recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Мұқағали Мақатаев мұражайы
Мұқағали Мақатаевтың әдеби - ескерткіш мұражайы 1991 жылы қыркүйекте Қазақ КСР Министрлер кабинетінің 544 қаулысымен Ұ. Қарамановтың қол қоюымен ашылды. Бүкілодақтық байқауда «Алтын медаль» жүлдесін жеңіп алған С. Фазылов пен Б. Кәрімовтың жасаған мұражай жобасы таңдап алынып, 60 жылдық мерейтойында лентасы ілінді. Аудандық партия комитетінің Бірінші хатшысы Б. Сабаншиев мұражай қадасын қақты. Аудан әкімі Қаһарман Мұхтарұлы Күдер ол кезде құрылыс жұмысын басқарып, бас маман ретінде адал тер төгіп, қызмет жасады. Колхоз бастығы Тұрсын Шорманов пен селолық Совет төрағасы Ж. Өтеевтер де өз үлесін қосты. Мұражай халыққа қызмет етіп, елдің, жердің рухани демеушісі, жас ұрпақтың жебеушісі болып келеді. 

Мұражайдың алдына 1991 жылы Какимов Қадыржан мен Алжар Мүсірепованың көркемдеуімен, ақынның кеудесінен кескінделген тас мүсіні бейнеленіп қойылды. 

Қарасаз ауылындағы М. Мақатаевтың әдеби- мемориалды мұражайы 1991 жылы 4 шілдеде ашылған. Мұражайда 734 экспонат бар, негізгі қоры 548, қосымша қоры -186. Негізгі қорда М. Мақатаевтың өзі пайдаланған кітаптар, өлеңдерінің қолжазбалары, насыбай шақшасы, шахмат тастары мен тақтасы, жеке гигиеналық заттары, өзі киген киімдері, портфелі, папкасы, т.б. заттары сақтаулы. 

2011 жылы ақынның әдеби-мемориалды мұражайына күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді Барлығы 177 млн. теңге бөлініп, қосымша конференц зал салынған. Музей кеңселік жиһаздар мен жаңа технологиялық аудио-бейне, дыбыс-жарық құрал – жабдықтарымен қамтамасыз етілген. Мүражай директоры – Өтеев Жұмаш, жоғарғы білімді, журналист, мұқағалитанушы. Мұражайда 6 қызметкер жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Ақпараттық кітапша*. Жер жаннаты - Жетісу. Астана: *«Атамекен, Қазақстан Картасы»*. 2012, – 110 бет
**Әдеби сын** – әдеби шығарманың бір түрі.

Сипаттама
---------

Әдеби сын көркем шығармаға эстетикалық баға беріп, бейнеленген өмір шындығының көркемдік шындыққа қалайша айналғандығын саралайды, оның мән-маңызын түсіндіреді, әдеби өмірдің бүгінгі ерекшелігін айқындап, бағыт сілтейді. Әдеби сынының әдебиет тарихынан бір айырмашылығы ол – бүгінгі шығармаларды талдап, оларға қазіргі кезең талаптары тұрғысынан баға береді. Әдеби шығарманы оқыған адам ол жөнінде өз пікірін, көзқарасын білдіре отыра алмайды. Әдеби сын – оқушыға тура жол көрсететін ақылшы. Сын көне заманда туғанымен, ол көп уақыт авторлардың көркем шығарманы ұнатуы немесе ұнатпауы дәрежесінен аса алмаған. Әдебиеттің жанрлары жіктеліп, өркен жая бастаған сайын Әдеби сынының мақсаты мен міндеті де күшейе түскен. Сыншылдық ой-пікірдің туу, өркендеу тарихы әр кезеңде, әр әдебиетте әр қилы болды. Пушкинге дейінгі орыс Әдеби сыны шығарманың ұнаған, ұнамағын айтудан ара-тұра әсемдік сипатын немесе кемшілік кінәратын көрсетуден әріге бармады. Ұлы сыншы Белинский тұсында көркем шығарманың тұтас бітім-болмысына, ой мен образдың бірлігіне, жазушыдың өмір шындығына, заманға көзқарасына назар аударылды. Добролюбов «шыншыл сынды» уағыздағанда, сынның принциптік сипаты айқындала түсті. 

Маркстік-лениндік принциптерін дамыту, орнықтыру барысында субьективтік сынмен де, нормативтік, яғни бір қалыптан шықпайтын догматикалық сынмен де күресуге тура келді. Совет әдеби сынының қалыптасу барысында көркем әдебиеттің әлеуметтік мәнін түсінбеген, оның қоғамдық, өзгертімпаздық сипатын танымаған, шығармашылық бостандықтың сырын ұқпаған, түр мен мазмұнның арасындағы диалектік байланыстың құпиясына көз салмаған сектанттықты, «әдебиет автономиялығын» уағыздаған, «өнер – өнер үшін» немесе «өнер – саясаттың құлы» деген теорияларға сүйеген дарындар мен топтардың бәріне қарсы күрес жүргізуге тура келді. Совет әдебиеті адамзаттың көркемдік дамуындағы жаңа бір қадамы болып, ең революцияшыл, ең оздық әдебиетке айналды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энцеклопедиясы. 2 том.
**«Лидс Юнайтед»** (ағылш. *Leeds United Football Club*) — Англияның Лидс қаласындағы футбол клубы, өз алаңындағы ойындарын "Элланд Роуд" стадионында өткізеді.

Тарихы
------

Клуб 1919 жылы құрылған. Комнданың ең табысты кезеңі — өткен ғасырдың 60, 70-жылдары, Дон Ревидің жетекшілігімен екі рет Англия чемпионы атанды, Жәрмеңкелер кубогында топ жарды, Англия кубогы мен Лига кубогын иеленді. 1975 жылы Еуропа чемпиондар кубогының финалына шығып, "Бавариядан" 0:2 есебімен ұтылды.

Команданың тағы бір дәуірлеген шағы ғасырлар тоғысына тұспа-тұс келді, 2000 жылы Англия чемпионатында үшінші орын алды, 2001 жылы УЕФА Чемпиондар Лигасында жартылай финалға дейін жетті. Ол кезде клубта Марк Видука, Оливье Дакур, Доминик Маттео, Рио Фердинанд, Ли Бойер, Джонатан Вудгейт, Алан Смит, Иан Харт, Харри Кьюэлл, Дэнни Миллз секілді футболшылар доп тепті.

Көп ұзамай клуб қаржылай қиындықтарға ұшырады, көптеген футболшылары командадан кетті. 2004/05 жылғы маусымнан соң чемпионшипке түсіп кетті де, содан 2020 жылы бір-ақ оралды. Бірақ 2022/23 жылғы маусым қорытындысында қайтадан түсіп қалды.

Жетістіктері
------------

### Ұлттық

* Англия чемпионы: 1968/69, 1973/74, 1991/92
* Англия чемпионатының күміс жүлдегері: 1964/65, 1965/66, 1969/70, 1970/71, 1971/72
* Екінші дивизион жеңімпазы: 1923/24, 1963/64, 1989/90
* Англия кубогы: 1972
* Англия суперкубогы: 1968
* Лига кубогы: 1968

### Халықаралық

* Еуропа чемпиондары кубогының финалисі: 1975
* Кубок иелері кубогының финалисі: 1973
* Жәрмеңкелер кубогының жеңімпазы: 1967/68, 1970/71

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт (ағыл.)
**Электр тогы** – электр қозғаушы күштің әсерінен зарядтардың (зарядталған бөлшектер немесе дене) бағытталған қозғалысы. 

  

Зарядталған бөлшектер: өткізгіштерде — электрондар, электролиттерде —иондар (катиондар мен аниондар), газда —иондар мен электрондар, арнайы жағдайдағы вакуумда — электрондар, жартылай өткізгіштерде —электрондар мен кемтіктер (электронды-кемтіктік өтімділік) болып табылады. 

Электр тогы энергетика саласында — энергияны алыс қашықтыққа жеткізу үшін, ал телекоммуникация саласында — ақпаратты шалғайға тасымалдау үшін қолданылады.

Сипаттамалар
------------

Электр тогының бағыты шартты түрде өткізгіштердегі оң заряд тасушылардың орын ауыстыру бағыты алынады, бірақ өткізгіштердегі заряд тасушылардың заряды теріс (мысалы, металда электрон) болғандықтан ток бағыты электрондардың бағытына қарсы келеді. 

Токтың **тұрақты ток** (ағылш. *direct current*, **DC**) және **айнымалы ток** (ағылш. *alternating current*, **AC**) деп аталатын екі түрі бар.

* **Тұрақты ток** — уақыт бойынша бағыты және шамасы өзгермейді. Тұрақты ток көздері: аккумуляторлар, батареялар. Электрондар *-* тан *+* ағылады.

2-сурет. Айнымалы ток тербелісі  3-сурет. Периодты *i(t)* айнымалы токтың графигі
* **Айнымалы ток** — бағыты мен шамасы периодты түрде өзгеріп отыратын электр тогы. Ал техникада айнымалы ток деп ток күші мен кернеудің период ішіндегі орташа мәні нөлге тең болатын периодты ток түсіндіріледі. Айнымалы ток байланыс құрылғыларында (радио, теледидар, телефон т.б.) кеңінен қолданылады.

Ток күші (және кернеу) өзгерісі (тербеліс) қайталанатын уақыттың (секундтпен берілген) ең қысқа аралығы период (*Т*) деп аталады (3-сурет). Айнымалы токтың тағы бір маңызды сипаттамасы — жиілік (ƒ). Уақыт бірлігінде жасалған периодтар саны жиілік деп аталады.
Айнымалы ток жоғарғы жиілікте өткізгіш сыртына ығыстырылады, бұл скин-эффект құбылысы деп аталады.

Электр тогы физикалық табиғатына қарай өткізгіштік электр тогы (электр өрісінің әсерінен өткізгіште не шала өткізгіште пайда болатын ток тасушылардың реттелген қозғалысы), конвекциялық электр тогы (электрлік өткізгіштігі болмайтын ортадағы не вакуумдағы зарядталған бөлшектер мен денелердің қозғалысы), поляризациялық электр тогы (диэлектриктегі поляризациялық өзгеруі нәтижесінде ондағы байланысқан зарядталған бөлшектердің қозғалысы) болып бөлінеді. Электр тогының өлшеуішіне ток күші және ток тығыздығы алынады. Электр тогы магнит өрісінің көзі болып есептеледі. Магнит өрісін қарастырған жағдайда электр тогы: макроскопиялық ток (өткізгіштік және конвекциялық электр тогы), молекулалық ток (ортаны құрайтын атом, молекула және иондардағы электрондардың қозғалысына сәйкес келетін микротоктар; ығысу тогы) болып ажыратылады.

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Роман деген бетті қараңыз.*

**Роман Василенко** (5 сәуір 1969)  — ресейлік қоғам қайраткері, бизнесмен. Экономика ғылымдарының докторы , бірнеше экономикалық бағдарламалар кітабының авторы, кәсіпкер. Белсенді Интернет қолданушы. Филантроп ретінде қаралады.

Өмірбаяны
---------

  

5 сәуір 1969 жылы Ленинградта дүниеге келген. Әкесі әскери адам, анасы мұғалім.   

Балалық шағын әкесімен бірге жер аударумен өткізді.  

1990 жылы Ярослав Жоғары Әскери Қаржы училищесін бітірді, офицер атағын алды, сонымен қатар экономист мамандығын меңгерді.  

Оқу бітіргеннен кейін, 1998 жылға дейін әскери борышын Ленинград Әскери-теңіз базасында, 17-ші флоттық экипажында өтеді.  

1996-2012 жылдары Роман Василенко Венгрия, Австрия, Франция, Кипр, Маврикии, Швейцария, АҚШ-тағы MBA курстарын бітірді.  

2014 жылы "Life is Good Ltd." Халықаралық компаниясының негізін қалады.  

2014 жылдың тамыз айынан бастап "Бест Вей" тұрғын үй кооперативінің бас төрағасы болып қызмет атқарады.  

> 
> «*Өмір сүру үшін бірігейік*»  
> 
> 
> 
>

Қарым-қатынасы
--------------

  

Көптеген әйгілі адамдармен тығыз қарым-қатынаста. Солардың ішінде Боб Дойл (фильм авторы "Құпия"), Даг Вид (тарихшы), Аллан Пиз (Аустралия жазушысы), Александр Друзь, Андреас Винс, Дональд Трамп, Владимир Путин т.б.

Жетістіктері
------------

Консалтинг саласындағы өзінің көпжылдық тәжірибесінің арқасында, сонымен қатар Ресей халқының және жақын шетелдің өзекті мәселелерін зерделеп, кезекті желі арқылы белсенді жылжыту арқасында қалыпқа келтірді. Бұл құрал банктің ипотекасының баламасы болып табылады. Ойлап табылған осы әдісті оң бағалаған Ресей, Қазақстан үкіметінің өкілдері, халыққа әлеуметтік маңызы бар деп танып мадақтады

Интернетте
----------

Интернет желісінің белсенді қолданушысы болып табылады. Facebook, Instagram, Вконтакте, Youtube, Одноклассники әлеуметтік желілерінде өзінің парақшасы бар.

Марапаттары
-----------

* 2015 жылы қараша айында «Жыл адамы» премиясында, «Қаржыгер 2015» номинациясын жеңіп алды.
* 2015 жылы 10 желтоқсан күні "Ұлттық Маңызды Кәсіпорын" атты жүлде табысталды.
* 2016 жылы қаңтар айында, Қазақстан республикасына әлеуметтік маңызды үлес қосқаны үшін алғыс хат иеленді.
* "Ұлттық Экономиканың элитасы" дипломы Life is Good холдингіне табысталды.
* 2015 жылы — кандидаттық диссертациясын қорғады

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Chief TIme журналы Роман Василенко туралы
* Өмір керемет! Life is Good, 2016 жылы өз жұмысының нәтижелерін мақтан тұтады
* Роман Василенко: «Азаматтар үшін бұл жақсы болса - бұл ел үшін жақсы»
* Роман Василенко: Ресейде адам капиталын сақтаудың заманауи әдістері
* Роман Василенко: тұрғын үй кооперативі - ипотекаға заманауи балама
* Роман Василенко: «Біз өз үйіңізді сатып алуға мүмкіндік береміз»
Milos Raonic 1, Wimbledon 2013 - Diliff
Ми́лош Ра́онич ( 1990 жылдың 27 желтоқсан айында Югославия, Титроградта дүниеге келген) – канадалық кәсіби теннисшы , Югославиядан қоныс аударған .

Жетістіктері
------------

* Жеке сында әлемдегі экс-9-шы ракетка (21сәуір 2014 жылға).
* Жеке сында АТР сериясындағы турнирлерде 5 дүркін жеңімпазы.
* Канада ұлттық командасының құрамасында Девис Кубогының жартылай финалисті (2013).
* Жұптық сында юниорлар арасында Үлкен шлемның бір дүркін жартылай финалисты (Roland Garros-2008).

Жалпы Ақпарат
-------------

1990 жылдың 27 желтоқсан айында Югославия, Титроградта (кәзіргі Подгорицада, Черногория) дүниеге келген. Милоштың әкесі Душан, анасы Весна, екеуі де инженер. Милош 3 жасында жанұясымен Канадаға қоныс аударған. 8 жасынан теннис ойнайды. Әкесі оны таң ата немесе күн қарайғанда жаттықтыруға апарады екен, корттың аренда төлем ақысы ең төмен болғанда. Кумиры - Пит Сампрас, барлық ойындарын видеоға жазып жұрген.

Спорттық карьерасы
------------------

Жыл соңындағы рейтингі
----------------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Жыл** | **Жеке сындағырейтингі** | **Жұптық сындағырейтингі** |
| 2013 | **11** | **131** |
| 2012 | 13 | 201 |
| 2011 | 31 | 369 |
| 2010 | 156 | 349 |
| 2009 | 373 | 425 |
| 2008 | 915 | 513 |
| 2007 | 1 386 | 1 386 |
|

Турнирларда Өнер Көрсету
------------------------

Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету
---------------------------------------

### Жеке сында АТР турнирлердің финалы (10)

#### Жеңістер (5)

#### Жеңілістер (5)

### Жеке сында фьючерстер мен челленджердің финалы (8)

#### Жеңістер (4)

#### Жеңілістер (4)

Жұптық сындар
-------------

### Жұптық сында АТР турнирінің финалы (1)

#### Жеңілістер (1)

Сілтемелер
----------

* ATP сайтындағы профилі
* ITF сайтындағы профилі Мұрағатталған 11 наурыздың 2016 жылы.
* Кубок Дэвиса сайтындағы профилі
Үстел ойыны
Видео ойын
**Ойын** (*Игра*; *game*) — 1) ойын теориясында — тайталасушы екі жақтың мінез-құлық моделі. Антагонистік және антагонистік емес ойындарды, сонымен қатар табиғатқа қарсы екінші жақтағы ойындарды айрықшалайды; 2) есептеу техникасында — белгілі бір ойын алгоритмі бойынша үйрету, жаттықтыру, жағдайды ұқсаттыру (компьютерлік іскерлік ойындар) мақсатында, сонымен қатар көңіл көтеру мақсатында (компьютер ойыны) адамның компьютермен әрекеттестігі.

Сондай-ақ, «ойын» термині осындай әрекеттерге арналған элементтер немесе бағдарламаларды атау үшін қолданылады. Мамандыққа тән жағдайларды жасау және оларда практикалық шешімдерді табу басқару теориясы (іскерлік ойындар – ең тиімді шешімдер мен кәсіби дағдыларды қалыптастыру мақсатында өндірістік жағдайды модельдеу) және әскери істер (соғыс ойындары – жердегі және топографиялық карталардағы практикалық есептерді шешу) үшін стандартты болып табылады.

Ойын әртүрлі ғылымдардың, мысалы, биологияның, физиологияның және т.б. зерттеу пәні болып табылады.«Ойын» ұғымы көптеген идеяларды қамтиды және әртүрлі авторлар бұл анықтаманы түсіндіруге өзінше қарайды. Бірақ әр түрлі авторлар «ойын» терминін қалай түсіндірсе де, ол әрқашан адамның психикалық функцияларын дамытудың жетекші нысандарының бірі және әлемді нақты танудың тәсілі болады делінген.

Ойын түрлері
------------

* Үстел ойындары
* Құмар ойындар
* Жылжымалы ойындар
* Спорттық ойындар
* Рөлдік ойындар
* Балалар ойындары
* Компьютер
* Психологиялық ойындар
* Трансформациялық ойындар
* Челленджтер

Құмар ойындары
--------------

2006 жылы төрт итальяндық клуб ерекше «олжа» ойнады. Кім келісімшарттық матчтарды ойнайтын болады. Әзілдің жеткілікті мөлшерімен оны дәл бүгін деп атауға болады. Милан мен «Ювентус», «Лацио» және «Фиорентина» матчтардың төрешілеріне ойындарда қажетті нәтиже алу үшін пара берді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
2. ↑  Келісімшарттық ойындарға байланысты жанжалды оқиғалар. Мұрағатталған 13 қаңтардың 2020 жылы.
**Экономикалық Бірігу**, Экономикалық интеграция – экономикалық объектілердің жуықтасуы, өзара астасуы (бірлесуге дейін). Э. б. үдерісі түрлі деңгейлерде жүргізіледі. Деңгейлес Э. б. (компания бәсекелестің компаниясын өзінің бақылауына алады немесе өндірістік үдерістің бірдей сатысындағы бірдей салада істейтін компанияларды қосып алады) және сатылас Э. б. (компанияның қызметі ақырғы өнімді өндірудің технол. тізбегіндегі екі не одан көп буынды қамтиды; ол өнімді өндіру мен өткізудің барлық сатысын: шикізатты өндіруден көтерме немесе бөлшек саудаға дейін қамтуы мүмкін) түрлеріне бөлінеді. Э. б. халықар. сипатта болады және ұлттық шаруашылықтарды бірыңғай халық ш-на бірігуге дейін жақындастыруды көздейді. Э. б. – шаруашылық өмірдің интернационалдануының жоғары нысаны. Оның негізін капитал мен өндірістің интернационалдануы құрайды, ол әуелі микродеңгейде (фирмалар мен банкілер деңгейінде), сонан соң макродеңгейге (мемлекеттер деңгейіне) шығады. Сонда Э. б. халықар. келісімдермен және шарттармен ресімделеді. Э. б. өзінің жоғары көрінісінде институттық сипат алады, яғни тұрақты әрекет ететін халықар. органдар нысанында болады. Халықар. интеграц. бірлестіктердің басты нысандары: еркін сауда аймағы, кеден одағы, ортақ нарық, экон. және валюталық одақтар. Қазіргі кезде әлемде Э. б-дің жоғары сатысында Еуропа одағы (ЕО) тұр, ол ортақ нарық сатысынан өтті. Еркін сауда аймағына НАФТА (Солт.-американ еркін сауда қауымдастығы) үлгі бола алады. Ресей, Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан арасында Кеден одағы туралы келісім жасалынды.
Laura Robson London
Лора Робсон ( 1994 жылдың 21қаңтар айында Австралияда, Мельбурнде дүниеге келген) – британдық кәсіби теннисшы , жеке сында юниорлар арасында әлемдегі экс-бірінші ракетка.

Жетістіктері
------------

* Аралас жұптық сында (миксте) 2012 жылғы Лондонда өткен жазғы Олимпияда ойындарының күміс медалінің иегері.
* Жұптық сында Үлкен шлем турнирінің 1 дүркін 1/4 финалисты (Australian Open -2010).
* Ұлыбритания ұлттық командасының құрамасында Холман Кубогының финалисті (2010).
* Жеке сында ITF сериясындағы турнирлерде 1 дүркін жеңімпазы.
* Жеке сында юниорлар арасында Үлкен шлемның 1 дүркін жеңімпазы (Уимболдон-2008).
* Жеке сында юниорлар арасында Үлкен шлемның 2 дүркін финалисты (Australian Open-2009, -2010).
* Жеке сында юниорлар арасында Үлкен шлемның 2 дүркін жартылай финалисты (US Open-2009, Уимболдон-2010).
* Жеке сында юниорлар арасында әлемдегі экс-бірінші ракетка.

Жалпы Ақпарат
-------------

Лора ұш баланың бірі, Ник деген ағасы және Эмили деген ұлкен апасы бар. Әкесінің аты Эндрю, анасының аты Кэти Робсондар.  

Әкесі бір уақыттары Royal Dutch Shell компаниясының атқарушы директоры болған, ал анасы бұрынғы кәсіби баскетболшы, кәзір спорт бапкері болып жұмыс істейді. Лора 18 айлық кезінде отбасы Австралиядан Сингапурға қоныс аударған, тағы 4 жыл өте Ұлыбританияға көшкен.  

Ата-анасының қолдауымен Лора тенниске 6 жасынан бастап келген.7 жасынан бір неше акаделияларда жаттыға бастайды, ал 10 жасынан бастап Лораның менеджері Octagon группасы болады.  

2008 жылдан бастап кәсіби теннисшы. Кәзіргі бапкері Майлэ Маклаган.

Спорттық карьерасы
------------------

Жыл соңындағы рейтингі  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Жыл** | **Жеке сындағырейтингі** | **Жұптық сындағырейтингі** |
| 2012 | **53** | 285 |
| 2011 | 131 | 808 |
| 2010 | 206 | **127** |
| 2009 | 419 | 299 |
| 2008 | 559 | 1006 |
|

Турнирларда Өнер Көрсету
------------------------

Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету  

Жеке сында WTA турнирлердің финалы (1)  

Жеңілістер (1)  

Жеке сында АТF турнирінің финалы (2)  

Жеңістер (1)  

Жеңілістер (1)

Жұптық сында өнер көрсету
-------------------------

Жұптық сында WTA турнирінің финалы (1)  

Жеңілістер (1)  

Жұптық сында АТF турнирінің финалы (1)  

Жеңілістер (1)

Аралас жұптық сында (миксте) өнер көрсету
-----------------------------------------

Микс жұпты дәрежеде Үлкен шлем турнирлердің финалы (1)  

Жеңілістер (1)

Командалық турнирлары
---------------------

Командалық турнирлардың финалдары (1)   

Жеңілістер (1)

Сілтемелер
----------

* WTA сайтындағы профилі
* ITF сайтындағы профилі Мұрағатталған 4 маусымның 2014 жылы.
* Кубок Федерации сайтындағы профилі Мұрағатталған 30 сәуірдің 2013 жылы.
Петра Мартич ( 1991 жылдың 19 қантар Югославия Сплитеда дүниеге келген) - хорваттық кәсіби теннисшы (2008 жылдың шілде айынан бастап).

Жетістіктері
------------

* Жеке сында ITF сериясындағы турнирлерде 2 дүркін жеңімпазы ( барлығы – 5).
* Жеке сында юниорлар арасында Үлкен шлемның 2 дүркін 1/4финалисты (US Open-2006; Roland Garros-2007).
* Жеке сында юниорлар арасында Orange Bowlдың 1 дүркін 1/4финалисты.
* Жеке сында әлемдегі экс- 42-шы ракетка.

Жалпы Ақпарат
-------------

Петра 5 жасынан бастап тенниспен айналыса бастаған. Анасының аты Сандра, әкесінің аты Ведран. Петраны тенниске алып келген анасы екен.  

Бапкерлері Раджи Чаудхури мен Ведран Мартич.   

Петра хорваттық, ағылшын, итальяндық тілдерді толық игерген.  

Мартич хардта өнер көрсеткенді ұнатады екен. Өте ерте – 14 жасынан бастап – ересектер жарыстарында өнер көрсете бастады.

Спорттық карьерасы
------------------

Жыл соңындағы рейтингі  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Жыл** | **Жеке сындағырейтингі** | **Жұптық сындағырейтингі** |
| 2013 | 116 | 83 |
| 2012 | 59 | **58** |
| 2011 | **49** | 97 |
| 2010 | 144 | 86 |
| 2009 | 84 | 139 |
| 2008 | 214 |  |
| 2007 | 325 |  |
|

Турнирларда Өнер Көрсету
------------------------

Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету  

Жеке сында WTA турнирлердің финалы (1)  

Жеңілістер (1)  

Жеке сында ITF турнирлердің финалы (4)  

Жеңістер (3)  

Жеңілісі (1)

Жұптық сындар
-------------

Жұптық сында WTA турнирінің финалы (3)  

Жеңілістер (3)  

Жұптық сында ITF турнирінің финалы (5)  

Жеңістер (3)  

Жеңілісі (2)

Сілтемелер
----------

* www.wtatennis.com
* www.itftennis.com Мұрағатталған 25 шілденің 2014 жылы.
* www.fedcup.com Мұрағатталған 20 қазанның 2013 жылы.
*Колли* - биіктігі ортадан жоғары ит. Дене құрылысының типі бойынша ширақ, бірақ ашаң. Жеңіл қозғалып, тез жүреді. Жүні ұзын, батыл, жақсы естиді, сақ. Сүйегі мықты, бірақ ірі емес, бұлшық еті мықты және құрғақ. Терісінде қатпар болмайды. 
Ертеден келе жатқан бақташы ит тұқымы. Отаны - Шотландияның табиғаты қатал таулы аудандары.

Колли алғаш рет 1860 жылы Бирмингемдегі көрмеге әкелінді. 1885 жылы Англияда колли клубы ашылды, ал 1891 жылы осы тұқымның алғашқы стандарты бекітілді. Ұзаққа созылған селекция жұмыстары коллиді мәдени заводтың ит тұқымына айналдырды. Колли өте жуас. Түрлі үйрету жаттығуларына тез дағдыланады. Олар әсіресе бақташылыңқа оңай үйренеді. Соған бар жан-тәнін салады.

Американың ит үйретушісі Рудд Ватервакс экраннан Лесси деген итті көрсеткеннен кейін Kолли бұрынғыдан да танымал бола түсті. Бақташы ит ретінде Kолли Канадада, Жаңа Зеландияда, әсіресе Австралияда кең тараған.

Бұл ит тұқымы Совет Одағында 1952 жылдан бастап, Қиыр Шығыста теңбіл бұғы бағатын бақташы ит ретінде пайдаланылып келеді. Содан соң 1960 жылдары Қазақстанға әкелініп, қой бағуға үйретілді.
**КАРЛ МАРТЕЛЛ** (соңғы лат. *martellus* — балға) (688 ж. ш. т. — 22.10.741) — 715 жылдан Франк мемлекетінің билеушісі, кароланттер эулетінен шыққан майордом. Мемлекеттің бір орталыққа бағынуы және оның әскери қуатының нығайтылуы үшін ол жерді толық меншікке беріп келген бұрынғы тэртіпті жойып, енді белгілі бір шартпен беруді (бенефицияға) кеңінен қолданды. Бүл үшін ірі жер пеленушілер мен шіркеудің меншігіндегі жерлерді конфискациялады. К. М-дің әскерлері герман тайпаларына қарсы соғыс жүргізді, ал 732 ж. Пуатье түбіндегі үрыста арабтарға қатты соққы беріп, олардың Бат. Европаға одан әрі басып кіруін тоқтатты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Әндіжан уезі** — Түркістан генерал-губернаторлығындағы Ферғана облысының әкімшілік-аумақтық бірлігі. Әкімшілік орталығы – Әндіжан қаласы.

Тарихы
------

Уез 1876 жылы Қоқан хандығы Ресей империясына қосылып, Ферғана облысының негізі қаланғаннан кейін құрылды.

Географиясы
-----------

Әндіжан уезі Ферғана облысының шығысында орналасты.

Солтүстік-шығысында уез Семей облысымен шектесті. Ферғана жотасы олардың арасындағы шекара болды.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

1897 жылы уезде 20 болыс болды:

* Алтынкөл;
* Арабан;
* Айым;
* Базарқорған;
* Балықшы;
* Жалалабат;
* Қарасу;
* Қорғантепе;
* Құршабат;
* Қоқан-Қыстақ;
* Кеңкөл-Қарағыр;
* Маңғыр;
* Майлы-Есбакент;
* Нарын;
* Наукент;
* Сусамыр;
* Өзген;
* Хакент;
* Хакөлабат
* Жарбасы.

Тұрғындары
----------

1900 жылы уез тұрғындарының саны 351 187 адамды құрады. Халқы сарттардан, қыпшақтардан, қырғыздардан және аздаған орыстардан құралды.

Экономикасы
-----------

Дереккөздер
-----------

1. ↑  для статистического описания Ферганской области: результаты поземельно-податных работ. Вып. 1. Андижанский уезд, 1897 г.. Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 наурыз 2016.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 16 шілде 2019.
**Тәржіма Шаһнама** – Фердоуси "Шаһнамасының" түркіше аудармасы. Аударған – Хұсейін Хасан Мұхаммед әл-Хорезми. Ол сұлтан Чемнің жұмсауымен Мысырға барып, онда "Шаһнаманы" аударған, еңбекті Кансух Гури сұлтанға тарту еткен. Аударманың қолжазбасы 1511 жылдың наурыз айында Каирде жазылып біткен. Поляк түркітанушысы А.Зайончковский "Тәржіма Шаһнама" 1965 ж. Варшавада бастырып шығарған. Бұл басылған нұсқада араб әліпбиімен жазылған "Шаһнаманың" фотокөшірмесі және мәтіннің латынша транскрипциясы бар. Зерттеуші Ә.Құрышжанұлы еңбек жайында "Ескерткіш ескі осман тілінің тарихы үшін аса бағалы мұра бола тұра, көне қыпшақ тілі мен Алтын Орда, Хорезм халықтарының мәдени тарихы үшін де маңызы аз емес" дейді. Қолжазба Түркиядағы Топқапы сарайында сақтаулы.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Телескопты ең бірінші болып қолданған Галилео Галилей
**Астроном** — әр түрлі аспан денелерін зерттейтін ғалымдар. Олардың қызығушылық аясына ғаламшарлар мен олардың серіктері, кометалар, жұлдыздар және басқа ғарыштық заттар кіреді. Бақылау, эксперимент, есептеулер көмегімен олар зерттелетін материалдың сыртқы түрін және толық өмірлік циклын, оның ғалам масштабындағы байланысын зерттейді. Астроном мамандығы өте сирек болып қалады, бірақ кеңістікті зерттеумен айналысатын ғылымның белсенді дамуы аясында оған деген қызығушылық тез артып келеді.

Қоғамға пайдасы
---------------

Біріншіден, олар басқа планеталарда тіршілік бар-жоғын білуге тырысады, планетадан тыс нәсілдердің Жерге басып кіру сценарийлері қаншалықты шындыққа жанасады.

Екіншіден, әр түрлі есептеулердің көмегімен мамандар сыртқы факторлардың әсерінен Жердегі тіршіліктің өзгеруіне байланысты болжамдар жасайды.
Үшіншіден, олар бізге жақын планеталарды табуға тырысады, олар болашақта болуы мүмкін апаттар жағдайында өмір сүруге қолайлы. Сондай-ақ, астрономдардың зерттеулері Жер мен ғарыш арасында байланыс орнатуға, планетаның шығу тегін нақтылауға, оның ежелгі тарихы мен болашағы туралы зерттеуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, заманауи астрономдардың ғылыми жетістіктері- жасанды жер серіктерімен байланыс орнату, навигацияда, табиғи ресурстарды мониторингілеуде, климаттық өзгерістерді зерттеуде қолданылады.

Кәсіби қасиеттері
-----------------

Бүгінгі күні бұл тапсырмаларды күрделі жабдықтар орындайды, ал ғалымдар алынған ақпаратты талдау үшін қалады. Бұл жұмыста бүгінгі күннің өзінде романтизмнің үлесі бар, бірақ, ең алдымен, сандар мен формулаларды талдап, кеңседе көп сағатты өткізуге дайындалу керек.

Астроном талап ететін қасиеттер:

* математикалық ойлау;
* зейінділік, дәлдік, педантри;
* үлкен көлемдегі ақпаратты өңдеу, талдау, есте сақтау және белсенді пайдалану мүмкіндігі;
* кеңістіктегі ойлау және әр түрлі гипотезалар ұсына білу;
* ғарышқа деген шынайы сүйіспеншілік, уақыттың негізгі бөлігін жұмысқа арнауға дайындық.

Астрономдардың жалақысы
-----------------------

Астрономның жалақысы тікелей тұратын еліне, жұмыс орнына, біліктілік деңгейіне, тәжірибесіне, қызмет саласына байланысты. Ғылыми дәрежесі бар, көп жылдық практикалық тәжірибесі бар, маңызды бюджеттік немесе коммерциялық бағдарламаға қатысатын, бюджеті үлкен маман өте бай бола алады.
**Айналым қаражаты** — кәсіпорындар мен шаруашылық ұйымдарының өндіріс циклі барысында толық пайдаланылатын қаражатының бір бөлігі.

Оған ақшамен бағаланған материал, шикізат, отын, энергия т.б. қажетті заттар жатады. Ол сонымен қатар аяқталмаған өндірісті жалғастыру үшін, дайын өнім қорын жасау үшін де жұмсалады. Айналым қаражатының бір бөлігі өндіріс саласында, екінші бөлігі айналымға түседі. Күнделікті өндіріс жағдайында оның бір бөлігі материалдық заттар қорына айналса, тағы бір бөлігі банк есепшотында, кәсіпорын кассасында жинақталады. Құрылым барысына қарай айналым қаражаты кәсіпорынның меншікті қаржысы мен несие қаржысы (банктен уақытша қажетті өтеу үшін алған) болып бөлінеді. Айналым қаражаты кәсіпорынның пайдасы есебінен өсіп отырады. Оны пайдалануды жақсарту, айналымын жеделдету өндіріс тиімділігін арттырудың басты факторларының бірі.  
Өндірістік қорлардың ауыспалы айналымының кез келген кезеңінде айналым қаражаты жетпей қалса онда өндірістің үздіксіз өнім шығаруы бұзылады. Қазақстанда 90-жылдары өнеркәсіп салаларына экономикалық шетелдік инвестициялардың мол тартылуы кәсіпорындардың айналым қаражаты тұрақтандыруға, игеруге жағдай жасады.

Сілтемелер
----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 1-том
**Клапейрон, Бенуа Поль Эмиль** (26 қаңтар 1799 жыл, Париж -1864 ж. 28 қаңтар) - Француз физигi және инженерi.. Политехникалық мектептi бiтiрдi (1818). Петербургте Қатынас жолы инженерлер институтында қызмет iстедi. Францияға келгенде Париждегi көпiр және жол Мектебiнде профессор болды.

Клапейронның жұмыстары жылу процестерiне арналған. 1834 жылы ол Карноның ойын геометриялық түрде бейнелеп термодинамикаға графикалық әдiстi енгiздi. Сол жылы Бойль – Мариотт заңын, Гей – Люссак заңын және Авогадро заңын қамтитын идеал газ күйiнiң теңдеуiн (Клапейрон теңдеуi) қорытып шығарды. Бұл төменгi қысымдағы және жоғары температурадағы нақты газдар үшiн белгiлi дәрежедегi дәлдiкпен қолданылатын ең қарапайым қатынас болды. (1874 жылы ол Менделеевпен жалпыланған болатын, казiр Менделеев – Клапейрон теңдеуi деп аталады). Ол заттардың қайнау (балқу) температурасы мен қысымды байланыстыратын теңдудi (Клапейрон – Клазиус теңдеуi ) тапты. Клаузиус бұл теңдеудi 1851 ж. негiздедi.
**Қырықбай Сатқынбайұлы** (1893 жыл Қордай ауданы Сұлутөр тауының теріскей бөктері - 1979, Кенен ауылы) - күйші.

  

Әкесі Сатқынбай Әлмесұлы халық арасына кеңінен белгілі, атақты күйші болған. Қырықбай балалардың кенжесі болғандықтан еркелеп өсіп, әуелде домбыраға әуес бола қоймапты. Ал бірге туған екі әпкесі Айша мен Қадишаға әке өнері дарыған екен. Олардың әсерімен Қырықбай да бірте-бірте домбыраға мойын бұрады. Ақыры Байсеркенің, Бердібектің, Саршаның, өз әкесі Сатқынбайдың күйерін түгел үйренді. 

1935 жылы аудан орталығындағы мал дәрігерлерін даярлайтын курсқа түсіп, оны ойдағыдай аяқтайды. Өзі тұрған Киев атындағы ұжымшарға мал дәрігері болып орналасады. 1941-45 жылы 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Әскерден оралғасын бұрынғы жұмысын жалғастырады. А. Жұбанов, Б. Ерзакович, Т. Мерғалиев секілді музыка зерттеушілері Саршаның, Байсеркенің, Бердібектің, Сатқынбайдың күйлерін Қожабек Жапашұлымен Қырықбайдың орындауында жазып алған. Қырықбайдың өзі де бірнеше күйлер шығарған. Олардың ішінде "Ойжайлау" күйін ерекше атауға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз. Жамбыл облысы. энциклопедия. "Қазақ энциклопедиясының" Бас редакциясы Алматы, 2003, 389-бет
**Төрегене қатын** (XII ғасырдың соңы – XIII ғасырдың ортасы) – моңғол ханы Үгедейдің (1229-1241) әйелі, Күйік ханның (1246-1248) анасы, Күйік таққа отырмай тұрып (1242 – 1246) билік жүргізген.

Шығу тегі
---------

 Үгедей хан
Төрегене, «Құпия шежіре» бойынша, удуит меркіттердің көсемі Тоқта бектің үлкен ұлы Худудың қызы болған. 1204 жылдың күзінде Тоқта бек Темучиннен жеңіліп, ұлдары Худу, Шылауынмен қашып кетті. Темүжін басқа меркіттердің арасында тұтқынға түскен Төрегенені ұлы Үгедейге әйелдікке береді.

Рашид ад-Дин оның шығу тегі туралы екі оқиғаны баяндайды. Біріншісі, Төрегене хаас-меркіттердің басшысы Дайыр-Усунның әйелі болған, ал ол қайтыс болғаннан кейін Үгедейдің әйелі болған. Тағы бір әңгімеге қарағанда, ол Тоқта бектің үш ұлының бірінің әйелі болған. Шабуылдан кейін тұтқынға түскен Төрегенені Үгедей күшпен алды. Ең ықтимал нұсқа бойынша (Син Юань ши) ол Тоқта бектің үлкен ұлы Худудың әйелі болған және меркіттерді жаулап алғаннан кейін оны Темучин Үгедейге берген.

Дереккөздер
-----------

* Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Ю. П. Верховского, редакция профессора И. П. Петрушевского. — М. Л.: Издательство АН СССР, 1960. — Т. 2.
* Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар»). Прим. 202 / Перевод Н. Ц. Мункуева. — М.: Наука, 1975. — 85 с.
**«Карпатия»** (ағылш. *RMS Carpathia* (Royal Mail Ship Carpathia) — 1903 жылы салынған жолаушылар бу кемесі. Британдық Кунард лайн кеме компаниясына тиесілі (ағылш. *Cunard Line*).

1912 жылы 15 сәуірде Нью-Йорктен Генуяға, Неапольге және Триестке саяхатта Карпатия батып бара жатқан «Титаниктен» апат сигналын қабылдап, құтқаруға аттанды. Карпатия апат орнына бірінші болып жетіп, апаттан аман қалғандардың барлығын бортына қабылдады. Титаник суға батқан кезде кеменің капитаны Артур Генри Рострон болды.

«Карпатия» 1918 жылы 17 шілдеде Ирландия жағалауынан оңтүстікке қарай 17 миль жерде, неміс SM U-55 (ағыл.) сүңгуір қайығы атқылаған үш торпедаға соқтығысқан кезде суға батып кетті.

Титаник лайнерінің жолаушыларын құтқаруға қатысу
------------------------------------------------

 «Карпатия» ұшырылғанға дейін
Кеме құрылысы Swan and Hunter Ltd кеме жасау компаниясының кеме жөндеу зауыттарының бірінде жүргізілді. 1901 жылдың 10 қыркүйегінде Карпатияның іргетасы қаланып, 1902 жылы 6 тамызда Карпатия деп аталатын жаңа кунардер (Кунард тектес лайнерлер осылай аталған) түсірілді.

Титаник лайнерінің жолаушыларын құтқаруға қатысу
------------------------------------------------

 Титаник лайнерінің аман қалған жолаушыларымен Нью-Йорктегі «Карпатия».
 *Титаниктен аман қалғандарды Карпатияда құтқару*, 1912 ж
Коттам бұл хабарды өзінің капитаны Артур Ростронға тез жеткізді. Рострон дереу Жерорта теңізіне бет алған кемені бұруға бұйрық берді. Қазандықтардың авариялық вентильдерін өшіріп, көмірдің максималды көлемін қамтамасыз ету үшін стокерлердің екі ауысымын орнату, сондай-ақ жолаушыларға ыстық су беруді және жылытуды өшіру арқылы ол кемені жылдамдатуға қол жеткізді, жылдамдық 17,5 түйінге жетті, негізі 14 түйін ғана болатын. Карпатия апат болған жерге үш сағаттан кейін, шамамен сағат 4:00-де жетті. Титаник бұл уақытта батып кеткен. Титаниктен түсірілген 18 (20-дан) құтқару қайықтарында - барлығы 712 адам (1500 адам қаза тапты).

Соғыс және өлім
---------------

1916 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде капитан Уильям Протеро Карпатияға тағайындалды. Солтүстік Атлант сызығында әлі де жұмыс істейтін Карпатия бірнеше рет апатты болдырмай, су астындағы шабуылдардан аман-есен құтылды. 1918 жылы 15 шілдеде ол Ливерпульден Бостонға бет алды. Бірнеше кемелерден тұратын колонаның құрамында ол эскорттың сүйемелдеуімен зигзагпен жүрді. Сәрсенбі, 17 шілде күні таңертең ерте жолсерік конвойдан шықты. «Карпатия» басқа алты кемемен бірге аға конвой ретінде батысқа қарай жылжуды жалғастырды, өйткені ол ең үлкен болды.

Кеме апаты
----------

Бүгінгі күні Карпатия суға батқан орнында қалды: 49°25'N, 10°25'W - Fastnet Rock-тан шамамен 120 миль батысқа қарай. Соңғы уақытқа дейін ешқандай зерттеу жүргізілген жоқ.

Сілтемелер
----------

* Ұлы мұхит кемелері
* Артур Рострон
Куфтин Борис Алексеевич(21.01.1892-02.08.1953)- совет археологы және этнографы. Груз КСР-і ҒА академигі (1946 жылдан). 1919 жылдан Мәскеу университетінің оқытушысы. 1933 жылдан өмірінң соңғы күніне дейін Грузияның музейінде қызмет атқарды. Оның алғашқы еңбектері Мәскеу төңірегін, Сібір мен Қырымды мекенгдеген КСРО халықтарының шығу тегін зерттеуге арналды. 1933 жылдан бастап грузияның археолог экспедициясының жұмысына қатысты. Ежелгі Орта Азия мәдениеті туралы құнды деректер жинады. Оның қазақ халқының мәдениеті мен әдет-ғұрпына байланысты жазған еңбегі 1926ж. жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
**Өлшем** (ағылш. *dimension*) – физика және математика ғылымдарында математикалық кеңістіктің (немесе объектінің) өлшемі деп ондағы әрқандай нүктені көрсету үшін қажетті координаттардың шектеулі саны айтылады.[1][2] Мысалы, түзуде бір (1D) өлшем бар, өйткені ондағы нүктені көрсету үшін тек бір координат қажет болады. Цилиндрдің немесе шар секілді беттің өлшемі екі (2D) болады, себебі ондағы нүктені көрсету үшін екі координат қажет, яғни, беттегі нүктені айқындау үшін ендік және бойлық өлшемдері қажет. Екі өлшемді Евклидтік кеңістік — жазықтықтағы екі өлшемді кеңістік. Ал, кубтің, цилиндрдің немесе шардың ішкі жағы үш өлшемді (3D), себебі осы кеңістіктердегі нүктені табу үшін үш координат қажет.

Классикалық механикада кеңістік пен уақыт ұқсамайтын категорияға жатады, әрі абсолютті кеңістік пен уақытқа байланысты. Ғалам ұғымы 4 өлшемді болып табылады, бірақ электромагнетизмді сипаттауға ол жарамайды. Уақыт-кеңістіктің төрт өлшемі (4D) кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан абсолютті анықталмаған, қайта бақылаушы қозғалысына орай мәлім оқиғаларға сай анықталған. Минковский кеңістігі алғаш гравитациясыз ғаламды мөлшерлейді; жалпы салыстырмалы теорияның псевдо-римандық түрленісі (pseudo-Riemannian manifolds) уақыт-кеңістікті материямен және гравитациямен сипаттайды. 10 өлшемділік суперструна теориясын (6D гиперкеңістік + 4D) сипаттау үшін пайдаланылады; ал 11 өлшемділік супергравитация мен М-теориясын (7D гиперкеңістік + 4D) сипаттай алады; ал кванттық механиканың күй кеңістігі шексіз өлшемді функция кеңістігін білдіреді.

Өлшем ұғымы физикалық нысандармен шектелмейді. Жоғары өлшемді кеңістіктер математика мен ғылымда жиі кездеседі. Олар евклидтік кеңістіктер немесе жалпы параметрлік кеңістіктер немесе Лагранж немесе Гамильтон механикасындағы секілді конфигурациялық кеңістіктер болуы мүмкін; бұлар физикалық кеңістікке тәуелсіз абстрактілі кеңістіктер.

Философияда өлшем көбінесе нәрседегі сан-сапа бірлігі мен қайшылығының ең жинақы стандартын білдіреді. Гегель диалектикасында өлшем сан-сапа өзгерісіндегі сандық және сапалық күйдің түрлі деңгейлерін бідіреді. Ол бойынша, сапа мен сан арасында терең байланыс бар. Өзгеріс сандық өлшемдердің өзгерісінен басталып, мәлім шекке жеткенде сапалық өлшемдердің өзгерісіне ауысады, сөйтіп зат өзінің жаңа нұсқасына ауысады. Сондықтан Гегель өлшемді "сандық сапа" немесе "сапалық сан", яғни сапа мен санның бірлігі деп анықтаған.

Қатысты ұғымдар
---------------

* Анықтамалық өлшем
* Аунақшалар бойынша өлшем
* Габаритті өлшем
* Ең кіші шекті өлшем
* Ең үлкен шекті өлшем
* Есептелген өлшем
* Жобалық өлшем
* Жұмыстық өлшем
* Құрастыру өлшемі
* Құрылымдау өлшемі
* Монтаждау өлшемі
* Нақты өлшем
* Стандартты өлшем

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6
**Адай шежіресі**, «Шежіре» араб сөзі, мәні – шаджарат, үрім-бұтақ, тармақ деген ұғымды білдіреді. Шежіре ерте заманнан ұрпақтан ұрпаққа көшіп келе жатқан тарихи деректер. Шежіре мәдениетті елдердің бәрінде де кездеседі. Халықтардың шығу тегін, даму тарихын баяндайтын мұндай тарихи деректер Шығыс және Батыс Еуропа елдерінде кең етек алған. Көп томдық шежірелер Англия, Германия, Франция, Ресей және шығыс елдерінде баспадан шығып, халыққа белгілі болып отырған. Мұндай шежірелер түркі, оның ішінде қазақ халқы арасында көптеп тараған. Қазақ шежіресін жинап, бастыруда орыс ғалымдары да елеулі қызмет атқарды. Олардың жинап, жазған шежіре жөніндегі деректері өте көп, бірқатары архивтерде сақталған. Қазақ ойшылдары жинап, топтаған шежірелері де әлденеше. Әсіресе, Мұхаммед Хайдар Дулатидің, Қадырғали Жалайырдың және «Көшен – Қарауыл шежіресі» (18 ғасыр), 1835 жылғы «Жәңгірхан шежіресі», Ш.Уәлиханов жазып алған «Ұлы жүз шежіресі», Абдулла Ниязовтың «Үш жүздің шежіресі», 1894 жылғы «Орта жүз және Кіші жүздің шежіресі» тағы басқалардың жинап-терген шежірелерінің тарихи мәні өте зор. Сондай-ақ Шәкерімнің, Халиди Құрбанғалидың, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының, Нұржан Наушабайұлының шежірелерін де еске түсірмей кетуге болмайды. Қысқасы, қазақ шежірелері ру, тайпа, ата-бабалардың өсуі, дамуы, таралуы және соларға қатысты оқиғалар, деректер, қазақ елінің көшіп-қону салты, бір елмен екінші елдің қарым-қатынасы жөнінде мол деректер мен мағлұматтар береді.
Шежіре – ел арасындағы жікшілдікті, рушылдықты қоздыратын дүние емес, ол халқымызды туысқандыққа, бауырмалдылыққа, ағайын-жекжат арасында достыққа, сыйластыққа бағыттайтын асыл мұралардың бірі. Шығысы, туысы бір қазақтардың бір-бірінен ешқандай бөтендігі жоқ, «сұраса келе қарын бөле шығар», «қарға тамырлы ел болып кеткен» қазақтың екі баласы бір-бірінен жөн сұраса кетсе, ағайынды, туыс, құда-жекжат, жиен, т.б. болып шыға келетіндігі неден? Ол «қарызын сұраған ұят болмайды, тегін сұраған жат болмайды» дегендей, ұрпақтан ұрпаққа ерте заманнан көшіп келе жатқан қасиетті дәстүріміз және ардақты салтымыз. Қазақ халқы да басқа халықтардай ақылға кенде болмаған. Өмірдегі қандай құбылысты болсын өз көзімен көріп, өлшеп, парасат безбені арқылы парқын ажыратып отырған. Шежіре беті ашылып, мән-жайы толық зерттелмеген дүние. Сондықтан тарихымызға үңіліп, өткен тарихымызды білу әрбір көзі ашық, көңілі ояу жанды қалыс қалдырмас деп ойлаймыз. Осыған орай біз төменде Адай шежіресі жөнінде кідіріп өтуді орынды көрдік. Тарихи деректерде Кіші жүз 25 топқа бөлінеді. Олар алты ата Әлім, Жетіру, он екі ата Байұлы. Адай – сол он екі ата Байұлының бір тармағы. Адай жөнінде жазылған деректер де, аңыздар да, адай туралы өлең-жырлар да аз емес. Біз бұл жерде олардың бәріне бірдей талдау жасамаймыз. Тек Адай шежіресі туралы қысқаша мағлұматтар береміз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, 4том
Метал шаң-тозаңдары көп кездеседі. Олар – алюминий, сурьма, никель, титан, темір, марганец, вольфрам, тантал, хром, қалайы, церри, торий т.б. метал-шаңдардан дамитын пневмокониоздар. Бұлар өкпеге түскенде өкпеде ерекше реакция жүргізіп, жайылмалы фиброздық үдеріс тудырады. Осындай типтік реакциялар металлокониоздарға тән.
  

Металлокониоздар сирек кездеседі. Таза металлокониоздар едәуір баяу дамуымен және өкпе фиброзы дамуына бейімділіктің болуымен жүреді. Олардың рентгенологиялық белгілері пневмоноканиоздың I, II кезеңіне сай келеді. Кейбір металлдардың әсерінен (бериллий, мырыш, мыс т.б.) литейлік қызба (38-400С) дамиды, олар металдарды балқытқанда түзілетін металл аэрозольдерін деммен жұтқанда пайда болады. Бериллий шаңның түсімен байланысты металлоконкониозда көп мүшелерді зақымдайды (өкпеде - едәуір жөтел, ентігу; теріде – диффузды қара цианоз, дерматит, саркоидтар; буындарда - едәуір артропатиялар; РЭЖ - лимфа аденопатия, гепато-спленомегалия; тез жүдеу т.б.), оның клиникалық негізінде иммундық ауыр пневмония, гранулематоз және эмфиземамен көрінетін ерекше иммундық-патологиялық үдерістер дамиды. Металлокониоздар ішінен сидероз бен алюминоз кең түрде тараған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «КӘСІПТІК АУРУЛАР» Бекмурзаева Э.Қ. Сейдахметова А.А. Сейдалиева Ф.М. Абдукаримова Ж.М. Умиралиева Г.А. Ибрагимова Р.Б. Садыкова Г.С. Қорғанбаева Х.Т. Байдуллаев Б.М. Азизова А.А. оқу құралы, Шымкент 2012
Астана ауданы     Алматы ауданы
**Астана ауданы** — Ақтөбе қаласының әкімшілік-аумақтық бірлігі. Халқы — 313 830 адам (2023). Уақыт белдеуі — UTC+5.

2018 жылдың 30 наурызында Ақтөбе қаласының мәслихатының сессиясында Ақтөбе әкімінің ұсынысы бойынша екі ауданды құру жайында шешім қабылданды және Ақтөбе қалалық әкімдігі аумағында екі әкімшілік ауданды құруға дайындық жұмысы басталды.

Тұрғындар Сазды ауданы атауын ұсынды.

Шекарасы
--------

Астана ауданы Ақтөбе қаласының батыс бөлігінде орналасқан. Ауданның шығыс бөлігі Алматы ауданымен шекаралас. Солтүстік бөлігі Ақтөбе облысының Мәртөк ауданымен шекаралас. Оңтүстік-батыс, батыс және солтүстік-батыс аумағы Ақтөбе облысының Алға ауданымен шектеседі.

Аудан шекарасы Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс бөлігінен басталып, теміржолмен, жоғары аймақты өтіп, 5500 метрді қамтитын ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлермен өтіп, ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлердің солтүстік-батыс бөлігінің жиегімен, батыс бағытында 12800 метр арақашықта бұрылып, 6000 метрге дейін оңтүстік-батысқа бағытталып, Құрашасай ауылына жетеді. Құрашасай ауылының қасындағы Алға ауданының шекарасы жиегімен "Самара-Шымкент" республикалық маңызы бар автомобиль жолы мен "Жіңішке" көлін қиып өтіп, Ақтөбе қаласының батыс бөлігімен ұштасады. Алға ауданы шекарасымен байланыса отырып, ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлер арқылы 9200 метр қашықтыққа жоғарғы аймаққа жүріп, 8000 метр арақашықтықтан оңтүстік-батыс бағытқа бұрылып, орман шаруашылығы жерлерінің бойымен "Ақтөбе-Богословка" облыстық маңызы бар автомобиль жолына дейін жетеді. "Ақтөбе-Богословка" облыстық маңызы бар автомобиль жолынан батыс бағытқа бұрылып, 5500 метр арақашықтықтан Алға ауданы шекарасына дейін, Сазды ауылы бойымен оңтүстік-батысқа бұрылып, Сазды өзені арқылы өтіп, ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлердің бойымен 12100 метр арақашықтықтан оңтүстікке бұрылып, жоғары вольтті желілер арқылы Алға ауданы шекарасынан теміржолға жетіп, осы жерден бастапқы санау нүктесіне келеді.

Әкімдері
--------

* Бағжан Тілегенов 2018-2019
* Дариға Исмағамбетова 2019-2021
* Мамырғали Аққағазов 2021-2022
* Айбек Көпенов 2022-2023
* Алмас Жақсылықов 2023-

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
2. ↑  Ақтөбе қаласында екі ауданды құру жəне қала аудандарының шекараларын белгілеу туралы.
***Мәжіліс Өтежанов*** (1935-1995) - 6 қыркүйекте Астрахань облысы, Володар ауданы, Алтынжар ауылында дүниеге келген. 1964 жылы Қазақ ұлттық унивеситетіің журналистика факультетін бітірген.
Еңбек жолын балықшы болып бастаған. 1959 жылдан журналистік жұмысқа ауысып, аталмыш ауданның *«Октябрь туы»* газетінде жұмыс істеген.
*«Соңғы хат», «Ғашықтың жыры»* атты жыр кітаптарының авторы. *«Алтынжар вальсі»* секілді бірқатар әндер шығарған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Джозеф Лео Манкевич** (ағылш. *Joseph Mankiewicz*; 11 ақпан, 1909, Уилкс-Бар, Пенсильвания, АҚШ — 5 ақпан, 1993, Маунт-Киско, Нью-Йорк, АҚШ) — америкалық кинорежиссёр, сценарийші және кинопродюсер.. 

1928 жылдан бастап Парамаунт студиясына сценарий жазды, кейін «Филадельфийская история» (1940), «Женщина года» (1942) фильмдерінің продюсері болды. Оның сценарилері тапқыр, талғампаз диалогтармен және айқын кейіпкерлермен ерекшеленді. «Письмо трём женам» (1949, режиссурасы мен сценариі үшін «Оскар» сыйлығы), «Всё о Еве» (1950, үздік фильм, режиссурасы және сценариі үшін «Оскар» сыйлығы), «Босоногая графиня» (1954) фильмдерінің сценарий авторы әрі режиссёры; сондай-ақ "Юлий Цезарь» (1953), «Однажды прошлым летом» (1959) және өте қымбат «Клеопатры» (1963) фильмдерінің режиссёрі. 

Өзінен үлкен ағасы Герман (1897—1953) сценарист болған, «Азамат Кейн» (1941, «Оскар» сыйлығы) фильмінің негізгі сценаристі ретінде танымал.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
Бұлғарлардың VI-VII ғасырлардағы мекені
**Ұлы Бұлғария** — Батыс қағандығы ыдырағаннан кейін 7 ғ-дың 1-жартысында Азов (*Азау*) т-нің маңы мен Батыс Кавказда құрылған бұлғарлар тайпасының мемлекеті. Негізін Кубрат (Құбырат) хан қалады. Ол Византиямен одақтасып, аварларға қарсы күрес жүргізді. Соның нәтижесінде Қара т-дің солт. және шығыс жағалауын жаулап алып, Фанагория қ-н Ұлы Бұлғарияның астанасы етті. Кубрат 640 жылға дейін билік жүргізіп, батыл қолбасшы ретінде танылды.

Ұлы Бұлғарияда қолөнер мен сауданың дамуына кең мүмкіндіктер жасалды. Кубраттан кейін оның ұлы Ботбай билік жүргізді. Хазарлар мен аландар бірлесіп, Ботбай билік еткен кезеңде Ұлы Бұлғарияқа шабуылды үдете түсті. Осындай шабуылдардан әлсіреген Ұлы Бұлғария хазарлар билігін мойындауға мәжбүр болды. Осыдан соң Аспарух бастаған бұлғарлардың бір тобы Дунай бойына көшіп, онда Болгария мемлекетінің негізін қалады. Бұлғарлардың екінші тобы Еділ бойына көшіп, онда Еділ Бұлғариясы атты мемл. құрды.

Ciлтемелер :
------------

1. Page of Dr. Zivko Wojnikov Ph.D. History Yale University
2. John of Nikiu 47
3. Great Old Bulgaria Facts and Sources hebrew, greek, latin

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том