**Қыз қуар** (әз. *qız qov*; қыр. *кыз куумай*; башқ. *ҡыҙ ҡыуыу*) — (Кейде қыз қуу деп те аталуы мүмкін) Мерекелерде өткізілетін ат үстіндегі спорттық мәні бар ойындардың бірі. Қыз қуарға бір қыз, бір жігітті көз көрім жерге атпен жібереді. Барғанша жігіт қызбен әзілдесіп барады. Қайтарда Жігіт озуға тырысады, ал қыз жігітті қамшымен шықпыртуға тырысады. Ереже бойынша қыз жетсе, қамшының астына алуға хақылы. Жігіт тек тез қашуды және қамшы тигізбеуді көздейді. Көп жағыдайларда қыз қуып жетсе жігітке қамшы тигізбей, жай басынан қамшы үйіреді. Бұл жігіт үшін намысты жағдай. Егер жігітке ызаланса аямауы мүмкін. Бұл ойынды бір-бірін ұнататындар да, былайғы боз балалар да еркін ойнауы мүмкін. Ол әрі ат үстіндегі мәдение дене тәрбие.

Кейбір кейнгі зерттушілер бұл ойында қызды жігіт сүйеді дегенді айтады. Бұл ақылға қонымсыз, қыз қуар ойынын көрмегендердің фантазиясы. Олар осы арқылы бұл ойынды қазақ жастарының махаббаттасуы ретінде айтқысы келеді. Бірақ қазақ қоғамында жиналған жұрттың көзінше қызды сүю өте әдепсіз қылық есептеледі, ондай жағдайда намысқа тиіп, рулар арасында тіпті қақтығысқа әкелуі мүмкін. Сондықтан тіпті олар алда қосылатын, не қосылған жұптар болса да, бәрібір ат үстінде сүйісу деген әңгіме жоқ. Әрине, өзара әзіл-қалжың болуы мүмкін. Ойындағы ең басты ереже жігіттің атқа мықты шаба алуы, болмағанда қыздардың қамшысы тиіп масқара болуы.

Қыз қуар Қазақстанда, Қырғызстанда ойналатын ұлттық ат ойыны тобына жатады. Мерекеден басқа, бұл ойын бұрын үйлену тойларында өткізілген. Әрине, ежелгі нұсқасы қазір ережеге түсіп, бәлгілі бір тәртіппен өтізілу қолға алынды, бірақ негізгі нәрселер өзгерген жоқ. Ойынның негізгі көздегені жігіттердің намысын шыңдау, ат үстіндегі өнерін, қабілетін арттыру, жақсы ат баптау. Мықты жігіттер жақсы ат баптайды, ат үстінде де өте жақсы отырады, демек ол қыздан таяқ жей қоймайды. Ал, болбыр жігіттер ат үстінде дұрыс отыра алмайды, аты да шабан болуы мүмкін, демек ол қыздың қамшысына қалады.

Өткізу тәртібі мен шарттары
---------------------------

Қыз қуар ойыны үшін жігіттер мен қыздар іріктеліп, жүйрік тұлпарларға мініп шығады. Қашықтығы 300, ал ені 30-40 метрлік тегіс, топырағы жұмсақ, ашық алаң таңдалып алынады. Жарыстың басталатын жері – алаңның бір маңдайында қатысушылар орағытып өту үшін қарақшы қойылады. Бұған көбінесе қызыл жалау қолданылады. Жарыстың екі түрі болады. Жарыс жекелей өтеді. Егер жастар екі топқа бөлінсе, онда ойын ережесіне сәйкес, қыздар мен жігіттердің саны тең болуы керек. Ойын төрешісінің бірінші белгісі бойынша, жігіт қыздан 10 метрдей қашықтықта алда тұрып, шабысқа дайындалып тұрады. Келесі белгіде олардың екеуі де аттарының басын жіберіп, шаба жөнеледі. Қыз жігітті бұрылысқа дейін қуып жетіп, қамшы үйіруі керек. Егер жігіт сол бетімен – қарақшыдан мәреге дейін қуғыншыға жеткізбесе, онда – жеңгені. Ал егер қыз қуып жетсе, жігіттің атын, әйтпесе өзін қамшының астына алады. Мұнда қыз жеңді деп есептеледі. Жарысқа қатысушыға бір-бірінің атын тоқтатуға, алаңнан сыртқа шығуға, қарақшыға жетпей мәреге оралуға рұқсат етілмейді.

Әдебиеттегі қыз қуар
--------------------

Қыз қуар «Манас» эпосында да айтылыпты:

Боз бала, жігіт аралас,
Қыз-келінменен жарысып,
Қызық өзен бойласып,
Қызығысып қырандар
Қыз қууспай ойнасып,
Талықпай көшіп, бел байлап
Таласты көздей бет алып,
Ел шұрқырап, шу болып
Ер қуанып, ду болып,
Кіндік кесіп, кір жуған
Жеріне көшіп келе жатад.
Бәрін өзіне ұйытып, қызықтырып,
Қыз қуған жоқ,
Барасың қызық қуып.
Баяулай бер, жігіт-жан, баяулай көр!
Қыз жүрегін жүрмеші суыттырып.

Қыз қуар туралы қазақ ақындары былай жырлаған:
Қыз да қуып барады – қызық қуып,
Бәрді ойынан бір сәтке ұмыттырып.
Ұзай көрме, жігіт-жан, ұзай көрме!
Біз де отырмыз,
Кетпес деп біліп тұрып.

  

Қыз қуардың қызықта осысы бар,
Озба, екеуің өзара тосысып ал.
Шынашаққа ілгені қамшысы емес,
Саған дарыр жүректің оты шығар…

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 26 желтоқсанның 2019 жылы.
2. ↑  Сағындықов Е. С. / Қазақтың ұлттық ойындары. — Алматы: «Рауан» баспасы, 1991 жыл .—176 бет. ISBN 5-625-01063-3
3. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3
4. ↑

Тағы қараңыз
------------

* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақтың ұлттық ойындары |
| --- |
|  |
| Ойын-сауық, тұрмыс-салт ойындары | 
Қалтырауық қамыр кемпір және Ақ боран • Күзем алу • Тоғыз аяқ, тоғыз табақ • Тоқым қағар • Жар-Жар • Қыз кәде • Беташар • Бастаңғы • Шалма • Түйілген шыт • Дауыста, атыңды айтам • Сиқырлы таяқ • Шертпек • Инемді тап • Айдап сал • Қарамырза • Белбеу тастау • Монданақ • Қаһарлы-Бану • Көрші ойыны • Кім шертті? • Есімде • Сақина тастау • Жылдырт-жылдырт • Үйімнің үстіндегі кім? • Алтыбақан |  |
|  |
| Жануарлар дүниесіне, аңшылыққа байланысты ойындар | 
Аңшылар • Тұзақ құру • Ақ байпақ • Көк сиыр • Түйе-түйе • Жануарлар қалай үндейді • Қой бағу |
|  |
| Дене шынықтару спорт ойындары | 
Атқаума • Айгөлек • Мәлкі тотай • Соқыртеке • Орамал тастау • Жаяу жарыс • Әуе таяқ • Жанды дөңгелек • Қап киіп жарысу • Тоспа доп • Қарғымақ • Қарақұлақ • Алакүшік • Доп тебу • Қасқырқақпан • Қырықаяқ • Бойға доп дарытпа • Ақ сандық, көк сандық • Көген тартыс • Тең көтеру • Кім түртті? • Бүркіт • Ұшты-ұшты • Сақ құлақ • Қуалап соқ • Сен тұр, сен шық! • Шымбике • Тауқырайдан • Асау мәстек • Көги гөк • Үй артында қол ағаш • Марламқаш • Айқұлақ • Біз де • Арқан тарту • Ептілік • Бәлләй • Теңге ілу • Ортаға түспек • Дәл басу • Етек-етек • Даусынан біл • Күшің жетсе — үзіп кет • Жаңылма • Байқап қал! • Қазан доп • Күллій • Ақ сүйек • Орда • Жаяу көкпар • Таяқ ойнау • Таяқ жүгірту • Атшылар жарысы • Қардан жасалған тир • Тепе-теңдік • Жүйріктер жеңеді • Қармақ • Судағы жасырынбақ • Бөрік теппек • Жігіт қуалау • Тымақ ұру • Бұғынай • Қосқұлақ • Тартыс • Қындық-сандық • Қара сиыр • Сиқырлы таяқ • Қарагие • Түйілген орамал • Жүрелей секіру • Қазақ күресі • Жатып күресу • Тауық күрес • Білектесу • Сірес • Арқан тартыс • Бәйге мен аламан бәйге • Тай жарыс • Құнан жарыс • Дөнен жарыс • Жорға жарыс • Аударыспақ • Түйе жарыс • Табақ алып қашу немесе мүше алып қашу • Қыз қуу • Теңге алу • Ат омыраулату • Жігіт қуу • Ат үстіндегі тартыс • Жаяу тартыс • Сайыскерлер • Аш қасқыр • Дүмпілдек • Кім жылдам? • Үш орындық • Шүлдік • Домалақ ағаш • Арынды арқан • Қарт-құрт • Тұтқын алу • Бөрік жасырмақ • Қамалды қорғау • Жасырынбақ • Ошақ • Шалма тастау • Жапалақтар мен қарлығаштар • Асық ойындары • Бес тас • Атбақыл |
|  |
| Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі • Спорт порталы |

 |