recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Үржар** — Абай облысы Үржар ауданы және Үржар ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Облыс орталығы - Семей қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 388 км-дей жерде, Тарбағатай тауларының батысында орналасқан.

Тарихы
------

1857 жылы 25 наурызда Александр II патша бекіткен *"Батыс Сібірдің Жетісу және Іле өлкелерінде орыс тұрғындарын көбейту туралы"* Сібір комитетінің ережесіне сәйкес алғаш станица ретінде құрылған. Ол соның алдында ғана құрылған Семей облысының оңтүстік-шығыс бөлігін игеру мақсатында салынды. Үржар станицасы патша үкіметінің қазақ жерін жаппай басып алуды көздеген отарлау саясатын жүзеге асырып, әскери, саяси және экономикалық тұрғыда бекініп алу бағытын мықтап ұстанды. Ол Ресей отарлау жүйесінің маңызды әскери бекінісі әрі әкімшілік-аумақтық орталығы болды. Сібір шептік әскерінің Семейде орналасқан 4-казак бригадасына қарасты 8-Сібір казак полкінің құрамына кірді. 
Үржар станицасы арқылы Орталық Азия мен Сібірге маңызды керуен жолдары өтті. 1867 - 1879 жылдары Үржар станицасында Қытайдың сауда өкілдігі болып, 1905 - 1915 жылдары қоныстандыру басқармасы орналасты. 
Кеңес үкіметі орнағаннан кейін Үржар станицасы осы аймақта құрылған аудан орталығына айналды.

Халқы
-----

1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 16830 адам (8268 ер адам және 8562 әйел адам) болса, 2009 жылы 17320 адамды (8442 ер адам және 8878 әйел адам) құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Абай облысы Үржар ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Айтбай •
 Ақжар •
 Ақшоқы •
 Алтыншоқы •
 Амангелді •
 Барқытбел •
 Барлық-Арасан •
 Батпақты •
 Бақты •
 Бекет •
 Бестерек •
 Благодатное •
 Бургон •
 Бұғыбай •
 Егінсу •
 Елтай •
 Жанай •
 Жаңатілек •
 Жоғарғы Егінсу •
 Келдемұрат •
 Көкөзек •
 Көктерек •
 Көктал •
 Көлденең •
 Қабанбай (Бестерек а.о.) •
 Қабанбай (Қабанбай а.о.) •
 Қазымбет •
 Қайыңды •
 Қарабұйрат •
 Қарабұлақ •
 Қарабұта •
 Қарақол •
 Қарамойыл •
 Қаратал •
 Қаратұма •
 Қызылбұлақ •
 Қызыл Жұлдыз •
 Қызылту •
 Лайбұлақ •
 Мақаншы •
 Малақ •
 Науалы •
 Некрасовка •
 Подгорное •
 Сағат •
 Сегізбай •
 Тасарық •
 Таскескен •
 Текебұлақ •
 **Үржар** •
 Үшбұлақ •
 Ферма 1 Абай •
 Шолпан 
 |

 |
**Бри Николь Тёрнер** (ағыл. Bree Nicole Turner; 10 наурыз 1977, Пало-Альто, Калифорния, АҚШ) — американдық актриса, билеуші.

Өмірбаяны
---------

Бри Николь Тёрнер 1977 жылы 10-наурыз күні Калифорния штатында Пало-Альто қаласында футболшы Кевин Тернер отбасында туған. Никольдің 3 бауыры бар.

1995 жылы Калифорния штатындағы Данвилл қаласындағы Монте-Виста орта мектебін оқып шықты. Тағы да Тернер Лондонда (Англия, Великобритания) Кингс-колледжді және Лос-Анджелестегі Калифорния университетін бітірді.

Мансабы
-------

Бри кинода 1996 жылдан бастап түседі. 1996 жылы "Появляется Данстон" киносында француз әйелін ойнап, дебютқа шықты.снимается в кино с 1996 ж. 1996 - 2012 жылдар аралығында Бри Тернер 64 фильм мен сериалдарға түсіп шықты.

Дереккөздер
-----------

1. Бри Николь Тёрнер
2. Бри Николь Тёрнер Internet Movie Database сайтында
A.**Clostridium botulinum-нiң микропрепаратын фотосурет**
**Ботулизм**  - (лат.  *botulus*— колбаса) — жалпы организмнің улануына әкеліп соғатын инфекциялық аурудың ауыр түрі. Аурудың қоздырғышын 1896 ж. голландия ғалымы Э. ван Эрменгем ашқан. Ботулизм Clostrіdіum botulіnum таяқшасы бөліп шығаратын улы затпен (токсин) бүлінген тамақтан жұғады. Б-нің қоздырғышы адамның, жануарлардың және балықтардың ішек жолдарында болады. Топыраққа түскеннен кейін спораға айналып, онда бірнеше жыл бойы сақталады. Ботулизм адамдарға көкөністен, саңырауқұлақтан, еттен, балықтан технологиялық ереже сақталмай дайындалған әр түрлі консервіленген тағамдарды пайдаланғанда жұғады. Ауру белгісі 2 — 12 сағаттан кейін байқала бастайды, адамның басы ауырып, ұйқысы қашады, әлсірейді, лоқсып құсады, жүрегі тоқтап қалғандай болып, аузы құрғап, үнемі шөлдеп тұрады. Сонымен қатар көздің қарашығы ұлғайып, зат қосарланып көрінеді, адамның жұтынуы қиындап, бірте-бірте даусынан айрылады (афония). Ботулизмнің алғашқы белгісі білінісімен науқасты ауруханаға жатқызу керек. Оған жедел түрде Ботулизмге қарсы арнаулы иммунды сарысу егіледі. Мұндай сарысуды науқаспен бірге болып, уланған консервімен тамақтанған басқа адамдарға да егу қажет. Бұл аурудан сақтану үшін азық-түліктерді өңдегенде, тасымалдағанда, сақтағанда, дайындағанда, соның ішінде үйде консервілегенде санитарлық-гигиеналық ережелерді мұқият орындау қажет.

Толығырақ...
------------

Ботулизм ауруы-бұл тамақтан уланудың ауыр түрі, уақытында дәрігерге көрінбесе өлімге әкеліп соқтыруы мүмкін. Көбіне үй жағдайында дайындалған қолдан жапқан саңырауқұлақ,баклажан, көкөніс салат,ет , балық консервілерін пайдаланғаннан болады. Белгілері – әлсіздік , іш ауруы , құсудың пайда болуы , көз алды торланып , бұлдырайды, бір нәрсе екеу болып көрінеді , ішкен асы тамақтан өтпей , шашалады , жұтыну қиындайды, даусы қарлығып , мұрын арқылы сөйлейді.
Аурудың алдын алу мақсатында базар , сауда нысандарынан , белгіленбеген сауда орындарынан үй жағдайында дайындалған , қолдан жапқан консервіленген саңырауқұлақ , көкөніс салат , ет , балық өнімдерін сатып алуға болмайды. Консервіленген салаттарды пайдаланған кезде сақтайтын , пайдаланатын уақыт мерзімін қараңыз , қақпағы күмпиген (бомбаж) салаттарды пайдалаңбаныз. Үй жағдайында ет , балық , саңырауқұлақ консервілемеген дұрыс. Жеміс-жидек , көкөніс консервіленген кезде оларды жақсылап жуып , тазасын , бүлінбегенін пайдаланыңыз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
3. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9

«Шалқар» аудандық қоғамдық-саяси газеті
**Қазақстандағы коньки спорты**, XIX ғасырдың аяғынан бастап пайда болды. Түркістан өлкесінің генерал-губернаторы Г. Колпаковский Кіші Алматы өзенінің бойымен жоғары өрлеп барып Көкқабақ төбесінің бауырынан Көкжазық деп аталатын шағын тегіс алаңқайды іздеп табады. Бұл осы жылдары конькимен сырғанау модаға айналған жылдар екен. Санкт-Петербург қаласында оқитын губернатордың ұлы мен қызы да конькимен айналысқан көрінеді. Әрине, олар Верныйда көп тұрақтамай астанаға тезірек қайтқылары келеді. Студент балаларын жанында ұзағырақ ұстағысы келген Герасим Алексеевич әлгі Көкжазықтан мұз айдынын қатырғызады. Сөйтіп қазіргі биік таудағы Медеу мұз айдыны тұрған орын бұрынғы Көкжазықта губернатордың отбасы мен айналасындағы әскерлер, қорғанның ауқатты адамдары бой жазып, таза ауада демалатын сырғанақ пайда болды.

Бірақ Қазақстандағы коньки спорты XX ғасырдың 20-шы жылдарынан бастап қалыптаса бастайды. Осы жылдары алғашқы үйірме Петропавл қаласында пайда болады, содан кейін Семейде, Өскеменде, Оралда, Ақтөбеде, Қазалыда үйірмелер ашылады. Бірақ 1949 ж. көне Көкжазықта мұз қатырылып ол Медеу мұз айдыны деп аталғаннан кейін коньки спортын дамыту шындап қолға алына бастайды. Медеу спорт кешенін салу үшін алдымен селден қорғайтын бөгет салу қажет болды. ҚР-ның спорт шебері атағын барлық төрт қашықтықтың қорытындысы бойынша межелі ұпай санын орындаған чемпион атағы төрт қашықтықтың қорытындысы бойынша аз ұпай жинаған спортшыға беріледі. Қысқы Азия және Олимпиялық ойында чемпион атағы жеке қашықтықтарда сарапқа салынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3

Тағы қараңыз
------------

* Қазақстандағы мәнерлеп сырғанау
**Қазақстандағы сумо күресі**, 1996 ж. Алматыда өткен күрес фестивалінің бағдарламасына сумо күресі де енген еді. Осы фестивальдің барысында республикалық бірлестік құрылды. Сөйтіп жаттығулар басталып кетті. Келесі жылы жерлестеріміз Жапонияның Осака қаласында өткен Әлем чемпионатына қатысты. Осында 85 кг. дейінгі салмақ дәрежесінде алғаш рет М.Щепетюк алғашқы наградаға ие болды. С.Рамазанов та қола медаль алды. 1996 ж. республиканың құрама командасы Токиода өткен Әлем чемпионатына қатысты. Өз салмақ дәрежелері бойынша С.Рамазанов пен М.Тәшкенбаев алдынғы сегіздіктің қатарына енді. Ал Азия чемпионатында ауыр салмақты Ю.Мариновский қола медалдың иесі атанды. 1998 ж. Алматыда Қазақстанның ашық чемпионаты өтті. Бұған көршілес Қырғызстанның және сумоның отаны Жапон елінің командалары келді. Жалпыкомандалық есепте 1-орынға Қазақстанның құрамасы шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3

Тағы қараңыз
------------

* Қазақстандағы дзюдо күресі
* Қазақстандағы каратэ
Катя Винтер (ағыл. Katia Winter, туған. 13 қазан 1983, Стокгольм, Швеция) — шведтік актриса. Әлемге көбінесе «Сонная лощина» телесериалындағы Катрина Крэйн рөлімен әйгілі.

Өмірбаян мен мансап
-------------------

Винтер Швецияның Стокгольм қаласында өмірге келген. Жастық шағында Лондон қаласына отбасымен көшіп кетеді. 

АҚШ-тан көшіп келгеннен кейін Винтер "Арена" атты фильмде Келлан Латс және Сэмюэл Л. Джексонмен бірге ойнаған. 2012 жылы "Декстер" сериалының актерлік құрамасына енді. 2013 жылдан бастап «Сонная лощина» атты телесериалда басты кейіпкер - Икабод Крейннің әйелі, Катрина Крэйн атты мыстанның рөлін ойнап жүр.

Дереккөздер
-----------

Катя Винтер
«Жастар» саябағы
----------------

«Жастар» этносаябағы Шығыс Қазақстан архитектуралық– этнографиялық және табиғи-ландшафттық музей-қорығының құрамына кіреді. Революцияға дейінгі кезеңде "Жастар" саябағының территориясы Өскемен қаласының орталығында болып, онда қала базары, Покров соборы және Халық үйі орналасты. Покров соборы көпес Н.М. Михайловтың және басқа да қайрымдылық жасаушылардың қаражаты есебінен 1888 жылы тұрғызылған. Ол тастан жасалған, бес бұрышты, әулие-ана Покров, Иоанна Шоқынушы (оң жағында), Әулие Николай (сол жағында) шектерімен үш тәжді етіп тұрғызылған. Халық үйі 1902 жылы қала тұрғындарының демеушілігінің, сонымен бірге қалаға жер аударушылардың демеушілігінің арқасында салынған. Бұл алғашқы қалалық мәдени-ағарту мекемесінде кітапхана және мұражай бөлмесі, ал 1902 жылдан бастап театр орналасты. Халық үйі мен Покров соборы арасында Өскемен қазынашылығының ғимараты орналасаты. Қазір ол Жамбыл атындағы облыстық драмалық театрының костьюмдер бөлмесі. 1934 жылы Өскеменге С.М.Киров келгенде қала басшыларына аудандық атқару комитетіне (қазіргі қалалық архитектура ғимараты) тура қарама-қарсы жерде базардың орналасқандығынына назар аударуды, оның орнына саябақ салуды ұсынды. 1935 жылдың тамызында саябақтың негізі қаланды. 1935 жылы күзде 4 806 ағаш пен бұталар отырғызылды. 1938 жылы 18 шілдеде саябақтың ортасында С.М. Кировқа арналған ескерткіш қойылды. 2001 жылы мұражайға берілген қалалық саябақта қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізіле бастады. Алтай ботаникалық бағының қызметкерлерінің қатысуымен кәрі және ауру ағаштар орынына біртіндеп жаңа өскіндер отырығызыла бастады. Көбіне облыстық флораға сәйкес келетін ағаштар (самырсын, қарағай, балқарағай, қайың, шетен және т.б.) және қала жағдайында жақсы дамып, өсе алатын және шаң мен газға төзімді болатын ағаштар таңдалып алынды. 2002 жылы Ертістің сол жақ жағалауындағы сәулет-этнографиялық кешен Киров атындағы қалалық саябаққа (Тоқтаров көшесі) ауыстырылды. Киров саябағына ХІХ ғасырдың соңы - ХХ ғасырдың басындағы сәулет ескерткіштері көшіріліп әкелінді. Нәтижесінде ашық аспан астындағы сәулет-этнографиялық қойылым табиғи кешені салынды, онда дәстүрлі шаруашылық құрылыстары бар халықтық өнер ескерткіштері көрсетілген.

1. ↑   Мұрағатталған 15 сәуірдің 2017 жылы.
**Ислам Хусиевич Чесноков** (21 қараша 1999, Өскемен) — қазақстандық футболшы, «Тобыл» клубының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Өскемендік «Алтай» клубының түлегі. 2018 жылы команданың дубльінде ойнай бастады. 2020 жылдан бастап негізгі құраммен жаттыға бастады. Ол клуб сапындағы дебютін 2020 жылдың 15 қыркүйегінде "Тұранға" қарсы өткізді. Тұңғыш голын 2020 жылы 21 қыркүйекте Мақтааралға қақпасына соқты.

2021 жылдың сәуірінде белорусиялық «Белшина» клубына ауысты. Ол клуб сапындағы дебютін 2021 жылы 24 сәуірде Бірінші лигада «Нафтанға» қарсы өткізді. Алғашқы голын 2021 жылы 19 маусымда "Лидаға" соқты. Маусымның соңында барлық турнирлерде 30 матч өткізіп, 7 гол соғып, 4 нәтижелі пас берді, сонымен қатар Бірінші лиганың күміс жүлдегері атанды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алтай vs. Туран  (орыс.). *transfermarkt.world* (15 сентября 2020).
2. ↑  Алтай vs. Мактаарал  (орыс.). *transfermarkt.world* (21 сентября 2020).
3. ↑  Казахстанский футболист перешел в европейский клуб(қолжетпейтін сілтеме)
4. ↑  Belshina vs. Naftan  (ағыл.). *soccerway.com* (24 April 2021).
5. ↑  Belshina vs. Lida  (ағыл.). *soccerway.com* (19 June 2021).

Сілтемелер
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
FootballFacts.ru · National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt |

 |
**Свен Бендер** (нем. *Sven Bender*; 27 cәуір 1989, Розенхайм, Бавария) — германиялық футболшы, жартылай қорғаушы. 2016 жылғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері. Сыңары Ларс Бендер де футболшы.

Карьерасы
---------

Сыңары Ларспен бірге Бранденбург футбол мектебінде тәрбиеленді. 1999 жылы "Унтерхахинг" футбол академиясына ауысты. 2003 жылы "Мюнхен 1860" клубынан жастар командасына ауысып, 2006 жылы кәсіпқой карьерасын осы клубта бастады. 

2009 жылы "Боруссия Дортмунд" футболшысы атанды. 19 қыркүйек күні Бундеслигадағы тұңғыш ойынын "Ганноверге" қарсы өткізді. Ұзақ жылдар бойы осы клубта ойнап, Германия чемпионы атанды, Германия кубогын ұтып алды, тіпті УЕФА Чемпиондар лигасының финалына шықты (2013 жылы). 

2017 жылы "Байер" клубымен келісім шарт жасасты. 

Германияның бірнеше жастағы құрамаларында ойнады. Негізгі құрамада 7 ойын ғана өткізді, бірақ ірі турнирлерге қатыса алмады. Ал Олимпиада құрамасы сапында 2016 жылы Олимпиадаға қатысты.

Жетістіктері
------------

«Боруссия» (Дортмунд)
* Германия чемпионы (2): 2011, 2012
* Германия кубогы: 2012
* Германия суперкубогы (2): 2013, 2014

Германия
* 19 жасқа дейінгілер арасында Еуропа чемпионы; 2008

Жеке өмірі
----------

Үйленген, бір ұлы бар. Ұлының аты Макс (2016 ж.т)

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Sven Bender - Midfielder | Borussia Dortmund
2. ↑

Сілтемелер
----------

* Футболшының профилі
* Футболшының профилі
* Футболшының профилі
**Мафраш** (арм. Մաֆրաշ) — төсек-орындарды сақтауға арналған кілем матасынан жасалған сөмкелер болатын кілем сандық, дәстүрлі армян төсек-орындары. Мафрашалар жеткілікті кең, ұзындығы 1,2-1,5 м, ені 0,4-0,6 м және тереңдігімен болды.

Күнделікті өмірде төсек-орын және басқа да заттар оның ішінде бүктеліп, тасымалданатын. Әзірбайжанның облыстары (Газах, Қарабах, Нахчыван, Ширван, Баку және Оңтүстік Әзірбайжан) мафраштер барлығында тоқылған. Мафраш жүннен тоқылып, ілмек тәрізді элементтермен безендірілген.

Тағы қараңыз
------------

* Хурджин

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әзірбайжан кілем мұражайы (1 зал). Басты дереккөзінен мұрағатталған 3 ақпан 2015. Тексерілді, 10 ақпан 2015.
**Аппаз** - ауыл, Қарқаралы ауданының Қайнарбұлақ ауылдық округінің орталығы. Қарқаралы ауданынын оңтүстік бөлігінде орналасқан. 1963 жылы Жамбыл атындағы ұжымшардың негізінде ұйымдастырылған Жамбыл атындағы кеншардың орталық
мекені болды. Орталығы — Аппаз ауылы. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыттары — қой өсіру, дәнді дақылдар өсіру болды.
Халқынын саны - 1,8 мың (2005). Жерінің жалпы ауданы — 208,2 мың га. 1953-55 жылдары осы
кеншар жері кішірек 9 ұжымшардан іріленіп құрылған. Олар: (Жаңаталап, Бірлік, Көктал, Ұзынтал, Қайнарбұлақ, Тендік, Екпінді, Тоғыз). Округтің елді мекендерінде (Аппаз, Жалпакшілік, Саз, Орталық, Милыбұлақ ауылдары) 3 мектеп, 3-кітапхана, мәдениет үйі, отбасылық амбулатория, пошта, АТС және тұрмыстық мекемелер бар. Округ жеріңде қоғам қайраткері, заң магистры Ж. Ақбаев, халық жазушысы Ә. Әбішев туған. Ауыл басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы
байланысады. Көне ескерткіштен Аппаз-Төре мазары бар. Ауылдық округ орталығынан 8 км
жерде Милыбұлақ — көне қонысы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Дәурен Тауфихұлы Мәжитов** (3 наурыз 1996) — қазақ футболшысы, қазақстандық «Жетісай» клубының қорғаушысы. Қазақстан жастар құрамасында ойнаған.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Футболдық мансабын 2017 жылы «Атырау» клубының құрамында бастаған. 2019 жылдың 10 наурызында қызылордалық «Қайсарға » қарсы ойында Қазақстан Премьер-лигасындағы тұңғыш голын соқты.

2019 жылдың аяғында үйге көлігіммен қайтып келе жатып жол апатына ұшырадым. Бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлауынша, алған жарақаттары ойыншыға мансабын жалғастыруға мүмкіндік бермейді. Бірақ 2021 жылы карьерасын қайта жандандырды. 2021 жылғы маусымды "Атырау" мен "Ақсу" сапында өткізді.

### Халықаралық

2017 жылдың 28 наурызында Қазақстан жастар құрамасы сапында Люксембург жастар құрамасына қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты.

Жүлделері
---------

* Қазақстан кубогының финалисті (2): 2018, 2019 ж

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Атырау" сделал заявление после аварии экс-капитана молодежной сборной Казахстана  (орыс.). *Vesti.kz*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 желтоқсан 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 4 желтоқсан 2020.

Сілтемелер
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
Soccerway · Transfermarkt |

 |
**Буын (фонетика)** — сөйлеу мүшелерінің тұтастай қимылынан пайда болған бір немесе бірнеше дыбыстық тіркесі. Буынды тек дауысты дыбыстар ғана құрайды. Дауысты фонема өз алдына тұрып та, төңірегіне дауыссыздарды алып тұрып та Буын құрай алады. Буынға тән негізгі белгілер: 1) дауысты дыбыссыз Буын болмайды; 2) дауысты дыбыстың өзі де Буын бола алады (а-та, ә-же, а-па, т.б.). Бір Буында бірден артық дауысты болмайды, ал сөздің құрамында қанша дауысты дыбыс болса, сонша Буын болады (жұ-ды-рық, қа-лам, мек-теп); 4) Буында мағына болмайды; 5) Тілімізде байырғы сөздер, сондай-ақ, Буындар да екі дауыссыздан басталмайды (сқақ, рза, сланов деп жазбаймыз, дұрысы: сықақ, риза, сыланов түрінде келеді); 6) қазақ тілінде басқы (сөздің басындағы) Буын ғана дауыстыдан басталуы мүмкін, қалған жағдайда (екінші, үшінші, т.б.) Буындар дауыстыдан басталмайды. Тасымалдың дауыстыдан басталмайтыны содан (кә-сіп, қыз-ғал-дақ, мә-сі); 7) сөздердің айтылуындағы Буын саны мен жазылудағы Буын саны әрқашан бір-біріне сай келуі шарт емес (айтылуда: Сар-ар-қа, кел-ал-май-ды, ал жазылуда: Са-ры-ар-қа, ке-ле ал-май-ды). Тіліміздегі сөздер бір Буынды, не көп Буынды болып келеді. Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстар өздігінен жеке тұрып Буын құрай алмайды, бірақ кейбір халық тілдерінде дауыссыздардың Буын құрайтын жайлары кездеседі (чех, серб тілдерінде). Мысалы, Буын чех тіліндегі vlk (волк-қасқыр), серб тіліндегі прст (палец-саусақ) деген сөздер бір өңкей дауыссыздардың тіркесінен жасалғанмен, әрқайсысы бір-бір Буынды сөздер ретінде қаралады. Ондай дауыссыздарды Буын құраушы дауыссыздар деп атайды. Буын өзінің құрамындағы дауысты және дауыссыз дыбыстардың ретіне қарай мынадай түрлерге жіктеледі: Ашық буын — бір дауысты дыбыстың өзінен ғана тұратын немесе дауыссыз дыбыстан басталып, дауысты дыбысқа аяқталып тұратын Буын (а-ра, ұ-лы, ке-ше, қа-ла, не, а-сық, а-дым); 2) тұйық буын — дауысты дыбыстан басталып, дауыссыз дыбысқа бітетін Буын (ат, өт, ас); 3) бітеу буын— дауысты дыбыс екі жағынан дауыссыз дыбыспен қоршалып тұратын Буын (тіс, қыз, қар, мұз, құз). Бітеу Буынның бір ерекшелігі екі дауыссыз дыбыс қатар тұра беруі мүмкін. Мысалы, тарт, шәкірт. Қазақ тілінде Буын құрамындағы дыбыстардың басын құрап тұратын фонететикалық заң — үндестік заңы (сингармонизм). Үндестік заңының әсерімен Буын құрамындағы дауысты мен дауыссыз дыбыстар біркелкі жуан Буын (шана, жұлдыз) не жіңішке Буын (кө-мір, кү-шік), еріндік (жү-зүм, бү-күр) не езулік (қы-зық, жә-бір) болып айтылады. Егер тілімізде аралас (жуан, жіңішке) Буынды сөздер кездесетін болса, онда олар кірме сөз болғаны. Мысалы, педагог, параллелипипед, т.б. Буынның жуан, жіңішкелігі қазақ тілінде дауыстыларға байланысты.
**Қытай тілі** (қыт. дәст. 漢語, жеңіл. 汉语, пінин: *hànyǔ*) — кең таралған тіл (өзара ұқсас көптеген диалектілерден тұрады), Тибет тілдері тобына жатады. Онда ҚХР халқының 92% - 1 млрд. 292 миллионнан астам адам сөйлейді (2003). Сондай-ақ қытай тілінде Индонезия, Камбоджа, Лаос, Вьетнам, Мьянма, Малайзия, Тайланд, Сингапур, Бруней, Гонконг, Макао, Филиппин, Жапония, Корея және әлемнің басқа бөліктерінде (30 миллионнан астам өзге ұлт өкілдері) сөйлейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми және жұмыс тілдерінің бірі. 

**Қытай тілінің басты ерекшеліктері:**

* Қытай тілінде төрт үн бар, мағына үн (тон) арқылы анықталады;
* әрбір иероглиф бір буын болып есептеледі;
* жалаң буынды сөздер жиі кездеседі, күрделі сөздер көп түбірден құралады, бірақ морфолагиялық түрлену болмайды;
* сөздердің орын тәртібі мен шылаулар қолданысы негізінде грамматикалық мағына айқындалады.

Тарихи жазбаларға қарағанда Қытай тілінің диалектілері мұнан 2500 жыл бұрын байқалған. Ұсақ диалектілер көп болғанымен, негізінен үлкен жеті топқа бірігеді: олар – Солтүстік, У, Шияң, Гань, Кыжия, Юэ және Минь. Қытай әдеби тілі солтүстік. диалекті негізінде қалыптасқан. Осы тіл мен ортақ иероглиф болмаса әр диалектіде сөйлейтіндер бір-бірін еркін түсіне бермейді. 12 – 13 ғасырларда кітаби тіл – Байхуавин (жаңаша әдеби тіл мағынасында) қалыптасты, «Су бойында», «Оқымыстылар шежіресі», «Қызыл сарай түсі» сияқты көркем туындылар осы тілде жазылған. Қытай тілін жаңаша ғылыми түрде зерттеу Ма Дзянь Джунның «Ма Ши Вань ун» (1898 жылы) атты грамматикалық еңбегінен басталады.

Дереккөздер
-----------
**Мартин Ли Гор** (ағылшынша Martin Lee Gore) – ағылшын поэты әрі музыканты. 1961 жылы 23 шілдеде Англияның Эссекс графтығы Дагенем кентінде дүниеге келген. Depeche Mode тобы құрылған сәттен (1980 ж.) бастап, ұжым құрамында. 

1981 жылдан топ әндерінің басым көпшілігінің сөзі мен музыкасының авторы. Ұжымда қосалқы яки басты вокалдық орындаушы рөлімен қатар, гитара мен пернетақтада ойнайды. Горды электрондық музыка саласының дамуына өлшеусіз үлес қосқан дейді осы саланың мамандары. Топтағы жұмысынан бос уақытында ди-джей болғанды ұнатады. Гитарамен 13 жасында-ақ танысқан Мартин сәлден соң онда ойнауды үйреніп алады. 

Гор жасынан Roxy Music, Kraftwerk, Can музыкасына тәнті болып, кейіннен осы орындаушылар оның шығармашылығына әсерін тигізгенін айтқан болатын. Басында Norman and The Worms дуэтінде мүше болған Мартинді Винсент Кларк пен Эндрю Флетчер байқап қояды. Солардың қатарына Гор қосылғаннан кейін, біраздан соң оларға Дэйв Гэан қосылады. Өмірге Depeche Mode келді. 

Топта қарапайым пернетақташы болып жүрген Гор ұжымның басты музыканты болған Винсент Кларк кеткенінен кейін ДМ-дегі тізгінді қолға алады. Кларктың кетуі Мартиннің тасы өрге домалауына ғана емес, жалпы ұжымның шығармашылығына оң әсерін тигізді. Олай дейтініміз, қазіргі кезде Мартиннің мүмкіншіліктері Кларктан әлдеқайда жоғары екендігіне көз жеткізу қиын емес. Міне, Гордың жазған әндері әлемнің жұртшылығын 30 жылдан астам уақыт бойы риза етіп келеді. Оның әндерінде терең мағыналы сөздер мен әдемі мелодия тамаша үйлесіп жатады. Coldplay, Smashing Pumpkins, The Cure, The Bloodhound Gang, Paradise Lost, секілді топтар Гордың музыкасы алдында бас иіп, олардан көп нәрсе үйренгенін жасырмайды. 

Мартин Гордың шығармашылығы Depeche Mode-пен шектелмейді. Өзіндік вокалға ие ол 1989 жылы жеке Counterfeit E.P. күйтабағын шығарды. Ол ағылшын хит-парадтарында 57-орынды иеленді.
**The Sims** — бір адамға арналған өмір жанрындағы компьютерлік ойын. Бұл ойынды жасаған Maxis компаниясы, шығарған Electronic Arts компаниясы. Ойын 2000 жылдың 31 қаңтарында Microsoft Windows үшін, ал 2000 жылдың 25 шілдесінде Mac OS X үшін шықты. Сонымен қатар 2003 жылы  PlayStation 2, Xbox және GameCube үшін шығарылды.

Ойыншы бір немесе бірнеше кейіпкерді басқарады. Олардың қамын ойлап, дағдыларын дамытады, мансаптық баспалдақта көтереді және басқа адамдармен қарым-қатынас орнатады.

1997 жылда Уилл Райттың басқаруымен ойын жобасы басталды. Уилл Райт 1993 жылы да осы ойынды жасауға тырысқан. Бірақ ол басқа Maxis компаниясы құраушыларынан қарсылық көрді. Себебі, олар болашақ ойынның сәтсіздікке ұшырауына сенімді болды.

|  |
| --- |
| *Мен жаңа ойынды ойластырып жатырмын, және оны «Doll House» деп атауды қалаймын. Бұл ойында сәулет және әрлеу өнерлерімен айналасуды қамтамасыз ететін барлық құралдар болады. Шын мәнісінде ол ойын қуыршақтар үйінің симуляторы болады. Бірақ ол ересектер ұйшін қуыршақ үйі болып табылады. Ал ол ойын нарығы үшін аса жарамды қадам емес.* |
| Интервью с Уиллом Райтом из журнала Wired, 1993 год. |

Ойын шығарылысымен ол бестселлер болды, екі жыл шамасымен ең сатылымы мол ойын болып есептелді. 2002 жылы ойын бірнеше рет сатылым бойынша бірінші орынға иеленді. Game Informer журналы симс ойының ең атақты 100 ойындар ішінде 80-ші орынға қойылды. Game Sport сайты симс ойының қазіргі индустриядағы ең танымал әрі әсерлі ойындар қатарына жатқызды. 
2001 жылы ойынның 3 миллион данасы сатылып, оны ең сатылымы үлкен ойын ретінде санады. 22 наурыз 2001 жылы ойын тарих бойынша ең сатылымы жоғары ойын болып есептелді. 

Ізденіс нәтижелері бойынша симс ойыншылардың ішінде әйелдер үлесі жоғары. Олар 13-19 аралық жасындағы, жасөспірім қыздар. 

Жыл сайын симс ойының атағыжоғарылай бастады. Көптеген фанфорумдар ашылды. Уилл Райттың айтуы бойынша, бастапқы кезде сол формудар санын санайтын тұғын, бірақтан 600 сайттан бастап есептен жанылды. 

Көптеген жанкүйерлер ойын үшін қосымша материалдар форумдарда жариялауды бастады. Уилл Райттың сөзі бойынша, ойын әзірлеушілер сол сайттардағы, қосымша материалдарды жүктеп, оны тестен өткізді. 2000 жылы ойын құрастырушылар арасында симс ойынына жарыс ұйымдастырылды. Бұл жарыс ең керемет ойдан ойлап тапқан симс ойнына қосымша материалдар жайлы.

### Танымалдылығы

Дереккөздер
-----------
Гу Кайчжидің «Өсиеттер шиыршық» кітабындағы гидранж арасындағы пион бейнеленген Әндер династиясының жібек гобеленінің қаптамасы
**Кэсы** (қытайша: 緙絲; немесе қытайша: 刻絲) – өрімде шикі жібектен және өрімде түрлі-түсті жібек жіптерден шағын қол тоқыма станоктарында жасалған түрлі-түсті тоқыма кескіндемелерді жасаудың қытайлық қолөнер өнері. Жібек иірілген жіпті қолмен миниатюралық бамбук челноктарымен жіпке салып, ағаш щеткамен мықтап басады. Өрім өрнекке сәйкес түсті аймақтардың шекарасында шағын саңылаулар жасап, матаға ат берді. Бір картина жасау көп айлық еңбекті қажет етті. Шебер өзінің бүкіл ғасырында жиырмадан астам ірі туындылар жасай алмады.

Кеса техникасы негізінен Хань әулетінде жүннен жасалған бұйымдарды тоқу үшін пайдаланылған Сучжоу аймағында кең таралған. Шеберлер Тан әулетінен бастап жібекке көшті. Сун және Юань әулеттері кезінде кеса техникасы билеуші тұлғалардың киімдері мен портреттерін, каллиграфия мен кескіндемелерді жасау үшін пайдаланылды. Кеса техникасы табиғат пен адам бейнелерімен ерекшеленетін Оңтүстік әулеті кезінде шыңына жетті. Мин және Цин әулеттері кезінде шеберлер ең жақсы жағдайда болды, бірақ олардың жұмыстарын тек императорға жақын адамдар ғана пайдалана алады. 2006 жылы Сучжоудың кеса техникасы Қытайдың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Көзде *刻丝 kèsī* және *缂丝 kèsī* сөздік мақалаларын қараңыз: 现代汉语词典 (Сяньдай ханьюй цыдянь) — 5 б. (2005). —  Пекин: Шанъу иньшугуань, 2010. — Б. 774, 776. — ISBN 9787100043854.
2. 1 2  Жань Шаньчуань, 2022

Әдебиеттер
----------

* *Жань Шаньчуань* Кес жібегі — 2022. — Б. 60-61.

Сілтемелер
----------

* Кэсы
* 缂丝 — Байдупедияден мақала
**Павлодар халықаралық әуежайы** (ИАТА: PWQ, ИКАО: UASP) (қаз. Павлодар әуежайы, Halyqaralyq Pavlodar Áýejaıy), Павлодар қаласының халықаралық әуежайы деген атпен белгілі. Қала орталығынан оңтүстікке қарай 14 км жерде Павлодар облысында, Қазақстанда орналасқан.

Павлодар облысындағы алғашқы ірі әуежай болып табылады. 2018 жылы әуежай 180 204 жолаушыға қызмет көрсетті және осы көрсеткіш бойынша қазақстандық әуежайлар арасында жолаушылар ағыны бойынша 12-ші орынды иеленді. "Airport Management Group" ҚТЖ құрылымымен басқарылады.

Әуежай тарихы
-------------

Павлодар әуежайы 1949 жылдан бері жұмыс істейді; 2003-2005 жылдары әуежай қайта жаңартылды. Жобаға сәйкес әуеайлақтың қолданыстағы жасанды жабындарын күшейту және кеңейту, сондай-ақ әуеайлақты ICAO I санаты бойынша жарық сигналдық жүйемен жарақтандыру және әуеайлақты электрмен жабдықтау жүйесін реконструкциялау бойынша жұмыстар орындалды. 2011 жылы "Павлодар" халықаралық әуежайы қайта жаңартылды. Қазіргі уақытта Алматыға, Астанаға, Мәскеуге, сондай-ақ жазғы кезеңде Минск пен Анталияға тұрақты рейстердің орындалуын қамтамасыз етеді. Әуежай қаламен автобус және такси маршруттарымен байланысты.

ӘК қабылданатын түрлері
-----------------------

Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-72, Ан-74, Ил-76, Ил-86, Л-410, Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, Airbus A319, Airbus A320, Airbus A321, Boeing 737, Boeing 757, Bombardier CRJ 100/200 және т.б. 3-4 сыныпты ӘК түрлері, барлық типтегі тікұшақтар. Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы шектеусіз. ҰҚЖ (PCN) жіктеу саны 68/F/C/X/T.

Баратын орындар мен тасымалдаушылар
-----------------------------------

| Әуе компаниясы | Межелі пункттер |
| --- | --- |
| Air Astana | Алматы, Астана |
| FlyArystan | Алматы, Астана  |
| SCAT | Астана, Түркістан |
| Sunday Airlines | Чартерлік рейстер: Анталия |
| Белавиа | Маусымдық: Минск |
| Qazaq Air | Алматы, Шымкент |
| S7 Airlines | Мәскеу (Домодедово), Новосибирск |
| AtlasJet | Чартерлік: Анталия |
| Corendon Airlines | Чартерлік: Анталия |

Жолаушылар ағыны
----------------

* 2015 — 160 986
* 2016 — 177 050

Оқиғалар
--------

1990 жылы 9 қыркүйекте ЯК-40 ұшағы стандартты емес қону кезінде ҰҚЖ-дан түсіп, басқа Як-40-қа құлады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстан Қазақстан әуежайлары |
| --- |
|  |
| Халықаралық | 
* Ақтау
* Ақтөбе
* Алматы
* Астана
* Атырау
* Қарағанды
* Көкшетау
* Қостанай
* Қызылорда
* Орал
* Өскемен
* Павлодар
* Петропавл
* Семей
* Шымкент
* Талдықорған
* Тараз
* Түркістан
 |
|  |
| Аймақтық | 
* Аягөз
* Балқаш
* Бейнеу
* Боралдай
* Екібастұз
* Жайрем
* Жезқазған
* Зайсан
* Кенкияк
* Талдықорған
* Теңіз
* Үржар
* Үшарал
 |
|  |
| Әскери | 
* Байқоңыр (Крайний)
* Байқоңыр (Юбилейный)
* Камбала
* Шалқар
 |
|  |
| Қону алаңдары | 
* Баутин
* Бозой
* Бозащы
* Жаңаөзен
* Жосалы
* Ырғыз
* Форт-Шевченко
 |
|  |
| Жұмыс істемейді | 
* Арал
* Арқалық
* Атбасар
* Карась
* Қаражал
* Түркістан
 |

 |
**Пэн Бай** (彭湃,22. 10. 1896, Хайфын уезі, Гуандун провинциясында,— 30. 8. 1930, Шанхай) — Қытай Коммунистік партиясының (ҚҢП) қайраткері. 1917—20 ж. Васэда (Токно) ун-тінде оқыды. 1921— 22 ж. Мәскеуде Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетінде оқыды. 1921 жылдан ҢҢП мүшесі. 1923 ж. Хайфында шаруалар одағын құрып, оған басшылық етті. 1925 ж. ҢКП Хайфын және Луфын уездері комитетінің секретары. 1927 жылдан ҚКП ОК-нің мүшесі. 1927 ж. күзде П. Б. басшылығымен Қытайдағы түңғыш Хайлуфын совет ауданы құрылды. 1927 ж. декабрьде Гуанчжоу коммунасының егін шаруашылығы халық комиссары. 1928 жылдан ҢКП ОК Саяси бюросының мүшесі. 1929 ж. 24 сәуірде гоминьдандықтар тұтқынға алды, түрмеде өлтірілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
**Арқалық әуежайы** - Қазақстанның Қостанай облысындағы Арқалық қаласының бұрынғы әуежайы.

Арқалық әуеайлағы 2-сыныпты, Ил-76, Ту-154 және барған сайын жеңіл ұшақтарды, сондай-ақ барлық түрдегі тікұшақтарды қабылдауға қабілетті болды.

Тарихы
------

Кеңестік кезеңде осы жерден Қазақстанның көптеген қалаларына және Мәскеуге рейстер орындалды. Сондай — ақ, жергілікті әуе желілері бойынша рейстер болды (атап айтқанда Арқалық — Амангелді-Торғай).

1998 жылдан бастап әуежай қараусыз қалды және оны Ресей әскери авиациясының тікұшақтары "Союз" сериясындағы басқарылатын ғарыш аппараттарының қонуын іздеу-құтқару кезінде қону алаңы ретінде анда-санда ғана пайдаланады.

Қазіргі күйі
------------

Қостанай облысы Арқалық қаласындағы әуежайдың сатылымға шығарылуына қатысты қалалық әкімдік түсінік берді. Әкімдіктің мәліметінше, әуе қатынасын қалпына келтіру мәселесі бірнеше рет көтерілген. Алайда жаңа әуежайды салу және ұшып-қону жолағын қалпына келтіру үшін қомақты қаражат керек. 

> "Оны (ескі әуежай – ескерту) жөндеудің керегі жоқ. Онда барлығы ескірген. Жаңа әуежайды салу үшін орын табылады. Алайда қалаға бұл әуежай керек пе деген мәселе бар. Елорда және облыс орталығымен көлік, теміржол байланысы бар.
> 
> Жолаушылар легі де бар. Алайда барлығы билеттің бағасына келіп тіреледі. Біз бағаны 20 мың теңге деп қойсақ, пойыздың бағасы 4 мың теңге болса, айырмашылық бар ғой. Мұндай жағдайда бюджеттен субсидия бөлуге тура келеді. Біздің бюджет мұндай шығынды көтере алмайды", - дейді Арқалық қаласы әкімінің орынбасары Дархан Хамзин.
> 
>

Дереккөздер
-----------

1. ↑

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстан Қазақстан әуежайлары |
| --- |
|  |
| Халықаралық | 
* Ақтау
* Ақтөбе
* Алматы
* Астана
* Атырау
* Қарағанды
* Көкшетау
* Қостанай
* Қызылорда
* Орал
* Өскемен
* Павлодар
* Петропавл
* Семей
* Шымкент
* Талдықорған
* Тараз
* Түркістан
 |
|  |
| Аймақтық | 
* Аягөз
* Балқаш
* Бейнеу
* Боралдай
* Екібастұз
* Жайрем
* Жезқазған
* Зайсан
* Кенкияк
* Талдықорған
* Теңіз
* Үржар
* Үшарал
 |
|  |
| Әскери | 
* Байқоңыр (Крайний)
* Байқоңыр (Юбилейный)
* Камбала
* Шалқар
 |
|  |
| Қону алаңдары | 
* Баутин
* Бозой
* Бозащы
* Жаңаөзен
* Жосалы
* Ырғыз
* Форт-Шевченко
 |
|  |
| Жұмыс істемейді | 
* Арал
* Арқалық
* Атбасар
* Карась
* Қаражал
* Түркістан
 |

 |
**Ризабек Айтмұхан** (29 сәуір 2004 жыл, Алматы) — қазақ еркін күрес балуаны. Қазақстан чемпионы 2023. Әлем чемпионы 2023.

Өмірбаяны
---------

2023 жылы 7 ақпанда 18 жасында ересектер арасында еркін күрестен Қазақстан чемпионы атанды.

2023 жылы 18 қыркүйекте еркін күрестен әлем чемпионатында Қазақстан тарихындағы алғашқы алтынды жеңіп алды. Ризабек алғашқы айналымда Мажарстан балуанын 13:3 есебімен ұтса, екінші кезеңде 2023 жылғы Еуропа чемпионы, түркиялық Файзолла Актүрікті 11:0 есебімен жеңді. Ал жартылай финалда қазақ балуаны грузиялық қарсыласын жеңіп, өз мансабында алғаш рет ересектер арасындағы әлем біріншілігінің финалына шықты. Финалда Ризабек әзірбайжандық Осман Нурмогамедовпен белдесіп, жеңімпаз атанды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ризабек Айтмұхан - еркін күрестен тұңғыш әлем чемпионы

Сілтемелер
----------

* Отыз жыл күткен алтын
**Төменгі Сұлтан** (орыс. *Нижняя Султановка*) — Ресейдің Астрахан облысы Володар ауданындағы қазақ ауылы. Сұлтан ауылдық кеңесінің әкімшілік орталығы. Халқы 452 адам (2010), олардың 100% қазақтар.

Географиясы
-----------

Төменгі Сұлтан Астрахан облысының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Еділ атырауында және Бушма өзеннің оң жағалауында орналасқан. Абсолюттік биіктік теңіз деңгейінен 25 метр төмен.

Климаты
Қоңыржай, күрт континенталды, жазда температура жоғары және қыста төмен, жауын-шашынның аздығымен, сондай-ақ жылдық және жаздық ауа температурасының үлкен амплитудасымен сипатталады.

Тұрғындары
----------

| 2002 | 2010 |
| --- | --- |
| 428 | ↗452 |

### Ұлттық және гендерлік құрамы

2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағы бойынша халық саны 452 адамды құрады (222 ерлер мен 230 әйелдер, тиісінше 49,1 және 50,9 %%), олардың 100% қазақтар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Nizhnyaya Sultanovka  (ағыл.).
2. ↑  Astrakhan Oblast. Ethnic composition (noisy data from census microdata base), all places: 2010 census  (орыс.).
Ақтөбе қаласы әкімдігінің ғимараты, 2008
**Ақтөбе қалалық әкімдігі** — Ақтөбе облысының солтүстік бөлігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік-батысында Мәртөк, солтүстік-шығысында Қарғалы, шығысында Хромтау, батысы мен оңтүстігінде Алға аудандарымен шектеседі. Әкімдік аумағымен Елек, Қарғалы, Сазды өзендері ағып өтеді.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Ақтөбе қаласы кіреді. Орталығы - Ақтөбе қаласы.

2018 жылы қала аудандарға бөлінбес бұрын құрамына 5 ауылдық округтегі (Благодар, Новый, Қарғалы, Қурайлы, Сазды) 23 ауыл кірген.

Тұрғыны
-------

| Ауылдық округтер, қала | Ауылдар саны | Тұрғындар саны (2009) |
| --- | --- | --- |
| Благодар ауылдық округі | 11 | 13 448 |
| Новый ауылдық округі | 2 | 7595 |
| Қарғалы ауылдық округі | 4 | 22 273 |
| Қурайлы ауылдық округі | 5 | 6509 |
| Сазды ауылдық округі | 1 | 564 |
| Ақтөбе қаласы |  | 345 687 |
|  |  | 398 513 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том Мұрағатталған 14 мамырдың 2019 жылы.
**Тескіш білдектер** (орыс. *сверлильные станки*) — ағаш өңдеу өндірісінде сырықты және қалқаңды тетіктерде тесіктерді бұрғылап тесу үшін қолданылатын білдектер. Олар айналдырықтарының санына қарай бір және көп айналдырықты болып екі топқа бөлінеді Бір айналдырықты білдектер тік және көлденең болып келеді. Көп айналдырықты білдектер әмбібапты және отырғызушы болып бөлінеді. Әмбібапты білдектер диаметрлері мен орналасулары әртүрлі тесіктерді тесуге арналған. Өңделетін қалқандардың өлшемдері: ұзындықтары 2000 мм-ге дейін, ендері 850 мм-ге дейін, қалыңдықтары 100 мм-ге жасалатын тесіктердің диаметрлері 100 мм-ге дейін. Отырғызушы білдектер тік, көлдeнeң және тік-көлденең болып бөлінеді. Отырғызушы білдектерде қалқандарды бұрыштармен байланыстырып қорапты құрылғылар жасау үшін дөңгелек пішінді тиектер кіретін және фурнитурларға арналған тесіктер жасалады. Отырғызушы білдектерде өңделетін қалқандардың өлшемдері: ұзындықтары 350...2000 мм, ендері 220...850 мм, қалыңдықтары 16...25 мм. Жасалатын тесіктердің диаметрлері 6...30 мм.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**Первез Мұшарраф** (11 тамыз 1943, Дели, Британдық Үндістан — 5 ақпан 2023, Дубай, БАӘ) — Пәкістанның әскери, политикалық и мемлекеттік қайреткері. Генерал, Пәкістанның бұрынғы президенті, 1999 жылы билікке келген. Келуінің басты себебі ол төңкеріліс болатын.

Өмірбаяны
---------

Мұшарраф Дели қаласында туған, отбасыдағы екінші ұл. 1947 жылы отбасымен бірге Карачи қаласына көшіп келген, кішкентай кезінде Түркияда тұрған, әкесі осында дипломат болып жұмыс атқарған. Мұшарраф Пәкістанда христиан мектебінде тәлім–тәрбие алған, содан әскери білімді Әскери Академияда оқыған. Негізінен Мұшарраф түрлі спорттарға қызыққан. Бос уақытында гольф ойнаған. Оның сүйікті фильмі – «Гладиатор» болған.

Дереккөздер
-----------
**Азиз Санджар** (ағылш. *Aziz Sancar*, 8 қыркүйек 1946 ж.т. Савур, Мардин, Түркия) — түрік және америкалық биохимик. 2015 жылы Томас Линдал және Пол Модричпен Химия саласындағы Нобель сыйлығын бөлісті, олар «ДНҚ-ның қалпына келуі механизмін» тұжырымдады.

Стамбул университетінің медицина факультетін бітірген (1969). 1971 жылы АҚШ-қа көшіп барды. Аспирантураны Далластағы Техас университетінде өтті (PhD, 1977). 1977—1982 жылдары — постдокторантураны Йель университетінде тәмамдады. 1982 жылдан — Чапел-Хиллдегі Солтүстік Каролина Университетінде жұмыс істейді (1997 жылдан профессор).

Марапаттары
-----------

* Химия саласындағы Нобель сыйлығы (2015)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Нобелевская премия по химии присуждена за починку ДНК // Lenta.Ru
2. ↑  Aziz Sancar: biographical sketch

Сілтемелер
----------

* Азиз Санджар Нобель комитеті сайтында
**Шарль Огюстен де Сент-Бёв** (фр. Charles Augustin de Sainte-Beuve; 1804 жылдың 23 желтоқсаны, Булонь-сюр-Мер —1869 жыл 13 қазан, Париж) —Француз сыншысы және ақыны. ХҮІ-ХІХ ғасырлардағы француз әдебиетінің тарихын, француз театрының қалыптасу жолдарын, Шатобриан т.б. драматургтер шығармашылығын зерттеуші. Негізгі еңбектері: "ХҮІ ғасырдағы француз поэзиясы мен француз театрына тарихи және сыни шолу", "Пор-Рояль", "Шатобриан және оның Империя кезеңіндегі әдеби топ". 

Шарль мектептi тәмамдағаннан кейiн Мезьередегi әскери-инженерлiк мектепке қабылданады. 1761 жылы Шарльға лейтенант шенi берiлiп, Мартиника аралында әскери форт салуға жiберiледi. Тоғыз жылдық құрылыс практикасынан кейiн Шарль Францияға қайтып оралады. 1776 жылы "Архитектураға қатысы бар, статиканың кейбiр мәселелерiне максимумдар және минимумдар әдiсiн пайдалану туралы" – еңбегiн жариялайды. Кезектi ғылыми жұмыстары жiбек жiптi және шашты бұраған кездегi физикалық заңдылықтарына қатысты. Үйкелiстi зерттеу жұмыстары (1781ж.) оны жаңа жетiстiктерге жеткiздi. Бұл еңбектерi үшiн Шарль Париж ғылым академиясының сыйлығын алады, кейiннен бұл академияның мүшесi болып сайланады.

1784 жылы Шарль "Бұрау кезiнде бұрау бұрышына пропорционал реакция күшi бар металл жiптердiң қасиетiне негiзделген – электрлiк салмақтарды" ойлап тапты. 1785 жылы ол "электрдiң iргелi заңын" ашты, ол былай айтылады: аттас зарядталған екi кiшкене шариктердiң тебiлу күшi бұл шариктердiң центрлерiнiң арақашықтығының квадратына керi пропорционал. Бұдан кейiн Шарль электр күшiнiң зарядтардан тәуелдiлiгiн орнатып, физика тарихында Шарль заңы деп аталатын заңды тұжырымдады. Шарль электр және магнетизм мәселелерiне жетi жұмысын - "мемуарларын" арнады.

Шарль 70 жасында Парижде қайтыс болады. Француздың ойшыл ғалымының құрметiне электр зарядының бiрлiгi – Шарль (Кл) атауы 1881 жылдан берi практикада қолданылады.

 Сент-Бёва әдеби өмірлік жолы іздеу жолы саналады. Шілде революциясынан соң ол Гюго ұйымынан шығып жаңа қызығушылықтарымен айналысты. Шілде монархиясына оппозицияда бола тұра, ол сенсимонизммен Ламеннэнің католиктік идеяларына көшті. 1844 жылы романтик Сент-Бёв Француз академиясына кіреді, онда роялисттер мен классицизм жақтаушыларымен танысады, бірақ 1848 жылы «Chateaubriand et son groupe littéraire sous l’Empire» кітабын шығарады. Кейін ол Наполеону III бағынады, легитимисттер мен орлеанисттердің қарсыласына айналады, өмірінің соңғы жылдары клерикализмге қарсы шықты.

Дереккөздер
===========

• Кроме указ. в тексте: Poésies complètes (собр. стих. С.-Б.), P. 1840; Histoire de Port-Royal (история янсенизма), 4 vv. P. 1840—1848, 2-me éd. 5 vv. P. 1860; Portraits de femmes, P. 1844; Portraits littéraires, 2 vv. P. 1844, 3 vv. P. 1864; Portraits contemporains, 2 vv. P. 1846; Causeries du lundi, 15 vv. P. 1857—1862; Etude sur Virgile, P. 1857; Nouveaux lundis, 13 vv. 
• Кушетки мадам Рекамье — имя, ставшее нарицательным|
**Раймон Николя Ландри Пуанкаре** (фр. ) (20 тамыз 1860 жылы, Бар-ле-Дюк, — 15 қазан 1934 жылы, Париж) — мемлекеттік француз қайраткері, Франция президенті 1913—1920).

Өмір баяны
----------

Парижде заңгер маманын алып, Пуанкаре алдымен адвокат болып істеді, өзінің дайындық кезенінде ол Жюль Вернаны қорғады, Тюрпеннің жасап шығарған құралын дұрыс қолданбағандықтан, соны жеңіп алды; 1 жылдың ішінде жеке орталық ашып алды. 

1886 жылы депутат болып сайланып партиялардың арасында танымал болды. Салық жөніндегі нұсқаушы болып алынды; 1895 жылы Дюпюи бөлімшесінде министр болып тағайындалды. 1897 жылдан президент орынбасарына өзінің даусын берді. Арнайы газет шығарды: «Du Droit de suite dans la propriété mobiliére» (1883). 1903 жылдан сенатор; в 1906 жылдан шеткі істер министры болды.

Дереккөздер
-----------

Орысша уикипедия
**Меркіттер**– ежелгі түркі тайпасы. Орта жүз Керейдің ішіндегі бір ру.

Кейбір зерттеушілердің айтуынша, "*Меркіттер*" атауы Мэргэд (Мерген – түбір сөзі де, "д" – тунгус-моңғолша көптік жалғауы) ұғымынан шыққан. Өйткені Меркіттер "*құралайды көзден атқан*" хас мергендер болған. Рашид ад-Диннің айтуынша, Меркіттер ерте орта ғасырда мемлекет құрған. Олар 9 – 10 ғасырларда "Цзубу" одағына қарайтын 18 тайпа құрамында қидан билігінде болған. Байкөлден (Байкал) Селенга өзенңнің орта бойы Орхонға дейін, Бүрэн жотасы, Хан тауы, Қасқа бүркіт жотасы, Ноян, Дэлгэрхан жотасын мекендеген. Үш меркіт одағы (Мэә-Ли-Зи) 11 – 12 ғасырларда ерте мемлекеттік құрылым (ұлыс) деңгейіне көтерілді. Ұлысты Тудур Билге Чигин басқарып тұрған шақта әскері үш топқа бөлінген. Тоқтыбектің (Тоқтабек) тұсында өзіндік орда гвардиясы болғаны жайлы дерек бар. Меркіттер көрші наймандармен тату-тәтті өмір сүрді. Керейттер (керейлер) Меркіттерді төрт дүркін шапқан. Шыңғыс хан бастаған боржигендер тарих сөресіне шыққан тұста оларға ең әуелі қарсылық көрсеткен Меркіттер болды. Олар 1178 жылы Тэмужиннің (Шыңғыс хан) жаңа түскен келіншегі қоңырат қызы Бөртені қолға түсірді. 1179 жылы Шыңғыс хан Меркіттер ордасына тұтқиылдан шабуыл жасады. Бұл тарихта Бугур-Кегер шайқасы деп аталды. Осы шайқастан кейін Меркіттер Орталық Азиядан ығыстырыла бастады. Тоқтыбек бастаған Меркіттер 1205 жылға дейін моңғолдарға қарсылық көрсетіп, қазіргі Солтүстік Қазақстан жеріне шегінді. 1218 жылы меркіттерді қуып барған Шыңғыс ханның ұлы Жошы Ырғыз өзені бойында қыпшақтармен соғысып, Хорезм шаһ әскерлерімен кездесті. Меркіттердің көпшілігі қырылып, аман қалғандары Шыңғыс ханға бағынды. Қазіргі кезде Орта жүз керей тайпасының құрамында меркіт руы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Татья́на Евге́ньевна Лавро́ва** (шың тегі— Андрика́нис; 7 маусымда 1938, Мәскеу — 16 мамырда 2007, Мәскеу) — кеңес және ресей театр мен киноның актрисасы.Ресейдің халық әртісі.

Биография
---------

Татьяна МХАТ мектеп-студиясың бітірді (1959).

```
1959—1961 жылдарда және 1978 жылы — МХАТ актрисасы ( 1989 жылдан — А. П. Чехов атындағы МХТ), 1961—1978 жылдары—«Современник» театрының актрисасы.
```

Лавроваға әйгішілікті әкелген Михаила Ромманың «Девять дней одного года» фильміндегі Леля рөлі.

Татьяна 16 мамырда 2007 жылы ұзақ аурудан кейін қайтыс болды. Актриса Мәскеуде Троекуровск зиратында жерленген.
**Қара Адам** (ағылш. *Black Adam*) — DC Comics баспасына тиесілі ойдан шығарылған кейіпкер, суперзұлым, кейде антиқаһарман. Алғашқы рет 1945 жылы Fawcett Comics баспасының The Marvel Family #1 шығарылымында Марвел отбасының (Шазам) жауы ретінде жарық көрді. Кейіннен 1970 жылдары Shazam! комикс сериясында ребутты бастан кешті. Бастапқыда Қара Адам Капитан Марвелдың (Шазам) көне мысырлық ізашары болып, одан жеңіліп, қартайғанда қайта бас көтерген жауы ретінде бейнеленіп жүрді. Кейде Суперменнің жауы ретінде де көрсетілді.

2000-жылдардың басында жазушылар Джефф Джонс, Дэвид Гойер және Джерри Одвей Қара Адамның образын өзгертіп оны өз абыройын тазартқысы келетін антиқаһарманға айналдырды. Соңғы онжылдықта JSA, Villains United, Infinite Crisis, және 52 сияқты әртүрлі серияларда негізгі қаһарман ретінде көрінді
.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  DC Showcase Animated Shorts.  comicscontinuum.com (10 шілде 2010). Басты дереккөзінен мұрағатталған 29 маусым 2011.(қолжетпейтін сілтеме)
2. ↑  *Collura, Scott* SDCC 10: DC Shorts Showcase.  IGN (25 шілде 2010). Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 шілде 2011.(қолжетпейтін сілтеме)
**Глюкозоамин** (2-Амино-2-дезокси-бета-D-глюкопираноза) — құрамында амин тобы бар қант (глюкозаның туындысы), брутто-формуласы C6H13NO5. N-ацетил - D-глюкоза түрінде табиғатта кең таралған: ол сүт олигосахаридінің, қан сарысуы гликопротеидтерінің, əр түрлі мукополисахаридтерінің, гиалурон қышқылының, кератосульфаттың, ганглиозидтердің құрамына кіреді. Шыбын-шіркейлердің және шаян тәрізділердің хитин қабындағы және кейбір бактериялар мен пневмокок қабықшаларының полисахаридтерінің құрамында кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі