recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ахметжанов Ахмедбек Масақбайұлы**
1966 жылы 8 желтоқсанда Торғай облысы Арқалық ауданының Сарыөзен ауылында туған. Қазақ.

Әкесі - Ахметжанов Масақбай Кәмиялұлы, зейнеткер,
Қостанай облысы Семиозер ауданы Чернышевский
кеңшарының жұмысшы кооперативі төрағасының орынбасары қызметін атқарған. Анасы - Ахметжанова Роза
Уағызқызы, зейнеткер, Қостанай облысы Семиозер ауданы
Чернышевский кеңшарының жұмысшы кооперативінің бас
бухгалтері болып жұмыс істеген.

Қарағанды кооперативтік институтының экономика және
бухгалтерлік есеп факультетін (1991) экономист мамандығы бойынша; Қостанай мемлекеттік университетінің заң
факультетін (2001) заңгер мамандығы бойынша бітірген.

Қазақ және орыс тілдерін біледі.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2007 жылдан).

1984 жылдан - Чернышевский кеңшарының жұмысшы кооперативінде қызметкер (Қостанай облысы
Семиозер ауданының Первомай кенті).1985 жылдан - Кеңес
Әскерінің қатарында қызметте. 1987 жылдан - Қарағанды кооперативтік институтының студенті. 1991 жылдан-Сұлукөл кеңшарының жүмысшы кооперативі төрағасының
орынбасары (Қостанай облысы Семиозер ауданы Юльевка ауылы). 1992 жылдан - Новонежинка кеңшарының жұмысшы кооперативі басқармасының төрағасы
(Қостанай облысы Семиозер ауданы Юльевка ауылы). 1998 жылдан - Қостанай облысы бойынша Салық полициясы комитеті Басқармасының инспекторы. 1999 жылдан - Қостанай облысы Әулиекөл ауданы бойынша Салық
комитетінің төрағасы. 2001 жылдан - Қостанай облысы
Қостанай ауданы бойынша Салық комитетінің төрағасы.

2007 жылдан бері - Қостанай облысы Таранов ауданының әкімі.

«Құрмет» орденімен (2009), «Қазақстан Республикасының
тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен (2001) марапатталған.

Әскери атағы - старшина.

Діни көзқарасы - атеист.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өз азаматтарының лайықты тіршілік деңгейін қамтамасыз ететін,
дамыған бәсекеге қабілетті мемлекет».

Хоббиі - спорт.

Сүйіп оқитын әдебиеті - мерзімді әдебиет.

Үйленген. Жұбайы - Ахметжанова Бағлан Жарқынқызы
(1972 ж. т.), жеке кәсіпкер. Қыздары - Ахметжанова
Индира Ахмедбекқызы (1991 ж.т.); Ахметжанова Дилара
Ахмедбекқызы (1999 ж.т.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
**Амангелді** – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы қорықша.

Географиялық орны
-----------------

Орал қаласынан (оңтүстік-шығыс бағытында) 50 км қашықтықта Жайық өзенінің сол жақ бетіне орналасқан.

Флорасы мен фаунасы
-------------------

Қорық орманында емен, орман жаңғағы, ешкітал, ырғай, көктерек, ақ терек, қара терек, т.б. сирек кездесетін бұта, ағаштар мен есімдіктер еседі, сондай-ақ қасқыр, түлкі, т.б. жануарлар тіршілік етеді. Тың игеруге байланысты қорықша жанындағы селеулі даланың топырағы құнарсызданып, есімдігі мен жануарлары күрт азайып кетті. Бұл жағдай оның іргесіне орналасқан қорықшадағы есімдіктер мен жануарларға зиянын тигізді. Олар 1981 жылы Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілгеннен кейін Амангелдінің аумағы қоршалып, бақылауға алынды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8
**Ахмедияр Дәуленұлы Хұсайынов** (8.5.1924, Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Орда ауылы - 5.5.1986, Орал қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, минометші, қатардағы жауынгер. Қазақ.

Өмірбаяны
---------

1943 жылдан 4-Украина майданы 51-армия 116-қорғаныс полкі 167-жеке пулемет-артиллериялық батальон құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Мелитополь қаласын (Украина) азат етуде Xұсайынов жаудың 40-қа жуық әскерін жойған. Осы ұрыстарда көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (1.11.1943). Соғыстан кейін Xұсайынов ҚазПИ-ді (қазіргі Қаз¥ПУ) бітірді. 1949- 72 жылы халық ағарту саласында жұмыс істеді. 1972 жылы Батыс Қазақстан облысы Фурманов ауданы (кейіннен Жалпақтал ауданы) атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды.

Есте қалдыру
------------

Орда атындағы мектепке Хұсайыновтың есімі берілген.

Марапаттары
-----------

Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Балтық теңізі Мемлекеттік Кеңесі**
------------------------------------

**Балтық теңізі Мемлекеттік Кеңесі** – 1992 жылы 5-6 наурызда Копенгаген қаласында Балтық теңізіндегі шетел істері жөніндегі министрлердің бас қосуында құрылды. Балтық теңізі Мемлекеттік Кеңесінің құрамына Германия , Дания, Латвия ,Литва , Норвегия, Польша , Ресей , Финляндия, Швеция , Эстония және Еуропалық қауымдастық Коммиссиясы кіреді. 1995 жылдан бастан Балтық теңізі Мемлекеттік Кеңесіның құрамына Исландия кірді.

**Жалпы жұмыс істеу қағидалары**
--------------------------------

Балтық теңізі Мемлекеттік Кеңесі 2 жылда бір рет (2003 жылдан бастан жыма- жыл) шетел істері жөніндегі министрлермен бірге Балтық теңізі Мемлекеттік Кеңесінің басқарушысы отырған мемлекетте сессия өткізеді. Сессия қорытындысында бірлескен мәмілелер шешіледі.
Балтық теңізі Мемлекеттік Кеңесінің ағымдағы сұрақтар қызметімен және Кеңес сессияның дайындықтарымен Үлкен комитет міндеткерлері үнемі (айына 1 рет) мәжіліс өткізіп отырады. Колдинг және Вимбю қалаларында болған саммит шешімімен Балтық теңізіндегі ұйымдасқан қылмыскерлерге қарсы күрес және инфекциялық аурулармен күрес министрлердің жеке өкілдерінің қатысуымен арнайы жеке топтар құрылды.
Кеңес және БТМК жұмыскерлерімен белгілі бір мақсатқа арналған топтар құруға болады. Осы топтардың шешімімен шешім қабылданады. Қазіргі кезде жастар саясатында демократиялық инстутут, экономикалық ынтымақтасық, радиациялық және ядролық қауіпсіздіктердің көмегімен топтар бар. Мысалы: Жастар саясатындағы жұмысшы топ жылына екі рет (күзде және қыста) мәжіліс өткізеді. Соңғы осындай жиналыс 2007 жылы Рига қаласында өтті.(Латвия)

**Кеңес құрамы**
----------------

Кеңес құрамының мүшелері:

* Дания
* Эстония
* Финляндия
* Германия
* Исландия ( 1995 жылдан бастап)
* Латвия
* Литва
* Норвегия
* Польша
* Ресей
* Швеция
* Еуропалық комиссия

8 мемлекет бақылаушы мәртебесін алған:

* Белоруссия
* Франция
* Италия
* Нидерланд
* Словакия
* Украина
* Ұлыбритания
* АҚШ
**Сиялы қалам**
1809 жылы англиялық Форсон мен Брам сиялы қалам – сияны резеңке қалта орнатылған күміс түтікке сорғызып, сия қалам ұшына ағып келу арқылы жазу жазатын қалам ойлап тапты. 1844 жылы АҚШ-тық Уатерман Эдсон жіңішке түтік арқылы қалам таңдайы мен сия құйылған түтікті тұтастырып, қалам ұшын саңылаулы етіп, кемелді сиялы қалам жасап шықты.

Өнертабыстың барысы
-------------------

Қытайда қылқалам арқылы жазу ежелден қалыптасқан. Ал Еуропада ұзақ жылдар бойы құс қауырсынынан қауырсын қалам жасап пайдаланып келген. 1809 жылы Форсон қалам өзегіне сия құйып сақтауға болатын етіп жасады, бірақ, бұл қаламның жазуы біркелкі болмады. Сол жылдары АҚШ-та сақтандыру компаниясында жұмыс істейтін Уатерман Эдсон бұл қаламға өзгеріс жасамақ болды. Ол мақталы қағаздың айналасындағы сұйықтықты өзіне сіміретін физикалық ерекшелігінен шабыт алды. Тәжірибеден өткізу арқылы ол жіңішке түтікше орнатылған, таңдайы мен таңдай саңылауы, қаламұшы бар, жазу жазатын қалам тапқырлап шықты. Сонымен 1844 жылы біршама кемелденген сиялы қалам жарыққа шықты.

Өнертабыстың ықпалы
-------------------

Жазу адамзаттың білім алуы мен білімді кейінгі ұрпаққа қалдырудағы ең маңызды тәсілі. Адамзат жазуға қолайлы құрал табуға ежелден-ақ ынталы болып келді. Бүкіл 19-шы ғасырда көп адам әртүрлі сиялы қалам зерттеп жасады, патент құқығын өтініш етушілердің өзі 400-ге жуықтайды екен. Жазу жазатын құрал саналатын қалам екі жүз жылдан бері адамзат өркениетінің алға басуына терең ықпал жасады. Ол қазірге дейін үлкен өміршеңдікке ие, оның орнын компьютер немесе машинка баса алмақ емес.
Кейінгі бірнеше жылда, сиялы қаламның сорғыштығы үздіксіз жақсартылды. Қазір көптеген сиялы қаламның қаламұшы ириди қоспа металлдан жасалады, ол үйкеліске, шіруге төзімді, жүйрік әрі бағасы да арзан келеді.

Қызықты деректер
----------------

Эдсон сақтандыру компаниясының қызметкері болғандықтан, құжаттарды қабылдағанда кестені үнемі қаламмен толтыру керек болатын еді. Бірақ, Форсон, Брамдар тапқырлаған сиялы қаламды істеткенде қалам сиясы үнемі параққа төгіліп, компанияның жұмыс үнемі ақсап жататын. Бірде қалам сиясымен келген клиенттің киімін былғап алады. Ашуға мінген қонақ оның сақтандыру компаниясынан кетіп, бас сақтандыру компаниясын таңдайды. Дәл осы істен кейін ол жаңаша сиялы қалам жасауды ойға алады. Эдсон сиялы қаламды жасау үшін тамағын асырап отырған жұмысын тастап, жоқшылық жайлаған тұрмыс ішінде бар зейінімен сиялы қаламды зерттеуге кіріседі.

Тағы қараңыз
------------

Қалам

Сыртқы сілтемелер
-----------------
**Сиэль Фантомхайв** ( ағылш. Ciel Phantomhive ) Kuroshitsuji аниме және мангасының басты кейіпкері. Ақсүйектер әулетінен шыққан сюжет басында он екі, ал сосын он үш жасты Сиэль "Фантом" компаниясының иесі. Жерасты әлемінде "xаншайымның күзетші иті" саналады. 

Сурет:Сиэль.jpeg

Өмірбаяны
---------

1875 жылы, 14 желтоқсанда өмірге келді. Ата-анасы қаза тапқан, алайда Сиэль жынмен шартқа отырып, тірі қалды. Ата-анасынан қалған "Фантом" компаниясын иеленді. Фантомxайв әулетінің отағасы, Фантом корпорациясының иесі. Виктория xаншайымының тапсырыстарын орындап жүріп, ата-анасын өлтірген адамдарды іздейді.

Сыртқы келбеті
--------------

Сиэль - аласа бойлы, он үш жастағы, қара көк шашты, көк көзді жеткіншек. Оның тігіншісі, Нина Хопкинстың айтуынша, Сиэльдың дене бітімі мінсіз. Әдетте, костюм киеді, ал гардеробы кең. Оң көзіне танғыш тартып жүреді, себебі көзінде Себастьян Миxаэлиспен жасаған шарты бойынша мөрі бар. Жасырыну үшін ақ түсті танғыш тартады. Арқасының сол жағында сектада болған уақытынан қалған таңба бар.
Сиэльдің екі сақинасы екі қолына киіліп тұрады. Оның біреуі сақталып қалған әулет реликтісі, ал екіншісі құжаттарға қол қоюға арналған сақина. Бұл сақинаны Анджелина Даллес Сиэльге сектадан оралғаннан соң берді. Анджелинаның сөзі бойынша, сақина оның ата-анасы қаза тапқан өрттен қалған жалғыз зат.

Сюжеттік айырмашылық
--------------------

Манга бойынша, Сиэль әлі де адам және ата-анасын өлтірген адамдарды тапқан жоқ. Себастьянның айтуынша, мөрдің орны қаншалықты жақсы байқалса, мөр соншалықты күшті болады. 
Аниме бойынша, екінші бөлімнің соңында ол жын болып кетті. Анименің екінші бөлімі мангадан бөлек, ұқсастықтары жоқ. Анимеде мөр қаншалықты көзге жақын болса, мөр соншалықты күшті.

Дереккөздер
-----------


1. ↑
2. ↑
**Скайлер Сэмюэлс** (ағылш. Skyler Samuels; 1994 жыл 14 сәуір, Лос-Анджелес, Калифорния, АҚШ) – америкалық актриса. Ол «Дрейк пен Джош» комедиясындағы кішігірім рөлдің арқасында танымал болды.

Өмірбаяны
---------

Скайлер Сэмюэлс 1994 жылы 14 сәуір күнінде туылып, үш ағасы және әпкесімен бірге өсті. Бүкіл күнің Скайлер Лос-Анджелестің орта мектебінде өткізетін. Ол Лос-Анджелесте отбасысымен бірге тұрады. Жақын достары мен отбасы мүшелері жас актрисаны тек Скай деп те атайды. Бос уақытында Скай сурет түсіруді , пилатеспен айналасуды, саяхаттауды және де отбасы - достарымен бірге уақыт өткізуді ұнатады. Қазіргі уақытта Скай Стенфордта оқуда.

Отбасы
------

Скайдың анасы Кэти – продюсер болса, әкесі – АҚШ маршалы. Оның үш ағасы бар, бұл Коди, Харрисон, Джек және осымен қатар Скайдың Хизер атты әпкесі бар.

Мансабы
-------

Ол өзінің кәсіби мансабын 2004 жылы бастады, осы уақытта ол «Дрейк пен Джош» отбасылық комедияда кішігірім рөлге ие болды. Осыдан кейін Скайлер Disney Channel арнасындағы бірнеше жұмыстарда түсті. Осының ішінде «Вейверли Плейстегі сиқыршылар» телехикаясы, «Барлығы тип-топ, немесе Зак пен Кодидің өмірі», «Осындай Рэйвен» және де «Лав Инкорпорейшн».

Осымен қатар Скайлер тағы да бірнеше рөлдерге ие болып, көптеген телехикаялар мен фильмдерде түсті.

Фильмография
------------

* 2003-2007 – Осындай Рэйвен - Крисси Коллинз
* 2004 – Дрейк пен Джош- Эшли Блэйк
* 2004 – Кіші ұшқыш - Мэри Джо
* 2005-2006 – Лав Инкорпорейшн - Морин
* 2005-2007 – Барлығы тип-топ, немесе Зак пен Кодидің өмірі - Брианна
* 2005 – Adventures of Big Handsome Guy and His Little Friend – өте ыстық қыз
* 2005 – A Host of Trouble - Морин
* 2007-2009 – Вейверли Плейстегі сиқыршылар - Гертруда "Джиджи" Холлингсворт
* 2009 – Өгей әке - Бет Хардинг
* 2010 – Мамықтардың кегі - Эмбер
* 2010 – Қақпалар - Энди Бейтс
* 2011 – Хлоя Кингтің 9 өмірі - Хлоя Кинг
* 2014 – Ана – тікұшақ - Кэрри
* 2014 – Sharon 1.2.3. - Шарон #3
* 2014 – Америкалық қорқыныштар хикаясы - Бонни Липтон
* 2015 - Қарапайым қыз - Джесс
* 2015 – Айқай – ұйқайдың ханымдары - Стейси Баглесс

Дереккөздер
-----------
**Ахмедбек Темірболатұлы Цаликов** (1882, *Владикавказ қ.* — 1928, *Париж қ.*) — Ресей империясындағы мұсылман халықтарының азаттығы жолында күрескен саяси қайраткер. Бірінші орыс революциясы жылдарында меньшевиктер партиясымен байланыс орнатып, осы партияның "*Наше дело*" және "*Возрождение*" атты газеттерін шығаруға ат салысты. Кейіннен төртінші Мемлекеттік Думадағы мұсылман депутаттарымен бірге отарлық езгідегі мұсылман халықтарының мүддесін қорғау жолында түрлі іс-шараларды жүзеге асыруға қатысты. Мұсылман фракциясы жанында құрылған бюроға төрағалық етті және осы фракцияның органы болып табылатын "Сөз" газетін С.Жантөринмен бірге шығарды. 1917 ж. Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесінің төрағасы болып сайланды және "*Известия Всероссийского мусульманского совета*" атты газеттің бас редакторы қызметтерін атқарды. Кеңестік билік орнағаннан кейін эмиграцияға кетті. Францияда жүріп, Мұстафа Шоқай секілді қайраткерлермен тығыз байланыста болып, кеңестік биліктің орыс емес халықтарға байланысты жүргізіп келе жатқан саясатын сынға алған мақалалар жариялап тұрды.

Ciлтемелер :
------------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Кішкенесор** – Шағалалытеңіз көлінің алабындағы тұзды көл. Қамыстысай аңғарында орналасқан.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы Рощинское ауылынан 9 км жерде; теңіз деңгейінен 124 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 7,7 км2, ұзындығы 4,2 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 10,8 км. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуірде ериді.

Жағалау сипаты
--------------

Қазаншұңқыры дөңгелек пішінді, жағалауы тік жарлы келген. Оңтүстік жағалауынан көктемде жылға құяды. Су жиналатын алабы – төбелі-белесті жазық, 40%-ы жыртылған, қалған бөлігінде бетегелі-боз шөп өскен. Жағалауы мал жайылымдық.
**Григорьев мұздығы** – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық типтегі мұздық. Іле алабындағы Есік өзенінің саласы – Көкбұлақтың бастауында. Кеңес географы, академик А.А. Григорьевтің есімімен 1941 жылы аталған.

Аумағы
------

Мұздық солтүстікке қарай созылып жатыр. Ұзындығы 4,7 км, ауданы 8,9 км2, көлемі 0,72 км3. Фирн сызығы 3850 м биіктікте. Мұздық тік, құлама келген үш цирктен қоректенеді. Ашық жатқан мұздық тілі 3560 м биіктікте бітеді. Көкбұлақ өзені Григорьев мұздығынан басталады. Мұздық жылына 5 – 10 м шегінуде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Есекшөп** (лат. *Oenothera*) – күреңоттар тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

  

Көбінесе Американың қоңыржай белдеулерінде өсетін 80-нен астам түрі белгілі. Басқа материктерге Америкада әкелініп жерсіндірілген. Қазақстанда Балқаш – Алакөл ойысында, Іле, Күнгей Алатауларының ылғалы мол жерлерінде, жол бойында, сарбалшықты жерлерде өсетін 1 түрі – екіжылдық Есекшөп(О. bіennіs) бар. Биіктігі 60 – 130 см тамыры жуан, сабағы тік өседі. Тамыр жапырақтары ұзын сағақты, сабақ бойындағылары қысқа сағақты, кезектесе орналасады. Гүлдері жапырақ қолтығына топталған, сары түсті, хош иіс шығарып кешке қарай ашылады. Негізінен түнгі күйе көбелектермен тозаңданады. Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, шілде – қазанда жемістенеді. Жемісі – қорапша. Тұқымы көп, ұсақ, қара қоңыр түсті. Жас тамыры кейде тағам ретінде пайдаланылады. Тұқымы олиф жасауға жарамды май береді. Әдемі, хош иісті гүлдері үшін сәндік өсімдік ретінде жиі өсіріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энцклопедиясы
**Кішкене Күйкентай** – Үлкен Күйкентай тауының оңтүстік-шығысында 30 км жердегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 683 м.

Жер бедері
----------

Беткейлері көлбеулеу келген. Олар біртіндеп далаға ұласып кетеді. Ендік бағытта созылып жатқан таудың ұзындығы 6 км-ге жуық, енді жері 4 км. Нашар тілімденген. Шығысында 7 км жерден Бақанас өзені ағып өтеді.

Өсімдігі
--------

Көлбеу беткейлерінің қоңыр топырағында бұта шоғырлары аралас бетеге, селеу, қараған, еркек шөп, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Жайсаңбаев Есболған Ботабайұлы**  (14 қаңтар 1940, Алматы облысы Ақсу ауданы Ақсу ауылы — 13 мамыр 1983, Алматы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1982).

Өмірбаяны
---------

Қазақ драма театры жанындағы студияны (1960), ҚазМУ-дің филологиялық факултетін (1968) бітірген. 

1960 жылы *Қазақ драма театры* артистерінің негізгі құрамына қабылданған.

Рөлдері
-------

Театр сахнасында ойнаған алғашқы рөлі — З.Шашкиннің *"Заман осылай басталды"* спектакліндегі Покудин. 

Жайсаңбаев, көбінесе, комедиялық бейнелер сомдауымен көрермендер ілтипатына бөленді. 

Оның таңдаулы рөлдері: Хасен, Серке (Қ.Шаңғытбаев пен Қ.Байсейітовтің *"Беу, қыздар-айы"* мен *"Ой, жігіттер-айында"*), Сейіт (Ш.Айтматовтың *"Аңсаған менің әнімсің"* және Ғ.Мүсіреповтің *"Ақын трагедиясында"*), Дәуіт (Б.Майлиннің *"Майданында"*), Олжатай (С.Жүнісовтің *"Ажар мен ажалында"*), Бақтияр (Ә.Тәжібаевтың *"Майрасында"*), Махмұт (Ж.Файзидің *"Башмағында"*), т.б. 

Табиғатынан аңқау, адал да ақ көңіл жандардың күлкілі қылықтарын көңілге ұялар тартымдылықпен кескіндеу — Жайсаңбаевтың актерлік болмысына тән қасиет болды. 1976 жылдан бірнеше фильмге түсіп, Сәрсенбаев (*"Спорт саңлағында"*), Прораб (*"Доланалыда"*, 1980), Ятчель (*"Ақ бақсыда"*, 1982) бейнелерін сомдады. 

ҚазКСР еңбек сіңірген артисі Есболған біраз роль ойнап , көрермен қауымға енді таныла бастаған тұсында «Лениншіл жастың» қазіргі «Жас алаш» газетінің бір тілшісі М. Әуезов атындағы академиялық қазақ драма театрының сол уақыттағы жас актері Есболған Жайсаңбаевқа: «мұңайып тұрғанда күліп, ал қуанып тұрғанда еңіреп жібіре аласың ба? » деп сұрақ қойыпты. Оның жауабы: «еңірегені қандай. Қажет болса қазір көз алдыңызда ботадай боздап берейін. Мұнан әрі қарай ол күлкінің әлеуметтік сыр-сипатын , түрлерін, сахналық әрекетпен астасып жату қажеттілігін өзінің ойнаған рольдерінің мысал келтіріп, тамыршыдай тап басып дәлелдеп берген. Жай ғана қүлкі емес ,әлеуметтік жүгі салмақты , белгілі бір нысанаға бағытталған күлкіні , өзінің актерлік қызметіне арқау еткен, өмірден ерте өтсе де өнерде өшпес із қалдырған Е.Жайсаңбаев тамаша күлдіргі актер болумен бірге, драмалық рольдерді де еркін меңгерген бесаспап шебер еді. 
Өнерге жастайынан құштар, табиғатынан жақын болды. 

Кішкентайынан ән мен күйді , терме мен жырды , небір қызық әңгімелерді тыңдап өскен, өзі де ауылдың алты аузынан құралақан емес, халық мұрасының кәусар бұлағынан қанып сусындаған Есболғанда екі жылдық актер дайындайтын студияға алып келген де өнерге деген осы құштарлық пен сүйіспеншілік. Қабылдау емтханында қойлы ауылдың тірлік- тынысын дәл сипаттайтын күлкілі сахналық нұсқадан-ақ сарпшы ұстаздар оның бойынан тұнып тұрған табиғи юмордың ұшқының сезгені ақиқат.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Кішкене суқұзғын** - суқұзғындардың ең кішкенесі. Кішкене суқұзғын үлкен суқұзғыннан тек денесінің кішілігімен ғана ерекшеленбейді, оның мойны және құйрығы үлкен суқұзғыннан ұзынырақ. Оңтүстік түрі Қазақстанда тек қана Сырдария бойында, сондай-ақ Арал және Каспий теңізінде кездеседі. Айтарлықтай қауымшыл құс емес, үлкен шоғыр түзбейді. Кейде басқа су маңы құстарының шоғырында орын тебеді.

Ұялары
------

Ұялары қамыстарда және ағаштарда орналасады, қамыстар мен ағаштарға қанаты және тұмсығының жәрдемімен оңай өрмелей алады. Салындыдағы 4-6 жұмыртқаларды ата-енелерібір айға жуық басады. Үлкен суқұзғындарға қарағанда бұлар жиірек және құлықты ұшады. Ұялау орындарына ерте, кейде ақпаннан-ақ ұшып келеді, бірақ өздерінің үлкен туыстарынан жай ұялауға кіріседі. Күзгі ұшып кетуі байқалмай өтеді. Қазақстанның оңтүстік бөліктерінде Сырдария аңғарында қыстайды.

Дереккөздер
-----------

<"Құстар" мектеп энциклопедиясынан/>
**Дахтар** - Каспий теңізінің шығыс жағын мекендеген көшпелі сақ тайпаларының бір тобы. Дахтар - Арал теңізі мен Сырдарияның қыр жағында, Каспий теңізі мен Әмударияның аралығында көшіп жүрген сақтардың бір тобы, олардың ең мықты тайпасы. 

Сақтар түгелімен Сырдария өзенінің оң жағын қоныс еткен. Құрамына массагет, дах, астақ, қам, қамақ, аримаспы, тағы басқа тайпалар кірген. Бұлар Кавказ тауын "Қап тауы" деп атаған. Жерінде Яксат (Сырдария), Оксус (Өкіссу - Әмудария) деген үлкен өзендер болған. Дахтар өжет, жауынгер халық болған. Александр Македонский (Ескендір Зұлхарнайын) Орта Азияға шабуыл жасаған кезде дахтар басқыншыларға күшті қарсылық көрсетіп, сақ тайпаларының Македонскийге қарсы бірлескен күресіне қатысқан. Дахтар жылқы, қой, түйе өсіріп, егін салған. Дахтардың тұрмыс - салты, рухани тіршілігі кейінгі замандағы қазақтардың өмір сүру салтымен өте ұқсас болған. Сол кезде өмір сүрген сақ тайпалары сияқты дахтар да Айға, Күнге, Отқа табынып, ата - баба рухын қадірлеген. Өлген адамдарының аруағын сыйлап, бір жыл өткен соң көп мал сойып, ас берген

Дереккөздер
-----------

1. ↑  .Қазақстан балалар энциклопедиясы, ТАРИХ АТА
**Дахла қаласы** (Египет) – Египеттегі оазис және Жаңа Алқап губернаторлығының аудан орталығы
[1].

Фарафра және Харга оазистерінің арасында орналасқан. Оазисте 17 ауыл бар, тұрғындарының жалпы саны 70 000 адам. Негізгі тұрғын аудандардың біріне оазистің Орталығы – *Мут* жатады. Ол Фиван үштігіндегі әйел құдайдың құрметіне аталған. Этнографиялық музейі бар. Халық саны 20 439 адам (2006 жылғы халық санағы бойынша). Екінші аудан – *Эль-Каср* – Ортағасырда саздан тұрғызылған қала. Ауыл өнеркәсібінің орталығы болып табылады. Үшінші ауданға *Каламун* елді мекені жатады. Оазис батыстан шығысқа қарай 80 км, ал солтүстіктен оңтүстікке 25 км-ге созылып жатыр. Перғауындар мен оазис билеушілерінің арасындағы алғашқы байланыс біздің заманымызға дейінгі 2550 жылдар шамасында орнаған болатын. 1819 жылы Арчибальд Эдмонстоун алғашқы европалық саяхатшы болып Дахлаға кеген. Кейінірек басқа саяхатшылар да келеді, бірақ 1908 жылы Герберт Уинлок алғашқы болып қаланың ерекшеліктері мен тарихи маңызды жерлері жайында жазылған жүйелі жазбалар қалдырған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Инсталляция** (ағылш. *installation* — орналастыру, құрастыру,монтаждау) — кеңістіктік композицияны білдіретін, әртүрлі дайын материалдардан және нысандардан құрылған (табиғи заттар, өнеркәсіптік және тұрмыстық заттар, мәтін мен визуалды ақпараттың фрагменттері) және толықтай көркем өнер болып табылатын қазіргі заманның өнер кескіні. 

Рэйчел Уайтрид "Насыпь" (2005)
Әртүрлі ерекше комбинацияға түскендіктен, зат символикалық функцияны иемденіп, өз практикалық функциясынан босатылады. Мазмұндардың өзгеруі семантикалық модификацияны, мәндер ойынын тудырады.Инсталляцияның сыртқы көрінісі өте аздан (тек бір көзбен қарауға болатын), ірі мұражайлардағы бірнеше бөлмелерге дейін өзгеріп отырады. Инсталляция жазық картиналар мен оқшауланған обьекттерге қарағанда, ішкі көріністі құруға мән береді. 

Марсель Дюшан мен сюрреалисттер инсталляцияның құрылтайшылары болып саналады.

Түрлері
-------

Инсталляцияны үш негізгі түрге бөлуге болады: 

1. Әңгімелі-баяндаушы (Кабакованың көптеген инсталляциялары және бөлек- Комар мен Меламидтің)
2. Пәндік-нысанды (ғылыми зертханалардың, нақты және жартылай нақты үй, мұражайлардың ішкі көрінісінің еліктеулері)
3. Визуалды-көрегенді (суреттердің немесе құрылымдардың толғанысына екпін бөлу, олар көбінесе газеттер мен боялған суреттердің қолдануымен байланысты)
Инсектарий – жәндіктерді қолда ұстап, өсіріп, көбейетін орын. Инсектарийде зиянкес жәндіктермен биол. әдіспен күресу үшін пайдалы энтомофагтарды, токсикология, генетика, биофизика, т.б. ғылым салалары үшін лабаратория тәжірибеге өсіреді, сондай-ақ жәндіктердің тіршілігін бақылайды. Инсектарийге пестицидтер, әр түрлі зиянды паразиттердің кіріп кетпеуі үшін оны тамбурмен, терезелеріне тор құрып оқшаулайды және ауыл шаруашылығына пайдаланатын жерлерден кем дегенде 400 метрдей қашық орналастырады. Инсектарий үйлерінде ауа алмасып тұрады, қажетті ылғалдық, жарық сақталады, сондай-ақ жәндіктерді бақылау үшін арнайы орын жасалады. Құмырсқаның тіршілігін бақылау үшін арнайы формикарий деп аталатын Инсектарийді пайдаланады. Мұның ішінде ұя, құмырсқа серуендейтін, жемін жеуге шығатын орын болады.

Монреальдағы инсектарийдың бір көрме залы.
Көшеге қазақтың көрнекті ғалым-гидрологі, Қазақстанда алғашқы гидрогеологтар мектебінің негізін қалаған қайраткер, Қазақстан Ғылым академиясының академигі Уфа Мендібайұлы Ахмедсафиннің есімі 1985 жылы берілген. Ахмедсафин Уфа Мендібайұлы (1912- 1984) Солтүстік Қазақстан облысында дүниеге келген.

Көше Медеу ауданында орналасқан. Ол Кривой көшесінен басталып, Полевой көшесіне дейін
созылып жатыр. Базарбаев, Шухов, Ульяновск, Тәжбенов, Шоқай, Украинская көшелерімен қиылысады. Бұрынғы атауы - Солонцовая көшесі. Көшенің ұзындығы - 850 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Еселі қатынас заңы- кейбір элементтер қосылысқанда бір ғана емес, бірнеше қосылыс түзеді, демек бұл қосылыстарда ол элементтердің салмақ мөлшерлері де әр түрлі қатынаста болады. Мысалы, сутек пен оттек екі қосылыс - су және сутектің пероксиді түзеді. Мыс оттекпен екі қосылыс - қара түсті мыс (ІІІ) оксиді және қызыл түсті мыстың (І) оксидін түзеді. Осы сияқты басқа көп мысалдар келтіруге болар еді. Осы қосылыстардағы элементтердің салмақ мөлшерлері қандай қатынаста болатынын қосылыстардың құрамы мен салмақ құрамынан көруге болады. Қосылыстардағы салмақ мөлшерлерінің қатынасына қарап Дальтон (1803 ж.) мынадай қортытындыға келген:
Екі элемент бірімен-бірі бірнеше қосылыс түзетін болса, ол қосылыстарда , сол элементтердің біреуінің бірдей етіп алынған салмақ бөлігіне екіншісінің сай келетін салмақ бөліктерінің өзара қатынасы, кішкене бүтін сандар қатынасындай болады. Бұл **еселі қатынас заңы деп аталады.**

Дереккөздер
-----------

Жалпы химия кітабы, 1992 жыл Алматы, 23 бет , Н.Нұрахметов, Б.Бірімжанов
**Сергей Юрьевич Ларин** (22 шілде 1986 жыл, Алматы, Қазақ КСР, КСРО) — қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы.

Карьерасы
---------

Алматы футболының түлегі. 2003 жылы карьерасын "Цесна" (кейін "Алматы" деп атауы өзгертілді) клубында бастады. 2003 жылы 17 маусымда тұңғыш ойынын "Қайраттың" ізбасарлар клубына қарсы өткізіп, сегізінші минутта гол соқты. 
2008 жылғы маусымнан соң "Алматы" мен "Мегаспорт" бірікті де, "Локомотив" (қазіргі "Астана") клубы құрылды. Жаңа клубта Ларин мүлде ойнамады, 2009 жылдың ортасында "Атырауға" ауысты. 

2011 жылғы маусымда "Востокта" өткізді. 

2012 жылы "Атырауға" қайта оралды, бірақ көп ұзамай карьерасын аяқтады. 

2005 жылы 29 қаңтарда Жапонияға қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет құрама сапында алаңға шықты. 

2008 жылы Арно Пайперс құрама бапкерлігінен кеткен соң құрамаға шақырылған жоқ.

Жетістіктері
------------

* Қазақстан кубогы: 2006

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі (footballfacts)
**Есен Демесінов**(15.4.1938 ж. т. Жуалы ауданы Қайрат а.) – милиция генерал-майоры. 

Қарағанды жоғары милиция мектебін (1961) және Мәскеудегі Ішкі істер академиясының жоғарғы курсын бітірген. 1961 – 68 ж. еңбек жолын Жуалы және Қордай аудандарында милицияның оперативті өкілі, тергеушісі болып бастаған. 1968 – 84 ж. Қаратау қ-лық ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары және бастығы, Жамбыл облысы ішкі істер басқармасының оперативті бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарды. 1984 – 97 ж. Қызылорда облысы ішкі істер басқармасы бастығының орынбасары, осы басқарманың бастығы болды. 1997 ж. зейнет демалысына шықты. 

«Құрмет белгісі» орденімен, алты медальмен, ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен, «КСРО ІІМ еңбек сіңірген қызметкері», «Қазақ КСР ІІМ еңбек сіңірген қызметкері» белгілерімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 5-том
**Сергей Яковлевич Лемешев** (1902 жылы 27 маусымда (10 шілде) Твер облысы, қазіргі Калинин ауданында дүниеге келіп, 1977 жылы 27 маусымда дүниеден өткен) – совет опера әншісі (лирикалық тенор). 1950 жылы КСРО-ның халық әртісі. 1941 жылғы екінші дәрежелі Сталин сыйлығының лауреаты. 1914 жылы шіркеу мектебін бітіріп, Санкт-Петербургте біраз уақыт аяқкиім жөндеу ісін меңгереді. 1918 жылы Тверде жалпы білім беретін мектепті бітіреді. 1921-1925 жылдар аралығында профессор Н.Г. Рай сыныбында Мәскеу консерваториясында оқыған. 1926-1931 жылдарда Свердловск, Харбин және Тбилиси театрларында ән айтқан. Сергей Лемешев бірнеше рет некеге тұрған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Биография Лемешева на сайте Belcanto.ru
**Жақсы Жаркөл** – Тоғызақ алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Фёдоров ауданы жерінде орналасқан. Тоғызақ аңғарының оң жағында, теңіз деңгейінен 174 м жоғары орналасқан.

Гидрографикасы, жағалау сипаты
------------------------------

Аумағы 13,5 км2, ұзындығы 4,5 км, енді жері 4 км, жағалау бойының ұзындығы 14 км. Негізінен жауын-шашын суымен толысады. Жағасы жайпақ, батпақты. Қараша – сәуір айлары аралығында суы қатады. Суы тұщы. Жайылым суландырылады, мал шаруашылығына пайдаланылады. Алабы – шалғынды шабындық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Координаттар: 53°17′00″ с. е. 69°22′43″ ш. б.﻿ / ﻿53.28333° с. е. 69.37861° ш. б.﻿ / 53.28333; 69.37861 (G) (O) (Я)

**Жақия қажы мешіті** (тат. *Жакия хаҗи мәчете*) — Көкшетау қаласындағы орналасқан мешіт.

Мешіттің ашылуы
---------------

Жақия қажы мешiтiнің құрылысы Көкшетауда шамамен 1903 жылы басталып, 1904 жылы аяқталған. Мешітті Шаяхмет, Баязит деген қала байлары жұртшылық қолдауымен салдырған.
Мешіт 1886 жылдың өзінде өз үйінде мектеп ашқан молда Науанбай Таласов атымен аталған. Қазіргі уақытта Жақия қажы есімімен аталады.

Тарихы
------

Мешіт 1920 жылға дейін қызмет атқарып келді. 1920 жылы мұнарасы құлатылды. Кеңес үкіметі тұсында қойма, мұражай, көрме залы сияқты қызметтерге пайдаланылды. Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941-1945 ж.ж.) онда әскери бөлім орналастырылды. Ал 1947 жылдан 1974 жылға дейін Көкшетау облыстық тарихи өлкетану мұражайы, 1975 жылдан республикалық көркем сурет дирекциясының Көкшетаудағы көрме залы қызметін атқарды. 1985 жылы қайта қалпына келтіру жобасы жасалған («Қазқайтажаңарту» институты). 

1989 жылы ғимаратқа бастапқы атқарымдық мақсатының қайтарылуымен мұнарасы қалпына келтірілген, мешіт телімі тазаланған. солтүстік-шығыс қасбетінен қызметтік жайлар үшін бірқабатты жапсаржай жасалған.

1989 жылы мұсылман қауымының өтініші бойынша мешіт намазхандарға қайтарылды. 

1991 жыл күрделі жөндеуден өтті.

Сипаттамасы
-----------

Бір көлеммен біріккен ғибадатханалы және мұнаралы татар мешіттері типінсипаттайды. Қабырғалары қалдықты бөренелерден құралған, жұқа тақтаймен қапталған. Вальма шатыр астындағы батыс қасбетте михраб төртбұрыштарымен және шығыста вальма шатыр астында ауызүйдің төмендетілген көлемімен бойлық діңгек бойымен созылған жоспардағы тіктөртбұрышты көлем. Шатыр үстінде шығыс шетте- шатыр күмбезі астында төртбұрыш үстінде сегізбұрыш екіқабатты мұнара, батыс шетте- алтықырлы жайпақ күбезше. 

Қасбеттер классика пішіндері және ағаш сәулетшілігі элементтері аралас эклектика кезеңіне тән. Жақ тәрізді терезелердің жақтауларының жоғарғы және төменгі жақтары жапсырма арамен кесілген ою-өрнекпен безендірілген. Баспалдақты карниздер жгут және толқынды тартқышпен безендірілген. Ішінде кіріс бөліктен қалқамен бөлінген залдың батыс қабырғасының ортасында михраб нишасы бар бойлық-діңгектік композиция.

Сілтеме
-------

*
**Шүрек Құдайқұлұлы** (18 ғасырда өмір сүрген) – би, қоғам қайраткері. Орта жүз Найман ішінде Бура руының Өмірлік тармағынан. Павлодар облысы Екібастұз ауданы аумағында өмір сүрген. 
Әкесі Құдайқұл белгілі би, байлығы мен беделіне орай «*Дүт*» атанған. Шүрек те жастайынан от ауызды, орақ тілді шешен әрі бай болып, жылқысы 300 қосқа(түмен бас) жеткен.

Өмірбаяны
---------

Жазба деректер бойынша 1738 ж. Ор қаласы маңында Кіші жүз ханы Әбілқайырмен бірге Орынбор генерал-губернаторының қабылдауында болып, Ресей патшасына ант беру құжатына қол қойған. Осы жиын алдында Шүрек Ресей елшісі В.Н. Татищевке: "Хан Тәтіш мырзаға бара ма, жоқ Тәтіш мырза ханға келе ме?" деп батыл сауал қойғанда сөзден жеңілген елші Әбілқайыр ханның шатырына өзі барып сәлем берген. Шүрек білгір дипломат ретінде де танылып, 1756 ж. Қытаймен арада бітім жасау үшін Абылай ханның атынан Құлжа қаласына барды. Осы сапарында Қытай билеушісіне қазақтар атынан 90 торы ала атты сыйға тартқан. Қытай билеушісі ризашылық белгісі ретінде Шүрекке бұзау терісіне жазылған грамота тапсырды. Туып-өскен жері Екібастұз маңында "Шүрек соры" дейтін көл бар. Шүрек туралы деректер Ә.Кекілбаевтың "Елең-алаң" романында баяндалады.

Пайдаланатын әдебиет
--------------------

* Алтынбаев І. Қалбатау, Алматы, 1997;
* Атасы асыл сөздің Ақтайлақ би, Алматы, 1999.

Сілтемелер
----------

* "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Мендік аңғару** (ағылш. *self-awareness*) — адамның өз кісілігі мен даралығы туралы зерделік тәжірибесі болып, сана философиясында қарастырылады. Оны квалиа мағынасындағы зердемен шатастыруға болмайды. Зерде адамның өз ортасы мен денесін, әрсәттік өмір салтын аңғаруы болса, мендік аңғару сол зерденің өзін қайта аңғару. Мендік аңғару - бұл тұлғаның өз қасиетін, сезімін, мотивтері мен аңғсарларын саналы білуі және түсінуі. Мендік аңғарудың екі бағыттағы категориясы бар: ішкі мендік аңғару және сыртқы мендік аңғару.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Google def: Self-awareness is the ability to focus on yourself and how your actions, thoughts, or emotions do or don't align with your internal standards. If you're highly self-aware, you can objectively evaluate yourself, manage your emotions, align your behavior with your values, and understand correctly how others perceive you.May 11, 2018
2. ↑  Self-awareness - Definition of Self-awareness by Merriam-Webster.
3. ↑  Jabr, Ferris (2012). "Self-Awareness with a Simple Brain". *Scientific American Mind* **23** (5): 28–29. doi:10.1038/scientificamericanmind1112-28.
4. ↑  What Self-Awareness Really Is (and How to Cultivate It), *Harvard Business Review* (4 қаңтар 2018).
**Жолақты шұбар тышқан** кішкене ақ тиінге ұқсайды, оның дене тұрқы 15 сантиметрдей, құйрығының өзі 10 сантиметрге жуық. Бұлардың ерекше бір белгісі - ұрт қалтасы. Сол ұрт қалтасымен кішкене жаңғақтарды, астық дәндерін, ағаштың тұқымдарын тасиды. Ұртын бір толтырғанда 8-10 грамм астық дәнін ұясына тасиды. Шұбар тышқан жемістерді, ұзақ жәндіктерді, тіпті тышқандар мен кесірткелерді де жейді.

Шұбар тышқандар ағаш тамырының астынан ін қазып алып мекендейді. Індерінде азық азық қорларын сақтайтын арнайы қоймалары болады. Жергілікті халық бір іннен 4 килограммға дейін самырсын жаңғақтарын тауып алған.

Дереккөздер
-----------

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
**Шүлемайтөбе,** б.д. 1-ші мыңжылдығының 1-ші жартысындағы мекен. Балтакөл ауылынан оңтүстік-шығыста 6 км қашықтықта, Ақжар деген жерде орналасқан. Географиялық координаттары 42T 402988 UTM 4768777. 1974-76 жж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедицияның ирринациялық отряды (В. А. Грошев) зерттеген. Дөңгеленіп келген төбенің диаметрі 65-дей, биіктігі 5 м. Үстінен табылған кермика арасында табанына мата іздері түскен құмыра тұтқалары, саптыаяқтар бар. Дән үгіткіш тастардың сынықтары да табылды.[1] [2] [3]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Байпаков К.М. "поселение Шулембайтобе"
2. ↑  СПИИК ЮКО. Алматы, 1994. С139-140; Грошев В. А. Археологические памятники урочища Акжар
3. ↑  Археологические исследования в Казахстане. Труды научно-практической конференции «Маргулановские чтения – 14». Шымкент – Алматы, 2002. С 118 – 120.
**Шұбар тоқылдақтар туысы** немесе **Тоқылдақтар** (лат. *Dendrocopos*) – Тоқылдақтәріздестер отрядына жататын Тоқылдақ тұқымдастарының ақ, қара және қызыл түстердің үйлесімінде жабын қауырсындармен сипатталатын кішкене және ірі денелі тоқылдақтар туысы. Шұбар тоқылдақтар туысы отыз үш түрден тұрады. Қазақстанда солардың төртеуі кездеседі.

Бұлар ұяларын ағаштарға салады. Ағаштардың дәндерімен, жемістерімен немесе ағаш қабығындағы насекомдармен қоректенеді. Тоқылдақ тәрізділер қорегін мықты, мүйізденген тұмсығынын, жәрдемімен алады, оның формасы түрліше болады. Олар ағаш бойларымен тез козғалады. Тырнақтары иілген. Арқа омыртқалары бір-біріне бірікпегендіктен денесі өте қозғалымды. Тоқылдақтар негізінен тропикада көп тараған. Балапандары көп уақытқа дейін ұяларында болады..

Тұмсықтары
----------

Аталған тұқымдасқа жататын құстардың барлығы ағаш діңдеріндегі жәндіктерді алу үшін ағаштарды тесіп тастайтындығымен белгілі. Олар жәндіктерді өздерінің ұзын тілдерімен алады. Кішкентай тоқылдақтар мен дүпілдіктерге қарағанда тоқылдақтардың тұмсықтары ұзынырақ, үшкірірек және мықтырақ болып келеді.

Қоректері
---------

Тоқылдақтар, кішкентай тоқылдақтар және дүпілдектер – бунақденелілермен, жәндіктермен және басқа да омыртқасыздармен қоректенеді. Кейбіреулері, сонымен қатар, жемістермен, шырындармен және шірнелермен де қоректенеді. Олардың ұзын тілдерін жабысқақ шырыш қаптап тұрады, соның көмегімен қоректерін ұстайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Инфекциялық анемия** — тақ тұяқтыларда кездесетін өте жұқпалы ауру. Қоздырғышы - Equine infectious anemia virus (жылқыларлың инфекциялық анемия вирусы), қысқаша EIAV, сүзілгіш вирус. Инфекциялық анемиямен, көбінесе, жылқы, есек, қашыр, түйе ауырады. Жылқы малында инфекциялық анемия басқаларға қарағанда жиі кездеседі.

Таралу жолдары
--------------

Инфекциялық анемия таратуда негізгі рөлді қан сорғыш жәндіктер атқарады. Инфекциялық анемия ауырған мал мен ауырмаған малды шағылыстыру кезінде де таралады. 

Вирус ауырған жануардың несебі, нәжісі, ұрығы, сілекейі, көз жасымен шығып, төңірегіне тарайды. Вирус ауырған жылқы қанындағы эритроциттерін бұзады, безгекке ұшыратады. 

Ауырған малдың қанында аурудың қоздырғышы өмір бойы сақталады. Қоздырғыш ауру малдың қаны мен түгінде болады.

Емдеу
-----

Ауырған малды емдеудің пайдасы жоқ, себебі денесіндегі қоздырғыш вирус тұрақты сақталып, ауруды тарата береді.

Аурудан сақтану жолдары
-----------------------

Аурудан сақтану жолдары: басқа жерден әкелінген малды 30 күн карантинде ұстау керек. Қан сорғыш жәндіктерді жою шараларын ұйымдастыру қажет. Инфекциялық анемия ауруы шыққан шаруашылыққа басқа жерден мал алып келуге, мал айырбастауға, малды және оның өнімін басқа жаққа шығару тыйым салу керек. Қораларды 2-3%-тік күйдіргіш натрдың ыстық ерітіндісімен немесе 3-5% тік формалин ерітіндісімен залалсыздандырады[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. 4 том.
**Шүрегей** – кәдімгі немесе өзен үйректеріне жататын бірнеше түрдің жалпы атауы. 
Қазақстанда 9 түрі:

* Барылдауық үйрек (*Anas platyrhynchos*)
* Боз үйрек (*Anas strepera*)
* Бізқұйрық үйрек (*Anas acuta*)
* Даурықпа шүрегей (*Anas querquedula*)
* Жалпақтұмсық үйрек (*Anas clypeata*)
* Қырылдақ шүрегей (*Anas formosa*)
* Мәрмәр шүрегей (*Marmaronetta angustirostris*)
* Сарыайдар үйрек (*Anas penelope*)
* Ысылдақ шүрегей (*Anas crecca*)

Бұлар әр түрлі су қоймаларында – өзен-көлде, батпақты жерлерде, теңіз шығанақтарында тіршілік етеді. Бұлардың көпшілігінің қанатында айрықша жарқырауық белгісі (айна) болады. Шүрегейлер сүңги алмайды, тек денесінің алдыңғы бөлігін суға батырады. Судан немесе жер бетінен ұшу үшін екпіндетіп жүгірместен, тік көтеріледі. Көбінесе тізбектеліп не топталып, шапшаң ұшады. Өсімдіктермен және ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Шүрегей әуесқойлық тұрғыда ауланады.

Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |
Көшеге орыс химигі, педагог, көп саланы зерттеп, зерделеген ғалым, әлемдік химия

ғылымын дамытқан теоретик, химиялық элементтер заңын ашқан дарынды зерттеуші, орыс химия 
қоғамының негізін салған Дмитрий Иванович Менделеевтің есімі (Алматы қаласы атқару
комитетінің 26.12.1962 №453/26 шешімі) берілген. Менделеев Дмитрий Иванович (1834-1907) Тобольск 
қаласында дүниеге келген. Оның 500 баспа еңбегі бар.
Көше Медеу ауданында орналасқан. Волочаев көшесінен басталып, Сабыр Шәріпов көшесіне
дейінгі аралықта созылып жатыр. Тәтібеков, Қабылов, Чаплин көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы
атауы - Московская көшесі. Көшенің ұзындығы - 1050 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Интубация (лат. in - ішінде, tuba - түтік) - көмей тарылып, тұншығу қаупі төнгенде тыныс алуды жақсарту үшін ауыздан көмейге арнайы түтік енгізу. 

* Сипаттамасы1

Интубацияны көмейдің әр түрлі патологиялық кемістігінде, күю салдарынан кенет тыныс алу бұзылғанда, кейбір жарақат кезінде, көмекей күл ауруына шалдыққанда, кенет ісік пайда болғанда қолданады. Интубация әдісі медицинада 19 ғасырдың басынан белгілі. Ресейде алғаш рет К. Раухфус (1890 жылы) қолданған. Интубациялық аспап түтіктен (интубатордан), ауыз кеңейткіштен, экстрантордан тұрады. Қазіргі кезде интубациямен кейде наркоз да беріледі. Интубациямен науқас адамды қауіпті тұншығудан аман алып қалуға болады. Интубацияны науқас адамды отырғызып не жатқызып жасайды және операция кезінде аса ұқыптылық, тазалық шараларын бұлжытпай сақтау шарт.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Интубация
**Интертекст** — бір мәтіннің өзге мәтінге кіруі, мәтіндердің кірігуі. 

Бұл ұғымды әдеби мәтінді көп дауысты құрылым ретінде қарастырған М. Бахтиннің ықпалымен Ю. Кристева кіргізген. Ю. Кристева үшін мәтін дегеніміз мәтіндер мен таңбалар өрімі, өзге мәтіннің өзгеріске түскен нұсқасы. 

Интертекст - мәтін шекарасын бұлдыратып, оны жаңаша пайымдауға жол аша түседі. Интертексттің негізгі қасиеті оның ішкі әрекеттілігі, ашықтығы, көпнұсқалығы. Мәтін өзге мәтіндерден, өзге мәтіндерге қатысты шығарылады, және тек бұрынғы мәтіндерге қатысты емес. Интертекстілік аталатын құбылысқа шығармадан кейін жазылған мәтіндерді енгізу керек. «Мәтіннің қайнар көздері тек мәтіннен бұрын емес, онан кейін де тірлік етеді»,- дейді Р. Барт. Бұл тұрғыда кез келген мәтін өзге мәтіндер кеңістігінде жанданып, қосымша мағына тудырады. Интертекстілік симиотикалық жүйе ретінде бүкіл мәдениетті қамтиды. Интерекст тұрғысынан мәтін мен оқырман, оқу мен хат арасындағы айырмашылық пен қарсы тұру жоққа шығарылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Психология: Энциклопедиялық сөздік. Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы
**Бейне жасау** – оқиғаны суреттеудің негізгі тәсілі. Әңгіме оқиғасы мен кейіпкерін сипаттайтын дәл, айшықты, бейнелі сөздерді талғай білу керек. Сонымен қатар аудиторияның жас ерекшелігі, сөйленген сөзді ұғу ерекшелігі ескеріліп отырады. 

Баланың сөйленген сөзді ұғу қабілетін асыра бағаламау керек. Сондай-ақ баланың сөздігінде актив болып кеткен сөз бен сөз тіркесін де ылғи қайталай беруге болмайды. 

К.Чуковский жас ақындарға: ..."Тек балаға ғана бейімделіп коймай, оларды да өздеріңе, өздеріңнің ағалық сезімдері мен ойларынан хабардар етіп жақын тартындар. ...Біз поэтикалық форманы аз-аздан... біртіндеп қана күрделендіріп, балдырғандарды ұлы ақын түсінуге жетектеуге міндеттіміз", дегенді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Ма́рко Боррье́лло** (итал. Marco Borriello; 1982 жылы 18 маусымда Неаполь қаласында туылды) — италияндық футболшы, «Рома» футбол клубының шабуылдаушысы.

Клубтық мансабы
---------------

Борреьелло алғашында «Милан» футбол клубында тәрбиеленді. Бірақ командаға ілесіп кете алмады.

2011 жылы алғашында «Триестине», кейін «Тревизо» клубына жалға берілді. 2002/03 маусымның бірінші жартысында Боррелло «россонерлердің» құрамында алғаш рет ойын көрсетті және А сериясында ол 17 рет ойын көрсетті, алайда тек қана 2 рет голмен ерекшеленді. 2003 жылы Эмполи клубы оны жалға алып, ал 2004 жылдан 2006 жылға дейін «Реджане», «Сампдория» және «Тревизио» клубтарында жалға ойнап жүрді. 2006/07 маусымда допинг қолданғаны үшін ойнай алмуға құқығын жоғалтты.

2007 жылы 21 маусымда «Милан» оны «Дженоа» клубына 1,3 млн.еуроға сатты. Ал 2007/08 маусымда өте сәтті ойыншылардың бірі болды, 35 матчта ол 19 гол соқты және ең үздік 3 сүрмергендердің қатарына Дель Пьеро мен Трезегеден кейін қосылды. 2008 жылы 29 мамырда қайта «Миланға» оралды, осы жолы россонелер үшін сәтті өнер көрсетті.

2010 жылы 31 тамызда «Ромаға» 1 жылға жалға берілді. 2010 жылы 11 қыркүейкте «Рома» үшін алғаш ойынының Кальяри клубына қарсы өткізді. 2010 жылы 19 қыркүейкте Болоньи клубына қарсы ойында 7 минутында алғашқы голын соқты. 2010 жылы 19 желтоқсанда «Миланға» қарсы ойында 67 минутта гол соғып, командасына маңызды ойында жеңіс әкелді. 2011 жылы 22 маусымда «Рома» шабуылдаушыны сатып алды.

2012 жылы 3 қаңтарда «Ювентус» футбол клубына жалға берілді. «Ювентус» жалға алу үшін 0,5 млн. еуро құртты, ал маусым біткеннен кейін оны 8 млн. еуроға сатып алуға мүмкіндік болды.

2012 жылы 31 тамызда ойыншы бір жылға «Дженао» клубына жалға берілді.

2014 жылы 25 қаңтарда ойыншы «Вест Хэм Юнайтед» клубына жалға берілді. «Вест Хэмнің» ресми сайты келісімнің маусымның аяғына дейін екенің жариялады.

Ұлттық құрамадағы мансабы
-------------------------

2008 жылы 6 ақпанда Марко Италияның ұлттық құрамасы үшін алғаш ойының өткізді. Алғашқы ойыны Цюрих қаласындағы жолдастық Португалияға қарсы ойын болды. Сол матчта Боррелло алаға екінші таймда Лука Тониді ауыстырып кірді.

Жеке өмірі
----------

Марконың екі ағасы бар: Фабио мен Пьерджорджио

2004 жылдан 2008 жылға дейін Боррьелло модель әрі актриса Белен Родригеспен жүрді.

Жетістіктері
------------

### Ювентус

* Италия Чемпионы: 2011/12

Сілтемелер
----------

* National Football Teams сайтында статистикасы
* Чемпионат.com сайтныда профилі Мұрағатталған 20 қазанның 2013 жылы.
* aic.football.it сайтында статистикасы
**Марко Верратти** (итал. *Marco Verratti*; 5 қараша 1992, Пескара, Италия) — Италия Ұлттық футбол құрамасы мен «Пари Сен-Жермен» клубының жартылай қорғаушысы, италяндық футболист.

Клубтық мансабы
---------------

Пескарада дуниеге келген, ЛАкуиледе өскен. Кішкентай кезінде "Ювентустың" жанкүйері болған, өз кумирі ретінде Алессандро Дель Пьероны санаған. Вераттидің таланты жас кезінен танылған, тіпті жасөсіпірім кезінде оған "Атланта" және "Интернационал" клубтарынан шақырту түсірілген, дегенмен Марко өзінің туған "Пескарасын" таңдаған. 16 жасқа дейінгі бірінші маусымдағы  сәтті ойынынан кейін "Милан" оған 300 мың еуро ұсынған, бірақ футболист бас тартқан. 

### Пескара

Верратти — техникалық жағынан дарынды плеймейкер, "Пескараның" жастарға  арналған жүйесінде тәрбиеленген, 2008—2009 жылдың сезонында  16 жасында клуб атынан дебют жасады. 2009—2010 жылда Марко бұрынғыдан қарағанда жиірек және тұрақты түрде дебют жасады, және содан бері өз командасының ең маңызды ойыншыларының бірі атанды. 

### Пари Сен-Жермен

2012 жылы 18 шілдеде "Пари Сен-Жерменге" ауысып, бес жылдық келісім шарт жасасты, трансфердің құны 12 миллион еуро. 11 тамыз күні тұңғыш ойынын "Лорьянға" қарсы өткізді. 18 қыркүйек күні "Динамоға" (Киев) қарсы Чемпиондар Лигасындағы тұңғыш ойынын өткізді.

2019 жылы тағы да бес жылдық келісім шарт жасасты.

Жетістіктері
------------

### Командалық

«Пескара»

* Б сериясының жеңімпазы: 2011/12

«Пари Сен-Жермен»

* Франция чемпионы (6): 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2018/19
* Франция суперкубогы (6): 2013, 2014,2015, 2016, 2017, 2018, 2019
* Лига кубогы (5): 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18
* Франция кубогы (4): 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18

Италия

* Еуропа чемпионы: 2021

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Marco Verratti 6  (фран.). Тексерілді, 15 наурыз 2019.

Сілтемелер
----------

* Профилі