recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Эпистаз** деп – бір геннің әсерінен екінші бір геннің тежеуін, яғни көрінуіне мүмкіндік бермейтін аллельді емес гендерді айтады.

Белгінің көрінуін тежейтін гендер – эпистаздық гендер деп, ал, әсері басылыңқы болатын гендер – гипостаздық гендер деп аталады. Эпистаз құбылысы > белгісімен белгіленеді. Эпистаздық гендер доминатты да рецессивті жағдайда әсерін көрсете алады. Мысалы, А гені В генінің әсерін тежесе, доминантты эпистаз, ал сс гені D генінің көрінуіне мүмкіндік бермесе, рецессивті эпистаз бола алады. Демек, доминантты эпистаз деп доминатты геннің тежелуін тежеуін айтады. Ал рецессивті эпистаз деп, бір геннің доминантты және рецессивті аллельдерінің әсерін аллельді емес басқа рецессивті геннің тежеуін айтады. Доминантты эпистазға 12:3:1 және 13:3, ал , рецессивті
эпистазға 9:3:4 қатынастарын мысалға келтіруге болады. Кейбір тауық қауырсындарының түсінің тұқым қуалауы доминантты
эпистазға мысал бола алады. Мысалы, леггорн және плимутрок тұқымды тауықтардың қауырсындарының ақ түсі доминантты (ССІІ) және рецессивті (ссii) гендерімен анықталады. Мұнда С гені қауырсынның боялуына , ал , с аллелі қауырсынның боялмауын бақылайды. І гені С генінің әсерінен
тежегенімен, керісінше, і гені ол әсерді тежей алмайды. Тежегіш гендерді І немесе Su әріптерімен (inhibitor – ингибитор немесе
suppressor – тежеуші сөздерінің бас әріптерінен алынған) белгілейді.
Қауырсындары ақ түсті леггорн және плимутрок тұқымды тауықтарды өзара будандастырғанда F 1 ұрпақтарындағы барлық балапандардың қауырсындары
ақ түсті болған. Ал.F 1 алынған ақ түсті тауықтарды өзара будандастырғанда ,
F 2 -де алынған балапандардың арасында қауырсындары боялған түрлері
кездескен. F 2 ұрпақта тауық қауырсыны түсінің ажырауы дигибридті
будандастырудағы ажырау үлгісіне ұқсас жүргенімен, фенотип бойынша
ажырау 13:3 қатынасына өзгерген.
Яғни, F 2 -де алынған балапандардың ақ түсті болуы генотиптегі С генін
тежеуші эпистаздық І генінің болуымен түсіндіріледі. Ал, қауырсындары
боялған балапандардың генотипінде С генінің әсерін тежейтін доминантты І
гені болмаған. Сондықтан, фенотип бойынша F 2 -де ажырау 13 ақ : 3 боялған
болады.
Доминантты эпистазға F 2 -де фенотип бойынша 12:3:1 ажырау типі жатады.
Мысалы, жылқыларда қара түс доминантты В генімен , ал осы геннің
рецессивті b аллелі жирен түсті анықтайды. Екінші геннің доминанты С гені

эпистаздық қасиет көрсететіндіктен, генотипте В немесе b гендерінің бар
болуына қарамастан жылқының түсі сұр болады. Мысалы, генотиптері ССВВ
болатын сұр жылқыларды генотиптері ссbb жирен жылқыларымен
будандастырғанда бірінші ұрпақтардың барлығы сұр түсті болған. Өйткені, С
гені В және b гедеріне эпистаздық қасиет көрсетеді. Қара немесе жирен түс
генотипте рецессивті с аллелі болғанда ғана көрінеді.
F 1 -де алынғн гетерозиготалы СсBb – сұр жылқыларды өзара будандастырса,
онда F 2 -де: 12 сұр( С-В -; С-bb) : 3 қара ( ccB-) : 1 жирен ( ccbb) болып
ажырайды. Яғни ,мұнда С-В- және С-bb генотиптері қосылып сұр түсті,
ссВ – қара және ссbb жирен түсті береді.
Рецессивті эпистазға комплементарлы гендердің әрекеттесуіндегі 9:3:4
қатынасын мысалға келтіруге болады.

1. ↑  Ж.Қ. Жүнісбаева «Жалпы генетика: есептер және оның шығарылу жолдары
**Сейітқали Ыдырысұлы Қарамендин** (10 қаңтар 1913, Абай облысы, Абай ауданы, Әйтей ауылы - 10 маусым 1997, Алматы) — ауыз әдебиетін зерттеуші, Абай мұрасын насихаттаушы.

1928 жылы Семей мал дәрігерлік техникумында оқыған. Жас кезінен ауыз әдебиеті мұраларын, Абай шығармаларын, ол туралы аңыздар мен әңгімелерді жинаған. Көкбай Жанатайұлы туралы ел аузында жүрген шығармаларды алғаш жүйелеп топтастырушы. Қарамендин Көкбай ақынның "Сабалақ", "Төрт төре", "Наурызбай - Фатима" дастандарын "Абылай" деген атпен жеке кітап етіп шығарған (1993). Қарамендин жинаған шешендік сөздер мен халық ақындарының өлендері, билер айтыстары, т.б. ауыз әдебиеті үлгілері Әдебиет және өнер институтының Қолжазба және текстология бөлімінде сақтаулы.

Абай төңірегіндегі Алтыбай, Байқұлақ шешендердің, Көбей, Қараменде, Алшынбай билердің, Шөже, Көкбай, Әріп, Ағашаяқ, Қаумен, Байкөкше, Өмірбай т. б. ақындар туралы материалдар жинап, Абайдың бірқатар сөздерін, ауызекі шығарған өлеңдерін «Сөз тапқанға қолқа жоқ» жинағына енгізді. Абай өлеңдері хақында («Қазақ батырлары», 1992, 5-саны»), Абай өлеңдерінің текстологиясы туралы («Аласыз қара көзі нұр жайнайды», «Білім және еңбек», 1988, 7-саны) өз тұжырымдарын ұсынды, Абайдың өмірі мен қоғамдық қызметіне, өлеңдеріне байланысты 40-тан астам мақала жазып, деректер берген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Мәуереннаһр** (*Transoxiana*),  
Хорасан (*Chorasа*) оңтүстікте,  
Хорезм (*Choresmien*) батысында.
Қытайлық «сан-цай»: Тан әулетіне (б.з. 618-907) соғдылық монах бейнеленген керамикалық мүсінше
**Mäwerannahr** (араб.: ما وراء النهر‎ — *Ma Wara' un-Nahr*, dälme-däl — «özen är jagy»), nemese **Tansoksiana** (лат. *Transoxiana*) nemese **Fararud** (парсы: فرارود‎; — *Farārud*) — Ämudariá men Syrdariá özenderiniñ aralygyndagy jerler.

«Мәуереннаһр» атауы 7-8 ғасырлардағы арабтардың Орталық Азияға жорықтарынан кейін пайда болды. Араб қолбасшысы Құтайба ибн Муслим 710 – 712 ж. Бұхара мен Самарқанды, 714 ж. Шаш (Ташкент) пен Фарабты (Отырар) алып, ислам дінін, араб тілін енгізді. IX-X ғасырларда Мәуереннаһр ирандық Самани әулеті (892 – 999) құрған мемлекет құрамында болды. X ғасырдың аяғынан бастап Қарахандар қолына түпкілікті көшіп, кейін мұнда Батыс Қарахан қағанаты құрылды. 12-ғасырда Хорезм шаһтарына бағынып, 13-ғасырда Моңғол империясының, 14-ғасырдың 70-жылдарынан бастап Әмір Темір мемлекетінің құрамында болды. 16-ғасырда Мұхаммед Шайбанидің Орта Азияға жорығынан кейін көшпелі өзбек мемлекетінің қол астына өтті. 16 ғасырдың аяғында қазақ ханы Тәуекел Әндіжанды, Ташкент пен Ферғананы басып алып, Мауереннаһрдың солтүстік бөлігін Қазақ хандығының құрамына қосты. 17-ғасырдың 2-жартысынан бастап мұнда Бұхара, Хиуа және Қоқан сияқты Орталық Азия хандықтары құрылды. Мәуереннаһрдың Самарқан, Бұхара, Хожант сияқты қалалары Орталық Азиядағы ірі сауда және мәдениет орталықтары болды. Мәуереннаһрдан ғылым мен мәдениетке үлкен үлес қосқан Әбу Әли ибн Сина, Бұхари, Рудаки, Ұлықбек, т.б. шықты.

Қазір бұл жерлер Өзбекстан (соның ішінде Қарақалпақстан да), Қазақстан, Түрікменстан және Тәжікстанның жерлерінің бөліктеріне сәйкес.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Балалар Энциклопедиясы, 6 том.
2. ↑   Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
Электрон ағашы
**Электрон** (лат. *electron*, гр. *elektron* – янтарь) – бірлік теріс электр заряды бар е=(1,6021917x0,0000070)x1019, тыныштықтағы массасы me0= (9,109558x0,000054)x1031 кг-ға тең орнықты элементар бөлшек. Электронды 1897 ж. Дж. Томсон ашты. Ал оның зарядын америкалық ғалым Р. Милликен 1911 ж. тікелей дәл өлшеген. Электрон барлық атомдар мен молекулалардың құрамына енеді және заттардың құрылысы мен қасиеттерінде маңызды рөл атқарады. Атомның спектрлік сызықтарының нәзік түзілісін зерттеу нәтижесінде электрон спинінің 12 ї-қа (ћ=ї/2, мұндағы ї – Планк тұрақтысы) тең екендігі анықталды. Сондықтан Э. Ферми – Дирак статистикасына бағынады.

Анықталмағандық қатысына сәйкес біртекті емес магнит өрісіндегі еркін электронның ауытқуы бойынша оның меншікті магниттік моментін (е) тікелей өлшеу мүмкін еместігін Н.Бор дәлелдеген. Сондықтан алғашқы кезде өлшеулер меншікті моменті болмайтын сутек молекулаларының шоғы арқылы жүргізілді және оның қорытындысы мынадай болды еБ=еї/2mс, мұндағы Б– Бор магнетоны. Бірақ сутектің аса нәзік түзілісін өлшеу нәтижесі е  Б екендігін дәлелдеді. Соңғы өлшеулерге сәйкес е=(1,0011596389x0,0000000031)xБ Элементар бөлшектерді жіктелімдеу бойынша электрон лептондар класына жатқызылады.

Электронның шығу жұмысы
-----------------------

Электронның шығу жұмысы - электронды қатты денеден немесе сұйықтан вакуумға бөліп шығаруға жұмсалатын энергия.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0
**Евгений Фёдорович Светланов**(1928—2002) — кеңес ресей дирижёрі, композитор және пианиношы. КСРО-ның халық әртісі (1968). Лениндік (1972) және КСРО-ның мемлекеттік (1983) сыйлықтарының лауреаты. Социалисттік Еңбек ері (1986).

Өмірбаяны
=========

Е. Ф. Светланов1928 жылдың 6 қыркүйегінде Мәскеуде дүниеге келген.
Фортепиано классы бойынша Музыкалық-педагогикалық училищеде (1944—1946) оқып, кейін Гнессиных атындағы институтта Н. К. Метнердің тәрбиеленушісі Мария Абрамовна Гурвичтің қол астында оқыды. Кейін М. Ф. Гнесинде композицияны оқыды. Институтты «фортепиано» мамандығы бойынша аяқтағаннан соң, 1951 жылы Светланов Мәскеу консерваториясының опералық-симфониялық дирижерлеу классына, профессор А. В. Гаука мен— Ю. А. Шапориннің композиция классында оқыды .

1954 жылы, консерваторияның 4-ші курс студенті бола тұра, Светланов Бүкіл Одақтық радионың Үлкен симфониялық оркестрінің дирижёр-ассистенті болып орналасты. 
1955 жылы дирижёр, 1963—1965 жылдары — Үлкен театрдың бас дирижёрі болды. 1955 жылы Үлкен театрдағы Н. Римский-Корсаковтың «Псковитянка» операсында дебютке шықты. Дәл осы опера 45 жыл өткен соң Светлановтың Үлкен таетрда жасаған соңғы жұмысына айналды.

1962 жылы Кремльдің съездер сарайының музыкалық басшысы болып тағайындалды.
1965 жылдан 2000 жылға дейін КСРО-ның мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің көркемөнелік басшысы және бас дирижері қызметін атқарды. (1991 жылдан бастап — Ресейдің).

1992—2000 жылдары гаагалық Резиденц-оркестрдің бас дирижері болды (Нидерланд).
2000—2002 жылдары — қайтадан Үлкен театрда қызмет атқарды.
Светланов — бірнеше түпнұсқалық шығармалардың авторы: Симфония h-moll, «Даугава» және «Қызыл Калина» симфониялық поэмалары, Д. Ф. Ойстрах естелігіне арналған оркестрлік скрипкаға арналған поэмалары, виолончель ансамбльдеріне арналған ариялар және көптеген басқа да шығармалар. Светланов-композиторының стилі Сергей Рахманинов шығармашылығымен үйлеседі.

Отбасы
======

Оның әкесі мен шешесі Үлкен театрдың солисттері болған. Әкесі - Федор Петрович Светланов. Анасы - Татьяна Петровна Светланова (қыз күнінде Кругликова). Кіші қарындасы бар: Анна Федоровна Зубова (1933), Кемеровода тұрақтайды.
Оның әкесі Светлановтар отбасынан шыққан, анасы белгілі дворян отбасы Кругликовтерден шыққан екен.

Естеліктер
==========

• 2006 жылы Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрге Евгений Светлановтың аты берілді.
• Светлановтың құрметіне 2004 жылы ашылған Мәскеу халықаралық музыкалық үйінің үлкен залы аталды. 
• Светлановтың аты кіші планетаға берілді № 4135.
• 2004 жылдан бастап Светланов атындағы халықаралық дирижерлер сайысы өтіп отырады. 
• Е. Ф. Светлановтың аты «Аэрофлот» компаниясының Airbus A330 ұшағына берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Фоторепортаж // Аэрофлот презентовал свой первый Airbus А330 Е. Светланов

• Светланов. Кеше. Бүгін. Әрқашан: Евгений Светлановтың 80-жылдығына арналған (альбом).
• Байқаусыздағы Светланов. Нина Николаева — Светланова
• Светланов Е. Ф. Музыка бүгін. — М. 1976, 1979, 1986.
**Қызылаяқ ауданы** — Түрікмен КСР-нің 1925 жылдың қаңтарынан 1959 жылдың наурызына дейін болған әкімшілік бөлініс бірлігі.

Тарихы
------

Қызылаяқ ауданы 1925 жылы қаңтарда Керкі округінің құрамында құрылды.

1930 жылдың қыркүйегінде Керкі округі таратылды, ал аудан тікелей Түрікмен КСР-ның бағышысына өтті.

1933 жылы ақпанда Қызылаяқ ауданы қалпына келтірілген Керкі округінің құрамына кірді.

1939 жылы қарашада Түрікмен КСР-не облыстық бөлінісінің енгізілуіне байланысты Қызылаяқ ауданы Шаржоу облысының құрамына кірді.

1943 жылы желтоқсанда Қызылаяқ ауданы жаңадан құрылған Керкі облысына енгізілді.

1947 жылдың қаңтарында Керкі облысы жойылып, Қызылаяқ ауданы қайтадан Шаржоу облысының құрамына кірді.

1949 жылы аудан 3 ауылдық кеңеске бөлінді: Қызылаяқ, Қуақ және Хатап.

1959 жылы 4 наурызда Қызылаяқ ауданы таратылды, ал оның аумағы Керкі ауданына берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Түрікмен КСР-нің әкімшілік-аумақтық бөлінісі —  Ашхабад: Туркменгосиздат, 1949. — 48 б.
2. ↑  Ведомости Верховного Совета СССР. № 10 (942), 1959 г.
**Хан Е Сыль** - Оңтүстік Кореялық актриса және модель. Шын есімі Э Сил Джи Ким.

Өмірбаян
--------

Лос-Анджелес, Калифорния штатында дүниеге келіп, балалық шағын сол жерде өткізді. Содан кейін Оңтүстік Кореяға көшіп, актерлік және модельдік мансапқа ұмтылды. Америкада ол Cerritos колледжін бітірді, онда компьютерлік графиканы оқыды. 2004 жылы корейлік нарықта корейлік актриса ретінде өзін толықтай қамтамасыз ету үшін американдық азаматтығынан бас тартты.

2001 жылы Хан өзінің бірінші дебютін модель ретінде алды. Модельдік мансабымен қоса, Хан Е Сил - әнші, фильмдер мен телехикаялардың актрисасы. Ол Кореяда әртүрлі жарнамалық өнімдерді, денсаулық сусындарын, косметиканы, Venus жарнамалық киімін, Samsung және Motorola телефондарын жарнамалады.
Өзінің мансабын ол модель ретінде бастады , ал арада біраз уақыт өткеннен кейін актерлік мамандығы оның басты жұмысына айналды. Хан "Без остановки 4» және Breathless секілді дорамалардан кейін өзіне назар аудартты. Оның бірінші басты рөлі «Безумная парочка» болды, онда Хан Анна Чжо есімді кейіпкерді ойнады. Актрисаның маңызды қасиеттерінің бірі ағылшын тілінде сөйлеу қабілеттілігі болып табылды.
2011 жылы Хан Э Сыль «Шпионка Мён Воль» сериясында басты рөлге ие болды, онда ол Солтүстік Кореядан келген арнайы агент рөлін сомдады. 14 тамызда режиссермен келіспеушіліктерге байланысты Хан түсірілім алаңын тастап, Лос-Анжелеске ұшып кетті. Кино түсірудің қатаң кестесіне байланысты шиеленіс артып, жаңа жанжалдар пайда болды. Ақырында Хан Е Сил режиссерді ауыстыруды сұрады. KBS өкілдері қосымша режиссёрды қосатындарын айтады, бірақ бұрынғы режиссёрды өзгертпейтінін жеткізеді. Түсірілім тоқтатылды, ал KBS телеарнасының өкілдері, егер қажет болса, актрисаны сотқа беретінін мәлімдеді. Алайда, 17 тамызда актрисаның өкілдері серияның жұмыстарын аяқтау үшін Кореяға оралатынын хабарлады.

Мәселе әлдеқайда үлкен болғандықтан, Хан Е Сил жағдайды түзету үшін елге қайтуға асықты. 2014 жылдың қараша айынан бастап "Рождение красавицы" сериалына түсуде.
**Артур Гаврилович Шушеначев (**7 сәуір 1998, Тараз, Қазақстан) — қазақстандық футболшы, Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Қайрат" клубының шабуылшысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Тараз футболының түлегі. 2015 жылы "Тараздың" негізгі клубына қабылданғанымен алаңға шықпай, қосалқы құрамда қалды. Есесіне команданың фарм клубы сапында екінші лигада ойнады. 

2017 жылы "Қайратқа" ауысты. 26 тамызда "Жетісуға" қарсы ойында тұңғыш рет чемпионатта алаңға шықты. Сол маусымда "Қайрат Жастар" клубында да ойнады. 2019 жылы 19 қарашада "Тобыл" қақпасына премьер лигадағы тұңғыш голын енгізді.

2020 жылы клубтың негізгі ойыншысына айналды.

2021 жылы 12 тамызда еурокубоктердегі тұңғыш голын сырт алаңда "Алашкерт" қақпасына енгізді, бұл УЕФА Еуропа лигасы болатын. 19, 26 тамыз күндері "Фола" қақпасына үш гол соқты (УЕФА Конференциялар лигасы).

### Ұлттық құрама

Қазақстанның 19, 21 жастағы құрамаларында ойнады. Негізгі құрамдағы алғашқы ойындарын 2021 жылы қыркүйекте ӘЧ-2022 іріктеуінде Украина, Финляндия, Босния және Герцеговина құрамаларына қарсы өткізді.

Жетістіктері
------------

* Қазақстан чемпионы: 2020
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2017, 2018, 2019
* Қазақстан кубогы: 2017, 2018

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тransfermarkt.com

Сілтемелер
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt · worldfootball.net |

 |
**Самир Уйкани** (5 шілде, 1988, Вучитрн) — албаниялық және косоволық футболшы, қақпашы. Косово Ұлттық футбол құрамасының ойыншысы.

Өмірбаяны
---------

Уйкани қазіргі Косово аумағында дүниеге келген. Алты жасында отбасы Бельгияға көшіп өтті де, "Андерлехт" клубының мектебінде тәрбиеленді. 

2007 жылы Албания азаматтығын алды. Әуелі Албания жастар құрамасында, сосын негізгі құрамада ойнады. 2010 жылғы әлем біріншілігінің іріктеуіне қатысты.

2014 жылы Косово футбол федерациясы УЕФА-ға толыққанды мүше болған соң өзінің тарихи отанының намысын қорғауға шешім қабылдады. Осылайша Уйкани үш мемлекеттің азаматтығын алды. 

Косово сапындағы алғашқы ойынын 2014 жылы Гаитиге қарсы жолдастық кездесуде өткізді. 

Клубтық карьерасын 2007 жылы Италияның "Палермо" клубында бастады. 10 жыл бойы Италияның түрлі клубтарында ойнап, 2017 жылы Түркияның Ризеспор клубына ауысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 27 қыркүйектің 2007 жылы.

Сілтемелер
----------

* Профилі
* Профилі
**Алдаркөсе** — қазақ ауыз әдебиетінің кейіпкері, ақылды айлакердің, зерделі қудың жиынтық бейнесі. Алдаркөсе өзінің асқан айлакерлігі арқылы мақсатына жетіп отырады. Оның мақсаты – сараң байды, пайдакүнем саудагерді, озбыр ханды, т.б. әжуа ету. Мысалы, ол асқан сараңдығы үшін халық Шықбермес Шығайбай атаған байдың асын ішіп, атын мініп, қызын алады; алыпсатар саудагердің алдынан өгіздерін айдап кетеді; оның бұл әрекетін халық айыптамайды, қайта құптап, қошеметтеп отырады. Өйткені, Алдаркөсе әділетсіз билік иелерінен қиянат, қорлық көрген қарапайым халықтың өкілі. Алдаркөсе түркі тілдес халықтар (қырғыз, өзбек, қарақалпақ, түрікмен, т.б.) әдебиетінің көбіне ортақ тұлға. Бұл Алдаркөсе жайындағы аңыз әңгімелердің ежелден келе жатқан көнелігін, әлеуметтік мәнділігін көрсетеді. Оның өмірде болғанын, қай заманда өмір сүргенін дәлелдейтін тарихи дерек жоқ. Алдаркөсе бейнесі қазақ театр және кино өнері туындыларында да көрініс тапқан. Шахмет Хұсайынов «Алдаркөсе» пьесасын (1942) және «Алдаркөсе» фильмінің (1964, режиссері Шәкен Айманов) сценариін жазды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Тілешов Ербол Ердембекұлы** — 1965 жылы 22 ақпанда Алматы қаласында туған. 1972 жылы Алматы облысы Балқаш ауданы «Үлгілі» орта мектебіне 1-сыныпқа барып, 5-7 сыныптарды Қарағаш орта мектебінде, Бақанастағы 8 жылдық мектепте, 8-10 сыныптарды Талғар ауданындағы Октябрь орта мектебінде оқыған. 1982-83 жылдары құрылыста жұмысшы. 1983-85 жылдары Алматы зооветеринарлық институтының студенті, 1985-87 жылдары әскер қатарында. 1987 жылы Қазақтың Абай атындағы педагогика университетіне түсіп, оны  1992 жылы бітірген.

Филология ғылымдарының кандидаты. «Суреткер және көркемдік әдіс» монографиясының, Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжан Жұмабаев шығармашылығына, Алаш әдебиетіне қатысты мақалалардың авторы, «Алаш қайраткерлері» библиографиялык көрсеткіші және «Алаш және Әуезов» жинағының құрастырушысы. 1996-1999 жылдары ҚР Ұлттық ғылым академиясының дарынды жас ғалымдарға берілетін арнаулы стипендиясына ие болды.

Еңбек жолы
----------

1992 жылы Ақмола  педагогикалық институты қазақ әдебиеті кафедрасының оқытушысы;

2003-2004 жылдары Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Гуманитарлық институты директорының орынбасары;

2004-2007 жылдары  ҚР Мәдениет министрлігі Республикалық мемлекеттік тілді жеделдетіп оқыту орталығының директоры;

2007-2012 жылдары Астана қаласы Тілдерді дамыту басқармасы «Руханият» орталығының директоры;

2012-2015 жылдары Астана қаласы Тілдерді дамыту басқармасының басшысы;

2015-2018 жылдары – «Шайсұлтан Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы» РМҚК директоры

2018 - 2022 жылдары «Шайсұлтан Шаяхметов атындағы "Тіл-Қазына" ұлттық ғылыми-практикалық орталығы" КеАқ директоры

Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Тіл саясаты комитетінің төрағасы.

Шығармашылығы
-------------

Негізгі еңбектері қазақ әдебиетінің тарихы мен теориясына, алаштану, тілтану, қазақ тілін үйрету әдістемесі тақырыбына арналған.

* «Көркемдік әдіс және суреткер» монографиясының,
* «Алаш туы астында»,
* «Қайнар» зерттеу жинақтарының,
* «Алаш қозғалысы» энциклопедиялық анықтамалығының (Д.Қамзабекұлымен бірге),
* «Алаштың ардағы» танымдық жинағының 200-ден астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік мақалалардың авторы.

Қазақ тілін латын әліпбиіне көшіру жөніндегі Ұлттық комиссияның мүшесі.

Мемлекеттік марапаттары
-----------------------

* «Құрмет» орденімен,
* Қазақстан Республикасы Құрмет Грамотасымен,
* «Астананың 10 жылдығы»,
* «Тәуелсіздіктің 20 жылдығы»

мерекелік медальдарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7
|   **Қазақ кирил әліпбиі**   |
| --- |
| -{Аа}- | -{Әә}- | -{Бб}- | -{Вв}- | -{Гг}- | -{Ғғ}- | -{Дд}- |
| -{Ее}- | -{Ёё}- | -{Жж}- | -{Зз}- | -{Ии}- | -{Йй}- | -{Кк}- |
| -{Ққ}- | -{Лл}- | -{Мм}- | -{Нн}- | -{Ңң}- | -{Оо}- | -{Өө}- |
| -{Пп}- | -{Рр}- | -{Сс}- | -{Тт}- | -{Уу}- | -{Ұұ}- | -{Үү}- |
| -{Фф}- | -{Хх}- | -{Һһ}- | -{Цц}- | -{Чч}- | -{Шш}- | -{Щщ}- |
| -{Ъъ}- | -{Ыы}- | -{Іі}- | -{Ьь}- | -{Ээ}- | -{Юю}- | -{Яя}- |

 
**Ж**, **ж** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл алдының таңдайға жақындауынан жасалатын ұян дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Ж-нің жалаң (спирант), қосынды (аффрикат - "дж") түрлері бар. Аффрикат Ж-нің қазақ тілінде дербес фонемалық мәні жоқ, ол - спирант Ж-нің нұсқасы. Қазақ тілінің табиғи айтылу заңдылықтарына сәйкес: орысша - аффрикат - "дж" ретінде дыбысталады. Сөздің қазақша айтылуы: джиһаз, джігіт, джұрт, мұғалджар, үрджар, жазылуы - жиһаз, жігіт, мұғалжар, үржар, т.б. Кейде сөз ішінде (Ж) дыбысы іргелес қатаң дыбыстың ықпалымен "ш" дыбысына ұқсас естіледі, бірақ жазылуда бұл ескерілмейді. Мысалы, айтылуы - дошшан, бешшүз, жазылуы - досжан, бес жүз. Түркі тілдерінің көпшілігінде "Ж" орнына "й" дыбысы айтылады (жол - йол, жас - йаш). 

"Ж" қазақ тілінің байырғы сөздерінің аяғында өте сирек кездеседі (лаж, мұхтаж т.б.).

Транскрипциясы
--------------

**Ж** кирил әрпі латын тілдерін транскрипциясында түрлі жазылады: чех, словак, словен, хорват тілдерінің жазбаларында **Ž** әрпі, поляк тілінде - **Ż** нұсқасы; роман тілдерінде - **G** немесе **J** , в герман тілдерінде — диграф **zh** (ағыл.) немесе **sh** (нем.) т.б..

Кодтар кестесі
--------------

| Код
  | Регистр
  | Ондық код
  | 16-лық код
  | 8-дік код
  | Екілік код
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Юникод | Бас
  | 1046
  | 0416
  | 002026
  | 00000100 00010110
  |
| Кіші
  | 1078
  | 0436
  | 002066
  | 00000100 00110110
  |
| ISO 8859-5 | Бас
  | 182
  | B6
  | 266
  | 10110110
  |
| Кіші
  | 214
  | D6
  | 326
  | 11010110
  |
| KOI 8 | Бас
  | 246
  | F6
  | 366
  | 11110110
  |
| Кіші
  | 214
  | D6
  | 326
  | 11010110
  |
| Windows 1251 | Бас
  | 198
  | C6
  | 306
  | 11000110
  |
| Кіші
  | 230
  | E6
  | 346
  | 11100110
  |

HTML жүйесінде бас әріп «Ж»-ны `&#1046;` немесе code>&#x416;, ал кіші «ж» әріпін - `&#1078;` немесе `&#x436;` деп белгілейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 4 том
2. ↑  Кеңесбаев І. Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А. 1962
**Мезгеу** - троптың бір түрі. Бір ұғым орнына екінші ұғым айтылуы.

Мезгеу мынадан шығады: 

1. Ана ауылға Омар, Оспан, Асан, Үсен келді деудің орнына ана ауылға Омарлар келді дейміз. Омарлар келді деуіміз **мезгеу** болады.
2. Үй кімдікі екенін ұмытпа, үйге қара деудің орнына шаңыраққа қара дейміз. Шаңырақ **мезгеу** болады.
3. Осы ауылдың адамдары жүдеу екен деудің орнына осы ауылдың адамы жүдеу екен дейміз. Адамы **мезгеу** болады.
4. Абайдай ақын қазақтан туа бермейді ғой деудің орнына Абайлардай ақын қазақтан туа бермейді ғой дейміз. Мұнда Абайлар **мезгеу** болады.
5. «Отыз тістен шыққан сөз отыз рулы елге жайылады» дейміз. Отыз тістен шыққан сөз отыз емес, қырық рулы, яки жиырма рулы елге жайылатын шығар, біз білмейміз. Отыз деп кесіп айтуымыз мезгеу болады.

Мезгеумен айтылған сөз жай айтылған сөзден жайнақы, ширақ келеді. Сондықтан мезгеу акындар сөзінде көп ұшырайды.

### Мысалдар

1. Ант ішіп күнде берген жаны құрсын,

Арын сатып тіленген малы құрсын.

Қысқа күнде қырық жерге қойма қойып,

Қу тілмен қулық сауған заңы құрсын.

(Абай)

  

2. Кім біліп, ер еңбегін сезіп жатыр,

Кім шыдап, жолдастыққа төзіп жатыр?

Сасық ми, салқын жүрек санасыздар

Алаңсыз ақ малтасын езіп жатыр.

(Ахмет Байтұрсынұлы "Достыма хат")

  

3. Болған соң ағаң болыс, ендігің не?

Таласып мен болам деу кемдігің де.

Сөзімді достық білмей, қастық білсең,

Қаларсың Алтынбектің түндігінде.

(Бұдабай ақын)

  

4.Түрленіп жиырмада кидім киім,

Түсірдім атын ұстап, мырза-бидің. 

Көрінсе қайда жақсы өзімсінген,

Келсейші, қайта айналып жігіт күйім.

(Наурызбай би)

  

5. Жау жоғары, біз төмен,

Жеткен екен қамалға.

Наурызбай сынды сұр перен. 

(Нысанбай жырау)

  

6. Қайырсыз толып жатыр Қарынбайлар,
Қолы ашық аз табылар Атымтайлар.
Ет-майын ағайынға берер ме екен,
Ат аяп, тайын мініп, жүрген байлар
(Мәшһүр Жүсіп)
**Маффин** – кекстің америкалық нұсқасы, кішкентай, дөңгелек немесе сопақша келген тәтті пісірме. Маффин үлкен адамның алақанына сыйып кетеді. Маффинге шоколадты ұнтақ, көкжидек, таңқурай, даршын, асқабақ, жаңғақ, банан, апельсин, шабдалы, бүлдірген, сәбіз, лимон салмасын қосуға болады. 

Маффиндердің пайда болуының түрлі тарихы бар. Солардың бірі маффин сөзінің Ұлыбританияға ХІ ғасырда келгендігін, жұмсақ нан дегенді білдіретінін алға тартады. Ал АҚШ-та 1893 жылы Чикагода бүкіләлемдік көрмеде сатылған соң танымал бола бастады. Маффиндердің ағылшындық және американдық деп бөлінетін 2 түрі бар. Ағылшындық маффиндер ашытқылы қамырдан, американдық түрінде қамырға қопсытқыш немесе ас содасының қосылуы арқылы жасалады. 

Бүгінгі маффин әзірлеудің дайын арнайы қоспасы сатылады. Олар өнімнің құрылымын жақсартып, оған ерекше дәм береді.

Дереккөздер
-----------

1.
**Valve корпорациясы** (Valve Corporation, бұрын Valve Software) — әр түрлі жанрдағы ойындарды құрастырушы және шығарушы америкалық компания. Олардың Белвью, Вашингтон қалаларында да өз баспалары бар. Ол 1996 жылы бұрынғы Microsoft-тың жұмысшылары Гейб Ньюэлл мен Майком Харрингтон құрған. Және де 1998 жылдың қарашасында Half-Life ойынын сәтті шығару арқылы өз компанияларының беделін көтерді.

Тарихы
------

Microsoft-тағы көп жылық тәжірибеден кейін, Гейб Ньюэлл мен Майк Харрингтон 1996 жылы VALVE SOFTWARE фирмасының іргесін қалады. Құраушылар бұндай атаққа қол жеткізу үшін біршама көп уақыт жоғалтты. Олар өздерінің Quake лицензиясын сатып алғаннан кейін Quiver (Half-Life) ойынын құрастыруға кірісті. Бұл ойынның сценариін жазуға кәсіби жазушы-фантастик Марк Лэйдлоу шақырылған болатын.

Алғаш рет бұл ойын 1997 жылы Е3 көрмесінде көрсетіліп, сол көрменің хиты болған еді. Ойынды 1997 жылы шығарғылары келген бірақ ойын 1998 жылдың 31 қазанында ғана жарық көрді. Ойын өз шығарушыларына өте үлкен дәреже алып келді. Бұл ойын шыққаннан кейін Half-Life ары қарай ештеңе шығармады, ал олардың ойындарын Gearbox Software компаниясы дамытып отырды.

Атағы шыққан ойынға біршама өзгертулер енгізілді: Half-Life: Oppasing Force, Half-Life: Blue Shift және және PS2-ға арналған версия — Half-LIfe: Decay. Содан басқа дамытушылықтың арқасында желіде ойналатын: Counter-Strike (CS), TFC, DMC секілді ойындар шыға бастады.

Дереккөздер
-----------

Сілтеме
-------

* Ресми сайты
Пьера Марколини дүкенінде витринада тұрған макарондар
Гонконгтаға макарондар
**Макарон немесе макарун** – жұмыртқаның ақуызы, қант пен бадам ұнынан жасалатын француздық кондитерлік өнім. Печенье формасында жасалады. Екі қабат печенье беттестіріліп, арасына крем немесе тосап жағылады. Дайын өнім жұмсақ, дәмі ерекше болады. 

Бұл десерт АҚШ-та 2010 жылдан бері танымалдылыққа ие. Бір қарағанда дайындалуы: ақуыздарды қант ұнтағымен көпіртіп, бадам ұнын қоса салып, араластырып, пеш табасына дөңгелек формада орналастырып шығу жеңіл көрінуі мүмкін. Бірақ дайындау талаптарын қатаң сақтағанда ғана ойдағыдай шығады. Бадам ұны құрғақ әрі өте ұсақ болуы керек. Макарондардың сәтті шығуы ұнның сапасына да байланысты. Дайындалуы оңайға соқпайтын бұл десерттің бағасы да қалта көтере бермейді. Оның себебі - құрамындағы бадам ұнының бағасының қымбаттығы. Ал дәмінің ерекшелігі сонда, дәмін татып көрген адам бағасына қарамасы анық.

Дереккөздер
-----------

1.
**Кеңес Нұрланов** (1962 жылы 1 наурызда Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында туған) — актер. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2012). Қазақстан жастар одағы сыйлығының иегері (1996). Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театрының актері. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Сарым бұтағынан шыққан.

Толығырақ
---------

* Кеңес Нұрланов 1962 жылы 1 наурызда Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында дүниеге келген.
* 1969 - 1979 жылдары Ақтоғай совхозының орта мектебін бітірген.
* 1979 - 1983 жылдары Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының «Кино және драма актері» мамандығы бойынша КСРО халық артисі, профессор Шолпан Жандарбекованың классын бітірген.
* 1983 - 1993 жылдары Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының актері.
* 1993 - 2007 жылдары Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актері.
* 2007 жылдан Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театрының актері.

Сахнадағы негізгі рөлдері
-------------------------

М. Әуезов «Айман-Шолпан» – қортық шал, «Қарагөз» – Нарша, «Еңлік-Кебекте» – Кебек, «Абай» – Әбдірахман, Керім, Ғ. Мүсірепов «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» – Қозы, Қодар, «Ақан сері-Ақтоқты» – Балта, М. Мақатаев «Қош махаббат» – Қасым, Г. Гауптман «Ымырттағы махаббат» – Ганефельд, С. Мұқанов «Мөлдір махаббат» – Бүркіт, Р. Мұқанова «Мәңгілік бала бейнесі» – Құмар, Қ. Гоцци «Турандот ханшайым» – Калаф, С. Торайғыров «Қамар сұлу» – Ахмет, Ш. Айтматов «Ақ кеме» – Момын шал, Ә. Нүрпейісов «Қан мен тер» – Құдайменде, О. Бөкей «Құлыным менің» – Қаражан, М. Шаханов «Көкейтесті» – Шоқан, Э. Хушвақтов «Қызыл алма» – Оразбай, А. Цагарели «Гамарджоба» – Акоп, Қ. Жүнісов «Махаббат мелодрамасы» – Әмір, И. Штраус «Жұбайлар жұмбағы» – Амадей, М. Фриш «Дон Жуанның думаны» – Дон Диего, Е. Жуасбек «Терең тамырлар» – Асқар, У. Шекспир «Гамлет» – Полоний, Қ. Шаңғытбаев, Қ. Байсейітов «Қыздар-ай» – Әбдіқадыр, Ш. Мұртаза «Бір кем дүние» – молда, Қ. Жиенбай «Таңғажайып планета» – Уәли, Ж. Ануй «Жалын жұтқан Жанна Д’арк» – Архиепископ, Д. Рамазан «Абылай ханның арманы» – Князь уван ураков, Р. Отарбаев «Көлеңкесіз жолаушы» – шеф, С. Мұқанов, Ш. Уәлиханов «Шоқан» – Мұса Шорманов, т.б. көптеген рөлдері бар.

Марапаттары
-----------

* 1996 жылы Қазақстан жастар одағы сыйлығының иегері.
* 2006 жылы Ерен еңбегі үшін медалі
* 2012 жылы Елбасының жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталған.


1. ↑  «Қаракесек шежіресі», екінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Т.А. Еңсебаев. Кітаптың таралымы – 500 дана. 2017
**«24KZ»** — 2012 жылдың 1 қыркүйектен бастап Қазақстанда, 600 шалғай ауылын қоса алғанда, тәулік бойы көрсетілетін телеарна. «24.kz» жаңа телеарнасы әлемдік «BBC», «CNN», «Euronews» және «Россия 24» сынды телеарналарымен терезе теңестіреді. «24.kz» – тек отандық өндірістің телеөнімдерін көрсететін республикадағы алғашқы телеарна болып табылады. Телеарна өз хабарларын ұлттық «Отау ТВ» спутниктік жүйесі арқылы таратады.

Телеарна ұжымы әлемнің жетекші телерадиокорпорациялары пайдаланатын озық телевизиялық жүйе бойынша арнайы дайындықтан өткен. Ашылғалы отырған Күн сайын телеарнадан 48 ақпараттық хабарлар шығарылып, 40 ақпараттық бағдарламалар көрсетілмек. «24.kz»-тің шетелдік негізгі әріптесі – «Reuters» агенттігі болады. Телеарнада 350-ге тарта қызметкер жұмыс жасайды. Негізгі хабар тарату орталығы мен басшылығы Астанада, ал басқа қалаларда телеарнаның өкілдіктері ашылады. Арна ақпаратты кедергісіз таратуға мүмкіндік беретін заманауи құрылғылармен жабдықталған. 

Телеарна директоры — Александр Аксютиц

Сыртқы сілтемелер
-----------------

www.24.kz

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Эфирде «24.kz» сандық телеарнасы  Мұрағатталған 6 желтоқсанның 2012 жылы.
**Марат Мальтекбасов Жабықбайұлы** (8 наурыз 1958 жыл, Қапал ауданы, Талдықорған облысы) - педагогика ғылымдарының докторы, профессор

Өмірбаяны
---------

Марат Жабықбайұлы 1958 жылы 8 наурызда Талдықорған облысы, Қапал ауданы, Арасан совхозында қызметкерлер отбасында дүниеге келген. Ұлты – қазақ. Білімі жоғары. 1981 жылы Томск басқарудың автоматтандырылған жүйесі және радиоэлектроника институтын аяқтап тәмамдағаннан кейін, І.Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институтында жалпы физика және физиканы оқыту әдістемесі кафедрасының аға лаборанты, оқытушысы, теориялық физика және техникалық пәндер кафедрасының стажер-ізденуші қызметтерін атқарды.

1991 жылы С.М.Киров атындағы ҚазМУ аспирантурасын бітіріп, 01.04.07 – қатты дене физикасы мамандығы бойынша физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертациясын сәтті қорғады. Диссертация қорғаған соң, электрорадиотехника кафедрасының аға оқытушысы қызметін атқарды. 1995 жылы қаңтарда электрорадиотехника және ОТҚ кафедрасының меңгерушісі қызметіне сайланды. 1998 жылдан доцент ғылыми атағы бар. 1999 жыл қазанда инженерлік-экономикалық факультет деканы қызметіне сайланды. 2001 жыл қыркүйекте оқу және ғылыми жұмысы жөніндегі проректор қызметіне тағайындалды. 2004 жылғы ақпаннан І.Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры.

01.07.2008 ж. осы күнге дейін І.Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің ұйымдастыру жұмысы, әлеуметтік және студенттік сұрақтар бойынша проректоры.

Жоғары оқу орындары арасындағы, республикалық және халықаралық басылымдарда жарық көрген 77 ғылыми мақаланың авторы. Сондай-ақ:

* құрамында мырышы бар халькогенидті шыны тәріздес аморфты биполярлы фотоөткізу эффектісі бар жартылай өткізгіштердің пленкасын алу тәсілі №75437 ойлап табу патентінің иегері – 08.06.2011 ж.
* құрамында мырышы бар халькогенидті шыны тәріздес аморфты биполярлы дрейф эффектісі бар жартылай өткізгіштердің пленкасын алу тәсілі №75437 ойлап табу патентінің иегері - 08.06.2011 ж.

2002 жылы «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің құрметті қызметкері» төс белгісімен, 2003 жылы «Қазақстан Республикасының ғылымын  дамытуға сіңірген  еңбегі үшін» төс белгілерімен, 2009 жылы"Ы.Алтынсарин" атындағы медалімен және 2013 жылы "А.Байтұрсынов" атындағы күміс медалімен марапатталған. 2011 жылы – Қазақстан Республикасының Президентінің және Нұр Отан партиясының 15-жылдығына орай, партия төрағасының бірінші орынбасары Б.Байбектің қолымен Алғыс хатымен марапатталған.

2011 жылы 13.00.08 - «Кәсіптік білім берудің теориясы мен әдістемесі» мамандығы бойынша докторлық диссертациясын сәтті қорғады.

2004 жылы есімі «Ресейдің танымал ғалымдары» атты энциклопедиясына енгізілген. 18.01.2013 ж. Ресей жаратылыстану академиясының профессоры болып сайланды. ҚР педагогика ғылымдары Академиясының корреспондент-мүшесі.

Халықаралық турнир «Джиу-джитсу» федерациясының мәртебелі президенті.

Талдықорған қалалық маслихатының ІІІ, IV, V шақырылымының депутаты.

Ақсу ауданының Құрметті азаматы.

Сілтемелер
----------

* Марат Мальтекбасов Жабықбайұлының өмірбаяны Мұрағатталған 8 наурыздың 2016 жылы.
Райысова Қаныша Мұсабайқызы
**Райысова Қаныша Мұсабайқызы** (10.5.1956 ж.туған, Алматы облысы Бұрынғы Қапал ауданы Қоңыр ауылы) — айтыскер ақын. 

Алматыдағы білім беру университетінің "Бухгалтер-аудит" мамандығын тәмамдап, сол оқу орнының қазақ әдебиеті бөлімін бітірген. 1989 жылдан әр түрлі деңгейдегі жыр сайыстарына қатыса бастаған. Талдықорған қаласындағы "*Балалар өнер мектебінің"* ақындық, шеберлік, шешендік сөздер пәнінен дәріс беретін ұстаз.

Жүлделері мен марапаттары:
--------------------------

1991 жылы "Қазақ тілі" қоғамының бас жүлдесі, 1993 жылы Қаракерей Қабанбайдың 300 жылдығында ІІІ-орын, Қабылиса жыраудың 300 жылдығында - Бас бәйге, 1996 жылы ЮНЕСКО бойынша өткен Абайдың 150 жылдығында, лауреат, ІІІ-орын, Абылай ханның 280 жылдығында ІІІ-орын, Мұхтар Әуезовтің 100 жылдығында І-орын, Доскей *ақын*ның тойында Бас бәйге, Жезқазғанда Ұлытау күнінде ІІ-орын, Ахмет Байтұрсынұлы мен Міржақып Дулатовтың тойында ІІ-орын, Сұлтанмахмұт Торайғыровтың 100 жылдығында І-орын, Ілияс Жансүгіровтің 100 жылдығында І-орын, Қажымұқан Мұңайтпасовтың 120 жылдығында ІІ-орын, Бақтыбай Жолбарысұлының 155 жылдығында ІІ-орын, 2001 жылы - "Аңырақай - тарихым, Тәуелсіздік - тағдырым" атты республикалық айтыста ІІІ-орын, 2003 жылғы Ә.Қосбасаровтың 80 жылдығында Бас бәйге, 2005 жылы Шоқан Уәлихановтың 170 жылдығында ІІІ-орын иеленді. Қытай Халық Республикасында, Ресейде, Өзбекстанда, сондай-ақ облыс ауқымында өткен айтыстарда бірнеше рет арнаулы жүлделерге ие болды. 2001 жылы Тәуелсіздіктің 10 жылдығына байланысты Елбасының мақтау грамотасымен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедиясы. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.
**Хавьер Эрнандес Балькасар** (ис. *Javier Hernández Balcázar*; 1 маусым 1988 жыл, Гвадалахара, Мексика), **Чичарито** (ис. *Chicharito*) есімімен де танымал — мексикалық футболшы, шабуылшы.

Карьерасы
---------

Карьерасын "Гвадалахара" клубында бастаған. Алғашқы ойынын 2006 жылы Апертура турнирінде "Некакса" клубына қарсы өткізді. 87-минутта алаңға шығып, бес минуттан соң командасының төртінші голын енгізді. 

2010 жылы "Манчестер Юнайтедке" ауысты да, алғашқы ресми голын 8 тамыз күні Англия Суперкубогы матчында "Челсидің" қақпасына соқты. Ал Англия чемпионатындағы алғашқы голын 16 қазан күні "Вест-Бромбичтің" қақпасына енгізді. Бұл ойын 2:2 есебімен тең аяқталды. Маусым соңында манкуниандықтар Англия чемпионы атанды.

2014 жылы жазғы ауысымдар маусымы жабылатын күні "Реалға" өтті. Бірақ мадридтік клубтағы негізгі құрамға деген бәсекелестіктің көптігінен көбіне қосалқы құрамда қалды да, 2015 жылы ойын практикасын қайта жетілдіру үшін Германияның "Байеріне" ауысты. 

2017 жылы жазда Тұманды Альбионға қайта оралып, "Вест Хэмге" ауысты. Келісім шарт мерзімі 2020 жылға дейін.

Ұлттық құрамадағы алғашқы кездесуін 2009 жылы 30 қыркүйекте Колумбияға қарсы өткізді. Тұңғыш голын 2010 жылы 24 ақпан күні Боливияның қақпасына енгізді. Хавьер құрамамен бірге 2010 жылғы әлем чемпионатына барды, топтық турнирдің екінші турында Францияның қақпасына гол соғып, есеп ашты. Бұл ойында мексикалықтар 2:0 есебімен жеңіске жетті. 1/8 финалда Аргентинаның қақпасына да бір доп енгізді, бірақ бұл кездесуде Мексика 1:3 есебімен ұтылып қалды. 2014 жылы да Хавьер әлем чемпионатына қатысты, соңғы турда Хорватияның қақпасына бір доп енгізді (3:1).

Жетістіктері
------------

### Командалық

Мексика **Гвадалахара**

* Мексика чемпионы: Апертура 2006
* Интерлига чемпионы: 2009

Англия **Манчестер Юнайтед**

* Англия чемпионы (**2**): 2010/11, 2012/13
* Англия суперкубогы: 2010

Испания **Реал Мадрид**

* Клубтар арасындағы әлем чемпионаты: 2014

Мексика **Мексикa**

* КОНКАКАФ Алтын кубогы: 2011

**Жекелей**

* Мексика құрамасының үздік мергені: 48 гол
* Мексика Примеросының үздік мергені: 2010
* Сэр Мэтта Басби жүлдесінің иегері: 2010/11
* КОНКАКАФ Алтын кубогының үздік мергені: 2011
* КОНКАКАФ Алтын кубогының үздік футболшысы: 2011

Қызықты деректер
----------------

Хавьердің нағашы атасы Томас Балькасар 1954 жылғы әлем біріншілігінде Мексика сапында ойнап, Франция қақпасына гол соққан. 2010 жылы жиен немересі оның сол ерлігін қайталап, Юго Льористі қапы қалдырды.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Player Profile. Javier Hernandez  (ағыл.).  PremierLeague.com. Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 маусым 2013.
2. ↑  Squad Profiles. Javier Hernandez  (ағыл.).  BBC Sport. Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 маусым 2013.
Софа себет
Deutsche Kinemathek мұражайындағы Лорио софа, 2012 ж.
Джозеф Хоффманның текше софа (1910)
Мелайлы өндіріс болат софа
**Софа** (фр. *sofa*, араб.: suffa‎ — түйе ер-тоқымындағы жастық) — арқасы мен қолтықтары бірдей биіктіктегі диван, негізінен отыруға арналған.

Софа бастапқыда Шығыста (Осман империясы) дәстүрлі жиһаз болды. Ол аласа орындық, кішкентай арқа және көптеген жастықтармен сипатталды. Софаға былғары, жұқа кілем, жібек мата төселген. 17 ғасырда софа Еуропада белгілі болды және әдетте ақсүйектердің қонақ бөлмелеріне орналастырылды және күндізгі демалыста отыруға арналған. Софаның қаңқасы бағалы ағаштан (балқарағай) жасалған, төсеніші жібектен немесе былғарыдан жасалған, ал алынбалы (жиһаз) жастықтар қаттылық үшін қой жүнімен немесе жылқының қылымен толтырылған.

Заманауи өндірушілер жиһаздың техникалық және сыртқы сипаттамаларымен тәжірибе жасап, бір мағыналы атауға болмайтын опцияларды жасайды. Осылайша, мысалы, софа-тахта немесе софа-диван пайда болуы мүмкін.

Тағы қараңыз
------------

* Канапе (жиһаз)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ГОСТ 20400—2013 Продукция мебельного производства. Термины и определения

Әдебиеттер
----------

* Алексеев Н. С. Шаруашылық тауарларының тауартану ғылымы, 1-том, Экономика, 1977 ж. 217.
* Gordon Campbell. Диван // Гроув сәндік өнер энциклопедиясы: екі томдық жинақ  (ағыл.). — Оксфорд университетінің баспасы, АҚШ, 2006-11-09. — П. 369. — 1277 б. — ISBN 9780195189483.
**Үржар**, *Өржар* – Алакөл алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Үржар ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 206 км, су жиналатын алабы 5280 км².

Бастауы
-------

Тарбағатай жотасы ның оңтүстік беткейінде екі тау өзенінің қосылуынан пайда болып, Қамысқала ауылы тұсында Алакөлге құяды.

Гидрологиясы
------------

Оң жағынан Каначка, Егінсу, сол жағынан Шошқалы, Қусақ өзендері қосылады. Аңғары Қазымбет ауылына дейін таулық сипатта, одан төменде біртіндеп кеңейіп, сағасында айналадағы ортамен тұтасып кетеді. Жағасы жоғарғы бөлігінде тік жарлы, биіктігі 5 — 8 м. Қазымбет ауылы тұсында таудан шыға үлкен ысырынды конус қалыптастырады. Конус аумағында арнасы тармақталып, Каначка мен Шошқалы салалары құйған тұстардан бір арнаға қайта тоғысады. Жайылмасы тармақталған тұстарында кеңейіп, шабындық шөп өседі. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Жазғы — көктемгі кезеңдерде тасып, жаз соңынан күз басталғанға дейін және қыста сабасына түседі. Суының минералдылығы су тасу кезінде 100 — 300 мг/л, сабасына түскен кезеңдерде 200 — 500 мг/л. Алабының таулық бөлігінде орман ағаштарының сиректігі, беткейлерінің тік жарлылығы, қорым тастардың мол қоры, нөсерлі жауындардың көптеп орын алуы сел қаупін туғызады. Көп жылдық орташа су ағымы Сарыбұлақ өзен сағасынан 0,7 км төменде 19,1 м³/с. Суы егін суаруға, шабындықтар мен жайылымдарды суландыруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 том
**Яндекс аудармашысы** (орыс. *Яндекс Переводчик*) — мәтінді немесе веб-беттерді бір тілден екінші тілге аудару үшін Яндекс ұсынған веб-қызмет.

Қызмет Яндекс әзірлеген статистикалық машина аудармасын өздігінен үйренуді пайдаланады. Жүйе миллиондаған аударылған мәтіндерді талдау негізінде бір сөзден тұратын аудармалардың сөздігін жасайды. Мәтінді аудару үшін компьютер алдымен сөз базасымен салыстырады. Содан кейін компьютер мәтін контекстіндегі өрнектің мағынасын анықтауға тырысу үшін мәтінді негізгі тіл үлгілерімен салыстырады.

2017 жылдың қыркүйегінде Яндекс Аудармашы статистикалық машиналық аударма мен нейромашиналық аударма үлгілерін қамтитын гибридті тәсілге ауысты.

Аударма беті алғаш рет 2009 жылы пайда болды, оны promt қолданды, сонымен қатар веб-сайттарды аударуды жеңілдету үшін Яндекс браузерінің өзінде орнатылды.

Қолдау көрсетілетін тілдер
--------------------------

Аудармашы 2010 жылдың көктемінде бета режимінде іске қосылғаннан кейін ол тек үш тілде (ағылшын, орыс және украин) 10 000 таңба шегімен қолжетімді болды.

Яндекс Аудармашыда Google Аудармашыда жоқ кейбір тілдер бар.

2021 жылдың наурыз айындағы жағдай бойынша аударма 98 тілде қолжетімді. Аударма бағыты автоматты түрде анықталады. Қажет болса, сөздерді, сөйлемдерді немесе веб-беттерді аударуға болады. Сондай-ақ аударма мен түпнұсқаны бір уақытта қос панельді көріністе көруге болады. Машиналық аудармадан басқа ағылшынша-орысша және орысша-ағылшынша сөздік бар. iOS құрылғыларына арналған қолданба Windows Phone және Android үшін қолжетімді. Кірістірілген мәтінді дыбысқа түрлендіргіштің көмегімен сіз аударманың айтылуын және түпнұсқа мәтінді тыңдай аласыз.

Сөйлемдер мен сөздердің аудармаларын енгізу өрісінің астындағы «Таңдаулылар» бөлімінде сақтауға болады.

Шектеулер
---------

Яндекс Аудармашы, басқа автоматты аударма құралдары сияқты, өз шектеулеріне ие. Онлайн сервис алғаш рет енгізілген кезде Yandex Translate компаниясының басшысы Алексей Байтин машиналық аударманы көркем мәтінмен салыстыруға болмайтынын, мәтін жүйе жасаған аудармалар шет тілінің жалпы мағынасын түсінуге ыңғайлы нұсқаны қамтамасыз ете алатынын айтты.

Пайдаланушыларға арналған тегін нұсқадан басқа, ең алдымен интернет-дүкендердің және туристік компаниялардың веб-сайттарын локализациялауға арналған коммерциялық API онлайн аудармашысы (10 миллион таңбаға дейін тегін, кейін ақылы) бар.

Сипаттамалары
-------------

* iOS жүйесіне арналған мобильді қолданба араб, армян, қытай (пінин), грузин, грек, иврит, жапон, корей және парсы тілдерінің транслитерациясын ұсынады;
* дауыстық мәтін енгізу;
* фото мәтінді аудару мүмкіндігі (өзінің OCR (оптикалық таңбаларды тану) технологиясын пайдалана отырып) — ұялы телефон қолданбаларында;
* «Аударманы ұсыну» түймесі (машиналық аудармалардың сапасын жақсартуға көмектесетін пайдаланушы түзетулері);
* Жеке сөздер мен сөйлемдердің аудармаларын қосуға болатын «Таңдаулылар» бөлімі;
* виртуалды пернетақта.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑   Мұрағатталған 10 қаңтардың 2020 жылы.
8. ↑   Мұрағатталған 13 қыркүйектің 2015 жылы.
**Идиома** (грек сөзі)–өзге тілдерге аударуға келмейтін, тура аударылса ұтымды, әсерлі болмайтын, құрылысы жағынан тек ана тіліне тән сөз тіркесі. Мұндай сөйлемшелердің мағынасы қолданылған сөздердің, яғни құрастырушы әлементтердің мәніне сәйкес келмей, мүлде өзгеріп шығады. Идиоматика – тіл ғылымының бір саласы. Абайдың, «Аузымен орақ орған өңкей қыртың» деген сөзін алсақ, мұнда «аузымен орақ орған» халықтың, тілінде кең тараған идиома. Немесе: «Алты бақан ала ауыз». Қазақ тілінде «айы оңынан тусын», «айшылықты алты басар тұлпарым», «көз аларту», «асығы алшысынан тұрды», «тымақты алшысынан кию», «екі арысым аман болса», «ат арытып, тон тоздырып», «асқар тауым», «айы кіріп, күні шығу» т.б. с. с. идиомалық сөз тіркестері елеулі орын алған. Жетпісбаева А.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану. Терминдер сөздігі [Мәтін] / ; [құраст.: З. Ахметов, Т. Шаңбаев]. – 2-бас. .. – Алматы : Ана тілі, 1998. - 383 б.
*Басқа мағыналар үшін Қопа деген бетті қараңыз.*
**Қопа** – Іле алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Қордай ауданы және Алматы облысы Жамбыл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 163 км, су жинайтын алабы 6940 км².

Бастауы
-------

Жетіжол, Кіндіктас тауларының солтүстік беткейіндегі Бел аулының төңірегінен басталып, Жиренайғыр темір жол стансасының солтүстігінде 7 км жерде Ұзынқарғалы өзенімен бірге Күрті өзенін құрайды.

Гидрологиясы
------------

Арнасы кең, жағасы тік жарлы. Жер асты суларымен, жауын-шашынмен толығады. Жылдық орташа су ағымы сағасында 1,01 м³/с. Жағалауы – шабындық, мал жайылымы. Егістік, бау-бақша суару үшін пайдаланылады. Қопадан бірнеше шағын канал тартылған.

Салалары: Жанжігіт, Кірөзек, Төбет, Жартас, Мұса, Ақсеңгір, Жиренайғыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы