**Қақсал**. Руы негізі Шегендік деген кісінен тарайтын. 15 ғасырдың соңында оның тұған атасы Мейрам "сопы" атауымен болғасынан, тұған аға-інілерімен Балқаш мекеннен шығып-көшіп, Солтүстікке қарай бас тартып, Қарқаралы аймағына кетіп, Шұбыртпалы, Тобықты мен Қанжығалы рулар арасында Оңтүстік Есілді өтіп, оң жаққа әрі шығып, Баян ауыл жерлерге аяқ басып, Қызылтау таулардың барысында жол тәмәмдейді. Анда бес ұл балалардың ақырылары Бегендік пен Шегендік бір таудың баурайында қалып, үлкені болса Тәңірберді, Сырым, Қозған туыдырып, кішісі жалғыз Қақсалды дүниеге әкеледі. Бірақ, сол маңы тек Қақсал мен Қозғанның Қарасы шаңырақ тұрғызған. Жылы кездер келе Ертістің жоғарғы жақтары Ақсу мен Екібастұз топырақты бұйырып, сол көктеуіден әрі қарай тартып, Об саясының, Ертіс өзеннің, Ом саласына шейін бара жайлауды тоқтатылған. 18 ғасырдың аяғында Абылай хан төр үстінде отырып болғасында, Наурызбай батырға былай дейді "Осы Ресей империясының шабылуымен келгенінен, жергілікті тайпа рулары Арқасынан жол тартып жылы жерлерге барсын" деп, бұйрық берген. Ханның оң қолы шешесі Қақсал руынан шыққасыннан, қақсал рулардың батыралры Делек пен Түлек аталары бүкіл руыдың тегілері жиналып, яғни Жылысай одан өздері бөлік саналып ағайынды Жамбол мен Есбол ағалары, сосын Болтай мен Шегемдер, басқа Қоңыр тағы Нәдір және Қырғызалылармен сұхбат өткізген. Баратындар - Нәдірдің Егізегі және де Жылысайдың тоқалынан ағалары, демек Қаракесек, Құтболды, Базарбай мен Түменбай кісілер өз отбасылармен арба тартып кетеді. Қарқаралыны өтіп Жаңаарқада күрке үйлерді кигіз үйлерге мәңгі оңалтылады. Жылысайдың тоқал балалары төменге түсіп, Орта Сыр бойына ауылдарды ұйымдастырады. Қалғандары 19 ғасырында Ресей патшылығының қазақ даласына қатал адамгершіліксіз ұстамдардың өкіметінен солтүстіктен және қазақ батырлардың көптеген төңкеріс көтерелеспен Кене тайшының 1837 жылда жеке бас көтеріп, қазақ халқынынан қолбасшы деп атағаннан, Дәулетбай батырына ақырындап көшу үшін сөз бергенінен, Қақсал бауырлары соңы мен қайтадан жайлау қоныстарға қайтып, анда Жамбол мен Есбол, Сарының Ақбота, Сарыбота мен Ботақараның тұқымдары аттанады, Қоңырдың Құттықадам мен Тәттіқадам, бірер Болтайдың Өмірі мен Шегемнің жанұялар кетіпті. Жер-анада қалғандары сол аздаған Шегем мен Болтайлары Қоңырдың Татайы мен Қырғызыалының немерелері шығады. Қараөткелді өтіп көне Атбасардың Жабай ағымды мен Жалтыр аумақтарда тоқтатып, арасымен жер тебеп жайлауларды жайғасып, қыс уақытта солтүстік қазақ даласыны жетіп, Кішкенекөл мен Талшық аумақтары қоныстаған екен. Егізек әулеттері Сарысумен төменнен жоғарғы Нұрасына дейін көшіп қоңған Жылысайдың тоқалдардағы оң жағалауды Сырдариямен Шиелі шөлейтпен Арал жағажайына кетіп қалады. Жайлауды Жылысайдың көбісі отырықты өміріне айналдыратын болса, басқалары Торғай айдаласына жорғамен айдайды. Мағынасы — кексе тартқан, қартая бастаған. (Дастан Жатқанов. Қақсал руының шежіре бас жинаушысы)

*«Біздің қақ сал құдашалардың кеңілі кекте»* (С. Бегалин, Замана.).
«Қақсал» сөзінің төркініне жанастырарлық тұлғалар
түркі тілдерінен де табылады. Мысалы, қырғыз тілінде
какшаал — қатал, тағы (К. Юд. КРС, 1965, 327), хакастарда хахса — кебу, құрғау (Хак.-рус. сл. 1963, 282) мағыналарында қолданылады. Бірақ бұлардың тұлғалары
«қақсал» сөзіне сәйкес келгенмен мағыналары өте алшақ. Сондықтан басқа бір тілдерден іздестіруге тура
келеді. Парсы тілінде «коһан және «коһәнсал» тұлғалары «кәрі, жасы ұлғайған» әрі «кәрілігі жеткен өте
кәрі» мағыналарында айтылады. Мұның бәрі адамның жасымен байланысты жұмсалады. Сөз тарихын одан әрі жалғастыра түссек, парсы
тілінің өзінде «коһэнсал» екі сөздің бірігуінен пайда болған. Біріншісі —«коһән», екіншісі —«сал» (Пер.-рус. сл.
1983, II, 376, 12). Алғашқысының мағынасы «ескі», кейінгісі «жыл» деген үғымдарды береді. Егер екі сөздің
қосындысын сөзбе-сөз аударсақ «ескі жыл» болады да,
«көп жылдан келе жатқан» деген түсінікке мезгейді. Кім біледі, жоғарыда «қақсал» сөзінің мағынасын түсіндіру үшін келтірілген «кексе тартқан» деген тіркестегі «кексе» сөзінің езі де парсының осы «коһәнсал» сөзінің қазақ тілінде қысқара түскен қалпы болуы мүмкін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақ рулары |
| --- |
|  |
| Ұлы жүз | 

* **Сіргелі**: · Айтбозым · Кеңірдек · Байжігіт · Батыр · Елібай · Жайдақ · Жаңабай · Қайшылы · Қарабатыр · Тутаңбалы · Шалдар
* **Жалайыр**: Сырманақ · (Ақбұйым · Арықтыным · Байшегір · Балғалы · Қайшылы · Күшік) · Шуманақ · (Андас · Қалпе · Қарашапан · Мырза · Орақты · Сыпатай) · Бірманақ · (Сиыршы)
* **Қаңлы**: · Қара қаңлы · Қызыл қаңлы · Қапсан қаңлы · Сары қаңлы
* **Шанышқылы**: · Құрбақа · ( Балық · Саңырау · Мамыт) · Дархан · Қырықсадақ · Бектау · ( Қырпық · Арапшы · Сырдым )· Жойсын · Бағыс
* **Шақшам**: ·

**Үйсін рулары:**
* **Сары Үйсін**: · Қалша · Жақып
* **Дулат**: · Ботбай · Жаныс · Сиқым · Шымыр
* **Албан**: *Сары*:· (Айт · Қожбанбет · Қыстық · Бозым · Алжан · Жарты · Құрман · Шоған · Досалы )· *Шыбыл*: · (Қоңырбөрік · Қызылбөрік)
* **Суан**: · Байтүгей · Тоқарыстан · Бағыс · Сартай · Нартай
* **Шапырашты**: · Айқым · Асыл · Екей · Есқожа · Кебенек · Шыбыл
* **Ошақты**: · Аталық · Байыл · Қоңыр · Тасжүрек
* **Ысты**: · Ойық · Тiлiк

 | ШаңырақШаңырақ |
|  |
| Орта жүз | 

* **Арғын**: Мейрам: · ( Қуандық · Сүйіндік · Бегендік · Шегендік · Қаракесек) · Момын: · (Қанжығалы · Тобықты · Атығай · Бәсентиін · Қарауыл · Шақшақ · Саржетім) · Жоғары шекті · Төмен шекті · Тарақты (жиен)
* **Қыпшақ**: Құлан қыпшақ · Қытайқыпшақ · Сарықыпшақ · Қарақыпшақ: (Ұзын · Бұлтың · Қарабалық · Көлденең · Торықыпшақ)
* **Найман**: Саржомарт: (Бура, Қаратай, Көкжарлы) · Төлегатай: (Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл) · Терістаңбалы: ( Бағаналы, Балталы)
* **Қоңырат**: Көтенші: · (Саңғыл · Божбан · Жетімдер · Маңғытай · Аманбай · Жаманбай) · Көктіңұлы: · (Байлар-Жандар · Құлыншақ · Оразкелді · Қарасирақ · Тоқболат · Құлшығаш · Алғи)
* **Керей**: Тұрғақ, Ашамайлы: · (Балта · Тарышы · Көшебе · Сибан · ақсары) · Абақ: · (Жәдік · Жәнтекей · Шұбарайғыр · Шимойын · Меркіт · Шеруші · Сарбас · Молқы · Ителі · Қарақаc · Жастабан · Көнсадақ )
* **Уақ**: Бетке · Ерқосай · Сарман · Шоға · Байназар · Еренші · Бидалы · Баржақсы · Жансары · Шайгөз

 |
|  |
| Кіші жүз | 

* **Әлімұлы**: Кете · Қаракесек · Қарасақал · Төртқара · Шекті · Шөмекей
* **Байұлы**: Адай · Алаша · Алтын · Байбақты · Беріш · Есентемір · Жаппас · Қызылқұрт · Масқар · Таз · Тана · Шеркеш · Ысық
* **Жетіру**: Жағалбайлы · Кердері · Керейіт · Табын · Тама · Телеу · Рамадан

 |
|  |
| Ақсүйек | 

* **Төре**: Абылай хан әулеті · Әбілқайыр әулеті · Бөкей әулеті · Жәдік әулеті · Қаратай әулеті
* **Қожа**: Аққорған · Қорасан · Дуана · Қарахан · Бақсайыс қожа · Қылышты қожа · Сейіт

 |
|  |
| Жүзге кірмейді | 

* **Сунақ**: Қайғақтық · Сыйық · Аташ · Бессары · Қалмырза-Тоқпан
* **Төлеңгіт**:
* **Ноғай-Қазақ**: Үйсін ноғай · Қояс · Қазан құлақ · Қос таңбалы
* **Қияттар**:
* **Қырғыз руы**:

 |
|  |
| Басқа | 
· Қазақ шежіресі · Қазақ жүздері · Шалақазақтар · Қазақ шежірелерінің тізімі · Жеті ата · Туыстық · Туыстық атаулары · Кірме · Ноқта ағасы · Құрама · Болыстар · Қазақ генофонды (орыс.) |

 |