recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Саканоуэ но Корэнори
**Саканоуэ но Корэнори** (жап. *坂上是則*, ағылш. *Sakanoue no Korenori*, IX ғасырдың аяғы — X ғасырдың басында өмір сүрген) — Хэйан дәуіріндегі вака жанрында жазған Жапония ақыны. Ол орта ғасырлардағы «Отыз алты мәңгілік сарын» ақындарының бірі. Көне әскери әулеттің өкілі. Ол Хэйан дәуірінің бас кезеңінде генерал һәм сегун болған Саканоуэ но Тамурамароның (жап. *坂 上 田村 麻 呂*, 758 - 17 маусым 811 ж.) төртінші ұрпағы, яғни шөпшегі еді дейді деректер. Дегенмен Корэнори заманында бұл әулеттің ер кісілері Императордың сарай қызметі «Накацукаса»-да, құпия қызмет атқарған деседі.

887-ші – 897-ші жылдар аралығындағы император Уда (867-931) тұсында Саканоуэ-но Корэнори император сарайында ұйымдастырылған сан-алуан ақындар сайысына Ки-но Сурайуки, Осикоти-но Мицунэ, Мибу-но Тадаминэ және басқалармен белсене қатысқан. Оның өлеңдері өз заманындағы «Кикинвакасю»-дан бастап барша танымал антологиялық жинақтарға енген.

Саканоуэ-но Корэноридің өзінің қаламынан шыққан «Корэнори-сю» антологиялық жинағы сақталған. Оның ақындық иірімі Ки-но Сурайукидің өлең жазу мәнерімен үндес еді дейді мамандар.

Саканоуэ-но Корэноридің өлеңдерінің бірі Огура Хиакунин Иссюдің антологиялық жинағына № 31 реттік белгісімен енген. Жалпы оның қырық бір өлеңі империяның антологиялық жинақтарына енген.

Саканоуэ-но Корэнори сондай-ақ, өз заманының танымал ақыны, «Отыз алты мәңгілік сарын» ақындарының бірі Саканоуэ но Мочикидің (жап. *望 城*, ум. 975) әкесі.

Алайда, Саканоуэ-но Корэноридің ақындығына қарағанда спорттағы беделі тым жоғары болған. Ол қазіргі футболдың бастауындағы ойындардан саналатын «кемари» ойыны бойынша империя чемпионы болған. 905 жылы 2-ші наурызда Император сарайының алдында өткен «кемари» оиынында Саканоуэ-но Корэнори командалас жолдастарымен бірге допты үздіксіз 206 алты рет соққандығы және Императордың жоғары бағасын алғандығы айтылады.

Өлеңі
-----

```
朝 ぼ ら け
有 明 の 月 と
み るま で に
吉野 の 里 に
ふ れ る 白雪
```

```
Asaborake
Ariake no tsuki to
Miru made ni
Yoshino no sato ni
Fureru shirayuki
```

```
***
```

```
Рауан
Ёшино көгінде -
Қалықтап ақша қар
Ақ ұлпа, тым тылсым
Теңеуге жоқ сөзім
Ай нұры бозарған тек қана
```

```
***
```

Ол бірде өлеңді пердеге жазылған сурет ретінде жазады да оны пердеге іліп қойған екен ...

```
Қуарған күріш сабағы
Дәннен шашу шашады
Таудағы егін алқапта.
Жанары қаздың мөлдірер,
Тым мұңлы күздің сол әні...
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Өлеңді аударған: Ermahan Kalmurzaev.
**Лисса** (көне грекше: Λύσσα - «құтырушылық», λύκος - «қасқыр») — ежелгі грек мифологиясындағы Құдай[1], ақылсыздық пен құтырушылықтың кейіптенуі. Нюкта мен Уранның қызы[2]. Орхомендағы Миниадаларға[3], Актеонның иттеріне және Гераклға құтырушылық жіберген. Лисса - Еврипидтың «Геракл» атты трагедиясының бас кейіпкері. Бұл трагедияда Гера құдайы Лиссаға Гераклды ақыл-есінен арылт деген бұйрық береді. Осы ақыл-есісіз жүрген уақытта Геракл әйелі мен балаларын өлтіреді. Гераклдың құтырушылығын жою үшін, Афина Гераклды үлкен таспен ұрып ұзақ ұйқыға жатқызады[4].

Интерпритациясы
---------------

Ежелгі грек эпосында, әскери долдануды *λύσσα* сөзімен атаған (соғысушының ашуы, осының арқасында жараланбайтын және қасқыр мен итке ұқсастандырылған). Бұл қалып ақылсыздықпен ғана емес, және өзінің «Мен» дегенін ұмытумен және бөтен біреудің қалауына бағыну: «Жауынгерге сондай сәтті ерліктерді жасауға көмектесетін батылдықты, ол өзіне ұқсаған бойды шаттық билеу уақытын жойып, өзінің қалауысыз кіргізілген жауынгерлік рақымсыздық, ұдаймен шабыттандырылған».

Ежелгі грек эпосында „λύσσα" сөзі және оның туындылары үш реті Гектормен байланысты (I 239; 305; N 53) және бір рет Ахиллаға (Ф 542 — 543), яғни екі жақтың ең көрнекті батырларына. «λύσσα деп аталатын қалыптың ең айқын сипаттамасы, «Илиаданың» IX өлеңінің 237 және 239 әндерінде қолданылады: Έκτωρ δέ μέγα σθένεϊ βλεμεαίνων I μαίνεται έκπάγλως, πίσυνος Διί, ούδέ τι τίει I άνέρας ούδέ θεούς• κρατερή δέ έ λύσσα δέδυκεν — «Гектор, күшімен қатты мақтанып, қатты долданып, Зевске үміт артады, және ешқандай күйеулерді, Құдайларды месінбейді, өйткені оны мықты λύσσα жаулап алды»

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мифы народов мира. М. 1991-92. В 2 т. Т.2. С.58
2. ↑   Еврипид. Геракл 824, 845
3. ↑   Эсхил. Шерстечесальщицы, фр.169 Радт
4. ↑  Энциклопедия мифологии
**Біріккен араб әмірлігінің спутниктік теледидары** – БАӘ-нің жеті әмірлігінде өз хабар тарату арнасы бар теледидар. 

  

Қазіргі кезде елде төрт спутниктік арна жұмыс істейді. Отан елеулі қаржы кетеді. 1992 жылы Әмірлікте араб дүниесіндегі бірінші *Dubai* спутник арқылы тәулік бойы хабар тарататын арна құрылды. Оның хабарларының 70%-ы араб, 30%-ы ағылшын тілдерінде трансляцияланады. Бұл арна казіргі заманғы коммуникациялық технологиямен жабдықталып, араб космостық теледидарының неғұрлым беделді кызметіне айналды. 1993 жылдан бастап арнаның хабарларын бүкіл Еуропа көре алады. 

Еуропалық телеаудиторияға шығуды EUTELSAT2-F1 спутниктік байланысы қамтамасыз етті. *GALAXY-7* және *INTELSAT K-H14* спутниктерінің коммуникациялық мүмкіндіктері аркасында әмірліктің басты спутниктік арнасы өзінің дабылын американ құрлығына тарта алады. Арнаның хабарларын бес құрлық түгел көре алады. Спутниктік хабар тарату аймағының көлемі бойынша *Dubai* тек қана CNN-нен қалыс қалады. Қазіргі кезде бұл арна көрермен үшін бәсекелеседі. *Dubai* бүкіл арабтық спутниктік кызметке айналуды және әлемдік аудиторияны жинауды алдына мақсат етіп отыр.

Бұл арна ақпараттық және публицистік бағдарламаларды ұсына отырып, батыс телеқызметтерін ықпалынан арылтуға күш салады. Хабар таратуда жарнамаға да орын беріледі. Араб космостық кызметі арасында жарнамадан түсетін табыс жөнінен бесінші орынды иеленеді. Біріккен Араб Әмірлігінде *Abodabi* екінші спутниктік арнасы өз кызметін 1992 жылдан бастады, хабарларын *ARABS AT А1* спутнигі арқылы трансляциялайды. Оның хабарлары араб әлемін қамти отырып, Еуропаның оңтүстігіне, Африканың солтүстігі мен орталық бөлігіне дейін жетеді. Абу-Дабиден берілетін ақпараттық, драмалық, бағдарламалар, көркем фильмдер мен спорт хабарлары 7 сағат бойы жүргізіледі. Әмірліктің бағдарлама саясаты араб мәдениетін дамыту, аймақтағы мәселелерді бірлесе шешу, бүкіл араб әлемін біріктіруді көздейді. Бұл арнаның шетелдерде өз тілшілері бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы". Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. - 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Сензитивтік кезеңдер** (лат. *sensus* - сезімталдық, туйсіну) — организмнің қоршаған ортаға өте жоғары сезімталдығын көрсететін кезеңдер. Мысалы, 5 жастағы бала фонетикалық дыбыстарға өте бейімді келеді, ал осы кезеңнен өте бере бұл сезімталдылығы бәсеңдейді. Сензитивтік кезеңдер — бала психологиясының ең жоғары кезеңі болып саналады, яғни бұл кезең барлық психикалық процестер мен психикалық құбылыстардың күшті дамитын кезеңдері. Осыған орай, баланы тым ерте бір нәрселерге үйрету оның психикасына қолайсыз жағдайлар туғызуы мүмкін, бірақ үйретуді өте кеш бастаған да жақсы нәтижелерге жеткізбейді. Сондықтан сензитивтік кезеңдер мен балалардың жас ерекшеліктерінің арасында айтарлықтай айырмашылықтар бар екенін ескеру керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Джеймс Натаниэль Тони** (ағылш. *James Nathaniel Toney*), 24 тамыз 1968, Гранд-Рапидс, Мичиган, АҚШ) — американдық кәсіпқой боксшы, онымен қоса аралас жекпе-жекте өнер көрсеткен. Үш салмақ дәрежесінде IBF тұжырымы бойынша әлемнің 12 дүркін чемпионы. «Ринг» журналының тұжырымы бойынша 1991 және 2003 жылдардағы «Жыл боксшысы», онымен қоса осы тұжырымдағы «Жыл оралымы» марапатының иегері.

Өмірбаяны
---------

Джеймс Тони 1968 жылы 24 тамызда Мичиган штатының Гранд-Рапидс қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Джеймс пен анасы Шерри ол дүниеге келген кезде некеде болмаған. Әкесі Джеймс өте ашуланшақ адам болған, сонымен қоса жүйкесіне байланысты қиындықтары бар еді. Соның кесірінен түрмеде бірнеше рет отырған. Джеймс-кіші дүниеге келгенде анасы мен әкесі үйленеді, алайда неке сәтсіз болады. Әкесі Джеймс әйелін үнемі ұрып-соғатын. Сол үшін де олардың үйлеріне полиция қызметкерлері келіп тұратын. Некелескеннен кейін төрт ай өткен соң Шерри ажырасуға шағым берді. Әкесі Тони Джеймс үш жаста болған кезде отбасынан кеткен. Содан кейін анасы ұлымен бірге Детройтқа көшуге шешім қабылдайды. Жаңа қалада Джеймс жаман ортаға тап болды. Ол өзімен бірге қару алып жүретін, онымен қоса есірткі саудалаумен айналысқан. Өзінің сөзіне қарағанда ол есірткіні мүлдем қолданбаған. Сол уақытта Тони болашағынан үміт күттірер спортшы болатын. Ол мектепте американдық футболмен және бокспен шұғылданған.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу«Ринг» журналының тұжырымы бойынша жыл оралуы |
| --- |
|  |
| 
1980 Огума • 1981 Янг • 1982 Чэкон • 1983 Дуран • 1984 Джонсон • 1985 Пинтор • 1986 Росарио • 1987 Дуарте • 1988 Доукс • 1989 Дуран • 1990 Лопес • 1991 Пациенца • 1992 Баркли • 1993 Падилья • 1994 Форман • 1995 Нельсон • 1996 Ромеро • 1997 Филлипс • 1998 Цзю • 1999 Карбахаль • 2000 Хилл • 2001 Джонсон • 2002 Гатти • 2003 Тони • 2004 Баррера • 2005 Куорти • 2006 Маскаев • 2007 Малиньяджи • 2008 Кличко • 2009 Мейуезер-кіші • 2010 Хопкинс • 2011 Моралес • 2013 Майдана • 2014 Котто |

 |
**Бірыңғай ұйқас** немесе **монорим** (фр. , гр. *μόνος* және гр. *ῥυθμός*) — өлеңді түгелдей бір ұйқасқа құру, немесе, ұйқасты көптеген тармақтарда өзгертпей, сақтап отыру. 

Қазақ поэзиясында бірыңғай ұйқастың өз өзгешелігі, өз дәстүрі бар. Бұл тәсіл жырда үнемі қолданылатын бір ұйқасты *(желілі ұйқас)* айнытпай, ұзақ сақтау үлгісімен жалғас келеді. Ал өзгешелігі-бірыңғай ұйқасатын тармақтардың ара-арасында ұйқассыз тармақтар қалып отырады. Және бір ұйқас көптеген тармақтарда қайталанады да ұйқасатын сөздерде ешбір жасандылық болмай, әдейілеп тізіп үйлестіргендей көрінбей, ұйқас сөздер мейлінше еркін алынып, өзінің табиғи келісімімен үндесіп жатады. 

Бастан-аяқ бір ұйқасты асқан шеберлікпен келісті қолданудың үлгісін Абайдың *"Ішім өлген, сыртым сау"*, Ахмет Байтұрсынұлытың "Жауға түскен жан сөзін" атты өлеңдерінен көреміз. 

*Ішім өлген, сыртым сау,*
*Көрінгенге деймін-ау:*
*Бүгінгі дос - ертең жау,*
*Мен не қылдым, япырмау?!-*
  
Абай өлеңінде бірыңғай ұйқас осылай төрт ретқ атарынан қайталанады да, бұдан ары өлеңнің аяғына дейін бір-бір тармақтан аттап өтіп, үнемі жұп санды тармақтарда жалғасып отырады. 

Ахмет Байтұрсыновтың өлеңінде алғашқы алты тармақ бірыңғай ұйқасады:

*Жанға көңіл қалып тұр,*
*Жан бұл күйге салып тұр.*
*Тәнге көңіл қалып тұр,*
*Тән шыдамай, арып тұр.*
*Жұртқа көңіл қалып тұр,*
*Жұрт жалғанға нанып тұр.*

Одан ары сол ұйқас жоғарыдағыдай өлеңнің аяғына дейін үнемі жұп санды тармақтарда қайталанады. Өлеңде бір ұйқасты ұсақ сақтап, көптеген тармақтарды оны ауыстырмай біркелкі өріп отыру қазақ поэзиясына айрықша тән нәрсе. Мұны біз он бір буынды өлшем қолданылған өлеңдерде де кездестіреміз. Мысалы, Шәкәрімнің "Мұңды шал" атты 56 тармақтан тұратын өлеңі бастан-аяқ бір ұйқасқа құрылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану: терминдер сөздігі / – 3-ші бас.. - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006. - 400 б. - – 9965-776-24-5
Үлгі:Баскетболшы

**Джейсон Кристофер Тейтум** (ағылш. *Jayson Christopher Tatum*; 3 наурыз 1998 жыл, Сент-Луис, Миссури, АҚШ) — америкалық профессионалды баскетбол спортының ойыншысы. Ұлттық баскетбол қауымдастығының «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

Мектептегі мансап
-----------------

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, Миссури) даярлық мектебінде білім алады. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Биография игрока в Дьюке
* Профиль на сайте usab.com

Ескертпелер
-----------


1. ↑  It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.
2. ↑  Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.
3. ↑  *Smith, Cam*. Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum, *Www.usatodayhss.com* (March 28, 2016).
**Бірік ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Әжібай, Қызылту, Саралжын ауылдары кіреді. Орталығы – Әжібай ауылы.

Білім беру
----------

Білім беру мақсатында Бірік ауылдық округінде 1 орта жалпы білім беретін мектебі бар. Бірік ОЖББ мектеп ғимараты типтік жобамен 2004 жылы салынған. Бірік орта жалпы білім беретін мектепте 2019-2020 жылғы оқу жылында 210 оқушы қабылданды.

Денсаулық саласы
----------------

Округ орталығында 1 ауылдық фельдшерлік акушерлік пункт және Саралжын ауылында 1 медпункт жұмыс істейді.

Ауыл шаруашылық
---------------

2019 жылғы есеп бойынша округте
- ірі қара 4452 бас, былтырғы жылы 3775 бас, (9,4 %)
- қой-ешкі 11450 бас, былтырғы жылы 11000 бас, (4%)
- жылқы 2157, былтырғы жылы 1795 (16,2 %) өсіп отыр.
- түйе 4

Шағын кәсіпкерлік
-----------------

Округтегі шағын кәсіпкерліктің дамуы жөнінде айтар болсақ, қазіргі уақытта округте 29 шаруа қожалығы және 3 кәсіпкер патенттік жүйемен жұмыс істеп, тұрғындарды азық-түлікпен және тұрмыста қажетті заттармен қамтамасыз етуде. 2017 жылы іске қосылған «Мирас» тойханасы қазіргі уақытта жұмысын жасап халыққа қызмет көрсетуде.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1368 адамды құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 6 ақпанның 2020 жылы.
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Ақпәтер •
 Болашақ •
 Бостандық •
 Бірік •
 Жаңажол •
 Жалпақтал •
 Казталов •
 Көктерек •
 Қайыңды •
 Қараоба •
 Қараөзен •
 Қарасу •
 Қошанкөл •
 Талдыапан •
 Талдықұдық •
 Тереңкөл 
 |

 |
**ШАКИРЗЯНОВ Сабыржан** (30. 11. 1880, Уфа губ. Мензеляй , Ахмет болысы, Мұсабай дер.—1. 4. 1970, Алматы) — Жетісуда Совет өкіметін орнатуға және нығайтуға қатысушы, журналист, педагог.

### Биографиясы

Мензеляй уезіндегі Тіленшітамақ медресесін бітірген (1893—1902). 1903 ж. әскерге алынып, орыс-жапон соғысына қатысты. 1906—07 ж. Тіленшітамақ медресесінің мұғалімі. Сол кезде оқушылардың «Ояту» атты қолжазба журналын шығарды. Патша саясатына жат үндеу-хатты аударып, журнал бетінде жариялағаны үшін қуғынға ұшырады. 1907 ж. Верныйға (Алматыға) келіп, орыс-қазақ мектебінде, 1911 ж. татар мектебінде оқытушы болды. 1917 ж. фельдшер ретінде әскер қатарына алынып, Ташкенттегі І-Сібір полкінде қызмет істеді. Верныйда Совет өкіметі орнаған соң. Жетісу облысы аткомының ұлт істері жөніндегі комитетінің баспасөз бөлімін басқарды. 1918 ж. 21 июньнен бастап шыққан Жетісу ревкомы мен ұлттар жөніндегі облыс комиссариат органы — «Жетісу ісші халық мұхбыры» атты газеттің редакторы болды. 1920 жылдан бастап Сабыржан ұстаздық жұмысқа ауысты. Жаңадан ашылған қазақ, ұйғыр, дүнген, қырғыз мектептерінде сабак берді. 1940—55 ж. Қазақтың Абай атындағы педагогикалық институтында оқытушы бола жүріп, қазақ, ұйғыр фольклорын жинаумен шұғылданды. Ол баспасөзге үнемі араласып, өдебиет, тарих, төрбие тақырыптарына көнермеген мақалалар жаздьі. 1928—36 ж. Алматы қалалық Советінің мүшөсі болды. Шакирнязов «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Ұлттық энциклопедиясы
**Татабы** (ұйғырша-тибетше —дад-пи немесе кумохи, хи; араб.-парс. — кай) — ежелгі моңғол тайпасы. Алғашқы кезде Моңғолияның солтүстік шығысының бір бөлігі Маньчжурияны мекендеген. Тарихи деректерде татабылар б. з. 220 ж. белгілі бола бастаған. Қытай басқыншыларына қарсы Татабылар көршілері қидандар және түріктермен одақ құрып, 696 ж. қытайларды қирата жеңген. 845 ж. Ұйғыр қағандығы құлағаннан кейін Татабылардың бір бөлігі Моңғолияның солтүстігіне қоныс аударып, ондағы қалған ұйғыр және түрік тайпаларымен араласып кеткен. 10 ғ-дың аяқ кезінде татабы ұрпақтарының бір бөлігі Кай деген атпен Алтай және Ертіс өңірінде өмір сүрген. 11 ғ-да бұлар қимақтар құрамына енген.[1][2][3]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Малов С. Е* Памятники древ-нетюркской письменности —  Мәскеу, 1950.
2. ↑  *Бичуринн. Я* Собрания сведений о народах обитавших в Срёдней Азии —  Мәскеу, 1950.
3. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Чатуранга, төрт ойыншыға арналған бастапқы позиция.
**Чатуранга** (санскрит चतुरङ्ग; *caturaṅga ***IAST****) — ежелгі үнді ойыны, қазіргі шахматтың ізашары, шамамен, біздің заманымыздың бірінші ғасырларында пайда болған. Ойын әскердің төрт түрінің (әскери екі аяқты күйме арбалар, пілдер, атты әскер және жаяу әскер) қатысуымен болған шайқасты шартты белгілермен көрсетті. Тақтадағы (аштападағы) ойынға төрт адам қатысты — әр тараптан екі серіктестен. Фигуралардың жүрісі ойын сүйегін тастаумен анықталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жас шахматшы энциклопедиясы, 271-ші бет. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011 — 556 б. — қазақша, орысша. ISBN 9965-893-72-1
**Даур жотасы** (орыс. *Дау́рский хребе́т*; *бурятша:* *Дагуур дабаан*) — Ресейдің (Чита облысы) Байкал сыртының орталық бөлігіндегі жота. 

Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығыскқа қарай 300 км-ге созылып жатыр. жота Джила өзенінің жоғарғы бастауынан Ульдуруг өзенінің құйылысына дейінгі аралықты алып жатыр. Абсолютті биіктігі 1526 м. Геологиялық құрылымдары герцин қатпарлығының нәтижесінде пайда болған гранит және кристалл тақтатастарынан түзілген. Жота климаты тым континентті. Қаңтар айындағы орташа температура - 23-32°С, шілдеде 15-19°С. жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 250-400 мм. Даур жотасы аумағынжа көп жылдық тоң жатыр. Беткейі мен баурайында қарағай мен майқарағай орманы өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. 3 том. ISBN 5-89800-149-2
Чаукханди ступасы
**Чаукханди ступасы**- Үндістанның Сарнатх елді мекенінен 13 шақырым жердегі Чаукханди төбесінде орналасқаң маңызды будда ступаларының бірі. Ступа - будда қорғандарының өзіндік атауы. 

Чаукханди ступасы - Гупта әулеті билік қурған тұста, яғни б.з.д. 700-300 жылдары (VI- IV ғасырлар) салынған бірегей ғибадатхана. Ступа тұтас кірпіштен өрілген. Ступадағы Дарма дөңгелегі буддистер үшін қасиетті мұра болып табылады. Бүгінгі күні ступа бетіне биік топырақ төселіп, онда сегіз қырлы мұнара бой көтерген. Тарихи деректер бойынша б.з.д. VI—IV ғасырлар аралығында ұлы Будда Бодх-Гая қалашығынан Сарнатхқа қоныс аударған. Будда осы жерде өзінің бес ізбасар-шәкіртімен кездескен. 1588 жылы Тодар Мал раджаның (билеушінің) ұлы Говардхан ступаның қалдығының орнына сегізбұрышты мұнара тұрғызды.
Будда өзінің алғашқы уағызын дәл осы жерде алеашқы ізбасарларына жүргізген Чаукханди ступасы Будданың Сарнатхтағы уағыз жүргізген жерін белгілеу үшін салынған.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

Бұл моғол императоры Акбардың осы қалаға келу құрметіне арнап салынған мұнара болатын. Ступаның іргетасы түрлі нақыш, ою-өрнектермен және асыл тастармен безендірілді. Чаукханди ступасына жақын жерде Варанаси, Мауранипур қалалары орналасқан.
Сарнатхтағы «бұғылар саябағы». Аңыз бойынша, Будда өзінің алғашқы насихатын осы жерде өткізген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Баданалы қоңырбас (жуашықты қоңырбас, мятлик луковичный)** - эфемероидтардың басқаларынан көбірек таралғаны. Бұл дәнді дақыл, пияз бен сарымсақ сияқты, тұқымынан да, баданасынан да өсіп-көбееді. Пиязшықтары топырақ арасында емес, шашақтанып біткен масақтарының ішінде, гүл орнына, пайда болады. Бұлар өте ұсақ келеді, айналасын қоректік заттар қоршаған алғашқы тамырлары мен жапырақтары болады. Сыртын құрғақ қабыршақ қаптап жатады. Пиязшықтар жерге түседі, егер жел айдап барып дымқыл топыраққа түсірсе, олардан жаңа өсімдіктер өсіп шығады. Баданалы қоңырбас көктемде ғана көгеріп тұрады, ал жазға қарсы тұқымы пісіп немесе пиязшықтары жетілісімен жапырағы және сабағы қурап қалады; топырақтың ішінде тамыр мойыны мен тамырлары ғана тірі жатады. Бұл кезде қайтадан көктеп, сол күйінде қыстап шығады да, келесі көктемде тез көтеріліп, өсіп кетеді.

Дереккөздер
-----------

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
**Дмитрий Андреевич Зыков** (7.11.1892, Ресей, Тула облысы Скуратов стансасы – 30.1.1975, Алматы қаласы) – ауылшаруашылығы ғылымдарының докторы (1940), профессор (1935), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1951), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1951).

Воронеж ауылшаруашылығы институтын бітірген (1921). Қазақстан Егін шаруашылығы халкоматының бас агрономы (1929–30), Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында кафедра меңгерушісі (1930–41; 1946–51; 1968–75), институт директоры (1941–46), Қазақстан ҒА Төралқасы жанындағы өндіргіш күштерді зерттеу кеңесінің төрағасы (1955–68) қызметтерін атқарған. 

Зыков мал азығын өндіру, егіншілік пен өсімдік өсіру мәселелерін зерттеп, ғылыми тұрғыдан қорытты, зерттеу нәтижелерін республиканың ауылшаруашылығы өндірісіне енгізді. Ауыспалы дақылдардың ғылыми негіздемелерін жасап, ауылшаруашылық өсімдіктерінің жаңа сорттарын алды. 

Ленин, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
**Кенорындарды тікелей іздеу** Мұнай және газ геологиясында: көмірсутектердің жер қойнауларында шоғырлануына
байланысты таужыныстар қимасының беткі бөлігінде, гидросферада.
атмосфераның төменгі жапсарында туындайтын әр түрлі геофизикалық және
геохимиялық қалыпсыздықтарды геологиялық-геофизикалық жұмыстар көмегімен тап басу. Кенорындарды тікелей іздеу жұмыстары геофизикалық әдістер тобын немесе
геохимиялық әдістер тобын пайдаланады. Геофизикалық әдістерді қолдану негізі ретінде мұнай мен газ жатындары өздерінің физикалық қасиеттері жағынан
оларды кіріктіретін сулы тұтқыштардан өзгеше сипаттарды иеленгендігі және сол көмірсутектердің өзге орталарға жылыстай енуі салдарынан жатындарды
көмкеретін таужыныстардың физикалық сипаттарында әр түрлі қалыпсыздықтар туындайтындығы алынады. Әдетте көмірсутектер жатыны орналасқан өңірлер
таужыныстар тығыздығының азаюымен, біріктірілген электрлік кедергісінін артуымен т.с.с. сипатталады. Аталған белдемдерді құрайтын таужыныстардың физикалық қасиеттерінің жаңағы келтірілген және өзге де ерекшеліктері әр
түрлі геофизикалық әдістер көмегімен оп-оңай анықталады. Геохимиялық, әдістерді қолдану жатытындардан шашырай тараған көмірсутектер жер бетіне шейін
көтеріліп, сол көтерілу деңгейлеріндегі судың, топырақ микрофлорасының
құрамын, газдардың, сұйық таушайыр тектестерінің т.б. құрамы мен мөлшерін айтарлықтай өзгертуіне байланысты туындаған әр түрлі геохимиялык
қалыпсыздықтарды саралауға негізделген. Геохимиялық әдістердің бес түрі белгілі:

* газгеохимиялық;
* гидрогеохимиялық;
* микробиологиялық;
* литогеохимиялық;
* таушайыртанымдық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Василий Федорович Корниенко** (9.2.1925 жылы туған. Петропавл қаласы - 1994) – актер, Қазақстанның халық артисі (1970; 1971 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артисі.). 

Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1947 – 72 ж. Қазақстанның бірқатар облыстарында орыс драма театрларында (Семей, Өскемен, т.б.) қызмет етті. 1972 жылдан Қарағанды облысы орыс драма театрының актері. Орындаған таңдаулы рөлдері қатарында Белугин, Николай, Вожеватов, Несчастливцев, Бессудный (А.Н. Островский, "Белугиннің үйленуі", "Кешіккен махаббат", "Жасаусыз қалыңдық", "Орман" және "Қарбалас орында"), Ақан (Ш.Мұртаза, "Қара маржан"), Қарабай (Ғ.Мүсірепов, "Қозы Көрпеш – Баян сұлу"), Ванюшин (С.А. Найденов, "Ванюшиннің балалары"), Егор Булычев (А.М. Горький, "Егор Булычев және басқалар"), Засыпкин (Д.Н. Мамин-Сибиряк, "Алтын шыңырау"), Бороздин (В.С. Розов, "Мәңгі тірілер"), Разметов (М.А. Шолохов, "Көтерілген тың"), т.б. бар. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдермен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd."ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Струминский Василий Яковлевич** (13 қаңтар 1880 жыл, Могилёв уезі (Подольск губерниясы), Ресей империясы, кәзіргі Винница облысы, Украина - 18 шілде 1967 жыл, Мәскеу, КСРО) – педагогика теоретигі және тарихшысы, Ресей СКФС-дың Ғылыми Академиясының мүше-корреспонденті (1945), педагогика ғылымдары докторы (1961), профессор (1926), Орынбордағы қазақ ағарту институтының тұңғыш директоры.

Владимир Васильевич Струминскийдің әкесі

Еңбектері
---------

1923 жылы «Психология» – «Диалектикалық материализм тұрғысынан баяндалған ғылыми психологиялық мәселелері» деп аталатын кітаптың авторы. Бұл еңбек психология ғылымының марксизмге бетбұрыс жасаудағы тұңғыш зерттеу болды. Оның методологиялық олқылықтары туралы сол кездері ғылыми жұртшылықтың сан қилы кереғар пікірлері болды.

Қазақстанға үлесі
-----------------

Струминский Қазақстанда оқу-ағарту жұмысына біраз үлес қосты. Оның қаламынан «Еңбек мектебінің қызметкері үшін үстелдік кітап», «Жан сыры» (Орынбор, 1923), «Орынбордағы 1-ші басқыш мектеп шәкірттерінің сөйлеу ерекшеліктері» (Орынбор, 1924) т.б. еңбектері туындады.

Атақтары
--------

Кейіннен ол педагогика ғылымдарының докторы, РСФСР Педагогика ғылымдары академиясының корреспондент-мүшесі дейтін ғылыми атаққа ие болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Психология: Энциклопедиялық сөздік./ Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 624 б.
**Дмитрий Александрович Буравов** (1909-1984), шаруашылық ұйымдастырушысы. 1925-1976 жылдары, Кольчугин түсті металл зауытында слесарьдың көмекшісі, нормалаушысы, диспетчерлік жабдықтау бөлімінің бастығы, зауыты Балқаш қаласына эвакуациялау жұмысына белсене қатысады. Зауытты аз күнде іске қосуда ерекше еңбек жасайды, осы зауытттың директорының орынбасары, Балқаш қаласы Еңбекшілер депутаттары Кеңесінің атқару комитетінің төрағасы, Балқаш қалалық партия комитетінің 1-хатшысы, Балқаш түсті металл өңдеу зауыты директорының орынбасары, Балқаш тау-кен металлургия комбинаты директорының орынбасары, металлургия өндірісі жұмысшылары кәсіподағының орынбасары болды. 1976 жылдан құрметті демалыста. Еңбек Қызыл Ту, 2 мәрте «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Балқаш қаласының құрметті азаматы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Василий Федорович Погорелов** (27.2.1925, Ақмола облысы, Сандықтау ауданы, Граниковка ауылы - 22.4.1977, Волгоград облысы, Серафимович қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия лейтенанты, рота командирі, орыс. 

1943 жылы Кеңес әскері қатарына алынып, ақпан айынан майданда болды. 1944 жылы кіші лейтенанттар курсын бітірді. 183-гвардиялық атқыштар полкінің (2-Украина майданы, 46-армия, 59-гвардиялық атқыштар дивизиясы) рота командирі. Погорелов полк жауынгерлерінен бірінші болып Венгрияның Эрчи қаласы тұсында Дунай өзенінен өтті. Плацдармдағы шайқас кезінде гвардия лейтенанты Погореловтың ротасы жаудың шабуылына тойтарыс беріп, 183-гвардиялық атқыштар полкінің басқа бөлімшелеріне өзеннен өтуге ыкпал етті. Осы ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Погореловқа Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин орденімен және «Алтын Жұлдыз» медалімен марапатталды (24.3.1945). «Қызыл Жұлдыз», 3-дәрежелі Даңқ ордендерінің иегері. 

1946 жылы запасқа шықты. Волгоград облысында тұрып, Волга өзенінің балық инспекциясында жұмыс істеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ААйбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х
**Жолторғай** (лат. *Calcarius lapponicus*) - сұлыкеш тұқымдас орташа денесі «20-30 г. торғайтектес құс. Басы - қара, жоны - бойдай созылған қызылсары теңбілдері бар, өрнектелген қызғылтсары, сарғылт жалпақ жолақты; бауыры - ақ-қара түсті құс.

Қазақстанда негізінен алғанда негізгі қыстау орындары Монғолия және Гоби шөліндегі тундрадан ұшып өткенде кездеседі. Дегенмен кейбір қыстарда Қазақстанда да байқадады. Оны желтоқсанда және қаңтарда Батыс Қазақстаннан, Маңғышлақ түбегінен, Павлодардан және Семейден аулаушылар бар. Күзде - қыркүйектен бастап, көктемде наурыздан сәуірдің аяғына дейін ұшып өтеді. Оның үстіне 1960 жылы Қорғалжында мыңдаған жолторғайлар кездескен, олардың үлкен тобы селеудің тұқымын қорек еткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Calcarius lapponicus*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Calcarius lapponicus
**Василий Яковлевис Працев** (1916 жылдары туған, Ресей, Кантемир ауданы Воронеж облысы Новомарковка с.) – Социалистік Еңбек Ері (20.5.1949).

20 ғасырдың 30-жылдары Шымкент облысының (қазіргі Түркістан облысы) Георгиевка (Төле би ауданы) ауданының «Победа» ұжымшарына көшіп келген. Осы жерден майданға аттанған. Соғыстан қайтқан соң «Победа» ұжымшарында қызмет етті. 1948 жылдары оның звеносы жоғары сапалы өнім алғаны үшін Мемлекеттік жоғары марапаттауға ие болды.

«Ерлігі үшін», «1941 – 45 жылдары Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» және «1941 – 45 жылдары Ұлы Отан соғысының жеңісіне 20 жыл» медальдарымен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
**Василий Прокофьевич Синчук** (15.02.1921–01.02.1944) – екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, әскери ұшқыш, Кеңес Одағының Батыры (1944).

Өмірбаяны
---------

1921 жылы Херсонскіде, қазіргі Ақтөбе облысында туған. 1942 жылы қыркүйек айында Волхов майданында соғысқа кірісті. Кейіннен звено командирі, авиациялық атқыштар полкі командирінің көмекшісі болды. В.Синчук жүргізіп келе жатқан истребительдер тобы 1942 жылғы 25 қазанда дұшпанның үш көлік ұшағын құлатты. 1942 жылғы 10 қарашада Подберезье-Хатынь ауданында болған әуе шайқасында ержүрек ұшқыш екі ұшақты атып құлатты. 1943 жылы мамыр айында авиациялық атқыштар полкінің звено командирі болып тағайындалған ол жаңа «Ла-5» ұшағын шапшаң меңгеріп, «барлаушы» ұшқыштардың басшысы болды. 1944 жылғы ақпан айында әуе шайқасында қаза тапты.

Марапты
-------

1944 жылғы 13 сәуірде С.В.Синчукке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Кёнджон** (1688 - 1724) — Чосон патшалығының 20-шы ваны (1720 - 1724). Сукчон - ван мен Чан Хи Бинның ұлы. Шын есімі Ли Юн.

1690 жылы мұрагер ханзада дәрежесін алады. Бірақ елдегі партиялардың қарсылығын тудырады. 1718 жылы аегент дәрежесінде ел басқарады. 1720 жылы әкесі Сукчон дүние салғаннан кейін, таққа 33 жасында отырады. Бірақ 1701 жылы алған жарақытынан денсаулығы нашарлап, ел басқаруға қабілетсіз болады. Осының нəтижесінде ұрпағы болмаған К*ёнджо*нның мұрагері болып бауыры *Ёнджо* тағайындалып, оған елді басқару ісін жүргізу тапсырылады. Елдегі жағдай К*ёнджо*нның тұсында тұрақсыз болады. Бұл одан да партиялардың ішкі тартыстарын күшейте түседі. Бұл жағдай, 1724 жылы К*ёнджо*нның жұмбақ күйде дүние салуына əкеп соқтырады. Кейбір деректерде, оның уланып дүние салғаны туралы пікірлер айтылғанымен, ол ресми түрде расталмай келуде.

Сыртқы саясаты.
---------------

1722 жылы Цин императоры Юнчжэнның (1722-1735) елшісі Акдунды (1685-1756) қабылдайды.

Дереккөздер.
------------

* Концевич Л. Р. Хронология стран Восточной и Центральной Азии. — Москва: Восточная литература РАН, 2010. — 806 с. — ISBN 978-5-02-036350-2.
* История Востока. Восток на рубеже средневековья и Нового времени XVI—XVIII вв. Том 3. Под редакцией Рыбакова Р. Б. Алаева Л. Б. М. 2000. — 696 с. — ISBN 5-02-018102-1
* Тихонов В. М. Кан Мангиль. История Кореи: В 2 т. Т. 1: С древнейших времен до 1904 г. (Orientalia et Classica: Труды Института восточных культур и античности: вып. 41.) — М.: Наталис, 2011. 533 с. — ISBN 978-5-8062-0343-5
**Іле қызғалдағы** (лат. *Tulipa iliensis*) – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысына жататын өсімдік. 

Биіктігі 10 - 30 см,пиязшығы жұмыртқа тәрізді,жуандығы 1 - 2 см,қара қоңыр жұқа қабықты,ішкі жағының ұшы мен түбі жатаған түкті қабықты. Сабағы жалаңаш немесе жоғарғы жағы түкті; жапырақ саны 3 - 4,алшақ орналасқан,қайырылған,сирек бүгілген,жалаңаш немесе кейде жоғарғы жағы түкті,әдетте гүлден аспайды,төменгі жапырағы белдік тәрізді дерлік немесе сызықты таспалы,ені 0,7 - 1,5 см. Гүлі біреу; гүл серігі сары,ұзындығы 2,5 - 3,5 см,сүйір немесе сүйірлеу,сырты күлгін немесе жасыл реңді,эллипсті ромб тәрізді,ішкілері кері сопақша;аталықтары гүл серігінен 2 - 2,5 қысқа,ортасы шамалы кеңейген және екі шеті де жіңішкерген,сары,тозаңдықтары жіптерінен 1,5 есе қысқа,аналық ауызы орнықты дерлік. Сәуір айының соңы мен мамырда гүлдейді.

Қазақстанда таралуы
-------------------

Эндемик.Бұталар арасында өседі.Кетпен,Теріскей Алатауында кездеседі. Жалпы таралған жері - Жоңғария (Іле өзенінің жоғарғы ағыны). Ферғана қазғалдағына.Колпаковский қызғалдағына және Төртжапырақты қызғалдаққа жақын түр.

Дереккөздер
-----------

Қазақстанның қызғалдақтары энциклопедиясынан
**Сәрсенбеков Ертай Қожахметұлы** (1951 жылы туған, Алматы облысы, Панфилов ауданы, Шежін ауылы) – ғалым, медицина ғылымының докторы (1992), профессор (1996). 1974 жылы Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірген. 1974-1976 жылдары Гурьев облысындағы онкологиялық диспансерде, 1976-1989 жылдары Қазақтың онкологиялық радиологиялық Ғылыми Зерттеу институтында, 1989-1991 жылдары Қазақтың гигиена және аурулардың алдын алу, Қазақтың урология Ғылыми Зерттеу институтында әр түрлі жауапты қызметтер атқарды. 1997 жылдан Б.Жарбосынов атындағы урология ғылыми орталығы директорының орынбасары. 130-дан аса ғылыми еңбегі жарияланған.

Шығармалары
-----------

1. *Нефть: экология и здоровье, А. 1993;*
2. *Современные методы лечения мочекаменной болезни, А. 1997.*



1. ↑  Жетісу, Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.
**Хусейн Әмір-Темір** (17 қаңтар 1940 жылы, Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, А.Тоқмағанбетов ауылы) - режиссер.. 

Алматыдағы өнер институтын (Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1965). 1965-1967 жылдары С.Сейфуллин атындағы Қарағанды облысы драма театрында актер әрі актер шеберлігі сабағының оқытушы, 1967-1990 жылдары Н.Бекежанов атындағы Қызылорда облысы драма театрында актер, режиссер, бас режиссер, 1992-2003 жылдары Б.Римова атындағы Талдықорған драма театрында бас режиссер болып қызмет еткен. 2003 жылы Қызылорда драма театрының көркемдік жетекшісі. 20-дан астам рөлде ойнап, 200-ге жуық қойылымды сахнаға шығарған. VI, X, XI Қазақстан Республикасы Театрлары фестивальдарының лауреаты. "Еңбектегі ерлігі үшін", "Еңбек ардагері" медальдарымен және бірнеше дипломдармен марапатталған. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (2000).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
Леонардо Да Винчидің көру түйсігіне байланысты сызған суреті
**Көру түйсігі**  – айналадағы заттардың пішінін, бедерін, көлемін, түсін, арақашықтық мөлшерін сол қалпында санада бейнелеуге мүмкіндік беретін жүйке қабілеті; біздің көзімізге электромагнит толқындарының әсер етуі нәтижесінде пайда болатын түйсік. Зерттеу нәтижелері адам жеті спектрлі түсті және соның негізінде 10000-нан аса реңкті ажырата алатындығы анықтаған. Бұдан біз К. т-нің өресі мен диапазонының өте кең екендігін айқын аңғарамыз. Көз арқылы жарықтың қуатын, кері шағылған сәуленің әсерімен заттың түр-түсін, үлкен-кішілігін, алыс-жақын тұрғанын, оның қозғалысын көріп білеміз. Заттар мен құбылыстардың жеке сипаттарын санада айнытпай толық бейнелеу, ең алдымен К. т. арқылы жүзеге асады. К. т. түстерді айырып қабылдай алатын мүмкіндігін қамтамасыз ететін жарық толқынының ұзындығы 390 – 780 миллимикрон (миллиметрдің миллионнан бір бөлігі). К. т-нің жарық толқындарын әр түрлі ұзындық дәрежелерін ажырататын қабілеті бар. Жарық толқындарының ұзындығын айыру әр түрлі түстерді көруге жағдай туғызады: егер жарық толқынының ұзындығы 687 миллимикрон болса, онда қызыл түс, 580 миллимикрон болса сары түс, ал 430 миллимикрон болса жасыл түстерді көре аламыз. К. т. тек түстерді ажыратуға ғана байланысты емес, ол кеңістіктегі заттардың түрлі көлемдік және қашықтық қасиеттерін ажыратуға бейімделген.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Ой әрекеттері |
| --- |
|  |
| Таным | 
Сана • Қиял • Аңғару • Сыни ойлау • Түсіну • Когнитивтік диссонанс • Интуиция • Шешім шығару |
|  |
| Түйсіну | 
Амодальды қабылдау • Сипай сезу түйсіктері • Есту түйсіктері • Көру түйсігі • Қашықтықты сезу • Әлеуметтік қабылдау |
|  |
| Жады | 
Есте сақтау • Еске түсіру • Қайта жаңғырту • Ұмыту |
|  |
| Қосымша | 
Жоғары жүйке қызметі • Назар • Ниет • Жігер • Үйрену • Ойлау |

 |
**Айзек Азимов**. (ағылш. *Isaac Asimov*, туған кездегі аты **Исаак Ю́дович Озимов**; 02.01.1920,Петровичи, Смоленск облысы, Ресей — 06.04.1992, Нью-Йорк, АҚШ) - америкалық жазушы, фантаст. 500-ден астам кітап жазған, англо-америкалық дәстүрде "Үш үлкен" жазушыларының бірі болып саналады (Артур Чарльз Кларк пен Роберт Хайнлайнмен бірге). Мамандығы - биохимик.

Смоленск маңындағы Петровичи деген жерде диірменші еврейлердің отбасында дүниеге келіп, 1923 ж. әке-шешесімен бірге АҚШ-қа қоныс аударады. Колумбия университетінде 1939 ж. бакалавр, 1941 ж. магистр болды.

1942 ж. Филадельфияға көшіп кетіп, сол жерде әскери кеме жасайтын орында химик болып жұмыс істеген. Сол жерде Роберт Хайнлайнмен танысты. 1942 ж. ақпан айының Валентин күні өзінің болашақ әйелі Гертруд Блюгерманмен (ағылш. *Gerthrude Blugerman*) танысты. Ол некеден ұлы Дэйвид (ағылш. *David*) (1951) және қызы Робин Джоэн (ағылш. *Robyn Joan*) (1955) дүниеге келеді.

1945-46 ж. әскерде болып, содан кейін білім алуын жалғастырып, 1948 ж. аспирантураны бітіреді. 1949 ж. Бостон университетінде сабақ беріп, 1955 ж. доцент болады. 1979 ж. профессор атағына ие болады.

1970 ж. біріші әйелімен ажырасып, Джэнет Опал Джеппсонмен (ағылш. *Janet Opal Jeppson*) бірге тұрып, 1973 ж. оған үйленеді.

1992ж. 6 сәуірде жүрек және бүйрек жетімсіздіктен (ЖИТС фонында, ЖИТС-қа 1983 ж. жүрекке операция жасаған кезде ұшыраған) қайтыс болды.

Кітаптары
---------

* Нейтрино - 1966
* Пайдалы қағаздар - 1966
* Вестада қалғандар - 1939
* Мен - робот - 1950
* Мәңгілік соңы - 1955
* Қалыптасу -1966
* Екіжүз жасты адам - 1977

Биоэнергетика, астрономия, физиология, математика, физика, химия жөніде жастарға арнап ғылыми-көпшілік жанрында жазған көп очерктері де бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Biography for Isaac Asimov» на IMDb (ағыл.)
2. ↑  Генеалогическое древо семьи Азимовых
3. ↑  The Death of Science Fiction © 1991 and 1994 by Robert J. Sawyer  (ағыл.)
4. ↑  Sir Arthur Clarke Named Recipient of 2004 Heinlein Award, 05.22.04 Мұрағатталған 22 маусымның 2009 жылы. (ағыл.)
5. ↑  Генеалогия семей Берман и Азимов
6. ↑  Добрый доктор Азимов Мұрағатталған 17 мамырдың 2008 жылы.
7. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Афақ Башірқызы** (әз. *Afaq Başirqızı*), туған кезіндегі есімі Афақ Башірқызы Сафаров (1955 жылы 15 тамыз туған, Баку, Әзірбайжан КСР) — кеңес және әзірбайжан театр және кино актрисасы. Әзірбайжанның халық әртісі (1993), «Шохрат» орденінің иегері (2013).

Өмірбаяны
---------

Ол 1955 жылы 15 тамызда Бакуде актер Башир Сафарұлының отбасында дүниеге келген. 1972 жылы қала мектептерінің бірін бітіріп, 2 жылдан кейін Мирзағи Әлиев атындағы театр институтына оқуға түсті.

### Шығармашылығы

Шығармашылық қызметін Лэнкаран атындағы театрда бастады. Везирова Н.Б. 1973 жылы 24 желтоқсанда өзінің алғашқы қойылымы Мирза Ибрагимовтың «Жақсы адам» спектаклін қойды.

1975-1989 жылдары Хусейн Араблин атындағы Сумқайыт мемлекеттік театрда қызмет етті.

1989 жылдан Әзірбайжан мемлекеттік академиялық музыкалық театрының актрисасы.

2014 жылы Афаг Баширгизи Башир Сафароглу атындағы сыйлықты тағайындады.

Марапаттары
-----------

1989 жылы Әзірбайжан КСР еңбек сіңірген әртісі, 1993 жылы Әзірбайжанның халық әртісі атағын алды.

1994 және 2002 жылдары «Қызыл дервиш» театр сыйлығының лауреаты атанды.

2013 жылы «Шохрат» орденімен марапатталған.

2015 жылы «Әзербайжан Президентінің Құрмет грамотасымен» марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Известная азербайджанская актриса Афаг Баширгызы госпитализирована // В. Иманов, Trend Life.(қолжетпейтін сілтеме)
2. ↑  В Азербайджане учреждена "Премия имени Башира Сафароглу"  (әзір.).  ann.az.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 17 қазан 2019.
3. ↑  Распоряжение Президента Азербайджанской Республики О награждении театральных деятелей Азербайджанской Республики.(қолжетпейтін сілтеме)
4. ↑  Президент наградил Афаг Баширгызы  (әзір.).  ann.az.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 17 қазан 2019.
**Афиллофорлар**  немесе **Полифорлар**, (лат. *Polyporales*) — базидиомицет бөліміне жататын саңырауқұлақтар тобы. 1000-нан астам түрлері белгілі.

Афиллофорлар базидиоспора шығаратын базидиясы бар клеткалы, жеміс денесінің пішіні әр түрлі болады. Төменгі сатыдағы түрлерінде жеміс денесі болмайды. Мицелиясы өрмекшенің өрмегіне ұқсап қоректену ортасының үстінде, кейде субстраттын бетінде киіздей қалың болып жатады. Олардың ішіндегі ең зияндысы - үй саңырауқұлағы. Еденге төсеген тақтайды дымқылдандырып, оның астынғы бетінде қара күрең түсті болып, киізше төселіп жатады. Ағаш сүрегін ұнтақтап, іске жарамсыз етіп тастайды.

Тұқымдас тармақтары
-------------------

   Cystostereaceae  

   Fomitopsidaceae  

   Ganodermataceae  

   Meripilaceae  

   Meruliaceae  

   Phanerochaetaceae  

   Polyporaceae  

   Sparassidaceae  

   Xenasmataceae

Синонимдер
----------

Carleton Rea  

Coriolales Jülich  

Fomitopsidales Jülich  

Ganodermatales Jülich  

Grifolales Jülich  

Perenniporiales Jülich  

Phaeolales Jülich  

Poriales Locquin  

Trametales Boidin et al.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Көріпкелдік**  – адамның қоршаған ортадағы объективтік құбылыстар жайлы бес сезім мүшелерінің қызметімен түсіндірілмейтін, ақылдан тыс ақпарат қабылдау мүмкіндігі. Осындай қабілетке ие адамдар құпия сыртқы және ішкі күштердің әсері арқылы және тікелей олармен байланысқа түсіп, болашақтағы оқиғалар туралы, жоғалған заттың немесе адамның мекені жайлы жекелеген ақпарлар бере алады. Адамның денсаулығы жөнінде ғыл. медицина әдіснамасы мен құралдарын пайдаланбай болжамдар жасайды. Осындай қабілет иелерінің өздері де, ғыл. зерттеулері де К. жайлы әзірге нақтылы бір тоқтамға келген ғыл. тұжырымды түсінік бере алған жоқ. К-тің осындай құпиясы ашылмаған жұмбақ құбылыс болуына байланысты оны бүгінде әсіре мистификациялау мен алдаудың құралына айналдырушылар бар. Бұл жағдай К-ке әр түрлі көзқарас туғызады. Қазақ халқының тұрмысына байланысты этногр. материалдарда бақсы, балгер, жауырыншы, түс жорушылардың К-пен айналысқаны жайлы деректер көп кездеседі. Француз Нострадамус (Мишель Нотрдам), болгар Ванга дүние жүзіне аттары белгілі көріпкелдер. Осы орайда 19 ғ-дың көрнекті ақыны Д.Бабатайұлының жырларындағы көрегендік ойлар да таңғалдырады. 1882 ж. Лондон қ-нда парапсихологияны жүйелі зерттеудің және бақылаудың нысаны ретінде белгілеп, нақты зерттеудің бастауы болған қоғам құрылды. Парапсихологтардың өздерінің санағы бойынша, 1970 ж. 30 елде 240-тан астам зерттеу лабораториялары мен қоғамдар жұмыс істеп тұрды. Нью-Йоркте халықар. парапсихологтар ассоциациясы құрылған. К. осы парапсихологияның бір саласы ретінде зерттеледі. Ғыл. тұрғыда К-ті экстрасенсорлық қабылдау, биол. электрмагниттік өрістің әсері ретінде түсіндіру (оны биоплазма, электраурограмма, биопотенциал деп атайды) бар. Ал, діни көзқарастар К-ті көріпкелдік қабілет иесінің мақсаты тұрғысына анықтап тануға ден қояды. Оның мақсаты өзін әулие, тылсым күш иесі, ерекше құдірет иесі ретінде көрсету болса, қандай күштің ықпалымен мұндай қабілетті иеленгенін өзі білмесе К. – адам санасына беймәлім жын, шайтан сияқты сыртқы күштермен байланыс арқылы іске асатын мүмкіндік деп біледі. Ал, адамдарға риясыз көмектесу мақсатындағы К-ті әулиенің кереметіне балап, көрегендік деп тану қазақ халқында ертеден қалыптасқан наным.З. Қожалымов, А. Досжанұлы
**Көру мүшелері**  – барлық омыртқалыларда және омыртқасыз жануарларда (губкадан басқа) жарық әсерін қабылдайтын орган. Көп клеткалы жануарларда К. м-нің негізгі бөлігі – фоторецептор. Жарықты оның шеткі ұштары (сыртқы сегмент) қабылдайды; омыртқалыларда оның пішіні таяқша немесе колба тәрізді. Көптеген жануарлар түрінің К. м. басында болады да, көру жүйке жүйесі арқылы мимен жалғасады. Көру клеткаларының ұшы жарық көзіне қарай бағытталған болса – конвертивті, ал, керісінше орналасқан болса инвертивті деп аталады. К. м-нің ең қарапайым түрі – тері бетінде эпителий клеткалары арасында жеке-жеке орналасқан клеткалар. Мұндай К. м. тек жарықты қараңғыдан ажырата алады (мыс. шұбалшаңда). Сүліктерде негізгі көру клеткаларымен қатар денесінің әр жерінде орналасқан көру клеткалары да бар. Кейбір ішекқуыстылар мен төм. сатыдағы құрттардың К. м. көз дағы деп аталады және күрделіленіп, көпіршік не бокал тәрізді пішінге айналады (мыс. кейбір ішекқуыстылар, моллюскілер) және ол жарық сәулесін өзгертетін мөлдір затқа толы болады. Бұлардан күрделірек К. м-нде жарық сәулесі бағытын өзгертетін диоптриялық аппарат болады (кейбір моллюскілерде, буылтық құрттарда және буынаяқтыларда). Буынаяқтылардың көптеген түрінде (шаянтәрізділер, жәндіктер) К. м. көптеген жеке көзшіктерден тұратын фасетті көз болады. К. м-нің жетілген түрі адамда, барлық омыртқалы жануарларда (әсіресе құстарда), кейбір омыртқасыздарда (бас аяқты моллюскілер) болады; қ. Көз.
**Галочкин Иван Тимофеевич** (12,11,1909 жылы туған) – зоотехник- селекционер, 1944 жылдан КОКП мүшесі. Галочкин 1931 жылы Қазақтың өлкелік зоотех.-мал дәрігерлік ин-тын бітірді. Галочкин республикасының әр түрлі а.ш. орындарында зоотех. жұмыстарға басшылық етті және ҚазССР а.ш. министрінің орынбасары болды. 1957-61 жылдары Ақмола облысы атқару комитеті председателінің орынбасары, 1961-62 жылдары Тың өлкелік жоспарлау комитетінің председателі, 1962-63 жылдары Алматы облысы атқару комитеті председателінің орынбасары. 1965 жылдан «Қазглавптицпромның» бастығы.

Марапаттар
----------

1951 жылы Алтау сиырын шығаруда ғылыми жұмысқа қатысқаны үшін КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты деген атақ берілді. Галочкин 3 рет «Құрмет Белгісі» орденімен (1950,1957,1971) марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы