recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ғаламдық су тапшылығы** — күрделі экологиялық мәселе. Қазіргі таңда ғаламдық жылынудың нәтижесінде жаңбырдың жаууы, оның құрамы, жаңбырдың жүйелі жаумауына жерасты суларының күрт азаюына, ал теңіз деңгейінің шамадан тыс көтерілуі жағалаулардың және теңіз жағалауларындағы аймақтарындағы судың ластануына алы келуде. Оған жаңбыр да әсер етеді. Ал жаңбырға атмосфера тікелей әсер етеді.

Атмосферадағы озонның мөлшері бар болғаны 0,004%-ды құрайды. Стратосферада (10-50 км биіктіктегі) қалыңдығы 2-4 мм-ді құрайтын қабат. Атмосферада электр зарядтарының, Күннің ультракүлгін радиацияларының әсерінен оттегінің молекуласынан (02) озон молекуласы (О3) түзіледі. Озон қабаты биосфераның жоғарғы шекарасы болып есептеледі. Одан жоғары орналасқан қабаттарда тіршілік нышаны білінбейді. Жер бетіндегі барлық организмдердің тіршілігіне қауіпті Күннің өте қысқа ультракүлгін сәулелерін сіңіріп отыруына (6500 есе) байланысты озон қабатын «қорғаныш қабаты» деп те атайды. Озон қабатының 50%-ға бұзылуы ультракүлгін радиацияларды 10 есеге көбейтеді. Озон қабатынан күннің ұзын толқынды ультракүлгін сәулелері (290-380 нм) өтіп кетеді. Біраз мөлшерде тіпті бұл сәулелер адам үшін пайдалы да: терімізді қарайтып күйдіреді, организмнің қорғаныштық қызметі артады. Тал түсте ультракүлгін сәулелердің концентрациясы көп болғандықтан, күнге күйіп қыздырыну процесін шаңқай түске дейін жүргізген жөн.

Озоносфераның бұзылуы орны толмас жағдайларға, тері ісік ауруының күрт көбеюіне, көз катарактасына, жүйке жүйесінің әлсіреуіне, мұхиттағы планктонның жоғалуына, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің мутациясына алып келеді.

Экожүйедегі тепе-теңдіктің бұзылуына және белгілі бір территориядағы органикалық тіршіліктің барлық формаларының деградацияға ұшырауына алып келетін табиғи және антропогендік процестердің жиынтығы, яғни, адамның қатысуынсыз табиғи экожүйенің орнына қайта келмейтіндей өсімдіктер жамылғысын жоғалтуы шөлейттену деп аталады. Шөлейттену негізінен ылғалы тапшы аудандарда табиғи және көбіне антропогендік факторлардың әсерінен (орман ағаштарын Қырқу, жайылымдарды үздіксіз пайдалану, суғару жұмыстары кезінде су ресурстарын үнемсіз пайдалану және т.б. пайда болады. Шөлейттену әлемнің барлық табиғи аймақтарында жүруде.

Қазіргі таңда әлемнің әртүрлі елдеріндегі шөлейттенудің басты себебі — табиғи ресурстарды шаруашылықта пайдалану құрылымының сол ландшафтың табиғи мүмкіншілігіне сәйкес болмауы, халық санының өсуі, антропогенді қысымның артуы, кейбір елдердің әлеуметтік-экономикалық жағдайының төмендігі. БҰҰ-ның 1985 жылғы мәліметтері бойынша, сол кездің өзінде антропогенді шөлейттенудің көлемі 9 млн км²-ге жеткен және жыл сайын 7 млн гектар жер пайдаланудан шығып қалуда. Шөлейттену процесі жалпы жер көлемінің Азияда — 19%, Африкада — 23%, Австралияда — 45%, Оңтүстік Америкада — 10%-ын құрайды. Сахара шөлі оңтүстікке қарай жылына орташа 6 км жылдамдықпен жылжуда.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ғылым. Энциклопедия. Фолиант баспасы.
**Абдулфатх Абдулрахман Хазани** – Исламдық өркениетте аты белгілі болған механик, физик және астроном. Ол Хейсам мен Бирунидің механика ғылымындағы зерттеулеріне сүйеніп, көптеген жетістіктерге жетті.

Хазани салмақ өлшейтін құралдармен айналысатын мөлшер немесе таразы ғылымының ұстазы болды. Оның белгілі "Мизан әл-Хакаме" кітабі – механика ғылымының ең әйгілі мұраларының бірі саналады. Бұл кітапта Хазани Рази, Бируни және Хайам секілді ғалымдардың көзқарастарына тоқталды.

Хазани ауа қысымының заттар салмағына деген ықпалына тоқталып, Паскаль мен Торечели секілді ғалымдардан бірнеше ғасыр алда болды.
Кешенді қосылыс түзетін әдіс бойынша жүргізілетін кондуктометрлік титрлеу кезінде әр түрлі катиондар үшін тихрант ретінде қымыздық, шарап, лимон сияқты оксиқышқылдардың, әр түрлі комплексондардың және басқа да лигандалардың ерітінділерін пайдалануға болады. Бұлардың арасында ЭДТА реагенті жиі қолданылады.
Мәселен, темір иондарын ЭДТА ерітіндісімен титрлегенде келесі
реакция жүреді:
Fе3++ Н2Ү2+ -> ҒеҮ + 2Н+ 
Ғе2+ + Н2Ү2- ^ ҒеҮ2 + 2Н+

Реакция нәтижесінде сутек ионы бөлінеді, демек, ерігіндінін электр өткізгіштігі артады. э.н.-ден кейін ол төмендейді, өйткені
бөлінетін Н+ иондары ЭДТА анионымен қайта байланысады:
Н+ + Н2Ү2 -> Н3Ү-

Са2+ иондарын буферлі ерітіндіде, яғни сілті ерітіндісінде титрлегенде қисық өзгеше түр алады, яғни 11.12-теңдеудегі тепе-теңдік солға қарай ығысады. Са2+ ЭДТА-мен әрекеттескенде бөлінетін
Н+ ионы буферлі жүйедегі протонды-акценторлы кұрамдас бөлікпен өзара әрекеттесіп, электр өткізгіштікке едәуір ықпал тигізеді. э.н.-ге дейін иондары концентрациясының өсуінен ол шамалы ғана артады,
өйткені әдетте этилендиаминсірке қышқылынын (ЭДТСК) екі
натрийлі тұзын пайдаланады. Эквиваленттік нүктеден кейін ЭДТА
тұзының көптігінен электр өткізгіштік күрт өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
*Sitta europaea*

Орман көктеке
-------------

***Орман көктеке*** ( Sitta europaea ) - торғайдан кішірек, шағын денелі (15-18 г) құс. Жоны - түтін түстес сұр, бауыры - ақщыл. Дене бітімі көктекеге тән: құйрығы қысқа және тұмсығы түзу, үшкір. Дене бітімі - мығым, дембелше. Өте ширақ: ағаштардың діңдері және бұтақтарымен басын жоғары және төмен қаратып, секіріп қозғалады. Толқындата, жылдам ұшады. Айғай-шиқылшыл. Шақыру айғайы - қарқылдаған тәрізді құбылта қайталанатын ысқырық. Аталықтың көктемгі әуені осы дыбыстардың едәуір бөлігін қамтиды. Жазда - бунақденелілермен, қыста жемістермен қоректенеді. Азық көп болғанда оны қорға жинап, кейде таба алмай қалады (мұндайда тұқым жаңа орында өнеді).
Еуропа және Азияның орманды зонасында кең таралған. Қазақстанда Алтай және Сауырдың ормандарында ұялайды. Ертісті бойлай өскен қарағайлы тоғайда да ұялауы мүмкін. Қысқы жылыстау барысында Солтүстік Қазақстанның кейбір жерлерінде және әсіресе Батыс Қазақстандағы Жайық өзенінің аңғарын бойлай пайда болады. 
Ұялары ағаш қуысында орналасады, оның үстіне, егер кіретін ауыз тесігі үлкен болса, онда көктеке кіретін ауыздың диаметрін 25-35 мм етіп қалдырады да, тесікті балшықпен сылайды. Қолдан жасалған ұялағышқа да солай жасайды. Ұяның өзі ағащ қуысына борпылдақ төсеніш төселген орын болып саналады. Ұяны аналық салады. Салындыдағы 5-10 қызғылттау секпілді ақ түсті жұмыртқаларды аналық басады. Балапандар 2 аптада жұмыртқаны жарып шығады, ал 21-24 күнде ұяны тастап кетеді. Балапандарды аталық пен аналық ұяда қоректендіреді және ата-енелері оларды ұзақ уақыт ұядан ұшып кеткен соң да қамқорлыққа алады. Ұялас балапандар біртіндеп шымшықтардың және басқа бунақденеқоректі құстардың тобына қосылып, солармен бірге қыс бойы орман аралап жылыстайды

Дереккөздер
-----------

Құстар (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
Орман перісі
**Орман перісі** – славян фольклорында жиі кездесетін жағымсыз кейіпкер.  

Ол - орманның егесі, орманның рухы болып есептеледі. Өзінің қожалығына адамдар зиян келтірмесін деп бақылап тұрады. Оның қалыпты ісі - ұнамаған адамдарды қорқытып, үркітіп, әртүрлі жағымсыз дыбыстарды шығарып: ұлып, уілдеп, ысқырып, жылап, күліп зәресін ұшырады.  

Ол әдетте қастандық ойлаушы, жауыз, іші тар, қатігез, кей кезде қу және оқиға сипатына қарай кейде аңқау да болып келеді. Сырт бейнесі албасты, шашы ұзын және жалбыраған, арасына жасыл жапырақтар өрілген, тырнақтары дәу және өткір, тістері едәуір, киім-кешегі алба-жұлба, бұталар мен тамырлардан жасалғандай етіп бейнеленеді. Егер киімі бар болса - көбінесе теріс киілген, аяқ киімі оңнан солға теріс, баскиімсіз, қолыда шоқпар болады. Бойы кейде ұзын - ең биік талдармен бірдей, кейде саңырауқұлақтардың артында тығылатыдай кішкетай. Ол кейіпкер, негізінен, ертегілерде болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ежелдегі ертегілер
**Донченко Андрей Васильевич** 1911 жылы Солтүстік Қазақстан облысы Преснов (қазіргі Жамбыл) ауданындағы Троицк селосында дүниеге келген. Еңбек жолын 1929 жылы «Троицк» ұжымшарында бастаған. 1931 жылдан Мамлют ауданындағы «Қызыл әскер» кеңшарында жұмыс істеді. 1933­-1936 жылдары Қызыл Әскер қатарында болып, кейін комсомол және партия ұйымдарында қызмет етті. 1944-­1973 жылдары Сергеев (қазіргі Шал ақын) ауданындағы «Приишим» кеңшарының директоры болып істеді.
1971 жылы 8 сәуірде КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Андрей Васильевич Донченкоға Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. Сонымен қатар ол Ленин, Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған.

Дереккөздер
-----------

1. Айбын Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы
Кешан көрінісі
**Кешан** (түр. *Keşan*) — Түркиядағы Эдирне иліндегі қала және аудан.

Қазіргі қала атауы грек тіліндегі Киссене немесе Кессани (Κισσηνη) атауларынан шыққан. 1912 жылы қала халқының саны 10 мың адамды құраған, тұрғындарының басым көпшілігі гректер еді. 

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен түріктер Шығыс Фракияны мекен еткен гректерді қаладан аластата бастайды. 1920 жылғы санақ нәтижесіне сәйкес қалада 5 300 ғана грек қалған. 

1920 жылғы Севрск бейбіт келісімімен қала Грекияға беріледі. Қалаға жақын жерде орналасқан ауылға түріктер Рускей атауын берсе, гректер қаланы иемденгеннен кейін ауылдың атауын Киссене деп өзгертеді. 1923 жылғы Лозан келісіміне сәйкес Грекия Шығыс Фракияны Түркия Республикасына беруге мәжбүр болып, өздері Батыс Фракияға қоныс аударып, осы жерде Неа Кессани – Жаңа Кешан қаласын құрады. 

Қазіргі кезде Кешан қаласында 45 мың адам тұрады, халықтың көп бөлігін түріктер құрайды.

Дереккөздер
-----------
**Жанна Мұхамедқалиқызы Имағамбетова** 1973 жылы 1 тамызда Қарағанды қаласында туған. Қазақ.
Әкесі - Имағамбетов Мухамедқали Бестекбайулы, марқұм,
жоғары оқу орнында математика муғалімі болған. Анасы -
Имағамбетова Қарашаш Ерғалиқызы, зейнеткер, қонақ үй
шаруашылығымен айналысқан.
Қарағанды мемлекеттік университетінің экономика факультетін үздік бітірген (1995), экономист.
«ОКО» газетінде жарық көрген «Шығындар үшін кім жауап береді?» (2003), «Казахстанская правда» газетінде
жарияланған «Мемлекеттік мүлік, басқару және нәтиже»
(2005), «Шешілген міндеттердің утымдылықтары» (2006)
мақалаларының авторы.
Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі.
«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2009 жылдан).
1995 жылдың қыркүйегінен - «Қазкоммерцбанк» ААҚ
Қарағанды бөлімшесі валюта бөлімінің бухгалтер-кассирі,
операция атқарушы кассирі. 1999 жылдың шілдесінен -
«Қазкоммерцбанк» ААҚ Қарағанды бөлімшесі майданкеңсесі операциялық белімінің бухгалтер-операторы.
2000 жылдан - ҚР Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік
және жекешелендіру комитетінің бас маманы, 2002 жылдан - әдістемелік бөлімінің бастығы, 2004 жылдан - республикалық меншікте акциялары мен қатысу үлесі бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
Үмбет би
--------

**Үмбет Ғалиев** 1818-ші жылдары туылып кейбір жазбаларда 1888 жылы, ал басқа мақалаларда шамасы 1893-94 жылдары қайтыс болған деп айтылады. Арал бойының халқы биді "Үмбет молда" атап кеткен. Себебі ол діни имандылық жолында біраз еңбек еткен. Заман ағымына қарай ел басқару ісіне қарай бет бұрыпты. Ол әділ билігімен бірде шешендік сөзімен айналасындағы дау-жанжалдарды шешіп көзі тірі кезінде «Пірлі би» аталған.

Үмбет бидің есімі Қазалы уезінің түрлі бөлімдеріне арналған құжаттарда 1865-1866 жылдарда кездеседі. Бұл кезең әлі болыстық басқаруға көшірілмеген кез болатын. 1866-67 жылдардың бірнеше құжаттарыда "Зауряд хорунжий Үмбет Ғалиев" деп қол қойған жерлері бар. 1868 жылы алғашқы Ақторғай болысын Үмбет Ғалиұлы басқарған. Болыстықтың негізін Төртқара руының адамдары құрған.   

1875 жылдың мамыр айындағы Қазалы уезі бастығының бүйрығымен 66 адам әр түрлі сыйлықтармен марапатталады. Солардың 57 тізімінде Үмбет Ғалиұлының 3 санатпен мерепатталған.  

Қазалы уездік кеңесінде бітімгер сот болған И.Аничковтың 1897 жылдың 12 ақпаында жазған «Поездка на киргизские поминки в 1892 ж.» деген мақаласында зауряд хорунжий молда Үмбет Ғалиев асты басқарған үш бидің арасында көрсетілген.  

Үмбет бидің ата-тегі: Әлім – Төртқара – Қараш – Сейтқұл би – Матай. Матайдан тараған ұрпақтары келе-келе оның Үмбет сияқты белгілі ұрпақтары баба есімімен Матай Үмбет болып аталады.

Дереккөздер
-----------

* Билер сөзі-киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов:Алматы, 2012. - 208б.
* "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Андрей Андреевич Марков** (2 (14) мауысм 1856, Рязань - 20 шілде 1922, Петроград) - орыс математигі. Ол сандар теориясын, ықтималдықтар теориясын және математикалық анализін зерттеумен айналысқан. Санкт-Петербург ғылым академиясының ординар акадимегі. 1886 жылдан Санкт-Петербург университетінің прфессоры.

Марковтің математика анализі бойынша жазған еңбектері үздіксіз бөлшектер теориясына, интеграл астындағы функцияға қойылған кейбір шарттардағы интегралдардың жинақталуын жақсарту мәсеселеріне және жуықтау теориясына арналған. Ықтималдықтар теориясында центрлік шектік теореманың дәлелденуіндегі олықылықты жойып, іс жүзінде жеткілкті жалпы шарттар арқылы бұл теореманың тұңғыш рет толық және жүйелі дәлелденуін берді. Марков кейінгі еңбектерінде тәуелді сынаулар тізбегі мен оған байланысты кездейсоқ шамалар қосындысын зерттеді. Оның бұл еңбектері қазіргі ықтималдықтар теориясындағы *Марков процесінің* бастамасы болды. Марков ықтималдықтар теориясының қолданылу мәселелерімен де айналысты.

Дереккөздер
-----------
**Орман бозторғайы**, немесе **юла** (лат. *Lullula arborea*) — торғайтәрізділер тұқымдасының орман бозторғайлар туысының (Alaudidae) жалғыз түрі (Lullula).

Сипаттамасы
-----------

Шведтік суретші Магнус фон Райт (швед. *Magnus von Wright*) салған сурет
Орман бозторғайы ауада
*Lullula arborea*
Қара бойлық жолақтары бар кішкентай қоңыр құс, төменгі жағы, қасы және құйрығының бүйірлеріндегі жолақтар, ал қасы ақшыл-ақ, кеудесі монофониялық, бүйірлерінде қоңыр дақтар бар. Басында кішкентай қыртыс бар. Жиі ағаштарға отырады, алайда бұл орман бозторғайларына тән емес. Ұзындығы 13,5-тен 15 см-ге дейін.

Юланың әуені
Дауысы — «лю-лб-лю-лю» деп жиі қайталанатын әдемі әуез. Көбінесе ауада сайрайды. «Юли-юли-юли» және «юль-юль-юль» әні үшін «юла» атауды алған.

Таралуы
-------

Қазақстанда тек қана ең солтүстік – батыс шегінде, Оралдың солтүстігіне қарай Жайық өзенінің аңғарынан кездесуі мүмкін. Бұл да басқа бозторғайлар сияқты жыл құсы. Өсімдіктердің тұқымы және бунақденелілермен қоректенеді. Аз зерттелген

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Lullula arborea*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. 1 2 3  Wood Lark (Lullula arborea). Birds of Kazakhstan.  (ағыл.).
3. ↑  F. Gill & D. Donsker (Eds).: Nicators, reedling, larks  (ағыл.) (2018). doi:10.14344/IOC.ML.8.1.
4. ↑  Černý, Walter (1975). A Field Guide in Colour to Birds. Translated by Margot Schierlová. Illustrated by Karel Drchal. London: Octopus Books Limited. pp. 156–157 ISBN 070640405X
5. ↑  Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамура

Lullula arborea
**«Жанкештілер жасағы: Сынақ миссиясы»** (ағылш. *The Suicide Squad*) — DC Comics баспасының комикстеріне негізделген америкалық суперқаһармандық фильм. Warner Bros. Pictures компаниясы шығарған бұл фильм «Жанкештілер жасағы» (2016) фильмінің жекеленген сиквелі әрі DC Ғаламының оныншы фильмі болды. Фильмнің режиссёрі және сценаристі - Джеймс Ганн. Басты рөлдерде: Марго Робби, Идрис Эльба, Джон Сина, Джоэл Киннаман, Сильвестр Сталлоне, Виола Дэвис, Джай Кортни, Питер Капальди. Фильм Ұлыбританияда 2021 жылы 30 шілдеде, ал АҚШ-та 5 тамызда шықты. Сол күні бір ай көлемінде Max стриминг-сервисінде қолжетімді болды. Қазақстанда фильм 5 тамызда шықты. Фильм сыншылардың жақсы бағаларына ие болды. Сыншылар Ганның режисерлығын, визуалды стилін, есерсоқ әзілдерін жоғары бағалады. Фильмнің спин-оффы «Бітімгер» телесериалы 2022 жылы қаңтарда Max сервисінде шықты.

Рөлдерде
--------

* Марго Робби – Харли Квинн
* Идрис Эльба – Бладспорт
* Джон Сина - Бітімгер
* Джоэль Кинеман - Рик Флаг
* Сильвестр Сталлоне - Акула Патша
* Майкл Рукер – Савант
* Шон Ганн – Уизл
* Давид Дастмалчян – Бұршақты адам

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "CastVariety"
2. ↑  "RobbieNewSide"
3. ↑  "DoGGunnApr2021"
Бараба ойпаты
**Бараба ойпаты** (орысша - Барабинская низменность) - Батыс Сібірдің оңтүстігінде Обь-Ертіс су айырығында жатқан орманды жазық дала. Ресейдің Новосибирск және Омбы облыстары шегінде. Жері - 117 мың км²-ге жуық. Жер беті сәл көтерінкі келеді, абсолюттық биіктігі 100-150 м. Мұндағы орманның сұр топырағы мен қара топырақта әр түрлі шөпті шалғын және қайынды шоқ тоғай өседі. Бараба ойпатының оңтүстігінен онымен қатарласы өтетін жалдар арасындағы ойпаңдарға тұщы және тұзды көлдер (Чаны, Уба, Сартлан т.б.), сфагнум батпағы, сор және сортан жерлер, шалғынды жайылмалар бар. Бараба ойпаты - Батыс Сібірдің егіншілік пен сауын мал өсіру өркендеген аса маңызды ауданы. Батпақты құрғату, шабындықтардың құнарлығын арттыру мақсатында мелиорация жұмыстары жүргізілуде [1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
Ұлпабас
**Ұлпабас** (лат. *Eriophorum*) – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Солт. жарты шардың салқын, қоңыржай аймақтары мен ішінара субтропиктік белдеулерінде кездесетін 20-ға жуық түрі бар. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жоңғар (Жетісу), Іле, Күнгей, Талас Алатауларының мүк және қияқөлең өскен батпақты жерлерінде, батпақты шабындықтар және қылқанжапырақты ормандардың сазға айналып кеткен жерлерінде өсетін 3 түрі кездеседі:

* Таспа ұлпабасы
* Әсем ұлпабас
* Шейхцер ұлпабасы

Биіктігі 10 — 80 см, көп сабақтығы Жапырақтары жіңішке, таспа тәрізді, үш қырлы. Гүлдері көп, қосжынысты, жұқа жаппа қылтандарының қолтығына бір-бірден орналасып, масақ құрайды. Төменгі жаппа қылтанында гүл болмайды. Гүлсерік қылтандары көп, кейде 6, жылтыр, жұмсақ жібек тәрізді, ақ не жирен түсті түктерден тұрады. Жемістенгенде жылдам өсіп үлкейеді де Ұлпабасқа айналады. Аталығы да, аналығы да — үшеу. Мамыр — шілде айларының аралығында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі үш қырлы. Ұ. өскен алқап аппақ немесе жирен түсті болып алыстан көрінеді, шымтезек түзеді. Ұлпабас — бұғы мен бұланның ерте көктемдегі құнарлы азығы; сабағымен су құстары қоректенеді. Жібек тәрізді ұлпаларын жұмсақ затты толтыруға, мақта мен жүнге қоспа ретінде пайдаланады.

Тағы қараңыз
------------

* Биология
* Өсімдік

Дереккөздер
-----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том.
**Берікқара** – республикалық маңызы бар кешенді мемлекеттік табиғи қорықша.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысының Жуалы ауданында 1986 жылы құрылған. Аумағы 17,5 мың га. Қорықша Қаратаудың Билікөл маңындағы өсімдіктер мен жануарлардың реликт және эндемик түрлері көп кездесетін өңірде орналасқан.

Флорасы
-------

Қорықшада сирек кездесетін Семенов үйеңкісі, Сиверс алмасы, согдиана шағаны, т.б. өседі. Мұнда әсіресе берікқара терегіне ерекше мән берілген. Өйткені қазір бұл терек тек Қазақстанда ғана сақталып қалған. Реликт түр болғандықтан берікқара терегіне Канада ботаниктері үлкен көңіл бөлуде. Олар 4 жыл сайын келіп, теректің өсу ерекшелігін зерттеп отырады. Өсімдіктің 51 түрі қорғауға алынып, Қазақстанның қызыл кітабына енгізілген. Қорықшада торғайдың сирек кездесетін, қауырсындары құлпырып тұратын түрі – жұмақ шыбыншы қорғалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ұлболсын Аждарқызы Сүлейменова** 1960 жылы 1 қыркүйекте Қостанай облысы Орджоникидзе
ауданының Калиновка кентінде туған. Қазақ.
Әкесі - Сүлейменов Аждар Нұрымұлы, зейнеткер, Қостанай облысының Некрасов атындағы кеңшарында тракторшы болған. Анасы - Сүлейменова Үміт Әлиқызы, зейнеткер, Қостанай облысының Некрасов атындағы кеңшарында
түрлі жұмыстарды атқарған.
С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің
заң факультетін бітірген (1984), заңгер.
Заң ғылымдарының кандидаты (2000). Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Коммерциялық және басқа
ұйымдарда өкілеттіктерін пайдаланып, қиянат жасағаны
үшін қылмыстық жауапкершілік». «Тұран» университетінің
профессоры (2003 жылдан); доценті (2009 жылдан).
20-дан астам жинақтың, оның ішінде соттық білім беру саласы, зиянның орнын толтыру туралы дау-дамайлар саласындағы көмекші құралдардың (2004), «Судьяның үстел
кітабының» (2005) жене т.б. 35-тен астам мақаланың,
сондай-ақ семинарлар мен конференцияларда жасалған
баяндамалардың тең авторы.
Қазақ және орыс тілдерін біледі.
КОКП мүшесі (1985-1991).
1976 жылдан - Қостанай облысы Орджоникидзе аудандық
сотының хатшысы. 1977 жылдан - Алматы қаласының
Калинин аудандық сотында сот мәжілісінің хатшысы.
1981 жылдан - Алматы қаласының Алатау аудандық сотында сот мәжілісінің хатшысы. 1982 жылдан - Алматы
қаласы Алатау аудандық сотының сот орындаушысы. 1986
жылдан - Алматы қалалық әділет бөлімінің консультан-
ты; Алматы қаласы Әуезов аудандық сотының судьясы;
Алматы қаласы Алатау аудандық сотының сот орындаушысы. 1987 жылдан - Алматы қаласы Алатау аудандық
сотының судьясы. 1995 жылдан - Алматы қаласы Алатау
аудандық соты төрағасының орынбасары.
1996 жылдан бері - ҚР Жоғарғы сотының судьясы.
Алматы қаласы Алатау аудандық кеңесінің депутаты
(Алатау аудандық сотынан ұсынылған, 1988-1993).
Судьялар одағының мүшесі (1997 жылдан), Судьялар
одағының филиалы Кеңесінің хатшысы, төрайымы.
Бүкіләлемдік кешенді қауіпсіздік ғылымдары академиясының жанындағы Халықаралық аралық соттыңҰлы Екатерина орденімен (2009); «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Астананың 10 жылдыгы» (2008) мерейтой медальдарымен; ҚР Судьялар одағының «Үш би»
құрмет белгісімен (2003); КСРО әділет министрінің және
кәсіподақ ОК (1988), ҚР Жоғарғы сот төрағасының (2004),
ҚР Судьялар одағының (2000) құрмет грамоталарымен
марапатталған; ҚР Мемлекеттік басқару академиясы Әділ
сот институтының Алғыс хатымен ескеілген (2008). ҚР
құрметті судья (2005). 1-ші біліктілік сыныбына ие.

* Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - К. Райс.
* Қазақстанның болашағы туралы болжамы- «Тұрақтылық өркендеп даму, халықтар бірлігі мен татулығының орталығы».
* Хоббиі - поэзия, музыка, кесте тігу, тоқу, заң саласындағы әдебиеттерді жинау және салыстырып талдау.
* Суйіп оқитын әдебиеті - философия, тарих.
* Тұрмыс құрған. Жұбайы - Қабыкенов Балғабай Әбішұлы (1955 жылы туған). Қызы - Қабыкенова Айнаш (1985 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Сәрсенбай газ кен орны** — Оңтүстік Маңғыстау ойысымының Песчаномыско-Ракушечное (Құмдымүйіс-Бақалтасты) блогындағы газ кен орны. Маңғыстау облысында, Құрық кентінің солтүстік-батысында 46 км жерде орналасқан, 1985 жылы ашылған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орны солтүстік-батысқа созылған брахиантиклин қатпардан орын алған. Оның өлшемдері төменгі юрадағы тұйықтаушы изогипса бойынша (-3680 м) 6,5x3 км, амплитудасы 40 м. Өнімді газ горизонты құмтастардың, алевролиттердің, саздардың қат-қабатынан құралған төменгі юра таужыныстарының табанында орныққан.

Жатыс сипаты
------------

Жатынның күмбездегі жатыс тереңдігі 3706 м, биіктігі 31 м. Жинауыштарының ашық кеуектілігі 10,4%, өтімділігі 0,001 мкм2. Табиғи қорқоймасының сипаты жөнінен жатын қойнауқаттық, күмбездік, газ-су жапсары -3665 м белгіден өтеді. Жинауыштардың тиімді және газға қаныққан қалыңдығы 7,4 м, газға қанығу дәрежесі 65%.

Құрамы
------

Газ құрамы метанды (85,8%), ауыр көмірсутектер үлесіне 5,5% келеді, 3,7% азот, 4,5% көмірқышқыл газы бар. Қойнауқаттық қысымы 40,9 МПа, температурасы 15°С. Газ шығымы 77,3 мың м3/тәу. Хлоркальцийлі типті қойнауқаттық суының тығыздыгы 1,09 г/см3, минералдылығы 140 г/л. Жатынның режимі суарынды. Кен орны барлануда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Нығметжан Қойшыбайұлы Мақажанов** - 1960 жылы 11 мамырда Павлодар қаласында туған.
Павлодар индустриалдық институтын (1982), өнеркәсіп
энергетикасының инженері; Қазақ мемлекеттік басқару академиясын (2002) бітірген, экономист.
Экономика ғылымдарының кандидаты (2002). Кандидаттық
диссертациясының тақырыбы: «Әлеуметтік нарықтық
шаруашылықтың қалыптасу тетігінде өтпелі экономиканың
ресми емес секторы».
1982 жылдан - «Казгипрокоммунстрой» МЖИ инженері.
1983 жылдан - Павлодар қ. энергетика жобалау ғылыми-зерттеу институтының инженері. 1984 жылдан - «Алмаатаэнергоремонт» ӨЖК ұстасы, шебері. 1989 жылдан - ЛКЖО ОК жанындағы Республикалық жастар тұрғын уй
кешені орталығының нұсқаушысы. 1990 жылдан - Жастар
тұрғын үй кешені ұжымдары қауымдастығының бөлім
меңгерушісі, терағасының орынбасары. 1996 жылдан -«Аманат» АҚ төрағасының орынбасары, сауда өкілі. 1999
жылдан - «Кәсіпорындарды қайта ұйымдастыру және тарату агенттігі» АҚ бөлім бастығы, филиалы директорының
орынбасары, төрағасының орынбасары. 2001 жылдан -
Астана қаласы ҚР Қаржы министрлігі Дәрменсіз борышкерлермен жұмыс комитеті терағасының орынбасары,
төрағасы. 2006 жылдан - «КЕGОС» АҚ вице-президенті.
2008 жылдың наурызынан бері - ҚР Жер ресурстарын
басқару агенттігі төрағасының орынбасары.
Үйленген. Жұбайы - Ахметова Әлия Жұмабайқызы.
Ұлдары - Нұрлан (1983 ж. т.), Бақытжан (1990 ж. т.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
Фильм аты: Ұлжан 

Шыққан жылы: 2013 

Жанр: Телехикая, Сериал, Мелодрама

Рөлдерде: Таңсұлу Мұзафар, Сырым Қашқабаев 

Суреттеме: "Ұлжан" - қарапайым қазақ отбасындағы хикаяны баяндайтын, сюжеті шынайы оқиға мен қазақи драма орайластыра баяндалатын туынды болмақ. Бас кейіпкер - тәуелсіздік жылдары мойнына үлкен жүк артқан, кейіннен үлкен жетістіктерге жетіп, нағыз дәулетті кәсіпкер аталған қазақтың келіншегі. Өмірдің ащысы мен тұщысын қатар алып жүріп, балаларын тәрбиелеген, туған-туыстың арасындағы беделін де ойлаған ананың образы. Бұл - бүгінгі қоғамда әйелдің алатын орны туралы шынайы өмірден алынған оқиғаларға толы хикая.

Дереккөздер
-----------

1.
**Нығмет Төлендиев** (15.11.1922 жылы туған, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Қаракемер ауылы) - жазушы.

Түрген педагогикалық училищесін бітірген (1941). 2-дүниежүзілік соғысқа катысқан. Алматы облысы, Қаскелең ауданы халық сотында, Қазақстан Әділет министрлігінде, Гурьев (қазіргі Атырау) облыстық сотында, Әділет басқармасында жауапты қызметтер атқарған.

*"Ар туралы аңыз", "Терезедегі таңба", "Айсыз түн операциясы"* повестері, *"Әділет атымен"* әңгімелер жинағы жарық көрген. Ордендермен, медальдармен, Құрмет грамоталарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Беріктік шарттары**. Мүмкін кернеулер әдісі
(*метод допускаемых напряжений*) бойынша
алынған теңсіздіктер 

* {\displaystyle \sigma \_{max}\leq [\sigma ]}

және 

* {\displaystyle \tau \_{max}\leq [\tau ]}

беріктік шарттарына жатады. Беріктік шарттарына сүйеніп
инженерлік маңызды мәселелерді шешуге
болады, мысалы, білеудің беріктігін тексеру,
қима өлшемдерін жобалау есебі және
көтерімділікті анықтау.

Ығысу кезіндегі беріктік шарты
------------------------------

* {\displaystyle \tau ={\frac {Q}{A}}\leq [r]}

мұндағы Q - жанама күш, A - қима ауданы.

Жаншылудың беріктік шарты
-------------------------

* {\displaystyle \sigma ={\frac {Q}{A}}\leq [\sigma ]}

мұндағы Q-күш, A - жаншылу ауданы,
{\displaystyle [\sigma ]} -жаншылудың мүмкін кернеуі.

Kecy кезіндеі беріктік шарты
----------------------------

* {\displaystyle \tau ={\frac {Q}{A\_{k}}}\leq [\tau \_{k}]}

мұндағы
Q-күш, {\displaystyle A\_{k}} - қима ауданы, {\displaystyle [\tau \_{k}]} - кесу кезіндегі
мүмкін жанама кернеуі.

Таза иілу кезіндегі беріктік шарты
----------------------------------

Иілген арқалықты беріктікке есептеу үшін, оның ең үлкен кернеуі {\displaystyle \sigma } таңбасымен белгіленетін
мүмкін тік кернеуден аспауы талап етіледі:

* {\displaystyle \sigma \_{max}={\frac {M\_{max}}{W\_{x}}}\leq [\sigma ]}

мұндағы {\displaystyle M\_{max}} - ең үлкен июші момент, {\displaystyle W\_{x}} - қиманың өстік кедергі моменті.

Бұралу кезіндегі беріктік шарты
-------------------------------

Бұралу кезіндегі беріктік шарты үш түрге болінеді: 

* 1) Беріктікті тексеру:

{\displaystyle \tau \_{max}={\frac {T\_{\sigma }}{W\_{p}}}\leq [\tau ]}
мұнда ең үлкен жанама кернеу мен мүмкін
жанама кернеудің арасындағы айырма 5%-ке тең
болуға тиіс; 

* 2) Көлденең қима өлшемдерін анықтау (жобалау есебі). Жобалау есебінде кедергі моменті келесі теңсіздікпен анықталады:

{\displaystyle W\_{p}\geq {\frac {T\_{\sigma }}{[\tau ]}}}
мұндағы тең үлкен бұралу моменті,
{\displaystyle [\tau ]} - мүмкін жанама кернеу, {\displaystyle W\_{p}} -қиманың өрістік кедергі моменті; 

* 3) Мүмкін бұралу моментін мына формула бойынша анықтау:

{\displaystyle T\_{\sigma }=W\_{p}[\tau ]}

Созылу (сығылу) кезіндегі беріктік шарты
----------------------------------------

Созылған (сығылған) сырықты беріктікке
есептеу үшін, оның math>\sigma</math> таңбасымен белгіленетін
ең үлкен мүмкін кернеуден аспауы талап етіледі:

{\displaystyle \sigma \_{max}={\frac {N\_{max}}{A}}\leq [\sigma ]}
Бұл теңсіздік созылған (сығылған)
сырықтардың беріктік шарты деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
*Басқа мағыналар үшін Қосшоқы деген бетті қараңыз.*
**Қосшоқы** – Шабдар және Сымтас өзендерінің аралығындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Жарқайың ауданы Шойындыкөл ауылынан шығысқа қарай 35 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 348 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2 км-ге созылған, енді жері 0,5 км. Солтүстігінде 3 км жерде Сымтас өзені бойында шағын бөген салынған. Төбенің оңтүстігімен Терісаққан өзенінің оң саласы Шабдар өзені ағып өтеді. Солтүстік-батысында Сымтас, батысында Қойкөмген, оңтүстігінде Миялы, шығысында Сарыоба төбелері бар.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Берік Әбділманов**(1985. Көкшетау облысы Чкалов ауданы Қарағаш ауылы) - тележурналист.. Көкшетау қаласындағы Ж. Мусин атындындағы Көкшетау педагогика колледжін бітірген (2005). Еңбек жолын "Қазақстан" РТРК Ақмола облыстық филиалында редактор болып бастап, аға редактор қызметтерін атқарды. 

Қазіргі уақытта редактор- үйлестіруші қызметінде. Негізінен ақпараттар бөлімінде қызмет істеді. Эфирде "Тағылым" атты танымдық бағдарлама жүргізді. "Апта айшықтары" ақпаратты сараптама бағдарламасының авторы. Бүгінгі күні "Экономика және әлеумет" телехабарының авторы. Бағдарлама аймақтың бүгінгі экономикалық ахуалы, әлеуметтің әлеуетін аудиторияға жеткізетін хабар. Хабар айына 2 рет эфирге шығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Ольга Борисовна Лепешинская** (1871 жыл 6 тамыз, Пермь - 1963 жыл 2 қазан, Мәскеу) - Ресейдегі революциялық қозғалыстың қайраткері, кеңес биологы, *КСРО Мәскеу ғылым академиясының академигі* (1950). 1898 жылдан Коммунистік партия мүшесі.

Еңбек жолы
----------

Петербургте *фельдшерлік курста* оқып жүріп, 1895 жылы Петербург *«Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы»* жұмысына қатысты. 1897 жылы *Енисей губерниясында* айдауда болды. Экономистерге қарсы жазылған *«Ресей социал-демократтарының қарсылығына»* қол қойды. 1900 жылдан *«Искраға»* көмектесуші *Псков тобын* ұйымдастыруға қатысты. 1903-1906 жылдары эмиграцияда болды. 1906-1910 жылдары Оршада *партия жұмысын* жүргізді, кейін Мәскеуде, Қырымда дәрігерік қызмет атқарды. Лозанна мен *Мәскеу университеттерінің* медицина факультетінде оқып, 1915 жылы бітірді. *Подмосковная станциясы* революциялық комитетінің мүшесі, 1919 жылдан Ташкентте, Мәскеуде, 1949 жылдан *КСРО ғылым академиясының* тәжірибелік биология институтында оқытушылық және ғылыми жұмыстарда болды. 3-сайланға *РКСФР Жоғарғы кеңесінің* депутаты. *Жануарлар жасушаларының* қабығы, *сүйек талшығының гистологиясы* жөніндегі еңбектердің авторы. Оның тірі зат деген түсінігі дәлелденбегендіктен қабылданбады.

Марапаттары
-----------

1950 жылы оған Мемлекеттік сыйлық берілді. Ленин орденімен және Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 7 том
Екі деңгейлі архитектура мысалы.
**Клиент–сервер моделі** (ағылш. *Client-server model*) — есептеу техникасы архитектурасының моделі сервер мен клиент арасындағы клиент сұратқан қызмет сұратуларына сервердің берген ресурс немесе қызметтер жұмыстарын бөліп таратып үйлестіріп тұратын үйлестірілген қосымша (distributed application) қызметі.

Әдебиет
-------

*Валерий Коржов* Многоуровневые системы клиент-сервер.  Издательство Открытые системы (17 маусым 1997). Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 тамыз 2011. Тексерілді, 31 қаңтар 2010.

Тағы қараңыз
------------

* Жауап коды

Сілттемелер
-----------

1. ↑  Distributed Application Architecture.  Sun Microsystems. Тексерілді, 16 маусым 2009.
**Аңшылық шаруашылығы** - жабайы андар мен құстарды қорғау, оларды өсіру, өндірістік және әуесқойлық бағыттарда аулаумен айналысатын шаруашылық саласы. 

Қазақстанда аңшылық шаруашылығына арнайы бөлінген 60 млн. гектарға жуық жер бар. Бұл жерде аңшылық шаруашылығының бірнеше түрі дамыған: мемлекеттік, тұтынушы одақтық және қоғамдық аңшылық шаруашылығында бағалы аң терілерін, ақбөкен, жабайы шошқа т. б. аң еті дайындалады.

Ауланатын аң мен құсты азайтпай, көбейте беруде мемлекеттік қорықтардың зор мәні бар. А.ш. арнайы егерлік қызмет жолға қойылған.

Дереккөздер
-----------

< Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6/>
Аң шаруашылығы:
Аңғар Смағұлов
1957 жылы Ақшатау кентінде дүниеге келген. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан.[1]

1974 жылы Ж. Алтайбаев атындағы (бұрынғы К. Маркс) орта мектебін бітірген.

1974-1980 жылдар аралығында Ә. І. Сембаев (бұрынғы Ж. Жабаев) атындағы орта мектепте мұғалім, Шет аудандық "Ильич туы" газетінің партия тұрмысы бөлімінде тілші, Ақшатау селолық мәдениет үйінде директор қызметтерін атқарды. 1980-1995 жылдары "Ақшатау" кеңшарының әр саласында еңбек етті. Одан кейін кәсіпкерлікпен айналысты. Қазір "КарьерТау" мекемесінде қызмет атқарады.

Көптеген танымдық мақалалар жазған. Бірқатар кітаптары жарық көрген.

Жергілікті өлкетанушы, шежіреші. Қырғыз Республикасына барған "Кенесары" экспедициясының құрамында зерттеу жұмыстарымен айналысқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3


[1]
[2]
[3]


1. ↑
2. ↑
3. ↑  Шет ауданы - энциклопедия, Алматы, ҚАЗақпарат - 2013 жыл, 328 бет
**Аңшылық өлеңдер** — еңбек пен кәсіпке байланысты туған тұрмыс салт жырының бір түрі. Қазақ халқы ерте кезде төрт түлік мал өсірумен қатар аң аулауды кәсіп еткен. Ол үшін қажетті құрал-сайман ұстап, жүйрік ат, құмай тазы, қыран құс баптаған. Сөйтіп, аңшылық күн көріс кәсібіне айналған. Бертін келе саятшылық құру, құс салу ойын-сауықтың, бой жазудың, қызық көрудің бір түріне айналған. Халық аңшы мергендерді құрметтеп, оларды өлең-жырға қосқан, ертегі, аңыз-әңгімелер шығарған. Аңшылық өлеңнің ең көне нұсқасы Орхон-Енисей (5-8 ғ.) жазба ескерткіштерінде, Махмұд Қашқаридың «Диуани лұғат-ат-түрік» сөздігінде (11 ғ.) кездеседі. Аңшылық өлеңінде аңшылармен қатар аңшылық құрал дар, тазы, ат, құс сипатталып, олардың тигізетін пайдасы, атқаратын қызметі жырланады. Аңшылық қазақ ауыз әдебиетіне күрделі тақырып болып енді. Батырлардың бейнесін жасағанда «арыстандай айбатты», «жолбарыстай қайратты», «қырандай алғыр», сұлу қыздарды суреттегенде «аққу мойын», «құралай көз», «сұңқардай сыланған» деп, әдемі эпитет, метафоралар қолданады. Бұл — қазақ халқының ғасырлар бойы аңшылық, саятшылық өмір тәжірибесінен туған ой-түйіндеулері. Мұндай көркемдеу құралдары кез келген Аңшылық өлеңнен табылады. 
Мысалы: «Ей, Ардақ, сен ақ қоян секеңдеген, Артында мен ақ тұйғын жетем деген» .

Ақындар айтысында бейнелі салыстыру үшін ақиық бүркіт, қыран құс, тұлпар ат т.б теңеулер жиі қолданылады. Аққудың сұңқылын, әупілдектің әупілін, көкала үйректің гегеуін, қара торғайдың шырылын, ақбоз аттың аяқ алысын, бұлбұлдың сайрауын, жаралы құланның аянышты күйін арқау еткен Аңшылық өлеңдер көп. Бұрынғы аңшылықпен саятшылық аң, құсты қырып-жоюды мақсат етпеген. Айдын көлде балапан ерткен үйрек-қазды, жапан далада құралайы бар киікті, елік пен ақбөкенді атпаған, қонжығын ерткен кірекейге тимеген. Адамгершіліктің серті етіп ұстаған мергендер аңды тығылып тұрып қапияда атуды, сол сияқты тұқым көбейту маусымында зиян жасауды қатігездік, тағылық санаған. Аңнан құр қайтса да мойымай, аңшылық қызығын жырға қосқан. Аңшылық өлеңдер кеңпейілділікке, салқынқандылыққа, сабырлық пен төзімділікке баулып, тәрбиелеуде адамның рухани серігі болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
**Потанин атындағы көше (Алматы)** Көшеге орыс географы, этнографы, публицисі, ауыз әдебиетін зерттеуші Григорий Николаевич Потаниннің есімі (Алматы қаласы әкімінің 23.10.1991 № 15/398 шешімі) берілген. Потанин Григорий Николаевич (1835-1920) Омбыда дүниеге келген. Ол 1863-1864 Орыс географиялық қоғамының Зайсан көлі мен Тарбағатай таулы қыратына жасалған экспедициясына қатысты. Бұл экспедициялардың нәтижесінде осыған дейін Орталық Азияның белгісіздеу және зерттелмеген облыстарының географиясы бойынша мол деректер жиналды. Сібір мен Орталық Азияның көптеген түркі және моңғол халықтарының, т.б. мәдениеті, тұрмысы мен халықтық шығармашылығы жөніндегі материалдардың қүндылығы жоғары. Потаниннің еңбектерінде түркі және моңғол халықтары эпосының тарихы бойынша бағалы материалдар мол. Көше Бостандық, Медеу, Жетісу, Түрксіб аудандарында орналасқан. Мақатаев көшесінен басталып, Енесей көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Бұрынғы атаулары: Казачья; Дмитриевская көшелері. Көшенің ұзындығы - 5500 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Әдіс индикаторлы электрод пен салыстыру электродының арасындағы ЭҚК-ті өлшеуге негізделген:
**ΛЕ = Е1 -Е2**

Температураға, электродты реакцияға қатысқан электрон санына, тотыққан және тотықсызданған формалардың концентрацияларының қатынасына тәуелді реалды потенциал Нернст теңдеуімен есептеледі:

E = Е° + 2,3RT/nF. lg. C(oX) / C (Red)

мұндағы Е° - стандартты электродты потенциал;
R - универсал газ тұрақтысы (8,314 Дж/град);
Т - абсолютті температура (0°С = 273К );
n - электрон саны;
Ғ - Фарадей саны (96500 Кл/моль).

Нернст теңдеуімен табылған потенциал мәнін потенциалы
"0"-ден кіші сутектік электродпен салыстырады. Бірақ, құрылымының күрделілігінен сутектік электрод практикада қолданылмайды.
Сондықтан, салыстыру электродтары ретінде жеткілікті температура
интервалында потенциал мәнін тұракты сақтайтын хлоркүмісті
(+0,22 В) және каломельды (+0,24В) электродтарды қолданылады.

Салыстыру электродының потенциалына қатысты индикаторлық
электрод потенциалын есептеу үшін мына қатынасты колданады:
Е — Есал+(± Енақ)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**Тағыбайбұлақ қонысы** – көне дәуір ескерткіші. Павлодар облысы Баянауыл ауданы Қызылтау тауының солтүстік-шығыс беткейіндегі Тайшық қыстағынан шығысқа қарай 1 км жерде орналасқан. 

1974 жылы Орталық Қазақстан археология экспедициясы (жетекшісі М.Қадырбаев) зерттеді. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бір-бірінен 4 – 10 м қашықтықта тізбектеле орналасқан 6 үйден тұрады. Ауданы 88 – 375 м2, тікбұрыш пішіндес бұл үйлердің жер бетінде анық көрінетін іргелері ірі тастастардан тұрғызылған. Зерттеу нәтижесінде үй толығымен қазылып, оның құрылымдық ерекшеліктері мен тұрғындар тұтынған заттардың сипатына байланысты құнды деректер алынды. Үй ортасынан салынған жіңішке қабырға арқылы ауданы 180 м2 оңтүстік-батыс және ауданы 150 м2 солтүстік-шығыс бөлмелерге бөлінген, негізгі есік сырттан жапсырыла салынған тас дәліз түрінде оңтүстік ұзын қабырғадан шығарылған. Бұлардан бөлек, солтүстік-шығыс бөлменің сыртынан жапсарласа салынған қосымша құрылыс анықталды. Жер бетінен 0,4 м төмендегі үй еденінде үш ошақтың, сондай-ақ солтүстіктегі қосымша бөлмеде тағы да 1 ошақтың қалдығы ашылды. Таспен өрнектелген, аумақтары 1 – 1,50,5 – 2 м бұл ошақтар қалың күл қабатына толы, оны аршу барысында шала жанған көптеген мал сүйектері, қыш сынықтары шыққан. Әдеттегі қыш сынықтарынан басқа, көне тау-кен, металлургия, тері өңдеу, тоқымашылық, т.б. шаруашылық салаларынан хабар беретін еңбек құралдары көптеп табылды. Атап айтқанда, металды балқыту және оны құю барысында пайдаланылатын тас тигелдердің үлкен, кіші түрлерінің сынықтары, кентасты қопарып алу мен үгітуде қолданылатын ұрғыштар, сыналар, шлак кесектері, көптеген кетпендер, кескіш, қырғыш, ұршық басы сияқты құралдар қонысты мекендеген адамдардың өмір-тіршілігін ғылыми тұрғыдан пайымдауға нақты мүмкіндіктер береді. 145 ыдыстан қалған қыш сынықтары тұрғындардың негізінен бүйірі шығыңқы, мойны қысқа, түбі дөңес, қалың қабырғалы көзелерді кеңінен пайдаланғанын көрсетті. Ыдыс ернеуінің көптүрлілігі (домаланған, сыртқа не ішке қарай қиылған, "жағалы", қалыңдатылған ернеулер), иық тұстағы жапсырылған белдеулер, геометриялық оюлардың жоғалуы, "маржандар", шұңқыршалар сияқты оюлардың көбеюі құмыра өндірісінің орта, соңғы қола кезеңдеріндегі стандарттық дәстүрлерден нақты басқа күйге ауысқанын айғақтайды. 

Алғашқы зерттеулерде Тағыбайбұлақ қонысы соңғы қола кезеңіне жатқызылса, қазіргі деректерге сүйенген жаңа пайымдаулар барысында ескерткіштің сақ дәуіріне неғұрлым жақын екендігі анықталып, ол қола мен ерте темір дәуірлерінің арасындағы өтпелі сатымен мерзімделді (біздің заманымыздан 8 – 7 ғасырлар). 

Қоныс тұрғындарының тұрмысында тау-кен, металлургия саласының аса маңызды орын алған, тіпті көне кеншілердің мекені болуы мүмкін. Төңірегінде көне дәуір ескерткіштерінің аса үлкен шоғырлары болуымен қатар, Жосалы көлі маңайында көне тұрғындар кен алған орындардың да кездесуі осы ұйғарымды растайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
**Қырғыз өлкесі** (немесе **Қазақ өлкесі**) — 1919 жылдың 10 шілдесінен 1920 жылдың 26 тамызына дейін болған Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасының құрамындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік орталығы — Орынбор қаласы.

Бұрын Ресей империясының құрамында Қазақстанның солтүстік-шығыс жерлерінде Дала өлкесі болған. 1917 жылғы төңкерістен кейін РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің (ХКК) 1919 жылғы 10 шілдедегі жарлығымен Қырғыз өлкесі сол аумақта, ішінара оның батысында құрылды.

Аймақты басқару үшін әскери және үкіметтік міндеттерді орындайтын Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі Революциялық комитет тағайындалды, оның төрағасы поляк Станислав Станиславович Пестковский, революциялық комитет төрағасының орынбасары Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин болды. Қазіргі солтүстік Қазақстанның қырғыз-қайсақтар (орыстар қазақтарды осылай атайтын) мекендеген аумағы ревкомның қарауына өтті.

1920 жылдан бастап өлкеде «Қырғыз өлкесінің хабарлары» газеті шыға бастады.

Қазіргі Қазақстанның бүкіл аумағында Кеңес өкіметі орнағаннан кейін, 1920 жылы 26 тамызда Бүкілресейлік орталық атқару комитеті мен РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесінің бірлескен жарлығымен Қырғыз Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасы құрылып, аумағының негізі орталық және оңтүстік Қазақстан жерлерімен кеңейтілген Қырғыз өлкесі болды.

Сілтеме
-------

* Кеңестік Қазақстанның құрылуы
* 1919 жылғы 10 шілдедегі РКФСР ХКК «Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі революциялық комитет туралы» Жарлығы  (орыс.)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *А. Г. Виноградов* Ежелгі заманнан бастап қазіргі уақытқа дейінгі Ресей мен КСРО-ның халқы: ДЕМОГРАФИЯ —  WP IPGEB. — Б. 128. — 368 б.
2. ↑  Қырғыз/Қазақ автономиялық КСР
Гастрошизис – жас сәбиге туа біткен алдыңғы құрсақ қабырғасынан ішек ілмектері мен басқа да органдардың сағылау арқылы шығу аномалиясы.
Бұл ауру 10000 ұрықтың 1-еуінде кездеседі. Ауруға шалдығу жиілігі шамамен ұлда да, қызда да бірдей.

#### Себептері

Аурудың негізгі себептері нақты емес. Аурудың 10%-ы генетикалық жолмен таралады.Балалардың көбінде бұл ауру дұрыс тамақтанбаудан және баланың салмағы аз болуынан. Ғалымдардың айты бойынша, гастрошизисге ұрықтың ішкі дамуыда себеп болады және бұл ауруға анасы да үлкен себеп болады. Мысалы:

* Ананың жасы 25-тен төмен болса;
* жүкті әйелдің дұрыс тамақтанбауы;
* жүктілік кезінде темекі шегу;
* жатырішілік инфекция;
* белгілі бір есірткі (аспирин, ибупрофен, фенилпропаноламин) қабылдау.

#### Диагностика

Аурудың жанама белгісі болашақ ана қанына альфа-фетопротеин (AFP) деңгейін артуы болып табылады. Бұл ақуыз баланың асқазан-ішек және бауыр синтезделгенінің белгісі. Оның концентрациясы жүктілік ұзақтығына пропорционалды болады.

#### Емі

Егер сәбиден гастрошизис белгілері табылса, ананы бақылау жұмыстары жүргізіледі.Экперименттік әдіс арқылы организмдегі эвентрировандық органдар азаяды. Хирургтың оба жасауы да бұл аурудың емі болып табылады.

#### Дереккөздер

[1]

1. ↑  Ашық Энциклопедия
**Хемилюминесценция** — химиялық әсер ету нәтижесінде (мысалға, баяу тотығу кезіндегі фосфордың жарқырауы), не химиялық реакция жүрген кезде (мысалға, люминофор болуынан кейбір сутектің асқын тотығы бар щавелевтік қышқыл эфирлерінің катализаторлық реакциялары) пайда болатын дененің люминесценциясы (жарқырауы). Хемилюминесценция экзотермалық химиялық процесстермен байланысты. Тірі ағзаларда жүретін хемилюминесценция (жәндіктер, балықтардың жарқырауы) биолюминесценция деп аталады және тотығу процесстерімен байланысты.

Дереккөздер
-----------

* Хемилюминесценция, видео
**Шиба Прасад Чаттерджи** (ағылш. *Shiba Prasad Chatterjee*; 22 ақпан 1903 жыл - 27 ақпан 1989 жыл) - үнді географы, Калькутта университетінің профессоры. Үнді ұлттық география қоғамының президенті және 1951 жылдан Калькуттадағы Үнді география қоғамының президенті болып сайланған. Картография, физика география, топырақ тану, экономика географиялық аудандастыру, халықтар географиясы салаларында ғылыми- зерттеу жұмыстарын жүргізген. Үндінің тұңғыш география мекемесі- «Ұлттық атлас ұйымын» құрған, соның директоры, атластың бас редакторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  History of International Geographical Union. Тексерілді, 11 желтоқсан 2011.
2. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 99 бет
**Айтказин Бауыржан** *(22.4. 1970. Семей облысы Аякөз ауданы Мынбұлак а.)* – тележурналист, электронды БАҚ саласының топ-менеджері.

Алматы Мемлекеттік университетін (1995), Мәскеу экономика, статистика және информатика (МЭСИ) институтын бітірген (2007).

Шығармашылық жолын "Қазақстан" ұлттық арнасының "Таңшолпан" бағдарламасында редактор (1996-97), "ТАҢ" телерадиокомпаниясының бас редакторы міндетін атқарушы (1997-98), "31 арна" "Информбюро" бағдарламасының жауапты редакторы (1999-2001), "Хабар" агенттігінің тілшісі (2001-2003), "Қазақстан" РТРК АК Шығыс Қазақстан филиалының директоры (2003-2005). 

45 жылдан кейін "Қазақстан-Өскемен" телеарнасына келген тұңғыш Қазақстан Студия ұжымын баскарған жылдары жастарды, әсіресе жергілікті кадрларды көптеп жұмысқа тартты. Казіргі "Рауан" интерактивті бағдарламасының, "Арнайы репортаждын" негізі сол уақытта каланды. Эфирдегі шығарылымдар ұзактығын 15 мин. қыскартты.

"КР Президенті Телерадиокешенінің" бас директоры (2005-2007), ҚР Парламент Мәжілісі Аппаратының Баспасөз қызметінің жетекшісі (2007-2008), ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі АҚпарат және мұрағат к-тінің төрағасы (2008-2009), 2009 ж. сәуір айынан "Қазақстан" РТРК АК Басқармасы төрағасының орынбасары.

Айтматов шыңғысқа қойылған сұрактар – С.Оразалинов замана занғары Шыңғыстың елу жылдық мерей тойында каламгерге мынадай сұрақтар қойыпты. "...Әдебиетте романтика лебі суынып бара жаткан жок па?", "Сол "Алғашкы ұстаз", "Қош бол, Гүлсарыдан" бастап Сіз өмірге, коғамға, мезгілге, адамдарға сын көзбен карай бастадыңыз...", "Өмірден сезген, түйген, корытындылаған жайларыныз бар. Сол кемел оқиға, сала-сала ой өзіңіз көрсеткен повесть аясына сияма, Шынғыс ата, романға пейіл бұрмайсыз ба?", "Бұрынғы шығармаларыңызда қапы кеткен жерлеріңіз болды ма?". Қас қатымда осы тектес отызға тарта сұрақ қойылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы". Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. - 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5