recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Сергей Иванович Танеев**(25.11.1856, Владимир,-19.06.1915, Дюдьково, қазіргі Мәскеу облысы.Звенигород ауданы. Мәскеуде жерленді)- орыс композиторы, пианист, педагог, ғалым, музыка қоғам қайраткері. 1875 ж. Мәскеу консерваториясын (Н.Г.Рубинштейн мен П.И.Чайковскийдің класы бойынша) бітірді. 1878 жылдан осы консерваторияда ұстаздық етті. 1881 жылдан профессор, 1885-1889 ж. директоры болды. Танеев әр түрлі жанрда қалам тартты. Әсіресе полифония саласындағы зерттеу еңбегінің маңызы зор. Оның «Орестея операсы»(1895), «Иоанн Дамаскин» кантатасы (1884), 4 симфониясы, романстары, хорлары( полифония әдістерін пайдаланған) камералық ансамбльге арналған шығармалары бар. Шәкірттері: С.В.Рахманинов, А.Н.Скрябин, З.П.Палиашвили, Р.М.Глиэр, С.Н.Василенко, А.Н.Александров, А.Б.Гольденвейзер, К.Н.Игуманов, т.б.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 542 бет
Таусоғар - қиял-ғажайып ертегілері иен ежелгі эпос кейіпкерлерінің бірі. Таусоғар серіктері - Желаяқ, Саққұлақ, Көлтауысарлар ‘’арғы әлем’’ мен ‘’осы әлемнің’’ шекаралық мекенінде өмір сүретін мифтік бейнелер. Таусоғар достарымен бірге екі әлемнің аясында ертегі кейіпкерлеріне көмектесіп,’’арғы әлем’’ өкілдерімен кездесіп, кейіпкерлердің жеңіске жетуіне ықпал етеді. Ертегі сюжеттерінде кейіпкер зәулім бәйтерекке шығып,самұрыққа мініп,’’ өзге әлемге ’’сапар шегеді, сол тұста Таусоғарға жолығып достасады. Зерттеушілер қиял-ғажайып ертегілерінің аталмыш кейіпкерлерін табиғаттың дүлей күштері елесінің адам қалпына түскен бейнесі екендігін айтады (В.Я.Пропп,С.Қасқабасов). Ежелгі түркілер түсінігінде бұл кейіпкерлер табиғат күштерінің, рухтың иелері саналған. Олардың әрбірінің өзіндік мекені бар, олар сол межеден аспай, өз мекенінде қала береді, демек сол кеңістікте ғана билік жүргізе алады. Мифтік таным бойынша Көлтауысар - көл иесі, Желаяқ - жел иесі, Таусоғар - таудың –рухани иесі саналған. Ал ертегілерде Таусоғар бас кейіпкердің көп көмекшілерінің бірі ретінде ғана көрінеді,Таусоғардың мекені тауда немесе таумен тығыз байланысты. Оның бұл қасиеті алып дәу бейнесіне ұқсас келеді,бірақ екеуінің арасында айырма бар.Алып дәу-жартылай адам, жартылай мифтік тұлға,оның дене бітімі кейде құрал-сайманы тауға айналып кетеді. Мысалы оның Толағай тауына, Тасбас шоқысына,енді бірде Бөрітастаған тауына айналады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
*Басқа мағыналар үшін Сарықұм деген бетті қараңыз.*
**Сарықұм** – Ақтөбе облысы Байғанин ауданының оңтүстік-батыс бөлігіндегі құм.

Жер бедері
----------

Жем өзенінің орта ағысымен Доңызтау кемерінің солтүстік-батысы аралығындағы жазықта, теңіз деңгейінен 60-80 м биіктікте жатыр. Пішіні төрт бұрышты, ауданы 230 км2. Жазық түйетайлы төбешікті жəне қырқалы келеді.

Өсімдігі
--------

Эфемер, жусан, еркек шөп, т.б. өсімдіктермен бекіген. Тұщы грунт суы 3-5 м тереңдікте кездеседі. Көктемгі, жазғы мал жайылымы. Құмның батыс шетінде Дияр ауылы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Сарықұлжа деген бетті қараңыз.*
**Сарықұлжа** – Тайшек және Талды өзендерінің аралығындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы қаласынан оңтүстік батысқа қарай 30 км жерде. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 20 км-ге, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері 1246 м. Солтүстік батыс беткейінде бұлақ көздері бар.

Географиялық құрылымы
---------------------

Жоғары карбон жасындағы жыныстардан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қызыл коңыр топырағында өлең, сұлыбас , селеу, бетеге өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Потье Эжен** (4. 10. 1816, Париж, — 6. 11. 1887, сонда) — француз жыршы-ақыны, халықаралық пролетариат гимні «Интернационал» тексінің авторы. Қолөнерші семьясында туған. Алғашқы өлеңдерін 14 жасында, 1830 ж. Шілде революциясы тұсында жазды. 1831 ж. «Жас муза» атты алғашқы өлеңдер жинағы жарияланды. П. 1848 ж. Шілде революциясы кезінде идеялық жағынан шыныққан революцияшыл-демократ ақын ретінде көзге түсті. Париж пролетариатының Маусым көтерілісіне қатысты, 1-Интернационалға мүше болып кірді. 1871 жылы Париж коммунасы кезінде депутат болып сайланды, әйгілі «Интернационалды» жазды (әнін бельгиялық жұмысшы композитор Пьер Дегейтер шығарған, 1888). Потьенің әр түрлі кезде жазылған шығармалары «Революциялық әндер» (1-т. 1884, 2-т. 1887) деген атпен жарияланды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Данилин Ю. И„ Әшен Потье, в его кн.: Поэты Парижской Коммуны, М„ 1966.
*Басқа мағыналар үшін Сарықұлжа деген бетті қараңыз.*
**Сарықұлжа** – Ұзынтау тауларының орта бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Киікті темір жол стансасынан батысқа қарай 95 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 993 м, Ұзынтау тауларының ең биік жері саналады. Таудың ұзындығы 3 км, ені 2 км. Гранит, құмтас, порфир жəне тақтатастан түзілген беткейлері тік жартасты келген. Батыс етегімен Шажағай өзені ағып өтеді. Тау басы шоқы тəрізді сүйір келген. Пролювийлі-делювийлі етегінде қорымтас үйінділері кездеседі.

Өсімдігі
--------

Қиыршықтасты қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, изен, күйреуік, т.б. шөптесіндер өседі. Таудың шығыс етегінде бұлақ көздері кездеседі. Алабы мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Сарықұлжа деген бетті қараңыз.*
**Сарықұлжа** – Бектауата тауларының солтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қаработа ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1082 м. Күрделі пішінді тау бойлық бағытта 8 кмге созылған, енді жері 5,5 км. Беткейлері тік жартасты. Оңтүстік-шығысында 3 км жердегі Бектауата тауларында Бектауата үңгірі орналасқан. Оңтүстік-батыс етегінде Бектауата демалыс үйі жайласқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы жоғарғы палеозойдың қызғылт гранит, гранодиориттерінен түзілген. Оның бетін делювийлі-пролювийлі шөгінділер жапқан.

Өсімдігі
--------

Тау етегінің қиыршықтасты қоңыр, сұрғылт топырағында қара баялыш, жусан, тасбұйырғын басым қуаң шөлейт далаға тəн өсімдіктер өскен. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Диэлектрлік каротаж** - зондысының көмегімен
қоздырылатын жоғарыжиілі электрмагниттік өріс сипаттарын өлшеуге негізделген *электрлік каротаж* әдістерінің бірі. Диэлектрлік каротаж зондысы өріс қоздыратын генератор катушкасынан және екі өлшеу катушкасынан тұрады. Диэлектрлік каротаж диаграммалары қиманы қабат-қабаттарға жіктеуге, орташа және жоғары кедергілі қойнауқаттардың сұйықтармен және газдармен қанығу сипатын анықтауға, таза жинауыштардағы мүнаймен және газбен қанығу коэффицитентін бағалауға мүмкіндік береді. Диэлектрлік каротаж әдісімен құрғақ ұңғымаларды және өткізбейтін ерітінділермен тоғытылған ұңғымаларды зерттеуге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
*Басқа мағыналар үшін Сарықұм деген бетті қараңыз.*
**Сарықұм** – Сасықкөл көлінің батысындағы құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Қарақұм жəне Тасқарақұм құмды алқаптардың аралығында жатыр. Жетісу облысы Алакөл ауданының солтүстік-батыс бөлігін қамтиды.

Жер бедері
----------

Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 440 м. Аумағы 1,4 мың км2, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км-ге, батыстан шығысқа қарай 32-35 км-ге созылған. Жер бедері құм төбелерден тұрады. Едəуір көтеріңкі келген оңтүстігінде Жуантөбе (508 м) жəне Тастөбе (516 м) төбелері орналасқан. Құмды жағалай жəне құм ішінде қыстаулар (Магазин, Жыратау, т.б.) мен құдықтар жайласқан.

Өсімдігі
--------

Шөлдің құба, сұрғылт құмайтты топырақ жамылғысында бұйырғын, тасбұйырғын, жусан, баялыш өсімдіктері басым өскен. Құмды алқап мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Сарықопа** – Тобыл алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Жангелді ауданының жерінде орналасқан. Тізбектеліп бір-біріне жалғасып жатқан шағын 5 көлден тұрады.

Гидрографикасы
--------------

Жалпы ауданы 336 км2, су жиналатын алабы 17440 км2. Орташа тереңдігі 2 м.

Сипаты
------

Көлдің батыс жағалауы түйетайлы, біртіндеп жазыққа ұласады, ал шығыс жағалауы биік (5-5 м). Көлге Теке, Сарыөзен өзендері құяды. Су мол жылдары көл қазаншұңқырындағы су деңгейінен асып Сарысу, Тәуіш өзені арқылы Торғай өзеніне құяды. Балыққа (мөңке, алабұға, қарабалық) бай. Суымен шабындық суғарылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Үлкен Сарышығанақ** – шығанақ, Кіші Аралдың солтүстігіндегі құрлыққа бойлай еніп жатқан су айдыны. Ұзындығы 29 км, ені 10,5 км.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Арал ауданы, Арал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 22 км жерде орналасқан.

Сипаты
------

Ұзындығы 29 км, ені 10,5 км. Батыс жағалауын құмды-төбелі келген Көктырнақ түбегі алып жатыр. Шығыс, оңтүстік-шығысын түгелдей дерлік Арал Қарақұмы құмды алқабы қамтыған. Солтүстігінде Үлкен Сарышығанақ атты бұта аралас сораң шөп басқан қоныс жатыр. Сарышығанақтың жағалауларында бірнеше қыстаулар бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  « Қызылорда облысының жер-су атаулары», Қызылорда, 2013
*Басқа мағыналар үшін Операция деген бетті қараңыз.*
**Операция** (лат. *operatіo* – іс-әрекет) – компьютердегі мәліметтермен орындалатын белгілі бір іс-әрекет. Алгоритм орындауда, бағдарламалау тілдерінде Операциялардың арифметикалық, логикалық, салыстыру, символдарды өңдеу сияқты түрлері бар. Операцияның мәнін, мағынасын, реттілігін таңбалар тізбегі анықтайды. Мысалы, арифметикалық Операция белгілері "+", "–", т.б. Операциялардың орындалу реті алдын ала бекітілген, олардың бір-бірінен басымдылығы қосымша жақшалар қою арқылы белгіленеді. Компьютерлік технологияда Операция ұғымына мәліметтер мен объектілер арқылы орындалатын көптеген әрекеттер жиыны да жатқызылады. Мысалы, "файл ашу", "символ өшіру", "ақпаратты қағазға шығару", т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
Сарықанатты сфекс
Бұл-сирек кездесетін және аз зерттелген түр қазғыш аралардың ежелгі туысының ең ірі , ашық боялған өкілдерінің бірі.Денесі ірі , 32мм.Құрсағы қысқа сабақшалы , ұзындығы өз енінен шамалы ғана үлкен.Басы мен кеудесі қара түсті , көбінесе жирен дақтары болады , едәуір ұзын , бірақ онша қалың емес ақшыл түктермен жабылған. Алдыңғы және ортаңғы кеуделері нәзік жатаған түктермен қапталған , аралық бунағы жоғарғы жағынан көлденең қаптарланған;аналығының қанаттары сары түсті , аталығының бетүстінің ортасы ойықтанбаған. Құрсағының түп жағы азды-көпті қызыл-жирен түсті. Аяқтары қара түсті , құрсағының сабақшасы да қара түсті. Осы белгілері сарықанатты сфексті өзіне жақын басқа түрлерден айыруға мүмкіншілік береді.Ең нағыз айырмашылық белгісі-аталығының мұртшаларының құрылысы: олардың 7-ші және 8-буындарының жоғарғы жағында жіңішке иілген сезімтал аймақтары болады , оны плакоидтар деп атайды.
Түрдің екі үлгісі бар. Біріншісі келесі белгілермен ерекшеленеді: алдыңғы кеудесінің ортасы шамалы үзыншақ болып жаншылған,аналығының беті мен айналасындағы түктері алтындай сары түсті, алдыңғы және ортаңғы арқасы қалың жез сияқты жылтыр жатаған түкпен жабылған; аяқтарының тікенектері қызыл сары түсті , алдыңғы сандары қызыл сары; қанаттары ашық сары реңді, аталықтарының плакоидтары жіңішке. Екінші үлгісінде аналығының алдыңғы арқасы дөңес, оның бетүсінде аздаған ұзын қоңыр түктері бар, беті жез сияқты күмістей жылтыраған жатаған түктермен жабылған, алдыңғы жамбастары дерлік қара түсті, қанаттарының реңінің сары түсі аздау, аяқтарының тікенектері қара немесе қоңыр түсті және аталығының плакоидтары жалпағырақ. Бірінші үлгі негізінен тау етегі және аласа тауларда, екіншісі жазықтық жерлерде тіршілік етеді.
Түр Оңтүстік-батыс Еуропа,Солтүстік Африкадан Оңтүстік-батыс Азия арқылы Орта Азия және Қазақстанға дейін кең таралған.Қазақстандағы таралу аймақтары:Оңтүстік Қазақстан-Барсакелмес аралы,Құланды,Қызылқұм шөлі,Оңтүстік-Шығыс Қазақстан-Іле өзенінің аңғары , Батыс Балқаш маңы-Мыңаралдан оңтүстікке қарай 5-10 шақырым , Іле Алатауының тау етегі мен аласа таулары;Жоңғар Алатауының аласа таулары;Қырғыз жотасының тау етегі мен аласа таулары , Бетпақдала шөбі , Оңтүстік-Батыс Қазақстан-Маңғыстау түбегі , Солтүстік Каспий маңы.Осы жәндік күн санап азаюда.Түрді қорғау үшін шөлді аймақтың барлық жерінде шағын қорықтар ұйымдастырса дұрыс болар еді!

Дереккөздер
-----------

* "Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен" - Алматы: Алматыкітап баспасы, 2009
**Ahmet Levendoğlu** – кино және театр актері, режиссер, жазушы және аудармашы .

Биографиясы
-----------

Ұлыбританиядағы "Royal Academy of Dramatic Art" академиясының театр бөлімін бітіргеннен кейін, шығармашылық карьерасына Ұлыбританияда бастайды. 

Түркиядағы Gen-Ar театрында бірінші рет сахна төріне аяқ басады. Өзінің театр студиясын ашады. Бұл студияда қойылымдарды тамашалаумен қатар театр саласынан білім де берілетін.

Рөл сомдаған телехикаялары
--------------------------

* Küçük Kadınlar - 2008 жылы
* Binbir Gece - 2007 жылы
* Sağır Oda - 2006 жылы
* Yaz Yağmuru - 1993 жылы
* Baharın Bittiği Yer - 1989 жылы
* Ateşten Günler - 1987 жылы
* Kırık Hayatlar - 1985 жылы
* Young indiana Jones - 1999 жылы

Дереккөздер
-----------

1. ↑
*Басқа мағыналар үшін Бәйшешек (мағына) деген бетті қараңыз.*
**Биберштейн қызғалдағы** немесе **Бәйшешек** (лат. *Túlipa biebersteiniána*) - Лалагүл тұқымдасының Қызғалдақ туысына жататын көпжылдық өсімдік.

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Биіктігі 15—30 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1—2 см, жұқа қабықты, қара қоңыр, ішкі жағының жоғарғы жәнетүп жағы қалың жатаған түкті қабықты. Сабағы жалаңаш; жапырақ саны –2—3, қайырылған, сирек бүктелген, жалаңаш, жиегі кейде кірпікшелі, гүлден аспайды, төменгісі шамалы жалпақтау, сызықша таспа, ені 5—20 мм. Гүлі біреу; гүл серігі сары, ұзындығы 2—3 см, біртіндеп сүйірленген, сыртқыларының сырт жағы күлгін ренді, таспа тәрізді,, ішкілерінен 2 есе жалпақ, ішкілері сопақша жұмыртқа тәрізді, түбі кірпікшелі, ұшы шамалы сақалды; аталығы гүл серігінен 2 есе қысқа; олардың жіптері қалың түкті сақиналы, тозаңдықтары ұзыншақ, жіптерінен 2—3 есе қысқа, ұзындығы 3—4 мм, түйіні аталығынан қысқа, аналық ауызы дерлік орнықты;қорапша ені 1—1,5 см, ұзындығы 1,5—2,5 см, ұшы сүйір. Сәуір —мамыр айларында гүлдейді. **Қазақстанда таралуы**. Далалы, шалғынды даланың ойпат жерлерінде, орман алаңқайлары мен шетінде өседі. Жалпы Сырт сілемінде, Тобыл–Есіл, Ақтөбе, Торғай, Мұғалжар, Батыс шоқыларында кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстанның қызғалдақтары" энциклопедиясы
**Ахмет Ишан кесенесі** — 20 ғасырда салынған сәулет өнері ескерткіші. Сарысу өзенінің төменгі жағында Сіңіртек деген жерде 1926 жылы Жақсыбердіұлы Ақберген шебер Ахмет Ишан бейітінің басына тұрғызған.

Кесене күйдірілген кірпіштен көлемі әртүрлі екі үлкен бөлме түрінде салынған. Үлкен бөлмесінде зират бар, кішісін кіреберіс дәліз және зиаратхана ретінде салған. Осы кіші бөліктің үстіне екінші қабат салынған. Кесененің үлкен бөлігі (7,0 х 7,0) күмбезбен жабылған. Ішінен еденнен көтерілген сегіз арқа күмбез астымен бірігіп кеткен. Бөлмеге кіретін шағын ойық П сияқты маңдайшамен өрнектелген. Бір ғажабы бөлмеге кіретін есік бұл емес, Оңтүстік бүйіріндегі қас бетінде, ал мына жалған есік қазақтың дәстүрлі кесенелеріне ортақ ерекшелік болып табылады. Кіші бөлмедегі екі баспалдықтың біреуі кесененің төбесіне шығады, екіншісі шағын күмбезді зиаратханаға көтеріледі. Қабырғаның кертпеш ернеуі мен үлкен күмбездің әр жеріне таспен бірге қалап жіберген қысқа таяқтарды есептемегенде кесенеде ешқандай әшекей жоқ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
3. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
*Басқа мағыналар үшін Операция деген бетті қараңыз.*
A. *Балтық операциясы*.
**Әскери істегі операция** – оперативті немесе стратегиялық міндеттерді шешу үшін құрылған жоспар мен ойларды жүзеге асыру үшін Қарулы Күштер жүргізген шайқастардың, соққылардың, ұрыстардың жиынтығы. Әскери Операциялар: жалпы әскери, теңіз, әуе, әуе шабуылына қарсы, әскери-десанттық, шабуыл және қорғаныс, стратегиялық, майдандық (армиялар тобы), армиялық, флоттық, т.б. болып бөлінеді.

Әуе-десант операциясы
---------------------

Әуе-десант операциясы – жау тылына түсірілген әуе-десант және құрлық әскерлері құрамаларының әрекеті. Ол – әскери-әуе, әскери-теңіз, құрлық әскерлері ұйымдастыратын ірі операцияның құрамды бөлігі. Оның мақсаты – жаудың стратегиялық объектілерін басып алып, майданның тылмен байланысын үзу. Жүктелген міндетіне, орындайтын мақсатына, әскер санына байланысты тактикалық, стратегиялық, оперативтік әуе-десант операциясы болып бөлінеді. Әдетте әуе-десант әскерлері ұрыс болатын ауданға, мүмкіндігінше жойып жіберуге не басып алуға белгіленген объектілер маңына түсіріледі. Олардың жау тылында жасайтын әрекеттерінің тәсілдері мен түрлері нақтылы жағдайға байланысты өзгеруі мүмкін. Алайда әуе–десант әскерлерінің негізгі әрекеті – шабуылға шығу. Ұлы Отан соғысында (1941-1945) әуе-десант әскерлеріне құрлық әскерлері келгенге дейін т.ж. тораптарын, тас жолдарды, аэродромды басып алу, не істен шығару міндеті қойылды. Кейде жеке маңызды операциялар жүргізу де жүктеледі. Соңғы кезде реактивті транспорт авиациясыныңдамуына байланысты әуе-десант операциясына зор мән беріліп отыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1976 ж. 3-том, 54-бет
**Операциялық блок** — зарарсыздандырылған жағдайларда операциялық араласулар жүргізілетін медициналық мекеменің (операциялық бөлімшенің) бөлімшесі.

Операциялық бөлме кең, мұқият жинау үшін ыңғайлы және көлеңкесіз, шашыраңқы жарықпен жабдықталған операциялық шамдармен, түрлі медициналық жабдықтармен, атап айтқанда, медициналық мониторлармен жарақтандырылуы мүмкін. Жұмыс бөлмелері күндізгі жарықпен де, терезелерсіз де жасалады және ауа температурасы мен ылғалдылығына бақылау жасалады.

Негізгі құрал-жабдық операциялық үстел және анестезияға арналған жабдық болып табылады. Бұдан басқа, медициналық құралдарға арналған үстелдер мен операциялық шамдар бар.

Құрылымдық жағынан, операциялық бөлімге операциялық бөлмелер, операция алдындағы бөлмелер, жабдықты сақтау бөлмелері және қызметкерлердің демалу бөлмелері кіреді.
**Соколов Владимир Алексеевич** (1.3.1903, Ресей, Ленинград облысы, Красносельский ауданы, Пулково ауылы – 1.4.1983, Алматы қаласы) – геология-минералогия ғылымдарының кандидаты (1946), профессор (1961). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1963). Ленинград (1930, қазіргі Санкт-Петербург) тау-кен институтын бітірген. Семей геология басқармасының бастығы (1931–1940), Қазақстан ҒА-ның Геология ғылымдар институтында бөлім меңгерушісі, мұражай директоры (1940–1949), Қазақ минералдық шикізаттар ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі, ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі (1949–1983), оқу ісі жөніндегі проректор (1951–1952) қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері минералогия және ландшафт геохимиясы мәселелеріне арналған. С. Қаратау фосфорит, Бражихин андалузит, Жабағылы ванадий және Орталық Қазақстандағы темір кендерін ашушылардың бірі. Соколовтың тікелей басшылығымен Саяқ, Николаев, Белоусов мыс кендерінің және Орталық Қазақстанның туынды кварциттерін барлау мен қорын бағалау жұмыстары жүргізілді.КСРО Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (1949). Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

### Шыгармалары

* Джебагалинское ванадиевое месторождение. Геология Союза, т. 20, ч. 2, 1945; Актауский тип агроруд как природное минеральное удобрение, А.-А. 1972.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
Allium suworowii
**Суворов жуасы** (лат. *Allium suworowii*) – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын өте сирек ездесетін түр. Жекелеген популяциялар болып Батыс Тянь-Шаньда, Қаратау мен Балқаш ойпатының оңтүстік батысында әр жерде кездеседі. Қазақстан жерінен тыс Батыс Тянь-Шаньнан басқа , Памир-Алай, Бадхыз, Иран, Ауғанстанда таралған. Басқа жақын түрлерден сабағының түбін орап тұратын, пиязшығының созылған қатты қабықшасымен анық ерекшеленеді. Жұмсақ сары топырақты жазықтықтарда және тау етегі баурайларында , жиі егістік шеті мен жол жағасы орман жолақтарында арам шөп сияқты өседі. Әдемі сәндік өсімдік, көгалдандыру ісінде топтап отырғызуға қолайлы. Мәдени түрде жақсы өседі, тұқымы арқылы өнсе, үшінші-төртінші жылдары гүлдейді. Көрші елдерде табиғи популяция саны пиязшығын жаппай маринадталған түрде дайындағаннан азайып кеткен. Пиязшығының басқа да пайдалы қасиеттері (дәрілік) бар, ертеде бұнымен маталарды крахмалдаған. Қазақстандағы табиғи популяцияларының жағдайлары зерттелмеген. Елді мекендерді көгалдандыру үшін кең түрде қолдану керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Алматы: «Алматыкітап» ЖШС, 2006. – 58 бет.
**Асқар Бегәділұлы Абдуалы** 1953 жылы 03 қаңтарда Жамбыл облысы Байзақ ауданында туған. 

Абай атындағы қазақ педагогикалық институтын бітірген. 1992-1996 жылдары Жамбыл педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі, декан қызметтерін атқарды. 1996-2003 жылдары М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінің ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор, оқу-әдістемелік жұмыстар жөніндегі проректоры болды. 2003-2010 жылдары А.Яссауи атындағы Қазақ-түрік университеті Тараз институтын басқарды. Қазақстан білім және ғылым министрі Ж.Қ.Түймебаевтың 2010 жылдың 19 наурыздағы бұйрығымен Тараз мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры қызметін атқарып келеді.

А.Абдуалы т.ғ.д. профессор, 100-ден аса ғылыми жұмыстардың авторы. Жамбыл облысында белсенді қоғам қайраткері ретінде белгілі. 

Мемлекеттік «Ерен Еңбегі үшін» медалімен, «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» медалімен, сонымен қатар ҚР білім және ғылым министрлігінің Ы.Алтынсарин атындағы «Қазақстан Республикасы ағарту саласының құрметті азаматы» марапаттық белгілерімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақстан ғалымдары кітабы, 2011ж.
2. ↑ Мұрағатталған 29 наурыздың 2014 жылы.
**Абдолланаме** – Хафиз Таныш ибн Мир Мұхаммед әл-Бұхаридың (16 ғ-дың соңы мен 17 ғ-дың басы) тарихи шығармасы.

Автордың Бұхара ханы Абдолла хан ІІ-ге арнаған бұл шығармасы «Шәрәф наме-ий шаһи» («Шаһтар даңқы кітабы»), «Зафарнаме» («Жеңіс кітабы») деп те аталады. Тәжіктің әдеби тілімен (парсыша) ұйқасты қара сөз үлгісінде жазылған. «Абдолланамеде» автордың өзі куә болған Абдолла ханның Хорезмге, Дешті Қыпшаққа, Хорасанға, Батыс қырғыздарға, [[Орта Азия]] мен Иранның бірқатар аймақтарына жасаған әскери жорықтары сипатталады.

Орта Азия халықтары мен Қазақстанның этникалық құрылымы, соның ішінде қаңлы, қыпшақ, қарлұқ, ұйғыр, қоңырат тайпаларының әдет-ғұрпы, шаруашылығы туралы мәліметтер бар. Қазақ хандығының 16 ғ-дың 2-жартысындағы сыртқы саясаты, Шығай, Тәуекел, Ақназар хандар туралы деректер, қазақтардың Шайбани әулеті мен Сыр бойындағы қалалар (Сауран, Созақ, Иасы, т.б.) үшін күресі, оның идеологиялық, саяси мәні көрсетілген. Еңбекте қазақ халқының сыртқы саясаты мен дипломатиялық қатынасы жөніндегі құнды деректер келтірілген.

Автор Әбу Бәкр Наршаһидың «Тарих-и Бұхара», Рашид әд-Диннің «Жамиғ ат-Тауарих», Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди», Мирхондтың «Раузат әс-Сафа», т.б. тарихи еңбектерін пайдаланған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

```
бас әріп
```

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Алматыдағы "Сұңқар" тау-шаңғы трамплин кешені
Секіру үстіндегі бірнеше дүркін әлем және олимпиада чемпионы Мартин Кох
**Шаңғымен трамплиннен секіру**, **шаңғымен тұғырдан секіру** (ағылш. *ski jumping*) - арнайы жабдықталған трамплиннен (тұғыр) шаңғымен секіруге негізделген қысқы спорт түрі. Өз алдына жеке дара спорт түрі ретінде саналады, сонымен қатар шаңғы қоссайысы
бағдарламасына кіреді. Халықаралық шаңғы спорты федерациясы (ағылш. *International Ski Federation*, фр. , *FIS*) қарамағында.

Олимпиада ойындарының құрамында 1924 жылдан бері ұйымдастырылса, алғашқы әлем чемпионаты 1937 жылы өткен.

Ережелері
---------

Секіруге арналған 20 және 50 метрлік кіші, орташа 70-90 метрлік үлкен трамплиндер бар. Тұғырдан секіруге 5 төреші қазылық жасайды. Олар секірушілердің нәтижелерін 20 баллмен есептелінетін секірудің әдісіне, арнайы кестемен балл берілетін секірудің қашықтығына қарай есептейді. Жарыс үстінде әр спортшы үш реттен секіріп, оның екеуінің нәтижесі есепке кіреді.

Тарихы
------

**Шаңғымен тұғырдан секіру**дің де отаны Норвегия болып есептелінеді. 1897 ж. Норвегияда ш.-мен т. С-ден алғашқы ресми жарыс өтті. 1964 жылдан бастап жарыстар екі тұғырдан (орта және үлкен) өте бастады.

Шаңғымен трамплиннен секіруден рекордтар есепке алынады. 1866 ж. Ә- дік рекорд 19 метр болса, 1936 ж. Австриялық Иозеф Браль алғаш рет 100 метрлік межеден асып түсті. Ал 1967 жылы Германияның Абередесфедегі 90 метрлік трамплинде норвегиялық Грини рекордты 150 метрге жеткізді. Осылайша рекордтар өсе берді. 14 жылдан кейін швейцариялық Штрауман 160 метрлік межеден асты, австриялық А.Каглер 180 метрден, чех Павел Плац 181 метр, финн Матти Нюкяннен 191 метр нәтиже көрсетті. Қазір Шаңғымен трамплиннен секірушілер 200 метр- лік межені алу қарсаңында.

Бұл қысқы спорт түрі Қысқы Азия ойындарының бағдарламасында бар. Алматыда өткен ойындарда оңтүстік астананың тұрғындары мен меймандары Азия құрлығының ең үздік секіргіштерінің өнерін көре алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Спорт түрлерінің ресейлік реестрі Мұрағатталған 14 тамыздың 2011 жылы.
2. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3
**Шаһизада Шанасурова** (26.4.1966 ж. т. Арыс қаласы) – эстрада әншісі. Республика «Жігер-84» фестивалінің, алғаш өткізілген Ш.Қалдаяқов атындағы байқаудың (1993), «Жас қанат-93» байқауының, Халықаралық «Шоу-Транзит-93» (Новосібір қаласы) өнер байқауларының лауреаты. Сондай-ақ «Азия дауысы-96» байқауының дипломанты. 1983 ж. Арыстағы теміржолшылардың Мәдениет үйінде әнші бола жүріп бүкілодақтық және республика «Жігер» фестивальдеріне қатысып көзге түседі. 1985 ж. Алматы қаласындағы республика эстрада училищесін бітіріп, Шығыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облысы филармонияларында жұмыс істеді. 1995 ж. республика «Гүлдер» ансамблінің әншісі. Ш. Қ.Мәлібековтың «Аққу арман», «Арман шағалам», Ш.Қалдаяқовтың «Қайдасың», «Ана туралы жыр», Г.Дәукенованың «Өмірлік әнім болшы», Ә.Бейсеуовтың «Ғашықпын өмір мен саған», т.б. көптеген эстрадалық әндерін орындап жүр. «Аққу арман», «Достар үшін», «Аяулым» атты бірнеше альбомдары шыққан.

Cілтемелер
----------

"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
**Ahmet Uz** (1945 жылы Анкара қаласында дүниеге келген) – түрік театр және кино актері .

Биографиясы
-----------

Музыкант отбасынан шыққан Ahmet Uz 1970 жылы Ыстамбұл Әкімшілік консерваториясында театр бөлімін бітіреді. Шығармашылық өмірге Мемлекеттік театрдағы қызметінен бастайды. 1977 жылдан бастап қалалық театрда жұмыс істей бастайды. Театр сахнасында жүзден астам рөл сомдаған. Фильмдерді дыбыстаушы және бірнеше фильмдердің режиссері болған.

Фильмографиясы
--------------

* Unutulmaz-2010-2011 жылдары
* Mahşer - 2007 жылы
* Peri Tozu - 2007 жылы
* Küçük Hanımefendinin Şoförü - 2006 жылы
* Küçük Hanımefendi - 2006 жылы
* Eylül - Hamdi 2006 жылы
* Yeniden Çalıkuşu - 2005 жылы
* Zeytin Dalı - 2005 жылы
* Yadigar - 2004 жылы
* Yabancı Damat - 2004 жылы
* Şarkılar Seni Söyler - 2003 жылы
* Mühürlü Güller - 2003 жылы
* Zehirli Çiçek - 2000 жылы
* Cadı Ağacı - 1994 жылы
* Üç İstanbul - 1983 жылы
* Bir Yudum Mutluluk - 1982 жылы
* Erkek Fatma - 1969 жылы

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Шаһимардан Әбілев** — Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының ән салу кафедрасының профессоры, Абай атындағы ҚМАОБ театрының солисі – Шаһимардан Қайдарұлы Әбілов Павлодар облысының Шарбақты ауданындағы Арбаиген ауылында 1950 жылдың 23 сәуірінде туды.Ерейментаудың орта мектебінде оқып жүрген шағында Шаһимар-дан хорға қатысады, жеке дауыспен де әндер орындайды.Шаһимардан Әбілевті 1967 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының ректораты емтихансыз қабылдануға шешім шығарды, бірақ та ол консерваторияға бармады. Өзін әлі де мұндай ұлағатты өнер ордасында оқуға дайын емеспін деп есептеді. Ол енді «Эстрада жұлдыздары» студиясында дауысын сынатты. Конкурс қатал: бір орынға 12-13 бала таласты, дегенмен Шаһимардан Әбілов бұл сыннан өтіп, студияға қабылданды. Ол өзімен қатарлас, халқымыздың өнер тарландарына айналған Жәнібек Кәрменов, Қайрат Байбосынов, Лұқпан Есенов, Қапаш Құлышевамен, Қалампыр Рахимовамен бірге оқыды, өнерлерін шыңдай түсті.
1968 жылы Алматыға Мәскеу консерваториясының профессоры Тиц дарынды жас әншілер ішінен үздіктерін таңдап алуға келді. Шаһимардан осы жазда жалғыз өзі конкурстан сүрінбей өтті. Бірақта күз түскенде ол Қиыр Шығысқа әскер қатарына алынды. Шаһимардан сол жолы Даманск ұрысына қатысты. Ол 18 жасында старшина шенінде 150 курсантты басқарды. 1970 жылы әскерден оралған Шаһимардан бірден Алматы консерваториясына құжаттарын тапсырып, сындардан нәтижелі өтіп консерваторияға қабылданады. Консерваторияда жеті жыл оқып тәмамдағасын, сол кездегі консерваторияның ректоры Ғазиза Ахметқызы Жұбанова осы қарашаңырақтағы вокал кафедрасында ұстаздық қызметті ұсынды. 1977 жылы Шаһимардан Қайдарұлы Жамбыл атындағы мемлекеттік филармонияның солисіне, консерваторияның опералық студиясына қатысуға кірісті.Шаһимардан Әбілев Мәскеу консерваториясының кіші залында 1991 жылы Е.Рахмадиевтің Абай өлеңдеріне жазылған әндерін және қазақтың көптеген романстарын ана тілінде орындады. Ақырында 1997 жылы Шаһимардан Хайдарұлы 47 жасқа тол-ғанында Абай атындағы ҚМАОБ директоры оны жетекші солистікке шақырды. Театрдағы бірінші рөлі – аттас операдағы Абай партиясы болды.
Шаһимардан Әбілев Халықаралық «Алтын алма» фестиваліне (Алматыдағы) қатысты, Күләш Байсейітова атындағы 2-республикалық әншілер байқауында 1979 жылы 2-орынды иеленді. Ереван қаласында өткен 1983 жылғы М.Глинка атындағы Бүкілодақтық әншілер байқауында жүлдегер атанды. Ол 1985 жылы Қазақстан ЛКЖО ОК-нің Құрмет грамотасымен марапатталды, баритон дауысты әншіге 1994 жылы ҚР еңбек сіңірген құрметті атағы берілді

**Әдебиет**

* Б.Кожиров "Қазақ елінің атақты музыка өнерпаздары" 2010ж
**Шаңкөз** – Қарқаралы таулы-орманды алқабының солтүстік-батыс сілеміндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерінде. Ең биік жері 1360 метр. Қарағайлы, қайынды орман және қына өсетін тау. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай ұзындығы 15 км жерге созылып жатыр, ені — 5-7 км.

Жер бедері
----------

Беткейлері тауаралық аңғарлар, шатқалдармен тілімденген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кейінгі тас көмір және пермь гранитоидтарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қызыл коңыр топырағында қарағайлы, қарағайлы-қайынды орман, сондай-ақ тал, қына өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Ахмет Жұмашұлы Сүндетов**(10.12.1897 жылы туған,Гурьев облысы,Забурын аулы, - Атырау 1982) - қазақ кеңес хирург-рентгенологы. Қаз АКСР- інің еңбек сіңірген дәрігері (1945). 1940 жылдан КПСС мүшесі.

Өмірбаяны
---------

Ахмет Сүндетов
1906-1908 жылдары әкесінің жанында балықшы болды. 1908-1913 жылдары Ганюшкин селосындағы орыс-қазақ екі жылдық мектебінде, 1913-1915 жылдары Ордадағы 4 жылдық бастауыш жоғары учелищені оқып бітірді. 1915-1918 жылдары Астрахандағы фельдшерлік-акушерлік мектепті бітірді. 1918 жылдың мамыр айынан бастап 1927 жылға дейін Забурын, Манаш балық батағаларындағы дәрігерлік пунктіне фельдшер болып тағайындалып, холера індетінен тұрғындарды құтқаруға атсалысып Жаңақала, Теңіз уездеріндегі, Жылыой өңіріндегі оба ауруларына қарсы күресті.

1927 жылы Астрахан медициналық институтына түсіп, оны 1931 жылы тәмамдағаннан кейін Гурьевке келіп, алғашқы дәрігер-хирургі болып, хирургиялық операция жасаған. А.Ж.Сүндетовтың қолдауымен алғашқы рентген аппараты алынып, қондырылып, ауруларды қарау жолға қойылды. 1935 жылы Мәскеу қаласында рентгеннен, 1938 жылы хирургиядан мамандығын жетілдірді. Қалалық емханада физиотерапиялық емдеу әдістерін енгізді. 1947 жылы "Қарабатан" көлінің балшығының емге шипалығын зерттеп ауруларды емдеуді ұсынып, "Гурьев" санаториясын ұйымдастыруға ат салысты.[1]

1947 жылы Гурьевте медицина учелищесінің ұйымдастырылып, ашылуына белсене қатысты. 1951 жылы А.Ж.Сүндетов облыстық денсаулық сақтау бөлімінің бас хирургі болып тағайындалып, емдеу ісінің хирургиялық түрін қолға алып, қалалық, аудандық ауруханаларда хирургия бөлімшелерін ұйымдастыруды жолға қоя бастайды. Сонымен қатар хирург кадрларды тәрбиелеп өсіруді, көбейтуді қолға алады.[2]

Марапаттары
-----------

А.Ж.Сүндетовтің жоғары адамгершілік иесі екендігі сол, Ұлы Отан соғысына көмек ретінде өз қаржысынан 100 мың сом қаржы аударған. 

* 1943 жылы Қызыл Армияға материалдық көмегі үшін В.И.Сталиннің құттықтау жеделхатын алған.
* 1946 жылы "Еңбек Қызыл Ту" орденімен марапатталған,
* 1961 жылы Ленин орденімен,
* 1945 жылы "Қазақ ССР-іне еңбегі сіңген дәрігер",
* 1957 жылы "Денсаулық сақтау ісінің үздігі" атақтарының иегері атанған.

Ахмет Жұмашұлы Сүндетов 1982 жылы дүние салды.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 472 бет

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Атырау медицинасының шежіресі. Ғарифолла Шәңгереев, Өнербай Жанбала -Алматы 2010, "Арыс" баспасы. \*ISBN 978-601-291-007-0
2. ↑  Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайы. 1969 жыл 8-сәуір.
**Қарашолақ** – Талдықұм құмының шығысындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Тұмалыкөл ауылының оңтүстік-шығысында 25 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 326 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 11 км-ге созылған, енді жері 3,5 км. Батысында Иіркөл көлі, солтүстігінде Құмқұдық құдығы, оңтүстігінде Кережан шоқысы бар.

Өсімдігі
--------

Бозғылт сұр топырақ жамылғысында боз жусан, бұйырғын, күйреуік, шытыр, бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Шаңғы** - қар бойынша адамның орын ауыстыруы үшiн құрал-сайман. (150—220 сантиметрлер) екi ұзын ағаш пластиктен жасалған Планктерi болады және қайқы нәски iстiктелген. Шаңғылар қажеттi арнайы шаңғы бөтеңкелер шаңғылардың қолдануы үшiн аяқтарға бекiткiштер арқылы, дәл қазiр жағдайлардың көпшiлiгiнде бекiнедi. Шаңғыларда олардың қабiлеттiлiгi қар бойынша сырғанауға қолдана жылысады.

Шаңғы, археологтар адамзат 4-4,5 мың жыл бұрын шаңғыны пайдаланған деп есептейді. Мұны Норвегиядағы, Ресейдің Псков қаласы маңындағы қазба жұмыстары кезінде табылған алғашқы шаңғылардың қалдықтары дәлелдейді. Қарапайым тақтайдан жасалған шаңғыларды алғашқыда "қар басқыш" аталған бұл шаңғылар кейін қазіргі кейпіне жақындады. 1930 жылға дейін шаңғылар тұтас тақтайдан жасалынды, кейін жұқа тақтайлар бір-біріне желімделінді. Келе-келе бұларды фибропластан жасалған шаңғылар алмастырды. 1870 жылы алғашқы бекітпелер пайда болды, ал 1900 жылдан бастап сырғанауды жақсарту үшін шаңғы таяқтары пайдалана бастады. Араға жылдар салып шаңғының мынандай түрлері пайда болды: спорттық жарыс шаңғылары, түсу шаңғылары, трамплиннен секіруге арналған шаңғылар, су шаңғылары, аң аулауға арналған шаңғылар, фристайл және балалар шаңғылары.
1. Сөреден шығу, мәреге келу және эстафетаны беру аймағы бірі екіншісіне 10 м-дей жақын болмайтындай және 100 м-ден қашық болмайтындай етіліп бір деңгейде орналасуы керек. Мәренің орны оған жақындап келе жатқан қатынасушы 50 м-ден кем емес қашықтықтан көрінетіндей және жолдың (трассаның) соңғы 50 м-де ылди (құлдилайтын орындар) болмайтындай етіліп орналастырылады.
2. Жекелей және командалық жарыстардың сөресі мен мәресінде төмендегідей жабдықтар:
А) сере мен мәре сызықтарында екі жағында да тиісінше "Сере" және "Мәре" жазулары бар плакаттар;
Ә) ашық түсті жіппен (баумен) белгіленген сере және мәре сызығы;
Б) сере мен мәре сызығының екі жағынан ұзындығы 20 м-ден кем болмайтындай жалаушалар, арқан және әлеміш тізбектермен (гирлянда) шектелген дәліз (коридор);
В) сөрелік дәліздің бастауындағы шаңғыны таңбалайтын орын болуы;
3. Эстафеталық жүгірудің бірінші кезеңіндегі сөренің орны радиусы 100 м болатын айналманың бөлігі болып табылады.
Сөреден шығатын жолдардың арақашықтығы — 2 м. Сөре сызығынан 100 м бойы шаңғы жолдары қосарланып қатар жүреді, келесі 100 м-лікте олар үш шаңғы жолынан кем болмайтындай болып бір-біріне қосылады. Қашықтықтың алғашқы км-де шалт бұрылыстар мен бұрыштар болмауы керек.
Эстафеталық жүрудің бірінші кезеңінің сөресінде;
А) екі жағында да "Сере" жазуы бар плакаттар (сере сызығында немесе одан кейінірек);
Ә) сере сызығынан жарыс жолының бағыты бойынша ұзындығы 100 м және ені 2 м болатын сөреден шығатын шаңғы жолдарын шектейтін дәліз (коридор);
Б) сөреден шығатын [[шаңғы] жолдарының үш негізгі (сере сызығынан 200 м) жолға қосылатын орында екі жалау қойылған қақпа;

Скиборд (Тау шаңғысы) Скиборд (Тау шаңғысы)
Биатлоншының керегедегі көне суреті. Швеция, шамамен 1050 жыл (Böksta Runestone)
Қазіргі заман ең үлгілі бес жүгіру шаңғылары. солдан оңға: Rossignol, Madshus, Salomon, Fischer, Atomic.
**Ахмет Елшібеков** - 1901 жылы Қарағанды облысындағы Егіндібүлақ ауданында туған. Орыс-қазақ мектебінде екі жыл оқып, хат таниды. Семейдің баспаханасында әріп теруші болады. Губерниялық «Қазақ тілі» газетінде, «Қызыл Қазақстан» журналында, одан соң «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде, «Пионер» журналында, «Жас қанат», «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттерінде істейді. Орынбор рабфагінде оқиды, Бүкілодақтық журналистика институтын бітіреді. Одан кейінгі жылдары партиялық басылымдарда, майдан газетінде, Марксизмленинизм институтында, Көркем әдебиет баспасында жауапты-басшы қызметтерде болған.

Отызыншы жылдары бірқатар фельетондар, әңгімелері және «Өмір сатысы» очерктер жинағы, 1956 жылы «Қаңбақ шал» ертегісі кітап боп шықты.

Шығармашылығы
-------------

Ол А.Барбюстің «Майлы күйе», Н.Гогольдің «Ив. Иванович пен Ив. Никифоровичтің араздасуы жайындағы повесть», М.Залканың «Тегеурінді тез», А.Немцовтың «Жер астындағы көлеңке» туындыларын, А.Чеховтың таңдамалы шығармаларының үш томын (аудармашылар үжымы), М.Шолоховтың «Тынық Дон» романының 2-кітабын (аудармашылар үжымы) қазақ тіліне тәржімалаған.

Жетістіктері
------------

Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Қарашатпақ** – Өкпекті тауының солтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы Тарбағатай ауылының оңтүстік-батысында 7 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1257 м. Енсіз тау, батыстан шығысқа қарай ендік бағытта созылып жатыр.

Жер бедері
----------

Беткейлері сай, аңғарларемн тілімденген көптеген ұсақ шоқылардан тұрады. Тау баурайындағы бұлақтардан Аягөз, Қарасу өзендерінің салалары бастау алады.

Өсімдігі
--------

Тауалдының қара, қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, сұлыбас, қызыл қау, қылқан боз, селеу, бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Серваж** (французша servage, латынша servus - құл) – шаруаладың орта ғасырлық Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық тәуелділігінің бір түрі. Серважда басыбайлы құқықтың кейбір элементтері кездеседі. Серваж феодалдық бытыраңқылық кезеңде кең өріс алды. Ол феодалды-тәуелді шаруалар бөлігін ғана қамтыды. Серваж тек барщина сақталған жерде дамып қоймай, сонымен бірге заттай және ақшалай рента тараған жерлерде де жан-жақты дамыған. 15-ғасырда товарлы ақша қаттынасының айтарлықтай дамуы серваждың жойылуына әкеп соқты. 14-15 ғасырлардың 2-жартысында Батыс Еуропа елдерінің бірсыпырасында болып өткен жаппай халық көтерілістері серважға соққы берді. 16-18 ғасырларда серваж кейбір артта қалған аймақтарда ғана сақталды. 

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
Қысқы Астана
**Қарашаш көшесі** Қарасақал Ерімбет көшесінен басталып, Х.Досмұхамедұлы, Е.Тайбеков, Алпамыс батыр, Н.Митченко, Н.Оңдасынов, Қараөткел көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1023,1 м.

Қарашаш - қазақтың Жиренше шешенге байланысты түрмыс-салт ертегілерінің кейіпкері, Жиреншенің әйелі. Қарашаш бейнесі - өз бойына фольклорлық дәстүрдің түрлі ерекшеліктерін сіңірген күрделі бейне.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері. Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**ШаҺмардан Мирасұлы Ибрагимов** (1840, Көкшетау өңірі – 1891, Сауд Арабиясы, Джидда қаласы) – журналист, этнограф, дипломат.

Омбы кадет корпусында оқыған. 1850 жылы Көкшетау округтық приказында аға сұлтан Шыңғыс Уәлихановтың хатшысы, 1863 – 67 жылдары Омбыдағы қазақ мектебінде оқытушы, 1867 жылдан кейін Ташкентте генерал-губернатордың парсы және түркі тілдерінен аударма жасайтын тілмашы болып жұмыс істейді. 1870 жылы оған қазақ, өзбек тілдерінде айына 4 реттен 14 жыл бойы шығып тұрған "Түркістан уәлаяты газетінің" редакторлық қызметі тапсырылды. Бұл қызметтерді ол арадағы үзілістерін есептемегенде, 1890 жылға дейін атқарады, 1890 жылы Ресейдің Джидде қаласындағы консулы болып тағайындалады, сол жерде 1891 жылы қайтыс болады.

Ибрагимов – Шоқан Уәлихановтың жақын досы болған. Шоқан Уәлиханов өзінен жасы кіші ШаҺмарданға ағалық қамқорлық жасаған, оның кадет корпусын бітіргеннен кейінгі жұмыстарына орналасуына көмегі тиген. Ибрагимов 1861 жылы Шоқан Уәлиханов Санкт-Петербургтен елге оралғанда қасында болған, оның кейіннен 1904 жылы жарық көрген шығармалар жинағының қолжазбаларын қайта көшіріп шығып, баспаға дайындап кеткен. Алтынемелдегі Шоқан Уәлиханов зиратының басына ескерткіш тақта қоюға ұйытқы болған. 1870 жылы Ибрагимов Орыс география қоғамының Ташкенттегі "Жаратылыстану, антропология және этнография әуесқойларының түркістандық бөлімін" ұйымдастырады.

Ол қазақ халқының өмірі мен тұрмысы, әдет-ғұрпы жайында ғылыми еңбектер жазды. Оның 

* "*Қазақтың мақал-мәтелдері мен жұмбақтары*" (1868),
* "*Қазақ халқының этнографиялық очеркі*" (1872),
* "*Қазақ тіліндегі кейбір термин сөздердің түсіндірмесі*" (1873),
* "*Қазақ молдалары туралы*" (1874),
* "*Қазақ тұрмысының очеркі*" (1876),
* "*Қазақ соты туралы заметка*" (1878), т.б. көптеген мақалалары Орыс география қоғамының жинақтары мен мерзімді баспасөзде жарияланған. Өзбек тілінде "Өзбек календарының" бірнеше санын шығарған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Тағы қараңыз
------------

* Шаһмұрат Мирасұлы Ибрагимов
**Болман Қожабайұлы** (1880, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы - 26.9.1972, сонда) - айтыс ақыны. 1961 жылы Әдебиет және өнер институты ұйымдастырған халық ақындарының конференция негізінде өткен ақындар айтысында Болман жеңімпаз атанған. Ақынның өлендері "Айтыс" (3-т.1966), "Қаһарлы сөз қамал бұзады" (1955) жинақтарында жарияланған.

Найман тайпасының бағаналы руының Жұртшы бөлімінен шыққан.

**Болман Қожабаев** (*1880, Жезқазған облысы Жезді ауданы Бала Жезді өзені бойындағы Қара адыр қыстағы – өлген жылы белгісіз*) - айтыс ақыны.*«Өлеңім өмір серік бала жастан, Тұлпарым сүрінбеген қия тастан. Атақты Жезқазғанның тілмарымын, Өнерлі дәстүрімен үлгі шашқан»,* - деп күй баптап, ән шырқаған, сүре айтыстың дүлдүлі. Әкесі Қожабай от ауызды, орақ тілді, тапқыр, айтқыш ақын болған. Бұл әулеттен Тайлақбай сынды сыбызғышы шықкан. Оның «Айрауықтың ащы күйі», «Ақтабан шұбырынды», «Алқакөл сұлама» деген күйлері ел жадында сақталып қалған. Зейінді Болманның үлгі-өнеге алған асыл дәстүрі, тағылымды өнерпаздық мектебі осындай болған.

Болман шығарманың негізгі арқауы - туған жері Жезқазған, оның абзал адамдары. Әрі Арқа белін «солқылдата қозғап, құрыш балқытып, сел ағызған» қырандарын, әсіресе, халқымыздың ардағы, көрнекті ғалым Қаныш Сәтбаевты ыстық сезіммен, беріле жырлаған («Ақылы дария Қаныш ғалым, Атағы Алатаудай жұртқа мәлім. Білімнің тереңіне сүңги бойлап, Ойлаған жастайынан елдің қамын. Сан кеннің жерімдегі көзін тауып, Көмірін, марганец, жезін тауып. Қанышым берген еді қысталаңда, Ажал боп жау басына тұрды жауып»), 1944 жылдың 17 тамызы күні Балқаш қаласында мыс өнеркәсібі озаттарының 1000-нан аса адам қатысқан жиналысында Болман Шашубаймен айтысқан.

Болман мұнда халқының ұлылығы мен өнерінің сұлулығын сипаттап сөйлейді. Қасиетті, берекелі Сарыарқасын, оның «асылдан таққан алқасын» дәріптейді. Сонымен бірге жезқазғандық жырау ақындардың айтысын ұйымдастырумен де шұғылданады, төрелік жасайды, қоғамдық жұмыстарға белсене араласады. Ол Орталық Қазақстанның аса жүйрік ақындары Тайжанмен, Доскеймен, Шашубаймен, сондай-ақ замандастары Маясармен, Көшенмен, Қайыппен, Нұртазамен, Ілияспен, Ниязбен айтысты. Болман Сәтбаевпен бірге, батыр Амангелдіні, дала комиссары Әлібиді жырға қосты. Қанышпен Қарсақбайда өз үйінде кездескен, сұхбаттасқан. Қазақ КСР Ғылым Академиясы Орталық ғылыми кітапханасы мен М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба бөлімінде Болманның өлең жырлары мол жинақталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Қаныш Сатпаев. Энциклопедия / Бас редактор Б.Ө.Жақып. — Алматы «Қазақ энциклопедиясы», 2011 жыл. ISBN 9965-893-74-8

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Ливен жалған бозкілем** (Pseudosedum lievenii) — жасаңшөптер тұқымдасы, жалғанбозкілем туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Будан бозкілем түріне қарағанда Қазақстанға кең тараған. Ол тек жазықтықтағы далаларда және тауда ғана емес, сондай-ақ Маңғышлақ және Үстіртте басқа шөл далаларда өседі. Қазақстан тауларында туыстың тағы үш түрі бар : Қаратау жалған бозкілемі (Жоңғар Алатауынан Батыс Тянь-Шаньға дейін). Жақын туыс өкілі бола тұра жалған бозкілем гүлінің құрылысы, жапырақтары будан бозкілемнен тіпті өзгеше. Гүлдің тостағаншасы қысқа, түбіне дейін 5-6-ға бөлінген, 5-6 күлтелерден, бас жағы ортасына дейін 5-6 үшкір бөліктерге бөлінген. Қалқан тәрізді гүл шоғырына жиналған ақшыл-күлгін, жібек тәрізді, тісшеленген гүлдерді тіпті, былтырғы жылғы сұр түсті шөптердің арасынан немесе жартастан анық байқауға болады. Жалған бозкілем сәуір-мамырда гүлдейді, маусым-тамызда жеміс береді.
Өзіндік сырт бейнесінің тартымдылығына, тамырсабағының қатысуымен жылдам көбеюіне байланысты сәндік мақсатта пайдаланылады. Халықтық медицинада түр белгісіз, тек Тәжікстанда жас шөптен алынған шырын тері ауруларын емдеуге пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.