recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Марго Элис Робби** (ағылш. *Margot Elise Robbie*; 2 шілде 1990 жыл, Квинсленд) — аустралиялық актриса. Блокбастерлер және тәуелсіз фильмдердегі жұмысы үшін танымал, әртүрлі марапаттарға ие болды, соның ішінде екі Оскар сыйлығына, төрт Алтын глобус сыйлығына және бес Британдық киноакадемия сыйлығына номинациялар бар. *Time* журналы оны 2017 жылы әлемдегі ең ықпалды 100 адамның бірі деп атады және ол 2019 жылы *Forbes* нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары жалақы алатын актрисалардың бірі ретінде аталды.

Квинсленд, Аустралияда туып-өскен Марго Робби мансабын "Көршілер (ағыл.)қаз." телесериалында рөл сомдап бастады. Америка Құрама Штаттарына көшкеннен кейін ол Уолл-стрит қасқыры қара комедия фильміндегі өзінің ең танымал рөлдерінің бірі арқылы танымал болды. Оның тағы Тарзан аңызы (2016) фильміндегі Джейн Портер және DC ғалымындағы Харли Куин рөлдері белгілі болды. Оның жақында болған ірі рөлі — Барби (2023) фильміндегі Барби қуыршағының рөлі.

Ерте жылдары
------------

Марго Элис Робби  2 шілде 1990 жылы Голд-Кост қаласында, Квинсленд, Австралияда дүниеге келген. Ол Майк Робби атты фермер мен Сари Кесслер атты физиотерапевттің үш баласының ең үлкені. Ол балалық шағын Голд-Кестте атасы мен апасының фермасында өткізді. 2007 жылы туған қаласында Саммерсет колледжін тәмәмдады. Сосын 17 жасында актерлік мансабын бастау мақсатында Мелбурнге көшті.

Мансабы
-------

2008 жылы телевизияға дебют жасады. "Көршілер" және "Пэн Американ" сериалдандағы рөлдерінің арқасында танымал бола бастады. Осыдан кейін "Болашақтан келген бойфренлд", "Уолл-стрит қасқыры", "Фокус" фильмдерінде түсті. Esquire  журналына түсті.

Фильмография
------------

Дереккөздер
-----------
**УДАР** - (укр. Український Демократичний Альянс за Реформи) - украиндық саяси партия. Алғашқы жылдары "Еуропалық астана" (2005-2009), "Жаңа ел" (2009-2010). 

Аты өзгергеннен кейін партия басшылығына ауыр салмақтағы боксшы, WBC бойынша Әлем чемпионы, спорт және дене шынықтыру саласы бойынша ғылым-кандидаты. Украина каһарманы. Халықаралық деңгейді неміс "Христиан-демократиялық партиясының" әріптесі. 2010 жылға ақпарат бойынша "УДАР" қатарында 10 000-нан астам мүшелері, 24 өңірде 596 ұйымы қызмет істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Виталий Кличко - партия Удар Мұрағатталған 19 желтоқсанның 2013 жылы. (укр.)
**Алматы Технологиялық институтының қазақ тілі кафедрасы** Қазақстан Республикасы білім Министрлігінің нұсқауымен 1992 жылы ашылған. Кафедрада филология ғылымының кандидаты, доцент Молдабеков Қ. және қазақ тілінің мамандары аға оқытушылар: Б.Қ.Құлманова, С.Б.Бопышева, Қ.Т.Бидашева, оқытушы Б.А.Досжановтар қызмет істейді. Доцент Қ. Молдабековтың "Говарим по-казахски" (1993) және Б.Құлмановтың "Техникалық білім беретін оқу орындарының орыс топтарына қазақ тілінен ел танымдық әдістемесі" (1995 жылдары) атты еңбектері жарық көрді.

Қазіргі кезде қазақ тілі дербес кафедра емес, ол тілдер кафедрасының құрамына қосылған. Кафедра меңгерушісі филология ғылымының кандидаты, профессор Е.Н.Смайылқызы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Банпо көпірі** — Хан өзеннің үстінде Сеулде орналасқан. Негізінде көпір 1982 жылы салынған, алайда 2007 жылы сол аймақты жаңарту жобасы құрылып, 2009 жылы жаңартылып салынған еді. Кәрістердің ойына көпірдің екі жағына субұрқақтарын жіберу идеясы келді. Субұрқақтар 1 минут ішінде 190 тонна суды төгеді. Кешке 10 мың түрлі-түсті шаммен кемпірқосақ секілді жарқырайды. Әртүрлі суреттерге өзгеріп, музыкаға сәйкес қозғалады. Көпір тек стильді емес, сонымен қатар экологиялық таза. Өзен арнасында үнемі циркуляция жүріп тұрады. 2008 жылы осы субұрқақтар ең биік деген атқа ие болып Гиннес рекордтар кітабына енген болатын.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Drag the culprit to raise the water pump power consumption *Asiae Website*

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 12 қазанның 2014 жылы.
Кісе белдіктегі оқшантайлар (фрагмент). ҚР Ұлттық мұражайының көрме залынан.
**Оқшантай** – мылтықтан атылатын қорғасын оқтарды салып алып жүруге арналған кісе белдікке ілінетін кішкене тері қалташа.

Дәстүрлік сипаты
----------------

Белдікте екі оқшантай ілініп, олар әдетте қатар орналасты, кейде бір-бірімен де қайысбаумен қосылды, бірақ, кейде бір немесе үш оқшантай да тағылды. Кавказдықтардың, шеркестердің ұлттық костюмнің дәстүрлі элементіне айналған оқ салғыштар – «газырлар» сияқты, оқшантайлар да қазақтардың кісе белдігінің дәстүрлі тұрақты ұлттық элементіне айналды. Қазақтарда оқшантайларды тағып жүру берік дәстүрге айналғаны соншалықты, XX ғасырдың басында қазынадан оқталып унитарлы патрондармен атылатын мылтықтың пайда болуымен оқ салатын қалташаның қажеттілігі болмай қалса да оқшантайлар кісе белдікте дәстүрлі элемент ретінде кейін де өз орнында сақталып қалды. Этнолог Нұрсан Әлімбайдың пікірінше, дәстүрлі қазақы ортада кісеге міндетті түрде екі оқшантай тағылды. Ол жасы бес-алтыдан кем емес бұқа немесе өгіздің аталығының «қабы» – шонтайдан жасалды. Осындай материалдан және оқ салуға арналғандығына қарағанда, оқшантай өркендеу идеясымен байланысты еркектіктің символы болса керек. Қалталық қызметі қажет болмай қалғандықтан оқшантайлар енді қалтасы жоқ салпыншақ түрінде жасала бастады. Өзінің қалташа функциясынан айырылса да, кейінгі кісе белдіктерде оқшантай-салпыншақтар дәстүрлі қалта қызметінен туындаған формаларын өзгерткен жоқ. Тіпті бұл салпыншақтарда оқшантайдың ауызын жауып тұратын қақпағы да сақталған. Бергі замандағы кісе белдіктерде бұл салпыншақтардың да жоғалғанын көреміз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Захарова И.В. Ходжаева Р.Д. Казахская национальная одежда: XIX – начала XX вв. Алматы: Наука, 1964;
* Ертедегі әдебиет нұсқалары. Алматы, 1967;
* Курылев В.П. Оружие казахов. Материальная культура и хозяйство народов Кавказа, Средней Азии и Казахстана. СМАЭ. Т.XXXIV. Л.:Наука, 1978. С.4-22;
* Самашев З. Жетібаев Ж. Қазақтың этнографиялық суреттеріндегі белбеу мотиві. ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы. 1997. №12. 57-67 бб.;
* ҚР МОМ материалдарынан;
* ОМЭЭ-материалдарынан.
**Қаршыға Ахмедьяров** (25.03.1946 - 06.06.2010) - күйші-домбырашы, Қазақстанның халық әртісі.

Өмірбаяны
---------

Қаршыға Ахмедьяров 1946 жылы 25 наурызда Атырау облысы, Махамбет ауданы, Таңдай ауылында дүниеге келген. 1972 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген. 1967-1991 жылдар аралығында Құрманғазы атындағы қазақ академиялық халық аспаптар оркестрінде домбырашы, кейіннен концертмейстер, жеке домбырашы және дирижер қызметтерін атқарды. Ахмедьяровтың репертуарында отандық композиторлардың күйлері, сондай-ақ шетел композиторларының шығармалары бар. 1974 жылдан Алматы мемлекеттік консерваториясында педагогтық қызметпен шұғылданып, ғылыми зерттеу жұмыстарымен айналысады. Қаршыға Ахмедьяров гастрольдік сапармен АҚШ, Франция, Италия, Үндістан, Венгрия т.б. көптеген елдерде болды.

Қаршыға Ахмедиярұлы қабіріндегі құлпытас. Алматы, Кеңсай зираты
Дәулескер күйшінің жүрегі 2010 жылы 65 жасына қараған шағында тоқтады. Қаршыға ағаның соңғы демі туған жері Атырауда шығыпты. Бойында Сейтектің сынығы, Махаббеттің өрлігі бар Қаршыға ағаны әркез халқы тамсана тыңдайтын. Өнерсүйер қауым оны «Күй қаршығасы», «Саңлық күйші», «Күй аспанының Қаршығасы», «Ғасырдың күйшісі» деп мадақтайтын. 1981 жылы АҚШ-қа барып күй тартқанда, американдықтар қазақтың Қаршығасын сахнадан жібермей тұрып алғаны да есте. Қаршыға Ахмедияровпен қоштасу Мұхтар Әуезов атындағы академиялық театрында өтті. Телеканал АЛМАТЫ

Талантты музыкант гастрольді сапармен дүние жүзінің көптеген елдерінде болып, қазақтың қара домбырасының әсем сазын танытты.
Қазақ музыка өнерін дамытудағы жоғары шығармашылық жетістіктері үшін Қ.Ахмедьяровқа 1982 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы, 1992 жылы Қазақстан Республикасының халық әртісі атақтары берілді. 2000 жылы «Парасат» ордені мен марапатталды.

Шығармалары
-----------

«Шашақты найза, шалқар күй» атты кітабы, «Нарын», «Қуаныш», «Сағыныш», «Нұрғиса», «Қыз-ғұмыр», «Аққайың», «Желдірме», «Алтын ұя», т.б. күйлері бар. Сонымен қатар, Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина сынды атақты күйшілердің күйлерін жинап, "Атырау" деген күйлер жинағын жарыққа шығарды. «Сарыарқа», «Жігер», «Әсем қоңыр», «Шынар», «Табыну» атты күйлер жинағы жарық көрді. 500-ден аса күйлері радио, теледидар мұрағаттарында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. Телеканал АЛМАТЫ
2. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 1-том. 572 бет.
3. Б.Кожиров "Қазақ елінің атақты музыка өнерпаздары" 2010 ж
**Шетырғыз ауылдық округі** — Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Қаратоғай, Тұмалыкөл ауылдары кіреді. Орталығы - Қаратоғай ауылы. Округ құрамында болған *Шетырғыз* ауылы 2013 жылы таратылған.

Тарихы
------

1964 жылы "Шетырғыз" кеңшары мен ауылдық Кеңес ұйымдасты.

Сайлары
-------

Дөңгелексай, Жиделісай, Еспесай, Қопа, Ишансай, Сарысай, Шанке, Қайыңды, Қарасай, Ащысай, Сырлыбай, Тастысай, Аққұрдан, Шығыр, Ұлыталдық.

Көлдері
-------

Ақтұз, Ақкөл, Байжанкөл, Бақакөл, Жарықкөл, Қамыстыкөл, Сарыкөл, Шилікөл, Шығырлыкөл, Иіркөл, Тұмалыкөл.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 922 адам.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ақтөбе облысының бірқатар елді мекендерін тарату туралы
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Ақтөбе облысы Шалқар ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Айшуақ •
 Ақтоғай •
 Бершүгір •
 Бозой •
 Есет Көтібарұлы •
 Жаңақоныс •
 Кішіқұм •
 Қауылжыр •
 Мөңке би •
 Тоғыз •
 Шалқар (а.о.) •
 Шалқар (қ.ә.) •
 Шетырғыз 
 |

 |
**Бершүгір ауылдық округі** — Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы әкімшілік бірлік.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығынан - 120, облыс орталығынан - 250 км қашықтықта орналасқан. Оңтүстігінде Мөңке би, шығысында Шетырғыз ауылдық округтерімен, солтүстігі мен батысында Мұғалжар ауданымен шектеседі. Жер көлемі - 200679 га.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2099 адамды құрады.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Біршоғыр, Сарысай, Алабас ауылдары кіреді. Орталығы - Біршоғыр ауылы.

Тарихы
------

1997 жылы Амангелді ауылдық округі (орталығы Бершүгір ст.) таратылып, Ақтоғай ауылдық округіне (орталығы Қотыртас а.) қосылды. Ірілендірілген округтің жаңа орталығы Бершүгір станциясы болды. Кейін Ақтоғай ауылдық округінен Біршоғыр ауылдық округі бөлініп шықты. 2019 жылы Біршоғыр ауылдық округі **Бершүгір ауылдық округі** болып өзгертілді. Сол жылы округ құрамында болған *Қарабұлақ* ауылы таратылды.

Инфрақұрылымы
-------------

25 шаруа қожалығы, 7 дүкен, 1 кафе-бар, 2 дәріхана, 2 монша, шаштараз, кітапхана, клуб, туб.санаторий, 6 ЖШС-і, фельдшерлік пункт, 1 емхана, пошта бөлімшесі, "Казтелеком", "Транстелеком" байланыс желілері, теміржол бойын көгалдандыру мекемесі, бір орта, екі негізгі мектеп, балабақша бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  Облыстың әкімшілік аумақтық құрылысына өзгеріс енгізу туралы
3. ↑  Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Біршоғыр ауылдық округін Бершүгір ауылдық округі деп қайта атау туралы
4. ↑  Ақтөбе облысының Алға, Ырғыз, Мәртөк, Мұғалжар және Шалқар аудандарының кейбір елді мекендерін тарату туралы
5. ↑  "Шалқар" энциклопедиясы.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Ақтөбе облысы Шалқар ауданы ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Айшуақ •
 Ақтоғай •
 Бершүгір •
 Бозой •
 Есет Көтібарұлы •
 Жаңақоныс •
 Кішіқұм •
 Қауылжыр •
 Мөңке би •
 Тоғыз •
 Шалқар (а.о.) •
 Шалқар (қ.ә.) •
 Шетырғыз 
 |

 |
**Қиыл** – Ойыл алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысының Ойыл, Қобда аудандары жерімен ағады.

Бастауы
-------

Қиылдың салалары – Аққұдықсай, Қоңырсай өзендері Қоңызтаудан басталып, Саралжыл ауылының тұсында Ойыл өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 193 км, жалпы құламасы 87 метр. Аңғары кең (2-3 км), арнасы түпкі жыныстарға дейін тілімденген жерлерде жарқабықты. Жайылмалысы кей жерлерде ғана қалыптасқан. Арнасы жоғарғы ағысында 24-45 метрден төменгі ағысында 90-100 метрге, бөгеттен төменде 60 метрге дейін өзгереді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Атамекен» географиялық энциклопедия.
**Ипохондрия** немесе **гипохондрия** (көне грекше: ὑποχόνδριον  - сөзбе-сөз: қабырға асты) - өз денсаулығына шамадан тыс көңіл бөлушілік, жазылмайтын аурумен ауырып қаламын деп қорқушылық. Ипохондриктер жай жөтелге де қатты қиналып қайғырады. Ипохондриялық синдром психикалық іс-әрекеттің бұзылу нышандарының жиынтығы, Астеноневроздық күй кезінде, психостеникалық психопатиямен мінез акцентизациясы, шизофрения, маникалды-депрессиялық психоз кезінде байқалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Психология: Энциклопедиялық сөздік./Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2011
Гипоксантин
**Гипоксантин** (ағылш. *hypoxanthine*) - пуриндік негіздердің аэробтық жағдайда ыдырауы нәтижесінде түзілетін органикалық зат. 

* Хим. формуласы = C5H4N4O
* Моляр. массасы 136.112 г/моль.

Адениннің дезаминденуінің немесе инозиннің гидролизінің нәтижесінде түзіледі. Қыша жəне бөрібұршақ өсімдіктерінің дəндерінен бөлініп алып зерттелген. Өсімдіктер мен жануарлар жасушаларында нуклеин қышқылдарының құрамында болады (негізінен т-РНҚ құрамында). Құрамында екі макроэргтік байланысы бар инозинүшфосфор қышқылының (ИҮФ) азаттық негізі гипоксантин болып табылады. Организмде гипоксантин ксантиноксидаза ферментінің қатысуымен алғаш ксантинге, содан кейін несеп қышқылына дейін ыдырайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
**Самара** – Ресейдегі Орта Поволжьедегі ірі қала, Поволжский экономикалық аймағыың және Самара облысының әкімшілік орталығы. Волга өзені жағалауының сол жағындағы Самара мен Сок өзендері сағаларының арасында орналасқан.

«Самара» – түркi тiлiнде «даладағы өзен» деген мағынаны білдіреді екен. Тұрғындар саны бойынша Самара облысы Ресей Федерациясында алтыншы орынға ие болса, ондағы 3 млн. халықтың 15 мыңнан астамы қазақтар. Самара қаласы 1935 жылдан *Куйбышев* атанса, 1991 жылы тарихи атауын қайта алады. Соғыстан кейін қала КСРО-ның ірі өнеркәсіп пен мәдени орталығына айналса, қазір де ірі өндіріс ошағы. Мұнда ғарыш пен авиацияның ең мықты әлеуеті қалыптасуының бір мысалы, «Прогресс» зауытында Юрий Гагарин ұшқан зымыранның құрастырылуы. 1991 жылы Самарада Сталиннің атом бомбасына төтеп беретін 40 метрлік тереңдікте орналасқан бункері табылып, әлемдік жаңалыққа айналады. Қала бүгiнде бес теңiздiң айлағы саналады. Міне, осындай төрт ғасырлық тарихы бар ежелгі Еділ бойлай орналасқан тарихи қалаға Ресейдің Мәскеу, Волгоград, Мурманск, Вологда, Түмен, Орынбор, Челябі, т.б. 15 аймағынан қандас бауырларымыз жиналды. Атажұрттан Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы Төрағасының бірінші орынбасары Талғат Мамашев бастаған делегация, Қазақстан Республикасының Астрахань қаласындағы консулы Асхат Сыздықов та келді

* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Пояснительная записка к Генеральному плану г.о. Самара. Приложение 1. Основные технико-экономические показатели с.21
2. ↑  Национальный состав, владение языками, гражданство населения Самарской области
3. ↑
**"Hardee’s"** – американдық фастфудтық ресторандар желісі. Желінің иесі CKE Restaurants болып табылады. Ресторандар негізінен АҚШ-ының шығыс бөлігінде және Шығыс жағалауы өңірінде орналасқан. Оның негізін салушы Харди Уилберг болып табылады.

Тарихы:
-------

1960 жылы Солтүстік Каролинада алғаш ашылды. 

1965 жылы Германия, Геййдельбергте алғаш халықаралық ресторанын ашты. 

1969 жылы 650.000 қосымша акцияларын шығарып, компания бюджеті 8.8 миллион долларға жетті.

1972 жылы Сэнди® ресторандарының 200-ін иемденип, 33 штаттарда жалпы "Hardee’s"-тің ресторандар саны 639-ға жетті. 

1978 жылы "Imasco Limited" компаниясы "Hardee’s" компаниясынан 681.000 акцияларын әрбір акцияға 22 АҚШ долларын төлеп сатып алды. 

1982 жылы "Hardee’s" компаниясы Индиана штатында орналасқан "Burger Chef" желісінің 650 ресторанын өз иелігіне алды. 

1985 жылы Hardee’s" компаниясының сауда дәрежесі 2 млрд. Доллардан асты. 

1988 жылы «фаст-фуд» принципі бойынша жұмыс істейтін, қуырылған тағамдарды холестерині жоқ майда пісіретін алғашқы ірі ресторан жүйесі болып танылды. 

1990 жылы Уильяма Пратер компанияның Президенті және басты орындаушы директоры болып тағайындалды.

1991 жылы Роберт Ф. Отри компания Президенті болып тағайындалды. Отри шығындарды қысқарту бойынша түрлі программалар аясында компания позициясын нығайтуға көмектесті және жаңа тағамдарды енгізу программасын басшылыққа алды.

1994 жылы компания "Hardee's Rise and Shine™" ерікті көмек көрсететін жаңа программасын жүзеге асыруға кірісті. Програманың бір бөлігі елдегі бастауыш және орта мектептерді қажетті үйретуші құралдармен жабдықтау болып табылды. "Hardee’s" ресторандар желісі елдегі түрлі қайырымдылық шараларын өткізуге өз үлестерін қосты. 

1995 жылы «Entrepreneur® Magazine» журналы "Hardee’s" ресторандар желісін ең үздік он франшиздің қатарына қосты. 

1997 жылы "CKE Restaurants, Inc." компаниясы "Hardee's Food Systems, Inc." компаниясын Монреалда іргесі қаланған "Imasco Limited "компаниясынан 327 млн. АҚШ долларына сатып алды. Рори Мерфи Президенті және басты операциялық директоры болып тағайындалды. 

2000 жылы премиум классқа сай жаңа бургерлер мәзірін шығарады. 

2000 жылы Таяу Шығыста 200-інші рестораны ашылады. Бұл уақытта Кувейтте, Бахрейнде, Леванда, Оманда, Египетте, Катарда, Иорданияда, Сауд Арабиясында және ОАР-да "Hardee’s" фастфудтық ресторандар желісі ашылып қойған еді. 

2011 жылы компания Қазақстанда Алматы қаласында тұңғыш ресторанын ашады.
**Себептілік принципі**
-----------------------

### Мағынасы

Себептілік принципі - физикалық оқиғалардың бір-біріне әсерінің шегін межелейтін (тағайындайтын), яғни берілген оқиғаның одан бұрынғы оқиғаларға әсері болмайтындығын («себепші оқиға уақыт бойынша салдар оқиғадан бұрын болады», келер шақ өткен уақытқа әсерін тигізбейді») көрсететін жалпылама принцип. Салыстырмалық теориясына сәйкес бір-біріне себеп-салдар оқиғалар жарық жылдамдығынан артпайтын сигналдар арқылы байланысады. Себептілік принципі бойынша физикалық теория құру кезінде одан шығатын салдарды тәжиірбемен тексеру арқылы табиғат заңдылықтарын алдын ала болжауға болады. Себептілік принципінің мазмұнының көлемі философиядағы себептілік ұғымынан тар болып келеді. Себептілік принципінің дұрыстығына Максвелл теңдеулеріндегі кешігу потенциалының, Фейнман диаграммасының, күшті әсерлесетін бөлшектер арасындағы дипрессиялық қатынастардың т.б бір мәнді шешім болу дәлел. Дегенмен Себептілік принципіне байланысы бар көптеген физикалық проблемалар әлі түбегейлі шешілген жоқ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 94-бет
**Андреас Везалий** (31.12.1514, Брюссель, Жетінші провинция - 15.10.1564 ж, Закинф, Венеция республикасы) - дәрігер және анатом. 

  

Карл V-тің және Филипп II-нің лейбл-дәрігері. Парацельсаның замандасы. Және ол қазіргі заманғы ғылыми анатомияның негізін қалаушы. "Адам денесінің құрылысы туралы" деген негізгі еңбегінде (7 кітап) барлық мүшелер мен жүйелерге ғылыми сипаттама берді. Өзінің еңбектерінде ізашарларының анатомиялық қателерін көрсетіп, сол үшін қарсыластарының қуғындауына ұшырады. Везалий ерлер мен әйелдерге қабырға саны бірдей болатының дәлелдеді. Ол адамның шынайы анатомиясының негізін қалауға көп еңбек сіңіріп, анатомдар мектебін құрды.

Дереккөздер
-----------
**Сергей Миронович Киров** (негізгі тегі **Костриков**) (1886 жылдың 15 (27) наурызы, Уржум қаласы, Вятск губерниясында — 1934 жылдың 1 желтоқсаны, Ленинградта) — Ресей революционері, кеңес мемлекеттік және саяси қайраткері. 1934 жылдың 1 желтоқсанында қастандық жасау нәтижесінде мерт болды. Кировтің өлімі "Үлкен террор" атымен танылған жаппай репрессияның басталуына түрткі болды.

Ерте кезі
---------

Сергейдің ата-анасы ол дүниеге келерден шамалы уақыт бұрын Пермь губерниясынан Вятка губерниясына көшіп келді. Отбасындағы Кировтың аллында дүниеге келген төрт бала жастайынан қайтыс болды. Кировтан кейін Анна (1883-1966), Сергей және Елизавета (1889-1968) дүниеге келді. 1894 жылы Кировтың əкесі табыс табамын деп, хабар-ошарсыз кетіп қалып, анасы қайтыс болады. Сол жылы Сергей мен оның бауырлары жетім қалды. Кировтың əжесі қыздарды өз тəрбиесіне алып, ұлдарды жетімдер үйіне тапсырды. Ұлдардың арасында Сергей де болды.

Сергей Уржумдағы приходтық мектепті, одан кейін қалалық училищені бітірді. 1901 жылы Қазан қаласындағы механикалық-техникалық өнеркәсіптік училищесіне оқуға түсті.

1917 жылға дейінгі революциялық әрекеттері
------------------------------------------

1904 жылы Киров Томскіде РСДЖП қатарына өтті. Ол сол уақыттан бастап көптеген ереуілдер мен бас көтерулерге қатысып, бірнеше рет абақтыға жабылды.

"Киров" атты лақап ат оған кездейсоқ қойылды. 1912 жылы "Терек" газетінде Сергейдің "Жол үстінде" атты мақаласы жарияланып, оған ол алғаш рет С.Киров деп қолтаңбасын қояды. Бұдан кейін ол осы тегімен КСРО тарихына енді.

Партиялық мансабы
-----------------

1918 жылдың көктемінде Терск облыстық кеңесінің мүшесі болып сайланды. Ал, шілдеде Киров Бесінші бүкілресейлік кеңестер съезіне қатысты.  

1919 жылдың 25 ақпанында Киров Астрахандағы уақытша революцилық комитет төрағасы болды..

1920 жылдың 28 сəуірінде РКП (б) Кавказ бюросының мүшесі болып сайланды. 
1921 жылы Киров РКП (б) Х съезінде ОК мүшелігіне кандидат ретінде сайланады. Сол жылы Әзірбайжан компартиясы ОК-нің бірінші хатшысы болды.
1926 жылдың 8 қаңтары Киров Ленинград губерниялық комитетінің бірінші хатшысы болды.  

1934 жылы мұнай кәсіпшілігін қалпына келтіру және қайта жабдықтаудағы елес еңбегі үшін Ленин орденімен марапатталды. БКП (б) ОК-нің 1930 жылдан саяси бюросының мүшесі, 1934 жылдан БКП (б) ОК хатшысы және БКП (б) ОК ұйымдастыру бюросының мүшесі болды.

Отбасы
------

Кировтың некесіз туған жалғыз қызы бар. Ол - Евгения Сергеевна Кострикова (1921—1975).

Əйелі — Мария Львовна Маркус (1926—1934). Бұл некеден Кировта бала болған жоқ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. П. Косых, В. Н. Панов, В. Г. Тюкавкин. История Иркутской области. Ирк, Вост.-Сиб. книжное издательство, 1983.
2. ↑  Астрахань. Ру — региональный интернет-портал. Установление Советской власти в крае. Боевые действия в 1918—1919 годах Мұрағатталған 2 мамырдың 2017 жылы.
3. ↑  *Евгений Панов* Танкист-девица из Казани.  Республика Татарстан. Тексерілді, 13 қыркүйек 2014.
4. ↑  Дочь Кирова
**Купероз**
Купероз – бұл тері жамылғысындағы қан айналысының бұзылуы. Ауырған кезде ашу, шаншу, қышу, қызару немесе тіпті қабыну қатар сезіледі. Маңдайда, мұрында, шеке мен иекте тамырлар кеңейеді, икемділігін жоғалтады.
Косметологтар купероздың даму сатысын 4-ке бөледі:

1. саты – қан беттің терісіне құйылады, бет ара-тұра қызарады, кейде бұл коньюктивитке ұласады.
2. саты – беттің теірінің қызаруы тұрақты сипат алады, шеке мен мұрында кеңейген тамырлар пайда болады, бұл осы ауруға тән сипат.
3. саты – купероз аясында қабынған безеулер пайда болады.
4. саты – ұлпа терісі қалыңдайды, клиникалық белгіге енеді, олардың ең айқыны – шошайған томпақ мұрын деп аталатын мұрын терісінің қалыңдауы, қызаруы және тұрпайыланып дөрекіленуі. Бұл ауру біртіндеп дендейді және тіпті көздің зақымдалуы мен асқынуы мүмкін.

Купероздың пайда болу себептері
Купероздың тамырлық сипаты болғандықтан, кез-келген факторлар, олардың әсері мен пайда болатын көктамыр тоқырауы осы аурудың дендеуіне ықпал етеді. Қызару мыналардан туындауы мүмкін:

1. ащы немесе тым ыстық тағамды ішуден;
2. температураның күрт өзгерісінен;
3. темекі тартудан, алкогольді шектен тыс ішуден;
4. ультра-күлгін сәулесінің әсерінен;
5. гормоналдық бұзушылықтардан;
6. тұқым қуалаушылық факторлардан және күйзелістен.

Тамырға байланысты сырқаттар вегетордан – тамыр дистониясынан, эндокрин жүйесінің шарасыздығынан, асқазан-ішек жолдарының ауруларынан және басқалардан асқынуы мүмкін. ==Купероз көбінесе мыналарда жиі пайда болады==
Ерлерден гөрі әйелдерде ашық фотоүлгіде (еш уақытта күймейтін ашық тері) 30 бастап 50 жасқа дейінгі жастық кезеңде сезімтал теріде.
Ашудың жағымсыз сезімімен қатар жүретін ауру адам үшін әлеуметтік және кәсіби тұрғыда қиындықтар тудыруы мүмкін. Алайда куперозға шалдыққан әйелдерді әсіресе мәселенің әсемдік жағының алаңдататындығы табиғи жайт.

Теріні күту және куперозды емдеу
--------------------------------

Егер сіз осы мәселеге тап болсаңыз, сіздің міндетіңіз қан тамырларының қабырғасын
нығайту, тамырлардағы қысымды реттеу, баяу айналымды жақсарту болуға тиіс. Купероз бар сезімтал тері жұқа және нәзік құрылымға ие. Гигиена ережелерін сақтау, арнайы емдеу құралдарын пайдалану купероздан зақымдалған теріні сақтауға мүмкіндік береді.
Алайда купероздың өздігінен болмайтындығын есте ұстаған абзал. Сондықтан емдеуді мүмкіндігінше ертерек бастау қажет. Куперозды емдеу әдістерін косметикалық және дерматологиялық деп бөлуге болады.
**Себептік талдау** - белтілі бір құбылыстардың белтілі бір
себептерден туындайтындын зерттеуге арналған ғылыми тәсілдер мен жолдардың жиынтығы. Мұндай зерттеу ықтималдық,
детерминизмдік теориялардың жетістіқтеріне, зерттелетін құбылыстардың өлшеуге болатын жақтарын статистикалық, математикалык үлтілеу әдістеріне сүйеніп жасалады. Себептерді тэуелсіз, экзогендік белтілер, ал салдарларды тәуелді, эндогендік белгілер деп атайды. Белтілі бір салалар келесі бір қатынастар мен байланыстар үшін себептік негіздер болып табылуы да мүмкін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Құрамындағы жай сөйлемдердің бірі екіншісінде айтылған ойдың болу себебін білдіретін салаластың түрін **себеп-салдар салалас құрмалас сөйлем** дейді.

Себеп-салдар салаласта бір жай сөйлем екіншісінде айтылған ойдың болу себебін білдірсе, екіншісі білдіретін ой оның салдары болып табылады. Сөйтіп, салаластың құрамындағы жай сөйлемдердің бірі себеп мәнді де, екіншісі салдар мәнді болады. Бірде себеп мәнді жай сөйлем бұрын тұрып, салдар мәнді жай сөйлем кейін тұрса, бірде керісінше салдар мәнді сөйлем бұрын тұрып, себеп мәнді жай сөйлем кейін тұрады.
Себеп-салдар салалас құрмаластың құрамындағы жай сөйлемдер бір-бірімен жалғаулық шылаулар (сондықтан, сол себепті, себебі, өйткені) арқылы да, жалғаулықсыз, іргелес тұрып та байланысады.  

**Жалғаулықты себеп-салдар салаластар** *өйткені, себебі* деген шылаулар арқылы құрмаласқанда, алдыңғы жай сөйлем салдар мәнді болып келеді де, екінші жай сөйлем ондағы ойдың болу себебін білдіреді. Жалғаулықты себеп-салдар салаластар *сондықтан, сол себепті* шылаулар арқылы құрмаласса, алдыңғы жай сөйлем екінші жай сөйлемдегі ойдың болу себебін білдіріп, себеп мәнді болып келеді де, екінші жай сөйлем салдар мәнді болады.  

**Жалғаулықсыз себеп-салдар салаластың**  құрамындағы жай сөйлемдердің де бірде біріншісі себеп мәнді, екіншісі салдар мәнді болса, бірде біріншісі керісінше салдар мәнді, екіншісі себеп мәнді болып та қолданылады. Жазуда олардың айырмашылығы тыныс белгісінен байқалады: егер біріншісі себеп мәнді жай сөйлем, екіншісі салдар мәнді жай сөйлем болса, олардың арасына үтір қойылады, ал себеп мәнді жай сөйлем кейін келіп, салдар мәнді жай сөйлем бұрын тұрса, бірінші жай сөйлемнен кейін қос нүкте қойылады.
Мысалы, Тегі, бұл шоқу көзді ағызудың ғана тәсілі болмау керек, себебі көзі аққан жылан тулап бетімен лағады да, ақыры өледі. Әдетте оруды ең кұрметті кісі бастауға тиіс, сондықтан көпшілік бұл қүрметін Сырбайға көрсетпек болды. Ботаны ағыс алып кетер деп қауіптене отыра Сырбай оның ноқтасының бауын босатып жіберді: басын тартса, құлағына су кетірермін деп ойлады (С. Мұқанов). Құмның ыси бастауынан қашып аң біткен Бет-пақтың даласына қарай өтіп кетсе керек, таңертеңнен бері не бір қарақұйрық, не бір киік кездеспеді аңшыға (С. Мұратбеков) дегенде, алғашқы екі саластың құрамындағы жай сөйлемдер бір-бірімен себебі, сондықтан жалғаулық шылаулары арқылы құрмаласқан да, соңғы екі салаласта жалғаулықсыз, іргелес байланысқан. Үшінші салаластың бірінші жай сөйлемі салдарлық мәнде жұмсалған (Ботаның ноқтасынын, бауын Сырбайдын, босатып жіберуі) де, екінші жай сөйлем оның себебін білдіреді (себебі — егер өйтпесе, ботаның құлағына су кетеді деп ойлауы), сондықтан бұл жай сөйлемдердің арасына қос нүкте койылады. Соңғы садаластың бірінші жай сөйлемі екінші жай сөйлемдегі ойдың себебін білдіріп тұр. (Құмның ыси бастауынан аң біткеннің Бетпақтық даласына қарай өтіп кетуі), екінші жай сөйлем оның салдары болып тұр) сондықтан не бір қарақұйрық, не бір киік аңшыға кездеспеді). Бұл жай сөйлемдердің арасына үтір койылады.
**ENIAC** (ағылш. *Electronic Number Integrator And Computer*) электронды-есептеуіш машинасы - Америка Құрама Штаттарының Пенсильвания университетінде жасалды. ENIAC - соғыстық мақсатта қолдану үшін, екінші дүниежүзілік соғыс біткеннен екі айдан кейін дүниеге келді. ENIAC-тың ұзындығы 30 м, көлемі 85 м3, ал салмағы 35 тоннаға дейін жететін. Ол 17 468 вакуумды шамнан, 7 200 кристал диодтардан және 4 100 магниттік элементтерден тұрды. 

ENIAC
XX ғасырдың бірінші жартысы радиотехниканың қарыштап дамыған кезеңі болатын. Сол кездегі радиоқабылдағыштар электронды-вакуумды шамдармен жұмыс істейтін. Алғашқы электрондық-есептеуіш машиналарды құрастыру үшін осындай электронды-вакуумды шамдар қолданылды. Электронды шамдармен жұмыс істейтін алғашқы электронды есептеуіш машина 1946 жылы Америка Құрама Штаттарында құрастырылды. Дж. Моучли және П. Эккерт деген ғалымдардың басқаруымен құрастырылған бұл машина ENIAC («Electronic Numerical Integrator and Computer» - Электронды санды интегратор және компьютер) деп аталды. ENIAC секундына 300 көбейту немесе 5000 қосу амалын орындай алатын. Бұл сол кезге дейін қолданылып келген Mark-1 секілді механикалық және электронды-механикалық элементтермен жұмыс істейтін машиналардың жылдамдығымен салыстырғанда мыңдаған есе артық болатын.

ЭНИАК қүрылғысында  ауа-райын болжау кезінде табысты    нәтижеге  1950 жылдың көктемінде америкалық метропологтар  тобы Жюль Чарни , Филип Томсон, Ларри Гейтс және  норвегиялық Рагнар Фьюрт  және математик  Джоном Фон Нейман қол жеткізді. Олар атмосфералық ағынның  оңайлатылған моделін қолданды, оның негізінде баратроптық газға арналған құйын жылдамдығының теңдеуі алынды. Сол тәсіл күрделі есептердің шығарылуын жеңілдетті және сол кездегі қолжетімді есептеуіш құрылғылардың көмегімен есептеулер жүргізуге мүмкіндік берді.  Есептеулер 1950 жылдың 5 наурызынан басталды, 5 апта бойы, 1 аптада 5 реттен, 3-8 сағаттан орын алды. Бірнеше ай сараптау мен нәтижелерді бағалауға кетті. Жүргізілген есеп-қисаптардың сипаттамасы мен нәтижелері  "Numerical Integration of Barotropic Vorticity Equation" еңбегінде 1950 жылдың 1 қарашасында "Tellus" журналында   жарияланған болатын. Мақалада  ауа-райын келесі 24 сағатта болжау ЭНИАК құрылғысында 24 сағатта орындалғаны айтылады, демек ауа- райын болжау үшін ұзақ уақыт кететін.

ENIAC машинасын жасау үшін   200 000 мың  адам еңбектенді және 200000 сағат уақыт кетті, сонымен қоса  486 804,22  мың АҚШ доллары жұмсалды. Бұл жоба өзіне 17468 лампаның  16 түрін және  7200 кремниден жасалған  диодтарды қосты, 1500 реле, 70 000 резистор және 10 000 конденсатор қолданылды.

Салмағы - 27 тонн.

Жадтың көлемі - 20 сандық сөз.

Пайдаланылған қуаты  - 174 кВт.

Есептеуші қуаты -  секундына  357 көбейту операциясы  немесе 5000 қосу операциясы. 

Ырғақтылық  жиілігі - 100 кГц,  демек, әрбір 10 микросекунд сайын 1 импульс. Негізгі есептеуші ырғақ 20 импульстен құралды және 200 микросекунд уақыт алды. Қосу амалы 1 ырғақ, ал көбейту үшін 14 ырғақ қолданылды. Көбейту амалын бірнеше қосу амалы алмастырды және сәйкесінше  2800 микросекунд уақыт аралығында орындалды.
**Сарыарқа самалы** – Павлодар облыстық газеті. 1929 ж. «Кеңес туы» деген атпен өлкелік басылым ретінде жарық көрген. Қазір Saryarqa samaly деп аталады. 

1929 жылдың 15 ақпанында Павлодар өңіріндегі қазақ баспасөзінің негізі қаланды. Бұл күні «Сарыарқа самалы» газетінің негізін қалаушы округтік «Кеңес туы» газетінің алғашқы нөмірі жарық көрді. Алғашқы редакторы – Бейсенбай Кенжебаев. Газет алғашқы екі-үш ай бойы аптасына бір рет екі мың дана тиражбен шығарылған. Елімізде шаруашылықты ұжымдастыру қозғалысына байланысты 1930 жылдың 14 ақпанынан бастап басылым атауы «Колхоз» деп өзгертілді. Ал 1938 жылдың 14 сәуірінен «Қызыл ту» деген атпен шыға бастады. Газеттің қоғам өміріндегі орны, журналистерінің белсенділігі ескеріліп, 1979 жылы 15 наурызда «Қызыл ту» газеті «Құрмет Белгісі» орденімен наградталады.

Басылым 1991 жылдың 26 қыркүйегінен бастап «Сарыарқа самалы» деген жаңа атаумен жарық көруде. Газет аптасына 3 нөмір – сейсенбі, бейсенбі және сенбі күндері шығады. Апталық таралымы - 26 000 дана. Газет Ертістің Павлодар өңірімен қатар, еліміздің барлық облыстарына және Ресейдің Алтай, сондай-ақ Моңғолияның Баян-Өлгий өлкелеріне тарайды.Газеттің қазіргі Бас редакторы – Нұрбол Қанатбекұлы Жайықбаев.

2000 жылы «Сарыарқа самалы» Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Алғыс хатымен марапатталды. 

2014 жылы Қазақстан Журналистер академиясының жалпыұлттық «Алтын Жұлдыз» дипломын алды.

2016 жылдың 25 қазаны күні Павлодар облыстық «Сарыарқа самалы» газетінің 15 000-ыншы нөмірі жарық көрді.

2022 жылдың 28 қазанында ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі Журналистика саласындағы ұлттық URKER-2022 сыйлығын "Үздік өңірлі БАҚ" номинациясы бойынша жеңіп алды.

Газет 2023 жылдың 1 қаңтарынан бастап аптасына 2 рет (сейсенбі 12 бет және бейсенбі 24 бет болып) жарық көреді.

Газеттің Saryarka-samaly.kz сайты және әлеуметтік парақшаларда ресми аккаунт-парақшалары жұмыс істейді.

2023 жылы газет жүлдесіне арналған ұлттық спорт түрі - Тоғызқұмалақ ойынынан ХV республикалық турнир өткізеді.

2024 жылы 15 ақпанда "Saryarqa samaly" газетінің жарыққа шыққанына 95 жыл толады.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресми веб-сайты Мұрағатталған 1 қаңтардың 2012 жылы.
**Самарқан қағазы** – Самарқандта өндіріле бастаған көптеген ғасырлар бойы әлемдік сапа стандартын белгілеген Орталық Азиядағы қағаз түрі. Саманидтер дәуірінен бастап ол ұзақ уақыт бойы бүкіл Ескі дүние үшін эталон қызметін атқарды.

Самарқан қағазы туралы ең құнды мәліметтерді бізге бірінші болып Әл-Саалиби айтты. Ол былай деп жазады: «Самарқандтың бір ерекшелігі – [оның] қағазы Мысыр қағазын және олар бұрын жазған былғарыны ығыстырып шығарады. Бұл өте әдемі, нәзік, жұқа және [жазу үшін] өте ыңғайлы». Одан әрі ол Самарқанд қағазы әлемнің барлық жерінде қолданылғанын жазады.

Ұзақ уақыт бойы Орта Азияда 751 жылғы Талас шайқасына дейін қағаз жасалмаған деп есептелді. Тұтқынға алынған қытайлардың арасында Самарқандқа өз өнерлерін әкелген қағаз шеберлері болған деген болжам бар. Бірақ археологтар 3 ғасырға қарай Шығыс Түркістанның Тұрпан, Хотан және Дунхуан сияқты қалаларында өндірілгенін дәлелдеді. Бұл қалалар соғдылық сауда үйлерінің қызметі арқасында Тянь-Шаньның батысындағы Орта Азиямен тығыз сауда байланысында болды. Трейдерлер жаңа өнертабысқа құлшыныспен қарап, оны үйде қайталай алу үшін оны өндірудің егжей-тегжейлерін тез біліп алды. Өз бетінше қағаз шығаруды қолға ала отырып, орталық азиялықтар түпкілікті өнімді айтарлықтай жақсартты. Ерте қытай қағазы тұт немесе бамбук талшығынан немесе екеуінің комбинациясынан жасалған. Нәтиже қатты және сынғыш парақ болды. Орталық Азиялықтар өздерінің ұзын штапельді мақта талшықтары қытайлықтар сататын қағазға қарағанда берік, икемді қағаз шығара алатынын бірден түсінді. Олардың мақта жеткізуі іс жүзінде шексіз болғандықтан, олар жақсартылған өнімін де төмен бағамен сата алатын. Көптеген ғасырлар бойы әлемдік сапа стандартын белгілеген Қытайдан емес, Самарқаннан келген қағаз болды. Шынында да, қағаз Орталық Азия өнімі болып саналды. Көп ұзамай Бағдад, Дамаск, Каир, Фес және Кордовадағы қолөнершілер де өздерінің қағазын жасай бастады, бірақ Орталық Азия қағазы ұзақ уақыт бойы танымал болды.

Кітаптың таралуы, демек, сауаттылық ауқымды қағаз өндірісінің арқасында мүмкін болды деп жалпы қабылданған, өйткені қағаз қымбат шетелдік пергаментке қарағанда арзан және практикалық нұсқа болды. Осылайша, әл-Хорезми өзінің хабарламаларының бірінде досын хат жазбағаны үшін ренжітті, өйткені ол Самарқандтан алыс тұрады және оған қағаз өте қымбат. Бұл ретте тарихшылар Шираз билеушісінің кітапханашысы осы жазу қазынасының қоймасы үшін ең жақсы қағазды – Самарқанд пен Қытайдан жинағанын жазды.

Өзбекстаннан келген бір топ қолданбалы өнер шеберлері осы қолөнерді жаңғырту мақсатында тәжірибелік-эксперименттік жұмыстар жүргізді.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Старр, 2017, p. 77-78
2. ↑  Старр, 2017, p. 232
3. ↑  Абдуллаев, 1980, p. 95—98
4. ↑  Старр, 2017
5. 1 2  Самарқанд қағазының мың жылдық даңқы. *Mytashkent.uz*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 тамыз 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 12 тамыз 2019.

Әдебиеттер
----------

* Абдуллаев И. Ибн Синаның замандасы әл-Салибидің «Ләтаиф әл-маариф» еңбегі туралы // Өзбекстандағы әлеуметтік ғылымдар. — 1980. — № 8—9.
* Старр С. Ф. Жоғалған ағарту: Араб жаулап алуынан Темірлан заманына дейінгі Орталық Азияның алтын ғасыры. — М.: Альпина паблишер, 2017. — 560 б.
**Әшім Әбденбаев** (1917 жылы, Әулиеата уезі, Сырдария облысы, Түркістан өлкесі, Ресей империясы — ?) — кеңестік малшы, Қазақ КСР, Жамбыл облысы, Талас ауданы, «Жәрдемші» ұжымшарының аға шопаны. Социалистік еңбек ері (1949).

Өмірбаяны
---------

1917 жылы Түркістан өлкесі, Сырдария облысы, Әулиеата уезінде (қазіргі Қазақстан, Жамбыл облысы, Талас ауданында) туған.

1936 жылдан бастап 1939 жылы қаңтарда Қызыл Әскер қатарына шақырылғанға дейін жергілікті ұжымшарда шопан болып қызмет атқарды. Ұлы Отан соғысының қатысушысы, екі рет жараланған. «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған.

1945 жылы қыркүйекте әскерден кейін елге оралып, Талас ауданындағы «Жәрдемші» ұжымшарында қой жайып, аға шопан жұмысын жалғастырады. 1948 жылғы еңбек нәтижесі бойынша 400 семіз құйрықты ұрғашы қойдан әрбір жүз аналықтан 120 қозы өсіріп, қозылардың орташа салмағы 41 килограмға дейін жететін.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1949 жылғы 12 шілдедегі Жарлығымен Әбденбаев Әшімге 1948 жылы мал шаруашылығынан жоғары өнімділік алғаны үшін Ленин ордені және Орақ пен Балға алтын медалімен марапаттап, Социалистік еңбек ері атағы берілді.

Одан кейінгі жылдары да қой шаруашылығында жоғары көрсеткіштерді көрсетіп, қой басын жылдан-жылға көбейтті. «Жәрдемші» ұжымшары «Бостандық» кеңшары болып қайта құрылғаннан кейін 1965 жылы қарамағындағы отардан әр жүз ұрғашы қойдан 138 қозы, 1966 жылы — 140 қозы, 1967 жылы — 145 қозы төлдетіп, өсірді.

Талас ауданындағы «Бостандық» кеңшарында тұрды.

Әдебиет
-------

* Герои Социалистического Труда — казахстанцы. Т.2 — Алма-Ата, 1969.

Сілтеме
-------

* Әбденбаев Әшім. «Герои страны» сайты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Социалистического Труда передовикам сельского хозяйства Джамбулской области» от 12 июля 1949 г. // Ведомости Верховного Совета СССР. — 24.07.1949. — № 36 (583). — С. 2.
**Всеволод Дмитриевич Ларионов** (11 қыркүйекте 1928, Мәскеу— 8 қазанда 2000, Мәскеу) — кеңес пен ресей театр мен киноның актері. Ресей Федерациясының халық әртісі (1978).

Всеволод Ларионов 11 қыркүйекте 1928 жылы Мәскеуде туған. Ол Ленин комсомол атындағы театр училищесің 1950 жылы бітірді және сонда Ленин комсомолдың актері болып кетті.
Софья Гиацинтова актрисаның жиені. Киноға дебютке шығуды Всеволод Ларионов ересей бала кезінде бастаған - «Пятнадцатилетний капитан» фильмінде Дик Сенд рөлінде. Театр мен кинодан басқа Ларионов бірнеше мультфильмдерді («38 попугаев» және т.б.) мен фильмдерді (оның даусы Пьер Ришар осындай фильмдерде болған: «Игрушка», «Высокий блондин в чёрном ботинке», «Возвращение высокого блондина», Ален Делон «Зорро» фильмінде, Анджей Кмитиц Ежи Хоффмана «Потоп» фильмінде және т.б.) дауыстатқан. Ол ұзақ науөастан кейін 8 қазанда 2000 жылы Мәскеуде қайтыс болған. Ол Ваганьковское зиратында жерленген.
Аягөз әуежайы - Абай облысының Аягөз ауданының Аягөз қаласындағы әуежай

Тарихы
------

2-класты Аягөз әуеайлағы, Аягөз қаласынан 6 шақырым жерде орналасқан. Оның өлшемі 2500-ден 45 метрге дейінгі бетондалған ұшу-қону жолағы бар, жобалық сипаттамалары бойынша Ту-134, Ту-154, Ан-12, Як-42 және одан да жеңіл әуе кемелерін (сонымен қатар барлық типтегі тікұшақтарды) қабылдай алады.

1983 жылдың желтоқсанынан 1989 жылдың 22 қазанына дейін аэродромда 737-ші әуе қорғанысы истребитель полкі орналасқан МиГ-23 МЛД полк Камбала аэродромынан қоныс аударды. 1989 жылы қазанда полк Червоноглинское аэродромына (Арциз) қоныс аударды.

Қазіргі уақытта әскери авиация қажеттіліктері үшін пайдаланылуда. 2008 жылы "Семей" АҚ-ның Жолаушылар тасымалы тоқтатылды, себебі әуе тасымалы орынсыз, өйткені қолда бар авто және т/ж маршруттар халықтың қажеттілігін толығымен өтейді.

Аягөз әуеайлағының жанында "Қазаэронавигация" республикалық мемлекеттік кәсіпорнының тірек навигациялық пункті орналасқан. "Қазаэронавигация" РМК Бас директоры Сергей Құлназаровтың айтуынша, "Аягөз" навигациялық пунктінің жаңа ғимараты айналаны 400 шақырымға "қарауға" мүмкіндік беретін ең заманауи радиолокатормен жабдықталған. Пункт ғимаратының жанында жоғары жиілікті радиомаяк орнатылған. Ұшақ экипаждары мен Астана, Алматы және Семей диспетчерлік пункттері арасында ақпарат беруді жүзеге асыратын жаңа цифрлық телекоммуникация торабымен авиабайланыс кешені құрылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстан Қазақстан әуежайлары |
| --- |
|  |
| Халықаралық | 
* Ақтау
* Ақтөбе
* Алматы
* Астана
* Атырау
* Қарағанды
* Көкшетау
* Қостанай
* Қызылорда
* Орал
* Өскемен
* Павлодар
* Петропавл
* Семей
* Шымкент
* Талдықорған
* Тараз
* Түркістан
 |
|  |
| Аймақтық | 
* Аягөз
* Балқаш
* Бейнеу
* Боралдай
* Екібастұз
* Жайрем
* Жезқазған
* Зайсан
* Кенкияк
* Талдықорған
* Теңіз
* Үржар
* Үшарал
 |
|  |
| Әскери | 
* Байқоңыр (Крайний)
* Байқоңыр (Юбилейный)
* Камбала
* Шалқар
 |
|  |
| Қону алаңдары | 
* Баутин
* Бозой
* Бозащы
* Жаңаөзен
* Жосалы
* Ырғыз
* Форт-Шевченко
 |
|  |
| Жұмыс істемейді | 
* Арал
* Арқалық
* Атбасар
* Карась
* Қаражал
* Түркістан
 |

 |
**Сьюдад-Боливар** (исп. *Ciudad Bolívar*) — Венесуэладағы қала. Боливар штатының астанасы.

Халық саны — 338 мың адам (2005), үлкендігі бойынша Сьюдад-Гуаяныдан кейін штаттағы екінші қала.

Қала Ориноко өзенінің оң жағалауында, оның сағасынан 330 км, Каракастың оңтүстік-шығысына қарай 450 кмде орналасқан.

Қала 1764 жылы *Сан-Томас-де-ла-Нуэва-Гуаяна'* (*San Tomás de la Nueva Guayana*) ретінде негізі қаланған, сондай-ақ **Ангостура** (*Angostura*) атауы да белгілі. 1840-шы жылы Симон Боливар құрметіне қайта аталды.

Ірі өнеркәсіптік орталығы және өзен порты, алтын, алмаз, темір кені мен ағаш өндіріледі, сондай-ақ мал шаруашылығы дамыған.

Қалаға жақын маңда "Сьюдад-Боливар — Томас де Херес" әуежайы орналасқан.

* 
* 
*

Әдебиет
-------

* XX ғасыр басынан ақпарат: Ангостура // Энциклопедиялық сөздігі Брокгауз және Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890-1907.
Қозықұйрық ер. ҚР ҰМ қорынан. Алдыңғы және артқы қасы сүйектеліп, өте сәнді етіп жасалған. Сүйектер бір-бірімен шебер қиюласып, бетіне бедерлі өрнектер жүргізіліп, шегемен бекітілген. Ал, ердің аттығы қалың қоңыр былғарымен тысталып, күміс бүркеншікті шегелермен шегеленген. Алдыңғы қасының биіктігі 28,5 см, артқы қасы 17 см, қапталының ұзындығы 38 см, ені 9,5 см. Ердің алдыңғы қасынан керсеннің артына дейінгі ұзындығы 45 см, ені 30 см.
**Қозықұйрық ер** – алдыңғы басы шошақ, артқы қасы жалпақ, аттығы жатағандау келген жеңіл ер түрі. Бұл ерді "ақбас ер", "шошақбас ер" деп атау да кездеседі. Бұл көбінесе қазақ жерінің батыс өңіріне (Маңғыстау түбегі мен Жем өзені бойы) тән.

Жасалуы
-------

Қозықұйрық ердің жасалу жолы құранды ердің жасалуына ұқсас болып келеді. Ер қосу үшін оған қайың, үйеңкі, қара мойыл, жөке сияқты ағаштар қолданылады.
Қозықұйрық ер ағаштан алты-жеті бөлік етіп шабылады. Оның екеуі ердің алдыңғы қасына, ал екі-үшеуі артқы қасына даярланып, оның екі қаптал ағашына бекітіледі. Белағаш орнына екі қаптал ағашқа қайыс тартылып бекітіледі. Қаптал ағаштың алдыңғы қасқа таяу тұсынан үзеңгі бау өтетін ойық ойылып, оған үзеңгі тағылады. Қаптал ағаштың артқы қанатын тесіп қанжығабау тағылады. Пошымы ықшам, әрі әдемі болып келетін мұндай ер, көбінесе, асыл тастармен, сүйекпен, күміспен әшекейленетін болған.  

Қозықұйрық ердің тағы бір өзгешелігі: мұнда орта ағаш болмайды, оның орнына көн не қайыс тартылады. Ердің сүйегі жеңіл, көлемі шағын келеді. Қасы алдына қарай еңкіштеу болып орнатылады.  

Қозықұйрық ердің сыртын түйенің көнімен қаптайды. Кейде көн орнына тарамыс талшықтарын немесе кендір шүйкесін желімге араластырып жағады. Бұл әдісті халық сіңірлеу деп те атайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Жүнісов С. Ақан сері. Алматы, 1971;
* Тәжімұратов Ә. Шебердің қолы ортақ. Алматы: Қазақстан, 1977;
* Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Өнер, 1987;
* Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік өнерінің сөздігі. Алматы: Ғылым, 1991;
* Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1995;
* Сейдімбек А. Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау. Алматы: Санат, 1997;
* Диалектологиялық сөздік. Алматы: Арыс, 2007.
**Алексе́й Льво́вич Ры́бников** *(17 маусым 1945, Мәскеу, КСРО)*-кеңестік пен ресей композитор.Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртіс(1999).Ресей мемлекеттік сыйлығының лауреаты(2002).

Биография
---------

Алексей өнер отбасында туған.Алексей Рыбниковтың анасы суретші-дизайнер,әкесі-Александр Цфасман оркестрінде жұмыс істеген скрипкашы.Рыбников өзіні композитор ретінде кіші кезінен бастап көрді:8 жасында бірнеше фортепьяно пьесаларды жазды,ал 11 жасында «Кот в сапогах» балетің жазды.

```
1956 жылдан 1962 жылға дейін  Рыбников Мәскеу консерваторияның орта музыка мектебінде оқыған.  1962 жылы Мәчкеу консерваториясына түсті,  А. И. Хачатурянда композиция сыныбы бойынша оқыды.  1967 жылы  консерваторияны жақсыға бітіріп,   1969 жылы — сол музыканттің аспирантурасыңда жақсы бітірді.
```

```
1969 жылдан 1975 жылға дейін Алексей Рыбников композиция кафедра бойынша Мәскеу консерваториясында оқытқан.
```

Алексей Рыбников — көбінесе фильмдерінің, музыка қойылымдарының,және де «Звезда и смерть Хоакина Мурьеты» мен «Юнона и Авось» рок-операның музыкаларының авторы

1979 жылы Алексей Рыбников ең әйгілі композитор деп саналдыжәне Мәскеу халықаралық фестиваліндегі кинофильмнің мең мықты музыка жасағанына марапатталды.

```
1989 жылы А.Рыбниковпен рта сатылған дисктерінің тиражы 10 миллионнан астам даналар болды.
```

Сілтемелер
----------

 Мұрағатталған 29 сәуірдің 2015 жылы.