recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ибн Ияс** (1448-1524) – египет тарихшысы әрі географы. Шын аты – Мұхаммед ибн Ахмед ибн Ияс әл-Ханафи. Египетте ертеден қоныс тепкен шеркес мамлюктерінің тегінен шықты.

Еңбектері
---------

Осман империясы дәуірінің бірден-бір араб тарихшысы әрі мамлюктер кезеңін жазған соңғы тарихшы болғандықтан, оның «Тарих бидай» («Бастапқы тарих») атты шығармасы бұл кезеңдерді зерттеушілер үшін айрықша маңызды. «Нашық әл-Азхар фи ғараиб әл ақтар» («Таңғажайып аймақтар гүлдерінің хош иісі») атты географичлық шығармасында Таяу және Орта Шығыс елдері сипатталып, жеке қалалар мен теңіздер, елдер, аралдар, өзендер, таулар жайы сһз болады, русьтар мен бұлғаралар туралы деректер келтірілді. Ибн Ияс өз шығармаларында деректерге тәуелді болғандықтан, көбінесе оның келтірген мәліметтері өз дәуіріне ғана емес, X ғасырға да жатады. Сонымен бірге қазіргі Қазақстан жерін мекендеген түрік тайпалары: оғыздар, қимақтар туралы жазғанда, Ибн Ияс бұрынғы заманға жетпеген шығармаларды пайдалана отыра құнды мағлұматтар келтіреді. Ленинградтағы Шығыстану интернатында Иьн Иястың тарихи және географиялық шығармаларының тізімі бар.

Дереккөздер
-----------

Крачковский И.Ю. Избраноое сочинение, т. 4, М.-Л. 1957; 
Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии IX-XIII вв,. Аш,. 1969.
Саятшылықтың ішінде иттерді қолға ұстап үйретуді халық салбурын өнеріне жатқызған. Салбурын – ерте заманнан қалыптасқан қасиетті ұлттық мұра.Салбурынға шығу кезінде ойын-сауық құрып, мереке-думан жасаған. Саятшылар қыстыгүні топтасып тағалаған ат, жылы киім, баптап қолға үйретілген құмай тазы иттерімен қараша айынан бастап, ақпанның аяғына дейін 3 – 4 айға аң аулауға, қансонарға шыққан.Адам енді-енді тіршілік ете бастағанда жан-жануардың ішінен өзіне бірінші серік еткені ит екен. Ол – адамның досы, жанашыры, көмекшісі. Халқымыз асырайтын иттерін тұқымы жағынан дүрегей жəне тазы деп екіге бөлген. Дүрегей иттер үй маңайын, малдарды күзетеді. Олардың ішінен қасқырмен алыса кетсе, алқымынан алатын бөрібасарлар сияқты тайыншадай төбеттер шыққан. Олар түгіне қарай тықыр, сабалақ, жарғақ құлақ, дүрегей түкті, ал сүйек бітіміне қарай ірі сүйектілер болып жіктелген.Аңға салатын итін қазақтар тазы деп атайды. Тазы – орташа ғана бойы бар жүйрік ит. Ол қораға, адамға үрмейді. Суыққа шыдамсыз. Сондықтан қысты күндері үйде ұстайды. Жүні тықыр, сирақты, түстері өскен ортасына бейімді болады. Дала тазысының кеудесі мен бөксесінің биіктігі бірдей, өте шапшаң, сүйегі жеңіл, нəзік келеді. Сондықтан да оны ши тазы деп атайды. Таулы жердің тазысының кеуде жағынан бөксе жағы биіктеу, аяғы сіңірлі, мықты, мойыны ұзын əрі жуандау болады. Əдетте, олар – ашу шақырмайтын байсалды жануар, ал ашу шақырса аянбайтын жыртқыш. Өте ашулы кезінде тайсалмай қасқырға түседі. Аң аулауға шыққанда аңшының дыбыссыз жасаған бүкіл қозғалы сын бақылап, өте естілік көрсетеді. Аңшы бармаған немесе аң шы ескермей кеткен түкпір-түкпірдің бəрін өзі сүзеді. Тəжірибелі аңшы тазыны өте семіртпей не арытпай ұстайды. Құмай əрі жүйрік, əрі алғыр тазы ұғымында қолданылады. Иттің ең жүйрік, ең шалымды түрі құмай. Жүйрік, алғыр тазыларды «құстай ұшады» деп мақтап, қыран құс – құмайға теңеген, содан «құмай, құмай тазы» дейтін атау қалыптасқан. Қазақ аңызында «Ілуде бір италақаз жұмыртқасынан пайда болған ерекше тазының бір түрі» делінеді. Қазақтар жақсы көрген жүйрік тазысын «құстан жаратылған құмай» деп бағалаған.

Дереккөздер
-----------

«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4
***ибн Мұқанна*, *Жамал әд-Дин ибн Муханна*** (туған-өлген жылы белгісіз) – орта ғасырлық түркітанушы. 14 ғасырда ғұмыр кешкен. 

  

Ибн Мұқаннаның түркітану ғылымында белгілі еңбегі – "*Китаб Һуллийат ул-Инсан уа Һулат ул-лисан*" ("Тіл шеберлігі және соны баяндау"). Бұл еңбек түркі тілі туралы грамматикалық оқу құралы болып табылады әрі онда арабша-түркіше сөздік берілген. Грамматика бөлімінде дыбыс жүйесі, есімдіктер, септеу, қосымшалар талданған. Қолжазбасының көшірмесі сақталған: Оксфордта (3 көшірмесі), Берлинде (1 көшірмесі), Стамбұлда (2 көшірмесі. Алғашқы бесеуін П.М.Мелиоранский 1900 жылы Санкт-Петербургте "*Китаб таржуман фарси уа турки уа моғоли*" деген атпен бастырып шығарған. Соңғы алтыншы (басқаларынан толығырақ) нұсқасын 1921 жылы М.Рифат Стамбұлда жариялады. Оның тілі жайында С.Е. Малов арнайы еңбек жазды (1926). Осы еңбекті 1934 жылы түркі тіліне аударып бастырған А.Батал оның материалдарын қазақ тілінің деректерімен салыстыра отырып, өзара байланысын талдап береді. Қолжазбаның қашан, қайда, не мақсатпен жазылғаны жөнінде зерттеушілердің (Мелиоранский, Малов, Наджип, Ә.Құрышжанов) әр түрлі пікірлері бар. Бұл еңбек – 13 – 14 ғасырдағы Орталық Азия түріктері мен сол кездегі қыпшақтардың тілін зерттеу үшін құнды ескерткіш болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
Ибн Фадлан

Ибн Фадлан
==========

### Деректері

X ғасырдың басында Батыс Қазақстан жерімен араб саяхатшысы ибн Фадлан жүріп өткен. Ол Бағдаттан шығып , Еділ өзені жаіалауынан Бұлғар хандығына жол салды. Бұл жол Үстірт арқылы Жем , өзендерінің бойымен өтіп , Поволжьеге әкелді. Одан әрі Еділ бойымен жалғасты. Ибн Фадлан түркі тілдес оғыз тайпаларының , печенег және башқұрттардың этнографиясы , рухани мәдениеті мен тыныс-тіршілігі жайлы бағалы да таптырмас деректер жинады. Осы еңбектері арқылы біз X ғасыр басындағы түркі тайпаларының тарихымен біршама таныстық. Ибн Фадлан оғыздарды бай көшпенді малшылар ретінде сипаттайды. Олардың кейбіреулерінде 100 мың қойы , енді біреулерінде 10 мың жылқысыболған. Оғыздардың бабалар аруағына , Тәңірге табынған. Үйленер алдында қалың малға түйе , жылқы және ұсақ малдар төлеген деп баяндайды .

### Таң қалдырған нәрсе

Түрік мергендерінің ат үстінде шауып бара жатып ұшкан қазды атып түсіруі араб саяхатшысын таң қалдырған .
Зинаида Анатольевна Шейнеман (9 наурызда 1920, Ресей федерациясы) —кеңес фильмдердің құрастырушысы.

Биография
---------

Зинаида Анатольевеа Шейнеман 9 наурызда 1920 жылы туған.

Зинаида «Ленфильм» киностудияның құрастырушысы.

```
1966 жылдан бастап (Начальник Чукотки) және 1990  жылға дейін  (Царская охота) — Виталий Мельниковтың барлық бейнелердің құрастырушысы. Тағы да осындай режиссерлердің бейнелерімен айналасқан: Виктор Соколов, Геннадий Полока, Игорь Усов, Аян Шахмалиева, Владимир Воробьёв, Михаил Ершов, Надежда Кошеверова.
```

```
КСРО кинематографист Одағының мүшесі  (Свердловское бөлімі).
```

Сілтемелер
----------
**Владимир Шмицер** (чех. *Vladimír Šmicer*; 24 мамыр 1973, Дечин) — чехиялық футболшы, жартылай қорғаушы. Үш бірдей Еуропа чемпионатында (1996, 2000, 2004) гол соққан тұңғыш чех футболшысы.

Карьерасы
---------

1992 жылы Праганың "Славия" клубында кәсіпқой карьерасын бастады. 1996 жылға дейін ойнап, 1996 жылғы Еуропа чемпионатынан соң "Лансқа" ауысты.

1999-2005 жылғы маусымдарда "Ливерпульде" ойнады. 2001 және 2005 жылдар Шмицер үшін табысты болды, 2001 жылы бес бірдей титулға ие болды *(төменде — "Жетістіктері")*. 2004/05 жылғы УЕФА Чемпиондар Лигасының финалында "Ливерпуль" "Миланмен" ойнады, бірінші таймда англиялық клуб 0:3 есебімен ұтылып тұрды, есесіне екінші таймда есепті 3:3-ке жеткізді, үш голдың бірін Шмицер соқты. Шмицер матчтан соңғы пенальтилер сериясында да өз соққысын дәл орындан клубтың жеңісіне үлес қосты.

Осы керемет финал оның "Ливерпуль" сапындағы соңғы матчы еді. Ұзамай "Бордоға" ауысты.

2009 жылы туған клубы "Славияда" ойнап жүріп карьерасын аяқтады.

Жетістіктері
------------

Славия
* Чехия чемпионы (3): 1995/96, 2007/08, 2008/09

Ланс
* Франция чемпионы (1): 1997/98
* Лига кубогы (1): 1998/99

Ливерпуль
* Чемпиондар лигасы (2005)
* Англия кубогы (2001)
* УЕФА кубогы (2001)
* Лига кубогы (2001, 2003)
* УЕФА суперкубогы (2001)
* Англия суперкубогы (2001)

Бордо
* Лига кубогы (1): 2006/07

Чехия
* Еуропа чемпионатының финалисі (1996)
* Еуропа чемпионатының қола жүлдегері (2004)

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі мен статистикасы
Күн, жер және оны қоршаған жұлдыздардың жердегілерге көрінуі
**Астрономиялық бірлік** (халықаралық ықшам таңбасы **AU** кейде **au**, **a.u.** немесе **ua** деп жазылады, қазақша **аб**, немесе **АБ**) — астрономияда қашықтықты өлшеудің тұрақты бірлігі болып, ол әдетте жер шары мен күннің арақашықтығына сай белгіленген. Жерден Күнге дейінгі орташа қашықтыққа тең ұзындық. Көбінесе жұлдызара, жұлдыздық денелер ара алыс қашықтықты өлшеуге қолданылады. Бұрын ол 149 597 871 000 м (92 955 807 ағылшын милі) делінсе қазіргі түзетілген нұсқасы 149 597 870 700 м. Бұл шамалап айтқанда 150 млн км, немесе 93 млн ағылшын милі болмақ.

Бұл қашықтық идеалдастырылып, вакуумдағы қашықтыққа айналдырылды, яғни ол ендігі жерде күн мен жердің емес, кез келген ғарыштық қашықтыққа бірлік ретінде тұрақты қолданылады және ол жер шары мен күн қашықтығының кейінгі өзгерісіне бола өзгермейді.

Тарихы
------

Тұңғыш рет Жердің күнді айналатынын айтып кеткен ежелгі Грек астрономы Аристарх ай мен күннің ажырау бұрышы 87° екеніне негізделіп, жердің күннен мөлшер қашықтығы жер мен айдың қашықтығының 18 ден 20 ға дейінгі есесіндей деп есептеген болатын（Іс жүзінде 390 есе).

1976 жылы Халықаралық астрономия одағы（IAU）аб -ның (AU) дәл шамасын айқындап, Гаусс гравитация тұрақтысы （k） арқылы ұзындық, уақыт, масса бірліктерін белгіледі және 0.017 202 098 95 мәнін қашықтықты өлшеуге пайдаланатын астрономиялық бірлік етіп белгіледі.

2012 жылы тамызда Пекинде өткен Халықаралық астрономия одағының 28 кезекті бас ассамблея（IAU） жиналысында астрономдар атсыз дауыс беру амалымен жаңа тұрақты мәнді бекітті. Ол метрмен белгіленген тұрақты шама болып, нақты ***149,597,870,700 метр***ге тең.

Кейбір арақашықтықтар
---------------------

* Күн жүйесінде Нептун ғаламшары орбитасының радиусы ең алыс есептеледі, ол шамамен 30аб -ға тең.
* [[2011 жылдың 7 наурызында , ғарыш аппараты «Вояджер-1» (Voyager) күннен 116аб қашыққа дейін барды,, оның жылдамдығы 3,6 аб/жыл дейін жетті.
* Бізге ең жақын жұлдыз Проксима Кентавр болып, шамамен 270 000аб қашықтыққа орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Физика әлемі
2. ↑  Resolution No. 10 of the XVIth General Assembly of the International Astronomical Union, Grenoble, 1976
3. ↑  H. Hussmann, F. Sohl, J. Oberst (2009), "§4.2.2.1.3: Astronomical units", in Joachim E Trümper, *Astronomy, astrophysics, and cosmology. Volume VI/4B* Solar System, Springer, p. 4, ISBN 3540880542,
4. ↑  *Gareth V Williams* Astronomical unit // Encyclopedia of planetary sciences / James H. Shirley, Rhodes Whitmore Fairbridge —  Springer, 1997. — P. 48. — ISBN 0412069512.
5. ↑  XXVIII IAU GA RESOLUTION B2 on the re-definition of the astronomical unit of length.
6. ↑  Астрономическую единицу изменили; CNews.ru: 17 қыркүйек 2012 Мұрағатталған 18 мамырдың 2015 жылы.
7. ↑  Voyager — News  (ағыл.).  НАСА/JPL. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 тамыз 2011. Тексерілді, 22 марта 2011.
Қазақ үшін өмірдің бір қызығы – шөбере алақанынан су ішу. «Адам ұрпағымен мың жасайды» дейді халық даналығы. Демек бала сүю, ұрпақ өсіру әр адам үшін тіршілік парызы. Соның ішінде «шөбере» деп аталатын төртінші ұрпақ көру көп нәрсені аңғартады. Бұл кемеліне келген қарттық өмірдің үлкен белгісі. Оның қазақ әдетінде жөн-жосығы, қағидасы бар. Жөн-жосығы – ата мен әженің жаңа туған шөберенің алақанынан су ішу. Қағидасы – шөбере қолынан су ішкен адам бұл дүниеде бақытты, о дүниеде де жолы ашық, жеңілдік болады. Қалай болған күнде де төртінші, бесінші ұрпақты көру көп жасаудың белгісі ғана емес, ұзақ ғұмыр кешудегі өмір сапарының мазмұнды жолдары екені артық.

Дереккөздер
-----------

Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.
**Сәнтай Сүлейменұлы Жетісов** – техника ғылымдарының докторы (1991), професор (1992), ҚР Жаратылыстану ғылымдыры академиясының академигі (1995).

Қысқаша өмірбаяны
-----------------

  

  

Еңбек жолын «Жетіқара алтын» тресінің Жыланды кен орнында жұмысшы болып бастады.  

1960 ж. Қарағанды политехнологиялық институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік технология университеті) бітіріп, өндірісте тау-кен инженер болды.  

1962–65 Днепропетровск тау-кен институтының аспирантурасында оқыды.  

1965 Қарағанды политех. институтында ассистент;  

1966–91 доцент;  

1991 жылдан професор болды;  

1996 ж. ҚР Жаратылыстану ғылыми академиясы Қарағанды бөлімшесінің төрағалығына сайланды.   

Сәнтай Сүлейменұлы Жетісовтың 126-дан астам ғылыми жарияланымы, оның ішінде 4 монографиясы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Гравитациялық қозғалыстар** (орын ауыстырулар) – борпылдак та болбыр тау жыныстары шоғырларының өз салмақ күшімен қозғалу процесі. 

Гравитациялық қозғалыстар планетамыздың барлық аймақтарында, кез келген өңірде (жер бетінде, су түбінде т. с. с.) көрініс беруі ықтимал, сондықтан да олар экзотекті процестер ішіндегі ең маңызды мұжу агенттерінің біріне саналады. Біршама құрғақ борпылдақ тау жыныстарының өз орнынан қозғала бастауы үшін жыныстардың жылжу еңістігі 3-5°-тан кем болмауы керек, ал ылғал жыныстар шоғыры еңістіктің бұдан да аз мөлшерінде жылжып кетуі мумкін. 

Гравитациялық қозғалыс түрлері: *опырылмалар* (обвал) мен *сусымалар* (осыпь) (құрғак тау жыныстары түйіршіктері мен кесектерінің өз төсеніші мен ілінісін кенет жоғалтуы немесе таянышынан айырылып қалуы нәтижесінде қопарыла құлауы); *қозғалмалы үшкіртас бүркемелері мен ағымдары* (үшкіртастар шоғыры орналасқан баурай еңістігі табиғи еңістік бұрышынан көбірек болған жағдайда жаңағы шоғырлардың төмен қарай жылжи бастауы); *шөккіндер* (оползень) (барынша ылғалданған немесе сумен қаныққан массалардың сырғанауы; жерүсті және суасты тауларына тән баурайлар өңірінен де көрініс беруі мүмкін;) *шайылма (оплывные) қозғалыстар* (өсімдікті-топырак қабатшасы астындағы аз-кем ылғалданған грунттардың сығыла ағуы нәтижесінде пайда болатын азын-аулақ қозғалыстар; бұл қозғалыстар көзге көрінбейді); *шайынды (плывунные) қозғалыстар* (қатты ылғалдануы нәтижесінде аққыштық шегінен айырылған өсімдікті-топырақ қабатшасы массаларының жаппай жылжи бастауы; бұл массалардың ылғалдану дәрежесі өте жоғары болса да, шайынды қозғалысы байырғы су ағысының қасиеттерін иелене қоймайды); *тас-балшық ағындары немесе сел тасқындары* (тау жыныстары кесектерімен және түйіршіктерімен қаныққан лай ағындары).

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Н. Сенатов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.– Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет. ISBN 5-615-01738-4
Кальцит
**Кальцит**– карбонаттар класының минералы. Химиялық формуласы CaCO3, құрамында аздаған Mg, Fe, Mn, Zn, Cо, Sr, Ba қоспалары болады. Тригональдық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары ромбоэдр, скаленоэдр, қалақ пішінді масса құрап, тығыз және түйірлі, талшық, топырақ тәрізді масса және сталактит, сталагмит түрінде кездеседі. Қаттылығы 3, меншікті салмағы 2,8 г/см3, шыныдай жылтыр, морт сынғыш; түссіз, ақ және қоспаларына байланысты түсі өзгереді. Кальциттің Исландия шпаты
, мәрмәр ониксі, атлас шпаты деген түрлері бар. Кальций гидротермальдық, метасоматикалық, жанартаулық тау жыныстарының қуыстары мен жарықтарында, карбонатиттерде, ультранегізді жыныстардың үгілу қыртысында, әктас, бор, мергель, мәрмәр құрамында кездеседі. Ол флотация әдісімен байытылады. Кальций құрылыста, металлургияда, химия өнеркәсібінде, электртехникада, т.б. салаларда қолданылады. Мәрмәр ониксі әшекейлік бұйымдар жасауда, ақаусыз мөлдір Исландия шпатының кристалдары оптикалық приборларда қолданылады.

Кальциттену
-----------

тау жынысытар құрамындағы кейбір минералдардың әр түрлі қосалқы процестер әсерінен кальцитпен алмасуы немесе тау жынысытағы ұралар мен жарыктардың жаңадан қалыптасқан кальцит минералымен дәнекерленуі.

Кальцитті сыртқы белгілерімен қатар оған HC1 тамызып
ажыратады, сонда онан СО2 газы «қайнап» шығады.
Жаратылысы. Қальцит бірнеше түрлі геологиялық жағдайларда пайда болады.

1. Кальцит магмалық жыныстар арасында өте сирек кездеседі.
2. Гидротермалық кальцит едәуір көп тараған. Ол минерал желілерінің кейінгі кристалдану кездерінде пайда болады.
3. Кальцит экзогендік жағдайларда: а) салқын су ерітінділерінде, б) теңіз шөгінділерінде, в) метаморфизм жағдайында көп кездеседі.

* Қолданылуы. Кальциттің мөлдір кристалды (исланд шпаты)

түрлері оптикада, құлпырма «ақтана» түрлері зергерлік-көркемдік істерде, мрамор скульптура ісінде, электротехникада т. б. бор жазуға, бояуға, құрылысқа, ізбестастар түрлі құрылыс ісінде, металлургияда, химиялық өндірістерде қолданылады.

* Кендері. Кальцит Кеңес Одағында Орта Азияда (Заревшан-Гиссар аудандарында), Уралда, Белгород ауданында, Қырымда, Кавказда т. б. кездеседі.

Шет елдерде ол Исландияда, Италияда (Каррара кені), Грекияда т. б. бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология — Алматы: "Мектеп" баспасы", 2003. ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
3. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том
4. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
**Айқұлақ** (лат. *Anodonta cygnea*) – қосжақтаулы былқылдақденелілердің өкілі.

Айқұлақ судың түбінде мекендеп, сондағы құмға денесінің доғаланған алдыңғы бөлігімен көміліп жатады. Дене тұрқы он сантиметрдей. Жотасынан майысқақ сіңірмен байланысқан екі жақтаулы бауыр жағынан ашылып - жабылатын бақалшағы болады. Бақалшақтардың арасынан ай не құлақ тәріздес пішіндегі аяқтары көрінетіндіктен айқұлақ деп аталады.

Айқұлақтың бақалшағынан былқылдақ денесі көрінеді, басы жойылып кеткендіктен, денесі тұлға мен аяқтан құралады. Аяғының қасында айқұлақтың аузы көрінеді. Ауыздың екі жағында қармалауыштары және тіл тәрізді аяғының екі қапталында тақташалы желбезектер болады. желбезектерді кірпікшелер қаптап жатады. Сол кірпікшелер қимылдағанда су кіріс симфонынан еніп, шығару сифонынан сыртқа шығады. Сифондар айқұлақтың артқы жағында бірінің үстінде бірі орналасады. Су астыңғы кіріс сифонымен енгенде, онымен қоса ұсақ жәндіктер де айқұлақтың бақалшағына енеді де, судың ағынымен аяқтың үстіңгі жағындағы ауызға барып, үлкен тоспаұлуға ұқсас- асқорыту жүйесіне түседі. Айқұлақта бас болмағандықтан, оның тілі, жұтқыншағы жоқ, сондықтан қорек алдымен өңешке, одан қарынға және ішекке өтеді. Айқұлақтың бауыры жақсы жетілген , оның өзегі қарынға ашылады. 

Айқұлақтың астыңғы сифоны желбезек сифоны деп аталады, өйткені сырттан енген су шапаншадан желбезек арқылы сүзіліп, айқұлақтың тынысалу қызметін атқарады. Жәндіктің желбезектерінде газ алмасады. Айқұлақтың қанайналым жүйесі жүректен және содан таралатын қантамырлардан тұрады. Оның жүрегі жәндіктің арқа жағында орналасады, ал қан ішкі мүшелер аралығындағы саңылауға құйылады, яғни оның қанайналымы- ашық жүйелі.

Айқұлақ бүйрегі арқылы зәр шығарады.

Қосжақтаулы былқылдақденелілер баяу қозғалып, белсенді қоректенбегендіктен, олардың жүйке жүйесі нашар дамыған. Жүйке жүйесі бірімен-бірі жүйке талшықтарымен жалғасатын үш жұп жүйке түйінінен құралады. Бұлардың сезім мүшелері дамымаған. Айқұлақта арнаулы сезім мүшелері болмайды.

Айқұлақ-дара жынысты жәндік, бірақ оның аталығын аналығынан айыру оңай емес. Аталық айқұлақ сперматозоидтарын тікелей суға шашады, су арқылы сперматозоидтер аналықтың кіру сифонымен оның денесіне енеді. Осы арада олар ұрықтанып, жұмыртқадан дернәсіл дамиды. Дернәсілдер шығару сифоны арқылы сыртқа шығады. Олар балықтың денесіне немесе желбезегіне жабысып, сөлімен қоректеніп жетіледі. Біраз уақыттан соң дернәсілдер жас былқылдақденелі жәндікке айналып, иесін тастап, су түбіне түседі. Бұл айқұлақтың даму барысында уақытша паразиттік тіршілік ететінін көрсетеді. 

Басқа қосжақтаулы былқылдақденелілер тәрізді айқұлақ бақалшақтың жақтауларын түйістіргіш бұлшықеті арқылы ашып жабады. Бақалшақ әктен түзіледі, оны меруерт қабаты астарлайды,бірақ айқұлақта серуерт қабаты нашар дамиды, сыртқы мүйіз тәрізді қабатының түсіне байланысты айқұлақ қоңыр жасыл реңді болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Үлгі:IUCN2014.1
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
**Шолпанқұл Сейітов** (1900, Жамбыл облысы Красногор ауданы Ораза - 1943) - ақын. Әкесі Сейіт өлең-әнге құмар сауықшыл кісі болған.Шопанқүл да жасынан әйгілі әнші ақын Кененге ілесіп, содан үлгі алады. 1932 - 1941 жылдары әр түрлі салада еңбек етіп, кейін ауылдық кеңестің төрағасы болады. Кенен Әзірбаевтың "Сағындым-ау, Шолпанқұл" деген белгілі әні осы жауынгер ақынға арналған. Бірсыпыра өлеңдері "Жыр-аманат" жинағына (құрастырған - К.Сейдеханов) енген. Құрмет грамотасымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Шәһиди Бурхан** - Шыңжан өлкесінің қоғам қайраткері, ғалым. Татар отбасында туған. 1950 жылдан Қытай Халық Респубоикасындағы Шыңжан Өлкелік халық үкіметінің председателі; 1954-1966 ж. Бүкіл қытайлық саяси консультация советі Орталық Коитеті прдеседателінің орынбасары, Қытайдағы мұсылмандар қоғамының, Араб-қытай достық қоғамының прдеседателі. 1955 ж, ҚХР ғылым академиясының акадимигі, оның аз ұлттар тілін зерттеу институтының директоры болды. 1966 ж. Қытайдағы "Мәдени революция" кезінде қуғынға ұшырады, кейінгі өмірі белгісіз. Шәһиди орыс, араб, неміс, қытай, ұйғыр тілдерін білді. Орысша-қытайша-ұйғырша сөздік шығарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том
**Академик Қ. Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты** - Екібастұз қаласындағы академик Қ. Сәтбаев атындағы инженерлік техникалық институты.[1]

1994 жылы қаланың ірі кәсіпорындарының құрылтайшыларымен құрылған: МАҚ «Екібастұзкөмір» Өтегенов А.Т. ПЭБ «Екібастұзэнерго» Щукин Г.А. «Екібастұзэнергоқұрылыс» тресті Криворотов А.Д. «Екібастұзшахтострой» тресі Некрасов М.М. Екібастұз Теміржол бөлімшесі Бутин А.П.

Жоғары оқу орнының негізгі мақсаты: елімізге жылу энергетика, кеніш салаларына сапалы, білікті инженерлер дайындау.

Қазір институт ҚР мемлекеттік емес жоғары оқу орындарының ішіндегі білім беру нарығына алғашқы кіргендердің бірі болып табылады. Институт ЖОО-ның тізіміне мемлекеттік білім тапсырысын орналастыруға құқылы мемлекеттік білім гранттарын енгізді. Институттың оқу кабинеттері мен лабораториялары ең жаңа жабдықтармен жарақтандырылған: жаңа компьютерлер, бейнетаспалар, лингофондық, мультимедиялық кабинеттер, интерактивтік тақталар т.б. Институттың кітапханасы оқулықтар, оқу-әдістемелік нұсқаулар, техника мен экономика саласы бойынша кітаптар қорымен бай.

1999 жылдан бастап ЕИТИ ҚР Білім мекемелер Ассоцияциясының мүшесі. ЕИТИ-дің Фрайберг Тау-кен академиясымен (Германия), Серго Орджоникидзе атындағы Ресей Мемлекеттік Геологиялық барлау университетімен (Мәскеу), Омбы қатынас жолдары университетімен (Ресей) және Қазақстанның басқа да жоғары оқу орындарымен бірлескен оқу және ғылыми қызметіне келісімшарты бар.

Институтта студенттердің кеңесі ВИА, КВН, дебат клубы, спорт клубтары белсенді жұмыстарын істеуде.

2003 жылы білім жүйесін арттыру мақсатында барлық мамандықтарға кредиттік жүйе бағдарламасы енгізілді. Бұл жаңа инновациялық оқыту әдісі мен нысаны. Институттың студенттері өндірістік практикаларын алып өндірістерде, кәсіпорындарда өтеді: «Богатыр» ЖШК; «Майкөбе» ЖАК; AES «Екібастұз"; Маэс-1, 2; Қазақстан темір жолы т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
Бүкіл сегіз түрлі қайықтың түрлері, алтауы Олимпиялық ойындардан

**Академиялық есу** — есу спортының бір түрі. Академиялық есу спорты 19-ғасырдың 1-жартысында Ұлыбританияда пайда болды. 
Халықаралық федерациясы 1892 жылы құрылды. Оған 71 ел мүше (1991). Академиялық есу 1900 жылдан Олимпиада, 1962 жылдан дүниежүзілік, 1893 жылдан Еуропалық ойындар бағдарламасына енгізілген. Қазақстанда спорттың бұл түрі алғаш 1968 жылы Теміртауда жолға қойылды. Ал 1974 жылдан бастап республика спортшылары халықаралық жарыстарға қатыса бастады. КСРО құрама командасы сапында жарысқа қатысқан В.Дебеслов дүние жүзі чемпионы (1978), А.Бакарасев (1979), Т.Котлярова (1979), Н.Баранова (1989 жылы) Дүние жүзі чемпионаттарының, С.Демиденко "Достық ойындарының" қола жүлдегерлері (1984) атанды.

Сілтемелер
----------

1. 1 2   Қазақ энциклопедиясы, 1-том
Кочхуджа́н (кор. 고추장, ханча --醬) - корей асханасының қызыл бұрыш қосылған жабысқақ күріш пен ферменттелген соя бұршақтарынан жасалған пастасы. Қызыл бұрыш көп қосылатын болғандықтан, соя пастасының түсі қою қызыл болып келеді.

Тарихы
------

Кочхуджан Кореяда 18 ғасырда Жапониядан чили бұрышы әкелінгенде пайда бола бастады. Оны дайындау үшін күріш ұнтағы мен қызыл бұрышты араластырып, оған соя пастасын қосады. Бұл рецепт қазіргі кезге сай болғанымен, кочхуджанды үйде ешкім дайындамайды.

Ингредиенті
-----------

Соя бұршағына да тұз қосылады, кочхуджанға арпа, бидай, асқабақ, тәтті картоп, бал, қант қосылады.

Корей асханасында кочхуджанға ччигэ соусы, пулькоги, нэнмен, пибимпап қосылады.

Оның өзінен де астатым жасалынады, мысалы, чхокочхуджан, ссамджан.

Чхокочхуджан – кочхуджанға қосылатын астатым, сондай-ақ, хве тағамына да астатым ретінде қолданылады. Оған сірке суын, қантты, күнжіт тұқымын қосады. Ссамджан – кочхуджан мен жуа қосылған твенджанның қоспасы.

Пайдасы
-------

Кочхуджан ақуыз, май, дәрумен В2, С, каротинге бай.

Дереккөздер
-----------

Орыс википедиясынан.
**Кеуел** (лат. *Capparis spinosa*) – көп жылдық, кеуелдер тұқымдасына жататын шөп тектес, жартылай бұталы өсімдік.

Сипаты
------

Сабағы жайыла өседі. Тамыр жүйесі өте қуатты. Жапырақтары онша үлкен емес, эллипс тәрізді, кезектесіп орналасқан, сағақтарының түбінде тікенектері бар. Гүлдері ірі, ақ түсті, гүл сабақтары ұзын, жапырақтарының қуысында бір-бірден орналасқан. Гүл тостағаншасы төрт қалақшадан, гүл тәжі төрт гүл жапырақшасынан тұрады. Жемісі сопақша келген, етті, көп тұқымды, қауашақ секілді жидек. Жемісі сырт жағынан қарағанда жасыл түсті, ал ішкі жағынан - қызыл түсті. Дәмі қарбыздың дәміне ұқсайды. Піскен жемісін жеуге болады. Жемісінің құрамында белоктық заттар, тұқымында май]көп. Гүлінен ара бал жинайды. Тұқымы арқылы көбейеді, жәндіктермен тозаңданады, құстармен, кейбір сүтқоректілермен (борсық, кірпі, тағы басқа) тарайды. Мамыр айынан бастап күзге дейін гүлдейді. Ірі ақ гүлдері алыстан көз тартады.

  

Жер шарында кең тараған. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда кездесетін 250 – 300 түрі белгілі. Қазақстанда Жетісу, Іле Алатауының, Қаратаудың, Батыс Тянь-Шаньның сазды, қиыршықтасты, шөлді, сортаң жерлерінде кездеседі.

Емдік қасиеті
-------------

*Capparis spinosa*
Жемісінің құрамында 12% -ке дейін қант, 18% -ке дейін белок, эфир майлары, 0,32% рутин, 150 мг аскорбин қышқылы, 25-36% -ке жуық тамақ орнына пайдалануға жарайтын майлар, тамырында каппаридин деген глюкозид бар. Кеуелдің тамырын дәрі ретінде қолдану ертедегі араб медицинасынан Орта Азия халықтары медицинасына ауысқан. Бұл өсімдіктің тамырын бруцеллезге, ревматизмге қарсы және жүйке жүйесін тыныштандыру үшін, тістің ауырғанын, жарақаттарды емдеу үшін пайдаланады. Қазақтың халық медицинасында кеуелдің тамырын радикулитті емдеу үшін бірден бір бағалы дәрі ретінде қолданады. Өсімдіктің тамырымен бауырды және талақ ауруларын, сары ауруды емдейді. Жапырақтары мен бұтақтарын қант диабетін, ал тұқымын бас ауруларын емдеу үшін қолданады. Өсімдіктің жемісімен жемсау ауруын, ал оның қайнатындысымен геморройды, тіс ауруларын емдейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
2. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл. Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
3. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.
Сенсорлық панель
Сенсорлық экран Ақпараттық автомат
iPhone
**Се́нсорный экран** — экранға қол тигізуге жауап қататын, ақпарат енгізу құрылғысы.

Тарихы
------

Сенсорлық экран АҚШ-та бағдарламаланған оқыту зерттеулер шеңберінде жылы ойлап тапты. 1972 жылы пайда болған PLATO компьютерлік жүйесі 16 × 16 блоктан тұратын, инфрақызыл сәулелердің торында сенсорлы экраны болды. Алайда, тіпті мұндай төмен дәлдік пайдаланушыға экранды дұрыс жерде басу арқылы жауап таңдауға мүмкіндік береді.
1971 жылы Сэмюэлем Херст(*Elographics* компаниясының болашақ негізін қалаушы, қазіргі *Elo Touch Solutions*) *элограф* ойлап тапты — төрт сымды резистивтік принципі бойынша әрекет ететін графикалық планшетті ойлап тапты (АҚШ патенті № 3 662 105). В 1974 жылы мөлдір экранды *элографты* жасай білді, 1977 жылы бес-сымды экранды әзірледі. Siemensпен біріккеннен соң, Elographics сол уақыт үшін кинескоптарға қолайлы дөңес сенсорлық панель жасай алды. 1982 жылы Бүкіләлемдік көрмеде Elographics сенсорлы экраны бар теледидарды таныстырды.

1983 жылы ИК-тордағы сенсорлы экранды HP-150 компьютері шықты. Алайда, сол күндері, сенсорлық экрандар негізінен өнеркәсіптік және медициналық жабдықтарда пайдаланылады.

Тұтыну құрылғыларына (телефондар, қалта компьютерлері, т.б.) сенсорлық экрандар, үлкен LCD экрандары бар құрылғылар (бүкіл алдыңғы панель) пайда болған кезде кішкентай пернетақтаны алмастырушы ретінде кірді
Сенсорлы экраны бар game.com қолдайтын бірінші қалта ойын консолі, бірінші жаппай таралған мультитач құрылғы — iPhone.

Қолданылуы
----------

Сенсорлы экрандар, төлем терминалдарында, ақпараттық дүңгіршектерде, сауданы автоматтандыру үшін қолданылатын жабдықтарда, қалта компьютерлерінде, ұялы телефондарда, ойын консолінде, өнеркәсіпте оператор панельдерінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуКомпьютер компоненттері |
| --- |
|  |
| Ақпарат шығару құрылғылары | 
Монитор • Бейнекарта • Дыбыстауыш тақта • Үндеткіштер • Принтер • Графиксалғыш |
|  |
| Ақпарат енгізу құрылғылары | 
Пернетақта • Тышқан • Трекбол • Тачпад • Сенсорлы экран • Сандық планшет • Сандық қаламсап • Джойстик • Сканер |
|  |
| Есептеуіш машина(Жүйелік блок) | 
Жүйелік тақта • BIOS • Процессор • Энергияға тәуелді жад (Жедел жад • Жедел жадтау құрылғысы) • Қуат беру блогы • Құрсым • Порттар • Кеңейту картасы |
|  |
| Энергиядан тәуелсіз жад:дискіенгізгі мен сақтауыш құрылғылар | 
Стример • Алмалы дискі • Қатқыл диск • Жинақтауыштар (Флеш жады • Жад картриджі) • Оптикалық диск (CD • DVD • Blu-ray Disc) |
|  |
| Байланыс пен телеконференцияқұрылғылары | 
Модем • Желілік бейімдеуіш • Веб-камера • Микрофон • Гарнитура • Құлаққап |

 |

1. ↑  Touch Screen — History of the Touch Screen Computer Interface(қолжетпейтін сілтеме)  (ағыл.)
2. ↑  Company history from Elographics to Elo TouchSystems, 1971 — present — Elo TouchSystems — Tyco Electronics Мұрағатталған 14 қыркүйектің 2008 жылы.
3. ↑  HP History : 1980s Мұрағатталған 20 сәуірдің 2011 жылы.  (ағыл.)
**Өмір іс-әрекеті** *(өмір тіршілігі)* — тірі материяға тән және *"өмір"* ұғымымен біріктірілген белсенділіктер түрлерінің жиынтығы. Өмірлік сәтсіздіктер — адам өзі не айналасындағы адамдар сәтсіздік деп қарайтын және сол адамның осы жағдайды қиын өткізетін өмірдегі жағымсыз жағдайлар. Өмірлік таңдау — бұл, Л.C. Кравченконың анықтауы бойынша, тұлғаның өмірлік жолының бетбұрысты сәті. Оның пікірінше, өмірлік тандау белгілі бір тұлғалық қасиеттерді тауып қана қоймайды, сондай-ақ, оларды шындайды, рельефті қылады. Өмірлік тандау адамның не үшін өмір сүретінін, неге ұмытылатынын, өзінің өмірлік мақсаттарына қалай жететінін көруге мүмкіндік береді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
стратегиялық бомбалаушы АҚШ B-2 Spirit
**Бомбалаушы авиация** — соғыс авиациясының негізгі бір түрі әрі тегеурінді бас күші, қарсыластың құрылықтағы және теңіздегі объектілеріне бомбамен соққы беруге арналған авиация.Бомбалаушы авиация алысқа ұшатын және майдандық (тактикалық) болып бөлінеді. Майдандық (тактикалық) бомбалаушы авиация қарсыластың ұрыс шебіне, кемелеріне, десантына, аэродромдағы авиациясына және қатынас жолдарына, тылына соққы бере отырып, құрлықтағы әскерлердің соғыс қимылдарын қолдайды. Алысқа ұшатын (стратегиялық) бомбалаушы авиациякарсыластың тылындағы стратегиялық маңызы бар ірі соғыс өнеркәсібі мен басқа да маңызды объектілеріне соққы беруге арналады. Кей жағдайларда ол майдандық бомбалаушы авиацияның міндеттерін орындайды және Құрлықтағы әскерлер мен әуе-теңіз күшінің қимылдарын колдайды. Бомбалаушы авиация әр түрлі күрделі құрал-жабықтармен, қару-жарақтармен жабдықталады және үлкен зақым келтіретін әр түрлі құралдарды: фугасты жарыкшақты, жарықшақты-фугасты, танкіге қарсы, өртегіш, сауыт бұзушы, бетон бұзушы бомбалар, басқарылатын және басқарылмайтын снарядтар мен бомбаларды қолданады.Бомбалаушы авиацияжаппай кырып-жоятын қаруларды — атом және сутегі бомбасын, биологиялық және химиялық каруларды, өртегіш құралдарды алып жүреді. Алысқа ұшатын ауыр Бомбалаушы авиация 5000-7000 км, орташа қашықтыққа ұшатын бомбалаушы авиация қарсылас тылындағы тактикалық және оперативтік объектілерге, жаяу әскерлерді қолдаушы авиацияға қарсы соққы беруге колданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001
2. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х
Бұрынғы атауы Победа, Садовый көшелері. «Көктал» тұрғын алабы. Алмалық көшесі Д.Бабатайұлы көшесінен басталып, Нарын, Ардагер, Қайыңды, Сұлукөл көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1745,5 м.
**Алмалық** - орта ғасыр дағы көне қала атауы. Іле өзенінің бойында орналасқан. Қаланың шығыс жағында Алмалықта билік жүргізген Тоғылық Темір ханның күмбезі бар. Алмалық қаласы ірі сауда, мәдениет және саяси орталық ретінде Қазақстан мен Шығыс Түркістанның ортағасырлық тарихы мен мәдениетінде аса маңызды рөл атқарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Больяй Янош** (1802 жылы 15 желтоқсан, Коложварда (қазргі Клуж-Напока) -1860 жылы 27 қаңтар, Марошвашархейде (Тыргу-Муреш) ) - Мажар математигі. Эуклидтік емес геометрияны ашыушылардың бірі. 

  

Оның әкесі Ф. Больяй атақты алман математигі С.Гаустың жақын досы болған. Әкесінің көмегімен кішкене кезінде дифференциал мен анализді үйренеді. Әрі сол кезден бастап математика мен музикаға әуестенеді. 1818 жылы Венадағы патшалық ғылым әкедемиясына түсіп әскери тарбие алады. Оны1822 жылы бітіріп әскерде 10 қызмет атқарады.сол аралықта математикамен айналыса жүріп эвклидтік емес геометриясын жарыққа шығарады,1833 жылы денсаулығына байланысты әскерден шегінеді, 1837 жылы әкесі екуі бірлесе отрып «дерексіз шаманың қатаң геметриялық көрсетуі» атты математикалық жарысқа қатысады, бірақ есеп шешіудегі әдіс амалы күрделі болғандықтан жарыста ілінбей қалады, осыдан кейін барып өзінің эвклидтік емес геометриясындағы нақты мәселермен айналысады, соымен бірге қоғамдық істермен де шұғылданады ,әрі шығармашылықпен және музка жазыумен айналысады. Ол әкесінің көмегінің арқасында Эвклидтің «геометрияның негіздерінің » ішіндегі басқа аксиомалар арқылы параллелдік аксиомасын дәлелдемекші болады. 1820жылы жаңа бір геометрияны зеріттеуді бастайды.1823жылы ол әкесіне жазған бір хатында: параллелдік аксиомасын қолданбай-ақ басқа бір геометрияны ашқанын айтады." жақтан бар жасап , мен бір шыт жаңа әлем ашытым "деп жазады. 1825 жылы ол әкесіне өзінің абсллютты кеңістік назариясының қолжазбасын көрсетеді, ондағы абслют кеңістіктің құрлымы төмендегідей еді: кеңістіктегі жазықтықта, түзуден тысқары жатқан бір нүктеден өтетін бір топ түзу әуелгі түзумен қилыспайды, егер осы бір топ түзудің саны кеміп отырып бір дана болғанда ол кәдімгі Эуклидтік геометрия шығады.

1831 жылы ол өзінің қол жазбасын Гаусқа жіберіп береді, бірақ Гаус оны ашық қолдап мақтап кетпейді, үйткені бұдан біраз жыл бұрын Гаустың өзі осыған ұқсас натижеге қол жеткізген еді (бірақ ашық жарияламаған). Осыны білгеннен кейін , Больяй бұл еңбегін әкесінің элементар математика туралы жазған кітабінің қосымша тарауы ретінде басып шығарады, тақрыбы «Абсолютты ақиқат кеңістік ғылымының түсініктемесі ». бұл оның көзі тірі кезіндегі жариялаған жалғыз еңбегі еді, бірақ сол зөаманда математиктердің назарын аудармаған. Осыдан кейін ол абсоютты кеістіктегі тригонометрияны және төртжақтың көлемін есептеумен айналысқан. Оның еңбектерін Э.Бельтрами (1868) мен С.Клейннің зеріттеулері арқасында математиктердің қолдауына йе болып тарихқа енген еді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  математический энциклопедичечкий словарь Москва 1988г
2. ↑  Encyclopedic dictionary of mathematics second edition by the mathematical society of Japan 1993year
3. ↑  математикалық энциклопедия. қытайша басылымы. 1988жыл Пекин
**Пелагея Григорьевна Шевченко (Захарова)** (1928 жылында тұған.), Социалистік Еңбек Ері (1960). Еңбек жолын 1942 жылы Солтүстік Қазақстан облысының Конюхов аудандағы Воскресенка Ұжымшарда колхозшы болып бастады. 1949-1963 жылдары Теміртау қаласының құрылыстарында жұмыс істейді. «Сібірмамандандырылғанқұрылыс» басқармасының жұмысшысы, асфальт-бетон зауытының өлшеушісі, бетоншысы; 1963-1983 жылдары «Казакметаллургияқұрылысы» тресінің механикаландыру басқармасында кран 
машинисі, 6-басшылықта жоғары міндеттемелерді орындауда үлкен көрсеткіштерге жетті. 1983 жылдан зейнеткер. Ленин өрденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Үзімшіндер** — шағын моңғол халықтарының бірі. 2010 жылғы халық санағы бойынша Моңғолияда (негізінен Дорнод аймағында) 2577 адамды құрады, бірақ олардың көпшілігі Қытайда (Ішкі Моңғолия автономиялық ауданы) тұрады (3 мың адам).

Тілі
----

Тілі моңғол тілінің диалектісі. Жастар моңғол мектептеріне барғандықтан, барлық сабақтар моңғол тілінде жүргізілетіндіктен, ол жойылып кетудің алдында тұр.

Діні
----

Дінге сенушілердің діни байланысы: буддистер.

Этноним
-------

Этнонимі толық зерттелмеген, топонимиялық шығу тегі болуы мүмкін – Үзімшіндердің аңыздарында кездесетін Үземиін-Уул тауының атынан шыққан. Тарихи тұрғыдан екі топ белгілі: батыс (Баруун-Үзімшін) және шығыс (Зуун-Үзімшін).

Өмір салты
----------

Үзімшіндердің материалдық және рухани мәдениетінде бірқатар архаикалық белгілер сақталған (атап айтқанда, жәдігерлерді сақтайтын көне моңғол киіз үйі). Қазіргі Үзімшіндер өздерінің этникалық ерекшелігін жоғалтты деуге болады, Моңғолияда олар халхалармен қосылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Значение слова узумчины
2. ↑  Современная энциклопедия - узумчины
3. ↑  Узумчины
4. ↑  Словари УЗУМЧИНЫ
5. ↑   народы мира / Узумчины


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуӘлем халықтары |
| --- |
|  |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 
Африканың орналасуыАфрика
 | 
Еуропаның орналасуыЕуропа
 | 
Азия орналасуыАзия
 | 
Солтүстік Американың орналасуыСолтүстік Америка
 | 
Океанияның орналасуыАустралия және Океания
 | 
Оңтүстік Американың орналасуыОңтүстік Америка
 |

 |

 |
Сөз мағынасы— ербең қағу, ербең-ербең ету, шошаңдау. *«Дәуғара жалаң бас, екі қолы ербеңдеп, бұларға қарай жүгіріп келеді екен»* (О. Сәрсенбаев, Жалғыз күрке).

Түсіндірме сөздігімізде кездесетін *«ербию»* сөзінің де мағынасы *«ербеңдеу»* тұлғасымен сәйкес келеді. Сөз төркінін іздестіргенде еске алатын нәрсе — түсіндірме сөздіктерде берілген анықтамалар ішіндегі *«шошаңдау»*, *«селтеңдеу»* сөздерінің мағынасы. Осы мағыналарды кеңірек түсіндірсек — *«бір жерде байыз таппай, ұшып-қону»*. Кейбір түркі тілдерінде, одан әрі барсақ, моңғол тілінде қасиеті мен іс-әрекеті дәл осы мағынаға сәйкес жәндік атауын ұшыратамыз. Ол — көбелек. *«Көбелекті»* сағай тілінде *«ербэң»*; хакас тілінде *«өрбекей»*; моңғолша *«эрвээхий»* з.; қалмақ тілінде *«эрвәкә»* тұлғаларында көрінеді. Адамда кездесетін *«жеңілтектік»*, *«шошаңдау»* сияқты мінездер *«өрбэң»* (көбелек) атауымен байланысты туса керек. Алайда, көбелекке қойылған бұл атаудың (*ербэң*) өзі іс-қимылды ұғындыратын етістік тұлғадан шығуы да мүмкін. Өйткені моңғол тілінде *«жалп ету»*, *«жалпылдау»* мағынасын *«эрвэн»* тұлғасы береді. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде *«ирви»* тұлғасы — *«сүйір құлақ»* (ДТС,; 213), сондай-ақ якут тілінде — *«эрбэй»* сөзі — *«жан-жаққа сорайып шығып тұру»* іспеттес мағыналарды береді. Біздің ойымызша, бұл сөздер көбелек қаңатына ұқсатудан, бейнелеу нәтижесінен туған сияқты. Көрсетілген деректерге сүйене келіп, *«ербеңдеу»* етістігінің алғашқы төркіні түркі, моңғол тобындағы тілдер
екен де, тұңғыш түбірі — эрвэн, мағынасы —*«жалпылдау»* деген қорытынды жасауға болатын тәрізді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
***Ерасыл Әбілқасымов***(1948 ж.т.)-фельдшер-дәрігер, медицина ғылымдарының докторы(1996 ж.), профессор. Алматы мемлекеттік медицина институтын(1972 ж.), ҚазМУ-ді (1987 ж.) бітірген. 1972 жылдан Алматы мемлекеттік медицина институтында, Мәскеу мед. стамотология институтында, ҚазКСР Денсаулық сақтау министрлігінде аға лаборанттан министрлік басқармасы бастығына дейінгі еңбек жолынан өтті. 1987 ж. Алматы мемлекеттік медицина институтында доцент, 1998 ж. Алматы қалалық емханасының бас дәрігері, 1991 жылы Республикалық шығыс және қазіргі медицина ғылыми тәжірибелік орталығының бас дәрігері, 1995 ж. ҚР МҒА-ның бас ғылыми қызметкері, 1999 ж. денсаулық сақтау ісі медициналық және экономикалық проблемалары ғылыми орталығының лаборатория меңгерушісі,. 2001 жылдан ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты, Халықаралық мәселелер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі(2004-2007 ж.)ҚР орденімен және медальдармен марапатталған. Медицина саласында бірнеше кітаптың, 70- тен астам ғылыми жарияланымның авторы.

Пайдаланылған әдебиет
---------------------

А 37 Астана:Энциклопедия.-Алматы: «Атамұра», 2008.-576 бет.
**Вэньянь** (қыт. жеңілд. 文言, пиньинь: *wényán*) немесе **классикалық қытай тілі** — Қытайда XX ғасырдың алдында қолданыста болған жазба тіл. Иероглифтік жазу негізінен сөздің дыбысталуын емес, мағынасын беретін болғасын, вэньянь ежелгі қытай тілінің синтаксистік жіне морфологиялық нормаларын сақтап, соның кесірінен XX ғасырға таман ауызекі қытай тілі — байхуадан қатты ерекшелене бастады. Вэньянь өзінің ресми мәртебесінен 1919 жылғы студенттердің 4 мамыр қозғалысы басталғаннан кейін айырылды, себебі бұл қозғалыстың талаптарының бірі — вэньяньды жойып, байхуаға көшу болған. Бірақ сонымен қатар қазіргі қытай тілінде вэньяньның көп элементтері сақталған.

Тағы қараңыз
------------

* Қытай тілі
* Байхуа
**Далабаев Ералы** (1934 ж.т. Жамбыл ауданы, Танты а.) - ауыл шаруашылығы өндірісінің ұйымдастырушысы. 

Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын, Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген.

Қысқаша өмірбаяны
-----------------

1964-72 ж. еңбек жолын орта мектептің мұғалімдігінен бастап, Талас аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, "Ойық", "Бостандық" кеңшарларында партия комитеттерінің хатшысы, 1972-80 ж. аудандық халық бақылау комитетінің төрағасы, 1980-90 ж. "Ойық" кеңшарында директор, 1990-94 ж. Талас аудандық партия комитетінің бірінші ххатшысы, халық депутаттары аудан кеңесінің төрағасы, аудан әкімі; 1996 жылдан Жамбыл ауданындағы "Шайқорық" өндірістік кооперативінің төрағасы.

Марапаттамалары
---------------

"Құрмет Белгісі" орденімен, бірнеше медальдармен, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марпатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциелопедиясы, Алматы, 2003
1981 жылы 15 ақпанда Батыс Қазақстан облысы ,Қазталов ауданы,Бостандық ауылында дүниеге келген. Бостандық орта мектебі,Ғұмар Қараш атындағы Қараоба мектеп гимназиясын 1998 жылы аяқтады.Сармалаев Қамбар ұстазынан бейнелеу өнерінен дәріс алған. Суретші,құмырашы. 2003 жылы Абай атындағы Алматы Мемлекеттік университетінің көркемсурет-графика факультетін үздікке аяқтады. 2004-2008 жылдары М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің «Бейнелеу өнері» кафедрасында оқытушылық қызмет атқарды. 2009-2012 жылдары Орал қалалық С.Ғұмаров атындағы Балалар көркемсурет мектебінде дәріс берді.Қазіргі таңда Орал қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінің қосымша білім беру педагогы,қыш құмыра үйірмесінің жетекшісі. Н. Е.Әміржанов туындыларының тақырыптары тарих, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, фольклорға арнайды және оларды графиканың күрделі техникаларының бірі линогравюрада орындайды. «Махамбет-2007» аймақтық көркемсурет көрмесі мен «Жазира Жайық-2009,2011,2012,2013» БҚО суретшілерінің шығармашылық көрмесіне қатысқан.

Әдебиет:
--------

1.Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. -14б.
**Нұрбатыров Қанапия Ақпанұлы** (4.12.1950 жылы туған, Астана) – ғалым, технология ғылым докторы (1997), профессор (1999). Целиноград инжинер-құрылыс институтын (қазіргі Еуразия ұлттық университеті) бітірген (1972). 1972 – 78 жылы аталған инситутта оқытушы, 1978 жылдан Алматы құрылыс материалдары ғылыми-зертерттеулер және жобалау институтында ғылыми қызметкер, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, бас директоры (2003 жылдан). Негізгі ғылыми еңбектері керамика технология мәселелеріне арналған. Нұрбатыровтың тікелей қатысуымен күл керамикасын кептірудің тиімділігі жоғары технология негіздері жасалды. Күл керамикасын кептірудің жаңа әдісі 1988 ж. Ақсу қаласында (Павлодар облысы) күл-керамикф зауытын іске қосқанда қолданыс тапты. Нұрбатыров Қазақстанда әлемдік практикада ең алғаш ойлап табылған жаңа керамик. "золокерам" материалдарының технологиясын жасаушы негізгі авторлардың бірі ретінде ҚР Мемлекет сыйлығын алған (2003). 100-ден аса ғылыми еңбектер мен өнертабыстардың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оптимизация сушки золокерамических изделий, М. 1985
2. ↑  Кинетика сушки керамического сырца на основе летучей золы, А. 1996
3. ↑  О диффузионной кинетике сушки керамических материа-лов во втором периоде, А. 2002
Румер Гленн Уиллис (ағыл. Rumer Glenn Willis; 16 тамызда 1988 жылы туды) — американдық әнші актриса.

Өмірбаяны
---------

Брюса Уиллиса және Деми Мур атты әртістердің баласы.АҚШ-тағы Кентукки Штатындағы Падука қаласында 1988 жылы 16 тамызда туды. Оны британдық Румер Годденнің құрметіне атаған.Киноға 1995 жылдан бастап түсуде.
Румердің екі кішкентай сіңілісі бар-Скаут ЛаРу Уиллис (Scout LaRue Willis) және Талула Белль Уиллис (Tallulah Belle Willis.Русердің қанында неміс тұқымдары да бар,себебі оның әкес жағынан апасы неміс болатын.

Фильмге түсуі
-------------

* 1995-Now and Then Анджела
* 1996-Striptease
* 2000-The Whole Nine Yards
* 2005-Hostage
* 2008-Miss Guided
* 2008-From Within
* 2008-The House Bunny
* 2008-Army Wives
* 2008-Streak
* 2008-Whore
* 2008-CSI: NY
* 2009-Wild Cherry
* 2009-Sorority Row
* 2009—2010-90210
* 2009—2010-The Secret Life of the American Teenager
* 2014-The Ganzfeld Haunting

Дереккөздер
-----------
**Өмірдің жалғандығынан** , өткіншілігінен К. қалуы – дүние кірінен, надандықтан арылу үшін адамның нәпсі құмарлығын жеңіп, дүние қызығын тәрк етіп, тақуалық жолға түсуіне ұласқан. "Жақсы сөзді жарым ырысқа" балау адамның К. көтеруге ниеттес, тілектес адамдар тарапынан демеуге, қоштауға мұқтаж екенін білдіреді. Нәпсі құмарлығын күйттесе К. көтеру адамды жамандыққа, азғындыққа итермелейді. Құмарлыққа салынып К. көтеру саяз ойлы, надан адамға тән. Бұл туралы Абай "Надандардың сүймегі – көп пен дүрмек" дейді. Қазақ фольклорында К-дің шынайы сырын аңғартатын көңіл айтудың тамаша үлгілері сақталған. Дәстүрлі қазақ ұғымында, жыраулар мұрасы мен Абай, Шәкерім, Шал ақын, Махамбет шығармашылықтарында мынадай түсініктер кездеседі: К. қалу, К. қайту, К. айту, К. қалауы, К. көтеру, К. санасы, К. кірі, К. кешуі, К. жүгі, К. ашу, К. сергіту, К-ге алу, К. тыншуы, К. көзі, К. рахаты, К. бөлу, К. жұмбағы, К-ді тыю, К-сіз құлақ, қара К. ақ К. қам К. тоқ К. жай К. суынған К. құс К. , қайғылы К. есер К. мазасыз К. талапты К. жаралы К. т.б.