recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Григорий Абрамович Шайн** (07.04.1892, Одесса - 04.08.1956, Қырым) - кеңес астрономы, КСРО ҒА - ның академигі (1939). Пермь университетін бітірген (1919). 1921 - 25 жылдары Пулков обсерваториясында, 1925 -45 жылдары осы обсерваторияның Симеиз бөлімінде жұмыс істеді. 1945 - 52 жылдары КСРО ҒА -ның Қырым астрофизика обсерваториясының директоры болды.

Еңбектері
---------

Шайнның ғылыми еңбектері негізінен жұлдыздық спектроскопия мен газ тұмандықтарының физикасына арналған. Ол В.А.Альбицкиймен біріге отырып, 800 - дей жұлдыздың сәулелік жылдамдығын анықтады. Ұзақ периодты айнымалы жұлдыздардың спектріндегі өзгерістерді зерттеп, олардан шығатын сәулелерді бақылады. Кейбір спектрлік кластағы жұлдыздардың шапшаң айналатындығын (американ астрономы О.Струвемен бірге) дәлелдеді. 150 - дей тұмандықты ашты. Жұлдыздар атмосферасындағы изотоптарды, кіші планеталарды, метеорлар ағынын, күн тажын зерттеді. Ол көптеген шетелдік ғылыми мекемелердің құрметті мүшесі.

Сыйлықтары
----------

2 рет Ленин орденімен марапатталған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 166-167 бет
**Іре кекіребас** (Ірі ақжапырақ , Ірі юринея лат. *Jurinea robusta*) – астралылар тұқымдасына жататын сирек кездесетін, эндемиктік, қалдық түрі. Шу - іле тауларында (Кідіктас, Хантау, Майтас сілемдері), Қордай шоқысына шекаралас Жетіжол мен Сүгеті тауларында кездеседі. Тасты беткейлерде, шатқалдарда, аласа тау шөгінділерінде өседі. Ірі тустың ежелгі өкілі, қуан суптропикалық сирек тоғайлар мен жартылай саванналар қалдығы. Әдетте шағын топ болып, сирек бірнеше жүздеген дара болып кездеседі. Малды шектен тыс жаюдан, жекелеген жерлерде құрылыс әсерінен зардап шегіп отыр. Бар популяциясын есепке алып, қорғау қажет. Өте әдемі сәндік өсімдік, кей дараларында жынысты жетілген 50 өркенге дейін болады. Тұқымымен көбейеді. Мәдени түрде көшеттері үшінші жылы гүлдейді. Алғашқы солуы бесінші жылы, оныншы жылы жаппай құрыйды. Дұрысиап күтіп жасап, үнемі егңп отырса, көгалдандыру ісіне пайдалануға болады.

Дереккөздер
-----------

* Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
**Григорий Брейгин** (1935, Украина, Глухов а.) – тележурналист.

ҚазМУ-ді бітірген (1964). "Партийная жизнь Казахстана", "Шмель" журналдарында, "Қазахстанская прав да" газетінде тілші, "Комсомольская правда" газетінің Алтай өлкесі, Волгоград және Астрахан облыстары бойынша меншікті тілшісі болып істеді. 

1990 жылдан бастап тәуелсіз БАҚ-ты кұру ісімен айналысты. "Караван" газетінің тұңғыш редакторы әрі құрушысы. "Зеркало" журналы, "Ковчег" газетінің де жарық көруіне себепкер болды. 

1997-98 жылдары КТК телеарнасының бас директоры. Қазақ қаламгерлері С.Бердіқұлов, С.Адамбеков, О.Әубәкіров шығармаларын орыс тіліне тэржімалады. Аудиторияға танымал эстрада әндер мәтінінің және бірнеше деректі фильмдер сценарийінің авторы. Бүгінде Израильде тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия. "ҚазАқпарат" Алматы, 2009,1-т ISBN 978-601-03-00-70-5
**Акустикалық монтаж** - радиохабардағы жеке дыбыстық элементтерді және дыбыстық үзінділерді бір құрылымдық жүйемен үнтаспада басын қосып, біріктіріп жазудың техникалық процесі. 

Сонымен қатар мазмұндық және дыбыстық құрылымдар байланысының біртұтас жүйесі, яғни драматург, конструкция қызметін атқарушы жүйе.

```
Монтаж автордың идеолог және эстетикалық позициясын көрсетуші, көркем ойын таныту әдісі және шындықты шығармашылық ой елегінен өткізудің көрсеткіші. 
```

Монтаж - деректі материалды көркемдеп ұйымдастырудың тәсілі. Бір пікірді бірнеше мағынада қолданып, әр оқиғаның мазмұнын бірнеше қырынан ашу үшін пайдалануға болады. Монтажды тікелей эфирде де іске асыруға болады, яғни жалпыхалықтық, ұлттық сипаттағы хабарларды ұйымдастырудың, бір тақырыпты ашу аясында бірнеше хабарды бір-бірімен сабақтастыра беру. Бұл - монтажды қосақтастырып қатар қолдану түрі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Тарихи шындық** – өмір шындығының тарихи тақырыпқа арналған шығармадағы көркемдік көрінісі.

Тарихи шындықты бейнелеу
------------------------

Тарихи шындыққа қоғамдық өмірдегі нақтылы құбылыстар, болған уақиғалар, өмір сүрген тұлғалар арқау болады. Тарихтың, халық өмірінің шынайы болмысын елестету арқылы өткеннің сипаты танылады. Алайда, әдеби шығармадағы тарихи шындық – көркемдік бейнелеу тәсілмен берілетін өмір шындығы, яғни, көркемдік шындық. Тарихи шығармада өмірде болған уақиғалармен қатар ойдан шығарылған жайлар аз болмайды, тарихи тұлғалармен бірге көркем қиялдан туған кейіпкерлер араласып жүреді. Мәселе шындап келгенде оқиғаның, кейіпкердің өмірде болған не болмағанында емес, шығарманың барлық мазмұны, оқиғалары, кейіпкерлері көркем ой көрігінен өтіп жиынтықталып, өзгеше бейнелілік сипат алып шығатындығында. Тарихи шығармада айтылмақ уақиғаның өзегі негізінен өмірде болған уақиғалардың аясында алынады, сондықтан жазушы маңызды тарихи жайларды, көптеген нақтылы деректерді анық білуі қажет. Ол қанша көркем суреттеулерге барса да тарихи шындықты аттап өтіп, бұрмалауға хақысы жоқ. Өткен дәуір қалай суреттелмесін, бәрібір сол кездің өз болмысын білдіруі керек,шындыққа сай нанымды шығуы тиіс. Бұл үшін тарихи дерек көздеріне сүйену шарт. Сонда ғана бұрынғы қоғам өмірі, халық тұрмысы өз қалпында сенімді бейнеленбек. Қоғамның даму процесі, саяси таптар мен топтар, кейіпкерлердің мінезі, іс-әрекеті өз уақытының қалпына орай алынуы керек. Осының бәрі суреткерлікпен жанды түрде көркем бейнеленіп берілсе, тарихи шындықтың әсері, оқырманға берер танымдық мәні арта түседі.

Шығармалар қатары
-----------------

Тарихи шындықты әдебиетте көрсету әдістері, тәсілдері бірте-бірте қалыптасып, өрістеп келеді. Орыс әдебиетінде бұл саладағы шоқтығы биік шығармалар-А.С.Пушкиннің "Борис Бодунов" атты драмасы, ал көркем проза саласында Л.Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" атты роман эпопеясы. Қазақ әдебиетіндегі үздік тарихи туынды-М.Әуезовтың эпопеясы-"Абай жолы", І.Есенберлиннің "Көшпенділерін" де танымдық мәні үлкен әдеби туындылар қатарында атаған жөн. Тарихи жанр қазақ әдебиетінде соңғы кезеңдерде елеулі жетістіктерге жете алды дей аламыз.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану терминдерінің сөздігі
**Қанат Тәупекұлы Тоқсейітов** 1964 жылы 27 шілдеде Қостанай облысы Комсомол ауданының Новотроицк кентінде туған. Полиция генерал-майоры. Қазақ.

Әкесі- Тоқсейітов Тәупек Телегенұлы (1940-1992), Целиноград аудандық кинофикациясының директоры болып қызмет атқарған. Анасы - Тоқсейітова Жаңыл Жанәділқызы, зейнеткер, №44 балабақша бухгалтері болып жұмыс істеген (Целиноград қаласы).

Целиноград инженерлік-құрылыс институтының автомобильдер және автомобиль шаруашылығы факультетін (1986) инженер-механик мамандығы бойынша; ҚР МТК Қарағанды жоғары мектебінің құқықтану факультетін (1996) заңгер мамандығы бойынша бітірген.

1986 жылдан — Целиноград қалалық Жүк автобасқармасы №2552 автоколоннасының инженер-механигі.

1987 жылдан - Целиноград облыстық атқару комитетінің ІІБ ЕЦ 166/10 мекемесінің шебері.

1992 жылдан - Ақмола облыстық ІІБ ЭҚҚКБ аға жедел өкілі.

1995 жылдан - Ақмола
облысы бойынша МТКБ шығыс бөлімінің бастығы.

1997 жылдан - Ақмола (Астана) қалалық ІІБ бастығының қызмет жөніндегі орынбасары.

2000 жылдан - ҚР ІІМ Жол полициясы департаментінің бастығы. 2002 жылдан - Мемлекеттік күзет қызметі департаментінің бастығы.

2003 жылдан - ҚР ІІМ вице-министрі.

2004 жылдан - көліктегі Орталық ІІБ бастығы. 2006 жылдан - ҚР ІІМ Әкімшілік полиция комитетінің төрағасы.

2007 жылдан - Павлодар облыстық
ІІД бастығы. 2009 жылдан бері - көліктегі Орталық ІІД бастығы.

Діни көзқарасы - атеист. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Экономикасы мен мәдениеті жоғары дәрежеде дамыған демократиялық мемлекет». Хоббиі - балық аулау, иттер, мотоспорт. Сүйіп оқитын әдебиеті - детективтер, шытырман оқиғалар, әскери тақырып.

Үйленген. Жұбайы - Тоқсейітова Гүлмира Бұзаубайқызы, ҚР Президенті Істері Басқармасы №2 ауруханасының дәрігер-эндокринологы (Астана қаласы) Қызы - Тоқсейітова Әйгерім (1986 жылы туған); ұлы - Тоқсейітов Азамат (1991 жылы туған).

Марапаттары
-----------

* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001),
* «Ерлігі үшін» (2005),
* «Құқық тәртібін қамтамасыз етуде үздік шыққаны үшін» (2004),
* «Қазақстан темір жолына 100 жыл» (2004),
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005),
* «Астананың 10 жылдығы» (2008),
* «Ресей ІІМ Қылмыстық іздестіру қызметіне 90 жыл»,
* «РФ ІІМ Көлік милициясына 90 жыл» (2009) медальдарымен;
* 2-ші дәрежелі «РФ ЖҚҚМИ қызметінде үздік шыққаны үшін» (2000),
* ҚР ІІМ «Жол полициясының құрмет белгісі» (2002),
* «Ведомстволық күзетке 50 жыл» (Омбы, 2002),
* «ІІМ еңбек сіңірген қызметкері» (2004),
* «Үздік шыққаны үшін» (Украина, 2002),
* «Күзет» (Беларусь Республикасы, 2003),
* «Ресей Көлік милициясына 85 жыл» (РФ, 2004),
* «Қазақстан полициясына 15 жыл» (2007),
* «За доблесть в службе» (Омбы, 2007),
* «Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызмет істері Агенттігіне 10 жыл» (2004) белгісі
* ҚР ІІМ Еңбек сіңірген қызметкері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Тариқ Рамадан** – Швейцариялық философ, Ислам ағартушысы.
Мұсылмандар арасында кеңінен тамынал, қарама-қайшылы ағартушы ғалымдардың бірі Рамадан мәдени және діни текетіресте "көпір" болуға тырысады. Оның ізбасарлары оны Еуропадағы Мұсылмандар бірлігін қорғаушы деп біледі. Рамаданның сыншылары оны антисемитизммен айыптап, тіпті ланкестікке қатысы бар деп айыптайды. 2004 жылы АҚШ Мемлекеттік Департаментінің оны Хамасқа қатысы бар ислами қорларға демеуші болған деген айыптан кейін Рамаданға Нотр Дамға дәріс беруге АҚШ-қа баруына виза беруден бас тартылды. 2008 жылы ForeignPolicy.com торбетінің сауалнамасына сәйкес ол Әлемнің ең танымал 20 оқымыстылары тізіміне кірген.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Official website Мұрағатталған 24 қыркүйектің 2008 жылы.
**Релелік қорғаныс** — электр автоматикасының негізгі түрі болып табылады. Онсыз қазіргі энергетикалық жүйелердің сенімді жұмысы мүмкін емес. Ол энергожүйенің бүкіл бөліктерінің күй-жағдайын және жұмыс жүргісін тынымсыз тексереді және, пайда болған ақаулық пен қалыпсыз жұмысқа орай әрекет етеді. Бұзылған жер болса қорғаныс мұны табады да жүйеден ажыратады. Бос жүріс пайда болғанда қорғаныс оны анықтайды да, бұзылудың сипаттамасына байланысты, бос жүрісті қалпына келтіру үшін қажетті іс-әрекет жасайды немесе кезекші қызметкерлерге белгі береді.

Мақсаттары
----------

Қазіргі электр жүйелердегі релелік қорғаныс электрлік автоматикамен тығыз байланыста. Бұл автоматика жүргіні қалпына келтіру мен тұтынушыларды қоректендіру үшін арналған.

Релелік қорғаныс келесі негізгі талаптарға сай келуі тиіс:

* Талғаулық.
* Әрекет тездігі.
* Сезгіштік.
* Сенімділік.

220 кВ-ті желілер қорғанысы
---------------------------

ЭҚЕ-дегі релелік қорғаныс бөлімі, яғни 3.4.115-ші параграф бойынша — «үзындығы 120 км және кернеуі 220 кВ екі жақтан қоректенетін параллель желілердегі фаза аралық қысқа тұйықталуға және жермен қысқа тұйықталуға қарсы негізгі қорғаныс ретінде ДФҚ-ты пайдаланған жөн». ЭҚЕ-дегі 3.4.115-ші бөлім бойынша — «үзындығы 120 км және кернеуі 220 кВ екі жақтан қоректенетін параллель желілердегі фаза аралық қысқа тұйықталуға қарсы, қосалқы қорғаныс ретінде үш сатылы қорғаныс қойылуы тиіс және жермен қысқа тұйықталуға қарсы нөлдік тізбекті сатылы токтық қорғаныс қойған жөн».

Үзындығы 120 км және кернеуі 220 кВ екі жақтан қоректенетін желілер қорғанысының тізімі.

* Негізгі: ДФЗ-201 түрлі, фаза-аралық қысқа тұйықталуға және жермен қысқа тұйықталуға қарсы дифференциалды-фазалық қорғаныс.
* Қосалқы: Фаза-аралық қысқа тұйықталуға қарсы дистанциялық қорғаныс. КЗ-15 түрлі нөлдік тізбекті сатылы токтық қорғаныс.
* Токкесер.
* «АПВ» автоматикасы.

Дамуы
-----

Энергетика саласындағы бағдарлама ЖЭЖ-нің болашақта әрі қарай дамуын алдын ала ескереді. Жоғары және өте жоғары кернеулі электр энергияны тарату желілерінің, жоғары қуатты электр станцияларының пайдаланылуы, негізгі және үлестіру тораптарының қарқынды дамуы басқару мәселесін қиындатты.

Осыған байланысты релелік қорғаныс техникасы тоқтаусыз даму мен жетілдіруде. Үлкен қашықтықты ЭТЖ-не, ірі генераторларға, трансформаторлар мен энергоблоктарға жаңа қорғаныстар жасалынып, пайдалануға беріліп жатыр. Пайдалану сенімділігі артық та оңайлау — жартылай өткізгішті дифференциалды-фазалық қорғаныстың жаңа түрлері құрастырылуда.
Сурет:Тұрғыт Өзал.jpgТұрғыт Өзал
Көшеге бүкіл түркі жұртының мақтаны, аса көрнекті мемлекет қайраткері, Түркияның 8-ші Президенті Тұрғыт Өзалдың есімі (Алматы қаласы әкімінің 22.09.1993 № 390 шешімі) берілген. Тұрғыт Өзал (1927-1993) Малотия қаласында дүниеге келген. Ол 1980-82 жылдары мемлекеттік министр, 1983-89 жылдары премьер-министр, Отан партиясының төрағасы, Түркия Президенті қызметтерін атқарған.

Көше Бостандық, Алмалы аудандарында орналасқан. Райымбек даңғылынан басталып, Жандосов көшесіне дейін созылып жатыр. Абай, Райымбек даңғылдары, Төле би, Тілендеиев, Сәтбаев, Мыңбаев, Есенжанов, Шәкәрім, Құлымбетов, Қарасай батыр, Артем, Кавказ көшелерімен қиылысады. Бұрынғы атаулары: 

* а) 1-ші Сталин;
* ә) Бауман көшелері.

Көшенің ұзындығы - **2200 метр**.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Бондар** (франц. - bon pour ) 

1. — Қазынашылықтар, муниципалитеттер немесе жеке фирмалар тауар сатып алу және төлем тұралы ретінде шығаратын қысқа мерзімді борыш міндеттемелері (әр түрлі ұсақ ақшаның орнына жұмсалады), олар қор биржасында айналымға түсіп, котировкадан өтеді. Ұсақ пошта аударылымдарын ресімдеуге пайдаланылады (пошта *бондары*);
2. — Қолданудан шығып, коллекциялық затқа айналған қағаз ақша.
3. — Нақтылы құндылықтардың нақтылы тұлға немесе серiктестiгiнен аталып өткен мерзiмге алу құқық беретiн несие құжаттары.

**Бондар** - мемлекеттік қазына, жекелеген мекемелер мен кәсіпорындар шығаратын қарыздық міндеттемелері. Бондарды сатып алу және сату қаражаттары суррогатгарының есебінде қолдана алады, ақша суррогаттарының рөлін атқарады.

Боншы
-----

*Боншы* - Бон коллекция жасайтын адам

Мемлекеттiк қаржы мекемесiнiң бондары
-------------------------------------

Мемлекеттiк қаржы мекемесiнiң *бондары* (Bons du Trè sor) - мемлекеттiк қаржы мекемесiне ассигновкаларды бiлдiредi. Бұл *бондар* ұсынушыға арналған көбiнесе шығып тұрады. Олар төлеу олардың шығарылымының моментiнен биржада мерзiмнiң шабуылына дейiн баға кесiледi.

Монета бондары
--------------

*Монета бондары* (bons de monnaie) - орнына алған алтын немесе металлдың нұсқауы бар күмiсi, оның салмағы, құн және соманың ақша сарайларынан дүкеншi көрсетушi мiндеттемелер.

Пошталық Бондары
----------------

*Пошталық бондары* - орнына енгiзiлген болымсыз пұлдардың кез келген бөлiмшедегi сондай болып сомалары дерелген алу құқық беретiн пошталық бюро көрсетушi куәлiк қағаздар.[1]

Қазынашылық боналар
-------------------

*Қазынашылық бондар* — көбінесе ұсынушыға арналып шығарылатын қысқа және орта мерзімді (5 және одан көп мерзімге) мемлекеттік міндеттемелер. Әдетте жеке тұлғалардың арасында таратылады, ал табыс жыл сайын купондар бойынша төленеді.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9
2. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. Алматы
Компьютер беттеуі

Компьютер беттеуі (ағылшынша Desktop publishing – «столға қоятын баспахана», қысқартылғанда DTP) - баспаханадағы келесi мөрдiң мақсаты бар макетiнiң жасаулары немесе принтер үшiн қолдану дербес компьютерлер және арнайы программалық қамтамасыз ету.
Қолданушы көрнектi элементтер тағы басқалар мәтiн, суреттер, фотосурет бола алатын беттiң меншiктi макетi құрады. тиiстi сан және мөрдiң материалдарының сапаларына байланысты принтер, риза граф немесе мамандандырылған баспаханаларға орындала алады.
Компьютер беттеу бейiмделген бағдарлама қамтамасыз етудiң мысалдарымен келесi бағдарламалар болып табылады: QuarkXPress, Adobe InDesign, Scribus, Microsoft Publisher, Apple Pages.
Компьютер беттеуi терминмен кiтаптар және журналдар үшiн беттiң макетiнiң жасауына ғана емес түсiнедi. Сонымен бiрге бұл термин жарнамалық хабарлаулардың макеттерi, көрме стендтерiнiң ораушы, дизайнының жасауы үшiн қолданады тағы сол сияқтылар.

Тарихы
------

Компьютер беттеуінің бастамасы 1985 жылы Aldus компаниясының шығарған PageMaker бағдарламасымен және Apple Computer компаниясының Laser Writer атты дербес лазерлік притерлерімен қатарлас шыққан.
Биіктігі 10 - 25 см,пиязшығы жұмыртқа тәрізді,жуандығы 1 - 1,5 см,жұқа қағаз тәрізді дерлік терілі,қара қоңыр,ішкі жағынан ұшы және түбі жатаған түкті қабықты.
Саны мен таралу аймағы қысқарып бара жатқан түр. Түрдің таралу аймағы Қазақстанда орналасқан. Оған республиканың солтүстік аймағы дерлік түгел кіреді, шығыста Алтай тауларын қосқанда, Арал маңынан және оңтүстікте Орталық шоқыларға дейін таралған. Сонымен қатар, Ресейдің Волга-Дон аудандарында және Батыс Сібірдің оңтүстігінде кездеседі. Шағыл тасты беткейлерде, далаларда, жиі жазықтықтар мен тау етегіндегі сортаң топырақтарда өседі. Құрылысы жағынан жауқазынға ұқсас, әсіресе Гербарийден айыру қиын. Сондықтан екі түрді айыру мүмкін емес. Өте әдемі түр, гүлінің алуан түсімен ерекшеленеді, аппақ қардай түстен қызғылт- ақшыл көк түске дейін ауытқиды. Тұқымымен, өте сирек вегетативті көбейеді. Көптеген ботаника бақтарында жақсы өседі. Алғашқы гүлдеу кезеңі өте ұсақ, Алматы қаласында екпе көшеттері жетінші жылы гүлдейді. Табиғаттағы популяциясының саныгүл шоқтарына жинау және жер жырту әсерінен азайып отыр. Бірен-саран популяциялары Науырзым және Батыс Алтай қорықтарында, сонымен қатар Қарқаралы мен Баянауыл ұлттық парктерінде қорғалады.

Сәуір - мамыр айларында гүлдейді.

Қазақстанда таралуы. Далалы,сортаң жерлерде. шоқылардың шағыл тасты және сазды беткейлерінде өседі. Тобыл-Есіл, Ертіс, Көкшетау, Торғай, Қарқаралы, Зайсан,Арал маңы,Қызылорда флористикалық аймақтарында, Батыс пен Шығыс шоқыларында, Алтайда кездеседі.

* Сурет:Жатаған .jpgсүрмелі

Дереккөздер
-----------

Қазақстан қызғалдақтар энциклопедиясынан
**Тұтас орта механикасы** – механиканың газдардың, сұйықтықтардың, плазманың, деформацияланатын қатты денелердің қозғалысын және тепе-теңдігін зерттейтін бөлімі. 

Ол гидроаэромеханикаға, газодинамикаға, пластик. теорияларға, т.б. ажыратылады. Тұтас орта механикасында заттың молекулалық құрылысы ескерілмей, оның барлық қасиеттері (тығыздығы, механикалық кернеуі, бөлшектердің жылдамдықтары, т.б.) көлемі бойынша үздіксіз таралған тұтас орта ретінде қарастырылады. Мұндай жуықтаулар Тұтас орта механикасына жоғары математиканың үздіксіз функциялар аппаратын қолдануға мүмкіндік береді. Тұтас орта механикасында кез келген ортаны қарастырғанда механиканың негізгі заңдарына сүйеніп қорытылатын ортаның қозғалыс теңдеуі мен осы ортаның тепе-теңдік шарты, ортаның үзіліссіздік теңдеуі (массаның сақталу заңына негізделген), энергияның сақталу заңы негіз етіп алынады. Әрбір нақты ортаның ерекшеліктері ерекшеліктері олардың күй теңдеулеріне немесе берілген орта үшін кернеу мен деформацияның немесе ортаның деформациялану жылдамдықтарының байланысуын белгілейтін реологиялық теңдеулерде ескеріледі. Ортаның қасиеті температураға және басқа да физикалық-химиялық параметрлерге тәуелді. Әрбір нақты есепті шешкенде бастапқы және шекаралық шарттар берілуі тиіс. Олар ортаның ерекшеліктеріне тәуелді.Тұтас орта механикасы физика мен техниканың әр түрлі салаларында пайдаланылады.[1] [2][3][4]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
3. ↑  Ландау Л.Д. Лифшиц Е. М. Гидродинамика, т.6, М. 1986
4. ↑  Ландау Л.Д. Лифшиц Е. М. Теория упругости, т. 7, М. 1987

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Механика |
| --- |
|  |
| Механика бөлімдері | 
Классикалық механика  • Арнайы салыстырмалылық теориясы  • Теориялық механика  • Жалпы салыстырмалылық теориясы  • Релятивистік механика  • Кванттық механика |
|  |
| Тұтас орта механикасы | 
Газодинамика  • Гидродинамика  • Гидростатика |
|  |
| Қолданбалы механика | 
Материалдар кестесі  • Құрылыс механикасы  • Аспан механикасы |

 |
Қар қунақ тусының өкілі
Қар қунақ(Montifringilla nivalis) - сырттан қарағанда тау қунақтарға ұқсас құс. Сымбатты, үшкір қанатты, тура және күшті ұша алады. Дегенмен мамандар анатомиялық ерекшеліктеріне қарап, оны өргіқұс тұқымдастарына жатқызады. Қанаты және құйрығының қарама-қарсы - қара және ақ реңді жабын қауырсынынан оны оңай тануға болады. Ересек құстың тамағында қара теңбілі бар. Бізде өмір сүретін өрмеқұс тұқымдастардың ең ашық түсті және әдемі құстарының бірі - осы қар қунақ, сондай-ақ ол өрмек құстар арасындағы жалғыз нағыз сайрағыш құс. Оның әуені қатты және әуезді, ақыры ғана "юп-юп" деп шақырады. Ересектері тұқыммен қоректенеді, ал балапандарын бунақденелілермен жемдейді. Бұл құстың ұялау кезеңі және бүкіл өмір сүру дағдысы аз зерттелген.

Дереккөздер
===========

Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь
Әдетте, көліксіз, өз аяғымен жүруді *«жаяу-жалпы»* немесе *«жаяу-жалпылы»* қос сөзі арқылы жеткізе береміз. *«Жөнелдім жауды қуып содан былай, Ел қалды жаяу-жалпы шулай-шулай»* (Байзақов). *«Көшеден не құба жоннан салт атты, жаяу-жалпылы адам көрсек, үйге тығыламыз...»* (Т. Оразов, Қаныш.).

Қос сөздің екінші сыңары—*«жалпы»* (жалпылы), сырт көзге, күнде қолданылып жүргендіктен мағына жағынан түсініксіздік тудырмайды. Бірақ оның алғашқы мағынасы неге нұсқайды, қос сөз құрамына қайдаң, қалайша келіп киліккендігін әркім біле бермесе керек. Егер түркі тілдерімен туыстас саналып жүрген моңғол, тунгус-маньчжур тобындағы тілдер дерегіне зер салсақ, *«жалпы»* (жалпылы) сөзінің алғашқы мағынасына жол табамыз. моңғол тілінде *явган* — жаяу; қалмақтарда *«жаяу»* мағынасын—*«йовһн»* сөзі береді. Ал тунгус-маньчжур тобындағы эвенкі, солон, нанай, маньчжур тілдерінде *«жаяу»* мағынасын түсіндіруде —*«йавкан»*, *«йауван»*, *«йафқа»*, *«йафаған»* дыбыстық тұлғалары қолданылады. Сөздің алғашқы тұлғасы бір буынды және мағынасының өзгеше болғандығын да осы топтағы тілдер дерегінен білеміз. моңғолдарда *яв* — жүр, кет қалмақ тілінде *йовх* — жүру; Маньчжур тілінде *«жүр, кет»* мағынасын беретін сөз бұлардан да гөрі қысқара түсіп, *«йо»* тұлғасында көрінеді. Демек, *«жаяу»* мағынасын беріп отырған *«явган»* немесе *«йафаған»* сөздерінің алғашқы тұлғасы *«йо»*, ал мағынасы *«жүру, кету»* етістіктерінен туындағанын көрдік. Тіліміздегі *«жаяу-жалпы»* қос сөзінің екінші сыңары моңғол, маньчжур тілдеріндегі *«явган»*, *«йафаған»* сөздерінің дыбыстық өзгеріске түскен түрі деуден басқа жол жоқ. Мұндағы дыбыс өзгерістері тілдерге тиісті заңдылық бойынша жүргізілген. Біріншіден, түркі тілдеріне тән *«л»* дыбысы келіп қиліккен; екіншіден *«в»*, *«ф»* дыбыстары қазақ тілінде *«п»* дыбысына айналған да, ең соңында, қазақ тілі өзіне тән жұрнақтардың бірін (*-лы*) қосқан. Сонда өзгеріс жолы былай болмақ: *яв (ган) // йаф(аған)>яв // йаф>я(л)в // йа(л)ф>ялп // //йалп>йалп>жалпы( + лы) >жалпы немесе жалпылы*. Бұл жерде басқа тілдерде сөз басында келетін *«й»* дыбысы казақтарда *«ж»* болып келетінін де ескердік. Түйіндей айтқанда, *«жаяу-жалпы»* қос сөзі мағына жағынан *«жаяу»* сөзін қайталау екен де, оны тұлғалық өзгеріске түсіріп тұрған моңғол, тунгус-маньчжур тілдерінің өте ертеден сақталған әсерінің ізі деп білеміз.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-2459-6
Каолинит
**Каолинит**– силикаттар класындағы сазды минерал. Химиялық формуласы Al4[Sі4O10](OH)8. Қытайдағы фарфор сазы өндірілетін Коо-Лин тауының атымен аталған. Түсі таза күйінде ақ, көкшіл, қоспаларына қарай – қызыл, қара, ашық жасыл. Қатты 1 – 3, менш. салм. 2,6 г/см3. Каолинит топырақ құрамында, үгілу қабаттарында, ылғалды климат жағдайында континенттік су алаптары түбінде түзілген көмірлі тау жыныс қабаттарында кездеседі. Каолиниттің диккит және накрит деген полиморфтық түрлері бар. Бұл минералдарды 650 – 800°С-қа дейін қыздырғанда толығымен судан арылады. Каолинит керамика өндірісінде, фарфор мен фаянс, металлургияда шамот кірпішін, бұрғылау ерітіндісін дайындауға, құрылыста, қағаз өндірісінде, алюминий тотығын алуда қолданылады.
[1]
Каолинит негізінен алюмосиликатты таужыныстардың морылуынан және төмен температуралы метасоматозда пайда болады.[2]

Суреттер
--------

* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология — Алматы: "Мектеп" баспасы", 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Химиялық қосылыстар
* Химиялық элеметтер
**Скьюз саны** (ағылш. *Skewes number*) — осы саннан бастап {\displaystyle \pi (n)<\mathrm {Li} (n)\,\!} теңсіздігі орындалмай қалатындай ең кіші {\displaystyle n} натурал саны, оның үстіне {\displaystyle \pi (n)\,\!} — {\displaystyle n\,\!} санынан аспайтын жай сандар саны, ал {\displaystyle \mathrm {Li} (n)=\int \limits \_{2}^{n}{\frac {dt}{\ln(t)}}} — жылжытылған интегралдық логарифм.

Джон Литтлвуд 1914 жылы осындай сан бар екендігін конструктивті емес түрде дәлледеген.

Стенли Скьюз 1933 жылы бұл санды Римана гипотезасы негізінде келесідей шамалаған: {\displaystyle \exp ^{3}(79)=e^{e^{e^{79}}}\,\!} — **алғашқы Скьюз саны**, *Sk*1 деп белгіленеді. 

1955 жылы ол Риман гипотезасынсыз шамалаған: {\displaystyle \exp \_{10}^{3}(3)=10^{10^{10^{10^{3}}}}} — **екінші Скьюз саны**, *Sk*2. Бұл математикадалық дәлелдеулерде пайдаланылған сандардың ең үлкені болып табылады, алайда ал Грэм санынан кіші.

1987 жылы Риел (H. J. J. te Riele) Римана гипотезасынсыз Скьюз санын {\displaystyle e^{e^{27/4}}} санына қорытып әкелді, соңғы сан шамамен 8,185·10370 тең.
Скунха Тиграхауда сақтарының билеушісі. Бехустун жазуының рельефы Дарий 1**Скунха** (туған-өлген жылы белгісіз) — тиграхауда сақтарының билеушісі. Бехистун сына жазуындағы мәліметтерге қарағанда Скунха Дарий І-нің 519 ж. сақтарға жасаған жорығы кезінде тұтқынға түскен. Ол тұтқынға түспес бұрын парсы әскерлерінің Сырдариядан  өтуіне тосқауыл ұйымдастырып, оларға ойсырата соққы берген. Бехистун сына жазуындағы бедерлі суреттердің бірінде Скунха шошақ бөрік киген сақ патшасы ретінде бейнеленген.

Пайдаланылған cілтемелер
------------------------

1. ↑  Дандамаев М.А. Политическая история Акеменической державы, М. 1985; Кадырбаев А.Ш. Сакский войн — символ духа предков, А. 1998.
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
thmbthmb
**Жалпақ** – Қазақстандағы ескі қоныстар тобы. Қызылорда облысының Қазалы ауданында Сырдария өзенінің сол жағасында орналасқан. 

  

1958 ж. С.П.Толстов бастаған Хорезм археологялық-этнографиялық экспедициясы зерттеді. Қазба жұмысының нәтижесінде неолит дәуірінің мәдениетін, ол кезде өмір сүрген халықтардың тұрмысын сипаттайтын құмыра ыдыстар, тастан жасалған пышақтар, мыс сынықтары, садақ жебелері, т.б. табылды. Бұған қарағанда, қазіргі Қызылқұмның Жаңадария арнасын б.з.б. 4–3-мыңжылдықтарда балық аулап, жеміс өсірген тайпалар мекендеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Жалпақ жапырақ иваншай** (лат. *Chamerion latifolium*) – күреңоттар тұқымдасына жататын өсімдік. Қазақстандық басқа түрден (жіңішке жапырақ иваншайдан) айырмашылығы тауда кездеседі. Мұзды мореналарда, ылғалды малта тастарда, өзен жағалауларында орман белдеуінің жоғарғы бөлігінен альпі белдеуіне дейінгі аралықта өседі. Тамырсабақты көп жыл жалаң бұтақтанған сабақтарымен биіктігі 50 см-ге дейін. Жапырағы жуандау, жалпақ қандауыр, қысқа сағақты. Төменгілері қарама-қарсы орналасқан, жоғарылары кезектесе ірі (ұзындығы 305 ені 1,5 см). Гүлшоғыры қалың емес, төрт мүшелі, ірі (диаметрі 3 см-ге дейін), күлгін түсті тостағанша жапырақшаларымен және жалпақ ашық күлгін желектерімен. Аталағы сегіз, оның төртеуі қалғандарынан ұзындау, түйін сопақ, қысқа, күлгін бағаналы, төрт бөлікті аналығымен аяқталған. Иваншай маусым-тамызда гүлдейді, жемісі (стручковый төртке қақырайтын қорапша) тамыз-қыркүйекте піседі. Тұқымы ұзын айдарлы, түк тәрізді, желмен, жануарлардың көмегімен тарайды. Олар өнгіштігін топырақта ұзақ уақыт сақтайды және алыс жерлерге таралып кетеді. Халықтың медицинада жемістері жаралады және күйікті емдеуге қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Иващенко А.А. "Қазақстанның өсімдіктер әлемі. Суретті энциклопедия". Алматыкiтап баспасы 2008
**Жатындарды іздеу және барлау жүйесі** - кенорынның өнімді түзілімдері қимасындағы өндірістік мұнай мен газ жатындарын анықтау мен бағалау реттілігі. Жоғарыдан төмен және төменнен жоғары қарай бағытталған жүйелер болуы ықтимал. Өндірістік мұнай және газ жатындары бар екендігі дәлелденбеген, бірақ мүмкіндігі бар деп есептелетін алқаптардан кен жатындарын іздеу төменнен жоғары қарай жүргізіледі. Бұл жүйені пайдалану барысында ұңғымалар кристалдық іргетасқа шейін немесе техникалық тұрғыдан қазіргі тақда мүмкін болған тереңдіктерге шейін бұрғыланады, сөйтіп әр түрлі деңгейлер төменнен жоғары қарай кезек-кезек тексеріледі. Қазірдің өзінде белгілі кенорындар өңірінің терең горизонттарынан жаңа жатындарды іздеу жұмыстары жоғарыдан төмен қарай жүргізіледі. Ең ұтымды жүйені таңдап алу жұмыстардың іздеу сатысы нәтижелерімен анықталады және бұл орайда зерттелген өңірдің геологиялық жағдайы, техникалық мүмкіндіктер және экономикалық факторлар мұқият ескеріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
**Гётеборг университеті** (швед. *Göteborgs universitet*, лат. *Universitas Gothoburgensis*) — Гетеборг қаласында орналасқан университет. Гётеборг университетінде шамамен 37мың студент окытылып жатыр. Осы университет Скандинавияның университеттердің арасында ең ірісі болып саналады.

Тарих
-----

Университеттің ең басты ғимаратты
Университет 1891 жылы *Göteborgs högskola* (Гетеборг мектебі) атаумен құрылды.  1954 жылы университет болып саналды. Университеттің ең басты ғимараты және факультеттің көбісі Гетеборг қаласының ортасында орналасқан.

Факультеттер
------------

* Медицина Sahlgrenska академиясы
* Өнер факультеті
* Бейнелеу өнері Valand мектебі
* Әлеуметтік ғылымдар факультеті
* Бизнес-мектебі, экономика және құқық
* Білім беру факультеті
* Ғылым факультеті
* IT Гетеборг университеті

Сілтемелер
----------

* Официальный сайт  (швед.)
* Официальный сайт  (ағылш.)
**Маккарти Мэри Тереза** (McCarthy, Maru Therese) (1912 жыл, 21 маусым, Сиэгл, Вашингтон штаты, АҚШ – 1989 жыл, 25 қазан, Нью-Йорк), америкалық жазушы және сыншы. .

1937 жылдан 1948 жылға дейін Ревю Партизаны баспасында жұмыс істеген. Өзінің екінші күйеуі Э.Уилсонның кеңес беруімен көркем шығарма жазуға кіріседі. Оның жұмысы некедегі кекесінді, интеллектуалдың дәрменсіздігін және қазіргі Америка қаласындағы әйелдің орнын әңгімелеумен ерекшеленеді. Маккартидің романдарының ішінде Оның серіктестігі (1942); Топ (1963) – оның ең таңымал жұмысы; Америка құстары (1971) және Каннибалдар мен миссионерлар (1979). 

Католиктік балалық шаққа естелік (1957) және Мен қалай өстім (1987) деп аталатын екі өмірбаян жазады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
‎

**Федоровка бөгені** — Қарағанды қаласындағы бөген. Бұрынғы Михайловка кенішінің кемірден босаған қабатын Соқыр өзенінің суымен толтыру нәтижесінде жасалған. Су толтыру 1966 жылы басталды, қалыпты деңгейіне 1969 жылы жетті. 1981 жылы Шерубай-Нұра өзенінің алабында ұзақ уақыт бөйына созылған төменгі деңгейге байланысты Ертіс-Қарағанды каналынан су алатын Жартас бөгені қазылды. Каналдан су насос станциясы арқылы беріледі.

Гидрологиялық сипаты
--------------------

Бөгеннің толық көлемі 83 млн м3, су айдынының ауданы 432 га, ұзындығы 4,1 км, өндірек жері 2,2 км. Жағалауының ұзындығы 12 км, ең терең жері 70 м-ге жуық. Мұзының қалындығы қыста 1 м-ге жетеді. Суы тұщы (минералдылығы 1 г/л), аздап кермек, сілтілігі шамалы. Балығы: шортан, қызылқанат, теңгебалық, аққайран, торта, оңғақ, мөңке, алабұға. Бөген — Жаңақала, Үлкен Михайловка, Федоровка және Оңтүстік-Шығыс тұрғын аймақтары үшін Қарағандының оңтүстік бөлігінде құрылып жатқан демалыс аймағының негізі. Бөген суы қала маңындағы көптеген бау-бақша участкелерін суландыру үшін пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Феликс Брых** (нем. *Felix Brych*, 3 тамыз 1975 жыл, Мюнхен, ГФР) — германиялық футбол төрешісі, 2007 жылдан бері ФИФА төрешісі. 2014 жылғы әлем чемпионатының матчтарына төрелік еткен реферилердің бірі.

Бундеслига ойындарында 2004 жылдан бері төрелік жасап келеді. Халықралық деңгейдегі төрелік еткен алғашқы матчы — 2007 жылғы Румыния — Люксембург кездесуі (ЕУРО-2008 турнирінің іріктеу ойыны).

2008 жылдан бастап Еурокубоктерде төрелік жасап келе жатыр. 

2017 жылы УЕФА Чемпиондар Лигасының финалындағы "Реал" — "Ювентус" кездесуінде төреші болды.

Мамандығы - заңгер. Спорт жайлы диссертация қорғаған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Төрешінің профилі
**Фейнман диаграммасы** – ұйытқу теориясының көмегімен өрістің кванттық теориясының сызықты емес теңдеулерін және қатты дене теориясын шешудің графиктік кескіндеу әдісі. Диаграмманы 1949 жылы америка физигі Р.Фейнман (1918 – 1988) ұсынған. Бұл әдісте сызықтық теңдеулердің шешімдері еркін бөлшектің таралуын кескіндейтін екі нүктені қосатын сызықтармен бейнеленеді. Оларға бастапқы және соңғы нүктелердің координаттарына байланысты белгілі бір функциялар сәйкес қойылады. Өзара әсерлесудің әрбір актісі (теңдеудегі сызықты емес қосылғыштар) бірнеше сызықтар түйісетін төбемен кескінделеді. Төбеге сәйкес матем. өрнек сызықты емес қосылғыштың шамасын сипаттайтын параметр – өзара әсерлесу тұрақтысына немесе байланыс тұрақтысына пропорционал. Осыдан ұйытқу теориясы көптеген төбелерді қамтитын күрделі диаграммаларды есепке алуға саяды. Мысалы, кванттық электрдинамикада өзара әсерлесудің әрбір актісі уақыттың бағытына байланысты электронның (тұтас сызық) фотонды (ирек сызық) шығаруын немесе позитронның фотонды шығаруын не жұтуын белгілейтін төбемен кескінделеді. Нақты бөлшектер үшін бұл процестердің әрқайсысына импульс пен энергияның сақталу заңдары жол бермейді. Сондықтан бөлшектердің ең болмағанда біреуі виртуал болуы тиіс. Мысалы, екі электронның шашырау амплитудасы бірінші жуықтауда виртуалдық кванттар алмасуы болып табылатын диаграммамен кескінделеді. Келесі жуықтау екі виртуалдық кванттардың алмасуынан , әрбір электронның өз өрісімен өзара әсерлесуінен және электрон-позитрон жұбының вакуумның поляризациясы салдарынан өзара әсерлесуі пайда болған радиац. түзетулерді есепке алуға сәйкес келеді. Диаграммалардың әрқайсысында салыстырғанда екі қосымша төбе бар. Кейбір жағдайларда Фейнман диаграммасын анықтайтын өрнек шексіз үлкен болуы мүмкін.  

Фейнман диаграммасы
Одан шектеулі бөлікті ажыратып алу үшін қайта нормалау амалын орындау керек. Радиац. түзету шамасының аздығы ұйытқу теориясын қолданудың негізгі шарты. Сондықтан Фейнман диаграммасы әлсіз өзара әсерлесу теориясында да, хромодинамикада да қолданылады.

Дереккөздер
-----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ф.Ф.Ушаков

**Ушаков Федор Федорович**(1744, Ярославль губерния Романов- 14.10.1817, Темников қаласы)- орыстың флот қолбасшысы, адмирал (1799,контр-адмирал;1793 жылы вице-адмирал). Теңіз кадет корпусын бітірді (1766). Балтық флотында қызмет етті. 1768-1774 жылы орыс-түрік соғысына қатысты. 1787-1991 жылы орыс-түрік соғысының басында «Св.Павел» кораблін басқарды. Қара теңіз флотының командашысы. Ол 1790 жылы Керчь теңізі шайқасында, Тендра көлінде (1790) түрік флотына күйрете соққы берді. 1799 жылы сәуірде А.В.Суворовтың армиясы Италияға кіргенде, ол француз армиясын Оңтүстік Италиядан қуды. Александр 1 оның еңбегін бағаламады, оны әуелі Балтық еспе флотының командирлігіне тағайындады да, кейін 1807 жылы отставкаға шығарды. 1812 жылы Отан соғысы кезінде У.Тамбов губдндағы халық жасақтарының бастығына тағайындалды, бірақ ауру болғандықтан қызметтен бас тартты. Өз имениесінде қайтыс болды. Орыс және Совет Әскери-Теңіз Флотының бірнеше жауынгер корабліне Ф.Ф.Ушаков есімі берілген. КСРО Жоғарғы Советі Президиумының 1944 жылғы 3 наурыздағы Бұйрығымен 1- және 2-дәрежелі Ф.Ф.Ушаков ордені және Ушаков медалі белгіленді.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Жалпаққайың** – Қызылтас тауының солтүстігінде, Тоқырау және Жәмші өзендерінің аралығындағы оқшау тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Ақтоғай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жерде. Абсолюттік биіктігі 1104 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, ені 1,5 км шамасында.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Беткейлері тегістелген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Жоғарғы кембрий және кембрий жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Сортаңды топырағында жусан, боз, бетеге, бұталы өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Федорович Борис Александрович**(30.7.1902 жылы Варшава)- совет ғылми докторы (1953), профессор (1956). 1944 жылдан КОКП мүшесі. Таврия (қазіргі Симферополь) университетін бітірген. Негізінен КСРО-ның оңтүстік бөлігінің және Орталық Азияның рельеф қалыптасу процестерін зерттеу, территорияны игеруге байланысты аудандау, геоморфология картаға түсіру (1:4 000 000 масштабы КСРО геоморфология картасының редакторы және авторларының бірі, 1960) мәселелерімен айналысқан.1952 жылы ғылми-көпшілікке арналған «Лик пустыни» кітабы үшін КСРО мемлекеттік сыйлығын алды. Ф.Ленин ордені, Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған. Б.А.Федорович басқаруымен және тікелей қатынасуымен «Природное районирование Северного Казахстана»(1960), «Казахстан» (1969) монографиялары шығарылды.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Бренд** (ағылш. *brand*, [brænd]) — сауда белгісі, немесе қазіргі кезде біздің *бренд* деп жүргеніміз — таңба ғана емес, сол таңбаның астарында тұрғанның барлығы. Әдемі таңба-рәміздерді және фирмалық мәнерді *бренд* деп атау қате болмады. Бренд — бұл сауда белгісі ғана емес, бұл тұтынушыға берілетін уәде және сол уәдені орындау.

Ежелгі заманнан бері адамдар қарым-қатынас жасауды, таңбалар арқылы белгілі бір сезімді немесе ақпаратты беруді қажет етті. Бұл таңбалар бір идеяны жақтаушыларды өздерінің бәсекелестерінен өзгеше етіп көрсетті. таңбалар адамның немесе топтың даралығын көрсетуге, өзінің мақтанышын немесе белгілі бір қасиеттерді иеленетіндігін көрсетуге мүмкіндік береді. Адамдар өз идеалдарын қорғай отырып, белгілі бір тудың астына жиналған.

Брендтің танымалдығы
--------------------

Брендтің танымалдығы брендтің танылуының бастапқы кезеңдерінің бірі болып табылады және бренд туралы алдын ала білетіндігі сатып алушының есінде қалғанын не қалмағанын тексереді. Брендті тану (сондай-ақ брендті қосымша еске түсіру-мен белгілі) тұтынушылардың брендпен өзара әрекеттескен кезінде оны басқалардан дұрыстап айыра тану қабілеттігінен тұрады. Бұл тұтынушылардан сауда белгісін міндетті түрде білуді немесе еске түсіруді талап етпейді. Клиенттер брендті таныған кезде олардың көзбен немесе ауызша байланысу белгілері белсенді бола түседі. Мысалы дәретхана қағазы секілді категориядан өзіне қажеттіні іздеу кезінде сатып алушының таңдауына алдымен бірнеше бренд ұсынылады. Клиент брендпен көзбе-көз немесе ауызша ұшырасқанда бұрынғы брендті білетіндігі есіне түсу мүмкін. Брендке қатысты нақты жад түйіндерін қалпына келтіруі мүмкін қандай да бір белгі берілгеннен кейін тұтынушылар брендтің танымалдығын көре бастайды. Қызықтыру деңгейі төмен брендті сатып алуда шешім қабылдау керек болған кезде брендтің осы тану формасы клиент үшін басқа брендке қарағанда бір брендті жиі қолдануына көмек береді. Іс жүзінде брендтің танымалдығы клиенттің өмірлік құндылығына (LTV) оң әсер етеді және клиентті қызықтыруда жақсы жаққа (CAC) бұрады.
Брендтің танымалдығы бөлшек сауда дүкендерінің арасында пайдаланылатын брендтің жиі танылу әдісі болып табылады. Өнімді сауда орындарына ұсынған кезде немесе қаптаманы көзбен қарағаннан кейін тұтынушылар брендті тану мүмкін және оны жарнаманың немесе ауызша ұсыныстардың нәтижесінде сатып алғандағы ерекшеліктермен немесе белгілермен байланыстыру мүмкін. Тұтынушылардың аздаған бөлігі берілген категориядағы сауда белгілерін ойда жоқта еске түсірген кезде берілген сауда белгісіне қатысты пікірге қарағанда, әдетте сауда белгісінің атауын сұраған кезде тұтынушылардың көбісі оны таниды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Designers reveal the secrets of successful brand mascots. *designweek.co.uk*. Тексерілді, 26 наурыз 2023.
2. ↑  How To Perform A Brand Awareness Study. *planbeyond.com*. Тексерілді, 26 наурыз 2023.
3. ↑  Advertising and Promotion. An Integrated Marketing Communication Perspective. *researchgate.net*. Тексерілді, 26 наурыз 2023.
**Дала бозторғайлар туысы** (лат. *Melanocorypha*) - торғайтәріздестер отрядының бозторғайлар тұқымдасына жататын бозторғайлар туысы. Дала бозторғайлары туысы дене мөлшері ең ірі (35-75 г) бозторғайларды қамтиды. Қазақстанда бұл туыстас құстардың 4 түрі: дала, қостеңбілді, аққанат және қара бозторғайлар кездеседі. Бұлардың барлығы көбінесе нағыз даланы мекен етушілер, тек қана қостеңбілді бозторғай бұдан өзге әр алуан типті шөл және шөлейтте өмір сүреді. Бұл туыстың екі түрі - қара және аққанат бозторғайлар Қазақстандық даланы кейіптейді, өйткені оның шегінен тысқары кездеспейді десе де болады. Бозторғайлардың барлық 4 түрі жақсы сайрайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Фейдер Жак** (шын тегі -Фредерикс) (2.7.1888,Брюссель маңы,Искель- 24.5.1948, Швейцария,Пранжен)-француз кинорежиссері. 1908 жылдан әуелі театр, одан кейін кино актері ретінде белгілі болды. Режиссерлік қызметін 1916 жылы бастады. Оның «Кренкебиль» және «Тереза Ракен» (1922-1925) сияқты А.Франс пен Э.Золяның шығармасы бойынша қойған таңдаулы дыбыссыз фильмдері француз кино өнерінің ұлттық ерекшілігі мен реалистік бағытын айқындады. 1929-1933 жылдары АҚШ-та қызмет етті. Буржуазия дүниедегі жалғыздықтың ащы азабын тартқан адамның трагедиялық хал-жайы мен тұрлаусыз өмірі Фейдер фильмдерінің ( «Мимоза»пансионы» және т.б. 1934-1935) негізгі тақырыбына айналды.Екінші дүние жүзіндегі соғыс жылдары Швейцарияда болып, тек 1945 жылы ғана туған еліне оралды. Соңғы қойған фильмі- «Мақадам»(1946). Бірқатар фильмдерінің басты ролін зайыбы Ф.Розе орындады. «Кино-біздің мамандығымыз» атты кітаптың (1944,Роземен бірлесін жазған) авторы.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
Көшеге қазақ балалары мен жастарының бірқатар толқынын тәрбиелеуде өзіндік үлесі
бар көркем туындылардың авторы, орыс жазушысы, дипломат, 1812 жылғы Отан соғысына
қатысушы Александр Сергеевич Грибоедовтің есімі (1956 жылы) берілген. Грибоедов Александр Сергеевич (1795-1829) Мәскеуде дүниеге келген. Ол - *«Горе от ума»* комедиясының
авторы.

Көше Медеу ауданында орналасқан. Бондаренко, Бөлтірік шешен, Шавров, Пестовский
көшелері, Райымбек даңғылымен қиылысады. Кешенін ұзындығы - 1480 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Григорий Артемович Найденов** (27.12.1915, Ресей, Алтай өлкесі, Волчихин ауданы, Селиверстов селосы - 29.09.2010, Каменск-Шахтинск) - 2-дүниежүзілік соғыска қатысушы, аға лейтенант, минометшілер дивизионының командирі, орыс.

Кеңес әскері қатарына 1937 жылы алынып, 1938 жылы Хасан өзеніндегі ұрыстарға қатысқан. Командирлер мектебін, 1940 жылы Владивостоктағы жаяу әскер училищесін бітірген. 1941 жылдан Ұлы Отан соғысының майданында болды. 9-жеке минометшілер полкі (Воронеж майданы, 40-армия) минометшілер дивизионының командирі дивизионымен алғашқылардьтң бірі болып Днепр өзенінен өтіп, Белая Церковь қаласы (Киев облысы) үшін болған шайқаста минометпен жаудың 8 пулеметін, бір ротаға жуық әскерін, 3 артиллериялық және минометтік батареяны жойды және 3 шабуылына тойтарыс беруге қатысты. Осы ерлігі үшін оған КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.12.1943).

1946 жылдан запасқа шықты.

1975 жылға дейін Ростов облысы Каменск-Шахтинский қаласында қызмет істеді. 

Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Волчиха кентінде Найденовке бюст орнатылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х
**Дала шаңқылдағы** — Қазақстанда кездесетін 5 түрдің ішіндегі ең ұсағы (денесінің ұзындығы 15см,салмағы 100г). Далалы және орманды далалы аймақтарда бұталы тоғайлардың ішінде жасырын тіршілік етеді. Құс дауысына ұқсайтын жіңішке ысқырығын жиі естігенмен, өзін көру мүмкін емес. Ымырт кезде белсенді. Шөппен қоректенеді, қысқы қорын шөмеле (4-5кг) етіп жинайды. Сондықтан бұларды пішен салғыштар деп те атайды. Жылына екі рет, көкек пен тамыз айлары аралығында, аналығы 3-13 ұрпағын береді. Олар келер жылдың көктемінде көбейеді. Жаулары өте көп: аққалақ пен ақкістен, қарсақ, түлкіге дейін, сонымен қатар, кез келген қанатты жыртқыштар-бөктергі, күйкентай және одан да ірілері.
Фейк ньюсті ажырату жолдары:   
дереккөзді қарастырыңыз; толығымен оқыңыз; авторды тексеріңіз; сілтемелерді қараңыз; жариялану күнін тексеріңіз; қалжың мәтін емес пе? өз көзқарасыңызды таразылаңыз; сарапшылардан сұраңыз
**Фейк ньюс** немесе **жалған жаңалықтар** — дезинформацияның шынайы жаңалық ретінде жариялануы. Олар қаржылық табысты немесе саяси ұпайды жинау мақсатымен оқырманды алдайтындай кейіпте құрастырылады.

Кейде мұндай жаңалықтар түріне тақырыбында бір нәрсе (көбінесе сенсациялық тұрғыдан) жазылып, негізгі мәтінінде оны растамайтын басқа нәрсе жазылған ақпаратты жатқызады.

Сатиралық жаңалықтар бұған ұқсас болғанымен, мақсаты басқа болып келеді: оқырманды алдарқату немесе белгілі бір мәселеге назар аударту.

Мысалдары
---------

1835 жылдың 25 тамызында Нью-Йорктегі The Sun газеті Айда жаңа өмірдің табылғаны туралы хабарлады. Кейіннен шыққан қосымша мақалаларда жазылғандай, айлық ағзалар басқа өркениетті қалыптастырған да болып шықты. Газет бұл жаңа құбылысты сол заманның атақты астрономы Уильям Гершель ашып зерттеген, деп жазды. Бұл тақырыпта жарияланған алты мақала газеттің таралымының күрт өсуіне әсер етті. Бірнеше аптадан кейін газет осы жаңалықтың жалған болғанын мойындап жазса да, басылымға тиген кері әсері азғантай ғана болды.

1917 жылдың көктемінде бірнеше ағылшын тілді газет немістер соғыс құрбандарынан глицерин алып шығару үшін арнайы фабрикаларды ашты, деген хабарды таратты. Хабардың жалған болғаны соғыстан кейін ғана белгілі болды. Ал Екінші дүниежүзілік соғыста нацистердің бас насихатшысы Геббельс осы оқиғаны мысал ретінде келтіріп жүріп, сол кездері шын мәнінде жүргізілген холокостты жасыру үшін пайдаланған.

Интернеттің, әлеуметтік желілердің пайда болуымен жалған жаңалықтардың таралуы жаңа деңгейге көтерілді. Мысалы, электронды поштаға келетін кейбір сенсациялық тұрғыдағы сілтемелер тек қана компьютерлік вирус тарату үшін жазылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  The Great Moon Hoax, *history.com* (August 25, 1835).
2. ↑  История одной старой фейковой новости: немецкая фабрика трупов, 17 ақпан 2017

Сілтемелер
----------

* 2020 жылы көп тараған 10 фейк пен қастандық теориясы
* Өтірік видео мен блогтар. 2019 жылы ең көп тараған 10 жалған хабар
Григорий Анисимович Аредаков
**Григорий Анисимович Аредаков** (1944 жылы 18 қаңтарда Улан-Удэде дүниеге келген) – орыс театр және киноактері, ұстаз. 

1991 жылы Ресей Федерациясының халық әртісі атанған. Григорий Аредаков 1964 жылы Слонов атындағы Саратов театр училищесін бітіреді. Ұстазы – Андрей Василевский болған. Қазіргі уақытта ол И.А. Слонов атындағы Саратов драма театр академиясында актерлік және көркемдік жетекші қызметін атқарады. Л.В. Собинов атындағы Саратов консерваториясында театрлық факультет курсын жүргізеді. Аредаковтың шәкірттерінің арасынан танымал болған көптеген: Эльвира Данилина, Владимир Назаров, Григорий Алексеев, Екатерина Ледяева және Андрей Казаков сияқты талантты шеберлер шыққан.

Дереккөздер
-----------