recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Сочиберн түбіндегі шайқас** (ағыл. *Sauchieburn*; (11 маусым 1488 жылы) — король Яков III-нің билігінің соңындағы Шотландиядағы азаматтық соғыстар кезеңіндегі негізгі шайқас.

Соғыс алдындағы әскери қимылдар
-------------------------------

1488 жылы Шотландияда Яков ІІІ-нің про-ағылшын саясатына және магнаттарға қарсы репрессияға наразы болған Англиямен шекаралас жатқан оңтүстік аймақтардағы барондардың көтерілісі лап етті. Көтерілісшілерді королдің ұлы, Ротсей герцогы, Яков басқарды. Алайда, қозғалыстың нақты көшбасшылары, оңтүстік-шотланд кландарының өкілдері Хьюмдер мен Хепберндер болды. Бүлікшілер Линлитгоуды басып алып, оны өздерінің базасына айналдырды. Яков III патшаның жағында, негізінде , елдің солтүстік бөлігінің магнаттары болды. 1488 жылдың маусым айында король әскері Перт пен Стерлинг арқылы Линлитгоуге бет бұрды. Стерлингтен оңтүстігіне қарай, әйгілі Бэннокберн түбіндегі шайқас болған жерде, Яков III-нің жолында ханзаданың әскері тосқауыл болды.

Екі жақтың ұстанымдары
----------------------

Король әскерінің орталық бөлігін Яков III өзі басқарды, екі қанатты солтүстік барондардың жасақтары қорғады, ал алдыңғы қатарда Атолл мен Хантли графтар бастаған таулықтар орналасты. Ханзада әскерін шотланд шекаралары, Лотиан, Галлоуэй және Аннандейл жасақтары қамтыды. Алдыңғы батальондыы Хьюмдер пен Хепберндер басқарды.

Шайқас барысы
-------------

Ханзада королдік байрақты көтерді, осылайша таққа өзінің талаптарын білдірді және жаудың жағындағы роялисттерге сенімсіздік туғызуға тырысты. Осыдан бірнеше жыл бұрын жақын туыстарының қолынан қаза болады деп болжаған Яков III-ге қатты әсер қалдырды. Патша асығыс ұрыс алаңын тастап кетті. Өрістеген шайқаста күрделі қиындықтармен ханзада әскері жеңіп шықты. Королдік әскер жеңіліске ұшырап, Стирлингке қашты. Яков III-ні жақтастары тастайды, ол жағалауға баруға тырысады, бірақ белгісіз рыцардың қолынан қаза табады. Аңызға сәйкес, патша аттан құлап, бір ауылдағы үйге таныстырылмай жеткізілді, діни қызметкерді жараланған адамға шақырылғанда, ол ханзаның жасырын жақтаушысы болып шықты да патшаны өлтірді.

Сочиберн түбіндегі шайқастың мәні
---------------------------------

Сочиберн түбіндегі шайқастың нәтижесінде Ренессанстың алғашқы королі Яков IV Шотландия тағына отырды.
**Ыбыраев Жүніс Ақатайұлы**, жазушы, журналист (1928–2002).

12 қазанда Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Мақпал ауылында туған. 1959 жылы ҚазМУ-дің филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген. Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы», «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттерінде, «Агропромышленный комплекс Казахстана» — «Қазақстан агроөнеркәсібі» журналында жауапты қызметтер атқарған. 
«Қазақстан» баспасында бөлім меңгерушісі болған.
Бірқатар көркем очерк кітаптарының авторы, көптеген жинақтар құрастырған. М.Слуцкистің, А.Курчаткиннің роман, әңгімелерін қазақшаға аударып, кітап етіп бастырған.
2002 жылы Алматы қаласында қайтыс болған.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**Жүргенов атындағы көше**. Көшеге көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, қазақ өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан
ұлтжанды азамат Темірбек Қараұлы Жүргеновтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің
08.05. 1984 №9/242шешімі) берілді. Жүргенов Темірбек Қараұлы (1898-1939) Ақтөбе облысының
Ырғыз ауданында дүниеге келген. Ташкентте Қазақ институтының ректоры, Тәжікстандағы Қаржы
жөніндегі Халком, 1930 жылдары Қазақ КСР Ағарту ісі жөніндегі Халком қызметтерін атқарған.

Көше Медеу ауданында орналасқан. Пушкин көшесінен басталып Тяньшан көшесіне дейін созылып жатыр. Есенов, Нүсіпбеков, Жангелдин, Бәйішов көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы
- Пригородная көшесі. Көшенің ұзындығы - 1000 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Жүннің ұйысуы - (сваляемость шерсти) - жүннің шикізаттық құнын төмендететін ақауларының бірі. Жүннің ұйысуы деп жүн талшықтарының бір-бірімен оңайлықпен ажыраспайтындай шатысып бірігіп, байланысуы. Жүннің ұйысуы әсіресе қылшық жүнді және кейбір биязылау жүнді қой тұқымдарында жиі кездеседі. Жүннің ұйысуы қойдың бағып күтуі, азықтандыруы нашар болғанда, ауруға шалдыққанда пайда болады. Сонымен қатар малдың Жүннің ұйысуына бейімділігі тұқым қуалайтын қасиет екенін де ескеру керек.

Дереккөздер
-----------

<Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6>

Мал шаруашылығы
Жүннің шайыры - (жиропот шерсти) тері ішіндегі тер мен май бездерінен бөлінген заттардан (тер мен жүн майынан) түзілген жаңа химиялық қосылыс. Ж.ш. жүнді қоршаған орта әсерлерінен сақтайды. Бұл қызметті негізінен жүннің шайырының құрамыңдағы жүн майы атқарады. Ж.ш. қойдың тұқымына, өзіндік ерекшелігіне, жынысына, қоректенуіне және ауа-райына байланысты. Биязы жүңді қойларда ж.ш. көп, биязылау жүнді қойларда - орташа, ал қылшық жүнді қойларда - аз болады. Ж.ш. пайдасы көлемінен гөрі, сапасына байланысы. Сапалы ж.ш.-ның түсі ақ және ақ құрамындағы жүн майының йодтық саны және балқу температурасы жоғары болады. Мұндай ж.ш. аз көлемде болса да, жүннің сапасын сақтап, таза жүн шығымының жоғары болуын қамтамасыз етеді. Сапасы төмен ж.ш.-ның түсі сары, қошқыл сары болып келеді. Шамадан тыс көп бөлінген ж.ш. малға зиянды, ондай
қойлар суыққа шыдамсыз, таза жүн шығымы өте төмен болады. Қой тұқымын асылдандыру ісінде Ж.ш. сапасына үлкен мән беріледі. Ж.ш.-ының ланолині құнды медициналық косметикалық шикізат болып табылады.

Дереккөздер
-----------

Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6

Мал шаруашылығы
Жүннің түсуі - (облезть, облысение) - жүн талшықтары өсуінің тоқтауына байланысты дене түгінің теріден өздігінен бөлініп түсуі. Малдың ж.т.-нің 4 түрін ажыратады: жасына байланысты ж.т. маусымдық ж.т. патологиялық (кеселді) ж.т. және тұрақты (үздіксіз) ж.т. Жасына байланысты Ж.т. көбінесе малдың төлінде алғашқы 4-6 айлығында болады. Мысалы, биязы жүнді қой қозыларында іштен туа кездесетін ұзын да ірі қылшықтар олардың 4-6 айлығында өздігінен теріден ажырап, түсіп қалады. Маусымдық ж.т. мал түгінің көктемде ауысуы - ескі жүннің түсіп, жаңа түктің шығуы жатады. Бұл жануарларда ауа-райының маусымдық өзгерістеріне қарай денесіндегі жылудың тұрақтылығын сақтау үшін бейімделуге байланысты қалыптасқан табиғи құбылыс. Түгі бағалы үй жануарларында бұл қүбылыс адамның мақсатты сұрыптау мен жүн тандауы, қолайлы бағып күту жағдайларын туғызуы нәтижесінде толық тежелген. Малдың патологиялық ж.т. белгілі бір аурудың салдарынан болуы мүмкін. Мысалы, қойда патологиялық ж.т. қотыр түскенде пайда болады. Тұрақты ж.т. жекелеген жүн талшықтары өсуінің малдың жасына, жыл мезгіліне байланыссыз өздігінен толық тоқтауына байланысты жүріп тұрады. Бұл сырт көзге білінбейді. Салалы да мол жүн өндіру үшін малды бағып күтуді, қырқуды аталған ж.т. түрлерінің себептерін ескере отырып ұйымдастыру қажет.

Дереккөздер
-----------

Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6

Мал шаруашылығы
**Симоносеки шарты** (1895) (下関条約, *Shimonoseki Jōyaku*?) – 1895 жылы 17 сәуірде Симоносеки қаласында Жапонияның Қытайға зорлықпен қол қойдырған шарты. Шарт бойынша Қытай бұрыннан өзіне вассалды тәуелділікте болған Кореяны басып алуына жеңілдік туғызды. Сонымен қатар, Қытай Жапонияға Тайвань, Пэнхуледао, Ляодун түбектерін беруге және 200 млн. лян контрибуция төлеуге мәжбүр болды. Бұл шартқа Ресей, Германия және Францияның наразылық жасауы нәтижесінде Жапония Ляодун түбегін аннексиялаудан бас тартты, бірақ Қытайдан қосымша 30 млн. лян контрибуция алды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Үлкен қатпарлы доға** — Сарыарқадағы иіні батысқа қараған доға пішінді ең сыртқы ірі каледондық құрылым. Алғаш сипаттаған Е.Д. Шлыгиннің түсіндіруі бойынша бұл құрылым Солтүстік Тянь-Шаньнан басталып, Қаратау, Ұлытау, Көкшетау антиклинорийлер тізбегі арқылы Ерейментау антиклинорийімен жалғасқан. Ол сырт жағынан Батыс Сібір және Торғай ойпаңдарымен көмкерілген. Үлкен қатпарлы доғаның ішкі тарамы болып саналатын Шу-Іле антиклинорийі оңтүстік-батысын алып жатыр. Үлкен қатпарлы доғасының ішінде каледон қатпарлығымен толық бекімеген екінші доға орналасады да, екеуінің де ішкі бетінде герциндік кіші қатпарлы доғалардан құралған Жоңғар-Балқаш геосинклиналдық жүйесі орналасқан. Каледон және герцин белдемдерінің жапсары өте күрделі. Бұлар көбінесе бір-бірімен қисық шалысқан және доға пішінді иіндесе жалғасқан терең жарылымдар арқылы шектеседі. Жарылыстар әсерінен осы шектеу бойынша девонның шеткі жанартаулық белдеуі және жанартау тектес қабаттардан түзілген доғалы белдем өтеді. Үлкен қатпарлы доғаның қатпарлы қатарының бағыты өз пішініне сай үнемі өзгеріп отырады. Мысалы, Оңтүстік-шығыс тарамдарында қатпарлар солтүстік, солтүстік-батыс, Ұлытауда бойлық, Көкшетау антиклинорийінде ендікке таяу бағытта созылған. Антиклинорийлердің өзегінде күшті метаморфтануға ұшыраған кембрийге дейінгі гнейс-амфиболитті, жасыл түсті жанартаутекті және кристалдық тақтатасты қат-қабаттары жер бетіне шыққан. Қанаттарында анық шалыс орналасқан кембрийдің қалың базальтты-кремнийлі және терригенді-карбонатты геосинклиналдық формациялары бар. Доғаның ішкі жиегіндегі антиклинорийлерге параллель жатқан Сілеті, Шығыс Көкшетау, Қалмақкөл, Көң синклинорийлері баяу қатпарланған жоғ. кембрий-ордовиктің андезит-базальтты, терригендік тау жыныстарынан қалыптасқан. Үлкен қатпарлы доғаның бойын қуалай рифей мен төм. палеозойдың ультранегізді және негізді интрузиялары кездеседі. Ордовик кезеңінде доға ішіне көлемді диорит-гранодиорит массивтері кептелген, ал ішкі қанатында девон кезеңінің граниттік батолит интрузиялары тараған. Үлкен қатпарлы доғаның ішкі толық бекімеген иінінде каледон қатпарлықтарын шалыс жапқан Теңіз, Жезқазған, Шу ойыстары орналасқан. Олар девон жүйесінің қызыл түсті молассасымен, фамен — төм. карбонның сұр түсті терригенді-карбонатты теңіз шөгінділерімен және жоғ. палеозойдың әр түсті континенттік тау жыныстарымен толған. Бұл қат-қабаттар баяу қатпарланған орогендік кешенге жатады.

Сілтемелер
----------

 "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
**Айтөлен Ұлбосын** *(5.5. 1956. Жамбыл облысы Талас ауданы Майтобе а.)* – тележурналист.

КазМУ-ді бітірген (1980). Қазақ телевизиясының "Қазақстан", "Шарайна", "Ақшам" ақпарат бағдарламасында, әдеби-драмалық хабарларының Бас редакциясында, 'Алатау" арнасында, танертеңгілік ақпаратты-сазды "Шапатат" батдарламасында редактор, комментатор (19802002). Көрерменге "Кәусар",Айтөлен Ұлбосын "Желтоксан және тәуелсіздік", "Кезең", "Жылдар, ойлар", "Дидар", "Асыл мұра", "Ораза қабыл болсын" атты топтама хабарлары арқылы танымал.

"Дүниежүзі Қазақтарының түңғыш құрылтайы", "Жылдар, ойлар". "Кезең" циюідері бойынша әзірленген "Зейнолла Кабдолов", "Дінмұхамед Конаев", "Асанбай Аскаров", "Сәбит Оразбаев", "Куандык Шантытбаев", "Әбу Сәрсенбаев", "Күлэш Ахметова", "Совет Масгұтов", кажылык сапарынан "Жүректер нүрта толғанда" атты хабарлары Қазақ телевизиясының "Алтын қорында" және т.б. 2000 ж. Қазақ телевизиясы мен Қазақстан мұсылмандары діни баскармасының бірлескен жобасы, тұңғыш рет орталық мешіттен түнгі сағат 24-тен тан намазына дейін жалғасқан "Қадір түні" тікелей репортаж бағдарламасының авторы әрі тікелей эфирде жүргізушілерінің бірі.

Қазір "Айкын" республикалық қоғамдық-саяси газетінде тілшілер қосынының меңгерушісі.

Қазақ телевизиясының 50 жылдық мерей тойына орай 2008 жылы "Әріптестерім менің" атты кітабы жарық көрді.

Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының иегері. "Алтын Жұлдыз" байкауы жүлдесінің иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы". Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. - 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
3 + 2 = 5
**Қосу** — берілген бірнеше санның қосындысы анықталатын арифметикалық амал. a және b сандарын қосу нәтижесінде a мен b сандарының (яғни қосылғыштарының) қосындысы деп аталатын x саны пайда болады. Қосу амалы орындалған өрнек былайша жазылады: {\displaystyle ~x=a+b,} {\displaystyle ~a} — қосылғыш, {\displaystyle ~b} — қосылғыш, {\displaystyle ~x} — қосынды. Қосу амалының нәтижесі ({\displaystyle ~x}) — қосынды деп аталады. Қосу амалына барлық сан аймағында (облысында) шектеу жоқ, бір мәнді орындалады.

Кез келген {\displaystyle ~a,b} және{\displaystyle ~c} сандары үшін сәйкес аймақтарда (облыстарда) қосу амалының заңдылықтары тура:

* {\displaystyle ~a+b=b+a} (ауыстырымдылық);

* {\displaystyle ~a+(b+c)=(a+b)+c} (терімділік);

* {\displaystyle ~a+0=0+a} ({\displaystyle ~0} — қосуға қатысты бейтарап элемент).

Ауыстырымдылық пен терімділік заңдары қосылғыштардың реттілігі қосындыға әсер етпейтіндігін дәлелдейді.

Қосу амалын "{\displaystyle ~+}" ("плюс") таңбасымен белгілеуді 1489 жылы чех математигі Ян Видман (1460 — XVI ғ.) ұсынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X
**Қостұра**, *Үлкентұра* – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы сеңгір. Қостұраның "Тұра" аталуы бұл аймақты жүз жылдай жайлаған ойраттардың сөзі, мағынасы "қамал" дегенді білдіреді. Оған дейін Тұраның қазақы атауы "Сеңгір" болған деген мәлімет бар.

Тектоникасы
-----------

Ертедегі тектоникалық жарылыстардың әсерінен Жуалының оңтүстік-батысында ағатын Қошқарата, Боралдай өзендерінің жарып өткен жоталарының көтерілуі үдей түскен. Шаян жеріндегі "Үлкен тұра" мен "Алакүшік" биіктері тұсындағы жер қабаты 600-700 метрлік деңгейге дейін жеткен. Осы "Қос тұраны" кейде ел жекелеп "Үлкен тұра" және "Алакүшік" деп те атайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы
**Қосшағыл** – Балқаш көлінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Ақсу ауданы Құрақсу ауылынан батысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Ақсу өзенінің аңғарында.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 380 м. Солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай 25 км-ге созылған, енді жері 15-16 км шамасында. Бедері қырқалы-жалды келген. Батысында Өлкеқұм, шығысында Күшікқұм, оңтүстігінде Жалқұм құмдары жатыр.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төрттік кезеңнің аллювийлі шөгінділерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Құмды алқапта сексеуіл шоғырларымен бірге жусан, жүзгін, еркек шөп, теріскен өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Ольга Андреевна Киколенко**. 1951 жылы 27 шілдеде Қостанай облысы Урицк ауданы (қазіргі Алтынсарин ауданы) Лихачевка ауылында туған. Неміс.

Әкесі - Сукненов Андрей Адьянович (1928-1985), ветеринарлық дәрігер болған.
Анасы - Сукненова Лидия Фридриховна, зейнеткер, сауыншы болған.

Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтының неміс тілі мен әдебиеті факультетін (1974) неміс тілі мен әдебиеті пәндерінің оқытушысы мамандығы бойынша; Апматы Жоғары партия мектебін (1988) орта, жоғары оқу орындарында ғылыми коммунизм оқытушысы мамандығы бойынша; Ресей Басқару академиясын (Мәскеу) бітірген.

Тарих ғылымдарының кандидаты (1994). Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Неміс бірлігінің қалыптасу тарихы».
«Халық есінде», «Ресей немістерінің тарихынан» монографияларының авторы (1991-1994).
Орыс, неміс және қазақ (сөздікпен) тілдерін біледі.
«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2004 жылдан).
1967 жылдан - Қостанай облысы Урицк аудандық 8-жылдық Лихачев мектебінде мұғалім. 1972 жылдан - Қостанай облысы Урицк аудандық 8-жылдық Лихачев мектебінде директор. 1976 жылдан - Қостанай облыстық Урицк аудандық Лермонтов ауылдық Халық депутаттары кеңесінің төрайымы. 1980 жылдан - Қостанай облысы Урицк аудандық Лермонтов атындағы кеңшарда партком хатшысы. 1983 жылдан - Қостанай облысы Урицк аудандық халық депутаттары атқару комитеті төрағасының орынбасары. 1984 жылдан - Қостанай облысы Қазақстан Компартиясы Урицк аудандық комитетінің хатшысы. 1991 жылдан - Қостанай облысы Урицк аудандық Халық депутаттары кеңесі төрағасының орынбасары. 1992 жылдан - Қостанай аудандық әкімшілігі басшысының орынбасары. 1995 жылдан - Қостанай облысы Қостанай ауданы әкімінің орынбасары. 1997 жылдан - Қостанай облысы әлеуметтік бағдарлама мен жұмыссыздықты үйлестіру департаментінің директоры.
2008 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің мүшесі.
Урицк аудандық Халық депутаттары кеңесінің депутаты (1972-1992).
Қазақстан әйелдері ассоциациясы Қостанай филиалының мүшесі (2000 жылдан).
«Құрмет белгісі» (1980) орденімен; «Еңбек ардагері» (1990), «1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысы Жеңісіне елу жыл» (1997), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Шапағат» (2005) медальдарымен марапатталған.

Тұрмыс құрған. Жұбайы - Киколенко Николай Иванович (1947). Ұлы - Киколенко Валерий Николаевич (1971), кәсіпкер; қызы - Киколенко Любовь Николаевна (1979), заңгер.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Ли Бай** (немесе **Елдібай**, **Ілебай**; қытайша: 李白; пінин: Lǐ Bái / Lǐ Bó) (701—762) — Қытайдың ұлы ақыны. Ол өз өмірінде тоғыз мың шумақ өлең жазған, «жыр періштесі» деген атаққа ие болған.

Ли Байдың туған жері туралы талас коп, бірақ Қытайдың деректері бойынша Сұяб қаласында туған, Сұябты қытайлар Шу өзені бойында болғаны үшін Шуйе деп атаған.

5 жасынан әкесіне ілесіп Қытайға келген Ли Бай ақындық өмірін Қытайда өткізді, тірісінде ат мініп, ел аралап, шарап ішуді ұнатар еді.

Ақыры Янцзы өзенінде қайықта мас болып, судағы айдың сәулесін құшамын деп суға ғарық болып өледі.

Өлеңдері
--------

|  |
| --- |
| **Сағыныш** |
| 床前明月光 | *Ай нұры түскен төсегім* |
| 疑是地上霜 | *Боз қырау болып көрінді .* |
| 举头望明月 | *Аспанда айға қарадым,* |
| 低头思故乡 | *Еңкейдім, ойлап елімді.* |
|

|  |
| --- |
| **Мұң** |
| 美人卷珠帘，深坐颦蛾眉 | *Қатыңқы қабақ сол сұлу, пердесін баяу қайырды,* |
| 但见泪痕湿，不知心恨谁 | *Көңілде мұң көзде жас, білмеймін неге қайғырды?* |
|

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазіргі Қырғызстанның Тоқмақ қаласының касындағы Ақ-Бешім асары.
«Классикалық» дүрбі схемасы
Жорық дүрбісі (7×50)
Дүрбі – алыстағы нәрселерді ұлғайтып көруге арналған оптикалық прибор. Дүрбіні бинокль (французша bіnacle, латынша bіnі – жұп, екі және oculus – көз) деп те атайды. Ол оптикалық осьтері параллель болатындай етіп бір-бірімен жалғасқан екі көру түтігінен тұрады. Оптикалық сұлбасы объектив (желімделген екі линза жүйесі) пен окулярдан құралған. Дүрбінің негізгі сипаттамасы – үлкейту, көру өрісі бұрышы және ажыратқыштық шама. Дүрбіде, объективтің фокаль жазықтығында не оған жақын орналасқан алыстағы нәрсенің шын, кішірейтілген және төңкерілген кескіні, окуляр арқылы лупа тәрізді қаралады. Кеплер түтігі типтес көру түтіктері бар дүрбіде де окуляр – жинағыш жүйе әрі ол төңкерілген кескін береді. Сондықтан тура кескінді алу үшін, объектив пен окулярдың арасына, төңкергіш жүйе орналастырылады, мысалы, Малофеев – Порро жүйесі екі шағылыстырғыш жақтары бар, бір-бірімен 90Ә бұрыш жасай орналасқан екі тікбұрышты призмадан тұрады. Мұндай жүйе аспаптың ұзындығын азайтуға да мүмкіндік береді. Дүрбінің бұл типі, көбінесе, призмалық дүрбі деп аталады (үлкейтуі алты – он бес есе). Ал, Галилей дүрбісі типтес көру түтіктері бар дүрбінің окуляры – шын кескін жазықтығы алдына орналасқан шашыратқыш линза. Мұндай дүрбінің көру түтігінің ұзындығы объективтің фокус аралығынан кіші, кескін жорымал әрі тура, құралымы қарапайым, көру бұрышы шектеулі (үлкейтуі екі – төрт есе, мысалы, театр дүрбісінде) болып келеді.
**Дүре жайылмасы** – Каспий маңы ойпатының солтүстігінде, Жайықтың оң саласы – Көшім өзенінің жағалауында, Шежін (Шыжың) жайылмасының шығысында орналасқан шалғынды жазық.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы жерінде.

Жер бедері
----------

Жайылманың орта бөлігінің абсолюттiк биіктігі 14 м. Ұзындығы 60 км, ені 25 км. Пішіні өте тегіс, жазық келген. Жер бедерінің ойысты жерлерінде көлтабандар, көлшіктер мен бидайықтар кездеседі.

Өсімдігі
--------

Топырағы қызғылт қоңыр және сортаң келген. Шалғынды-далалық және астық тұқымдас жусан аралас әр түрлі шөптесін өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002
ISBN 9965-607-02-8
**Дүре салу** - жазаның ауыр түрі əрі масқаралау түрі. Көбінесе, жазалының құйрығын жалаңаштап қойып, жазасына қарай 25, 50, 75, 100 қамшы дүре соғылады, яғни ұрады. Дүре үстінде өліп кеткендерге құн төленбейді. Мұндай ауыр жаза ұрыларға, опасыздарға, ауыр қылмыскерлерге, қолға түскен барымташыларға, өшті-қасты адамдарға беріледі, кек алу жолында да қолданылады. Дүре көп алдында соғылады жəне оның əлеуметтік, тəрбиелік, заң жолында да атқаратын қызметтері бар. Мысалы, мұндай жазаны көрген адамдар қылмысқа көп бара бермейді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
**Дүрбіт**, дөрвөт — қазіргі моңғолдардың құрамындағы ежелгі тайпа. 

  

Көне моңғол жазбаларында дүрбіттерді Оғыз тайпалары одағының қият тайпасынан шыққан Бөрте Чинөнің (Н.Бичурин "Бертеченьхан" деп атаған) 12-ұрпағы, Добун Мергеннің ағасы Дува Соқырдан өрбиді деп көрсеткен. 

  

Дува өлгеннен кейін оның төрт ұлы ағасы Добун Мергенге бағынбай бөлініп, Дөрвөндер (төрттік) атанып кетеді. Шыңғыс хан Жамұқадан бөлініп, жеке шаңырақ көтергенде Дүрбіттің Мөчи будун бастаған тобы Шыңғыс ханға келіп қосылады. Дүрбіт бұл кезде Орман елінің негізгі тобын құрайтын төрт ойраттың құрамында болған. Алғашында Дүрбіттер Шыңғыс ханның жарлығымен Хорчы Ноянның қол астында болады да, 1207 жылы Орман елін бағындыру үшін әдейі келген Жошыға бағынды. Дүрбіттің негізгі бөлігі 14 ғасырда бұрынғы қырғыз, наймандар мекен еткен Увс, Қарқара жотасы маңына қоныс аударып, сонда тұрақтап қалды. Мұнда қоныс тепкен Дүрбіттер кейін төрт ойрат тайпасы (чорос, дүрбіт, торгут, хошуд) құрамында Жоңғар хандығын құрып, жоңғарлардың қазақ даласына, Орталық Азияға жасаған шапқыншылығына қатысқан. Ал дүрбіттердің тағы бір бөлігі Шыңғыс хан әскерлерімен Орталық Азияға келіп, қалып қояды. Олардың ұрпақтары қазір өзбек, қырғыз, ноғай халықтары арасында кездеседі. Дүрбіт тайпасының ежелгі атауы, этно салты қазіргі Батыс Моңғолияда сақталған. Моңғолияның Увс аймағын, негізінен, баяуд, Дүрбіттер құрайды. Моңғол тілінде сөйлейді, будда дінін ұстанады, бірақ ежелгі салт-дәстүрі, этникалық ерекшеліктері сақталған.

Дереккөздер
-----------
Есею, азамат болу, үлкею мағыналарында қолданылатын сөз тіркесі екендігі жұмбақ емес. *«Ер жеткен, жігіт болған баласы бар»*.

Қазіргі тілімізде екі сөзден қалыптасқан тұрақты тіркес сияқты көрінгенмен сөз төркінін іздестіре келгенде алғаш бір сөз ғана болғандығына көз жеткізу қиынға
соқпайды. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінен мынаны оқимыз: *«ерэт»* немесе *«ерэдз»* тұлғалары *«еркек қалпын игеру, ерлерге ұқсау»* (ДТС, 176). Қазіргі біздің түсінігіміздегі *«азамат болу»* сияқты тіркес те көрсетілген мағыналардан онша алшақ кетпейді. Ескерткіштегі *«ерэт»* немесе қазіргі қолданылуымыздағы *«ер жет»* тіркесінің қайсысы да тек ер балалардың үлкейіп, есеюіне арналған. Дәл осы мағына жағына табан тірей отырып, бүгінгі қолданылып жүрген *«ер жет»* тіркесінің төркіні *«ерэт»* деуімізге толық мүмкіндік бар. Оның тіркес болып қалыптасуы қазақ тілі заңдылығынан туған: *ерэт => арйэт => ериет => ержет => ер жет + у => ер жету*. Жазба ескерткіштегі тұлғаға жақын дыбыстық құрам тува тілінде сақталған: *элаэди*. М9нда тек л ~ р дыбыс сәйкестігі ғана байқалады (*ерэт>элээди*). Ал моңғол тілінде біздегідей сөз тіркесіне айналған: *эрийн цээнд хурэх* .[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
Көне керамбиттің түрі
**Керамбит** - Малай архипелагындағы суық қарудың дәстүрлі түрі. Өте шытырман шығу тарихы бар. 

Бір нұсқасы бойынша, ол өзінің шығуымен Ява аралдарында тұрған Сунда тайпасына қарыздар. 1280 жылы олардың Пак Макан патшасы қайтыс болып, олар оның жаны жолбарыста өмір сүреді деп, осы жануардың тырнағына ұқсас қару қолданған. Шынымен де, жиі керамбит сөзін "жолбарыс тырнағы" деп аударып жатады. 

Басқа нұсқа бойынша бұл қарудың шығу тегін Малайзия мен Индонезиядағы кең тараған әтештер төбелестерімен байланыстырады. Соққы жарасын үлкейту үшін әтештің аяғына керамбитті еске түсіретін пышақ байлап қоятын. Кей кездерде, құлшынысты әтештер төбелесіп жатқан інінен атып шығып, осы қарумен көрермендерді жаралауға дейін баратын. Жарақаттың ауыр болуы оны төбелес қаруы ретінде пайдалануға итермеледі. 

Керамбиттің іш жағынан қайралған 3-тен 10 см.-ге жететін ай тәрізді жүзі және бас жағында саусақ арқылы ұстайтын домалақты сабы бар. Оның сабы ағаштан жасалып, мыс бұрандама арқылы бекітіледі.Керамбиттің осы түрі көп таралған, бірақ оның 2 жүзді немесе домалақ ұстағышсыз түрлері де кездесіп жатады.Оның 20-30 см.-лік дүзді түрлері бар. Оларды көбінесе *Бладау* немесе *Куку Макан* деп атайды. 

Керамбит - "Counter-Strike: Global Offensive", "Splinter Cell: Blacklist", "Call of Duty: Black Ops" ойындарында кездеседі және өте қымбат әрі бағалы болып саналатын қару.

Дереккөздер
-----------

* *Фомин А.* Керамбит — стальной коготь тигра // *Братишка* : Ежемесячный журнал подразделений специального назначения. — М.: ООО «Витязь-Братишка», 2013. — № 7. — С. 36-39.

* *Фомин А.* Керамбит на армейской службе // *Братишка* : Ежемесячный журнал подразделений специального назначения. — М.: ООО «Витязь-Братишка», 2013. — № 8. — С. 48-53.
1906 жылғы көрме
----------------

Дүниежүзілік көрме 1906 жылы Миланда өткізілді.Өткізілген уақыты 28 сәуірден 31 қарашаға дейінгі аралықты алды.
Италияда өткізілген Дүниежүзілік көрме Париж-Милан темір жолының хабарламасы ашылуына алып келіп және 1906 жылдың мамырында 20 км-дей Италия мен Швейцарияны байланыстыратын Альпідегі Симплон тоннеліне эксплуатацияға рұқсат берілді.
Көрме тақырыбы: Құрлық және су транспорттары
1906 жылғы Экспоға еуропалық елдерден басқа да Қытай мен Жапония секілді азиялық елдер қатысты.
Көрме орналасқан жердің аудауны 100 га-дан көп болды.
Көрмені әлемнен 10 млн. адам тамашалауға келді.
Милан әлемдік көрменің басты кейіпкеріне айналды.Қаланың дамуын Еуропаның маңызды астаналарын байланыстыратын Симплон тоннелінен байқауға болады.
Көрме кезінде экспонаттарға арналған 200 павильон қойылды.Сонымен қатар, әлі күнге дейін сақталған аквариум ойлап табылған.
Осы көрме арқылы халық Миланды ең заманауи астаналардың бірі ретінде тани бастады.

2015 жылғы көрме
----------------

Дүниежүзілік көрме Миланда 2015 жылдың 1 мамырынан 31 қазанға дейінгі аралықты болды.
Басты тақырып: Жерді қоректендіру.Өмірге керек энергия
Басты идея:Жердің бүкіл тұрғындары керекті мөлшерде сапалы әрі пайдалы өнімдермен қамтамасыз етілу керек.
Мақсаты:
Халық назарын қазіргі кездегі глобальдік мәселелерге аударту
Өндірісті арттыру жолында дамыту
Еларалық қарым-қатынасты жақсарту
Технологиялық саланы дамыту
114 мемлекет қатысып,20 миллионнан астам адам көрмеге келді.
1,7 миллион шаршы километр жерге пішініне,көлеміне байланысты 4 деңгейге бөлінген 60 павильон болды.Экспода Ресей,Жапония,БАӘ сияқты елдер өздеріне жеке павильондар сұратса,Африка елдері біріктірілген аумақтарда өткізді.



1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5 маусым – Дүниежүзілік қоршаған ортаны қорғау күні. 

БҰҰ Бас Ассамблеясының шешімімен 1972 жылы бекітілген. 

Жыл сайын 5 маусымда атап өтілетін бұл күні Біріккен Ұлттар Ұйымы әлемдегі халықтың назарын қоршаған орта проблемаларына аудартады. 

Бүкіләлемдік қоршаған ортаны қорғау күні - көшедегі шеру, велосипедистер парады, «жасыл» концерттер, мектептерде шығармалар мен плакаттар байқауы, ағаш отырғызу, сондай-ақ қалдықты қайта өңдеу науқаны және айналаны тазарту сияқты қызықты шаралар жасалады.

Қазақстан Республикасында бұл шара атап өтіледі және еліміздің әр аймағында түрлі шаралар ұйымдастырылады.

Заңдық құжаттар
---------------

Қазақстан Республикасында "Қоршаған ортаны қорғау туралы" Заң 1997 жылы 5 тамызда қабылданған. Осы Заңның негізінде қазіргі күнге шейін түрлі іс-шаралар ұйымдастырылып келеді. Мысалы, 2007 жылы халықаралық актілерге, жаңа стандарттарға сай біздің экологиялық заңнаманы үйлестіріп, мемлекеттік бақылау жүйесін жетілдіруге бағытталған Экологиялық кодекс қабылданды.

Қазақстанда экологиялық апатты аймақтар
---------------------------------------

Соңғы мәліметтер бойынша, еліміздегі ең лас қалалар: Алматы мен Өскемен. 

Сондай-ақ, қоршаған ортаны зиянды заттармен, техногенді қалдықтармен ластайтын кәсіпорындар:

1. Батыс Қазақстан мұнай, газ, конденсат кен орындары
2. Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты
3. Өскемен титан-магний комбинаты
4. Лениногор полиметалл комбинаты
5. Зыряновск полиметалл комбинаты
6. Жамбыл суперфосфат заводы
7. Жамбыл фосфор заводы
8. Балқаш тау-кен комбинаты
9. Жезқазған тау-кен комбинаты
10. Павлодар алюминий заводы
11. Ақтөбе хром қосылыстары мен химия заводы
12. Екібастұз энергетикалық кешені
13. Қарағанды металлургия заводы
14. "Фосфор" Шымкент өндірістік бірлестігі
15. Шымкент қорғасын заводы

Тағы қараңыз
------------

Біріккен Ұлттар Ұйымының атаулы күндері

Сыртқы сілтемелер
-----------------
**Дүниежүзілік пошта одағы** (ДПО) — халықаралық ұйым, БҰҰ-ның мамандандырылған мекемесі (1947). 

  

Ол 1874 жылы 1-халықарарлық пошта конгресінде құрылып, 1878 жылға дейін "Жалпыға бірдей пошта одағы" деп аталды. Ұйымның мақсаты — пошта қызметін ұйымдастыру мен жетілдіруге жәрдемдесу, осы саладағы халықар. ынтымақтастықты дамытып, техникалық көмек көрсету. Одаққа тек мемлекеттер ғана емес, сондай-ақ, халықарарлық ұйымдар да мүше бола алады. Оның басты органдары: Дүниежүзілік пошта конгресі, Атқару кеңесі, Пошта мәселелерін зерттеу жөніндегі консультативтік кеңес және халықараралық бюро. Конгреске одақ мүшелерінің бәрі түгелдей қатысады, ол 5 жылда 1 рет шақырылады. Атқару кеңесі мен консультативтік кеңес 5 жылға сайланады. Ал халықараралық бюро Дүниежүзілік пошта одағы ның тұрақты хатшылығы болып саналады. Ұйымның ресми тілі — француз тілі, сондай-ақ, қызмет бабында ағылшын, испан және орыс тілдері де пайдаланылады. Конгресс есептерін, ақпарларды, т.б. жариялайтын арнаулы басылымы бар.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энцклопедиясы
**Ералиев** — Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданыңдағы ауыл, Ералиев ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Толағай, Көнек тауларының аралығында, Жаңаарқа кентінен батысқа қарай 91 км-дей жерде орналасқан.

Тарихы
------

Іргесі 1932 жылы қаланған. 20 ғасырдың 30-жылдарында Жарық, Карл Маркс, Жиделі, Айбат, Қарсы адыр, Құрамыс, ТОЗ-дары болды. 1939 жылы ТОЗ-дар бірігіп, Карл Маркс ұжымшары, Жарық ауылдық кеңесі болып құрылды. Кейін оған осы ауылдың түлегі, Қоғам және мемлекет қайраткері Шабден Ералиевтің есімі берілді. 
Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыттары - мал шаруашылығы, оның ішінде қой өсіру бөлды. Жерінің жалпы ауданы - 252,0 мың га. Кеңшар орынында 93 шаруа қожалығы құрылған (2006).

Халқы
-----

Жергілікті тұрғындар саны 1999 жылы 1458 адам (779 ер адам және 679 әйел адам) болса, 2009 жылы 1328 адамды (699 ер адам және 629 әйел адам) құрады.

Инфрақұрылымы
-------------

Округтің елді мекендерінде (Кезең, Аралтөбе, Ақбастау, 189-разъезд, Жомарт ауылдары). 5-мектеп, ОДА, кітапхана, АТС, пошта мекемелері бар. Ауыл мектебіне Социалистік Еңбек Ері О. Әлібаевтың есімі берілген. Ауыл басқа елді мекендерімен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын 189-разъезд 15 км жерде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Айнабұлақ •
 Айшырақ •
 Ақбастау •
 Ақтайлақ •
 Ақтасты •
 Ақтау •
 Ақтүбек •
 Алғабас •
 *Аралтөбе* •
 Атасу (Ақтүбек а.о.) •
 Атасу (Байдалы би а.о.) •
 Байғұл •
 Бидайық (Бидайық а.о.) •
 Бидайық (Орынбай а.о.) •
 Ералиев •
 Жаңаарқа •
 Жомарт •
 Кезең •
 Кенжебайсамай •
 Кирово •
 Қараағаш •
 Қарамола •
 Қылыш •
 Қызылжар •
 Мұқажан Жұмажанов •
 Мыңадыр •
 Орынбай •
 Өркендеу •
 Талдыбұлақ •
 Түгіскен •
 Ынталы •
 Ынтымақ •
 №69-темір жол айрығы •
 №117-темір жол айрығы •
 №189-темір жол айрығы 
 |

 |
Көшеге қазақтың күміс көмей əншісі, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі Мадина Есмалайқызы
Ералиеваның есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы
әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764 қаулысы) берілген. Мәдина Ералиева Есмалайқызы (1954-2000)
Қызылорда облысында дуниеге келген. 1985 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы облысы
филармониясының жетекші əншісі болды. Нәзік те сыршыл үн, өзіндік мәнерімен халықтың сүйікті
әншісіне айналды.

Көше Әуезов ауданындағы *«Таугүл-3»* шағынауданында орналасқан. Дауленов көшесінен басталып
Кәрменов көшесіне дейін созылып жатыр. Кешенін ұзындығы - 470 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Мұхаммед әл-Мұнтасыр** (араб.: ‎محمد المنتصر‎‎; 23 наурыз 838, Самарра — 7 маусым 862, Самарра) — Ислам халифатының 30-шы халифасы, мүміндердің әмірі.

Өмірбаяны
---------

849 жылы 13 жасында тақ мұрагері деп жарияланды. Әкесі өлтірілген кезде түркі қолбасшылар оған серт береді.

Әл-Мұнтасырдың халифа деп жариялануына байланысты кейбір қарсылықтар туындады. Оның халифа болғанын қаламағандардың көбеюінен және әл-Мүтәуәккилдің түркілерге қарсы жасақтаған әскеріне халық арасынан да адамдар қосылғаннан кейін қақтығыс тіптен үдей түсті. Тіпті бірнеше кісі қаза тапты. Сондықтан қолбасшылардың араласуымен қақтығыс тоқтатылды.

Әкесінің Әлидің жақтастарына көрсеткен қысымы мен Құсайынның қабірін зиярат етуге салған тыйымы да тоқтатылды. Әл-Мүтәуәккилді өлтіріп, әл-Мұнтасырдың халифалық билікке келуі, түркілердің халифат ішіндегі салмақтарын арттыра түсті. Өйткені олар бұдан былай кімнің халифа боланына, тіпті олардың өміріне қатысты шешім айтатындай күшке ие болды. Сондықтан солардың қалауына сай әл-Мұнтасыр әл-Мүтәуәккилдің тақ мұрагері болған Мұхаммед әл-Мұғтазз және әл-Муаяд атты екі ұлын мұрагерліктен алыстатты.

Тұлғалық қасиеттері
-------------------

Әл-Мұнтасыр әкесінің өліміне араласқандықтан өзін кінәлі сезінетін. Көп уақыт өтпей науқастанады. 8 маусым 862 жылы қайтыс болады. Әл-Мұнтасыр кешіргенді, жомарттықты және халқына әділ билік еткенді жақсы көретін.

Дереккөздері
------------

1. ↑  Ислам тарихы. Алматы: Ернар Есімқұлов, 2018 ISBN 978-601-7929-37-4
**Мұхаммед әр-Разы** (араб.: محمد الراضي‎‎; 909, Бағдат — 12 желтоқсан 940, Медине) — Ислам халифатының 39-шы халифасы, мүміндердің әмірі.

Өмірбаяны
---------

Әл-Қаһир қолға түскеннен кейін қолбасшылар Мұхаммед ибн Мұқтадирді түрмеден шығарып, оны халифа етіп тағайындап, серт берді. Саяси тұрақсыздық пен бейберекетсіздік күн өткен сайын арта түсті. Иракта лауазымды тұлғалардың арасында үлкен талас-тартыс бар-тын. Билік басына келген уәзірлер мәселені шешудің орнына одан әрі ушықтырып жіберді. Убәйдия мемлекеті Мағрибте күн өткен сайын күшейіп, [[Мысыр]ды қолдарына қаратуға тырысты. Буәйхиұлдары болса Жәбәл мен Ахуаз аймағының басым бөлігін қолдарына алды. Византия да осындай тұрақсыздықты пайдаланып бірнеше дүркін шабуыл жасады.

Тұлғалық қасиеттері
-------------------

Әр-Разы әдебиетшілермен отырғанды ұнататын әрі жомарт болатын. Ол 940 жылы дүние салды.

Дереккөздері
------------

1. ↑  Шабан Өз. Ислам тарихы — Алматы: Ернар Есімқұлов, 2018 ISBN 978-601-7929-37-4
**Мухаммед эн-Нафаа** немес **Мухаммед ан-Нафаа**(фр. , 28.08.1917 жылы туған, Тунистің оңтүстігі - 17.10.2007, Тунис) — Тунис жұмысшы және коммунистік қозғалысының қайраткері. Шаруа семьясында туған. Мамандығы — мұғалім. 2-дүние жүзілік соғыс кезінде (1939—45) Қарсыласу қозғалысына қатысты. 1943 жылдан Тунис Коммунистік партиясының (ТКП) мүшесі. 1946 жылдан ТКП ОК-нің және Саяси бюросының мүшесі. 1947 ж. ТКП-нің орталық органы «Ат-Талиа» («Авангард») газетінің редакторы. Партияның 3-съезінде (1948) ТКП ОК-нің бірінші секретары болып сайланды. Нафаа тунис халқының азаттық қозғалысы жайында бірқатар еңбек жазды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том
**Хулио Сесар Чавес Карраско кіші** (исп .Julio César Chávez Carrasco Jr. 16 ақпан 1986, Кульякан-Росалес, Синалоа, Мексика) — мексикандық кәсіпқой боксшы. Бірінші орта салмақ дәрежесінде өнер көрсетеді. Әлем чемпионы (WBC тұжырымы, 2011—2012 жыл). Хулио Сесар Чавестың ұлы.

Биографиясы
-----------

Хулио WBC тұжырымы бойынша жартылай жеңіл салмақтағы әлем чемпионы Хулио Сесар Чавестың ұлы. Чавес әкесінің жолын жалғау мақсатымен боксшы болуға шешім қабылдайды. Хулио Сесардың әуесқой мансабы екі айқастан ғана тұрды. Кіші Чавестың бұл екі кездесуі де Хорхе Паэс кішіге қарсы өтті. Хорхе Паэс кіші жартылай жеңіл салмақтағы бұрынғы әлем чемпионы Хорхе Паэстың ұлы болатын.

Кәсіпқой мансабы
----------------

2003 жылы 17 жасында ең алғашқы кездесуін өткізді. Алғашқы бес айқасын сенімді жеңді дегенге келмейтін еді. Кейіннен 13 нокауттан тұратын ұзақ жеңістер сериясына қол жеткізді. 2005 жылы 16 желтоқсанда Хулио Карлосом Молинамен айқаста теңбе-тең нәтижені қанағат етті. Екі айдан соң қарымта айқас өткізілді. Чавес ұпай санымен жеңді. 2006 жылы 16 маусымда Хулио Аарон Дрейкты (10-1) нокаутқа түсірді. 2006 жылы 19 тамызда Чавес Джерман Уайтты (14-1) сұлатып WBC тұжырымы бойынша жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионы атанды. 2007 жылы Чавес американдық Энтони Шулер (20-4-1) мен Рэй Санчесты (20-1) нокаутқа түсірді. Содан кейін 2008 жылы ақпанда американдық Хосе Селияны нокаутқа түсіріп екінші орта салмақтағы WBC тұжырымы бойынша Американың континенталды титулын иемденді. 2008 жылы 26 сәуірде Чавес жеңілмеген мексикандық Тобия Джузеппе Лориджены (24-0-1) 9-шы раундта сұлатып түсірді.
**Худиксвалль** – Швециядағы шағын қалашық. [1]. Евлеборг ленде орналасқан. Худиксвалль коммунасының әкімшілік орталығы. Халқының саны – 15015 адам. Аумағы – 9.71 км². 

Стокгольмнен екі сағаттық жердегі Балтық теңізі жағалауында орналасқан. Қала өзінің ірі мобильді телефондар өндіретін зауыттармен және жағалауда орналасқан шипажайларымен танымалдыққа ие. Сонымен қатар хоккейшілердің көлемі 5 мың көрермен қауымға арналған стадионы бар. Әр жыл сайын жаз мезгілінде балалар хоккей лагерьі жұмыс істейді. Ол жерге Еуропаның көптеген мемлекеттері мен Ресейде 10 мен 15 жас аралығындағы жасөспірімдер келеді. Лагерьде бірқатар танымал швед хоккейшілері шеберлік сыныптарын өткізеді. Игорь Захаркин жергілікті клубпен жұмыс атқарған уақытында жазғы лагерьге оның қолдауымен Торпедо (Ярославль) және Динамодан (Москва) балалар шақыртылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Степлтон Салливан** -1977 жылы 14 маусымда Мельбурн, Австралия мемлекетінде туды. Өзінің танымалдылығын, әйгілігін ол «По волчьим законам» (2010) криминалды драмадағы және «300 спартанцев: Расцвет империи» (2014) историкалық фильмдегі басты рөл - гректік қолбасша Фемистоклдың рөлдерімен ол осындай деңгейге жетті.

| Жыл | Орысша атауы |  |
| --- | --- | --- |
| 1996 | Ривер стрит |  |
| 1998 | Эми |  |
| 2003 | темнота наступает |  |
| 2007 | Декабрьские мальчики |  |
| 2007 | Приговоренные |  |
| 2010 | По волчьим законам |  |
| 2011 | Охотник |  |
| 2013 | Охотники на гангстеров |  |
| 2014 | 300 спартанцев: Расцвет империи |  |
|
Тұрпалар
**Тұрпалар (Vіmba)** – тұқытәрізділердің бір туысы. Солтүстік, Балтық, Қара, Азов және Каспий теніздерінің су алаптарын мекендейді.

Туыста өзі аттас жалғыз түрі (V. vіmba) бар. Денесінің ұзындығы 50 см, салмағы 9 кг-дай. Тұрқы тырандарға ұқсас, айырмашылығы аналь қанаты қысқа (15 – 22 тарамдалған талшықтары бар) болады, арқа қанатына қабыршақпен жалғасқан, аузы төмен қарай қараған. Арқасы көгілдір сұр түсті, бауыры күмістей ақ, кеуде, құрсақ және аналь қанаттары солғын сары. Уылдырық шашар алдында түсі айқындалады: арқа қанаттары қоңыр түске боялып, құрсағының орта бөлігі, құрсақ және аналь қанаттары қызғылт тартып, аталықтарының басында (желбезек қақпақтарына жақын) және қабыршақтарының жиегінде "інжу бөртпелер" пайда болады. Жыныстық жағынан 3 – 5 жаста жетіледі. Уылдырығын (25 – 112 мыңдай) бөліп-бөліп сәуір – маусым айларында (тереңдігі 0,5 – 0,8 м) майда тасты жүйектерге шашады. Шабағы майда омыртқасыздармен, ересек балықтар моллюскалар, құрттар және әр түрлі су түбіндегі шаянтәрізділермен қоректенеді. Тұрпалар – кәсіптік маңызы бар балықтар. Ареалында бірнеше түртармақтары анықталған. Каспий тенізінің қазақстандық бөлігінде бір түртармағы – каспий тұрпасы (V. vіmba persa) кездеседі, оның саны аз болғандықтан, кәсіптік маңызы төмен.

Дереккөздер
-----------

"Қазақ энцклопедиясы – VI том"
**«Ер Тоқымбет»** – жыр. 

  

Жыр оқиғасы жоқшылықпен өткен кедей жігіт Тоқымбеттің махаббат жолындағы ерлік күресін баяндауға құрылған. Сүйген қызымен қосылуды қалаған бас кейіпкер – өр рухты, жігерлі, қиыншылыққа төзе білген қайсар мінезді батыр, мерген, әнші, сері. Осы қасиеттері оны өз мақсатына жеткізеді. 

Дастанның бес нұсқасы бар. Адам аттарындағы өзгешелік болмаса, мазмұндары бірдей. Торғайлық халық ақыны Файзолла Сатыбалдыұлы ел аузынан естіп жазған «Тоқымбет» атты поэмада Тоқымбеттің Гүләйім деген бай қызына ғашық болып, өмірде болған адам, аға сұлтан Ерден батырдың олардың отау тігуіне қол ұшын беруі көркем суреттеледі. Файзолла ақынның осы поэмасының Жақып Ыбыраев ел аузынан жинаған нұсқасы толық та, Рақа Шәріпұлы жинаған нұсқасы толық емес. Екеуі де 11 буынды қара өлеңмен жазылған. Осы жырдың қарағандылық Асылбек Ахметов қара сөзбен баяндаған нұсқасы екі бөлімнен тұрады: 1-бөлімде Тоқымбеттің нағашысы Сүлеймен оқиғасы баяндалса, 2-бөлім бас кейіпкердің әңгімесі арқылы өрбиді. Халық ақыны Болман Қожабаев жырлаған осы дастанның 5-нұсқасы да толық. Жырдың барлық нұсқасы Алматы қаласындағы Орталық ғылыми кітапхана мен Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар қорларында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Ағажай Алтай** (кейде **Ағажай-Алтай** деп жазылады)— қазақ халық әні. «Ағажай Алтай» қазақтың тұрмыс–тіршілігін, салт–санасын жырлайтын байырғы ән.

Әннің тарихы
------------

Бұл әннің тарихына келер болсақ, ХІХ ғасырдың соңында ХХ ғасырдың басында шыққан деген мәліметтер бар. Әннің шығу тарихы өте арыда болуы керек, өйткені «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» тарихи оқиғасы кезіндегі қазақтың басына төнген қатерді жырлайды. Бұл – көп бұрмалауға ұшыраған ән, сөзі бірнеше рет өзгерген. Соңғы кездері бұл әннің мәтіні ең алғашқы нұсқасымен айтылып жүр. Әннің негізгі нұсқасы Өр Алтайда туған. Бұл ән - Керей руының әні.

Кейбір деректерде өр Алтайдан ұзатылып, алыс жерге кеткен қыздың ағасы іздеп келгенде, қарындасы ағасын құшақтап, көрісіп айтқан әні делінеді. 1952 жылы Көктоғай деген ауданда Мәскен деген кісі сахнада бірінші рет орындаған. Әннің нақты авторы жоқ, дегенмен әнді шығарған адам ретінде бірер кісілердің аты аталады. Белгілі ғалым Жүкел Хамай ағамыздың дерегі бойынша, өр Алтайда өмір сүрген Атантаев Баби деген кісінің Зәмзәм деген қызы ұзатылып бара жатқанда, осы әуенді сыңсып айтқан екен. «Бұл ән ХІХ ғасырда бар сарын еді» дейді. Сол Зәмзәмнің сыңсыған әуені арқылы артынан қуғыншы жеткен көрінеді. Кейін қуғын - сүргін, шапқыншылықты көп көрген өр Алтай өңірінің халқы бұл әннің мәтініне өзгерістер енгізген деген дәйектер бар.
Бұл Ағажай-Алтай әнін кіші «Елім-ай» деп айтуға келеді. Себебі бұл әнде де халықтың зары мен өкініші жайлы жырланады.

Ән мәтіні
---------

| Ағажай Алтай |
| --- |
| Бірінші шумақ |
| Аппақ шыңы Ай сүйген асқар Алтай,
Арайлы күн алтын нұр шашқан, Алтай! |
| Қайырма: |
| Ағажай,
Алтайдай жер қайда-ай?! |
| 2 шумақ |
| Анам болып әлдилеп, күндіз-түні,
Бесігімдей тербеттің, жастан, Алтай. |
| Қайырма: |
| Ағажай,
Алтайдай жер қайда-ай?! |
| 3 шумақ |
| Мінген атым астымда телкүреңім-ой,
Ел аралап, ән салып көп жүремін, |
| Қайырма: |
| Ағажай,
Алтайдай жер қайда-ай?! |
| 4 шумақ |
| Болсам егер дәрігер қолы жеңіл-ой,
Жараланған емдейтін ел жүрегін, |
| Қайырма: |
| Ағажай,
Алтайдай жер қайда-ай?! |
| 5 шумақ |
| Екі торы ат белдеуге байламадым-ой,
Бұл дүниенің өтерін ойламадым, |
| Қайырма: |
| Ағажай,
Алтайдай жер қайда-ай?! |
| 6 шумақ |
| Жастық дәурен барады арманда өтіп-ой,
Қол ұстасып өзіңмен ойнамадым, |
| Қайырма: |
| Ағажай,
Алтайдай жер қайда-ай?! |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ағажай — Алтай.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
* Мұрағатталған 6 наурыздың 2016 жылы.
**Ақ тұтқын (ағылш. *Eight Below*;** және «Антарктика»**)** - Антарктидадағы иттердің аман қалуы туралы 2005 жылғы көркем фильм. Нақты оқиғаларға негізделген 1983 ж. Жапондық фильмнің ремейкі.

Сюжеті
------

Фильм 1993 жылы Антарктиканың кең кеңістігінде орын алады. Антарктикалық станцияның қызметкері Джерри Шеппард және университет профессоры Дэвис МакЛарен метеорит іздеп ит шанаға шықты. Қайтар жолда профессор аяғын сындырып, мұзды суға батып кетті, ал Джерри аязға байланысты көмекке мұқтаж болды. Қатты дауылдың салдарынан станция эвакуацияланды, солтүстік шана тұқымының 8 иттері қалды.
Алдымен ол бірнеше күннен кейін оралуы керек еді, бірақ жалғасып тұрған дауыл, содан кейін қыстың басталуы бұған жол бермеді. Антарктикалық қыста иттер алты айдай жалғыз тұруға мәжбүр болды. Нәтижесінде сегіз иттің алтауы аман қалды. Джек шынжырынан айырылып, қатып қалмады, Дьюи жартасты алып тастады. Үшіншісі - маялықтардың «орамасының» жетекшісі - теңіз барсы жарақат алды, бірақ Джерри қайтып келерден аз уақыт бұрын болды, сондықтан ит құтқарылды.

Рөлдерде
--------

| Актер | Рөлі |
| --- | --- |
| Пол Уокер | *Джерри Шеппард* |
| Мун Бладгуд | *Кэти* |
| Джейсон Биггз | *Чарли Купер* |
| Брюс Гринвуд | *Дэвис МакЛарен* |
|

Түсірілім барысы
----------------

Фильмді түсіруге 30-дан астам ит қатысты. Макс, Майя, Джек және Бак бұрын-соңды иттер туралы тағы бір фильмде, Қарлы иттермен ойнаған.Иттердің негізгі жаттықтырушысы Майк Александр болды.

Фильм «Үздік фильм музыкасы үшін» ASCAP сыйлығын алды. 2006 жылы фильм «Жастарға арналған ең жақсы DVD басылымы» аталымы бойынша Спутниктік сыйлыққа ұсынылды.Телевизиялық сұхбатында Пол Уокер фильмдегі барлық ит-кейіпкерлердің жиынтығында Шортанды ең жақсы көретінін айтты

Сілтемелер
----------

* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B9\_%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD
**Шабдарбай Қатжанұлы** — 1936 жылы 8 қазанда Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында дүниеге келген. 1963 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. Мектепте мұғалім, Баян-Өлгей аймағы, «Жаңа өмір» газетінің бас редакторы болған.

«Аға жолы», «Көрімдік», «Күн ашық», «Қалқатай», «Керім-ау айдай», «Өз қолымен», «Алтай суреті», «Өмір ізі» атты жыр және прозалық кітаптардың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл. ISBN 9965-26-096-6
**Сүйек жаңғырту**. Қазақтың бұрыннан келе жатқан салт-дәстүрі. Бұрындары құдандалы болған жақтар қайтадан қыз алысып, қыз берісіп құдалықты одан әрі жалғастырса, оны "сүйек жаңғырту" дейді. Бұл салт қыз бен жігіттің келісімімен қазір де жасалып жүр. ұзақ уақыттан құдалығы жалғасқан немесе көне құдаларды "Сары сүйек құдалар" дейді.
Сүйек жаңғырту дегеніміз ол қазақ халқының байырғы көне салты. Бұл салт дәстүр өте ескі болғанымен қолданысқа қолайлы әрі тиімді. Сүйек жаңғырту негізінен өте алыстап кеткен ағайын туысты ана (шеше) жағынан бауырларды қайта жақындату мен қосуға арналған салт. Бұл салттың түрі әке жақтан алыстаған ағайындарға қолданылмайды. Рулық ерекшеліктерді ескеру ең басты сипат.[]

Дереккөздер
-----------

Ел аузынан
**Эйдан Гиллен** (ағылш. Aidan Gillen, туғ. 24 сәуір 1968, Дублин) — ирландық кино және театр әртісі.

### Өмірбаян

Эйдан Дублин қаласында дүниеге келген. Гласневиндегі St. Vincent's C.B.S мектебін бітірген. 2001 жылы өзінің құрбысы Оливии О’Флэнаганға үйленген. Қазіргі кезде Ирландияда өзінің отбасымен тұрып жатыр(Берри(1998) және Джо(2000)). 2009 жылы Эйдан Irish Film and Television Awards премиясымен марапатталған.

### Шығармашылығы

Актерлік мансабын 16 жасында Шекспирдің пьесасында ойнаудан бастаған. Кейін Лондонға көшіп кеткен.

2009 жылы америкалық рестлер Джон Синамен бірге «12 раундов» кинофильмінде түскен. Сол жылы жазда ВВС2 каналында Freefall (ағылш.) телесериалында түскен болатын.

2010 жылы Эйдан HBO каналының Игра престолов телесериалында Петир Бейлиш рөлін сомдаған.

### Дереккөздер



Википедиядағы мақала