recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Еуразия. Еуразиядағы қыпшақтардың шекарасы, XIғ соңы — XIIғ басы.
**Қыпшақ хандығы** – шамамен 11 – 13-ғасырларда қазіргі қазақ жерінде өмір сүрген мемлекеттік бірлестік. Қимақ (кимек) қағандығы ыдырағаннан кейін әскери-саяси билік қыпшақ ақсүйектерінің қолына көшті. Олар 11-ғасырдың 2-ширегінен бастап Арал мен Каспий өңірлерін жайлаған оғыз тайпаларын ығыстырды. "Оғыздар даласының" (Мафадат әл-ғұз) орнына Дешті Қыпшақ атауы орнықты. 11-ғасырдың ортасынан бастап қыпшақтар Еділден өтіп, батысқа қарай жылжиды. Кейіннен олар Византия империясы мен Болгария жеріне әлсін-әлсін шабуыл жасап, 1071 – 80 ж. Дунай өзеніне келіп жетті. Кейбір рулары басқа түркі тайпаларымен бірлесе отырып, Кіші Азияға тарай бастады. 11 – 12-ғасырларда Алтай мен Ертістен бастап Карпат пен Дунайға дейін созылған даланы мекендеген халықтардың бәрі қыпшақтар деп аталды. 12-ғасырдың ортасынан олар Сырдария бойындағы қалалар үшін Хорезммен соғысты. Қыпшақ ақсүйектерінің бір бөлігі Хорезм шаһына қызмет етті, сондықтан 13-ғасырдың басында хорезмдіктер Сыр бойына толық иелік етіп, Торғай, Ырғыз, Есіл, Нұра өзендерін жайлаған қыпшақтарға жорық жасай бастады. Шыңғыс хан шапқыншылығы қарсаңында қыпшақтар ыдырау алдында тұрды. Таққа тек бөрілі руынан шыққандар мұрагерлік жолмен сайланды. Олар ежелгі түркі дәстүрі бойынша 2 қанатқа бөлінді. Кейіннен Шыңғыс хан әскерлері ретінде Дешті Қыпшаққа Орталық Азиядан келіп сіңген түркі-моңғол тайпалары (керей, меркіт, найман, уақ, жалайыр, қоңырат, т.б.) мен Жошы хан ұрпақтары жергілікті қыпшақтармен араласып, біртұтас халыққа айналды. Сондықтан көп ұзамай Алтын Орда халықтары "Қыпшақ ұлысы", "Қыпшақ тілдес халықтар" деген жалпылама атаумен аталып кетті. 13-ғасырдың аяғында Алтын Орданың құрамындағы қыпшақ тайпаларының этникалық негізінде құрылған автономиялық бірлестік – Ақ Орда күшейе бастады. 14-ғасырдың аяқ кезінен бастап Ақ Орданы мекендеген қыпшақ тайпалары "өзбек" деген жалпылама атаумен аталды. 15-ғасырдың орта тұсынан бастап "өзбек" терминін "қазақ" атауы ығыстырып шығарды.

Пайдаланылған cілтемелер
------------------------

1. ↑  Балалар Энциклопедиясы, 6 том.
2. ↑  А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х
Қазақстан түрлі халық өкілдерінің әнұран шырқау сәті
**Қазақстан халқының бірлігі күні** — Қазақстанда жыл сайын тойланатын мереке.

Мереке 1996 жылдан бастап тойланады. 1995 жылдың 18 қазанында Қазақстан президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтің жарлығы бойынша 1 мамыр - Қазақстан халқының бірлігі күні деп жарияланды.

Қазақстанның саяси қайраткерлерінің пікірі бойынша, ұлтаралық және дінаралық келісімнің сақталуы, олар жүргізіп жатқан саясатының басты қағидаларының бірі болып табылады.

Тағы қараңыз
------------

* Қазақстан Республикасының мерекелері

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Алмалы ауданының әкімшілігінің аппараты* 1 мамыр – Қазақстан халықтарының бірлігі күні  (қаз.).  www.almaly.almaty.kz. Тексерілді, 1 мамыр 2012.
2. ↑  *Руслан Ғаббасов* Бүгін - Қазақстан халқының бірлігі күні  (қаз.). *«ҚазАқпарат» ҰК ААҚ*.  www.inform.kz (1 мамыр 2012). Тексерілді, 1 мамыр 2012.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Нұрсұлтан Назарбаев қазақстандықтарды Қазақстан халқының бірлігі күнімен құттықтады. Мұрағатталған 4 мамырдың 2012 жылы.
**Қынабай Аралбаев** (4 ақпан 1956 жыл, Шымкент облысы, Киров ауданы, 1 май ауылы - 5 тамыз 1991 жыл, Алматы қаласы) — КСРО-лық және қазақстандық тележурналист..

Өмірбаяны
---------

ҚазМУ-ді бітірген (1979). Еңбек жолын 1972-73 жылдары Жетісай қаласындағы "Жетісай" газетінде тілшіліктен бастаған. 1979-82 жылдары республикалық "Білім және еңбек" журналында тілші, бөлім меңгерушісі, 1982-91 жылдары Қазақ теледидарының қоғамдық-саяси хабарлар Бас редакциясында телекомментатор, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарады.

Қазақ КСР Телевидение және радиохабарлары жөніндегі Мемлекеттік комитеттің төрағасының көмекшісі (1983). "Көкжиек", "Талантынмен таныл", "Көкпар", "Батыр мықты ма, бастық мықты ма?" "Бетпе-бет" т. б. хабарлары көрермендерге кеңінен танымал болды. 1991 жылы Балуан Шолақ сарайында атақты палуан Д.Тұрлыхановтың шоу-хабарын өткізді.

Республика деңгейіндегі футбол, бокс репортаждарын Қазақ тілінде жүргізді. Жыл сайын Алматы қаласында, Қырғауылтөбеде қысқы спорт ойындарынан Аралбаевты еске түсіру, туған топырағында волейболдан дәстүрлі жарыстар өткізіліп тұрады. Жетісай қаласында бір көше Аралбаев есімімен аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.
**Тифлопсихология** (гр. *typlos* — соқыр және психология) — соқыр және нашар көретін адамдардың психикалық дамуын, оқыту мен тәрбиелеу кезінде оны түзеудің жолдары мен әдістерін зерттейтін арнаулы психология саласы. Тифлопсихология көру қабылдауының кемістіктерінің есесін басқа анализаторлардың (есту мен сипап сезу) есебінен толықтыру мүмкіндіктерін зерделейді, көз көруімен не нашар көруімен байланысты ақпарат тапшылығы жағдайындағы қабылдаудың, жад пен ойлаудың психикалық ерекшеліктерін зерттейді. Тифлопсихологияның айрықша бір бөлігі соқыр, керең, мылқау адамдар психологиясын зерттейді. Тифлопсихология мәліметтерін пайдалану арқылы соқыр және көзі нашар көретін адамдарды оқыту, тәрбиелеу және олардың еңбек қызметі процестері ғылыми негізде құрылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Асыл металдар
Саф алтын тау жыныстарында ұсақ дәндер күйінде кездеседі
Тарихтағы ең ірі алтын 112 кг болған
Грек аңыздары бойынша адамзат алдымен алтын ғасырдан, одан соң мыс ғасырынан өткен.
Скифтердің аңыздары бойынша жер өңдейтін құралдар алтыннан жасалған. 
Ал К.Маркс айтуы бойынша, «Алтын –адамзат ашқан ең бірінші металл»
Ерте заманда алтынға ең бай мемлекет болған Мысыр. Ніл өзенінің 1тонна құмынан 80 грамм
алтын табылатын. Тарихи деректер бойынша, 3,5 мың жыл бұрын жылына 50 тонна алтын өндірілетін еді. 1910 жылы Патшалық Ресейде жылына 63 тонна алтын өндірілді.
Еуропа елдеріңінде өз алтыны аз болған сондықтан оны шетелден әсіресе Америкадан испан және португал конкистадорларына (жаулаушылар) 16- 18 ғасырларда жергілікті тұрғындары – ацтектер мен майяларды түгелдей жойып жіберген. Алтынды қарқынды өндіру 19 ғасырда бастады. Алтынның бай кен орындары алдымен Орал мен Сібірден, кейінірек Калифорния, Аустралия, Оңтүстік Африка, Аляска және т.б жерлерден табылған. Егер 1800 жылы әлемде небәрі 19 тонна алтын, ал 1850 жылы 54.8 тонна, ал 1900 жылы 316.3 тонна, 1940 жылы КСРО -ны қоспағанда 1281.9 тонна алтын өндірілді. 
Алтын өндірісінің дамуына кен орындарының ашылуы ғана емес оны өндірудің амалдарының 
көбею де фактор болады. Бұрын алтынды құм мен ұсақ кварц жыныстарынан сумен шаймалап бөліп алатын.
1843 жылы орыс инженері П.Р. Багратион қазіргі кезде алтын металлургиясында көп тараған әдістерінің бірі – алтынды кеннен калий цианидінің ерітіндісі арқылы алудың гидрометаллургиялық әдісін ұсынды.
Ежелден алтынды металл патшасы дейтін. Алтын –ашық сары , жылтырақ, созылғыш, иілгіш металл. Алтыннан созылған сымның жуандығы өрмекші торы тәрізді.
Алтыннан өте жұқа қабыршақ алынады. Мұндай қабыршақтан күн сәулесі еркін өтеді. Алтынның балқу температурасы 1063 градус ал қайнау температурасы 2710градусменшктісалмағы 19,3 г/смкуб. 
Алтынға байланысты аңыз бар. Сиракуз әміршісі тәж жасау үшін зергерге біраз алтын береді. Зергер жұмысын аяқтаған соң тәжді өткізеді. Бірақ патшаға бұл тәж таза алтннан емес дейді. Ашуланған хан еліндегі ең сыйлы ғалымдардың бірі Архимедті шақырады. Оған тәжді бұзбай таза алтын еместігін дәлелдеуі қажет еді. Ұлы ғалым ойланып қалады, да моншаға түсіп жатып таптым таптым эврика эврика дейді. Алтынның және тәждің меншікті салмағын есептеуге кіріседі. Алтынның салмағы судың салмағынан 19,3 есе ауыр болады дп ойлайды. Алтынды суға толтырылған ваннаға салып ығысқан судың массасы алтынның массасынан 19,3 есе жеңіл болуы тиіс дейді де тәждің таза алтын еместігін дәлелдеді.
Н.Нұрахметов. Асыл металдар. Химия оқу кітабы. Алматы. Мектеп. 2010ж
**Құйысқан**– Ер-тоқым аттың мойнына қарай жылжымас үшін ердің артқы жағы мен ат құйрығының астынғы жағын жалғастыратын қайыстан не былғарыдан әшекейлеп жасалған әбзел атауы. «...Құйысқаны құйма алтын,...» (С. Сейфуллин, Шығармалар жинағы).
Ертедегі түркі тілдерінде «құдүчақ» тұлғалы сөз қазіргі қазақ тіліндегі «құйымшақ» дегенді түсіндірсе, қазіргі чуваш тілінде «хыдж»—біздегі «арт, бексе» сөздерінің орнына жүреді. Бұлардан байқайтынымыз — сөздің ең алғашқы түбірі «құд», ал қазіргі қазақ тілінде ол «құй» қалпына дейін өзгерген (құй + рық). Осы деректер арқылы «құйысқан» сөзінің бірінші буынының мағынасы мәлім. Екінші түбірді — түркі тілдеріне туыстығы жақын тунгус-маньчжур тілдеріндегі «қайыс» мағынасын беретін «һошшан» тұлғасы болар деп ойлаймыз. Екі түбірді қоса келгенде «құй һошшан» тіркесі пайда болады. Сөз тіркесі біріге келіп (құй һошшан> құйошһшан>құйосһан>құйысһан>құйысқан), қазақ тілінде «құйысқан» түріне дейін өзгеріп, мағынасы —«құйрық қайыс» дегенді білдіретін болған деген топшылау жасаймыз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Ауа райын болжау**  – ауа райын алдын ала ғыл. негізде анықтау. Алдымен синоптик. процестер (ауа массалары, антициклон, атмосф. шебі, т.б.) анықталады, соның негізінде атмосф. құбылыстар (жауын-шашын, тұман, боран, т.б.) болжанады. Уақыт ұзақтығына байланысты Ауа райын болжау өте қысқа, қысқа (1 – 2 тәулікке), орта (3 – 10 тәулікке), ұзақ (бірнеше айға дейін) және өте ұзақ (бір жылдан астам) мерзімдік болып бөлінеді. Синоптик. және аэрол. ст-лардан келетін мәліметтердің өңделуі нәтижесінде циклондар мен антициклондардың, т.б. синоптик. нысандардың қозғалысы бақыланады. Ауа райын болжау үшін қысым және топография карталары, ғарыштық түсірімдер, т.б. мәліметтер қолданылады. Синоптик. жағдайларды болжау бірнеше кезеңнен тұрады: 1) циклондар мен антициклондардың пайда болуын, дамуын және қозғалысын болжау; 2) атмосф. шептердің қозғалысын және өзгеруін болжау; 3) атмосферадағы ағындардың бағытын болжау. Гидрометеорология орт-нда ауа райынан басқа ауыл шаруашылығы дақылдардың өсуі, өнімділігі болжанады, сондай-ақ мал ш-на да қатысты болжаулар жасалынады.

Ауа райы болжамы
----------------

Iрі масштабты атмосфералық процестердің, ең алдымен, қысым өрісінің, температураның және желдің дамуын талдау негізінде жасалған ауа райының алдағы уақыттағы жайы туралы жорамал. Қысқа мерзімдік (бірнеше сағаттан 1-2 тәулікке дейін), біршама ұзақ мерзімдік (3—10 тәулік) және тым ұзақ мерзімдік (бір ай және одан да астам) деп ажыратады. Ауа райы болжамы арнайы (шаруашылықтың әр түрлі салалары үшін) және жалпы пайдалануға арналған деп бөлінеді. Ауа райы болжамы аумаққа (облыс, өлке, ел, теңіз айдыны және тағы да басқалары), сондай-ақ жеке елді мекендер, аэропорттар үшін және синоптикалық карталарды талдау негізінде (синоптикалық ауа райы болжамы) жасалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6
**Марат Төлеуханұлы Сыздықов** (2 маусым 1966 жыл — 23 қазан 2012 жыл) — КСРО және Қазақстан футболшысы, футбол жаттықтырушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Семейдің "Спартак" клубының түлегі. 1985 жылы "Қайратқа" ауысты да, негізгі құрамға іліне алмады. 1987 жылы "Таразға" ауысып, бірнеше жыл негізгі құрамда ойнады.

1994 жылы "Таразда" ойнап жүріп карьерасын аяқтады.

2009 жылы "Спартак" клубының бас жаттықтырушысы боп тағайындалды. 

2012 жылы 23 қазанда өмірден өтті.

### Ұлттық құрама

Ұлттық құрама сапында бір ғана кездесу өткізді, 1992 жылы 16 шілдеде Өзбекстанға қарсы жолдастық кездесуде 90 минут толық ойнады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Футболшы статистикасы
**Ауаның биологиялық регенерациясы** - ғарыш кемелерінде, сүңгуір қайықтарды, автономды паналарда т.б. жабық кеңістіктерде оптимальды атмосыераны қалпына үздіксіз келтіріп отыру.

Ол экипаж бен биокомплекстік ағзаларды оттекпен қамтамасыз ету мақсатында жүргізіледі. Оттек экипаж бен биокомплекстік ағзалар бөліп шығаратын көмір қышқыл газы мен су буынан фотосинтезге және хемосинтезге қабілеті бар автотрофтық ағзалар (балдыр, жоғары сатыдағы өсімдіктер, хемосинтездеуіш бактериялар) арқылы алынады.

Тағы қараңыз
------------

* Регенерация

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
"Крампус" (ағыл. Krampus) -америкалық фантастика жанрындағы қорқынышты фильм. Режиссер Майкл Догертидің фильмі. Сценарий жазғандар:Майкл Догерти, Тодда Кэйси және Зэка Шилдса. Бұл фильмге Адам Скотт, Тони Коллетт, Дэвид Кокнер, Эллисон Толман, Кончата Феррелл, Эмджей Энтони, Стефания Оуэн және Криста Штадлер тәрізді актерлер түсті.Америка Құрама Штаттарында Universal Studios арқылы 4 желтоқсан , 2015 шығарылды. Ресейде фильм 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап шығарылды .

Сюжет
-----

Жаңа жыл қарсаңында. Бас кейіпкер Макс, ол өте ақылды, мейірімді бала болыпты. Бірақ жаңа жылда оның жақындары аяз атаға деген сенімі үшін мазақ қылады. Сол күннен бастап Макстың аяз атаға деген жаңа жылға деген сенімі өшеді.Үстел үстінде олардың отбасыларында ұрыс-керіс басталады, және бір- бірін мазақ етеді, сол кезде олардың Максқа деген және сиқырлы мерекеге деген бір тамшыдай құрметтері болмаған еді. Осындай отбасыға аяз ата келмейтінеді. Осындай болғаны үшін олар кейін өкінеді, бірақ бұл кезде кеш еді. Ал бұл кезде сойқан Крампус, яғни аяз атаның көлеңкесі өзінің ымырасыз, қорқынышты көмекшілерін ертіп бірлігі жоқ Макстың отбасына оларды жазалау үшін бағытталған болатын.

Рөлдерде
--------

| Актёр | Рөл |
| --- | --- |
| Эмджей Энтони | Макс Энджел |
| Адам Скотт | Томми Энджел |
| Тони Коллетт | Сара Энджел |
| Дэвид Кокнер | Ховард |
| Эллисон Толман | Линда |
| Кончата Феррел | Дороти тәте |
| Криста Стадлер | Оми |
| Стефания Оуэн | Бет Энджел |
| Лоло Оуэн | Стиви |
| Куеени Сэмюэл | Джордан |
| Маверик Флэк | Хауи |
| Люк Хокер | Крампус |
| Сет Грин | Лампи |
Құрбан айт мерекесі қажылық кезінде өтеді
Исламда мейрам ретінде екі айт — Ораза айты мен Құрбан айт, Арафат күні және Ташриқтың үш күні бекітілген. Пайғамбар Мединелік адамдар бір мейрамды тойлағанын көргенде былай деген:

> «Шын мәнінде Аллаһ оларды екі жақсырақ күндермен ауыстырды: құрбан шалатын күнмен және ауыз ашатын күнмен»
> 
> 

Ол тағы да:

> «Ей мұсылмандар! Арафат күні, құрбандық шалу күні мен Ташриқтың үш күні — біздің айтымыз»
> 
>

#### Ораза айт

Ауызашар (ифтар)
*Толық мақаласы: Ораза айт*
Рамазан айындағы оразаның аяқталғаннан кейінгі Шәууәл айының бірінші күні Ораза айт (араб.: عيد الفطر‎ — 'ид әл-фитр) деп аталады. Бұл күні мұсылмандар мешітте жиналып жамағатпен Айт намазын оқиды. Ораза ұстауға тыйым салынған күн.

#### Құрбан айт

*Толық мақаласы: Құрбан айт*
Құрбан айт (араб.: عيد الأضحى‎ — 'ид әл-адха) Зул-хижжа айының оныншы жұлдызы. Қажылықтың аяқталуына байланысты мұсылмандар Айт намазын оқып, құрбандық шалатын күн. Бұл күні ораза ұстауға болмайды.

#### Мәулид

*Толық мақаласы: Мәулид*
**Мәулид** (араб.: مولد‎) — араб тілінде «туған күн, туған жер» мағынасын білдіреді. Мұхаммед пайғамбар ﷺ мен оның сахабалары тойламағанмен, мәулид кейбір мұсылман елдерінде Пайғамбардың өмірбаянын оқумен, оған арнап өлең жазуменен аталып өтіледі. Мәулидті һижри VII ғасырда Сирияның Ирбиль мекенінің әмірі Мұзаффар әд-Диннің бұйрығымен тарихта алғашқы рет атап өткен. Кейбір мұсылмандар бұл амалды Ислам дініне қатысы жоқ бидғат пен Иса пайғамбардың туған күнін тойлайтын христиандарға еліктеу деп санайды, себебі бұл амал Құран мен Сүннетте әмір етілмеген, соған қоса алғашқы мұсылмандар оны істемегені белгілі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әбу Дәуд (1134), ән-Нәсәи (1556), Ахмад (3/178), Әбдурраззақ (15566)
2. ↑  Әбу Дәуд (2419), әт-Тирмизи (773), ән-Нәсәи (5/252)
3. ↑  عيد الفطر — AlMaany.com (ар.)
4. ↑  عيد الأضحى — AlMaany.com (ар.)
5. ↑  مولد — AlMaany.com (ар.)
6. ↑  «Хусн әл-мақасид фи ағмал әл-мәулид»; Имам әс-Суйути
7. ↑  «Мәулид — ең қауіпті бидғат және неге оны ханафилер атамайды» Мұрағатталған 25 наурыздың 2013 жылы. (орыс.)

Тағы қараңыз
------------

* Ислам мәдениеті
* Құрбан айт
* Ораза айт
**Марат Серікқазыұлы Өмірғалиев** 1973 жылы 14 қыркүйекте Семей қаласында туған. Қазақ.

Әкесі - Өмірғалиев Серікқазы Қабидоллаұлы, ҚР ІІМ зейнеткері. Анасы - Өмірғалиева Раиса Карповна, Семей қалалық №10 ОМ мұғалімі.

Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген (1997), заңгер.
«Орал өңірі» газетіндегі «Қазақстан Республикасындағы сот-сарапшылық қызметінің міндеттері мен алдағы мақсаттары» (2009), «Казахстанская правда» газетіндегі «Қазақстан Республикасындағы жол-келік оқиғаларын зерттеу және қайта қалыптау жағдайын талдау» (2010) мақалаларының авторы. Оның редакциялауымен ҚР ӘМ Соттық сараптау орталығының «Соттық сараптау ісі саласындағы халықаралық ынтымақтастық» халықаралық ғылыми-тәжірибелік мәслихаты» (2008), «Қазақстан Республикасы соттық сараптау ісінің даму келешегі» халықаралық деңгелек үстелі» (2009) жинақтары жарыққа шықты. 

Қазақ, орыс және ағылшын (сөздікпен) тілдерін біледі. 
«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2007 жылдан). 

1992 жылдан - ҚазССҒЗИ Өскемен бөлімінің Семей секторында зерттеуші қызметіне сынақ мерзімінен өтуші. 1997 жылдан - Семей гарнизоны бойынша ҚР МТК ӘТБ тергеушісі. 1998 жылдан - Семей гарнизоны бойынша ҚР ІІМ ӘТБ жедел өкілі. 2001 жылдан - Павлодар гарнизоны бойынша ҚР ІІМ ӘТБ. 2002 жылдың ақпанынан ШҚО Өскемен қаласының БІІБ Үлбі ІІБ ПБ аға тергеушісі. 2002 жылдың қазанынан - ШҚО БІІБ Семей қаласының ІІБ аға тергеушісі. 2003 жылдан - ҚР Әділет министрлігінің «Сот сараптамасы орталығы» ҚБ сот сараптамасы ғылыми өндірістік лабораториясының бастығы (Семей қ.). 2007 жылдан бері - ҚР Әділет министрлігінің «Сот сараптамасы орталығы» ММ директорының орынбасары. ҚР әділет министрінің Алғысымен ескерілген (2010).

* Әділет капитаны.
* Діни көзқарасы - мұсылман.
* Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
* Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстан таяу келешекте тұрақты да қарышты экономикасы, сонымен қатар тұрғын халқының әрқайсысы жоғары кіріс иеленетін дамыған мемлекеттердің қатарында тұратын құқықтық мемлекетке айналады».
* Хоббиі - жеңіл атлетика, суда жүзу, бокс.
* Сүйіп оқитын әдебиеті - әлем халықтарының тарихы классикалық әдебиет, романдар.
* Үйленген. Жұбайы - Өмірғалиева Алла Мұратқзы (1975 жылы туған), «Х-Реаlсоmpani» ЖШС заңгері.
* Қызы - Өмірғалиева Маржан Маратқызы (1997 жылы туған);
* Ұлы - Өмірғалиев Арыстан Маратұлы (2008 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Марат Әблахатұлы Оразаев** - 1967 жылы 3 ақпанда Семей облысы Шұбартау ауданының
Қосағаш ауылында туған.
Алматы халық шаруашылығы институтын бітірген (1991),
инженер-экономист.
1991 жылдан - Қазақ экономика және агроөнеркәсіп кешенін ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтының экономисі. 1993 жылдан - ҚР Қаржы министрлігі Орталық аппараты Агроөнеркәсіптік кешендерді қаржыландыру және
табиғатты қорғау басқармасының жетекші экономисі,
бас экономисі, бөлім бастығы, бастықтың орынбасары,
бастығы. 1997 жылдан - ҚР Қаржы министрлігі Бюджет
департаменті Бюджеттің орындалуы мен есептілігін қалыптастыру мен талдау басқармасы бастығының орынбасары,
Бюджет саясаты басқармасының бастығы. 1999 жылдан -
ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі Қаржы департаменті
директорының орынбасары. 2002 жылдан - ҚР Ауыл
шаруашылығы министрлігі Қаржылық қамтамасыз ету
департаментінің директоры.
2008 жылдың маусымынан бері - ҚР ауыл шаруашылығы
вице-министрі.
«Қазақстан Конституциясына 10 жыл» медалімен (2005), ҚР
Құрмет грамотасымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
Темірдің қайта таралу анемиясы (темірдің қайта қолданылуы бұзылған анемия) – темірдің қордан плазмаға және кейін эритрокариоциттерге жеткізілуінің бұзылысынан туындайтын анемия. Осы жағдайда темірдің өзіндік қайта таралуы болады: ол қорда – темірдің сақталу орындарында шоғырланады.
Ағзаның қалыпты гемопоэзі үшін тәулігіне 25 мг темір керек. Ішектен күніне тек қана 1-1,5 мг сіңіріледі. Қалыпты эритропоэзге қажет темірдің қалған мөлшері бұзылып жатқан эритроциттерден темірдің қайталап қолданылуы (реутилизациясы) қамтамасыз етеді.
Темірдің қайта таралу анемиясы кезінде темірдің реутилизация механизмі бұзылып, қордың макрофаг жасушалары темірді мықтап ұстап алып, оны эритроциттегі гемоглобин синтезі үшін қолдануға мүмкіндік бермейді. Темір макрофаг жүйесінің жасушаларында ферритин мен гемосидерин түрінде қорда сақталып, ағзаның шынайы емес темір тапшылығын туындатады.
Темірдің қайта таралу анемиясы барлық анемиялар арасында ТТА кейінгі екінші орында кездеседі. Ол өкпе, бүйрек, несеп шығару жүйесі, жыныс мүшелері, сүйек (остеомиелиттер), өт шығару жүйесінің жедел және созылмалы инфекциялық-қабыну (әсіресе іріңмен жүретін) аурулары, сепсис, инфекциялық эндокардит, әр жерде орналасқан туберкулез, саркоидоз, созылмалы лейкоздар, ревматоидты артрит, серонегативті артрит, гепатит, қатерлі ісік аурулары (анық және жасырын қан кетулер, сүйек миына метастазы, гемолизі жоқ жағдайларда), бауырдың алкогольдік ауруларында дамуы мүмкін. Аталған аурулар кезінде «макрофаг жүйесінің жасушалары едәуір белсендікке ие болып, темірдің қорда жиналуына өз үлесін қосады»,- деген болжам бар.
Темірдің қайта таралу анемиясының диагноздық критерийлері 
• орташа гипохромды анемия, реңдік көрсеткіші төмен. Салыстырмалы түрде нормохромды анемия сирек кездеседі. Гемоглобин деңгейі орташа дәрежеде төмендейді (80 г/л төмендеуі сирек);
• сарысулы темір деңгейі қалыпты, кейде ол аздап кемуі мүмкін;
• сарысулы трансферрин төмендейді, кейбір жағдайда қалыпты;
• сарысулы ферритин жоғарылайды;
• сүйек миында сидеробластар саны кемиді;
• белсенді қабыну (инфекциялық және инфекциялық емес) үрдістердің клиникалық-зертханалық белгілері болады.
Емі
Негізгі ауруды емдеу. Темірі бар дәрілер тағайындалмайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "ҚАН АУРУЛАРЫ", Байжанова К. Т. Бекмурзаева Э.Қ. оқу құралы, Шымкент 2010
**Абхаз тілі** — Абхазия негізгі тұрғыны - абхаз халықының мемлекеттік тілі. Көбіне Абхазия мен Түркияда таралған, Қиыр Шығыстың кейбір елдерінде де (Сирия, Иордания, Ирак) таралған. Туыс тілдері - абаз, адыгей (черкес) тілдері.

Ресейде 2010 жылдың санағының мәліметі бойынша 6786 адам абхаз тілінде сөйлейді.
Түркияда 1965 жылдың мәліметі бойынша 4563 адам туған тілім деп санайды және 7836 адам - екінші тілі ретінде қолданады.
Абхаз тілі Иберий-Кавказ тілдерінің бірі. Екі диалектіге бөлінеді: абжуй, бзыб. Әдеби тілі абжуй диалектісі негізінде қалыптасты. Тұңғыш абхаз алфавитін Абхаз тілінің фонетикалық ерекшеліктерін ескере отырып, орыс графикасы негізінде 1862 ж. П.К.Услар жасады. Абхаз тілінің алфавиті сараланып, төрт рет өзгерді (1926 ж. 1928 ж. 1938 ж.  1954 ж.).
Дауысты дыбыс аз, дауыссыздар 50 ден астам. Абхаз тілі - агглютинатив тіл. Белгілілік категориясын білдіру үшін сөз алдына "а", белгісізділік категориясын білдіру үшін сөз аяғына "к" қосымшасы қосылады. Етіс формасы жоқ. [Көсемше]], есімше формасы жиі қолданылады.

Алфавит
-------

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а  [aː] | Б б  [b] | В в  [v] | Г г  [ɡ] | Гь гь  [ɡʲ] | Гә гә  [ɡʷ] | Ҕ ҕ  [ʁ/ɣ] | Ҕь ҕь  [ʁʲ/ɣʲ] |
| Ҕә ҕә  [ʁʷ/ɣʷ] | Д д  [d] | Дә дә  [dʷ] | Е е  [ɛ] | Ж ж  [ʐ] | Жь жь  [ʒ] | Жә жә  [ʒʷ] | З з  [z] |
| Ӡ ӡ  [d͡z] | Ӡә ӡә  [d͡ʑʷ] | И и  [j/jɨ/ɨj/i] | К к  [kʼ] | Кь кь  [kʼʲ] | Кә кә  [kʼʷ] | Қ қ  [kʰ] | Қь қь  [kʲʰ] |
| Қә қә  [kʷʰ] | Ҟ ҟ  [qʼ] | Ҟь ҟь  [qʼʲ] | Ҟә ҟә  [qʼʷ] | Л л  [l] | М м  [m] | Н н  [n] | О о  [ɔ] |
| П п  [pʼ] | Ҧ ҧ  [pʰ] | Р р  [r] | С с  [s] | Т т  [tʼ] | Тә тә  [tʼʷ] | Ҭ ҭ  [tʰ] | Ҭә ҭә  [tʷʰ] |
| У у  [w/wɨ/ɨw/u] | Ф ф  [f] | Х х  [x/χ] | Хь хь  [xʲ/χʲ] | Хә хә  [xʷ/χʷ] | Ҳ ҳ  [ħ] | Ҳә ҳә  [ħʷ] | Ц ц  [t͡s] |
| Цә цә  [t͡ɕʷʰ] | Ҵ ҵ  [t͡sʼ] | Ҵә ҵә  [t͡ɕʼʷ] | Ч ч  [t͡ʃʰ] | Ҷ ҷ  [t͡ʃʼ] | Ҽ ҽ  [t͡ʂʰ] | Ҿ ҿ  [t͡ʂʼ] | Ш ш  [ʂʃ] |
| Шь шь  [ʃ] | Шә шә  [ʃʷ] | Ы ы  [ɨ] | Ҩ ҩ  [ɥ/ɥˤ] | Џ џ  [d͡ʐ] | Џь џь  [d͡ʒ] | Ь ь  [ʲ] | Ә ә  [ʷ] |

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Теміржолшылардың мәдениет сарайы**,клубтық мекеме(Қарағанды,Мәметова көшесі,111).Тың темір жолының Қарағанды бөлімшесінің темір жолы қызметкерлері көсіп одақтарының карамағыңда.

1937 жылында архитектор Петрайтистің жобасы бойынша тұрғызылған.

420 орындық концерт,150 орындық кинолекциялық және бизалдары бар.
15 көркем өнерпаздар үйірмесі (450 мүшесі бар),
«Құрбы»,«Ақ ладья»атты ықыластарту және бағбандар клубы жұмыс істейді.«Праволық білімдер», «Семья және мектеп»,«Жас жауынгер» аталатын университтер ашылған. Соғыс және еңбек ардагерлерімен, өндіріс озаттарымен кездесулер, ауданы
еңбекшілерінің салтанатты жиналыстары, жұмысшылар әулетін қошеметтеу, Армия қатарына
шығарып салу рәсімдері, жастардың пікір алысулары өткізіліп тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Теміржол көлігі** - жүктің барлық түрін жылдам тасымалдай алатын көліктің әмбебап түрі. Ол жылдың барлық маусымында үздіксіз жұмыс істейді. Электрлендірілген теміржолдағы жүк тасымалының құны айтарлықтай арзан. Қазақстандағы алғашқы теміржол 1883 жылы Покровская Слабада-Орал арасында салынған тар табанды жол еді. 1813 жылы жалпы теміржолдың ұзындығы 2081 шақырым болды. Жетісу, Орта Азия және Сібір теміржолы салынды. 1831 жылы Түрксіб арқылы алғашқы пойыздар жүре бастады. Түрксіб теміржолы Қазақстан экономикасының дамуына зор әсер етті.

Қазіргі теміржол желісінің негізі солтүстіктен оңтүстікке қарай өтетін республикалық үш магистральдан құралады.

Дереккөздер
-----------

"Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
**Бегім Беркімбаев** (1889, Ресей империясы, Семей облысы, Қарқаралы уезінің Ақшатау болысының Оныншы ауылы-1979, Қазақ ССР, КСРО) -- Социалистік еңбек ері (1948)[1], аға шопан. Семей облысы, Қарқаралы уезінің Ақшатау болысының Оныншы ауылында туған (Қазіргі Қарағанды облысы Шет ауданы). Қызыл-Өркен, Қарабұлық шаруашылықтарында жетпіс жыл бойы шопан ретінде жұмыс атқарған. 1950 жылы екінші мәрте Ленин орденімен марапатталады. 1959 жылдан өмірінің соңына дейің "Қарабұлақ" совхозында техник мал дәрігері болып істеді.[2]

Тегі
----

Шыққан тегі Қаракесек руынынң Керней ішіндегі Шаң.

Беркімбаев құрметіне Қарабұлақ ауылының бір көшесі аталған.

Ұрпақтары
---------

Балалары: Саят, Орынбасар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Үлгі қатесі: қара* {{Кітап}}
2. ↑  Шет ауданы. Энциклопедия. Алматы. ҚазАқпарат. 2013. 382 б.

Әдебиеттер
----------

* Шет ауданы. Энциклопедия. Алматы. ҚазАқпарат. 2013. 382 б.
* Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-52
**Капп бүлігі** - Германиядағы сәтсіз контррев. төңкеріліс (1920, наурыз). Ірі помещик В. Капп басқарған манархистер мен милитаристер ұйымдастырылды. Бүлікшілер с.-д. басқарған үкіметті құлатып, ноябрь революциясының жетістігін жойып, ашық әскери диктатура орнатпақшы болды. Өкімет бүлікшілерге тойтарыс бере алмай, Штутгартқа қашып кетті. 13 наурыз бүлікші монархистер Берлинді алып, өзінің Капп басқарған өкіметін құрды. к. б. - не коммунистердің үндеуімен неміс жұмысшылары бүкіл елді қамтыған 12 млн. адам қатысқан жаппай ереуілмен жауап берді. Жұмысшылардың мен шаруалардың, қалалықтардың орташа тобының ұйымшылдықпен жүргізген қуатты қимылының нәтижесінде бүлік талқандалды. 17 наурызда Капп Швецияға қашты. Өкімет басына қайтадан оралған с. - д. жетекшілері бүлікшілерді жауапқа тартпады, қайта оларға сүйеніп рев. қозғалысты жаныштады.

**Дереккөздер**

Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том, 253 бет.
Абуль-Уафа аль-Бузджани
**Абуль-Уафа Мухаммад ибн Мухаммад аль-Бузджани** (араб.: ابوالوفا البوزجانی‎, Бузган, 10 маусым 940 — Багдад, 998) — Шығыстың ортағасырлық ірі математиктер мен астрономдардың бірі. Абу-л-Хасан ибн Юнистің мұғалімі.

Өмірбаяны
---------

Оның толық аты: Абуль-Уафа Мухаммад ибн Мухаммад ибн Яхья ибн Исмаил ибн Аббас аль-Бузджани. 940 жылы Бузган (Тегеранға жақын жер) қаласында дүниеге келді. 998 жылы Бағдат қаласында қайтыс болды.

Астрономия
----------

Оның Птоломейдің «Альмагест» атты туындысына жазған пікірінде, сол кезеңдегі астрономиялық ілім, сондай-ақ оның өзінің еңбектері берілген. Трактатта соңында Тихо Брагте қайта ашылған айдың қозғалу теңсіздігі туралы мәлімет берілген. 998 жылы өлімінің алдында, ол Бағдатта айдың тұтылуын, сол кездегі Ургенч қаласында жас әл-Бирунимен қатар бақылап жатты, бұл осы екі қаланың бойлығының әртүрлілігін нақты анықтауға мүмкіндік берді.

Математика
----------

Абуль-Уафа ль-Бузджани тангенс және котангенстің тригонометриялық функияларын енгізіп, олардың кестесін құрды, синустың 1 градустағы ең дәл мәнін анықтады.Ол екі бұрыштың сомасы үшін синустар формуласын шығарып, сфералық үшбұрыштар үшін әл-Ходжанди, Ибн Иракпен бір уақытта синустар теоремасын дәлелдеді:

{\frac {\sin A}{\sin a}}={\frac {\sin B}{\sin b}}={\frac {\sin C}{\sin c}}.
Абу-л-Уафа әл-Хорезми, Евклид, Диофант, Гиппархтың математикалық еңбектеріне пікір жазды. Оның «Арифметиканы зерттеу алдында нені үйрену керек туралы» ,«Арифметика ғылымында жазушыларға, шаруаларға және басқаларға нені білу керек туралы», «Геометриялық құрылыстардан кәсіпшіге не қажет туралы», «Алтыондық кестелерді қолдануы туралы», «Куб қабырғасын, квадрат-квадратосын анықтау және екеуінен не құралатыны туралы» атты еңбектері бар.

Естелік
-------

Абу-л-Уафа құрметіне айдың бір кратері аталды.

Сілтемелер:
-----------

* Джон Дж. О’Коннор и Эдмунд Ф. Робертсон. Абуль-Вафа аль-Бузджани Мұрағатталған 28 қаңтардың 2015 жылы.
**Өзтемiр жорығы** — ойраттардың Әбiлхайыр хандығына қарсы Өзтемiр тайшы бастаған тонаушылық жорығы. 1457 жылы ұйымдастырылды. 

XV ғасырдың 20-30 жылдары Iле және Ыстықкөлге дейiн шапқыншылықтар жасап тұрған ойраттар 50-шi жылдары Сырдария өңiрiне жетедi. Ойраттар Iле өзенiне келген соң қызметшiлерi мен арбаларын қалдырып, әскерi Әбiлхайыр хандығының астанасы - Сығанаққа аттанады. Көккесене деген жерде Әбiлхайыр хан мен Өзтемiр тайшы әскерлерiнiң арасында ауыр шайқас өтедi. Шайқаста Әбiлхайыр хан жеңiлiске ұшырап, шегiнедi де, Сығанаққа тығылуға мәжбүр болады. Бұдан кейiн қарсылық кездестiрмеген ойрат әскерi Түркiстан, Ташкент аймақтарын тонаушылыққа ұшыратып, көптеген тұтқындарды құлшылыққа әкетедi. Өзтемiр тайшы қайтарында Әбiлхайырмен келiсiм-шарт жасасады. Бұл Әбiлхайыр үшiн қорлық бiтiм едi. Күйрей жеңiлген Әбiлхайыр Түркiстанның талан-таражға салынған қалаларын тастап Дештi Қыпшаққа кетуге мәжбүр болады (Сыр бойына 1460-шы жылдары ғана оралады). Бұл жеңiлiстен кейiн Әбiлхайыр өзiнiң ұлыстарында қатал тәртiп орнатуға кiрiседi.
"Балға" – сатиралық журнал.

Тарихы
------

1932 жылы шықты.

Мақсаты
-------

Мақсаты мен міндеттері мынандай болды: "Мен балғамын, пролетариаттың күшті қаруымын және еңбек құралымын. Мен шаға да аламын, ұрада аламын, бүлдіре де аламын, адамдарды көндіре де аламын. Балға – өмірдің де, өлімнің де иесі. Балға онамайды, ол іспен айналысады. "Балға" ескі әлемге ажал құштырады. "Балға" жаңа әлемге тіршілік соғады. Мен ұратын жау жетеді: олар – байлар, байлар табы. Мен соларды қиратамын, құртамын. Бай - құлақтардың сенімді төбеттері, ісім сендермен болсын. Бай-құлақтардың агенттері – оппортунистер, буржуйлар мен бюро ҚР аттар, мен сендердің быт-шыттарыңды шығарамын. Молла, мен пролетариаттың шоқпарымын, бәрінен де бұрын, бәрінен де көп сендерді соғамын".

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия.–Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т.-640 бет.
**Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды** (нем. *Amtlicher Gemeindeschlüssel*) — кейбір мемлекеттерде өзін-өзі басқару субъектісін сейкестендіру үшін қолданылатын сандық код (Германия, Австрия, Швейцария).

Сондай-ақ аймақтарды сәйкестендіру үшін басқа да жүйелер бар (пошта индексі, NUTS).

Германияда
----------

Германияда идентификациялық кодтар негізінде статистикалау мақсатында қолданылады. Оларды үйлестіру жұмысымен федералды жерлердің статистика мекемелері айналысады.

### Құрылымы

Германияда идентификациялық код 8 саннан тұрады. Алдыңғы **2 сан** — жерін, ал **үшіншісі** — әкімшілік округін білдіреді. Әкімшілік округтері жоқ жерлердің 3-ші саны 0 болады (бұл институтты жақында жапқан Рейнланд-Пфальц, Саксония-Анхальт және Төменгі Саксония жерлерінен басқа). **4-ші және 5-ші** сандар сәйкесінше округі мен қаласын, ал **6-шы, 7-ші, 8-ші** сандар — жергілікті өзін-өзі басқару субъектісін білдіреді.

#### Үлгілер

**08 1 11 000** — Штутгарт

* **08** — Баден-Вюртемберг жері
* **1** — Штутгарт әкімшілік окугі
* **11** — Штутгарт жер басқармасының қаласы
* **000** — (жер басқармасының қаласы ретінде Штутгарттің кейінгі бөліністері жоқ)

**05 1 58 004** — Эркрат

* **05** — Солтүстік Рейн-Вестфалия жері
* **1** — Дюссельдорф әкімшілік окугі
* **58** — Меттманн окугі
* **004** — Эркрат қаласы

### Федералды жерлер

Федералды жерлер солтүстіктен оңтүстікке қарай орналасуына байланысты нөмірленген (1—9), хронологиялық ретте Германия федералды республикасына қосылады (10) және қалғандары әліпби бойынша (11—16).

* 01: Шлезвиг-Гольштейн
* 02: Гамбург
* 03: Төменгі Саксония
* 04: Бремен
* 05: Солтүстік Рейн-Вестфалия
* 06: Гессен
* 07: Рейнланд-Пфальц
* 08: Баден-Вюртемберг
* 09: Бавария
* 10: Саар
* 11: Берлин
* 12: Бранденбург
* 13: Мекленбург-Алдыңғы Померания
* 14: Саксония
* 15: Саксония-Анхальт
* 16: Тюрингия

### Сілтеме

* Германия статистика мекемесі (нем.)

Тағы қараңыз
------------

* ОКАТО коды
**Объектіге-бағытталған бағдарламалау тілі** (ОБ-тіл) — объектіге бағытталған бағдарламалау принциптеріне негізделген тіл.

Объектіге бағытталған бағдарламалаудың концепциясының негізінде объект түсінігі жатыр. Объект ол өрістер (мәліметтер) мен әдістерді (объект орындайтын қимылдар) біріктіретін субстанция болып табылады. 

Мысалға, адам объектісі аты, туған жері өрістерін және жеу, ұйықтау, жүгіру әдістерін иемденеді. Соған сәйкес бағдарламада біз осындай операторларды қолдана аламыз: 
*Адам.Аты:="Ерлан";* және *Адам.Жеу(Тамақ);*

Ерекшеліктері
-------------

Қазіргі замаңғы объектіге бағытталған бағдарламалау тілдерінде мына әдістер болады:

* *Мұрагерлеу*. Қосымша элементтерді (әдістерді) қосу арқылы жаңа объектілер классын жасау. Қазіргі таңда ОБ тілдері көптік мұрагерлеуді қолдануға рұқсат береді, яғни бір класста бірнеше класстың мүмкіндіктерін біріктіреді.
* *Инкапсуляция*. Бағдарламаның бір бөлігін басқа бөліктерге әсер етпей өзгертуді қамтамасыз ететін реализацияларды құпиялайды. Ол өз кезегінде бағдарламаның модификациясын және қолдауын әжептәуір жеңілдетеді.
* *Полиморфизм*. Полиформизм кезінде әкелік класстың кейбір бөліктері (әдістері) белгілі бір балалық класстың спецификалық әрекетін орындайтын жаңа әдіспен ауыстырылады. Бұл жағдайда кластың интерфейсі өзгеріссіз қалады, бірақ бір атаулы әдістердің орындалуы мен параметрлері өзгешеленеді. Полиформизммен соңғы қосылулар тығыз байланыста болады.
* *Типизация*. Компиляция кезінде көптеген қателерді жоюға мүмкіндік береді. Операциялар белгілі бір типтегі объектілермен ғана орындалады.

Бағдарламалау тілдерінің тізімі
-------------------------------

Объектіге бағытталған бағдарламалау тілдерінің толық емес тізімі:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * C#
* Java
* Delphi
* Eiffel
* Simula
* D
* Io
* Objective-C
 | * Object Pascal
* VB.NET
* Visual DataFlex
* Perl
* PowerBuilder
* Python
* Scala
* ActionScript (3.0)
 | * JavaScript
* JScript .NET
* Ruby
* Smalltalk
* Ada
* Xbase++
* X++
* Vala
* PHP
 |

Ортақ мақсатты бұл бағдарламалау тілдерінен басқа, специализациясы төмен тілдер де бар.

Әдебиеттер тізімі
-----------------

Объектіге бағытталған әдістер.Принципі мен практикасы. Авторы - Иан Грэхем, 3-ші басылым, ISBN = 0-201-61913-X

Сілтемелер
----------

Коротко об истории объектно-ориентированного программирования
Үлгі:Compu-lang-stub

\*
**Ұңғыма кескінметриясы**. Ұңғыма оқпаны көлденең қимасының мөлшерлері мен пішіндерін және олардың тереңдеген сайын өзгеру сипаттарын анықтау. Ұңғыма кескінметриясының екі түрі белгілі, олар — *"тік бағыттағы ұңғыма кескінметриясы"* және *"көлбеу бағыттағы ұңғыма кескінметриясы"* Тік бағыттағы барысында ұңғыма оқпаны диаметрінің өзгерістері бір-біріне перпиндикуляр бағытта тіркеліп отырады. Тиянақты зерттеулер жүргізу барысында көлбеу бағыттағы Ұңғыма кескінметриясы да қолданылады. Бұл әдісті қолдану барысында ұңғыма оқпанының әрбір нүктесінде оқпан радиусы сегіз бағытта өлшенеді, сөйтіп оқпанның орналасу бағыты магниттік полюс тұрғысынан бағдарланады. Ұңғыма кескінметриясының екі түрін бірдей қолдану тиімді. Тік бағыттағы Ұңғыма кескінметриясының нәтижелері ұңғыма оқпанындағы ұралардың қалыптасті белдемдерін анықтауға көмектессе, көлбеу бағыттағы Ұңғыма кескінметриясы көмегімен сол ұралы белдемдер деңгейіндегі ұңғыма оқпанының көлденең қимасына тән пішіндфі мен мөлшерлер анықталады. Синонимі — "ұңғыма шығынметриясы ".

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
Оку пәні ретіндегі ғылыми білімдердің нақты жүйесін
баяндау ең алдымен оның пәнін қарастырудан басталады.
Ғылым ПӘНІНІҢ бөлінуі, оның негізгі өлшемдерінің айқын
белгіленуі қарастырылып отырған білімдерді біртұтас ғылыми-методологиялық негізге ие тұтастыққа біріктіруге
мүмкіндік береді. Ғьлым пәні қарастырылып отырған ғылыми білімдер жүйесінің тәуелсіздігі мен дербес дамуының
түпкілікті шарты болып табылады.
Белгілі дәрежеде ғылым пәнінің өзінде алдын ала анықталғандық пен тапсырыстық тұрғыдағы емес, дамудың рационалды-логикалық негізі тұрғысындағы ғылыми білімнің
нақты жүйесінің даму мүмкіндігі жасырынған қалыпта болады. Кез келген ғылым пәнінің бірден дайын күйінде
берілуі мүмкін емес, ол пайда болудың, калыптасудың ұзақ
жолынан өтуі керек, өйткені ол объектінің жай ғана бөлігі
ғана емес, осы бөліктің идеалды конструкциясы да. Бұл
процесс жаңа ғылымның өзінің жеке пәнімен бірге
бөлінуінің, тармақталуының негізіндегі ғьлыми білімдердің
жалпы жүйесінің шеңберінде іске асады. Саяси білімдер де
осындай жалпы жүйелердің бірі болып табылады.
Тарихи тұрғыда саяси білімдер қоғамдық ғылымдардың әрқилы жүйелерінде қалыптасып дамыды: тарихи
ғылымдарда саяси қатынастардың даму тарихы ретінде
қандай да бір елдегі мемлекеттік биліктің қалыптасуы мен
қызмет етуінің тарихы мен саясаттың әрқилы
субъектілерінің іс-өрекеттерінің тарихы қарастырылады;  

заң ғылымдарында мемлекеттік құқықты зерттейтін ғылыми іс-әрекет ретінде; философияда саяси қатынастар мен
биліктің дүниетанымдық , моральдық-этикалық,
әлеуметтік, психолоғиялық негіздерін көрсететін рефлексия ретінде қарастырылды.
Қазіргі кезде адамзат проблемалық аспектілердің
көлемінің кеңдігін ескере отырып саясатты, саяси шешімдер
мен іс-әрекеттерді аса мол әлеуметтік маңыздылығына және
оған баламаның жоқтығына байланысты бірінші орынға
шығарды.  

Біздің ойымызша, саясаттану пәнінің анықтамасына осы
кіріспе қажет, өйткені саясаттану ғылым ретінде өзінің жеке
пәнін қалыптастыруды және методологиялық базаға, ғылыми аппаратқа және білім жүйесін қолдану ареалына ие дербес, теориялық тұрғыда жетілген ғылымға айналу процесін
басынан кешіруде.  

```
Саясаттану —  саясат туралы, яғни мемлекеттік және
```

қоғамдық істер туралы ғылым (rp.politixa — мемлекеттік және
қоғамдық істер): Бірақ бұл терминологиялық анықтама саясаттану пәнінің мәнін толық аша алмайды. Бұл терминнің
мазмұны белгілі дәрежеде ғылыми зерттеу объектісін, ғылым
пәнінің іздену аясын көрсетеді.
Ғылым пәнінде объектінің басты, маңызды белгілері мен
қасиеттері ғана бейнелетіндіктен ғылым объектісі мен
пәнінің арасындағы айырмашылық салыстырмалы сипатта
болады, алайда ғылыми білімнің өзіндік сипатын түсіну үшін
ғылым пәніне ғылыми ұғымдар мен түсініктерден көрініс
табатын объектінің өзіндік бөлігі ретінде анықтама беру өте
маңызды екендігін ескергеніміз жөн.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Теориялық саясаттану. Оқулық. — Алматы: Издательский центр
ОФППИ «Интерлигал», 2005. ISBN 9965-537-99-2
**Дев Пате́ль** ( 23 сәуір 1990 жыл, Лондон, Ұлыбритания) – британдық актер. 
[1]

«Миллионер из трущоб» фильмінде басты рөлді және *«Молокососы» телехикаясы*нда Анвардың рөлін сомдаған. Мансабын жасөспірімдерге арналған *«Skins» (2007-2008) хикаяты*на түсіп бастаған. Алайда көпшілікке «Миллионер из трущоб» (2008) фильміндегі Джамалдың рөлімен кеңінен танылған. Осы рөлі үшін «British Independent Film Award», «Critics Choice Award», «CFCA Award», «NBR Award» және «PFCS Award» сыйлықтарымен марапатталған болатын. Патель кәсіпқой спортпен айналысады. Таэквондодан қара белдігі бар, көптеген халықаралық жарыстардың жеңімпазы.

Фильмдері
---------

* «Повелитель стихий»,
* «Лучший отель Мериголда» (2010).

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Дев Патель Internet Movie Database сайтында.
**Тиффани Ариана Трамп** (ағылш. *Tiffany Ariana Trump*; 13 қазан 1993) — американдық модель және әнші. АҚШ президенті - Дональда Трамптың  және оның екінші әйелі, Марла Мейплздың қызы.

Ата-анасы оны Tiffany & Co зергерлік компаниясының құрметіне атады. Ол Калифорнияда туып тәрбиеленді, Калабасастағы мектепті бітірді. 2016 жылға дейін Пенсильвания университетінде әлеуметтануды оқып зерттеді. 2014 жылы университетте оқып жүрген кезінде, "Like a Bird" музыкалық синглын шығарды. Vogue журналында жұмыс істеп, Нью-Йоркте 2016 жылы өткен Эндрю Уорренның ән апталығында модель болды.

Instagram сайтында белсенді, 500 мыңнан астам жазылушылары бар.

2016 жылы республикалық конвенцияда спикер болды.

Сілтемелер
----------

* Тиффани Трамп (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында(ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Тиффани Трамп *Twitter* сайтында
A. *ЯМР томографы*.
**Магниттік резонанс** — зат бөлшектерінің (электрондардың, атом ядроларының) магниттік моменттері бағдарларының өзгеруіне байланысты заттың белгілі бір жиіліктегі () электрмагниттік толқындарды таңдап жұтуы. Магниттік моменті () бар бөлшектің энергетикалық деңгейлері сыртқы магнит өрісінде (Н) магниттік қосалқы деңгейлерге жіктеледі; олардың әрқайсысына магнит өрісіне (Н) қатысты магнит моменттің белгілі бір бағдары сәйкес келеді (қ. Зееман эффектісі). Резонанстық жиіліктегі () электр-магниттік өріс қосалқы магнит деңгейлер арасында кванттық ауысу туғызады. 
Резонанс шарты: 

* = түрінде жазылады

мұндағы 

*  — магнит қосалқы деңгейлер арасындағы энергия айырымы.

Егер элетр-магниттік энергияны жұту процесі ядролар арқылы жүзеге асса, онда Магниттік резонанс ядролық магниттік резонанс (ЯМР) деп аталады. Парамагнит атомындағы қосарланбаған электрондардың магнит моменті нәтижесінде пайда болатын Магниттік резонансты электрондық парамагниттік резонанс (ЭПР) деп атайды. Магнит реттелген заттардағы электрондық Магниттік резонанс ферромагнит және антиферромагнит Магниттік резонанс деп аталады. Әдетте, қолданылатын магнит өрістерде (103—104) ЯМР-дың жиіліктері қысқа радиотолқындар диапазонына (106–107Гц), ал ЭПР жиіліктері аса жоғары жиілік диапазонына (109 — 1010Гц) орналасады. Магниттік резонанстың спектрлері затта әсер ететін әр түрлі ішкі өрістерге сезімтал келеді. Сондықтан Магниттік резонанс қатты денелердің және сұйықтықтардың құрылымын, атом және молекулалық динамиканы, т.б. зерттеу үшін қолданылады.

Пайдаланған әдебиет
-------------------

* Қазақ энциклопедиясы
*Porzana pusilla*
Porzana pusilla
**Титтей тартар** (Porzana pusilla) - кішкене тартарға ұқсайтын ұсақ, шағын денелі (60 г шамасында) құс.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Титтей тарғақтың жоны - шұбарланған зәйтүн түстес қоңыр, бауыры - сұр екі бүйірінде - қошқыл реңк үстінде айқын көрінетін ашық түсті жолақтары болады. Тұмсық негізі жасылдау болып келеді.Өмір сүру дағдысы жасырын болғандықтан (көбінесе оның бар екенін тек қана қайта-қайта қайталайтын қысқа ысқырығынан білуге болады), ұялау дағдысы толық белгілі емес. Ең дұрысы, тартарлардың барлық үш түрінің өмір сүру дағдысы өте ұқсас болуы тиіс.

Таралуы
-------

Еуразияның қоңыржай және тропиктік белдеулерінде өмір сүреді. Қазақстанда солтүстікте - Жайықтан Ертіске дейін Теңіз-Қорғалжын ойпаңында, сондай-ақ оңтүстікте Сырдария атырауынан Зайсан көліне дейін ұялайды. 
Қазақстанда сәуірден қазанға дейін болады, алайда Шымкент маңынан қыста бір- ақ рет табылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Porzana pusilla*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
**Теңбіл қорқау қасқыр** (лат. *Crocuta crocuta*) - Африкада өмір сүретін бурыл, жолақ және теңбіл қорқау қасқырлардың бір түрі.

Қорқау қасқыр – жыртқыш сүтқоректі. Кейде «күлегеш қорқау», «теңбіл шибөрі» деп те аталады.
Теңбіл қорқау қасқыр құрлықта тіршілік етеді. Ол сахаралық Африканың Конго өзені жағалауынан басқа жерлердің бәрінде кездеседі.

Теңбіл қорқау қасқыр ұлыған кезде адамның қатты қарқылдап күлгеніне ұқсайтын дыбыс шығарады.

Теңбіл қорқаулар туыстық қатынастар арқылы іріктелген қауымға топтасады. Әр әулетінің өз іні, бағынатын басшылары болады. Інде күшіктері ұйықтайды, аң аулап келген үлкендері демалады. 

Теңбіл шибөрінің басы – үлкен, құлақтары жалпақ болады. Қылшықты жүні басқа шибөрілердікіне қарағанда қысқа, қызыл қоңыр және сары қоңыр түсті. Жасы ұлғая келе жүнінің түсі оңа бастайды.

Құйрығы мен тұмсығы – қара, аяқтарының ұшы ақ түсті болып келеді.

Денесінің ұзындығы – 1,3 м, шоқтығына дейінгі биіктігі – 60 – 80 см, салмағы – 50 – 90 келі.

Қорқау қасқырлар Саванналарда, жайылымдарда, ормандардың шетінде, тоғайларда, шөлейттерде, биіктігі төрт мың метрге дейінгі тауларда тіршілік етеді.

Қорқау қасқырлар әртүрлі аңдармен, өсімдіктермен қоректенеді.

Теңбіл қорқау қасқырдың жақ сүйегі өте жақсы дамыған. Африкада тіршілік ететін шибөрілердің үш түрінің екеуі Шығыс Африкада тіршілік етеді. Олар: теңбіл шибөрі мен өте сирек кездесетін жолақ шибөрі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ж 27 ЖАНУАРЛАР. - Алматы: «Аруна» баспасы. - 208 бет. - Сер.: «1100 қызықты дерек».
**Теңгебастар тұқымдасы** (лат. *Butomaceae*) – көпжылдық даражарнақты өсімдіктер. Дүние жүзінде кең таралған, негізінен Солтүстік Жарты шарда кездесетін 4 туысы, 7 түрі бар. Қазақстанның таулы жерлерінен басқа аймақтарда таралған жалғыз туысы теңгебас, оның бір түрі - *ақ шоқан* не *шатырлы теңгебас* бар. Сулы және батпақты жерлерде өседі. Биіктігі 40-150 см, сабағы жылтыр, қатты. Тамыр түбінен өсетін жапырақтары ұзын, төмен жағындағылары үш қырлы, жоғарғы бөлігіндегілері жалпақ, 5-10 мм. Судағы жапырақтары таспа тәрізді ұзын болады. Гүлдері қосжынысты, аталығының саны 9, кейде одан көп болады, аналығы алтау бір. Ақшыл қызғылт түсті көп гүлдері ұзын гүл сағағында жетіліп, шатырша гүл шоғырына топталған. Жәндіктермен тозаңданады. Жаздың басынан қара күзге дейін гүлдейді. Жемісінің пішіні сопақша, жоғарғы жағы үшкір. Тұқымы өте көп, бір өсімдік 10 000-дай тұқымдас береді. Тағам ретінде пайдаланылады, одан крахмалы көп ұн алынады. Жапырақтары тоқыма заттар жасауға пайдаланылады. Теңгебасты ондатр, құндыз, бұлан 0жақсы жейді, оныменен су құстары қоректенеді.

Дереккөздер
-----------

Қазақ ұлттық энциклопедиясы 8-том
Шақырым
-------

Шақырым - ұзындық өлшемі. Шақырым Орта Азия мен Қазақстанда , сондай-ақ бірқатар Шығыс елдерінде де кең тараған. Қазақта шақырым өлшеміне дауыс жетер жердегі қашықтық алынған. Бұл нақтылы бір мәнге ие болмаған. Басқа халықтар арасында шақырым іспеттес өлшемдер жиі кездеседі. Шақырым Араб еледерінде пайдаланылған *фарсах* немесе *парсанг* (шамамен 6км), сондай-ақ Ресейде қолдаған *верста(1.0668км )* тектес өлшемдер қатарына жатады. Шақырым қазіргі кезде мың метрді(1км) құрайды.

Құрық бойы
----------

Құрық бойы - халықтық өлшем. Бұл өлшем құрықтың ұзындығындай ғана жер дегенді , яғни шамамен 4-5 метрді білдіреді .

Қадам
-----

Қадам - адамның адымымен өлшенетін ұзындық ; құрылыс , суару жұмыстарында , спорт ойындарында , әскери жаттығуларда , т.б. қолданылған ұзындық өлшемі. Көптеген мәліметтерге қарағанда , бір қадам шамамен 60-70 см-ге тең .

Шідербойы
---------

Шідербойы - жылқының алдыңғы оң аяғы мен артқы сол аяғының арасы .

Тұсау бойы
----------

Тұсау бойы - жылқының алдынғы екі аяғының арасы .

Аршын
-----

Аршын - шамамен 90-100 сантиметрге дейінгі - өлшемі .