recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Costa Concordia»** — Costa Crociere компаниясының меншігіндегі «Concordia» классындағы саяхат кемесі, Италиядағы Сестри Понентедағы (Генуя) Fincantieri айлағында 2006 жылы салынған және жерорта теңiзі порттарының арасында саяхат рейстерiн италиялық байрақпен жасайтын болған. Егіз кемелері Carnival Splendor, Costa Pacifica, Costa Favolosa, Costa Fascinosa және Costa Serena болып саналады.

Сипатты
-------

Costa Concordia ұзындығы 290.20 метр, ал ені 35.50 метр және биіктігі 8.20 метрді құрайды. Ол 19.6 түйін (36.3 км/с) жылдамдықпен қозғалта алатын 75 600 киловатты Wärtsilä алты дизельді қозғалтқыштар арқылы жүзеді.

Апат
----

Апат орынының схемасы  
42°21′53″ с. е. 10°55′16″ ш. б.﻿ / ﻿42.36486° с. е. 10.92124° ш. б.﻿ / 42.36486; 10.92124 (G) (O) (Я)
2012 жылдың 13 қаңтарында кеме өзінің әдеттегі «7 Night Winter Mediterranean (Savona Roundtrip)» саяхат бағдарымен Савонудағы Чивитавеккья айлағынан шықты.

14 қаңтарға қараған түні Джильо аралы маңында қайраңға отырып, суасты жартасына соғылған. Алғашқыда тез қисая бастаған кеме бір жағына құлап, жарым-жартылай суға батып кетті. Жолаушылардың көбі кемедегі құтқару қайықтарына тиеліп, Джильо аралына аман-есен жеткізілген.

Апат кезінде бортта 62 елден 3216 жолаушы және 1023 команда мүшелері болды. Жолаушылардың арасында 7 Қазақстан және 108 Ресей азаматтары болған. Ешкім зақымданбаған. Сонымен қатар кеме бортында 45 Украина және 3 Белоруссия азаматтары болды.

Франческо Скеттино
------------------

Costa Concordia кемесінің апатқа ұшырауына кеме капитаны Франческо Скеттиноның көптеген қателігі себеп болған. Бұл туралы бүгін кеме тиесілі болған «Коста Крочере» компаниясының мәліметінде айтылды.

Кеме иесінің айтуынша: «Кеменің бағыты жағалауға тым жақын болған». Сонымен қатар «кеме капитаны төтенше жағдайлар орын алғанда орындалуы тиіс шараларды ескермеген».

Қазіргі кезде тергеушілер «қара жәшіктегі» мәліметті анықтауды бастады. Алғашқы мәліметтер бойынша, команда мүшелері де, капитан да SOS теңіз дабылын бермеген. Сондай-ақ айлақ басшылығымен өздері емес, керісінше, жердегі операторлар кемемен хабарласқан.

Апаттың орын алу себептерін тергеу жұмыстары жалғасып жатыр. Бірақ, алдын ала мәліметтер бойынша, оған адам қателігі себеп болғаны белгілі болып отыр.

Апат орынынан фотосуреттерi
---------------------------

* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Техникалық мiнездеме
2. ↑  7 Night Winter Mediterranean (Savona Roundtrip)  (ағыл.)
3. ↑  кеме апатқа ұшыраған жерден тағы бір адамның мәйіті табылды
4. ↑  Жерорта теңізінде қайырға тұрып қалған «Коста Конкорда» круиздік кемесінің бортында Қазақстанның үш азаматы болды(қолжетпейтін сілтеме)
5. ↑   Concordia иесі кеме апатына капитанды айыптады

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Costa Concordia
* Last registered track and speed (on google maps)
* Slideshow of capsized ship
* See the exact location(қолжетпейтін сілтеме)
* Rome newspaper nautical chart and satellite photo.
* Flickr Blog 16 қаңтар 2012 : Costa Concordia run aground off the Italian coast.
* US NOAA Nautical Chart of Area. Мұрағатталған 18 қаңтардың 2012 жылы.
* Blog with many charts and radar data.
**Черчит** (ағылшын химигі Черчтің құрметіне аталған) - сулы фосфаттар тобына жататын минерал. 

Черчитті алғаш Вильямс ашқан (1865). Химиялық формуласы: YPO4×2H2O. Мұндағы иттрийдің мөлшері 25%. Моноклиндік сингонияда кристалданып, радиалды-талшықты, сферолитті табақша тәрізді кристалдар түрінде кездеседі. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 3, тығыздығы 3,14-3,27 г/см³; жіктілігі бір бағытта жетілген, әйнекше жарқырайды. Түсі ақ, сұр, сары, кейде түссіз. Табиғаты экзогендік процестер барысында түзіліп, сілтілі магмалық тау жыныстарының мору белдемдеріне галлуазит және феррогаллуазитпен бірге кездеседі. Черчит кен орындары Ұлыбританияда, Германияда, АҚШ-та, т.б. бар. Қазақстанда өндірістік маңызы бар Черчит және басқа жа иттрий минералдарына бай Құмдыбай кен орны барланған. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Чёрчит-(Y)
* Значение термина Черчит в Энциклопедии Научной Библиотеки
**Мартин Синкович** (xорв. *Valent Sinković*, 2 тамыз 1988 жыл, Загреб) — хорватиялық спортшы, академиялық есуден 2016, 2020 жылғы Олимпиада чемпионы. Бірнеше дүркін әлем және Еуропа чемпионы. 

2014 жылы Әлем чемпионатында Мартин туған інісі Мартинмен алғаш рет Әлем чемпионатында жұптасып өнер көрсетті. Жарыс қорытындысы бойынша хорват ескекшілері үлкен айырмашылықпен жеңімпаз атанды. 2015 жылғы әлем чемпионатында ағайынды Синковичтер жұптық жарыста чемпиондық атағын қорғап, төрт дүркін әлем чемпионы атанды.

Жетістіктері
------------

### Әлем чемпионаты

* Чемпион: 2010, 2013, 2014, 2015, 2018, 2019
* Күміс жүлдегер: 2017
* Қола жүлдегер: 2011

### Олимпиада ойындары

* Чемпион: 2016, 2020
* Күміс жүлдегер: 2012

### Еуропа чемпионаты

* Чемпион: 2012, 2016, 2018, 2019
* Күміс жүлдегер: 2010, 2020

Сілтемелер
----------

* 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
Sports-Reference.com |

 |
**Микаил Строгов** (фр. ) — Жюл Верннің 1874-1875 жылдары жазылған шытырман оқиғалы романы. 1876 жылдың қаңтар-желтоқсан айлары аралығында Magasin d’éducation et de récréation журналдың беттерінде сықақ әңгіме ретінде жарияланған. Сол жылдың 25 қарашасында «Мексикадағы драма» әңгімесімен бірге жеке басылым ретінде П.-Ж. Етзел Жюль Фердің алты иллюстрациясымен шықты.

Романның тарихи негізі жоқ. Кейбір зерттеушілер Жюл Верн Феофар хан деген атпен 1840 жылдары орыс өкіметіне қарсы көтеріліс жасаған Кенесары ханды сипаттаған деп есептейді. Алайда Кенесары Қасымұлы көтерілісі Қазақстан аумағын қамтыды. Романда көтерілісшілер Оралдан Иркутскке дейінгі бүкіл Сібірді басып алады.

Желісі
------

Микаил Петрович Строгов — II Александр патшаның қызметіндегі шабарман (романда Ресей императоры нақты көрсетілмеген). Орта Азияның (Қазақстан мен Сібірдің де болуы мүмкін) күшті билеушісі татар ханы Феофар Сібірдің шығысында көтеріліс көтергенде, Строгов патшаның тапсырмасымен Иркутскке аттанады. Строговтың міндеті — патшаның бауыры Иркутск губернаторын оған қарсы алда болатын қастандық және Иван Огаревтің сатқындығы туралы ескерту. Жолда ол Надежда Васильевна (Надя) Федорованы, ағылшын газетінің тілшісі — Гарри Блоунтты және француз газетінің журналисті — Алсида Жоливеті кездестіреді. Блоунт пен Жоливе Микаилмен бірдей дерлік жолмен жүреді, үнемі таралып, және жолда кездеседі. Көп ұзамай Микаил мен Надяны Иван Огарев бастаған татарлар жасағына тұтқынға түседі. Оларға тыңшылық жасады деген айып тағылады. Феофар ханның үкіміне байланысты, Микаилға татар заңдарына сәйкес, көзіне қыздырылған қылышпен жүргізіп, соқыр қылдырады (соңында, бақытты апаттың арқасында Микаилдың көру қабілеті әлі де сақталғаны белгілі болды). Көп ұзамай Надя мен Михаил қашып құтылып, сібір шаруаларының бірінің көмегімен Иркутскіге жетіп, губернаторды ескертіп үлгереді. Орыс әскерлері Фефар ханды жеңеді. Микаил шайқаста сатқын Иван Огаревті өлтіреді. Қорытындылай келе, Микаил мен Надя үйленеді.

Туындының тарихы
----------------

Роман жазу кезіндегі оқиғаларды сипаттағанымен, олар өте алыс себептерге байланысты өте еркін қиялдарды білдіреді (1875 жылы Ходжентте Ресей үкіметіне қарсы көтеріліс шын мәнінде басталды, бірақ бұл Сібірден әлдеқайда алыс). Кітап сәл кейінірек пайда болған шытырман оқиғалы романның «руритандық» субжанрына жақын, онда оқиға Шығыс Еуропаға емес, Күнгей Орал Ресейге көшірілді.

Жюль Верн татарлардың Сібірге шабуылын суреттейді, дегенімен татарлар деп Қазан немесе Сібір татарларын емес, Орта Азия халықтарын (өзбектер, тәжіктер) айтып отыр. Романның өзектілігі сол кезде Ресей империясының Орта Азияға қатысты белсенді сыртқы саясат жүргізу болды, автордың пікірінше, шапқыншылық Ресейдің экспансиясына жауап болды.

Роман жазу барысында 1876 жылы Ресей Қоқан хандығын жойып, Хиуа хандығын қол астына алды.

Бейімделу
---------

Дереккөздер
-----------
**Айбас дарасы мазары**, б. з. б. 13-11 ғасырда ірге көтерген сәулет өнері ескерткіші. Академик Ә.X. Марғұлан басқарған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеген. Айбас дарасы мазары Ұлытау ауданы, Едіге тауының солтүстік-батыс етегінде Айбас өзенінің бойыңдағы әр дәуірден қалған үлкен бейіттің солтүстік бөлігіндегі қола дәуірі зиратының орталығына салынған. Сырт пішіні шаршыланып келген (12x12 м). Арасына лай салып, жалпақ тастардан қаланған қабырғаларының биіктігі 0,6-1,2 м. Сыртқы қабырғалары мықты болу үшін іргесіне лай араласқан ұсақ қиыршық тас төккен. Мазардың іші он бөлікке бөлінген. Трапеция іспетті. Ішкі қабырғалары ортадағы төртбұрышты тас қабірге барып тіреледі. Олардың ішінде құрбандық шалу т. б. әр түрлі жоралғылардан қалған мал сүйегі, қыш ыдыстар мен күл-көмір қалдықтары сақталған. Тас қабір бетін үлкен
қақпақ тастармен қиюластыра жапқан. Бірақ ертеде ұрланғандықған қақпақ тастардың көбі
қойған орнында сақталмаған. Қабір мұқият қашалып, тігінен көмілген төрт қақпақ тастан
құралған. Көлемі 2,8x2,6x1,5 м. Бетін жапқан қақпақ тас шашылып қалған. 
Қабір ішінен жерленген адамның сүйегі, сондай-ақ жылқы мен сиырдың сүйектері, 
сырты өрнектелген саз ыдыстар, ыдыстың бетін жапқан тас қақпақтар, саздан
жасаған ұршықтар, қола заттың сынығы және осында жерленген кісінің қадірлілігінің белгісін айғақтайтын өрнегі бар алтын білезік шықты.
Қабір іші отпен аласталған. Ортасында от жаққан орын бар. Айбас дарасы мазарынан 40-тан аса саз ыдыстар табылды. Оның жартысы бүтін. Олардың пішіні мен бетіндегі өрнектері Орталық Қазақстандағы осы кезеңнің ірі мазарларынан табылған ыдыстарға
ұқсас. Айбас дарасы мазары Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ең жарқын ескерткіштерінің бірінен саналады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Бриттани Энн Бернс** (ағыл. Brittany Anne Byrnes; 31 шілде 1987, Сидней, Австралия) — австралиялық актриса.

### Өмірбаяны

Бриттани Бернс- Австралияда туған,4 жасынан бастап әртүрлі бидің түрлерімен айналысқан.Оның актерлық карьерасы 8 жасынан басталған болатын. "Четвероногий малыш" атты фильмде Бэйбді сомдаған болатын.

### Актерлық карьерасы

Бриттанидің бірінші сомдаған рөлі "Четвероногий малыш" атты фильмдегі Бэйбдің рөлі болатын.Кейін оны When Good Ghouls Go Bad фильмінде басты рөлдердің бірін сомдауға шақырды. Бриттани тағы да:Little Oberon (ағыл.), Русалки (ағыл.) и Swimming Upstream (ағыл.). фильмдерде ойнаған болатын.

### Фильмографиясы

1995 Четвероногий малыш 
1996 Twisted Tales 
1996 G. P. 
1997 Search for Treasure Island 
1998 Children's Hospital 
1998 Breakers 
1998 The Violent Earth 
2000 Water Rats 
2001 Escape of the Artful Dodger 
2001 When Good Ghouls Go Bad 
2003 Swimming Upstream 
2003 Русалки 
2005 Little Oberon
1998 — 2008 All Saints 
2007-2008 H2O: 
2008 Scorched
2011 Toybox

Дереккөздер
-----------
**Саламандралар тұқымдасы** (лат. *Salamandridae*) – Дене пішіндері кесірткелерге ұқсайды. Ұзын құйрықтары жұмыр, немесе екі бүйірінен кысыңқылау келеді. Аяқтары жақсырақ дамыған. Дернәсілдері сыртқы желбезекпен тыныс алады, ал ересектерінде желбезек болмайды — өкпесі және терісі арқылы тыныс алады.

* Бұл тұқымдасқа Еуропада, Кавказда, Сибирьде және Орта Азияның кейбір жерлерінде таралған тритондар және саламандралар жатады.

Өкілдері
--------

* Жалды тритон
* кәдімгі тритон
* Саламандра

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Бұлар жаз кезінде, шағын ақпайтын, немесе жай ағатын аздыкөпті өсімдігі бар су]ларды мекендейді. Көбеюі мен дернәсілдерінің дамуы су қоймаларында өтеді. Күзге қарай тритондар судан шығып, ағаштың түбіне, тастың астына, жердің жарығына паналайды. Қыста құрғақ түбірлердің, құлаған ағаштардың астында қыстап шығады. Көктемде, қар кете бастағанда қайтадан су қоймаларына оралады. Жануартекті заттармен коректенеді. Кәдімгі саламандралардың (Sаlаmаndга) бірнеше түрлері Орта және Оңтүстік Еуропа, Батыс Кавказда, Кіші Азияда және Солтүстік Африкада таралған.

Саламандра саламандралар тұқымдасының өкілі
-------------------------------------------

Саламандралар негізінен: денесі үлкен, икемсіз, құйрық үстінде тері қатпары жоқ, әдетте теңбіл түсті болады. Теңбіл, немесе отты саламандра 
Еуропада, Кіші Азия мен Солтүстік Африканың дымқыл, қараңғы тоғайларында тіршілік етеді. Күндіз ағаш тамырларының, тастың астында және індерде болады. Түнде активті, күндіз тек қана жауынды күндері сыртқа шығады. Тритондарға қарағанда саламандралардың тіршілігі су орталығымен оншама байланысты емес. Дене мөлшері 18—28 сантиметрдей. Көпшілік жағдайда құрлықта ұрықтанады; бұл кезде еркегі мен ұрғашысы жақындасып, бір-біріне
клоакаларын беттестіреді. Суда да ұрықтануы мүмкін, онда еркектері сперматофораларын қапшықшаларға салып, су астындағы заттарға іліп кетеді де ұрғашылары жоғарыда айтқандай оны клоакалары арқылы қабылдайды.

Қоректенуі
----------

Саламандралардың көбі – етқоректі. Олар кішкене бақалармен, омыртқасыз жануарлармен, ұлулармен және құрттармен қоректенеді. Сонымен қатар, олар балықты да жей алады. Құрғақта жүргенде жәндіктермен, шырышты ұлулармен және құрттармен қоректенеді. Құрғақта өмір сүретін саламандралардың көбінің жәндіктерді ұстайтын ұзын жабысқақ тілдері болады. Кейбір саламандралар жәндіктерді ұстау үшін хамелеондар секілді тілдерін бірнеше сантиметр қашықтыққа соза алады.

Мекен ету орталары
------------------

Әдетте саламандралар дымқыл орманды аймақтарды мекендейді. Көп жағдайда оларды шіріген бөренелерден, таяз індерден және ормандардағы жапырақ қабаттарының астынан кездестіруге болады. Кейбір саламандралар суда өмір сүрсе, кейбіреулер қараңғы жерасты үңгірлерінде тұрады.

Тағы қараңыз
------------

* Тритон
* Саламандра

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы
**Мика Ямамото** (山本 美香 Yamamoto Mika) (26 мамыр 1967 – 20 тамыз 2012) жапондық видео және фото журналист, жапондық "Japan Press" хабар агенттігінің жеңімпазы. Ямамото 20 тамыз 2012 жылы Сирия азаматтық соғысын бейнетаспаға түсіру сәтінде Алеппо (Сирия) қаласында мерт болды. Ол - Сирия төңкерілісінің кезінде өлтірілген тұңғыш жапон және төртінші шетел тілшісі. Ол 2012 жылы Сирияда өлтірілген тілшілердің есебінде 15-інші.

Жанұясы
=======

Ямамото Яманаши ауданындағы Цуру қаласында 26 мамыр 1967 жылы туған. Оның екі апасы болды және әкесі Коджи Ямамото, "Asahi Shimbun" арнасының репортёры. Мика Цуру университетін тәмамдады.
A.Мизансцена
**Мизансцена** (фр.  – сахнада орналасу) – актерлердің спектакль кезінде сахнадағы орны. Мизансцена – пьесаның идеялық мазмұнын бейнелі түрде көрсететін басты құралдардың бірі. Бір-бірін үздіксіз ауыстырып отыратын мизансценаларда кейіпкерлердің мінез-құлқы мен қарым-қатынастары айқындалады. Мысалы, тұрмыстық драма өмірдегі табиғи, қарапайым мизансценаны, ал көңілді комедия қимыл-қозғалысы мол, жеңіл мизансценаны қажет етсе, классикалық трагедия қатал да қатаң мизансценаны талап етеді. Мизансцена спектакльдің стилі мен жанрына қарай құрылады. Мизансценаның жүйесі арқылы режиссер спектакльге арнайы пластикалық форма береді. Мизансцена режиссердің ойын нақты жеткізіп, актерлердің жан дүниесін ашу арқылы спектакльдің талаптарына толық жауап беруі тиіс. Мизансценаның орындалу барысы театр суретшісінің жұмысымен тығыз байланысты.
**Пит Бест** (ағл. Pete Best; толық аты Рандольф (Рэндольф) Питер Бест, 24-қараша 1941 ж. Мадрас, Британдық Үндістан) - британдық музыкант, әндердің авторы. «The Beatles» тобының дағырашысы ретінде әйгілі (1960 - 1962 жылдар аралығында).

Өмірбаяны
---------

Питтің анасы - Мона Бест-Ливерпульдегі "Казба" клубінің иесі. Сол жерде жиі *«The Beatles»* тобы өнер көрсететін. 1959 жылы олар Бестті топ құрамына шақырады.1962 жылы «Beatles»-тің ең бірінші EMI-ға берген дыбыс жазуына дейін топтың құрамында өнер көрсетті және 16-тамызда Ринго Старрға ауыстырылды. Оны топтан қуатыны жайлы оған топтағы әріптестері емес, «Beatles»-тің менеджері Брайан Эпстайн айтты. Бесттің кету себебіне оның барабанда ойнауы ұнамай қалған топтың жаңа ғана продюсері атанған Джордж Мартин себепкер болды.

Бірақ Бесттің кету себебі оның жаман ойнауында ғана емес деген ойлар бар. Топтың басқа мүшелерімен қарым-қатынасына байланысты ол топтың толықтай мүшесі болған жоқ. Леннон, Маккартни және Харрисон өздерінің бос уақыттарын бірге өткізген кезде Пит жалғыз өзі серуендеп жүрді. Ол топтың ортақ стилін қабылдаған жоқ - басқа битлдер сияқты киініп, шаш үлгісін жасаған жоқ. Және де басқа топ мүшелерімен мінезі жағынан келген жоқ.

Альберт Голдманның "Джон Леннон" атты кітабында бұл жағдайдың басқа нұсқасы келтірілген, оның айтуы бойынша, Пит топтағы жұлдыздың стандарттарына сай келетін жалғыз адам болған. Бесттің сымбаттылығы оның топтан кетуіне себеп болды.

Битлзден кейін
--------------

Кейінірек Пит өзінің соло карьерасын бастады. Бірақ бұнынан ештеңе шықпады. Кейбір кездерде оның қаржылық жағдайы құлдырауға дейін барған. Бірақ 1995 жылы қаржыл «The Beatles Антологиясы» атты альбом жарық көргенде оған біраз ақшалай сыйлық табысталды.

2007 жылдың ақпанында Битлздің продюсері Джордж Мартин 1962 жылы топтан қуғаны үшін Пит Бесттен көпшілік алдында кешірім сұрады.

Дереккөздер
-----------

* The BEATLES: Иллюстрированный справочник / В. Ястребов, Ю. Герасимова, Н. Миронова. — Ульяновск: РИА «Симбвестинфо», 1999. — 936 с.: ил. — (Справочники от «Симбвестинфо») — ISBN 5-86174-011-9
**Қызыл жұлдыз ордені** (орыс. *Орден Красной Звезды*) — КСРО Орталық Атқару Комитеті Президиумының 1930 жылғы 6 сәуірдегі Жарлығымен белгіленді. Орденнің мәртебесі КСРО Орталық Атқару Комитеті Президиумының 1930 жылғы 5 мамырдағы Жарлығымен белгіленді.

Кейіннен Қызыл Жұлдыз орденімен марапаттауға байланысты мәселелер КСРО ордендері туралы жалпы ережемен (Орталық Атқару Комитеті мен КСРО Халық Комиссарлар Кеңесінің 1936 жылғы 7 мамырдағы қаулысы), КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1943 жылғы 19 маусымдағы, 1946 жылғы 26 ақпандағы қаулыларымен өзгертіліп, нақтыланды. 1947 жылғы 15 қазан және 1947 жылғы 16 желтоқсан. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1980 жылғы 28 наурыздағы жарлығымен Қызыл Жұлдыз орденінің мәртебесі жаңа редакцияда бекітілді.

Орден мәртебесі
---------------

**Қызыл Жұлдыз** ордені соғыс уақытында да, бейбіт уақытта да КСРО-ны қорғаудағы, мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі зор еңбегін марапаттау үшін тағайындалды.

Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталғандар:

* Кеңес Армиясы, Әскери-теңіз флоты, шекара және ішкі әскерлердің әскери қызметшілері, КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті органдарының қызметкерлері, сондай-ақ ішкі істер органдарының қатардағы және командирлері;
* әскери бөлімдер, әскери корабльдер, құрамалар мен бірлестіктер, кәсіпорындар, мекемелер, ұйымдар.

«Қызыл Жұлдыз» орденімен шет мемлекеттердің әскери қызметшілері де марапатталады.

Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталды:

* Ұрыстардағы жеке батылдығы мен батылдығы, кеңес әскерлерінің табысты болуына ықпал еткен әскери қимылдарды тамаша ұйымдастыру және шебер басқарғаны үшін;
* Әскери бөлімдер мен құрамалардың, нәтижесінде жауға айтарлықтай зиян келтірген сәтті әскери қимылдары үшін;
* КСРО-ның мемлекеттік қауіпсіздігі мен мемлекеттік шекарасының қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі сіңірген еңбегі үшін;
* Өмірге қауіп төндіретін жағдайларда әскери немесе қызметтік борышын орындау кезінде көрсеткен батылдық пен батылдық үшін;
* Арнайы командалық тапсырмаларды үлгілі орындағаны және бейбіт уақытта басқа да ерліктері үшін;
* Әскерлердің жоғары жауынгерлік әзірлігін қамтамасыз етудегі зор қызметтері, жауынгерлік және саяси дайындықтағы тамаша көрсеткіштері, жаңа әскери техниканы меңгергені және КСРО қорғаныс күшін нығайтудағы басқа да сіңірген еңбегі үшін;
* Әскери ғылым мен техниканы дамытудағы, КСРО Қарулы Күштерін даярлаудағы қызметі үшін;
* Социалистік қоғамдастық мемлекеттерінің қорғаныс қабілетін нығайтудағы қызметі үшін.

1944 жылдың 4 маусымынан 1957 жылдың 14 қыркүйегіне дейінгі кезеңде Қызыл Армия, Әскери-теңіз флоты, ішкі істер және мемлекеттік қауіпсіздік органдарындағы 15 жыл қызметі үшін «Қызыл Жұлдыз» орденімен марапатталды.

КСРО маркасы, 1946 ж.
Сурет:Байқоңырдағы офицерлер үйінің артқы қасбеті.JPGБайқоңырдағы офицерлер үйінің қасбетіндегі Қызыл Жұлдыз ордені
Ұлы Отан соғысы жылдарында қызмет бабында қаза тапқан барлық әскери қызметшілерді, әскерилендірілген өрт сөндірушілерді, құқық қорғау органдарының қызметкерлерін Қызыл Жұлдыз орденімен марапаттау дәстүрге айналды. Оған орден мен орден кітапшасы марқұмның туыстарына табыс етілді.
**Жайнақ батыр**  (шамамен 1705, Алматы облысы Қаратал өзенінің жағалауы — 1790, сонда) — жоңғар шапқыншылығына қарсы соғыстарға қатысқан батыр. Ұлы жүз құрамындағы жалайыр тайпасының мырзасәбден аталығынан шыққан.

"Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" жылдары Жайнақ батыр Іле мен Қаратал өзендерінің аралығындағы елдің басын біріктірген Ескелді би Жылгелдіұлы, Балпық Дербісәліұлы және Қабан жырау Асанұлының қасында болған. Жайнақ батыр жоңғарларға қарсы соғыстарда қол бастаған, елшілік қызмет те атқарған. Ел аузындағы аңыздарға қарағанда, көмекейі кең, дауысы аса қатты адам болған. Жайнақ батыр осы қасиетін жауға қарсы шайқас үстінде пайдаланған. Өз замандастары Бекен Тұрлымбетұлы, Тәттібай мерген, ағайынды Малтабар, Құлжан батырлар, Дарабоз ана, т.б. адамдармен бірге Жетісу жерін басқыншы жаудан азат етуге ат салысқан. 

Жайнақ батырдың бейіті Талдықорған қаласының маңындағы "Еңбек" ауылында.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Лента крайты** Bungarus fasciatus — улы жыландар қатарына жатады. Олар Үндістан және Оңтүстік-шығыс Азияның тропикалық ормандарында тіршілік етеді.

Жалпы анықтама
--------------

Лента крайты денесінің орташа ұзындығы – 180 см, кейде 250 см-ге дейін жететіндері болады. 
Лента крайтының денесі тегіс, жылтырақ қара және көкшіл қара түсті қабыршақтармен көмкерілген. 25-35 сары жолақтары болады. Қоңырқай түсті басы үшбұрыш немесе трапеция тәрізді, кеудесімен немесе көкірегімен жалғасқан тұсы айқын байқалады. Арқа қабыршақтары алты қырлы болғандықтан, әр түрлі рең беріп тұрады. Бұл рең оларға бұта, шалғын арасында жақсы бүркеніш бола алады. 
Лента крайты құрғақ жерлерден, ағаш тамырларының астынан ін қазады. Көзі жарыққа шағылысып, көрмей қалатындықтан олар күндіс қорғансыз. Сондықтан күндіз сақина тәрізді иіріліп, бастарын денесіне тығып жатады. Лента крайтының уы адам өміріне қауіп тудырады. Шаққан жағдайда дереу дәрігерге көріну керек. Лента крайты көбіне басқа жыландармен, тіпті кобралардың кей түүрімен де қоректенеді. Сонымен қатар олардың негізгі қорегі ұсақ сүтқоректілер, кесірткелер, балықтар, бақалар мен жылан жұмыртқалары болып табылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1100 қызықты деректер, Улы жәндіктер, 7-ші бет
**Яна Зинкевич** (укр. Яна Вадимівна Зінкевич, 2 шілде 1995. Ровно) — ерікті (волонтер) және "госпитальерлер" медициналық бөлімшесінің негізін қалаушы.
"Еуропалық ынтымақтастық" партиясынан тоғызыншы сайланған халық депутаты.

Өмірі
-----

Яна 1995 жылы 2-шілдеде Украинаның Ровно қаласында дүниеге келген. Ұлты украиндық.
Орта білімді туған қаласында алып, кейін Харьковке келіп, жергілікті «Коллегиум» оқу кешеніне түсті. 
Жас кезінен бастап ол экстремалды туризмді жақсы көрді, тауға шықып, ұзақ уақыт Карпатта болды. Медицина институтына түсуге дайындалып, биология мен анатомиямен қарқынды айналысты. 2017 жылдан бастап Днепр қаласындағы Медициналық академияда оқыды.
Оның балалық шағы Ровна қаласында өтіп, содан кейін отбасы Днепрге көшті. Янаның анасының аты – Валентина Комар, мамандығы тігінші, ал әкесінің аты – Василий Комар.
Зинкевич Максим Кораблевке тұрмысқа шығады, алайда ерлі-зайыптылар 2016 жылы ажырасып кетті. Некеден Богдана атты қызы дүниеге келді.
2015 жылы Яна Зинкевич жол апатына ұшырады. Ол көлікте күйеуі Максиммен бірге болған. Омыртқа жарақатының салдарынан бойжеткен мүгедек болып, қазір мүгедектер арбасын пайдаланады.

Мансабы
-------

Орыс-украин соғысы басталғаннан кейін бірден, 2014 жылы Яна Зинкевич Украина еріктілер армиясының оң корпусының еріктілер батальонының қатарында медбике ретінде АТО (антитеррорлық операция) аймағына өз еркімен келді. Яна 250-ден астам жауынгерді жеке өзі құтқарды, оларды ұрыс алаңынан шығарып, медициналық көмек көрсетті.

2014 жылы 6 шілдеде Яна Зинкевич небәрі 19 жаста болғанда, алғашқы медициналық, үйде көмек көрсетуді және майданның ыстық аймақтарынан жараланған украиндық жауынгерлерді эвакуациялауды қамтамасыз ететін «Госпитальеры» медициналық батальонын құрды. Батальон болған кезде екі жарым мыңға жуық украиналық жауынгерлер құтқарылды. «Госпитальеры» Украинаның «Оң сектор» еріктілер корпусының құрамына кіреді.
2015 жылдың наурыз айында Яна Днепропетровск облысындағы, Павлоградта әскери фельдшерлерге арналған оқу орталығын ашты.

2019 жылғы парламенттік сайлауда Яна Зинкевич Украинаның бесінші президенті Петро Порошенко жетекшілік ететін «Еуропалық ынтымақтастық» партиясынан IX шақырылымдағы халық депутаты болып сайланды. Ұлттық денсаулық сақтау, медициналық көмек және медициналық сақтандыру комитетінің хатшысы болды. Зинкевич Жоғарғы Рададағы ардагерлер жөніндегі комиссияны басқарады. Әскери медицина бойынша кіші комитеттің төрағасы болды.

IX шақырылымдағы Жоғарғы Радада жұмыс істеген жылы Зинкевич заң жобаларына ең көп түзетулер енгізген "Еуропалық ынтымақтастық" халық депутаттарының бірі болды.

2021 жылдың сәуірінде Яна Зенкевич Барби қуыршағының модельі болды. Олар 36 қуыршақ жасап, прототиптер Украина мәдениетіне елеулі үлес қосқан өткен және қазіргі тұлғаларға белгілі болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маленькое чудо: история Яны Зинкевич
2. ↑  Яна Вадимовна Зинкевич: биография, скандалы, доходы
3. ↑  Зинкевич Яна Вадимовна
4. ↑  Зинкевич Яна
*Лео Франкель'* - венгр және халықаралық жұмысшы қозғалысының қайраткері.

Қызмет жолы
-----------

1867 жылдың соңында Францияға қоныс аударды, онда 1870 ж. Неміс жұмысшы эмигранттарының одағын басқарды. І-Интернационалдың Париж федерациясы басшы қайраткерлерінің бірі болды. 1869 жылы Лондонда Карл Маркспен кездесті, бұл кездесу оның ұсақ буржуазиялы социализм бағытынан бас тартып, саяси экономиканы оқып зерттеуіне ықпал жасады. 1871 ж. 22 қаңтар мен 18 наурыздағы көтерілістерге белсене қатысты. Лео - Париж коммунасы басшы қайраткерлерінің бірі. 1871 ж. Лондонда 1-Интернационал Бас советінің құрамына енді. Карл Маркс және Ф.Энгельспен тығыз байланыс орнатып, бакуниншілдерге батыл қарсы шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
**Қызыл соран**, бұзаубас сораң — сораң туысына жататын бір жылдық шөпте-сін өсімдік. Биікт. 5—30 см. Сабағы тік, сидам, көк, жасыл, сирек те болса қызыл. Бунақты бүтақтары тармақты, екіден қарама-қарсы орналасқан. Жапырағы қысқа, қынап сияқты, қарамақарсы орналасқан. Масағының ұз. 1— 6 см сағасы қысқа. Гүлі үш-үштеи топтатып еседі. Қ. с. ылгалды, сортаң жерде, теңіз және түзды кол жиегінде өседі. Еуропа, Азия, Африка, Америка тропигінен, Арктикадан басқа барлық жерлерде, әсіресе КСРО-ның оңтүстігінде кобірек таралған. Қазақстанның тау боктеріяен басқа барлық, жерінде кездеседі. Қ. с.— дэрілік осімдік. Оның құрамында қымыздық қышқылы, сіл-тілі тұздар және энзнм кем болады. Қ. с. құрқұлаққа қарсы және зәр қуалайтын дәрі ретінде қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Аға-хан** (парсы: آقاخان‎‎ — «қожайын» және «хан» сөзінен шыққан) — исмаили-низарилердің діни қауымының көсемінің атадан балаға қалатын атағы.

Иран шаһы Фетх Әли-шаһ бұл атақты өзінің күйеу баласы Мұхаммед пайғамбардың ﷺ қызы Фатиманың ұрпағынан саналатын Керман әмірі (1800—1881) Әбул-Хасанға (Аға-хан I) береді. Бірақ Аға-хан I-ші 1838 жылғы сәтсіздікке ұшыраған Ирандағы көтерілісті басқарғаннан кейін Ауғанстан мен Синдке қашуға мәжбүр болады. Ол Ұлыбританияның көмегіне қол жеткізіп, Үндістанның Бомбей қаласында тұрақтайды.

Әбул-Хасанның немересі Сұлтан Мұхамед Шаһ, Аға-хан III (1877—1957) Үндістанның саяси өмірінде маңызды роль атқарды. Ол мұсылман халықпен Британ Үндістанының колониалды үкіметін қолдауына, әсіресе Бүкілүндістандық мұсылман лигасының басшысы болғаннан кейін, қол жеткізуді мақсат етті.

Ханзада Карим-шаһ (13 желтоқсан, 1936 жылы туған) — қазіргі Аға-хан IV өз қызметіне 1957 жылдың 11 шілдесінде 21 жасында енді. Ол исмаилилердің 49-шы имамы саналады, әрі Гарвард университетінің түлегі.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* "Энциклопедия Кругосветтегі" мақала (орыс.)
* С.Плеханов. Раскрытая ладонь.Ага-хан и его мюриды (орыс.)
* Организация Ага Хана по развитию Мұрағатталған 14 наурыздың 2012 жылы. (орыс.)
* The Institute of Ismaili Studies (ағыл.)
* The Ismaili Мұрағатталған 10 шілденің 2017 жылы. (ағыл.)
* The Aga Khan Development Network (ағыл.)
* Aga Khan and the Ismailis — FILM Мұрағатталған 29 қарашаның 2018 жылы. (ағыл.)
**Рустемов атындағы көше (Алматы)** Көшеге белгілі шығыстанушы ғалым Лениншіл Рүстемовтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 №27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 №5/765 қаулысы) берілген. Рүстемов Лениншіл Түркістан облысы Келес ауданында дүниеге келген. Ол Білім министрінің орынбасары, әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дің проректоры, Шығыстану факультетінің деканы қызметтерін атқарған. Көше Алатау ауданының «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Шәріпханов көшесі мен Қасым Шәріпов көшелерінің аралығында созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 1300 метр.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Янбу қаласы** (Янбу-эль-Бахр, Сауд Арабия) – Сауд Арабиясының батысындағы қала. Қызыл теңіздегі ірі мұнай, сауда және әскери-теңіз порты. Біздің заманымызға дейінгі бірінші мыңжылдықта Йеменнен Жерорта теңізіне қатынайтын сауда керуенінің орталығы болған. Кейінірек Мекке мен Мединеге қажылыққа келген мұсылмандар келіп тоқтайтын негізгі портты қала ретінде танымал болған. Ол Осман империясының және Бірінші Дүниежүзілік соғыстан кейін Хиджаз мемлекетінің құрамында болған. Неджді біріктіргеннен кейін Сауд Арабия мемлекетіне қосылды. Қазіргі таңда елдің индустриалды орталығы болып саналады.
*Strix uralensis uralensis*
Ұзынқұйрық оңаза
**Ұзынқұйрық оңаза** (лат. *Strix uralensis*) — реңі жапалаққа ұқсас, кәдімгідей ірі денелі (бір килограмм шамасында, қанатының алымы 125 шамасында) құс. Дене мөлшерінің үлкендігінен басқа, кәдімгі оңазаның дөңгелеген құйрығындай емес, едәуір ұзын сына тәрізді құйрығымен ерекшеленеді.

Еуразияның қылқанды және ішінары аралас ормандарында мекен етеді. Қазақстанды оңтүстік Алтайда ұялайды, ал жылыстау кезінде Жайық маңында қыста да байқалады. Ағаш құстарына және басқа құстардың ескі ұяларына ұялайды. Салындыда екіден алтыға дейін (көбінесе 3-4) жұмыртқа болады. Жұмыртқалардың аналығы бес аптаға дейін басады. Негізінде тышқан тәріздес кемірушілерді жейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Strix uralensis*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2013). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамура
**Аяқты мал** — қыста тебіндеп өздігінен жайылатын, алысқа айдауға жарайтын жылқы түлігінің атауы .

Сондай-ақ жылқыны *айтұяқ* (күйіс қайыратын малды *ашатұяқ* дейді) деп те атайды. Қыста өздігінен тебіндеп жайылатын қой, ешкі, тәрізді түлік түрлерін де оңтүстік өңірлерде аяқты малға санайды. Басқа өңірлерде аяқты малға жылқыны жатқызады. Аяқты мал туралы Мұхтар Әуезовтің әйгілі «Абай жолы» романында төмендегідей жолдар бар: «Байланған байлауын көп ырғап, көп көпсіте бермейтін Құнанбай сол жерде баратын кісілер жайын, апаратын аяқты мал, жыртыс жайын, ақша пұл, күміс қазына жайын кесіп-кесіп, өзі айта бастады».

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Уәлиев Н. Сөз мэдениеті. Алматы: Мек- теп, 1984
2. ↑  Әуезов М. Таңдамалы шығармалар жинағы. Жиырма томдық. 2-том. Алматы: Жазушы, 1982
3. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
**Рустам Әнуарұлы Ыбырайымов** 1953 жылы 14 мамырда Алматы қаласында туған. Қазақ.
Әкесі - Ыбырайымов Әнуар Ысқақұлы, марқұм, ҰОС ардагері, ІІО ардагері, милиция полковнигі. Анасы - Ыбырайымова Мамдуха Ғалымзанқызы, зейнеткер.
КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебін (1974) заңгер-құқықтанушы мамандығы бойынша; РФ ІІМ Академиясын
(1992) басқару ісін үйымдастырушы мамандығы бойынша бітірген.
Қазақ және орыс тілдерін біледі.
1974 жылдан - Алматы қалалық ІІБ Ленин АІІБ экономикалық қылмыстарға қарсы күрес бөлімшесінің инспекторы. 1977 жылдан - ҚазКСР ІІМ Экономикалық қылмыстарға
күрес басқармасының инспекторы. 1980 жылдан - ҚазКСР
ІІМ Экономикалық қылмыстарға қарсы күрес басқармасының АМІ жөніндегі аға инспекторы. 1982 жылдан - ҚазКСР ІІМ Экономикалық қылмыстарға қарсы күрес басқармасының бөлімше бастығы, 1983 жылдан - бөлім бастығының орынбасары, 1984 жылдан - бөлім бастығы. 1986 жылдан - ҚазКСР ІІМ партия комитеті хатшысының босатылған орынбасары. 1988 жылдан - ҚазКСР, ҚР ІІМ Экономикалық
қылмыстарға қарсы күрес басқармасы бастығының орынбасары. 1992 жылдан - ҚР ІІМ Криминалдық милициясы Бас басқармасы бастығының орынбасары. 1993 жылдан - ҚР ІІМ Экономикалық қылмыстарға қарсы күрес жөніндегі Бас басқармасының бастығы. 1996 жылдан - ҚР
МТК Экономикалық қылмыстарға қарсы күрес жөніндегі
Бас басқармасының бастығы. 1997 жылдың қараша айынан - ҚР ІІМ Экономикалық полиция департаменті бастығының бірінші орынбасары, 1997 жылдың желтоқсан
айынан - бастығы. 1998 жылдан - ҚР ІІМ Арнаулы полиция департаментінің бастығы. 1999 жылдан - «Интерпол»
ҚР Ұлттық орталық бюросының бастығы. 2000 жылдан - ҚР Президенті Әкімшілігінің мемлекеттік-құқықтық бөлімінің
мемлекеттік инспекторы. 2001 жылдан - ҚР Қаржы полициясы агенттігі төрағасының орынбасары, 2002 жылдан - бірінші орынбасары.
2004 жылдан бері - ҚР ЭҚСЖҚКА (қаржы полициясы)
төрағасының бірінші орынбасары.

* Қаржы полициясының генерал-майоры.
* Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
* Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Жағымды болжам, елдің және оның азаматтарының өркендеуі».
* Хоббиі - балық аулау.
* Сүйіп оқитын әдебиеті - алуан түрлі.
* ¥лдары - Ыбырайымов Тайыр Рустамұлы (1982 жылы туған), Ыбырайымов Тимур Рустамұлы (2003 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Ұзынтамыр қандыгүл** (лат. *Pedicularis dolichorhiza*) – сұңғыла тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдігі. Батыс Тянь-Шаньнан бастап барлық биік таулардың ортаңғы белдеулерінде топтанып өседі. Әр түрлі шөпті шалғындықта, аршалы қайыңды ормандарда, бұлақтар мен өзендердің жағалауларында өседі. Алдыңғы түрден тамырының арқан тәрізді бөлігі мен едәуір ірі көлемімен (биіктігі 85 см), ұзарыңқы, босаң гүлшоғырымен және гүлінің түстерімен (сары) ерекшеленеді. Күлтенің үстіңгі ерні екі тісті тұмсықшамен аяқталады.

Бұл түр маусым, шілдеде гүлдейді, шілдеде, тамызда жеміс салады. Тамыры және жерүсті бөлігінде улы алколоидтар және көбіктенетін заттар сапониндер бар. Халықтық медицинада тамырының қайнатпасы асқазан ауруларына пайдаланады. Жер үсті бөлігі қан қысымын түсіруге жіне жүректің қызметін қалпына келтіруге пайдалы. Қандыгүл екі түрі де декоративті өсімдік ретінде қызығушылық тудырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан өсімдіктер әлемі" энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Индер деген бетті қараңыз.*
**Индер**, *Дендер*, *Індер* – Каспий маңы ойпатында, Жайық өзенінің сол жағында Индер көлінің солтүстігінде орналасқан аласа тау.

Геологиялық орны
----------------

Атырау облысының Индер ауданы аумағында, солтүстік жазық бөлігі Батыс Қазақстан облысының Ақжайық ауданына қарайды. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 25 – 27 км-ге созылып жатыр, енді жері 10 км-дей. Абсолюттік биіктігі 52 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Таудың негізі пермь кезеңінің тұзынан, гипсінен, гипсті-мергельді тақтатасынан түзілген.

Жер бедері
----------

Көлге қарайтын оңтүстік беткейі жарқабақты, тілімденіп келген. Солтүстік жазық бөлігінде үйінді көне тас қорымдары кездеседі. Етегінде көлге құятын көптеген минералды бұлақ көздері, ал қиыр шығысында тұщы сулы құдық (Алтықұлаш) орналасқан.

Өсімдігі
--------

Тау беткейлерінде, негізінен, боз, жусан, т.б. шөлдің сораң шөптері өскен. Бұл өңірде кезінде тұз қабаттарының мыңдаған жылдар бойы кебуінен пайда болған өте бағалы борат кені бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
**Ордамәлік хан** — 1361 жылдың қыркүйек-қазан айларында билік еткен Алтын Орда ханы. Есімі «орданың билеушісі» деген мағына береді.
Ордамәлік Жошы ханның он үшінші ұлы Тоқа Темірдің ұрпағы болатын. Тоқа Темірдің ұрпақтары оған дейін Алтын Орда тағына үміткерлік еткен емес. Алайда Тоқа Темір ұрпақтарының абыройы Орданың батыс бөлігінің билеушісі қият Теңіз Бұға тақтан тайдырылып, таққа Тоқа Темірдің ұрпағы Қара Ноғай келгеннен бастап артқан болатын.
Шибандық хан Құзырдың өлімінен соң 1361 жылы таққа оның ұлдары Мұрад пен Темір Қожа таласты. Темір Қожа жоғарғы билікті өз қолына алып, Сарай қаласын басып алды. Бірақ Мұрад жеңілмеген еді, ол Гүлстанда тұрақтады. Осы уақытта тақ таласына шығыстан келген Ордамәлік араласты. Темір Қожа Сарайдан қашып кеткен соң, жергілікті атқамінерлер таққа Мұрадты отырғызуға тырысты, алайда Ордамәлік оның алдын орап кетті. 1361 жылы қыркүйекте ол Сарайды басып алып, бір айға жуық билікті ұстап тұрды.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАлтын Орда хандары |
| --- |
|  |
| 
Бату хан • Сартақ хан • Ұлақшы хан • Берке хан • Меңгу Темір хан • Туда Меңгу хан • Төле Бұқа хан • Тоқта хан • Өзбек хан • Тыныбек хан • Жәнібек хан • Бердібек хан • Құлпа хан • Наурыз хан • Құзыр хан • Темір Қожа хан • Ордамәлік хан • Келдібек хан • Мұрад хан • Мір Болат хан • Әзіз Шейх хан • Абдулла хан • Мұхаммед Бұлақ хан • Ұрыс хан • Шеркес хан • Қағанбек хан • Арабшах хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Темірқұтылық хан • Шәдібек хан • Болат хан • Темір хан • Жәлеләддин хан • Керімберді хан • Кепек хан • Шөкре хан • Жаппарберді хан • Дервиш хан • Қадырберді хан • Қажы Мұхаммед хан • Ұлық Мұхаммед хан • Барақ хан • |

 |
**«Русское богатство»** − ай сайын шығатын әдеби және ғылыми журнал.. 

1876-1918 жылдары Санкт-Петербург қаласында басылып шығады. Алғаш 1876-1878 жылдары Санкт-Петербург қаласында «Журнал торговли, промышленности, земледелия и естествознания» деген атпен айына үш рет шығарылады. Редакторы Н.Ф. Савич болады. 

1878 жылы жұмысын тоқтатып, 1879 жылы наурыз айында Д.М. Рыбаковтың редакторлығымен қайта басылып шығады. 
1906 жылы «Русское богатсво» басшылық тарапынан жабылып, «Совеменные записки» және «Современность» аттарымен шығарыла бастап, 1906 жылы мамырда бұрынғы атауымен қайта шығарыла бастайды. 1918 жылы журнал өз жұмысын тоқтатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Ақтоғыз** - әдеттік құқықтағы айып төлемінің атауы. 

Сондай-ақ, ас-жиындарда тартылатын «тоғыздардың» соңғы тоғызының атауы да. Әдет-ғұрып құқығында ақсақалдар мен билер соты жеңіл деп таныған қылмыс үшін аяқтоғыз айыпқа кескен. Оның мөлшері шамамен 7-8 қойға тең болды. Оны кейбір деректер бойынша қасқа тоғыз деп атаған. Айып үшін бірнеше тоғыз «кессе», әдетте бас тоғыз бен аяқтоғыз анық көрсетілу керек. Үлкен ас-жиындарда белгіленген сый-тарту, бәйгелер бірнеше атқа, балуанға, ақындарға берілетін бәйге немесе «тоғыздың» төменгі шегі, «тоғыз» заттан тұрады және ондағы аяқтоғыздың көлемі бас тоғыздың сипатына байланысты анықталады

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Уәлиев Н. Жұмбақ сандар // Жалын. 1988. №4
2. ↑   Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
3. ↑  Мұқанов С. Халық мұрасы. Тарихи-этнографиялық шолу. Таңдамалы шығармалар. XV том. Алматы: Жазушы, 1979
**Rotten Tomatoes** — фильмдер мен теледидардың рейтингтері мен шолуларына арналған веб-сайт. Сен Дуонг құрған компания 1998 жылдың тамызында жұмысын бастады, оны 2010 жылы Flixster, ал 2011 жылы Warner Bros. сатып алды. 2016 жылдың ақпанында Rotten Tomatoes Flixster Fandango (Comcast) компанияларына сатылды. Warner Bros. Компания Fandango-мен біріктірілген компаниядағы өзінің кішкене үлесін сақтап қалды. 2007-2017 жылдар аралығында веб-сайттың бас редакторы Мэтт Атчити болды, ол ақырында 2017 жылдың шілдесінде «Жас түріктер» ток-шоуына қосылды. «Шіріген қызанақ» (шіріген қызанақ). Бұл атау сахнада ойнайтын актерлердің өнеріне наразы актерлерге шіріген қызанақты лақтыру дәстүрінен шыққан.

2008 жылдың басынан 2010 жылдың қыркүйегіне дейін қазіргі теледидар веб-сайт негізінде апта сайынғы Rotten Tomatoes шоуын көрсетті. 2011 жылға дейін теледидардың қысқа сегменті InfoMania апталық бағдарламасына енгізілді. 2013 жылдың қыркүйегінде веб-сайт сценарийлерді қарауға арналған арнайы «Теледидар аймағы» бөлімін енгізді.

Тарихы
------

Rotten Tomatoes 1998 жылы 19 тамызда Шень Зыонгтың жеке жобасы ретінде іске қосылды. Оның мақсаты «қарапайым халықтың АҚШ сыншыларының рецензияларына қол жеткізе алатындай сайт құру» еді. Оның бұл ойға келуіне Джеки Чанның жанкүйері оның фильмдеріне жасалған шолуларды жинақтауы түрткі болды. Ең алғашқы Rotten Tomatoes рецензия жазған фильм «Сенің досың және көршілерің» фильмі болатын. Веб-сайт тез арада табысқа қол жеткізіп Yahoo!, Netscape және USA Today баспаларында аты аталды.

Зыонг, Патрик Ли және Стивен Ван бірлесіп Rotten Tomatoes үшін Design Reactor веб дизайн фирмасын 1999 жылы 1 сәуірде іске қосты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Фильмдер тарихына шолу
**Кәмила Мағауияқызы (1900-32)** — Абайдың немересі. 

Кәмәлия молдадан ескіше сауат ашқан. Шыныбай дегенге тұрмысқа шығып, көп кешікпей ажы- расады. Ағасы *Жағыпар Мағауияұлының* қолында жүрген кезінде Мұхтар Әуөзовпен отасады.

Әуезовтен Зере, Мағрипа деген балалары (жастай қайтыс болған) дүниеге келген. Конфискелеу зұлматы кезінде ерлі-зайыптылар ажырасты.

Кәмила *Убо-форфост* деген жерде ағасы Жағыпардың қолында қайтыс болған. Сүйегі Шульба СЭС-інің астында қалатын болғандықтан 1982 жылы қазып алынып, Ақшоқыдағы Құнанбай әулетінің зиратына қойылды. Кәмила Абай әндерін нақышына келтіріп айтатын шебер әнші болған. Оның күйеуі Мұхтарды сағынып шығарған арнау өлеңдері Абайдың әдеби-мемориалдық мұражай қорында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Құмақайұлы Кәлек** - Сыбызғышы. 1930 жылы 20 мамырда дүниеге келген.

  

Сыбызғыны 8 жасынан үйрене бастаған Кәлек үшін бұл өнер жеті атасынан бері үзілмей жалғасып келе жатқан дәстүрлі үрдіс еді. Әкесі Кұмақай да, Өтеміс, Делдал және тағы басқа арғы аталары да елге сыбызғышы ретінде мәлім болған. Мәселен, әкесі Құмақай Шамғынұлы 1944 жылы Алтай қазақтарының көтерілісіне қатысып, Оспан батырды қолдауға Моңголиядан әскер қатарында барады. Осы соғыста жүргенде ел-жұртын аңсап «Сағыныш» деген күй шығарады. Оспан батырдың ұйымдастыруымен өткен бір алқалы жиында Құрыш деген атақты сыбызғышымен күй сайысына түсіп, жеңіп шығады. 

Кейін «Құрбыма», «Кең жайлау» сияқты күйлерді дүниеге әкеледі. Кұмақайдан тәлім алған Кәбетай Уатханұлы, Жұмайхан Ташынұлы, Нағашыбай сияқты шәкірттері оның өнерін жалғастырған. Ал Делдал Сасанұлы Алтай, Қобда аймағына аты шыққан сыбызғышы және батыр, қамшыгер адам екен. Оның «Жаяу Делдал», «Жеті атым» күйлері бүгінге дейін жетіп, орындалып жүр.

Ал Баян Өлгий аймағының Тұлба ауылындағы сегіз жылдық мектепті бітірген бозбала Кәлек ел арасындағы той-томалақтарда сыбызғы тартып, елге кең таныла бастайды. 1958 жылы жанадан ашылған аймақтық музыкалық драма театрына шақырылып, халық аспаптар оркестріне сыбызғышы болып орналасқан. Осы ұжымда қызмет атқара жүріп музыкалық білімін жетілдіре түседі. 1960 жылы Баян Өлгий аймағының 20, театрдың 10 жылдығына арналған өнер байқауларында өнер көрсетіп үлкен сахна төрінде халық қошеметіне бөленген. Аймақтың танымал өнерпазына айналған Кәлек Монғолияның он сегіз аймағында, 1965 жылы Тува АССР-інде, 1967 жылы Таулы Алтайда, 1974 жылы Қырғызстан, Польша, Германия, Чехия және Мәскеу сахналарында өнер көрсетеді. 1967 жылы Таулы Алтайда зерттеуші ғалым Б.Сарыбаевпен кездесіп, үнтаспаға сыбызғы күйлерін жазып береді. Еліміздің сол кездегі астанасы Алматыға келіп, музыка фестивальдеріне қатысады.

Бүгінде Шығыс Қазақстан облысының Зайсан ауылыңда тұратын К.Құмақайұлы - Баян Өлгийдегі сыбызғы дәстүрінің бірегей мұрагері. Қазақ еліне жүзге тарта сыбызғы күйлерін жеткізіп, еліміздің мәдени қорына өзінің мол мұрасын косып отыр. Көпшілікке белгісіз күйлерді орындаумен қатар олардын шығу тарихына байланысты аңыз-әңгімелерді де жетік біледі. Қазақстанда тұңғыш рет сыбызғы күйлеріне арналған кітаптың шығуына қосқан үлесі өте зор. Жинақтағы аңыздар мен күйлердің барлығы дерлік сол кісінің айтуы, орындауы бойынша жазылып алынған және оған Кәлек күйшінің өзі шығарған «Арман», «Бақыт құшағында», «Шопан сазы» атты күйлері енгізілген.

Моңғолияның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Күй. Қазақ халқының атақты күйшілері кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.
Әміре Әрін

Өмірі мен шығармашылық жолы
---------------------------

**Әрін Әміре Әрінұлы** – 1957 жылы Алматы облысының Қаратал ауданындағы  Дөңши ауылында дүниеге келген. Әскер қатарындағы борышын ГДР-де өтеген. 1986 жылы С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің  журналистика факультетін тәмамдады. 2013 жылы Ілияс Жансүгіров атындағы мемлекеттік университетінің «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша ғылым магистрі академиялық дәрежесін алды. 

  
1978-2015 жылдар аралығында Қаратал аудандық «Коммунизм жолы» газетінде жауапты хатшы, Киров аудандық «Еңбек туы» газетінде редактордың орынбасары, Талдықорған облыстық «Жерұйық» газетінде аға тілші, Қаратал ауданы әкімінің орынбасары, республикалық «Спорт» газеті бас редакторының орынбасары, Алматы облыстық мәдениет басқармасы басшысының орынбасары,  Алматы облыстық «Жетісу» газеті бас редакторының бірінші орынбасары, Алматы облыстық «Огни Алатау» газетінің бас редакторы,  Алматы облысының тілдерді дамыту жөніндегі басқармасының басшысы қызметтерін атқарды. 2015 жылдың ақпан айынан Алматы облыстық «Жетісу» газетінің бас редакторы.

Марапаттары
-----------

Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты, Бүкіләлемдік Шыңғысхан Академиясының академигі, Қазақстанның Журналистика академиясының академигі, Қазақстан Жазушылар және Журналистер одағының мүшесі, ҚР Ақпарат саласының үздігі, Қазақстанның  Құрметті журналисі, Қазақ журналистикасының қайраткері, Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты, филология ғылымдарының магистрі, Сайдахмет Бердіқұлов атындағы сыйлықтың және Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының  (2008 ж.) лауреаты, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері,  ҚР Спортына еңбегі сіңген қызметкер, «Еңбектегі ерлігі үшін» және «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығы», "Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл", "Қазақстан Конституциясына 20 жыл",«Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығы медальдарымен, ҚР Президенті «Алғыс хатымен», республикалық «Нұр Отан» партиясының «Белсенді қызметі үшін» омырау белгісімен марапатталған. «Ақ қарға алау жаққан Азиада» (2010 ж.) республикалық мүшәйрасының Бас жүлдегері, облыс және республика көлеміндегі өзге де мүшәйралардың  жеңімпазы, Алматы облысының Құрметті азаматы, Талдықорған қаласының, Қаратал және Көксу аудандарының Құрметті азаматы.

Еңбектері
---------

1999 жылы «Тылсым тыныс» атты деректі повесі, 2004 жылы «Тамызық» деген атпен өлеңдер жинағы, «Кенен жерім – Көксуым» публицистикалық еңбектер жинағы,  2006 жылы «Ауғанның от-жалыны» зерттеу кітабы, 2007 жылы «Маздақ» жыр жинағы, «Томирис» әңгімелер топтамасы, 2017 жылы «Айқабақ» жыр жинағы жарық көрді. Топтама өлеңдері қазақ поэзиясының "Жыр жауһары"  антологиясына, өзге де бірқатар  республикалық жинақтарға енген.

Дереккөздер
-----------

1.