recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Михаил Константинович Лемке
**Михаил Константинович Лемке** (1872 - 1923) - орыс әдебиетінің, қоғамдық қозғалыстың тарихшысы, құнды тарихи-әдеби құжаттарды жинаушы.

Еңбек жолы
----------

*«Былое», «Русское богатство», «Рус. мысль», «Мир Божий», «Красная летопись», «Красный студент» т.б. журналдардың* жұмысына араласты. 1920-1921 жылдары *«Книга и революция» журналының* редакция мүшесі. 1922 жылдан *РК (б) П* мүшесі. Ол күрделі, қайшылықты саяси даму жолынан өтті. Лемке тарихи концепциясы *либеральдық-буржуазиялық тарихнама* шеңберінде қалды. Алайда, ол XIX ғасырдың орта кезіндегі *революциялық қозғалыс тарихнамасына* зор үлес қосты. Лемкенің редакциясымен *Н.А.Добролюбов, А.И.Герцен* тағы басқалардың шығармалары жарық көрді. Бай фактілер мен құжаттық материалдарға негізделген Лемке еңбектерінің ғылыми мәні зор.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
Парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемия (қызыл жасушалық аплазия, эритробластофтиз) – салыстырмалы түрде лейко- және тромбоцитопоэз сақталып, тек қана 
эритропоэз бұзылатын гипопластикалық анемияның бір түрі.
Парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемия жеке дерт (біріншілік) немесе басқа аурудың көрінісі (екіншілік) ретінде бола алады.

Этиологиясы
-----------

Басым көп жағдайларда парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемияның этиологиясы анықталмайды. Сирек жағдайда оны гипопластикалық анемияның этиологиялық факторлары туындатуы мүмкін.
Екіншілік парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемияның даму себептері: тимома, орақтәрізді жасушалы анемия, паротит, бейспецификалық жаралы колит, белсенді гепатит, жүйелі қызыл жегі, созылмалы бүйрек жетіспеушілігі, фосфорорганикалық қосылыстармен улану, рибофлавин тапшылығы.
Жедел қайтымды қызыл жасушалы аплазия әр түрлі вирустық инфекциялар кезінде байқалуы мүмкін.
Екіншілік парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемия кезінде негізгі дертті емдеу науқастың жалпы жағдайын жақсартады. 
Патогенезі
Парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемияның патогенезі соңына дейін анықталмаған, бірақ иммундық механизмге назар аудартады, яғни қызыл қан өндірілу өскіншесін белсендіретін эритропоэтинге қарсы антиденелер түзіледі.

Клиникалық көрінісі
-------------------

Науқас анемиялық синдромға тән жалпы әлсіздікке, жұмыс істеу қабілетінің төмендеуіне, ұйқышылдыққа, бас айналуына, құлақ шулауына, көздің қарауытуына, физикалық күштемелерде жүрек қағуына, ентігуіне шағымданады.
Қарағанда тері мен көзге көрінетін сілемей қабаттардың боздығы өзіне назар аудартады. Геморрагиялық көріністер болмайды. Жүрек-тамыр жүйесін зерттеген кезде жүрек шектерінің кеңеюі, тондарының тұйықталуы, жүрек ұшында систолалық шудың естілуі, кейде жүректің шалыс қағуы байқалады. Асқорыту жүйесінде ешқандай да өзгерістер табылмайды, бауыр мен көкбауыр ұлғаймайды.

Зертханалық зерттеулер
----------------------

Гемограммада: нормохромды анемия, ретикулоциттер өте төмен не мүлдем болмайды, лейкоциттер мен тромбоциттер саны, ЭТЖ қалыпты, лейкоформулада өзгерістер табылмайды.
Миелограммада: қан өндірілудің қызыл өскіншесінің күрт жойылуы және гранулоцитарлық пен мегакариоциттарлық өскіншкелердің сақталуы тән.
Сүйек миының трепанобиопсиясы: қан өндірілудің қызыл өскіншесі күрт жойылған және гранулоцитарлық пен мегакариоциттарлық өскіншкелер сақталған, сүйек миының маймен алмасу белгілері болмайды.

Емі
---

Емі соңына дейін өнделмеген. Бірінші кезекте преднизолон қолданады. Ол нәтиже бермесе, онда спленэктомия және иммунодепрессанттар не антилимфоцитарлық глобулин тағайындалады. Симптомдық емге жуылған эритроциттерді құю жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "ҚАН АУРУЛАРЫ", Байжанова К. Т. Бекмурзаева Э.Қ. оқу құралы, Шымкент 2010
**Шоқ орман** - әр жерде шоқталып өсетін бұталы және ағашты өсімдіктердің бірлестігі. Шоқ ормандар солтүстіктің ылғалы мол кең алқабын алып жататын орманды (тайга) белдемнің оңтүстігінен орын алған орманды-далалы және дала белдемдерінде кездеседі. оманда белдем мен дала белдемнің ортасында жатқан орманды-дала белдемінде жер бедеріне сәйкес орманды алқап өссе, кей жерлерде дала шөптері өседі. Терістіктен оңтүстікке қарай ауа райына байланысты ағаш түрлері де өзгереді. Ол суыққа төзімді қылқан жапырақты орманнан майда және жалпақ жапырақты орманға ауысады. орман құрамында қайың, жабайы шие, итмұрын, т.б. болады. Шоқ ормандардың басым бөлігі Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Ақмола облыстарында кездесіп, 600-700 мығ га жерді алып жатыр.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
**Шоқай суландыру жүйесі** , су жинауға арналған, қолдан жасалған бегендер мен айдындары бар су құрылысы бегені, каналдарының, жер суландыратын құрылыстар мен механизмдердің кешені. 1971 жылында пайдалануға берілген. Бұқар жырау ауданның жерінде орналасқан. Суландыру көзі — Шоқай бөгенімен реттеліп отыратын Шоқай ені. Су бегенінен ез бетінше ағып шығады. Негізгі су жинағыштың енімд. — 0,65 м³/сек, темір-бетон магистральды науалардың ұзыны — 3,2 км.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Әнші. Шығыс Қазақстан облысының тумасы.
Орта мектепті Күршім ауылынан бітіріп, 1992-1995 жылдар аралығында Семей қаласындағы музыкалық училищеде, 1995-1999 жылдары Алматы қаласьшдағы Құрманғазы атындағы ұлттық консерваториясының халық әні кафедрасында білім алды.
С. Тұрысбековтің «Секеннің саз отауы» ансамбілінде, «Көпен келе жатыр» театрында, Құрманғазы атындағы академиялық халық аспаптары оркестрінде, «Серпер» тобында өнер көрсетті. Республикалық «Қазақстан», «Хабар» телеарналары ұйымдастырған «Тамаша», «Алтыбақан», «Ән мен әнші», «Шаншар» бағдарламаларына қатысты. Ресейдің Мәскеу, Санкт-Петербург қалаларында, Моңғол Халық Республикасының Баян Өлгий аймағында, Қытай Халық Республикасының Алтай аймағында өнер сапарында болған.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2.
**Әділ сауда** (ағылш. *Fair Trade*) — халықаралық еңбектің, экологиялық және қоғамдық реттелудің, сондай-ақ қоғамдық-саяси қатынастағы таңбаланған және таңбаланбаған тауарлардың, қолөнер еңбегінен бастап ауыл шаруашылық өнімдерінің әділ үлгісін қолдайтын, арнайы ұйымдастырылған қоғамдық қозғалыс. Соның ішінде, бұл қозғалыс дамушы елдердің дамыған елдерге арналған экспортына көп мән береді.

 Әділ сауданың өнімдері
Әділ сауда тақырыбындағы талқыланатын басты мәселе — әділ сауданың «әділ емес» екендігі жөніндегі сыни көзқарастар болып табылады. Әділ сауданың қағидаларын қолдаушылардың айтуы бойынша, тауар бағасының тұрақсыздығы көптеген дамушы елдердің ең төменгі күнкөріс деңгейін қамтамасыз ете алмайды, осылайша олар қолайсыз жолмен қарыз алуға мәжбүр болады. Сондай-ақ әділ сауданы жақтаушылардың ойынша, нарықтағы бағалар өндірістің экологиялық және әлеуметтік компоненттен құралған ақиқатты құнын көрсете алмайды. Ал, әділ сауда осындай мәселелерді шешуде экономикалық дамуға мүмкіндік беретін, дамушы елдердегі өндірушілер мен қарапайым жұмысшыларға тиімді саудалық жағдай ұсынатын, «этикалық» тауарлардың альтернативті сауда жүйесін орнатуды көздейді.

Әділ сауданы еркін сауданың орнын басушысы немесе оның альтернативі ретінді жиі қарастырады.

Мамыр айының екінші сенбісі Халықаралық әділ сауда күні болып табылады. Бұл күні Еуропа мен Солтүстік Американың көптеген елдерінде әділ сауданың басты мүдделерін қоғамға түсіндіру мақсатында әртүрлі акциялар мен іс-шаралар өтіп тұрады. 2009 жылы *Халықаралық әділ сауда күні* 9 мамыр күнімен сәйкес келді.

* 

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Әділ сауда**
**Зәкір Асабаев** - 1937 жылы 21 қаңтарда Түркістан облысы, Келес ауданы, сол кездегі "1 май" ұжымшарында дүниеге келген. 1957 жылы Ташкенттің Низами атындағы педагогика институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін үздік дипломмен бітіріп, Ташкент облысы, Пскент ауданы, "Ленинизм" орта мектебінде орыс тілі мен әдебиетінен сабақ берген. 1958 жылы шілде айының басында Алматыға келіп, "Лениншіл жас"( қазіргі Жас Алаш) газетіне әдеби қызметкер болып орналасқан. 
Фельетон, мақала, очерк, сықақ, өлең, әңгімелері жиі жарық көре бастаған. 1959 жылдың соңынан Сарыағаш адандық газетінде қызмет істеген. 1964 жылы сәуірде Алматыға оралып, "Мәдениет және Тұрмыс" (қазіргі Парасат) журналына әуелі әдеби қызметкер, одан соң бөлім меңгерушісі болған. 1973 жылдан жауапты хатшы, Бас редактордың орынбасарлығына тағайындалып, бұл міндетті 1997 жылдың соңына зейнетке шыққанға дейін атқарған. Одан бері де аталған журналда қызмет істеп, редколлегия мүшесі болған.

Шығармалары
-----------

1967 жылы "Ар соты" атты әңгімелер жинағы шыққан ("Жазушы баспасы"). Онан кейін "Жалын" баспасынан "Жарастың ұлдары", "Мүбәрханум" атты повестер мен әңгімелер жинағы, "Шаңсорғыш аю емес", "Жалғыз көзді балық" ("Жазушы") атты сатиралық әңгімелер жинағы жарық көрген. "Қатерлі найза", "Борджионың жүзігі" романдарын қазақшаға аударған.

Жетістіктері
------------

"Ерен еңбегі үшін" медалімен марапатталған. ҚР-ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері.
**Әділдік**, **Әділеттілік** (арабша әдл) — 

1. **әділдік**, әділқазылық, шыншылдық;
2. турашылдық, адалдық, дұрыстық; әдәләт — 1) әділқазылық; 2) юстиция — дәстүрлі құқықтық мәдениетте адамдар арасындағы өзара қарым-қатынастың белгілі тәртібіне тікелей қатысты принцип, адамның қоғам алдындағы ғана емес, сонымен бірге қоғамның тұлға үшін де жауаптылығын көрсететін, адамның өмір сүру жағдайлары мен сапасын білдіретін әлеуметтік-этикалық категория.

Әділдік — ізгіліктің ірге тасы. "Кімде-кімнің әділдігі жоқ болса, оның ұяты да жоқ" (Абай). 
Әділдік уақыт ағынында өзгеріп отырады. Оның алғашқы түріне көне қоғамдағы "жазалаушы әділеттілік" деген жатады. "Қанға қан, жанға жан", талион, кек алу принциптері ілкі санада әділдік саналды. Қылмыс пен жаза, әрекет пен айыптау мәселелері әділдіктің осы түсінігімен түбірлес. Қоғамдағы меншіктік қатынастардың қалыптасуына байланысты жазалаушы әділдіктің орнына оны тепе-теңдік тұрғыдан түсіну алдыңғы қатарға шықты. Қоғамдық байлықты барлығына бірдей үлестіру идеясы әділдік талабына айналды. Бұл ұран желеуімен талай қантөгістер, революциялар, бүліктер жүріп жатты. Әлеуметтік әділетті орнатамыз деген желеумен бір ғасырға жуық коммунистер өз халықтарына бақытсыздық әкелді. Социолизм қоғамы "байлық — бұл әділетсіздік, ол кісіні аздырады, адам неғұрлым кедей болса, оның руханилығы жоғарылай түседі" деген жаңсақ пікірді құлаққа құйып келді. Шын мәнісінде, қабілеті мен білігі тең емес адамдарға мүлікті бірдей үлестіріп беру әділетсіздіктің айқын көрінісіне жатады. Мұндай түсінік әлеуметтік енжарлыққа әкеп соғады. Алайда, әлеуметтік теңдік — өркениетті қоғам құрудың басты шарты. Адамдар құдай алдында, әдеп, құқық, заң алдында тең және бірдей мүмкіндікке ие.

Нарықтық қоғамда "мүмкіндіктер теңдігі мен әділеттілігі "деген өмірлік принцип кең етек жайған. Қоғамдық қатынастар әрбір адамның өзіндік мақсатына жету мүмкіндіктерін шектемеуі керек. Әділдіктің басты өлшемі — адам құқықтары теңдігінің жүзеге асуы. "Нәтижелер теңдігі" қоғамдық байлықты өмірде табысқа жете алмаған адамдардың пайдасына қайта бөлуге әкеледі. Бұл экономиканың даму ынталылығын азайтады. Мысалы, дәрігер мен санитардың, профессор мен ассистенттің еңбегін тең бағалау әділетсіздікке жатады. Алайда қоғам мүліктік теңсіздікті тым шарықтатып жібермеуге тырысуы қажет. Қоғам үшін пауперлер мен люмпендердің, кедей адамдардың қатары көбеюі қымбатқа түседі. Ол қоғамдық ынтымақтастық пен тұрақтылыққа кері әсерін тигізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
2. ↑  Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6
**Михаил Николаевич Лонгинов** – орыс жазушысы, ақын, библиограф, әдебиет тарихшысы.

1823 жылы Санкт-Петербург қаласында дүниеге келген. 1850 жылы «Современник» журналында Михаил Лонгинов *«Сробный поэт»* деген бүркеншік атпен шағын өлеңдерін жариялап отырады. Сол жылдары өзінің екінші *«Широкая натура»* повесін жазып бітіреді. Лонгиннің редакторлығымен «письма Карамзина к А.Ф. Малиновскому» және «Письма Грибоедова к С.Н. Бегичеву» жинақтары басылып шығады. 1850 жылдардың ортасында Лонгин А.С. Пушкиннің сирек кездесетін және басылып шықпаған еңбектерін іздеумен айналысады.

Дереккөздер
-----------
Орналасуы
---------

Қостанай облысы, Меңдіқара аудандық "Зұлқарнайұлы Мұса қажы" мешіті

Зұлқарнайұлы Мұса қажы мешіті
-----------------------------

«Зұлқарнайұлы Мұса қажы» мешіті, инд.111300, Қазақстан Республикасы, Қостанай облысы, Меңдіқара ауданы, Боровской селосы, Байназаров көшесі, 109 үй.2. Мешіт құрлысының басталуы мен біткен мерзімі:Зұлқарнайұлы Мұса қажы мұсылмандар мешітінің тұрған үйі 1913-1914 жылдарда Ресейден қоныс аударған орыс көпесі Шарухов салдырған, 1925 жылы бұл үйде «Несие қоғамы» мал жинап дайындаған. Оның төрағасы болып Клименов істеген. Одан кеейін бұл үй мемлекеттік банк болды, Банк болғанда 1950 жылдары жалғастырылып кассалақ залдың құлысы салынған. 1981-82 жылдары банк үйі жаңа ғимаратқа көшкендіктен бұл үйге «Теледидар жөндейтін шеберхана» болды. Шеберхана 1982 жылдан 1991 жылға дейін жұмыс істеді.1992 жылы жаңа мешіт салуға қаржы жетпегендіктен мешіт тұрған үйді мешітке айналдыру үшін күрделі жөндеу басталды.1993 жылы күрделі жөндеу аяқталды. Осы жылдың 26 наурызында мешіттің ашылуы болды.2006 жылы қыркүйек айынан желтоқсан айына дейін мешітте аудан әкімі Нұрғалиев Жомарт Мирасұлының ұйымдастыруымен мешітте күрделі жұмыстары жургізілді.3. Мешіт жерінің жалпы көлемі мен ауласының сипаты:Мешіт жерінің көлемі 0,2232 га, қоршауы темір шарбақпен және битон қроғанмен қоршалған мешітін ауласы асфальтпен және өрнекті қиық тастармен( брушатка) жол төселген.4. Мешіт ғимыратынның жалпы көлемі, сйымдылығы:Жалпы көлемі 320,6 т/м намаз оқитын үлкен залынынң көлемі 138,6 т/м, неке қию, Құран оқитын кіші зал 50,4 т/м, имамнын бөлмесі 18,3 т\м, есепшінің бөлмесі 10,3 т\м, кітапхана бөлмесі 12,5т\м, сыйымдылығы 150 адам.5. Мешіт ғимыратының биіктігі, формасы, өрнекпен безендірілуі, сәулет ерекшелігі, мешіттің жабдықталуы жайлы баяндау:Мешіт ғимратының биіктігі 13 метр, алғашшында қызыл кірпішпен салынған кейін сыртын сыланған, жалпы ғимырат тарихи ескерткішке жатады. Қосалқы құралған бөлігінің биіктігі 10 метр, шатырланым кок каңалтыр (метала черапицамен ) жабылған. Мешіт кітапханасында діни және қазақша әдеби көрем кітаптар мен республикалық, облыстық, аудандык баспасөз басылымдары бар. Және халықтан алынған ескі діни кітаптар бар. Мешіт интернет жүйесіне қосылған Қазақстан Мұсылмандары Діни Басқармасынын сайдынан барлық діни мақалалар мен жаналықтарды алып тұрамыз.6. Мешітің күмбезі мен мұнарасы және аумағындағы қосалқы ғимраттың сипаты:Мешіт күмбезінің биіктігі 3 метр, кокпен боялған бұрыштарында кікентай төрт мұнарасы бар биіктігі 2 метрден , мешітін қасында мешіт қарамағындағы пәтер мен автокөлік қоятын темір гараж бар.

Сілтеме
-------
**Михаил Михайлович Беляев** (1925 жылы туған) - суретші. Кескіндеме, қондырғылы және өнеркәсіптік графика саласында жұмыс істейді. 

Ол Абай тақырыбына бірнеше рет қалам тартып, түрлі жанрдағы бірқатар шығармалар тудырды. Семей облысы тарихи-өлкетану музейіне арнаған «Абай мен Михаэлис» (1958-59; қағаз, қарындаш, акварель) суретінің негізіңде 1970 жылы В. И. Третьяковпен бірігіп, жаңа картина жазып шықты (кенеп, майлы бояу, автордың жеке қоры). Ол Абайдың 125 жылдығына орай Третьяковпен бірігіп, Алматыдағы «Сувенир» фабрикасында әзірленген Абайдың ез тұлғасы, ескерткіші, музейі бейнеленген ескерткіш белгілердің (жеті түрлі) эскизін (1970), ақынның мерей тойына арналған билеттің үлгісін, «Абай (Ибраһим) Құнанбаев» атты график. бетті (1970; қағаз, линогравюра, автордың жеке қоры) жасады. Оның жеке көрмесіне қойылған «Нұрлы қала» картинасында (1991; қатырма қағаз, темпера, автордың жеке қоры) Семей қаласының таныс көрінісі арасынан Абай ескерткіші (мүсінші Д. Элбакидзе) ерекше кезге түседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Әділбек Жанғарин** (6 қараша 1930, Қызылорда облысы, Қазалы қаласы - 24 сәуір 1994 Алматы) - инженер-гидротехник, ғалым, технология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақ КСР-не еңбек сіңірген өнертапқыш (1976). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығыы институтын бітірген (1953).

Еңбек жолы
----------

1953-56 ж, Шымкент қаласындағы ауыл шаруашылығы техникумында мұғалім, 1957-62 ж. Қазақ энергетика ғылыми зерттеулер институтында кіші және аға ғылыми қызметкер. 1963-67 ж. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі ТарМУ) "Теоретикалық механика" кафедрасының меңгерушісі, доценті. 1968-91 ж. Қазақ су шаруашылығы ғылыми зерттеулер инстимтутында жұмыс істеді. 1992-94 ж. Алматы автомобиль жолдары институтында кафедра меңегрушісі. Негізгі ғылыми өнертабыстылық жұмыстары мелиорация, егін суару, ауыз сумен қамтамасыз ету және жайылымдарды суландыру салаларында ағын суды және жер асты суоарын тазалау, гидроциклондық әдіспен су көтеру технологияларына арналған. 
Ол жасаған құрылғылар 85 авторлық куәлікке ие болды. Бүкілодақтық, дүниежүзілік көрмелердің 1 алтын, 6 күміс, 9 қола медальдарын алды. Жанғариннің басшылығымен 2 ғылым докторы, 6 ғылым кандидаты дайындалды. Осы институттағы гидравлика ғылыми зертхана Жанғарин есімімен аталды. "Құрмет белгісі" орденімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы, Алматы 2003
Аккад патшалығы
---------------

**Аккад патшалығы** — семиттердің көне заманда Месопотамияда құрған алғашқы мемлекеті. Негізін біздің заманымыздан бұрын 2330 жылдар шамасында Аккад қаласының билеушісі Саргон І қалаған. Әуелі ол Киштің билеушісін талқандап, Аккад княздігін құрды. Одан кейін Умма патшасы Лугальзагесиге соққы беріп, Оңтүстік Месопотамияны жаулап алды. Саргон І-нің және оның ұрпақтарының тұсында семиттер билеген алғашқы мемлекет аумағы солтүстік және батыс (Жерорта теңізі) бағыттарында кеңи түсті. Аккад патшалығы құрылған кезден бастап шумер тілін аккад тілі ығыстырып шығарды. Халықтың дүниетанымында да біраз өзгерістер орын алды. Шумерліктер мен аккадтықтардың табынатын құдайлары "араласып" кетті. Бірақ мемлекет ұзақ өмір сүре алмады. Саргон І-нің кезінде-ақ жаулап алынған халықтар бірнеше рет көтеріліс жасады. Оның немересі Нарамсиннің тұсында (б.з.б. 2250 ж. ш.) ыдырай бастаған Аккад империясы көп ұзамай ұсақ мемлекеттерге бөлініп кетті. Біздің заманымыздан бұрын 2220 жылы Аккад қаласын гутилер басып алғаннан кейін, Оңтүстік Месопотамияның басты орталығы Вавилон болды.

Тарихы
------

Нарамсин мүсіні
Б.з.б. XXIV ғасырда Қосөзенде орталығы Аккад қаласы болған ірі мемлекет құрылды. Оның Шаруккин (Саргон) есімді патшасы Шумер жерін қосты. Сөйтіп, Шумер - Аккад патшалығын құрды. Қосөзен жері енді өзара қырқысу соғыстарын тоқтатып, бейбіт өмір сүруге мүмкіндік алды. Бұрын шағын мемлекеттердің әрқайсысы өздеріне лайық қажетті каналдарды өздері қазатын. Енді әрі үлкен, әрі ұзын каналдар жасалды. Бұл жер шаруашылығын кеңейтіп, одан көп өнім алуға көмектесті.
Енді адамдардың көпшілігі егіншілікпен айналысты. Бұрын шағын қала мемлекеттер кезінде саудагерлердің бір қаладан екінші қалаға баруы қиын болса, енді олар бүкіл елді еркін аралай алды. Сөйтіп, сауда дамыды. Шаруккин біріккен Қосөзен халықтарынан қуатты әскери күш жасақтады. Сол күшпен Батыста "Күміс таулар" деп аталған Сирия жеріндегі тауларға дейін жорық жасады. Ол мықты патшалық билік орнатты. Оны, тіпті "әлемнің төр құбыласының билеушісі" деп те атады. 
Қосөзендегі ірі Аккад мемлекетінің гүлденуі Нарамсин атты билеушінің тұсында болды. Оның билігінің алғашқы жылында бірнеше қала- мемлекеттер көтеріліске шықты. Ол көтерілістерді басқан соң Нарамсин жаңа жерлерді жаулап алуға кірісті. Батыстағы Сирия жерін басып алып, Жерорта теңізіне дейін жетті. Солтүстікте Урарту жеріне дейін әскерін бастап алып барып, Тигрдың бойын тұтастай бағындырды. Оңтүстікке де жорықтар жасап, алыстағы Египетке жол ашты. Ол жақтан асыл тастар мен алтын алдырып тұрды. Шығысындағы Элам жеріне шабуылға шығып, оның билеушісімен келісімшарт жасады. Осылайша елдің төрт құбылысындағы ірі елдері өзіне бағынышты етті. Оның бұл әрекеті ел ішіндегі және көрші елдердегі беделін арттырды. Сыртқы елдермен сауда байланыстары күшейе түсті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы I том
2. ↑  Ежелгі дүние жүзі тарихы-жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық (Алматы "Атамұра" 2011)
**Акио Морита** (жапон. 盛田昭夫; 26 қаңтар 1921, Нагоя — 3 қазан 1999, Токио) — Sony корпорациясының негізін қалаушы.

Өмірбаяны
---------

Осака физика-инженерлік университетті бітірді.
Физикалық мамаңды бітіргеннен кейін Морита Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысып жапон флотында әскери жұмыс жасады. Оның жанұясы «сакэ» шығаруымен айналысқан. 

Әскери зерттеу комитетінде ол Масару Ибакамен танысқан. Сол уақытта Ибука өзіннің компаниясына жас пен талантты инженерлерді іздеген болатын. 7 мамыр 1946 жылы олар «Токио телекоммуникациондық инженерлік корпорацияны» (жапон тіліннен 東京通信工業 То:кё: цусин ко:гё:, «Тоцуко», Tokyo Tsushin Kogyo K.K.) ашты. Sony компанияның ізашары, шамамен 20 қызметкерлер және бастапқы капиталы тек 190000 иен болған корпорация ашылды.Сол кезде Ибука 38, ал Морита 25 жасына келді.

1949 жылы компания алғаш магнитті жазушы пленканы шығарды, ал 1950 жылы Жапонияда алғаш бірінші магнитафонды сатты.1957 жылы компания қалта радионы өңдірді, бір жылдан соң Sony (sonus — латынша, «дыбыс», ал Sonny-boys — жапон жаргонынан, «гуілмен қозғалатын ұлдар») атына өзгерілді. 1960 жылы Sony алғаш транзитті теледидарды шығарды.

1961 жылы Sony Corporation of America Нью - Йорк қаласынның биржасының тізіміне кірген алғаш жапон компаниясы боп аталды. 1989 жылы Sony Columbia Pictures киностудиясын сатып алды

1990 жылдың басында Акио Морита саясаткер Синтаро Исахароның «Япония, которая может сказать нет» эссенің бірлескен авторы болған нәтижесінде өзінің танымалдылығын алды. Исахаро Жапонияны бизнес облысында тәуелсізділікті алуға шақырды.

25 қараша 1994 жылы Морита Sony компаниясын тастап, теннис ойыннын нәтижесінде алған жарақатты бос уақытты емдеуге жұмсаған. 
Акио Морита 78 жасында пневмония ауруына шалдығып қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------
**Әділ Халық** (ноғ. ) — Қарашай-Шеркес Республикасының Ноғай ауданындағы ауыл.

Құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде «*Әділ Халық ауылдық қонысы*» муниципалды құрылымын құрайды.

Географиясы
-----------

Ауыл Ноғай ауданының орталық бөлігінде, Кіші Жіліншік өзенінің сол жағалауында орналасқан. Ол аудан орталығы Еркін Шаһардан батысқа қарай 2,5 км және Шеркес қаласынан солтүстік-батысқа қарай 26 км жерде орналасқан. A155 тас жолы ауылдың солтүстік шекарасымен өтеді.

Оңтүстік-шығысында Адығ-Хабыл, оңтүстігінде Үлкен Халық және солтүстік-шығысында Еркін Халық елді мекендермен шектеседі.

Елді мекен республиканың тау бөктерінде орналасқан. Жер бедері негізінен таулы жазық. Ауылдың орташа биіктігі теңіз деңгейінен 443 метрді құрайды. Гидрографиялық желі негізінен Кіші Жіліншік өзенімен ұсынылған.

Тарихы
------

Қазіргі кездегі елді мекенді XIX ғасырда Мансұрлар отбасынан шыққан ноғай мырзалары құрды және бастапқыда *Верхне-Мансуровский (Шабаз)* ауылы деп аталды.

1929 жылы Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті Төралқасының қаулысымен Верхне-Мансуровский ауылы *Әділ Халық* деп өзгертілді.

2007 жылы ауыл республиканың жаңадан құрылған Ноғай ауданының құрамына жеке муниципалды құрылым ретінде — Әділ Халық ауылдық қонысы қосылды.

Тұрғындары
----------

| 2002 | 2010 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1510 | ↗1747 | ↗1762 | ↗1772 | ↘1769 | ↗1803 | ↘1781 |
| 2017 | 2018 | 2019 | 2020 |
| ↗1807 | ↘1791 | ↘1780 | ↘1760 |

### Ұлттық құрамы

2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағы бойынша:

| Халық | Саны,  адам | Жалпы халықтанүлесі, % |
| --- | --- | --- |
| ноғайлар | 1655 | 94,7 % |
| қарашайлар | 22 | 1,3 % |
| басқалары | 70 | 4,0 % |
| барлығы | 1747 | 100 % |

Ішкі құрылымы
-------------

Ауылда — бір орта мектеп, бір мектепке дейінгі мекеме, фельдшерлік-акушерлік орын және Мәдениет үйі бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шеркес автокомиссиясының кейбір елді мекендерінің атауын өзгерту туралы // *РКФСР Жұмысшы-Шаруа Үкіметінің заңдастырылуы мен бұйрықтарының жинағы. І бөлім*. — 1929. — № 32.
2. ↑  2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағының мәліметтері.(қолжетпейтін сілтеме)
**Аккредиттеу** (лат. ассrеdo - сенемін) - кез келген БАҚ редакциясының өкілетті өкілінің өз қызметкерін басқа мемлекетке, үкіметтік, қоғамдық және басқа да ұйымдарға, баспасөз орталығына жіберуі. 

ҚР «БАҚ туралы» Заңының «Журналистің құқы мен міндеттері» тарауының «Журналистерді аккредиттеу» 22-бабында «БАҚ мемлекеттік органдардың, қоғамдық бірлестіктер мен ұйымдардың келісімімен олар да өз журналистерін аккредиттей алады", - деп көрсетілген. 

Журналистерді аккредиттеген органдар оны отырыстар, жиындар мен өзге де шаралар жайлы алдын ала хабардар етіп, қажетті құжаттармен және материалдармен қамтамасыз етуге міндетті. Мемлекетте аккредиттелген тілшілер мен өзге де БАҚ өкілдері басқа мемлекетке шығатын болса олардың құқықтық ережелері мен кәсіби қызметі ҚР заңдылықтарымен және республиканың басқа мемлекеттермен жасалатын шарттарымен реттеледі. 

Аккредиттеу ережелері 2000 жылдың 5 қаңтарында №5 МКИОС бұйрығымен бекітілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Өкен Ахметбекұлы Аманбеков** (1937 ж. т.) – медицина ғылымдарының докторы (1994), профессор (1995). 

Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..

Қарағанды медициналық институтын (1960, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медициналық академиясы) бітірген соң Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, лаборатория және бөлім меңгерушісі (1960–1994), Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Кәсіби аурулары республикалық клиникасының директоры (1994–2002) қызметтерін атқарды. 2002 жылдан Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық ортаның бөлім меңгерушісі. 1993 ж. «Условия формирования, течение и профилактика вибрационной болезни горнорабочих угольных шахт» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

Шығармалары
-----------

Аманбеков 170-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның («Нейрофизиологические аспекты перестройки центров спинного мозга в условиях трудовой деятельности у шахтеров», 2000; «Клиника, диагностика и профилактика профессиональной полиневропатии», 2003) авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Бикенов Ж.Б. Жәкенов Ж.М. Исабек Т.К.* Тоқа шежіресі —  Қарағанды: Қарағанды полиграфиясы ААҚ, 2000. — 402 б. — 1000 таралым. — ISBN 5-7667-9037-6.
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы
3. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Мейірман Уалиолла Төлендіұлы** (17.5.1946 жылы туған, Алматы облысы Қаратал ауданы Фрунзе ауылы) — ғалым, ғылым докторы (1991), проффесор (1996), Қазақстан Республикасы ӨҰА-ның академик (2003). 

Қазақ Ауыл шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университін) бітірген (1969). Қазақ Ауыл шаруашылық институтында (1969 — 74), Қазақ мал азығын өндіру және жайылым ғылыми-зертханалық институтында (1974 — 91), Қазақ ауыл шаруашылық ҰА-нда (1991 — 93), Арал өңірі агроэкология және ауыл шаруашылығы ғылыми-зертханалық институтында (1993 — 2000), Қазақ егіншілік ғылыми-зертханалық институтында (2000 — 2003), Қазақ ұлттық аграрлық университінде (2003 — 2004) ғылыми-зертханалық жұмыстарымен айналысты және басшылық қызметтер атқарды. 2004 жылдан Егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығында қызмет етеді. Негізгі ғылыми жұмыстары жоңышқа мен майлы дақылдардың селекциясын және тұқым шаруашылығын зерттеуге бағытталған. Жоңышқа дақылы селекциясының теориясын негіздерін жасап, осы дақылдың жаңа сорттары — Қапшағай-80, Дархан-90, Жайнақ, түйе жоңышқаның Аркас, Сарайшық және күріштің Аружан сорттарын шығарған 

90-нан астам ғылыми еңбектің авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
**Севастополь көтерілісі** (1905) – 1905-1907 жылдары революция кезеңінде Севастопольдағы армия мен флотта болған ірі қаулы көтерілістердің бірі. 1905 жылы июньде Потемкин броненосеці кемесіндегі көтерілістен және Октябрь жаппай саяси ереуілінен кейін Севастополь матростары мен солдаттарының революциялық қозғалысты күшейе түсті. 18 қазанда Севастополь қорғанысындағы митингіде 253- миноносецтің командирі лейтенант П. П. Шмидт сөз сөйледі. Демонстрацияшыларға полиция оқ атты. 20 қазанда құран болғандарды жерлеуге 40 мың адам қатысты. Қалың бұқараның талап етуімен лейтенант Шмидт тұтқыннан босатылды. 11 қарашада Брест полкі мен флот дивизиясының стихиялық көтерілісі бұрқ ете түсті. Бұған «Очаков» крейсерінің матростары қосылды. Көтеріліс қатал басып-жаншылды. 1905-1907 жылға революцияның барысында Севостопль көтерілісінің тарихи зор маңызы болды.

1. ↑   Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Уанас күмбезі** – 18 ғасырдың ескерткіші.

Бәйдібек ауданының орталығы Шаян ауылынан солтүстікке қарай 80 км жерде, Бетпақдаланың оңтүстігіндегі оны кесіп өтетін жолдардың бірінің бойында, сондықтан шөлді зерттеушілер К.Мыңбаев пен басқалардың еңбектерінде ол әлденеше рет сөз болады. Оның тұрғызылған уақыты беймәлім, бірақ аңызда оны 18 ғасырдың аяғында өмір сүрген қазақ руларының бірінің басшысы Уанас есімімен байланыстырады.

Құрылыстың композициясы Оңтүстік Қазақстанның ескерткіштеріне зор ықпал еткен Орта Азияның құрылыстарына мүлде ұқсамайды. Сондықтан ол көшпенділердің мемориалдық сәулетшілігінің мысалы ретінде ерекше назар аудартады. Күмбездің көлемді-кеңістік композициясы мұнараға ұқсас зор көлемнен және оған солтүстік-батыс жағынан жанастыра салынған қоршаудан тұрады. Мұнара ірі шикі кірпіштен (40×17×10 см) тұрғызылған және пішінді сопақтау. Жанастыра салынған қоршау (12,80×14,6 м) құлап қалған, бірақ оның бұрыштарынан төбешіктер, мұнаралардың қалдықтары байқалады. Құрылыстың архитектурасы толығымен Қазақстанның мемориалдық сәулетшілігінің қалыптасқан бірде-бір түріне жатпайды, дегенмен оның «төртқұлақ» және «мұнара» секілді әрідегі аналогтары бар. Осы күнге дейін аздаған қазақ мұнаралары Сырдарияның төменгі сағасынан ғана табылған.

Уанас Күмбезі қазақтың мұнараға ұқсас мемориалдық сәулетшілігі жөніндегі түсінікті едәуір кеңейте түседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
2. ↑  "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
**Михаил Михайлович Черемных**(30.10.1890, Томск,-07.08.1962, Мәскеу)- кеңес график-суретшісі, РСФСР халық суретшісі (1952), КСРО Көркемсурет академиясының толық мүшесі (1958).

Өмірбаяны
---------

1911-1917 ж. Мәскеудің кескіндеме, мүсін және сәулет өнері училищесінде(К.А.Коровин мен С.В.Малютиннен) оқыды. «Окна РОСТА» мен «Окна ТАСС-ты» , «Крокодил» журналын ұйымдастырушылардың бірі әрі белді суретшісі. Карикатуралық суреттер мен саяси плакаттың шебері, кітап көркемдеуші, тетар суретшісі хәм педагог ретінде де белгілі.

Еңбектері
---------

«РОТА-ның қарқынды шешімі» (плакат ,1919), «Шыққан өзін төпелеп, Гитлерге не керек...?» («Окна ТАСС»,1941), «Түсіру үшін жаудың жалаң кездігін, фашистке қарсы шеп құратын кез бүгін!» (плакат, 1938, бәрі Третьяков галереясында, Мәскеу), М.Е.Салтыков-Щедрин шығармалары (1936-1939) мен А.П.Чехов «Әңгімелеріне» (1939-1940) жасаған иллюстрациялары , К.М.Симоновтың «Орыс адамдары» спектаклінің декорация эскизі (1942, Бийск театры) т.б.

Сыйлықтары
----------

КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1942). «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 104 бет
**Михаил Михайлович Фокин** (1880 —1942) — орыс балет артисі, балетмейстер, педагог. 1898 жылы Петербург театр училищесін бітірді. Сол жылы Мариин театрының балет труппасына биші болып қабылданды. Би өнері бойынша П.К.Карсавин, А.В.Ширяев, П. А.Гердт және Н.Г.Легаттан сабақ алды. Дезире, Зигфрид (Чайковскийдің "Ұйқыдағы аруы" мен "Аққу көлінде"), Арлекин (Р.Дригоның "Арлекинадасында"), Солор (Л.Минкустың "Баядеркасында"), тағы басқа партияларды билеп, "Жазғы түндегі түс" (Мендельсонның музыкасы бойынша, 1906), "Шопениана" (Шопеннің музыкасы бойынша), А.С.Аренскийдің "Мысыр түні" (1908), М.Равельдің "Дафнис пен Хлоя" (1912) және "Орыс солдаты" (Прокофьевтің музыкасы бойынша, 1942; кеңес жауынгерлерінің ерліғіне арналды) балетін қойды. Осы қойылымдары арқылы Фокин өзінің жаңашыл балетмейстер екенін байқатты. Ол қойған қойылымдарында өмірдің көп қырлы, күрделі иірімдерін ашуға ұмтылды. Әр спектакліне балетмейстер ерекше көркемдік құралдар таңдап отырды. Костюм мен декорациялар әрекет етіп жатқан уақытқа, сол кезеңге сәйкес келді. Классикалық би өтіп жатқан өрекетке байланысты өзіндік рең алып отырды. Фокин пантомима биге сәйкес, ал би — мимикалық айқын болуын кездеді. Нәтижесінде, оның балеттеріндегі би арнайы бір ойды көтеріп отырды. Дарынды хореограф орыс балетінің және шетел балетінің жандануына көп тер төкті. Ол еш уақытта классикалық балеттен бас тартпады, өйткені Фокиннің ойынша тек оның негізінде нағыз суретші тәрбиеленеді. 1905 жылдан педагогикалық кызметпен шұғылданды. Театр қайраткері С.П.Дягилев ұйымдастырған "Орыс маусымына" қатысып, 1909 жылы гастрольдік сапармен шетелдерде өнер көрсетті. 1918 жылы Стокгольмге, одан кейін біржола АҚШ-қа қоныс аударды. 1936—1939 жылдары "Монте-Карло орыс балеті" труппасында қызмет етті. 1923—1942 жылдары Нью-Йоркте өзі ұйымдастырған студияны басқарды. Балет өнері туралы мақалалар жазды.
1908 жылы Парижде театр қайраткері С.П.Дягилев ұйымдастырған жыл сайынғы орыс балет артистерінің қойылымдары басталады. Бірінші төрт "Орыс мауысымының" көптеген спектакльдерін Фокин қойды. Бишілер Вацлав Нижинский, Тамара Карсавина, Адольф Бальма есімдері бүкіл әлемге танылды. Дегенмен осылардың ішіндегі біріншілік Анна Павловаға тиісті.
**Құрманақа** – Сарысу алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет және Ұлытау облысы Жаңаарқа аудандары жерімен ағады.

Бастауы
-------

Ортаудың батыс беткейіндегі бұлақтар суының қосылуынан түзілген, Жаңаарқа кентіне таяу жерде Жаман Сарысу өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 65 км. Жағасы жайдақ, арнасы біршама ирелең. Көктемгі еріген қар және жер асты суымен толысады. Сәуірде тасиды, шілдеде төменгі деңгей орнайды. Жаздың ыстық айларында жекеленген қарасуларға бөлініп кетеді. Өзен суы ауыз суға, мал суаруға пайдаланылады, аңғарында жайылымдық және шабындық жерлер, қыстаулар бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Ефимов Михаил Львович** (14.6.1930 туған, Украина, Прилуки қаласы) – онколог, медицина ғылымдарының докторы (1969), професор(1970). Алматы мемл медицина институтын (1954, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университет) және оның аспирантурасын (1957) бітірген. Семей медицина институтында (1957–61, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, доцент болып істеді, ал 1961 жылдан Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеулер институтында лаборатория меңгерушісі қызметін атқарады. Ефимов Михаил 179 ғылыми-зертхана еңбектің, оның ішінде 5 монографияның («Радиочувствительность опухолей в эксперименте]]», 1971; «Биологические ритмы в норме и патологии», 1981; «Хронобиология и хрономедицина», 1996) авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Құрманбай Игілікұлы Толыбаев** (143.1926. Алматы облысы Шетек ауылы 21.8.2004) жазушы. 

* 1945 ж. мектепте мұғалім,
* 1950 - 51 ж. "Халық хабаршысы",
* 1952 - 55 ж. "Жаңа жол" газетінде редактор қызметтерін атқарған.
* 1963 - 68 ж. "Ұлан" газетінде,
* 1968 - 89 ж. "Балдырған" журналында және
* 1989 - 96 ж. "Шалқар" газетінде редактордың орынбасары қызметін атқарған. Толыбаевтың *"Ай күледі"* (1969), *"Дән"* (1974), *"Шынар"* (1976), *"Балбөбек"* (1979) жыр кітаптары, өлеңдер мен дастандары сондай-ақ, *"Қайдасың, досым"* (1970), *"Шырын"* (1972), *"Өжеттер"* (1977), *"Күн бөбегі"* (1981), *"Шапақ"* (1984), *"Алматым менің"* (1985), *"Тамшылар"* (1987), *"Айдың жүзі дөңгелек"* (1989), *"Кел ойнайық"* (1990) әңгіме, повестері, Жазушының *"Нар идірген", "Бабадан калған бар байлық"* этнографиялық-танымдық әңгімелер кітабы (2000) бар.

14 сәуірде Алматы облысындағы Асы жайлауында туған. Құлжа қаласында ұйғыр мектебін бітіріп, сондағы қазақ мектебінде мұғалім болады. 1948 жылдан бастап Құлжа, Үрімші қалаларында қазақ тілінде шығып тұратын газет-журналдарда жұмыс істеген. 1955 жылы тамыз айында атамекеніне оралып, Алматыда баспаханада, баспада корректорлық қызмет істейді. 1963 жылы Қазақ мемлекеттік университетін журналист мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963–1996 жж. «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, «Балдырған» журналының қызметкері, республикалық «Шалқар» газеті редакторының орынбасары болған.

* 1958 жылы «Достық даусы»,
* 1961 жылы «Жырға сапар»,

* 1964 жылы «Жас дәурен» жинақтарында өлеңдері,

* «Бел-белестер» дастаны жарияланды.

Сондай-ақ ол 

* «Алтын сандық» (1984, М.Әлімбаевпен бірлесіп),

* «Бозінген» (1985) деген атпен қазақ ертегі-аңыздарын құрастырушы және дәстүрлі «Жыл – он екі ай» күнпарағын шығарып келді. Қаламгер шығармалары мектеп оқулықтарына енген.

Шығармалары: Ай күледі. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1969; Қайдасың, досым? Повесть. А. «Жазушы», 1970; Шынар. Өлеңдер мен поэмалар. А. «Жалын», 1976; Шырын. Әңгімелер мен ертегілер. А. «Жазушы», 1974; Өжеттер. Повесть және ертегілер. А. «Жалын», 1977; Балбөбек. Өлеңдер, ертегілер. А. «Жалын», 1979; Күн бөбегі. Ертегілер. А. «Жалын», 1981; Шапақ. Әңгімелер, ертегілер. А. «Жалын» 1984; Алматым менің. Деректі әңгімелер. А. «Жалын», 1985; Смельчаки. Рассказы, повесть. А. «Жалын», 1986; Тамшылар. Әңгімелер мен новеллалар. А. «Жалын», 1987; Айдың жүзі дөңгелек. Әңгімелер, повесть, ертегілер. А. «Жалын», 1989; Нар идірген. Күй аңыздары. А. «Өнер», 1993; Әсет. Роман-новелла. А. «Өнер», 1995; Қаныш Сәтбаевтың балалық шағы. Әңгімелер. А. «Балауса», 1999; Бабадан қалған бар байлық. Этнографиялық-танымдық әңгімелер. А. «Қазақстан», 2000; Сырлы әлем. Ертегілер, мысалдар, аңыздар. Астана. «Елорда», 2001.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  writers.kz Мұрағатталған 1 сәуірдің 2013 жылы.

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Севан**, Гокча – Армениядағы биік таулық көл; теңіз деңгейінен 1900 метр биіктікте орналасқан. Ауданы 1360 км квадрат. Солтүстігінен Памбак және Арегуни, солтүстік-шығыстан Шахдаг (Севан), батысынан және оңтүстігінен Гегам, Варденис (соңғылары вулкандық жоталар) тау жоталарымен қоршалған. Севан тау аралық тектоникалық ойыста жатыр. ЕКі мүйісі арқылы кішірек солтүстік-батыс (Кіші Севан) және оңтүстік-шығыста (Үлкен Севан) бөліктеріне бөлінеді. Кіші Севан тереңірек (86 метрге жуық) және жағалауы күшті тілімденген. Үлкен Севан түбі тегіс, жағалауы аз тілімденген. Үлкен Севан түбі тегіс, жағалауы аз тілімденген, тереңдігі 35 метрдей. Көлге ірілі-ұсақ 28 өзен құяды, Раздан (Занга) өзені (бойында 6 СЭС салынған) ағып шығады. Көлде севан форелі өсіріледі. Арпа өзенінің суын көлге бұру мақсатында ұзындығы 48,6 км-лік туннель салынуда (1975). Жағасында Севан қаласы орналасқан. [1]

1. ↑   Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Михаил Иосифович Авербах** (29.05.1872-29.07.1944) - совет офтальмологі, КСРО ғылым академиясының академигі(1939), 1912 жылдан Мәскеудің 2-ші медициалық институтының профессоры, ғылымға еңбек сіңген қайраткер, Сталин сыйлығының бірінші дәрежесінің Лауреаты(1943).  

Физиологиялық оптиканы зерттеу, көзге операция жасаудың және әдістерін іздестіру жолында көп еңбек еткен. Мәскеудегі көз дәрігерлері қоғамының ұйымдастырушысының бірі.   

КСРО Медициналық ғылым академиясының М.И.Авербах атындағы сыйлық бар, ол офтальмология саласындағы озат ғылыми еңбек үшін жыл сайын беріледі.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Михаил Ильич Ромм** (11 (24) қаңтар, 1901 жыл, Өркет, Ресей империясы – 1 қараша, 1971 жыл, Мәскеу, КСРО) — кеңес кинорежиссері, сценарист, педагог, КСРО халық артисі, профессор. 

1925 ж. Мемлкеттік жоғарғы көркем-техника институттың мүсін факультетін бітірді. 

Кинодағы қызметін 1929 ж. сценарист, 1934 ж. режиссер ретінде бастады. 

Алғаш рет Ги де Мопассанның "Томпақ қыз" шығармасы бойынша дыбыссыз фильм қойды. Тарихи-революциялық тақырыпта "Ленин қазанда" және "Ленин 1918 жылы" фильмін жасады. 

Ромм кейінгі қойған фильмдері:

1. "Арман"
2. "217 нөмірлі адам"
3. "Орыс мәселесі"
4. "Адмирал Ушаков"
5. "Данте көшесіндегі өлім"
6. "Жылдың тоғыз күні"
7. "Кәдімгі фашизм" т.б.

КСРО мемлкеттік сыйлығының лауреаты

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1973ж. 448-бет 2 том
Орал қаласындағы Чапаев ескерткіші
**Чапаев ескерткіші** — монументтік өнер туындысы. Азамат соғысының даңқты батыры В. И. Чапаевқа арналып 1984 ж. Орал қаласында орнатылған (мүсінші: Б.А. Түлеков, А.М. Әйнеков; архит.: В.З. Кацев, П.И. Кривенко). 

В.И. Чапаев атта отырған кейпінде кескінделген. Мүсін қоладан құйылған, биікт. 6,8 м. Чапаев ескерткішінің тұғыры бетоннан жасалып, сұр гранит және қызыл стилобатпен қапталған, биікт. 8м. Ескерткіш жаңа темір жол вокзалы алаңының композициялық көркем орт. болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
**Процедуралық драма** (немесе процедурал) — әлдебір мамандықтың сырларын терең үңіліп қарастыратын шығарма, көбінесе телехикаяларға қатысты айтылады, сондай-ақ кинода және әдебиетте қолданылады.

Тележанрлар арасында әсіресе полицейлік, дәрігерлік немесе соттық драмалар көп кездеседі. Ондай телехикаялардың әр сериясы әдетте жалғастыруды талап етпейтін, басы-аяғы бар сюжетті ұсынады (мысалы, әр серияда жеке бір қылмыс қарастырылуы мүмкін).

2011 жылға қарай процедуралық драма телевидениеде ең көп тараған формат болды.

Мысалдары
---------

* CSI
* 9-1-1
* Law & Order
* Дәрігер Хаус
* Батл Крик
* Коломбо
* Касл

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Why TV Procedurals Also Rule The World
**Михаил Ильич Усанович** (16.6.1894, Украина, Житомир қ. – 15.6.1981, Алматы қ.) – химия ғылымының докторы (1938), профессор (1930). Қазақстан ҒА-ның академигі (1962). Қазақ КСР-інің (1967) және Өзбек КСР-інің (1943) еңбек сiңірген ғылыми қайраткерi.

Киев университетiн бiтiрген (1917). Украина ғылым академиясының лабораториясында ғылыми қызметкер (1918–20), Киев қаласындағы Химия-фармацевтика зауытында басшылық қызметте, сонымен қатар Политехникалық институтында оқытушы (1920–29) болды. Томск университетінде (1930–34), Орта Азия университетiнде (1935–43, Ташкент қ.), Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында лаборатория меңгерушісі (1944–49), аға ғылыми қызметкер (1949–61), ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі (1944–81, қазіргі ҚазҰУ), декан (1946–48) және лаборатория меңгерушісі (1964–81) қызметтерін атқарған. 1938 ж. оған диссертация қорғамай-ақ химия ғылымының докторы дәрежесі берілді.

Негiзгi ғылыми еңбектерi ерітінділер теориясына арналған. Ол ерітінділердің сандық теориясын (1932) қорытты, аномальды электр өткізгіштік кездейсоқ құбылыс емес, заңдылық екенін дәлелдеді; қышқылдар мен негіздердің жалпы теориясын қорытып, химиялық реакция құрамы жағынан тепе-теңдік концентрациясына тәуелді болған жағдайда ғана идеалды ерітінділер заңына бағынатынын анықтады; сонымен бірге ерітінділердің қасиеттері (тығыздығы, тұтқырлығы) олардың құрамына байланысты екенін химиялық теңдеулер арқылы дәлелдеді. Усанов «Қышқылдар мен негiздердiң Усанович теориясының» (1938) және 300-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы. 3 рет Еңбек Қызыл Ту орденiмен (1945, 1961, 1974), медальдармен марапатталған. Шығармалары.: Исследования в области теории растворов и теории кислот и оснований, А.-А. 1970.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
**Құрман Ата (Құрбан Ата)** — (шамамен 1604 – 1712, Сауран қаласы) – діни қайраткер. Қоңырат тайпасының Көтенші руы Жаманбай тармағынан шыққан.

Өмірбаяны
---------

Ел ішінде сақталған деректерде Құрман Атаның тоғыз жасында әкесі қайтыс болады. Күнкөрістері қиындаған соң, ағалары мал ұрлап, «Қыл белбеу» ұры атанады. Ұрлықтарын айтып қоя бергендіктен, Құрман Атаның көзін байлап, Созақ өңіріндегі Жартөбе деген жерге апарып тастайды. Ол хантағылық Ақтамбердіден діни оқу үйреніп, соңынан Түркістан медресесінен екі жыл дәріс алады. Отыз жастан асқанда туған жері Сыр бойына оралады. Меккеге қажылыққа барады. Діни білімі, ақыл-парасаты, турашылдығымен аты шыққан ол ел ішінде әділ би, Құрман әулие атанған. Тәуке хан тұсында қабылданған қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының жиынтығы «Жеті жарғыны» жасауға қатысқан. Тәуке хан кеңесшілерінің бірі болған.

Құрман ата ұрпақтары
--------------------

Құрман Атаның ұрпақтары Түркістан облысы жəне Қызылорда облыстарына тараған. Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданындағы Арыстан Баб кесенесі жанында Құрман Атаға күмбезді сағана орнатылған. Е. ӘкімқұлұлыҚұрман Атаның өмірін негізге ала отырып «Құрман ата» романын жазды (2004).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, III том, 12 тарау
Әділдік ілімі (Equity theory) АҚШ психологі Адамс (J. Stacy Adams) 1963-1965 жылдары ортаға қойған мотивация ілім. Ол бойынша жұмысшының мотивациялану шамасы өзінің кіріс үшін жұмсаған белсенділігінің бағалану, қайтарылу деңгейіне қарата субъективті салыстыру санасына байланысты. Әділдік ілімі бойынша әр адамның төккен тері мен оның алған нәпақасы басқалардың төккен тері мен алған нәпақасына тең болуы керек. Сонда ол мотивацияланады.

{\displaystyle {\frac {\mbox{individual's outcomes}}{\mbox{individual's own inputs}}}={\frac {\mbox{relational partner's outcomes}}{\mbox{relational partner's inputs}}}}

(individual's outcomes = жекенің табысы, individual's own inputs = жекенің құлшынысы, relational partner's outcomes = әріптесінің табысы, relational partner's inputs = әріптесінің құлшынысы)

Дереккөздер
-----------


\* Messick, D. & Cook, K. (1983). *Equity theory: psychological and sociological perspectives.* Praeger.

* Walster, E. Walster G.W. & Bershcheid, E. (1978). *Equity: Theory and Research.* Allyn and Bacon, Inc.
* Walster, E. Traupmann, J. & Walster, G.W. (1978). Equity and Extramarital Sexuality. *Archives of Sexual Behavior.* 7;2: 127-142.
**Чаргаф ережесі** - сандық арақатынастарды азотты түптің түрлі үлгілерінің арасында ДНК суреттеуші эмпиризмдік айқында жүйесі. Эрвин Чаргаффтың биохимик тобының жұмысының нәтижесінде 1949-1951 ж. болды.
Чаргаффтың биохимиктар тобының жұмыстарына дейін "тетрануклеотитті "теория, кейіннен ДНҚ бөлек төрт түрлі азотты негізден(аденин, тимин, гуанин және цитозин) тұрады. Чаргаффқа және қызметкерлергіне ДНҚ нуклеотидтарын бөліп алу арқылы, қағаздың хроматографиясының және өзге нуклеотидының арасындағы нақты сандық арақатынастарын анықтады. Олар бірталай эквимолярлықтан ерекшелендіы, мұны күтуге болатын еді, егер барлық төрт негіздің тең пропорцияларда көрсетілгенде. Чаргафф сәйкесінше, аденин(А), тимин(Т), гуанин(Г) және цитозин(Ц).

Чаргафф ережесі : 

1. Аденин саны тиминге, ал гуанин саны цитозинге тең: A=T , Г=Ц.
2. Пуринаның саны пиримидиннің санына тең А+Г=Т+Ц.
3. Аминогруппаның 6 жағдайда тең негіздің саны мен кетогруппаның 6 жағдайда: А+Ц=Т+Г, бірге сәйкесінше (A+Т) :(Г+Ц) ДНҚ-ның әр түрлі бөлек түрлі болуы мүмкін. Олардың біреулері жұптар табады АТ , өзгелері ГЦ.

Чаргаффтың ережесі рентгеноструктуралық анализдың деректерлерімен, Дж. Уотсон және Фрэнсис Криконның ДНҚ құрылымның түсіндірудде шешуші рөлді атқарды.
**Құрманшат** – Бетпақдала тасты шөлінің оңтүстігіндегі аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Кіші Қамқалы ауылының солтүстік-шығысында 44 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 487 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2 км-ге созылған, енді жері 1 км. Беткейі көлбеу, қатты тілімденген. Батысында Желдібұлақ бұлағы, солтүстігінде номері 400 құдығы, оңтүстігінде Сарыой қонысы бар.

Өсімдігі
--------

Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, эфедра, тасбұйырғын, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5