recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Жылқайдаров Мұқтар** *(1897-1937)*, әнші, термеші, ақын, сазгер. Алғашқықа ауыл молдасынан дәріс алып, кейін Атбасардағы орыс-қазақ
мектебінде оқыған. Жастайынан енерге үйір болып өседі. қазан теңкерісінен кейін ауылдағы мойынсерік, артельге мүше болып, 1928 жылға дейін ауылда еңбек етеді. 1929-1930 жылдары «байдың баласы» деген желеумен Қарсакбай абақтысына қамалады. Одан босанып шыққан сон, Онтүстік Қазақстан өңірінде әр түрлі қызметге жүріп, *«Қызыл отау»* жұмыстарына белсене араласады. 1932 ж. Ташкент радиокомитетінің әншісі болып жұмыска орналасады. Сондағы пед. Техникум дасабақ береді. 1937 ж. «халық жауы»деген жаламен Ташкент түрмесіне жабылады. Одан арғы тағдыры беймәлім. Жылқайдаров өлен жазып, ән шығарған.
«Сарыарка туып-өскен жерім едін, Ақшоқы күңде шыққан белім едін. 
Көк көденің толқыған ойқырында, Жүйрік пен жорға мініп желіп едім.
Сарыаркада сар дала, Сапқын соққан саз дала.
Он жетіге келгенде, Толықсиды қыз бала», деп
басталатын «Сарыарқа» әні ел арасында Мұқтардікі делінеді. Қазақ өнерінің жанашыры А. В. Затаевичтің *«Қазақ халкының мың әні»* деген жинағында М. Жьлқайдаров тыңорын дауымен 25 ән,
терме жазып алғандығы баяндалады.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Бие қысырмас.** Отқа май салынып, келіннің беті ашылғаннан кейін сол жақтағы келінді енесі шақырып оң жаққа отырғызады. Сонан соң ортаға ақ бұл тастайды. Оны отырғандар жыртып-жыртып алады. Үйлеріне апарып сабаларының аузына байлайды. Мұндағы мән: бірінші, келінді өзінің қызындай көретіндігін білдіріп оны өз қызы отырған қадірлі орынға лайық еткені, екінші, ортаға ақ бұл тастап оны бөліп бергені – қазақта ең қастерлі түлік-жылқы, астың аяулысы-қымыз. Осы екеуі түтін басынан үзілмесін дегені. 
**"Келіннің аяғынан, қойшының таяғынан"** дегенді әлімсақтан бері айтып келе жатқан қазақ келін келгеннен кейін келешектің тағдырын көбінесе келінге байланысты түсінеді. 
Қазақта той көбінесе ел жайлауға шыққанда болады. Бұл кезде мал қоңды, қол бос,қолайлы. Қымыз сабасы бәрінде болмағанымен ірікттің сабасынан кез келген үй кұр емес. Мұндайда ақты екінші сабаға байлауға болады. Саба – қазақ асының қайнар бұлағы. Мұнан қымыз да, құрт та, сарымай да өндіріледі...
Бие қысыр қалмаса бәрі де болады ғой. Рымның аты, міне, осыған байланысты болады. Табысы құралмаған жігіттен, құрсағы құр жатпайтын биенің артық делінетіні де осыдан. 
Қазақ үшін бие қысыр қалмаса онан ұлттық шарап (қымыз) та, жауға атойлап, аттандап, «абылайлап», «а құдайлап» шабатын саңлақ та, қазы мен қарта, жал мен жая да болады ғой. Осыны ескерген халық үшін бие қысырмас кәдесіне үлкен мән берген.

**Дереккөздер**
---------------

  

1. 

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
**Құтлық қаған жазуы** - Моңғолияның Орхон өзені бойындағы көне заманғы жазба ескерткіш. Түркологиялық әдебиеттерде табылған орнына қарай *Онгин ескерткіші* деп те аталады.

Құтлық қаған жазуы
------------------

Жазу екінші түрік қағандығын орнатып, 692 жылы қайтыс болған Құтлық қағанға арналған. 12 негізгі және 4 қосымша жолдан тұрады. 1891 жылы Н.Я.Ядринцев Құтлық қаған жазуын тапқан, В.В.Радлов оның тұңғыш аудармасын жасап, баспаға шығарды. Бұдан кейін де аударғандар: Х.Н.Оркун, С.Е.Малов, Г.Глаузон. Жазуда Құтлық қағанның, Білге қаған және Күлтегіннің әр түрлі жорықтары баяндалады. Тұңғыш түркі қағандығын орнатқан Бумын қаған жөнінде кейбір деректер кездеседі: «

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Ата-бабамыз Бумын қаған дүниенің төрт бұрышын қысты, жиды, оны кеңітті, басты. Ол хан жоқ болғаннан кейін ел жітті, жан-жаққа қашып тарады* | » |

». Мұнда орхон ескерткіштерінде кездеспейтін кейбір таңбалар ұшырасатындықтан, В.В.Радлов Құтлық қаған жазуын Орхон-Енесай жазбалары аралығындағы жазуға жатқызады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Құттың қызы**, *Құтұңғыз* – Жыланды өзенінің оң саласы.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Сандықтау ауданы жерімен ағады.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 702 км2. Өзеннің шағын 34 саласы бар. Ең бастысы – Балапан (19 км). Суайрығының жер бедері жонды белесті келген шөгінді денудациялық қыратты жазық. Негізінен қар және жер асты суларымен толығады. Суы қараша айында қатып, сәуірде ериді (140–160 күн мұз құрсауында болады).

Бастауы
-------

Бастауын Каховка қыстауынан солтүстікке қарай 8 км жердегі бұлақтардан алып, Новосёловка ауылы тұсында Жыланды өзеніне оң жағынан құяды.

Өсімдігі
--------

Топырағы кәдімгі карбонатты қара топырақты құрайды. Онда әр түрлі шөптесіндер аралас қызғылт қаулы өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Аллеларалық сәйкестік** - бір геннің немесе əртүрлі гендер аллельдерінің бір-біріне қосымша əсері. Əртүрлі екі мутантты аллельмен кодталған гетеро-мультимерлі белоктың бірлесуі нәтижесінде қасиеттерінің өзгеруі. 

Буданды белок біркелкі суббірліктерден тұратын белокқа қарағанда белсенді болады. Шығу тегіне байланыссыз əртүрлі екі рецессивті аллельдердің буданда қосылуы кезінді жабайы типтің қайта қалпына келуі байқалады. Бұл жағдайда біртіндеп ферментативті белсенділік орнына келеді. Мұндай жабайы тип қалпына қайта оралу кейбір аллельдердің комбинациясына ғана тəн. Барлық гендердің осылайша əсерлесетін аллельдері белоктардың бірдей суббірліктерінен тұратын ферменттердің құрылысын бақылайды, яғни бірдей полипептидті тізбек оларда бірнеше рет қайталанады. Бұл құбылыс көптеген объектілерде: тышқандарда, жасыл балдырларда, саңырауқұлақтарда сипатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Алматы:"Мектеп" баспасы, 2002.
**Флогистон** (грекше φλογιστός — жанғыш) — 17 — 18 ғасырлар химиктерінің түсінігінше барлық заттың құрамында болатын жанғыш немесе жаққанда қаққа және әкке айналатын затты 1669 ж. неміс химигі И.Бехер басқа да құрам бөліктерімен қатар әр заттың құрамында Флогистон болады деген пікір айтқан. 1697 ж. неміс химигі Г.Э. Шталь Флигстонның оңай тұтанатын заттарда (май, көмір, күкірт, т.б.) көп болады, ал металл өртелгенде Флигстон жоғалып қақ, топыраққа айналады деген тұжырым жасады. Шталь және оның серіктері металл қағы жай зат, ал металл күрделі зат деп түсінген. Флигстон теориясы қате түсінік болғанымен химия тарихында маңызды рөл атқарды. Ол тәжірибе қорытындыларын бір жүйеге келтірді және химияның алхимия түсініктерден тазаруына себепші болды. Флигстон теориясын А.Лавуазье еңбектері жоққа шығарды.

Сілтемелер
----------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Кан Ю-Вэй** (қыт. 康有為)– қытайдың көрнекті ғалымы, 19 ғасырдың аяқ шеніндегі реформа жүргізу жолындағы қозғалыстың жетекшісі. Ол 1859 жылы 19 наурызда Гуандан провинциясы Наньхай уезінде дүниеге келген. 1887 жылы «Да тун шу» атты кітабын («Ұлы бірлік туралы кітап») жазды. Онда ол өзінің утопиялық әлеуметтік теориясын баяндап, қазіргі Қытайдың феодалдық қоғамын және Батыс елдерінің буржуазиялық құрылысын сынады. Кан Ю-вэй императорға меморандум жолдап, онда реформалар жүргізу жоспарын ұсынды, елді өнеркәсіп, сауда және мәдени жағынан дамыту жолдарын нұсқады. 1895 жылы Пянсюэхой реформалар клубын, ал 1898 жылы сәуірде Байогохой реформалар партиясын құрды. Шетелдегі Баохуанхой конституциялы-монархиялық ұйымының басшысы бола жүріп, елдегі Сунь Ят-сен басқарған қозғалысқа қарсы шықты. Кан Ю-Вэй 1927 жылы 31 наурызда Циньдаода дүниеден озды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
**Қола-графитті материал** – қоладан, қола кристалдарының арасында бірқалыпты таралған графит түйіршіктерінен тұратын күйдірілген кеуекті материал.

  

Химиялық құрамы: негізі мыс, қалайы – 8,5-9%, графит – 1,5-3%. Кеуек қуыстары минералды немесе синтетикалық маймен толтырылады, мұндай материал үйкеліске төзімді келеді. Қола-графитті материал ұнтақтық металлургия әдісімен алынады. Кең көлемде 20-ғасырдың 30-40-жылдарында пайдаланыла бастады. 

Қола-графитті материалдардан сырғанау мойынтіректеріне (подшипниктеріне) арналған төлкелер жасалады. Қола-графитті материалдардың ерекшелігі болатпен жанасқандағы үйкеліс коэффициентінің төмендігі. Қола-графитті материалдың жұмыстық температурасы 75-80 градус. 20 м/с сырғанау жылдамдығындағы рұқсат етілген кернеу 6–8 Мн/м2, қаттылығы 18–20 НВ. Қола-графитті материалдан бұйымдар дайындау өндірісінде шикізат ретінде: қола, мыс, қалайы, мырыш, қорғасын ұнтақтары пайдаланылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Канада коммунистік партиясы** (ағылш. *Communist Party of Canada*; фр. ) — 1921 жылы маусымда астыртын жағдайда ұйымдастырылды. 1922 жылдан Жұмысшы партиясы деген атпен жария түрде істей бастады. Партияның 1924 жылы маусымда өткізілген 4-съезінде Коммунистік партия деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында ККП елдің прогресшіл жұртшылығын соғыс пен фашизмге қарсы күреске жұмылдырды. 1940 жылы маусымда ККП жұмысына тыйым салынды. Осыған байланысты, 1940 жылы тамызда Канада коммунистерінің Құрылтай съезі өткізіліп, партияға Прогресшіл жұмысшы партиясы деген ат берілді. ККП-нің 1959 жылғы қазанда өткізілген 16-съезі партияның Программасы мен Уставын қабылдап, оны бұрынғыша Канада Коммунистік партиясы деп атау туралы шешім қабылдады. Жаңа Программа сәйкес ККП-нің басты міндеттері - бейбітшілік және халықтар арасындағы ынтымақ, ұлттық тәуелсіздік, еңбекшілердің ең маңызды мүдделері - демократиялық және социалистік. Канада үшін күрес жүргізу. ККП-ның 1969 жылы 4-6 сәуірде өткізілген 20-съезі қазірігі кезеңдегі халықтар және елдің ішкі жағдайларына терең талдау жасап, партияның бұл мәселелер жөнінде ұстайтын негізгі бағытын белгіледі. ККП-ның делегациялары Коммунистік және жұмысшы партиялары өкілдерінің 1957ж. 1960 ж. және 1969 жылы. Мәскеуде өткізілген халықаралық кеңестеріне қатысты, кеңестерде қабылданған документтерге қол қойылды. ККП демократиялық централизм принципі негізінде құрылған. ККП-ның жоғарғы органы - ұлттық съезд. Съезде Ұлттық Комитет сайланады. ККП-ның Орталық органы - *"Канадиен Трибюн"* (Канада Трибунасы) газеті. ККП ОК-ның басты секретары - Уильям Каштан, төрағасы - Тим Бак.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974жыл, 5 том, 224-бет
**Ақ Ирий қалашығы** Есіл алқабы мен Батыс Сібір ойпаты қиылысқан жерінде, Солтүстік Қазақстан облысының Долматов ауылында орналасқан. Ақ Ирий – иран тілінен аударғанда «Ақ жұмақ» деген мағынаны білдіреді. Ақ Ирий қаласы ж.с.д. V ғасырдағы сақ дәуіріне жатады. Көне елді мекен дала және орман тұрғындары арасында өзіндік алдыңғы бекініс ретінде қызмет етті. Бекіністі қаланың ішінен ғалымдар үйлерді, ұста шеберханалары мен керамика дайындау өндірісінің қалдықтарын тапты. Қала екі жағынан да адам аяғы аспас құрылыммен бөлінген биік үшбұрышты мүйісте орналасқан. Археологтер оны «Ақ Ирий» деп атады. Зерттеушілердің болжамы бойынша, ескі қалашық діни-шаруашылық және қорғану мақсатында салынған. Бекініс құрылыстары, археологтердің айтуынша, отқа табынған және зороастризмге сенетін дала сақтарының меншігінде болған.Бұрыштары мен қабырғаларының ортасында төбені ұстауға арналған бағаналары бар 35-45 шаршы метрді құрайтын үйлер табылды. Қабырғалары бұтақтардан, шыбықтардан жасалып, балшықпен сыланған. Көптеген күйдірілген кірпіштер дәл осы технология Ақ Ирийде қолданылғанын растайды. Табылған заттардан қаланың тұрғындары сол темір дәуірінің ерте кезеңінің өзінде дамудың айтарлықтай жоғары деңгейіне жеткендігін байқауға болады. Металды балқытуға арналған пештердің қалдықтары көне сақтар металлургия өндірісінің технологиясын жақсы білгенін растайды.
Ескі қала территориясында Жапондық, Жерорта теңіздерінде кездесетін каури ұлу құбыршақтары табылғаны таңғаларлық болып көрінеді. Олар ақша ретінде болып қызмет атқарғаны мүмкін, яғни бұл сақтар сыртқы қатынасиардың кең географиясына ие болғаны деген сөз. Бекініс дуалының іргетасында суды жібермейтін материал ретінде қабық пайдаланған. Балшықты күйдіру және металды балқытуға арналған пештер де табылған. Табылған бірегей заттарды алып қарағанда сақ тайпалары осы территорияны мекендеп, алдыңғы тарихи кезеңдерінің мәдениеттерінде терең тамырларының болғаны жайындағы болжамды ұсынуға мүмкіндік береді. 2013 жылы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің археологтары Ақ Ирий ескі қаласының қазба жұмыстары өткен жерінде ашық аспан астындағы археологиялық мұражай ашуды ұсынды. Ғалымдардың пікірі бойынша осындай мұражай табиғат ортасында демала алатын және бір уақытта Қазақстанның тарихи ескерткішітерімен таныса алатынтуристтердің үлкен топтарын тартуға мүмкіндік береді. Ғалымдардың ұсынысын мемлекет басшылары зор қызығушылықпен қарсы алған және қолаған, мұражайды құру жұмыстары басталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Нефрология - (nephrology)(көне грекше: νεφρός — «бүйрек», и λόγος — «оқу»), медицина саласы, бүйрек аурулары мен қызметін зерттейді. Бүйрек физиологиясын түсіну бүйрек ауруларын емдеуде ғана емес, дәрінің, диетаның, бүйрек аурулары гипертониясының және керісінше әсерлерін білу үшін өте қажет.17ғ. алғаш бүйректі Лоренцо Беллини (1643-1704) және М.Мальтиги зерттеген; К.Людвиг (1844) оның нағыз физиологиялық қызметін қарастырды. Нефрологияның дамуында (1960) күнделікті артерио-веналық шунттардың ашылуы ерекше маңызды, онда көп гемодиализ бүйрек созылмалы ауруымен ауыратындардың 90% ажалдан арашалайды. Қараңыз: гемодиализ; бүйрек жетімсіздігі; бүйрек тас ауруы; бүйрек ауыстыру; нефрон.

Сілтемелер
----------

* Орыс тіліндегі нефрология және урология бойынша журналдар
* Нефрология бойынша дәрістер, мақалалар және жаңалықтар
* Диализ емделушiлерiнiң НЕФРОН қоғамдық ұйымы
* Бала нефрологиясы - Дмитрий Самсонованың сайтындағы тегiн консультация Мұрағатталған 4 наурыздың 2016 жылы.
* Нефрология в педиатрии — мәлiметтер, баптар, ақылдасулар
* Ағылшын тiлiндегі нефрология бойынша журналдар
Жанторсық.
**Жанторсық** – иленбеген теріден жасалатын, сусын құюға арналған ыдыс. Жанторсыққа қымыз, шұбат, айран, шалап және т.б. сүттен әзірленетін сусындарды құйып сақтаған және тасымалдаған. Торсықтың жанторсық аталуы сапарда, өрісте адамның жанына ұдайы алып жүретіндігімен және иір мүйіз тәрізді иықшасында қалып қоятын бір ұрттам сусыны қысылтаяңда адам жанына араша болатындығымен байланысты делінеді.

Дайындау барысы
---------------

Жанторсықты түйе, сиыр, жылқының жон, сауыр терісінен тігеді. Ол үшін терінің түгін жидітіп, шелін тазалап, көлеңкеге керіп кептіреді. Сәл тобарсыған кезде арнаулы үлгімен пішіп, екі жағын беттестіріп, тарамыспен итіс-тартыс әдісімен қабаттап айқыштап тігеді. Содан соң торсықтың ішін жуып, кебу, таза қиыршық құмды кептеп, аузына ағаш тығын тығып, көлеңкеге бір-екі тәулік қойып кептіреді. Әбден кепкеннен кейін батырғының ұшымен сызып, торсық бетіне өрнек салады. Тері дымқыл болса немесе қаудырлап қатты кеуіп кетсе, өрнек түспейді. Сондықтан теріні бабына келтіріп, "кебеқұрғақ" кезінде өрнек салса, өрнектің бедері айқын, әрі терең түседі. Өрнек терең, әрі бедерлі болу үшін оның өн бойын қуалай батырғышты бірте-бірте тереңірек батырып, бірнеше мәрте қайталау керек. Батырғының ұшы тері бетінде жеңіл сырғу үшін әлсін-әлсін майға батырып отырады. Тері ыдысқа өрнек салғанда ыдыстың қарсы қапталындағы бедерлі өрнекке нұқсан келтірмей, астына жұмсақ көпшік қояды. Өрнек бедерлеп болған соң тағы да 2-3 тәулік көлеңкеде кептірсе, ыдыс қатайып, көнге айналады. Содан соң ішіндегі құмын төгіп, ыстап, жуып, майлап пайдалануға болады. Қазақта мұндай тері бұйым жасаумен иші, ысшылар айналысқан. Торсықтар мүйізді торсық және жанторсық деп негізгі екі түрге бөлінеді.

Пайдалану
---------

Әдемі әшекейленген мүйізді торсықтар, әдетте, үйде керегенің басында ілулі тұрады. Мұндай мүйіздеп жасалатын торсыққа құйылған қымызды сарқып құйғанның өзінде торсықтың қос мүйізінің қуысында бір-екі қасықтай қымыз қалып қояды. Қымызы таусылған жанторсыққа жаңартып саумал қымыз құйылады. Ал қымыз қалдығы келесі құйылған саумалға ашытқы болады. Егер торсыққа құрт салып, үстіне су құйып қоятын болса, қанжығада әбден шайқалған торсықтың ішіндегі құрт езіліп, шалап сияқты сусынға айналады. Оны қазақ "томыртқа" деп атайды. Ұзақ сапарда жүрген жолаушы торсықтағы томыртқаны сусын ретінде ішсе, езіліп-езіліп малта болған құртты ұртына салып сорып, азық еткен. Жанторсықты малшылар мал баққанда, жауынгерлер жорыққа шыққанда қанжығасына байлап жүрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Мұқанов С. Халық мұрасы (тарихи-этнографиялық шолу). Таңдамалы шығармалар. ХV том. Алматы: Жазушы, 1979;
* Шоқпарұлы Д. Теріден жасалатын бұйымдарды құрастыру технологиясы. Алматы: Кітап, 2005.
*Басқа мағыналар үшін Қызылоба деген бетті қараңыз.*
**Қызылоба** – Шыңғыстау жотасының батыс бөлігіндегі тау сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Абай ауданы Жүрекадыр ауылының солтүстік-батысында 50 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1064 м, салыстырмалы биіктігі 50-60 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 16 км-ге созылған, енді жері 6 км.

Жер бедері
----------

Тау аңғарларымен, өзен, сай жыралармен тілімденген. Беткейлері тік жарқабақты, қырқалы келген тізбектелген жоталардан тұрады. Солтүстігінен Қарасу, оңтүстігінен Байқошқар, Бақанас өзендері тау бұлақтарынан бастау алады. Оңтүстік-шығысында Қарақшы, оңтүстік-батысында Ақдомбақ таулары бар.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төменгі және орта палеоген кезеңінің жанартаутекті шөгінділерінен, құмтас, тақтатас, конгломерат, т.б. жыныстардан түзілген. Етегінде қорымтастардың үйінділері көптеп кездеседі.

Өсімдігі
--------

Баурайында тобылғы, қараған, аңғарында тал, терек, қайың, шалғын өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Бағзы замандарда Ұлы Даланы мекендеуші көшпелілер Көк Құдайы – Тəңірге сенген. Осыған орай, олардың ұстанған діні «тəңіршілдік» деп аталған.Тəңір – дүниедегі жан иелерін жаратушы, тіршілік лебін үрлеуші Бас Құдай. Бірақ ол пайда болғанға дейін ғаламды бұлдыраған тұман, буырқанған мұхит басып жатқан. Бабаларымыз – ежелгі түркілердің мифтерінде əлем осы мұхиттан жаратылған делінген. Ол былай суреттеледі: «... Баяғыда көк те, жер де болмаған, тек бір ғана шетсіз-шексіз мұхит болған. Күндердің бір күнінде мұхиттың ортасында Ақ Жарық көрініп, одан нұр шашқан алтын жұмыртқа шыққан. Оның ішінде күллі əлемнің болашақ түп атасы – Тəңір жаралған.Тəңір өте ұзақ, миллиондаған жылдар бойы ұйықтады. Ақыры, бір күні оянды да, жұмыртқаның қабығын жарып сыртқа шықты. Жұмыртқаның үстіңгі жағынан Көкті жаратты, ал төменгі бөлігінен Жерді жасады. Көк Жерге құлап кетіп, жер жүзінде тағы да аласапыран орнамас үшін Тəңір олардың арасына темір қазық қойды. Ол Аспан таяғы – Темірқазық жұлдызы. Тəңір Темірқазыққа Көк жүзін айналып жүретін аспан арғымақтарын – жұлдыздар мен шоқжұлдыздарды байлап тастады».

Дереккөздер
-----------

«Сен білесін бе?» энциклопедиясы. Автор: Райымбеков Қ.Ж. Байғабылова Қ.Т.
'*Балауыз мүсіндерінен жасалынған голливуд муражайы* – мұражай. [1]

Мұражайдан Мэрилин Монро, Кларк Гейбл, Пол Ньюман, Гэри Купер және т.б. көптеген атақты кино жұлдыздардың бейнесін тамашалауға болады. Бұл жерде қорқынышты зал, "Қараңғылық құпиясы" көрінісі және "Оскар" жүлдесін алған фильмдер туралы да қызғылықты деректер жинақталған. Осылардан бөлек жүлде алған фильмдер жайлы да бейне клиптер бар. 

Балауыз мүсіндер музейі – Диснейлендтен қашық емес, Лос-Анджелестен шеткерірек орналасқан "Кино әлемі". АҚШ-тағы кино және телеэкран 230 жұлдызының балауыздан бейнеленген кейіптері және әйгілі рөлдерінен көріністер.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия.–Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т.-640 бет.
Карл Гуцков
**Карл Гуцков** (17 наурыз 1811 жыл, Берлин – 16 желтоқсан 1878 жыл, Заксенхаузен, Франкфурта-на-Майне) – неміс жазушысы және драматург, қоғам қайраткері, *«Жас Германия»* атты әдеби қозғалыстың басшысы. [1]

Берлин университетінде құқық және философия мамандықтары бойынша білім алады. *«Телеграф фюр Дойчланд»* («Telegraph für Deutschland») (1838—1842) атты журналдың редакторы болады. Сол уақытта ол журналда Фридрих Хеббель, Георг Гервег және Фридрих Энгельстер жұмыс істейді. «Мага-Гуру немесе бір құдайдың тарихы» (1833) атты романның, «Рыцарь рухтары» (1850—1851, орысша аудармасы 1871) атты көп томдық эпопеяның және көптеген драмалық шығармалардың («Вернер», 1842, орысша аудармасы 1842; «Пугачёв», 1847,орысша аудармасы 1918) авторы. «Уриэль Акоста» (1847, орысша аудармалары 1872, 1955) атты трагедиясы кеңінен танылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Бернд Шторк** (нем. *Bernd Storck*; 1963 жылы 25 қаңтарда туған) – бұрынғы неміс футболшысы, қорғаушы, 2009-2010 жылдардағы Қазақстан құрамасының бапкері.

Карьерасы
---------

### Қазақстан құрамасы

2008 жылдың маусымынан «Алматы» және Қазақстан жастар құрамасының бас бапкері қызметін атқарды. 

2008 жылдың қазан айынан 2009 жылдың қаңтар айына дейін Қазақстан құрамасының бас бапкері міндетін атқарушы болып, 2009 жылдың 30 қаңтарында Қазақстан құрамасының бас бапкері болады. 2010 жылы Шторк Қазақстан құрама командасы Еуропа чемпионатының іріктеу турниріндегі бастапқы төрт матчта жеңіліс тапқаннан кейін, отставкаға шығады. 2011 жылдың ақпан айында Қазақстан жастар құрамасының бас бапкері болып бір жылға тағайындалады.

### Мажарстан құрамасы

2015 жылы 20 шілдеде Мажарстан құрамасының бас жаттықтырушысы боп тағайындалды. Оның бапкерлігімен құрама 1972 жылдан бері бірінші рет Еуропа чемпионатының финалдық кезеңіне жолдама алды.

2018 жылғы әлем біріншілігінің іріктеуіндегі сәтсіздіктен соң ол қызметтен босады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Статистикасы
**Құтан әулие кесенесі** - сәулет өнерінің ескерткіші. Нысанның орналасқан жері: Қостанай облысы, Аманкелді ауданы, Амантоғай ауылының маңында Арқалық-Амангелді тас жолының бойында, Қарынсалды өзенінің шығыс жақ қыратында орналасқан. Амантоғай ауылынан Арқалыққа қарай 10 км жерде. Кесене бірнеше рет жаңартылған. Әулиенің ұрпақтары зиратты 1977 және 2008 жылдары жаңалап жөндеген. Құтан әулие ұрпақтары Қарағанды облысының Ұлытау ауданы, Жезқазған, Сәтбаев қалаларында тұрады. Бүгінгі күнге дейін әулиеге келушілер үзілген емес. Келушілерге арнап кесенеге жақын жердегі бұлақ басынан шағын қонақ үй тұрғызылған. Құтан Аталықұлы 1690-1780 ж.ж. аралығында өмір сүрген әруақты әулие адам болған. Ұлытау өңірінде дүниеге келген Құтан бабамызға әулиелік, көріпкелдік, емшілік бала кезінен қонған. Барлық саналы ғұмырын халықтың денсаулығын қорғауға арнап, ел мен жердің тағдырына араласқан.

Зерттелуі: Торғай елі. Энциклопедия. Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл.
Өміртай Жәлелов, өлкетанушы, профессор. «Жүрегінің түгі бар Құттымбет батыр»
Қостанай облысы Торғай аймағы көрікті жерлерінің ақпаратты бағдар тізбесі
( Е. Цвентух, Ш. Бәйділдин, А. Аймағамбетов, И. Роговой Д. Артюх және т.б авторлары). Қостанай: «Шапақ», 2011 жыл.

**Дереккөз**

1. ↑  ТОРҒАЙ ЕЛІ. Энциклопедия. Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл
Швеция королі Карл XII
**Карл XII** (1682 жыл 17 маусым - 1718 жыл 30 қараша) - швед королі (1697-1718), ірі қолбасшы, Карл XI-нің баласы, оның *абсолюттік және ұлы державалық саясатын* жалғастырды.

Өмірбаяны
---------

Карл XII-нің өмірінің негізгі белесі оның *Солтүстік соғысқа* (1700-1721) қатысуына байланысты. Онда ол Данияны тізе бүгуге мәжбүр етті (1700), орыс әскерлерін *Нарва түбінде* жеңіліске ұшыратып (1700), Польша мен Саксонияға басып кіріп, поляк тағына өзінің әміршісін отырғызды (1706). 1708 жылы Ресейге басып кірді, алайда 1709 жылы Петр I бастаған орыс әскерінің негізгі күшінен *Полтава шайқасында* (1709) толық жеңіліс тауып, жарақаттанып, Түркияға қашты. Карл XII-нің Швецияның ұлттық мүддесіне қарама-қайшы басқыншылық авантюристік саясаты Швецияны мейлінше күйзелтті. 1715 жылы Карл XII Швецияға оралды. Норвегияға қарсы басқыншылық соғыс кезінде өлтірілді. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Тевкелев Құтлұғмұхаммед** (1850, Уфа губерниясы Белебей уезі – өлген жылы белгісіз) – қоғам қайраткері, Ресейдегі мұсылмандар қозғалысы жетекшілерінің бірі. 1870 жылы Паж кадет корпусын бітіріп, әскер қатарында офицер болып қызмет етті. 1877 – 1878 жылы орыс-түрік соғысына қатысты. 1885 жылы отставкаға шығып, қоғамдық жұмыстармен айналысты. 1887 – 1905 жылы Уфа қалалық думасының, Уфа губерниясы мен Белебей уезі земство басқармасының мүшесі. Бүкілресейлік бірінші мұсылман съезіне қатысты. Бірінші Мемлекеттік Думаға және екінші Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланды. Бүкілресейлік екінші мұсылман съезіне қатысып, онда Ресей империясындағы мұсылман халықтардың мүддесін қорғайтын саяси партия құру керектігін жақтады. Бүкілресейлік үшінші мұсылман съезін өткізуге белсене ат салысты. "Ресей мұсылмандары одағы" партиясы Орталық Комитетінің мүшесі болды. Үшінші Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланып, онда Мұсылман фракциясына төрағалық етті. Қазақтар мен Түркістан өлкесінің өзге де жергілікті халықтарының 1907 жылғы 3 маусым заңына сәйкес Мемлкеттік Дума жұмысынан шеттетілуіне қарсылық білдіріп, бұл заңның өзгертілуін талап етті. Төртінші Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланып, тағы да Мұсылман фракциясына жетекшілік етті. Қазақтардың діни істерінің Орынбор мүфтилігі қарамағында болуын жақтап, бұл жөнінде Мемлекеттік Думаға өзінің ұсынысын түсірді. 1914 жылы маусымда оның тікелей ат салысуымен бүкілресейлік мұсылман съезі өткізілді. 1916 жылғы 25 маусым жарлығына өзінің наразылығын танытып, Мин. Кеңесі төрағасының атына қазақтар мен Түркістан өлкесіндегі өзге де жергілікті халықтардан майданның қара жұмысына адам алуды тоқтата тұру керектігі жөнінде мәлімдеме түсірді. Осы жылы қыркүйекте патша өкіметінің көтеріліске шыққан халықты қару күшімен басу кезінде тигізген зардаптарын тексеру үшін А.Ф. Керенский, М.Шоқай, т.б. қайраткерлермен бірге Түркістан өлкесінде болып қайтты. 1917 жылы наурызда Уақытша үкімет жағдайында Ресей мұсылман халықтарының саяси әрекеттерін үйлестіру және мүдделерін қорғау мақсатында құрылған Ресей мұсылмандарының уақытша орталық бюросы құрамына енді.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Крумбахер Карл**- *нем. Karl Krumbacher* - (23 құркүйек 1856, Кюрнах, Бавария — 12 желтоқсан 1909, Мюнхен) — Византия тарихын зерттеген неміс ғалымы.

1892 жылдан Мюнхен университетідегі Византия және жаңа грек философиясының профессоры. Крумбахер Визатия әдебиеті өзіндік мәнін жойды, тек ежелгі әлементтері болғандықтан ғана бағалы деген ХІХ ғасырдағы пікірге қарсы шықты. Крумбахердің "Византия әдебиетінің тарихы" күні бүгінге дейін негізгі анықтама болып есептеледі. Крумбахер - Мюнхендегі Византия тану гылымы семинарының (1892ж), тұнғыш Византия тану журналының (1892ж) негізін салушы.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Күшәламен улану** — пестицидтің, химия терапевтік препараттың және т.б. құрамына енетін күшаланың зиянды әсері, әсіресе Инсектицидтің әсерінің нәтижесінде болады. [1].

Күшәлаға төзімділігі әртүрлі. Күшәла басқа элементтермен байланысып, жасушалық метаболизмге әсер етеді деп болжанады. Күшәламен қатты улану кезінде циркуляторлық коллапспен бірге жүрек айну, іш ауруы тәрізді белгілері байқалады. Арсин газының қатты әсері қанның қызыл жасушаларын бүлдіреді және бүйректі зақымдайды; созылмалы уланудың салдарынан әлсіздік, терінің зақымдануы, қан аздық және жүйке жүйесінің бұзылуы туындайды. 

Зәрде, шашта немесе тырнақта күшәланың болуы диагноз қоюға негіз болады. Емдеу кезінде асқазанды тазартады, антидот — димеркапрол жылдам енгізіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT), ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
Розенбуш, Карл Генрих Фердинанд
**Розенбуш Карл Генрих Фердинанд** (нем. *Karl Heinrich Ferdinand Rosenbusch*,24. 6. 1836, Эйнбек, Ганноверге таяу жер, ГФР, — 20. 1. 1914, Гейдельберг) —неміс петрографы және геологы. Гёттинген, Гейдельберг университеттерінде оқыды. 1869 ж. Фрейберг тау-кен академиясында Розенбушке философия докторы деген ғылыми дәреже берілді. Розенбуш геология мен минералогияның Страсбургтегі (1873), Гейдельбергтегі (1878—1908) профессоры, Бадендегі геологиялық комитетінің директоры (1888 жыл) болды. Розенбуш — тау жыныстары шлифтеріндегі минералдарды физикалық-оптикалық әдіспен анықтау жөніндегі еңбек авторларының бірі. Поляризациялық микроскопты біраз жетілдірді. Ол тау жыныстарын зерттеудің микроскопиялық әдістерінің сипаттамасын ұсынды (1873). 1890 ж. атпа тау жыныстары көп түрлілігінің себебі магманың жіктелуінде екендігі жөніндегі пікірдің негізін салып «ядро» теориясын ұсынды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,9 том
**Күңгірт акуланың** денесі ұзынша болып келеді. Олар мысықтәріздес акулалар мен скаттарды жейді. Алдыңғы арқа қанаты екінші арқа қанатына қарағанда ұзын. Олар бір қарағанда айдар сияқты көрінеді.

Таралуы
-------

* Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарынан кездестіруге болады. Олар сонымен қатар Оңтүстік Бразилия, Мексика шығанағы және Кариб теңізін мекендейді.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Аналықтарының ұзындығы 3 метрге ал аталықтары 2,9 метрге жеткенде жыныстық жағынан жетіледі. Аналығының буаздық мерзімі 16 айға созылады. Жаңа туған ұрпақтарының ұзындығы 91 см шамасында. Күңгірт акуланың жотасының түсі сұр немесе қоңыр, ал бауыры мен екі бүйірі аппақ болып келеді,. Кейде күңгірт акуланы кейде «жағалау акуласы» деп те атайды. Жоғарғы жақ сүйегінің тістері жуан үшбұрышты болса, төменгі жақ сүйегінің тістері сәл қисық біткен. Адамдар күңгірт акуланы жиі аулайды. Оның қанаттарынан сорпа дайындайды. Ал еті мен бауыр майын емдік мақсатта қолданады. Терісі де бағалы. Бұл акулалар қоныстарын жиі ауыстырады. Жаз мезгілінде 3800 шақырым қашықтықтағы суық аймаққа көшсе, қыста экватор аймағына қоныс аударады.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
**Ақ бантик** — əнін Шәмші Қалдаяқов, сөзін ақын Мұхтар Шаханов жазған. Бүгінге дейін «Ақ бантик» әні талай әншінің ән қоржынына енді. Бұл әнді қазақ саз өнерінің майталмандарымен қатар, жас орындаушылар да сынын бұзбастан орындап келеді.

Әннің шығу тарихы
-----------------

Бұл әннің өзге әндер сияқты шығу тарихы бар. Алайда, ән жарыққа шыққан бойда өзін кейіпкер етіп, әннің дүниеге келуіне себепкер ретінде көрсеткен бәзбіреулер оның шығу тарихын бұрмалаған. «Шәмші біздің үйге жиі келетін. Мен ол кезде ақ бантик киген кішкентай қыз едім», «Ақ бантик тағып жүрген мына маған Шәмші ән жолдаған» т.с.с. жалған сөздер желмен бірге елге кеңінен таралып, ән тарихы ескерусіз қалған.

Шәмші Қалдаяқов біраз жылдар Алматыда тұрып, «Ана туралы жыр», «Қайықта», «Ақмаңдайлым», «Ақсұңқарым» т.с.с әндерді дүниеге әкеледі. Кейін туған өлкесі Шымкент қаласына қоныс аударып, ол жақта «Арыс жағасында», «Мойынқұмда», «Сыр сұлуы», «Ақ бантик» әндерін жазады. Бірде сазгердің Қаражан Әбіләзимов есімді досы шаңырақ көтеріп, тойына бір топ жолдастарын шақырады. Араларында сазгер Шәмші мен ақын Мұхтар да бар. 

«Тойға берер сыйымыз кәне? Одан да ән арнайық» деп ән жазуға кіріседі. Қаражан достарының жұбайы жаңадан мектеп бітірген балауса қыз екен. Осыны арқау етіп, ақын мен сазгер «Ақ бантик» әнін дүниеге әкеліп, жолдастарының үйлену тойында тарту етіп, шырқап береді. Әу баста, әннің сөздері өзгеше болып, кейін өзгертілген екен.

Ән мәтіні
---------

| Ақ бантик |
| --- |
| Бірінші шумақ |
| Балауса қыз едің бір кезде
Шашыңа ақ бантик байлаған.
Өзгеріп кетіпсің бұл күнде
Көркіңе көз тастап ойланам. |
| Қайырма: |
| Нұрлы бейнең қандай жарқын!
Арманысың қандай жанның?
Шынарым-ай,
Сен – мөлдірсің, еркем,
Тау бұлағындай. |
| 2 шумақ |
| Жол жатыр шақырып алдыңда,
Өмір тұр ұсынып шаттығын.
Білмеймін бойжетіп қалдың ба?
Шашыңда ақ бантик жоқ бүгін. |
| Қайырма |
| 3 шумақ |
| Жылдардың еркіне бағындың,
Жылдарға қол создың, жан құрбым.
Белгісін балалық шағыңның,
Айтшы, сен қай жерде қалдырдың? |
| Қайырма |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Ақ бантик" - тойға тарту әні.
2. ↑  Шәмші Қалдаяқов әні - Ақ бантик http://q99.it/UuTWwcp.
**Ақ Мұстафа** – қола дәуірінің қонысы (б. з. б. 14-12 ғғ.). Қарағанды облысы Шет ауданы Қызылтау ауылының оңтүстік-шығысында 40 км жерде Атасу өзенінің оң жағасында орналасқан.

Көлемі 5 га аумақты алып жатыр. 1976-1981 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшілері М.Қ.Қадырбаев, Ж.Құрманқұлов) зерттеген. Дөңгелек пішімді, диаметрі 6-10 метр 49 үй орны сақталған Оның екеуі қола дәуірінің орта кезеңінен ( б. з. б. 14-12 ғ.), біреуі соңғы кезеңінен қалған (б. з. б. 12-11 ғ.). Қоныс тұрғындары негізінен мыс балқытып, егін егіп, мал баққан. Осы кәсіпке байланысты мыс балқытқан пеш, дән үккіш, жер қопсытатын тас кетпендер, мыс шаппа шот (кельт), қола пышақ, тері илеп, жүн түтетін сүйек құралдар, әсем өрнектелген көзелер, малдың, аңның сүйектері табылды. Қоныс үйлері жартылай жер кепе тәрізді, төрт бұрышты қабырғалары тігінен көмілген бөренелермен бекітілген. Үй ішінде екі-үш ашық және тас ошақтар бар. Қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі үйлер дөңгелек пішінді, киіз үй сияқты құрастырмалы болған. Ол, осы кезеңде мал басының көбейіп, жартылай көшпелі мал шаруашылығының үстем болғанын байқатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Питер Пауэл Рубенс (Автопортрет)
**Питер Пауэл Рубенс (Rubens)** (28.6.1577, Германия, Зиген — 30.5.1640, Антверпен) — фламанд кескіндемешісі. Фландриядан көшіп келген заңгер отбасында дүниеге келген. 1599 ж. Антверпенге қоныс аударып, осы қалада жан-жақты гуманитарлық білім алды. Кескіндеме бойынша Т.Верхахт (1591), А. ван Норт (1591 — 94 ж. ш.) және В.Веннустан (1594 — 98 ж. ш.) сабақ алған. Рубенстің көптеген кескіндемелік шығармаларында аллегориялық, мифологиялық және діни сюжеттерге негізделген Италияның ұлы суретшілерінің шығармашылығы мен фламанд ұлттық өнерінің озық үлгілері ғажайып үндестік тауып, сындарлы сынымен өзара астасып жатты. Рубенс сонымен қатар ерте заман ("Венера мен Адонис", 1615; "Жер мен су одағы", 1615 ж. ш.; "Айна алдындағы Венера", 1616), аңшылық ("Диананың аңшылықтан оралуы", "Қабан аулау", 1618 — 20 ж. ш.), табиғат ("Тас тасушылар", 1620 ж. ш.; "Кемпірқосақ", 1632 — 35 ж. ш.; "Орақшылардың оралуы", 1635 — 40 ж. ш.) және шаруалар мейрамы ("Кермесса", 1635 — 36 ж. ш.) тақырыбындағы көріністер, портреттер де (Мария Медичидің 1622 — 25 ж. ш. "Инфант Изабелланың күтушілері" 1625 ж. ш. балаларымен отырған Елена Фоурменс 1636 ж. ш. т.б.) салды. Рубенс дүниежүзілік кескіндеменің ғана емес, сызба суреттер салудың да асқан шебері болды. Оның осы салада жасаған көптеген этюдтері, композициялары, портреттері, 300-ге тарта суреттері сақталған. Бұлардың көпшілігі Вена, Париж (Лувр), Санкт-Петербург (Эрмитаж), Флоренция, Виндзор, Дрезден, т.б. қалалардың мұражайларында сақтаулы.

Дереккөздер:
------------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 - том
2. ↑  Письма, М.—Л. 1933; Письма. Документы, Суждения современников, М. 1977.
3. ↑  Авермат Р. Петер Пауль Рубенс, М. 1977;
4. ↑  Лебедянский М.С. Портреты Рубенса, М. 1993.
Парнелл Чарлз Стюарт [27.6.1846, Эйвондейл, Уиклоу,- 6.10.1891, Брайтон, Суссекс]- ирланд саяси қайраткері, гомруль (өзін-өзі басқару, автономия) қозғалысының (1877 жылдан) басшысы. 1875 жылдан ағылшын парламентінің мүшесі. Британ империясы құрамында Ирландияға өзін-өзі басқару правосын, кең автономия беру программасын қолдады. Ирланд қозғалысының радикал қанатының (Дж. Девой, М. Девитт т.б.) қолдауына сүйенді. 1879ж. Жер лигасын құруға қатысып, кейін оның председателі болды. 1881 ж. 13 октябрьде. 1882 май айында Килмейнхем түрмесіне қамалып, осында либералдық ағылшын үкіметімен ымырашыл Килмейнхем келісімін жасасты, агр. талаптардан бас тартты. Ағылшын реакционерлерінің арандату саясаты салдарынан 1890 жылдың аяғында гомруль басшылығынан кетті.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
**Мукден жанжалы** (Mukden Incident) (1931) - жапондықтардың маньчжурлық Мукден (қазіргі Шэньян, Қытай) қаласын басып алуы.. Солтүстік жақтан КСРО-ның қысымы салдарынан және Қытайдағы Чан Кайшидің анағұрлым жемісті бірігуі салдарынан Маньчжуриядағы жапон гарнизонының командасы өздерінің бақылайтын теміржолдарындағы жарылысты сылтауратып, Мукденді басып алады. 

Кореяға орналастырылған әскерлердің көмегімен, жапон әскерлері үш айдың ішінде бүкіл Маньчжурияны басып алады. Қытай әскерлері мемлекеттің қақ ортасына дейін шегінді, бұл жапондықтардың жаулап алған территориясына Маньчжоу-Го атты қуыршақ мемлекет орнатуға мүмкіндік берді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Буало – Нарсежак** (фр. ) – француздық екі жазушыдан тұратын шығармашылық тандем – Пьер Буалао (1906-1989 жылдар) және Том Нарсежак (1908-1998 жылдар) 
.

Пьер Буалоның 1932 жылы «Чтение для всех» атты журналда әңгімелері жарияланады. 1938 жылы «Вакха демалысы» атты романы жарық көреді. Тома Нарсежак XX ғасырдың 40-жылдары философиядан сабақ береді. 1947 жылы «Детектив жанрының эстетикасы» атты кітап шығарады. Екеуі 1948 жылы танысады. Бірнеше детективті бірігіп жазады. Содан кейін «Буало-Нарсежак» атты атақты шығармашылық тандем құрады. 40 жылдың ішінде 50 шақты роман мен повесть жазады. Олардың шығармаларының желісімен 50-жылдары бірнеше фильм түсіріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**«Ақ бота»** - «Қазақтелефильм» студиясының 6 бөлімді (бір сағаттық), ақ-қара түсті көркем телефильмі (1968). 

Фильм Манғыстау жерінде түйе өсірудің мән-жайын көрсетеді және осы байырғы кәсіпке қамқорлық керек екені сөз болады. Осы орайдағы проблемалар көтеріледі. Алдымен түйешілердің құлшынысты еңбегі пафосты кадрлармен беріледі. Онан соң шалғай далада жеке отырған малшы ауылдың тұрмысы, тіршілік-тынысы көркем қойылымдық кадрлармен баяндалады. Бірақ жапан түздегі жалғыз үйдің жабырқау тірлігін кинокамера жасыра алмайды. 

Режиссері Борис Теткин де сол көмескі бояуды фильмнен алып тастай алмаған. Нәтижеде контрасты монтаж арқылы проблема көрініс береді. Өйткені осы әлеуметтік теңсіздікті Кеңес өкіметі кезінде қозғаудың өзі шеберлікпен жүзеге асатын іс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Мукопртоидтер** (синонимдері: **мукоидтер**, **муциндар**) — құрамында мукополисахарид болатын күрделі ақуыздар. 

Мукопртоидке жануарлар ұрығы қанынан алынған фетуин, жануарлар несебінде болатын уромукопротеид, қан құрамындағы мукопртоидтердің ерекше топтары, энтеропептидаза, протромбин, тромбин, гаптоглобин, тиреоглобулин, орсомукоид, церуллоплазмин, овомукоидтер т. б. жатады. Көптеген мукопртоидтердің физиологиялық ерекше қасиеттері болады (гормондар, ферменттер). Организмнің инфекция қоздырғыштарына реакциясы мен иммунитет құбылысында мукопртоидтердің маңызы үлкен. Мукопртоидтердің қандағы концентрациясы организмнің физиологиялық және патологиялық (мысалы, гепатит) жағдайына байланысты өзгереді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том
2. ↑  Мукопротеиды.
Рубен Мигел Нунеш Везу (порт. Rúben Miguel Nunes Vezo; 25 сәуір 1994 жыл, Сетубале) — Португалия елінің футболшысы, «Валенсия» клубының қоғаушысы.

Мансабы
-------

### Клубтардағы мансабы

#### «Витория»

Рубен 2009 жылдан бастап 2013 жылға дейін «Виторияның» жастарға арналған командасында ойнаған. «Виторияға» ол 2013 жылдың 18 тамызында «Портуға» қарсы ойнаған. Ол барлығы Португалияның үздік лигасында 8 матч ойнаған.

#### «Валенсия»

4 қарашада Рубен «Валенсияға» клубына көшетіні туралы белгілі болды. Рубен 4 жылға келісім-шарт қойды. «Валенсия» клубы 1,5 мил. еуро төледі. Рубен өзінің «Валенсия» командасындағы бірінші голың 2014 жылдың 23 ақпанында, «Гранадаға» қарсы ойнағанды тықты.

### Ұлттық құрамадағы мансабы

Рубен 2013 жылы ұлттық құрамада бір матч ойнады.

Дерккөздер
----------


1. ↑
2. ↑   Мұрағатталған 17 желтоқсанның 2014 жылы.
3. ↑
**Рубен Сантьяго-Хадсон** (ағылш. *Ruben Santiago-Hudson*; 24 қараша 1956(19561124), Лакаванна, Нью-Йорк, АҚШ) — америкалық актер және драматург. Сантьяго-Хадсон осы екі жақта өз жұмысы арқасында мемлекеттік жүлделерді иеленді.

Өмірі
-----

Рубен Сантьяго-Хадсон Лакаванна, Нью-Йоркта өмірге келді. Әкесі Рубен Сантьяго, анасы Алеан Хадсон. Оның әкесі пуэрторикандық, ал анасы афроамерикандық болған. Орта білімін Лакаванна орта мектебінде алған. Бингемтон университетінен бакалавр және "Wayne State University" университетінен мұғалім дәрежесін алып шықты.

Мансап
------

Лакавандық Блюздің авторы. Бұл блюзде өзін және тағыда жиырма шақты кейіпкерлерді бұрынғы заманнан келгендей көрсетті. Пьеса Нью-Йоркта қойылып, 2005 жылы "Эмии" сыйлығымен марапатталды.

Жеке өмірі
----------

Рубен Сантьяго-Хадсонда 4 баласы бар: Бродерик пен Рубен бірінші әйелден.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Рубен Сантьяго-Хадсон (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
**Мұнай мен газдың шоғырлануы (аккумуляциясы)** - мұнай мен газдың тұтқыштарда
жинақталу процесі. Мұнай мен газдың түзілу
өңірінен жинақталу өңіріне жылыстауы
сияқты күрделі процестің ақырғы сатысы
болып табылады. Гравитациялық теория
бойынша, шоғырлану көмірсутектердің
судағы қалқығыштығы салдарынан болады.
Көтерілген мұнай мен газ антиклин күбезде
немесе жинауыш сүйірленіп тамамдалатын
өңірде жиыла береді. Гидравликалық теория
бойынша, мұнай мен газ қозғалған су ағыны
күшімен жылыстайды, сөйтіп тұтқышта
шоғырланатын болады. Капиллярлық теория бойынша, шоғырлануға беткейлік тартылыс, капилярлық күштер әсер етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Балауса барылдауық қоңыз** (лат. *Carabus puer*) – қатты қанаттылар сабының барылдауық қоңыздар тұқымдасына жататын қоңыз. Аз зерттелген түр. Солтүстік,Орталық және Шығыс Тянь-Шань жоталарының жергілікті түрі. Батыста Сонкуль мен Токмак көлінде, шығыста Кіші Юлдус аңғарына дейін таралған.Қазақстанда Iле Алатауының шығыс бөлігін (батысқа шамамен Түрген сайына дейін), сонымен қатар Кетпен, Күнгей және Теріскей Алатау жоталарын қоныстайды. Теңіз деңгейінен 1800–3500 м биіктіктегі шыршалар мен альпі шалғындары белдеуінде тіршілік етеді. Кейде далалы беткейге шығып, 1000 метрге дейін төмен түседі. Қоңыздар жыл бойы белсенді. Ұсақ моллюскалардың бақалшағын кеміріп қоректенеді.Солтүстік Тянь-Шаньда сирек. Биологиясын зерттеу және қолдан өсіру керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л.
**Софизм** - саяси пікір-талас жүргізу өнері, пікір-таласта қолдануға болмайтын әдіс-тәсілдерді саналы түрде қолдануға негізделеді. 

  

Ол тиімді пікір-талас жүргізу ережелерін бұзады, яғни өтірік дәйектерді келтіру, оппонентті алдау әрекеттерімен көңілін аудару. Оппоненттер ақиқатқа жету үшін емес, күштерін салыстыру, жарқын, әдемі саяси түсініктермен көзге түсу үшін қолданады. Софистердің әділсіз құралдары сан алуан. Олар кез келген жағдайды, түсінікті өз пайдалары үшін ақтап, дәлелдеп шығуға ұмтылды. Софистер қолданатын сыпайылыққа жатпайтын құралдар адамдардың психологиялық ерекшеліктерін жақсы білуге негізделеді.  

**Софизм**-(грек. *σόφισμα*-«қулық жасау», «қулыққа шеберлік» дегенді білдіреді )-қате есептеу арқылы есепті дұрыс еткізіп көрсету,яғни өтірік дәйектерді келтіру және оның қате екендігін дәлелдеу қажет. Ертеде Аристотель софизмдерді «жалған дәлел » деп атаған екен.

Мысал-1
-------

16+8=24 екені белгілі. Содан соң бұл өрнекті түрлендірейік. Теңдіктің екі жағында бірдей етіп түрлендірсек өрнектің мәні өзгермейтінін есте сақтайық!   

16+8+18-42=24+18-42  

9+7+8+12+6-21-14-7=24+18-42  

9+12-21+6+8-14=18+24-42  

3(3+4-7)+2(3+4-7)=6(3+4-7)  

(3+4-7)(3+2)=6(3+4-7)  

3+2=6   

5=6

Мысал-2
-------

16-16=24-24  

4(4-4)=6(4-4)  

4=6  

Міне осындай есептеулер арқылы тыңдаушыны таң қалдыра аламыз. Бұлай болған себебі, негізінде, 3+4-7=0, және 4-4=0; Ал санды 0-ге бөлуге болмайды. Мәне осы заңдылыққа қарсы келе отырып осындай жауаптар шығып отыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
**Деректер қоры (дерекқор) (database)** - компьютер арқылы тез арада іздеу және керек құжатты алу мүмкіндігін арттыру үшін ұйымдастырылған деректер мен ақпараттар жиынтығы. .

Деректер қоры деректерді сақтау, алу жаңарту, өшіру барысын жеңілдету мен жалпы деректерді өңдеу бойынша өзге де операцияларды жүзеге асыру үшін құрылымдалады. 

Деректер қоры файлдан немесе жеке жазбаларға бөлінетіндей файлдар жиынтығынан құралады. Әр жазба бір немесе бірнеше өрістен тұрады. Өрістер деректерді сақтаудың қарапайым түрі болып саналады. Қолданушылар ақпараттарды деректер қорынан көбінесе сұрау салу арқылы алады. 

Деректерді алу үшін деректер қорын басқару жүйесін пайдалану ережелерін сақтай отырып, негізгі сөздер мен сұрыптау командаларын пайдалану арқылы жедел түрде іздеу салуға, олардың орналасу тәртібін өзгертуге, көп жазбалардың арасынан бір өрісті ерекшелеп алуға және топтастыруға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Britannica настольная энциклопедия, Том I, издательство Астрель, Москва, 2006, ISBN 978-5-17-038532-4,ISBN 978-5-17-013795-4, ISBN978-5-271-15120-0, ISBN 978-5-271-15121-7, ISBN 978-985-13-8561-0
**Мұнай мен газ қорларын есептеу әдістері** - мұндай әдістер көптеп саналады. Мәселен, Мұнай кенорнының қорын анықтауда төмендегі әдістер қолданылады: 1) көлемдік әдіс; 2) Мұнай алабының 1 га немесе 1 м2 ауданы беретін Мұнай қорын есептеу әдісі; 3) көлемдік-тектік әдіс; 4) игеру қисық сызықтары, немесе көлемдік-статистикалық әдіс; 5) материалдық теңдестік әдісі; 6) изобаралар картасы әдісі. Газ кендері қорын анықтау әдістері: 1) көлемдік әдіс; 2) қысымның төмендеуін қадағалау әдісі; 3) материалдық тевдестік әдісі; 4) изобаралар картасы әдісі. Мұнай және газ
қорларын анықтаудың ең басты әдісі - көлемдік әдіс. Оның көмегімен жер қойнауындағы (кенорыңдағы) Мұнай мен газдың геологиялық қоры (бүкіл қоры)
және өндірістік қоры (кәделі қоры) анықталады. Іс-тәжрибеде бұл қорлардың бір бөлігі ғана игерілуі мұмкін, сондықтан, бүгінгі техникалық-экономикалық
жағдайлар мұмкіндігін ескеру мақсатында, қорларды есептеу формулаларына алаптың Мұнай (газ) беру мұмкіндігі коэффиценті енгізіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0