recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
«**Жылудинамикасы**» - грек сөзінен шыққан: «терме» - жылу,
ыстық, от деген сөздерді білдіреді, «динамикос» - күш, қозғалыс, ал
барлығы бірге - жылу (от) қозғалтушы күш. Сонымен, жылудинамикасы - жылу қозғалтқышының теориясы пайда болды. Техникалық жылудинамикасы - жылу мен механикалық энергиялардың өзара алмасуының заңдылығын зерттейді, ал, сонымен
қатар, осыған қатынасатын алмасуындағы дененің қасиетінде зерттейді. Жылу алмасу теориясымен бірге, ол жылутехникасының теориялық негізі болады.

Денелердің жиынтықтағы, өзара әрекетте болуын, жүйелер деп атайды. Осы денелердің арасында, жұмыстық дене, ерекше
бөлектенеді, ол жылу мен жұмыстың өзара алмасу процессін жүргізеді. Қалғаны - қоршаған орта көздері (немесе жылу сіңіргіштері).
Жұмыстық дене есебіне газдар мен булар жатады. Сұйықтармен салыстырғанда, газдар және булар, қыздыру және салқындату
кезінде, қысымы мен көлемін едәуір өзгертеді. **Техникалық жылудинамикасының** әдістері үшін негізгі өзгешелігі жылудинамикалық процесстері мен жүйелерінің идеализацияда болуынан, процесстегі жұмыс жүйелерінің көбейуіне келтіреді. Мысалы, теңсалмақты жүйелер деп аталуын, оның уақыт аралығындағы өзгермеу қасиетін немесе оның күйін зерттейді. Мұндай жүйелер, қоршаған ортадан бөлектендіріледі және сонымен қатар, сыртқы күштің әсерінсіз, оның күйі сонша ұзақ сақталуы мүмкін. Мұндай жүйелерде, температура - барлық нүктелерінде бірдей, яғни жүйелердің жылу тепе-теңдігі орын алады. Егер, жүйенің жеке бөлшектері, бір біріне қарағандағы алмасуы болмаса, онда, ол кезде қысымы мен тығыздығы жүйенің әр нүктесінде бірдей болып механикалық тепе-теңдігі болады. Сонымен қатар, тепе-теңдік жағдайының үздіксіз кезектілігінің түсінігі арқылы, өзінің күйінің өзгеруі кезіндегі, қаралып отырған жүйенің өтуінің тепе-теңдік процессі зерттеледі. Жеке жағдайда жорамалдау жолымен дәріптелінеді. Процесстерді дәріптеу, жылудинамикасын зерттеуді оңайлатады. Сонымен бірге, идеалды процесс - үлгі ретінде есептелінеді, оған практикалық түрінде жетуге тырысу керек. Нақтылы процессте жүргізілетін жұмыстың істелуін, идеалды процесске сәйкес, жұмысты салыстырумен, сол процесстің жылудинамикалық бағалануының мүлтіксіздігіне мүмкіндік береді. Техникалық жылудинамикасына, нақтылы жағдайында, негізгі процесстерінің өтуінің қаралуы енгізіледі де, жылу техникасы курсының теориялық және практикалық бөлігі арасын байланыстырушы звеносы, шешуші рөл атқарады.

Жылудинамикасының негізін, тәжірибемен анықталған екі заңы құрайды - жылудинамикасының бірінші және екінші заңдары,
олар техникалық жылудинамикасында жылу мен жұмыстық жеке күйінде қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кабашев Р.А. ж. б. Жылу техникасы: Оқулық/ Р.А. Кабашев, А.К. Қадырбаев, A.M. Кекилбаев. -Алматы: «Бастау» баспаханасы, 2008. - 425 б. ISBN 9965-814-30-9
**Мұстафа Субхи** (1882 жыл, Гиресун - 1921 жыл 28 қаңтар, Трабзон) - *Түркия комунистік партиясының* негізін қалаушылардың және оның басшыларының бірі.

Өмірбаяны
---------

1910 жылы *Осман социалистік партиясына* мүше болып кірді, 1915 жылы *Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясына* кірді; түрік соғыс тұтқындары арасында революциялық жұмыс жүргізді. 1918 жылы *«Жаңа дүние» газетін* құрды. Коминтерннің 1-конгресі (1919) мен *Шығыс елдері халықтарының* 1-съезі (1920) жұмысына қатысты. Ол түрік жандармдарының қолынан қаза тапты.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 434 бет
Мал тұқымын сынау - бірнеше мал тұқымына бір-бірімен салыстырмалы түрде баға беру. Мал тұқымын сынауды жүргізудің мақсаты нақтылы бір өңірдің жер-жағдайына, ауа райына жақсы бейімделіп, жоғары сапалы мол өнім беретін мал тұқымын таңдап алу. Мал тұқымын сынауды жүргізудің ғылым мен тәжірибе қабылдап бекіткен әдістемелік нұсқауы бар. Оның сынаққа түсетін мал тұқымы өкілдерінің жыныс-жасы, саны жеткілікті мөлшерде бірдей, бір табында бағып-күтіліп, түліктің түріне сәйкес қажетті үзақ мерзімде бақылауда болу сияқты негізгі алғы шарттарын бұлжытпай орындау мал тұқымын сынаудағы баға әділдігінің кепілі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Жансая Жаңғазыұлы Жарылғапов** — 1974 жылы, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданында дүниеге келген, ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор, әдебиеттанушы.

Қызметтік жолы
--------------

Қызметтік жолын 1996 жылы академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті қазақ әдебиеті кафедрасының оқытушысы болып бастаған. 2005-2006 жылдары аталған университетте қазақ әдебиеті және теория кафедрасының меңгерушісі болды. 2006-2009 жылдар аралығында 10.01.02 – қазақ әдебиеті мамандығы бойынша докторантураның күндізгі бөлімінде оқыды. 2011 жылдан бастап қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарады.

Зерттеулер
----------

Жансая Жаңғазұлы — 100-ден аса ғылыми мақаланың, 3 оқу құралының, 2 монографияның авторы. 2000 жылы «70-80-жылдар қазақ прозасындағы адам концепциясы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация, 2009 жылы «Қазақ прозасындағы әдеби ағымдар және көркемдік әдіс» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Ж.Жарылғапов ұлттық әдебиеттегі көркемдік әдістер мен әдеби ағымдарды, қазақ әдебиетінің идеялық-философиялық тың парадигмаларын, Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінің даму ерекшеліктерін зерттеумен айналысады.

* 1.«Жүсіпбек Аймауытов шығармашылығын оқыту мәселелері» (1997)оқу-әдістемелік құрал;
* 2. «ХХ ғасыр соңындағы қазақ прозасының идеялық-эстетикалық мәселелері» (2003)оқу құралы;
* 3. «Жанр және көркемдік әдіс» (2011) оқу құрал;
* 4. «Қазақ прозасы: ағымдар мен әдістер» (2009) монография;
* 5.«Ұлттық прозадағы әдеби ағымдар типологиясы» (2011) атты монография.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жарылғапов Жансая Жангазыұлы.  ksu.kz.
2. ↑  Жарылғапов Жансая Жанғазыұлы.  .
**Инверсия**– ОАОА=k шарты (мұндағы k – белгілі бір тұрақты сан) орындалатындай етіп, ОA сәулесінің бойында жатқан жазықтықтың әрбір A нүктесін A' нүктесіне ауыстыратын түрлендіру. О нүктесі инверсияның центрі не полюсі деп, k – инверсияның дәрежесі не коэффициенті деп аталады. 

Егер k=а2 болса, онда центрі О нүктесі болатын P шеңберінің нүктелері өзіне-өзі, сондай-ақ P'-пен салыстырғанда сыртта жатқан нүктелер P-тің ішкі нүктелеріне, ал P'-пен салыстырғанда іште жатқан нүктелер P-тің сыртқы нүктелеріне түрленеді (инверсия кейде шеңберге қарағандағы салыстырмалы симметрия деп аталады). Инверсия центрінің бейнесі болмайды. k>0 болғандағы инверсияны гиперболалық инверсия деп, ал k<0 болғандағы инверсияны эллипстік инверсия не антиинверсия деп атайды. 

Инверсия центрі арқылы өткен түзу өзіне-өзі, инверсия центрі арқылы өтпейтін түзу инверсия центрі арқылы өтетін шеңберге (бұл жерде О нүктесі шеңберден шығарылып тасталады) және керісінше болып, ал инверсия шеңберіне ортогональ шеңбер, өзіне-өзі түрленеді. Сфераға қатысты кеңістіктегі инверсия да осы тәрізді жолмен анықталады. 1824 жылдан инверсия түрлендіруін өзінің зерттеулерінде швейцариялық математик Я.Штейнер (1796 – 1863) жүйелі түрде қолданған.[1]

Кеңістіктік инверсия
--------------------

Кеңістіктік инверсия -жаңа кеңістіктік координаталарды бұрынғы координатаны минус бірге көбейтіп алған кездегі түрлендіру.[2]

Пайдаланған әдебиет
-------------------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 4-том
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0
**Мұстафа Айтқұлов**(1902-1965), қайлашы,
КСРО-ның құрметті шахтері (1947), Социалистік Еңбек Ері (1948). 12 жасынан байда жалшы болды.
1933 жылдан Қарағандының К. О. Горбачев
атындағы №8/9 шахтасында қайлашы, қайлашылар
бригадирі, көмір комбайны машинисінің көмекшісі, темірден тіреу кою шебері, кешенді бригаданың бригадирі болды. Жаңа техниканы игеруде,
көмір өндіруді молайтуда, шахталарды қалпына
келтіріп салуда үздік табыстарға жетті. Қазақстан
К(б)П 4-съезінің делегаты. Ленин және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
*Басқа мағыналар үшін Инвариант деген бетті қараңыз.*
**Инвариант** белгілі бір типтегі түрлендірулер кезінде өзгермейтін математикалық нысандардың белгілі бір класының (жиынтығы) сипаты болып табылады.

A — кейбір жиын болсын, ал G жиыны A-ны A-ға бейнелейтіндей бейнелеулер жиыны болсын. Егер кез келген a∈A және g∈G үшін f(a)= g(f(a)) теңбе-теңдігі орындалса, онда A жиынын B жиынына бейнелейтіндей f бейнелеуі G үшін инвариант деп аталады.

Инвариант түсінігі математикадағы ең маңызды мәселелердің бірі болып табылады, өйткені инвариантты зерттеу бір немесе бірнеше типтегі нысандарды (объектілерді) жіктеу проблемаларына тікелей байланысты. Негізінен кез-келген математикалық жіктеудің мақсаты инварианттардың (мүмкіндігінше, ең қарапайым) толық жүйесін құру, яғни қарастырылған жиынтықтан кез келген екі эквивалентті емес нысанды (объектіні) бөлетіндей жүйе түрі болып табылады.
*Басқа мағыналар үшін Жансеңгір деген бетті қараңыз.*
**Жансеңгір**, *Жаңа Сеңгір* — Шалқар көлі алабындағы тұзды көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Шалқар темір жол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 51 км жерде орналасқан тұзды көл.

Аумағы, гидрографикасы
----------------------

Теңіз деңгейінен 169,8 м биіктікте, аумағы 8,8 км2, ұзындығы 12 км, енді жері 3 км. Жағалау бойының ұзындығы 20,7 км. Қарашаның аяғында суы қатып, наурыздың аяғында ери бастайды. Деңгейінен жылдық ауытқуы 2 - 3 м шамасында. Оңтүстігінде Сарыкөл (266 м) шоқысы орналасқан. Суы кермек. Көл атырабы жайылымға пайдаланалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия/Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 624 б. ISBN 9965-893-71-3
**Лестерфранк Уорд** (1844- 1913 ж.ж.) - американ әлеуметтанушысы. Психологиялы эволюционизмнің негізін салушы, адам интеллеқтісінің эволюциясына зор рөл берген (Герберт Спенсерге қарсы) ғалым. қаршадайынан өз бетімен білім алып шықты. 65 жаска дейін геолог және патентолог болын келді, содан кейін Браун университетінен профессорлық қызмет алып,
өмірінің ақырына дейін окытушынықтан қол үзген жоқ. 1906 жылы ол Американың әлеуметтану қоғамының түңғыш президенті болып сайланды. Конт пен Спенсердің ықпалында болған Уорд өз әлеуметтануын эволюция төңірегіне күрды. Бұл процесс кезендер тұрінде баяндалды, алғаш ол "генезистің" (тұтқиыл соқыр күшінің) нәтижесі, кейін "генезистің" адамның
білімге және нәтиже күтуге негізделген нысаналы әрекеттің нәтижесі болды. Уорд әлеуметтануды сипаты жағынан психикалық және әлеуметтің синэнергияның процеске жетектейтін,
жаңа құрынымдар жасаған әлеуметтік күштерді жүйелі парықтайтын ғылым деп тұжырымдады. Уордтың әлеуметтік рөл атқаратын ең басты себебі, ол өз еңбектерінде жиырмасыншы ғасырдағы әлеуметтану мәдениетке баса ден қояды деген тұжырым жасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Мұстафа Шоқай көшесі (Астана)**- бұрынғы атауы Перспективный көшесі. «Промышленный» тұрғын алабы.
Мұстафа Шоқай көшесі Көкжелек көшесінен басталады. Ұзындығы - 1108,8 метр.  

Мұстафа Шоқай (1886-1941) - отаршылдықтың озбыр саясатына
қарсы жүргізілген қоғамдық қозғалыс көсемдерінің бірі, Алашорда
үкіметінің мүшесі. Түркістан халықтары арасында тарихта тұңғыш рет
демократиялық Еуропаның ортасында түркістандық саяси
эмиграциялық қызметтің негізін қалаушы. Туған жері бұрынғы Ақмешіт
(қазіргі Қызылорда) уезіне қарасты Шоқай ауылы. Алғашқы қоғамдық
жүмысы - оның 1914 жылы Ә.Бөкейханның ұсынысымен IV
Мемлекеттік Думадағы Мұсылман фракциясының хатшылығы.
Өмірінің соңында, тамыз айының басынан қараша айының соңына дейін
немістің бірнеше лагерін аралап, тұтқындағы ондаған мың
түркістандықтармен кездеседі, оларды өлім түзағынан құтқарыл алуды
өзінің бірден-бір борышы санайды. 1941 жылы Берлинде құпияға толы
жағдайда қайтыс болады. Сүйегі Берлин қаласындағы мұсылмандар
бейітінде жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Қу қорықшасы** – 1971 жылы құрылған зоологиялық қорықша.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысының Қарқаралы ауданындағы Егіндібұлақ ауылына жақын жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Қаумалға Мемлекеттік орман қорының жері бөлінген. Ауданы 33,46 мың га, оның ішінде орманды алкабы – 16 150, жайылымы – 7154, шабындығы 1176, жыралы, тік жартасты, шашырзнды ұсақтасты жері – 10 250, су жиналған жері – 19, жырғылған жері – 37. Қаумал гранитті Қу тауының (теңіз деңгейінен 1366 м, айналадағы жазықтан 650 м биік) басым бөлігін алып жатыр. Оның негізгі қызметі жануарлар мен өсімдіктердің ғылыми-практикалық маңызы бар пайдалы түрлерін қорғау, ландшафтысының басым бөлігі Бала Түндік өзенінің бастауы мен Түндік өзенінің сол жақ салаларының аңғарымен тілімделген.

Флорасы мен фаунасы
-------------------

Қаумал жерін негізінен селеулі-шөптесін және әредік тобылғы, ырғай, итмұрын бұталары, қарағайлы, кайың — көктерек орманы өскен, шалғынды таулы дала алып жатыр. Жартастардың көлеңкесінде сирек кездесетін биік тау өсімдіктері азиялық ботакөз, көп сабақты астрагал, шерменгүл (көк гүл), Овчинников шатыры, жартас ботакөзшесі, жоңғар қызылбояуы, табан тәрізді және тармақты өлең шөп, бозарған ожика өседі. Жануарлар дүниесі қазақтың таулы өлкесіне тән келеді. Андардың 35 түрі, құстың 70 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 5 түрі (секіргіш кесіртке, қара шұбар жылан, дала сұржыланы, қалқантұмсык жылан, сарыбас жылан), амфибияның 2 түрі (жасыл құрбақа, сүйір тұмсық бақа) мекендейді. Аңдардан елік, қасқыр, түлкі, ақ қоян, борсық, ақтышқан, байбақ, дала күзені, дала шақылдағы, қызыл және сопақбас сұртышқан, құстардан – құр, шіл, үкі, құлақты жапалақ, үлкен шұбар тоқылдақ, сасық көкек, көк қарға, кезқұйрық, сарыторғайлар, барылдақторғай, қызылқұйрык және басқалары кездеседі. Қаумал жерін мекендейтін арқар, бүркіт, қара ләйлек Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Мари Жозеф Поль Ив Рош Жильбер дю Мотье, маркиз де Ла Файет** (фр. ; 1757 жыл 6 қыркүйек, Шаваньяк (Канталь) - 1834 жыл 20 мамыр, Париж) - француз саяси қайраткері.

Саяси өмірі
-----------

1777 жылы Солтүстік Америкаға барып, Англия тағына қарсы шыққан *көтерілісшілер күресіне* қатысты. *Америка әскерінің* генералы атағын алды. Францияға келген соң, 1789 жылы *Генералдық штатқа* депутат болды. Бастилия алынған күннің ертеңінде (1789 жылдың 14 шілдесі) *ұлттық гвардия қолбасшысы* болып тағайындалды. Кейін Лафайет революцияның одан әрі дамуына кедергі жасауға тырысты. Реставрация жылдарында ол *либерал-буржуазиялық оппозиция* басшыларының бірі болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
**Тұрғанқұлов, Қуандық Тұрғанқұлұлы** — Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы

Қысқаша өмірбаяны
-----------------

1949 ж. тамыздың 1-інде Алматы облысы Жамбыл ауданының Көкөзек ауылында туған.

В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын бітірген, мамандығы — инженер-экономист.

1971—79 жж. — Баянкөл геологиялық-барлау партиясында инженер-нормалаушы, Орталық геологиялық-тақырыптық экспедицияның аға инженер-экономисі, бөлім бастығы, экспедиция бастығының орынбасары;

1979—86 жж. — Қапшағай қалалық парткомының нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі;

1986—90 жж. — "Южказгеология" ПГО парткомының хатшысы;

1990—1993 жж. — Қазақстан Республикасы Президентінің Аппараты мен Министрлер Кабинетінде хаттар және азаматтарды қабылдау бөлімінің консультанты, аға референті, ұйымдастыру-инспекторлық және аймақтық даму бөлімінің бас инспекторы;

1993—1996 жж. — Қазақстан Республикасы Президенті Аппаратының, Әкімшілігінің кадр саясаты бөлімі меңгерушісінің орынбасары.

1996 ж. қаңтардан бастап Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары.

2007 ж. қаңтарынан Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы төрағасы.

Отбасылық жағдайы
-----------------

Үйленген, екі қызы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Шолақ Қуандық Абашұлы** (20 қараша 1941 жыл, Жамбыл облысы Рысқұлов ауданы Сазқұдық (қазіргі Жаңатұрмыс) ауылы]] — Қазақстан ақыны, жазушы. Т.Рысқұлов ауданының құрметті азаматы. Алматы Қазақ ауыл шаруашылық институтын бітірген. Механизатор, клуб меңгерушісі, комсомол ұйымының хатшысы болған. Ұзақ жылдар сауда саласында қызмет атқарған. 1982 ж. «Ата жұрт» атты алғашқы өлеңдер жинағы шыққан. Содан кейін оның «Кешіккен көктем», «Күзгі ырғақтар», «Көксеңгір» және «Менің атам» кітаптары жарық көрді. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.

Шығармашылығы
-------------

* Ата жұрт-1982
* Кешіккен көктем - 1986
* Күзгі ырғақтар - 1989
* Көк сеңгір - 1989
* Менің атам - 2001[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебеті энциклопедиялық анықтамалық - Аруна баспасы - Алматы - 2005ж.
**200 еуро** немесе € 200 - номиналды құны бойынша алтыншы еуро банкноты. Ол валюта енгізілгеннен бері қолданысқа 2002 жылдан бастап ие.

Дизайны
-------

200 еуроның өлшемі 153×82 мм болып келеді. Ол сары түс гаммасында жасалған.

Әрбір еуро банкнотында көпірлердің немесе Еуропаның тарихи стиліндегі есік әшекелегіш құрылғы суреттері салынған болып келеді.

200 еуро қалған банкноттар секілді номиналына, валюта атауына, Еуроодақ туына, Еуропа орталық банкінің президентінің қолына, ЕО тың 12 жұлдызына, шығарылған жылына (уақытына) және банкнотты қорғау элементтеріне ие.

Банкнотты қорғау элементтері
----------------------------

200 еуро банкноты голограммамен, EURion жұлдыздармен, сулы таңбалармен, рельефты мөрмен, қорғағыш жіппен, ультрафиолетті сиямен, микромөрмен, матты бетпен, штрихкодпен және белгілі математикалық ережеге сәйкес сериялық нөмірімен қорғалған. 
Эмитент құпиятаңбасы оң жақ шетінде орналасқан.

Өзгерістер
----------

2002 жылдан бастап банкнот дизайнына ешқандай өзгерістер енгізілмеген болатын, бірақ 2011 жылы жаңаланған дизайнмен банкноттың жаңа тобы қолданысқа енгізілген болатын. Осы өзгерісте Еуропа орталық банкінің бұрынғы президенті Вим Дейсенберг қолы жойылып, жаңа президенті Жан-Клод Трише қолы қойылған.

Дерек көздері
-------------
**2010 жылғы Түркиядағы жер сілкінісі** – Элязыг қаласына жақын маңда, 8 наурызда болған жер сілкінісі. 

Сілкініс ошағы 10 км тереңдікте орын алған. Бұл сілкіністің соңынан 5,5, 5,1 және 5,3 магнитудасымен 40 – тан аса жер толқулары болғандығы жайлы Босфор университетінің сейсмология зертханасының хабарлауымен белгілі болған. 

Түрік телеарналарының хабарлауы бойынша жер сілкінісінің нәтижесінде шамамен 57 адам қаза тапқан, 100-ге жуығы жарақаттанған. 
Дәл осы күні Рихтер шкаласы бойынша 6.0 күшімен толқу қайталанған. 

Жер сілкінісі ошағы Элязыг провинциясынан 30-45 км қашықтықтағы төрт ауыл дерлік жойылып кеткен (Анкарадан шығысқа қарай 550 км). Туристік аймақтардан алыс орналасқан бұл кедей ауылдардағы тастан жасалған үйлер қиратылып, қоқысқа айналған. Тек қана жерсілкінісіне төтеп бере алатындай етіп салынған мешіттер аман қалған.

Дереккөздер
-----------
**Изоляциялау** (орыс. Изолирование). Байланыс кабельдеріндегі байланыс байланыс тізбектерін құрайтын сымдарды электрлік тұрғыдан бөлектеп ұстап тұру үшін оларды изоляциялайды (оқшаулайды). Изоляциялаушы материалға қойылатын басты талап – одан өтетін ток кедергісінің неғұрлым үлкен болуы. Құрғақ ауа элкетр тогын өткізбейтін мүлтіксіз оқшаулағыш болып табылады. Бірақ жалаң ауа сымдарды бөлек ұстап тұра алмайды. Сондықтан кабель сымдарын бөлектеп ұстап тұру үшін құрғақ ауамен қатар механикалық қасиеті жағынан кабельдің беріктілігін қамтамасыз ететін аралас диэлектрик қолданылады. Байланыс кабельдерінде пайдаланылатын диэлектрикке кабельдік қағаз, полистирол, полиэтилен және поливинилхлоридтер пайдаланылады. Кабельдік қағаз төменгі жиілік диапазонында қолданылатын кабельдерде пайдаланылады. Стирофлекс деп аталатын полистиродан жасалған оқшаулағышты жоғары жиілік диапазонында қолданылатын кабельдерде пайдаланады. Физикалық-механикалық қасиеті жоғары болғандықтан, көп жағдайда полиэтилен қолданылады. Полиэтиленнің құрамына газдандырғыш зат қосып алынатын көпіршікті полиэтилен кабельдің салмағын жеңілдетіп әрі оқшаулағыш құрамында ауаның болуын қамтамасыз етеді. Байланыс кабельдерінің сымдарын бөлектеуден бірнеше түрлері бар: кордельлді, тұтас қапталған және көпіршікті, шайбалы, спиральді.

1. ↑  Радиотехника, Компьютер және Байланыс сөздігі, Алматы 2007
**Тұлым қою (ғұрып).** – Сәрсеке! Көңілге солай еткен дұрыс та ғой, ләкинде шариғатта балаға тұлым қою дұрыс емес» (М.Дулатов). Баланың (ұл, қызды) кішкентай кезінде шашын өсірмей екі шекесіне екі шоқ шаш қояды. Мұны «тұлым» деп атайды. Тұлым көбінесе қыз балаға қойылады және ол сәбиге лайықты ғұрып.

Тұлымды көз тимес үшін қояды. Ата-ана баласы бір жасқа толғанда, оның қарын шашын алып, төбесіне бір өрімдей ғана шаш қалдырып, оны өсіріп, көзді маржан, қаратас тағып, өріп қоятын болған. Тұлым қойған балаға арнап мал сояды. Ақсақалдарды шақырып, баласына бата алады. Сыйлы адамдардың отырған орнына аунатып, «балам осы адамдай болып өссін» деп тілек тілейді. Бірақ айдар шашты көбіне зарығып көрген балаға қойған. Ал ертеде хан ұрпақтары, бай-манаптар өздерінің ең жақсы көрген және орнымды басады-ау деген балаларына ғана тұлым қойған екен. Тұлымды он екі жасқа толғанда алып, алғашқы мүшел жасының құрбандығы ретінде ел-жұртқа көрсетіп, мал сойып, баласының ер жеткендігін паш етіп, елдің батасын алатын да салт бар. Мысалы тайланд халқы аурушаң балаға тұлым не айдар қойса, сауығып кетеді деп сенген. Сондай-ақ, өте сүйкімді балаларды жын-пері айналдырғыш келеді деп, жын-періні тұлым шаш үркітеді деп есептеген. Тылсым күштерден қорғайды деген сеніммен баланың шашын түрлі пішінде өсіретін елдердің қатарында қытайлар, корейлер мен мысырлықтарды да атауға болады. Ал өсе келе бозбала кежім жібереді. Кежім – желкеден жіберетін шаш. Кеңес кезінде айдар, тұлым, кежім қою дәстүрі ұмытылды деуге болады. Қытайдан келген қандастарымыз осы дәстүрді жаңғыртып, тарихи фильмдерде де көшпелінің бұрынғы кейпі тіріле бастады. Қазір Тәуелсіз Қазақстан ұландарын тұлымды жігіттер сипаттайтын сияқты. Әрине, көңілің өседі.

**Дереккөздер**
---------------

1.  Мұрағатталған 1 ақпанның 2014 жылы.

2.
**Тұман патша** (туған жылы белгісіз – біздің заманымыздан бұрын 209) – ғұндар билеушісі біздің заманымыздан бұрын 225 – 209). Ол Қытайдағы ұсақ патшалықтардың өзара қырқысы кезінде ғұндарға билік жүргізуге қол жеткізді. Сол тұста юечжи тайпасы күшейіп, көршілес тайпаларға өз ықпалын жүргізе бастаған еді. Соған орай Тумынь өзінің мұрагер ұлы Модэні юечжилерге аманатқа беріп, олармен бейбіт қарым-қатынаста болуға келісті. Бірақ көп ұзамай Тумынь уәдесін бұзып, юечжилерге шабуыл жасады. Оның мұндай шабуыл жасауға баруы Модэнің көзін жойып, өзінің Яньчжы есімді екінші әйелінен туған ұлын мұрагер етуді көздеуінен туындаған еді. Алайда аманаттағы Модэ юечжилардан қашып құтылып, әкесінің иелігіне келді. Тумынь оған 10 мың әскерден тұратын жасақты басқаруды тапсырды. Көп ұзамай әкесіне кектенген Модэ Тумыньды өлтіріп, билікті өз қолына алды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Тұманды ормандар** не **Мүкті ормандар** не **Нефелогилея** — тропиктік немесе субтропиктік, ылғалды, мәңгі жасыл ормандар. Олардың ең басты ерекшелігі — аласа орналасқан бұлттардың болуы, яғни тұмандардың конденсация үрдісі жүретін белдеуде орналасуы, теңіз деңгейінен 500-4000 метрде. Температурасы түнде шамамен 0° жетуі мүмкін, бірақ көбінесе 8 - 20° аралығын сақтайды.

Жоғары ылғалдылық мүктер,қыналар, қырықжапырақтар,сүйсіндер сынды эпифиттердің биомассасының және биоалуантүрлілігінің зор болуына септігін тигізеді. Эндемик өсімдіктер өте мол болуы мүмкін. Ағаштардың биіктігі 20 метрден аспайды. Қоңыржай белдеудің де, тропикалық белдеудің де өсімдік түрлері бар.

Ылғалдылықтың жоғары болуы, күн сәулесінің жерге аз түсуі, шіру және минералданудың қарқындылығы төмен болғандықтан, топырақ өте қышқыл болады және оның үстінгі қабатын көбінде гумус немесе шымтезек құрайды.

Дүниежүзінде ормандарлың тек 1% құрайды. БҰҰ зерттеуі бойынша 736 тұманды орман 59 мемлекетте кездеседі, көбінесе Венесуэла, Гондурас, Мексика, Экуадор, Колумбия, Индия, Шри-Ланка, Тайланд, Орталық және Шығыс Африка.

Дереккөздері
------------

* Hostettler, Silvia (2002). "Tropical Montane Cloud Forests: A Challenge for Conservation
* Hamilton, Lawrence S; Juvik, James O; Scatena, F. N (1995). "The Puerto Rico Tropical Cloud Forest Symposium: Introduction and Workshop Synthesis".
* Grubb, PJ; Tanner, EVJ (July 1976). "The montane forests and soils of Jamaica: a reassessment". Journal of the Arnold Arboretum.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Табиғат зоналары |
| --- |
|  |
| Құрлық | 
Арктикалық шөл зонасы • Антарктикалық шөл зонасы • Тундра • Орманды тундра • Тайга • Аралас орман • Жапырақты ормандар • Орманды дала зонасы • Дала зонасы (Прерия) • Шөлейт зонасы • Шөл зонасы • Саванна • Саванналық ормандар • Субтропиктік орман • Тұманды ормандар • Жаңбырлы ормандар (Сельва) • Тропиктік орман • Джунгли • Мангр *Биіктік белдеулері: Нивальды белдеу • Альпілік белдеу • Субальпілік белдеу • Орманды тау белдеуі • Тау шөлі* |
|  |
| Мұхит | 
Тоған • Литораль • Сублитораль алқап • Пак мұзы • Қайраң жағалар • Маржан жарлауыты • Мангр • Балдырлы орман • Батиаль • Абиссаль аймақ • Пелагиаль • Мұхит түбі • Гидротермалар • Шұңғыма |

 |
**Мүлипа Дүйсебаева** (15.1.1923 жылы туған, Талдықорған облысы, Киров ауданы — 1995, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1966). Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1947). Алматыдағы Қыздар педагогика институтында оқытушы, доцент. ҚазКСР ғылым академиясының корр.-мүшесі, профессор А. Ысқақовтың жетекшілігімен *"Қазақ әдеби тілі орфоэпиясының негізгі мәселелері"* деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады. Қазақ тілін оқыту әдістемесі және қазақ әдеби тілінің орфоэпиясы мәселелерімен шұғылданды. Он шақты ғылыми еңбек жариялады.[1]

Шығармасы
---------

*Основные вопросы орфоэпии казахского литературного языка*. АКД. А. 1966; 
*Қазақ тілі окулығы. 5 класс үшін.* А. 1969 (авт. бірі); *Қазақ әдеби тілі орфоэпиясының кейбір мәселелері*. А. 1973; *Жоғары оқу орындарының дайындау кұрстары үшін қазақ тілінен кәмекші құрал мен бақылау жұмыстарының тақырыптары*. А. 1971; *Әліппе сабағы*. А. 1979 (авт.бірі).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Шора (кеңес иелері).** Бұл көне сөзді түсіндірме сөздікте — феодалдық қоғамдағы үстем тап өкілі, ел билеген әкім, бек, мырза, шонжар деген ұғымда түсіндіреді. 

«Күні кеше аға боп қосылған Жеті рудың өзінде қанша шора, қанша жақсы бар» (Ә. Кекілбаев, Үркер.). Жүйесі басқа тілден ауысып келгендіктен мағынасында ауытқушылық көп болады. Сондай сөздің бірі — «шора» қазақ тіліне парсы тілінен келіп, ертедегі ел билеушілерінің дәрежелеріне атау болуы да заңды құбылыс. Бұл сөздің парсы тіліндегі тұлғасы «шоура», «шура» қалпында көрініп, берер мағынасы — 1. кеңес; 2. мәслиқат, мәжіліс. Сонда, «шора» дегеніміз ерте замандағы кеңес, мәжіліс иелері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Мулік Радж Ананд** (ағылш. *Mulk Raj Anand*, 12.12.1905 — 28.03.2004)  - үнді жазусышы, ғалым.

Ағылшын тілінде жазған. Лондон университетін бітірген (1929 ж.). Философия докторы, Пенжаб университетінің профессоры (1962 ж.). Саджад Заһирмен бірге 1936 ж. Үнді прогресшіл жазушыларының ассоциациясын (АППИ) құрған.

Алғашқы шығармаларында ("Жұғыспайтын жан", 1935 ж.; "Деревня", 1939 ж. т.б.) қара жұмысшылардың, "жұғысуға болмайтын жандардың" - кедей шаруалардың ауыр тұрмысын суреттейді.

Бұдан кейін бірсыпыра шығармаларында Мулік Радж Ананд отарлық өмірдің қалдықтарын әшкерелеп, барлық касталардың тең, әйелдердің құқықтарының болуын жақтайды.

Таңдаулы романдарынан ("Құлдар", 1936 ж.; "Семсер мен орақ", 1942 ж.; "Таң нұры")социалисттік реализм тенденциялары танылады.

Мулік Радж Ананд 1953 жылы Халықаралық Бейбітшілік сыйлығының лауретаты болды. 1968 ж. Сахитья академиясының сыйлығына еге болды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 17 желтоқсанның 2004 жылы.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Космодемьянская атындағы көше** Көшеге Кеңестер Одағының Батыры - Зоя Анатольевна Космодемьянскаяның есімі (1976 жылы) берілген. Космодемьянская Зоя Анатольевна (1923-1941) Тамбов облысында дүниеге келген. Мәскеудағы №201 орта мектептің оқушысы, партизан отрядына өз еркімен барлаушылыққа барған. Петрищево деревнясында (Мәскеу облысы) фашистер қолынан қаза тапқан. Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Қаланың солтүстік шетінде, 1-Алматы темір жол станциясы маңында оңтүстіктен солтүстікке қарай Перонная көшесінен басталып,Суворов көшесіне дейін барады. Көшенің ұзындығы - 570 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Мүйізді немесе құлақты бозторғай** – торғай тектестер үшін дене пішіні орташа құс.(салмағы 30-40гр).Қазақстандағы құлақты бозторғайлардың жалғыз өкілі.

Сипаттама
---------

Ерекше сұр түсті және көзіне дейін ақ тамағының айналасында қара сақиналары, төбесінде қара түсті "мүйіздері бар". Мүйізді бозторғай өсімдігі аз, құрғақ тасты жерлерде тіршілік етеді. Бұл сымбатты , әдемі , орташа денелі (30-40г) бозторғай ерекше боялған. Жоны-әлсіз шарап түсті қызғылт реңкті біркелкі сұр, бауыры- бозғылт ақ түсті. Төсінде- қара таға немесе алқымын шектейтін қара сақина ( солтүстікте, тундрада өмір сүретіндердің) алқымы- сары. Ақшыл түсті төбсінде қара қауырсындардан ұшталған "құлағы" бар. Тәңіртаудың биік тауларында өмір сүретіндердің алқымын айналатын қара сақина болады. Бұл түрше атауы бозторғай- ақақыл бозторғай.

Мекені
------

Қазақстанда 2 түрлі қоныстану орны: жазықтықта шөл мен шөлейт және теңіз деңгейінен 3 мың метр биік тауларда ұялайды. Сонымен қатар бізде Тундрадан келген бозторғай қыстайды. Альпі белдеуінде ұялайтын мүйізді бозторғайда тамағының айналасында ашық түсті тұйық қара сақинасы бар.
Қазақстан жазықтығы, дәлірек айтқанда еспубликаның орталық бөлігіндегі тау жұрнақтарының тасшақпақты далалық және шөлейт ауқымындағы үлескілер- қлақты бозторғайдың қазақстандық түршесі өмір сүретін орындар. Оның алқымындағы қара теңбіл ұштары тұйықталмаған таға тәрізді болады. Сары алқымды бозторғайлар тундрада өмір сүреді және Қазақстанға қыста ұшып келеді. Өзге бозторғайлар сияқты құлақты бозторғай жақсы сайрайды, тек қана көбінесе ауада ұшып жүріп емес, жерде сайрайды. Оның дауысы едәуір жоғары .

Ұялауы
------

Ұясын жерде шұңқырда салады, ішіне шөп, сонан кейін мамық жүн төсейді. 2-4 қоңыр дақты жұмыртқаларын аналығы басады, аталығы өте сирек ауыстырады. Балапандарын екеуі де асырайды. Ұялау кезеңі –ұя салғаннан балапан ұшырғанға дейінгі уақыт, 30 күнге созылады. Сондықтан кейде екінші рет балапан шығарады. Жәндіктермен және өсімдік дәндерімен қоректенеді. 
Жұптасып өмір сүреді, жерді шұңқырлап, ұя жасайды, көбінес далада өскен шөптердің сабағымен мардымсыз жапқан болады. Әдетте аталығы аналығына жұмыртқа басуға жәрдемдеседі, салындыдағы 2-3 бозғылт теңбілді жұмыртқа салады; балапандарын екуі бірлесіп қоректендіреді. Ұялау соңынан үлкен топ құруға жиалып, Қазақстанның оңтүстік облыстарында , Тәңіртау та бөктеріне дейін қыс бойы жылыстайды.

### Дереккөздер

[1]

1. ↑  мектеп энциклопедиясы "Құстар" , Ковшарь
**Пайдалы минералдардың кендегі сепкілдігі** — сепкілдік кендегі бағалы минерал түйіршіктері диаметрін көрсететін қасиет. Байыту әдісін таңдауда бұл қасиет маңызды рөл атқарады. Сепкілдігіне қарай кендер ірі, орта және ұсақ сепкілді болып бөлінеді. Ірі сепкілді кендер (0,5 мм-ден жоғары) тек гравитациялық әдіспен (егер бөлінетін минералдардың тығыздықтарының айырмашылығы жеткілікті болса), ал ұсақ сепкілді кендер (0,2 мм) тек флотациялау әдісімен байытылады. Орташа сепкілді кендерге гравитациялық және флотациялық әдістер біріктіріліп қолданылуы мүмкін. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
Мүктектестер түрлерінің саны жағынан гүлді өсімдіктерден кейінгі екінші орында. Дүние жүзі бойынша олардың 22 000-нан 27 000-ға дейін түрлері бар.   

Мүктер жер бетінің барлық жерлерінде кездеседі. Әсіресе ылғалы мол жерлерде бітік өседі. Орманның батпақты жерлерінде мүктер жер бетін тұтас жауып тұрады. Мүктерді ағаштан салынған үйлердің шатырынан, ағаш діңдерінен, тастардың, жартастардың бетінен көреміз. Мүкті ағаштардың түскен бұтақтарынан, тіпті терең тұщы сулардың түбінен кездестіруге болады. Климаты аса қатал Арктика мен Антрактикаданың бірқатар аудандарында жоғарғы сатыдағы өсімдіктерден тек мүктер ғана өседі. Мүктерді зерттейтін ғылым бриология деп аталады.  

Мүктестер-аласа болып келетін көпжылдық, сирек жағдайда быржылдық өсімдіктер.  

Мүктердің биіктігі 1 миллиметрден 70 сантиметрге дейін жетеді. Денесі жапырақ пен сабаққа бөлінбейтін тақташа тәрізді құрылысы қарапайым мүктер де бар. Бірқатар мүктердің өсімді мүшесі тармақталып, жерге төселіп өседі. Басым көпшілігінің сабағы мен жапырағы болады. Барлық мүктерде тамыр болмайды. Тамырдың қызметін ризоидтары атқарады. Ризоид-бірнеше жасушалардан тұратын жіңішке жіп тәрізді сыртқы қабығының өсіндісі. Ризоид арқылы өсімдік топырақтың суды және онда еріген минералды заттарды бойына сіңіреді.  

Мүк сабағының сыртын бір немесе бірнеше қатар жасушалардан тұратын қабықша жауып тұрады. Бұл жасушалардың хлорофилдері болмайды. Қабықшаның астында жасушалары хлоропластрға толы, жақсы жетілген фотосинтездеуші ұлпа орналасады. Өткізгіш, тірек, қор жинаушы және жабын ұлпалары нашар жетілген. Су мен минералды заттардың тасымалдануы өткізгіш ұлпалардың қатысуымен жүзеге асады.  

Мүктерде аса кең тараған өкілі көкек мүгі. Жасыл мүк көкек зығыры деп те аталады. Олай аталу себебі:сабақ ұштарындағы қалпақшасының жиектергі зығыр талшықтары тәрізді жіңішке тілімделген. Жасыл мүк жапырағы-сабағы бар мүктер тобына жатқызылады. Себебі жасыл мүктің сабағы мен жапырағы болады. Сабағы мен жапырағы болмайтын түрлері де кездеседі. Жасыл мүк топырақтын бетін кілемдей түтасып толық жауып жататындықтан, басқа мүктерді ығыстырады. Бойына ылғалды көп сіңіреді. Бұл орманның батпаққа айналуына себепші болады. Жасыл мүк екіүйлі өсімдік. Аталық өсімдік-көпжылдық, ал аналық өсімдік быржылдық болады.Жасыл мүктің биіктігі 40 см. Сабағы бұтақтанбайды. Сабағында тірек ұлпасы болады. Сабаұтың ортасында қарапайым өткізгіш шоқ орналасады. Жасыл мүк топыраққа ризоидтары арқылы бекінеді.  

Жасыл мүктер басқа жасыл өсімдіктер секілді өздігенінен қоректенеді. Топырақтан ризоидтары арқылы суды және онда еріген минералды заттарды сіңіреді. Жапырақ жасушаларында хлорофилл джәндері бар. Жапырақтар арқылы ауадан көмірқышқыл газын сіңіреді. Соның нәтижесінде олардың хлоропластарында фотосинтез процесі жүріп, ағзалық зат түзіледі.  

  

Дереккөздер  

Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 7-сыныбына арналған оқулық\Қ.Қайым. Р.Сәтімбеков, Ә.Әметов, Ж.Қожантаева.-Алматы: «Атамұра» баспасы,2003, ББК 74.26 я 72
*Басқа мағыналар үшін Шарон деген бетті қараңыз.*
**Шора** (Шарон) — Атырау облысының Құрманғазы ауданындағы өзен. Қиғаштың тармағы. Ұзындығы 40 км-ге жуық. 

Шортанбай ауылынан кейін өзен бірнеше тармаққа (Көкарна және т.б.) бөлінеді. Тармақтармен қоса есептегенде ұзындығы шамамен 140 км. Өзен суы ендік бағытпен ағып, Құрманғазы ауылына дейін жетеді. Халқы тығыз қоныстанған аудан өңірін сумен қамтамасыз етеді. Жағалауында қамыс, құрақ өскен, суында балығы мол. Жыл құстары паналап, ұя салады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚҰРМАНҒАЗЫ АУДАНЫ. Шежіре, — Алматы: «Арыс» баспасы, 2008. — 312 бет — 16 бет түрлі-түсті суретті жапсырма. 246-бет
**Пайдалы қазба кендерін тектік түрғыдан жүйелеу** - кенді оның тегі, яғни пайдалы қазба түрінің жаралау тегі мен геологиялық және физакалық-химиялық жағдайы тұрғысынан жүйелеу принципі. Бұл жүйеге сәйкес кен орындары ірі-ірі екі топқа — эндотекті (гипотекті) және экзотекті кендер тобына жіктеледі. Эндотекті кендер планетамыздың ішкі өңіріндегі, яки терең қойнауларындағы энергиялар, ал экзотекті кендер жер бетінің сырт күштерден (мәселен, күннен) алған энергиясы есебінен қалыптасады. Эндотекті кендер өз кезегінде магматекті (магмалар әрекеті әсерінен қалыптасқан) және метаморфтекті (өзгеірстер есебінен қалыптасқан) кендер болып екі топқа бөлінеді. Магматекті кендер сегрегациялық ликвациялық және магмаізді кендер болып үш түрге, метаморфтекті кендер метаморфтанған және метаморфты кендер болып екі түрге, ал экзотекті кендер түйіртпек, қалдық және сүзбелі кендер болып үш түрге бөлінеді .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н. Сейітов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет, ISBN 5-615-01738-4
**Пайдалы қазба кенорындарын экономикалық тұрғыдан бағалау.** Кенорынды игерудің
шаруашылық маңызын және тиімділігін анықтау шаралары; минералдық шикізат базасының жай-күйін, оның шаруашылыққа қажеттілік дәрежесін, шикізатты игеру және өңдеу технологиясының даму барысын, әр түрлі
аудандардың даму перспективасын және елдің экономикалық тәуелсіздігін
қамтамасыз ету мәселесін есепке ала отырып, сол шикізаттардың әрбір түрі
бойынша жеке-жеке анықталады. Сөз болып отырған бағалау шаралары
техникалық-экономикалық көрсеткіштер кешені көмегімен анықталады,
олардың ең бастылары: шикізаттың өндірістік қорының мөлшері; игеру
кәсіпорнының жылдық өндірістік қуаты; шикізаттың өзіндік құны;
кенорынды игерудің ұтымдылық көрсеткіші; игеруге кететін қаражат мөлшері;
шыққан шығынды қайырып алу мерзімі; кенорынның бағалылығы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Ковальчученко Алла Александровна** — 1972 жылы 19 шілдеде Ресейдің Барнаул қаласында туған. 1995 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің филология факультетін бітірген .

Бүкіл еңбек жолы баспасөзбен етене: машинистка, тілші, корректор, редактор болып істеген. Аталған кәсіп-қарекеттермен қатарлас беттеу (PageMaker), графикалық бағдарламалар (CorelDraw!, Illustrator), бейнелерді өңдеу бағдарламалары (PhotoShop), сондай-ақ түрлі түсті түзетулерді ажарлау секілді жұмыстардың да қыр-сырын жақсы білетін білікті маман.

Суретке түсіру өнерімен де шуғылданады.

Қазір "Раритет" баспа компания сында редакция меңгерушісі болып істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық", Алматы,"Білім" баспасы, 2005 жыл - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**Қарадабан**, *Қарадаба* – Сарықора жотасының шығыс бөлігіндегі асу.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Алакөл ауданы мен Қытай шекарасы аралығында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2129 м. Мамыр- қазан айларында салт атты адам өте алады. Оңтүстік беткейінде шайылумен бірге бойлық эрозия әрекеттері дамыған. Асудың солтүстігінен Шындалы, оңтүстігінен Шолақбұлақ өзендерінің салалары бастау алады. Баурайындағы жатық беткейлі кең өзен аңғарлары жоғары қарай тік беткейлі жоталарға ұласады. Асудың солтүстік бөлігін қалың орман массиві алып жатыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
**Қарадүлей**, Қаратүлей – Үстірттің Солтүстік-батысындағы сор. Маңғыстау облысының Бейнеу ауданы жерінде, Өліқолтық сорынан шығыста 60 км жерде орналасқан. 

Теңіз деңгейінен 80 м биіктікте. Сор бұйырғын, жусан өскен шөлді дала ортасында орналасқан. Жалпы ауданы 400 км² шамасындағы екі бөліктен тұрады. 

Сор маңында 3 – 10 м тереңдікте кездесетін грунт суларының минералдылығы әртүрлі. Оңтүстігінде кең аумақты қамтитын сексеуіл тоғайы өскен. Шаған төбесі (102 м) орналасқан. Оңтүстігінде шөбі шүйгін Есенқазақ қонысы жатыр. Сорды айнала бірнеше қара жолдар өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Экзоқаңқа**(грек тілінен. έξω - сыртқы және σκελετος - қаңқа)сыртқы жақтау мен жетекші бөліктердің арқасында жоғалған функцияларды қалпына келтіруге, адам бұлшық еттерінің күшін арттыруға және қозғалыс ауқымын кеңейтуге арналған құрылғы.

Экзоқаңқа, қозғалыс кезіндегі күшті пропорционалды үлкейту мақсатында адамның биомеханикасын қайталайды.
Қазіргі кезде, экзоқаңқаның үлгілері Ресейде, Жапонияда, АҚШ және Израильде жасалған. Экзоскелет скафандрғада орнатыла алады.

Тарихы
------

Алғашқы экзоскелет 60-жылдары General Electric пен АҚШ Қарулы Күштерімен бірлесіп әзірленді және Hardiman деп аталды. Ол 110 кг-ды көтергенде, 4,5 кг-ды көтеру кезінде жұмсалатын күшті жұмсайтын. Алайда, оның массасы 680 кг болғандықтан ол ыңғайлы болмады. Жоба сәтті болмады. Толық экзоқаңқаны пайдалану әрекеті қарқынды бақыланбайтын қозғалыспен аяқталды, нәтижесінде ол ешқашан іштегі адаммен сыналмады. Әрі қарай зерттеу бір қолға бағытталған. Ол 340 кг көтеруге мәжбүр болса да, оның салмағы 750 кг болды, бұл оның көтеру қабілетінен екі есе көп. Барлық компоненттерді бір-біріне жалғамастан, Hardiman жобасын қолдану шектеулі болды.
ReWalk робототехникасы жасаған ReWalk экзоқаңқасы сал ауруына шалдыққан адамдарға серуендеуге мүмкіндік береді. Зерттеушілердің айтуынша, жаңа жүйені пациенттер күнделікті өмірде қолдана алады.
**Нияз Сыздықов** (25.10.1925, Солтүстік Қазақстан облысы бұрынғы Ленин ауданы Еңбек а. - 4.7.2000) - жазушы, аудармашы, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет кызметкері (1983). 

ҚазҰУ-ды бітірген. 1946 ж. Солтүстік Қазақстан облыстық *"Ленин туы"* газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, кейіннен редактордың орынбасары болып қызмет атқарған. Талдықорған облысы *"Советтік Жетісу"* және Алматы облыстық *"Коммунизм таңы"* газеттерінде жауапты хатшы болды. 1962 - 1968 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-нің үгіт және насихат бөлімінде нұсқаушы, сектор меңгерушісі, Қазақ энциклопедиясы бас редакциясында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1972 жылдан зейнеткерлікке шыкканға дейін Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы Партия тарихы институтында кызмет еткен. 

*"Құрмет белгісі"* орденімен, Қазақстан Жоғарғы Кенесінің грамотасымен, Құрмет грамотасымен, медальдарымен марапатталған. Орыс жазушылары С.Смирнов, Т.Томаш, О.Гончар, Ю.Бондарев, Л.Н. Толстой, Ф.Достоевский роман, повестерін қазақ тіліне аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Энтони Вон Чжоусон** – Гонконг актері, режиссер және сценарийші. 1961 жылы 2 қыркүйекте Гонконгта дүниеге келген. Жүздеген кинофильмдерге түскен. 13 киносыйлықтың және 8 жүлденің иесі.

Әкесі – ағылшын, анасы – қытай болған. 4 жасында отағасы оларды тастап кетеді, Энтони анасының тегіне жазылады. Осы жағдай бала Энтониға қатты әсер етеді. Оқуға құлқы болмай, тәрбиесі қиын балалардың қатарында болады. Кейін мектепті мүлде тастап, өз бетінше кітап арқылы оқиды. Гонконг академиясын тәмамдаған. Сонда оқи жүріп, көркемфильмдерге түсуді бастаған.

1995 жылы «Новый начальник» (ағылш. «New Tenant») және 1996 жылы «Лучший банановый клуб» (ағылш. «Top Banana Club») фильмдерін түсірген. 
Актердің қатысуымен түсірілген кейінгі киноленталар: 2003 жылы «Медальон» және 2008 жылы «Мумия 3: Гробница императора-дракона».

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Ұлытау- Ұлы Даладағы қазақ этносының қалыптасу тарихымен мейілінше терең байланысқан аймақ. Көшпенділер мәдениеті жайлы: «Көшпенділер өз кезеңінде дүниеге шалбар мен ертоқымды алып келді. Осы аса маңызды «өнер тапқыштық жаңалықтардың» екеүі де көшпенділер әлемінде жасалғаны ешқандай күмән тудырмайтын ақиқат. Бұл «Өнертапқыштық жаңалықтар» кез келген данышпындық секілді өте қарапайым.
Тарихи түп-түбіріне үнілсек, көшпенділер бүкіл әлемдегі, жер бетіндегі адамзат атаулының бұттарын жапқызған және кезі келгенде атқа мінгізген»,-деп кесімді пікір айтқан еуразиялық қозғалыс манифистінің авторы,аса ірі гуманист-ғалым П.Н.Савицкий 1957 жылы иммиграцияда Л.Н.Гумилевке жолдаған хатында Ұлытау құдіретіне мынандай баға береді « Тарихтың кейбір кезендерінде қазақтың сулы,нулы «қоян жон» қырқаларының да (биіктігі 1500 метрге дейін және одан жоғарырақ; мысалы, Қызыларай жоталары -1559м) этностардың өсіп дамыған ордасы болғандығына ешқандай күмән жоқ. Бұл-қазіргі Қарағанды маңы. «Қоян жон» жоталар «чудтардың» құжыныған тасқа ойып салған суреттеріне толы, бұл этностың ұзақ әрі күрделі тарихи жолдар өткендігін көрсетеді.
У-шу
**У-шу** – барлық жастағы, әр түрлі салмақтағы адамдардың айналыса беруіне болатын, сырқаттығына, дененің кемістігіне еш зиян тигізбейтін аса пайдалы жаттығулардың тұтас жүйесі.
Қытай халқының жекпе-жек спорттарын жалпы түрде «У-шу» деп атайды. Ол «соғыс техникасы» немесе «соғыс өнері» деген мағынаны білдіреді.

У-шу көптеген ғасырлар бойы қалыптасқан спорттың түрі. Қазіргі кезде оның неше түрлі мектептері, олардың өздеріне тән көптеген ерекшеліктері бар. У-шудың адам өз еркімен, асықпай, байыппен жасайтын әдіс – тәсіл жаттығулары денсаулықты сақтауда және нығайтуда өте пайдалы. 
Шығыс жекпе – жектерінің бұл түрі негізінен қарсы жақтың шабуылынан қорғану үшін қолданылады. Қорғану мен шабуыл жасауға адамның барлық дене мүшелері қатысады. Сонымен бірге бірнеше құрал түрлері пайдаланылады. У-шу адамның жаны мен тәнін бірдей шынықтырып, жетілдіретін, алуан түрлі шабуылдан қорғануға өте қолайлы спорт түрі болғандықтан, ғасырдан ғасырға жалғасып, дүние жүзіне тарады.

Дереккөздер
-----------

* Дене шынықтыру : Жалпы білім беретін мектептің 3-сыныбына арналған оқулық
**Абыз** – Торғай өзені алабындағы Қараторғай өзенінің бір тармағы.

Бастауы
-------

Бастауын Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы Айыршоқы тауынан алып солтүстікке, одан әрі батысқа қарай иіліп барып 30 км-ден кейін Бозай өзеніне қосылып, Қараторғайға құяды.

Гидрологиясы
------------

Абыз өзені ағып өтетін алқап адырлы аласа төбелі келген. Олардың ара-арасындағы аумақты ойпаңдардың шабындығы мол, су көздері де жетерлік. Өзен сағалары мен адыр төбелердің етектерінде қайың, терек, шілік, қамыс өседі. Осы өзеннің бойында Арғын руының Сауранбай тармағына жататын елдің ескі қорымдары, тұрғын үй қораларының сілемдері жиі кездеседі. Жаз айларында үзік-үзік болып қалатын қарасуларында балық көп болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5