recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Сидней опера театры** (ағылш. *Sydney Opera House*) — Сидней қаласындағы музыкалық театр. Әлемдегі ең танымал және ең онай білетін ғимараттардың бірі, Австралияның символдарының бірі және континеттің көрікті жері. Опера театры 1973 жылдан бері ең үздік қазіргі заман архитектурасының туындысы болып саналып, Харбор-Бридж көпірімен бірдей тұрады. 2007 жылдың 28 маусымынан бастап ЮНЕСКО-ға Әлемдік мұра ретінде тіркелген. 

Сидней опера театры 1973 жылы 20 қазанда Англия патшайымы Елизавета II бұйрығы бойынша салынған.

Құрылу тарихы
-------------

Сидней опера театры сиднейлің Беннелонг-Пойнт гаваниында орналасқан. Бұл орын австралиялық аборигеннің, яғни колонияның ең алғашқы губернаторының досынының есімін алды. 1958 жылға дейін театрдың орнында трамвайлық істер болды, ал оған дейін форт орналасқан 

Опера театрінің архитекторі Йорн Утзон, 2003 жылы жоба үшін Прицкеровтің премиясын алды.

Қолданылған концепцияға қарамастан, ғимараттың салынуы ұзаққа созылды, көбінесе бұл ғимараттың ішкі істерімен байланысты болған. Алғашында, театрдің салынуы 4 жылды және 7 миллон австралиялық долларды құрайды деп жоспарланған. Алайда опера 14 жыл салынып, 102 миллион долларды құрады. 

Театр 1973 жылы 20 сәуірде ресми түрде Австралияның патшайымы Елизавета II және көпшілік халықтың алдында ашылды. Салтанат Бетховеннің 9 симфониясының орындалуымен басталып, фейерверктемен аяқталды.

Архитектурасы
-------------
**Сидней Нолан** (ағылш. *Sir Sidney Robert Nolan*) (22 сәуір 1917, Мельбурн, Австралия - 27 қараша 1992, Лондон, Англия) — сэр, австралия суретшісі. Өз мансабының басында өте беймаза ой-пікір қалдырған.

1940 жылдың ортасында адамсыз көруге тұрарлық стилмен қоршаған бос даланың пейзаждарын салған. Өзінің ұлғайғанда салған суреттеріде басқалау құралдарды пайдаланған, мысалы, поливинилацетат масонитте, әйнекке не кенепке салған. Пейзаждан басқа оның тарихқа және Австралияның тарихи тұлғаларына арналған, сонымен бірге ауыз әдебиеті көріністерін, әсіресе айдалған және қарақшы Нед Келл келбеті өте тартымды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Michelle Potter* Nolan, Sidney (1917 - 1992)  (ағыл.).  Australia Dancing. Тексерілді, 16 желтоқсан 2011.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Сидней Ноланның суреттері (ағыл.)
* Sidney Nolan on Artabase Мұрағатталған 20 тамыздың 2014 жылы. (ағыл.)
**Дебар** (мак. *Дебар*, алб. Dibra, *Дибра*, түр. *Debre*, *Дебре*) — Македонияның батыс бөлігінде орналасқан қала. Дебар қауымдастығының орталығы.

Қала Дебар алқабы шұңқырында, жасанды Дебар көлінің жағалауында орналасқан. 
Ол Албания шекарасының маңында Црн-Дрим өзені мен оның сағасы Радика өзендері аралығында теңіз деңгейінен 625 м биіктікте жатыр. Қаланы Дешат, Стогово, Ябланица таулары айнала қоршай орналасқан. 

Қала Деборус атауымен алғаш рет Птоломей картасында ұшырасады.

Қалада Охрид архиепископиясының бірінші басшысы Иоанн Дебарский дүниеге келген. 

Бірінші Дүиежүзілік соғыстан кейін Дебар тұрғындарының саны күрт азайып кетті.Ал 2002 жылы өткен халық санағы нәтижелері келесідей көрсеткіштер берді: 

македондықтар: 1054 (7,24 %) 
албандар: 10 768 (73,95 %) 
түріктер: 1415 
сығандар: 1079 
влахтар: 2 
сербтер: 22 
бошняктар: 2 
өзге ұлттар: 219

Дереккөздер
-----------
**Дебилдік** — латынның сөзі. Оның қазақ тіліндегі аудармасы деліқұлы деген ұғымға тура келеді. 
Баланың іштен жетілмей туатын физикалық және психикалық дамуындағы патологиялық кемістігін «**дебильдік**», — деп атайды. Дебильдік олигофренияның идиот пен имбецилден кейінгі үшінші тобына жатады. Дебиль балалардың ақыл-ой қаблеттерінің таяздығы идиот пен имбецильге қарағаңда әлдеқайда жеңіл болады. 
Сондықтан да олар өздеріне арналған арнайы мектептің жеңілдетілген оқу бағдарламасын ойдағыдай меңгереді жөне сонымен қатар қарапайым қол жұмыстарымен атқарылатын енбектің түрлерімен шұғылдануға бейімделеді.
Алайда бұл кемістік патологиялық процестің негізінде пайда болғандықтан дебиль балалардың физикалық дамуында да болмашы жеңіл ауытқулар байқалып тұрады. Бірақ ол ауытқулар жайшылықта көп біліне бермейді. Тек кейбір иіліп-бүгілуі, қайырылып-бұрылуы қиын күрделі қимыл-қозғалыстарда ғана байқалады. Мысалы, футбол, волейбол, баскетбол, ұзындық пен биіктіктен жүгіре секіру сияқты және басқа да спорт ойындарының кимыл-қозғалыстарын талапқа сай орындай алмайды.
Дегенмен де, педагогикалық тәсілдердің қағидасымен жүргізілетін түзету — тәрбие жұмыстарыниың нәтижесінде дебиль балалардың физикалық дамуындағы патологиялық кемістктерінің тіпті де білінбей кететіндері соншалықты олардың кез келген қарапайым қол еңбегінің түрлерімен айналысуына мүлде кедергісі болмайды.
Дебиль балалардың сөйлеу тілдері идиот псн имбецильдердікі сияқты соншалықты ерескел бұзылмайдъі. Олар күнделікті қарым-қатынаста қолданынатын дағдылы қарапайым сөздерді ауызекі сөйлеу тілдерінде еркін меңгеріп, оңай түсініседі. Ал, мазмұны күрделі, мағынасы астарлы болып айтылатын сөздерді байыптап түсінуге ақыл-ойларының зерделілігі жетпейді.
Олигофренияның дебильді тобына жататыңдардың өздері ауыр және жеңіл дәрежелі болып екіге бөлінеді. Өйткені олардың ақыл-ойларының даму процестері мен сөйлеу тілдерінің бұзылулары біркелкі болмайды. Сөйлеу тілі акыл-ойдың ең негізгі құралы ретінде оның даму процесіне байланысты бірынғай жетіледі.

Дереккөздер
-----------

1. Вайзман Н.П. Психомоторика умственно отсталых детей. – М. 1997.

2. Выготский Л.С. Проблема умственной отсталости // Собр. соч.: В 6 т. – М.: Педагогика, 1983. – Т.5. – 275с.; – Т.3. – 301с.

3. Выготский Л.С. Проблема умственной отсталости. Умственно отсталый ребенок / Под ред. Л.С. Выготского и И.И. Данюшевского. – М.: Учпедгиз, 1995. – 390с.

Тағы қараңыз
------------

* Олигофрения
Координаттар: 41°21′04″ с. е. 69°12′18″ ш. б.﻿ / ﻿41.35111° с. е. 69.20500° ш. б.﻿ / 41.35111; 69.20500 (G) (O) (Я)

**Ұлықбек мырза атындағы Өзбекстан ұлттық университеті** (өзб. *Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy Universiteti*) — Өзбекстандағы ең ірі әрі ең көне жоғары оқу орындарының бірі және Орта Азиядағы алғашқы кеңестік ЖОО. Кеңес дәуіріндегі бұрынғы атауы: *Ташкент мемлекеттік университеті* (ТашМУ), 1923 жылға дейін *Түркістан мемлекеттік университеті* (ТүркМУ), 1960 жылға дейін *Орта Азиялық мемлекеттік университеті* (ОАМУ) деп аталды.

Университеттің құрылу тарихы
----------------------------

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілттемелер
------------------

* Mirzo Ulugbek & Science Мұрағатталған 10 қыркүйектің 2009 жылы.

Үлгі:Asia-university-stub
Солтүстік Американың шығыс жағалауындағы Лабрадор ағысы
**Лабрадор ағысы** - Солтүстік Америка жағасымен өтетін Атлант мұхитының суық ағысы.

Ағыс туралы
-----------

Баффин теңізінен басталады да Ньюфаунленд банкісіне таяу жерде Гольфстрим жылы ағысымен кездесіп, аралық тереңдікке ауысады. Жылдамдығы 1-2 км/сағ.

Қасиеттері
----------

Суының температурасы қыста -1°C-қа дейін төмендейді, оңтүстігінде 5°C; жазда солтүстігінде 2°C, оңтүстігінде 10°C. *Тұздылығы* 30,0-32,0%о.

Қауіптілігі
-----------

Лабрадор ағысында кемелерге қауіпті *қалқыма ірі мұз сынықтары* кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
**Ментеке**, *Меңтеке* – Каспий теңізінің солтүстік жағалауын бойлай жатқан шағылды құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Нарын алқабының оңтүстігінде, Атырау облысы Құрманғазы және Исатай аудандары жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Батыстан шығысқа қарай 120 км-ге созылып жатыр, ал ені 30 км-ге жетеді. Теңіз деңгейінен 9 – 14 м төмен орналасқан. Салыстырмалы биіктігі 10 – 11 м. Солтүстігі Нарын құмына ұласады. Құм төбелер мен қырқа аралығында құмды жазық, арна тәрізді ойыстар кездеседі. Оңтүстігі сор, сортаңды құмды-саздақты жазыққа ұласады. Жер бетіне жақын жатқан суы минералды (10-нан 50 г/л-ге дейін).

Өсімдігі
--------

Ментекеде жусан, жүзгін, бұйырғын, бұталы өсімдіктер өседі. Мал жайылымына пайдаланылады. Құмды алқаптың солтүстік-шығысында (Рүстем құдығы маңында) Бэр төбешіктері кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты 4-том. «Қазақстан энциклопедиясы» Алматы, 2012 ISBN 9965-893-84-5
**Нәзір**(салт,ырым) Күрделі жұмыс бастағанда(мысалы егін салғанда, су кетіру үшін арық қазғанда, үй салғанда) бұрын әр адам тәңірім ісімді оңдай көр, қайырлы ете көр деп нәзір жасаған. Нәзір дегеніміз ауылдас адамдарын шақырып, бір малын сойып өзінің бастағалы отырған ісінің мән-жайын айтып әруақтарға дұға оқытып, көпшіліктен бата тілейді. "Көп тілегі- көл" дегендей жиналғандар оған "Алла разы болсын", "тілегің қабыл болсын", ісің оңға бассын деген сияқты ізгі, баталы, аталы сөздерін айтып, ризашылық көңілдерін білдіреді. Өзінің әр ісіне ыждағатпен, сеніммен, шын берілгендікпен қарайтын халықтың осы ізгі жолы ұлтымыздың жақсы дәстүрі мен әдеп-салтының қасиетін айқындай түсетін тағы бір елдік нұсқа.

### Дереккөз

1. ↑  Қазақтың дархан дастарқаны - Алматы "Алматыкітап" ЖШС - 2005 ISBN 9665-24-559-2
*Басқа мағыналар үшін Қайнар деген бетті қараңыз.*
**Қайнар** – Қорағаты алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Меркі ауданы жерімен ағып өтеді.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 187 км2. Қырғыз Алатауының солтүстік беткейімен басталып, Қорағаты өзеніне оң жағынан құяды. Ірі саласы – Молалы (ұзындығы 21 км). Жоғарғы ағысы тар шатқалмен ағады, орта және төменгі ағысында жазыққа шығып аңғары кеңейеді. Қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Көктем айларында тасиды. Өзен аңғары жайылым. Суымен Меркі ауданының егістігі суғарылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Ұлттық есепшоттар жүйесі (ҰЕЖ)** – ұлттық өнім мен ұлттық табысты өндіру, бөлу жəне соңғы пайдалану үрдістерін сипаттайтын бухгалтерлік есепшот нысанындағы кестелер кешені. ҰЕЖ-нің негізгі мақсаты – ұлттық өнімнің (ұлттық табыстың) қалыптасуы мен пайдалану үдерістерін кешенді əрі жан-жақты талдау үшін, экономикалық саясатты жүргізу мен үлгілерді құру жəне болжау үшін, қажетті мəліметтермен қамтамасыз ету. Қазіргі ҰЕЖ экономикалық үрдістер мен экономикалық операцияларды бейнелейтін көрсеткіштер жиынтығын құрайды. ҰЕЖ терминін алғаш рет макроэкономикалық ғылымға голланд экономисі Ван Клифф енгізген болатын жəне ол халық шаруашылығының шеңберлі айналымы үлгісіне негізделеді. ҰЕЖ шет мемлекеттерде қолданыс тапқан жəне осы уақытқа дейін тек батыстық статистикада қолданылып келді. ҰЕЖ-ны құрудың алғашқы талпыныстары мен тəжірибелері Ұлыбританияда 1946 жылы, АҚШ-та 1947 жылы, Францияда 1949 жылы қолданылды. Ал қазіргі заманғы ҰЕЖ-нің соңғы үлгісін ағылшын экономисі, Нобель сыйлығының иегері Ричард Стоун жасады жəне осы жаңа стандарт 1993 жылы Біріккен Ұлттар ұйымында мақұлданып, жүзден астам мемлекеттерде қолданылып келеді. Негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер ұлттық есепшот- тар жүйесі арқылы көрсетіледі. Ұлттық есепшоттар жүйесі жиынтық өнімнің (өндіріс көлемінің) үш негізгі көрсеткішін: 1. жалпы ұлттық өнімді (ЖҰӨ); 2. жалпы ішкі өнімді (ЖІӨ); 3. таза ұлттық өнімді (ТҰӨ) жəне де жиынтық табыстың үш негізгі көрсеткішін: 1. ұлттық табысты (ҰТ); 2. жеке табысты (ЖТ); 3. қолда бар табысты (ҚБТ) қамтиды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Макроэкономика: экономикалық мамандықтарға арналған оқулық/ А. Н. Доғалов, Н. С. Досмағанбетов – 2-бас. өңд. жəне толықт. – Алматы: ЖШС РПБК «Дəуір», 2012. – 416 б.
**Ұлтаралық Тіл** — көп этникалық мемлекеттерде халықтардың өзара қарым-қатынастарын қамтамасыз ететін сөйлеу құралы. Ұлтаралық Тілді сол мемлекетте өмір сүретін азаматтардың басым бөлігі білуі керек. Ұлтаралық Тілдің мемлекеттік тіл ретіндегі статусы болуы міндетті емес. Елдегі басым тіл болғандықтан шаруашылықты ұйымдастыру, қаржы жүйесі, ақпарат, баспасөз, билік ин-ттары негізінен Ұлтаралық Тілде қызмет атқарады. Мыс. қазіргі ТМД елдерінде орыс тілі ұлтаралық қатынастар тілі ретінде қызмет атқаруда. Әсіресе, Ұлтаралық Тіл ретінде орыс тілінің рөлі Қазақстанда, Беларусьте, Украинада өте пәрменді. Қазақстанда орыс тілінің Ұлтаралық Тіл ретіндегі статусы конституциялық құқықпен бекітілген. Қолдану аяларының ауқымы жағынан ұлтаралық қатынас тілі — орыс тілінің мемл. қазақ тілінен басымдылығы анық. Сол себепті Қазақстанда ұлтаралық қатынас тілін сақтай отырып, мемл. тілді соның дәрежесіне көтеру міндеті тұр. Қолдану аялары көбейе түскен қазақ тілінің де келешекте елдегі Ұлтаралық Тіл дәрежесіне көтерілетін қуаты да, тілдік қоры да жеткілікті.

Тағы қараңыз
------------

* Құқық
* Тіл
* ТМД

Дереккөздер
-----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том.
**Ұлттық продюсерлік орталық** — мемлекеттік кино мекемесі.

Тарихы
------

ҚР үкіметінің 1996 жылғы 20 тамыздағы «Ш.К.Айманов атындағы «Қазақфильм» шығармашылық-өндірістік ұйымын қайта құру» туралы қаулысына сәйкес мекеме Ш.К.Айманов атындағы Қазақ кинофабрикасы және Ұлттық продюсерлік орталық болып екіге бөлінді. 

Көп ұзамай Қазақстан киноматографиясын дамыту және ұлттық фильмдерді прокатқа шығарып, көрсетуге жағдай тудыру мақсатымен 1996 ж. қазан айында «Қазақкино» мемлекеттік компаниясы құзырында Ұлттық продюсерлік орталық жеке мекеме ретінде ұйымдасты. Оның ақшалай қоры мемлекеттік бюджет, оған қоса инвесторларды тарту, сондай-ақ өзге қаржы көздері есебінен құралды. 1999 ж. қаңтар айында Ұлттық продюсерлік орталық ҚР Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігінің республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнына айналды. Ол қазақ киносын дамытып өркендету, жаңа кинотуындыларын жасауға инвестиция тарту, республикада кино өндірісін ұйымдастыру ісін жетілдіру, халықаралық байланысты орнықтыру, отандық кино жасаушылар мүддесін қорғау, т.б. жұмыстармен айналысып, толық және қысқа метражды көркем, деректі, ғылыми-көпшілік, киношежірелік, оқу және анимациялық фильмдерді сонымен қатар видео, телевизиялық пен көп сериялы кинотуындылар, жарнамалық роликтер шығару өндірісін, оларды прокаттау мен тарату ісін ұйымдастырды. 

Ұлттық продюсерлік орталықтың басқа студиялармен бірлесіп шығарған фильмдері қатарында "Заман-ай" (реж. Б.Шәріп), "Киллер" (реж. Д.Өмірбаев), "Омпа" (реж. С.Нарымбетов), "Тауқымет" (реж. Ұ.Қолдауова), "1997" (реж. А.Әмірқұлов), "Фара" (реж. А.Қарпықов), "Ағайынды үшеу" (реж. С.Апрымов), т.б. көркем, сондай-ақ деректі анимациялық киноленталар бар. Әр жылдары бұл фильмдердің көпшілігі Франция, Италия, Жапония, Иран, Ресей, Украина, Үндістан секілді елдерде өткен халықаралық кинофестивальдардың түрлі жүлделерін иеленді. 2000 ж. 28 наурызда Ұлттық продюсерлік орталық Ш.К.Айманов атындағы Қазақ кинофабрикасы мен Қазақ кинопрокаттың бірігуі нәтижесінде Ш.К.Айманов атындағы «Қазақфильм» Ұлттық компаниясы болып қайта құрылды. Бұған қоса, 2005 ж. мамыр айында «Қазақстан киномотографияшылары одағының продюсерлік орталығы» (директоры И.А.Вовнянко) құрылған. Ол фильмдерге продюсерлік жасау, деректі және көркем фильмдер шығару, кинофестивальдарды ұйымдастырып, өткізу ісімен шұғылданады. 2006 ж. осы орталық арқылы Сорос қорының грантымен «Ұлттық қор. Есепшот №...» атты деректі фильм шығарылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы
**Тісеу** - малдың сүт тістерінің түсіп, олардың орнына тұрақгы тістердің шығуы. Тұрақгы тістерге қарағанда сүг тістері кішілеу және ақшыл келеді. Тісеуде түлікке тән тиісті заңдылык болады. Сүт тістері бәрі бірден түсіп қалмайды. Түліктің түріне карай белгілі бір жаста тісеу басталып, әр жас сайын сүт тістері біртіңдеп түсіп, тұрақты тістермен ауысып отырады. Осыған қарап малдың жасын анықтауға болады. Мысалы, жылқының 2,5-3 жас аралығындағы құнан шыққанында - асты-үстінен ортадағы төрт қасқа тістері, 3,5-4 жастағы дөненіңде - астыңғы-үстіңгі қасқа тістердің екі жағынан бір-бірден, ортадағы күрек тістен төрт тіс, келесі жылы тағы ең шеткі төрт тіс тісейді де, бес жасыңда күрек тістер толық түседі. Тіс құрылысы бір типтес мүйізді ұсақ және ірі қара малдың тісеу заңдылықтары да ұқсас - тісеу бір жастан аса басталып, 1,5 жасында - астыңғы иектегі (үстіңгі иегіңде тіс болмайды) екі қасқа тіс толық жетіледі, 1,5-2 аралығыңда - қасқа күрек тістер арасындағы екі ішкі орта тіс, 2,5-3 жас аралығында - екі сыртқы орта тіс, 3,5-4 аралығында - шеткі екі тұрақгы күрек тіс шығып жетіледі. Тісеу мерзіміне мал тұқымы, өнімдік бағыты біршама әсер етеді. Әдетте, жылдам жетілгіш тұқымдар ертерек тісейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Тірілей салмағы** - малдың еттілігін, дамып-жетілгеңдігін сипаттайтын басты қасиеттерінің бірі. Сонымен қатар малдың тірілей салмағы мен көптеген өнімдік қасиеттерінің (сүттілігінің, жүн өнімділігінің, өміршеңдігінің т.б.) арасыңда тығыз байланыс бар. Мал тұқымын асылдандыруда малдың тірілей салмағына үлкен мән беріледі. Малдың тірілей салмағын белгілі бір уақыт аралығында өлшеп отыру арқылы оның тәулігіне қосатын қосымша салмағын, өсу қарқынын, жетілу дәрежесін анықтайды. Жекелеген малға берілуге тиісті жемшөп мөлшерін анықтауда да оның тірілей салмағын басшылыққа алады. Малдың тірілей салмағын зерттеу үшін аш қарында таразымен өлшейді (қ. Мал өлшеу).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Үстірт-Сам ауданы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезі және Қазақ АКСР-дағы Адай округінің бұрынғы әкімшілік бөліну бірлігі.

Тарихы
------

Аудан Адай уезі құрамында 1921 жылдың 3 наурызында құрылған.

1922 жылдың 9 қыркүйегінде аудан таратылды. Құрамына кірген болыстар уезд басшылығына тікелей бағыныңқылы болды.

1928 жылы аудан Адай округы құрамында қайта құрылды. 1929 жылдың сәуірінде аудан қайтадан таратылды. Аудан территориясы Жылыой ауданы құрамына өткізілді.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

Аудан 5 болыстан тұрды. Олар: 1-Бозащы болысы, 4-Бозащы болысы; Келімберді; Тайсойған; Жем-Сағыз

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 — декабрь 1936) / Базанова Ф. Н. — Архивное управление МВД Казахской ССР. —  Алма-Ата. — 1500 таралым.
**Үстірт дөңдіг**і солтүстік-шығысында Солтүстік Арал маңымен, солтүстігінде және солтүстік-баты-сында Каспий маңы ойпатымен, батысында Маңғыстау дөңдігімен шектелген. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 600-700 км-ге созылып жатыр, ені 300-400 км, орташа биіктігі
150-200 м, неғұрлым көтеріңкі жерлерінде 300 м-ге жетеді. Қазақстан аумағындағы ең биік нүктелері 340 м (Мұзбелжонының солтүстік-батыс шеті) және 321 м (Көлбай тауы) Үстірттің батыс кертпешіне таяу орналасқан. Үстірттің шекарасын биік, тік жарлы кемерлер (чинк) айқындайды. Бұл кемерлер кеміріліп мүжылу әрекеті нәтижесінде пай-
да болған, дүние жүзінде теңдесі жоқ жербедерінің аса ерекше геоморфологиялық туындысы: 200-300 метргежоғары көтерілген тік жар мұнара іспеттес, терткүл немесе конус тәрізді қабырғалары жоғары тік шапшиды. Үстірттің беті түгелдей әктас қабатымен көмкерілген.
Оның бетінде және шаймаланған гипсті горизонттарында карст қубылыстары кең тараған. Қазақстандық бөлігінде
Солтүстік Қарабауыр және Мүзбел карсты аудандары оқшауланады. Оларда карстың әр түрлі пішіндері кездеседі: шөкпе ойыстар, қуыс шұңқырлар, оқпандар, үңгірлер, ірі құдықтар, қазаншұңқырлар, аңғар тәрізді ойпаттар т.с.с. Үстірт үңгірлерінің көбі аз зерттелген. Ғалымдардың пайымдауынша, Үстірт жербедерінің ірі карст пішіндері ертедегі жоғары ылғалды климат жағдайымен байланысты
қалыптасқан сүлбалық форма болып табылады. Олардың ішіндегі ірілері Балаұйық және Өтебай дәлдіз пішінді ұзын да (190 м) терең (120 м) карстлар. Үстірттің айтарлықтай ауқымды алқабында сайлар мен жыралар ұшыраспайды, алайда ондабіршама терең ойыстармен күрделіленген жайпақ қырқалар мен ойысымдар баршылық. Ойыстардың көпшілігіне сорлар мен ащы сулы көлшіктер тән. Құмды сілемдер де кездеседі, олардың ең ірісі - Сам қүмы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Қора өзені** – Қаратал алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысының Ескелді ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 90 километр.

Бастауы
-------

Бастауын Жетісу Алатауының мұздықтарынан алады да, Мыңшұңқыр жотасының оңтүстік баурайымен ағып өтіп, Қаратал өзеніне оң жағынан құяды. Өзенге орта ағысында бірнеше шағын салалар қосылады.

Гидрологиясы
------------

Арнасы тік, тар шатқалды. Қар, мұздық суларымен толығады. Бұрқан саласы бойындағы құламасу (сарқырама) түбінде жатқан "Әулиетасты" жергілікті халық қасиетті санайды. Өзенде ұсақ балықтар бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Бекмұхамбетова Нәзигүл** - Қазақстанның әйгілі суретшілерінің бірі. 2005 жылдың 12 сәуірінде Ф. Достоевский мұражайында суретші Нәзигүл Бекмұхамбетованың картиналарының экспозициясы болып өтті. Бұл көрме суретшінің ең алғашқы жеке көрмесі болып табылады. Суретшінің картиналары өз көрерменін әр түрлі түспен боялған суреттерімен тамсандырады. Өз картиналарының композициясын ең алдымен түрлі түсті бейнелерде көретін суретші өз жұмыстарын майлы, акварель, пастель краскаларымен салады. Суретші портрет, пейзаж жанрында қалам тартады. Жыл сайын сәуір айында суретші өз жұмыстарын өнерсүйер қауымға ұсынады.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**Қорда** - түрлі органикалық заттарды, өсімдік қалдықтары микроорганизмдердің тіршілік әрекеті әтижесінде шіріту арқылы алынатын өте құнарлы тыңайтқыш.  

Қорда жасаудағы негізгі мақсат - тыңайтқыштағы көректік элементтер (азот, калий, фосфор т.б.) мөлшерін арттыру, өсімдік қалдықтарындағы целлюлоза, гемицеллюлоза, пекти мөлшерін кеміту және зиянды микробтар мен құрттарды өлтіру. бұл үшін оргаикалық қалдықты шірітетін микроорганизмге қолайлы жағдай (ылғал, жылу т.б.) туғызу керек. Қордаы шымтезек, садыра, көң, құс саңғырығы, зығыр, сора топаны, ағаш жапырағы, күнбағыс сабағы, жүгері собығы, шіріге шөпті т.б. араластырып әзірлейді.   

Қорданың шымтезек : көң, шымтезек : әк (5:1), шымтезек : фосфорит (20:1) жәе көң-суперфосфат түрлері кең қолданылады. Қорда сүдігер айдағанда, жерді қайта жыртқанда шашып, көшет отырғызғанда ұяға салады.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Лукас Подольски** (нем. *Lukas Podolski*; Польшада 1985 жылы 4 шілдеде дүниеге келген), Лукаш Юзеф Подольский (пол. *Łukasz Józef Podolsk*i) — неміс шабуылшысы, Германия Ұлттық құрамасында ойнаған.

Балалық шағы
------------

Лукас Подольски баяғы жоғарғы Силеза аумағында дүниеге келген.Ол спорттық отбасыда дүниеге келген.Оның анасы гандболдан әйелдер құрама сапында өнер көрсеткен,әкесі футболшы болған.

Клубтық карьерасы
-----------------

"Бергхайм" және "Кельн" клубтарының түлегі. Клубтық карьерасын 2003 жылы жазда "Кёльн" клубынан бастаған болатын. Кельдік клуб сапында үш маусым ойнап, 81 кездесуде алаңға шықты.

2006 жылдың 1 маусымында ол "Бавария" клубына аусады.

2009 жылдың жазында ол "Кёльн" клубына қайта оралады. Ол өзінің керемет ойынымен көзге түсіп, 2012 жылдың 30 сәуірінде "Арсенал" сапына ауысады.

2015 жылдың басында "Интернационалеге" жалға берілді.

2015 жылы жазда "Галатасарайға" ауысты. 

2017 жылы "Виссель Кобе" футболшысы атанды. Екі маусымнан соң Түркияға оралып, "Антальяспорға" ауысты.

Ұлттық құрама сапындағы карьерасы
---------------------------------

Ұлттық құрама сапында 2004-17 жылдар аралығында ойнады. Бұл аралықта екі рет әлем чемпионатының қола жүлдегері, бір рет әлем чемпионы, бір рет Еуропаның вице\*чемпионы атанды.

Жетістіктері
------------

**Командалық**

**Германия**

* Конфедерациялар кубогының қола жүлдегері: 2005
* Әлем чемпионатының қола жүлдегері: 2006, 2010
* Еуропаның күміс жүлдегері: 2008
* Еуропаның қола жүлдегері: 2012
* Әлем чемпионы: 2014

**Бавария**

* Германия чемпионы: 2007/08
* Германия кубогы: 2008

**Арсенал**

* Англия кубогы: 2013/14

**Галатасарай**

* Түркия суперкубогы: 2015
* Түркия кубогы: 2015/16

**Жеке**

* Екінші Бундеслиганың үздік мергені: 2004/05 (24 гола)
* Әлем чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2006

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* lukas-podolski.com
* Лукас Подольски (90MINUT.PL)
Франция құрамасы сапында
**Люка Франсуа Бернар Эрнандес** (фр. *Lucas François Bernard Hernández*; 14 ақпан 1996, Марсель, Франция) — француз футболшысы, Франция Ұлттық футбол құрамасы мен "Бавария" клубының жартылай қорғаушысы.

Клубтық карьерасы
-----------------

Кәсіпқой футболшы Жан-Франсуа Эрнандестің ұлы. Футболшы Тео Эрнандестің ағасы.

Әкесі "Атлетико Мадрид" клубының ойыншысы болған. Өзі де осы клубтың түлегі саналады. 11 жасынан бастап мадридтік клубтың жастар командасында ойнады. 2014 жылдан бастап кәсіпқой командасында доп тебе бастады. 2014-15 жылғы маусымда "Атлетиконың" фарм клубында ойнап, негізгі командаға қайта оралды.

2019 жылы жазда "Баварияға" ауысты.

Ұлттық құрамада
---------------

Лукас Эрнандес Испанияның да, Францияның да азаматтығын алған футболшы. Ол Францияның жастар құрамасында да, жасөспірімдер құрамасында да ойнаған. 2018 жылы наурызда Франция құрамасының шақыртуынан бас тартты. Өйткені ол Испания құрамасы сапында ойнағысы келетінін сан рет айтқан-ды. Бірақ кейіндеу Франция құрамасының шақыртуын қабыл алып, 23 наурыз күні Франция — Колумбия (2:3) матчында алаңға шықты.

2018 жылғы әлем чемпионатына қатысып, әлем чемпионы атанды.

2021 жылы Ұлттар лигасының чемпионы атанды десек те болады (бірақ та финалда Испанияға қарсы өткен ойынға қатыспады).

Жетістіктері
------------

* Чемпиондар Лигасының финалисі: 2016
* УЕФА Чемпиондар лигасының жеңімпазы: 2020
* УЕФА Еуропа Лигасының жеңімпазы: 2018
* Германия чемпионы: 2020
* УЕФА Суперкубогы: 2018, 2020
* Әлем чемпионы: 2018
* УЕФА Ұлттар Лигасының чемпионы: 2021

Сілтемелер
----------

Ойыншының профилі

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуБавария футбол клубы - ағымдағы құрамы |
| --- |
|  |
| 
1 Нойер (қ) (к) • 2 Упамекано • 4 де Лигт • 5 Павар • 6 Киммих • 7 Гнабри • 8 Горецка • 10 Сане • 11 Коман • 13 Шупо-Мотинг • 14 Ваннер • 17 Мане • 19 Дейвис • 20 Сарр • 21 Эрнандес • 22 Канселу • 23 Блинд • 25 Мюллер • 26 Ульрайх (қ) • Зоммер (қ) • 28 Видович • 35 Шенк (қ) • 38 Гравенберх • 39 Тель • 40 Мазрауи • 42 Мусиала • 44 Станишич • 46 Ибрахимович • Геррейру • Лаймер •
жаттықтырушы: Томас Тухель |

 |
**Нәжмитдин Баукеұлы Мұхитдинов** (9.5.1940 жылы, Түркістан облысы Түлкібас ауданы Абай ауылы – 27.7.2005, Алматы қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1981), профессор (1983). ҚР Әлеуметтік ғылым академиясының академигі (1996). ҚР Білім беру ісінің еңбек сіңірген қайраткері (2001).

ҚазМУ-ды (1962, қазіргі ҚазҰУ), КСРО ҒА Мемлекет және құқық институтының аспирантурасын (1965) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Философия және құқық институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1965–83), ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі (1983–2005) қызметтерін атқарды.[1] «Теоретические проблемы Советского горного права» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері табиғатты қорғау және оны тиімді пайдалану мәселелеріне арналған. Бірнеше Заң актілерін дайындауға қатысқан. Орталық Азия университеті мен Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде *Нәжмитдин Баукеұлы Мұхитдинов* атындағы стипендия тағайындалған. Ш.Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық лауреаты (1986). 160-тан астам ғылыми жарияланымның, 30 монография мен оқу құралдарының авторы.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Теоретические проблемы Советского горного права
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы

Cілтемелер
----------

* Профессор
* Философия
**Орфографиялық сөздік** — сөздерді дұрыс (мөлшерлік) жазу сөздігі.

  

Орфографиялық сөздік (емле сөздік) — тілдегі сөздердің жазылу нормасын көрсететін сөздік. Қазақ тілінің тұңғыш орфографиялық сөздігі қазақ жазуының орыс графикасына көшуіне байланысты қабылданған емле ережелеріне сәйкес 1941 жылы түзілді. М. Балақаев 1948 ж. оқушыларына арналған қысқаша "Емле сөздігін" құрастырды. 1995 ж. мектеп мұғалімдері мен баспа қызметкерлеріне арналған "Қазақ орфографиясы жайында анықтағыш" (Р. Сыздықова) жарыққа шықты. Мектеп оқушыларына арналған орфографиялық сөздік 1960 ж. біршама толық түрі 1972 ж. ал қазақ тілінің үлкен "орфографиялық сөздігі" 1963 ж. жарық көрді. Осы сөздіктің толықтырылып, өңделген 2-басылымы 1978 ж. шықты. Орфографиялық сөздіктердің бұл басылымдарында жеке сөздермен қатар сөз тіркестерінің орфограммасы едәуір толық қамтылды. Қазақ лексикографиясында сөздердің кейбір топтарының жазылуын көрсететін емле сөздіктер де бар. Мысалы, "Біріккен сөздер мен сөз тіркестерінің орфографиялық сөздігі" (Г. Жәркешова). Бұл сөздіктер 1957 ж. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумы бекіткен "Қазақ тілі орфографиясының негізгі ережелеріне" сәйкес түзілді. Осы аталған Негізгі ережелерінің жаңа редакциясына (1983) сәйкес ҚР ғылым академиясының Тіл білімі институтының әзірлеуімен "Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі" 1988 ж. жарық көрді.

Әдебиет
-------

* Қазақ тілінің орфографиялык сөздігі. А. 1941;
* Балакаев М. Емле сөздігі. Бастауыш, жеті жылдық орта мектептерге арналған. А. 1948;
* Сыздықова P. Қазақ орфографиясы мен пунктуациясы жайынан анықтағыш. А. 1959;
* Сыздықова P. Емле және тыныс белгілері. А. 1996;
* Жәркешова Г. Біріккен сөздер мен сөз тіркестерінің орфографиялық сездігі. А. 1960;
* Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі. А. 1963, 1978, 1988;
* Уәлиев Н. Алдашева А. Қазақ орфографиясындағы қиындықтар. А. 1988.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006.ISBN 9965-808-78-3
2. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Плотников Владимир Иванович** – совет радтохимигі, химия ғылымдарының докторы. 1961 жылдан КОКП мүшесі. ЛГУ-ді бітірген. 1955-56 ж. Бүкілодақтық түсті металдар тау-кен маеталлургия ғыл.-зерт. ин-тында мастер болып істеді. 1956 жылдан ҚазССР ғылым академиясының Ядролық физика ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер, 1963 жылдан радиохимия лабораториясының меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері радиохимия, анорганик. Және аналитик. Химия салаларына арналған.

Дереккөздер
-----------

↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
**Лукиан** (120 жыл, Самосата, Сирия - 180 жыл, Египет) - грек жазушысы.

Шығармашылығы
-------------

Негізгі шығармаларын 165-180 жылдар шамасында Афиныда *сатиралық диалог жанрында* көбінесе, *мифологиялық сюжеттерді* пародияға айналдырып жазды. Оның шығармаларының тілі өткір, әзіл-оспаққа, мақал-мәтелге толы, ойы терең. Оның шығармаларынан *киниктердің* *демократиялық философиялық идеялары* мен стоиктердің кең тараған *менипп диалогтарының* әсері байқалады. Шығармаларының дінге, *әлеуметтік кертартпалыққа* қарсы жазылуы сол дәуірде оның танымал болмай қалуына себепші болды. Лукианның шығармашылығы византия *сатириктерінің*, кейіннен *Қайта өркендеу*, Ағарту дәуірі қаламгерлерінің шығармаларына ықпалын тигізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Майер Адольф** (Meyer, Adolf) (13 қыркүйек, 1866, Нидервенинген, Швейцария – 17 наурыз 1950 жыл, Балтимор, Мэриленд штаты, АҚШ) Швейцарлық тектен шыққан американдық психиатр. [1].

1910-41 жылдары Джон Хопкинс атындағы Университетте сабақ бергендіктен, 1892 жылы АҚШ-қа қоныс аударады. Ол эргазиология немесе психобиология сияқты адамның мінез-құлқы концепциясын жетілдірді. 

Нақты айтқанда, психологиялық және биологиялық зерттеулерді біріктіруге тырысты. Аурудың тарихын нақты көрсетуді маңызды деп есептеді. З.Фрейд теориясымен таныспас бұрын бірнеше жылда психикалық жағдайларға алып келетін балалардың сексуалдық сезімдерінің рөлі туралы айтты. Сондай-ақ психикалық ауру мидың қалыпты ауытқушылығынан гөрі жеке адамның әрекетсіздігінен болатынын пайымдады. 

Әлеуметтік ортаның әсерінен психикалық бұзылу болатынын мойындады. Оның әйелінің пациенттердің отбасыларымен әңгіме жүргізуі психиатрия саласында алғашқы әлеуметтік жұмыс болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Майемер кезеңі**— ерте темір дәуіріндегі Шығыс Қазақстанды мекендеген тайпалар мәдениетінің алғашқы сатысы (б.з.б. 7 — 6 ғ.). Нарым өзенінің жоғарғы ағысындағы Майемер қорымдарының атымен аталған. 

Таулы Алтайдағы Майемер кезеңіндегі обаларда іргесін белдеулей қоршаған аласа тас түйінділер бар. Қабір лақаттары тікбұрыштап қазылып, қабырғалары ағашпен шегенделген және бір қабат бөренелермен жабылған. Майемер ескерткіштерінен жиегі шығыңқы, дөңгелек ортасында тұзағы бар қола айналар мен сыртқы ілмешектері кішкене үзеңгі тәріздес қола ауыздығы бар жүгендердің көне үлгілері, үш тесікті немесе ортаңғы тесігінің орнына ілмешегі бар айшықтардың мол жиынтығы табылды. Майемер кезеңінің қолданбалы өнеріне, көбінесе, атылғалы тұрған жыртқыштың, жүріп келе жатқан немесе жүруге ыңғайланған жануарлардың бейнесі тән. Жерлеу ғұрпы мен зат кешенінің біршама тұрақтылығы Шығыс Қазақстанда б.з.б. 7 — 6 ғ-ларда-ақ ерте темір заманы мәдениетінің негізі қалыптасқанын көрсетеді. Бұқтырма өзенінің жоғарғы ағысындағы Күрті салаларынан ертедегі ескерткіштер табылды. Олар жер бетінен шығыңқы, үлкен қойтастардан қаланған шеңберлер түрінде көрінеді. Шеңбердің ішіндегі саяз шұңқырды көмкере ірі тастар қаз-қатар қаланған. Осы секілді екі жерге басы солт.-батысқа қаратылып, сол жақ қырынан бүктетіле мәйіттер жерленген. Жерлеу ғұрпы бойынша Күрті ескерткіштері мәйітті шалқасынан жатқызып, аяқ-қолын созып жерлейтін майемер салтынан өзгеше болып келеді. Қабірлерді сопақша етіп ірі тастармен қоршап қалау да майемер салтына тән емес. Күрті қорымындағы бүктете жерлеу дәстүрі — ертеректегі андронов мәдениетінің қалдығы. Өліктің аяқ жағына арнайы тастан салынған жанама құрылыс ішіне атты жерлеу де айырмашылықты айқын аңғартады. "Ауыздықтаулы" күйдегі аттың жақ сүйектерінен ертеректегі жобамен жасалған екі мүйіз айшық табылды. Металдан жасалған ауыздықтардың болмауы бұл ескерткіштердің өте ертеректе жасалғанын көрсетеді. Осы сияқты ескерткіштер б.з.б. 9 — 8 ғ-ларға, яғни майемер ескерткіштерінен бұрынғы ертерек кезеңге жатады. 

Мұндай ескерткіш түрлері Шығыс Қазақстанның далалық аудандарынан да табылған. Жаугершілікте мінілген ат пен иесін жеке-дара жерлеу ғұрпы өте ежелгі кезеңіне ғана тән, кейінірек ол сирек кездеседі. Майемер кезеңінің аяқ кезінде тірісінде мінген атымен қоса жерлеу дәстүрі алғаш пайда болды. Шығыс Қазақстанның далалық бөлігінде орналасқан Шілікті қорымы 50-ден астам үлкен обалардан тұрады. Үлкен обалардың үйілген топырағының диаметрі 100 м, биіктігі 8 — 10 м-ге дейін жетеді. Бұл жүздеген жылдар бойы кісі жерленген, тайпалар мен ру көсемдерінің үлкен зираты болса керек. Шілікті обаларын 

* 1960 ж. С.С. Черников
* 2003 ж. Ә.Төлеубаев зерттеді.

Дереккөздер
-----------

* Қазақ энциклопедиясы
**Мазолино** (шын аты Томмазо ди Кристофоро Фини) (Masolino Tommaso di Critoforo Fini) (1383, Паникале, Романья – 1440-47 болуы мүмкін, Флоренция), итальяндық суретші. .

Ол Тоскан өңірінен шыққан, оның інісі Мазаччо да осы жерде туған. Екеуінің жұмысы тығыз байланысты. Екеуі де Флоренциядағы Бранкаччи шіркеуі Санта-Мария дель Кармине капелласы үшін фрескада (ғимарат қабырғасындағы сурет) жұмыс жасады. Мазолино орындаған кейбір бөліктерде Мазаччоның әсері болды. Мазаччо дүниеден өткеннен кейін, суретші ерте кезден бастап сәндік готикалық стильге оралады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Умиров Сағат Умирұлы** – Кітап фабрикасының жолмен теру машиналарының жөндеушісі. 

Ұлы Отан соғысында Ленинградты қорғауға қатысқан. Ұлы Отан соғысының I дәрежелі орденімен, басқа да медальдармен марапатталған. Соғыстан кейін №2 қалалық баспаханада, кейін «Кітап» фабрикасында еңбек етті. Жоғары білікті жөндеуші, ондаған жолмен теру машиналарының терушілерін тәрбиеледі. 

Социалистік Еңбек Ері, «Шебер – Алтын қол» атағы берілген. Коммунистік еңбек екпіндісі. Бірнеше мәрте Алматы қаласының аудандық, қалалық Халық кеңесіне депутат болып сайланған. Есімі «Кітап» өндірістік бірлестігінің құрмет кітабына және құрмет тақтасына енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, «Білім» баспасы. 2005 ж. – 576 бет. ISBN 9965-09-134-Х
**Франсиско Гойя**, толық аты **Франсиско Хосе де Гойя-и-Лусьентес** (ис. *Francisco José de Goya y Lucientes*; 30.03.1746, Фуэндетодос, Сарагоса маңында — 16.04.1828, Бордо) — испан суретшісі және гравёр, романтизм дәуірінің елеулі шебері.

Өмірбаяны
---------

Испан суретшісі Франсиско Гойяның өнері тарихта болған елеулі оқиғалар кезінде (Француз революциясы, Наполеонның ұлт-азаттық, соғысы, халық көтерілісі) дами бастады. Гойя өз шығармаларында шындықты, халықтың қиын жағдайын көрсеткісі келді. Оның алғашқы портреттері мен эскиздері арқылы кескіндемелік өнердің жоғары дорежеде екенін көруге болады."Капричос" (1797—1828) шығармасы суретшінің өнер әлемінің байлығын ашты.

  

XVIII және XIX ғғ. Испания суретшілерінің шығармаларынан кедейлік пен байлықты, халықтың сол кездегі қиын жағдайын, қайғысын көруге болады. Гойя туған халқын жақсы көрді және халықты қанаушыларға қарсы болды.

"ІV Карл Корольдің отбасы" (1800, Прадо, Мадрид) атты шығармасында Гойя шындықты көрсетуден қорықпай, олардың ұсқынсыз, қатыгез адамдар екенін көрсетті. "Соғыс бейнеті" (1810—1820) атты графикалық шығармасында Гойя халықтың француз интервенттерімен кұресін көрсетті. "Соғыс бейнеті" атты топтаманың тақырыптары халық тағдыры, халыктың кұресі еді.

Гойяның көрнекті шығармалары — "1808 жылдыц 2 мамырыпдаш көтеріліс" жәнө "1808 жылғы 2 мажырдагы кәтерілісіиілерді aту". Ол өз портреттерінде шындықты, өмірдің жаксы жақтарын көрсетті. Олар: "Киімі бар Маха", "Жалаңаштанған Маха"және "Су тасушы".

Өмірінің соңында Гойя қайғылы такырыптарға шығармалар жаим бастады. Олар — "Диспаратес","Мәнсіздіктер" және "Кереңнің уйлері" офорттар сериясы. Соңғы шығармалары, жалғыздықты бейнеледі.

1824 жылы Гойя Францияның Бордо қаласына келіп, қалғіім өмірін сол жерде өткізді. Бірақ сол қиын кезеңде ол өте жақсы шығармалар жаза бастады. Суретші литография, портреттер және жанрлы композициялар жазды.

"Бордолық сут сатушы әйел" (1827—1828, Прадо, Мадрид) ам гМІ милғармасын Гойя еркін және бояуын қою етіп жазған.
Гойяның есімі Испанияда ғана емес, басқа да елдерде әйгілі болды.

Гойяның шығармалары: "Маха және бейтаныс адамдар"(1777); "Жазушы Франсиско Байеу портреті" (1796); "Тересса Суреданыц портреті" (1806),"Торрехонпан келген Алъкадоныц ажалы" (1815); "Сананыц қалгып кетуі қубыжықтарды тудырады" (1793—1803).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Өнер: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 
11-сыныбына арналған оқулык/Қ.Болатбаев, Е.Қосбармақов, А.Еркебай. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. 
ISBN 9965-33-998-8
*Cuculus canorus canorus* + *Muscicapa striata*
Сұр шыбыншы (лат. *Muscicapa striata*) — шыбыншылар тұқымдасының өкілі. 

Сұр шыбыншы орташа денелі 15-20 г құс үйреншікті және көп таралған шыбыншылардың бірі. Бұл орғайдай ғана көріксіз реңді қоңырқай сұр кішкене құста түсі қара тұмсығынан бүкіл төсімен жөнін бойлай созылған қошқыл аламыш жолақтары бойынша тану оңай. Ұшып өтетін бунақденені күтіп, бұтақта еш ауытқымай қонақтауы соңынан әуелеп ұшуы және жемін аулап, бұрынғы орынға немесе көршілес орынға ұшып келуі өте ғажап. Дауысы көптеген шыбыншылар тәрізді мәнерсіздеу әуенді құлақ тұндыратын "ци-че" деген дыбыс.

Таралуы
-------

Еуропа мен Батыс Азияда таралған. Африка мен оңтүстік-батыс Азияда қыстайды. Қазақстандағы солтүстіктегі орманды үлескілерде қоныстанады, сондай-ақ батыс Тәңіртауда және Қазақстанның шығысында тау ормандарында орын тепкен. Сұр шыбыншылар қылқанды немесе жапырақты болғанына қарамастан жарығы мол, сирек ормандардың

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Muscicapa striata*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Ковшарь А.Ф.; Мектеп энциклопедиясы.ISBN 978-601-282-168-0; 352бет; Алматы: Атамура
**Сұраншы батыр**– тарихи жыр.Қоқан хандығының Жетісу қазақтарына жасаған зорлығына қарсы бас көтерген Сұраншы батыр ерліктеріне арналған жырлар мен аңыз–әңгімелер топтамасы.Батырдың жорықтарына қатысқан атақты ақын Сүйінбай Аронұлы шығарған «Сұраншы батыр» жыры Қырғызстанда тұрған Рысбек деген қарияның айтуынан жазылып алынды.Қазіргі кезде «Сұраншы батыр» жырлары мен аңыз–әңгімелерінің және Жамбыл поэмасының қолжазба нұсқалары Орталық ғылым кітапханасының қорында және Әдебиет және Өнер институтының қолжазба және мәтінтану бөлімінде сақтаулы.

Сурет:Suinbaiaron.jpg
Сүйінбай АронұлыСұраншы(1815 – 1864) – батыр. Ұлы жүз шапырашты ішінде есқожа руынан. Арғы атасы – Қарасай батыр. 1848 – 60 жылдары Қоқан билеушілерінің Жетісу басып кіруіне қарсы күресті. 1864 – 65 жылдары Ресей әскері сапында Ұзынағаштан Сайрамға дейінгі қазақ ауылдарын азат етуге қаты "Сұраншы батыр" тарихи жыр. Қоқан хандығынын Жетісу казақтарына жасаған зорлығына қарсы бас котерген Сұраншы батыр ерліктеріне арналған жырлар мен аңыз-әңгімелер топтамасы. Батырдың жорықтарына қатысқан атақты ақын Сүйінбай Аронұлы шығарған алғашқы "Сұраншы батыр" жыры Қырғызстанда тұрған Рысбек деген карияның айтуынан жазылып алынды. Жыр нұсқасы толык болмағанына қарамастан Сұраншының Сайрам түбіндегі соғысы "Сайрам деген қаланың, Жасы менен кәрісін Жау қолынан босатқан" деген жыр жолдары арқылы накышталып, батыр ерлігі тарихи оқиға ізімен баяндалады да, "Қарасайлап" ұран сап, жауға қарсы шауып, ерлікпен қаза табуымен аяқталады. Жамбылдың айтуынан естіген Тәпеке Жарықбасов айтқан "Сұраншы батырдың бала шағы" атты әңгімесінде батыр шыккан Шапырашты руының Сұраншыға дейінгі іпежіресі таратылып, Саурық батыр өлгеннен кейін қырғыз Орман ханның елді талап, күйзеліске үшыратуы, оған қарсы Сұраншы батыр бастаған жігіттер аттанып, халык кегін қайтаруы сөз болады. "Сұраншы батыр туралы" деп аталатын Ыбырайым Бейсенбетұлы мен Рысбай Рүстембекұлы деген кісілердің Жамбылдың айтуынан естіген қара сөз түріндегі аңыз-әңгіме Сұраншы батырдың коқандыктарға қарсы азаттық жолындағы күресінен сыр шертеді. Осы жырлар мен аңыздардың барлығы жыр алыбы Жамбылдың атақты "Сұраншы батыр" поэмасына негіз болғаны бел Жамбылдың хатшысы болған кейде ақын Қалмақан Әбдіқадыр бұл поэманы жыр алыбының өз туынан жазып алған. Осы нұсқа 1938 ж. бастап Жамбылдың барлық жинақтарында басылып келеді. "Сұраншы жырлары мен аңыз-әңгімелер және Жамбыл поэмасының і жазба нұсқалары Орталық ғылыми кітапхана корында және Әдебиет және өнер институтының колжазба және мәтіні бөлімінде сақтаулы.

== Дереккөздер ==↑Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
Сұрыптау алгоритмі
**Сұрыптау** *(Селекция; selection; Сортировка; sorting)* - массив элементтерін белгілі бір заңдылықпен орындарын ауыстырып реттеу процессін айтамыз. Мысалы, сандар массивін өсуі, кемуі бойынша сұрыптау, жолдар массивін алфавит бойынша сұрыптау және тағы басқа.

Сұрыптау мақсаты
----------------

Сұрыптау мақсаты - көптеген сұрыпталған обьектінің ішінен белгілі бір элементті іздеуді оңайлату. Ақпараттық жүйелерде мәліметтерді сұрыптаудың маңызы өте зор.

Сұрыптаудың түрлері
-------------------

Бүгінгі таңда сұрыптаудың көптеген тәсілдері белгілі. Олар:

* Таңдау арқылы сұрыптау
* Алмастыру арқылы сұрыптау
* Индекстері арқылы сұрыптау
* Енгізу арқылы сұрыптау
* Біріктіру арқылы сұрыптау

### Тізімді реттеу

Сұрыптау кез-келген түрдегі кестелерді (массивтерді) өңдеу алгоритміне жатады. Бұның мәні мынада: кесте элементтерін белгілі бір ретпен орналастыру. Сандық кестені сұрыптау - ондағы элементтерді оның нөмірінің өсуі немесе кемуі мәнімен орналастыру.

#### Мысалы

| Мысал 1: |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Элемент нөмірі | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| Кестенің бастапқы түрі | 5 | 69 | 1 | 36 | 13 |
| Өсу бойынша реттелген кесте | 1 | 5 | 13 | 36 | 69 |

| Мысал 2: |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Элемент нөмірі | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| Кестенің бастапқы түрі | 4 | 2(1) | 17(1) | 2(2) | 17(2) |
| Өсу бойынша реттелген кесте | 2(1) | 2(2) | 4 | 17(1) | 17(2) |

Мұндағы жақшада көрсетілген индестер бір мәнді элементтердің ретін көрсетеді.

Литерлік кестені сұрыптау - әдетте ондағы мәндерді алфавит бойынша орналастыру дегенді білдіреді.

| Мысал 3: |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Элемент нөмірі | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| Кестенің бастапқы түрі | мир | сон | тур | коль | ель |
| Өсу бойынша реттелген кесте | ель | коль | мир | сон | тур |

Егер реттеген кезде бірдей мәнді элементтердің реті өзгермесе сұрыптаудың бұл түрі **тұрақты** болып табылады.

Сұрыптау әдістері
-----------------

Сұрыптаудың бірнеше әдістері бар. Бұлардың барлық алгоритмдерден таңдап алыну себебі, біріншіден, жиі қолданылады, екіншіден, көптеген басқа алгоритмдер осылардың түрлі модификациялары болып табылады.Олар:

* Сұрыптаудың көпіршікті әдісі
* Сұрыптаудың шейкерлі әдісі
* Сұрыптаудың хоор әдісі

Дереккөздер
-----------

Қолданылған әдебиеттер
----------------------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
* Бурин Е. А. Программирование на языке Турбо Паскаль. А. 2000.
* Вирт Н. Алгоритмы инструктуры данных.
* Досмайлов Т. К. Паскаль программалау тілі. А.1996.
* Кнут Теория алгоритмов.
* Матросов В. Л. Теория Алгоритмов.
* Семашко Г. Л. Салтыков Г. Л. Программирование на языке Паскаль. М.1988.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 7 қарашаның 2014 жылы.
* 
* Мұрағатталған 7 қарашаның 2014 жылы.
* Мұрағатталған 7 қарашаның 2014 жылы.
* Мұрағатталған 7 қарашаның 2014 жылы.
Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

**Форма (биология)** - өсімдік және жануарлар систематикасындағы түр тармағынан төменгі категориялардың бірі. Ботаниктер Форманы әдетте әр түрлік деген үғымнан төменгі категорияны көрсету үшін қолданады. Форма термині кейде таксон деген, яғни систематикалық қай сатыны болса да белгілеу мағынасында да қолданылады. Форма термині биология әдебиеттерінде тек таксономиялық мағнада емес, сондай-ақ даму циклінде, тіршілігіне, түр құрылу және оның динамикасына байланысты әр түрлі ерекшеліктерді айта кету үшін де қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
**Шерубай Биболдыұлы** (1693-1812), батыр. Арғын тайпасының Қуандық руының Мойын бөлімінен шыққан[1]. 

Туып-өскен мекені қазіргі Топар кентінің маңы. Орта жүз жеріне қалмақтардың шабуылы кезінде
(1721-1730) жылдарына Тоқбура Қарекеұлы жасы алпысқа келіп қалса да ел жиып, жауға қарсы ту көтерген. **Шерубай** оның қолбасшы батыры болған. Хас батырлығы, өлшеусіз ерлігі туралы ел аузында әнгіме көп. Қарағанды облысының Шет және Бұқар жырау ауданының жері арқылы ағатын Шерубай-Нұра өзені батырдың атымен аталған. Осы өзеннің жағасында Шерубай-Нұра стансасы орналасқан. Бұл бекет 1934 ж. Қарағанды-Балқаш темір жол құрылысы кезінде пайда болды.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5