recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Анаболизм** немесе **Пластикалық алмасу** (гр. *ἀναβολή* — көтеру, көтерілу) — тірі ағзадағы жасушалар мен тіндердің құрылымдық бөліктерін түзуге және жаңартуға бағытталған химиялық процестердің жиынтығы, жасушалардың қоректік заттарды сіңіруге бағытталған процессі. Соның нәтижесінде ағза денесі қалыптасады. А. ағзаның қоршаған ортадан келетін заттарды сіңіріп, қоршаған орта мен ағза арасындағы зат алмасуын қамтамасыз етеді, соның нәтижесінде қарапайым молекулалардан жасуша құрамындағы күрделі органик. қосылыстар құралады. Клетка құрамы күрделенеді, энергия (қуат) жинақталады. А. — катаболдануға (катаболизмге) кері эндоэнерг. процесс. Мұның негізінде түрлі қосылыстар ыдырауынан пайда болған заттардан жаңа заттар түзіледі. А. жануарларда алғашқы жас даму сатысында, ал өсімдіктерде вегетац. көбею кезеңінде өте жақсы жүреді. А. — бейорганик. заттардан органик. қосылыстар құруда яғни фотосинтез процесі кезінде маңызды рөл атқарады.

Анобализмде жасушаға тән емес химиялық заттар өзгеріп, түрге тән заттарға айналады. Катаболизммен бір уақытта өтеді.

Анаболизм — тірі ағзаға тән зат алмасу процесінің (метаболизмнің) қарапайым заттардан қуатты (энергияны) жинақтау арқылы күрделі молекулалы органикалық заттарды түзу кезеңі, яғни ол метаболизмнің катаболизм кезеңіне (күрделі органикалық заттардың қуатты бөлу арқылы өзінің қарапайым құрамына ыңырау процесі ) қарама-қарсы жүретін процесс. Анаболизмнің жержүзіндегі маңызды көрінісі - жасыл өсімдіктер жасушаларында жүретін фотосинтез процесі .

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ассимиляция
* Катаболизм
* Анаболиктер

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
2. ↑  Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9
**Приск Панийский** - шыққан тегі бойынша гре, V ғасырдың бірінші ширегінде Франкиядағы Паний қаласында туған, 472 жылы қайтыс болған. Паннониядағы Аттила сарайына барған византиялықтардың елшілігінің қатарында болған. Саяхаттан өн бойында және византиялықтардың ғұн әміршісінің ордасында болған күндері туралы мұқият жазба түсіріп отырған, бұл жазбалар оның бізге жеткен атақты шығармасы болады. Приск Панийский өзінің Аттила ордасына барған саяхатын, онымен кездесуін, ғұндардың тұрмысын, әдет - ғұрпын жан - жақты суреттейді, тұтқындағылардың әңгімелерін жеткізеді. Еңбегі : "*Historia Byzantina fragmenta*" деп аталады.

Дереккөздер
-----------

Қ 18 **Қазақстан тарихы**. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
**Анабас** *(лат.* Anabas testudineus*)* - Алабұға тәрізділер отрядына жататын балық.

Су жағасына шыққан анабас

Биология сипаттамасы
--------------------

Дене тұрқы - 20 см, арқасы, бүйірі қоңыр жасыл, бауыры сарғылт.

Желбезегінің үстінде ауамен тыныс алатын арнайы органы Анабасқа (судан тыс жағдайда едәуір уақыт 6-8 сағат) ауамен тыныс алуына мүмкіндік береді.

Қызықты дерек
-------------

Анабас жүзу қанатын пайдаланып, су жағасына жиі шығып жүреді.

Олар кейде суы тартылып қалған жерден басқа суға барады.

Таралуы
-------

Үндістан, Бирма, Зонд және Филиппин аралдарының тұщы суларында кездеседі.

Синонимдары
-----------

* Anabas elongatus Reuvens, 1895
* Anabas macrocephalus Bleeker, 1855
* Anabas microcephalus Bleeker, 1857
* Anabas spinosus Gray, 1834
* Anabas trifoliatus Kaup, 1860
* Anabas variegatus Bleeker, 1851
* Anthias testudineus Bloch, 1792
* Amphiprion scansor Bloch et Schneider, 1801
* Lutjanus testudo Lacepede, 1802
* Perca scandens Daldorff, 1797

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Анабас**
* Анабас (Anabas testudineus) или рыба-ползун Описание вида.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Өлмесхан Болатбеков (11.6.1960. Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Ақүйік ауылы)** – журналист, қоғам қайраткері.
ҚазМУ-ді бітірген (1983). Еңбек жолын Жаңақорған ауданы су шаруашылығы басқармасының слесарі қызметінен бастаған. 

1983-98 жылдары Жаңақорған аудандық "Коммунизм жолы" газетінің әдеби қызметкері, Жаңақорған ауданы комсомол комитетінің II хатшысы, партия комитетінің насихат және үгіт бөлімінің нұсқаушысы, саяси ағарту кабинетінің меңгерушісі, бөлім меңгерушісі, ауданы "Білім" қоғамының жауапты хатшысы, Жаңақорған ауданы кеңесінің аппарат басшысы, ауданы киноландыру жүйесінің директоры, баспахана директоры, "Жаңақорған тынысы" газетінің редакторы.

1998 жылы шілде-караша айларында облыс әкімінің ішкі саясат бөлімінің бастығы, 1998-2004 жылдары Қызылорда қаласы әкімінің орынбасары, 2004-2006 жылдары "Мемлекеттік қызметшілерді және бюджеттік сала қызметкерлерін қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру" өңірлік орталығының басшысы қызметтерінде болды. 

2006 жылдың қыркүйегінен "Hұp Отан" ХДП Қызылорда облысы филиалы Төрағасының Бірінші орынбасары, Сыбайлас жемкорлыққа қарсы курес жөніндегі облысы Кеңес төрағасы. 

2009 жылы "Hұp Отан" Халықтық Демократиялық партиясының 10 жылдық мерейтойына арналған ""Hұp Отан"елдің тұғыры" және қазақ ауылының өсіп-өркендеуі, ауылға перзенттік парыз бағытындағы "Жусанды даланың жұпар иісі" кітаптарының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизисы", Энциклопедия. "ҚазАқпарат" Алматы, 2009,1-т ISBN 978-601-03-00-70-5
**Анаксагор** (Шамамен Б.д.д. 610-546)- көне грек философы. Дүниенің кұрылымын және кұбылмалығын сан жетпес, көзге көрінбейтін бөлшектер немесе «ұрыктар» (гомеомерия) аркылы түсіндіреді. Олардың сырткы козғаушысы ақыл (нус).[1] Анаксагор космогония аспан денелерінің жүйесі зат бөлшектерінің қүйын тәрізді айналуы нәтижесінде олардың бейберекет бастапқы араласуынан пайда болды деп түсіндірді.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Анадыр**  — Ресей Федерациясының Магадан облысы мен Чукот ұлттық округіндегі өзен. ұзындығы 1150 км, су жинау алабының ауданы 191000 км². Анадыр таулы үстіртінің орталық бөлігінен бастау алады. А. оңт-ке қарай ағып, ойпатқа шығады, одан тау жоталарын айнала отырып, бірнеше мәрте бағытын өзгертіп, шығысындағы Беринг т-нің Анадыр шығанағына құяды. Өз-ің жоғарғы ағысындағы аңғарлары тар келеді, төменгі аңғарлары жазық тау, тарамданып ағады. Басты салалары: Яблон, Еропол, Майн, Чинейвеем, Белая, Тонюрер. Өзен қар және жаңбыр суымен толысады. Құяр сағасынан 254 км жоғарыдағы көпжылдық орташа ағыны 1000 м³/сек. Қазан айының ортасында қатады. Мұзы мамырдың аяғында ериді. Кішігірім су кемелері жүзе алады. Төменгі сағасында балық ауланады. Алабында көмір кеніштері бар.
Халел Досмұхамедов
Бұрынғы атауы Перспективный көшесі. «Шұбар» тұрғын алабы. Х.Досмұхамедұлы көшесі Атасу көшесінен басталып, Сарайшық көшесінде аяқталады. Р.Қошқарбаев, Ә.Ермеков, Қарашаш көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1089,8 м.

Халел Досмүхамедұлы - Алаш қозғалысының қайраткері, дәрігер, ұстаз, ғалым. 1894 жылы Орал әскери-реалдық училищесінің даярлық класына қабылданып, оны 1902 жылы үздік бітірген. 1917 жылы Ресейдегі Ақпан төңкерісінен кейін қазақ даласында жалпықазақ сиездерін ұйымдастырып, оны өткізуге ат салысты. 1917 жылы желтоқсанда 2-жалпықазақ сиезінде жарияланған Алашорда үкіметінің -Үлт Кеңесі құрамына сайланды. Алаш қайраткерлерімен бірге бірінші кезекте халықты бүліншіліктен қорғайтын ұлттық әскер - халық милициясын жасақтаұға, Алаш қорын қүрұ ісіне күш сал ды. «Мұрат ақын сөзі», «Исатай - Махамбет», «Аламан» жинақтарын шЫғарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
Шәкен Кенжетайұлы Айманов
Көшеге аса талантты кино режиссері, КСРО халық артисі, театр және кино актері, қоғам қайраткері Шәкен Кенжетайұлы Аймановтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 14.07. 1972 №02-10/993 шешімі) берілген. Шәкен Кенжетайұлы Айманов (1914-1970) Павлодар облысының Баянауыл ауданында дүниеге келген. Ол «Қазақфильм» киностудиясына басшылық еткен, «Біздің сүйікті дәрігер», «Алдар көсе», «Атаманның ақыры» секілді көптеген кино-туындылардың режиссері.

Көше Бостандық және Алмалы аудандарында, Төле би даңғылынан басталып, Байқадамов көшесіне дейін созылып жатыр. Айманов көшесі

* Бөгенбай батыр,
* Жамбыл,
* Шевченко,
* Құрманғазы,
* Абай,
* Мыңбаев,
* Сәтбаев,
* Жандосов,
* Темирязев

- көшелері мен даңғылдарын қиып өтеді.

Бұрынғы атауы - 11-ші линия көшесі. Көшенің ұзындығы - 4900 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Байшонас** — Атырау облысының Мақат ауданы құрамында болған ауыл (бұрынырақ - кент), Байшонас ауылдық округінің орталығы болды. 2013 жылы таратылған.

Орналасуы
---------

Атырау қаласынан шығысқа қарай 100 км, аудан орталығы — Мақат кентінен оңтүстік-батысқа қарай 80 км жерде, шөлді белдемде орналасты.

Тарихы
------

### Құрылуы және дамуы

Іргесі 1925 жылы мұнай кенін игеруге байланысты қаланған. Орта мектеп, аурухана, наубайхана болды. Тұрғындары аудан және облыс орталықтарымен автомобиль жолы арқылы қатынасқан.

### Таратылуы

Ауыл 2008 жылға дейін кент статусында болған. Кейін Солтүстік Каспий аймағында ірі кен орнының ашылуына байланысты ауыл таратылып, 2013-14 жылдары Атырау қаласына және Махамбет ауылына көшірілді.

Халқы
-----

1997 жыл тұрғындар саны 1,8 мың адам болған. Ал 2009 жылғы санақ бойынша ауылда 1827 адам мекендеді.

Өндірісі
--------

Байшонас мұнай өнеркәсібін ұлт меншігіне айналдырғаннан кейін кеңес заманында қатарға қосылған Ембінің алғашқы мұнай кәсіпшілігі болатын. 1938-44 жылдары кәсіпшілік жан-жақты және жедел дамыды; қуаты 600 а.к-лік дизелді электр станциясы, жоғарғы вольтті Байшонас—Ескене электр желісі, Ескене—Байшонас тартабанды темір жолдары т.б. салынды. Соғыс жылдары мұнай өнімінің 20%-ын Байшонас берді, бұған тез қимылдайтын жекеленген ырғалғыштарды қолдана отырып, бірнеше горизонттарды бірден игеруге мүмкіндік беретін сұйықты тездетіп aлу әдісін кеңінен қолдану арқылы қол жет-і. Соғыстан соңғы жылдарда ұңғымаларды, оларға таяу кеңістіктерді қышқылдармен өңдеу (қанықтыру), қопарғыш затпен жару, қойнауқатты сумен жарғыштау т.б. әдістер кеңінен қолданылды. Қазіргі уақытта Байшонас, Қарсақ және Ботахан сияқты пайдаланудағы кенорындар жұмыс істейтін мұнайшылардың тұрағы болды.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Атырау облысы Мақат ауданының Ескене және Байшонас елді мекендерін тарату туралы
2. 1 2 3  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
3. ↑  Мақат ауданының кейбір кенттерін село санатына жатқызу туралы
4. ↑  [stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 - 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том]
5. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
Аймара тілінің таралуы.
**Аймара́** (айм. *Aymar aru*) — аймара халқының тілі, олар Анд тауларын мекен етеді. Бұл бірнеше Үндіс тілдері құрамына кіреді, сөйлеушілер саны миллион адамнан асады. Бұл тілде шамамен 3,1 миллион адам сөйлейді. Аймара, испан тілімен, Боливияның ресми тілі. Сонымен қоса бұл тілде Перу, Аргентина және Чили халықтары сөйлейді. Ескілікте аймара Вари империясының тілі болған, аумағын кейін инктер басып алған.

Жазуы
-----

Аймара тілі латын әліпбиін қолданады: **А а, Ä ä, Ch ch, Chh chh, Ch' ch', I i, Ï ï, J j, K k, Kh kh, K' k', L l, Ll ll, M m, N n, Ñ ñ, P p, Ph ph, P' p', Q q, Qh qh, Q' q', R r, S s, T t, Th th, T' t', U u, Ü ü, W w, X x, Y y**

Фонологиясы
-----------

Аймара тілінде үш дауысты дыбыс (/a i u/ бар, олар бойлық бойынша екі дәрежеге ажыратылады. Биік дауыстылар ювеляр дауысты дыбыстардың алдында ортасына дейін төмендейді және одан кейін (/i/ → [e], /u/ → [o]).

Дауыссыз дыбыстардың болсақ, олар Аймара Ерінге арналған, альвеолярлық, таңдай, велярлы және ювелярлы болуы мүмкін. Дыбыстар төмендемейді (мысалы, [p] мен [b] арасында ешқандай айырмашылық жоқ), бірақ әр дауыссыз үш нысаны бар: қарапайым жұтылу (ұмтылысы жоқ) және демалумен. Аймара /r/ сияқты дірілдеу дыбыстары бар, және альвеолярлы / таңдай мұрын мен дыбыстарды жанынан, сондай-ақ екі жартылай жария арасындағы айырмашылық(/w/ және /j/).

Екпін әдетте алдындағы буынға түсіріледі, бірақ ұзақ дауысты есебінен көшіруге болады.

Тілдер отбасы
-------------

Перудегі аймаратілді халықтың үлестірілуі картасы. Сурет жинақы аймаратілді халықпен үш оңтүстік бөлімдеріне шектеледі: Пуно, Мокегуа, Такна

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Bolivia: Idioma Materno de la Población de 4 años de edad y más- UBICACIÓN, ÁREA GEOGRÁFICA, SEXO Y EDAD. *2001 Bolivian Census*.  Instituto Nacional de Estadística, La Paz - Bolivia. Басты дереккөзінен мұрағатталған 20 қыркүйек 2010.(қолжетпейтін сілтеме)
2. ↑  The other native American languages with more than one million speakers are: Nahuatl, Quechua, and Guaraní.
3. ↑  Joshua Project — Ethnic People Groups of Afghanistan
**Бидайық** (лат. *Falco pelegrinoides*) — сұңқарлар тұқымдасына жататын жыртқыш құс.

Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарының таулы аудандарында кездеседі. Таулы-тасты жерлерді, жарлар мен құздарды мекен етеді.

Шәулісінің (қоразының) қанатының ұзындығы 27 — 30 см, салмағы 330 — 350 г, ұябасары шәулісіне қарағанда ірілеу. Арқасы көлденең жолақты сұр, ал бауыры күрең, қызғылт күрең түсті келеді. Төсінде дөңгелек дақтары бар. Бидайықтың лашыннан ерекшелігі: төбесі жирен, көзінің астында ұзынша келген қос қара "мұртшасының" шеті күрең түсті болады. Ұясын биік, тік жартастарға салады, басқа құстардың ұяларын да пайдалана береді. Бидайық оңтүстікте — отырықшы, ал шығыста — жыл құсы. Олар бір рет жұптасып, наурыздың ортасында шәулісі мен ұябасары 1 — 4 жұмыртқаны 30 — 33 күндей кезектесіп басады. Балапандары 1,5 айда ұядан ұшады. Құстарды (*бозторғай, кептер, бұлдырық, кекілік, кейде жарқанатты*) қорек етеді. Жемтігін ұшып жүріп ұстайды. Тіршілігі әлі толық зерттелмеген.

Бидайық Ақсу-Жабағылы, Алматы қорықтарында қорғалады. Алматы хайуанатттар паркінде бидайықтың 2 жұбы тіршілік етеді. Бидайық сирек кездесетін құс болғандықтан, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген (1996).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  BirdLife International (2004). *Falco pelegrinoides*. 2006. *IUCN Red List of Threatened Species*. IUCN 2006. www.iucnredlist.org. Retrieved on 12 мамыр 2006. Database entry includes justification for why this species is of least concern
2. ↑  Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3
3. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
**Алтынемел ауданы** — 1928-1930 жылдары болған Қазақ АКСР-інің Алматы округінің әкімшілік бөлінісі. Орталығы - Көлқамыс ауылы.

Алтынемел ауданы 1928 жылы Алматы округінің құрамында Жетісу губерниясы Талдықорған уезінің Балғалы, Таулы Жалайыр және Нариман болыстары негізінде құрылды. 1929 жылдың соңында аудан Малайсары ауданы болып өзгертілді. 1930 жылы аудан таратылып, оның аумағы Балқаш, Қаратал және Талдықорған аудандары арасында бөлінді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның әкімшілік-аумақтық бөлінісі туралы анықтама (1920 ж. тамыз - 1936 ж. желтоқсан) / Базанова Ф. Н. —  Алматы: Қазақ КСР ІІМ мұрағат басқармасы, 1959. — 288 б. — 1500 таралым.
*Басқа мағыналар үшін Алтынемел деген бетті қараңыз.*
**Алтынемел асуы**  – Жетісу Алатауының оңтүстік-батыс сілемдері – Алтынемел жотасы (2928 м) мен Матай тауының (2880 м) арасында, теңізі деңгейінен 1711 м биіктікте орналасқан асу.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Алтынемел асуы өтетін орталық қырқа палеозой және пермь дәуірлерінің гранитті, эффузивті, базальтты, андезитті, туфты шөгінділерінен құралған.

Өсімдігі
--------

Асудың қызғылт қоңыр және қара топырағында бұталар араласқан бозды-бетегелі, шалғынды өсімдіктер өседі. Қыс айларында 4 – 5 ай ауа температурасы –10 – 15°С болады. Бірақ соған қарамастан ол қолайлы өткел саналады. Ш.Уәлиханов 1858 жылы Қашқарияға сапарында осы асу арқылы құрамында 43 адам, 101 түйе, 65 салт және жүк тиеген аты бар керуенмен өткен. Асудың солтүстік-батысындағы Қоғалы тауаралық ойысынан оңтүстік-шығыстағы Қоңырөлең тауаралық ойысына қарай Алматы – Сарыөзек – Жаркент автомобиль жолы өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты, 7 том;
*Басқа мағыналар үшін Алтынемел деген бетті қараңыз.*
Көшеге қазақтың көрікті мекені, Жоңғар Алатауы сілемдерінің батысында орналасқан ұлттық саябақ, 460000 гектар жерді алып жатқан Қазақстанның ірі қорығы - Алтын Емелдің атауы (Алматы қаласы мәслихатының 4.04.2001 № 200 шешімі мен Алматы қаласы әкімінің 9.04.2001 № 200 қаулысы) берілген. Алтын Емен қорығы аумағында сақтардың Бесшатыр қорғандарынан табылған біздің заманымыздан бұрынғы I мыңжылдық қазба ескерткіштері, сондай-ақ, Тамғалы Тастан алынған біздің заманымыздан бұрынғы XIV - XVI ғасырлардың тастағы ежелгі жазулар сақталған.

Көше Медеу ауданындағы «Думан-1» шағынауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - 6-шы көше. Көшенің ұзындығы - 1500 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Максим Павлович Низовцев** (9 қыркүйек 1972(19720909), Қостанай, Қазақ КСР, КСРО) — кеңестік және қазақстандық футболшы. Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының экс-жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

Қостанай футболының түлегі. Карьерасын 1991 жылы "Кустанаец" клубында бастаған. Клуб сапында КСРО-ның соңғы чемпионатында ойнады да, келесі жылы Қазақстанның жоғары тобына автоматты түрде жолдама алды. 1995-2003 жылдар аралығында Ресей клубтарында ойнап, 2004 жылы Қостанайға оралды.

Қазақстан Ұлттық футбол құрамасындағы алғашқы ойынын 1994 жылы 11 сәуірде Тәжікстанға қарсы өткізді. Ойын барысында Николай Курганскийдің орнына алаңға шықты. 1996 жылғы Азия Кубогының іріктеу турнирінде Катардың қақпасына өзінің құрама сапындағы алғашқы голын енгізді. 1997-2003 жыл аралығында құрамаға мүлде шақырылмады. 2004 жылы қайта шақырылып, 2006 жылғы әлем чемпионатының іріктеу турниріндегі бірнеше матчқа қатысып, 2005 жылы 3 қыркүйекте сырт алаңда Албанияның қақпасына гол соқты. 

Ұлттық құрамада 16 ойын өткізіп, 2 доп соққан.

2009 жылы бапкерлік ғұмырын бастап, кезінде өзі ойнаған Калиниградтың "Балтика" жастар командасын екі жылдай жаттықтырды. Низовцевті "Тобылға" бапкер ретінде шақыру жайлы да сөз қозғалған болатын бірақ, команда директоры Николай Панин "Низовцевтің бапкерлік лицензиясы жоқ, сол себепті де клубқа жаттықтырушы бола алмайды" деп ол идеяны қуаттамады.

Жетістіктері
------------

* Қазақстанның күміс жүлдегері: 2005, 2006
* Қазақстанның қола жүлдегері: 2004
* Ресейдің қола жүлдегері: 1999

Көрсеткіштері
-------------

| Жж | клуб | Матч | Гол |
| --- | --- | --- | --- |
| 1991 | КСРО Кустанаец | 27 | (2) |
| 1992—1994 | Қазақстан Химик | 99 | (43) |
| 1995—1999 | Ресей Балтика | 121 | (29) |
| 1999 | Ресей ЦСКА | 2 | (0) |
| 2000 | Ресей Балтика | 22 | (4) |
| 2001 | Ресей Сокол | 29 | (2) |
| 2002—2003 | Ресей Черноморец | 36 | (3) |
| 2004—2005 | Қазақстан Тобыл | 64 | (27) |
| 2006 | Қазақстан Ақтөбе | 28 | (3) |
| 2008 | Қазақстан Восток | 24 | (4) |

Басқа да фактілер
-----------------

Әкесі Павел Низовцев те кәсіби футболшы болған. Қостанайдың "Автомобилист" клубында ойнаған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Балтика ФК сайтындағы профилі
* *National Football Teams* сайтындағы профилі
*Басқа мағыналар үшін Алтынемел деген бетті қараңыз.*

**Алтынемел** – Жетісу Алатауының оңтүстік-батыс сілемдерінің бірі, Іле мен Қаратал өзендері аралығындағы суайрық жота. Ол шығыстағы Қояндытау жотасын бөліп тұратын Үйгентас асуынан Іле аңғарындағы Шолақ тауына дейін (Алтынемел асуы) доғаша иіліп жатыр.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Ұзындығы 65 км, ені 6 – 15 км, ең биік жері 2931 м. Жота палеозойдың қатпарлы шөгінділерінен түзілген. Жотаның солтүстік беткейі тік, оңтүстігі көлбеу келген.

Өсімдігі
--------

Топырақ пен өсімдік жамылғысы биіктік белдеу бойынша орналасқан. Етегінде әр түрлі бидайық тұқымдас шөптер өседі.

* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Максимов Евгений Викторович** (1942 ж. т.), қара, түсті және сирек металдар металлургиясы саласының маманы, техникалық ғылымдарының докторы (1982), профессор (1992). ҚарПТИ-ды бітірген (1965). 19711987 ж. ҚазКСР ҒА ХМИ аға инженері, кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, ғылыми жұмыс жөніндегі директорды орынбасары. 1987 жылдан дисперсті қорталардың газо-механикасы зертханасының меңгерушісі. 300-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 5 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Аустрия жолы** (Ескі аустриялық жол, "*Староавстрийка*") — Катонқарағай ауданы (солтүстігінде) мен Күршім ауданын (оңтүстігінде) байланыстыратын Шығыс Қазақстан облысындағы жол. Жолдың басы - Шыңғыстай ауылы, жолдың соңы - Марқакөл (Теректі) ауылы. 1914-1916 жылдары Бірінші дүниежүзілік соғыстың аустриялық әскери тұтқындары салған, сондықтан бұл атауды алды.

Ол Марқакөл көлі мен Марқакөл қорығының тікелей маңында, Қарақоба өзенінің бойында орналасқан көркем жерлер арқылы серуендеуімен танымал.

2014 жылы көпірлер қирап, өткел қиын болды.

2018 жылға шекара әскерлері көпірлерді қалпына келтірді.

Қазіргі уақытта тарихтан белгілі ақиқаттар:

1916 жылы чех баталиондарының алғашқы әскери тұтқындары Алтай станицасында болды.

1916 жылдың қыркүйек айының басында Алтай станицасында (Катонқарағай) толық құрамымен берілген инженер-сапер баталионы пайда болды. Сегіз жүзге жуық адам.

Осы жерде алты жүз адамды жұмыспен қамтыды. Бастапқыда мәліметтер шамамен 200-250 адам жұмыстан шығарылып, Өскеменге жіберілді деген сөз тапқанға дейін, адамдар санымен келіспеді.

Жұмыс екі бағытта жүргізілді. Катонқарағайдан және Алексеевка жағынан бірдей санды үш жүзге жуық адам.

Бұл батальонды поручик, барлаушылардың командирі, 8-атқыштар полкінен Егоров Дмитрий Иванович, Брусилов серпілісі кезінде Луцкты алғаннан кейін көп ұзамай он адам басып алды. Аустрия-Мажар әскерлерінің тылына еніп, төрт пулеметті өшірді, қайтар жолда оларға 800-ден астам адам - Эрц-герцог Иосиф Фердинандтың 4-армиясының чех баталионы қол астына өтті. Оның құрамына чехтар, словактар, мажарлар және галисиялықтар кіреді.

Оларды Санкт-Петербургке дейін шығарып салды, бұл оқиғаның фотосуреттері Интернетте бар.

Воскресенская жағалауында оларды баржаға тиеп, Транссібір темір жолына, одан кейін Омбыға жеткізді. Омбыдан баржамен және пароходпен Ертіске Малокрасноярская станицаға дейін көтерілді (қазір бұл Новохайрузовка және Приморское ауданы - Кеңес Одағы кезінде Метеор ӘКК айлақтары орналасқан). Малокрасноярская 60-жылдары Бұқтырма су қоймасының айнасы көтерілген кезде су астында қалды.

Содан кейін, әскери тұтқындарды жаяу Алтай станицасына (Катонқарағай) апарып, сол жерге жергілікті станицалық үкіметінің жәрдемақысына орналастырды.

Оларға барақ, лазарет және басқарма салу үшін станица қорығынан орман берілді. Кейін олар бұл орманның орнын жаңасын дайындау арқылы өтеді.

Олар негізінен жылы мезгілде жұмыс істеді, яғни, жолдың нақты құрылысы жарты жылға созылды. Қыста олар ауыл тұрғындарына үй шаруасында және күнделікті өмірде көмектесті, көбісі жақсы ақша тапты. Бірнеше адам осы жақта қалды. Кейін олар қуғын-сүргінге ұшырады. Бірі атылды (мажар), екіншісі Семей түрмесінде азаптап өлтірілді.

1915 жылы кеткен адамдардың жолы болды.

Жергілікті зиратта, ауыл тұрғындарының арасында аурудан қайтыс болған 30-ға жуық адам жерленген, олардың қабірлерінде готикалық жазумен сипатталған готикалық өрме жазулар бар.

Сілтеме
-------

* Аустрия жолы Youtube.com
* Туристік маршрут журналда
**Нимиц Честер Уильям** (Nimiz, Chester W(illiam)) (1885 ж. 24 ақпан, Фрейдериксберг, Техас, АҚШ – 1966 ж. 20 ақпан, Сан-Францискоға таяу, Калифорния, АҚШ) — америка әскери-теңіз офицері. 

1905 ж. АҚШ-тың әскери-теңіз академиясын бітірген, Атлантикадағы суасты күштері құрамында Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1939 ж. әскери-теңіз навигациялық бюросын басқарған. Жапондардың Перл-Харборға шабуылынан кейін АҚШ-тың Тынық мұхиттағы флотында пәрмен жүргізді, Мидуэй және Коралл теңізіндегі ұрыстарда жеңген (1942 ж.). Кейіннен оның пәрменіндегі Тынық мұхиттағы флоты Соломон аралдарындағы (1942-1943), Гилберт аралындағы (1943 ж.), Иодзимдегі және Окинавадағы (1945 ж.) ұрыстарға қатысты. Жапонияның берілгендігі жөніндегі құжатқа оның жалаулы «Миссури» кемесінде қол қойылған. 1945-1947 жж. Америка теңіз әскері құрамында пәрмен жүргізген.

Дереккөздер
-----------
Органдарының жайы, несеп шығару жүйесінің (бүйректің, несепағардың, қуықтың, зәр өзегі)
**Зәрағар** немесе **Несепағар** (лат. *ureter*) — бүйрек түбегінен басталып, құрсақ қуысының бел аумағы арқылы жамбас қуысындағы қуыққа дейін созылған түтікше мүше (несепағар деп те аталады). Ол құрсақ қуысындағы қысқа қатпарға ілініп, оның бүйір қабырғасында орналасады. Ал жамбас қуысында несепағар — несеп-жыныс қатпарының құрамында қуықтың жоғарғы қабырғасымен жанасып, оған қиғаштала еніп, 3-5 см-дей аралықта етті және кілегейлі қабықтардың арасымен өтіп барып, қуық қуысына ашылады. 

Ересек адамдарда оның диаметрі 6-8 мм, ұзындығы 25-30 см. Несепағар бүйректі қуықпен жалғастырады. Несепағардың қабырғасы түтікше мүше ретінде: кілегейлі, етті және сірлі қабықтардан құралған. Несепағардың ішкі — кілегейлі қабығы екі қабаттан: ішкі — көпқабатты жалпақ ауыспалы эпителийден және сыртқы — борпылдақ дәнекер ұлпалы өзіндік тақташадан тұрады. Кілегейлі қабықта көпіршікше-түтікше бездер болады. Несепағардың ортаңғы — етті қабығы үш қабаттан құралған. Олар: ішкі — ұзынша қабат, ортаңғы — сақинаша қабат және сыртқы — ұзынша қабат. Бұлар — бірыңғай салалы ет ұлпасының миоциттер қабаттары. Сыртқы — сірлі қабығы: ішкі — борпылдақ дәнекер ұлпалық қабаттан және сыртқы — мезотелийден (бірқабатты жалпақ эпителийден) құралған. Несепағардың қуыққа ашылатын төменгі бөлігіиің сыртқы қабығы — адвентиция (борпылдақ дәнекер ұлпасы).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9
**Биохимиялық жолмен қалыптасқан газдар**. Бүгінгі белгілі жіктемелерде органикалық заттар есебінен қалыптасқан бүкіл табиғи газдар, өздерін қалыптастыратын процестердің әркелкілігіне қарамастан, түгелімен биохимиялық жолмен қалыптасқан газдар ретінде қарастырылып жүр. Биохимиялық жолмен қалыптасқан газдар қатарына, яғни биогендік газдарға тек қана биохимиялық процесс өнімдерін жатқыза отырып, қазба органикалық заттардың биогендік емес процестер нәтижесіндегі (мәселен, метаморфизм нәтижесі) өзгерістерінің туындыларын өзгеше категорияға даралау өте дұрыс болған болар еді. Бастапқы материал құрамына және өздері туындаған орта сипатына байланысты биохимиялық жолмен қалыптасқан газдар құрамында әр түрлі мөлшерде С02, СН4, H2S, NH3, Н2, N2,N20 т.б. болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
Австралазия
**Аустралазия**ға (ағылш. *Australasia*) — Австралия, Океания, Жаңа Зеландия ж-е соларға жақын Тынық мұхиты аралдары жатады.

Бұл терминді Чарльз де Броссес *Histoire des navigations aux terres australes* (1756) деген кітабында берген. Бұл термин көбіне ағылшынша сөйлейтін елдерде қолданылады, Қазақ тілінде аз кездеседі.

Физикалық география
-------------------

Австралазия өзіне Аустралия құрлығын, оның ішінде Тасмания, Жаңа Зеландия, Жаңа Гвинея ж-е шығысы мен солтүстігінде жатқан аралдар жатады. Термин кейде Тынық мұхитының екваторы мен 47° о. 

Аустралазияның үлкен бөлігі Үнді-Аустралиялық тектоникалық тақтада орын тепкен. Шеткі аралдар Аустралазияның солт.-батысындағы Еуразиаттық тақтада ж-е солтүстігіндегі Филиппиндік тақтада.

Антропология
------------

Антропологтар, кейбір қайшылықтарына қарамастан, аустралазиялықтардың келуінің Оңт.-Азиялық теориясына сенеді.

Екология
--------

Екологиялық тұрғыдан Аустралазия — өте сирек кездесетін жануарлар мен өсімдікке толы бірегей аймақ. Бұл контекстте «Аустралазия» Австралия, Жаңа Гвинея, Индонезия және соған жақын аралдар болып қабылданады.
**Сілдірек** (селдірек, deschampsia caespitosa) – астық тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 40-125 см, қалың шым түзеді, сабағы тік, беті тегіс, жапырағы жіңішке, жоғарғы жапырақтарының шеті өткір, бұдырлы, төменгілері қысқалау, жалпақтау, аздап ширатылған, сыпыртқысы шашыраңқы біткен, масағы сарғылт- қоңыр не күлгін түсті, кейде ақшыл, ұзындығы 3,5-5 мм. Маусым шілде айларында гүлдейді. Солтүстік Америка, Монғолия, Үндістан, Иран, Батыс Еуропа, КСРО-нің Еуропа бөлігінде, Кавказда, Орта Азия, Батыс Шығыс Сібірде, таралған. Қазақстанда Зайсан, Балқаш- Алакөл атырабында, Түркістан маңы, Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Іле, Күнгей Алатауларында, Батыс Тянь-Шаньның шабындықтарында, өзен, көл бойында, тауда альпілік белдеуге дейінгі батпақты жерлерде, ылғалды ормандарда, таралған. Сілдіректі гүлдегенге дейін мал жақсы жейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 110-бет
‎‎

**Сілеті бөгені** — Ақмола облысы Ерейментау ауданы жерінде, Сілеті өзенінің бойында 1965 жылы салынған. Машина жасау, тамақ өнеркәсібі дамыған Степногорск қаласын ауыз сумен және техникалық сулармен қамтамасыз етеді.

Гидрологиялық сипаты
--------------------

Суының минералдылығы мен химиялық құрамы Сілеті өзенінің деңгейіне және жер асты суының көтерілуіне тікелей байланысты. Су жинайтын алабы 200 км². Төңірегіндегі егісті алқапты суландырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Сібір шыршасы – қарағай тұқымдасына жататын қылқан жапырақты, мәңгі жасыл ағаш. Дүние жүзінде 45 түрі бар. Қазақстанның Солтүстік және Батыс Тянь-Шаньда, Тарбағатайда, Жетісу Алатауында, Алтайда кездеседі. Таза шырша орманы ретінде өсетін екі түрі : сібір шыршасы және Шренк шыршасы бар. Сібір шыршасы – қос үйлі ағаш, бөрік басы өте сүйір, діңі түзу, биіктігі 60-90 м, диаметрі 1,5-2 м дейін, бұтақ шоғыры қалың, жайқала өседі. Сұрғылт тартқан қара қабығы бар. Қылтаны төрт қырлы, үшкір, 5-7 кейде 9-12 жыл бойы сақталады. Тұқымнан көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдейді, тұқымы тамыз – қыркүйекте піседі. Жемісі – дәнек. Көлеңке сүйгіш ағаш, 300-500 жыл жасайды. Шыршаның қабығында 8-15 % илік заттар, қылқанның құрамында С дәрумені, аскорбин қышқылы, эфир майы, жемісінде 25-29 %-дай сұйық май болады. Сүрегі жеңіл және жұмсақ, оны құрылыста, целлюлоза-қағаз өнеркәсібінде, музыкалық аспаптар жасауға пайдаланылады, одан шайыр, қара май, скипидар, канефоль, сүрек, сірке қышқылы алынады. Сібір шыршасының тамыры жер бетіне жақын. Сібір шыршасы көлеңкеге шыдамды, қақаған қыста да қасқайып тұра алады, алайда, зауыт түтінінен шығатын газ, ауаның құрғақшылыққа ұрынуы оның өсімталдығына кері әсерін тигізеді.

Дереккөздер
-----------

"Күншығыс" энциклопедиясынан.
Базилика
**Базилика***(гр.* βασιλική *— патшаның үйі)* — колонналар қатары арқылы бірнеше өтпелі галереяларға бөлінген, жобасы тік төртбұрышты ғимарат.

  

Өтпелі қатарлар (неф) әдетте тақ болады және әрқайсысының төбесі дербес жабылады. Ортаңғы қатар шеттегілерден биіктеу келеді де, қабырғасының жоғарғы жағынан терезе шығарылады. Базилика ежелгі дәуірде — қоғамдық-әкімшілік ғимарат болған. Орта ғасырларда мұндай типті ғимараттар шіркеу ретінде пайдаланылған. Базилика қайта өрлеу дәуіріндегі архитектурада да кең қолданылған.

**Базилика** (грек. *basilike* — салтанат үйі)— ұзына бойына бағаналармен немесе колонналармен үш не бес нефке (кемелерге) бөлінген ұзын төрт бұрышты ғимарат; ортаңғы (бас) неф қапталдағыларынан биік, еңселі келеді. Ежелгі Римде базилика сауда келісімін жасайтын, сот мәжілістерін өткізетін орын болған. Орта ғасырлық дәуірде базилика формасы христиан храмдарына кеңінен пайдаланылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
3. ↑  Өнердің ықшам тарихы—Антик өнері — Алматы, «Өнер» баспасы, 1988.—360 бет ISBN 5-89840-030-3
**Сібір самырсыны** (Қарағайлар тұқымдасы) - Қазақстан Алтайында кеңінен таралған бірден-бір түр. Сауыр және Жоңғар Алатауының солтүстігінде кездеседі. Биіктігі 30 м-ге дейін, ағаш діңінің диаметрі 150 см-ге жуық, түзу діңді, тегіс, күл түстес, сұр қабықты өсімдік. Жапырақтары (қылқандары) түспейтін, тегіс, жалпақ, жылтыр, үстіңгі бөлігі жасыл және астыңғы жағында екі ақшыл жолағы бар. Ағаш бірүйлі болғанымен, дара жынысты. Мамыр-маусымда гүлдейді. Жеміс беретін арнайы бүршіктерінің ұзындығы 9 см, ені 4 см, сопақ цилиндр тәрізді, тығыз қабыршақтары бар. Кіндік тамырлы, жерге терең бойлайды. Тау беткейлерін тұрақтандыруда маңызды. Суыққа төзімді емес. Тіршілік ұзақтығы 200 жыл. 1 га самырсын орманынан 2,5 кг шайыр алуға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
**Гертруда Белл Элайон** (ағылш. *Gertrude Belle Elion*; 23 қаңтар 1918 жылы, Нью-Йорк, АҚШ — 21 ақпан 1999 жылы, Чапел-Хилл, Солтүстік Каролина, АҚШ) — американдық биохимик және фармаколог. 1988 жылы Элайон Джеймс Блэкпен және оның көп жылғы жетекшісі Джордж Хитчингспен бірге «дәрілік терапияның маңызды принциптерін ашқаны үшін» Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды.

Өмірбаян
--------

Гертруда Элайон 1918 жылы 23 қаңтарда Нью-Йоркте еврей иммигранттарының отбасында (оның әкесі 12 жасында Литвадан иммиграциялаған, ал анасы 14 жасында — Ресейден) келген. Хантер колледжін бітіріп, бакалавриатты 1937 жылы алды, және Нью-Йорк университетін химия мамандығы бойынша 1941 жылы бітірді. Кейін лаборант және мұғалім болып, Бороу-Веллкам (қазір GlaxoSmithKline) фармацевтикалық компаниясында Джордж Хитчингстың ассистенті болғанша жұмыс істеді. Элайон әйел болған соң аспирантураға түсе алмады және кейінірек Джордж Вашингтон университетінің құрметті философия докторы дәрежесін алғанмен, дегенмен ресми Ph.D. үшін диссертациясын ешқашан қорғаған жоқ.

Элайон тапқан дәрілік препараттардың арасында, меркаптопурин (антилейкемиялық препарат), иммуносупрессор азатиоприн, аллопуринол (подагра кезінде қолданылады), безгекке қарсы пириметамин препараттар, триметоприм, ацикловир (герпесті емдеу үшін қолданылатын антивирустық препарат) бар.

Сілтемелер
----------

* Нобельдік жүлде сайтындағы өмірбаяны Мұрағатталған 4 қазанның 2001 жылы.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1976—2000 жылдардағы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары |
| --- |
|  |
| 

Бламберг / Гайдушек (1976) •
Гиймен / Шалли / Ялоу (1977) •
Арбер / Натанс / Смит (1978) •
Кормак / Хаунсфилд (1979) •
Бенасерраф / Доссе / Снелл (1980) •
Сперри / Хьюбел / Визель (1981) •
Бергстрем / Самуэльсон / Вейн (1982) •
Мак-Клинток (1983) •
Ерне / Келер / Мильштейн (1984) •
Браун / Голдштейн (1985) •
Коэн / Леви-Монтальчини (1986) •
Тонегава (1987) •
Блэк / Элайон / Хитчингс (1988) •
Бишоп / Вармус (1989) •
Мюррей / Томас (1990) •
Неер / Сакман (1991) •
Фишер / Кребс (1992) •
Робертс / Шарп (1993) •
Гилман / Родбелл (1994) •
Льюис / Нюсляйн-Фольхард / Вишаус (1995) •
Доэрти / Цинкернагель (1996) •
Прузинер (1997) •
Ферчготт / Игнарро / Мурад (1998) •
Блобель (1999) •
Карлссон / Грингард / Кандел (2000)
 |
|  |
| 

---

Толық тізім | 
1901—1925 | 
1926—1950 | 
1951—1975 | 
**1976—2000** | 
2001-ден бері

 |

 |

Үлгі:Библиоақпарат
**Штаб Бастығы** – штабтың барлық жұмысына басшылық ететін және тиісті командирдің 1-орынбасары болып табылатын әскери қызмет адамы. Ол қарамағындағы әскери бөлімдерге командир атынан жарлық (бұйрық) беруге құқылы. Штаб бастығының негізгі міндеті: бейбітшілік және соғыс жағдайында әскери қимылдарға нақты басшылық жасау; мәліметтер жинап, оны зерттеп, тиісті шешім қабылдау үшін командирге баяндап отыру, әскерлердің өзара байланысын ұйымдастыру; командирдің шешімін орындаушыларына жеткізу; жауынгерлік жабдықтарды ұйымдастыру (барлау, инжылы жұмыстар, уландырғыш заттардан сақтандыру т.б.); әр түрлі қиын және тез өзгеріп отыратын жағдайларда әскери бөлімдерге, сондай-ақ өзіне бағынышты штабтарға басшылық ету; жауынгерлік тәрбиені есепке алып, қорытып отыру, әскери бөлімдердің соғысқа (операция) әзірлігін бақылауды және көмек беруді ұйымдастыру.

Дереккөздер
-----------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Шри-Ланка** (санскр. श्री लङ्का, *атақты, құдай берген өлке*) — Үнді мұхитындағы арал. Шри-Ланка Демократиялық Социалистік Республикасының ірі аралы.

Аралдың аумағы - 65 610 км² құрайды. Ең биік нүктесі - Пидуруталагала тауы, 2524 м.

Солтүстік-батыста Шри-Ланка Үндістан түбегінен Полк бұғазы, Полк шығанағы және Манар шығанағы бөліп жатыр. Бұрын, XV ғасырға дейін, арал материкпен қылта арқылы байланысқан болатын, алайда 1481 жылғы күшті жер сілкінісінен кейін қылта аралдар тізбегіне «ыдыраған» - Көпір Адамов.

Аралдың солтүстігі мен шығысында Бенгал шығанағы ұласады.

1972 жылға дейін ресми атауы - **Цейлон** (санскритше सिंहल द्वीप «Синхала двипа», Сингалдардың аралы деген сөз) болды.

Өзендер
-------

*Толық мақаласы: Шри-Ланканың өзендері*

Аралдың ең ірі өзені - Махавели-Ганга, аралдың орталық бөлігінен солтүстік-шығысқа қарай Бенгал шығанағына ағады. Басқа ірі өзендер: Келани, Калу, Аруви-Ару.

Шығанақтар
----------

Аралдардың шығанақтарының көп бөлігі солтүстік-шығыс және солтүстік жағалауда орналасқан, олардың ішіндегі ең ірісі, Джафна лагунасы, аралдың аттас ең ірі түбегі бар Бенгал шығанағынан жабық.

Шығанақтар Путталам қаласынан Потвилл қаласына дейін: Путалтам лагунасы, Дути шығанағы, Португал, Полк шығанағы, Джафна лагунасы, Көккилай, Коддиаяр шығанағы, Перия-Калапува лагунасы, Карай-Калапу, Тандиди-Калапу, Комари-Калапу.

Түбектер мен аралдар
--------------------

*Толық мақаласы: Шри-Ланканың аралдар тізімі*
Шри-Ланканың ең ірі түбегі - солтүстікте орналасқан Джафна.

Шри-Ланка жағалауларында, көбінесе Полк бұғазы мен Манар шығанағында: Аналайтиву, Карайтиву, Веланай, Элувайтиву, Мандайтиву, Палетиву, Эрумайтиву, Каккативу, Манар, Пулянтиву, Каллиадитиву сияқты көптеген шағын аралдар бар.

Тұрғындар
---------

1981 жылғы санақ бойынша Шри-Ланкадағы тілдік және діни топтардың географиялық таралуы
Халқының саны 20 277 597 адамды құрайды (2012 ж.).

Сингалдар 74,88%, тамилдер - 11,2% құрайды, негізінен солтүстік және шығыс өңірлерде тұрады. Ланкалық маврлар (ларакалла - арабтардың ұрпақтары) - 9,2%, бюргерлер (еуропалықтардың аралас некеден туған ұрпақтары) - шамамен 0,3%, веддтер (аралдардың ең көне тұрғындардың ұрпақтары) - шамамен 1 мың адам.

Халықтың 70,19% -ы (негізінен сингалдар) буддизмді (негізінен Тхеравада), 12,61% - индуизмді (тамилдер), 9,71% - ислам, 7,45% - христиан дінін ұстанады.

Христиандардың 82% -ы католиктер, ал қалғандары англикандар және басқа протестанттар.
Жас зебра акуласы
**Зебра акуласы** (лат. *Stegostoma fasciatum*) – қарапайым акула. Олар Үнді,Тынық Мұхиты су жағалауын мекендейді. Олар- зебра тәрізді акуланың жалғыз өкілі. Бұл акуланың «зебра» деп аталуына оның зебраға ұқсас жолақтары себеп болған.Ол Батыс тропикалық Тынық мұхиты мен Үнді мұхитының 5-30 м тереңдігінде тіршілік етеді. Бұл акуланың денесі иілгіш болғандықтан, ол түрлі саңылаулар мен тап-тар суасты үнгіріне кіре алады. Жас акуланың денесі сары түсті жолақтармен сызылған сияқты. Мұндай жолақтар акуланың жас ерекшелігінен де хабар береді.Уақыт өте келе,олардың үстінде қоңыр, қара дақтар пайда болады. Зебра акуласы өте баяу қозғалады. Ол көбінесе мұхит түбіндегі маржанды рифтің топырағвн немесе тау жыныстарын мекендейді. Олар түнде топырақ арасынан шығып,жыбырлап жүрген кішкентай шаянтәрізді бунақденелерді, балықтарды және ұлуларды тауып жейді. Ең ірі зебра акуласының ұзындығы 3,6м. Шағылысудан кейін зебра акуласының аналығы көп жұмыртқа салады. Жұмыртқасының түсі- қара күлгін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Pillans, R. and Simpfendorfer, C. (2003). *Stegostoma fasciatum*. In: IUCN 2003. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on мамыр 12, 2009.
2. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
**Аманат хат,** Тараз қаласының 2000 жылдық мерейтойы аясында ат спорты ойындары өткізілетін Б. Момышұлы атындағы атшабар маңындағы биік төбеде болашақ ұрпақтарға бүгінгі ұрпақтың Аманат хатын сақтап қою рәсімі болды. Бұл тарихи төбені біріншіден, тарихи орынға, екіншіден, жұртшылық демалатын мәдени орталыққа айналдыру жөніндегі бастамаға Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың: "Әрі балаға жақын, әрі айнала алақанға салғандай көрінетін, көпшілік шараларға аса ыңғайлы жер екен" деген пікірі бар мәселені айқындап берген еді. Демалыс ошағын ұйымдастыру туралы облыс әкімінің ұсынысына үн қатқан "Жамбылжолқұрылыс" АҚ президенті І.Тортаев барлық құрылыс жұмыстарын өз міндетіне алды. Олар-аталған орында мейрамхана салу, айналаны тамашалайтын көру алаңшасын, ардагерлер мен жастар алаңын жасау. Аманат хатты сақтауға қою салтанатында облыс әкімі С. Ә. Үмбетов игілікті істерді қолға алып жатқан "Жамбылжолқұрылыс" АҚ-на, оның ризашылығын білдіре келіп, Елбасына құрмет-елге құрмет екенін айтты. Бұл игі істің жамбылдық, тараздық кәсіпкерлерге үлгі болатынына, олар да осы жерде түрлі мәдениет-демалыс ошақтарын салып, ортақ іске өз үлестерін қосатынына сенім білдірді. Аманат хат арнайы әзірленген құтыға салынған соң, облыс әкімі құтыны болашақ ескерткіш белгі орнында арнайы дайындалған қуысқа салып орналастырды.Оның бетіне:"Бұл жерде Тараз қаласының 2000 жылдығы тойына Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың болашақ ұрпаққа Аманат хаты сақталуына байланысты белгі қойылады" деген сөздер қашап жазылған мәрмәр тақта орнатылды. Болашақ ұрпаққа арналған Аманат хат осылайша өз сапарын бастады.

Дереккөздер
-----------

Тараз Жамбыл облысы энциклопедия "Қазақстан энциклопедиясының" Бас редакциясы Алматы,2003 100-бет
**Бұзаубас зебра акулaсы** (лат. *Heterodontus zebra*) – Тынық мұхиты, Австралия, Индонезия мен Шығыс Азия аймақтарының су түбін мекендейді. Бұл акулалардың үстіңгі жағы-сұр, ал бауыр тұсы ақ түсті болады. Бұзаубас зебра акуласының ұзындығы -1,25 метр шамасында. Акуланың осы түрін Тынық мұхитының ішкі суларынан және Оңтүстік Қытай теңізінің тереңдігі 50 метрлік сулардан да кездестіруге болады. Басы трапеция тәрізді. Көзінің үстіңгі жағы томпайып тұрады. Бұзаубас зебра акуланың арқасында екі қанаты бар. Олар жұмыртқа салу арқылы көбейеді. Бір қызығы, олардың жұмыртқасы бұрамалы шегеге қатты ұқсайды. Терісінде қоңыр немесе қара жолақтары бар. Басы- бұзаубастың басына, ал денесіндегі жолақтары зебранкіне ұқсас болғандықтан «бұзаубас зебра акуласы » аталған. Есейген бұзаубас зебра акуланың салмағы 318 келі тартады. Бұзаубас зебра акуласы өте ширақ жылдам жүзеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Barratt, P. & Cavanagh, R.D. (SSG Australia & Oceania Regional Workshop, March 2003)* *Heterodontus zebra*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2014.3*.  International Union for Conservation of Nature (2003). Тексерілді, 11 желтоқсан 2014.
2. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
*Қазақ халқының тарихы мыңдаған жылға көш тартады. Құс қанаты талатын иен далаға ие болған, бабаларымыз өз алдына мемлекет құрып, тілін, наным-сенімін, салт-дәстүрін сақтап келді. Ел басқарудың ұлы дәстүрге бағаланған далалық құрылымын жасады. Мұның халық санасына әбден сіңген және оның тұрмыс-тіршілігіне толық сай келетін жолы мен қағидалары бірнеше ғасыр жұмыс істеді. Әр ғасырдағы "Қасым ханның қасқа жолы"(16 ғ. ), "Есім ханның ескі жолы"(17 ғ. ), "Жеті жарғы"(18 ғ. ) сияқты әділ заңдары теңдік пен әділдіктің, шындықтың, әдептіліктің айқын көрінісі болды. Оның басында хан, уәзір, би, батыр, ақсақалдар отырды. Олар ел бірлігі, ірге беріктігі жолында бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығара жұмыс атқарды. Ар, намыс, ұят, әділдік сияқты қасиетті мұраттар жолынан таймауды қатаң ұстады.*
Кейінгі кеңестік кезеңде қазақ халқының ежелден қалыптасқан қоғамдық құрылымы бүлінді. Кеңестік әпербақан саясат кезінде "хан - қарақшы, би - парақор, батыр - барымташы, бай - пысық" деп түсіндірді. Сөйтіп қазақ тарихындағы қасиетті хандар мен білікті билердің, хас батырлар мен бағландардың, мырзалар мен текті байлардың есімдері тарихтан сызылып, аттары өшірілді. Бүгінгі таңда заң да, заман да өзгерді. Азаттыққа, теңдікке қол жетті. Шындықты айтар кез келді, әділдік орнады. Абылай, Кенесары, сияқты ұлы хандардың, Қабанбай, Абылай, Бөгенбай, Баян, Малайсары, Кейкі сияқты хас батырлардың, Әлихан, Ахмет, Міржақып, Халел, Мұхаметжан, Мұстафа сияқты біртуар қайраткерлердің қасиетті есімдері мен ар-ұждандары сақталды. Дегенмен, қазақ хандық дәуірлеріндегі қоғамдық құрылыс, шаруашылық, экономика және мәдениет саласындағы құрылымдық жүйелері, олардың қызметі мен қоғамдағы орны туралы көп жай әлі айтылған жоқ. Мұның ел тарихы үшін аса маңызды екені белгілі. Өйткені ол құрылым бірнеше ғасырлар бойы елді сақтап қана қойған жоқ, оны ілгері дамытты, бірлігі де, тірлігі де нық ел жасады.
**Сомбатхей** (маж. *Szombathely*) — Мажарстанның батысындағы қала. Халық саны 80 154 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). Бұл Мажарстанның көне қалаларының бірі.

Негізін біздің заманымызға дейін 45 жылы римдіктер қалаған. Қалада императорлар резеденциясы мен амфитеатр салынған. Ұлы Константиннің билігі кезінде қала жақсы дамыды, оның өзі қалаға бірнеше келген болатын. Жаңа ғимараттар, театрлар және шіркеулер салынады.

Аңыздың бір нұсқасы бойынша осы қалада әулие Мартин Турский туған. 445 жылы Сомбатхейді ғұндар басып алады, ал 458 жылы қатты жер сілкінісінің салдарынан қала қирайды. Дегенмен 5-8 ғасырларда бұл аймақта славян тайпалары мен аварлар мекендейді. 10 ғасырда Мажарстанның құрамында болады.

Бірініші дүниежүзілік соғыстан кейін қала көп бөлігінен айырылады, кейін ол шекаралық қала болады. Ал Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаланы бомбалаудың салдарынан көп ғимараттар бұзылады. Қаланы 1945 жылы 29 наурызда немістерден босатады.

Дереккөздер
-----------
**Байылдыр** – Сырдария алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Түркістан, Кентау қалалық әкімдігі аумағы жерімен ағып өтеді.

Бастауы
-------

Қаратаудағы Бессаз тауынан бастау алады.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 50 км, су жиналатын алабы 315 км2. Қар суымен, жер асты суымен толығады. Арнасы тар, тік жарлы. Салалары: Бозбұтақ, Балтабай. Қарашық ауылы тұсында Арыс-Түркістан каналына құйып, одан әрі қарай Қарашық тармағы екіге айырылады да, бірі Сырдарияға, екіншісі Қамыстықақ көліне құяды. Суы егін суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
Висла өзенінің бассейні
**Висла** (пол. *Wisła*, лат. *Vistula*) — Польшаның ең ұзын және маңызды өзені. Балтық теңізінің бассейндегі ең ұзын, ал су көлемі бойынша Невадан кейін екінші өзен. Жалпы ұзындығы – 1047 километр. Өзен бассейнінің ауданы – 198,5 мың шаршы км.

Өзен теңіз деңгейінен 1106 метрде Батыс Карпаттан бастауын алады. Құятын жері - Гданьск шығанағы.

Висланың жоғарғы ағысы Бескидке дейін (60 км) - таулы ағынды су. Краков қаласының маңында салаларымен бірге көп сулы болады, өзен арнасы-шамамен 200 метр. Сан өзенінің маңында өзен арнасы — 600-1000 метр. Негізгі салалары - Дунаец, Вислока, Сан, Вепш, Батыс Буг (оң), Пилица және Брда (сол). Орташа су ағысы - 1080 м³/с.

Өзен суы көбіне еріген қар суымен, жаңбыр суымен қоректенеді. Жазда және қыста су тасқындары жиі болып тұрады. Соңғы кездері су тасқындары мұздардың бөгелісі нәтижесінде болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Река Висла (Польша)