5 докторантура бағдарламасы бойынша мамандар дайындайды. Барлық білім беру бағдарламалары Қазақстан Республикасының Жаңа кәсіптер атласы мен Өңірлік кәсіптер картасын ескере отырып, кәсіптік стандарттар негізінде жұмыс берушілермен бірлесіп әзірленген.

Оқу орнының 18 оқытушысы «Қазақстан Республикасы Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы», 11 оқытушы «Қазақстан Республикасы білім беру ісінің құрметті қызметкері» атағына ие.

Оқу жұмысы
----------

1. ↑  Университет тарихы
Албаниядағы ерекше қорғалатын аумақтар желісі (2020)
**Албанияның қорғалатын аймақтары** — салыстырмалы түрде шағын ел болғанымен, Албания биологиялық әралуандылыққа өте бай. Оның экожүйелері мен мекендейтін жерлері тамырлы және тамырсыз өсімдіктердің 5550-ден астам түрін және қылқан жапырақты және қылқан жапырақты емес мәңгі жасыл өсімдіктердің 15600-ден астам түрін қолдайды, олардың көпшілігіне жаһандық және еуропалық деңгейде қауіп төніп тұр. Ел соңғы уақытта ерекше қорғалатын табиғи аумақтар желісін кеңейтуге күш салды, олар қазіргі уақытта: 11 ұлттық саябақ, 1 теңіз саябағы, 718 табиғат ескерткіші, 23 басқарылатын табиғи қорық, 11 қорғалатын ландшафт, 4 Әлемдік мұра нысаны, 4 Рамсар нысаны және басқа да ерекше қорғалатын аумақтарды қамтиды. әртүрлі санаттар, олар біріктірілгенде аумақтың 21,36% құрайды. Сонымен қатар, елде биосфералық резерват, 45 маңызды өсімдік аймағы және 16 маңызды құс аймағы бар.

Бұл ретте орталық үкімет жағалау сызығы мен Тирана жасыл белдеуін ұлттық маңызы бар аймақтар деп жариялады.

Қазіргі уақытта ерекше қорғалатын аумақтар тұрақты түрде заңсыз ағаш кесу, орман өрттері және су электр станцияларының құрылысының қаупіне ұшырап отыр, бұл экологтар мен азаматтық қоғамның үздіксіз наразылығын тудырды.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды басқару және басқару жөніндегі ұлттық саясатты Қоршаған орта және туризм министрлігі Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар ұлттық агенттігі (АҚЗМ) арқылы жүзеге асырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Map.
2. ↑  Albania  (ағыл.).
3. ↑  ALBANIA  (ағыл.) (PDF).
4. ↑  WDPA - Designation Display.
5. ↑  Important Plant Areas of the south and east Mediterranean region  (ағыл.).
6. ↑  Albania  (ағыл.).
7. ↑  Baza Ligjore | APR Tirana (en-GB).
8. ↑  FLETORJA ZYRTARE (PHP) (23 May 2017).
9. ↑  Zonat e Mbrojtura në Shqipëri.
**Қозы Көрпеш – Баян Сұлу күні** — Қазақстанда қазақша махаббат күні іспеттес тойланады. Яғни, 15 сәуір күнің белсенді қазақ азаматтары тойлатып жүр. Бұл мерекені атап өтуді, негізі, бірінші боп республика көлемінде Оңтүстік Қазақстан облысында 1999 жылы Дархан Мыңбай деген кісі ұсынып, жастар ұйымдарын, оқу орындарын, ақпарат құралдарын соған шақырған. Батыстағы мерекелерді ескеріп, ешқандай күнге тура келмесін деп дәл осы күнге қойылған болуы керек. Көкшетау қаласында сәуірдің 15 күні Тәуелсіздік аланында ерікті жастармен бірге тойланды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Қозы көрпеш - Баян сұлу күні(қолжетпейтін сілтеме)
* Қозы көрпеш - Баян сұлу күні
Өмірбаяны
---------

Алмасбек Ахметұлы Әбсадық 1966 жылы Қызылорда облысы Сырдария ауданы Тасбөгет қыстағында дүниеге келген. Фольклоршы, әдебиеттанушы. Филология ғылымдарының кандидаты, филология ғылымдарының докторы. Ғалымның бірнеше мақаласы әлемдік рейтингке ие журналдарда жарияланған.
1991 жылы [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт]] атындағы Қызылорда университетінің филология мамандығының түлегі. 
1991 жылдан бері Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай мемлекеттік университетіне қызметке қабылданды.
1999 жылы филология кафедрасының меңгерушісі
2004 жылы Қазақ орыс филология институтының директоры
2013 – 2018 жылдары оқу жұмысы және жаңа технологиялар бойынша проректоры.
2020 жылы Жобалау офисінің жетекшісі.
01.09.2023ж. филология және практикалық лингвистика кафедрасының меңгерушісі.

Ғылыми еңбектері
----------------

Абылай хан: аңыз және ақиқат 1999ж. 
Хан Абылай: реальность и фольклор (орыс және қазақ тілдерінде) 2000ж. 
Биография хана Абылая: мифы и реальность (орыс және қазақ тілдерінде) Астана, 2005 
Қазақ хандығы және тарихи аңыздар 2017ж.
Тобыл экспедициясы: И.Фальк ізімен 2016ж.
Ұлы Дала тұлғалары: Кейік батыр ізімен 2017ж.
А.Байтұрсынұлының ізімен: Орынбор кезеңі 2019 ж.
Ұстаз жолы: Орынбаев мектебі, Қостанай педагогикалық сыныбы" 2022ж.

Марапаттары
-----------

2022 жылы «Күлтегін» сыйлағаның иегері 
2023 жылы «Үздік ғылыми қызметкер».