**Рунди** (*барунди*, *варунди*) — Банту тобының халқы, Бурунди Республикасының негізгі халқы. Халқы 10,2 миллион адам, оның ішінде 8,7 миллион хутулар, 1,4 миллион тутсилер, 0,1 миллион пигмей-твалар. (2014, бағалау).
1970-1990 жылдардағы қақтығыстар нәтижесінде жүздеген мың Руни көрші елдерге қашып кетті. 500 мыңнан астам адам Руандада, 500 мың адам Танзанияда, 250 мың адам Угандада тұрады.

Тілі
----

Тілі - рунди тілі, Бурундидің ресми тілі (француз тілімен бірге), банту тілдеріне жатады. Жазуы латын әліпбиіне негізделген.

Діні
----

Кейбірі дәстүрлі нанымдарды сақтайды, кейбірі христиандар (негізінен католиктер).

Тарихы
------

Тарихи тұрғыдан алғанда, тутси, хуту және тва пигмейлері арасындағы текетірес жиі өткір әскери-саяси қақтығыстарға әкелді. Хутулардың едәуір бөлігі соңғы онжылдықтарда тұрақты қысым мен кемсітушіліктің салдарынан Бурундиден Руандаға қашып кетті. 90-жылдардың басында тутсилер мен хутулар арасындағы қақтығыс күшейіп, руаралық соғыс іс жүзінде Руандадағы азаматтық соғысқа айналды. Хутулар өздерінің азаматтық құқықтары үшін күресте халық милициясын құрады. Дегенмен, әрқашан саяси тұрғыдан көбірек ұйымдасқан, негізінен қала халқын құрайтын тутсилер, қазіргі хутулардан айырмашылығы, Руанда патриоттық майданын құрып, әскерилердің көмегімен елдегі билікті басып алды. 

Хуту әскерлері мен олармен бірге болған Тва пигмейлері тутси күштерінен жеңіліп, Руандадан қашып, Конго Демократиялық Республикасы мен Танзаниядағы босқындар лагерлеріне тарап кетуге мәжбүр болды, олар халықаралық көмек арқылы қолдау тапты. Олардың өмір сүру жағдайлары өте қиындап, көптеген хутулар және әсіресе Тва пигмейлері аштық пен аурудан өлді.

Кәсібі
------

Рундилер екі топқа бөлінеді: малшылар – тутсилер (15%), егіншілер – хутулар (85%) және аңшылардың шағын тобы – Тва (0,75%). 
Тутсилер ірі қара және ұсақ мал өсірді, хутулар ауыспалы егін шаруашылығымен айналысты (құмай, жүгері, банан-плантин, бұршақ, маниок, кофе). Хутулар маусымдық ауыспалы егістердің күрделі жүйесін, тау беткейлеріндегі террассалық алқаптарды пайдаланады, ал кейбір жерлерде суару каналдарының техникасын пайдаланады. Твалар ауыл шаруашылығымен және жалдамалы маусымдық жұмыстармен айналысады.

Қолөнер өнерінде (кілемшелер, қызыл және қара геометриялық ою-өрнектері бар қоржындар), былғарыдан жасалған қолөнер (терілерді өңдеу, олардан бұйымдарды тігу және жасау), тоқу (қызыл-қара-қызғылт сары оюлары бар сисал талшықтарынан жасалған кілемдер) қыш ыдыстары (үлкен балшық құмыра жасау), моншақтардан, сүйектерден, музыкалық аспаптардан зергерлік бұйымдар жасау дамыған.

Өмір салты
----------

XIX ғасырдың аяғынан бастап нормативті моногамия пайда болды. Әлеуметтік ұйым рулық-кландық (сегменттік) әлеуметтік құрылымды тудыратын патрилинейлік генеалогиялық рулы байланыстарға негізделген. Көп балалы отбасының шаруашылығы ауыл қауымдастығының бірлігін құрайды. Неке патрилокальды.

Елді мекендері шашыраңқы орналасқан. Дәстүрлі тұрғын үйлері: хутуларда дөңгелек, қаңқалы төбесі конустық саманнан жасалған үйшіктер, тутсилерде «ара ұясы тәрізді» өрілген үйшіктер, тваларда бұтақтардан және шөптерден жасалған шағын үйшіктер бар.

Негізгі тағамдары - май және бұрыш қосылған дәнді және бұршақ дақылдарынан дайындалған ботқа, бұқтырылған тағамдар, жапырақтардағы шикі және пісірілген банандар, қышқыл сүт өнімдері, балық, банан сырасы.

Қазір еуропалық үлгідегі киімдер басым. Мереке күндері тутсилер бір иыққа түйіліп, белбеуіне байланған кең ұзын жейделер мен жамылғы шапандар киеді.

Халық өнері шығу тегі, ру жауларымен болған шайқастардағы жеңістері туралы тарихи балладалар, әндер, билер, күйлер арқылы бейнеленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Современная энциклопедия Рунди
2. ↑  Большая российская энциклопедия 2004–2017
3. ↑  Большой энциклопедический словарь РУНДИ
4. ↑  Значение слова РУНДИ в Большом российском энциклопедическом словаре
5. 1 2   народы мира / Рунди
6. ↑  Народы и культуры Рунди


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАфрика халықтары |
| --- |
|  |
| Бұл {{Әлем халықтары}} үлгісінің бір бөлігі |
|  |
| 
Ағаулар • Адангмелер • Акандар • Аквапимдер • Алжирлықтар • Алурлар • Амбунду • Амхаралар • Ангас • Ағылшын-африкалықтар • Ануак • Аргоббалар • Афарлар • Африканерлер • Ачемдер • Ачоли • Ашантилар • Багалар • Багирмилер • Баде • Бакве • Баланте • Бамбаралар • Бамилеке • Бамум • Бангилер • Банда • Банди • Бантулар • Баньяруанда • Барбалар • Бари (Африка) • Баса • Бассари • Бауле • Беджа • Бемба • Бена • Берберлер • Бете • Биафада • Бидього • Бини • Биралар • Биром • Биса • Боа • Бобо • Бозо • Боки • Болева • Бонго • Бони • Буби • Буллом • Бура • Бурун • Буса • Бушмендер • Ваи • Вала • Венда • Видекум • Волоф • Вуте • Га • Гандалар • Гбайя • Гбари • Гвере • Герелер • Гереро • Гимирра • Гишу • Гого • Гола • Гонга • Гонжа • Грустар • Гуан • Гураге • Гурма • Гусилер • Дагари • Даго • Дагомба • Дамара • Дан • Дасанеч • Джагга • Джанджэро • Джукун • Диалонке • Динка • Диола • Догон • Дуала • Дьюла • Загава • Занде • Зарамо • Зенага • Зулу • Ибибио • Ивбиосакон • Игала • Игбира • Иболар • Иджо • Идома • Ила • Инеме • Ираку • Ирамба • Итсекири • Ишан • Йеен • Йорубалар • Кабилдер • Кабовердтер • Кабие • Каколе • Календжин • Камба • Камбари • Карамоджонг • Каре • Катаб • Кваву • Квени • Кемант • Кикуйю • Кинга • Кисси  • Коалиб • Комолар • Конго • Конзо • Конкомба • Коно • Консо • Кордофан халықтары • Коса • Котоко • Кпелле • Креолдар • Кру • Куланго • Кунама • Куранко • Куриа • Кусаси • Кушиттер • Ланго • Ландума • Либериялықтар • Ливиялықтар • Лимба • Лоби • Лози • Лома • Лотуко • Луба • Лундалар • Луо • Лухья • Лучази • Луэна • Маба • Маврикийлер • Маврлар • Мака • Маконде • Макуа • Малагасийлер • Малинке • Мампрустар • Мандара • Манджак • Мандинго • Мано • Марги • Марокколықтар • Маса • Масаи • Матабеле • Мба • Мбете • Мбоши • Мбунда • Менде • Меру • Миджикенда • Моба • Монго • Моси • Мпонгве • Муби • Мумуйе • Мурле • Набдам • Налу • Нанкансе • Нанумба • Нгбанди • Нгонилер • Нгунди • Нзима • Нилоттар • Нубиялықтар • Нупе • Нуэр • Ньоро • Ньямвези • Ньянколе • Ньятуру • Овамбо • Овимбунду • Огонилар • Омето • Оромо • Педи • Пигмейлер • Пуну • Рега • Руанда • Рунди • Саката • Само • Сандаве • Сантомеліктер • Сара • Сахо • Свазилер • Сенуфо • Сере-мунду • Серер • Сидамо • Сисала • Собо • Сога • Сомалиліктер • Сомбалар • Сонгайлар • Сонинке • Суахилилер • Суба • Судандықтар • Сукума • Сусу • Суто • Таита • Талленси • Теке • Тем • Темне • Тенда • Тесо • Тетела • Тив • Тиграи • Тигре • Тикар • Торолар • Тсаанги • Тсвана • Тсонга • Туареги • Тубу • Тукулер • Тунистіктер • Туркана • Фанг • Фанти • Фернандино • Фипа • Фон • Фульбе • Фур • Ха • Хадза • Хасонке • Хауса • Хехе • Хопи • Чамба • Чанга • Чига • Чокве • Шалқандар • Шамбала • Шиллук • Шона • Эве • Экои • Этсако • Эфик • Якё • Яунде |

 |