recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Рейнхард Кайзер** (1674 - 1739) Саксонияда дүниеге келіп; Лейпцигте Св. Фома шіркеуінің мектебінле оқыды. Ол үлкен музыкалық мәдениет иесі еді, итальяндық француздық музыканы жетік білген, бұған қарамастан Кайзердің мелодикасының негізі неміс халық әндерінде жатыр. Осы қасиет оның музыкасына көптеген неміс композиторларының жоғалтып алған ұлттық сипатты хабарлайды. 

Кайзер қалдырған мұра өте бай. Бірақ көптеген операларының (120 шақты) аз ғана бөлігі бізге жетті. 18 ғ. бірінші онжылдығынды Гамбург операсының дамуы шарықтау шегіне жетті. Кайзер әлі жас Гендельмен жарысып «Октавия» (1705), «Нерон» (1706) операларын жазды және бұлар оның нң жақсы шығармалары боп саналады. 
Кайзердің шығармашылық жолының соңында Гамбургте неміс операсы өз бағасын жоғалтып шетелдік шығармаларға құрмет көрсетілді. Кайзердің шығармашылығының соңында оның еңбектеріне тән ұлттық өзгешелік қасиеті жоғала бастады. Арияларды итальян тілінде , ал речитативті сюжеттік даму жүрісі түсінікті болу үшін неміс тілінде айту дәстүрге айналды. Сөйтіп неміс операсы құлдырады. 

Германия жағдайларында неміс композиторлары өз еңбегін іске асырып, талантын ашу мүмкіндігін итальян операсын, шіркеулук шығарма жазып ала алды. Англияда итальяндық операларының композиторы ретінде негізделген Гендельдің, немесе итальяндық операға өзінің орасан талантын толығымен арнаған Гассенің аттарын мысалға келтірсек жетерлік. 

Неміс композиторы үшін халықпен шығармашылық қарым – қатынас үшін орнының, және эстрада рөлін шіркеу атқарған. 
Германиядағы қауымдық жағдай сол кезеңнің кәсіби музыкасының даму бағытының шіркеу арнасында ғана өтуге ықпал етті.
**Кируна** – Швеция қаласы. Лапланд провинциясының солтүстігінде орналасқан. Коммунамен аттас басты қала.

Шығу тегі
---------

Қаланың атауы саамс сөзі шыққан, Giron «ақ құс» деген мағынаны білдіреді. Сонымен қатар бұл құс Кируна елтаңбасында алхимиялық темір белгісімен бірге бейнеленген. Бұл қаладағы тау-кен өндірісінің белгісі.

Географиясы
-----------

Қала мәртебесін 1948 жылы алған. Поляр шеңберінен 145 шақырым қашықтықта жатқан Кируна 30-шы мамырдан 15-ші шілдегі дейін поляр күн зонасында болып, ал поляр түні желтоқсан - қаңтар айларында болады.

Экономикасы
-----------

Кируна мемлекеттегі ірі темір өндірісінің ошағы болып табылады. Бұл қала маңына жақын орналасқан ірі темір руда кеңімен байланысты.

Көрікті жерлері
---------------

Қалада түгелдей дерлік мұздан жасалған және әр жыл сайын қайта жаңартылып отыратын қонақ үй бар.

Кируна шірекуі – Швециядағы көне ірі құрылыс ошақтарының бірі. Нысан готикалық стильде ал алтарь, модерн стильінде тұрғызылған. Кируна шіркеуі – Швецияның (Епархия Лулео) солтүстігіндегі Кируна қаласындағы ежелгі шіркеу. 1909-1912 жылдар аралығында сәулетші Густав Викманның жобасы бойынша бой көтерген. Шіркеу швед ұлттық - романтикалық сәулетінің керемет үлгісі саналады.

Дереккөздер
-----------
**Шолақбұлақсор** – Ертіс алабындағы ағынсыз көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты аумақта. Теңіз деңгейінен 104,0 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Ауданы 10,6 км2, ұзындығы 9,5 км, ең енді жері 2,5 км, жағалауының ұзындығы 36,4 км. Приозерное ауылынан солтүстікте 5 км жерде жатыр. Көл қазаншұңқырының жағалауы жатық, сортаңды. Наурыздың соңы – сәуірдің басында деңгейі көтеріліп, жазда төмендеп, сорға айналады. Қарашаның 2-жартысында қатып, сәуірдің соңғы онкүндігінде мұзы түседі. Алабы жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Котляков мұздығы** – Алматы облысы Талғар аудaны Құтырғанбұлақ өзенінің аңғарында орналасқан. Жалпы бағыты аңғар бойынша шығысқа, оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған.

Аумағы, жер бедері
------------------

Мұздықтың жалпы ұзындығы 2,6 км, ашық бөлігінің ұзындығы 2,2 км. Жалпы аумағы 2,9 км2, ашық бөлігі 2,4 км2. Мұздықтың төменгі шекарасы 3315 м, жоғарғы шекарасы 3880 м, мұзқар (фирн) сызығының биіктігі 3770 м. Мұздықтың көлемі 0,11 км3. Мұздықтан Құтырғанбұлақ өзені бастау алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Гобь Алтайы** — Моңғолияның оңтүстігінде, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 500 км-ге созыла орналасқан таулы жота; Алтай тауларының шығысындағы ең шеткі, аласа бөлігі. Солтүстігіндегі Хангай (*Хингай*) тауынан "Үлкен көлдер аңғары" деп аталатын терең ойыс арқылы бөлінген. Біртіндеп аласарып, эрозиялық аңғарлар ұсақ шоқыларға бөлшектеніп, Гобь шөліне ұласады. Ұзаққа созылған тегістелу іздері айқын байқалады. Орташа биіктігі 1500-2000 метр, ең биік нүктесі солтүстік-батысындағы Баруун Богда Уул тауы (3957метр).

Гобь Алтайының негізгі аумағын Моңғолияның Гобь Алтай аймағы алып жатыр

  

Палеозойлық кристалдық жыныстардан (гранит, порфирит, құмтас пен әктас) түзілген тау беткейлері төрттік кезеңнің шөгінділерімен көмкерілген, Қатты жер сілкіністері жиі болып тұрады (1957,1958). Гобь Алтайында тым континенттік климат жаңғайында қалыптасқан шөлейттік және шөлдік өсімдіктер басым, тек солтүстік-батыстағы биік бөліктерінде жеклеген тоғайлар кездеседі. Субьальпілік шалғындар ормансыз жерлерде бірден құрғақ дала мен шөлейітке ұласады. Тау етектерінен көптеген ұсақ өзендер ағып шығады, жер асты суларының деңгейі біршама жоғары жерлерде егін егіледі. Көбінесе, жайылым ретінде пайдаланылады. Гобь Алтайында халық сирек орналасқан, олар қой, жылқы және түйе өсіріп, жартылай көшпелі өмір сүреді. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Тұрысбек Сәукетаев** (14.11.1950 жылы туған, Алтай өлкесі) - жазушы. 

* ҚазҰУ-ды бітірген (1970).
* 1975 - 1989 жылдары "Қазақфильм" киностудиясы аударма фильмдер бірлестігінде қызмет атқарған.
* 1989 - 1999 жылдары "Жұлдыз" журналында бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, бас редакторының орынбасары қызметтерін атқарған.

Шығармалары
-----------

Сәукетаев "Ұстаз" деп аталатын алғашкы өлеңі 1965 жылы Күршім ауданы "Коммунистік еңбек" газетінде жарияланған. "Сүткенже" (1981), "Айлы түн еді" (1983), "Қайыңдар, аппақ қайыңдар" (1985), "Көлеңкелер патшалығы" (1998) сынды прозалық кітаптары мен "Ай караңғысы", "Желқайық" романдары жарық көрді. С. Ги де Мопасанның новеллаларын, Голда Мерейдің "Менің өмірім" атты ғұмырнамалық повесін, екі жүзге тарта сценарийлерді тәржімалаған. Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының лауреаты (1999).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Гобинд Сингх** (22.12.1666, Патна, Үндістан — 7.10.1708, Нандет, Үндістан) — Үндістандағы сикхтардың оныншы әрі ең соңғы гугуы (ұстазы).

Ол сикхтардың Ұлы Моңғолдарға қарсы күресіне басшылық етті. 1699 жылы сикхизмге реформа жасап, сикхтардың хальса деген атпен белгілі болған әскери және діни ұйымын құрды. Бұрын гурудың қолында болған жоғарғы өкімет билігін осы ұйымға тапсырды. Оның уағыздарында феодалдарға және кастаға қарсы сарым басым болды. Гобиннің қызметі сикхтардың ынтымақтасуына, олардың әскери қуатының нығаюына және феодалдарға қарсы күресті күшейтуге әсер етті. Ақыры өмірінің соңында моңғолдардан қаза тапты.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,9 том
**Барлау геофизикасы** - пайдалы қазба ке-
мирындарын іздестіру және оларды игеруді
бақылау мақсатында жер қыртысындағы
геофизикалық өрістердің кеңістік пен уақыт
барысында езгеруін зерттейтін геофизи-
ка саласы. Табиғи өрістерді (геомагниттік,
гравитациялық, электрмагниттік, ядролық
физикалық ерістерді, серпінді тербелістер-
ді) және жасанды өрістерді (электрогенера-торлар, қопарылыстар және қопарылыссыз
кездердің кемегімен иондаушы сәуле та-
рату кездері кемегімен алынған) ерістерді
елшеуге негізделген. Бұлардың өзгеруі жер
қыртысы құрамының және құрылысының
әртектілігімен, жер қыртысы қасиеттері мен
онда етіп жатқан процестерді ңезгергіштігімен
анықталады. Жасанды өрістердің әдістері
терең талдауға икемділігімен, сенімділігімен,
табиғи өзгерістер жоғары экономикалық ти-
імділігімен ерекшеленеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
Тұрғанжан Төлебаев-тарих ғылымдарының докторы,профессор. Екінің бірі бара бермейтін ежелгі және ортағасырлық қазақ тарихының күрделі мәселелерін зерттеуге үлкен үлес қосып келеді. Ол қазақ этнологиясы мәселелері туралы да зерттеулер жүргізіп жүргізіп,талай еңбектер жазған. Қытай аумағындағы қазақтардың тарихын зерттеу барысында , қазақ тарихының географиялық аумағын кеңейту қажеттігін дәлелдеп,таңғалдырған атаулы кісі. Осыған орай бағытталған ауқымды да, терең зерттеулерлерден бастау алып қытай, жапон, орыс және т.б. тілдерді еркін меңгеріп, ол тілдердегі дерек көздерін шебер пайдалана алғаны тамсандырды. Н. Мұхаметханұлы «Қазақ тарихынан зерттеулер» , «Тарихи зерттеулер» , «ХVIII-XX ғасырлардағы қазақ-қытай байланыстары» , «Қытайдағы қазақтардың қоғамдық тарихы» , «Қазақ тарихының өзекті мәселелері» , «Дипломатиялық қатынастар және қытайтану мәселелері» , «Қытайдың сыртқы саясаты және Қазақстанмен қатынасы» сияқты оннан астам еңбектері мен 250-ден аса мақа­лалары бар.
**Тұрым, жазғытұрым.** Кейде «жазғытұры» деп те айтылады. Мағынасы — көктем, жазға салым мезгіл. 
«Жазғытұры қалмайды қыстың сызы, Масатыдай құлпырар жердің жүзі» (Абай). Сөздің екі түбірден біріккені әркімге де көрініп тұр. Біріншісі -ғы жұрнағын қабылдаған «жаз» (жазғы) сөзі. Мұның төркінін, мағынасын іздестіруді міндет етпедік. Өйткені, көпшілік қауымға түсінікті. Екіншісі — «тұры» немесе «тұрым». Міне осы тұлға тілімізде жеке қолданылмайды әрі мағынасы да көмескі, түсініксіз. Зер сала, іздестіре келгенде оның да сыры мәлім бола бастады. моңғол тіліндегі «түрүүн» сөзі қазақ тіліндегі «әуелі, бұрын» орнына қолданылса, қалмақ тіліндегі «түрүләд» та осыны көрсетеді. Көрсетілген тұлғалар қазақ тілінде «тұры», «тұрым» болып өзгерген де, мағынасын сақтай отырып, «жаз» сөзімен бірігіп кеткен. Сонда «жазғытұры» -ның қазіргі түсінік бойынша берер мағынасы — жаздан бұрын, «жаздың әуелі». Демек, жыл мезгілінің «жаздан» бұрын, «жаз-дың» хабаршысы ретінде келетін маусым ұғымын білеміз.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Клеменс Брентано де ла Рош** (Үлгі:Lang-dut; 9 қыркүйек 1778 жыл, Эренбрейтштейн (Кобленц) – 28 шілде 1842 жыл, Ашаффенбург) – неміс жазушысы, ақын. 

Ахим фон Арниммен гейдельберг романтизмінің негізін қалайды. Беттина фон Арнимнің туған ағасы. Ол өзінің алғашқы шығармаларын *«Мария»* деген лақап атпен жазады. Оның тұңғыш романы *«Годви»* деп аталады. 1801 жылы Гёттингенде философия мамандығы бойынша білім алады. Арниммен бірге «Баланың сиқырлы мүйізі» атты халық әндерінің жинағын шығарады. Оның өлеңдеріне Густав Малер ән жазған. 1993 жылы Германияда Клеманстың атына сыйлық тағайындалады. Кейінгі шығармалар жинағын Эмилия Брентано бастырып шығарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Барлау ұңғымасы** - мұнай мен газдың барланған қорларын C1 категориясы бойынша дайындау және кенорынды игеру жобасын (технологиялық сызбаны) жасақтауға қажетті мәліметтерді алу мақсатында кенорындар мен жатындарды зерттеу шараларын жүзеге асыруға мүмкіндік беретін бұрғылау ұңғымасы. Барлау ұңғымасы мұнай мен газдың өндірістік қорлары бар екендігі дәлелденген және игеруге берілген кенорындар өңірінде ғана жасақталады. Әрбір барлау ұңғымасы атқаруы тиіс мүдделер жиынтығы геологиялық барлау жұмыстарының сатылылығы тұрғысынан және зерттеліп жатқан кенорынның немесе жатынның барлану дәрежесі тұрғысынан анықталады. Барлау жұмыстарының нәтижелері мен әдістемелерін саралау барысында барлау ұңғымаларын түрлі-түрлі топтарға жіктеу мүмкіндігі жүзеге асады, бұл орайда олар өздерінің мақсат-мүддесі, кеңістіктегі орны, өнімділігі т.с.с. белгілері тұрғысынан өнімді және өнімсіз ұңғымаларға, шектеусырттық және шектеуіштік ұңғымаларға, шектеуші және бағалаушы ұңғымаларға, т.с.с. түрлерге жіктеледі. Барлау ұңғымаларын жасақтау терең бұрғылауға бөлінген қаржы есебінен жүргізіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Клейне-Левин синдромы** - (Ұйқыдағы ару синдромы) –шамадан тыс ұйқышылдық (гиперсомния) және сананың тарылуы. Өте сирек кездесетін неврологиялық бұзылу.

Аурудың сипаты
--------------

Алғаш рет бұл синдром француз дәрігері Пьер Эдме Шаво де Бошенмен 1786 сипатталған болатын. Вилли Клейне 1925 жылы қайталанатын гиперсомнияның тоғыз жағдайларын бірқатар сипаттаған болатын. 1936 жылы, Max Левин гиперсомнияның және тамақтану тәртібінің бұзылуына назар аудара отырып, тағы бес жағдайды қосты.

Аурудың белгілері
-----------------

Науқастар 18 сағатқа дейін, кейде одан да ұзақ уақыт ұйықтайды. Олар тек тамақтануға және дәретханаға бару үшін ғана оянады. Оларды ояту өте қиын. Оларға ұйқы бермесең, ашушаң немесе агрессивті болып кетеді. Ауру жас жеткіншек кезде жиі кездеседі. Науқастарда есінен шатасуы, шаршау, апатия белгілері байқалады. Науқастар өзіне қамқорлық жасауға, оқу орны немесе жұмысқа бара алмайды. Кейбір науқастар түрлі дыбыстарды естіп, елестер көреді, параноидтық қателесу мен сандырақтай бастайды. Науқастың бәрі айналасындағы шу және жарыққа сезімтал келеді.75% науқастарда қанағатсыздық, тойымсыздық пайда болады. Клейне-Левин синдромы, 13-19 жастағы жеткіншектерде, әсіресе ерлерде көп таралған болып табылады. Бұл көріністер әрбір 3-6 айда, әдетте, 2-3 күн байқалып, кейде 6 аптаға дейін созылады. Арасында бұл көрініс байқалмаған кезде, науқастар өте салауатты көрінеді және еш шағым жасамайды. Клейне-Левин синдромыныңи себебі белгісіз. 40 жастан кейін науқас жиі өздігінен бұл аурудың белгілерінен құтыла бастайды. Ұйқыдағы дәл себептері соңына дейін белгісіз. Кейбір зерттеушілер негізгі тәуекел факторы бірі генетикалық бейімділік деп болжайды. Ол Клейне-Левин синдромының көріністері гипоталамустегі ауытқулармен туындаған болуы мүмкін деп санайды. Ол ұйқыны, дене температурасын, тәбетті, дене функцияларын реттейтін ми бөлігі. Кейбір ғалымдар Клейне-Левин синдромын аутоиммунды аурулардың қатарына жатады деп есептейді.

Емі
---

Ұйқышылдықты жою үшін, психостимуляторлар қолданады. Олар метилфенидат, модафинил, D-амфетамин, амфетамин, эфедрин, метамфетамин, пемолин-пирацетам-меклофеноксат. Мінездегі тәртіпсіздікті қалпына келтіру үшін, литий дәрілік заттары пайдаланады. 40 жастан кейін науқас жиі өздігінен бұл аурудың белгілерінен құтыла бастайды

Дереккөздер
-----------


[1]

[2]

1. ↑  Медициналық анықтама Алматы 2010 жыл
2. ↑  "Гүлстан" республикалық ғылыми-көпшілік журнал, 2010 жыл
**Амантай Ахметов**(23.5.1947. Көкшетау қаласы) - журналист.. ҚазМУ-ді бітірген (1972). Көкшетау облыстық газетінде әдеби қызметкер (1965-67), Зеренді аудандық газетінде бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары (1967-77), "Қызыл Ту" аудандық газетінде редактор (1977-80), Қазақ КСР Мемлкеттік телерадио комитетінде жауапты шығарушы (1980), Қазақ КСР Мемлекеттік баспа комитеті төрағасының көмекшісі (1981-92), "Ахмет Иассауи" баспасының атқарушы директоры (1992-95), ҚР Баспа ісі және көпшілік ақпарат Ұлттық агенттігінің БАҚ басқармасы бастығының орынбасары (1995-96), ҚР Ұлттық саясат жөніндеті Мемлекеттік комитетінің Ішкі саясат бөлімінің бастығы (1997), КР МКИОС министр кеңесінің - діни конфессиялармен жұмыс жөніндегі бөлім бастығы (1998-2000), "Республика - 2000" газетінің бас редакторы (2001-2002), "Начнем с понедельника" газетінің мәдениет бөлімінің бастығы (2002-2003), "Юридической газеты" бас редакторының орынбасары (2003), 2003 жылы қазаннан "Ыждағат" вице-президенті. 

2000 жылы бастап "Барлық әлемде бейбітшілік" (I IFWP) Халықаралық ұлттық діни қорының бейбітшілік елшісі. "Откровение", "Мой друг, мой брат" жинақтарына енген. "Книга покаяния" (1989), "Судный день" деген өлең кітаптары, "Три Георгия" деген романы бар. Шығармаларын, негізінен, орыс тілінде жазады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Аманкелді Иманов қысқа көшесі** Асанқайғы көшесінен басталып, Михаил Ломоносов көшесінде аяқталады. Николай Гастелло қысқа көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 280,6 м.

Амангелді Үдербайұлы Иманов (1873-1919) - халық батыры, қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісін ұйымдастырушылардың бірі. Амангелді батырдың ұйымдастырушылық және қолбасшылық таланты 1916 жылғы Ресей императорының маусым айындағы жарлығына наразылық ретінде Торғай даласында бұрқ еткен ұлт-азаттық көтерілісі барысында айқын көрінді. Көтерілісшілер Қоғалыкөлде бас қосып, Әбдіғаппар Жанбосынұлы хан, Аманкелді Имановты көтеріліс қолбасшысы етіп сайлайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
Жюль Бастьен-Лепаж «Қазан айы. Картоп жинау» (1878) Виктория атындағы ұлттық галерея, Мельбурн
**Реализм**  — (лат. reālis - «нағыз», «шынайы») — қоршаған ортаның, өмірдің шындығын суреттеуге бағытталған өнер ағымы.

Жалпы мәліметтер
----------------

Реализм арқылы позитивизмді оның тар мәнінде түсінеді. Бейнелеу өнеріндегі бағыт ретінде ол XIX ғасырдың 2-ші жартысында қалыптасты. «Реализм» терминін қолданысқа алғаш рет Ж. Шанфлёри (француз әдеби сыншысы) енгізді, бұл термин арқылы ол XIX ғасырдың 50-шы жылдарда романтизм мен академизмге қарсы шыққан өнерді сипаттаған. Реализм үстемдігі Романтизм дәурінен кейін орын алған, әрі Символизмге ізашар болды.

Кескіндемедегі реализм
----------------------

Константин Аполлонович Савицкий «Темір жолдағы жөңдеу жұмыстары» (1874)
Реализмнің алғаш туындыларына француз суретші Гюстав Курбенің (1819 -1877) еңбектерін жатқызады, ол 1855 жылы Парижде өзінің «Реализм павильоны» атты жеке көрмесін ашты, дегенмен, одан да бұрын реалистік нақышта Барбизон мектебінің суретшілері салған (Теодор Руссо, Жан-Франсуа Милле, Жюль Бретон). 1870-ші жылдары реализм екі негізгі бағытқы бөлінді, олар - натурализм мен импрессионизм.

Әдебиеттегі реализм
-------------------

Кез келген әдеби туындыны екі негізгі бөлшек құрайды: объективті - суреттеушіден шет берілген құбылыс сипаты, және субъективті - суреттеушіден қосыла жазылған белгілі бір зат. Осыдан екі әдебиет бағыты бастама алады. Біріншіден, ол - шындықты барынша объективті суреттеуді көздейтін реализм, екіншіден - шындыққа жаңа формалар мен қосымшаларды енгізуді көздейтін идеализм болып табылады.

Театрдағы реализм
-----------------

Театрда, шындыққа негізделген драма (реалистік драма) - трагедия мен комедия арасындағы аралық жанр болып табылады, бұл жанрда әдетте шиеленіс трагикалық соңымен аяқталмайды. Басты ерекшеліктеріне келесіні жатқызуға болады: ерекше өзектілік, заманға қызығушылық пен қажеттілігі. Реалисттер уақыт пен шындықты барынша нақты бейнелеуге талпынады, әрбір фактіге мұқият қарайды..

Тағы қараңыз:
-------------

* Магиялық реализм

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Энциклопедический словарь юного художника / Сост. Н. И. Платонова, В. Д. Синюков. — М.: Педагогика, 1983. — С. 150, 288—289. — 416 с. — 500 000 экз.
2. ↑  Реализм // Театральная энциклопедия : [в 6 т.] / гл. ред. П. А. Марков. — М. : Советская энциклопедия, 1961—1967.
***Амантай Өтегенов*** - 1951 жылы 26 шілдеде Орал қаласында дүниеге келген. 1978 жылы Қазақ ұлттық унивеситетіің журналистика факультетін бітірген. «Жаңа фильм» журналында, Ақтөбе облысы, Октябрь аудандық «Знамя Октября» газетінде, Ақтөбе облыстық әкімшілігінде жұмыс істеген. Қазақстан Жазушылар одағының Ақтөбе облыстық бөлімшесінің директоры.
«Аралдагы көпір», «Тыйым салынған ұрпақ» секілді жыр жинақтары жарық көрген. Қ.Мұхамеджанов, Т.Ахтанов, Ә.Кекілбаев, Б.Мұқай, С.Асылбеков, Ә.Мархабаев, Қ.Шаңғытбаев, Ә.Нұрпейісов шығармаларын орыс тіліне аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
**Довлетмаммед Азади** (түрікм. *Döwletmämmet Azady*, 1695 не 1700 — 1760 ж.ш.) - түрікмен ақыны, ғалым.

Түрікмен әдебиетінің классигі Махтұмқұлының әкесі. Кедей отбасынан шыққан. Софылық жолын ұстаған. Әуелде жер жыртып, егін еккен, кейін мектепте мұғалім болған. Маснауи үлгісімен жазылған "Азади уағызы" (1753-51) дидактикалық поэмасында Азади озбырлыққа қарсы шығады, достықты жыр етеді. Ол егішілік, жер суару, сауда кәсібінің дамуын арман еткен. Азади поэмасының тілі көне, онда араб-парсы, шағатай сөздері орасан көп. Түрікмен тайпаларын бірігуге үндеп, тұтас мемлекет құру ұсынған.

Түсініктемелер
--------------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Эдвард Донналл Томас** (ағылш. *Dr. Edward Donnall (Don) Thomas*; 15 наурыз 1920 — 20 қазан 2012) — американдық дәрігер-трансплантолог, Вашингтон университетінің және Фред Хатчинсон Онкологиялық зерттеулер орталығының құрметті профессоры. 1990 жылы Джозеф Мюрреймен бірге «ауруларды емдеуде органдар мен жасушалардың трансплантациясына қатысты жаңалықтары үшін» Медицина саласындағы Нобель сыйлығын алған.

Томас бірінші болып лейкемияны емдеуде адамның жілік майы трансплантациясын жүзеге асырған деп саналады. Алайда, бірінші табысты жілік майын транспланттау біріншілігі, бұл операцияны Миннесота университетінде жүзеге асырған, Роберт Гудке (ағылш. *Robert Good*) тиесілі деген пікір бар, бірақ оның жанжалға тартылу әлеуеті, ең алдымен, оның кандидатурасының Нобель сыйлығының лауреаттары тізімінен алып тасталуына әкеліп соқты.

Өмірбаян
--------

Донналл Томас Остин Техас университеті бітірген, онда химия мен химикалық машинажасауда оқыған, 1941 жылы бакалавр, ал 1943 жылы — магистр дәрежесін алған. Осы кезде, ол өзінің болашақ әйелі Дороти Мартинге кездесті, ол журналистикада оқитын еді; екеуінің үш баласы бар. 1943 жылы Томас Гарвард университетіне «медицина» бағытына оқуға түседі, және 1946 жылы ғылым докторын алады.

1990 жылы АҚШ Ұлттық ғылыми медалін жеңіп алды.

Ол жүрек қызметі жеткіліксіздігінен 2012 жылы 20 қазанда қайтыс болды.

Сілтемелер
----------

* Э. Д. Томастың Нобельдік комитеттің сайтындағы өмірбаяны Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (ағыл.)
* Эдуард Томас Фред Хатчинсон Онкологиялық зерттеулер орталығы сайтындағы өмірбаяны  (ағыл.)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1976—2000 жылдардағы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары |
| --- |
|  |
| 

Бламберг / Гайдушек (1976) •
Гиймен / Шалли / Ялоу (1977) •
Арбер / Натанс / Смит (1978) •
Кормак / Хаунсфилд (1979) •
Бенасерраф / Доссе / Снелл (1980) •
Сперри / Хьюбел / Визель (1981) •
Бергстрем / Самуэльсон / Вейн (1982) •
Мак-Клинток (1983) •
Ерне / Келер / Мильштейн (1984) •
Браун / Голдштейн (1985) •
Коэн / Леви-Монтальчини (1986) •
Тонегава (1987) •
Блэк / Элайон / Хитчингс (1988) •
Бишоп / Вармус (1989) •
Мюррей / Томас (1990) •
Неер / Сакман (1991) •
Фишер / Кребс (1992) •
Робертс / Шарп (1993) •
Гилман / Родбелл (1994) •
Льюис / Нюсляйн-Фольхард / Вишаус (1995) •
Доэрти / Цинкернагель (1996) •
Прузинер (1997) •
Ферчготт / Игнарро / Мурад (1998) •
Блобель (1999) •
Карлссон / Грингард / Кандел (2000)
 |
|  |
| 

---

Толық тізім | 
1901—1925 | 
1926—1950 | 
1951—1975 | 
**1976—2000** | 
2001-ден бері

 |

 |
1965 жылы Батыс Қазақстан облысы, Жалпақтал ауданы, Ақпәтер ауылында дүниеген келген. 1985 жылы Н.В.Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін тәмамдап, 2007 жылы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің «Бейнелеу өнері және сызу» мамандығын бітірген. Х.К.Шаблиевтің пікірінше «әрбір суретшіде өзі іштей «сырт» қалдырып, ішкі кеңістіктің образды әлемін және оның өмір сүретін, еңбек ететін, қарым - қатынас жасайтын сыртқы дүниемен өзара әрекеттестігін байқап, талдап отыратын «мені» болатын сияқты». Оның осы рухани толғанысы мен күйзелісі, түйсінуі мен көрегендігі сияқты толассыз рефлексияларынан болашақ картиналарының образдары туындайды. Облыстық, республикалық, халықаралық көрмелерге, І халықаралық «Шеберлік класы» байқауына қатысқан. (Орал, 2003) Жұмыстары алыс, жақын шетелдерде, жеке қорларда сақтаулы

Әдебиет
-------

Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. - 176б.
**Гександар**. Метанның С6Н14 гомологиялық тізбегіне қарасты алкан; бес изомері белгілі, олар - w-гексан, 2-метилпентан, 3-метилпентан, 2,3-диметилбутан және 2,2-диметилбутан; қайнау температурасы 68,95-49,50°С аралығында, тығыздығы 0,6603-0,6492 г/см3, мұнай құрамындағы мөлшері 1%-дан 0,06 %-ға дейін, алайда мұнайдың бензин фракциясы құрамының 10 %-дайын құрайды. Жер қойнауларына қарай тереңдеген сайын және мұнайды кіріктіретін түзілімдер көнелігі артқан сайын сол мұнай құрамындағы гександар мөлшері де арта түседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
Грек бас әрібі пси (psi). Ψ Психология сөзін, психологиялық зерттуді білдіреді. Ψ = Психология Ψist = Психолог. Ψ биологияда биологиялық су потенциялын (water potential); Ψ астрологияда Нептунды; Ψ физикада кванттық механиканың толқындық функциясын білдіреді
**Топтық ұшқарылану** (ағылш. *Group polarization*, кейде **Топтық поляризация**) — әлеуметтік психологияның ұғымы: мәлім бір топта жекелердің шешім шығаруы топтың әсеріне ұшырайды; мүшелер өзінің бастапқы бейіміне қарағанда топ ішінде тіпті де әсіре (extreme) шешім қабылдайды; жеке адамға қарағанда топ тіпті де ұшқары болады. Егер жеке тұлғалардың бастапқы бейімі қауіпті болса, онда топқа айналған соң пайда болған әсіре шешімі тіпті де қауіпті болады; ал, егер жеке тұлғалардың алғашқы шешімі сақтыққа құрылса, онда топтық әсіре шешім де барынша сақтыққа құрылады. Бұл құбылыс бойынша, жекелердің алғашқы мінезі топтық талқылаудан соң қатайып, күшейе түседі, сөйтіп топтың мәлім бір жағдайға байланысты мінезі өзгеруі мүмкін; бұл жағдай әдетте *"Мінездік ұшқарылану"* деп аталады.

Қалыпты жағдайда, бір адам жеке шешім шығарғанда түрлі қауіптердің қыспағына тұрғандай сезімге бөленіп, абайлап іс көреді. Қарапайым ақылды шешім қашанда қауіптен қашатын, аз шығын шығаратын, өзіне де қауіпсізін таңдау есептеледі.

Ал, бір адам топқа енгенде, топтың күшіне жаңа күш қосылғандай, өзі де күшейе түскендей болады, жекелер жеке қалғанға қарағанда топта өзін қауіпсіз сезінды.

Топтағы белсендінің әрбір әсіре қимылы оларды да солай істеуге жігерлендіріп тұрғандай болады. Егер біреу топтың жалпы эмоциясына әсер ететін жаңа бастама көтерсе, қалғаны соны қолдай жөнеледі және қауіптен қорықпай орындауға кіріседі.

Көбінесе бүлікке айналған ереуіл, төңкеретін революция, құлататын, шағатын вандализмдер осындай әлеуметтік психологияның әсерінде шарықтау шегіне жетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Aronson Elliot* Social Psychology —  Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall, 2010. — P. 273.
2. ↑  Myers, D.G.; H. Lamm (1975). "The polarizing effect of group discussion". *American Scientist* **63** (3): 297–303. Bibcode 1975AmSci..63..297M. PMID 1147368.
**Топсалы механизм** — барлық буындары айналмалы кинематикалық жұптардың (*топсаның*) құрамына енетін механизм. Оның жазық (көбірек тараған) және кеңістіктік түрлері бар. **Жазық топсалы механизм** (*төрт буынды топсалы механизм*) төрт айналмалы жұпты құрайтын төрт буыннан тұрады. Тағанмен (4) жалғасқан екі буын (1 және 3) топса осінен толық айналдырылады (кривошип тәрізді) немесе механизмнің буындары ұзындықтарының қатынасына қарай тербелмелі (күйенте тәрізді) қозғалады. Тағанға қарсы орналасқан буынның (2) күрделлі қозғалысы кейде белгілі бір траекториялар алуға пайдаланылады. Топсалы механизмді түрлендіру жолымен ***кривошипті-шатунды*** механизм немесе ***кулисалы механизм*** жасауға болады. Практикада буын саны төрттен артық болатын топсалы механизм сирегірек қолданылады. Қарапайымдылығы, коэффициентінің жоғарылығы, ұзақ мерзімге шыдамдылығы және машинаның жұмыстық тегінің күрделі қозғалыстарын серіппе т.б. құрылғылардың көмегінсіз алу мүмкіндігі топсалы механизмнің кеңінен пайдалануына себеп болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1977. 11 том.
**Котовское**  (ғағ. Kırlannar) — Молдовадағы Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігі құрамындағы ауыл.

Сипаттама
---------

Котовское ауылы - Молдова Республикасының оңтүстігіндегі Буджак даласындағы шағын елді мекен, Комрат ауданына кіреді. Ауыл Комраттан 35 км қашықтықта және Молдова Республикасының астанасы Кишиневтен 134 км қашықтықта орналасқан.

Ауыл оңтүстік-батыстан Кантемир ауданы Кыет ауылының жерлерімен, оңтүстік-шығыстан – Комрат ауданы Конгаз ауылының жерлерімен шектеседі, солтүстік-шығыс жағында Кантемир ауданы Тараклия ауылы, ал солтүстік-батысында Кантемир ауданының Цолика ауылы орналасқан.

Қазіргі уақытта жерді пайдалану аумағының жалпы ауданы 15,7 шаршы км, бұл аудан алаңының 1,8%-ын құрайды.

Халқы
-----

2004 жылғы санақ бойынша Котовское ауылында 989 адам тұрды. (49,44% ерлер және 50,56% әйелдер). Халықтың ұлттық құрамы:

* 95,45% - ғағауыздар,
* 2,22% - молдовандар,
* 1,11% - бұлғарлар,
* 0,71% - украиндар,
* 0,40% - орыстар,
* 0,10% - басқа ұлттар.

Тарихы
------

Котовское ауылы 1878 жылы Кырленен деген атпен құжатталған. Аңызда ауылдың аты осы маңнан жер иеленген ауылдың алғашқы тұрғыны болған шопан Тома Қырланның атымен байланысты дейді.

1924 жылы, қазіргі Котовское ауылының аумағында бірнеше үйлер салынды. Аңыз бойынша, Конгаз қаласының примары Георгий Дончу «Қырланнар» деп аталатын жаңа ауылды тіркеуге қол жеткізді. Ол Бухарестке барып, Румыния үкіметіне жаңа ауылды тіркеу туралы өтінішпен жүгінді.

Котовское ауылының жеке елді мекен ретіндегі тарихы Молдаван КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1983 жылғы 28 қаңтардағы Жарлығына сәйкес 1983 жылдан басталады. Молдова Республикасының 1994 жылғы 7 ақпандағы No 310-XIII «Жергілікті мемлекеттік басқару туралы» Заңы негізінде Котово ауылдық кеңесінің атқару комитеті примэрия болып өзгертілді. Гагауз автономиясы құрылғаннан кейін, жалпыхалықтық референдумның қорытындысы бойынша Котовское ауылы Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігі құрамына енді.

Инфрақұрылымы
-------------

Ауылда 10 шаруашылық субъектісі тіркелген, оның ішінде 3 ауылшаруашылық кәсіпорны, 1 диірмен, 1 өнеркәсіп және қайта өңдеу кәсіпорны, 4 сауда кәсіпорны, 4 азық-түлік дүкені, т.б.

Котовское ауылының аумағында әлеуметтік нысандар:

* 1 мектепке дейінгі мекеме,
* 1 гимназия,
* мәдениет үйі,
* 2 кітапхана,
* отбасылық дәрігерлер кабинеті
* православие шіркеуі бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Котовское (АТО Гагаузия)
2. ↑  Котовское на карте Молдовы,
3. 1 2  Все о Комратском районе
4. ↑  Котовское, Гагаузия, АТО
5. ↑  Географическая справка с. Котовское
6. ↑  Учреждение раннего образования села Котовское
7. ↑  Гимназия им. И. Сынку с. Котовское
8. ↑  Праздничное богослужение в честь обновления храма
Геката
**Геката** (көне грекше:  Ἑκάτη) — ежелгі грек мифологиясындағы ай сәулесінің, о дүниенің және барлық құпия заттардың Құдай. Тағы да, ол мыстандардың да және дуалаушылықтың ерекше белгілерінің де Құдайы болған. Геката Перс алыпының қызы, және оған бұрыңғыдай кейбір гректің полетеисттері әлі де табынады. Мүмкін, көз тию ұғымының өзі осы Гекатадан шыққан шығар және оған ғибадатханалар тек ашулы перілер мен грек мифологиясындағы аруақтарды басу үшін ғана салынады.

Гекатаның табынушылығы алдымен фракийцтарда болған, сонан соң олардан гректерге өткен де болжам бар.

Гомердің дастандарында Геката есімі кездеспейді; Гесиодтың «Теогониясында» ол Перс алыпының және Астерияныңқызы ретінде кездеседі; баасқа авторлар оны Зевс пен Деметраның немесе Зевс пен Гераның қызы деп атайды. Гесиод бойынша, ол алыптардан қалған билігін өзіне алды, оны Зевс қалдырды.

Нұсқалардың бірі бойынша, Ифигенидің ұрлануы Геката болды. Ферекид, Гекатаны Аристейдің қыздарының бірі деп атаған. Кейде Геката деп Артемиданы атайды.

Диодорда, Гекатаның әкесі, Гелиостың баласы Ээтамен ұқсастырады. Оның мазмұны бойынша, ол өзінің әкесі Персті жіберіп, өзі Тавридтің патшайымы болды. Ээтыға күйеуге шығып, Медеяны, Эгиалеяны және Кирканы туды.

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Еспе деген бетті қараңыз.*
**Еспе** – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысының Ақтоғай ауданы жерінде. Ұзындығы 80 км, су жиналатын алабы 2130 км².

Бастауы
-------

Сарыарқаның оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Жорға (1084 м) және Үшқайың (958 м) таулары аралығынан басталады да, Балқашқа қарай ағып барып, Табақкеңтатыр аңғарына жете бере жерге сіңеді.

Гидрологиясы
------------

Көктемгі қар суымен ғана толығады. Арнасы жоғарғы және орта тұстарында жарқабақты, төменгі жағында кеңейіп, жағасы жайпақтанады. Жылдық орташа су ағыны 0,01 м³/с. Тамыз айында тартылып қалады. Суы тұщы. Көктемгі мал жайылымын суландырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Котор көтерілісі** (*1918*), Каттар көтерілісі — Австрия-Венгрия флоты Котор матростарының 1-3 февральдағы революция көтерілісі. Ресейдегі Ұлы Октябрь социалистік революцияның идеяларымен рухтанған «Санкт-Георг» крейсері матростарының көтерілісіне 40 кеме, Котор бұғазындағы 6 мың хорват, словен, чех, венгр матросы мен порт жұмысшылары қосылды. Көтерілісшілер Кеңес Ресеймен бітім жасаулы, ұлттардың өзін-өзі билеуін талап етті. Үрейленген реакция Котор кқтерілісін күшпен басып, 800-дей адамды тұтқынға алды, көтеріліс басшылары Ф.Рашты, А.Грабарды, М.Бричевичті, Е.Шишгоричті атып тастады. 

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1974. 5 том.
**Мес** – теріден жасалған ыдыс. Қымыз, шұбат, айран, іркіт сияқты сүт тағамдарын құяды. Көбінесе ешкінің, бұзаудың бітеудей сыдырылған терісінен жасайды. Оны жасаудың жолы былай: терінің жүнін, шелін алып, иленген соң талдың қабығымен, қынамен бояйды және ыстайды. Ішіндегі сусынды кесе, аяққа құюға ыңғайлы болу үшін местің аузына асықты жіліктің екі басынан кесіп өткізіп қояды. Мес жолаушылар, көшіп-қонушыларға, бақташыларға сусын құйып алып жүреуге өте ыңғайлы ыдыс. Мес ұлт ұғымында толу, жинау мағынасын білдіреді. Білімдар ақын-этнограф Мәшһүр-Жүсіп Көпеев қолжазбаларының жинағын "Мес" деп атаған.

Сөздің шығу төркіні
-------------------

Парсы тілінде: мәшк — мес мағынасын бергенімен бұл туынды. Түптей келгенде, парсы тіліндегі «мәшк», қазақ тіліндегі «мес»— ыдысқа тиісті атауды, сол ыдыстың жасалуына себепші болған мал атауынан алынған. Мысалы, парсы тілінде миш — қой, ал Л. Будаговтың көрсетуінше ,«мишь» сөзі парсы тілінде «құйрықты қой» мағынасын бергендігін байқаймыз. Қалай болғанда да парсы тіліндегі «қой» мағынасындағы «миш» сөзі «мес» болып ыдысқа атау қалпына көшкен. Қырғыз тілінде де «меш» қалпында тұлғаланып, қазақ тіліндегі мағынаны меншіктенеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Гелиотехника** (гелио және техника) – техниканың Күн радиациясы энергиясын пайдалануға қолайлы энергияның басқа түрлеріне түрлендіруді зерттейтін саласы. 

Сондай-ақ ол гелиоқондырғыларды жобалау, жасау және зерттеу мәселелерін де қамтиды. Гелиотехника құрал-жабдықтарын аз энергия талап ететін шашыраңқы орналасқан тұтынушыларды жабдықтайтын басқа энергия көздері болмаған жерлерде, не оларды салу экон. тұрғыдан тиімсіз болған жағдайларда, сондай-ақ ғарышта қолдану тиімді болып есептеледі. Қазақстанда Гелиотехникамен тұңғыш шұғылданған В.Н.Бухман болды. Ол 1926 жылы Зайсан қаласыннда (Шығыс Қазақстан облысы) «күн асханасын» құрастырып, гелиотерапия (күн сәулесімен емдеу) мәселесімен айналысты. ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) Күн сәулесінің көмегімен суды тұщыландыратын қондырғылардың тиімді параметрлері және оптикалық талшықтар арқылы күн энергиясын жеткізу (П.Жұбалиева, Ү.Жадыраев], т.б.), ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) күн энергиясын электр энергиясына түлендіру мәселелері (Ш.Сәрсембинов, т.б.) зерттелді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Тұрысбек Түсіпбеков** (1948 жылы туған), домбырашы. Ақмоланың С. Сейфуллин атындағы педагогика институтын бітірген. 

Арғын тайпасы Қаракесек руы Шаншар Бертіс бөлімінен шыққан

Қазақтың ұлы композиторы Тәттімбет Қазанғапұлының тікелей ұрпағы және оның күй өнерін насихаттаушы. Тәттімбеттің қырықтан аскан күйін шебер орындайды. Композитор шығармашылығы туралы әр түрлі басылымдарда 200-дей макала жариялады. Тұрысбек орындау ында Тәттімбетгің «Сары камыс» күйі күйтабақка жазылып алынды. 1988 жылы «Өнер» баспасынан шыққан «Сарыжайлау» атты күйлер жинағында ұлы композитордың «Сары камыс», «Көш жарган», «Жылқыда» сияқты бұрын белгісіз болып келген күйлері Түсіпбековтің орындауында нотаға түсірілді. Тәттімбеттің 175 жылдығына арналган және баска күй орындаушылар байқауларында бас жүлдеге бірнеше мәрте ие болды. Қараганды, Акмола, Алматы, Онтүстік Қазақстан, Талдыкорган, Жамбыл облыстарының мәдениет үйлерінде лекциялар окып, күйшертті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 26 тамыздың 2018 жылы.
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Тұрғанбай Нұрланұлы Досжанов** (15.05.1928 жылы туған, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы — 16.8.2019, Алматы) – биология ғылымдарының докторы (1984), профессор (1993).

Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1951, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 1955–57 ж. Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, 1957–67 ж. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында доцент, кафедра меңгерушісі, ректордың оқу ісі, ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1967–71 ж. Зоология институтында лаборатория меңгерушісі, 1971–87 ж. директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1991–94 ж. осы институттың директоры болды. 1995 жылдан Зоология институтының бас ғылыми қызметкері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
**Әкім Үртайұлы Әшімов (*Әкім Таразы*)**[1] 1933 жылы 9 қыркүйекте Алматы қаласында туған. 

  

Абай атындағы Қазақ педагогика институтының филология факультетін (1955), Мәскеудегі сценаристердің жоғары курсын бітірген. 1955—1956 жылдары Жамбыл облысының ауыл мектебінде мұғалім, 1956—1958 жылдары *«Ара»* журналында фельетонист, 1959—1959 жылдары. «Қазақстан пионер!» (*қазіргі «Улан»*) газетінде жауапты хатшы, 1962—1970 жылдары. *«Қазақфильм»* киностудиясында редколлегия мүшесі, Бас редакторы, 1970 — 1971 жылдары. *«Литературная газетаның»* Қазақстан бойынша меншікті тілшісі, 1971 — 1980 жылдары. Кинематографистер одағы басқармасының бірінші хатшысы, 1986 жылы Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы болып істеген. Бүгінде Қазақстан Жазушылар одағының Астана қаласындағы бөлімшесінің директоры.

### Еңбегі

Алғашқы кітабы *«Құйрықты жұлдыз»* повесі 1956 жылы жарық көрді. Одан бері *«Үлкен ауыл»* (1968), *«Асу-асу»* (1970), *«Қиян-соқпақ»* (1976), *«Бұлтқа салған ұясын»* (1978), *«Тасжарған»* (1980), *«Қыз махаббаты»* (1982), *«Гнездо на облаках»* (1984), *«Журавли-журавушки»* (1984), *«Басынан Қаратаудың...»* (1985), *«Кен», «Тәж»* (1986) повесть, әңгімелері, романдары жариялайды. 2008 жылы *«Мұстафа Шоқай»* романы жарық көрді. Сондай-ақ *«Күлмейтін комедия»* (1966), *«Жақсы кісі»* (1968), *«Жолы болғыш жігіт»* (1972), *«Қос боздақ»* (1985), пьесалардың, *«Тұлпардың ізі»* (*1984, реж. М. Бегалин*), *«Арман атаман» (1965, реж. Ш. Бейсенбаев), «Қараш-қараш оқиғасы» (1972, реж. Б.Шәмшиев), «Мұстафа Шоқай»*, кинофильм сценарийлерінің авторы. Бірқатар кітаптары шетел тілдеріне аударылған. *«Құрмет»* орденінің иегері (1996), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2000). ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Қазақстан Жазушылар одағының Б.Майлин атындағы сыйлығының иегері.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
**Тұрғазы Нұқан** (1937-2001) - Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, «Егінсу» ауылдық кеңесінің «Тұяқ» ауылында дүниеге келді. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының тарих-тіл әдебиеті факультетін бітірді.

Еңбек жолы
----------

1960 — 1966 жылдары орта мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор, 1966—1997 жылдары облыстық партия комитетінде нұсқаушы, облыстық «Дидар» («Коммунизм туы») газетінде жауапты хатшы, Бас редактордың бірінші орынбасары болып еңбек етті. «Казцинк» ашық акционерлік қоғамында «Казцинк жаршысы» газетінің редакторы қызметін атқарды.
Өлеңдері мен балладалары 1970 жылдан республикалық баспасөз бетінде үзбей жарық көрген.
Шығармалары: Тұңғыш. Өлеңдер жинағы. 1977; Ұлы даланың ұлымын. Өлеңдер, балладалар, толғаулар, дастан. 1995; Әз ағамыз Әдекең. Деректі хикаят. 1996; Ана арманы. Деректі хикаят. 1997; Жарқыраған жұлдыз. Деректі хикаят. 1999.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Сарғаю, таң сарғаю.** Бұл тіркес түсіндірме сөздікке
ілінбеген. Бірақ орфографиялық сөздікте бар.
Сырт көзге тіркес құрамындағы «сары» сөзінің төркінін іздестірудің қажеті жоқ сияқты. Алайда, ол қазіргі түсінігіміздегі заттың түсін білдіретін мағынада қолданылып тұрмағанын ескерткен лазым. «Таң сарғаю» — «таң ату» мағынасына жуық екені рас. Бірақ бізге тіркес құрамындағы «сарының» ертеректе нендей мағынада қолданылғанын білу қажет. Іздестіре келгенде мынаны байқаймыз.
Түркі тілдері ішінде якуттарда «сараа» немесе «сырдаа» тұлғалы сөздер біздің түсінігіміздегі «жарық болу», «жарқырау» мағыналарында қолданйлады. Дәл осындай мағынаны қалмақ тілінде «сару болх» немесе «сарул» сөздері бере алады. Біздің шамалауымызша, ерте кезде қазақ тілінде де осындай мағына берген «сары» түбірлес сөз болып, кейін жеке қолданудан қалып, тек «таң» сөзімен тіркесте сақталған. Бұл жорамалымыз бойынша, «таң сарғаюдың» қазіргі түсінігі —«таң жарық болу», «таң жарқырау».

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Сарқан**  – Балқаш көлі алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысының Сарқан ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 90 км. Су жиналатын алабы 704 км2.

Бастауы
-------

Жетісу Алатауының солтүстік беткейіндегі биіктігі 3400 м мұздықтан басталып, Көкжайдақ ауылы тұсында Ақсу өзеніне кұяды.

Гидрологиясы
------------

Аңғарының ені 300 - 500, кейде 1500 м-ге дейін жетеді. Арнасы қиыршықтасты, жиегі түйетайлы, биіктігі 3,5 - 4 м. Мұздық (35 - 40%), жауын-шашын (10 - 45%), жер асты (45 - 50%) суларымен толысады. Мамыр айында тасып, су деңгейі 2 м-ге дейін көтеріледі. Өзен бойында Сарқан қаласынан төмен 10 канал салынған. Өзен суы егін суғаруға, шаруашылық мұктаждықтарына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атамекен Географиялық энциклопедия. Алматы 2011 ISBN 9965-893-70-5
**Тұрымбетова Клара Ережепқызы** — 1949 жылы Қарақалпақстанның Төрткүл қаласында туған. 

1972 жылы Мәскеудің полиграфиялық институтын бітірген. 

Еңбек жолын 1972 жылы Нүкіс қаласында өндірісте мастер болып бастап, 1973-1976 жылдары полиграфиялық комбинатта инженер-технолог. 1976-1977 жылдары «Кітап» фабрикасында мастер, 1977-1989 жылдары «Өнер", «Жазушы", «Жалын» баспаларында, «Қазақстан мектебі» журналында техникалық редактор, ал 1994 жылдан қазіргі күнге дейін «Мектеп» баспасында жетекші техникалық редактор болып, оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендердің, сөздік-анықтамалықтардың, ғылыми-көпшілік кітаптардың техникалық жақтан сапалы шығуына зор еңбек сіңіріп келеді. 
К. Тұрымбетованың қолынан шыққан еңбектері Мәскеуде өткен Халықаралық көрмелерде лайықты бағаланып, дипломдар мен мақтау грамоталарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, «Білім» баспасы. 2005 ж. – 576 бет. ISBN 9965-09-134-Х
**Пер Фредрик Валё** (швед. PerFredrikWahlöö, 1926–1975 жылдар) –швед жазушысы, детектив жанрының шебері, прозашы және аудармашы. ЛенХалланд(Швеция),Кунгсбакада туған. 1959 жылы жазушы ретінде «Құдайдың ешкісі» (Himmelsgeten) атты романымен танылды. «Жел мен жаңбыр» (Vindenochregnet), «Жүк автомобилі» (Lastbilen), «Миссия» (Uppdraget), «Оденпланда раушандар өспейді» (DetväxeringarosorpåOdenplan), «Генералдар» (Generalerna) сияқты шығармалары сынға ұшыраған. Жұбайы Май Шёвалльмен бірге Мартин Бектің жетекшілігімен 1965-1975 жылдардағы Стокгольм полициясының қылмыстық істерді тергеу жұмыстары жайында он роман жазды. 49 жасында Мальмёдепанкреатиттен қайтыс болған.
**Аксиология** (грек, *axios* — құнды, *logos* — ілім) — құндылықтардың табиғаты, олардың әлеуметтік шындықта аталған орны және құндылық әлемінің құрылымы туралы философиялық ілім. Аксиологияның негізгі мәселесі — "Игілік деген не?" деген сұрақты алғашқы болып Сократ қойған. Платон философиясыңда құндылықтар жалпы ізгілікпен байланыстырылып, әмбебапты мәнге ие болды. Мәдениеттануда құндылықтар мәселесі ерекше орын алады, өйткені, мәдениет адамзат жасаған барлық құндылықтардың жиынтығы деген түсінік кең тараған. Құндылықтардың болмыстық жалпы мәнін ашуға бағытталған Аксиологияның философиялық
қырынан, оның мәдениеттанулық өлшемі өзгеше болып келеді. Аксиология әртүрлі өркениеттердің жетістіктерін, мәдени құндылықтардың қалыптасуын, нақтылы даму тектерін және бағдарларын айқындайтын білімдердің нақтылы-тарихи жүйесі ретінде көрініс тапты. Бұл әсіресе тарихи мәдениеттануда анық байқалды. Мәдениет — адамдық қарым-қатынастарды реттеудің маңызды тұлғалық әлеуметтік тетігі, ал құндылық — норма, үлгі, мұраттармен қатар осындай реттеу жүйесінің шешуші элементі екендігі белгілі. Сол себепті Аксиология әлеуметтік-мәдени талдаудың маңызды құралына жатады. Қазіргі мәдениеттануда құндылықтардың тарихтан тыс әмбебапты жүйелерінен бас тартып, тарихи әдістеме арқылы тең құқықты құндылықтар жүйелерінің молдығына негізделген мәдени-тарихи релятивизм мектебі (Дильтей, Шпенглер, Тойнби, Сорокин, т.б.) қалыптасты. Салыстырмалы мәдени зерттеулердің дамуы нәтижесінде кез келген мәдениет құрылымының, басымдылықтарының және мазмұнының салыстырмалылығы туралы идеялар (Боас, Риверс, Бенедикт) өрістеді. Сонымен қоса, Аксиологиялық плюрализм концепцияларының тарауы бұрынғы жалпы құндылықтар ілімінің негіздерін шайқалтып, олардың құрамына нақтылы тарихи-мәдени контекст енгізді. Қалыптар мен құндылықтар әрбір мәдениетке өзіндік сипатымен айқындалғандықтан, бүкіл адамзатқа бірдей тұжырымдалған мәдениет кодексін ұсыну мүмкін емес. Алайда, жалпы қоғамдық ынтымақтастық, үйлесімдік пен келісімді де бекерге шығаруға болмайды, яғни, тұлға үшін ортақ мақсаттар да қажет (Клахкон). Аксиологиялық зерттеудің маңызды жақтарына психоанализ (Әсіре-Мен, Құндылық архетиптерін талдау — К.Юнг), құндылықтар сұхбаты (М.Бахтин), т.б. жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Тұрған Қасымұлы Тохтамов** (19.6.1940 жылы туған, Алматы облысы Жаркент ауданы Садыр ауылы) - жазушы. ҚазҰПУ-ды бітірген. Алматы Темір жол стансасында жолсерік қызметінен бастаған. *"Коммунизм туғи"* газетінде корректор, туған ауылында мұғалім, Панфилов аудандық *«Йеңилик авази", "Жаңалық жаршысы"* газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім бастығы, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. 1973 ж. ұйғыр тілінде шығатын республикалық "Коммунизм туғи" газетінде бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. 1994 ж. араб жазуымен шығатын *"Йеңи һаят"* газетінің редакторы, одан кейін өзі ұйымдастырған *"Парваз"* журналының бас редакторы болды. 1997 ж. зейнетке шыкты. Жазушының повестері мен романдары қазақ, орыс, украин, өзбек, кырғыз тілдерінде басылып шыққан. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған.

Шығармалары:
------------

* Өсек өңірінде. Повестер. А.1975;
* Дұрзы жаңғырығы. Повестер. А.1978;
* Ақ жауын. Роман. А. 1980;
* Қорғасын қатып қалмайды. Деректі повесть.А. 1977;
* Назугум. А. 1988;
* Әкемнің тоны. Әңгімелер. А. 1982;
* Ананың көз жасы. Повесть және әңгімелер. А. 1990;
* Сергелдең. Роман. А. 1999;
* Үш томдық таңдамалы шығармалары. А. 2000.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*