Майсорлық сарбаз зымыранмен ту тіреуіш ретінде қызмет етеді
**Майсор зымырандары** — 18 ғасырда англо-майсор соғыстарында Оңтүстік Үндістанның Майсур кінездігі жасап шығарған және сәтті пайдаланған зымырандық қару. Майсорды басып алғаннан кейін Британ империясы 19 ғасырдың басында еуропалық ракета ғылымының негізін қалап, трофейлер негізінде өзінің жауынгерлік зымырандарын шығаруды бастады.

Тарих
-----

Майсор зымырандары Екінші ағылшын-Майсор соғысындағы Гунтур шайқасында (1780) британдық сарбаздарға тиді
Зымыран соғыстарда кем дегенде 13 ғасырдан бері қолданылған және одан көп бұрын олар сигнал ретінде қызмет еткен. 14 ғасырда-ақ қытайлықтар оларды моңғол басқыншыларынан қорғау үшін пайдаланса, 16-17 ғасырларда үнді моғолдары оларды ұрыс даласында жиі пайдаланса, еуропалықтар 15 ғасырда-ақ тәжірибе жасай бастады. 18 ғасырдың екінші жартысында Үндістанның Майсор княздігінің іс жүзінде билеушісі Хайдер Али жарылғыш заттармен толтырылған, металл корпусы бар (бұған дейін ол картоннан жасалған) неғұрлым берік зымырандардың алғашқы үлгілерін жасады. Оның инновациясын одан әрі оның ұлы Типу дамытты, ол цилиндрлік темір құбырларды жасап шығарды. Олар мылтықты қатты қысуға және, тиісінше, ұшу қашықтығын арттыруға мүмкіндік берді. Ортағасырлық технопаркте зымыран шеберлері (жорктар) ұшыру параметрлерін дәл баптау үшін негізгі есептеулер негізінде зымырандардың темір құюын, дәлдігін және диапазонын жақсарту бойынша тәжірибе жасады. Бұл әртүрлі көлемдегі және салмақтағы зымырандарға әртүрлі қашықтықта және биіктікте нысанаға дәл тигізуге мүмкіндік берді. Мысалы, доңғалақты арбалар зымыран артиллериялық бригадаларына бірден он шақты зымыранды ұшыруға мүмкіндік беру үшін бірнеше зымырандық пандустармен жабдықталған.

Әзірлеушілердің бірі Зайнул-Абидин Шустари Майсор билеушісі Типу Сұлтанға арналған «Фатхул-мужахидин» (ағыл.)қаз. («Моджахедтердің жеңісі») зымырандарын жауынгерлік қолдану бойынша нұсқаулықты құрастырды. Бұл нұсқаулықтың көшірмелері барлық Майсор армиясының офицерлеріне таратылды. Әртүрлі уақытта Майсор әскері 1200-ден 5000-ға дейін зымыраншылардан тұрды.

Поллилурдың шайқасындағы Екінші ағылшын-Майсор соғысы (1780 ж.) Типу зымыран корпусынан жойқын снаряд Ост-Үндістан компаниясының оқ-дәрі қоймаларын өртеп жіберді, бұл Үндістандағы британдық армияға ең ауыр жеңілістердің бірі болды. Сондай-ақ бір уақытта 5-10 зымыранды ұшыратын көп реттік зымыран тасығыш құрылды; бұл қондырғы, атап айтқанда, құрметті қоршау кезінде сәтті қолданылды (ағылш. *Honore*) 1784 жылы.

Майсордың «Конгрив зымырандары» негізінде жасалған британдықтар 1806 жылы француздарға қарсы соғыста алғаш рет қолданды. Зымыран 19 ғасырдағы әртүрлі әскери жорықтарда кеңінен қолданылды, содан кейін басқа Еуропа елдерінің армияларында пайда болды. 20 ғасырда Майсор зымырандарының технологиясы заманауи жауынгерлік зымырандардың жасалуына әкелді.

Сипаттамалары
-------------

Майсор зымырандары темір түтіктен тұрды, бір ұшы жабылып, оған ұзындығы 1 м-ден асатын бамбук таяқшасы бекітілді. Темір түтікте жану камерасы ретінде де, әсер етуші ретінде де әрекет ететін қара ұнтақ болды.

* Зымыранның ұзындығы шамамен 20 см.
* Диаметрі — 3,8-ден 7,6 см-ге дейін.
* Ұшу қашықтығы — 2 км-ге дейін.

Археологиялық олжалар
---------------------

ХХІ ғасырда археологтар Үндістанның оңтүстігіндегі әртүрлі жерлерден жүздеген және мыңдаған Майсор зымырандарының корпустарын тапты. Карнатака штатының Шимога ауданындағы ауылда қараусыз қалған құдықтың лайынан 1000-нан астам зымыран табылды.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Майсор зымырандары — заманауи жауынгерлік зымырандардың бастаушысы болған мұсылман билеушілерінің қаруы  (орыс.). *islamosfera.ru*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 16 мамыр 2021.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 23 мамыр 2022.
2. ↑  *Sanchari Pal* The Story of Tipu Sultan and His Mysorean Rockets, the World’s First War Rockets  (ағыл.). *Vikara Services Pvt Ltd*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 мамыр 2022.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 23 мамыр 2022.
3. ↑  *Narasimha, Roddam* Rockets in Mysore and Britain, 1750–1850 A.D.  (ағыл.).  National Aeronautical Laboratory and Indian Institute of Science. (27 July 2011). Басты дереккөзінен мұрағатталған 27 шілде 2011.(қолжетпейтін сілтеме)
4. ↑  The Tiger and the Thistle — Tipu Sultan and the scots in India  (ағыл.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 29 қыркүйек 2007.(қолжетпейтін сілтеме) (ағыл.)
5. ↑  *Arish Jamil* Why Mysore? The Idealistic and Materialistic Factors Behind Tipu Sultan’s War Rocket Success  (ағыл.). *Emory Endeavors in History*.  Emory University. Басты дереккөзінен мұрағатталған 16 маусым 2022.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 23 мамыр 2022.
6. ↑  *Datta, Sravasti* Unearthing a historical treasure  (ағыл.). *The Hindu* (20 November 2019). Басты дереккөзінен мұрағатталған 8 мамыр 2020.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 20 қараша 2019.
7. ↑  Rockets recovered from open well are from Tipu era: Experts  (ағыл.). *The Hindu* (19 January 2018). Басты дереккөзінен мұрағатталған 28 ақпан 2018.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 28 шілде 2018.
8. ↑  Blast from the past: Another haul of 500 Tipu-era rockets has been found on a farm in Hosanagara, the same place as the last find a few years ago  (ағыл.). *Bangalore Mirror* (25 July 2018). Басты дереккөзінен мұрағатталған 30 шілде 2018.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 шілде 2018.
9. ↑  Indian warrior king's rocket cache found in abandoned well  (ағыл.). *The Guardian [UK]* (27 July 2018). Басты дереккөзінен мұрағатталған 29 шілде 2018.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 шілде 2018.
10. ↑  'The first time, the British saw a rocket was in Mysore'  (ағыл.). *Deccan Chronicle* (8 November 2019). Басты дереккөзінен мұрағатталған 7 мамыр 2020.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 20 қараша 2019.