**Қазалы ауданы** — Қызылорда облысының батысында орналасқан әкімшілік бөлініс. 1928 жылы құрылған. Жерінің аумағы 37,4 мың км2. Орталығы – Әйтеке би кенті.

Географиялық орны, жер бедері
-----------------------------

Аудан батысында Арал, шығысында Қармақшы аудандарымен, солтүстігінде Ұлытау облысының Ұлытау ауданымен, оңтүстігінде Өзбекстан Республикасымен шектеседі.

Ауданның жері Тұран ойпатында орналасқан. Солтүстігінде Арал қарақұмы, оңтүстігінде Қызылқұм жатыр. Ауданның ең биік жері Арал қарақұмында (Жуантөбе тауы, 136 м).

Тарихы
------

Қазалы ауданы 1928 жылы құрылып, Қазалы қаласы 1958 жылға дейін аудан орталығы болды. 1958 жылы аудан орталығы Жаңақазалы кентіне (қазіргі Әйтеке би кенті) көшірілді.

Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
---------------------------------------

Климаты тым континенттік, қысы суық, жазы ыстық, аңызақ. Ауаның орташа температурасы қаңтар айында – 9 – 13 0С, шілдеде 30–32 0С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 100–150 мм. Сырдария өзені аудан жерінің орта тұсынан өтеді. Қазалы қаласының маңынан Қазалы каналдары (оң жақ, сол жақ каналдары) және Жаңаарық каналы бастау алады. Сырдария өзенінің Қуаңдария, Ескідариялық және Жаңадария атты ескі арналары бар. Топырағы негізінен, құмды сортаңды болып келеді. Кейбір жерлері (ауданның шығысы) тақыр. Аудан жерінде шөлге төзімді бозжусан, жүзгін, жиде, сексеуіл, қарасексеуіл, теріскен, Арал Қарақұмы маңында астық тұқымдас шөптесін аралас бозжусан, өзен, көл маңында қамыс, құрақ өседі. Пайдалы жабайы өсімдіктерден қызылмия, тәттітамыр, жұмыршақ, тұмаршөп, итсигек, ақши, Рихтер сораңы, кәдімгі адыраспан, т.б. дәрілік шөптер өседі. Аудан жерінде шөлді ландшафтың жануарлары – кіші саршұнақ, атжалман, шағыл мысығы, құмқояны, құлақты кірпі, құмтышқан, қарсақ, сасықкүзен, қасқыр, түлкі, күзен, ақбөкен, доңыз, ондатра, қырғауыл, т.б. мекендейді.

Халқы
-----

| 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 1999 | 2009 | 2021 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  62496 | ▼48006 | ▲72250 | ▲80946 | ▼71652 | ▼68777 | ▲72315 | ▲77757 |

Халық аудан аумағында біркелкі қоныстанбаған. Тұрғындардың 90%-дан астамы Сырдария өзенінің аңғарында және оның тармақтары бойында қоныс тепкен. Орташа тығыздығы 1 км2-ге 2 адамнан келеді. Тұрғындар саны – 77 185 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 99,55%, орыстар – 0,29%, басқа ұлт өкілдері – 0,17%.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

42 елді мекен 1 қалалық, 1 кенттік әкімдік пен 19 ауылдық округке біріктірілген:

| Әкімшілік бірлік | Орталығы | Елді мекендері | Халқы (2021) |
| --- | --- | --- | --- |
| Ақжона ауылдық округі | Майдакөл ауылы | 1 | ▼1042 |
| Алға ауылдық округі | Түктібаев ауылы | 1 | ▼1758 |
| Аранды ауылдық округі | Қожабақы ауылы | 2 | ▼2020 |
| Арықбалық ауылдық округі | Жанқожа батыр ауылы | 1 | ▼1531 |
| Әйтеке би кенттік әкімдігі | Әйтеке би кенті | 1 | ▲44502 |
| Басықара ауылдық округі | Басықара ауылы | 1 | ▼1112 |
| Бозкөл ауылдық округі | Бозкөл ауылы | 1 | ▼911 |
| Бірлік ауылдық округі | Бірлік ауылы | 1 | ▲748 |
| Көларық ауылдық округі | Ақтан батыр ауылы | 1 | ▲1468 |
| Қазалы қалалық әкімдігі | Қазалы қаласы | 1 | ▼7324 |
| Қарашеңгел ауылдық округі | Жалаңтөс батыр ауылы | 6 | ▲1562 |
| Құмжиек ауылдық округі | Пірімов ауылы | 4 | ▼1600 |
| Қызылқұм ауылдық округі | Кәукей ауылы | 2 | ▼1208 |
| Майдакөл ауылдық округі | Бекарыстан би ауылы | 1 | ▼2617 |
| Майлыбас ауылдық округі | Ақсуат ауылы | 7 | ▲1721 |
| Мұратбаев ауылдық округі | Мұратбаев ауылы | 1 | ▼1487 |
| Өркендеу ауылдық округі | Жанкент ауылы | 1 | ▼1282 |
| Сарыбұлақ ауылдық округі | Сарыбұлақ ауылы | 1 | ▲476 |
| Сарыкөл ауылдық округі | Абай ауылы | 2 | ▼1176 |
| Тасарық ауылдық округі | Тасарық ауылы | 3 | ▼882 |
| Шәкен ауылдық округі | Шәкен ауылы | 3 | ▼680 |

Шаруашылығы
-----------

Ауыл шаруашылығына жарамды жерінің аумағы 1,67 мың га, оның 10,2 мың га-ры жыртылған, 9,8 мың га жеріне астық дақылдары, 4,9 мың га-ға мал азықтық шөп егілген. Шабындығы 27,9 мың га, жайылымы 1,6 млн. га. Аудандағы ірі қара мал саны 39,2 мың бас, қой мен ешкі 97,85 мың, жылқы 8,1 мың, түйе 3,46 мың бас болды (1.1.2005). Ауыл шаруашылық саласында 245 агроқұрылым жұмыс істейді, оның екеуі мемлекеттік шаруашылық, 21 серіктестік, 10 акцион. қоғам, 1 ӨК, 224 шаруа қожалығы және 6 басқадай құрылымдар бар. Ауданда шаруашылық субъектілер саны 293 (2005), оның ішінде мемлекеттік қазыналық кәсіпорын саны 33. Бұлардан басқа 7 АҚ, 110 ЖШС, 2 ӨК және 139 басқадай ұйымдар бар. Шағын бизнес нысандарының саны 1953, оның ішінде жеке кәсіпкерліктер 1655. Өнеркәсіп өнімдерін өндіретін 22 кәсіпорын (оның 20-сы ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейді), ауыл шаруашылық кәсіпорындар саны 132, құрылыста 5, көлік және байланыста 140, сауда саласында 1218, т.б. іскерлікпен айналысатын шағын кәсіпорындардың саны 92. Жалпы су құбырларының ұзындығы 265,9 км.

Әлеуметтік құрылымдары
----------------------

Жалпы білім беретін 41 мектеп, 1 кәсіптік-техникалық мектеп, 11 балабақша, 1 мұражай, 24 кітапхана, 8 мәдениет үйі, 14 клуб, 2 стадион, 17 спорт залы бар. Денсаулық сақтау саласында 10 аурухана, 1 емхана, 6 фельдшерлік-акушерлік пункт, 10 ауылдық дәрігерлік амбулатория қызмет көрсетеді. Қазалы ауылы арқылы Орынбор-Ташкент темір жолы өтеді. Автомобиль жолдарының жалпы ұзындығы 427 км, оның 170 км-і республикалық маңызы бар жолдар.

Тарихи құндылықтары
-------------------

Аудан аумағында 10 – 11 ғасырлардағы Оғыз қағандығының орталығы Жанкент қалашығыының орны бар. Мұнда Орақ батырға, Жанқожа батырға кесенелер, т.б. тарихи тұлғаларға ескерткіштер орнатылған. Аудан жерінде Жалаңтөс пен Әйтеке, Жанқожа мен Ақтан, Ашабай мен Сырлыбай, Жылқыайдар мен Жетес, Үмбет пен Ерімбет, т.б. әйгілі батырлар мен би-шешендер өмір сүрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
2. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)
3. ↑  Ресей империясы, КСРО халық санақтары
4. ↑  ҚР халық санақтары


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚызылорда облысы |
| --- |
|  |
| Орталығы: **Қызылорда**  |
|  |
| Аудандары | 
Арал • Жалағаш • Жаңақорған • Қазалы • Қармақшы • Сырдария • Шиелі | Қызылорда облысы Байрағы |
|  |
| Облыстық бағыныстағы қалалар | 
Қызылорда |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Қызылорда облысы Қазалы ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Абай •
 Ажар •
 Ақсуат •
 Ақтан батыр •
 Алтай •
 Аранды •
 **Әйтеке би** •
 Байқожа •
 Басықара •
 Бекарыстан би •
 Бірлік (Бірлік а.о.) •
 Бірлік (Майлыбас а.о.) •
 Жалаңтөс батыр •
 Жанкент •
 Жанқожа батыр •
 Жұбан •
 Кәукей •
 Көбек •
 Қазалы •
 Қожабақы •
 Қожақазған •
 Лақалы •
 Майдакөл •
 Майлыбас •
 Мәдениет •
 Мұратбаев •
 Ойынды •
 Пірімов •
 Сарыбұлақ •
 Тапа •
 Тасарық •
 Тасөткел •
 Түктібаев •
 Үйрек •
 Шәкен •
 Шилі •
 Шитүбек •
 Шөлқұм •
 №99-темір жол айрығы •
 №101-темір жол айрығы •
 №102-темір жол айрығы 
 |

 |