**Дербент** (парсы: دربند‎ Дарбанд – «Жабық (байланған) қақпалар», ивр. ‎דרבנט‎ , әз. *Дәрбәнд, Dərbənd - «енсіз қақпалар», Dəmir Qapı — «темір қақпалар»*, дарг. Чяли, лезг. Кьвевар, Цал, Чур, агул. Цал, Дербендрут. Дербенд, таб. Цали, Дере-бент) — Ресейдің оңтүстігі Дағыстан Республикасындағы қала, Махачқаладан оңтүстік-шығысқа қарай 121 шақырым жерде, Каспий теңізінің жағасында, Үлкен Кавказдың Табасаран тауларының сілемдерінде орналасқан.

Дербент ауданының (оның құрамына кірмейді) әкімшілік орталығы. Республикалық маңызы бар қала, құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде қалалық округ мәртебесі бар Дербент қаласының муниципалды құрылымды құрайды.

Мұнда алғашқы қоныстар ерте қола дәуірінде – б.з.б. 4 мыңжылдықтың аяғында пайда болған. Каспий қақпасы туралы алғаш рет айтылуы – Дербенттің ең көне атауы – б.з.б. VI ғасырға жатады: оны атақты ежелгі грек географы Милеттік Гекатей жазған. Қазіргі қала қаланы солтүстік пен оңтүстіктен қоршаған, аумағын қорғайтын және төбеде орналасқан цитадел (Нарынқала) мен одан теңізге шығатын теңіз бен Кавказ тауларының арасындағы тар (3 км) өткелді жапқан екі тас қабырғадан тұратын парсы бекінісі ретінде б.з. 438 жылы қаланған.

Этимологиясы
------------

Дербент парсы: **دربند**‎ Дарбанд – «Жабық (байланған) қақпалар» деген, әртүрлі халықтар арасында алуан түрлі атаулармен белгілі болған.

Ежелгі гректер мен римдіктер үшін Дербент Каспий немесе Албан қақпасы болды, осы атаумен қала III—VI ғасырлардағы парсы және сириялық деректерде белгілі. Семен Броневский былай деп жазды: «*Дербент қаласы алып жатқан бұл аралық бұрынғыларға **pylae Caspiae** немесе **pylae Albaniae** деген атаумен, яғни Каспий және Албан қақпалары деп белгілі болды*».

Ертедегі атаулардың бірі **Верой-пахр** – «Грузин күзетшісі». (Орта парс. *Wērōy-pahr*, сир. *ܘܪܦܐܗܪܓ Wirōpahrg*, арм. Իւրոյ Պարհակ Iwroy Parhak гр. *Ἰβῆρες*). Ертедегі армян деректерінде бұл қала *Čor/Čoł* деп аталған.

Ерте ортағасырлық Күнгей Кавказ авторлары оны Шор (Жора) қақпасы, бекініс, Шога, Шол қаласы, ғұндар қақпасы, кейде теңіз қақпасы немесе Дарубанди (დარუბანდი), ал Византия авторлары оны Тзор, Тзур деп атаған.

Кейінірек (шамасы, VI ғасырдан бастап) парсылар қаланы Дербент (дер – есік және бенд – бөгет, қала қақпасы), ал сириялықтар – Торай қақпасы, арабтар – Баб әл-абуаб (қақпаның қақпасы), Баб әл-хадид (темір қақпа) , грузиндер — Згвис Кари (теңіз қақпасы), моңғолдар — Кахулга (қақпа), түріктер — Демир қапы (темір қақпа), орыстар — Дербент деп атай бастады.

Ежелгі тарихшылардың аңыздарына сәйкес, Албанус пен Кассы өзендерінің арасында жатқан Албана қаласын Дербенд деп; Бұйнақ пен Тарқы арасында ағып жатқан Албанус өзенін — Самур, Кассы өзенін — Манас ретінде қабылдауға болады.

Дербент VIII ғасырдың басында арабтар жаулап алғаннан кейін Баб-әл-Абуаб (әл-Баб) деп аталды. Осы атаумен араб тарихи-географиялық әдебиетінде кездеседі. Бұл біраз уақытқа иран және түркі тілдес әдебиетте де кең тарады. Араб халифаты құлап, аймақта тәуелсіз мемлекеттер құрылғаннан кейін қала ескі жолмен Дербент деп атала бастады.

Географиясы
-----------

Дербент — Ресей Федерациясының ең оңтүстіктік қаласы. Ол Каспий теңізінің батыс жағалауында, Суходол өзенінің бойында, Рубас өзенінің сағасының солтүстігінде орналасқан, мұнда Үлкен Кавказ таулары Каспий теңізіне жақын келіп, үш шақырымдық тар жолақты жазық қана қалдырады. Тұйықтай келе, қала Дербент немесе Каспий өткелі деп аталатын жолды құрады. Дербент пен Дербент өткелінің ежелгі дәуірдегі рөлі зор болды, ол Шығыс Еуропа мен Алдыңғы Азияны байланыстыратын әйгілі Каспий бағытының стратегиялық маңызды және топографиялық ыңғайлы жерлерінің бірінде орналасқан.

### Климаты

Дербенттің климаты қоңыржайдан субтропиктік жартылай құрғаққа ауысады. Климатқа Каспий теңізі әсер етеді, осыған байланысты күз ұзақ және жылы, ал көктем кешігіп келеді. Қысы жұмсақ, қар жылына екі апта ғана жауады, ең суық ай әдетте ақпан айы. Жаз ұзақ және ыстық.

Дербентте жылдық орташа температура оңтайлы: +13,2 °C, ақпанның орташа айлық температурасы +2,6 °C, шілдедегі орташа айлық температура +25,2 °C (максимум +41 °C). Жылы кезеңнің ұзақтығы 270 күн. Жауын-шашын жылына орта есеппен 400 мм шамасында; ең жаңбырлы ай – қазан. Орташа жылдық салыстырмалы ылғалдылық — 69,5%, желдің орташа жылдамдығы — 6,0 м/с.

Тамыздағы судың орташа температурасы +25,6 °С, ең жоғары температурасы +31,0 °C (шілдеде).

| **Дербенттің ауа райы**  |
| --- |
| Көрсеткіш | Қаң | Ақп | Нау | Сәу | Мам | Мау | Шіл | Там | Қыр | Қаз | Қар | Жел | Жыл |
| Абсолюттық максимум, °C | 20,6 | 23,4 | 33 | 34,4 | 35,3 | 40,4 | 41 | 41,1 | 39,9 | 33,4 | 30 | 20,9 | 41,1 |
| Орташа максимум, °C | 5,6 | 5,3 | 8,2 | 13,2 | 20,5 | 26,7 | 30,3 | 30,1 | 24,5 | 18,1 | 11,9 | 7,7 | 16,7 |
| Орташа температура, °C | 3,0 | 2,6 | 5,6 | 10,7 | 16,7 | 21,4 | 25,4 | 24,6 | 20,2 | 14,5 | 9,0 | 5,3 | 13,3 |
| Орташа минимум, °C | 0,8 | 0,3 | 3,0 | 7,4 | 12,7 | 17,4 | 19,5 | 20,6 | 17,4 | 11,6 | 6,5 | 2,6 | 10,3 |
| Абсолюттық минимум, °C | −12,5 | −18,9 | −7 | 0,1 | 4,2 | 11,0 | 13,5 | 12,9 | 5,1 | 0,4 | −3,5 | −12,1 | −18,9 |
| Жауын-шашын нормасы, мм | 13 | 21 | 19 | 12 | 16 | 17 | 34 | 16 | 26 | 34 | 18 | 29 | 257 |
| Су температурасы, °C | 5,1 | 4,2 | 6,0 | 11,7 | 16,3 | 24,2 | 26,9 | 27,6 | 23,7 | 18,2 | 12,3 | 7,7 | 14,8 |
| *Дерекнама: pogodaiklimat.ru* |

Тарихы
------

Нарынқала бекінісі
Әскери даңқ саябағындағы Батырлар саяжолы
### Ежелгі заман

Сасанилердің Дербенттегі солтүстіктен келген көшпелілерден қорғану үшін салынған бекінісі.
«Каспий қақпасы» туралы алғаш рет Гекатей Милетте айтылған – б.з.б. VI ғасырда. Б.з.б. IV ғасыры бекініс туралы Харес Мителенский жазады (ол б.з.б. VIII—VII ғасырларда болған оқиғаларды сипаттаған).

Каспий өткелінің маңыздылығы скифтердің, сарматтардың, аландардың, ғұндардың, хазарлардың және т.б. ұмтылыстарына себеп болды. Ол күрделі тарихи оқиғаларды, шабуылдар мен жойылуларды, құлдырау мен өркендеу кезеңдерін басынан өткерді. Ұлы Жібек жолының маңызды жер телімдерінің бірі осы жерден өтіп, Дербент Шығыс пен Батысты, Солтүстік пен Оңтүстікті байланыстыратын өркениет торабының рөлін атқарды.

«Дербент асуы» туралы алғашқылардың бірі болып ежелгі грек тарихшысы Геродот б.з.б. V ғасырда деректер қалдырды. Селевки империясы да қалаға үлкен қызығушылық танытты, оның алғашқы әскери жорығы б.з.б. 290-281 жылдары I Селевк тұсында болды. Б.з.б. 66-65 жж. Лукулл мен Помпейдің Кавказға әскери жорықтары жүргізілді, оның мақсаттарының бірі Дербентті басып алу болды.

Ерте орта ғасырлардағы Кавказ үшін күресте Рим мен Парфияның мұрагерлері Византия мен Сасанилік Иран болды.

Бірқатар авторлардың пікірінше, Диауна деген атпен Кавказ Албаниясының құрамында болған Дербент тарихындағы маңызды оқиға христиандықты қабылдау болды. Қала Албанияның солтүстік алдыңғы бекінісі қызметін атқарды. V ғасырдың екінші жартысында Албан патшасы II Ваше Дербент қаласын біраз уақыт Албанияның зороастризмге қарсы күрестегі христиандықтың тірек бекінісіне айналдырды. V ғасырдан бастап қаланың белсенді дамуы басталды, сонымен қатар Алдыңғы Азияны көшпелілердің жаңа толқыны – түркі тайпалар ғұндар мен хазарлардан қорғауға арналған ірі бекініс құрылысы басталды. Сонымен бірге, қаланы нығайтумен қатар, көшпелілерді бейбіт жолмен тежеу әрекеттері де тоқтаған жоқ. 449-451 жылдардағы Армениядағы иранға қарсы халық көтерілісін сипаттаған тарихшы Егише (V ғ.) Парсы қол астындағы Дербентті басып алғаннан кейін Вардан Мамиконян басқарған армян әскері, «Қақпа коменданты» Ваан мырзаға ...*ғұндар еліне және басқа да варвар елдеріне барып, олармен бейбіт келісім жасасып, бір мезгілде дұшпанға қарсы тұру үшін ғұндарға көмектесу тапсырылды*.

439-457 жылдары I Йездегерд фортификациялық ғимараттар салды; 479-529 жылдары I Хұсрау Ануширван шикі кірпіштен салынған ескі қабырғаларды тасты қалаумен ауыстырды. Бекініс біздің заманымызға дейін сақталған пішінді иелене бастады. Тау тізбегінің етегінде орналасқан бекіністен Каспий өткелін жауып, қала мен сауда жолын қорғауға арналған екі қабырға теңізге түсіп жатты.

Дербенттің күш-қуаты мен байлығының артуы қуатты көршілерді өзіне тартты. 552 жылы хазарлар қалаға шабуыл жасады. Патриархтық тақты құтқару мақсатында Шола (Дербент) қаласынан Партау қаласына көшірілді.

626 жылы Батыс түріктері Дербент арқылы Күнгей Кавказға басып кірді. Дербентке жасалған шабуылды Мовсес Каганкатватси көркемдеп сипаттады:

> ...Ғайшаһ [Агван мырзаларынан шыққан парсы әміршісі] ұлы Шора қаласын қорғаушылар мен ғажайып қабырғаларда тұрған әскерлердің не болғанын көрді, оны тұрғызуда парсы патшалары Кавказ тауы мен шығыстағы ұлы теңізінің арасына тұрғызылған ұлы ғимаратты салуға сәулетшілерді жинап, әртүрлі материалдарды іздеп елімізді қалжыратып жіберді... Шаштары жайылған әйелдер кейпінде оларға қарай ұмтылған ұсқынсыз, жексұрын, жалпақ жүзді, кірпіксіз тобырдан қорқынышты қауіпті көргенде, тұрғындарды бір діріл басып кетті; әсіресе, жаңбыр жаудырғандай оқ жауып, ұятынан тайған жыртқыш қасқырлар сияқты, мерген әрі мықты садақшылардың оларға қарай шапқылап, қала көшелері мен алаңдарында аяусыз қырқып жатқанын көзбен көргенде.Олардың көздері сұлуды да, сүйкімді де, жасты да, ерлер мен әйелдерді де аямады; тіпті түкке тұрғысыз, зиянсыз, жараланған және кәрілерді де тыныштықта қалдырмады; бауыздалған аналарды құшақтап жатқан ұлдарды көргенде олар аяныш білдірмеді, жүректері қысылмады; керісінше, емшектерінен қанын сүттей сауды. От жанып тұрған қамыстың ішіне енгендей, олар бір есіктен кіріп, екінші есіктен шығып, жыртқыш аңдар мен құстардың істерін сонда қалдырды.
> 
> 

Ю.Д.Бруцкустың айтуынша, яһудилердің біраз бөлігі б.з. V ғасырдан бастап Персиядан Дербентке көшті. Хазарстан билеушілері IX ғасырдың басында Шығыс Кавказ яһудилерінің (қазіргі таулы яһудилер) ықпалымен иудаизмді қабылдады деген болжам бар. Аңыз бойынша, бұл үш дін өкілдері арасындағы дау-дамай кезінде болды, бұған қосы яһуди уағызшысы бірден Хазар сарайында болды, ал христиандар мен мұсылмандардың уәкілдері шақыру бойынша келді.

### Араб шапқыншылығы

*Толық мақаласы: Арминия әмірлігі*
I Арминия (Арран) құрамындағы Дербент. Араб халифатындағы Арминия әмірлігі, 750-885 жж.
Дербенттің қала қабырғасынан көрінісі
Парсы жорығы кезінде I Петр патша тұрған үй
Қала дамуының жаңа кезеңі VII ғасырдағы арабтардың шапқыншылығымен байланысты. 642/643 жылы Дербент қақпасының алдында алғашқы араб жасақтары пайда болған кезде Сасанилердің қала билеушісі Шахрбараз (Шахрияр) болды. Осы уақыттан бастап қала халқын исламдандырудың белсенді үдерісі басталды. Осы кезде көне Жұма мешіті салынды.

Дербент Арранның қалған бөлігімен бірге біртұтас губернатордың қол астында Армениямен біріктірілді. Албанияның бұрынғы ирандық марзыпандықтың аумағы армяндық Сүнік және Тифлис аймақтарымен бірге наменгерлік аймақтарының бірі – Арминияның құрамына кірді.

### Дербент әмірлігінің астанасы

Халифаттың ыдырауы кезінде Дербент тұрғындары 869 жылы Хашемидтер әулетінің негізін қалаушы Хашим ибн Сурақты өздерінің әмірі деп жариялады. Оның ұлы I Мұхаммед тұсында 901 жылы патша К-са ибн Бұлжан бастаған хазарлар Дербентке шабуыл жасады, бірақ тойтарыс берілді. 969 жылы әмір Ахмат цитадель тұрғызып, сонда бекінді.

Жұма мешіті – ең көне ғибадатхана, кейін оны арабтар жаулап алғаннан кейін мешітке айналдырылған, оған кіреберісі куә. Мешіттің кіреберісі әрқашан солтүстік жақта болғанымен, кіреберіс оңтүстік жақта.

### Селжүктерден Сефевидтерге дейін

XI ғасырда селжүк түріктері Алдыңғы Азияға басып кіріп, Қосөзенді, Сирияны және Иранның басым бөлігін қамтитын держава құрды. 1067 жылы Алып Арслан сұлтанның хажибы Сау Тегін бастаған селжүктердің алғашқы жасағы Дербентке кірді. 1075 жылы қала ақыры селжүктердің билігіне өтті. XII жылы қайтадан Дербентте салыстырмалы түрде қысқа мерзімде - 1239 жылға дейін өмір сүрген дербес патшалық құрылды.

1395 жылы Дербент өткелі арқылы Темірлан Терек алқабына кіріп, жағалауында Алтын Орда әскерлерін талқандады. Сол жылы Дербент өткелін қорғауды тапсырып, I Ибраһим ширваншаһқа Дербентті берді.

Шамамен 1469 жылы қалаға Афанасий Никитин келді, ол бұл туралы өзінің «Үш теңізге саяхат» атты саяхат жазбасында атап өтті.

1541-1542 жылдар аралығында Дербент Самур аңғарындағы өзара соғыстарға қатысты. 1538 жылдан бері Ширван бейлербектерінің ордасына айналған ширваншаһтардың астанасы – Шамахының көмегімен өзінің маңыздылығын сақтап қалуға дағдыланған Ахты халқы Дербент билеушісі бейлербек Алхас мырза Сефеви тұлғасындағы жаңа үкіметке бет бұрды. Алхас мырза Иранның мүддесі үшін әрекет ете, сүнниттік аумақта бекінуді көздеп, Рутулға шабуылды ұйымдастырды. Нәтижесінде Құмухпен одақтас болған Рутулды 1541-1542 жылдары қызылбаш-ахтын әскері өртеп жіберді. Алхас мырза Иран билігінің Солтүстік-Шығыс Кавказдағы өкілі, орталығы Дербент қаласы болған Сефевилік уездің билеушісі болды.

XVI ғасырдан бастап Дербент бүкіл Ширван сияқты Сефевилер мемлекетінің құрамында болды. 1578-1590 жылдардағы түрік-парсы соғысының нәтижесінде Сефевилердің билігі аз уақытқа жоғалды. Кезекті 1603-1618 жылдардағы түрік-парсы соғысы кезінде қаланы қайтарып алған Сефевилер Дербенттегі билігін қалпына келтірді.

### Ресей мен Парсы арасында

1668 жылы наурызда Еділ мен Жайық өзендері мен Каспий теңізіне жорық кезінде Дербентті дон казактарының атаманы Степан Разин шабуыл жасады. Дәл осы Дербенттің алынуы Каспий теңізіндегі парсы флотын өртеумен аяқталған Разиннің парсы жорықтарының басталуы болды.

XVIII ғасырдың басында парсы және түрік-османдықтардың Каспий маңы аймақтарын жаулап алу қаупі төнген кезде I Петр белгілі парсы (Каспий) жорығын бастады. 1722 жылы 5 тамызда генерал-адмирал Апраксиннің қолбасшылығымен орыс әскері Дербентке қарай жылжыды, ал 15 тамызда капитан Верденнің қолбасшылығында артиллерия мен азық-түлікпен қалаға көлік флотилиясы (21 кеме) келді. 23 тамызда орыс әскері қаланы басып алды. Жергілікті наиб имам Құлыбек бастаған жергілікті тұрғындар мен мұсылман дінбасылары Ресей императорын салтанатты түрде қарсы алып, оған қала қақпасының екі күміс кілтін және қала тарихынан сыр шертетін «Дербентнама» кітабын сыйға тартты. І Петр оның тарихи ескерткіштеріне ерекше көңіл бөлді. Оның қасында болған ғалымдар мен мамандар: Д.К. Кантемир, И.Г. Гербер, Л.Я. Соймоновтар тарихи ескерткіштерге алғашқы сипаттама беріп, Дербентті зерттеудің негізін қалады. Қаланы қорғау және көркейту шаралары жүргізілді, сызба бойынша айлақ салуға бұйрық берілді, азық-түлік қоймалары, шағын ауруханалары, орыс көпестерінің сауда орындары ашылды. І Петр Дербент тұрғындарына Ресейдің ішінде еркін сауда жасау құқығын берді, ол мұнда жүзім, шарап, жібек шаруашылығын дамытуды жоспарлады. Бірақ дауыл басталып, 30 жүк кемесін шайпап жіберді. Азық-түлік жетіспеді, көтерілістердің астында қалған Ширван мен Мүшкір жерінде нан алу мүмкін болмады. Эпизоотия басталды – бір түнде 1700 жылқы өлді. Нәтижесінде әскери кеңес оңтүстікке қарай ілгерілеуді тоқтату туралы шешім қабылдады, ал I Петр қалада шағын гарнизон қалдырып, кері бұрылды.

12 қыркүйекте Ресей Персиямен бейбіт келісім жасады, оған сәйкес Ресей Дербент қаласын оған іргелес облыстармен бірге қабылдады. І Петрдің қоныстандыру саясатының арқасында 1723 жылы қалада ірі армян және грузин «қоныстары» құрылды.

1735 жылы Гәнжә келісімі бойынша Дербент қайтадан Иранға өтіп кетті, содан кейін Нәдір шаһтың Дағыстан жорықтары басталды. Дербент иран әскерлерінің Дағыстанды жаулап алуда алдыңғы шепке айналды. 1741 жылы шаһ Дағыстанға үшінші жорығын бастады, оның барысында ол жеңіліске ұшырады. 1747 жылы үсмей Ахмет хан Дербентті Иран гарнизонынан тазартты. Сол 1747 жылы Нәдір шаһ қайтыс болды.

XVIII ғасыр – XIX ғасырдың басында Солтүстік-Шығыс Кавказдағы ең ірі құл базарларының бірі Дербентте орналасқан еді.

1758 жылы — Фет Әли ханның (Құба ханы Құсайын Әли ханның ұлы) билігі басталды. Әкесі көзі тірісінде-ақ 1757 жылы Салән аймағын Құба хандығына қосып алды. 1759 жылы Фатали хан Мұртазәли шамхалмен, Әмір Хамза үсмеймен және Табасаран қазысымен одақтаса отырып, халықтың, әсіресе бектердің ықыласына бөленбеген Магомед Гасан хан билеген Дербентті иемденуге шешім қабылдады. Фатали хан бектермен жасырын келіссөздер жүргізіп, оларға сый-сияпат жасап, өзіне айтарлықтай қолдаушылар жинады.

Дербент феодалдары Дербенттің маңызын жақсы түсінді, олар Дербент хандығының ішіндегі жағдайды, дербент халқының Құба билеушісімен қарым-қатынасын жақсы білді. Ал Дербентті Фатали ханның басып алуы олардың саяси есептеріне кірмеді, өйткені Дербентті алу Құба хандығының күшеюіне алып келер еді. Фатали хан Дербентті қоршауды алдын ала белгіленген уақытта бастады. Осы кезде ағайынды Мұхаммед Құсайын мен Тарық бектің билігіне наразы Дербент тұрғындары көтеріліске шықты. Одақтас әскерлерге Дербент қақпасын ашқан қала халқы көмектесті. Қолөнершілер мен ұсақ саудагерлер қаланың берілуінде шешуші рөл атқарды. Дербентті басып алған құбалық Фатали хан өз одақтастарына шаруалар тұратын ауылдарды және Дербент қаласындағы сауда баждарынан түсетін табыстарды берді. Дербентті қосып алғаннан кейін Құба хандығының аймақтың саяси өміріндегі маңызы бұрынғыдан да арта түсті.

1795 жылдың көктемінде Қажарлар әулетінің негізін қалаушы Аға Мұхаммед бастаған парсы әскерлері Кахетияға басып кіріп, 12 қыркүйекте Тбилисиді басып алып, тонады. 1783 жылғы Георгий шарты бойынша өз міндеттемелерін орындаған Ресей үкіметі Қызлардан Дағыстан арқылы Персияға Каспий корпусын (шамамен 13 мың адам) жіберді.

1796 жылы 2 мамырда бас қолбасшы, генерал-лейтенант граф Валериан Александрович Зубов Дербентке жақындап, қалаға шабуыл жасай бастады. 10 мамырда бекініс қабырғасына ақ ту лақтырылды, содан кейін орыс лагеріне Шейхәли хан да келді. Сол күні генерал-майор Савельев Дербент бекінісінің коменданты болып тағайындалып, 13 мамырда бас қолбасшы граф Зубов қалаға салтанатты түрде кірді. Шейхәли хан қашып кеткенше орыс лагерінде құрметті тұтқын болып қала берді. Зубов Дербентте тыныштық орнатып, хандық билікті ханның ағасы Қасымға берді. I Павелдің Ресей тағына отыруымен және сыртқы саясат бағытының өзгеруімен сол жылдың желтоқсанында Күнгей Кавказдан орыс әскерлері шығарылып, барлық жаулап алынған аймақтар қайтарылды. 1799 жылы Құба ханы Фатали ханның кенже ұлы Хасан Дербент ханы болып жарияланды. Күшті әскер жинап, Шейхәли хан Дербентке беттеді, бірақ қаланың он екі күндік қоршауы оған табыс әкелмей, Хасан ханмен бітімге келіп, Дербентке құқығын мойындауға мәжбүр болды. 1802 жылы Дербент ханы қайтыс болғаннан кейін Шейхәли хан Дербент иелігін Құба хандығына қосып алды.

### Ресей империясының құрамында

1813 жылы Гүлістан бітім шартына сәйкес Ресей империясының құрамына қосылды, 1846 жылдан бастап – губерниялық қала, Дағыстан облысының құрамында болды. 1840 жылдардан бастап ол, атап айтқанда, риян өсірудің дамуымен байланысты қарқынды экономикалық өрлеуді бастан өткерді (риян өсіру - арзан бояғыш алынатын өсімдік). Жергілікті тұрғындардың негізгі кәсібі риян өсіру және бау-бақша болды. Жалпы, Дербент маңында, қаланың оңтүстігінде 1865 жылына қарай 1500-ге дейін бау-бақша болған. Оларда — жүзім, шабдалы, өрік, қара өрік, алмұрт және басқа да дақылдар өсірілді. Армяндар жүзімнен шарап пен арақ жасады. Кейбір тұрғындар запырангүл, бау-бақша өсімдіктерін өсірді, сонымен қатар егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналысты. Яһудилер темекі өсірумен айналысты. 1898 жылы Дербент арқылы Порт-Петровск (Махачқаланың бұрынғы атауы) — Баку темір жолы өтті.

### КСРО құрамында

1921 жылы Дағыстан АКСР-інің құрамына енді. 1953 жылы Дербент округінің әкімшілік орталығы болды.

#### Ұлы Отан соғысы

Дербенттен майданға көптеген еріктілер аттанды, олардың 9-ы Кеңес Одағының Батыры атағын алды.

Хронологиясы
------------

1830 жылғы Дербент картасы.
Дербент тарихи-сәулет мұражайы
Дербент
* Шамамен б.з.б. V-IV ғасырлардан бастап Дербенттің орнында масқұт (массагет) тайпаларының көшпелі тұрағы болған.
* Шамамен б.з.б. II ғасыры тұрақ орнында ежелгі және ортағасырлық деректерде Шола деген атпен белгілі қала салынды.
* Б.з.б. I ғасырдың аяғынан бастап Шола — тарихи деректерде жиі Масқұт патшалығы деп аталатын масқұттардың (массагеттер) тайпалық одағының астанасы болды.
* Б.з. I ғасырдан бастап бүкіл Масқұт патшалығы сияқты Шола да Кавказ Албаниясының патшаларына вассальдық тәуелділікте болды.
* Б.з. VI ғасырда Сасани шаһы Кауад масқұттарды Сасанилер билігіне бағындырып, Шоланы қайта құру мен нығайтуды бастады.
* Б.з. VI ғасырда Сасани шаһы Хұсрау Ануширван Шола бекінісін толығымен қалпына келтіріп, оның атауын Дербент деп өзгертті. Бекініс Еуропа мен Алдыңғы Азия арасындағы жолда орналасқан Кавказ таулары мен Каспий теңізі арасындағы өткелді қорғады, бұл атауда көрсетілген: ирандық «Дербенд» «жол торабы» дегенді білдіреді.
* Кавказ Албаниясының Ұлы хәкімі Жауаншир тұсында, бүкіл Масқұт аймағы сияқты Дербент те Сасанилік Иранның бір бөлігі ретінде Кавказ Албаниясына қосылды.
* 630 жылдары Дербентті хазарлар басып алды.
* 643 жылы Дербентті қоршаумен қазіргі Дағыстан аумағына арабтардың шапқыншылығы басталды. Ортағасырлық араб деректері мен жергілікті «Дербентнама» тарихи шежіресі бойынша арабтардың Дербентке жасаған алғашқы жорығы Салман ибн Рәбиа әл-Бахили бастаған жорық болды. Бір аңыз бойынша, араб жаулап алушылары мен қала қорғаушылары арасындағы алты күнге созылған шайқастың нәтижесінде Қырықлар зиратында қаза тапқан 40 араб жерленген.
* 730-жылдар — хазарлардың иудаизмді қабылдау үдерісіне Дербент яһудилердің қатысуы.
* 730-жылдары. Араб-хазар соғыстары. Хазар қағаны Дербент маңындағы Дәруақ түбіндегі шайқаста жараланды. Стратегиялық бекініске бақылау ақыры хазарлардан арабтарға өтті. Қалаға араб гарнизоны орналастырылып, Жұма мешіті салынды.
* VIII ғасырда Дербент халиф өкілінің резиденциясы орналасқан, Кавказдың ірі әскери-саяси орталығы болды. X ғасырда халифаттың ыдырауымен Дербент тәуелсіз әмірліктің орталығына айналды.
* IX ғасырдан бастап Дербент Ширваншаһтар мемлекетінің ықпалында болды.
* 1071 жылы қаланы селжүктер басып алды.
* XII ғасырдан бастап Дербент Елдеңіздер мемлекетіне вассалдық тәуелділікте болған Ширваншаһтар мемлекетінің құрамында болды.
* XIII ғасырда бүкіл Ширваншаһтар мемлекеті сияқты Дербентті де моңғолдар жаулап алды.
* XVI ғасыры – XVIII ғасырдың басында Дербент Сефевилер мемлекетінің құрамында болды.
* 1722 жылы 23 тамыздан 6 қыркүйекке дейін – Дербенттің Ресей империясына қосылуы (Петр I).
* 1743 жылдан бастап Сефевилер және Афшарлар мемлекеттерінің Дербент хандығының орталығы, Нәдір шаһтың резиденциясы болды.
* XVIII ғасырда Нәдір шаһтың қайтыс болуымен Дербент хандығы өз тәуелсіздігін жариялады.
* XVIII ғасырда Дербентті хандықпен бірге Құба ханы Фатали Құба хандығына қосып алды.
* 1796 жылы Дербентті орыс әскерлері басып алды.
* 1806 жылы Тарқы шамқалы II Мақты Дербент ханы болды.
* 1813 жылы Ресей империясының құрамына қосылды.
* 1837 жылы Дағыстанда бірінші орыс оқу орны – Дербент уездік мектебі ашылды.
* 1840 жылдан бастап Дербент — уездік қала, ал 1846 жылдан бастап — посадтық қала болды.
* 1840-жылдардың аяғында мұсылман мектебі ашылып, 1855 жылы Темірхан Шораға ауыстырылды.
* 1840-жылдардан бастап, атап айтқанда, арзан бояғыш алынатын өсімдік — риянды өсірумен байланысты жылдам экономикалық өрлеуді бастан кешірді. XIX ғасырда сондай-ақ бау-бақша, жүзім және балық шаруашылығы да дамыды.
* 1898 жылы Дербент арқылы Порт-Петровск (қазіргі Махачқала) — Баку темір жолы өткізілді.
* ХХ ғасырдың 70-жылдарынан бастап – Дербент яһудилердің Израилге қайта оралуы. Бұл жағдай қаланың әлеуметтік, мәдени және экономикалық келбетіне кері әсерін тигізуде.
* 2015 жылғы 19 қыркүйек — Дербент қаласының 2000 жылдығын мерекелеу («қала» мәртебесі берілген күн).

Тұрғындары
----------

| 1856 | 1886 | 1897 | 1926 | 1931 | 1939 | 1959 | 1962 | 1967 | 1970 | 1973 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 13 900 | ↗15 300 | ↘14 600 | ↗23 100 | ↗27 500 | ↗34 100 | ↗47 318 | ↗52 000 | ↗59 000 | ↘57 192 | ↗61 000 |
| 1976 | 1979 | 1982 | 1986 | 1987 | 1989 | 1992 | 1996 | 1998 | 2000 | 2001 |
| ↗64 000 | ↗69 575 | ↗75 000 | ↗81 000 | ↗83 000 | ↘78 371 | ↗82 000 | ↗90 000 | ↗91 100 | ↗93 100 | ↗94 200 |
| 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 |
| ↗101 031 | ↘101 000 | ↗103 100 | ↗104 800 | ↗106 300 | ↗107 700 | ↗109 000 | ↗110 659 | ↗119 200 | ↗120 000 | ↘119 476 |
| 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 |
| ↗119 813 | ↗120 470 | ↗121 251 | ↗122 354 | ↗123 162 | ↗123 720 | ↗124 677 | ↗125 832 | ↗126 606 |

2021 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны бойынша қала Ресей Федерациясының 1116 қаласының ішінде 137 орында болды.

Ресей Экономикалық даму министрлігінің болжамы бойынша Дербент қалалық округінің халқы:

* 2024—129,9 мың адам
* 2035—141,84 мың адам

### Ұлттық құрамы

1886 жылғы халық санағы бойынша:

| Халық | Саны,  адам | Халықтың жалпы  санындағы үлесі, % |
| --- | --- | --- |
| парсылар | 8994 | 58,9 % |
| таулы яһудилер | 2568 | 16,8 % |
| орыстар | 1561 | 10,2 % |
| татарлар\* | 1169 | 7,7 % |
| басқалары | 973 | 6,4 % |
| Барлығы | 15 265 | 100,0 % |

1897 жылғы халық санағы бойынша:

| Халық | Саны,  адам | Халықтың жалпы  санындағы үлесі, % |
| --- | --- | --- |
| татарлар\* | 9767 | 66,7 % |
| таулы яһудилер | 2181 | 14,9 % |
| орыстар | 1092 | 7,45 % |
| армяндар | 621 | 4,2 % |
| аварлар | 278 | 1,9 % |
| басқалары | 710 | 4,85 % |
| Барлығы | 14649 | 100,0 % |

\* — Төңкеріске дейін «татарлар» термині әзербайжандарды да, құмықтарды да білдірді.

1939 жылғы халық санағы бойынша:

| Халық | Саны,  адам | Халықтың жалпы  санындағы үлесі, % |
| --- | --- | --- |
| орыстар | 11 211 | 32,9 % |
| әзербайжандар | 8 734 | 25,6 % |
| яһудилер | 7 604 | 22,3 % |
| лезгиндер | 1 678 | 4,9 % |
| армяндар | 889 | 2,6 % |
| украиндар | 784 | 2,3 % |
| даргиндер | 769 | 2,3 % |
| басқалары | 2383 | 7,0 % |
| Барлығы | 34 052 | 100,0 % |

2010 жылғы халық санағы бойынша:

| Халық | Саны,  адам | Халықтың жалпы  санындағы үлесі, % |
| --- | --- | --- |
| лезгиндер | 40 188 | 33,7 % |
| әзербайжандар | 38 523 | 32,3 % |
| табасарандар | 18 839 | 15,8 % |
| даргиндер | 5339 | 4,6 % |
| орыстар | 4450 | 3,7 % |
| агулдер | 3775 | 3,2 % |
| таулы яһудилер | 1345 | 1,1 % |
| басқалары | 6741 | 5,6 % |
| Барлығы | 119 200 | 100,0 % |

1860-1870 жж. Дербент халқына таулы яһудилер мен орыстар қосылды, бірақ әзербайжандар сан жағынан басым бола берді.

Кавказдың елді мекендері мен тайпаларын сипаттауға арналған материалдар жинағында (1891 ж. 11-шығарылым) қаладағы татарлардың жалпы халықтың 2/3 бөлігінен сәл ғана аз — 9490 адам екені көрсетілген. Қалған халықты яһудилер (2003 адам), орыстар (1745 адам), армяндар (947 адам) және басқа ұлт өкілдері (133 адам) құрады.

1897 жылғы халық санағы бойынша қалада 14649 адам, оның ішінде 9767 адам татар (әзірбайжан), яһуди – 2181 адам, орыс (соның ішінде малорус және белорус тілдері) – 1092 адам ана тілі ретінде көрсетті. Шамамен сол уақытта Дербентте лезгиндердің азғантай саны байқалды.

20 ғасырдың басындағы Ислам энциклопедиясының деректері бойынша қала халқының этно-діни құрамы мынадай: 57% мұсылмандар, 18% орыстар, 16% яһудилер және 7% армяндар болды.

Соңғы санақ мәліметтері бойынша Дербент қаласында басым көпшілігін нах-дағыстан отбасының лезгин тіліндегі тармағының халықтары — 53,5% құрайды. Дербент — Ресейдегі ең ірі шиит диаспорасының мекені.

### Яһуди қауымы

Яһудилер Дербентке ежелгі уақытта Иерусалимдегі Бірінші храм қирағаннан кейін қоныстана бастады.

Хазар билігі кезінде олар қаланың маңызды элементін құрады.

Дербент яһудилерінің негізгі кәсібі жүзім шаруашылығы мен шарап жасау, XIX ғасырдың аяғында құлдыраған риян өсіру және XX ғасырдың басынан балық шаруашылығы болды.

Азамат соғысы кезінде таудағы ауылдардан көптеген яһудилер соғыс апатынан қашып Дербентке қоныстанды.

Дербентте 1926 жылы 6745 яһуди, 1939 жылы — 8100, 1959 жылы — 12700, 1970 жылы — 14600, 1979 жылы — 12900, 1989 жылы — 12700 яһуди тұрды.

1991 жылы КСРО ыдырағаннан кейін яһудилердің көпшілігі қаладан қоныс аударды және 2002 жылы қалада 2000 яһуди тұрды.

2018 жылдың 12 шілдесінде яһуди зиратының аумағында «Мәңгілік полк» мемориалының салтанатты ашылуы өтті.

Ескерткіш тақтада шайқаста қаза тапқан, жарақаттан қаза болған және хабарсыз кеткен 1732 яһуди жауынгерінің тегі мен аты-жөні қашалған. Бұл тізім толық емес.

Соғысқа қатысушылардың майдандық тағдырларын нақтылау бойынша іздестіру жұмыстары жалғасуда, нәтижесінде ескерткіш тақталарға жаңа есімдер қосылатын болады.

Жергілікті үкімет
-----------------

Қалалық округ әкімшілігінің басшысы
* Пирмагомедов Рустамбек Седретдинович

Депутаттар жиналысының (жергілікті үкімет) төрағасы
* Рагимов Мавсум Гилалович

Өнеркәсіп
---------

* Дербент коньяк комбинаты. Кәсіпорын сонау 1902 жылы зауыт ретінде салынып, кейін (1960 жылы) комбинатқа айналды. Түрлі үлгілерлердің коньяктарын шығарады.
* Дербент шымырлайтын шарап зауыты. 1977 жылы ашылған. Зауыт кәдесыйларда, тіпті мөлдір таза шыны бөтелкелерде шампан шығаратын Ресейдегі жалғыз зауыт.
* Дербент консерві комбинаты. 1930 жылы салынған.
* Дербент ет комбинаты. Қасапхана қоймасында негізделген.
* Дербент сүт комбинаты. Жұмысын 1937 жылы бастады.
* Дербент нан зауыты. 1936 жылдан бастап жұмыс істейді.
* «Электросигнал» зауыты. 1959 жылдан бері жұмыс істейді.
* Дербент құрылыс комбинаты 1951 жылы салынған. Панелді үйлерді құрастырумен айналысады. Кәсіпорынның жағдайы жақсы және қалада тұтас бір шағын ауданды салып үлгерді.
* «Вольна» ғылыми-зерттеу институты. Ғылыми-зерттеу институты азаматтық авиация әуе кемелеріне арналған ішкі байланыстың әуе аппараттарын жасау және шығарумен айналысады.
* «Дербент шарап жасау компаниясы» ЖШҚ — 2018 жылы жайланған және шымырлайтын шараптар шығаруды бастаған заманауи жас кәсіпорын.

### Таратылған кәсіпорындар

* Крап фабрикасы. 1863-1876 жылдары жұмыс істеді. Зауыт рияны (құрамында бояуы бар өсімдік) краппқа (бояғыш) өңдейтін. 1873 жылы жасанды бояу ойлап табылғаннан кейін жабылды.
* Жаңғақ ұсақтатқыш зауыты. 1932 жылы салынған. Зауыт Орталық Ресейдегі азық-түлік кәсіпорындарына жеткізілген грек жаңғағының дәндерін тазалаумен айналысты. 1936 жылы Дербент консерві зауытының құрамына кірді. 50-ші жылдары шырын өндіру үшін қайта бейінделді.

Көлік
-----

* Солтүстік Кавказ темір жолындағы вокзал. Бағыттары:
	+ Қашықтағы
		- Дербент — Мәскеу
		- Дербент — Санкт-Петербург
		- Дербент — Астрахан — Волгоград
		- Дербент — Баку
		- Дербент — Түмен
	+ Қала маңы
		- Дербент — Махачқала
		- Дербент — Хасажұрт
* Теміржол станциялары:
	+ Дербент
* «Солтүстік» және «Оңтүстік» автовокзалдары
* Такси
* Бағдарлық таксилер. 14 бағытта.
* Автобустар. 1 бағытта.

Денсаулық сақтау
----------------

* Орталық қалалық аурухана
* Орталық аудандық емхана
* Балалар емханасы
* Ауданаралық диагностикалық орталық
* Ауданаралық туберкулезге қарсы диспансер
* №149 мемлекеттік дәріхана

Кинотеатрлар
------------

1917 жылға дейін қалада 3 жеке кинотеатр болды:

* «Мираж» (ғимарат 1924 жылы өртеніп кетті).
* «Мулен» (қазір ғимарат №1 БЖСМ берілді).
* жазғы «Электро-Скеттинг».
* 1935 жылы «Родина» («Кинородина») кинотеатры салынды. 2000 жылдан бері осында Мемлекеттік Әзірбайжан драма театры орналасады.
* 1937 жылы Теміржолшылар клубы іске қосылды. Қазір мұнда балалар шығармашылық үйі орналасқан.
* 1983 жылы «Юбилейный» кинотеатры салынды. 1997 жылы ғимарат Сүлеймен Стал атындағы Мемлекеттік лезгин музыкалық-драма театрына берілді.

Жұмыс істеп тұрған кинотеатрлар:

* Хаял-синема — 100 орынға арналған 3D кинотеатры.

Театр
-----

Дербентте 3 мемлекеттік және 1 муниципалды театр бар.

* Әзірбайжан мемлекеттік драма театры..
* Сүлеймен Стал атындағы Мемлекеттік лезгин музыкалық-драма театры.
* Табасаран мемлекеттік драма театры.
* Таулы яһудилер театры.

Білім беру
----------

№ 15 орта мектеп
Қалада келесі оқу орындары жұмыс істейді: «Юждаг» институты, 3 КТУ, 3 колледж, 1 колледж филиалы, 26 мектеп, 28 балабақша.

### Дербенттану

Қала мектептерінде «Дербенттану» пәні оқытылады.

### Дербент ЖОО

* «Юждаг» институты — Махачқаладан тыс орналасқан Дағыстандағы алғашқы тәуелсіз жоғарғы оқу орны. 1992 жылы Киев мемлекеттік университетінің Дербент (кейін Солтүстік Кавказ) филиалы негізінде құрылған..
* Әзірбайжан мемлекеттік экономика университетінің (ӘМЭУ) Дербент филиалы. 1993 жылы құрылды.
* Дағыстан білім және мәдениет академиясы (ДБМА). 1993 жылы құрылды.
* Дербент гуманитарлық институты (ДГИ). 1993 жылы құрылды.
* ДМУ филиалы. 1994 жылы құрылды.
* ДМПУ филиалы. 1996 жылы құрылды.
* ДМТУ филиалы. 1999 жылы құрылды.
* М.А. Шолохов атындағы ММГУ филиалы. 1998 жылдан бастап жұмыс істей бастады.
* МЭСИ филиалы. 1997 жылы құрылды.
* Әлемдік экономика институты. 2004 жылдан бері жұмыс істейді.
* Әлеуметтік-педагогикалық институты. 2000 жылы құрылды.
* МКҚИ филиалы. 1998 жылы құрылды.
* Академик М.Д.Миллионщиков атындағы Грозный мемлекеттік мұнай техникалық университетінің филиалы.

### Колледждер мен мектептер

Дербентте істейтіндер:

* Г. А. Илизаров атындағы Дербент медициналық колледжі.  — 1953 жылы құрылды.
* Д. Ш. Ашуров атындағы Дербент музыкалық мектебі. 1972 жылы ашылды.
* Педагогикалық колледж. 1923 жылы құрылды.
* Ауыл шаруашылығы колледжі (Экономика және құқық колледжі). 1926 жылы құрылды.
* Дағыстан политехникалық колледжінің филиалы.
* № 4 КТУ (кілем мектебі). 1903 жылдан бастап істейді.
* № 16 КТУ (құрылыс мектебі). 1974 жылы ашылды.
* № 26 КТУ (теміржол мектебі). 1924 жылдан бастап істейді.
* «Бизнес менеджмент, экономика және құқық колледжі» ҚАҚ. 2013 жылы құрылды.

Көрікті жерлері
---------------

Ресейдің пошталық белгісі, 2011 жыл
### Әлемдік мұра

Халықтардың ұлы қоныс аудару дәуірінің монументалды куәгері және қорғаныс сәулетінің көрнекті ескерткіші Дербент бекініс кешені 1500 жыл бойы қорғаныс қызметін атқарды. Оған Нарынқала бекінісі кіреді, онда өткелді толығымен жауып, портты құрай теңізге түсетін екі ұзын қала қабырғалары өтеді. 2003 жылы ЮНЕСКО Дербенттің дәстүрлі ғимараттары бар ескі бөлігін адамзаттың Әлемдік мұрасы ретінде мойындап, келесі ескерткіштерді ерекше атап өтті:

* Дербент қабырғасы — Сасани әулеті дәуіріндегі Каспий қақпасын жауып тұрған қос қабырға. Қабырғаны 15 ғасыр бойы парсылар, арабтар және моңғолдар (илхандар, Темір әулеті) қорғаныс мақсатында пайдаланған. Бұл ежелгі парсы бекініс сәулетінің сақталған жалғыз ескерткіші.
* Нарынқала — Дербенттен жоғары таудан көтерілген 4,5 га жерді алып жатқан көне бекініс. Ішінде моншалар, қоршау болғандағы керекті су қоймалары және ежелгі құрылыстардың қирандылары сақталған. Олардың арасында кейінірек отқа табынушылардың ғибадатханасы және мешіт ретінде қайта салынған V ғасырдағы крест күмбезді шіркеу бар. Шаһ сарайы біздің заманымызға дейін қираған күйінде жетті.
* Жұма мешіті — Ресейдегі ең көне мешіт. Бұл арабтар басып алып, мешітке айналдырған ғибадатхана. Ғибадатхана арабтар Дербентте пайда болғанға дейін көп уақыт бұрын жасалған. Сондықтан бұл мешіт мешіттердегідей солтүстіктен емес, оңтүстіктен кіретін есік бар. Мұны алғаш рет Әміре Шихсаидов «Дағыстан қасиетті жерлері» кітабында жазған. Мешіттің алдында XV ғасыр медресесі орналасқан.

### Қала қақпалары

|  |  |  |  |
| Баятқапы қақпасы
  | Тау қақпасы немесе Масқара қақпасы
  | Дашқапы қақпасы
  | Жаршықапы қақпасы
  |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Дубарықапы қақпасы
  | Қырықлар қақпасы
  | Нарынқалақапы қақпасы
  | Ортақапы қақпасы
  |

Дербент бекінісі — Күнгей Кавказ бен Алдыңғы Азия халықтарын солтүстіктен көшпелілердің шапқыншылығынан қорғаған орасан зор қорғаныс жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Жүйеге қала қабырғалары, цитадел, теңіз қабырғалары және Дағбары тау қабырғасы кірді.

Дербент Каспий өткелінің стратегиялық тұрғыдан ең осал жерінде орналасқан, мұнда Үлкен Кавказ таулары теңізге ең жақын келіп, үш шақырымдық тар жолақ қана қалды. Цитадел теңізге ең жақын төбенің басын алып жатыр. Жаға бойындағы жолды батыста цитаделге іргелес жатқан екі параллел бекініс қабырғалары жауып, шығыс шеті теңізге кетіп, кемелер үшін айлақ құруына бекіністі таяз сумен айналып өтуіне жол бермеді. Осы қабырғалардың арасында Дербент қаласы орналасқан. Цитаделден батысқа қарай қырық шақырымға созылған Тау қабырғасы таулы аңғарлар мен асулар бойындағы бекіністерді айналып өтуге жол бермеу үшін жасалған.

«Қақпа» сөзінің көптеген халықтардың тілдерінде қала атауына енуі таңқаларлық емес. Грек тарихшылары Албан немесе Каспий қақпасы, араб авторлары — Бас қақпа (Баб әл-Абуаб), түріктер — Темір қақпа (Темірқапысы), грузиндер — Теңіз қақпасы (Згвис-Кари) деп атаған. Қаланың қазіргі атауы «Дербент» (Дарбанд) жазба деректерде VII ғасырдан бастап кездеседі және парсы тілінде «Жабық қақпа» дегенді білдіреді (сөзбе-сөз «Қақпа түйіні» — «дар» — қақпа, «банд» — байланыс, түйін, тиек).

2020 жылы парсы-голланд режиссері Пежман Акбарзаде (Pejman Akbarzadeh) Дербентті нығайту туралы деректі фильм түсірді.

* Баятқапы (араб.: Баб-әл-Мақтуб‎ — Хаттар қақпасы, Пошта қақпасы) — қаланың оңтүстік қабырғасындағы Нарынқаланың екінші қақпасы. 1811 жылы қалпына келтірілді.
* Тау қақпасы (Құпия қақпа, «Масқара қақпасы») — Нарынқала бекінісінің батыс қақпасы. Олар қаладан тауға апарады.
* Дашқапы (араб.: Баб-әл-Сағыр‎ — Кіші қақпа; араб.: Баб-әл-Қасыр‎; әз. *Түрікменқапы* — Түркияға апаратын қақпа; орыс. *Шуринские ворота* — Темірхан Шораға апаратын қақпа) — солтүстік қала қабырғасындағы Нарынқаланың үшінші қақпасы. ХХ ғасырдың 60-жылдарында қақпаның аркасы бөлшектеліп, ойығы кеңейтілді.
* Жаршықапы (араб.: Баб-әл-Мұхажыр‎ — Қашқындар қақпасы; әз. *Хабаршы қақпасы*; орыс. *Водяные ворота* — бұлақтарға апаратын қақпа) — қаланың солтүстік қабырғасындағы Нарынқаланың бірінші қақпасы.
* Дубарықапы — қаланың оңтүстік қабырғасындағы Нарынқаланың төртінші қақпасы.
* Енгіқапы (араб.: Баб-әл-Хомыс‎ — Хомысқа апаратын қақпа; әз. *Жаңа қақпа*) — қаланың оңтүстік қабырғасындағы жоғалып кеткен қақпа.
* Қалақапы (Ханқапы — Хан қақпасы; әз. *Бекініс қақпасы*) — қаланың оңтүстік қабырғасындағы Нарынқаланың бірінші қақпасы.
* Қиянатқапы (орыс. *Приморские ворота*) — қаланың солтүстік қабырғасындағы жоғалған қақпа.
* Қырықларқапы (араб.: Баб-әл-Қабыр‎ — Үлкен қақпа; араб.: Баб-әл-Жиһад‎ — Қасиетті соғыс қақпасы; әз. *Қырықлар қақпасы*; орыс. *Кизлярские ворота* — Қызларға апаратын қақпа) — қаланың солтүстік қабырғасындағы Нарынқаланың екінші қақпасы.
* Нарынқалақапы (араб.: Баб-әл-Әлқама‎) — Нарынқала бекінісінің қақпасы.
* Ортақапы (әз. *Ортаңғы қақпа*) — қаланың оңтүстік қабырғасындағы Нарынқаланың үшінші қақпасы.

### Мұражайлар

* Кілем және сәндік-қолданбалы өнер мұражайы. Армян шіркеуінде орналасқан. 1982 жылдан бастап жұмыс істейді.
* Ежелгі Дербент мәдениеті мен тұрмысы мұражайы.
* «Каспий теңізінің табиғаты» мұражайы. 1993 жылы құрылды.
* Әскери даңқ мұражайы.1901 жылы ұйымдастырылды.
* «Нарынқала» цитаделі.
* Декабрист ақын Александр Бестужев-Марлинскийдің мұражай-үйі. Жер аударылған ақын бұл үйде 1830-1834 жылдар аралығында тұрған. 1988 жылдан бері жұмыс істейді.
* Дербент тарихи-сәулет мұражайы.
* Әлемдік мәдениеттер мен діндер тарихының мұражайы.
* «I Петрдің үйі» мұражайы. 2015 жылдың 23 шілдесінде ашылды (қалпына келтіруге 200 миллионнан астам рубл жұмсалды).

### Ескерткіштер

Әскери даңқ саябағындағы «Қайғырушы ана» ескерткіші
* Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан дербенттік жауынгерлерге арналған ескерткіш. 1985 жылы ашылды. Авторлары — С. Ягудаев, С. Хизгилов.
* Дағыстанның тұңғыш халық ақыны Сүлеймен Сталге арналған ескерткіш. 2015 жылы ашылды. Авторы — Сабир Гейбатов.
* Низами Гәнжауи ескерткіші. 1991 жылы ашылды. Авторлары — А. Алиев, С. Гулиев.
* Даңқ мемориалы. 345-ші атқыштар дивизиясының қаза тапқан жауынгерлерін еске алуға арналған.
* «Революциялық даңқ» мемориалы. Авторлары: мүсінші Г. Гейбатов, сәулетші В. Скугарев.
* Әскери даңқ саябағында Ұлы Отан соғысының 70 жылдығына орай орнатылған «Қайғырушы ана» ескерткіші. Автор —Ресей өнер академиясының корреспондент мүшесі, профессор Шариф Шахмарданов.

### Діни ескерткіштер

1865 жылға қарай қалада: 1 – орыс және 1 – армян шіркеуі; 1 – сүнниттік және 16 – шииттік мешіттер, сонымен қатар 3 синагога болды.

#### Мешіттер

* Жұма мешіті — Ресей мен ТМД елдеріндегі ең көне мешіт.
* Бала мешіті — Ортақапы қақпасындағы мешіт. 1796 жылы генерал Зубов қаланы қоршау кезінде қиратылды. 1812 жылы қалпына келтірілді.
* Келесі мешіті — мешіт. 7-махал ауданында орналасқан. 1823-1853 жылдары мешіт шіркеу қызметін атқарған. Қазір - Тоба мешіті.
* Қырықлар мешіті — Қырықларқапы қақпасындағы мешіт. 1626-1627 жылдары Аббас шаһтың бұйрығымен салынған. Басқа атауы – Аббас шаһ мешіті. Бірнеше рет қайта салынды.
* Мұнара мешіті — қаладағы мұнарасы бар жалғыз мешіт. Құрылысы XIII-XIV ғасырларға жатады. XIX ғасырдың ортасында қайта салынған. Мұнараның биіктігі 11,5 м.
* Шортепе мешіті — 1 махалладағы мешіт. Құрылыс XVII ғасырға жатады. XIX ғасырдың аяғында қайта салынды. 1960 жылдары толығымен бұзылды.

#### Шіркеулер

* Қасиетті Құтқарушы Армян шіркеуі — XIX ғасырдағы сәулет ескерткіші. 1860 жылы салынған. Күрделі жөндеу, қалпына келтіру жұмыстары аяқталғаннан кейін 1982 жылы мамырда онда бейнелеу өнері мұражайы (республикалық бейнелеу өнері мұражайының филиалы) ашылды. Мұражай «Кілемдер және сәндік-қолданбалы өнер» бөлімі ретінде Мемлекеттік мұражай-қорықтың құрамына енді.
* Қасиетті Құдай Анасы шапағатының шіркеуі — Православие шіркеуі. 1900 жылы салынған, 1901 жылы ашылған.

#### Синагогалар

* Келе-Нумаз синагогасы — қаладағы жалғыз синагога, Тагизаде 94 көшесінде орналасқан. Дербент яһудилерінің рухани өмірі орталығы.

### Бастаулар

* Ауайын бұлақ қаладан солтүстікке қарай 2 км жерде Гөуір қая жартасының астында орналасқан. VII ғасырға дейін жасалған.
* Шейх Салах бұлақ Ортақапы қақпасынан оңтүстік-шығысқа қарай 130 м жерде орналасқан.

### Басқа көрікті жерлері

* Дербент шамшырағы (1853 жылы салынған). Ресейдегі ең оңтүстіктегі шамшырақ.
* Дербент түнелі (1972 жылы КСРО құрылуының 50 жылдығына арнап салынған). Ұзындығы — 318 м.

Жойылған көрікті жерлер
* Жеңімпаз Қасиетті Георгий соборы. 1853 жылы кінәз Г.Г.Гагариннің жобасы бойынша салынған. Ол Бостандық алаңының орнында болды. 1938 жылы бұзылған.

Дербент қаласының 2000 жылдығын тойлау
--------------------------------------

2012 жылғы 21 қарашада Ресей президенті Владимир Путин «Дағыстан Республикасы Дербент қаласының құрылғанының 2000 жылдығын тойлау туралы» № 1559 Жарлыққа қол қойды.

> 2015 жылы тойланатын Дағыстан Республикасы Дербент қаласының құрылғанына 2000 жыл толуына байланысты қаулы етемін: 1. Ресей Федерациясы Үкіметінің 2015 жылы Дағыстан Республикасының Дербент қаласының құрылуының 2000 жылдығын тойлау туралы ұсынысы қабылдансын.  
> 2. Ресей Федерациясы субъектілерінің мемлекеттік билік органдарына және жергілікті өзін-өзі басқару органдарына Дағыстан Республикасы Дербент қаласының құрылғанының 2000 жылдығын тойлауға дайындық пен өткізуге қатысу ұсынылсын.  
> 3. Осы Жарлық қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.
> 
> 

2015 жылдың 19 қыркүйегінде қаланың 2000 жылдығын тойлау жоспарланған. Ресейдің әртүрлі аймақтарынан, сондай-ақ жақын және алыс шетелдерден (Иран, Түркия, Әзірбайжан, Грузия, Қазақстан) 40-тан астам делегация (5 мыңға жуық қонақ) келеді.

Дербенттің мерейтойына орай «Дербент-2000» сайты ашылды.

Бірқатар белгілі тұлғалар: Мұсылмандардың орталық діни басқармасының (МОДБ) басшысы, Ресейдің Бас мүфтиі Талғат Таджуддин, Әзірбайжанның Ресей Федерациясындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Әзірбайжан КСР халық әртісі, композитор Болат Бұлбұлоғлы, Солтүстік Кавказ федералдық округіндегі бұрынғы өкілетті және ағымдағы өкілетті өкілі Александр Хлопонин және Сергей Меликов, ресейлік опера әншісі, Солтүстік Осетия Республикасы-Аланияның халық әртісі, Үлкен театрдың солисі Вероника Джиоева, Ресей, Қарашай-Шеркес Республикасы, Кабардин-Балқар Республикасы мен Адыгея Республикасының халық әртісі Зауыр Тутов, Дағыстан мен Солтүстік Кавказ қалалары мен аудандарының басшылары келеді деп күтілуде. Театр және музыкалық ұжымдар да өз өнерлерімен келеді. Осылайша, Мари театры Дербенттің 2000 жылдығына арналған мерекелік шараларға қатысуға ниет білдірді.

18 қыркүйекте Әзірбайжан президенті Илһам Әлиев Дербент қаласының тұрғындарын оның құрылғанына 2000 жыл толуымен құттықтады. Құттықтау Әзірбайжан президентінің сайтында жарияланды.

Ғалымдар арасында қаланың жасы туралы бірауыздан пікір жоқ, көбі қаланың жасы 5000 жылдан асқанын алға тартады. Соңғы уақытқа дейін Ресейдің бүкіл тарихында Дербенттің 5000 жылдығы тойланды.

Халықаралық қызметі
-------------------

2008 жылдан бері Дербент қаласы «Біріккен қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымының Еуразиялық аймақтық филиалының (БҚЖБ Еуразиялық аймақтық филиалы) мүшесі болып табылады. 2004 жылы БҰҰ-ның қолдауымен құрылған «Біріккен қалалар мен жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымы (БҚЖБ ДҰ) әлемнің 136 елінен 1000-нан астам қалалар мен бірлестіктерді біріктіреді. Еуразиялық аймақтық филиалға ТМД елдері мен Моңғолияның 109 қаласы мен жергілікті билік органдарының бірлестіктері кіреді.

2003 жылы ЮНЕСКО Дербенттің дәстүрлі ғимараттары бар ескі бөлігін Дүниежүзілік мұра нысаны ретінде таныды. Дербент Дүниежүзілік мұра қалалары ұйымының (ДМҚҰ) мүшесі болып табылады.

Туыстас-қалалары
* Әзербайжан Гәнжә, Әзірбайжан
* Америка Құрама Штаттары Якима, АҚШ
* Израиль Хадера, Израиль
* Ресей Кронштадт, Ресей
* Ресей Псков (2014), Ресей
* Ресей Коломна (2020)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Семен Броневский*. Кавказ туралы жалпы географиялық және тарихи мәліметтер. Екінші бөлім. Мәскеу. 1823. 338—б.  dlib.rsl.ru.
2. 1 2  DARBAND – Encyclopaedia Iranica.  www.iranicaonline.org. Тексерілді, 5 желтоқсан 2019.
3. ↑  *Авторлар ұжымы* Солтүстік Кавказ туралы не білу керек —  Кишинёв: Litres, 2017. — 657 б. — ISBN 978-5-457-95231-7.
4. ↑  Дағыстан әзербайжандары (Түркілер, Терекемендер), тарихи үдеріс.  www.moidagestan.ru. Тексерілді, 18 маусым 2016.
5. ↑  Дағыстан әзербайжандары (Түркілер, Терекемендер), — Turkish Forum. Тексерілді, 18 маусым 2016.
6. ↑  *Анна Степановна Тверитинова.*Оңтүстік-Шығыс және Орталық Еуропа халықтарының тарихы бойынша шығыс деректері, Том 1. — Б. 57.
7. ↑  Орысша-даргин сөздігі / Құрастырушы Исаев М.-Ш. А. Джидалаев Н.С. жалпы редакцтясымен —  Махачқала: Дагучпедгиз, 1988. — 261 б.
8. ↑  *Tarlanov, Z. K. (Zamir Kurbanovich)* Агулдер – олардың тілі мен тарихы / Құрастырушы Исаев М.-Ш. А. Джидалаев Н.С. жалпы редакцтясымен —  Izd-vo Petrozavodskogo universiteta, 1994.
9. ↑  *Мусаев Г.М.* Рутулдар (ХІХ-ХХ ғасырдың басы). Тарихи-этнографиялық зерттеулер —  Юпитер, 1997.
10. ↑  *Гиясаддин Аскер оглы Гейбуллаев* Әзірбайжан топонимикасы —  Баку Б. 17.
11. ↑  *Арбен Кардаш* Сөз жалғаса береді —  Arben Kardash, 2013. — 248 б. — ISBN 978-5-297-01742-9.
12. ↑  ОБ АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОМ УСТРОЙСТВЕ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН, Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года №16.  docs.cntd.ru. Тексерілді, 5 желтоқсан 2019.
13. ↑  Документы.  derbent.ru. Тексерілді, 5 желтоқсан 2019.
14. ↑  Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия.(қолжетпейтін сілтеме)
15. ↑  Дербент.  bse.sci-lib.com. Тексерілді, 5 желтоқсан 2019.
16. ↑  Семен Броневский. Кавказ туралы жалпы географиялық және тарихи мәліметтер. Екінші бөлім. Мәскеу. 1823. 330 б.  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 қыркүйек 2020.
17. ↑  Дағыстан халқы.  www.ethno-kavkaz.narod.ru. Тексерілді, 26 ақпан 2020.
18. ↑  1897 ж. Ресей империясы халқының бірінші жалпы санағы. Еуропалық Ресей губернияларынан басқа Ресей империясының уездері мен ана тілі бойынша халықтың үлестіру..  www.demoscope.ru. Тексерілді, 18 қаңтар 2022.
19. ↑  1939 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. РКФСР-дің аудандары, қалалары және ірі ауылдары халқының ұлттық құрамы.  www.demoscope.ru. Тексерілді, 18 қаңтар 2022.
20. ↑  ДАҒЫСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҚАЛАЛЫҚ АУДАНДЫҚ ЖӘНЕ МУНИЦИПАЛДЫ ОБЛЫСТАРДА ОРЫС ТІЛІН БІЛУІ ЖӘНЕ ҰЛТЫ БОЙЫНША ХАЛЫҚ.  Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 қазан 2017.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 14 желтоқсан 2013.
21. ↑  *Волкова Н. Г.* Кеңес өкіметі жылдарындағы Солтүстік Кавказ қала халқының ұлттық құрамының өзгеруі // *Советская этнография*. — 1965. — № 2. — б. 44.
*Түпнұсқасы*  (орыс.)  

Национальный состав Дербента, в отличие от указанных городов, определялся в большей степени этнической принадлежностью окружающего населения Кавказа; значительную часть его жителей составляли азербайджанцы. К 60-70-м годам XIX в. население Дербента пополнилось горскими евреями и русскими, хотя по-прежнему численно преобладали азербайджанцы (9,6 тыс. чел.).
22. ↑  Кавказдың елді мекендері мен тайпаларын сипаттауға арналған материалдар жинағы. 11-шығарылым 1891 ж. — 162 бет.
23. ↑  1897 жылы Ресей империясының халықтарының алғашқы жалпы халық санағы Дербент қаласы  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 қыркүйек 2020.
24. ↑  Ислам энциклопедиясы II том 206 б. мақала: «Derbend». E.J. Brill 1991
25. ↑  ДР МБМ Дербент ауданаралық диагностикалық орталығы. Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 қазан 2014.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 5 қазан 2014.
26. ↑  ДР Әзірбайжан театры — Театр тарихы
27. ↑  Сүлеймен Стал атындағы Мемлекеттік лезгин музыкалық-драма театрының ресми сайты.. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 шілде 2014.
28. ↑  Табасаран драма театрының ресми сайты Мұрағатталған 14 қазанның 2014 жылы.
29. ↑  Институт тарихы. Басты дереккөзінен мұрағатталған 16 қыркүйек 2015.
30. ↑  Білім беру ұйымы туралы мәліметтер  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 қыркүйек 2020.
31. ↑  РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ БІЛІМ МИНИСТРІ Д.ЛИВАНОВҚА АШЫҚ ХАТ  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 қыркүйек 2020.
32. ↑  ДГИ ресми сайты. Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 қазан 2014.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 5 қазан 2014.
33. ↑  Дағыстан мемлекеттік университетінің Дербент қаласындағы филиалының ресми сайты
34. ↑  ФИЛИАЛ ТУРАЛЫ. Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 қазан 2014.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 5 қазан 2014.
35. ↑  Дағыстан мемлекеттік техникалық университетінің Дербент қаласындағы филиалы  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 қыркүйек 2020.
36. ↑  М.А. Шолохов атындағы ММГУ Дербент филиалы  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 қыркүйек 2020.
37. ↑  Филиал туралы. Жалпы сипаттамасы. Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 қазан 2015.
38. ↑  Әлемдік экономика институты — Ресми сайты  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 қыркүйек 2020.
39. ↑  Әлеуметтік-педагогикалық институты — Негізгі ақпараты. Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 қазан 2014.
40. ↑  Дербент қаласындағы «Мәскеу кәсіпкерлік және құқық институты» жоғары оқу орындарының дербес коммерциялық емес ұйымының филиалы. Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 қазан 2014.
41. ↑  Дербент музыкалық мектебі - Тарихы. Тексерілді, 26 наурыз 2021.
42. ↑  Кілем және сәндік-қолданбалы өнер мұражайы. Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 қазан 2014.
43. ↑  Каспий теңізінің табиғаты — мұражайы. Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 қазан 2014.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 8 қазан 2014.
44. ↑  Әскери даңқ мұражайы. Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 қазан 2014.
45. ↑  Александр Бестужев-Марлинскийдің мұражай-үйі. Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 қазан 2014.
46. ↑  Легендарная 345-я. Басты дереккөзінен мұрағатталған 20 қазан 2014.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 20 қазан 2014.
47. ↑  Шаһ Салах субұрқағы. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 қыркүйек 2015.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 5 қазан 2014.
48. ↑  Дербент-2000. Басты дереккөзінен мұрағатталған 17 мамыр 2018.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 21 сәуір 2019.
49. ↑  Талғат Таджуддин Дербенттің 2000 жылдығына арналған мерейтойға келеді.  (орыс.).  vestikavkaza.ru. Тексерілді, 5 желтоқсан 2019.
50. ↑  Әзірбайжан елшісі Дербенттің 2000 жылдығына арналған мерейтойға қатысады  (орыс.).  Информационное Агентство Репорт. Тексерілді, 5 желтоқсан 2019.
51. ↑  Александр Хлопонин мен Сергей Меликов Дербентке жұмыс сапарымен келеді  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 қыркүйек 2020.
52. ↑  Қалаға екі мың жыл  (орыс.).  Interfax-Russia.ru (11 сентября 2015). Тексерілді, 5 желтоқсан 2019.
53. ↑  Дербентке Мари театры келеді  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 қыркүйек 2020.
54. ↑  Әзірбайжан президенті дербенттіктерді осы қаланың 2000 жылдығымен құттықтады.  interfax.az. Тексерілді, 5 желтоқсан 2019.
55. ↑  Дербентке қанша жыл болды?. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 қыркүйек 2015. Тексерілді, 5 желтоқсан 2019.
56. ↑  Дербент қалай жасарды: дәстүрлі 5000 жыл орнына 2000 жыл.  dag.aif.ru (27 тамыз 2013). Тексерілді, 5 желтоқсан 2019.
57. ↑  Дербент Псковпен «достасты». (Сурет)  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 қыркүйек 2020.