recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Шілтер жапырақты шәйқурай** — Қазақстанда кездесетін 7 түрдің ішіндегі едәуір танымал түрі. Қазақстанның барлық аудандарында, өзен жағасында, шалғынды далада, бұталы өсімдіктер арасында, тау сайларында, беткейлерінде, тың жерлерде өсіп-өнеді. Оның жіңішке мықты ьұтактары бар, одан жылда қатты бірнеше екі қырлы сабақтар тарайды. Жапырағы қарама-қарсы орналасқан, элипс тәрізді, жиектері бітеу. Бұл түрдің жапырағына тән ерекшелігі көп нүктелі бедері бар, эфир майының тұнық тамшыларымен толтырылған. Егер жапырақты күнге қарайтын болсақ, олар жіңішке инемен тесілгендей болып көрінеді. Осыған байланысты бұл түр «Шілтер жапырақты шәйқурай» деген атау алған. Гүлдері едәуір көлемді, жалтыр сары, қалқан секілді сыпырғыға жиналған. Тостағаншалары мен күлтелері 5-тен, көп аталықтары 3 шоққа бөлінген. Тостағаншалар мен күлтелерінің жиегінде қара нүктелер анық көрінеді, үйекген уқалаған кезде қызғылт сары бояғыш зат көрінеді. Осы себепті бұл өсімдіктің гүлін жүннен тоқылған киімдерді сары туске бояу үшін қолданады. Тозаңдануы жәндіктер арқылы. Гүлдері шырынсыз бірақ ашық, бояуы және тозаңның шамадан тыс көптігі жәндіктерді шақырады. Гүлдеуі мекеніне байланысты маусымнан тамызға дейін созылады. Тұқымы тамыз және қыркүйек айларында жетіледі. Бұл үш қырлы, қоңыр түсті қауашақтар басқалардан ерекше көзге түседі. Құрғақ күндері ашылады да, жаңбырлы күндері жабылып тұрады. Тұқым саны көп, ұсақ қара қоңыр түсті, қауашақтың жоғарғы жағындағы тесіктен қозғалғанда шашылып түседі.

Медицинада
----------

Шәйқурайдың жер беті бөлігінің құрамында биологиялық белсенді заттар, эфир майы және витаминдер бар. Гүлдеу кезінде жиып алынған шәйқурайдың жеке өзі немесе қоспасы түрлі елдердің ғылыми және халықтық медицинасында кеңінен қолданылып келеді.
Славян халқының мақалы: „Қалай ұнсыз нан пісіру мүмкін болмаса, шәйқурайсыз адам мен жануардың ауруын емдеу мүмкін емес". Бұл өсімдік суық тигенде, микробтарды өлтіруге және жараны емдеуге қолданылады.

Дереккөздер
-----------

А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
**Тәджуид**- құранды мақамына келтіріп әндетіп оқу, оның ережесі мен соған сәйкес құрани пәндер тәджуид ислам тарала бастаған алғашқы кезеңдерден бастап дамыған, ұрпақтан – ұрпаққа сабақтастықпен жалғасқан дәстүрі бар, шебер оқушылар меңгерген орындаушылық өнер болып табылады. Оның қарапайым оқуын бастауыш мектептер мен медресселерде үйретеді. Ислам ғұламалары тәджуижке арнап классикалық араб тілінің фонетикасын егжей- тегжейлі түсіндірген көптеген трактаттар жазған. Бұларда дауыс үндестігі, дыбыстапрдың өзара ықпалдастығы мен үйлесімі, сөз тіркесіне және оның мағыналық екпініне, дауысты сәл үзу мен созған кезде демді дұрыс алу, т.б білімдер мен тәсілдерге көп көңіл бөлінген. Осылардың көмегімен оқудың айшықтылығына , әуезділігіне қол жеткізген.

Дереккөздер
Қазақстан. Ұлттық энциклопедия сегізінші том.
*Басқа мағыналар үшін Шілік деген бетті қараңыз.*
**Шілік** (лат. *Salix rosmarinifolia*) – талдар тұқымдасының тал туысына жататын аласа бұта. Қазақстанда Тобыл – Есіл атырабында, Солтүстік Қазақстанда, Ақтөбе облысында, Сарыарқаның батысында шымтезекті жерлерде, өзен алқабында, ылғалды шабындықтарда өседі. Биіктігі 1 м-ге дейін, шыбық тәрізді жіңішке бұтақты, жас бұтақтары түкті, бірнеше жылғы бұтақтары сарғылт қоңыр, түксіз болады. Жапырақтары қысқа сағақты, ұзындығы 2 – 8 см, ені 0,3 – 1 см, көк жапырақтарының екі беті де түкті болады. Гүлі ұсақ, өте көп, гүл сырғасы жапырағынан бұрын дамиды. Мамыр айында гүлдейді. Жергілікті жерде Шілікті отын ретінде пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
2. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
Шілде революциясы (1830) – Франциядағы Бурбондар монархиясын жойған буржуазиялық революция. Бұған Карл Х–ның 1830 жылы 26 шілдедегі депутаттар палатасын тарату, сайлау правосын жер цензімен шектеу туралы либералдық буржуазияны биліктен ығыстыруды көздеген указы т.б. тікелей себепші болды. Революция 27 маусымда басталды. Парижде 27 – 29 шілдеде болған, шеуші рөльді жұмысшылар, студентте және ұсақ буржуазия атқарған, көше ұрыстары нәтижесінде дворяндар мен клерикалдардың үстемдігін қамтамасыз етуші Қайта өркендеу дәуірінің режимі құлады, Өкімет басына буржуазияның басшы тобы – финанс ақсүйектері келіп, олар өздерінің әкімі Луи Филлип Орлеанскийді таққа отырғызды. Шілде революциясы қасиетті одақ атты реакциялық жүйеге айта қаларлықтай соққы берді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Чернышевский Н.Г,Борьба партий во Франций при Людовике XVIII Карле X.
**Асылар** – *Асилар*, (исседондар) – ежелгі Қазақстандағы сақ тайпасы. Геродоттың жазба дерегі бойынша, А. қазақ даласын мекендеген үлкен тайпа болған. Батыста кіші Қаратаудың жарқабақты жотасы арқылы арыс тайпасымен шектесіп, жазықтағы Асы өз-нің аңғарынан бастап шығысқа қарай Талас, Шу, Іле өзендерінің аңғарларынан тарбағатай мен Алтайға дейінгі аралықты мекендеген. Оңтүстігін Тәңіртау шектеген. Жазға салым Сарыарқаны жайлап, суық түскенде Ыстықкөлдің айналасындағы жайлы мекендерді қыстаған. А-дың негізгі мекені – Жетісу. Мал бағып,егін салып, тау-кен өндірісімен айналысқан. Қазіргі Алматы обл-ның Райымбек ауд. жеріндегі байырғы Тұйық, Қордайдағы ежелгі Жайсаң мен Шатырқұл кеніштерін алғаш А-лар қазған. Өндірілген мыс, қола, алтын, күмістен қару-жарақ, еңбек құралдарын, зергерлік бұйымдарын жасаған. Қазіргі Ақсу – Аюлы төңірегіндегі Беғазы (А.бектерінің) тұрақтары олардың б.з.б. 10-7 ғ-ларда дамыған мәдениеті болғанын көрсетеді. *(қ.Беғазы – Дәндібай мәдениеті)* А.-дың қола, алғашқы темір замандарындағы археол.жәдігерлері Балқаш өңірінен, Атасу-Қаражал ауд-нан көптеп табылған. А. көршілері арыстармен бірге Жезқазған кенді ауданында да кәсіпшілік еткен. Археологтар Алматының шығыс жағындағы Шілік, Асы өз-нің бойынан бұл тайпаның ертедегі қоныстарын тапты. Саты а-ның жанындағы А. қоныстарының бірінен табылған қола жүзіктегі бедер тайпа құрамындағы бір ру көсемінің белгісі болғанын айғақтайды. Диам. 2 см жүзіктің бетінде бүк түсіп жатқан барыс бейнеленген. Бұйымның жасалған уақыты б.з.б. 6 – 5 ғ-лар деп танылды. А. тайпасы б.з.б. 5 – 4 ғ-ларда Үйсін мемлекетінің құрамына кірген. Тарихи деректер бойынша, б.з.б. 2 ғ-да Үйсіндердің А-лар мен арыстардан жасақталған жауынгерлері бактриялықтарды тас-талқан етіп жеңген. А-дың аты Жамбыл обл-ның шығысындағы Асы өз-дерінің атауы ретінде сақталған.

Дереккөздер
-----------

Қазаөстан тарихы
**Кальмар (қала)** – Швецияның көне қалаларының бірі.. Кальмар леннің астанасы. Кальмар қаласы Эланд аралын Скандинавия түбегімен байланыстыратын Швециядағы ең ұзын Эланд көпірінің қақпасы. 

Орта ғасырда көлемі жағынан мемлекеттер арасында үшінші болып, сауда-саттық орталығы болған. Бұл жерде Германиядан келген саудагерлер темір экспортымен айналысқан. Мемлекеттің оңтүстік - батысында, Балтық теңізі жағалауында орналасқан. Қала Кальмар қамалының маңына тұрғызылған. Қамал XII ғасырда пираттар мен даттардан қорғану мақсатында салынған мұнараның айналасына қоныс тепкен. Шаһардағы көрікті жерлердің ішінде ерекше көзге түсетіні Тессин жобасы бойынша бой көтерген кафедральды Кальмар соборы.

Дереккөздер

1. ↑  Population in the country, counties and municipalities by sex and age 31/12/2009
**Гордон Лайтфут** (ағылш. *Gordon Meredith Lightfoot, Jr.* 17 қараша 1938 жылы туылған) — канадалық автор-орындаушы, халықаралық фолк-, кантри- поп-сахналарында кеңінен танымал. Ең алдымен, "Early Morning Rain" (1966), "If You Could Read My Mind" (1970), "Sundown" (1974, #1 USA), "Carefree Highway" (1974), "Rainy Day People" (1975) және "The Wreck of The Edmund Fitzgerald" (1976, #2 USA) атты әндердің арқасында. Гордон Лайтфуттың он жеті әні Billboard 200-ке кірген, ал Sundown (1974) хит-парадты басқарған. 

Лайтфуттың әндерін орындаған әншілер— Элвис Пресли, Джонни Кэш, Джерри Ли Льюис, Peter, Paul & Mary, Боб Дилан, Judy Коллинз, Барбра Стрейзанд, Джонни Мэтис, Сэнди Денни, Тони Райс. Робби Робертсон, The Band тобының көшбасшысы Лайтфуттың шығармашылығын "ұлттық мәдениеттің қазынасы" ретінде көреді.

Дискографиясы
-------------

### Студиялық альбомдар

* 1966 — *Lightfoot!* (EMI)
* 1967 — *The Way I Feel* (Beat Goes On)
* 1968 — *Did She Mention My Name* (EMI)
* 1968 — *Back Here on Earth* (EMI)
* 1969 — *Sunday Concert (live)* (EMI/Capitol)
* 1970 — *If You Could Read My Mind* (Reprise)
* 1970 — *Sit Down Young Stranger* (Reprise)
* 1971 — *Summer Side of Life* (Reprise)
* 1972 — *Don Quixote* (Reprise)
* 1972 — *Old Dan's Records* (Rhino)
* 1974 — *Sundown* (Reprise)
* 1975 — *2 Originals of Gordon Lightfoot* (Reprise)
* 1975 — *Cold on the Shoulder* (Reprise)
* 1976 — *Summertime Dream* (Reprise)
* 1978 — *Endless Wire* (Warner Bros.)
* 1980 — *Dream Street Rose* (Rhino)
* 1982 — *Shadows* (Rhino)
* 1983 — *Salute* (Rhino)
* 1986 — *East of Midnight* (Warner Bros.)
* 1993 — *Waiting for You* (Warner Bros.)
* 1998 — *A Painter Passing* Through (Reprise)
* 2004 — *Harmony* (Spin Art)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Seely, Mike*. Fantasy Trade: Gordon Lightfoot for Neil Diamond... *Seattle Weekly* (22 August 2007). Тексерілді 5 сәуірдің 2008.
**Горгий** (ағылш. *Gorgias*, көне грекше: Γοργίας, бдд. 483-бдд. 375 жж. ш.) - Леонтиндік ежелгі грекиялық софис, құл иеленушілік демократияны жақтаушы. Протагордың Релятивизмін рационалды Агностицизммен толықтырды. Оны кейде нигилист дейтіндер де бар. Оның шығармалары бізге Платон және басқа авторлардың баяндауында жетті.

"Жалғандық туралы, акиқат табиғат туралы" деген шығармасында *Горгий* элеаттарға сүйене отырып, үш ережені ұсынады, олар: бірінші, ештеңе де өмір сүрмейді; екінші, тіпті бірдеңе өмір сүрген күнде де оны тану мүмкін емес болар еді; тіпті бірдеңені танылған күнінің өзінде де оны айтып жеткізу мүмкін емес.

*Дереккөздер*
-------------


1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік
**Анықтауыш** (немесе **детермина́нт**) — сызықтық алгебраның негізгі ұғымдарының бірі. Квадрат матрицаның анықтауышы оның элементтеріне қатысты көпмүшелікті айтады. Жалпы жағдайда матрицалар кез келген коммутативті сақинада анықталады, бұл кезде анықтауыштары да осы сақина элементі болады.

*А* матрица анықтауышы - *det(A)*, *|А|* немесе *Δ(A)* деп белгіленеді.

Бірінші қатар бойынша жіктелу өрнегі
------------------------------------

2×2 матрицасы анықтауышын есептеу сызбанұсқасы.
Бірінші дәрежелі **детерминант** осы матрицаның жалғыз элементінің өзі болып табылады:

{\displaystyle \Delta ={\begin{vmatrix}a\_{11}\end{vmatrix}}=a\_{11}}
{\displaystyle 2\times 2} матрица үшін детерминанты былай анықталады

{\displaystyle \Delta ={\begin{vmatrix}a\_{11}&a\_{12}\\a\_{21}&a\_{22}\end{vmatrix}}=a\_{11}a\_{22}-a\_{12}a\_{21}}
{\displaystyle n\times n} матрица үшін анықтауышы рекурсивті анықталады:

{\displaystyle \Delta =\sum \_{j=1}^{n}(-1)^{1+j}a\_{1j}{\bar {M}}\_{j}^{1}},    где {\displaystyle {\bar {M}}\_{j}^{1}} — {\displaystyle a\_{1j}} элементінің қосымша миноры. Бұл формула **қатар бойынша жіктелуі** деп аталады.
Соның ішінде, {\displaystyle 3\times 3} матрица детерминанты былай есептеледі:

{\displaystyle \Delta ={\begin{vmatrix}a\_{11}&a\_{12}&a\_{13}\\a\_{21}&a\_{22}&a\_{23}\\a\_{31}&a\_{32}&a\_{33}\end{vmatrix}}=a\_{11}{\begin{vmatrix}a\_{22}&a\_{23}\\a\_{32}&a\_{33}\end{vmatrix}}-a\_{12}{\begin{vmatrix}a\_{21}&a\_{23}\\a\_{31}&a\_{33}\end{vmatrix}}+a\_{13}{\begin{vmatrix}a\_{21}&a\_{22}\\a\_{31}&a\_{32}\end{vmatrix}}=}
{\displaystyle =a\_{11}a\_{22}a\_{33}-a\_{11}a\_{23}a\_{32}-a\_{12}a\_{21}a\_{33}+a\_{12}a\_{23}a\_{31}+a\_{13}a\_{21}a\_{32}-a\_{13}a\_{22}a\_{31}}
**Хан жәрмеңкесі** - 1831 жылы Жәңгір ханның өз иелігіндегі аумақтан ашқан сауда-саттық орны.

Жәңгір ханның тілегі
--------------------

Жәңгір хан рұқсат сұрап, патшаның қаржы министрлігіне өтініш жасайды. 1832 жылы хан тілегі орындалып, қазынадан әдеуір қаржы бөлінеді.

Хан жәрмеңкесінің өтілуі
------------------------

Ордадан 35 км жерде Хан жәрмеңкесі ұйымдастырылады. Жәрмеңке жылына екі рет, 7 - 25 мамыр, 14 - 25 қыркүйек аралығында жұмыс істеген. Жәрмеңке басында жүздеген сауда орындары, киіз үйлер тігілген. Оған Иран мен Ирактан. Бұхарадан, Ресейдің ірі орталықтары - Мәскеу, Новгород, Астрахан, Саратов, Ростов және т.б. жерлерден өнеркәсіп өнімдерінің алуан түрлерін әкелген, ал жергілікті қазақ байлары мен шаруалары төрт түлік малын айырбас саудаға салған, қой, түйе жүні, ешкінің түбіті, мал терісі, текеметтер, түрлі-түсті алаша мен кілем үлкен сұранысқа ие болған. Әсіресе қазақтардың қымыз, шұбат, айран, көже, ірімшік, құрт, қазы, қарта, т.б. жеңсік тағамдарын шеттен келген көпестер көтерме бағамен сатып алған. Хан жәрмеңкесіне қатынасушыларға жергілікті әнші-күйші, ақын-жыраулар, т.б. өнер көрсеткен. Хан жәрмеңкесі 1929 жылы жабылған. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Аруна LTD." ЖШС, 2006. - 768 б. ISBN 9965-26-175-X
**Хан көтеру**, **хан сайлау** — хандықты басқаратын адамды хан сайлау рәсімі. Түркі-моңғол халықтарындағы ұлысты билеушіні таққа отырғызу, яғни Хан көтеру ерте орта ғасырдан бастау алады. Хан көтеру рәсімі Джованни Плано Карпини, Рашид әд-Дин, Жуайни, И.Шильтбергер, тағы басқа ортағасырлық авторлардың еңбектерінде жан-жақты баяндалған. Көне моңғол мемлекетінде Хан көтеру құрылтайда атқарылғанымен, таққа кімнің отыратындығын ханзадалар алдын ала шешіп алған. Құрылтайды басқарып отырған рудың ең жасы үлкені немесе мемлекетте уақытша билік жүргізіп отырған ханзада шақырылды. Оның уақыты алдын ала жаушылар арқылы ұлыстарға хабарланды. Айтылған мерзімде, көрсетілген жерге елдің түкпір-түкпірлерінен ханзадалар, жақын туыстар, нойондар мен әмірлер, мемлекетке тәуелді патшалар мен билеушілер өз қызметшілерімен келіп орналасады. Бірнеше аптаға созылған құрылтайда Хан көтеру рәсімі арнайы шатырда атқарылды. Жұлдызшылар белгілеген қолайлы күні құрылтайға қатысушылар Хан көтеру рәсімін жүргізген. Қатысушылар дәстүр бойынша бас киімдерін, белбеуін шешкен. Белбеулерін иықтарына салып тұрған. Хан әулетінің ең үлкен екі мүшесі үміткерді қолынан ұстап таққа отырғызған. Одан кейін жаңадан сайланған ханға ханзадалар ант берген. Ол біткеннен кейін ақ киізге отырғызылған. Шильтбергер Жошы ұлысындағы Хан көтеруді былай деп баяндайды: "ақ киізге отырғызады да, үш рет көтереді. Содан кейін оны шатырды айналдыра алып жүреді де, қолына алтын қылыш береді; осыдан кейін ол дәстүр бойынша ант беруі тиіс". Рашид әд-Диннің айтуы бойынша қа-тысушылардың барлығы тоғыз рет (Жуайни жазбасында үш рет) тізелерін бүгіп жаңа ханның есімін атаған. Бұдан кейін олар ханға ант беріп, шатырдан шығарда Күнге қарап үш рет тағзым еткен. Хан көтеру аяқталғаннан кейін бірнеше күн той болған. Хан көтеру дәстүрі қазақ халқында 20 ғасырдың бас кезіне дейін сақталған. А.И. Левшин қазақтардағы Хан көтеруді өз еңбегінде былай дейді: "Таққа үміткер сұлтандар мен ақсүйектердің көпшілігінің келісімін алған соң, хандықтағы ең беделді сұлтандар мен билер оны жұқа ақ киізге отырғызған, киіз шетінен ұстап үш рет көтеріп, бірнеше рет "Хан! Хан! Хан!" деп айқайлаған". Ақ киіз дала шөбіне тиер-тиместе көпшілік оны аспанға қайта-қайта көтеріп түсірген. Содан кейін жиналған жұртшылық хан отырған тақ есебіндегі киізді "хан талапай" жасап осы тарихи оқиғаға қа-тысуының куәсі әрі тәбәрік ретінде бөліп-бөліп алған. Кейін той басталып, ол бірнеше күнге жалғасқан. Хан көтеруге келген көпшілік мұнда бірнеше күн тыныққан, сондай-ақ беделді қайраткерлер мемл. маңызды істерді ақылдасқан. Жаңа ханға ел ішіндегі жайттарды мәлімдеген. Қазақ сахарасы Ресейге өткеннен кейін патша үкіметі Хан көтеруді тоқтатып, хандық жүйені жойды. Бұл дәстүрлі қазақ қоғамындағы билік жүйесіне нұқсан келтірді, отарлық езгіні күшейтіп, ұлт-азаттық көтерілістердің тууына себепші болды; Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы.
ПетроКазахстан Құмкөл Ресорсиз
------------------------------

ПетроКазахстан Құмкөл Ресорсиз - әлеуметтік-жауапты компаниялардың бірі болып саналады, әлеуметтік дамуға үлкен үлес қоса отырып, ПетроКазахстан Құмкөл Ресорсиз көптеген қайырымдылық акцияларына демеуші. Негізінен бұл компанияның басты мақсаттары-емдеу акциялары болып табылады, әсіресе, бұл ретте айрықша көңілді мерзімді бағдарламаға, көмекті қажет ететін ауылдарға,оның ішінде балаларға, соғыс және еңбек ардагерлеріне, мүгедек адамдарға,мәдениет және өнер мекемелеріне көп көңіл бөлінеді.

Қызылорда облысындағы Компанияның дәстүрлі жобалары
---------------------------------------------------

- Балалар үйіне жыл сайын Науырыз,Жаңа жыл,Балалар күнінде барып,көңіл күйлерін түрлі сыйлықтармен көтеру;

- № 2 мектепке "Мұрагер"(ағылшын тілдің даму проектісімен);

- Азық-түлік пакеттері облыстың 250 халқына таратылуда. Ол: нпо-ға,аз қамтылған отбасыларға, мүгедектерге арналған. Азық-түлік пакеті бас-басы отбасы үшін ең маңызды азық-түліктерді қамтиды. Акция жылына екі рет өткізіледі - Жаңа жылда және Наурыз мерекелерінде;

-300-ге жуық жетім балалар мен кем-тар отбасынан шыққан балаларға ертеңгіліктер ұйымдастыруда;

-7000 порциялық балмұздақтарды,конкурстық бағдарламалардан жеңген балаларға жүлделі сыйлықтарды компания Балалар күнінде спонсрлайды;

-«Мектепке жол »атты акциясы.Оған:мүгедек балалар мен 250 мектеп оқушылардай қатыса алады;

-Отан соғысының ардагерлеріне көмек көрсету:көптеген газеттерге подпискалар, шипажайларға тегін жолдамаларды беру;

-«Қуаныш караваны» атты акциясы.Ол 2011 жылдан бастап жұмыс істеуде.Оған: 1500-дей белсенді балалар көптеген спорттық,ғылыми, мәдени тұрғыда сайыстар өткізілуде.
**Первомай тауығы**— етті,жұмыртқалы тұқым. Бұл тұқым Юрлов тауығының мекиенін Родайланд және Виндот қоразымен шағылыстыру арқылы Харьков облысының «Первомая» с-зында, Тамбов облысының «Пачелм» с-зында шығарылды. Первомай тауығының дене бітімі сымбатты, ұзын, арқасы жалпақ, кеуделі, тәжісі қызғылт. Қауырсыны ақ, құйрығы мен мойнының қауырсыны қара. Қоразы 3,2—3,5 кг, мекені 2,7—3 кг, таңдаулысы 4—4,5 кг. Мекені жылына 150—180, таңдаулысы 220 жұмыртқа салады. Жұмыртқасының салм. 55—65 г. Первомай тауығы РКФСР-дің көптеген облыстарында, Башқұрт АКСР-і, Өзбекстан КСР-і, УКСР-нде өсіріледі.

Дереккөздер
-----------

[1]

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
**Тасжарғандар тұқымдасы (Saxіfragaceae)** – қосжарнақты, бір не көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай және салқын белдемдерінде, Оңтүстік жарты шардың қоңыржай белдемдері мен тропиктің таулы аймақтарында өсетін 30 туысы, 600-ден астам түрі белгілі.

Қазақстанда 6 туысы, 29 түрі өседі. Тасжарғандар тұқымдасының тамырсабақтары жуан, одан өте көп қосалқы тамырлар шығады. Биікт. 20 см-ден 1,5 м-ге дейін жетеді. Жапырақ тақтасы тегіс жиекті не саусақ тәрізді салаланған жай жапырақтар, өркенге кезектесе орналасады. Биік тауда өсетін түрлерінің жапырақ тақтасының үстіңгі беті ізбес бөледі. Қзбес жапырақ өңінің астында хлорофилі аз не мүлде болмайтын ұсақ клеткалар (гидатод) тобынан бөлінеді. Бұл Тасжарғандар тұқымдасының ерекше бір қасиеті болып саналады. Қрі гүлдері жеке-жеке орналасады, ұсақтары – шашақ, күрделішатырша гүлшоғырына топталған. Гүлдері қос жынысты, дара жыныстылары да бар, екі үйлі, дұрыс және бұрыс гүлділері де кездеседі. Жеке гүлінде 3 – 5 тостағанша жапырақша бар, кей түрінің күлтесі болмайды. Аталығы 3 – 10, аналығы 2 – 5 жемісжапырақшалы. Жемісі – қауашақ. Тұқымдары ұсақ (ұзындығы 0,5 мм), айналасын эндосперм (ұрықтың қоректенуіне қажетті ерекше ұлпа) қоршап жатады.

**Тасжарғандар тұқымдасы**ның жапырағында 23%, тамырсабағында 27% илік заттар болады. Жапырағы мен тамырларын тері илеуге былғары өндірісінде қолданады. Бөлмеде сәндік үшін өсіреді. Медицинада бүйректегі тасты түсіретін дәрі жасайды. Осы қасиеті және жартастардың жарықшақтарында өсетіндіктен "тасжарған" деп аталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Таскөл мәрмәртас кен орны** – Ақмола облысы Астана қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км қашықтықта орналасқан. Кен орнын 1963 жылы геолог Н.А. Беряльцев ашқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Майбалық антиклиналдық белдемінің шығысымен ұштасқан кен денесі көне ордовик кезеңінің карадок ярусында шоғырланған ұсақ түйіршікті қызғылт, қызғылт сұр, сұр, күңгірт сұр және қара түсті тығыз мәрмәр қосылған әктастан тұрады. Кеннің астыңғы қабатында негізді порфириттерден және олардың өзара қабаттасып жатқан туфтар мен туфқұмтастардан тұратын жанартаутекті-шөгінді тау жыныстары және қалыңдығы 20 м-дей болатын конгломераттар қатқабаттары орналасқан.

Жатыс сипаты
------------

Кен шоғырлары оңтүстік, оңтүстік-батыс және солтүстік деп аталатын үш телімнен тұрады. Оңтүстік телімнің ұзындығы 260-620 м, ені 300-500 м, қалыңдығы 34 м. Бұл шоғыр кен орны қорының 66%-ын құрайды. Оңтүстік-батыс телімнің ұзындығы 400 м, ені 300 м, қалыңдығы 33 м, жалпы кен қорының 21%-ын құрайды. Солтүстік телімнің ұзындығы 700 м, ені 400 м, қалыңдығы 36 м (қор мөлшері 13,5%).

Физикалық-химиялық қасиеттері
-----------------------------

Кеннің физикалық-химиялық қасиеттері: су сіңіру мөлшілері 0,08%, кеуектілігі 0,5%, майдалануы 0,5г/см2, құрғақ күйінде 1420 кг/см2, ал суға қаныққанда 1415 кг/см2 қысымға шыдайды. Мәрмәр тастардан тақталар, ұсатылған әрлеу тастары, т.б. алынады. Сапасы жоғары, мемлекеттік баланстағы қоры 6429000 т, ұсақ тастар қоры 28762000 т-ға тең. Кентасты басты тұтынушылар Астана, Алматы, Екібастұз тас өңдеу зауыттары.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Желдік толқындау** — мұхиттардың, теңіздердің, көлдердіӊ және басқа су объектілерінің айдынында жел толқындарыныӊ калыптасу, даму және таралу процесі. Желдік толқындау үш кезеңнен тұрады.Бірінші кезең — күшейетін желдік толқындау, толқындар биіктігі мезгіл сайын жоғарылайды. Алдымен желдің жылдамдығы 0,7 - 1,0 м/с болғанда мөлшері аз екі өлшемді капиллярлық толқындар — шымырлану пайда болады. Содан соң жел күшейгенде едәуір ірі үш өлшемді толқындар қалыптасады. Ірі толқындар бетінде әдетте кішкентай екінші толқындар пайда болады. Бұл кезеңде толқындау ретсіз болады, яғни толқындар сипаты бір толқыннан екіншісіне қарай өзгереді. Егер жел үзақ уақыт түрақты болса, онда екі өлшемді толқындарға біршама жақын толқындау пайда болады. Олар осы желге және суқоймаға жөне шектеулі биіктігіне жетеді, ол тұрақты сақталады - бүл тұрақталған желдік толқындаудыӊ кезеңі болады. Жел тоқтағанда немесе баяулағанда үшінші кезең - басылатын желдік толқындау басталады. Бұл кезенде толқындар биікіігі төмендейді. Көлемді жөне терең суқоймаларда, негізінен теңіздер мен мұхиттарда, желдік толқындау кішкентай толқынға ауысады.

Дереккөздер
-----------



[1]

1. ↑  Экологиялық Энциклопедия — 2007. — ISBN 9965-814-06-6.
**Уәли** — бұл ислам елдерін басқарудағы аймақтың немесе ел бөлінген басқа әкімшілік бірліктің наменгері лауазымына сәйкес келетін қызмет.

Бұл ұстаным VII ғасырдан бастап, исламдық мемлекеттік аппараттың қалыптасуының басынан бастап белгілі болды. Уәлилер жаңадан жаулап алынған жерлердегі халифалардың әкімдері болған және оларды тікелей тағайындаған. Кейіннен орталық үкіметтің әлсіреуіне байланысты уәли айтарлықтай автономия алды және олардың кейбіреулері тәуелсіз мұсылман әулеттерінің негізін қалаушылар болды.

Соңғы орта ғасырларда және жаңа дәуірде уәлилер Осман империясы аймақтарының наменгерлері (губернаторлары), ал провинциялардың өзі уәлаят деп аталды. Мысырда Мұхаммед Әли және оның мұрагерлері хедив атағын қабылдамас бұрын 1805-1866 жылдары уәли атағын қолданды.

Қазіргі уақытта аймақ әкімі атағы ретінде уәли термині бірқатар исламдық елдерде қолданылады, соның ішінде Ауғанстан, Алжир, Марокко, Оман, Тунис, Түркия және Түрікменстан.

Әдебиет
-------

* *Альтамира-и-Кревеа Р.* Ортағасырлық Испания тарихы —  СПб.: Евразия, 2003. — Б. 128—129. — ISBN 58071-0128-6.
Уәли би
-------

**Уәли би Итенұлы** 1798 жылы өмірге келіп 1881 жылы 83 жасында дүниеден қайтқан. Оның сүйегі Қорқыт ата қорымына қойылған. Оның бейітіің бір бөлігі 1950 жылға дейін сақталған, бірақ одан кейінгі кезде дария шайып Сырдарияға құлап кетеді.  

Уали бидің ата тегі Байұлы - Алтын - Көзала - Ораз - Айдар - Тілеуке - Дербісәлі - Итен. Итеннен Құлты, Уәли, Жақсылық және Тәспенбет туады.  

Орыс патшаларының қазақ жерінің орталау саясатына сай туған жерінен ығыстырылған қазақ ауылдары Жайық өзенінің бойына, арқаға ауып келе бастайды. Сол кезде Итен де Құлты, Уәли деген балаларымен бірге кәзіргі Ақтобе облысына көшіп келеді.  

Ағасы Құлты қайтыс болғаннан кейін Уәли би өзіне қарасты ағайындарын Сыр бойына көшіруді ойластырады. Сөйтіп Алтын руы Сыр бойындағы ағайындармен араласып, қыз алысып, құдандалы болып кетеді.  

Уәли би осы өңірде е сыйлы адам болып, өз елінің ішінде билік құрады. Алтын руынан шыққан Тобжан, Әлібай сияқты халыққа қадірменді кісілермен бірге ағайынның білігін, татулығын сақтауға белсенді қызмет атқарады.  

Уәли би Кеңесары хан басқарған халық көтерілісін де қызу қолдаған. Осындай көзқарасы үшін ол басқа билермен бірге Орынбор қаласына шақыылып, губенатордан қатты ескеру алған.  

Уәли би баласының бірі Байзақ әке жолын қуып билік айтқан. Сыр бойындағы «Байзақ тоғайы» деп аталатын жер осы кісінің атымен аталған.

Дереккөздер
-----------

* Билер сөзі-киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов:Алматы, 2012. - 208б.
* "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
Қаратұмсық қырқылдақ
--------------------

**Қаратұмсық қырқылдақ** ( Gelochelidon nilotica ) - қара телпегі бар, ашық реңді орташа денелі (200-300 г. ) құс. Аяғы - ұзын, тұмсығы - қара, басқа қырқылдақтардан гөрі жуан және қысқа. Барлық континенттердің қоңыржай және тропиктік белдемдерінде кең таралған, алайда таралу аймағының кеңдігіне қарамастан, олардың ұялау орындарына қолайлы болуына байланысты кездейсоқ кездеседі. Қазақстанда жағасында өсімдіктері жоқ тұзды суқоймалар табылатын жерлердің барлығында өмір сүреді. Шоғырлы құс, ұясы - жердегі қарапайым шұнқыр. Кейде бір ұяға бірнеше аналық жұмырткалайтындықтан, әдеттегі салындыдағы 1-3 жұмыртқаның орнына көбірек ( 5-6 ) жұмыртқа салынады, 17 жұмыртқа болатын жағдайлар да кездескен. Балапандар 23-24 күнде жұмыртқадан жарып шығады, ал тағы бір айдан соң аздап ұша бастайды. Қаратұмсық қырқылдақтар жануартекті азықпен қоректенеді, бунақденелілер, кемірушілер және кесірткелер де маңызды рөл атқарады.
Қазақстанда сәуірдің соңынан қыркүйекке дейін кездеседі.

Дереккөздер
-----------

Құстар (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
**Қаратерең** – Арал теңізінің шығыс жағасындағы түбек.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Арал ауданының жерінде жатыр.

Сипаты
------

Түбек солтүстігінде Көкарал түбегінің оңтүстік-шығыс жарқабақты мүйісіне 1 – 2 км-дей жақын тұстан басталып, оңтүстік-батысқа қарай 30,0 км-ге созылып жатқан қырат. Қаратереңнің шығыс жағындағы жарқабақты биік бөлігін «Тастақ» деп атайды. Ертеректе Сырдария өзені осы Тастақ шыңына тірелгенде арнасын оңға жылжытып, Қаратерең қыратын солтүстік жағынан кесіп өтіп, батыс бағытпен Арал теңізіне құйған. Сол тұста Сырдария өзенінің бір тармағы оңтүстікке бұрылып, Ақкөл және Кәртіма қолтықтарын суға толтырып, Қаратерең қыратының оңтүстік-батыс мүйісін айналып, солтүстікке қарай «Құйылыс» өзегі болып аққан. Сөйтіп қырат Сырдария өзенінің атырау ішіндегі аралы болған. Бертін келе Арал теңізінің деңгейі төмендеген соң түбекке айналған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Қаратұма деген бетті қараңыз.*
**Қаратұма** – Арал теңізінің шығысында, Қазақстан және Өзбекстан шекарасында орналасқан шығанақ.

Сипаты
------

1980 жылға дейін шығанақ құрлыққа 23 - 25 км сұғына еніп жатқан. Сол кездегі суының тереңдігі 1 - 3 м болған. «Жер астынан шығып жатқан су» мәніндегі атау. Бұл жер өзінің құнарлығымен және ауа райы мен ерекше. Жердің топырағы құнарлы және өсімдіктер үшін ыңғайлы. Халқы егіншілікпен айналысып, сауда саттық жасайды. Ағаштар көп егіледі. Мысалы: алхоры, алма, жиде, өрік т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Жеріңнің аты - Еліңнің хаты.» Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: Аруна Ltd. 2006 - 808 бет. ISBN 9965-26-174-1
**Қараторғай** – Торғай алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысының Арқалық қалалық әкімдігі аумағы және Ұлытау облысының Ұлытау аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 284 км, су жиналатын алабы 15,5 мың км2.

Бастауы
-------

Бастауын Арғанаты (Дондығұл) тауының батыс беткейінен алып, Арал ауылы тұсында Торғай өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Аңғары жоғарғы арнасындағы аласа төбелер арасында 0,2-0,5 км, төменгі ағысында 1-2 км шамасында. Арнасында бірнеше шоңғал табандырық (терраса) бар. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Ағынының 90%-ы көктемгі қар еру кезінде қалыптасады. Негізгі салалары: Бөшке, Бозой, Үлкен Сабасалды, Қайыңды, Сарыторғай, Жыланды. Көп жылдық орташа су ағымы сағасынан 20 км-дей жоғары жерде 1,93 м3/с.

Қолданысы
---------

Арқалық қаласын және кеніштерді сумен қамтамасыз ету мақсатында өзенге су тартқыш орнатылған. Алабы - жайылым, аңғары - шабындық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қылау**, **қылау түспеу**. Қазіргі түсінігімізде — дақ түспеген, нұқсан келмеген дегенді сөзінеміз. «... тасқа 3,5 ғасырдан бері қылау түспепті» (Т. Ахтанов, Үндістан.).
Жалпы мағынасы түсінікті болғанмен «қылау» сөзінің жеке басының әуелде нендей нәрсе, құбылыс атауына арналғанын әркім біле бермейді. Алайда, түркі тілінде ертеден келе жатқандығын және белгілі бір затқа атау болғандығын башқұрт тілі дерегінен білеміз: қылау — көзге түскен ақ (ноғала). Бұл сөз бұрын қазақ тілінде де өз мағынасында қолданылуы мүмкін. Кейінгі кездерде басқа бір нәрсеге түскен дақ, басқа да жарамсыз белгілерді көзге түскен ақпен ұқсатудан «қылау» сөзі «түсу» етістігімен тіркесте ғана сақталғандығын көрдік. Мұндай құбылыстарға алда талай кездесеміз.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Аламан айтыс** - теледуманға қатысатын ақындардың сөз аламаны телевизиялық маусым бойы жүретін болғандықтан, жобаның аты осылай өзгертілген (2007). Ішкі мазмұны мен құрылымын да біршама жетілдірдік. 

Жобаның формасын қанша өзгерткенмен, мазмұны біреу- ақ. Ол - ақындар айтысының телевизиялық нұсқасы. Ең бастысы, бұл жоба сөз өнерін бар жан-тәнімен сезініп, ұғына алатын ұл-қыздардың өсіп келе жатканың бұқараға таныта алды. Есімі бұған дейін қалың елге беймәлім болған Н.Өмірбаев, Б.Байтуов, О. Отар, Е.Садықұлы, Қ.Шарманов сынды таланттар ұлттық арна арқылы танылды. 

Мақсат - алдымен елге қызмет жасайтын, елдің абыройын асқақтатып, қоғамдык сананы тәрбиелейтін өрелі айтыс өткізу және ұйымдастыру. Мақсат - өз аймағында "жүзден жүйрік" шыққан отыз алты ақынның ішінен "мыңнан тұлпар" атанар нағыз таланттарды анықтay. "Аламан айтыстың" өзі "Аталы сөз айтайық алқалы елге, алпыс атан түйеге жүк болардай" деп келген ақындар үшін үлкен мектеп екені даусыз. Жүргізушісі әрі продюсері - Ертай Нүсіпжанов.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Алай қойы** (Алайская порода овец) - ұяң жүңді, тегене құйрықты қой тұқымы. Жаңа қой тұқымы ретінде 1981 ж. қабылданды. Қырғызстанда Памир-Алай тау жүйесіндегі теңіз деңгейінен 2500-3200 м биіктікте тау аралық ойыста, Қырғыздың кошуық жүнді саулықтарын басында прекос, кейінірек сараджа тұқымының қошқарларымен күрделі будандастыру арқылы шығарылған. А. қойында сапалы ақ ұяң жүн мен тегене құйрық ұтымды ұштастырылған. Қошкарларының салмағы - 95-105 кг, саулықтарынікі - 55-60 кг тартады. Қошқар басынан - 4,5-5,5 кг, саулыктардыкінен - 2,5-3 кг таза түсімі 65-70% жүн қырқылады. Жүні ақ, жылтыр, негізінен түбіт пен ұзын аралық қылшықтан тұрады. Жыл бойы жайылымда бағып-күтуге жақсы бейімделген. Қазақстанда қазақы қой жүнінің түсін ағартып, сапасын жақсарту үшін пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

< Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6/>
Жалпы алғанда, қозғалыс табиғаттағы кез келген өзгерісті білдіреді. Біз кинематикада осындай өзгерістердің ең қарапайым әрі кең тараған түрі — денелердің орын ауыстыруына байланысты туындайтын *механикалық қозғалысты* қарастырамыз. Расында да айналамызға көз жүгіртсек, бізді қоршаған ортадағының бәрі де үздіксіз козғалыста болатынын байқаймыз. Қала мен ауыл
көшелеріндегі адамдар, дала мен орман-таулардағы жан-жануарлар, теңіздер мен көлдердегі балықтар — осылардың бәрі де козғалыста болады. Сондай-ақ өсімдік бойындағы органикалық заттар, адамның қан тамырларындағы қан үнемі козғалыста болады. Заттарды құрайтын молекулалар мен атомдар да үздіксіз қозғалыста болатыны өздеріңе мәлім.

Алайда бізді қоршаған ортада қозғалмайтын денелерді де көреміз. Мысалы, бөлмедегі үстел, оның үстінде жатқан кітап, аялдамаға келіп тоқтаған автобус, құрылыстағы кран, әуежайдағы ұшақтар жерге қатысты қозғалмай тұрады.

Дегенмен бұл мысалдар "*дүниедегі барлық нәрселер* қозғалыста болады деген пікірді жоққа шығара алмайды. Өйткені жер бетіне қатысты қозғалмай тұрған дене Жермен қоса оның осін айналады әрі онымен бірге Күнді де айнала қозғалады.   

Бұдан шығатын қорытынды: дене кейбір денеге қатысты тыныштықта болғанымен, басқа бір денеге қатысты қозғалыста болады, сондықтан *денелердің тыныштығы да салыстырмалы болып табылады*. Демек, табиғатта абсолют қозғалмайтын дененің болуы мүмкін емес, болмайды да.

Бізді қоршаған ортадағы үйлер, машиналар, жан-жануарлар, өсімдіктер, су, ауа, дыбыс, жарық, атомдар мен молекулалар, радиотолқындар, т.б. *ғылым тілінде материя деп аталады*. Материяның негізгі касиеттерінің бірі — *қозғалыс*. Материясыз козғалыс, қозғалыссыз материя болмайды. Қозғалыс — материялық дүниенің айғағы. *Табиғат* немесе *әлем* — қозғалыстағы материя болып табылады.

Материяның қасиеттерін, оның өзгерістерін зерттеу барысында көптеген *физикалық шамалар* енгізіледі. Бұл шамалардың арасындағы ең маңызды байланыстар ашылады да, олар математикалық қатынастар арқылы өрнектеледі. Сөйтіп, материя қасиеттерін сипаттайтын *заңдар* тағайындалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Физика және астрономия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңд. толыкт. 2-бас. / Р. Башарұлы, Д. Қазақбаева, У. Токбергенова, Н. Бекбасар. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 240 бет, суретті. ISBN 9965-36-700-0
**Шытырақ** немесе **бөріаяқ** (лат. *Lycopus*) – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

  

Қазақстанның барлық аймақтарындағы тоғай арасында, өзен, көл, арық жағалауында, орман шетінде, кейде жол бойында өсетін 2 түрі бар. Биік шытырақ (*Lycopus exaltatus*), оның биіктігі 50 – 100 см, төсемелі жуан тамырсабақты, сабағы тік, төрт қырлы, жапырағы сопақша, қысқа сағақты, гүлі көп, ақ түсті; Еуропа шытырағы (*Lycopus europaeus*), оның биіктігі 25 – 80 см, жіп тәрізді шырматылған тамырсабағы болады, сабағы жалаңаш, төрт қырлы, жапырағы ұзынша – эллипс тәрізді, гүлі ақшыл сары түсті. Екі түрдің де гүлдері тығыз күлтебас гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – үш қырлы жаңғақша. Шытырақ – суармалы егістіктердің арамшөбі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
**Шыхо сауығы** – қозғалмалы бейнелеу өнері. Ол – ежелден келе жатқан көне салт. Қытай елінде оның мыңдаған жылдар тарихы бар. Ол діни наным-сенімдерден бастау алған, өте ескі замандағы бақсылық пен тотемдік нанымның туындысы. Шыхо сауығы жер мен отқа табынудан туындаған. «Шы» дегеніміз жер тәңірі, «Хо» дегеніміз от дегенді білдіреді. 

Шаншидің Баужи аймағында жыл сайын көктем мерекесінде, яғни ақпа айында атап өтілетін аса маңызды мәдени салт саналады. Ол кезде адамдар алдын ала бетперде, бетбояу жасатып, мерекеге асқан дайындықпен келеді. Сауық барысында ағаш аяқ ойыны ойналады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Көрші» әмбебап мәдени журналы, № 6591-Ж, 2009,05,№ 36
*Serinus pusillus* MHNT
Қызылтекпек қунақ
**Қызылтелпек қунақ** (лат. *Serinus pusillus*) - Торғайтәрізділер отрядының Таушымшықтар тұқымдасының баққунақ туыстастарға жататын реңі өте қоқшылдау өкілдердің ең кішкенелердің бірі.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Салмағы 9-13 грамм, ересек аталықтар денесінің бүкіл алдыңғы бөлігіндегі қара рең аясында шымқай қызыл телпекше (кейде бозарып, қызылсары түсті болады) шамдай жарқырап , ерекше көрінеді. Құс денесінің қалған бөлігі саз түсті, сары жиектемелі қауырсындары бар қоқшыл қоңыр болып келеді. Аналықтарында қызыл және қара түс аз, жас құстарда бір жасқа дейін қызыл түс жалпы болмайды, ал қара түс қоқшыл түске ауысқан. 

Қызылтелпек қунақтар - қауымшыл құстар; жылдың едәуір бөлігінде топ түзеді, ал қыста және күзде бірнеше жүздеген дарақтар бірлесіп кейде үлкен топ құрайды. Дегенмен жеке жұп түзіп ұялайды, бірақ бұл кезде жемделетін және тынығатын орынға топтасып келеді.

Бұталы арша қалың өскен қатарында субальпілік шалғын мен жартасты орман белдеуінің жоғарғы шегіндегі үлескілерді ұялау үшін ыңғайлап алады. Ұяларын ағаштардың және бұталардың қашан да дерлік қылқанжапырақтылардың бұтағына салады; анда-санда ұяларды жартастардың ернеуіне салады. Ұя - ұқыпты салынған қалың қабырғалы тостағанша , жүн және мамық жылы етіп төселеді. салындыдағы 3-5 ұсақ секпілді, ақ жұмыртқаларды аналық 11-14 күн басады. Балапандарды аталықпен бірлесіп, ұяда 14 күн, ұядан ұшқан соң аптаға жуық қоректенеді.

Таралуы
-------

Қызылтелпек қунақ Кавказдың, Закавказьенің және орта Азияның таулы аудандарына орнығады. Қазақстанда тек қана Тәңіртауда және Жоңғар Алатауында мекендейді. Сонда қыстайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Serinus pusillus*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь
*Басқа мағыналар үшін Қызылтас деген бетті қараңыз.*
**Қызылтас** – Қараүңгір тауларының солтүстік-шығысындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы Мәдениет ауылының оңтүстік-батысында 16 км жерде, Бақанас өзенінің аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 729 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 5 км-ге созылған, енді жері 1 км.

Жер бедері
----------

Беткейі жонды-белесті келген адырлардан тұрады. Солтүстігінде Ақөгіз, батысында Үлкен Күйкентай таулары, шығысында Тасжарған төбесі, оңтүстігінде Жіңішкеөзек, оңтүстік-батысында Белеу қоныстары жатыр.

Өсімдігі
--------

Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында көкпек, жусан, бұйырғын, боз, селеу, бетеге, сұлыбас, т.б. өсімдіктер өседі. Алабы - жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қызылтас деген бетті қараңыз.*
**Қызылтас** – Ешкіөлмес тауларының оңтүстік-батыс бөлігіндегі тау тізбектері.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Киік аулының оңтүстік-батысында 48 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1037 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай тізбектеліп 11 км-ге созылған, енді жері 4 км.

Жер бедері
----------

Беткейлері тау аңғарларымен, сай-жыралармен тілімденген. Баурайындлағы бұлақтардан Мойынты, Қараеспе өзендері бастау алады. Солтүстігінде Қараматақ, оңтүстігінде Өзенжал, оңтүстік-батысында Қаратөбе, оңтүстік-шығысында Ақтас таулары бар.

Өсімдігі
--------

Тауалдының қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, бетеге, қараған, селеу, бұталар өседі. Беткейі жазғы жайылымдыққа және қыстауға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қызылтау деген бетті қараңыз.*

**Қызылтау** – Сарыарқаның орталық бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде, Қызылтау ауылынан батысқа қарай 10 км жерде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км. Абсолюттік биіктігі 1091 м (солтүстігінде Қызылтау тауы).

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тас көмір жүйесінің жыныстарынан түзілген.

Жер бедері мен өсімдігі
-----------------------

Беткейлері көлбеу, аз тілімделген. Аласа таулық қызыл қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, боз, бетеге, қараған және т. б. өседі. Тау беткейі жайылымға пайдаланылады, аңғарында бірнеше қыстау және Кенесары құдығы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
2. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қызылтас деген бетті қараңыз.*

**Қызылтас** – Шұнақ тауларының оңтүстік-шығысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Мойынты кентінің оңтүстік-батысында 48 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 791 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 8 км-ге созылған, енді жері 6 км.

Жер бедері
----------

Беткейі көлбеу, қырқалардан тұрады. Солтүстік-батысында Шауыпкелді, солтүстік-шығысында Айыртау, оңтүстігінде Қарауылшоқы таулары, батысында Қараоба төбесі, шығысында Бұлаққұдық құдығы мен Кеңаңғар қонысы жатыр.

Өсімдігі
--------

Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, боз, селеу, бетеге аралас бұталы өсімдіктер өседі. Баурайы бұлақтарға бай.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қызылтау деген бетті қараңыз.*

**Қызылтау** – Семізбұғы тауының солтүстік-батысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы Үміткер ауылының шығысында 17 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 776 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 9 км-ге созылған, енді жері 4,5 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Силур кезеңінің жыныстарынан түзілген. Түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатады.

Жер бедері
----------

Қырқалы төбелерден тұрады. Беткейі мен баурайында таудың қиыршықтастары мен қорымтастардың мол үйінділері шоғырланған. Солтүстігінде Төрткөл көлдері, оңтүстік-шығысында Жартас таулары орналасқан. Оңтүстігінен Жартас өзенінің саласы бастау алады. Беткейлері тік, көптеген өзен аңғары, сай-жыралармен тілімделген. Оңтүстік-шығыс беткейі тік жартасты, кейбіреулерінің биіктігі 10-12 м-ге жетеді.

Өсімдігі
--------

Қызыл қоңыр топырағында бетеге, көде, жусан, қараған өседі. Оңтүстік-шығыс және шығыс беткейлерінен бұлақтар бастау алады. Қызылтаудың Сарыадыр деген жерінде 1919 жылы Колчактың Омбыдағы түрмесінен қашқан С. Сейфуллин паналаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
2. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**ІІІ Василий**  — 1505 жылдан Мәскеудің ұлы князі. ІІІ Ұлы Иванның және София Палеологтың ұлы, Иван Грозныйдың әкесі.

Мемлекетті бір орталыққа бағындыру жолында қажырлы күрес жүргізді. Оның тұсында Псков (1510), Волоцкий дербес княздығы (1513), Рязань (1521), Новгород-Северск (1522) княздықтары Мәскеуге қосылды. Василий ІІІ Иванович ішкі саясатта шіркеуге сүйенді. Ол билік жүргізген кезде жергілікті дворяндардың жерге иелігі күшейді; жалпы орыс мәдениеті дәуірлеп өсті. Сыртқы саясатта Батыс және Оңтүстік-Батыстағы орыс жерлерін қосуға күш салды. Қырым, Қазан хандықтарына қарсы күресті. 1507-1508, 1512-22 жылдардағы орыс-литва соғыстарының нәтижесінде Смоленск Ресейге қосылды(1514).

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 8 том
*Басқа мағыналар үшін Қызылтас деген бетті қараңыз.*

**Қызылтас** – Жалпақтау тауларының оңтүстік-шығысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Ақжал кентінің оңтүстік-батысында 31 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 732. Батыстан шығысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 1,5 км. Беткейлері көлбеу қырқалардан тұрады. Таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Етектерінде қойтас жыныстарының мол үйінділері шоғырланған. Солтүстігінде Құммола, Жуантөбе таулары, батысында Қосбұлақ бұлағы, шығысында Қызыладыр қонысы бар.

Өсімдігі
--------

Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, селеу, сұлыбас, қозықұлақ, бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Күй (айрық) деген бетті қараңыз.*
**«Күй»** — «Дала балладалары» жинағына енген күйші тағдырын арқау еткен Әбіш Кекілбаев повестерінің бірі. 

Шығармада суреттелетін оқиға – ертедегі қазақ пен түрікменнің арасындағы алауыздық, жауласушылық. 

Повестің басты кейіпкерлері – Жөнейіт пен Көкбөрі – түркімен ауылының айтулы батырлары. Мәмбетсана болса сирек көрінсе де найза байламас қулығымен, арамдығымен танылатын кейіпкер. Көкбөрі жападан жалғыз Дүйімқараға соқтығып, опат болған. Інісінің өлімі Жөнейітке ауыр тиеді. Екі ұлыда жаугершілікте опат болған. Кенже ұлы Дәулет дутаршы. Дүйімқараға деген кек ашындырған Жөнейіт енді осы ұлын жауына қарсы аттандырады. Дәулет те қаза болған. Қасындағы нөкерлері Дәулеттің құны деп, күйші қазақ жігітті тұтқындап әкеледі. Жөнейіт қара жолдың бойына басын қылқитып, күйшіні тірідей көміп кеткен. Повесть Жөнейіттің өлімімен аяқталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ әдебиеті. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математикалық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық. Алматы «Жазушы» 2011 жыл.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуӘбіш Кекілбайұлы шығармалары |
| --- |
|  |
| Романдары | 
Аңыздың ақыры • Үркер • Елең-алаң • Шандоз |
|  |
| Повестері | 
Бір шөкім бұлт • Күй • Бәйгеторы • Шыңырау • Бәсеке • Ханша-Дария хикаясы • Құс қанаты • Бір шоқ жиде • Шеткері үй |
|  |
| Басқа шығармалары | 
Абылай хан (пьеса) • Өлеңдері • Әңгімелері • Аудармалары • Ұйқыдағы арудың оянуы • Дәуірмен бетпе-бет • Заманмен сұхбат |

 |
**Күй — дастан** — Хамит Ерғалиевтің 1970 жылы жазған поэмасы.

Бұл дастанды ақын өз досына, күй зерттеушісіне, академик сазгер Ахмет Жұбановқа арнаған (өз кезегінде ол Ерғалиевке арнап, «Хамаң толғау» күйін шығарады). Шығарманың поэтикалық негізгі өзегіне композитор өміріндегі елеулі қоғамдық және шығармашылық кезеңдер нысан болады.

Поэма бесік жырынан басталып, кейін Ахмет Жубановтың балалық шағын, дирижерлік пен шығармашылық жолын, сондай-ақ сазгердің өнерге деген көзқарасын суреттейтін үш бөлімнен құралған.

Шығармадан үзінді:

> Ақталды талай жылды ұзатқан серт:  
> 
> 
> 
> Құрылтай құрметіне – ұзақ концерт!..  
> 
> Енді еркін, сан дауыстан салиқалы  
> 
> Күйлерді басқадан шерт, қазақтан шерт...  
> 
>   
> 
> Мінеки, түпсіз терең залда тұнып,  
> 
> Жайғасқан ауылдық пен алматылық...  
> 
> Дирижер қарлығаштай қанат жайды,  
> 
> Бір саты биігінде алға тұрып.  
> 
>   
> 
> Одан соң баяу қозғап тыныш түнді,  
> 
> Екі қол боз жорғадай жүріс құрды.  
> 
> Одан соң теңіздегі сұрапылдай  
> 
> Бұйра шаш бұрқан-талқан бір іс қылды.  
> 
>   
> 
> Біресе дауылпаздай қорқынышты,  
> 
> Қанатын теріс жайған қалпы күшті.  
> 
> Біресе, ақ жағалы қара фрак  
> 
> Қайтадан қарлығаштай қалқып ұшты.  
> 
>   
> 
> Біресе қайдағы жыл, қайдағы айдан  
> 
> Қаһарлы қанды қылыш, найза майдан...  
> 
> Апыр-ау, ақ шыбығы қолындағы  
> 
> О баста жаралған ба найзағайдан?!  
> 
>   
> 
> Дирижер әлсін бәсең, әлсін қатты  
> 
> Аяусыз қатал патша, хан сымбаты...  
> 
> Таңылмай шыққан сонау тал бесіктен,  
> 
> 
> 
> Екі қол оркестрді қалшылдатты!..
> 
>

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Х.Ерғалиев шығармаларындағы тарихи тұлғалар бейнесінің сомдалуы


|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуХамит Ерғалиев шығармалары |
| --- |
|  |
| Поэмалары | 
Аңыз — ата • Әке сыры • Біздің ауылдың қызы • Жас ана • Жылдар, жылдар • Күй — дастан • Қаһарман хикаясы • Құрманғазы • Құтты қоныс • Қыз — хисса • Оралдағы отты күн • Сенің өзенің • Үлкен жолдың үстінде • Шекара сырын шертелік • Шер толғау |
|  |
| Басқа шығармалары | 
Өлеңдері • Аудармалары • Шындық шырқайды (таңдамалы проза) • Өмір өрнегі (публицистика) • Ғұмырнама (естелік-эссе) |

 |