1951 жылдағы Шығыс Қазақстандағы этникалық тәртіпсіздіктер.

Қақтығыстың алдындағы жағдай
----------------------------

Шешендер Қазақстанға жер аударылғаннан кейін шешендер шағын қоныстарда тұрып, Қазақстанның әр түрлі кәсіпорындарында жұмыс істеді. Бұл іс-шаралар Лениногорск, Өскемен және Зырян қалаларына қатысты. Ұлы Отан соғысынан кейін Шығыс Қазақстанда кен өндірісі қарқынды дами бастады. Өскемен мен Лениногорскіде ауқымды құрылыс басталды. Ертісте су электр станциясын, Үлбі уранын байыту зауыты мен полиметалл зауыттарын салуға кірісті. Құрылыс алаңдары мен кеніштерге елдің түкпір-түкпірінен мамандар тартылды.

Қақтығыстың басы
----------------

Қақтығыстар себептерінің бірнеше нұсқалары бар.

**1-нұсқа**: қақтығыс шешен мен тартылған (жалданған) тау-кенші арасындағы жанжал нәтижесінде басталды. Жанжал кезінде тау-кенші шешенді темір шыбықпен ұрып өлтірді. Осыдан кейін Шешен-городок шешендер ауылында тәртіпсіздіктер басталды.

Қақтығыстың барысы
------------------

Бұл оқиға шешендер қалашығында бірден белгілі болды, оның орталығында ашу кернеген адамдар жинала бастады. Кавказдықтар қаланы кезіктірген барлық жұмысшыларды ұрып-соғып, топтанып жүрді. Бұған жауап ретінде қалада жалданбалы, қылмысты элементтер және орыс қалалықтары деп аталатын адамдар жиналып, шешендер ауылына қарай шықты. Сең жүру енді басталған кез: Ертіске құятын Үлбі өзенінде сеңдер үйіліп жатты. Көтерілген «жалданбалылар» бұл өзенге бүкіл шешен диаспорасын: ерлерді, балаларды, қарттарды айдап салды. Көбісі қашып, терең өзеннің арғы бетіне жете алды, ал көпшілігі мұздақтарының астында батып кетті. Жергілікті милицияның барлық күштерге қарамастан қақтығыстардың алдын алуға күші жетпеді. Қаладан алыс емес жерде Зырянға теміржол төсейтін әскери бөлім орналасты. Сарбаздар бүлікті басуға жедел түрде жіберілді. Бастарынан асыра оқ атып, олар, «жалданғандарды» тоқтап, шашыратып жіберді. 1951 жылы 10 сәуірде кешке Шешен-городокта 40 адам қайтыс болды. 1951 жылы 16-18 маусымда онда шешендер аласаты өтіп, нәтижесінде үш күндік көше айқастары болды.

Қақтығыстың салдары
-------------------

Бұл оқиға туралы ел басшылығына, оның ішінде Сталинге де хабарланды. Жаппай қамауға алу үш-төрт күннен кейін басталды. Ұсталғандар қалалық түрмеге жіберілді, ал оның камералары тез арада толып кетті. Шамамен 50 адам сотталды. Негізгі «арандатушы» табылмады. Шығыс Қазақстандағы оқиғалар туралы мәселе Б(б)КП Орталық Комитетінің бюросына шығарылды. Обкомның бірінші хатшысы Хабир Мухорамович Пазиков Мәскеуге шақырылып, істі қараудан кейін оған сөгіс жарияланды. Лениногорск қалалық комитетінің хатшысы тартыншақтығы үшін жазаланды (босатылды).

1951 жылы 3 мамырда Қазақстан КП(б) Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Жұмабай Шаяхметовтің атына жазылған жадында облыстық партия комитеті қабылданған шаралар туралы хабарлады:

«Мамонов пен басқалардың ісі. Лениногорск қаласында жаппай тәртіпсіздіктер ұйымдастырды деп айыпталған тапсызданған элементтерден 38 адамның ісі қаралды. Цуриков пен басқалардың ісі. Өскемен қаласында жаппай тәртіпсіздіктер ұйымдастырды деп айыпталған, тапсызданған элементтердің 11 адамы қаралды.

Олардың барлығы ҚК 59-2 және 59-7 баптары бойынша сотталды...».

Сол жылдары қолданыста болған Қылмыстық кодекстің 59-бабында үкіметтің тәртібіне қарсы қылмыстар, аласаттар үшін жазалар көрсетілген және ұзақ мерзімді бас бостандығынан айыру немесе «барлық мүлкін» тәркілеумен жазалау көзделген.

Тағы қараңыз
------------

* Қазақстандағы ұлтаралық қақтығыстар
* Шешендер мен ингуштарды депортациялау

Сілтеме
-------

* 1951 жылы көктемде Шығыс Қазақстандағы шешендердің аласаты. (көзбен көргендердің куәгерлігі)
* Ертіске батырды... 1951 жылдың көктемінде Қазақстанның солтүстігіндегі шешен аласаттары (тарих беттері)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1951 жылы көктемде Шығыс Қазақстандағы шешендердің аласаты. (көзбен көргендердің куәгерлігі)
2. ↑  Ертіске батырды... 1951 жылдың көктемінде Қазақстанның солтүстігіндегі шешен аласаттары (тарих беттері)
3. ↑  Михаил Полтаранин. Шешендер туралы.