recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Саманта Феррис** (ағылш. *Samantha Ferris*; 2 қараша 1968 ж. Норт-Ванкувер, Британ Колумбиясы, Канада) — канадалық актриса, әлемге "Supernatural" сериалында Эллен Харвелл және «The 4400» сериалында Нина Джервис ролімен әйгілі.

Мансап
------

Феррис мансабын 1996 жылы "Saber Marionette J" япондық мультсериалын ағылшын тілінде дауыстағанда бастады. 1996 жылы "Вайпер" сериалында кіші ролді, 1999 жылы "Stargate SG-1" сериалында ойнады. 2001 жылы "Along Came a Spider" сериалында тұңғыш басты ролге ие болды. Сол жылы "Blackwoods" сериалында көрінді.

2005 - 2006 жылдар аралығында Феррис "The 4400" сериалының 23 эпизодында түсті. 

2006 жылы "The Evidence" сериалында және "Gray Matters" фильмінде түсті. Сол жылы "Supernatural" сериалында Эллен Харвелл ролін ойнады. Саманта Феррис келесі сериалдарда эпизодтық ролдерге ие болды: "Glory Days", "Smallville", "The Collector".

2007 жылы Феррис "Butterfly on a Wheel", ал 2010 жылы "V" мен "Icarus" фильмінде ойнаған. 2012 жылы "The Tall Man" қорқынышты фильмінде Джессика Бил мен бірге басты ролде ойнаған .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саманта Феррис Internet Movie Database сайтында
**Өзен мұнай барлау экспедициясы** - әуелі "Мангышлакнефтегазразведка" тресінің, кейінірек 1962-1970 жылдар аралығында жұмыс істеген "Қазақстанмұнай" бірлестігінің құрамына кірген, Өзен кенорнын және онымен іргелес аумақтарды барлау жұмыстарына мамандандырылған экспедиция. Экспедиция тыңғылықты барлау, сынамалық игеру, қорларды есептеу жұмыстарын аз уақыт аралығында және табысты іске асырды, мұнай алу коэффицентінің жоғары екендігін негіздеп берді, КСРО Мемлекеттік қорлар комитеті алдында есеп берді. 1970 жылы жаңадан құрылған Бұрғылау жұмыстарының Өзен басқармасының құрамына кірді, ал кейінірек осы басқарманың РИТС-3 бөлімшесі ретінде қайтадан құрылды. Жаңадан құрылған Бұрғылау жұмыстарының Өзен басқармасының құрамына кірді, ал кейінірек осы басқарманың РИТС-3 бөлімшесі ретінде қайтадан құрылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Әзімбай Бижанұлы** (1854, Шығыс Қазақстан облысы Шұбартау ауданы - 1922, сонда) - ақын. Абылай ханның жүз батырының бірі - Арғын Қуандықтан шыққан Мамадайырдың ұрпағы. Әкесінің ағасы Меңдаяқ би сияқты өзі де ісімен, сөзімен ұлы Абайдың ықыласын алған. Ол ақындық өнермен жас ортасынан асқан кезінде айналысады. Әзімбайдың "Ақ екен раушан жүзің атқан таңнан", "Безенген адамды білмейтұгын", "Келгенде қара өлеңге ағыламын", "Сарықүс" атты лирикалық өлең­дері, "Қазақ зары", "Кәрілік тура­лы" толғаулары, "жоқтау" үлгілері сақталған. "Сарыарқаның мәселесі", "Ақтамберді - Жаскілең" дастандарының, "Ахмет-Жүсіп", "Зейне сұлу", "Бораһат-Шерін", "Ғазіреті Ғали мен Дариға қызды" қиссаларын жазған. Әзімбай халық ақыны Шашубай Қошқарбайұлының ақындық қалыптасу жолына әсері болған. Ақтамберді Сарыұлының туындыларын айтып жеткізудегі Әзімбайдың еңбегі зор. 1994 ж. Әзімбайдың "Ақтамберді - Жаскілең" атты өлеңдер мен қисса-дастандар жинағы алғаш рет жеке кітап болып жарық көрді (құрастырушы С.Боуов пен А.Тілеуханова).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Әзірбаев мұражайы** - Қазақстанның халық акыны Кенен Әзірбаевтың әдеби-мемориалдық мұражайы. Жамбыл облысы Қордай ауданы Кенен ауылында орналасқан. 1981 ж. 13 наурызда ашылған. 

  

Мұражай негізінен, үш көрме залдан тұрады. Мұражай қорына арналған қосымша бөлме бар. Ақынның бейіті де осы жерде, оның басына көктастан ескерткіш орнатылған. Мұражай залдарында әнші әрі композитор ақынның өмір жолын, шығармашылығын бейнелейтін 961 экспонат жинақталған. Олардың ішінде ақынның 13 жасында жасатқан домбырасы, қырғыз манабы Шабдан Жантайұлының асында жыр алыбы Жамбыл сыйлаған күміс белбеу, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері атағын алған Ж. Қуанышбаевтың Хантаудан әкеп сыйға тартқан мәрмәр тасы құнды экспонаттар болып есептеледі. "1916 жыл", "Ұлы отан соғысы жылдарындағы ақын шығармашылығы", "К.Әзірбаевтың 100 жылдық тойы", "Кенен және өнер қайраткерлері" деп аталатын арнайы ұйымдастырылған бұрыштар ақынның өмірінен мол мәліметтер береді. 1981 ж. мұражайдың ашылуына байланысты ақын өмірі мен шығармашылығы туралы "Жамбыл мұрагері", "Кенен қанаттары" атты фильмдер түсірілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Самани Әулеті** — Самани мемлекетінде билік еткен парсы әулеті (*819 — 999*). 

  

Арғы аталары Саман Худат, Балх маңындағы (Солт. Ауғанстан) Саман елді мекенінен. Араб үстемдігіне қарсы Рафи ибн Лейстің көтерілісін (806 — 10) басуда көрсеткен көмегі үшін Саманның балалары мен немерелері 819 ж. Мауераннахрдың ең маңызды қалалары мен уәлаяттарына басқарушы болып тағайындалды. Халиф Мамун Саманның немересі Нұхқа Самарқанды, Ахмедке Ферғананы, Яхьяға Шаш пен Усрушананы берді. Олар алғашқы кезде Хорасан басқарушылары Тахир әулетінің вассалы болды. 873 ж. Тахир әулеті құлағаннан кейін, Самани Әулеті толық дербестікке ұмтылды. 875 ж. Насыр І Самани Мауераннахрды толық бағындырды. 900 ж. оның мұрагері Исмаил Самани (892 ж.) және басқа да Самани Әулеті өкілдері Хорасан әмірі Әмір ибн Лейс Сафари әскерлерін талқандап, Хорасанды, Солт.-шығыс Иранды бағындырды. Мемлекеттің астанасы Бұхар қ. бұдан басқа экон. маңызды орт-тар: Самарқанд, Нишапур, Мерв, Үргеніш, Герат, Балх, Ғазни қ-лары болды. Самани Әулеті билеген тұста Орт. Азияның Хазариямен, Иранмен, бұлғарлармен, Қытай және Русьпен сауда байланыстары дамыды. Қалаларда медреселер, мешіттер, түрлі ғимараттар салынды. Бұхара өзінің ең бай кітапханасымен аты шықты. 997 — 99 ж. Бұхарды түріктердің басып алуына байланысты Мансұр ІІ-нің тұсында Самани Әулеті билік жүргізуді доғарды

Тағы қараңыз
------------

* Исмаил Ибн Ахмед Самани

Суреттер
--------

|  |  |
| --- | --- |
| Исмаил Самани шыңы |  |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдеб.: Гафуров Б.Г. Таджики. Древнейшая и средневековая история, М. 1972.
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
Жердің оңтүстіктің жартысында орналасқан Фуко маятниктің қалыбы
Париждегі Пантеон күмбезіне ілінген Фуко маятнигі
**Фуко маятнигі** — Жердің тәуліктік айналу фактісін дәлелдеу үшін қолданылатын құрал. Фуко маятнигінің жоғарғы ұшы маятниктің кез келген тік жазықтықта тербелуіне мүмкіндік беретіндей сымға немесе жіпке ілінген (мыс, кардандық шарнир көмегімен) салмақты жүк болып табылады. Егер Фуко маятнигін бастапқы жылдамдықсыз тік қалыптан ауытқытып жіберсе, онда маятниктің жүгіне әсер ететін ауырлық күші мен жіптің керілу күші барлық уақытта маятниктің тербелу жазықтығында жатады да, оны жұлдыздарға қатысты (жұлдыздармен байланысты инерц. санақ жүйесіне қатысты) айналдыра алмайды. Жерде тұрған және онымен бірге айналған бақылаушы Фуко маятнигінің тербеліс жазықтығы жер бетіне қатысты Жердің айналу бағытына қарама-қарсы жаққа қарай жайлап бұрылғандығын көреді. Жердің тәуліктік айналу фактісі осымен расталады. Бұл тәжірибені тұңғыш рет 1851 ж. француз ғалымы Жан Бернар Леон Фуко (1819 — 1868) Париждегі Пантеон күмбезіне ілінген биіктігі 67 м маятникпен жасаған. Ресейдің Санкт-Петербург қаласында Исаакиев соборында биіктігі 98 м болатын маятник орнатылған.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Виктор Федорович Мироглов** (21.02.1939, Шығыс Қазақстан облысы Қазаншұңқыр кеніші - 1998) - жазушы, аудармашы. ҚазҰУ-ды бітірген (1961). Инженер-гидролог, мектепте оқу ісінің менгерушісі. "Золотая Чукотка" газетінде бөлім меңгерушісі. "Қазақфильм" киностудиясының деректі хроникалық бірлестігінде бас редактордың орынбасары, "Жаңа фильм" журналында бас редактордың орынбасары. "Простор" журналында қызметкер, "Жазушы" баспасы бас редакторының орынбасары қызметтерін атқарған. Баспасөз беттерінде 1959 жылдан көріне бастаған. Отыздан астам деректі және ғылыми-көпшілік фильмдердің сценарийлерін жазған. Қазақ қаламгерлері Ә.Таразидің, Д.Досжановтың, О.Бөкеевтің, Ә.Нұршайықовтың шығармаларын. І.Есенберлиннің "Алтынорда" трилогиясын орыс тіліне аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Фукс сүйсіні** (Фукс бармақтамыры) - 2-4 қауашақты сығыңкы түйнегі бар орхидея тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдік. 

Сабағы жуан, жалаңаш, күлгін-сұр дақтары бар, жалпақ, ұзынша жұмыр, төменгі жапырақтары коңыр жасыл, ортаңғылары — таспа тәріздес ұзынша, жоғарғылары таспа тәріздес жіңішке келген. Гүл шоғыры қомақты, жұмыр, гүлдері қызғылт-күлгін, иіссіз.

Маусым — шілдеде гүлдейді. Қарқаралы таулы-орманды жазирасының өзен-жылғаларының жағалауында өседі. Өте сирек кездесетін, азайып бара жатқан өсімдік.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Виктор Никонорович Мирза** (1940 ж.т.) партия кеңес, ауыл шаруашылығы қызметкері. 

Фрунзе қаласындағы Қырғыз ауыл шаруашылығы институтын бітірген. Еңбек жолын Қарқаралы ауданындағы *«1 май»* кеңшарында бас агроном болудан бастаған. Кеңшар директоры, Ульянов аудандық партия комитетінің 1-хатшысы, Қарағанды облаткомы төрағасының бірінші орынбасары, облыстық партия комитегінің хатшысы, облыс әкімінің орынбасары қызметтерін атқарған. 

Еңбек Қызыл Ту, *«Құрмет Белгісі»* ордендерінің иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Ақ ұшты риф акуласын** жіңішке денесі мен күміс қанаттарына қарап, оңай ажыратуға болады. 

Денесінің үстінгі жағында сұр дақтары басынан құйрығына дейінгі жерді көмкереді. Осы бір кішкене акуланың басы - жалпақ және тұмсығы дөңгелек, көздері үлкен болады. Терісінің үстіңгі жағы қоңыр сұр болса, бүйірі ақшыл түсті. Қанаттырының шеті аппақ. Олар таяз суда тіршілік еткенді ұнатады. Дегенмен олар судың 330 метрлік тереңіне түсе алады. Күндіз олар жартас аралары мен құмның астында жатып демалады. Бұл акулалар қоректерін түнде аулайтын акулалар болып есептеледі. Ақ ұшты риф акуласы ұрпақтарын тірідей туады. Олар бір буаздықта 1-5 ұрпақты өмірге алып келеді. Осы акулалар әлемнің барлық суларында кездеседі. Оларды Тынық мұхиты, Оңтүстік Африка, Қызыл теңіз, Австралия, Филиппин және Гавай аралдарынан кездестіруге болады. Олар түнде су түбіндегі жартас балықтарымен шаян, сегізаяқтармен қоректенеді.Тіршілік ету ұзақтығы- 25 жыл. Тістері тегіс және өткір болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
*Басқа мағыналар үшін Қарақұс (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Қарақұс** – Қызылтау тауларының солтүстігіндегі шоқылы таулар.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты аумақта орналасқан. Терісаққан өзенінің аңғарында.

Жер бедері
----------

Ең биік жері Шарықты тауы (397 м). Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта тізбектеле созылған шоқылы таулардың ұзындығы 22 км, енді жері 14 км шамасында. Тау жұрнақтары жалаңаштанып, беткейлері сай-жыралармен тілімденген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төменгі тас көмір кезеңінің жыныстарынан түзілген. Солтүстігінде Қойкөмген, Қосшоқы, шығысында Миялы, оңтүстік-шығысында Лек төбелері, батысында Жаркөл, Шойындыкөл көлдері орналасқан. Тау баурайындағы бұлақтардан Шабдар өзенінің салалары бастау алады.

Өсімдігі
--------

Карбонатты қоңыр топырақ жамылғысында ксерофитті әр түрлі бетеге, селеу аралас өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қараңғы**. Қазіргі кездегі түсінігіміз — жарық жоқ, қараңғылыққа шомған, түнек (түсіндірме сөздіктен). «... Қалды қапы Қарғабай, Қараңғыда өз итін Атып апты аңдамай» (С. Мәуленов, Құлыншақ). 
Сөздің әуелгі, ертедегі түбірі «қара» екендігі дау тудырмайды. Мәселе — сол түбірдің алғаш нендей мағынаға ие болғандығында. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде «қара» сөзінің бірнеше мағынасы бар. Оның бірі бәрімізге мәлім — заттың түсімен байланысты. «Қараңғы» сөзінің түбірімен байланыстыруға да болар еді. Бірақ түркі тілдеріндегі басқа бір дерек ырық бермейді. Сібірдегі түркі тілдерінің бір қатарында (телеуіт, шор, т. б.). «караа» тұлғалы сөз бізде қазір қолданылып жүрген «түн» мағынасын ұғындырады. Тіпті қазіргі кездегі хакастарда да «түн» мағынасын «хараа» сөзі береді). Ал «хараағы»— «түнгі» мағынасында көрінеді.
Ой елегінен өткізіп, салыстыра қарасақ, топшылауымыздың теріс еместігіне сенім мол. Біріншіден, қазіргі зат түсіне байланысты «қара» (қара бояу т. б.) сөзінің әзі «түн» мағынасындағы «қараа»-ның туындысы демекпіз. Өйткені адам баласы белгілі бір затқа алғашқы атауларды табиғат құбылысына сәйкестендіре беруі мүмкін. Демек, түннің түсіне басқа заттардың түсі ұқсастырылған. Екіншіден, әдетте бір сөзді екінші сөзбен ауыстырғанда мағынасы сәйкес сөздер ғана қолданыла тыны, біздің еркімізден тыс, табиғи нәрсе. Бұл табиғилық олардың алғашқы төркіндерінің, дәлірек айтқанда,мағыналарының тамырластығымен байланысты. Мысалы, «қара түнек» тіркесін «түн түнек» десе де ұғынуға түсініксіз болмайды. Себебі, екеуінің мағынасы бір, синоним сөздер. Алғашқы, тұңғыш қолданысқа түскені «қара» да, «түн» кейінірек пайда болған деп топшылауға болады.
Қазіргі тілімізде «қара түнек» жиірек қолданылады да, «түн түнек» сирегірек. Сондықтан да болар соңғы тіркес орфографиялық сөздікке ілінбеген. Оның есесіне түсіндірме сөздігімізде «түн түнек» ұмыт қалмаған. «Сен күн адамы емес, түн-түнек адамысың» (Ө. Тұрманжанов, Адам.). Немесе, «Жатқан елім ғасыр бойы түн-түнекте тұншығып, Жайнап кетті тебесінен сәуле шашқан күн шығып». Осы сөйлемдердегі «түн» орнына «қара» сөзін қойсақ та мағына езгермейді. Әрі «күн» сөзіне қарама-қарсы қалыпты да сақтай алады. Сөйтіп, «қараңғы» сөзін дәлірек түсіндірсек — «түнгі» деген болып шығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Еркін ерік** (ағылш. *Free will*) — адамның өз болмысын меңгеріп, ерік-жігері арқылы табиғи және әлеуметтік шектеулерді еңсеріп шыға алу қабілеті. Философияда бұл ұғымды адамның таңдау мүмкіндігін жүзеге асырудың құралы ретінде қарастырады.

Адам баласы тумысынан еркін, өз тағдырын өзі шешуге тиіс. Бірақ оның көздеген мақсаттарына жету жолында әр түрлі кедергілер кездеседі. Әрине, дұрыс таңдау, әрекеттік шешім қабылдау үшін білім қажет. Еркін ерік — істі біле отырып, шешім қабылдау қабілеті. Алайда, еркін Ерік көп жағдайда түйсіктік-тылсымдық деңгейде жүзеге асады. Ол дұрыс шешім қабылдау мен оны жүзеге асыру, бастаған істі соңына дейін жеткізу, тәжірибе, білім, мәдениет, т.б. алғышарттардан қуат алады.

Еркіг ерік - адамның дамып, жетілуі нәтижесінде қалыптасады. Көне рулық қоғамда Еркін ерік өрісі тар болды. Жеке адам үшін Еркін ерік белгілі бір қауымдастықтың мүшесі болып, жат бірлестіктерден азат болумен шектелді. "У ішсең — руыңмен" деген қанатты сөздің мәні осында. Тоталитарлық қоғамдарда да ерік бостандығының аясы тар, шектеулі болады. Себебі, бәрін де жеке тұлғадан тыс тұрған әлеуметтік күш, мемлекет, партия, көсем, т.т. шешіп отырады. Еркін ерік шын мәнісінде адам құқыларын қастерлейтін қоғамда ғана жүзеге асады. Тек азаттық бар жерде жеке тұлға өз еріктілігін көрсете алады. Философиялық әдебиетте еркін ерік сан түрлі пікірталастың нысанасы болды. 

"Адамның еркі сыртқы себептермен айқындала ма, әлде адам өз әрекетінде толық азат па" деген сұрақтың жауабы әр түрлі. Детерминизм теориясы бойынша, әрбір әрекеттің жеке себебі бар, ерік еркіндігі әрине шектеулі. Барлық әрекет сыртқы күштердің әсерімен алдын ала айқындалып қойылған делінген пікірді фатализм деп атайды. Тағдыр, жазмыш сияқты ұғымдар осыған сүйенген. Шексіз еркін ерікті дәріптейтін көзқарасты волюнтаризм деп атайды.

Сілтемелер
----------

Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау
**Виктор Николаевич Белослюдов** (1882- 1916) - суретші. Семей қаласында туған. 

Сондағы 5 кластық училищеде оқып жүрген кезінде-ақ сурет салу қабілеті байқалады. 1894-1906 жылдары Москвадағы Строганов атындағы сурет өнері училищесін бітіріп, Семейге оралады. Ол Семей өлкесін терең зерттеп, тарихи-этнографиялық мәні бар экспонаттар жинап, бауырлары Николай, Федорлармен бірігіп, өз қаржыларына мұражай ашқан. Мұражай қорында: геология мен минералогия және антропология, б. з. б. археология, ерте заманғы киім үлгілері, кітаптар мен қолжазбалар қоры, нумизматика-этногр. бөлімдері болды. Б. з. б. археология бөлімінде 600-ден астам экспонат болса, нумизматика бөлімінде мыңнан аса алтын, күміс, жез тиындар мен теңгелер, этнография бөлімінде қазақтардың, сарттардың, татарлардың әр түрлі киім-кешектері, ою-өрнектері т. б. жинақталды. Мұражайда барлығы 4 мыңдай экспонат болған. 1903 жылы «Біздің отанымыздың географиялық сипаттамасы» аталатын көп томды еңбектің «Қырғыз өлкесі» деп аталатын 18-кітабы жарық көреді. Бірақ кітап Белослюдовтың қолына 2 жылдан соң тиген. Белослюдов Абай туралы алғаш рет осы кітаптан оқып біледі. Кітаптың өзіне таныс этнограф-ғалым А. Н. Сидельников жазған бөлімдерінен Абай Құнанбаевтың жаңа бағыттағы әдебиеттің өкілі, А. С. Пушкиннің «Евгений Онегинінен» «Татьянаның хатын» аударғанын біледі. Кітап Белослюдовтар отбасына қатты әсер етіп, содан бастап Абай шығармашылығына ерекше мән бере қарайды. «...Абай Құнанбаев өлеңдерін аудару және оған иллюстрация жасау жөнінде не айтарымды білмей отырмын. Егер сәл ғана бос уақыт болса, және де сен, мен, Алеша үшеуміз бірге болсақ, мұның бәрін жүзеге асыруға болар еді», - деп жазады Виктор Николайға 1913 жылы 29 желтоқсандағы хатында. 1914 жылы 6 қаңтарда: «...Құнанбаев өлеңдерін аудару жөніңде саған не айтсам екен. Сауатты қырғыз (қазақ) жоқ деймісің, әрине, бар. Тек оны тауып, жақсылап жегу керек, бірақ оны қолға алатын ешкім жоқ», - деп жазды. Белослюдов тек суретші ғана емес, Семей өлкесін зерттеуші ғалым да. Семейдің құрылғанына 200 жыл толуы жөнінде жазған тарихи очеркі өзі дүниеден өткен соң 1918 жылы «Семипалатинский край» газетінде жарияланған. Тарих, әдебиет салаларын зерттей отырып, қазақ әдебиеті классигінің өлеңдерін орысшаға аударуға алғашқы қадам жасаған Белослюдов еді. Белослюдов осы іске жақындарын жұмылдырып, жер-жерге хаттар жазып, жақсы аудармашылар іздеген. Белослюдов 1916 жылы қаңтарда әскер қатарына шақырылады. Барнауыл қаласында қызмет етіп жүріп, ауырып 33 жасында қайтыс болады. Сүйегі Семей қаласына әкелініп, жерленеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Әлмейін** (шамамен 19 ғасырдың 50-жылдары, қазіргі Жамбыл облысы Қордай ауданы — 1934, сонда) — айтыскер ақын. 
Бір термесінде: 
  
"Ақындығым өзімше, 
  
Сарыбастан ілгері, 
  
Сүйімбайдан сәл кейін", — деп, ақындық өнердегі орнын өзі белгілейді. Ел аузында сақталған өлеңдеріне қарағанда, ол тапқыр да батыл, өр ақын болған. "Менің атым Әлмейін", "Ноғайбайға", "өтеген атқан таңдай күннен туған" тағы басқа өлеңдері Әлмейіннің ақындық қуатын айқын көрсетді. Байтай, Беке, Жұмабек, Үрпек есімді балалары болған. Бұлардан өсіп-өнген ұрпақ қазір де Қордай ауданында тұрады. Ақын мүрдесі Ақылытас зиратында жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Еркін сауда аймақтары** - өз шеңберінде сауда алымсыз жүргізілетін жекелеген елдердің аймақтық топтары.

**Еркiн сауда белдемi(Free trade area )** - кеден бажы, салықтар және жиындар ел-қатысушылардағы болмай қалатын халықаралық кiрiгудi түр сонымен бiрге халықаралық келiсiмшартпен сәйкес өзара саудадағы сандық шектеулерi. Преференциялық келiсiмге қарағанда кiрiгудi түрдiң бұл тым тереңiректерi. Әрбiр ел-қатысушыға үшiншi елдер қарағанда сауданың тәртiбiнiң дербес және тәуелсiз анықтауына құқық сақталынады. Еркiн сауда белдемiнiң шарттары жағдайлардың көпшiлiгiнде ауыл шаруашылығының өнiмдерiнен басқа барлық тауарларға таралады. Еркiн сауда белдемi елдердiң бiр орналасқан ептеген мемлекетаралық секретариатпен үйлестiре алады, бiрақ олсыз әдетте қарайды, елдiң өз дамытуының негiзгi параметрлерi тиiстi мекемелердiң жетекшiлерiнiң периодты Мәжiлiстерiне мақұлдайды. Ел-қатысушылардың арасындағы кеден шекаралары және олар го кесiп өтетiн тауардың тек тексенетiн орындар сақталынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9
«Гүлдер» республикалық мемлекеттік эстрадалық жастар ансамблі 1969 жылы Қазақстанның Халық әртісі Гүлжихан Ғалиеваның ұйымдастыруымен құрылған. 1969 жылы құрылған «Гүлдер» ансамблінің атағы Қазақстанда ғана емес, Кеңес Одағында дүркіреп тұрған. Ансамбльге танымалдылық алып келген Кубаның астанасы Гаванада өткен 11-студент жастар фестивалінен кейін, бірінен соң бірі ілесе келген республикалық, халықаралық, әлемдік деңгейлі жүлделер «Гүлдердің» жанкүйерлерінің қатарын көбейтті. Ансамбль өзінің репертуарын халықтық музыкамен және заманауи эстрадалық-би жобаларымен толықтырады.

Ансамбль гастрольдік сапармен әлемнің түкпір-түкпірін аралады.Мәскеу, Франция, Германия, Бирма, Малайзия, Сингапур, Цейлон аралы, Бельгия, Грекия сынды елдердің сахнасында өнер көрсетеді. Көптеген халықаралық байқаулардан жүлделі орындармен қайтып, Франция,Германия сынды әлемнің жүздеген әйгілі сахналарында да жұлдыздары жарқырады.Қазақстан Республикасының халық әртісі Роза Рымбаева, Нағима Есқалиева, Мақпал Жүнісова, Қапаш Құлышева, Қаламқас Рахимова, ҚР Еңбек сіңірген әртістері Айжан Нұрмағамбетова,Бақтияр Тайлақбаев, сонымен қатар қазіргі эстрада жұлдыздары Мадина Сәдуақасова, Бейбіт Қорғандар осы өнер ордасының түлектері.

Дереккөздер
-----------

1. 

2.  Мұрағатталған 22 ақпанның 2014 жылы.
**Әлнұр Мейірбеков** (15 мамыр, 1921 жыл, Райымбек ауданы, Қақпақ ауылы) - өлкетанушы, журналист.

7 жылдық мектепті бітірген соң аудандық тұтынущшылар одағында еңбек етті. 1941-1944 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945-1949 жылдары Нарынқол ауданындағы "Советтік шекара" газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы болды. 1949-1976 жылдары осы газеттің бас редакторы қызметін атқарды. Осы жылдар ішінде М.Мақатттаев, С.Әшімбаев, Е.Ібітанов сияқты қазақ сөз өнерінде өзіндік орны бар көптеген шәкірттер тәрбиеледі. 

1998 жылы Райымбек ауданы тұрғындарының Қазақстан Президенті Н.Назарбаевпен кездесіуінде ауыл ақсақалы ретінде бата берді. 

Отан соғысы орденімен, бірнеше медальмен марапатталды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Бастырма деген бетті қараңыз.*

**Бастырма** (кейде **Аппликация**) — өрнек салу әдісінің бір түрі. Сырмаққа, түс киізге түрлі матадан ойылған ою-өрнек бастырылады немесе жиек жіптермен айшықталады.

Бастырма түрлері
----------------

* көлеміне байланысты:
	1. көлемді;
	2. жалпақ;
* түстерді қолдануына байланысты:
	1. бір түсті;
	2. көп түсті;
	3. ақ-қара;
* тақырыбына байланысты:
	1. пәндік;
	2. сюжеттік;
	3. декоративнті;

Бастырма жасау үшін қолданылатын материалдар
--------------------------------------------

1. қағаз;
2. мата;
3. тері;
4. киіз;
5. майда моншақ;
6. ермексаз.

Тағы қараңыз
------------

* Матадан жасалған бастырма
**Гүлжан Жанпейісқызы Қарақұсова** (1950 жылы 9 қыркүйекте Алматы қаласында туған) — Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісі депутаты, қаржы және бюджет жөніндегі комитетінің төрайымы.

Қысқаша өмірбаяны
-----------------

С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің саяси экономия факультетін бітірген (1972), экономист, саяси экономика оқытушысы. Экономика ғылымдарының кандидаты (1980), докторы (1990). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Социализм кезіндегі жарыс қатынастарын іске асырудың экономикалық механизмі». С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің саяси экономия кафедрасының профессоры (1992).

«Бұқараның жанды шығармашылығы» (1985), «Жарыс және қайта құру» (1988), «Салықтар: пайдалану мәні және іс жүзінде» (1994), «Бағалы қағаздар туралы не білу керек» (1996), «Көлеңкелі экономика: даму тенденциясы» (2001) кітаптарының авторы; «Қоғамдық тұтыну қорлары» (1983), «Шаруашылық механизмі жүйесіндегі бәсекелестіктің жаңа формалары» (1984), «Қазақстандағы экономикалық қылмыспен күресу мәселелері» (1996) кітаптарының тең авторы.

«Нұр Отан» ХДП (2007 жылдан).

1972 жылдан - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің ассистенті, аға оқытушысы, доценті, профессоры. 1994 жылдан - ҚР Президентінің экономикалық реформа жөніндегі кеңесшісі, Экономикалық кеңесшілер кеңесінің жетекшісі.

1995 жылдан - ҚР Құнды қағаздар бойынша ұлттық комиссиясының төрайымы. 1997 жылдың қаңтар айынан - «Қаржы нарықтары институттары» ҚҚ президенті. 1997 жылдың мамыр айынан - ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Экономика, қаржы және бюджет жөніндегі комитеттің төрайымы. 2001 жылдан - ҚР тұрғындарды әлеуметтік қорғау және еңбек министрі.

2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-шақырылымының «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша депутаты, Қаржы
және бюджет комитетінің төрайымы.

С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттiк университетiнде дәрiс берген, Қазақстан Республикасы Президентiнiң көмекшiсi, Қазақстан Республикасының Президентi жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесiнiң жетекшiсi, Бағалы қағаздар жөнiндегi ұлттық комиссияның төрайымы, Қазақстан Республикасы Парламент Сенатының Экономика, қаржы және бюджет жөнiндегi комитетiнiң төрайымы болып тағайындалған.

2001 ж. қарашадан бастап Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтiк қорғау министрi.

2007 ж. «Нұр Отан» партиясы тізімі бойынша Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырым депутаты боп сайланған. қаржы және бюджет жөніндегі комитетінің төрайымы.

Марапаттар
----------

* «Парасат» (2005) орденімен;
* «Астана» (1998),
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001),
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медалі.

Отбасы
------

Ұлдары - Қарақұсов Фархад Сергеевич (1971), Романов Роман Сергеевич (1976 ); қызы - Қарақұсова Дана Сергеевна (1984 ).



1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Айдың либрациясы
**Ай либрациясы** - (лат. *lībrātiō* «тербеу») - Айдың өз центрі маңыдағы көрінерлік тербелісі. Осы тербелістің салдарынан Жердегі бақылаушы Ай бетідегі дақтардың аздап арлы-берлі ығысуын байқалады.   

Ай либрациясы 

1. оптикалық (геометриялық) Ай либрациясы
2. физикалық Ай либрациясы болып бөлінеді.

*Оптикалық Ай либрациясы* деп аталатын құбылыс - 3 либрацияның қосылуының нәтижесінде Жердегі бақылаушыға Ай бетінің 60%-тейі көрінеді.

* Айдың өз осінен тұрақты бұрыштық жылдамдықпен айнала жүріп, Жер орбитасында бір қалыпты қозғалмауына оның жерге қараған бетідегі нүктелерінің бойлық бағыттағы ығысуы *бойлық Ай либрациясын* туғызады.
* Айдың айналу осі оның орбита жазықтығымен бұрыш жасай қисаюынан (83°19‘) *ендік Ай либрациясы* пайда болады
* Жердің өз осінен айалуы салдарынан *тәуліктік Ай либрациясы* пайда болады

Ай нағыз шар тәрізді емес, үш ості эллипсоид пішіндес дене болғандықтан, оның үлкен осі оптикалық Ай либрациясы әсерінен Жер центрі бағытынан біраз ауытқиды. Жердің тарту күші салдарынан Айға қос қүш әсер етіп, оны тербелтеді. Айдың өз осінен айналуындағы байқалатын бұл ауытқу (2‘ шамасы) *физикалық Ай либрациясы* деп аталады. Мұны зерттеу Айдың инерция моменті мен оның массасынын қалайша таралып бөлінетінін анықтауға мүмкідік береді.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Қожантай мешіті**
Жалпақталда 1900-1905 жылдары салынған. Қабырғасы қызыл кірпіштен қаланып, төбесі қаңылтырмен көмкерілген. Ішінің ауданы160 м2. Мешіттің мұнарасын 1936 жылы кенес белсенділері қиратқан. Бұл үйде 1937-83 жылдары аудандық мәдениет үйі, 1988 жылы ауданы тарихи-өлкетану музейі орналасқан. Оны Қазан татары — Қожантай хазірет салдырған. Осындағы медреседе Ғумар Қараш дәріс берген деген дерек бар. Мешіттің төбесінде араб әрпімен жазылған жүздеген кітаптар 1936 жылға дейін сақталып, кейін өртелген.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8
Қожахмет Садвақасұлы
**Садвақасов Қожахмет Садвақасұлы** (15.6.1929 ж.т. Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Үлкен Ақсу с.-15.10.1991,Алматы,Қазақстан) –ұйғыр совет тіл маманы, филология Ғылым докторы(1972), Қазақ КСРО ғылым академиясының корр. Мүшесі (1975). 1964 жылдан КПСС мүшесі.

Өмірі
-----

Қазақтың Абай атындағы педагогикалық институтын бітірген. (1950). Қазақ КСРО ҒА Тіл білімі институтының аспирантурасын бітірген соң (1953), сонда кіші (1953-61) және аға (1963-73)ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1961-63 және 1974 жылдан) болып келеді.

Жарияланған еңбектері
---------------------

« Ұйғыр тіліндегі біріккен зат есімдер»(1958), «Ұйғыр әдеби тілінің орфографиясы»(1961), «Ұйғыр тілінің орфографиялық сөздігі»(1963,1969), «Ферғана аңғарында тұратын ұйғырлардың тілі» (1-кіт. 1970; 2-кіт. 1976), т.б. С- қазіргі ұйғыр тілі (1-бөл. 1965; 2-бөл. 1970), «КСРО-дағы түркі халықтары тілінің алфавитін жетілдіру мәселелері» (1972) атты кітаптар авторларының бірі және орта мектепке арналған ұйғыр тілі мен ұйғыр әдебиеті оқулықтарының авторы.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том, 608-609 бет
**Шырмауық барқытжапырақ**, **шырмауық будра** (лат. *Glechoma hederacea*) – ерінгүлділер тұқымдасы, барқытжапырақ туысына жататын көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

* Биіктігі 90 см-ге дейін жетеді.
* Көлбеу өскен, жатаған сабақтарынан тік көтеріле шыққан бұталары бар.
* Төменгі жағындағы жапырақтары бүйрек секілді, әрі дөңгелек, жоғарғы жағындағы жапырақтары - жүрек тәрізді. Жапырақтарының сағақтары ұзын, жұпталып өседі.
* Гүлдері жоғарғы жапырақтарының қуысына орналасқан, көк түсті, гүл жапырақшалары бесеу. Мамыр-маусым айларында гүлдейді.

Өсетін жері мен таралу аймағы
-----------------------------

Еуропада, Азияның қоңыржай белдеулерінде таралған. Қазақстанда солтүстік-шығыс аудандарда бақтардың, ормандардың ішінде, бұталардың арасында, егістік жерлер мен шабындықтарда, өзен жағалауларында өседі.

Емдік қасиеті мен қолданысы
---------------------------

Құрамында эфир майы, илік заттар, шайыр, аскорбин қышқылы бар. Өсімдіктің иісі жалбыздың иісіне ұқсайды. Жапырағын ерте көктемде гүлдей бастағанда жинайды. 
  

Халық медицинасында шырмауық будраны қақырық түсіретін дәрі ретінде, жалпы қабынуға қарсы және асқазан, бауыр, бүйрек, қуық ауруларын емдеу үшін де пайдаланылады. Сонымен қатар сыртқы жараларды, тері ауруларын емдеу үшін де қолданады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.
Уикимания (Wikimania ағыл.) - жыл сайын өткізілетін халықаралық конференция. Бұл конференция әлемнің әр елінен келген Уикипедия қатысушыларының бас қосуына, танысып, өз тәжірибелерімен алмасуына мүмкіндік береді. 

2013 жылы Уикимания конференциясы Гонконгта (ҚХР) Гонконг Политехникалық университетінде тамыздың 7-11 аралығында өтті.

Делегация құрамы
----------------

Қазақстан делегациясы
2013 жылы өткен Уикимания конференциясында Назарбаев зияткерлік мектептерінің таңдаулы 33 оқушысы мен 12 ұстазы конференцияға бір делегация ретінде қатысты. Қатысқан оқушылар Қазақстан аймағындағы барлық зияткерлік мектептердегі (Ақтөбе, Астана, Шымкент, Орал, Қарағанды, Көкшетау, Талдықорған, Семей, Өскемен) "Уикипедия" клубының мүшелері болып табылады.

«Қазақша Wikipedia» жобасы
--------------------------

Wikipedia – әлемдегі ең таңдаулы сайттардың ондығына кіріп, 5-орынды иемденеді. Әлемнің 271 тілінде жазылатын ашық энциклопедияның қазақша нұсқасы соңғы уақытта ерекше даму үстінде. Бұл жоба мектеп оқушыларының үздік мақалаларымен толығып, қазақша контенттің сапасын арттыруда. 
«Қазақша Wikipedia» жобасын жүзеге асырып жатқан «Wikibilim» қоғамдық қоры мен «Назарбаев зияткерлік мектептері» дербес білім беру ұйымының қолдауымен жүзеге асқан сапар оқушылардың интеллектуалды хоббиін дамуына үлес қосты.

Джимми Уэйлспен кездесу
-----------------------

Джимми Уэйлспен кездесу сәті
Уикипедия негізін салушы - Джимми Уэйлс
Гонконгта делегация мүшелері «Wikipedia» онлайн энциклопедиясының негізін салушы Джимми Уэйлспен кездесті. Қазақстаннан Гонконгқа барған ең жас әрі үлкен делегацияға 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Джимми Уэйлс ілтипатын: "Бізге әлі «Уикипедияға» соншалықты ғашық оқушылар келген емес. Сендер – Қазақстан «Уикипедиясының» болашағысыңдар. Сендердің «Уикипедияларың» басқаларға қарағанда қарқынды дамиды!* | "|

деп сенім білдірген. Сонымен қатар бұрын-соңды қазақ елінде болмаған жоба авторы елімізге алдағы екі жыл көлемінде келу мүмкіндігін жеткізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Уикиманиа-2013
2. ↑  Джимми Уэйлсті қазақ оқушылары таңғалдырды(қолжетпейтін сілтеме)

Сыртқы сілтемелер
-----------------

1. Біз Wikimania 2013 конференциясында болғанда Мұрағатталған 7 наурыздың 2016 жылы.
2. ҮЙРЕТЕРІ БАР УИКИПЕДИЯ Мұрағатталған 4 наурыздың 2016 жылы.. «Ұлан» газеті, №37, 17.09.2013
**Антитеза**  — шендестіру (грек. antіthesіs — қарама-қарсылық) мүлде қарама-қарсы ұғымдарды, жағдайларды, образдарды салыстыра не қарама-қарсы қоя отырып, ой мен сезімді әсерлі жеткізуге ұмтылатын стильдік, эстетикалық бейнелеу құралын көркемдік әдісінің бірі. А-ның сөз өнеріндегі орны ерекше және ежелгі А. бастауы мифтерде жатыр. Адамзаттың балаң кезңіндегі дүниені аспан — жер, жарық — қараңғы, су — от т.б. қарама-қарсы ұғыммен салыстыра тануы шеңдестірудің алғашқы белгілері. Сөз өнерінде А. жай ғана салыстырудан көркемдік, образдылық бояуымен өзгешеленіп тұрады. Қазақ әдебиеттану ғылымында бұл әдіске, ең алғаш, А.Байтұрсынов назар аударған. "Жайдағы қайғыдан қуаныш үстінде көрген қайғы жанға көбірек батады. Жарлылық қиындығы жасынан жарлы болғаннан гөрі байдан жарлы болғанға көбірек сезіледі. Көріксіз бетіндегі дақтан көріктің бетіндегі дақ көзге көбірек түседі. Тәттінің артынан ащылық, дәмдінің артынан дәмсіздік артығырақ білінеді. Сөз шығарушылар көп қолданады" дейді ол. Шендестіру антоним сөздерді бір-біріне қарама-қарсы қою арқылы жасалады. Мыс. "Қан мен тер" (Ә.Нұрпейісов), "Соғыс және бейбітшілік" (Л.Толстой), "Қызыл мен қара" (Стендаль") т.б. шығармалардың аты шендестіру арқылы тура немесе жанама болса да оның мәнін ашуға қызмет етіп тұр. Қазақ ауыз әдебиетінің А. әдісі шеберлікпен қолданылған. "Қатыны семіз, ері арық, Иесі семіз, аты арық, Тұз жұтынан сақтасын (Мақал). Мұнда А. арқылы адам бойындағы кемшілік әсерлі бейнеленген. "Қара жерге қар жауар, Қарды көр де, етім көр. Қар үстіне қан тамар, Қанды көр де, бетім көр" (Ер Тарғын). Бұл сұлулықты эстетикалық талғаммен қарама-қарсы айқын, ашық түстерді салыстыра көрсеткен шендестірудің ұздік үлгісі. Мысал жанрында да шендестіру нышандары бар: "Қасқыр мен қозы", "Қарға мен түлкі", "Бұлбұл мен есек" т.б. Қазақ әдебиетінде шендестірудің күрделі, көркемдік қуаты мол, эстет. әсері күшті үлгісін Абай жасаған: "Қар — аппақ, бүркіт — қара, түлкі — қызыл, Ұқсайды қаса сұлу шомылғанға..." "Аппақ ет, қып-қызыл бет, жап-жалаңаш, Қара шаш қызыл жүзді жасырғанда..." Абай реңі жағынан бір-біріне қарама-қарсы үш түсті алып, шендестіру арқылы негізі образ — төртінші суретті қиыннан қиыстырып бере алған. Сыртқы белгілерді салыстырумен бірге, адамның жай-күйі, ішкі сезімі, сыр-сыйпаты да шендестіру арқылы бейнеленеді: Бір үміт, бір қауіп". (Абай). Қазақ әдебиетінде шендестірудің мұндай сәтті үлгілері көп кездеседі. Шашың — қара, денең — ақ бұлт, жүзің — Ай, Тісің — меруерт, көзің — сәуле, құралай (М.Жұмабаев). А. — бейнелеу құралдарының көркемдік қуаты ерекше, көп қолданылатын түрі.
*Басқа мағыналар үшін Балапан (айрық) деген бетті қараңыз.*

**Балапан** – Ертістің оң жағалауындағы жон.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Бесқарағай ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Батыстан шығысқа қарай 90 км-ге созылып жатыр, енді жері 30 км-дей. Ең биік нүктесі 351 м. Солтүстігінде Құлынды жазығына ұласады.

Өсімдігі
--------

Қоңыр топырақты, беткейінде қарағайлы орман, селеу, бетеге т.б. өседі. Балапанда 1949-1991 жылдары жасалған ядролық қару сынағының іздері - ұңғымалар мен штольнялар сақталып қалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
**Сегізтармақ** – қазақ поэзиясында лирикалық өлеңдерде қолданылатын шумақ өрнегі.

Қолданылуы
----------

"Сегізаяқ" атты өлеңінде Абай сегізтармақты шумақ түрін өзінше өрнектеген. Оның өз өлшемі бар. Сонымен бірге қазақ поэзиясында сегізтармақты шумақ жеті-сегіз буынды өлеңде қолданылып келеді:

```
        Жан толқытар жыр іздеген, 
        Әдемілік нұр іздеген, 
        Қиял құлы-мен бір ақын. 
        Тұрмыста тар, тайғақ жолға
        Түсіп келе жатып зорға,
        Күні кеше кешке жақын
        Батқан күннің таңын көрдім,
        Сол сұлудың жанын көрдім.
```

Мағжан бұл өлеңінде Абайдың "Сегізаяқта" қолданған ұйқас өрнегін сақтаған. Бұл шумақтың тұтастығын күшейте түскен. Шәкәрім ақын "Ашу мен ынсап", "Өлген көңіл-ындынсыз өмір" атты өлеңдерінде сегізтармақты айқас ұйқастармен топтастырған:

```
        Білгенімді жазушы ем, 
        Бекем буып белімді. 
        Мінін айтып, қазушы ем, 
        Түзетпек боп елімді.
        Бұлдарлық ой менде жоқ
        Бұған шыққан терімді.
        Ұқтырарлық пенде жоқ
        Қате басқан жерімді.
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану терминдерінің сөздігі

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Балапан шығару (выводимость яиц) - жұмыртқалар қайықшаларға көлденеңінен біркелкі етіліп жайғастырылады. Инкубатор шкафының сол және оң жақ жартылары бір мезгілде толтырылады. Балапандарды іріктеп шығаратын шкафтағы жұмыстар, жұмырткалар санынан 70 пайыз балапан шыққан кезде жоғары қабаттан
басталады. Барлық балапандар іріктелгеннен кейін, қалған жұмыртқаларды (өлгендерді) аластайды да, шкафтар мен жабдықтар тазаланып, дезинфекцияланады. Ұрық тіршілігінің әр түрлі кезеңінде әр түрлі сыртқы жағдайлар қажет. Инкубациялық шкафта температура
37 6°С дымқыл термометрді 28,0-20, желдеткіш тесіктерінің ашылу шамасы 25-30 мм, қайықшалардың тәулігіне айналу саны -12-24. Ұрықтың дамуын қадағалау үшін инкубациялаудың 2, 6, 16 және 19 күндері жұмыртқаны жарып көреді. Нәтижесін жүмыс дәптеріне жазады, жасы әр түрлі ұрықтардың суреттерін салыстыра келе, эмбриондардың дамуы туралы қорытынды жасайды. Балапандардың жаппай шығуы 21-күннің алғашкы жартысында басталып, 22-күні балапан шығару аяқталады.

Дереккөздер
-----------

< Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6/> Құс шаруашылығы:
**Виктория** (ағылш. *Victory Island*) — Канадаға тиесілі, Канадалық арктикалық архипелактың құрамына кіретін арал. Нунавут пен Солтүстік-Батыс аймақтардың арасында бөлінген.

Географиясы
-----------

Ені шамамен 300-600 км және ұзындығы 400-500 км, аумағы 217 291 км² (бұл Беларусь аумағынан сәл асады). Солтүстік-батыста биіктік 665 дейін. Көптеген көлдер орналасқан, олардың ең ірілері - Фергусон, Тахирьюак, Таха, Уошберн. Ауданы жағынана Канадада Баффин Жерінен кейін екінші және әлем бойынша тоғызыншы орын алады, бірақ климаты қатал болғандықтан онда тек 1 707 адам тұрады (2001). Елді мекендер: оңтүстікте Кембридж-Бей және батыста Улукхакток (бұрын Холман).

Виктория аралы Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры бөлген Солтүстік Американың экологиялық аймағындағы Полярлы тундраға (ағыл. *Middle Arctic tundra*) кіреді.

### Бұғаздар мен шығанақтар

Солтүстік-батыста Банкс аралынан енсіз Уэльс ханзадасының бұғазы арқылы бөлінген, солтүстікте Ричард-Каллистон мен Уинниатт шығанағы, сондай-ақ жерге терең енген Хадли шығанағы орналасқан, шығыста Голдсмит бұғазы Виктория аралынан Стефанссон аралын бөледі, Мак-Клинток бұғазы - Уэльс ханзадасының аралы. Оңтүстік-шығыста Куин-Мод шығанағы, оңтүстікте - Веллингтон айлағы орналасқан, ал Виктория, Дис, Долфин-энд-Юнион бұғаздары аралды оңтүстік-шығыс пен оңтүстікте материктен бөледі. Оңтүстік-батыста жерге терең енетін Принс-Альберт шығанағы, батыста - Минто және Уокер шығанағы орналасқан.

### Түбектер

Жерсеріктен жасалған сурет
Солтүстік-батыста Уэльс ханзадасының бұғазы мен Ричард-Каллистон шығанағы арасында аралдың шеткі солтүстік нүктесі мыс Пил - Принс-Альберт түбегі орналасқан. Солтүстік-шығыста Хадли шығанағы мен Голдсмит бұғазы арасында мыс Элвайрмен аяқталатын Старкенсон түбегі орналасқан. Оңтүстік-батыста Долфин-энд-Юнион бұғазы мен Принс-Альберт шығанағы арасында Вулластон түбегі жатыр. Батыста Принс-Альберт шығанағы мен Минтоның арасында Дайамонд-Дженнис түбегі бар.

Тарихы
------

Арал 1838 жылы британ зерттеушісі Томас Симпсон ашты және 1839 жылы 1867-1901 жылдары Канаданың Королевасы болған ағылшын королевасы Викторияның құрметіне есімімен аталды.
**Виктор Петрович Кан** - 1950 жылы 19 сәуірде Талдықорған қаласында туған.

B.И. Ленин атындағы Қарағанды политехникалық институтын (1973) инженер-электрик мамандығы бойынша; C.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (1982) заңгер мамандығы бойынша; КСРО ІІМ Академиясын (1991) құқық қорғау қызметін ұйымдастырушы мамандығы бойынша бітірген.

1975 жылдан - ҚазКСР ІІМ Өрт күзеті басқармасының өрттехникалық стансасының инженері.

1977 жылдан - ҚазКСР ІІМ Қылмыстық іздестіру басқармасының инспекторы, АМІ женіндегі аға инспекторы, аға инспекторы.

1984 жылдан - Целиноград облыстық ІІБ қылмыстық іздестіру белімі бастығының орынбасары.

1986 жылдан - Целиноград облысы Степногорск ҚІІБ бастығы.

1988 жылдан - Алматы қаласы Фрунзе АІІБ бастығы.

1990 жылдан - КСРО ІІМ Академиясының тыңдаушысы.

1991 жылдан - ҚР Президенті және Министрлер кабинеті Аппаратының құқық
қорғау органдары секторының меңгерушісі.

1993 жылдан - ҚР ішкі істер министрінің орынбасары - ҚР ІІМ Ұйымдасқан қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес бас басқармасының бастығы.

1995 жылдан- ҚР ІІМ Бас күзет басқармасының бастығы.

1997 — 2000 жылдары - Астана қалалық ІІБ бастығы. 

2001 жылдан - «Семсер» ЖАҚ» бас директоры.

2005 жылдан - «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ президентінің кеңесшісі.

2006 жылдан бері - ҚР ТЖМ «Өрт сөндіруші» АҚ президенті.

«Қазақстан Республикасы Күзет ұйымдары қауымдастығының Мамандандырылған оқу орталығы» ЖШС бас директоры

Запастағы милиция генерал-майоры.Үйленген. 2 ұлы бар.

Марапаттары
-----------

* 3-ші, 2-ші дәрежелі «Мінсіз қызметі үшін»,
* «Қоғамдық тәртіпті қорғау жөніндегі үздік қызметі үшін»,
* «Ұзақ жылғы адал еңбегі үшін»,
* «КСРО Қарулы Күштеріне 60 жыл»,
* «КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»,
* «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 40 жылдығы»,
* «Астана»,
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл»,
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»,
* «Құқық тәртібін қамтамасыз етуде үздік шыққаны үшін»,
* «Қазақстан Республикасындағы қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуде үздік шыққаны үшін» медальдарымен;
* «Милиция үздігі»,
* «Қазақстан полициясына 15 жыл» белгілерімен,
* Қазақ КСР және ҚР ІІМ, Астана қаласы әкімінің құрмет грамоталарымен марапатталған.
* ҚР ІІМ Еңбек сіңірген қызметкері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Руководящий и преподавательский состав Специализированный учебный центр Ассоциации охранных организаций Республики Казахстан. www.stc-aso.kz
2. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
**Алғашқы қазақ радиогазетінің тұңғыш редакторы** - қазақ әдебиетінің аса ірі жаңашыры әрі ғұлама ғалым, филол. тыл. докт. проф. Бейсенбай Кенжебаев. Коммунистік партияның әкелік қамқорлығы арқасында елімізде радиоорталықтары көбейді .

Отызыншы жылдардың басынан бастап, Қазақ республикасының астанасы Алматыда радиоорталығы ұйымдастырылды. Радио арқылы үнемі түрлі хабар-ошарлар, шағын мақалалар, музыка, ән-күй беріліп түрды. 1931 жылы көктемде Қазақстан өлкелік партия к-ті әлтіндей хабарошарлар радиогазет болып берілсін, оның қазақшасы "Енбекші Қазақ" деп аталсын деген қаулы кабылдады. Ол газеттің редакторлығын косалқы қызмет ретінде маған (Б.К.) жүктеді. "Еңбекші Қазақ" радиогазетінде үш кісі қызмет істедік: редакцияның жауапты хатшысы болып жазушы Айтбай Хангелдин, редакцияның хабаршы-дикторы болып журналист Насыр Ноғаев істеді.

Газетімізден екі бөлімі тұрақты орын алды: оның біріншісі жалпы саяси бөлім, екіншісі ойын-сауық бөлімі деп аталды. Бірінші бөлімде шағын материалдар, мақалалар, хабар-ошарлар болатын. Оларды негізінен алганда өзіміз күрастыратынбыз. Тек анда-санда ғана бірлі-екілі мақалаларды күнделікті шығатын газеттен, көбінесе "Еңбекші Қазақ" газетінен алатынбыз. Ал газеттің ойын-сауық бөлімі түгелдей музыка, ән-күй, өлең-тақпақ болатын. Оларды астанадағы театрлардың артистерін шақырып айтқызатын едік. Артист "сахнаға" шығарда: Бәлен кісі өз домбырасымен өлең айтады, өз домбырасымен күй тартады, деп хабарлайтын едік. Біздің осы "өз домбырасы", "орындайды" деген сөздерімізді әуелде жұрт келеке етіп те жүреді. 
"Енбекші Қазақ" радиогазеті күніне үш мезгіл: таңертең, түсте, кешке оқылатын. Әр оқылғанда бір сағат шамасы уақытқа созылатын. Қазақтың тұңғыш радиогазеті "Еңбекші Қазақ" осылайша бір жылға жуық уақыт шығып тұрды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Телевизиясы. Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат" 2009, 1-т: - 640 бет, ISBN №978-601-03-0070-5
**Бұғыты вольфрам кен орны** – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданында, Іле Алатауының шығыс шетіндегі Үлкен Бұғыты тауында орналасқан. 1941 жылы ашылып, барлау жұмыстары 1942 – 1974 жылдарында жүргізілген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Геологиялық құрылымы негізінен ұсақ түйіршікті құмтас, тақтатас, әктастардан және интрузивті ақшыл қызғылт граниттерден тұрады. Кен денелері орналасқан сыйыстырушы тау жыныстары диорит және диабаз порфириттерінің дайкаларымен (сығылмаларымен) тілімденген. Ордовик жыныстарынан тұратын синклинальдың грейзенделген бөлігінде кварц-желілі шеелит кенді штокверк бар. Тереңдеген сайын грейзенделген тау жыныстарының мөлшері азаяды.

Жатыс сипаты, минералдары
-------------------------

Кенді желілердің қалыңдығы 10-50 см, ұзындығы 200-300 м-ге жетеді. Кеннің басты минералдары шеелит, молибденит, халькопирит, пирит, турмалин, вольфрамит, сфалерит; бейкенді минералдардан мусковит, калий шпаты, турмалин, кальцит, апатит, топаз, т.б. бар. Шеелит кварц желілерінде жекеленген кристалдар (0,2 – 40 мм) мен түйіршік агрегаттар түрінде кездеседі. Жер бетінде кенқайраңдар түзілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
Нормандық жаулап алулар қызылмен көрсетілген
**Нормандар** (нурмандар, нормандықтар) — викингтер немесе солтүстік теңізге жақын елдердің тұрғындары және олардың ұрпақтары, Францияның солтүстігінде (франктер королдігі) орналасқан. Кіші тілді бола тұра, 8 ғ. олар еуропа елдерінің жағалауларында Дания, Норвегия және Исландияға қарақшылық шабуыл жасаған. 900 ж. нормандар Сенаның төменгі бөлігіне орныққан. Король ІІІ Карл оларға қазіргі Руан маңынан территория бөлген, соңынан олар өзінің иелігін батысқа қарай ұлғайтты. 

Нормандар герцогтігін Нормандия деп негіздеді және үкімет басшылығын графтар мен герцогтар басқаратын. Нормандар христиан дінін қабылдағанымен, француз тілін қолданған, олар жаулап алушы-бабаларының жабайы дәстүрін жалғастырды. 11 ғ. олар Англияны басып алды. Нормандық жаулап алумен қатар Оңтүстік Италияны және Сицилияны отар етті. Италия мен Сицилия нормандары византия императорларымен бәсекелес болды.

Тағы қараңыз
------------

* Франктер

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Dudo of St. Quentin's Gesta Normannorum, English translation Мұрағатталған 15 тамыздың 2009 жылы.
* The Normans, a European People Мұрағатталған 5 ақпанның 2012 жылы.
* Breve Chronicon Northmannicum (Latin).
* The Normans Мұрағатталған 26 наурыздың 2009 жылы. Jersey heritage trust
* Wales History — The Norman Wars.