recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Антуан де Монкретьен** (фр. , 1576-1621 жылдар) – француз драматургі және экономист .

*«Саяси экономия»* терминін тұңғыш енгізген тұлға. Драматург ретінде француз Қайта өрлеу дәуіріндегі сахналық трагедиялардың негізін салушы болып саналады. Ол 20 жасында «Софонисба» (Sophonisbe, 1596) атты тұңғыш трагедиясын жазып шығады. *1601 жыл*ы «Лакедемонянки» (Les Lacènes), «Давид» (David), «Аман» (Aman), «Шотландық немесе Мария Стюарт» (L’Ecossaise ou Marie Stuart) атты трагедиялар жинағын шығарады. Оның экономикаға деген қызығушылығы Англияға келгенде оянады. *1615 жыл*ы Мария Медичиге арналған «Саяси экономия туралы трактат» (Traite d’economie politique) атты еңбегін жарыққа шығарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Соркөл** – Аралсор көлінің солтүстігінде жатқан сорлы-батпақты өңір.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы және Казталов аудандары аумағында орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Көктемгі жайылма судың (Ащыөзек суының) әсерінен аумағы 13,2 км2 болатын шалшықты-батпақты көл пайда болады. Жағалауы жазық. Суы мол жылдары оңтүстік-шығыстағы Батпақсор сорымен жалғасып, ұзындығы 60 км-лік көлтабан түзеді. Шығысы және солтүстік жағалаулары жайылым, оңтүстік, оңтүстік-батысы шабындық ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8
Заттардың теріге үйкелуінің нәтижесінде олардың тегіс немесе кедір-бұдыр, жұмсақ немесе қатты құрғақ не дымқыл екенін және т.б. қасиеттерін түйсінуге болады. Заттар теріге сүйкелгенде жүйкелер қозса ғана түйсіну пайда болады, қоздыруға шамасы келмейтін сүйкелу түйсінуді туғыза алмайды. Тері түйсіктерінің адамға тән белгісі бap. Бұл, ең алдымен, адамның тері түйсіктерінде сипаудың елеулі орын алуымен байланысты. Сипау мүшесі — қол. Ол — адамның ең сезгіш мүшесінің бірі. Жас нәрестелердің айналасындағы дүниені тануында сипау үлкен рөл атқарады. Сипау сезімі — мылқауларды оқытудың, оларды түрлі мамандыққа үйретудің, ақыл-ой өрісін дамытудың күшті құралы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Ой әрекеттері |
| --- |
|  |
| Таным | 
Сана • Қиял • Аңғару • Сыни ойлау • Түсіну • Когнитивтік диссонанс • Интуиция • Шешім шығару |
|  |
| Түйсіну | 
Амодальды қабылдау • Сипай сезу түйсіктері • Есту түйсіктері • Көру түйсігі • Қашықтықты сезу • Әлеуметтік қабылдау |
|  |
| Жады | 
Есте сақтау • Еске түсіру • Қайта жаңғырту • Ұмыту |
|  |
| Қосымша | 
Жоғары жүйке қызметі • Назар • Ниет • Жігер • Үйрену • Ойлау |

 |
Осы кездегі тіршілік ететін бір-ақ түрі бар. Олардың дене тұрқы ұзын болады және 6-7 жұп желбезек саңылаулары бар. Рострумы жоқ, арқа қанаты біреу ғана болады. Жалпақ тұмсықтылар Атлантика мен Тынық мұхиттардың терең жерлерін мекендейді. Кәдімгі акула тұқымдарына 60-қа жуық түрлері жатады. Бұлардың басты өкілдері жерорта теңіздерінің көк акуласы мен кунья акуласы болып есептеледі. Ара тұмсықты акула рострумы ұзын және жалпақ сияқты бұдырлары бар. Теңіз періштесі —акулалар мен скаттардың арасындағы аралық форма болып есептеледі. Денесі жалпақтау, көкірек және құрсақ қанаттары үлкен, құйрық қанаты кішірек болады. Бір ғана түрі Атлантика мен Тынық мұхиттың қоңыржай және тропикалық суларында мекендейді. Тіршіліктің көпшілігін судың түбінде өткізеді деуге болады. Судың беткі және терең қабатын мекендейтін акулалардың барлығы да жақсы жүзеді. Кейбір жерлерде акулаларды балық шегрені деген терісі және құрамында Д витамині болатын майын пайдалану үшін аулайды.

Тағы қараңыз
------------

* Ақ ұшты риф акуласы
* Кит тәрізді акула
* Жолбарыс акула
* Балға акуласы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
**Мухаммад Анвар ас-Садаат** (араб.: محمد أنور السادات‎; 25 желтоқсан 1918—6 қазан 1981) — Мысыр Араб Республикасының президенті (15.10.1970 — 6.10.1981), маршал (мушир; 1973).

25 желтоқсан 1918 жылы Каирдың сотүстік маңайындағы Мит-Абуль-Ком қалашығында көпбалалы шаруа отбасында туған. Әкесі - Мухаммада ас-Садат әскери госпиталда хатшы болған. Медреседе Құран үйреніп, орта мектепті Каирда бітірді.

1938 жылы - Әскери колледжін бітіргеннен кейін Египет әскеріне қызмет етуге кетті. Сол жерде "Исаба" жасырын ұйымына кіріп, оның шараларына белсене қатысты.

1942 жылы әскерден шығарылып, түрмеге отырды. 1944 жылы түрмеден қашып, 1946-48 жылдары қайтадан отырған.

1952 ж. Маусым төңкерісін жасаған "Ерікті офицерлер" құпия ұйымының мүшесі. Төңкерістен кейін елде өкімет билігін қолына алған Революциялық советінің мүшесі. 

1957 ж. Египет Ұлттық жиналысының вице-председателі болып сайланады және бұқаралық саяси ұғым - Ұлттық одақтың (кейіннен Араб социалисттік одағы болып қайта құрылған) Бас секретары қызметіне тағайындалды. 

1960-64 жылдары БАР Ұлттық жиналысының төрағасы болды. 

1964 ж. науырызда елде жаңауақытша конституция қабылданғаннан кейін Ұлттық жиналыстың төрағасы болып қайта сайланды. 
Садат Анвар 1964-68 және 1969-70 жылдары БАР вице-президенті.

1970 ж. 13 қарашадан (Абдель Насер Гамаль қайтыс болғаннан кейін) Египет президенті.

Анвар Садат АҚШ президенті Джимми Картермен
Израильмен соғысқанда СССРды аз көмек көрсеткен деп кінәләп, Садат 1972 жылы Кеңес Одағының әскери кеңесшілерін елден шығарып жіберді. 1976 жылы өз жағынан "Достық туралы шартты" денонсация жасады (бұзды). Сонымен бірге АҚШ-пен жақындасып, қарым қатынасын нығайтып, нәтижесінде Египет - Таяу Шығыстағы америкадық әскери көмегін алатын елдерінің санына кірді.

1978 жылдың қыркүйегінде Кэмп-Дэвидтағы саммитте (Джимми Катрердің төрағалығында) Садат пен Израильдің премьер-министрі Менахем Бегин бейбітшілік келісім шартқа және Синай түбегін Египетке қайта оралу туралы қол қойды. Осы әрекеті үшін Садат пен Менахем Бегин Нобель Бейбітшілік сыйлығын алды.

1981 ж. 6 қазанда әскери парадта Садат міндеде отырған жеріне бомба лақтырылып, снайпер оғынан Анвар ас-Садат қайтыс болады.

Садаттың мұрагері - Хосни Мубарак болды. 2011 жылдың 11 ақпанына дейін елді басқарды.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
* 

* Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Ануар Саадат**
**Ануша Абул-Мұзаффар Мұхаммед**  (т.ө.-ж.б.) — Хиуа ханы (1663 — 1687). Әбілғазы ханның мұрагері. Әкесінің саясатын жалғастырып, хан билігін күшейтуге ұмтылды. Бұхарға жорық жасап Самарқанды басып алды. Оның тұрғындары А-ны өзінің ханы деп жариялады. Бірақ Бұхар әскерлері хиуалықтарды Гиждуван түбінде талқандап, А. Самарқанды тастап шығуға мәжбүр болды. Ол Ресей мемл-мен сауда және диплом. қатынас орнату жөнінде 1668 ж. Алексей патшаға хат жолдады. 1675 — 76 ж. Ануша хан стратег. және шаруашылық мәні бар құрылыстар салғызды. Жаңа Қияттың іргесін көтеріп, Ярмыш каналын қаздырды. 1681 ж. Хиуа алқабындағы Шахабад каналын тарттырып, онда қамал орнатты. А-ның шапқыншылықтарын тойтара алмаған Бұхар ханы олардың ішіне іріткі салып, ақыры өз ұлы Еренге өлтіртеді.

Дереккөздер
-----------
**Антуриум** (лат. *Anthurium*) – шаяноттар тұқымдасының 113 тегінің бірі. Антуриумды әркім әрқалай атайды, мысалы **«махаббат гүлі»**, **«ер азаматтардың бақыты»** сияқты атаулар да берген.

Антуриум (ер бақыты) – күтімді қажет ететін гүл. Ең бастысы бұл гүлді тікелей күн көзінің түсуінен сақтап, көлеңке жерде ұстағаныңыз жөн. Ылғалдылықты жақсы көретін «еркектер» гүлінің айналасын күніне екі рет сумен бүркіп тұру керек. Ескеретін жәйт, бүркіген су тамшылары гүлдің жапырағына тимегені абзал. «Еркектің бақыты» гүлін жаз айларында үш-төрт күнде бір рет суғару керек. Ал қыс мезгілінде аптасына бір рет суғарсаңыз жеткілікті. Егу және көбейту әдісі: жылына бір-ақ рет, көктемде ауыстырып отырғызуға болады. Гүлдеп тұрған еркек бақытының шоқ бұтасын екіге бөлу арқылы көбейтуге болады. Күтімі жақсы гүл 3 жыл өмір сүреді. Одан кейін жапырағы мен гүлі сарғайып, солады.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Бойының биіктігі түрлеріне қарай 2 метрге дейін болады. Бір антуриум 5-6 гүлге дейін шығарады.

Антуриум өзінің әдемі гүлдерімен ерекше бағаланады. Гүлдерінің түсі ақ, қызыл және жылтыр күлгін болады. Дәл ортасынан ұзыншақ негізгі гүлкүлтесі шығады. Антуриумның негізгі гүлі осы ортасындағы гүлкүлтесі, ол ұсақ бірнеше гүлдерден құралады. Гүлдерінің астындағы қосымша гүлдері шар тәрізді, жиектері сыртқа қарай қайырылып тұрғандай көрініс береді. Олардың диаметрі 10-20 см.

Жапырақтарының ұзындығы 30-40 см, жүректің пішініне ұқсайды.

Таралуы
-------

Негізінен антуриумның 800-ге жуық түрлері белгілі. Отаны – Оңтүстік Американың тропиктік аймақтары.

Күтімі
------

Антуриум флорашылардың сүйікті гүліне айналған. Себебі, ол гүлшоғырларында ұзақ уақыт солмай тұрады, түстері әр алуан. Егер антуриум гүлін үйде өсіргіңіз келсе, оған лайықты орын тапқаныңыз дұрыс. 

* Жарығы: антуриумға жарық немесе алакөлеңкелі жер қажет. Қыс кезінде жарықты мол қажет етеді.
* Жылуы: жел өтінен сақтау керек. Бөлме температурасының бірқалыпты болғанын қалайды.
* Суғарылуы: топырағы құрғаған кезде ғана суғару керек. Артық суғарған зиян, тамыры шіріп кетеді.
* Ылғалдылығы: антуриум үшін бөлмедегі ылғалдылық мөлшері 60% болуы керек. Яғни, оған күніне екі рет: таңертең және кешке су шашып тұру қажет.
* Қоректендірілуі: минералды тыңайтқышпен 2-3 аптада 1 рет қоректендіреді. Әрине, органикалық тыңайтқыштар да гүлдің жақсы өсуіне ықпал етеді.
* Аурулары: аурулар мен зиянкестерге көп шалдыға бермейді. Дұрыс күтім болмаған жағдайда, өсімдік битіне шалдығып, сабақтары мен гүлдері шіріп ауыруы мүмкін.
* Көбейтілуі: ең тиімдісі түбін бөлу арқылы көбейту. Оны тұқымы арқылы тек, көп мөлшерде алу үшін көбейтеді.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Гүлстан" республикалық ғылыми-танымдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
**Феликс Жан Гуэн** (фр. ; 4 қараша 1884 туылды. Пейпен) — 25 қараша 1977 жыл, Ницца) — француз саятшысы және мемлекеттік қайраткері, 5 ай болған Франция премьер-министры(26 қаңтар — 24 маусым 1946). Франция кеңесінің қадірлі мүшесі.

Феликс Гуэн Марсельдегі орта мектепті бітірді, сосын Экс-ан-Прованс құқығын оқыды.

1907 жылдан адвокат тәжірибесін Марсельде алды, ал 1914 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыстың бастағанынан кейін Франция әскер қолы жасағына кірді.

1923 жылы Феликс Гуэн қала әкімі болып сайланды.

Жас кезінде партия мүшесі болып 1924 жылы Франция парламентінің депутаты болды.

Леон Блюмның досы және әріптесі болды және 1937 жылы президент орынбасарының жұмысын атқарды.

вермахт көтерілісінен кейін Феликс Гуэн Үшінші Республиканың жойылмауынадауыс берген 80 депутаттың ішінде болған. Анри Филиппа Петеннің нұсқауларына қарсы шықты.

Гуэн Леон Блюмды Петеннің жасасынан қоғаған үш адвокаттың бірі болды.

1945 жылғы сайлаудан кейін, Феликс Гуэн Мемлекеттік конституциялық ассамблеяның президенті болды.

Дереккөздер
-----------

Орысша уикипедия
Феликс Драйшок 1889.
**Феликс Драйшок** (нем. *Felix Dreyschock*; 27 желтоқсан 1860
) — Түбірі чех болып келетін неміс композиторы және пианисті. Скрипкашы Раймунда Драйшока мен әнші Элизабет Нозенің ұлы.

 1869 ж. әкесі қайтыс болғаннан және анасы Берлинге көшкеннен  кейін Лейппцигалық органист Карл Юннеде оқыған.онда ол  Эрнст Рудорф, Вильгельм Тауберт және Фридрих Киль, және ақырында, Штерн Консерваториясында   Генрих Эрлихадан дәріс алған, содан кейін өзі сол жерде дәріс берген. 1883 жылы солист ретінде дебют берген, онымен қоса ансамблдерде де өнер көрсеткен (мысалы, скрипкашы Арма Зенкрмен). Көптеген фортепианалық этюдтардың авторы , онымен қоса , Гейне, Пауля Хейзе және т. б. ақындардың өлеңдеріне ән жазған.

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Драйшок, Феликс: шығармаларының нотасы" International Music Score Library Project
* Өмірбаяндық анықтама 1901 жылы(қолжетпейтін сілтеме)  (нем.)
**Тұсаукесер** – сәби қаз тұрғаннан кейін тез жүріп кетсін деген тілекпен жасалатын ғұрып, ырым. 

Ол үшін арнайы ала жіп дайындалады. Бұл ала жіп аттамасын деген ұғымнан шыққан. Сол жіппен баланың аяғын тұсап, оны жүріс-тұрысы ширақ әйелге қидырады. Сүріншек, жайбасар адамдарға баланың тұсауын кестірмейді. Тұсауы кесілген баланы қолынан ұстап жүгіртеді, шашу шашылады. Баланың ата-анасы тұсау кесушіге кәдесін береді. Тұсау кесу тойының негізгі жабдықтары 1,5 м ала жіп, өткір қайшы немесе пышақ. 

Тұсаукесердің жібін дайындаудың бірнеше түрлері, жолдары, сенімдері де бар. Көбейіп, көгере берсін деп көк шөптен есіп жасайды. Бай болсын деп малдың тоқ ішегінен де өреді. Адал болсын деп ала жіптен де жасайды. 

Тұсау кесу тойына ауылдың қыз-келіншектері, әжелер шақырылады. Ет асылып, шай қайнатылады. Тойға келгендер шашуға құрт, май, тәтті тағамдар, балаға ойыншық, асық, сылдырмақ, т.б. әкеледі. Бұдан кейін 2 – 3 жасар балаларды жарыстырып, озғандарына бәйге береді. Балаларға өлең, жыр, тақпақ, жаңылтпаш айтқызады. Той тарқарда әжелер тойдан немерелеріне сарқыт деп қалталарына тәтті, бауырсақ, құрт-ірімшік салып алады. Тұсау кескен әйелге көйлек немесе аяқ киім сыйлайды.

Тұсаукесер тойының салт-дәстүрлері
----------------------------------

### Тұсаукесер күнін белгілеп, қонақтарды шақыру

Сәби "тәй-тәйлап" жүре бастағанда өткізіледі. Алдымен, тұсаукесер күні белгіленіп, арнайы қонақтар шақырылады. Бұл күні кейбір ауқатты адамдар көкпар да тартқызып, арты думанды тойға да ұласып кетуі ғажап емес.

### Көпшілік арасында баланың тұсауын кесетін адамды таңдап алу

Жиналған көпшілік арасынан көбінесе жүрісі жылдам, қимылы ширақ, іске епті қасиеттерімен көзге түсетін қағілез, пысық адам таңдалып алынып, нәрестенің тұсаукесерін соған тапсырады. Тұсау кескен адамға сәбидің тұсауына байланыстығ, арнайы "тұсаукесер" сыйлығы беріледі.

### Кең дала, таза ауада жайылған дастархан жанына қазық қағып, аяғы тұсалған баланы арқандап қою

Тұсаукесер салты алдында жиналғандар кең дала, таза ауаға шығып, үсті түрлі тәтті дәмге толы бала-шағаға арналған дастархан жанына қазық қағып, аяғы тұсалған баланы арқандап қояды.

### Балаларды жаяу жарысқа жіберу

Тойдың негізгі жанкүйерлері - балалар алыстан жаяу жарысқа жіберіледі, қай озып келгені арқанды қиып, барлық дастархандағы дәмге ие болады, оған арнайы сыйлық беріледі.

### Баланың тұсауын кесу

Бұдан соң "Жүйрік бол!", "Шауып кет!" т.б. тілектер айта отырып, екі қолынан екі адам жетектеген баланың тұсауын таңдалып алынған адам ала жіппен кесіп жібереді. Тұсауы кесілген соң, сәбиді екі адам ортаға алып шығып тез-тез жүргізеді. Осы кезде "Тұсаукесер" жыры шырқалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. ↑  Кенжеахметов С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары, А. 1994
**Қылшақты**, *Қылшықты* – Ертіс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысындағы Бурабай және Зеренді аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 104 км, су жиналатын алабы 1010 км2.

Бастауы
-------

Бастауын Щучинск қаласының оңтүстік-шығысынан алып, Көкшетау қаласы арқылы Қопа көліне құяды.

Гидрологиясы
------------

Аңғары жоғарғы және төменгі бөлігінде кең (2-3 км), беткейлері жатық, орта ағысында 0,5-1,5 км-ге дейін жетеді. Арнасының ені 10-20 м, жағасы жарлы, биіктігі 2-4 м. Арнасының жайылмасы 300 м-ге дейін жетеді. Кенесары ауылынан жоғарыда өзеннің оң жағалауында биіктігі 12 м болатын жартас кездеседі. Жауын-шашын суымен толығады. Су ағымы Кенесары ауылы тұсында 0,54 м3/с. Ұзындығы 10 км-ден астам 14 саласы бар. Аңғарында Жанқара, Жамантұз, Балықтыкөл, Қопа, Ақшасор, т.б. көлдер жатыр. Өзенге 10 тоған салынған. Суы бақша, мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Тұрғын үй құрылыс кооперациясы** - кооперацияның бір түрі, халықтың өз қаржыларына және мемлекеттік несие алу арқылы тұрғын үй салу және оны пайдалану үшін ерікті түрде жаппай бірігуі. 

Тұрғын үй құрылыс кооперативтері қалада, қалашықта, ауылдық округте, ауданда поселкелерде азаматтардың тұрғылықты мекеніне байланысты қалалық, аудандық, халық депутаттарының органдары атқару комитеттерінің тұрғын үй коммуналдық органдардың жұмыс орындары кәсіпорындар, мекемелер мен ұйымдарда, бұрындары совхоз, колхозда және т.б ауылдық жерлерде орналасқан мемлекеттік кәсіпорындарда, жергілікті органдарда ұйымдастырылған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-
**Тайсойған жер асты су кен орны** - Атырау облысы Қызылқоға ауданында Ойыл өзенінің сол аңғарын бойлай орналасқан су алабы.

Сипаты
------

Ұзындығы 80 км-ге, ені 60 м-ге жетеді. Жалпы ауданы 2400 км2. Оның 2200 км2 жерінде 1-3 м тереңдікте, қалыңдығы 3-8 м грунт суы қалыптасқан. Сулы қабат ұсақ түйіршікті құмнан тұрады, сіңу коэффициенті орташа 0,27 м3/тәулік. Алапта барлау жұмыстары нәтижесінде төрт тұщы сулы алаң бар екені анықталған. Суының тәуліктік табиғи ресурсы 147 мың м3 тәуліктік қолданылатын қоры 33 мың м3. Тайсойған жер асты су кен орны аудан орталығын, Мақат пен Доссор мұнай кен орындарын және басқа да елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етеді. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Тұспалдау**, *аллегория*. Абай өз шығармаларында әдеби тілдің, поэзия тілінің бейнелілік, суреттілік мүмкіндіктерін мейлінше мол пайдаланғаны ақынның ойды орағытып, тұспалдап айту тәсілін қолдануынан да анық байқалады.

Абай шығармаларындағы тұспалдау
-------------------------------

Абайдың тұспалдау шеберлігі оның халық ауыз әдебиетінің қайнар бұлағынан нәр ала білетіндігін де айғақ болады. Халық поэзиясының нұсқаларында жақын туысынан айрылған адамның басына түскен қайғыны алыстан орап әкеліп *«жарқырап жанған шырағымыз* *сөнді», «шалқар көл суалды»* деген секілді етіп айтады. Аллегория дегеніміз астарлы, тұспалдау арқылы суреттеу. Осындай тұспалдау тәсілін Абайдың еркін игергенін жоқтау өлеңіндегі:

*«Қызыл балақ қыранның*
*Балапанын өрт алды.*
*Жеміс ағаш бәйтерек,*
*Балдырғанын өрт алды.*
*Артына белгі тастамай,*
*Жал-құйрығын келте алды.*
*Ағайынды тойғызбай,*
*Аз күн қоймай ерте алды...»*

- деген жолдардан айқын аңғарамыз. Мұнда тұспалдап айтуды астарлы, символды мағынасы бар, нақтылы бейнелі суреттемелер түрінде беру басым келеді. Абайдың *«Базарға қарап тұрсам, әркім барар...»* деген өлеңін алсақ, алғашқы жолдарды оқығанда әңгіме базар, сауда-саттық жайында айтылатыны назар аударады. Оқи келе ғана, ақынның ойын тұспалдап айтып отырғанын, оның өлең сөзді ұғатын кім бар, кім нені талдап, нені талғайды, қандай сөзді өз керегіне жарата алады деген мәселені қозғап отырғаны белгілі болады. Сонда:

 *«Біреу астық алады, біреу маржан,*
*Әркімге бірдей нәрсе бермес базар,*
*Әркімнің өз іздеген нәрсесі бар,*
*Сомалап ақшасына сонан алар...»*

 - деген сөздерінің өлең сезді қабылдау, ұғып-түсінудегі талғампаздық, бағалай білушілік жайын танытатын астарлы, терең мағынасына қайта үңіліп, байыптап тануға болады. Тұспалдаудың озық үлгілеріне Абайдың мысал өлеңдерін жатқызуға болады. *«Есек пен бұлбұл»* атты өлеңінде Абай И. А. Крылов мысалының пернелеу мағынасына терең бойлай отырып, тәржімалап, дарынды әнші мен топас сыншының бейнесін тұспалдап, әсерлі етіп көзге елестетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас
редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Тармашырын хан
**Тармашырын** (Ала ад-дин, 1334 жылы қайтыс болған) – 1326–1334 жылдары Шағатай мемлекетінің 27-ші ханы. Шығу тегі мынадай: Шыңғыс хан – Шағатай хан – Мүтүген – Есен Дува – Барақ хан – Дува және Тармашырын. 

Ол билікке 1326 ж. соңында келеді. Таққа отырысымен бірден ислам дінін қабылдап, мұсылманша Ала ад-дин деген есім алады. Ислам мемлекеттің ресми діні боп жарияланады. Исламды қабылдауы мен моңғолдық дәстүрді елемеуі Тармашырынға қарсы моңғол ақсүйектері мен нояндарының қарсылығын туғызады. Бұрынғы хандардың дәстүрінше жылына бір рет моңғол ақсүйектері бас қосып, Құрылтайға жиналатын. Тармашырын Құрылтай шақырмайды, Алмалыққа бармайды және Жетісу мен Шығыс Түркістан аймақтарына көңіл бөлмейді. Керісінше, Ауғанстан мен Үнді жеріне жорықтар жасап, уақытының көбін Шағатай мемлекетінің орталығы мен оңтүстігінде өткізеді. Моңғолдардың мұсылман мәдениетіне мойын бұрған Тармашырынға қарсы наразылықтары көшпелі тайпалар мен отырықшы тайпалар арасындағы күрестермен астасып жатты. 1334 ж. Тармашырынға қарсы Кебек ханның немересі Бузан көтеріліс ұйымдастырады. Бузанның өзі мұсылман болса да, Тармашырынды Ясының ережелерін сақтамады деп кінәлайды. Тармашырын көтерілісті баса алмай, Ғазна қаласына қарай қашады. Бірақ жолда Балх билеушісі – Кебек ханның ұлы Янгидің қолына тұтқынға түседі де, Бузанға беріледі. 

1334 ж. Бузан Тармашырынды өлтіріп, тақты иеленеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз энциклопедиясы
**Заемдарды Өтеу** - заем шығарылған кезде борышқордың кредит берушіден алған қаржысын төлеуі. Заемдарды өтеу шартқа немесе борышқа байланысты
заемның жалпы сомасының есебіне қарызды дүркін-дүркін түрде ішінара қайтару (егер алдын ала келісілсе, оған пайыздар да қосылады), айқындалған мөлшерлемелер бойынша пайыздық заемдарды ұстаушыларға кіріс төлеу немесе үтысты заемның облигациясы бойынша ұтыс сомасын төлеу түрінде жүзеге
асырылуы мүмкін. Сыртқы заемдардың облигацияларын оларды шығарған мемлекет сол облигацияларды шетелдерден сатып алу арқылы өтейді. Кейде ішкі
заемдардың белгілі бөлігін сол елдеп кеткен шетелдік азамаггар сатып алады. Ондай тұлғалар облигацияларын етеген жағдайда мемлекет шетел валютасын
төлейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9
**Тайыр Нысанов** (1898 - 1956) — Гурьев облысы Новобогат ауданы "Қарабатыр" колхозының жылқы шаруашылығының меңгерушісі. Социалистік Еңбек Ері (1948).

Балықшылықтан еңбек жолын бастап, Теніз аудандағы "Жас буын" ұжымшарында еңбек етті. 

1930 жылдан бастап Новобогат аудандағы Забурын ауылдық кеңесінің хатшысы. 

1942 жылдан бастап соғыс жылдарында "Қара батыр" ұжымшарының ірі қара фермаларын басқарған.

Марапаттары мен атақтары
------------------------

КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1948 жылғы 23 шілдедегі Жарлығымен Ұлы Отан соғысы жылдарындағы және мал шаруашылығын дамытудағы ерен еңбегі үшін Социалистік еңбек ері атағына ие болып, Ленин орденімен және "Орақ пен Балға" алтын медалімен марапатталды.

Атырау қалалық әкімиятының 2009 жылғы 1 желтоқсандағы және Атырау қалалық мәслихатының 2010 жылғы 3 ақпандағы шешімімен Атырау қаласында көшеге "Тайыр Нысанов" есімі берілді".

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұщыкұдык ауылы шежіресі/ Алматы-2014, 122 бет. ISBN 978-601-7174-37-8
2. ↑
Қоғамдық құбылыстарды зерттеуде кең
тараған жалпығылыми сипаттаушы әдісі. Бұл әдіс маңызды, тұрақты, қайталанбалы заңды байланыстарды анықтау
мақсатында саяси өмірдің қандай да бір құбылыстарының
пайда болуының, дамуының, қызмет етуінің шынайы
бейнесін қайта жасау үшін тарихи ғылымдардың түсініктері
мен үғымдарының көмегіне жүгінеді. 
**Тарихи әдіс** сипаттаушылығымен, фактілерді жүйелеуге
ұмтылуымен және осының негізінде құбылыстардың дамуының ішкі қисымын (логикасын) табуымен құнды. Тарихи
әдіс — саяси қатынас субъектілерінің барлық іс-әрекеттері
өткен және саяси идеялары жүзеге асқан кеңістік пен уақыттағы өркениеттің саяси тарихын зерттеудің негізгі әдісі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Теориялық саясаттану. Оқулық. — Алматы: Издательский центр
ОФППИ «Интерлигал», 2005. ISBN 9965-537-99-2
Чанг-Маи бағының көрмесі (Chiang Mai Zoo)
Зоопарк қонақтары
Барселона Аквариумы
**Хайуанаттар бағы**, *зоопарк* – жабайы жануарларды қолда (*торда, қоршауда*) немесе жартылай қолда (*табиғи мекендеу ортасына жақын көлемде қоршалған аумақ*) ұстайтын ғылыми ағарту мекемесі.

Басты міндеті
-------------

Жануарлар әлемінің түрлерін қалың көпшілікке көрсету, жаратылыстану білімін насихаттау және жабайы фаунаны қорғау идеяларын тарату, сирек кездесетін, жойылып бара жатқан жануарлар генофондысын сақтау.

Тарихы
------

Алғаш хайуанаттар бағы б.з-дан 1500 жыл бұрын Мысырда, 1000 жыл бұрын Қытайда (*«Білім бағы»* деген атпен) ұйымдастырылған. Еуропада 18–19 ғасырларда ашылды (Венада 1752 жылы, Мадридте 1774 жылы, Берлинде 1844 жылы, Парижде 1858 жылы, Мәскеуде 1864 жылы, т.б.).

Қазақстанның хайуанаттар бағы
-----------------------------

Қазір дүние жүзінде **850**-ден астам, ТМД елдерінде **33**, Қазақстанда **3** хайуанаттар бағы (Алматы хайуанаттар бағы, Шымкент хайуанаттар бағы, Қарағанды хайуанаттар бағы) бар. Алматы хайуанаттар бағы 1937 жылы құрылған. Жер көлемі **54** га. **7** секцияда хайуанаттардың **530**-дан аса түрінің **5900**-дей данасы тіршілік етеді. **77** түр *Халықаралық табиғат қорғау одағының*, ТМД және Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Қазақстан фаунасында кездеспейтін **сүтқоректілер**: *барибал* (Америка қара аюы), Африка арыстаны, *Аустралия кенгуруі*, *Жапон макакасы, Үнді тырнасы, Мысыр кобрасы, Қытай аллигаторы*; құстардың 70-тен астам сирек кездесетін түрлері: *эму, нанду,* тағы басқа. өсіріледі. Бақта *ақ аю, парсы ірбісі, сервал мысығы, қызыл қасқыр, бегемот, Амур жолбарысы,* т.б. жануарлар қоршауда көбейіп, ұрпақтарын жалғастыруда. Олар дүние жүзіндегі басқа хайуанаттар бағында өсірілетін түрлермен алмастырылады не сатылады. Кейбір түрлер, мысалы, *тоғай бұғысы, ителгі* табиғи мекендеріне жіберіледі. Бақта *«Теңіз аквариумы»* павильоны жұмыс істейді, онда әлемдік фаунада сирек кездесетін балықтардың, шаянтәрізділер мен қосмекенділердің бірнеше түрін тамашалауға болады.

Алматы хайуанаттар бағы сирек кездесетін және жойылып бара жатқан жабайы жануарларды қорғау жөніндегі көптеген халықараралық бағдарламаларға қатысады. Қарағанды хайуанаттар бағы 1938 ж. құрылған. Жер көлемі **14** га. Зообақта **балықтардан:** *тұқылар, тұқытістілер, алабұғалар; құйрықты және құйрықсыз қосмекенділердің* бірнеше түрі; **бауырымен жорғалаушылардан:** *тасбақа, ешкіемер, ұршықсап кесіртке, жармасқы, нағыз кесіртке, сұр кесел*; **жыландардан:** *айдаһар, торлы жыландар, сұр жыландар*; **құстардан:** *қоқиқаз, құтан, ақ дегелек, қыран, сұңқар, тырна, балықшы тұйғын, шағала, жапалақ,* т.б.; **сүтқоректілерден:** *лемур, лори, мартышка, піл, қызыл қасқыр, Бұқар бұғысы, аю, кәмшат,* т.б. аңдар бар.

Шымкент хайуанаттар бағы 1980 жылы құрылған. Жер көлемі **54** га, оның **34** га аумағында экспозиция орналасқан, жануарлардың саны – **1000** бас. Зообақта **6** секция жұмыс істейді, онда жануарлардың **165** түрі ұсталады, олардың **20** түрі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы
**Загрос** (парс: *Пaтаг*, *Поштекух*) — Иран таулы қыратының оңтүстік-батыс бөлігін алып жатқан тау жүйесі.

Географиялық орны
-----------------

Иран, Ирак елдері аумағында орналасқан. Ұзындығы 1600 км, ені 200 – 300 км.

Жер бедері
----------

Тау бір-біріне қатарласа жатқан бірнеше (15 – 20) жоталардан тұрады, олардың араларын өзен аңғарлары мен қазаншұңқырлар бөледі. Орташа биіктігі 2000 – 3000 м. Ең биік шыңы – Зердкух (4547 м). Орта шеніндегі Бахтияр тауларыда едәуір биік (4000 м-ден асады). Аса биік шыңдарында мұздықтар кездеседі. Қар шебі 4000 – 4100 метр биіктікте өтеді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Загрос тауы, негізінен, әктастан түзілген, карстық процестер кең дамыған. Сонымен қатар, мұнда кембрий заманының ашық тұзды мұнаралары (диаметрі 20 км-ге дейін) жиі кездеседі. Таудың оңтүстік-батысындағы тау алды жазықтарда мұнайдың мол қоры табылған.

Өсімдігі
--------

Тау беткейлері, көбінесе, шөлді келеді. Оңтүстік-батыс беткейлерінде таулы шөл белдеуінен жоғары аласа ормандар орналасқан, құрамында емен, шегіршін және шаған бар. Ал тастақ беткейлерінде маквиске ұқсас өсімдіктер өседі. Ең биік белдеуде (2500 метрден 4000 метр аралығында) альпілік сирек ормандар мен тау шалғындары кең тараған. 

Жоталар аралығындағы қазаншұңқырларды сорлар, көлдер және шұраттар алып жатыр. Шұраттарда құрма пальмасы, цитрусты өсімдіктер, жүзім көп өсіріледі. Загрос тауын Трансиран темір жолы мен бірнеше тас жолдар кесіп өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 4 том 3 бөлім
Хайфа, 1925 - 1937Хайфа, 1925 - 1937
**Ха́йфа** (ивр. חֵיפָה‎, араб.: حَيْفَا‎; соымен қатар **Хейфа́** деп те аталады) — Израилдің көлемі жағынан үшінші, ал теңіз порты ретінде екінші ірі қаласы. Қала Кармель тауларының етегінде орналасқан. Қала тарихы ежелгі заманнан бастау алады. Бүгінгі қала халқының саны 264 500 адам. (2010). Халқы араб және еврей ұлттарынан құралады. Ең танымал мұражай болып табылатын Израиль Ұлттық ғылым, технология және ғарыш мұражайлары осы қалада орналасқан. Сонымен қатар Хайфа қаласы бояу өндіретін орталық ретінде де танымал. Сонымен қатар Израильдің Жерорта теңізі жағалау бөлігіндегі порт Хайфа қаласындағы Хайфа шығанағында орналасқан. Ол 63,7 шаршы шақырым жерді алып жатыр. Хайфа Тель-Авивтен солтүстікке қарай 90 шақырым қашықтықта орналасқан. Ол - солтүстік Израильдегі ең ірі айлақ. Әлемге әйгілі Хайфа және Технион университеттері осы қалада орналасқан. 1950 жылы қала Мэрі Абба Хуши тұрақты труппасы мен репертуары бар театрдың іргетасын қалады. Хайфа қаласының климаты - теңіздік, жазда ыстық, ылғалды және қысы салқын, жаңбырлы болып келеді. 2006 жылы ливандықтармен болған қақтығыстарда Хезболла ұйымының 93 ракетасы Хайфа қаласына атқылады. Бұл қақтығыс біршама бейбіт адамдардың өмірін қиды. Ғасырлар бойы қала көптеген билейшәлердің қол астында болды.

Дереккөздер
-----------

Ә 52 ӘЛЕМНІҢ ҚАСИЕТТІ ЖЕРЛЕРІ. - Алматы: "Аруна" баспасы. - 208 бет. - Сер.: "1100 қызықты дерек". ISBN 978-9965-26-677-5
**Жатаған укекіре** ( лат. *Acroptilon repens*) - Астралылар тұқымдасының Маралтамыр тегіне жататын мәдени дақылдар түрлеріне орасан зиян келтіретін арамшөп өсімдік.

Жатаған укекіренің отаны - Орталық Азия.

Жатаған укекіре өз тұқымынан және тамыр жүйесінен улы заттарды бөлу арқылы аллелопаттық әсер етеді. Арамшөп үй және түз жануарларына,соның ішінде жылқы малына, өте зиянды. Жатаған укекіренің тереңге таралған тамыр жүйесі, топырақты өңдеу жұмыстарын қиындатып, агротехникалық шараларды жүргізуде қиыншылық тудырып, шығындар көлемін едәуір көбейтеді.

Арамшөп шаршы метр жерге 100 сабаққа дейін топталып, шоғырланып өседі. Жатаған укекіре тұқыммен көбею және вегетативті жолмен, яғни тамырдың балғын бұтақшаларымен, тамырсабақтарымен және тамыр кесінділерімен, көген тамырларымен көбейеді.

Тамыр кесінділері топырақта 3 жылға дейін өміршеңді болып келеді. Тұқымдары топырақта 5 жылға дейін сақталады.

Мамыр-маусым айларында гүлдейді, жемісті маусым-шілде айларында береді. Себетгүл шоғыры өте жүзгіш болып келеді, сондықтан ағын су, жауын-шашын суымен, суармалы сулармен, тұқымдық материалмен және сабанмен, шөппен таралады.

Биіктігі 20-70 см. құрайды, сабақтары тік болып, жапырақтары кезектесіп орналасады. Жатаған укекіренің түсі сұр-жасыл болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сырым елі газеті, 27 маусым, 2013 жыл
thmb
**Жалпақтөбе** – ортағасырлық қала орны. Түркістан облысы. Отырар ауданы, Шәуілдір ауылының солтүстік-батысына қарай, Отырартөбеден 10 км жерде орналасқан.

Алғаш 1948 ж. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н.Бернштам) тапқан. 1966–1970 ж. Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.Ақышев) зерттеу жүргізген. Жалпақтөбенің ежелгі атауы белгісіз. Бұрыштары дүниенің төрт құбыласына сәйкес келетін төртбұрыш тәріздес, екі деңгейден тұратын төбе. Негізгі бөлігінің ауданы 240х200 м. Оның шығыс шеті едәуір биік және трапеция тәріздес келген, табанының ауданы 100х90 м, биікт. 6 м. Әрбір бұрышында орналасқан мұнараларының қираған қалдығының биікт. 7,5–10 м. Батыс қабырғасының орта тұсында орналасқан қос мұнара қала қақпасының екі жақтауын қорғау үшін салынған құрылыс болуы мүмкін. Батыс жағынан келіп қосылатын алаңша аса биік емес, ауданы 140х100 м, биікт. 4 м. Төбенің беткі жағынан табылған ыдыс сынықтары қаланың 1–13 ғ-лар аралығында болғанын көрсетеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Жалпайма** (лат. *Eurygaster integriceps*) — жартылай қатты қанаттылар отрядының қалқаншалы бақашықтар тұқымдасына жататын қандаланың бір түрі. Денесі 10-13 мм аралығында. Ауыл шаруашылығына көп зиян келтіреді.

### Биологиялық сипаттамасы

Ересек бунақденелер ормандарда, бау-бақшалада ағаштан күзде түскен жапырақтардың астында қыстайды. Ол үшін егістіктен 50 м қашықтыққа дейін ұшып бара алады. Қыстаудан наурыз-мамыр айларында ауа температурасы 12 °C-қа жеткенде шығады.

Егістікке ұшып орнықаннан кейін 1-2 аптада жұмыртқа басуды бастайды. Жұмыртқаларын масақы дәндерінде, арам шөптерде және күзден қалған құрғақ өсімдік бөліктеріне басады. Әдетте бір қалауда 14 жұмыртқа болады. Бір аналық жалпайма 15 қалауға дейін шығара алады. Эмбриондық даму он тәулікке дейін созылады. Дернәсілдің дамуы 35 күнде бітеді.

### Таралуы

Жалпайма түздік зонада, соның ішінде Ресейдің және Украинаның ормандарында, Кавказда, Орталық Азияда кең таралған. Қазақстанда Батыс Казақстан, Ақтөбе облыстарының солтүстік аудандарында, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы, Шығыс Казақстан облыстарының тау бөктерінде кездеседі.

Жою шаралары
------------

Қысқа мерзімде егістік өсімдік қалдықтарынан тазартылып, қайырмалы соқамен терең жыртылады, арам шөптен тазартылады, егістікке химикалық препараттар қолданылады.

* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
2. ↑  Арнольди К. В. Вредная черепашка (Eurygaster integriceps) в дикой природе Средней Азии в связи с экологическими и биоценологическими моментами ее биологии./ Вредная черепашка, М.-Л.: Изд-во АН КСРО, 1, 1947, с.136-269.
3. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 4 том, 3 бөлім

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Вредная черепашка в БСЭ
* Вредная черепашка в Агроэкологическом атласе
**Жалпақ** – Күшікбай тауының батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерінде орналасқан. Әулие және Құндызды өзендерінің аралығындағы оқшауланған тау массиві.

Жер бедері
----------

Абсолюттiк биіктігі 350 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Оңтүстік беткейі тіктеу келген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Мезозой дәуіріндегі бор кезеңінің тау жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Таудың бозғылт қоңыр топырағында боз, селеу, бетеге, жусан, бұталы ағаштар өседі. Баурайы мал жайылымына қолайлы.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Маккарти Маклин

  

**Маккарти Маклин** (McCarty, Maclyn) (1911 жылы 9 маусымда, Саут-Бенд штаты, Индиана, АҚШ-та дүниеге келген), америкалық биолог. [1].

Джон Хапкинс университетінің дипломын алған. О.Эйвери мен К.М.Маклеодпен бірігіп, алғаш рет эксперимент арқылы ДНК молекуласының жасанды генетикалық жасуша екенін анықтаған. Олардың классикалық экспериментінде (1944) ДНК-дағы пневмококтың бір түрі пневмококтың басқа түрінен енеді; содан алынған жаңа ДНК бактериясы сол алынған бактерияға айналады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Федосеев Владимир Михайлович** (1924 жылы туған, Украина, Херсон қаласы) – соғыс және еңбек ардагері. Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы Сұлукөл МТС-нда механизатор (1941 – 42), Ленинград әскери байланыс училищесінде курсант (1942 – 1943), Воронеж және Украина майдандарында 138-атқыштар дивизиясы 296-атқыштар полкінде аға радиотелеграфист болған. Мәскеу қаласындағы Ленин атындағы әскери училищеде курсант (1944 – 46), комсомол, партия ұйымының хатшысы (1948 – 51), Майкоп қаласындағы 121-полк командирінің орынбасары (1951 – 53), 9-атқыштар дивизиясында партия ұйымының хатшысы (1953 – 56), Егіндікөл ауданы «Тайыншақұ-рылыс» тресінде бөлім бастығы, Егіндікөл ауданы партия комитетінде бөлім меңгерушісі (1956 – 64), Степногорск қалалық партия комитетінде бөлім бастығы (1964 – 69), Степногорск қалалық халық депутаттары кеңесінің төрағасы (1969 – 74) қызметтерін атқарған. Медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
1854 жылы фелибрлердің кездесуі: Фредерик Мистраль, Жозеф Руманиль, Теодор Обанель, Жан Бруне, Пол Жиера, Ансельм Матье, Альфонс Таван
**Фелибридж** (фр. ) — XIX ғасырдағы француз әдеби қозғалысы провансалдық әдебиетті жандандыру үшін құрылған.

«Фелибр» қозғалысының басталуы «Авиньон мектебі» деп аталатын, прованс (окситан) тілінде жазатын және француз оңтүстігінің әдебиеті мен мәдениетін жаңғыртуды армандайтын ақындарды біріктірді. Қозғалыстың негізін қалаушылардың бірі - ақын Жозеф (Джозе) Руманиль 1852 жылы Авиньонда «Провансальдар» антологиясын басып шығарды, онда оккитан тілінің әртүрлі диалектілерінде жазылған ақындардың өлеңдері ұсынылған.

Қозғалыс ретіндегі «фелибриж» және оның қатысушылары ретіндегі «фелибрлер» ұғымының өзі 1854 жылы Руманиль жас, бірақ болашағы зор прованс ақыны Фредерик Мистральмен бірге әдеби қоғам құрған кезде пайда болды. Оның атауы көне кітаптардан алынған және этимологиясы түсініксіз. Көп ұзамай Руманиль мен Мистральға — Теодор Обанель, Жан Бруне, Пол Жиера, Ансельме Матье, Альфонс Таван, Луи Аструк сынды провансаль тілінде бірқатар ақындар жазатын қосылды .

Бірнеше ондаған жылдар бойы қозғалыс өте белсенді болды, оның бірқатар өкілдері жоғары көркем шығармалар жасады, Фредерик Мистраль 1904 жылы «Мирей» поэмасы үшін әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ие болды. Алайда, XIX ғасырдың аяғында бұл қозғалыс бірте-бірте жойылды, бірақ окситан тіліндегі әдебиет одан әрі дами берді.
**Маккензи Джеймс** (Mackenzie, Sir James), (1853 жыл, 12 сәуір Скоун, Пертшир, Шотландия – 1925 жыл, 26 қаңтар, Лондон), мырза, шотландық кардиолог. [1].

Эдинбург университетінің магистр атағын алған, Лондонға келмей тұрып, 25 жыл Ланкаширде тәжірибеден өткен. Тамыр соғуын зерттеу (1902) атты классикалық еңбегінде жүректің соғуымен бірге артериялық және венадағы тамыр соғуын қатар жазып отратын полиграф деп аталатын құрылғыны сипатта береді, бұл тамыр соғуының бұзылуындағы қауіптілік пен қауіпсіздігін ажыратуға септігін тигізеді. Бұл жүрек ырғағындағы ауытқуды білу үшін; оны емдеу үшін дигиталистің тиімді екенін дәлелдеді.

Маккензи Эдуард Монтегю Комптон (Mackenzie, Sir (Edward Montague) Compton) (1883 жыл, 17 қаңтар, Уэст-Хартлпул, Дарем, Англия – 1972 жыл, 30 қараша, Эдинбург), мырза, ағылшын романын шығарушы және драматург. Оксфорд университетінде оқиды, Сұр киім киген джентельмен (1906) атты бірінші пьесасын бітіру үшін заң оқуын тастап кеткен. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сериядағы Эгей қызметін басқарып, барлаушы болған; бұл жайындағы тәжірибені Грек мемуарында (1932) жазғанда, арнайы Британ мемлекеттік құпия заңының шешіміне орай сот тергеуінде талқыға салынды. 1923 жылы Граммофон журналын шығарды және 1962 жылға шейін оны редакциялайды. 

Глазо Университетінің ректоры (1931-34) және Дейли Мейл лондондық газетінің әдеби сыншысы болады; оның 10 томдық мемуарын қосқанда 100-ге тарта романдары, қойылымы және өмірбаяны бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Айғырұшқан** – Қазақстан аумағында орналасқан ежелгі қорым.

Орналасуы
---------

Қожайтоғай ауылының солтүстік шығысына қарай 30 км жерде. Айғырұшқан тауының үстінде. 2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің және Шымкент қалалық археологиялық және этнологиялық экспедициясы зерттеген. Айғырұшқан тауы солтүстік-шығыстан, оңтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Тау үлкен екі бөліктен тұрады.

Бөліктері
---------

Бірінші бөлігі үлкен, үсті жайпақ, солтүстік-батыс жағы тегіс, оңтүстік-шығыс жағы тік жарлы болып келген. Екінші бөлігі биік шоқы, бас жағы оңтүстік-шығысқа қарай иіліп келген. Айғырұшқан тауында таспен үйілген үлкенді-кішілі 8 және бірнеше ұсақ обалар бар.

Бірінші оба
-----------

Бірінші оба екі тау жотасының арасында, аумағы 15,80х14,20 м, ортасының тастары алынып сай болған. Аумағы 6 м, тереңдігі 50 см. Оба биіктігі 1,30 см. Қалған жеті оба тау жотасының үстінде жатыр.

Екінші оба
----------

Екінші оба жота жиегінен 50 м, оңтүстік жиектен 5 м қашықтықта орналасқан. Аумағы 5,8х5 м, биіктігі 20 см, екіншісі оба мен төртінші оба арақашықтығы 98 м, төртінші оба оңтүстік жота жиегінен 7 м жерде, аумағы 12 м, биіктігі 70 см.

Ең аумақты оба
--------------

Обалардың ішіндегі ең аумақтысы 5 оба жота жиегінен 31 м жерде орналасқан. Аумағы 18х18 м, биіктігі 1,70 см болып табылады. 6-шы оба 5 обамен жалғасып жатыр. Аумағы 9,50х9 м, биіктігі 70 см. Осы 5, 6 обалардың оңтүстік жағында он шақты ұсақ обалар бар. Олардың біразының орындары аласа шұңқыр болып қалған. 6 обадан 33 м қашықтықта 7 оба бар, аумағы 12х12 м, 8х7,50 м, биіктігі 50 см болып келген. Қорым темір дәуіріне жатқызылады.

Дереккөздер
-----------
**Дала кергісі** кейде **Дала шегірткесі** (лат. *Saga pedo Pall.*) — Турақанаттылар отрядының Tettigoniidae тұқымдасының өте сирек кездесетін, Қазақстанда мекендейтін ең ірі денелі шекшек. Еуразияның оңтүстігінде, Пиреней, Аппенин, Балкан түбектерін қосқанда, Қырым, Кавказ, шығыста Зайсан көліне дейін жетеді, сонымен қатар Солтүстік және Батыс Тянь-Шаньда таралған. Орта Азия мен Қазақстанның тау етегі мен далалы аймақтарындағы шалғынды биік шөптесінді және бұталы өсімдікті жерлерінде тіршілік етеді. 

Жыртқыш. Жемтігін дәуіт сияқты шөпке немесе бұтаға жасырынып аңдиды. Едәуір ірі шегіртке, дәуіттермен қоректенеді. Соңғы жылдары таралу аймағының азиялық бөлігінде жерді ауылшаруашылығына пайдалану нәтижесінде түр өте сирек кездесетін болды. Түрді қорғау үшін кездесетін жерлерінде қорықшалар ұйымдастырып, жерді жыртқан кезде, олардың тіршілік ортасы — тың жерлерді жыртпай қалдыру керек.

Дала кергісінің қанаты жоқ. Дала кергісі шырылдамайды және жыртқыш. Оны Солтүстік Қазақстаннан, соған жақын аумақтардан кездестіруге болады. Аналығының тұрқы 53-75 мм. Дала кергісі - дала табиғатына нағыз бейімделген жәндік. Дене бітімі, қорегін аулау тәсілі шекшектен гөрі дәуітке көбірек ұқсас.

Жыртқыш болғандықтан негізгі қорегі - шегірткелер, шекшектер, шілделіктер, қоңыздар және дала қандалалары. Тіпті кейде дәуітті де жеп қояды. Ол дәуіт тәрізді аяқтарын жазып жіберіп, қорегін аңдып, қозғалмай ұзақ отырады.

Бір көңіл аударарлық жайт: табиғатта кергілердің аталығы көп кездеспейді. Сондықтан олардың аналықтары партеногенезді жолмен көбейеді. Дәлірек айтқанда аталықсыз ұрықтану. Далалық кергілердің шырылдамауы да соған байланысты болса керек. Дала кергісі даму барысында 8 рет түлейді. 3-4 аптадан соң толық ересек күйге келеді. Ұрықтанбаса да жұмыртқалап, түнде 7 жұмыртқа туады. Жұмыртқалайтын жерді мұртшаларымен тексереді де, әр түрлі тереңдікке жұмыртқаларын орналастырады. Күзге дейін мезгіл-мезгіл жұмыртқалай береді. Тіпті өлген аналық кергінің денесінен тумай қалған 10-28 жұмыртқаларды байқауға болады. Жұмыртқалардан тек аналық кергілер ғана дамиды.

* 
* 
* ЖұмыртқасыЖұмыртқасы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Orthopteroid Specialist Group* *Saga pedo (Predatory Bush Cricket)*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 4*.  International Union for Conservation of Nature (1996). Тексерілді, 11 ақпан 2011.
2. ↑  Биология 7 сынып ISBN 978-601-282-426-1
**Федор Николаевич Усов** (1839, қазіргі Павлодар қ. – 21.9.1888, Көкшетау қ.) – Сібірді зерттеуші, тарихшы. 

Омбы кадет корпусын бітірген (1856), Бас штабтың Николаев академиясында оқыған. 1856 жылдан Сібір казактары әскерінде қызметте болып, Сібір казактары әскерлерінің жаңа жарғысын әзірлеуге қатысты. Ш.Уәлихановпен, Г.Н. Потанинмен, Н.Ядринцевпен достық қарым-қатынаста болған. У. Батыс Сібірдің тарихын және Сібір казак әскерінің құрылу тарихын зерттеумен айналысты. Орыс география қоғамының Батыс Сібір бөлімшесінде жұмыс істеп, 1881 – 85 ж. осы мекеменің хатшысы болды. Ғыл.-зерт. еңбектері үшін Орыс география қоғамының кіші алтын медалімен марапатталған. "Сібір әскерлері 1876 жылғы мәліметтер бойынша халық орналасқан жерлердің тізімі" (Омбы, 1877), "Сібір казактары әскерлерінің статистикалық жағынан баяндалуы" (СПб. 1879), "Александр ҚҚ патшалық құрған кезеңдегі Батыс Сібірдің тарихи очерктері" (Батыс Сібірдің естелік кітапшасы, Омбы, 1882), т.б. ғыл. еңбектердің авторы. өмірінің соңғы жылдарын Көкшетау қаласында өткізген.

Дереккөздер
-----------
**Павлов Федор Павлович** (25. 9.1892, Богатырево селосы, қазіргі Чувашия Цивильск ауданы,— 2. 6. 1931, Сочи) — чуваш драматургы және композиторы. 

Революцияға дейін мұғалім болды. Әдеби қызметпен ерте айналысты. Халық әндерінің 3 жинағын бастырды, «Чуваштар және әндік-музыкалық творчествосы» атты зерттеуін жазды. Павлов— чуваш әдебиетіндегі реалистік драматургияның негізін салушы. Оның «Сотта» (1919) комедиясы, «Деревняда» (1922) драмасы т. б. пьеса- лары театр сахналарының тұрақты репертуарына айналды. Павлов шығармаларында ескілік көріністерін аяусыз шенеді, жаңа өмірдің жасампаздық күшін мадақтады.
**Федор Филиппович Акимов** (08.05.1915 – 27.04.1965) – Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, пулеметшілер командирі, Кеңес Одағының Батыры (1943).

Өмірбаяны
---------

1915 жылы Ресей империясы, Торғай облысы қазіргі Ақтөбеде туған.
Курск облысының Рыльск қаласының солтүстігінде, Гомель облысы Асмолево дереревнясы, Киевтің солтүстігінде Днепр жағалауы үшін болған ұрыстарда ерекше көзге түсті. Аға сержант Акимов өз бөлімімен Глебовка пристаны маңынан қайтадан Днепрден өтуге ұмтылған солдаттарға жәрдемдесті. Днепрден өтіп, Казаровичи селосын алды.

Марапаттары
-----------

Ленин, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған. Кеңес Одағының Батыры (1943). Соғыстан кейін Ташкент облысының Қыбрай қ.т кентте қызмет істеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ақтөбе: энциклопедия. - Ақтөбе, 2001. - 748 бет