recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Мексика базарындағы балапандар
Тауық етін грилде дайындау
**Тауық еті**— тауықтың еті, бұл құс етінің өндіру бойынша әлемде ең кең таралған түрі. Тауық еті құрамында 2,5 — 13,1 % май, 20,3 — 22,4 % ақуыз. Тауық етінен әртүрлі бірінші және екінші тамақтар, салқын және ыстық тағамдар дайындайды; тауық етін, сондай-ақ әр түрлі салаттар дайындау үшін пайдаланады.

Жас тауық: түсі, аяқтарының тері түрі бойынша анықталады. Жас құс терісі, әдетте, ақ, жұмсақ, оның сызықтары анық (әсіресе қанаттарының) ерекшеленеді, аяқтары ұсақ қабыршақтармен жабылған. Кәрі тауықтың терісі кедір бұдыр және сарғыш реңк береді. Кәрі тауықтың аяқтары қатты және өрескел ірі әктасты ісіктермен қабыршақтармен жабылған. Жас әтешті айдарының көлемі бойынша анықтауға болады: жас әтештер (6 айға дейін) айдар орнына жұмсақ шағын төбешікпен жүреді; ересектерінде — ірі сүйектенген айдары бар, ұзындығы 2 см және одан да көп. Жас тауық және әтешті сондай-ақ, кеуде сүйегінің ұшымен анықтауға болады: кәрі құста ол сүйектенген, бүгілмейді, жаста — кәдімгідей бүгіледі және иілгіш.

Сорпа дайындау үшін ересек, бірақ өте кәрі емес құстың, орташа семіз етті алу керек, себебі балапандар мен ескі тауық қайнатпалары өнімділігі жеткілікті түрде мөлдір және хош иісі аз сорпа шығады. Егер еттің майы бар болса, оны кесіп тастауға және қайта қыздырып паштеттер үшін, құс етін қуыруға және т. б пайдалануға болады. Майын көбінесе төменгі бөлігіндегі қарын бөлігінен кесіп алады.

Қуыру үшін жас тауықтар және орта және орташадан жоғары әтеш еті жарамды. Ескі құс етін ұсақ тағамдар: котлет, тефтелей, фрикадельки және т. б дайындау үшін дұрыс. Тауық сүйектерінен, олардың еті кесіліп алынған соң, ұзын саны аз, қою сорпа қайнатуға болады.

Салқын асау үшін (майонез құйылған тауық еті және т. б.), сондай-ақ салаттарға қосу үшін, кез келген семіздігіне және жасына қарай тауық етін тұтынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  FAOSTAT: ProdSTAT: Livestock Primary.  Food and Agriculture Organization (2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 18 ақпан 2012. Тексерілді, 1 қараша 2009.

Сілтемелер
----------

* Chicken from Farm to Table. — факты о курином мясе на сайте американского агентства Food Safety and Inspection Service. Басты дереккөзінен мұрағатталған 18 ақпан 2012.
1. **Қаптал**(Фланг) — әскер шебінің екі жақ (оң мен сол) бөліктері. Шеп бұзылған жағдайда да бұл бөліктер өзгермей сақталады. Әдетте қаптал әскер шебінің ең бір осал тұсы болып есептеледі де, ұрыс қимылдары кезінде жауынгерлер қарсыластың қапталын бұзып өтуге, оған соққы беруге тырысады. Әсіресе, қарсыластың ашық қапталын (құраманың, бөлімінің т.б. қасында көршісі болмаса) айналып өту өте қауіпті. Қаптал мен олардын шектескен тұсын қорғау — ұрыс кезіндегі қолбасшының (командир) ең басты міндеті.
2. **Қаптал** матадан жасалған бір жиегі қалыңдау таспа-лента. Үш жағынан кесілген кітап блогы дәптерлерінің мықты бекітілуі үшін блок түбінің жоғарғы және төменгі жағына желімделіп жапсырылады.

Қапталдан ату
-------------

Нысананың қапталына (қарсыластың ұрыстық ретіне) артиллериялық зеңбіректерден, танкілерден, атыс қаруынан жүргізілетін атыс. Бұрын атыстың осылай жүргізілуін кейде қапталдау (флангирование) деп атайтын болған.

Қапталдан маневр жасау
----------------------

Қарсыластың оперативтік шебінің (ұрыс шебі) бір жақ қапталына соққы беріп, сол арқылы оның негізгі күшінің тылына шығу. Қарсылас қапталы ашық болса немесе әскери шептерінің аралықтары ашық болған жағдайда қолданылады және басып алуға немесе айналып өтуге қажетті күшпен қамтамасыз етіледі. Кеңес армиясында 1960 жьщдарға дейін қапталдан маневр жасау оперативтік ауқымдағы маневр түрі болып есептелді.

Қапталдан соғу
--------------

Қарсыластың ұрыстық немесе жорықтық реттерінін қапталына бағытталған соққы. Қарсыластың оперативтік саптануында (ұрыстық, ретінде) ашық қапталдар немесе алшақ жалғасымдар болған жағдайда қолданылып, әдетте қаумалау не орағытып өту маневрін жасаушы күштер жүзеге асырады. Қазіргі заманғы бөлімшелер мен бөлімдердің барынша оралымдылығы соққы күші мен атыс қуаты әскен жағдайда, әскердің қапталдан соғу мүмкіндіктері де шұғыл артып, көп жағдайда ұрыста табысқа жетудің алғышарты болып табьшады. Қапталдан соғуға — тұтқиылдық, батылдық пен қимыл жылдамдығы, шептер мен қорғаныс тереңдігіндегі обьектілерді басып алу тән. Мүндай қимылдар қарсыластың маневрлерінің алдын алып, оның қоршау мен талқандауға қарсы тұру шараларының жолын кесуге мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**Қалиғожин Советхан Жақыпұлы** 1937 жылы 6 тамызда Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданына қарасты Теректібұлақ ауылында өмірге келді. 

Әкесі Қалиғожа Жақыпұлы ауылдық жерде шаруашылықты ұжымдастыруға ат салысып, ұжымшарда (колхоз) бригадир, есепші, бастық болады. 1941 жылы өз еркімен (броньмен қалтырылып колхозды басқарған) әскер қатарына алынып, Отан қорғау жолында қаза болады. Анасы Алтынша Салықшықызы Советханның 1,5 жасында қайтыс болады. Әке, шешесіз жетім қалған сәбиді апасы Бағжан бауырына салып, қамқорлыққа алады. 

Советхан 1947 жылы ауылда ашылған бастауыш мектептің 1–ші сыныбына алынып, 1951 жылы осы мектептің 4–ші сыныбын үздік бітіреді. 1951–1952 оқу жылында Құйған мектеп–интернатына қабылданып,1957 жылы осы мектептің 10-шы сыныбын жақсы деген бағаға бітіріп, кәмелеттік аттестат алды.
1957 -1960 жылдары әскер қатарында Отан алдындағы борышын атқарды. Әскерден оралысымен Буденновка сегіз жылдық мектебіне дене тәрбиесі мұғалімдігіне қабылданды. Содан зейнеткерлікке шыққанға дейін мектепте істеді. 1961 жылы Семей қаласындағы Н. К. Крупская атындағы пединститутқа сырттай оқуға түсіп, тарих мамандығы бойынша жоғарғы білім алды.
Халық ағарту саласында істеген 46 жылдың отыз жылдан астамы мектепті басқару жүйесін қамтыды. Жылытау сегізжылдық, Шірікаяқ, Құйған, Теректібұлақ орта мектептерінде директор боп істеді. 

Әдіскер мұғалім. ҚР білім беру саласының үздігі. ҚР Білім Министрі мен Кәсіподақ комитетінің Құрмет грамотасының иегері. Облыстық, республикалық педагогикалық оқудың сан мәрте жеңімпазы. Күршім ауданының Құрметті азаматы. 

Творчестволық іспен шұғылданады. Мерзімді баспасөз беттерінде елуден астам оқу–тәрбие жұмысының теориясы мен методикасына байланысты мақалалары жарық көрді. Ол ұсынған мектептің оқу–тәрбие жұмысының құрылымын ауданның бірқатар мектептері пайдаланып жүр.
Ақын. Бірнеше кітаптың авторы.

Шығармалары:
------------

* Қалиғожин, Советхан. Тәрбие тарландарына тарту [Электрондық ресурс] : [Мұғалімдерге арналған көмекші құрал.] / С. Қалиғожин. - Өскемен : Реклама-Дайджест, 2010. - 220 б. с.
* Қалиғожин, Советхан. Өрнектелді өлең боп өмірдің кейбір тұстары [Электрондық ресурс] / С. Қалиғожин. - Өскемен : Шығыс-Полиграф, 2012. - 236 б. с.
* Қалиғожин, Советхан. Барақ ауылы [Электрондық ресурс] : [Күршім ауданы Теректібұлақ ауылының тарихынан.] / С. Қалиғожин. - Өскемен : Шығыс-Полиграф, 2013. - 135 б. с.
* Қалиғожин, Советхан. Саңлақ [Электрондық ресурс] : [Облысқа танымал ардақты ұстаз, ақылгөй қария М. Шаяхметов туралы.] / С. Қалиғожин. - Алматы ; Жидебай : Халықаралық Абай клубы, 2012
* Қалиғожин, Советхан. Күнгейлі Күршімім, көшбасшы Ұланым [Электрондыќ ресурс] : [Күршім , Ұлан аудандарының 80 жылдық мерейтойларына арналған жыр-дастандар.] / С. Қалиғожин. - Алматы : Арда, 2008. - 145 б. с.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Шығыс-Қазақстан: танымал есімдер - Педагогтар
* Шығыс қазақстан. Танымал есімдер: Ақын-жазушылар Мұрағатталған 8 қарашаның 2014 жылы.
Уильям Роберт Шефердтің тарихи атласынан алынған карта, шамамен Балқанды көрсетеді. 1265, Фессалия қою көк түсте, «П. Уоллах Фессалия» деп белгіленген
**Ұлы Влахия** немесе **Ұлы Уоллахия** (аром. Vlãhia Mari; грек: Μεγάλη Βλαχία, романизацияланған: Megálē Vlachía), жай ғана Влахия (аром. Vlãhia; грек: Βλαχλλία) деп те аталады, және оңтүстікте Влахия, промомандық Влахия деп аталады. 12 ғасырдың аяғында және 13-14 ғасырларда бүкіл Фессалия аймағын белгілеу үшін қолданылған. Бұл атау аймақтың көп бөлігінде өмір сүрген влахтардан (аромандар) шыққан.

Аты
---

Бұл атау Балқанның бірнеше таулы аймақтарында тұратын негізінен трансгуманттық этникалық топтың хош иістендіргіштерінен немесе влахтардан шыққан, олар кейінгі ежелгі дәуірдегі варвар шапқыншылығы кезіндегі адамдармен араласқан ежелгі роман тілінде сөйлейтін популяциялардан шыққан. Кең мағынада, кейінгі орта ғасырлардағы грек және батыс дереккөздерінде, мысалы, Море шежіресінің француз, итальян және арагон нұсқалары немесе шежірешілер Рамон Мунтанер мен Марино Санудо Торселло — «Влахия» немесе ұқсас атауларды қолданған (Blaquie, Blaquia, Val[l]achia) батыста Пинд тауларынан шығыста Эгей теңізіне дейін, солтүстікте Олимп тауы мен Сервия аймағынан Зетуни қалаларына дейінгі бүкіл Фессалияға қатысты ( Ламия) және оңтүстігінде Неопатрас (Ипати).

Фессалиялық Влахия, шамасы, «Эллададағы Влахия» (ἐν Ἑλλάδι Βλαχία), сондай-ақ «Ұлы Влахия» (Μεγάλη Βλαχuία) деген атпен де белгілі болды. орыс және «Кішкентай Влахия» Этолия-Акарнаниядағы. Қазіргі византиялық тарихшы Никетас Чониатс «Ұлы Влахияны» Метеора маңындағы аудан ретінде ерекшелейді. «Влахия», «Ұлы Влахия» және басқа нұсқалар 14 ғасырдың басында Фессалия үшін қолданыстан шыға бастады, ал Дунайдың солтүстігінде Валахия пайда болғаннан кейін 15 ғасырдан бастап бұл атау сақталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Fine, John V. A. Jr.* The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. — Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Press, 1994. — ISBN 0-472-08260-4.
2. ↑  *Der große Ploetz,* 32. Auflage 1998, Zweitausendeins o. J. ISBN 3-86150-412-X
**Бұру**, бұрылу, айналу — кеңістіктің ең кем дегенде бір нүктесі жылжымай өз орнында қалатын қозғалыстың бір түрі. Жазықтықтағы бұру кезінде қозғалмайтын нүкте бұру центрі, ал кеңістіктегі бұру кезінде қозғалмайтын түзу бұру осі деп аталады. Евклид кеңістігіндегі бұру кеңістікте бағдарлануының сақталуына не сақталмауына қарай меншікті бұру (1-текті) немесе меншіксіз бұру (2-текті) деп аталады. Жазықтықтағы меншікті бұру декарттық координаттар жүйесінде (координаттардың бас нүктесі бұру центріне орналасқан) х=xҺcos–уҺsіn және у=xҺsіn+уҺcos формуласымен, ал меншіксіз Бұру сол жүйеде (координаттардың бас нүктесі Бұру центріне орналасқан) х=xҺcos+уҺsіn және х=xҺsіn–уҺcos формуласымен (мұндағы  — Бұру бұрышы) анықталады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы II том
**Қапсырма** – қамзол , кәзекей, кеудеше тәрізді әйелдердің сыртқы киімінің екі өңірін бір-біріне қаусырып тұратын ою-өрнекті, сіркелі, асыл тасты, асты ілгекті күміс әшекей. Оның астынғы бетіне киімнің екі өңірін бір-біріне бекітетін ілгек орнатылады. «*Қапсырма*» сөзі қаусыру сөзінен туындаса керек. Оның қазақ зергерлері қаз-келіншектер киімін сәндеу үшін жасаған. Қапсырманы қымбат бағалы металдардан әшекейлеп, бағдарлап, лажылап, сіркелеп, асыл тастардан көз орнатып жасайды. Қапсырма ілмек, сақина тәріздес екі бөлшектен тұрады. Сөйлеу тілінде – **қаптырма**, **қаусырма**, **тістестірме** деп де атайды. Қапсырманың өңірге тағылған екі бөлігінің сыртқы формасы да, бетіне жүргізілетін ою-өрнегі де, ортасына орнатылатын тастары да бірдей болады. 

Кейде киімге әсемдік үшін олардың бірнешеуін қатар қадайтын болған. Қамзолдың өңірінен сәл төмен олардың бір жұбын, кейде сәндік үшін бірнеше жұбын қатарластырып тігеді. Зергерлер қапсырмалардың **гүл, жапырақ, таңба пішінді** түрлерін жасаған. Оның жасауда талшықтап бұрау, өру, тоқу,түйіндеу, өріп шақшақтау, бунақтау, кесек металдарды ізбелестіру сияқты зергерлік әдістер қолданылады. Ел арасында қапсырманың **үзбелі, жұмыр, жапырақша, көлемі теңге** тәрізді түрлері кездеседі. 

Көлемді қапсырмалардың кейде конус, жартышар тәрізді тас салған көзі болған. Жалпақ қапсырмалар өте әдемі таспен немесе сүйекпен өрнектелген. 

Қақтаған күмістен және ортасына асыл тас салып соққан түрлері де кездеседі. Сондай-ақ, әшекей-өрнек салынған үзбелі, жұмыр, кейде жапырақша теңге тәрізді етіп, қақтаған күмістен және ортасына асыл тас салып соққан түрлері болады (Дәркімбай Шоқпарұлы. Құлағына таққаны күміс сырға...// Ана тілі газеті. 1994 ж. №9).

Қапсырма түрлері:
-----------------

**Қапсырма түрлері**: 

* **ақық көзді қапсырма** – қапсырманың ақық қондырып безеген түрі;
* **алтын қапсырма** - алтынмен апталған әшекей;
* **күміс қаптырма** - тааза күмістен соғып ою-өрнек жүргізілген ұапсырма;
* **қошқар мүйізді қапсырма** – «қошқар мүйіз» өрнегі бар;
* **шытыралы қапсырма** – әшекейлі қапсырма түрі т.б.

Қазақтың оңтүстік-батысында жасалған бұдан басқа да өте көркем қапсырмалар сақталған. Бұлар үш бөлек ақық тастарын жеке-жеке күміс негізге орнатып, өзара ілгектермен бірігетін етіп жасалған. Әрқайсының астынғы ілгектерінен шынжырлы салпыншақтар және екі шеткісінің жанынан қос шынжыр ілінген. Мұның бәрі әдемілік үшін жасалған. Қапсырманың сымкәптеу тәсілімен оймалы өрнектермен сәнделіп, ортасына асыл тастар орнатылатын өте күрделі және әдемі түрлері болған. (Х. Арғыбаев)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ халқының ұлттық киімдері: Әшекейлер/ құраст.Хинаят Б. Сужикова А. – Алматы: «Алматыкітап», 2007. ISBN 9965-24-811-7
**Ақжелкен** (лат. *Petroselínum*)  - шатырлы тұқымдасының екіжылдық шөптес өсімдік. 

Барлық жерде өсіріледі. Көбірек тараған сорттарды—Сахарная және Бордовик. Сахарная тез пісетін сорт, тамыры конус тәрізді болып келеді. Бордовик петрушкасының тамыры ұзын да, цилиндр тәрізді, Сахарнаяға қарағанда ұзақ сақтауға болады. Петрушка эфир майына өте бай, сондықтан да хош иісі аңқып тұрады. Петрушка көгінде 10 мг %—каротин (А провитамині), ал тамырында 35 мг %—С витамині бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Петрушка**
**Аллотриофагия** (гр. *allotrios* - бөтен, гр. *phagein* - жейді) — науқас жеуге жарамайтын бөгде заттарды жеуге құмартуы. Бұл жиі психикалық бұзылуы бар науқастарда байқалады.

Аурудың сипаты
--------------

Науқас тар инелер, шыны, тырнақ, қапсырмалар немесе зиянды химиялық заттар сияқты үшкір заттарды жұтып, өзіне зиян келтіруі мүмкін. Сондай-ақ, мұндай ауытқу жүйке жүйесінің бұзылуынан немесе әйелдердің жүктілік кезеңінде пайда болуы мүмкін. Аллотриофагия синдромы 2 түрлі жағдайда көрінуі мүмкін. 

### Бірінші түрі

Психикалық ауытқулары бар аурулардың, адам тұтыну үшін арналмаған элементтерді, заттарды пайдалану кезеңі. Шизофрения науқастары бөгде заттарды жеуін не жұтып қоюын бақылай алмайды. Ақыл-ой және физикалық сау адамдарда да кездеседі, бірақ ол тек бірнеше жағдайларда ғана. Жүктілік кезінде әйелдер бор немесе әк жеуге ықыласы болады.

### Екінші түрі

Бұл жағдайда, бала тәбетінің қатты ашылуы. Ақыл-есі, шизофрения немесе кез келген басқа да психикалық бұзылуы жоқ. Бұл 1 жастан 6 жас арасындағы балаларда ең көп таралған белгілері. Бастапқы кезеңі қызушылықтан басталса, кейіннен азық-түлікпен қосымша немесе оның орнына бөгде элементтерді пайдаланып отыруы. Ол топырақ, тас, бояу сіріңке, желім т.б болуы мүмкін. Бала 2-2,5 жасында азық-түлік емес бөгде заттарды анықтауға қабілетті. Аллотриофагия адам денсаулығына елеулі зиян келтіреді. Бұл улану және ішекте паразиттердің пайда болуына әкеліп соғады. Кей жағдайларда хирургиялық отаның да қажеттілігі туындайды.

Аурудың себебі
--------------

Балалық шақтағы аллотриофагияның нақты себептері бірнеше этиологиялық факторлардың бұзылуын анықтаумен басталған: бала мен оның отбасы арасындағы патологиялық қарым-қатынас; дәрумендер, амин қышқылдары мен бала үшін қажетті басқа да компоненттер тапшылығы; жеуге және жеуге жарамсыз идеясын қалыптастыру, ерекше мәдени дәстүрлері мен әдет-ғұрып, т.б. тамақтанудың әсерлері.

Емі
---

Бүгінгі күнге дейін аллотриофагияны жою үшін ешқандай нақты дәрі мен емдеу жоқ. Науқас кәсіби диетолог қатысуымен, қоректік тапшылықтан құтылуы керек. Қоректік заттардың деңгейін арттыру диеталық емдеу арқылы,психотерапияның көмегімен орын алады. Осы әдістердің бірнешеуін тізуге болады: отбасылық терапия; жирену терапия; психоәлеуметтік стрессті шектеу, дұрыс тамақтану кестесін құру. Бұл әдістердің барлығы балаға ойын түрінде жүзеге асырылып, ойын материалының түрлілігін арттыру. Балаға өзін тануға көмектесу болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. М. Прохоров Аллотриофагия // Большая советская энциклопедия : — 3-е изд. — М. 1978
2. ↑  Медициналық анықтама Алматы 2010 жыл
**Тауқалуен** немесе **Шмальгаузения** (лат. *Schmalhausenia nidulans*) – астралылар тұқымдасының монотипті тегі, жалғыз биологиялық түрі, сирек кездесетін түр. Солтүстік Тянь-Шаньда (Іле, Күнгей Алатауы, Кетпентау) кездеседі. Қазақстан жерінен тыс Өзбекстан мен Қырғызстанда (Талас Алатауы, Қырғыз, Шатқал және Курамин жоталары, Ангрен өзені аңғары) таралған. Шағыл тасты беткейлерде, жоғарғы тау белдеулеріндегі альпі және субальпі шалғындарында өседі. Биік таудың суық көрінісіне сән беретін өте де тартымды өсімдік. Жекелеп немесе шағын топ болып, кейде 2-3-5 жынысты жетілген сабақтары шоғыпрланып кездеседі. Малды шектен тыс жаюдан зардап шегеді. Популяцияның саны мен жағдайы зерттелмеген. Мәдени түрде өсірілгені жайлы мәлімет жоқ. Жергілікті барлық популяцияның жағдайын бақылап, санын есептеу керек. Алматы қорығы мен Іле-Алатау ұлттық паркінде қорғалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Алматы: «Алматыкітап» ЖШС, 2006. – 113 бет.
**Тауыскөзділер** немесе **сатурниялар** (лат. *Saturniidae*) - ірі түн және ымырт көбелектері тұқымдасы.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Тауыскөзді - атлас әлемдегі ең ірі көбелектер санатына жатады. Оның алдыңғы қанаттарының ұштары 25 см-ге дейін жетеді. Оның ауқымды қалың мамық денесі мен кең барқыт қанаттары әсем үйлесіп, ортасындағы ашық саңылау кейпіндегі қара дақтар сән беріп тұрады. Кейде бұл тауыс қауырсынындағы көзшелерді еске түсіреді.

Басқа да түнгі көбелектер сияқты, тауыскөзділерде де қауырсынды мұрттар жарасым тапқан. Ол иіс сезу мүшесі болғандықтан, сол арқылы көз байлайтын түнде көбелектер серіктерін тауып, жарастық құрады. Тауыскөзділердің аталықтарының біренеше шақырым қашықтықтан аналықтары сепкен феромондардың иісін қапысыз сезетіні қызықты.

Тауыскөзділердің ірі жұлдызқұрттары тікірейген қылтанға көсіледі, осы үшін құстар мен рептилиялар оны маңалай да алмайды.

Тауыскөзділер 7-10 күн бойы қоректенбейді. Олар өзгелерге өмір беру арқылы өліп отырады. Ал Америкаға бауыр басқан тауыскөзді-аутомерис жұлдызқұрттарының қылдарында улы зат жасырынған, сондықтан абайсыз тиіп кетсеңіз, күйіп қалуыңыз мүмкін. Алайда улы қылтандардың арасынан қауіпсіз мекен тауып, жайланып жататын ұсақ алау-көбелектің жатыпішер жұлдызқұрттары өз қожайынына қарай жол салып алады. Қуыршаққа айналмай тұрып,тауыскөзділердің балапанары өздерін берік жібек жіптің пілләсімен мұқият орайды.

Шығыс және Оңтүстік Азияны жайлаған тауыскөзді - селенаның қанаттары да ұзын бұрымшамен бітеді. Грек тілінен тәржімалдағанда, "селена" - "ай" дегенді білдіреді, және бұл көбелек өз атауын ай нұрындай әсемдігіне қатысты алған. Калиго тегінен шыққан кейбір тауыскөзділердің қанаттарының екінші жұбында үкінің көзіндей дөңгелене баттиған таңбалар жанарға шалынады. Көбелек тұтқиылдан қауіп төнген сәтте оны көрсетугуе мәжбүр. Және бұл қарумен өз жаулары-құстар мен ұсақ сүтқоректілерді абыржытып тастайды.

Таралуы
-------

Бұлар Оңтүстік-Шығыс Азияның субтропикалық ормандарынан сая тапқан. Дөңгелек көзшелермен бірге оның қанаттары үшбұрышты ашық саңылауға сән беріп тұрады. Тек Мадагаскар аралында ұшырасатын сатурния-құйрықты жұлдызға қатты ұқсайды.

Классификация
-------------

Тұқымдаста келесі тұқым тармақтары бар:

* Oxyteninae
* Cercophaninae
* Arsenurinae Jordan, 1922
* [Ceratocampinae Harris, 1841
* Hemileucinae Grote & Robinson, 1866
* Agliinae Packard, 1893
* Ludiinae Aurivillius, 1904
* Salassinae Michener, 1949
* Saturniinae Boisduval, [1837] 1834

Галерея
-------

* Aglia tau*Aglia tau*
* Dysdaemonia boreas*Dysdaemonia boreas*
* Anisota stigma*Anisota stigma*
* Actias luna*Actias luna*
* Attacus atlas*Attacus atlas*
* Caligula anna*Caligula anna*

Дереккөздер
-----------

* Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН, Жәндіктер, Мәскеу Росмэн 2012.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Moths of North America: Saturniidae
* Bombycoidea of Canada
* Family Classification of Lepidoptera Мұрағатталған 13 тамыздың 2004 жылы.
**«Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы»** - 1975-1989 жылдар аралығында жарық көрген 6 томдық ұжымдық ғылыми еңбек. Жинақта Орталық ғылыми кітапхана мен Әдебиет және өнер институтында сақталған қазақ колжазбаларының ғылыми сипаттамасы берілген. "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасына" енген шығармалардың басым көпшілігі қазақ халқының арғы-бергі өмірінен алынса, біразы шығыс халықтарының шығармаларын қамтиды. Қолжазбалардың жиналуы, басылуы, зерттелуі жайында және олардың авторлары, аудармашылары, көшірушілері, жыршы-жыраулары, жинаушылары туралы мағлұматтар берілген. Ауыз әдебиетін әр жылдары жинаған ғылыми экспедициялардың, географиялық атаулардың, шығармалар тілінің көрсеткіштері мен қай әріпте (араб, латын, кириллица) жазылғандығы көрсетілген.

Шығармалар
----------

"*Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасының*" 1-томында (1975) "Алпамыс", "Ер Тарғын", "Қамбар", "Қобыланды", "Құламерген", "Қырымның қырық батыры", "Ер Қосай", "Төрехан", т.б. батырлар жырының негізгі нұсқалары қамтылған. 2-томда (1979)"Айман-Шолпан","Бозжігіт", "Ғұлқашима", "Еңлік-Кебек", "Қозы Көрпеш-Баян сұлу", "Қыз Жібек", "Ләйлі-Мәжнүн", "Мақпал-Сегіз", "Сейфүлмәлік", "Шокір-Шокірат", т.б. лиро-эпостық жырларға ғылыми сипаттама берілген. 3-томы (1981) 18 - 19-20 ғасырлардың басында қазақ халқының басынан кешкен оқиғаларды бейнелеген тарихи жырларды қамтиды. Абылай, Ағыбай, Арқалық, Ерден, Есет, Жалаңтөс, Қабанбай, Бөгенбай, Олжабай, Исатай, Махамбет, Жанқожа, Бекет, Сұраншы, Райымбек, Сәтбек, Тәуке, Досан, Иса, Бекболат, Амангелді, т.б. аттарына байланысты туған шығармалар нұсқаларына сипаттама берілген. 4-томында (1985) 15 - 19 ғасырларда өмір сүрген қазақ халқының жүз екі ақынының 322 шығармасының қолжазбасына ғылыми сипаттама жасалған. "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасының" 5-томында (1986) 20 ғасырдың бас кезінде өмір сүрген 48 ақынның 125 шығармасы қамтылған. Бұл томда 1917 жылға дейінгі кезеңде өмір сүрген, шығармалары қалың жұртқа онша мәлім емес, қолжазба қорларында сақтаулы 478 ақын, жыраудың шығармаларының көрсеткіші бар. 6-том (1989) 1917 жылға дейінгі қазақ ақындарының айтысына арналған. Қолжазба қорларында бар 220-дан астам үлкен айтыстың, 600-дей шағын айтыстың мәтіні қамтылған. Бұл томнан оқырмандар Ақан сері, Әсет, Жанақ, Түбек, Сүйінбай, Орынбай, Майкөт, Мұрат, Кемпірбай, Қашаған, Құлмамбет, Ұлбике, Шөже, Бақтыбай, Біржан, Сара, Жамбыл, Нұрпейіс, Шашубай, т.б. акындардың айтыстары жайында мәлімет ала алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010. ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Тегеурінгүл** (Delphіnіum) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдемдері мен Африканың тропиктік тауларында кездесетін 250-дей түрі белгілі. Қазақстанда 28 түрі бар, оның 4 түрі – эндемиктер. Ең жиі кездесетіні – биік Тегеурінгүл (Delphіnіum elatum). Қайыңды-көктеректі және самырсынды ормандардың арасында, шалғынды жерлердегі өзендердің бойында және тау беткейлерінде өседі. Биіктігі 80 – 350 см, сабағы тықыр, сырты тікенекті. Жапырақтарының пішіні дөңгелек не жүрек тәрізді, жиектерінде кірпік сияқты түктері бар, сағақтары ұзын. Гүлдері қос жынысты, көк, қошқыл, қою қоңыр түсті, олар шашақ не сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Аралар арқылы тозаңданады. Шілде – тамызда гүлдеп, жеміс салады. Тұқымы үш қырлы, қырларында қанаттары болады. Биік Тегеурінгүл – дәрілік өсімдік, оның жер бетіндегі бөлігінен "элатин" алкалоиды алынады. Тегеурінгүлдің көпшілік түрін әсемдік үшін өсіреді. 2 түрі қорғауға алынып, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. [1]Қазақстанда бұл өсімдіктің екпе, парсы, гибридтік түрі кездеседі. Олар тек солтүстік облыстардың қыратты, таулы жерлерінде ғана өседі. Оңтүстік облыстарда, шөл және шөлейт аймақтарда бұл өсімдік кездеспейді. Үш түрінің ішіндегі ең көп тарағаны – екпе тегеурінгүлі.
Ол – биіктігі 30 – 50 см шамасында болатын, бір жылдық шөп тектес, улы өсімдік. Гүлі көк түсті болады. Өсімдіктің өне бойы улы. Оның құрамында көп мөлшерде улы алколоидтар бар. Улылығының күштілігі бойынша бірінші орында – тұқымы, екінші орынды – жапырағы, үшінші орынды – гүлі, одан кейінгі орынды сабағы алады.

*Delphinium elatum*)
Практикада бұл шөппен қой мен ірі қараның жиірек, ал жылқының сирек уланатыны анықталды.[2]

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. ↑  Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану. - Алматы: Қайнар, 1988. - 248 б.

Дереккөздер
-----------



*Шәріпбаев Н.* Малдың тыныс алу мүшелерінің ауруларын емдеу үшін қолданылатын дәрілік өсімдіктер // Тегеурінгүл —  "Қайнар", 1988. — Б. 241-242. — (Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану). — 5700 таралым. — ISBN 5 - 629 -00074 - 5.
Біздің түсіндірме сөздігіміздегі мағынасы — албасты басты, Құдай ұрды, жолы болмады, оңбады. «Көшкенде қара басып, тарс есімнен шығып кеткен» (Ө. Қанахин, Жер бас.).
Сырт көзге түркі тілдерінің сөзі әрі екі түбірдің тіркесінен туған сияқты. Осылай деп ойлағандықтан да болар «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігінде» (1978) екі сөз есебінде бірінен бірі бөлек жазылған. «Түсіндірме сөздікте» 
мағынасын анықтаудың өзінде де тіркес құрып тұрған жеке сөздердің («қара» мен «бас») ұғымына жақындатушылық бар.
Дәл осындай тіркес қырғыз тілі|нде де кездеседі: кара бас — жын басу мағынасында түсіндірілген (К. Юд. КРС, 1965).

Біздің жобалауымызша, тіркес қалпында қабылдап отырған бұл сөздің төркіні араб тілі және бір ғана сөз
сияқты. Араб тілінде: ғаребасат— 

1. шырмалу, шатысу;
2. шатақ, шытырман (Араб.-рус. сл. 1970).

Егер осы деректі дұрыс деп ұқсақ, «қара басу» сөзінің шын мағынасы — шырмалу, шатысу болмақ.
Кім біледі, түркі тілдерінен араб тіліне ауысып, оларда сәл өзгеше мағына иеленуі де ғажап емес.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**«Сал, серілік»** - қазақ халқының өнерлі мәдениетті екендігін көрсетеді. Бұл ақындық, әншілік, сөз өнері. Сал, сері – деген атақ өзі мырза, адал, ақ көңіл өнерлі адамдарға беріледі. Сал, сері бір өзі халықтың алдында өнерін көрсете алатын адам. Ол әдемі киінеді, жүрісі, тұрысы ерекше көзге түседі, өзгелерден бөлек болып көрінеді. Мысалы, Біржан сал суырып салма ақын. Сері – бұлда әнші, импровизатор ақын, серілігіне қоса ол аңшы, балуан, құралайда көзге ататын мерген, құсты да жүйрікті де қолға үйретеді, қолынан іс келетін шебер, сөзге шешен. Әрине кез келген адам сал, сері бола алмайды. Сал Біржан,Ақан сері сияқты бұл адамдар бай болулары керек, өнер туындалырын бағалап сүйетін, он саусағы өнерлі болып. Ол адамдардың жүрген жерлері мереке, көңілді күй, ән, жыр той болады. Халық оларға зор құрметпен қарап сыйлаған. Халықтың мақтанышы болған.

**Дереккөздер**
---------------

  

1. 

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
**Қара амур** немесе **қытай тортасы** (лат. *Mylopharyngodon piceus*) — шеміршекті балықтар түріне, карп тәрізділер отбасына, *Mylopharyngodon* тұқымдасына жататын жалғыз балық тұқымы.

Ресейде сирек кездеседі, жоғалу қаупі бар, Қытайда бұл балық - кәсіп объектісі.1972 жылдан бастап Ресей бөлігіндегі Амур бассейнінде **қара амур**ды аулауға тыйым салынды.Оның түрі солтүстік Амурдан Оңтүстік Қытайға дейін кең таралған. Денесі ұзындау, ауқымды қабыршақпен жабылған. Оның сыртқы келбеті ақ амурға ұқсайды, бірақ айтарлықтай күңгірттеу бояуларымен ажыратылады. Қара амур негізінде ұлулармен, сонымен бірге жәндіктердің құрттарымен (шегіртке, хриномид) және су түбіндегі басқа да ағзалармен қоректенеді. 

Тәулігіне 4 жасар амур 1,4—1,8 кг ұлуларды (дрейссендер) жей алады. Көп тобырмен жүрмейді. Қара амур 7-9 жаста әрі денесінің ұзындығы 70 см-ге жеткенде жыныстық тұрғыдан жетіледі. Оңтүстіктегі су қоймаларында 5 жасқа дейін әрі ұзындығы 55 см-ге дейін тез өседі.

Экономикалық маңыздылығы
------------------------

Қытай бөгендерінде белсенді ажырайды.

Сонымен қатар мынаны қараңыз
----------------------------

* **Ақ амур**

Дереккөздер
-----------

* Позвоночные животные России: чёрный амур Мұрағатталған 30 тамыздың 2018 жылы.
### Мағынасы

Медитация мен ұйқыны біріктіруге болмайды, сізді ұйқы жеңіп бара жатқанын сезсеңіз, медитация жасаудың керегі жоқ. Егер сіз жаныңызбен де, тәніңізбен де шаршауды сезінсеңіз, медитация жасауға кіріспес бұрын біраз уақыт демалып алғаныңыз жөн. Шаршаңқы күйден арылу үшін, бірнеше рет терең, бірақ жай тыныс алыңыз, медитация басталғанға дейін денеңізді бос ұстаңыз. Терең демалып, қуат толқынының сіздің денеңізге кіріп жатқанын ойда ұстап отырыңыз. Осының бәрін бірнеше минут ішінде жасап шығып, сіз өзіңізді анағұрлым жақсы сезінесіз.
Медитация аяқталғаннан кейін тағы да бірақ уақыт отыра тұрыңыз. Медитациядан шыққан кезде сіздің көңіліңіз ішкі дүниеден сыртқы дүниеге ауысады. Оянғаннан кейін ұйқының қалдығы мен сергектікті кезек-кезек сезінесіз. Осылайша, медитация позасында отырып, оны аяқтағаннан кейін медитация күйін сіз бірте-бірте сергектік күйіне тән жағдайға ауыстырасыз.

### Медитация нәтижесі

Медитация біткеннен кейін біраз уақыт отырған күйіңізді сақтай отырып, тұрыңыз да бөлме ішінде жай және асықпай бірнеше қадам басып жүріңіз. Егер сізге сөйлесу керек болса, онда асықпай сөйлеңіз. Бұл шаралар медиатция күйінен сергектік күйіне ауысуға көмектеседі. Спиритуализм ілімінде өте ұзақ ұйқы жақсы жағынан қарастырылмайды, себебі ұзақ ұйықтау ақыл-ойдың әрекетсіздігіне алып келеді. Сондықтан да ұйқының шамадан тыс болмағаны жөн. Аз ұйықтау әдеті адамның рухани әлеуетін белсенді етуге өте қатты әсер етеді. Алайда қарапайым адамдарға, әсіресе медитация жасауды үйреніп жүргендерге ұйқыны бірден қысқартуға кеңес берілмейді. Ұйқының орташа ұзақтығы алты сағаттан аспауы керек. Кейбір адамдар көркем әдебиеттер мен журналдар оқуды әдетке айналдырған. Бұның нәтижелерінің бірі – ақыл-ой ұйықтар алдында оқыған кітаптан әсерлер қабылдап, бұл әсер ұйқы кезінде қайтарылады. Бұл ақыл-ой әдетінен пайда алуға болады. Ұйықтар алдында медитация жасасаңыз, оның әсері ойыңызда айналыс жасап жүреді. Бұдан бұрын айтылғандай, медитация мен ұйқыны араластыруға болмайды, яғни медитация кезінде әдейі ұйқыға кетуге болмайды, дұрысы бірнеше минут медитация жасаңыз да сондан кейін ұйқыға жатыңыз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Денсаулықты жақсарту тәсілдерінің жолдары. Қазақстан халық емшілері қауымдастығының «Шалкөде» баспасы. Издательство «Шалкөде» при АНЦК 050060, г. Алматы ул.Радостовца 191
A."Жербөгет"
**Жербөгет** — өзен арнасын бөгеп, су қоймасын жасауға арналған гидротехникалык құрылыс. Жербөгет әр түрлі мақсаттарға пайдаланылатын су тораптарының құрамына кіреді және гидромелиорациялық құрылыстарда жиі колданылады. Жербөгет материалдары (мысалы, топырақ, грунт) жақын маңайдан табылуының мүмкіндігі мол болуы себепті кеңінен таралған. Тағы бір ерекшелігі — кез келген климаттық және геологиялық жағдайға қарамастан, жербөгетке қатысты жұмыс процесін үздіксіз жүргізе беруге болады. Топырақты үйінді бөгеттер үшін су сүзілуіне қарсы техникалық шаралар қолданады. Жербөгеттер биіктігіне сөйкес: аласа (арыны 15 м-ден кем) жербөгет , жоғары биіктікті жербөгет болып бөлінеді. Жербөгетті жобалау жөне тұргызу кезінде мына талаптар ескерілуі тиіс:

* бөгеттің жоғарғы жөне төменгі беткейлерінің еңістігі кұрылыстың тұрақтылығын қамтамасыз етуі;

* бөгет жақтаулары толқынның, мұздың жөне атмосфераның әсеріне қарсы тұратын қаптаулармен жабдықталуы;

* бөгеттің кәріз құрылғылары сүзіліп шыққан суды басқа жаққа бүрып әкетуі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
**Зоогигиена**- қоршаған орта мен күтім жағдайларының жануарлар денсаулығы мен өніміне әсері жөніндегі ғылым. 

  

Зоогигиена жануарлар организмі мен қоршаған ортаның байланысын зерттейді, қоршаған ортаның қолайсыз әсерін жою тәсілін іздестіреді және малдың денсаулығын сақтап, мол өнім алу үшін оларды бағып-күту, азықтандыру мен суару, пайдаланудың тиімді жолдарын белгілейді. Жекелеген түліктің жыныс, жас, өнім бағытының ерекшелігін ескере отырып мал қорасы салынатын жерге, құрылыс материалдарына, мал басына қажетті орын, жарық, қораның жылылығы мен ылғалдылығы, ауасының құрамы, оны қалыпты сақтайтын ауа алмастыру жүйесіне, жегізілетін жемшөп пен суарылатын су сапасына, азықтандыру мен суару, малды пайдалану тәртібіне қойылатын талаптарды Қазақстанның әр түрлі табиғи-экономикалық аймақтарына сәйкес белгілейді. Ол талаптар мал түлігінің түріне, өніміне, жасына, жынысына карай ерекшеленеді. Оны бұлжытпай орындау мал өсірушілердің міндеті.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Қара Алма** немесе **Қырғыз алмасы** (Malus kіrghіsorum) – алманың бір түрі. Биіктігі 8 – 10 м-дей, діңінің жуанд. 50 – 65 см, қабығы сұр түсті. Өркендері ұзын, жіңішке тікенексіз болады. Жапырақтары ірі, ұзындығы 5 – 10 см, ені 5 – 6 см, шеті иректелген, сабаққа кезектесіп орналасады. Гүлі шатыр тәрізді топталған қос жынысты, ақшыл не қызғылт түсті. Жеміс сағағы қысқа болады. Жемісі – 5 ұялы, 1 – 2 тұқымды, ұзындығы 3 – 8 см, ақшыл, сары, жасыл не қызыл түсті, жеуге жарамды. Жемісінде 10 – 12%-дай қант болады. Бір ағаштан алынатын орташа өнім 50 кг-ға дейін жетеді. Ерте тікпе көшеттерін отырғызғаннан кейін 3 – 5 жылда өнім бере бастайды. Қара Алма тамыр атпа сабақтары арқылы көбейеді, сондай-ақ жас өркендері де тамырлана алады. Қара Алма Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында, 1400 – 1800, кейде 2000 м биіктікке дейін жаңғақ, үйеңкі және шетен ормандарында өседі. Әсемдік үшін саябақта, көшеге қолдан да егеді.

Сілтемелер
----------

1. ↑  Қазақстан Энциклопедиясы
**Зорлық-зомбылық теориясы** - қоғамдық теңсіздік адамдардың бірінің екіншісіне зорлық жасауынан туындайды дейтін идеалистік теория бар. Бұл теория буржуаздық идеологтар арасында кеңінен таралған. Дюринг таптардың пайда болуын қоғамның бір бөлігінің екінші бөлігіне зорлық-зомбылық (ішкі зорлық) жасауымен байланыстырды. Аустралия социологы Л. Гумплович (1838-1909), сондай-ақ Каутский және т. б. таптардың, мемлекеттің пайда болуының түп түркіні күшті тайпаның әлсіздеу тайпаны құлдыққа салуынан (сыртқы зорлықты) деп есептеді. Негізі тарихтағы зорлықтың рөлін жоққа шығармай, оны қоғамдық құрылымды сақтау яғни өзгерту мақсатымен белгілі бір әлеуметтік топтың басқа топтарды мәжбүр етудің түрлі формаларын қолдануы деп қорытқан жөн

Дереккөздер
-----------

.

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік
Национал-социалисттік жұмыс партиясы (нем. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP)) - Германиядағы жалғыз заңды және билеуші партия. Антигитлерлік коалиция күшімен 1945 жылы жойылды.

#### Басшылары

* Карл Харрер(1919-1920)
* Антон Брекслер(1920-1921)
* Адольф Гитлер(1921-1945)
* Мартин Борман

Национал-социалисттік жұмыс партиясының негізін қалаушысы - Антон Дрекслер. Карл Харрер Неміс жұмыс партиясының басшысы болған.

#### Идеология

Партияның идеологиясы национал-социалистті - тоталитарлі идеология болды. Ол өзінде национализм, расизм, фашизм, антисемитизм және антикоммунизм идеяларын қамтиді.

#### Екінші Әлем Соғысысындағы ұтылыстан кейінгі неміс национал-социалисттік жұмыс партиясы

Екінші әлем соғысындағы ұтылыстан кейін Неміс национал-социалисттік жұмыс партиясы 1945 жылы антигитлерлік коалиция күшімен жойылды.
Антинацистік саясат беретін елдердің басшыларының шешімімен Германияда денацификация өтілді. Денацификация аясында ННСЖП қатусышаларының көбісі ату жазасына кесілді. Кейбір қатысушылар елінен қашып үлгерді.

##### Дереккөздер
**Жергілікті жердегі төтенше жағдай**, нәтижесінде 10 артық адамнан зардап шеккен не 100-ден аспайтын адамның тіршілік ету жағдайы бұзылған, не материалдық залал ТЖ туындаған күні 1 мың еңбекақының ең аз мөлшерінен артық еместі құрайтын материалдық залалды құрайтын және ТЖ аймағы өндірістік немесе әлеуметтік мақсаттағы нысанның аумағынан тысқары шықпайтын ТЖ. Ж.ж. (ж)ТЖ ұйымның, кәсіпорынның, нысанның күшімен және құралдарымен жойылады.

Дереккөздер
-----------

Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Барракуда
**Барракуда** (лат. *Sphyraena*) — теңіз шортаны. Оның 25-ке жуық түрі бар. 

Бұл балықтардың денесі ұзынша, жебе тәрізді, ұсақ қабыршақ жапқан. Үлкен барракуданың ұзындығы шамамен 2 м-ге, салмағы 50 келіге дейін жетеді. арқасы қоңыр түсті, бауыры солғын түсті болып келеді. Аузы үлкен, тістері мықты. Алдыңғы тістері азу тіске ұқсас. Төменгі жақ сүйегінде огрналасқан тістері қанжар тәрізді. Тропиакалық және субтропикалық аймқтардағы мұхиттарда мекендейді. Сәуір айында көбею үшін жылы суларға қоныс аударады.

Қоректенуі
----------

Барракудалар жемтігін торуылдап жүріп, тосыннан шабуыл жасайды. Жас барракудалар планктондармен қоректенеді. Негізгі қорегі - кальмарлар, ас шаяны, ұсақ балықтар болғанымен, басқа үлкен балықтардан қалған жемтіктермен де қоректенеді. Кейде өзінен ірі балықтарға шабуыл жасап, оларды бөлшектеп тастайды. Аузында тістері көп болғандықтан, аузына түскен жемтігі қайтып шыға алмайды.

Қаупі
-----

Адамға қауіп төндіре қоймайды, тек тұнық емес суларда адамдардың қозғалыстағы аяқтары мен қолдарын жүзіп жүрген балықтарға ұқсатқан жағдайлар тіркелген. Және барракуданы ас мәзіріне қолданғанда, адамдар уланып жатады. Өйткені барракудалар денесінде сигуатоксин болатын балықтармен қоректенеді.
**Құрт көже** – тағамдық қуаты мол жеңсік ас. Ол көбінесе қыста дайындалады. Қазақтар мұны қыстың қымызы деп дәріптейді. Өйткені құрт көже әрі тамақ әрі сусын .

Әзірлеу әдісі
-------------

Құрт көжені әзірлеу үшін қажетті мөлшердегі суға ұн сеуіп қайнатып алады .Суды онша суытпай құртты салып , қолмен езе бастайды. Езілген құрт белгілі бір уақыттан кейін қоюланып ашқылтым әдемі дәм енеді. Оған сөк немесе күріш қосып , қайтадан бір қайнатып алады. Ыстық көжеге май немесе шыдық қосып оның дәмін келтіре түседі .

Пайдалы тағам
-------------

Бұрын қыста далада , сапарда жүретін , елден алыстағы малшылар мен жылқышылар құртты мол дайындап алатын болған. Көженің қызуы суыққа да бермейді. Құрт көжені езгеннен қалған ұсақ немесе жартылай бөлінгендерін малта деп атайды. Жылқышылар қыста малтаны қалтасына салып жүріп тамақ әрі сусын есебінде қолданған .

Нақыл сөз
---------

Батыр ақын Махамбеттің «Алты малта ас болмай , әр түйірі ат болмайды» деген сөзі малта қасиетін бейнелейтін сөз .

Дереккөздер
-----------

"Жеті қазына" ; Принт баспасы
Компрессор роторлары
**Бұрандалы компрессорлар** — ауаны сығу өзара бұрандалы тістермен байланысқан 2 ротордан тұратын роторлы компрессорлар. Бұрандалы компрессорлар аз шығын талап етіп, компрессор жұмысының жоғары сапасына кепілдік береді. Бұрандалы компрессорлар 2 спираль тәрізді ротордан тұрады. Бұрандалы компрессорларда қос бұранда ауаны сору арқылы майдың ішінде айналады. Бұрамалық компрессорларды өндірісте қолдану, поршеньдік копмрессорлармен салыстырғанда компрессордың құрыл-ғыларының күтім шығыны өте аз. Бұрамалы компрессорлар, орташа, жылына 1 рет диагностикадан өтуі керек және олар практика жүзінде көп күтім қажет етпейтін компрессорлар болып табылады. Компрес-сорды жөндеу үшін арнайы жоғары квалификациялық маман керек емес. Поршеьдік компрессорлар периодты түрде демалуды қажет етсе, бұрамалы компрессорлар үнемі жұмыс жасауға есептелген.

Жұмыс істеу принципі
--------------------

Қосылған кезде қозғалтқыш «жұлдызша» схемасы бойынша қосылады. Бұл кезде компрессор аз айналым кезінде жұмыс істейді, электроклапан ашық, ауа сору регуляторы жабық күйде болады.
Бұрамалы компрессор бұл режимде 5-7 секунд жұмыс жасайды. Одан әрі қозғалтқыш жұлдызшадан үшбұрыш схемасына ауысады: Электроклапан жабылып, ауа сору клапаны ашылып, ауа фильтр арқылы сорылады. Бұл кезде компрессор толық режимде жұмыс істей отыра, май айыру ыдысында ауаны сығады. Сығылған ауа 3-4 бар-ға келтірілген минимальды қысым клапанынан шыға алмайды. Сығылған ауаның әсерінен ыдыстағы май құбыр арқылы ағады. Әрі қарай май радиаторға келеді, ол арқылы компрессорға фильтр мен құбыр арқылы келеді. Бұл жерде май ауамен араласып, ауалы-майлы қоспа түзеді, ол компрессордың жұмыс істейтін органдарын майлау және герметикасын қамтамасыз етеді. Одан әрі ауалы-майлы қоспа ыдысқа қайта келеді, бұл жерде май мен ауаны ортадан тепкіш күш арқылы айырып,әрі қарай фильтр-сеператорлармен айырылады. Ыдыстан шыққан таза ауа құбыр арқылы радиаторға келіп, кран арқылы желіге жіберіледі.
Фильтр-сепаратордың астыңғы бөлігінде қалған май қайтадан компрессорға жіберіледі.

Газды бұрандалы компрессордың типтері
-------------------------------------

* «Құрғақ» сығымдау компрессоры
* Су толтырылған компрессорлар
* Май толтырылған компрессорлар

Дереккөздер
-----------
Орналасуы
---------

Қостанай облысы, Қостанай ауданы, Затобол кенті "Маңдай батыр" мешіті

Маңдай батыр мешіті
-------------------

Қостанай облысы, Қостанай ауданы, Затобол кенті, «Маңдай батыр» мешіті.1. Қостанайоблысы, Қостанай ауданы, Затобол кенті, Калинин көшесі 68-ші үй. Инд. 111100. мешіт телефоны: 8 ( 714-55 ) 2-26-78.2. Мешіт арнайы салынбаған. Қазіргі мешіт ғимараты 1973-ші жылы салынған 2 қабатты ғимарат. 1998-ші жылы жергілікті халықтың өтініші бойынша осы ғимаратты мешіт қылып пайдалануға рұқсат берді. Алдында паспортный стол болған. 2002-ші жылы Бас имамның өтініші бойынша әкім бастап шаруашылық қожалықтарының жәрдемімен ғимаратқа күмбез ай орнатып толық жөндеу жұмысы жүргізілді. Мешіт жамағатының көбейіне байланысты мешіт ғимаратына қосымша екі зал 2007-ші жылы салынды. Ерлер залы және әйелдер залы.3. Мешіт жер учаскесінің көлемі – 0, 1266 га. Мешіттің ауласы қоршалған, есік алдына гүл егілген, жарық шамы бар.4. Мешіт ғимаратының жалпы көлемі – 432 квм, сыйымдылығы: ерлер залы – 100 адамдық орын, әйелдер залы – адамдық орын.5. Мешіт ғимаратының биіктігі – 10 м, формасының сипаты, қарапайым төртбұрышты 2 қабатты ғимарат. Намаз оқитын ерлер және әйелдер залында қағбаның суретімен пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) мешіт суреттері ілінген. Кіре берісте бес уақыт намаз оқитын уақыттары сағатпен көрсетілген. Мешіт сырты қызыл кірпішпен қапталған, әр терезенің жоғарғы жағына қызыл кірпішпен күмбез бейнесі қаланған, екі жағында екі мұнара бар. Мешіт іші толық кілемдермен жабдықталған, дауыс күшейткіш апараты бар, сонымен қатар 50 адамдық асхана бар, толық ыдыс-аяқтарымен қамтамасыз етілген, 10 шәкірттік дәрісхана бар, оқуға керекті материалдармен безендірілген.6. Мешітте күмбез жоқ, екі жағында екі мұнара бар.

Сілтеме
-------
**Құрылыс материалдары саласы**. Өңірде қалыптасқан экономикалық ахуал облыста құрылысты дамытуға қолайлы. Бұл өз кезегінде құрылыс материалдарының өндірісін жандандырады. Шығарылатын өнімдердің негізгі түрлері – тас-ұлутас, табиғи құм, қиыршық тас, гравий, кең таралған кен қазбалар өндіру жолымен алынатын құрылыс материалдары негізінде беріледі. Азаматтық және өнеркәсіптік құрылысқа қажетті басқа материалдардың көпшілігі облыстан тысқары жерлерден әкелінеді.

Соңғы жылдары құрылыс материалдарын өндіру біршама оңтайландырылды. «''Түпқараған''» ЖШС өндірісін кеңейту жобасының 1-кезегі іске асырылды – өндірістің неміс технологиясын қолдана отырып, қуаты тәулігіне 100 м2, бетон желісі пайдалануға қосылды, неміс өндірісінің осындай құрал-жабдығы «''Еврострой и А''» ЖШС-нда қосылды, «''Юран''» ЖШС-нде электрод шығару цехы құрылды, шыны, пластикалық және әйнек талшықты құбырлар шығару зауыты пайдалануға берілді. «''УПП''» ЖШС облыста жеткілікті көлемде табиғи қабырғалық материалдың тас-ұлутас болуына қарамастан, облыс үшін жаңа құрылыс материалы (қуаты айына 1,6 мың м2) – пенобетон шығару өндірісі құрылды.

Облыста 20-дан астам компания шыны пластикалық терезелер мен есіктер шығаруда батыс елдерінің технологиясын қолданады. 
Бұдан басқа лак-бояу бұйымдары, тегістегіштерді шығару, бетон және темір-бетон бұйымдары шығарылады.
2004 – 2005 жылдары аймақтың индустриялық-инновациялық дамуы шегінде құрылыс материалдарын, бұйымдар мен құрылғылар шығаруға бағытталған төрт жоба іске асырылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы.
**Бұршақтастар**. Геологияда: шағын ғана (диаметрі 1–2 мм-ден 2–3 см-ге дейін) дөңгелек түйіршіктерден тұратын тасберіштер (конкреция). Әсіресе темір, алюминий, марганец тотықтары түріндегі бұршақтастар әр түрлі жыныстар құрамында біршама жиі ұшырасады, бұлардың ірі шоғырлары бұршақтасты рудалар түзуі ықтимал. Диаметрі 1–2 мм-ден аспайтын және ішкі құрылысы мейілінше қарапайым бұршақтастар глобулдар деп аталады. Бұршақтастардың ішкі кұрылысы бір-біріне кигізілген концентрлі қабыршақтардан (кәдуілгі пияз сияқты) тұрған жағдайда, оларды пизолиттер деп атайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н. Сенатов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет.ISBN 5-615-01738-4
**Викунья** (лат. *Vicugna vicugna*) – түйетәрізділер тұқымдасының ламалар туысына жататын жабайы сүтқоректі жануар. Өркеші болмайды. Оның денесінің ұзындығы 1,5метрдей, шоқтығына дейінгі биіктігі - 70-90 см, салмағы шамамен 65 кг. Денесі - қысқа, жұмсақ əрі жіңішке жүнмен қапталған. Əр қайсысынан 800-1000 грамм жүн қырқылады. Өсіру шаралары жүргізілуде, оларды қорғау мақсатында арнайы қорықтар ұйымдастырылған.

Викунья сүтқоректілердің ішінде түйелер тұқымдасының көнтабандылардың подотрядына жататын жұпаяқтылардың бір түрі. Сырт келбетімен викуньялар гуанакоға ұқсайды, бірақ оларға қарағанда викуньялар өлшемі бойынша кішірек және арықтау.

Сырт келбеті
------------

Викуньяның ұзындығы 150 см, иықтың биіктігі бір метрге жуық, ал салмағы-50 кг. Арқа жағындағы жүні ашық-қоңыр, төменде ашықтау- олардың жүні басқа тектес жануарларға қарағанда жүндері әдемілеу және едәуір қалың ол суықтан қорғайтын оқшауланған қабат ретінде қызмет етеді. Викуньяның анатомиялық ерекшелігі-ол төменгі кескіш өткір тістер кеміргіштер сияқты үнемі өсіп келеді. Басқа жұпаяқтыларда мұндай ерекшелік жоқ.

Таралуы
-------

Викуньялар Эквадордағы Андтарда, Перуде, Боливияда, Аргентинада және Чилиде таралған. 3500 метрден 5500 метрге дейін биік жерлерде мекен етеді. Гуанаколар сияқты  викуньялар белгілі бір шектеулі диапазоны бар басым еркек басқаратын рулық табындарда тұрады. Сонымен қатар, жас бойдақ ерлер топтары бар, олар жетілмеген жасына байланысты өз аумағын әлі қорғай алмайды. Сондай-ақ, жас қарсыластармен табыннан шығарылған жалғыз қарт ер даралар бар.

Туыстық қатынастар
------------------

Бұрында викуньяларды үй жануарлар ретінде ешқашан қарастырылмағандықтан және үйретілмегендіктен лама мен альпакалар гуанакодан шыққан деген теория болған. Бірақ қазір ДНҚ сараптамасы бойынша альпакалардың викуньялардың шыққан деген теория пайда болған. Альпакалар, гуанаколар, ламалар, викуньялар бір-бірімен жұптаса алатындықтан олар бір-бірімен көп алмасатын, сондықтан қазіргі кезде үй жануарлардың қай жерден шыққан біз нақты біле алмаймыз. 

Викуньяларды ғылыми тілде *Vicugna vicugna* атайды, яғни жеке тек ретінде қарастыратын. Бұл олардың жақ пен тіс ерекшеліктеріне байланысты. Бірақ викуньялардың гуанаколармен жұптаса алатыны олардың өте ұқсаса екенін дәлелдейді, сондықтан да *Vicugna* тек ретінде қарастыру ұдайы ғылыми пікірталасқа әкеледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Baldi, R. & Wheeler, J. (2008). *Vicugna vicugna*. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 3 January 2009.
2. ↑   Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі.
**Қалтай Мақыш** (1869, қазіргі Астана қаласының маңы, - 1916, сонда) - ақын. Ақмолада, Солтүстік Қазақстан, Көкшетау облыстарында, Троицк жағында біраз жыл бала оқытқан. Семей, Жетісу өңірін аралап қазақтардың тұрмыс-тіршілігімен танысады. 1903 жылдан бастап бірыңғай ағартушылық, ақындық жолға түседі. "Насихат қазақия" (1907), "Қалтай ұлының қазақ ахуалын бәйіт еткен манзұмасы" (1909), "Мәшһүр Қалтаев" (1910), "Қазақтың айнасы" (1910), "Тура жол" (1912), "Бар оқиға" (1913) атты өлең кітаптары жарық көрген. Өлеңдері негізінен жыр, назым, мысал, терме үлгісінде жазылған. "Бұлбұл құс I бөлім" (1910), "Бұлбұл II бөлім" атты кітаптарын татаршадан қазақ тіліне аударған. "Тұрмыш" атты қолжазба журнал шығарған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*