recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**II Мануил Палеолог** (Manuel II Palaeologus) (27 шілде, 1350 жыл — 21 шілде 1425 жыл), византиялық император (1391-1425).[1].

1373 жылы әкесі V ИОАНН ПАЛЕОЛОГТЫҢ тең басқарушысы болды; ағасы IV Андроник 1376 жылы тақты тартып алады, бірақ Мануил мен әкесі 1379 жылы түріктердің көмегімен өз биліктерін қалпына келтірді. Кейінірек өз ұлы Андроник (1390) көтерген көтерілісті басуға көмектескен сұлтанға олар құрмет көрсетуге міндетті болды.

Мануил түрік сұлтанының сарайында кепілгер ретінде жүруге мәжбүр болды, бірақ әкесі өлгеннен кейін (1391) таққа ие болды. Ұлы мен тең басқарушы VIII Мануил ИОАНН түрік істеріне араласқанға дейін 1403 жылы бейбітшілік туралы түріктермен жасалған шарт 1421 жылға дейін күшінде болды. 
Осыдан кейін түріктер Константинопольді (1422) қоршап алып, Оңтүстік Грекияны (1423) басып алады. Мануил дұшпанымен өзін қорлайтын шарт жасасқаннан кейін монастырьге кетіп қалған.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑  "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**INSEE коды** (фр.  немесе *codes INSEE*) — Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты (фр. ) бекітетін сандық немесе әріптік-сандық код.

Ресми географиялық код
----------------------

Ресми географиялық код — INSEE белгілейтін Франция қауымдарының номенклатурасы.

Мысалы: Мец қаласының INSEE коды — 57463. 
Мұндағы, 

57 = Мозель департаментінің ресми нөмірі,
463 = Мец қаласының нөмірі (Мозель департаментінің елді мекендерінің алфавиттік реті бойынша беріледі).

Әлеуметтік сақтандыру нөмірі
----------------------------

Францияның әр тұрғынына дүниеге келген сәтте 15 саннан құралған нөмір беріледі. Бұл нөмір «Әлеуметтік сақтандыру нөмірі» деп аталады.

Нөмір сандары келесі мағыналарға ие:

| **Қолданылуы** | **Санның орны** | **Мағынасы** | Берілетін сандар аралығы |
| --- | --- | --- | --- |
| Барлық нөмірлер үшін | 1 | Жынысы (ISO 5218 бойынша) | 1 — 2 |
| 2 — 3 | туған жылының соңғы екі саны | 00 — 99 |
| 4 — 5 | туған айы | 01 — 12, немесе 20 (белгісіз жағдайда) |
| 11 — 13 | туу туралы куәлiктің реттік нөмірі | 001 — 999 |
| 14 — 15 | бақылау сомасы | 01 — 97 |
| Францияда туғандар үшін | 6 — 7 | туған департаментінің нөмірі | 01 — 95, Корсика үшін 2A және 2B |
| 8 — 10 | туған қаласының нөмірі (INSEE бойынша) | 001 — 990 |
| Францияның мұхиттың арғы жағындағы жерлерінде туғандар үшін | 6 — 8 | туған департаментінің нөмірі | 970 — 989 |
| 9 — 10 | туған қаласының нөмірі (INSEE бойынша) | 01 — 90 |
| Франциядан тыс туғандар үшін | 6 — 7 | константа | 99 |
| 8 — 10 | туған мемлекеттің коды (INSEE бойынша) | 001 — 990 |

Тағы қараңыз
------------

* INSEE

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* INSEE ресми сайты  (фран.)
* INSEE ресми сайты  (ағыл.)
*Басқа мағыналар үшін Александр ІІ деген бетті қараңыз.*

**Александр II Николаевич** (17 сәуір 1818, Мәскеу – 1 наурыз 1881, Санкт-Петербург) – Романовтар әулетінен шыққан Ресей патшасы, император, Польша әмірі және Финляндияның ұлы кінязі (1855-1881), Николай І-нің үлкен ұлы. Алғашында ұлы князідің үлкен баласы кейін 1825 жылдан Николай Павлович пен Александра Фёдоровна патшалық жұбынікі.
Ресей тарыхына кең маштабтық реформаларымен танымал. 19 ақпан 1861 жылғы крепостнойлық құқықты тарату манифесті негізінде революцияға дейінгі кезінде тарихта "Азат етуші" эпитетімен танымал. "Народная воля" партиясы ұйымдастырған террорлық акт нәтижесінде мерт болады.
Кәмелеттік жасқа толған соң 5 мамыр 1834 жылы (ант берген күні) мұрагер цесаревич әкесінің бұйрығымен патшалықтың мемлекеттік институттар құрамына енгізілді: 1834 жылы Сенат құрамына, 1835 жылы киелі басқарушы Синода құрамына, 1841 жылы Мемлекеттік совет құрамына және 1842 жылы – министрлер комитетіне енгізілді.
1837 жылы Александр ұлкен саяхатқа шығып, Ресейдің Еуропалық бөлініндегі 29 губерниясын, Батыс Сібір мен Кавказ, ал 1838-1839 жылдары Еуропады болып қайтады.

Александр II өлтірілуі. G. Broling 1881
Болашақ патшаның әскери қызметі табысты өтеді. 1836 жылы генерал-майор, 1844 жылы генерал атағына жетіп, гвардиялық жаяу әскерді басқарған. 1849 жылдан бастап Александр – әскері оқу мекемесінің бастығы, ал 1846-1848 жылдар аралығында Жасырын крестиандық іс комитетіне төрағалық етеді. 1853-1856 жылғы Қырым соғысы кезінде Петербург губерниясының жариялауымен әскері жағдай негізінде астананың барлық әскерін басқарған.
Александр ІІ консерватор болды. Ел ішіндегі саяси, экономикалық және революциялық жағдай, Ресейдің 1853-56 ж. Қырым соғысында жеңілуі алып келді. Салдары ретінде Александр ІІ-ні 60-70 ж. басыбайлылық правоны жоюға, земство, сот, қала, әскер т.б. жөнінде буржуазиялық реформалар жүргізуге мәжбүр етті.

1877-78 ж. "жүз тоқсан үш адам процессінен" кейін Александр ІІ елдегі революциялық қозғалысты тұншықтыра түсті.

Сыртқы саясатта Германия империясымен жақындасу бағытын қолдады. Шығыс мәселесімен көбірек шұғылданды.

1877-78 ж. Түркияға қарсы соғыста Ресей жеңіске жетті.

Александр ІІ тұсында Солтүстік Кавказ, Орта Азияның едәуір бөлігі Ресейге қосылды, отарлау саясаты күшейді.

 Александр ІІ-нің монограммасы
Александр ІІ народоволецтердің бомбасынан қаза тапты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Ричард II Бордоский** (ағылш. *Richard II of Bordeaux*; 6 қаңтардағы 1367, Бордо, Аквитания — 29 қаңтар мен 14 ақпан 1400, құлып Понтефракт, Йоркшир, Англия) — Англия королі "1377—1399 жылдардағы Англия королі, Плантагенеттар әулетінің өкілі,  Эдуард III корольдің немересі,  Эдуард Қара ханзада мен Джоанна Плантагенет — Тамаша-Дева Кенттің ұлы. Он жасқа толғанда патша атағы берілгендіктен, жастайынан ел билігі өз қолына алуына байланысты өзінің әлсіздігін көрсеткен  және соның өзіндеде озбырлығын таныта білген. Бұл патшаның ысырапшылдылығы лордтар апеллянтардың парламент күші арқылы монархияның яғни патшаның құзыреттілігін шектеуге жол берді және Англиядағы билікті толықтай өзгертуге тура келді. Кейінірек патша апеллянттардың тілін таба білді және олардың қамқорлығынан шыға алды. Бірақ мың үш жүз тоқсан тоғызыншы жылы Генрих Болингброктың кесірінен тақтан кетіп, өзі қайтыс болған түрмеге, яғни Понтефракт жерінде қамалған болатын

Франция кейін әлем Г (1360)
Crowning Ричард II. Миниатюра "Созылмалы" Англиядағы Жаңа де ВавринаЖана де Ваврина (ағыл.)қаз. (2-жартысы мен XV ғасырдың басы)
*Басқа мағыналар үшін II Филипп деген бетті қараңыз.*

**II Филипп** - Испанияны 1556-1598 жылдар аралығында билеген патша.Габсбургтер әулетінен шыққан.
Филипптің атақ-беделі көптеген тарихи пікірталастың негізгі тақырыбына айналды.
Патшалық құраған алғашқы жылдары ол атақты Сүлеймен билік етіп отырған Осман империясының күшейіп келе жатқанына қатты мазасызданды.
Сондақтан ол Рим Папасы мен Еуропаның басқа да өкілетті тұлғаларына Осман империясы тарапынан келетін қауіптің көзін жоюды ұсынды.

1560 жалдың 12 наурызында Киелі Лига стратегиялық маңызы зор,теңіздегі жол бағыттарын басқарып,қадағалап отыратын Алжир мен Триполи арасындағы Джерба аралын басып алды.

Филипп Нидерланд елін бір жерге шоғырландырып ,он жеті ауданға ғана бөліп басқаруды жоспарлады. Бірақ мұның соңы біраз қиындықтар тудырып,соның салдарынан
1572 жылы соғыс өрті тұтанды.

1581 жылы Филипп Португалия елінің патшасы болып тағайындалды.Сөйтіп,потругалиялық I Филипп болып аталды

Филипп биліктің биік шыңына жетті.Бірақ өмірінің соныңа қарай сәтсіз соғыстардың көптігінен,қарапайым халықтын діни сенімнанымы үшін рақамсыз қудалаушылықтың салдарынан Исания әбден кедейленіп,қарызға белшесінен батты.

Филипп құяң ауруынан қатты азап шегіп қайтыс болды.
**Әмірғали Ипмағамбетов** (1903 жыл, БҚО, Теректі ауданы, Бұлақсай - 1992 жыл) - Жайық өңіріндегі революциялық қозғалысқа қатысушы.

Шығу тегі
---------

Тегі - «қарақалпақ» этнографиялық тобының бөкеней бөлімі. Белгілі революционер Меңдігерей Ипмағамбетовтің баласы.

Еңбек жолы
----------

1911-15 жылдары Қароба орыс-қазақ мектеп-интернатында оқыды. 1915 жылы немере ағасы Нұрғали Ипмағамбетовтің атына жазылып, майдандағы әскери дәрігердің баласы ретінде Орал реальдық әскер училищесіне қабылданды. 1918 жылдың басында училищенің 2-ші класын толық бітірместен тегін оқытатын Орал кешкі қазақ гимназиясына ауысты. 1917 жылы Оралдағы қазақ шәкіртерінің «Ақ ниет» өзара көмек ұйымына кірді. 1918 жылы сәуірдегі Орал жұмысшы, шаруа, солдат және қазақ депутаттарының 1-съезіне қатысты. Орал губерниясы революциялық комитеті жанындағы үгітшілер курсында оқыды. 1919-20 жылдары Орал губерниясы революциялық комитеті Ұлт істері жөніндегі коллегиясының нұсқаушысы. 20-жылдары Жайық өңірін кеңестендіру ісіне белсене қатысты. 1924 жылдан Гурьев уезіне қарасты Доссор РК(б)П аудандық комитетінің хатшысы. 30-жылдардағы Қарағанды облысында аудандық, облыстық деңгейде әртүрлі қызмет атқарды. 1936 жылы ақпанда БҚО Жәнібек ҚК(б)П аудандық комитетінің 1-хатшысы болып тағайындалды. 

1937 жылы «халық жауы» I.Құрамысовпен байланыста болды және Батыс Алашордаға қатысқан әкесін кеңес қызметкері етіп көрсетті» деген айыппен қызметтен босатылып, партиядан шығарылды. 1938 жылы «бұдан әрі партиялық жұмыстан аулақтатылып, шаруашылық-кеңес қызметінде пайдаланылсын» деген шешіммен партияға мүшелігі қалпына келтірілді. Жайық өңіріндегі революциялық қозғалыс тарихына қатысты жазылған бірнеше мақала, естеліктердің авторы. 1959 жылы Тайпақ ауданына қарасты Базартөбе ауылы маңынан әкесі Меңдігерей Ипмағамбетов жерленген қорымды тапты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Экциклопедия. Толықтырылған 2-ші басылымы. - Алматы: "Арыс" баспасы, 2010. - 580 бет + 32 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 978-601-291-049-0
**Чандрадхар Джилла** (ағылш. *Chakradhar Gilla*, Үлгі:Lang-te; **Чакри** деген лақап атпен белгілі, 15 маусым 1974 — 15 желтоқсан 2014) — Үндістандық композитор. Ол 85 кинокартинаға музыка жазған. Filmfare Awards South атағын үздік кадрлық ер дауысты вокалы үшін алды. 2003 жылы «Сатьям» фильміне жазылған «O Maguva» әні үшін де алды.

Биографиясы
-----------

Чакри 1974 жылы 15 маусымында Махабубабад қаласында дүниеге келген (Варангал округі, Телангана штаты). Оның ата-аналары: Джилла Венката Нараяна, әнші және актер және Дж. Видьявати. Чакри үйдегі бес баланың бірі болған, оның үш әпкесі мен бір ағасы болған. Оның ағасы Махит ретінде танымал Мадхава Рао—композиторға шабыт пен үміт беруші болған.

Кинодустриядағы бірінші қадамын әнге әуен жазып жәнеоны Сварналат дуэтімен бірге орындау арқылы ол Пури Джаганнатха фильмінде жасады.

Жеке өмірі
----------

Өмірінің соңғы он жылында ол өзінің бірінші әйелімен ажырасып, Шравани есімді адаммен үйленді. Шравани күйеуге өз отбасның қарсылығына қарамастан шықты. 2014 жылдың 27-қарашасына дейін ерлі-зайыптылар Чакридің туысқанадарымен бірге тұрды: анасымен, ағасымен және қарындасы Кришнаприя мен оның баласы және күйеуі. Біраз уақыт өткеннен кейін олар бөлек жалдамалы пәтер жалдап тұрды. Шравани күйеуінің қазасынан кейін, бірнеше күн өткеннен соң, Мемлекеттік адам құқығы жайлы комиссияның көмегіне жүгінді. Ол полицияға Чакридің туысқандарының атына Чакридің жеке мүлкі жайлы арыз жазды.

Дереккөздер
-----------
**Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты** (фр. , қысқ. **INSEE** немесе **Insee**) — статистикалық деректерді есептеумен айналысатын Францияның ресми институты. Бұл мекемені «Экономика, өнеркәсіп және жұмыспен қамту министрлігі» басқарады. Мекеме институт болғандықтан тәуелсіз болып табылады. 2007 жылдың қазан айынан бастап институттың директорлық қызметін Жан-Филипп Коти атқарады.

Міндеттері
----------

Негізгі міндеттері:

* Халық санағын өткізу және ұйымдастыру, Францияның тұрғындарына қатысты әр түрлі статистикалық мәліметтерді жариялау;
* Тұрғындарының кәсіпкерлік пен шаруашылыққа қызығушылығы жөнінде ақпарат жинау;
* Негізгі әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштерді қадағалау әрі бағалау (ЖІӨ, жұмыссыздық, кедейлік деңгейі және т.б.);
* Әр түрлі индекстерді жариялау (баға және табыс индексі, тұтынушылық баға индексі және т.б.).

Тағы қараңыз
------------

* INSEE коды

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* INSEE ресми сайты  (фран.)  (ағыл.)
**Михаил Николаевич Лебедев** – ақын, жазушы.

Өзінің шығармаларын Юсь, Абориген Вычегодский деген бүркеншік аттарымен жариялап отырған. Лебедев Қазан төңкерісіне дейін орыс тілінде *«За богом молитва, за царем служба не пропадут»*, *«Последние дни Перми Великой»*, *«Таня Осинина»*, *«Среди медведей»* және *«В волостном омуте»* повестері жарық көреді. 1934 жылы балаларға арналған өлең, мысал кітаптары басылып шығады. Содан кейін ақынның әртүрлі жастағы оқырмандарға арналған «Стихъяс», «Тулыс», «Зарни чукор» кітаптары басылып шығады. А.С. Пушкин, И.А. Крылов, В.В. Маяковский шығармаларын коми тіліне аударған.

Дереккөздер
-----------
**Михаил Михайлович Дубинин** (1901—1993) - совет физик-химигі. 1943 жылдан КСРО ғылым академиясының академигі, Социалистік Еңбек Ері(1969). 1946-1950 жылы Д.И. Менделеев атындағы Бүкіл одақтық химия қоғамының презиленті. 1946 жылы КСРО ғылым академиясының физик-химигі институтының сорбциялық процестер бөлімінің меңгерушісі. Дубинин қатты, кеуек денелердің газдарды, буды тағы басқа еріген заттарды сіңігу құбылысын зерттеді. Адсорбциялық қатардың ауысып, беттік тотықтың пайда болуын ашты. КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты, 2 рет Ленин орденімен, 6 басқа орденмен және медальдармен марапатталды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том
**Михаил Михаилович Сперанский** (1.1.1772, Владимир губерниясы, Черкутино с. – 11.2.1839, Санкт-Петербург) – Ресей мемлекеттік қайраткері, граф (1839). 

1791 жылы Санкт-Петербург діни академиясын бітірген. 1803 – 07 жылы Ішкі істер министірлігі департаментінің директоры. 1807 жылдан император Александр І-нің статс-хатшысы, 1808 жылдан заң құрастыру комиссиясының мүшесі, заң министрінің серігі. Мемлекетті қайта құру жоспары (1809) бойынша Сперанский төңкерісті болғызбау үшін үкіметке конститутциялық монархия түрін енгізуді ұсынды. Сперанскийдің ішкі және сыртқы саясаттағы көзқарастары помещиктердің наразылығын туғызды. 1812 жылы Сперанский Нижний Новгородқа жер аударылып, кейін Пермьге жіберілді. 1816 жылы Сперанский Пензаның азаматтық губернаторы, 1819 жылы Сібірдің генерал-губернаторы болып тағайындалды. "Сібір қырғыздары туралы жарғының" авторы болды. Сперанский мемлекеттік кеңестің және Сібір кенестінің мүшесі ретінде Сібір халықтарын басқару жөнінде отарлық сипаттағы бірқатар заңдардың жобаларын әзірлеуге жетекшілік етті. Сперанскийдің басқаруымен 45 томдық Ресей империясы заңдарының толық жинағы (1830) шығарылды. 1838 жылы мемлекеттік кеңестің заң департаментінің төрағасы болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
**Корей тілінің Алтай тілдеріне жатуы** 19ғ. басында әлем тілдерінің генеологиялық классификациясы жасалғаннан кейін, лингвистикалық және этнографиялық зерттеулер нәтижесі бойынша корей тілін Урал-Алтай тілдері семьясына (бір жағынан түркі, монғол және тунғус-маньчжур тілдерін, екінші жағынан корей, жапон тілдерін біріктіретін) жатқызады. Алтай тілдері өздерінің болжамды көне отаны – Алтайдың құрметіне аталған. Көптеген гипотезалар ішінен корей тілінің генетикалық туыстығы жағынан Алтай тілдеріне жатқызу кең етек жайған. Оның жақтаушылары фонетикалық сәйкестігіне, құрылымдық ұқсастығына және этимологиялық мәліметтеріне қарай корей тілін (кейде жапон тілімен бірге) тунгус-маньчжур тармағына, немесе б.з.б.3 мың жыл бұрын бәрінен бұрын бөлектенген жеке тармаққа жатқызады. Дегенмен корей тілінің Алтай тілдеріне жататыны әлі де болса белгісіз қалуда. Екі немесе бірнеше тілдердің генетикалық туыстығының фактісін анықтау үшін келесідей шарттар болу қажет:  

1)Осы тілдерде көптеген тұрақты фонетикалық сәйкестіктердің жүйесі болу керек.  

2)Аталмыш тұрақты фонетикалық сәйкестіктерді жүзеге асыратын сәйкес келетін көптеген негізгі лексикалар болу қажет.  

3)Сәйкес келетін көптеген грамматикалық морфемалардың болуы шартты.  

**Негізгі ерекшеліктер**  

Алтай семьясы теориясына оларды біріктіретін құрылымдық ерекшеліктері негіз болды. Негізгі ерекшеліктеріне дауысты дыбыстардың гормониясы мен грамматикалық агглютинациясы жатады. Алайда бұл ерекшеліктер Алтай тілдер мен корей тілінің туыстық байланыстарын анықтаудың негізі бола алмайды.   

**Алтай тілдері мен корей тілінің ортақ ерекшеліктері:**  

1)Дауыстылырдың гормониясы  

2)Сөз басындағы консонанттардың шектеулігі   

3)Агглютинация   

4)Дауыстылар мен дауыссыздардың кезектесе келуінің жоқтығы  

5)Қатыстық есімдіктер мен жалғаулықтардың жоқтығы  

6)Косемшелердің бар болуы  

<**Пайдаланылған әдебиеттер**  

1.Л.Р.Концевич. Корейтану. М,2000  

2.Қазіргі корея. Ақпараииық әдебиет. Шығыстану институты АН СССР. М, 1971.б 29  

3.А.Я.Шайкевич. Тіл біліміне кіріспе. М, 2005.б 324
Ботаникалық сипаттамасы.
------------------------

Дәрілік жалбыз тікен - көп жылдық шөп тектес өсімдік. Оның сабағының биіктігі 1,5 метрге дейін жетеді. Тамыры жуан,оның ұзындығы 50 сантиметр шамасында болады.
Сабағы түкті, сұрғылт көк түсті. Ұш жағындағы сабақша – бұтақшалары қысқа. Жапырақтары – ара тісті, кезектесіп орналасқан.
Жапырақтарының екі жақ бетін түк басып тұрады. Өсімдік маусым айынан бастап, қыркүйек айына дейін гүлдейді. Гүлдері – ақшыл – қызыл түсті.

Табиғатта таралуы.
------------------

Республикамыздың оңтүстік, солтүстік, шығыс облыстарында өседі. Ол көбінесе ылғалды жерлерде, егістік арасында, өзен, көл жағалауларында, тау етектерінде жиі кездеседі.
Дәрілік шикізат ретінде тамыры пайдаланылады. Оны күздің екінші жартысында және ерте көктемде қазып алады. Топырақтан тазалап, жылы сумен жақсылап жуады да, аздап жел қақтырып, көлеңке жерде кептіреді.
Жақсылап кептірілген тамыр 10 – 15 сантиметрден кесіледі де, қағаз жәшіктерге салынып, құрғақ орындарда сақталады.

Химиялық құрамы.
----------------

Өсімдік тамырының құрамында 35 пайыз қоймалжың заттар, 37 пайыздай крахмал, 10 пайызға жуық сахароза, майлар, бетален деген заттар бар.

Қолданылуы.
-----------

Мал дәрігерлігі практикасында негізінен қақырық түсіруге, өкпенің, өңештің қабынуын басу, сондай – ақ орталық нерв жүйесін тыныштандыру үшін пайдаланылады.
Тұнба 1:10 қатынаста жасалады, яғни 100 грамм ұнтақталған тамыр қайнап тұрған 1,5 литр суға салынып, 15 – 20 минут тұндырылады. Суытылып, сүзілген тұнба жылқы мен сиырға – 250 – 300 мл, қойға – 100 – 150, бұзау мен құлынға – 150 – 200 мл мөлшерінде күніне 2 – 3 рет ішкізіледі.
Жалпы таза дәрілік шикізаттың берілу мөлшері :

* жылқыға – 20 – 80г
* ірі қараға – 30 – 150 г
* қойға – 10 – 15 г
* тауыққа – 0,5 – 2 г.

Дереккөздер
-----------



*Шәріпбаев Н.* Малдың тыныс алу мүшелерінің ауруларын емдеу үшін қолданылатын дәрілік өсімдіктер // Дәрілік жалбыз тікен —  "Қайнар", 1988. — Б. 147-148. — (Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану). — 5700 таралым. — ISBN 5 - 629 -00074 - 5.
**Михаил Ильич Гурман** (8 тамыз 1953 жыл, Сталинабад, Тәжік КСР, КСРО) — КСРО футболшысы, жартылай қорғаныс шебінде ойнаған.

Карьерасы
---------

Тәжік КСР-нінің "Нефтяник" және Қазақ КСР-інің "Орбита", "Қайрат", "Трактор", "Шахтер", "Жетісу" клубтарында ойнаған. 

1958 жылы "Жетісудың" аға бапкері боп тағындалды. 

1991-2003 жылдары Қазақстан футбол қауымдастығының вице-президенті болды. 

2010-11 жылдары Қазақстан Ұлттық футбол лигасының директоры болды. 

2011-12 жылдары ҚФФ вице-пезиденті қызметін атқарды. 

2019 жылдан бері "Астана" клубының бас директоры. 

Ұлы Марк Гурман да футболшы. 

Қазақстандағы G100 мергендер клубының мүшесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
* Статистикасы
**II Әбдіррахман** (ан-Насыр Әбіл Мұтарриф II Әбдіррахман ибн Хәкім, араб.: عبد الرحمن الثاني‎) (792, Толедо — 852, Кордоба) — 822 жылдан бастап Кордоба әмірлігін билеген әмір.

II Әбдіррахман Толедода туған,әл-Хәкім әмірдің ұлы. Ол жас кезінде әл-Хәкімнің бұйрығымен өлтірілген ханзадаларға құрмет көрсетуге 700-5000 адам келген «шұңқыр қырғынына» қатысқан.

Ол 822 жылы Кордова әмірі ретінде әкесінің орнына келді және II Алфонсо Астурияға қарсы үздіксіз соғыс жүргізіп, оңтүстікке қарай ілгерілеуін тоқтатты (822–842). 825 жылы ол жаңа Мурсия қаласын салып, тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін оны араб жақтастарымен толтырды. 835 жылы үлкен ішкі бекініс салу арқылы Мериданың бүлікшіл тұрғындарына қарсы шықты; 837 жылы тағы да сол шаралармен Толедодағы христиандар мен яһудилердің көтерілісін басып тастады. Ол христиандарға азаптанушылыққа тыйым салуды бұйырып, азап шегуге тыйым салу үшін христиан синодын өткізді.

II Әбдіррахман тұсында соғылған күміс дирһам
839 немесе 840 жылдары әл-Ғазалдың басшылығымен Константинополге Аббастарға қарсы Византия империясымен келісімге қол қою үшін елшілік жіберді.

844 жылы Әбдіррахман Қадиске келген, Севилияны (цитаделінен басқа) басып алып, Кордобаның өзіне шабуыл жасаған викингтердің шабуылын тойтарды. Содан соң болашақ шапқыншылықтарға қарсы тұру үшін Севилияда флот пен әскери-теңіз арсеналын салды. Осыдан кейін ол мүмкін әл-Ғазалды екінші елшілікпен Ирландиядағы викингтерге жіберді.

Ол Гилиом Септиманның Карл Тақырбасқа қарсы күресте көмек сұраған өтініштеріне жауап берді.

Әбдіррахман Кордобадағы қоғамдық құрылыс бағдарламасымен танымал болып, сол жерде 852 жылы қайтыс болды. Кордоба кафедралды мешітіне толықтырулар енгізді. Жігерлі және тиімді шекара жауынгері өнердің жақтаушысы ретінде де танымал болды. Сондай-ақ «Кордоба шейіттерін» жазалауға қатысып, ұлы композитор Зириабтың сәруарі болды.
Демографиялық статистика
------------------------

**Саны:**
53 657 122 (ақпан, 2015, бағалау)

  

**Жас құрылымы:**
*0-14 жыл:*
18,9 % (ерлер 4 844 083/женщины 4 368 139)

*15-64 жыл:*
71,8 % (ерлер 17 886 148/әйелдер 17 250 862)

*65 жыл және одан:*
9,2 % (ерлер 1 818 677/әйелдер 2 914 678) (2006 ж. бағалау)

  

**Халық өсімі:**
0,42 % (2006, бағалау)

  

**Бала туу көрсеткіші:**
10 нәрестелердің/1 000 адамға (2006, бағалау)

  

**Өлім-жітім:**
5,85 өлім/1 000 адамға (2006, бағалау)

  

**Көші-қон:**
0 көшіп-қонушылардың/1 000 адамға (2006, бағалау)

  

**Жыныс қатынасы:**

*туу кезінде:*
1,13 ерлер/әйелдер

*15 жылға дейін:*
1,12 ерлер/әйелдер

*15-64 жыл:*
1,03 ерлер/әйелдер

*65 жыл және одан:*
0,63 ерлер/әйелдер

*жалпы тұрғындар:*
1,01 ерлер/әйелдер (2000, бағалау)

  

**Жаңа туған нәрестелер арасында өлім-жітімді:**
6,16 өлім/1 000 жаңа туған нәрестелерге (2006, бағалау)

  

**Өмір сүру ұзақтығы:**

*Орта:*
77,04 жыл

*ерлер:*
73,61 жыл

*әйелдер:*
80,75 жыл (2006, бағалау)

  

**бала көтергіштік коэффициенті:**
1,27 туу/әйелге (2006, бағалау)

Көші-қон
--------

1944 мен 1949 жылдар санақ деректерін салыстыру  көрсеткендей, санақ арасы кезеңінде Оңтүстік Корея халқы 2,6 млн. адамға өскен, олар басқа елдерден келген солтүстік бөлігінен репатриацияланғандар. Оңтүстік Кореяға шетелден келген репатрианттардың саны 1,8 млн. Солтүстіктен көшкендердің саны 1949 жылдың санағы бойынша 740 мың адамды құрады. Жапониядан келген репатрианттар, жалпы санының репатрианттардың 75%-ын құрады.

Корей соғысы жылдары елдің оңтүстік бөлігінен солтүстікке қарай шамамен 280-300 мың көшті, Солтүстіктен Оңтүстікке қарай — 2 млн. 650 мың адамға дейін.

Этникалық топтар
----------------

Корейлер тұрғындарының көпшілігін құрайды (тек аз бөлігін (100 мың) қытай азшылық ұлттары құрайды, әсіресе, елге Қытай, Гонконг және Макаодан келгендер емес, олар Жапония, Малайзия, Үндістан және Филиппиннен келген). Қытай, Филиппин, Малайзиядан келген жұмысшылар көп. Ірі қалаларында, әсіресе Сеулде шетелдіктер жұмыс істейді, олар бизнес саласына және білім беруге тартылған. Американдық әскери контингент саны 28 000 адамды құрайды.

Діни құрамы
-----------

Халық санағының деректері бойынша 2005 жылы 46,5% - ы адамдардың өздерін бірде-бір дінге жатқызбаған. 29,3 % - ы өздерін христиандар деп атады, оның ішінде 18,3 % - ы — протестанттар, 10,9 % - ы — католиктер. 22,8 % — буддистер. Басқа кең тараған діни ағымдарға жатады: вон буддизм (0,3 %), конфуцийшілдік (0,2 %), чхондоге (0,1 %).

Тілдері
-------

Корей, ағылшын тілі орта және жоғары сыныптардағы мектепте оқу үшін міндетті болып табылады.

Жоғары сынып оқушылары сондай-ақ таңдау зерттеу үшін бірін тілдері: қытай, жапон, француз, неміс, орыс, испан, араб.

### Сауаттылық

Анықтау: оқи және жаза алатын 15 жастан асқан адамдар

* Барлығы: 97,9 %
	+ ерлер: 99,2 %
	+ әйелдер: 96,6 % (2002)

Деректер ескірген.

Сондай-ақ,
----------

* КХДР халқы
* Оңтүстік Корея

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Ким Г. Н.* Республика Корея Алматы: Дайк-пресс, 2010.
2. ↑  Statistics on Religion by Population  (ағыл.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 25 қаңтар 2012.
**Ұлы II Шапур** - 309-379 жылдар аралығындағы Парсы еліндегі Сасанидтер империясының тоғызыншы патшасы болған. Ол - II Ормизд патшаның ұлы. Ормизд өлер алдында туылғандықтан Шапур нәресте кезінен патша болып сайланды. Ол билік құрған кезден бастап Сасанидтер империясы үшін нағыз алтын ғасыр кезеңі басталды. Өзінің 70 жылдық билігінде ол Рим империясымен әлденеше рет соғысты. Осы соғыстардың нәтижесінде Сасанидтер империясы өз территориясын біршама кеңейтті. Римдік Месопотамияның Насибис және Амида тәрізді үлкен қамалдарын басып алды. Ұлы II Шапур Арменияны да жаулап алды. Римдіктердің берік одақтасы болған II Аршактың патшалығын сатқын жауынгерлерінің көмегімен басып алып, патшаны өзін-өзі өлтіруге мәжбүр етті. Сөйтіп, ол Арменияға зороастризм дінін енгізбек болды. Алайда армян ақсүйектері бұған табанды түрде қарсылық көрсетті. 337 жылы Шапур 297 жылы Парсы патшасы Нарсе мен Рим императоры Диоклетиан арасындағы 40 жылғы достастықты бұзып, жиырма алты жылға созылған соғысты (337-363) жж бастады. Ұлы II Шапурдың тұсында Авеста жинағы толықтырылды, сондай-ақ дінбұзарлар мен жолдан таюшылар жазаланып, христиандар қудаланды. Ұлы II Шапур 379 жылы қайтыс болды. Шапурдың билігі тұсында оның империясы бұрынғы күйімен салыстырғанда мықтылығымен, айбындылығымен даңқы артты.

Дереккөздер
-----------



1. ↑  Ұлы Императорлар. – Алматы: «Аруна» баспасы. -194-195 беттер. «11000 қызықты деректер».
**Басекеев Әділбек Әлімжанұлы** — Қазақстан Республикасы 
Президентінің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы Өкілі.

1966 жылы Қызылорда облысында туған.

Мәскеу байланыс және информатика техникалық университетін, Мәскеу бизнес және ақпараттық технологиялар университетін бітірген.

Еңбек жолын 1984 жылы Ленинск қаласындағы телеорталықтың электромеханигі қызметінен бастаған.

1993-1995 жылдар аралығында Ленинск қалалық әкімшілігі басшысының 
көмекшісі, Ленинск қалалық жастар ісі, туризм және спорт істері 
жөніндегі басқармасының бастығы.

1995-1999 жылдары — Ленинск қаласы мемлекеттік мүлік және 
жекешелендіру жөніндегі аумақтық комитеттің төрағасы.

1999 жылдан бері Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Өңірлік дамыту және кадр жөніндегі бөлімінің бас инспекторы,

2002 жылдан — Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің 
Ұйымдастырушылық-аумақтық бөлімінің мемлекеттік инспекторы.

2004 жылдың қыркүйегінен Қазақстан Республикасы Президентінің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы арнаулы Өкілі болып тағайындалды.
**Лев Яковлевич Карпов** (1879 жыл 18 сәуір, Киев - 1921 жыл 6 қаңтар, Мәскеу) - кеңес химия өнеркәсібін ұйымдастырушылардың бірі, Ресейдегі революциялық қозғалысқа белсене қатысушы. 1897 жылдан Коммунистік партия мүшесі.

Өмірбаяны
---------

1910 жылы *Мәскеу жоғары техникалық училищесін* бітірген. Воронежде *«Солтүстік жұмысшы одағын»* ұйымдастыруға қатысты. 1903 жылы *РКДЖП ОК-нің* тапсыруымен оның Шығыс бюросын (Самарра), 1904 жылы Оңтүстік бюросын (Киев) басқарды. Полтавада астыртын баспахана ұйымдастырды. *«Алға» газетін* құрушылардың бірі (1904). *Мәскеудегі Қанды жексенбі (1905)-ке* қатысты. 1906-1907 жылдары *РКДЖП ОК-нің* хатшысы. 1911-1915 жылдары Ресейде *скипидарлы-канифоль өндірісін* ұйымдастырумен шұғылданды. Алғаш рет хлороформ және сұйық хлордың отандық өндірісін қалыпқа келтірді. Бүкіл одақтық халық шаруашылығы кеңестік президиумының мүшесі. 

Қызыл алаңдағы Кремльдің іргесіне жерленген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974 ж. 5 том
**Әділхан Әкімжанов** (1922 жылы, Топтерек ауылы, Томбы губерниясы — 1993 жылы) — Қазақ КСР, Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданының «Күршім» кеңшарының аға шопаны. Социалистік Еңбек Ері (1971).

1922 жылы Томбы губерниясының Топтерек ауылында шаруа отбасында дүниеге келген (қазіргі — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы). 1939 жылдан Сталин атындағы ұжымшарында (кейінірек — XX партсъезд атындағы ұжымшар) шопан болып жұмыс істейді. 1958 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін Күршім ауданындағы Күршім кеңшарында аға шопан болып жұмыс жасады. 1959 жылы КОКП қабылданды.

8-бесжылдықта жыл сайын қозы өсіру жоспарын асыра орындады. 1970 жылы әр жүз саулықтан орта есеппен 120 қозы алып, әр қойдан орта есеппен төрт келі жүн қырқып алды. Ауыл шаруашылығы өндірісін дамытудағы және мемлекетке мал шаруашылығы өнімдерін сатудың бесжылдық жоспарын орындаудағы жоғары жетістіктері үшін оған КСРО Жоғарғы Кеңес Президиумының жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. 1971 жылы 8 сәуірде Ленин орденімен және «Орақ пен Балға» алтын медалімен марапатталды.

1993 жылы көз жұмды.

Әдебиет
-------

* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008. — Т. 2. — 200 с.
* Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. — Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. — Әкімжанов Әділхан: б. 215.
* Абылкасымов, Т. Трудолюбие и опыт [Текст] : [о Герое Социалистического Труда — чабане А. Акимжанове] / Т. Абылкасымов // Рудный Алтай. — 1971.

Сілтеме
-------

* *Темір Кәрімов*. Әділхан Әкімжанов «Герои страны» сайты.
* Әкімжанов Ә. Шығыс Қазақстан: әйгілі есімдер

Тағы қараңыз
------------

* Қойлыбай Аңғышбаев
* Біләл Керейбаев
* Досым Асанов

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әкімжанов Ә. Шығыс Қазақстан: әйгілі есімдер
Лев Юрьевич Тараков
**Лев Юрьевич Тараков**

1966 жылы 8 қыркүйекте УКСР Чигирин қаласында туған.

Әкесі - Тараков Юрий Андреевич, зейнеткер, журналист,
партия қызметкері, «Советы Казахстана» газетінің редакторы болған. Анасы - Таракова Таисия Леонтьевна, зейнеткер, зоотехник-экономист болған.

Киев жоғары әскери-теңіз саяси училищесін бітірген
(1988), әскери-теңіз флотының офицері-саяси қызметкері, тарих пен қоғамтану пәндерінің мұғалімі.

Украин және ағылшын тілдерін біледі.

КОКП мүшесі (1986-1991).

1988 жылдан - Солтүстік флотта офицер-саяси қызметкер бол ып қызмет еткен. 1992 жылдан - Қазақстан Республикасының Баспа және бұқаралық ақпарат министрлігінің
жетекші , бас маманы, басқармасы бастығының орынбасары, сараптамалық-талдау жұмыстары мен жедел ақпарат бас басқармасының бастығы. 1994 жылдан - ҚР Президенті жанындағы Талдау мен стратегиялық зерттеулер Орталығында сектор меңгерушісі, жетекшісінің
орынбасары, бірінші орынбасары. 1997 жылдың мамырынан - 
ҚР Президенті жанындағы Қазақстандық стратегиялық зерттеулер институтының директоры. 1997 жылдың желтоқсанынан - 
ҚР Ақпарат және қоғамдық келісім вице-министрі. 1998 жылдың мамырынан – ҚР Президенті пресс-қызметінің жетекшісі. 2002 жылдан РФ ҚР Өкілеттігінің кеңесші-уәкілі. 2004 жылдан «Литер Media» компаниясы бас директорының орынбаснры.

Қазіргі уақытта - «Литер» республикалық қоғамдық, саяси бас редакторы.

«Құрмет» орденімен; «Астана», «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медальдарымен марапатталған.

Әскери атағы - капитан-лейтенант.

Хоббиі - публицистика, балық аулау, преферанс.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Жоғары дамыған, либералды саяси жүйесі бар және халқының тұрмыс деңгейі жоғары демократиялық мемлекет».

Сүйіп оқитын әдебиеті - А.С. Пушкин, Н.В. Гоголь, С. Цвейг, Д.С. Мережковский, В. Гюго.

Үйленген. Жұбайы - Екатерина Андреевна
мұғалім. Ұлы - Павел (1987 жылы туған), Лев (2011 жылы туған); қызы - Мария (1989 жылы туған), М.Н Ломоносов атындағы ММУ студенті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Әділ Халықұлы Тұрғымбаев** (27 тамыз 1929 жыл, Ташкент облысы, Янгиюл ауданы, Тұрсынқұл ауылы) - философия ғылымдарының докторы (1981), профессор (1983). 

ҚазМУ-ді бітірген (1951). 1979-84 жылдары ҚазМУ-дің философия және логика тарихы кафедрасының, 1984-77 жылдары гуманитарлық факультеттердің философия кафедрасының меңгерушісі болды. Ғылыми-зерттеу жұмысының негізгі бағыты - техникалық революция жағдайында жеке адамға білім беру, тәрбиелеу және жан-жақты дамыту мәселелері, логика курсынан қазақ тілінде сабақ беру мәселелерін жетілдіру.

Шығармалары
-----------

* Ғылыми-техникалық революция және білім. А. 1975;
* От безграмотности к высотам образованности. А-А. 1979;
* Роль образования личности А.-А. 1986.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Философиялық сөздік, Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1996, 525 б. ISBN 5-89800-097-6
**Менандр**(көне грекше: Μένανδρος ὁ προτίκτωρ) [1] – византиялық тарихшы әрі мемлекет қайраткері.

Биографиясы
-----------

Мамандығы бойынша – заңгер, Византия императоры сарайында қызмет атқарған. Император әскерінде қызмет етіп, протиктор дәрежесіне дейін көтерілген. Император чиновнигі бола жүріп, өмір бойы тарихи еңбектер жазған және шығармалары шынайылығымен аса бағалы. Бізге жеткен Менандр еңбектері түркі халықтарының 558 – 582 жылдардағы тарихын қамтиды.

Оның алғашқы еңбегі Византия мен Иран арасындағы 561 жылғы келісімге, кейінгі еңбектері Земарх басқарған Византия елшілерінің Түрік қағанатына баруына арналған. Шығарма елшілердің айтқан әңгімелері мен нақты дипломатиялық құжаттар негізінде жазылған. Онда сол кездегі түрік елінің әдет-ғұрпы, сән-салтанаты және тұрмыс-салты айтылады. Сондықтан күні бүгінге дейін Менандр жазбалары түркі халықтарының ортағасырлық тарихына қатысты түпнұсқа ретінде қолданылады. Менандр жазбаларының шындыққа жанасатындығын археологиялық қазбалар және қытай жылнамалары толығымен дәлелдейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Әділет Лигасы** (ағылш. *Justice League*) — DC Comics әлемінің атақты, күшті, маңызды суперқаһармандарынан тұратын командасы. Ең алғаш рет *The Brave and the Bold* атты комикстар журналынын #28 шығарылымында (ақпан/наурыз 1960) Суперменді, Бэтменді, Ғажайып әйелді, Флэшті, Жасыл Шамды және Марс аңшысын өз құрамына қосқан. Содан сон өте көп телехикая шыққан, мысалы: «Супер-достар» (1973-1986), жандардыру хикаялар «Әділдік Лигасы» (2001-2004) мен «Шексіз Әділдік Лигасы» (2004-2006), жандардыру фильмдер «Әділдік Лигасы: Жаңа бөгеу» (2008), «Әділдік Лигасы: Екі әлемнің дағдарысы» (2010) және «Әділдік Лигасы: Қаза» (2012). 

Бұл лиганың басты өкілдері: Супермен, Бэтмен, Ғажайып Әйел, Флэш, Жасыл шам және Аквамен болған. Алайда көптеген жылдар ішінде лиганың өкілдері әрдайым жаңартылып, өзгерілген. Бірінші Лиганың базасын білдіріп қойған соң олар жаңа базада мұқтаж болған. Олар айнымас Жердің орбитада жаңа штаб-пәтерді орналастырды. Штаб-пәтер өте ыңғыйлы болған, себебі оның ішінде көп жаңа функциялар мысалы телепортация болған. Телепортация көмегімен Әділдік Лигасы Жердің бірдей емес орнына шығу мүмкін. Содан соң әлемнің қаһармаларға бұл өте тиімді болды. Бір сөзбен айтсақ, Әділдік Лигасы комикстарда ең бірінші орын алған.
Сфералық геометрия
**Сфералық геометрия** – математиканың сфера бетіндегі геометриялық фигураларды зерттейтін саласы, *планиметрия* сияқты жазықтықта жатқан геометриялық фигураларды зерттейді. Егер кез келген жазықтық сфера орталығы арқылы өтсе, онда сфера қимасы үлкен дөңгелек болады. Диаметр ұштарынан басқа кез келген екі нүкте (*А* және *В*) арқылы бір ғана үлкен дөңгелек өтеді. *АВ* доғасының ұзындығы *АОВ* центрлік бұрышына пропорционал. Екі үлкен дөңгелек арасындағы *АВС* бұрышы *В* нүктесінде қиылысатын жанамалар арасында *АВС* бұрышымен немесе *ОВА* және *ОВС* жазықтықтары арасындағы екі жақты бұрышпен өлшенеді. Диаметр ұштарында қиылыспайтын үш үлкен дөңгелек сфера бетінде 8 сфералық үшбұрыш (Эйлер үшбұрыштары) түзеді. Сфералық үшбұрыштардың жазықтықтағы үшбұрыштардан көптеген өзгеше қасиеттері бар. Жазық үшбұрыштар теңдігінің үш белгісіне сфералық үшбұрыштардың тағы бір қасиеті қосылады: сәйкес бұрыштары тең екі сфералық үшбұрыш өзара тең болады (сферада ұқсас үшбұрыштар болмайды). Сферада жылжыту арқылы беттескен сфералық үшбұрыштар өзара тең деп есептеледі. Барлық сфералық үшбұрыштардың бір қабырғасы қалған екі қабырғасының қосындысынан кіші, айырмасынан үлкен болады, барлық қабырғаларының қосындысы 2-ден кіші, ал барлық бұрыштарының қосындысы 3-ден кіші болады. Сфера полюстерінде қиылысатын үлкен жартыдөңгелектер меридиандар, оған перпендикуляр кіші дөңгелектер параллельдер, ал сфераның орталығы арқылы өтетін параллель *экватор* деп аталады[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  .«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Сфера
***Сфера*** (гр. *sphaіra* – шар), математикада – барлық нүктелері бір нүктеден (сфера орталығынан) бірдей қашықтықта болатын тұйық бет. Сфера орталығын оның кез келген бір нүктесімен қосатын кесінді (сондай-ақ оның ұзындығы) *сфераның радиусы* деп аталады. Сфера бетінің ауданы:  

 **S = 4pR2,** 
мұндағы *R* – сфера радиусы.

Сферамен шектелген әрі орталығы бар кеңістіктің бөлігі *шар* деп аталады. Шардың көлемі:  

**V = 3/4pR3**

Аналитикалық геометрия тұрғысынан сфера 2-ретті центрлік бетке жатады. Оның тік бұрышты координаттар жүйесіндегі теңдеуі   

**(x–a)2+(y–b)2+(z–c)2 = R2** 
түрінде жазылады, мұндағы a, b, c – сфера орталығынің координаттары (қараңыз *Сфералық геометрия, Сфералық тригонометрия*).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
Лев Семёнович Выготский
**Лев Семёнович Выготский** (17.11.1896, Орша-11.06.1934, Мәскеу) - әлемдік психологияда әйгілі кеңес психологі. 

Оның жасаған жоғары психикалық функциялардың дамуында мәдени-тарихи концепциясының теориялық және эмпириялық мүмкіндіктерінің маңызы өте зор. Л. С. Выготскийдің көптеген еңбектері балалар мен педагогикалық, арнайы және клиникалық психологияның өзекті әрі іргелі мәселелерін қамтиды. Ол оқу-тәрбие істерінің бала психикасын дамытуда шешуші қызмет атқаратынын нақты тәжірибелік мысалдармен дәйектейді. Арнайы психология саласында Л.С.Выготский кемтар балаларды оқыту мен тәрбие істерінде тиімді жолдар арқылы елеулі табыстарға жетуге болатындығын ғылыми тұрғыдан ашып көрсетті. Оның зерттеу нәтижелері тек психологияға ғана емес, адамтану ғылымдарына қатысты өзге де ғылыми пәндер болып саналатын: дефектология, тіл білімі, психиатрия, өнертану, этнографияның дамуына пайдалы үлесін қосты. Выготский мектебінің өкілдері (Божович Л.И. Запорожед А.В. Левина Р.Е. Леонтьев А.Н. Лурия А.Р. Эльконин Д.Б.т.б.) Ғалым жоғары психикалық функциялардың даму заңын негіздеді. Л. С. Выготский тұжырымына сәйкес, олар алдымен баланың ұжымдық тәртібінің түрі ретінде пайда болады, басқа адамдармен ынтымақтастығы, содан кейін ғана олар өзінің жеке функциялары мен қабілеттері болады.

Негізгі еңбектері: «Жақын арада даму аймағы» теориясының жалпы ережелері («Сана және қоғам»), 1976, 6-томдық шығармалар жинағы (1982-1984) "Педагогикалық психология"(1926), "Қылықтар тарихының этюдтары"(1931, Луриямен А.Р. бірге), "Өнер психологиясы"(1965), т.б.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Корей атауы **"коре"** деп аталынған орта ғасырлык мемлекеттің атынан пайда болған екен Егер "Чосон" деген сөздің иероглифтік жазбасының аудармасына көңіл бөлсек, онда "коре"—"Таң самалы елі" деген ұғымды білдіреді Жалпы бұл атау Корей құл иеленушілік мемлекеті болып тұрғанға дейін өмір сүрген
Корей — өзіндік тарихы мен бай мәдениеті бар ежелгі ел. Алайда ол қазір екі мемлекетке (Солтүстік және Оңтүстік Корея) бөлініп отыр.
Кореилер негізінен ауыл шаруашылық кәсібімен айналысады. Сол себепті бұл халық отырықшылық жағдайда өмір сүрді. Теңіз жағалауын мекендеушілер балық аулау ісімен шұғыдданса, таулы жердегі тұрғындар аңшылық пен жабайы (шипалық) шөптерді жинауды кәсіп етті.
Корейлердің ұлттык тұрғьн үйлері де ерекше. Көбінесе бір қабатты және бір-бірне жалғастырыла салына береді. Атап айтарлық жәйт, олар "жылы еден жүйесін" (ондоль) пайдаланады. Еденің астыңғы жағынан түтін жүретін бірнеше жол жасалынып, сол арқылы жағылған оттан жылу тартылады Еденге сабаннан тоқылған майлы қалың қағаз төселіп, сабаннан тоқылған бұйым жабылады. Корейлер тұрғын үйін өте таза ұстайды. Аяқ киімдерін үйге кіре берісте, табалдырық жанында шешеді. Корейлер жылытылған еден үстінде отырып тамақ ішеді, үй шаруасын тындырады, ұйықтайды. Ұйықтайтын бөлмеде мақта салып сырыған жұқа көрпе, кесте немесе шілтері бар жастықты пайдаланады. Кейін оларды сандықтың үстіне жинап қояды Бөлмеде киім ілетін және ыдыс-аяқ қойылатын шкаф, газет журналға арналған аласа үлдірік (этажерка) тұрады. Бұл халықтың өмірінде сабаннан немесе напсаннан жасалған (биіктіп 30—50 см) тамақ ішетін үстелдің әр үйде болуы міндетті саналған.
Корей халқының киімдерінде де өзіндік ерекшеліктері бар. Ерлер киімі — кең пішілген кеудеше, кең балақты шалбар. Костюм әдетте ақ матадан (қыста мақта сальшып) тігіледі. Шалбар белінен оралады, қызыл асықтан тоқыма баумен байланып, ақ шұлыққа сұғындырылып қойылады.
Әйелдер киімі жіңішке ұзын жеңі бар кофтадан, белін жалпақ белбеумен байлап қоятын кең етегі тігілген юбкадан тұрады. Балалар киімдері де пішілуі мен тігілуі жөнінен үлкендердің киімінен көп ерекшеленбейді. Ұлттық киім үлгілері осы уақытқа дейін бастапқы қалпын сақтап келеді. Әйелдері мереке күндері киетін киімдердің бояуының түрлі-түсті болуына мән берген. Қыз балалардың мерекелік киімі қызыл түсті юбка және ашық қызғылт түсті кофтадан тұрады. Дегенімен қазіргі кезде киімдердің аталған үлгіде болуы міндетті саналмай, бүгінгі өмірге бейімделген.
Бір аңғаратын жәй — корейлер жұмысқа еуропалық үлгідегі киімдерді киеді.
Ерте кезде шаруалар аяқтарына жуан иірілген жіптен немесе соломнан тоқылған сандал, ал жауынды күндері өкшесі биік етіліп ағаштан ойылып жасалған аяқ-киім киетін болған. Мәселен, орыс мұжықтары шіліктен шәрке тоқып кисе, қазақтар мал терісінен жасалған шәркеш пайдаланғаны тарихтан мәлім.

Дереккөздер
-----------

1. Корей халқының ерекшеліктері кітабы, Атамұра 2011ж.

2. ↑
**Сценарий** (итал. *scenarіo*, лат. *scena, scaena* – сахна) – кинофильмнің, теледидар қойылымының композициялық негізі.

Маңызы
------

Сценарийде драматургия мен проза тәсілдері қабат игеріледі. Сценарий экрандық қойылым үшін жазылып, образдық жүйе экранда бейнелегенде ғана тәмамдалған, толыққанды сипатқа ие болады. Сценарий сөз өнері жанры ретінде XX ғасырда дамыды. Ол *кино* және *теледидар* сценарийі болып бөлінеді.

Киносценарий
------------

Киносценарий XX ғасырдың 20-жылдарында қалыптаса бастады. Алғаш ол мылқау фильмдердегі оқиғалар желісін тізбелеу қызметін атқарған. Кейін кинодраматургияның эстетикалық, шығармалық принциптері түзіліп, әдеби драмалық тұрпаты анықтала түсті. Киносценарий орындалу техникасына, жүзеге асырылу кезеңдеріне, құрылымына байланысты синтетикалық және ұжымдық шығарма болып табылады. Мұнда сөз, музыка, бейнелеу өнерлерінің жанрлық элементтері біріккен. Сценарий жүзеге асу барысында оператор, режиссер, актерлер қатынасады да, сюжеттің бастапқы драматургиялық сипаты күрделілене түседі. Сценарийде автор сөзінің (кадр сыртындағы дауыс), төл сөздің (диалог, монолог), ремарканың (суреттеу, тәптіштеу), әр алуан түсініктемелердің тұтастығы қатаң ескеріледі.

Кинематография
--------------

Кинематографияның бейнелі қалпында жүзеге асуы мен мәтіннің жанрлық табиғатын ұйымдастыру осы 4 құрылымдық компонентке негізделеді. Фильмнің жанрына байланысты (детективті, деректі, тарихи, фантастикалық, т.б) 4 құрылымдық компоненттің бірі алдыңғы қатарға шығады. Мысалы, деректі фильмде комментатор дауысы немесе түсіндірме жазбалар маңызды рөл атқарады. Ойындық фильмдерде бейнелілігі мен айқындығы тұрғысынан алғашқы қатарға кейіпкер әрекеті, монолог, диалог және ремарка шығады. Сценарийлердің көп бөлігі (триллер, модернистік, мистикалық фильмдер сценарийі) арнайы эффектілерден, яғни бейнелілікті толықтырушы (компьютерлік) қалыптардан тұрады.

Теледидарлық сценарий
---------------------

Теледидарлық сценарийлер де кеңінен дамып, ішінара жанрлық өзгерістерге ұшыраған. Мысалы, шоу, полемика, КВН, теледраматургия, публицистикалық, саяси, тарихи, деректі бағдарламалар. Теледраматургия айқындық, ақпараттық және бейнелердің түсініктілігі, қысқалық секілді талаптарды қажет етеді. Теледидарлық сценарийде публицистикаға, айқындыққа, технологияға бет бұру, театрланған бағыттар байқалады. Опералық, балеттік, пантомималық сценарийлер *либретто* деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
3. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Бүйрек аурулары қартайған шақтадағы жеке патология отандық нефрологтардың ойлары бойынша егде жастағы және қарт адамдардың өлімдерінің негізгі 4 себебінің бірі болып табылады. Бүйрек ауруларында жасқа байланысты ерекшеліктері бар. Жануарлармен адамдардағы зерттеулері дәлелденгендей жас келе бүйрек ұлпасының қызыметінің төмендеуі адам қартайғанда 1/3-1/2 нефрондарын жоғалтып дәнекер тіндер өсіп жастық нефросклероз түзіледі. Нефрондардың өлуімен қатар қалған жасушалардың компенсаторлы гипертрофиясы дамиды. Қартайған кезде бүйректің оттегіне қажеттілігі төмендейді, жасушаларда митохондри саны азаяды, жалпы АТФ-тың белсенділігі төмендейді, жалпы ағзадағы энергиялық алмасу қарқындылығы қысқарады. Үдемелі түрде бүйрек қанайналымымен шумақты фильтрациясының физиологиялық деңгейі төмендейді. Бүйректің экскреторлы (азотты, су мен электролит шығарушы) қызметі төмендеп бүйректің гипофункциясы дамиды. Бұған нейрогумаральды реттелудің жастық ерекшелктеріне байланысты зәр шығару жүйесінің жүйке бөлімінің ролінің азаюына, гуморальды белсенділігінің жоғарылауына байланысты. Бүйрек тостағаншалары, табақшалары, несеп ағар жас келе тығыздалады, эластикалығын жойып, көлемі ұлғайып ритмді қызметі бұзылып, рефлюкс жиілеп, қуық қабырғасы қалыңдап тығыздалып зәр шығаруы жиілейді. Қуықтың жас өзгеруіне байланысты жабушы аппараттың қызметі әлсіреп, зәрді ұстай алмауына алып келеді. Бұл зәр шығару рефлексін бақылаушы жоғарғы орталық жүйке жүйесінің қызметінің төмендеуінен болып табылады. Қарттық метаболикалық функционалдық, реттеуші құрылымдардың өзгерулері зәр шығару жүйесінің қартайғанда патологиясының өсуіне стресс кезінде декомпенсациялануы дәрмектердің мөлшерін азайтуға алып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Геронтология, гериатрия» Бекмурзаева Э. К. Туртаева А. Е. 2013
**Лев Соломонович Полак** (1908). Физика-математика ғылымдарының докторы (1957), профессор. Ленинград халық шаруашылық институтын (1929), Ленинград мемлекеттік университетін (1939) бітірген. Ғылым және техника тарихы институты мен Ленинград нақты механика жене оптика институтында жұмыс атқарған.

1948 жылы (екінші рет) қамауға алынған және Қазақстанға мәңгілік қоныс аудару жазасына ұшыраған.

1950 жылдан - «Қазмұнайгеофизика" трестінде жұмыс атқарған. Партия бастығы, лаборатория меңгерушісі болған. 1955 жылдың тамыз айында босатылып, ақталған. Кейін Мұнайхимиялық синтездеу институтында жұмыс атқарған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Зұфар Нұрсапаұлы Сейітжан** (27.5.1941 жылы туған, Шығыс Түркістан, Тарбағатай аймағы, Толы ауданы) - фольклортанушы ғалым, филология
ғылым докторы (2000), профессор (2001). КазҰУ-ды бітірген (1965). 1965 - 1975 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Таскескен ауданындағы Ы.Алтынсарин атындағы орта мектепте мұғалім, 1975 - 1991 жылдары Әдебнет және өнер институтында ғылыми кызметкер болып жұмыс істеген. 1992 жылы КазҰУ-да филология факультетінің доценті, профессор Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық иегері (1990). "Рауан" (1978), "Таңшолпан" (1988), "Тау самалы" (1993) жыр кітаптары және фольклорлық желі негізінде "Эпостык батырлар" (2001), "Салт-дәстүр" (2001) балаларға арналған кітаптары бар. Сондай-ақ, "Тарихи эпос" (1994), "Шетелдегі қазақ әдебиеті" (1995), "Шыңжаң қазақ әдебиеті (1999),"Халық әдебиеті" (2002), "Ақыт ақын" (2002),
"Эпостағы өмір өрнектері" (2004), т.б. монографиялары мен оқу құралдары жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*