recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Израильдік Arrow ракетаға қарсы қорғанысы
**Ракетаға қарсы қорғаныс** - ұшу траекториясындағы қарсыластың баллистикалық ракеталарын табу, тосып алу мен жоюға арналған және оларға радиотехникалық кедергілер жасайтын әуе шабуылына қарсы қорғаныстың құрамдас бөлігі. Ракетаға қарсы қорғаныс өз міндеттерін ракетаға қарсы және арнайы қондырғылар көмегімен атқарады. Оған құрлықаралық баллист, ракетаның ұшырылғанын нысанаға жектенге дейінгі 33 минут ішінде анықтау; ракетанын ұшу барысын алғашқы 26 минут ішінде анықтау, ракетаға қарсы атыс алдында 3-4 минут бұрын көздеу; 2 минут бұрын түпкілікті көздеу; ракетаға қарсы соққыны 120-100 секунд ішінде жіберу; күзетілетін нысанадан жеткілікті қашықтықтағы ракетаны қауіпсіз ету немесе жойып жіберу міндеті қойылады. Термоядролық оқ-дәрі үшін бұл қашықтық 32 км-ден кем болмау керек, бірақ радиоактивтік зақымданудан сақтану үшін оны 80 км-ге дейін арттырады. Соған орай бұл қашықтық тосып алу аймағының ішкі шек арасын анықтайды, ал сыртқы шек арасы ракетаға қарсы басқару радиолокаторының тиімді қашықтығымен (80-100 км) анықталды. Ракетаға қарсы қорғанысты Әуе қорғанысы күштері атқарады.
Dao Tao
**Даосизм** (қыт. 道教, dàojiào) - атақты ойшыл Лао Цзы идеяларына негізделіп құрылған ежелгі Қытай философиялық және діни дәстүрі (тікелей аудармасы«*жол мектебі*»), Даосизм - табиғат күштерін мойындаудың және онымен үйлесімділікте болудың маңыздылығын қолдайтын теория.

Даосизм - байырғы Қытай философиясындағы негізгі бір бағыт. Б.з.д. 4-3 ғасырда пайда болған. Даосизмнің негізгі идеялары «*Лао-цзы*» және «*Чжуан-цзы*» трактаттарда берілген.

«*Чжуан-цзыда*» конфуцийшілікке қас идеялар айтылып, табиғат қоғамға карсы қойылады. Адам өзін қоршаған міндеттерден босанып, табиғатқа жақын тұрмысқа қайтса, *Дао* (әлемнің түпкі негізі, сезімге қонбас сырды, тіршіліктің бүтіндігі) жолына келеді деген ой-пікірді білдіреді. Осынымен бірге Даосизмдегі табиғатты зерттеуге шақырған идеялар Қытайда алғашқы іліми түсініктердің және ойлап табулардың шығуына көмекші болады.

«*Лао-цзыда*» *дао* түсінігі әлемнің маңызы және жаратылыс себебі деген мағына береді. Адам күрес пен қалаулардан бас тартып, өзі менен өзі болып, саяси істерге қатыспау, өкімет елдің тұрмысына зиян келтірмеуі керек деген көзқарастар айтылады.

Критикасы
---------

Тағы қараңыз
------------

Лао Цзы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9

Қосымша оқуға
-------------

Сыртқы сілтемелер
-----------------
**Дарагүл қызғалдақ** (Дарагүл қызғалдағы Тulipa unifolra) — Лалагүлдер тұқымдасы Саны Қысқарып бара жатқан түрі. Алтай, тарбағатай таулары мен Зайсан шұңқырында кездеседі.Қазақстаннан тыс Оңтүстік Сібір мен Батыс манғолияда таралған. Тау етегінен жоғарғы белдеуіне дейінгі шағыл тасты баурайлары мен құмды жерлерінде өседі.Мәдени өсіру тек Қазақстанда сынап байқалды. Алтай ботаника бағында (Ридер қаласында) жақсы гүлдеп, жеміс береді. Тұқымы арқылы және вегетативті көбейеді.   

Алматы жағдайында толық төзімді емес. Көшіріп отырғызылған пиязшықтары гүлдеді, бірақ 12 жыл ішінде біртіндеп қурап қалды. Жыл сайын жеміс бермеді және вегетативті өте сирек көбейеді. Батыс Алтай қорығында қорғалады.

Дереккөздер
-----------

* Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
Бұрынырақ шыққан екі томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде»— жеңілтек, ұшқалақ, өзін
өзі ұстай алмайтын, бейбастақ мағынасында түсіндіріледі. *«Сүйегі тым бос емес, іске тәуір, барықсыз, дарақы-ау, бойы бұлғаң»* (Торайғыров).

Сөзге төркін боларлық *«дарақы»* тәрізді тұлғаны түркі, моңғол тобындағы тілдерден кездестіре алмадық. Ал тунгус-маньчжур тобындағы тілдерде дәл осы тұлғалас әрі мағыналас сөз бар екендігін көреміз. Маньчжур тілінде: *дэрақу* — ұятсыз, арсыз, әдепсіз деген мағыналарды ұғындырады.

Тұлға әрі мағына жағынан маньчжур тіліндегі сөз біздегі *«дарақыдан»* тіпті де алшақ кетпейтіндігін көріп отырмыз. Маньчжур тіліндегі *«дэрақу»* екі тұлғаның, дәлірек айтқанда, түбір мен қосымшаның бірлігінен пайда болғандығы жөнінде де дерек табуға болады. Осы топтағы тілдердің кейбіреуінде: эвенкілер, солондар, эвендер т. б. *«дэрэ»* тұлғасы біздегі *«бет»* мағынасында қолданылса, ал *«ақу»*— болымсыздық қосымшасы. Осы екеуін біріктіре келіп (*дэре + ақу => дэрақу*), сөзбе — сөз
аударғанда *«беті жоқ»* немесе *«бетсіз»* деген ұғым беретіндігін көреміз. Бұл жерде тіліміздегі *«бетсіз»* сөзінің өзі мағына жағынан біздегі *«бейбастақ»* немесе маньчжур тіліндегі *«әдепсіз»* сияқтылардың синонимі екендігін еске салу артық та болар. Дегенмен, сөз төркінін aшy үшін бұл да қажет нәрсе. Тіл деректерінен көрінгендей, қорыта келгенде, сөз төркіні маньчжур тілі екен де, оның қалыптасуына тунгус-маньчжур тобындағы басқа да тілдердің қатысы барлығын байқадық. Маньчжур тілінен ауысқан сөздің
қазақ тілінде *«дарақы»* қалпына жетуі де қиын құбылыс емес: *дэрақу => дәрақу => дарақу => дарақы*.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
**Самұрат Дәрібекұлы Сыртанов**(23.02.1924 ж.т. Талдықорған облысы. Ақсу селосы.)- кеңес әскери маманы, генерал-майор (1968).

Өмірі
-----

1941 ж. Мәскеу авиациялық институтында оқыды. 1942 ж. өз еркімен Кеңес Әскерінің қатарына алынып, Подольск артилериялық училищесін бітірді. 1941-1945 жылғы Ұлы Отан соғысында 4-Украин, 1- Прибалтика, 1- Белорус,2-Прибалтика майдандары құрамында батарея, рота командирі, 19- Перекоп танк корпусы полк барлауының бастығы болды. Орел-Курск операциясында, Украинаның оңтүстігін, Қырымды, Прибалтика, Румыния мен, Чехославакияны азат ету ұрыстарына қатытсы. 1952 ж. бронды танк және механикаландырылыған әскерлер әскери академиясының инженерлік факультетін бітірді. 1952 жылдан әскери орындарда,, танк және моторлар жөндеу қызметінде болды, Германиядағы Кеңес әскерлері штабында дивизия командирінің техника жөніндегі орынбасары,Түркістан әскери округының автотрактор қызметі бастығының орынбасары және оның бастығы қызметтерін атқарды. Қазір әскери жауапты жұмыс атқарады.

Сыйлықтары
----------

1- және 2- дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Ту, 2 рет Қызыл Жұлдыз медальдармен марапатталған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 495 бет
**Кушакевич шиқылдағы** (лат. *Juno kuschakewiczii*) – құртқашаштар тұқымдасы, шиқылдақ туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. Қазақстанда Шу-Іле тауларында, Қаратауда кездеседі. Таудың тастақты беткейлері мен қызыл түсті балшықты жерлерінде өседі. Биікт. 7 – 15 см, жуашығы жұмыртқа тәрізді, қалыңд. 1,5 см. Сабағы қысқа, оны жапырақтары жауып тұратындықтан көрінбейді. Жапырақтары доға сияқты иіліп келген, шеттерінде ақ жолағы болады. Гүлі ақшыл күлгін түсті, дара жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Гүлдері әдемі болғандықтан сәндік үшін өсіріледі. К. ш. – сирек кездесетін эндемик түр. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. 7 – 15 см, жуашығы жұмыртқа тәрізді, қалыңд. 1,5 см. Сабағы қысқа, оны жапырақтары жауып тұратындықтан көрінбейді. Жапырақтары доға сияқты иіліп келген, шеттерінде ақ жолағы болады. Гүлі ақшыл күлгін түсті, дара жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Гүлдері әдемі болғандықтан сәндік үшін өсіріледі. К. ш. – сирек кездесетін эндемик түр. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.‎
СиДу көпірі
**СиДу** - әлемде ең биікте орналасқан көпір. Бұл көпір 2009 жылы ашылған. Ол жерден 496 метр биіктікте орналасқан. Көпір Қытайдағы Хубэй провинциясында орналасқан өзен аңғарынан өтеді.

Қызықты дерек
-------------

Оның орналасқан жеріне сәйкес салу барысында көптеген қиындықтар болды. Көтерме крандар мен тікұшақтарды қолдану мүмкін емес болды. Ақырында инженерлер осылардың орнына зымырандарды пайдаланайық деген ойға келді. Зымыранға 1000 метрді қамтамасыз ететін кабельдерді байлап, көпірдің негізін қалаған болатын.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Wang 2009

Сыртқы сілтемелер
-----------------

*
**Парафинсіздеу** - мұнай фракцияларында жоғарғы (С8-ден бастап) алифатикалық шектік көмірсутектердің мөлшерін төмендету үшін жүргізіледі. Бұл арқылы мұнай өнімдерінің тұтқырлығы мен қоюлану температурасын төмендетуге мүмкіндік туады. Мұнайдың тұтқыр өнімдерін П. оларды іріктеуші еріткіштерде немесе бинарлы еріткіштерде төмен температура жағдайында кристалдау арқылы жүзеге асырылады. Тұтқырлығы нашар майлар мен дизельдік
фракцияларды П. үшін қалыпты парафиндік көмірсутектерімен (ҚПҚ) клатраттар
түзуші карбамидтер қолданылады. Мұнай өндіру барысында ұңғымаларға түсірілген, өзі арқылы қойнауқаттан мұнайды жоғары көтеретін құбырларға жабысқан парафин осы П. әдістері көмегімен аласталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
Парвин Этесами (1907, Тербиз- 1941, Тегеран)- иран ақыны. 1925ж. тегерандағы американдық әйелдер мектебін бітірді. Парвин Этесами поэзиясында қанаушылық пен зорлық-зомбылыққа, қиянат пен адам еңбегін қанаушылыққа, үстем тап өкілдері мен дін басыларына қарсылық ("Мас пен сау адам", "Жарамсақ пен ұры", "Еңбеккер" т.б. өлеңдері) басым жырланды. ол өмірінің соңғы кезіндегі шығармаларында адамның жеке басының азаттығы үшін күрес идеясын ("Байлардың езгісі- біздер үшін зіл салмақ "т.б. жырлары) басты нысана етті. парвин Этесами бірқатар шығармаларында негізгі ойын тұспалдап айту әдісін қолданды.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
**Березовая**, *Қайыңды* – Ақмола облысы Ақкөл ауданының солтүстігіндегі тау. Ақкөл қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 369 м, ұзындығыы 5 км, енді жері 1,5 км. Таудың батысында 4-5 км жерде Итемген көлі жатыр. Сәл тілімденген беткейлері көлбеу келген. Етегі қатты тілімденіп сайлы-жыралы болып келеді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Делювийлі-пролювийлі шөгінділермен жабылған. Жер қыртысы жоғарғы девонның интрузивті жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Карбонатты қара топырағында әр түрлі шөптесін аралас бетеге, қылқан, боз, қызыл қау өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
**Холт-Орам синдромы** — ТВХ5 генінің мутацияға ұшырау салдарынан туатын, тұқым қуалайтын ауру. Көп жағдайда тұқым қуалайды. 1960 жылы педиатр Холт және кардиолог Орам сипаттаған.

Холт-Орам синдромының себебі
----------------------------

Холт-Орам синдромының негізгі себебі - оның тұқым қуалайтыны болып табылады. Холт-Орам синдромында, туа біткен жүрек ақаулары мен сүйек ауытқулары негізгі белгісі болып табылады. Эмбрионның 5 апталығында, жүректің бастапқы қалыптасуы мен жоғарғы дене бітімінің қалыптасуында байқалады. Таралу жиілігі 100000 тірі туғандарға шаққанда 1 жағдайда жиілігі көрінеді. Бұл сирек патология болып табылады. Әйелдер мен ерлер бірдей жиілікте ауырады.

Аурудың белгілері
-----------------

Туа біткен жүрек аномалиясы, сүйектердегі аномалия, гипертрофия немесе бас бармақ пен қолдың мүлдем болмауы.

Холт-Орам синдромының диагностикасы
-----------------------------------

Биохимиялық зерттеулер, қандағы мочевина мөлшері көбінесе 0,5 г / л-ден жоғары, нормохромдық анемия байқалады. Холт-Орам синдромында, диагноз қою үшін ЭКГәдісі индикативтік болып табылады. Эхокардиография ғана баланың жүрек органикалық бұзылуларын көрсете алады. Скелеттік ауытқулар, атап айтқанда бас бармақ жоқтығы негізгі бұл аурудың көрсеткіші болып табылады.

Болжам
------

Медицинаның дамуына байланысты, бұл аурулардың өмір жасы ұзарды. Кейбір ауруларда көптеген инфекциялардың, жүрек аритмиясының тууы, бұл ауруларды,тіпті өмірінің бірінші жылында өлімге әкеледі.
**«Қарлығаштың құйрығы неге айыр?»** — Қазақстанда шығарылған тұңғыш мультфильм.

Режиссёр мен сценарийші — Әмен Әбжанұлы Қайдаров. Ол Мәскеудегі киноинститутта оқып жатқанда өзінің ең алғашқы мультфильм сценарийін жазды.

1966 жылдың сәуір айында Әмен Қайдаров бастаған топ «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?» атты түрлі-түсті графикалық мультфильмді жасауға кірісті. 1967 жылдың тамыз айында ол жарыққа шықты.

Мультфильм желісі қазақ халық ертегісіне негізделген.

Желісі
------

«Бұлт шалған биік бастарын, таулардың жайлап тастарын айдаһар өмір сүріпті, патша боп көп жыл тұрыпты». Бірақ жылдардан жылдар өтіп, бұл жалмауыз құбыжықтың қайраты қайтады. Оның халін жақсартуға қу түлкі шақырылады, ол ем ретінде қанды қабылдау керек деп ұсынады. Қанды табу масаға тапсырылады. Ол ауылға ұшып келіп, бесіктегі нәрестенің қанын сорады да айдаһардың қамалына қайтпақшы болады. Болған сұмдықты естіп білген қарлығаш масаны іздеп жөнеледі, оның сазайын тартуға бел буады.

Жүлделері
---------

* 1968 жыл — Ленинградта өткен Бүкілодақтық кинофестивалінің премиясы
* 1975 жыл — Нью-Йоркте өткен Халықаралық мультипликациялық фильмдер фестивалінің қола медалі

Пошта маркасында

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мультфильмінің қарлығашы Әмен Қайдардың туындыларындағы бейнелеу кеңістігі мен кейіпкерлер
2. ↑  В Казахстане выпустили монету 500 тенге Почему у ласточки хвост рожками, которая имеет форму кинокадра

Сілтемелер
----------

* Мультфильм YouTube сайтында
**Қарману**. Қазіргі кездегі түсінігіміз бойынша — ұстау, тұту, жармасу мағыналарында қолданылады. Қырғыз тілінде де «карман» тұлғасы біздегі мағынадағыдай. Әрине, мұның бәрі соңғы кездерде пайда болған мағыналар. «Білім де, өнер де, мамандық та — бәрі де жас шағыңда қармап қалмасаң, ұстатпайды» (С.Байжанов, Жастық шақ.).
Бұл етістіктің алғашқы тұлғасы мен мағынасы жөнінде кесіп-пішіп пікір айту да қиын. Дегенмен, кейбір тіл деректерін арқалана отырып, мынадай жорамалға жол бермекпіз.
Бірқатар түркі тілдерінде біздегі «қалта» сөзі өзгеше дыбыстық құрамда: якуттарда — «хармаан», туваларда—«кармак» (. Кейбір ғалымдар бұларға орыс тілінен ауысқан деп қараса, Рясянен бұған қарама-қарсы, түркі тідерінен шыққандығын дәлелдеу үшін шағатай тілінде «кар» тұлғасы барлығын және оның мағынасы—басакөктеп кіру, ішіне кіру екендігін айтады.
Якут, тува тілдеріндегі тұлғаларды орыс тілінің әсері делік. Ал, «қалта» мағынасын беретін моңғол тіліндегі «хармаа», қалмақ тіліндегі «хор» сөздерін басқа бір тілдің әсері деу үшін көптеген дәлелді керек етеді. Ондай деректі кездестірмедік.
Біздің топшылауымызша, ішіне зат салатын, кіргізетін нәрсенің атауы Рясянен көрсеткен «кар» етістігінен пайда болуы ықтимал. Осыдан моңғол тілдеріндегі «хармаа», «хор» сөздері жасалған деуге болады. Соған салған нәрсенің бар, жоғын іздестіргенде қолмен ұстап байқау да дағдылы іс-қимыл. Осыдан келіп, қазіргі қазақ, қырғыз тілдеріндегі «қарману», «карман» етістіктері туған. Әрине, бұл тұлға, мағына езгерістері жағынан басынан көптеген дәуірді еткізген. Сондықтан да онша нанымды бола бермеуі де мүмкін. Дегенмен, өз жорамалымызды тиянақтай түсу үшін, халық есінде кәптен сақталып, қалыптасқан «жатқа жалынғанша, жат та жаиыңды қарман» мақалын көлденең тарталық. Мұның мағынасын қалай түсінуге болады? Біздің шамалауымызша, «езіңде жоқты басқадан іздеп әуре болғанша, қалтаңды қара, жатқан-тұрған бір нәрсе қалуы мумкін» деп өзін-өзі жұбатушылық — деп ойлаймыз.
Сөйтіп, «қарману»— өте ертеде етістік, одан кейін зат есімге айналып, соңғы кездерде езінің бұрынғы күйі — етістікке қайтадан ауысқан деуге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Қарлығаш тұқымдасы
------------------

**Қарлығаш тұқымдасы**(hirudinidae) – торғайлар отрядына жататын құс тұқымдасы. Басқа құстардан бір ерекшелігі – жемін ұшып жүріп ұстайды, сулы да ұшып жүріп ішеді.

Сипаттама
---------

Қанаты ұзын, жіңішке, құйрығы екі айыр. Бауыры ақшыл, арқасы қоңыр, жасыл жылтыр. Арктика мен Антарктикадан басқа жердің бәрінде мекендейтін 80, ТМД елдер аймағында 9, оның ішінде Қазақстанда 4 туысқа жататын 5 түрі кездеседі. ТМД–да ұя басатын қарлығаштардың бәрі жыл құсы, Африка мен Оңтүстік Азияға қайтады.

Ұрпақ беруі
-----------

Жылына бір рет қыста түлейді. Екніші жылы ұрпақ береді. Екі-екіден, кейде таптанып шыңға, тікжарға, құрылыстарға, кейде ағашқа жапсыра топырақ пен саздысілекеймен араластырып ұя салады, ішіне майда шөп, қауырсын, мамық төсейді. Кейбір түрлері тік жарларға ін қазады. Ұяны тостаған тәрізді, жоғарғы жағын ашық етіп те, қап, дорба тәрізді кіріп – шығатын тесік қалдырып та жасайды. Ашық ұядағы жұмыртқа қара теңбілді шұбар, жабық ұядағы жұмыртқа ақ түсті болады. 2 – 8, көбіне 4 – 6 жұмыртқа басып, жылына 1 – 2 рет балапан шығарады. Зиянды жәндіктерді, әсіресе шыбында өте көп жеп үлкен пайда келтіреді, сондықтан оны қорғау алынған.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энциклопедиясы
Цайдам Қытай картада
**Цайдам Қазаншұңқыры**, *Цайдам* (*моңғ. — сор*) — Орталық Азиядағы, Қытай жеріндегі тектоникалық ойыс. Ұзындығы 700 км, ені 100 — 300 км, биікт. 2700 — 3000 м. Солт-нде Алтынтағ, солт.-шығысында Наньшань, оңт. мен оңт.-батысында Куньлунь жоталарымен шектеледі. Жан-жағынан қоршаған тау жоталары қазаншұңқырдан екі есе биік (*5000 — 7000 м*). Цайдам Қазаншұңқырының түбі тегіс, мезозой мен кайнозойдың құм, саз шөгінділерінен тұрады; сор жерлер мен тұйық көлдер (ең ірісі Кукунор көлі) кездеседі. Таулардың етегінде бір-бірімен тұтасып кеткен ысырынды конустардан тұратын еңіс жазықтар тұтас өңірді құрайды.

Климат
------

Климаты тым континентті. Қысы қарсыз, суық. Қаңтар айының орташа температурасы –11 — 15°С, шілдеде 15 — 18°С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 25 — 50 мм, шығысында 100 мм-ден асады. Беткі ағыс мардымсыз. Шығысында ғана кеуіп бара жатқан бірен-саран тұзды көлдер кездеседі.

Табиғат
-------

Өсімдігі тым жұтаң, жеке дара сораңдар, сексеуіл, жыңғыл өседі. Грунт суы жер бетіне таяу жатқан тау етегінде астық тұқымдас өсімдік өседі. Мұнай мен ас тұзының кен орындары ашылған.[1]

Ciлтемелер :
------------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Көшеге Қазақстанның халық артисі, Мемлекеттік сыйлықтың иегері Камал Қармысовтың есімі (Алматы қаласы әкімінің 18.09.1995 № 198 шешімі) берілген. Қамал Қармысовтың (1912-1991) Жетісу өңіріндегі Жаркент қаласында дүниеге келген. М.Әуезов атындағы қазақ драма театрының актері бола жүріп, Әуезов, Шекспир, Мүсірепов пьесаларындағы ондаған басты кейіпкерлерді сомдаған, киноға түскен. Көше Медеу ауданында орналасқан. Горький саябағынан басталып, Луганский көшесіне дейін созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Речная көшесі. Көшенін ұзындығы - 1070 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Қамыс мысығы** , алаяқ мәлін (лат. *Felis chaus*) – сүтқоректілер класы, мысық тұқымдасына жататын аң. 

  

Дене тұрқы 56 – 94 см, салм. 2,6 – 12 кг, құйрығының ұзындығы 21 – 30 см-дей. Тік тұратын құлағының ұшында кішкентай тұлымы немесе шашағы бар. Аяқтары мен құйрығында аздаған теңбілдері болады. Қамыс мысығы Африканың солтүстік-шығысынан, Қытайдың оңтүстік-шығысына дейінгі аймақта кездеседі. Қазақстанда қамыс мысығы Атырау облысы аумағы мен Арал теңізінің жағалауында тіршілік еткен, қазір ол жерлерде кездеспейді. Өзен-көл бойындағы қопалар мен тоғайларды мекендейді; құм қояны, кеміргіштер, су құстарымен қоректенеді. Жемін көбіне түнде аулайды. Жылына бір рет, қаңтар – сәуір айларында мауығып, 2 айдан соң, 3 – 5 мысық табады. 1,5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Қамыс мысығының терісі аса бағалы емес, сондықтан оның шаруашылық маңызы шамалы. Аң шаруашылықтарына зиян келтіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
**Орынбай Бертағыұлы** (1813, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Көлдей елі, Дауқара ауылы – 1891, Аягөз) – айтыскер ақын, жырау, әнші, сазгер. 

Әкесі Байқожа, арғы атасы Бертағы ақын, жыршы болған. Ол. ел ішінде Қарауыл Орынбай ақын деген атпен мәлім. 13-14 жасынан өлең шығарған. Шығармаларында өз дәуіріндегі әлеум. мәселелерге үн қосып, болыс, аға сұлтан сайлауындағы әділетсіздікті әшкереледі. Жырларында билік басына қалталылардың келіп жатқанын ашық айтты ("Бір жан жоқ болыстыққа талас емес"), бақ-дәулеттің өткіншілігін жырлады ("Тұлпар бар ма тұяғы майрылмаған", "Өлген соң бай мен жарлы мал демейді", т.б.). Сондай-ақ "Адамның жаратылуы туралы", "Қырық парыз", "Бұл дәурен тұрар ма екен сіздерге ұдай", "Жүз жұлдыз" атты толғаулары діни танымда жырланған. О-дың "Жазы биге", "Шоң биге айтқаны", "Алсай Құрақбайға айтқаны" секілді арнаулары бар. Ол Ш.Уәлиханов өмірден қайтқанда көңіл айтып, өлең шығарған ("Уа, Шыңғыс, Зейнеп ханым көтер басты"). Ол. өз тұсында Жанақ, Балта, Шөже, Тоғжан, Серәліқожа, Арыстанбай, Шортанбай, Сақау, Қожабек, Кемпірбай, Тезекбай, Өтеулі, Дана, Байкөкше, Нұркей, Ақан Сері, Құлтума, т.б. ақындармен айтысқан. Поляк саяхатшысы А.Янушкевич О-дың Жанақ ақынмен Аягөзде өткен айтысын таңданыспен суреттесе (1846), тегеурінді дарын иесін Шал ақын "ақындардың төресі" атаған. "Орынбай ақынның Ерден батырды мақтаған сөзі" Ы.Алтынсарин құрастырған "Киргизская хрестоматия" (1879) оқулығында жарияланды. Ш.Уәлиханов "Қазақ халықтық поэзиясының түрлері жөнінде" деген зерттеуінде ақын өлеңдерінің құрылымын, жүйесін талдады. В.В. Радлов (1870), Я.Я. Лютш (1888), С.Сейфуллин (1931), С. Мұқанов, Е. Ысмайылов, т. б. зерттеушілер жоғары бағалап, шығармаларын жинап, жариялаған.

Ақынның тағы басқа әлі баспа бетін көрмеген («Абайділдаға», «Төрде отырған төрелер», «Тұрлыбекке», «Түбекпен кездескенде», т. б.) өлең-толғаулары Ұлттық кітапхана қорында сақтаулы.
Орынбай ақын Өзбекстан, Иран елдерінде діни сопылық білім алған және Шоқан Уәлихановтың Сырымбет қыстауында Шыңғыс және Айғанымның отбасыларының кеңесшісі болған.
Орынбай ақынның ұрпақтары қазіргі Көкшетау қаласы, Красный Яр ауылында тұрып жатыр.

Дереккөздер
-----------

 Қазақ энциклопедиясы, 7том 9 болім
**Қызылкөл** — Кіші Сарыоба алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Аршалы ауданы Ынтымақ ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде, теңіз деңгейінен 310 м биіктікте жатыр.

Аумағы
------

Аумағы 4 км2, ұзындығы 3,9 км, енді жері 1,7 км, жағалау бойының ұзындығы 9,6 км.

Жер бедері мен гидрографикасы
-----------------------------

Күрделі пішінді көлдің жағалауы негізінен жазық және ашық. Батысы мен оңтүстік жағалауында қамыс шоғырлары кездеседі. Суы қараша айының 2-онкүндігінде қатып, сәуір айының 1-онкүндігінде ериді. Алабы мал жайылымына және шабындыққа пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Телібаев Ғазиз Тұрысбекұлы** (13.08.1957 жылы туған, Алматы облысы Балқаш ауданы Бақанас ауылы) – ғалым, философ, философиялық ғылым докторы (2000), ҚР-ның Мәдениет қайраткері (2003).Үшінші курстан кейін, 1978
жылы, білім жалғастыру үшін МГУ-дін философия факультетіне ауыстырылып, ол жерде шетел философиясының тарихы кафедрасында білім алған. 1980 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің философия факультетін, 1987 жылы аспирантурасын бітірген. Еңбек жолын Рудный индустриалдық институтында бастап, оқытушы, декан, проректор қызметтерін атқарған. 1993 – 1997 жылы Президент әкімшаруашылығынде кеңесші, сектор меңгерушісі; 1997 – 2003 жылы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім мин-нде бөлім бастығы, департамент директоры; 2003 – 2004 жылы "ҚазМұнайГаз" Ұлттық компанияда департамент директоры болды. 2004 жылдан Қазақстан – Британ техникалық университетінде кафедра меңгерушісі. 1996 – 1997 жылы "Хабар" арнасында халыққа танымал "Әлем – саясат" ақпаратты-талдау бағдарламасын жүргізді. Қоғамдық-саяси өмірге белсенді араласып, Қазақстан либералдық қозғалысы құрылтайшыларының бірі болды. Телібаевтың еңбектері философия тарихы, саясаттану және әлеуметтану салаларын қамтиды. Еңбектері қазақ, орыс, ағылшын, түрік тілдерінде жарық көрген.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Қызылжыңғыл** — тарихи қоныс. Қызылорда облысының солтүстік-шығысында, Телікөл атырабында. 

Сарысу мен Шу өзендерінің Телікөлге құяр жеріндегі бұл алапты көшпелі тайпалар ерте заманнан-ақ қоныстанған. Кейбір тарихи деректерге қарағанда, Сыр бойын жайлаған көне оғыз-қыпшақ жұртының астанасы Жанкент (Янгикент) шаһары осы Қызылжыңғыл маңында болған.

Сарыарқа мен Балқашты, Алатау мен Атырауды жайлаған орта ғасырдағы көшпелі түркі тайпалары осы маңда бас қосып, кеңес құрған. Осындай тарихи оқиғалардың айғағы ретінде ноғайлы дәуірінен қалған Байғана мазары мен кейінгі 17 – 18 ғасырларда Жоңғар шапқыншылығы кезінде қаза тапқан бірқатар қазақ батырларының бейіттері (Тамғалының Нұрасында) әлі күнге дейін сақталған. Жоңғар шабуылы кезінде «Ақтабан шұбырынды – Алқакөл сұлама» оқиғасына ұшыраған қазақ рулары 18 ғ-дың алғашқы жартысында тарихта Алқакөл деген атпен қалған қазіргі Телікөл маңына келіп тоқтаған. Қызылжыңғыл осындай тарихи ауыр күндерде бүкіл қазақ руларының ес жиып, жоңғарларға қарсы күш біріктірген қасиетті жері ретінде мәлім.

Қызылжыңғыл алабын 1917 жылға дейін Ұлытаудың 12 болысы мекендеді. Қоқан хандығына қарсы халық көтерілісін бастаушылар Тұрғанбай, Басықара батырлар өз жасақтарын алғашқыда Қызылжыңғыл алабында ұйымдастырған. 1916 жылғы Торғай көтерілісіне Қызылжыңғыл өңірінен көптеген сарбаздар қатысқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, I том
**Хәрри Поттер мен Пәлсапа тас** (ағылш. *Harry Potter and the Sorcerer's Stone*) — Ж. К. Роулиңнің аттас фантастикалық романы бойынша режиссер Крис Коламбус түсірген сиқыршы бала Хәрри Поттер жайлы түсірілген фильмдер кинохикаясының алғашқы бөлігі. Бұл фильмді кез келген жастағы балаларға көруге болады.

Сюжеті
------

Фильм сюжеті Суррей графтығының маңайындағы Литтл Уингинг көшесінде Альбус Дамблдор мен Минерва Макгонагалл сәби Хәрриді алып келе жатқан жартылай алып Хагридті тосып алумен басталады. Олар Поттерлердің ұлын туыстарына тастайды. Хәрри он бір жасқа толғанда оған сиқыршылар мектебі Хогуартс шақыру хаты бар хат таситын үкіні жібереді. Алғашында ағасы Вернон Дурсли қарсы болады. Осы сәттен бастап Хәрри Поттердің жаңа сиқыршы ретінде өмірі басталады.

Марапаттар
----------

* Британдық академияның марапаты, 2002 жыл: Хәрри Поттер Үздік роль.
* Оскар марапатының номинациясы: Үзлік костюмдар, Үздік декорация, Үздік саундтрек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Цай Ен** (18.4.1906, Ресей, Владивосток — 20.5.1981, Алматы) – режиссер, драматург, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1947). 

1932 ж. Мәскеу қаласындағы мемлекеттік кинематография институтының режиссерлік факультетін (В.И. Пудовкиннің шеберханасы бойынша) бітіргеннен кейін "*Арменкино*" студиясында (қазіргі "Арменфильм" студиясы, Ереван қ.) қызмет етті. 

1933 — 34 ж. Владивосток қаласындағы Қытай жұмысшы жастар театрында (кейінірек Корей жұмысшы жастар театры деп аталды) режиссер болды. 1934 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстандағы Корей музыкалы драма театрында (қазіргі Корей музыкалы комедия театры) режиссер әрі бас режиссер міндетін атқарды. Мұнда ол корей, қазақ және шет ел драматургтерінің пьесаларын қойды. Олардың қатарында М.Әуезовтің "Еңлік — Кебек" (1962), Б.Жәкиевтің "Әке тағдыры" (1963), О.Бодықовтың "Қарақұм трагедиясы" (1970), т.б. спектакльдер бар. 

Цай Ен корей әдебиеті туындыларынан бірқатар инсценировкалар жасаумен қатар пьесалар жазумен де айналысып, сахнаға шығарды. Өз шығармаларымен Қазақстандағы корей театры мен драматургиясының қалыптасып дамуына зор үлес қосты. "Құрмет белгісі" орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Қызылкөл** — Өлкейек алабындағы тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы жерінде. Дүкен ауылынан оңтүстікке қарай 6 км, теңіз деңгейінен 77 м биіктікте жатыр.

Аумағы
------

Ауданы 15,2 км2, ұзындығы 8,5 км, енді жері 2,3 км, жағалау бойының ұзындығы 19,5 км. Суы тұзды.

Жер бедері мен гидрографиясы
----------------------------

Жағасы жайпақ, батпақты. Онда қамыс, құрақ шоқылары өскен. Оңтүстік-шығысында төбелі құмды алқап жатыр. Кейбір жылдары көктем айларында Өлкейек өзенінің суы құяды. Сондықтан аумағы ұлғайып, батпақты жағалауы суға айналады. Негізінен жауын-шашын жер асты қатып және Өлкейек өзенінің суларымен толысады. Қараша айының 3-онкүндігінде суы қатып, наурыз айының 2-жартысында ериді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қызылжар** – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде орналасқан. Шажағай, Сарыбұлақ өзендері аралығында. Абсолюттік биіктігі 1043 м. Батыстан шығысқа қарай 14-15 км-ге созылып жатыр, ені 10-12 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төменгі тас көмір кезеңі жыныстарынан түзілген. Гранитті, жалаңаш жақпартасты келеді.

Өсімдігі
--------

Адыр, жыра-сайларындағы құнарсыз топырақта селеу, бетеге, көпек, жусан өседі. Беткейлері мал жайылымы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Орынбор-Торғай губерниясы** — 1920-1921 жылдары болған РКФСР құрамындағы Қазақ АСКР әкімшілік-аумақтық бірлігі. Орталығы — Орынбор қаласы.

Тарихы
------

Губерния 1920 жылы 7 шілдеде Қазәскеревком мен Орынбор губатқарком бірлескен қаулысымен Орынбор мен Торғай губернияларын, сондай-ақ Орал облысының Темір уезін біріктіру арқылы құрылды. Губерния 

> *«... уақытша, Қазақ Республикасының ішкі әкімшілік бөлінісі туралы мәселе түпкілікті шешілгенше ...»*
> 
> 

 деп құрылды.

1920 жылы қарашада Қостанай уезі Челябі губерниясы құрамынан шығарылып, Орынбор-Торғай губерниясына берілді.

1921 жылдың сәуіріне қарай Орынбор-Торғай губерниясы іс жүзінде Ақтөбе, Қостанай және Орынбор губернияларына бөлінді, бірақ ресми түрде өмір сүруін жалғастырды.

1921 жылы 8 желтоқсанда Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті Орынбор-Торғай губерниясының бөлінуін бекітті.

Сілтеме
-------

* Орынбор-Торғай губерниясы.  bigenc.ru. Тексерілді, 15 мамыр 2018.
**Қызылжар жер асты су кен орны** - Есіл аңғарында, Ақмола облысы Астана қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Гидрогеологиялық тұрғысынан кен орны екі қабаттан - қалыңдығы 10-27 м болатын Есіл аңғарының аллювийлі сулы жоғарғы қабаты және екінші қабат - ордовик кезеңінің түпкі жыныстарындағы жарықшақты белдем.

Сипаты
------

Сулы қабаттар қалыңдығы 2-6 м болатын палеозойдың үгілуден кіріккен қабаттары саналады. Кен орны ауданында ордовиктің жарықшақты белдемі алевролиттермен және аргиллиттермен көрініс тапқан. Кен орындағы тұщы және сәл минералданған ордовик дәуірінің терригендік жаралымы кезіндегі жер асты суының 25 жылға арналған баланстық қоры бекітілген. Категория бойынша №1 - 0,4 мың/м3/тәулік. Кен орны игерілмеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Орынбор ешкісі** – түбітті ешкі тұқымы. Жергілікті ешкілерді түбіт өнімділігі бағытында ұзақ уақыт сұрыптау арқылы Орынбор облысында шығарылған. Жүнінің 35%-ы түбіттен (ұзындығы 5 – 6 см, жіңішкелігі 14 – 16 мкм), 65%-ы қылшықтан (ұзындығы 7 – 9 см, жіңішкелігі 80 – 90 мкм) тұрады. Қылшығының түсі қара, түбіті – қара-сұр. Таралып алынған түбітінің салм. 0,2 – 0,5 кг-ға дейін жетеді. О. е-нің дене бітімі ірі, мүйізі үлкен. Текесінің шоқтығына дейінгі биікт. 68 – 70 см, ешкісінікі 63 – 65 см, текесінің тірілей салм. 65 – 70 кг, ешкісі 63 – 65 кг тартады. О. е. өсімтал, ұрғашыларының 25 – 40%-ы егіз табады. Маусымдық сауылу мерзіміндегі сүтінің мөлш. 90 – 120 кг, майл. 4,8 – 5,0%. Ең көп тараған аймақтары Ресей Федерациясының Орынбор, Челябі облыстары. Қазақстанның кейбір аудандарында жергілікті ешкі тұқымын жақсарту үшін пайдаланылады.
**Шыжың (Шежін) өзендері** – Еділ мен Жайық аралығындағы өзендер.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы жерімен ағады.

Гидрологиясы
------------

Бірінші Шыжың өзенінің ұзындығы 76 км, су жиналатын алабы 822 км2. Жалпы Сырт қыратынан басталады. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Орташа су ағымы 1,76 м³/с. Суы шабындықтарды суландыруға пайдаланылады. Екінші Шыжың өзенінің ұзындығы 82 км, су жиналатын алабы 1360 км2. Көкше тауынан басталып, Бірқазан көліне 6 км-дей жетпей тартылып қалады. Жағасы жазық, аңғары құмайт. Жауын-шашын және жер асты суымен толығады. Әрқайсысының ұзындығы 10 км-ден аспайтын 5 саласы бар. Желтоқсанның басында қатып, тамыздың бас кезінде мұзы түседі. Өзен суын елді мекендер пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Паразаулороф
Паразаулороф
Паразаулороф
**Паразаулороф** — бұдан шамамен 76 - 73 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүрген орнитопод тұқымдас динозавр. Ол шөппен қоректенген. Екі аяқпен де, төрт аяқпен де жүре білген жануарды алғаш рет 1922 жылы Вильям Паркс сипаттаған. Сүйектері Канаданың Альберта қаласынан табылған. Паразаулороф — басындағы ерекше айдарымен белгілі гадрозаврид. Айдары жоғары және артқа қарай иілген ұзанша түтікшеге ұқсайды. Паразаулороф азық іздегенде төрт аяқтап жүріп, жүгіргенде екі аяғын пайдаланған.

Қызықты дерек
-------------

* Паразаулороф айдарымен дыбыс шығарған.
* Паразаулорофтың сүйектері Канаданың Альберта қаласынан табылған.
* Кейінрек динозаврдың сүйектері Нью–Мексикодан да қазылып алынды.

Мәліметтер
----------

* Мәні : "Айдарлы кесіртке"
* Ұзындығы : Мұрнынан құйрығының ұшына дейін 10м
* Қорегі : өсімдіктер
* Салмағы : 2,5 тонна
* Тұқымдас : Хамбеозаврит
* Отряд тармағы : Орнитилли

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
"*Сәйкестендіру* "терминінің синонимы.

Қойнауқаттарды салыстыру
------------------------

**Қойнауқаттардың** *геологиялық көнелігі* тұрғысынан бір-біріне сәйкес келетіндігін анықтау. Қ.С.-ның 
ең тиімді әдісі палеонтологиялық әдіс, яғни салыстырылып отырған
*қойнауқаттардағы* организм қалдықтары кешенінің ұқсастығын тағайындау.
Шағын ғана аумақтар ауқымында өзге әдістер де қолданылады, олар:
қойнауқаттарды аяқтай сағалап көру әдісі; нақтылы қойнауқаттардағы танымал
*горизонттар*, немесе қат-қабатталу ырғақтылығы сияқты өзіндік өзгешеліктерді
саралау әдісі; бұл әдіс стратиграфиялық әдіс деп аталады; литологиялық әдіс
тау жынысы қойнауқаттарының құрамын, түсін, т.б. ерекшеліктерін негізге алу
шараларына сүйенеді; геоморфологиялық әдіс қойнауқаттардың жербедердегі
даралану сипатын, олардың *морылу* өнімдерінің өзіндік ерекшеліктерін есепке
алу шараларын негізге алады; геофизикалық әдіс бұрғылау ұңғымасы
каротаждарының мәліметтерін, палеомагниттік деректерді саралауға негізделген;
гидрогеологиялық әдіс *қойнауқаттық сулардың* мөлшері мен құрамы жайлы
деректерді сәйкестіре саралайды; геохимиялық әдіс салыстырылып отырған
қойнауқаттарды құрайтын тау жынысытар мен минералдардың құрам және құрылыс
ерекшеліктерін саралайды. Синонимі— "*қойнауқаттарды сәйкестендіру*".

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
Omega - швейцариялық сағат маркасы.

### Тарихы

Компания 1848 жылы ашылған болатын. Оның негізін қалаушы 23-жастағы Луи Брандт болатын. Бұл кезде компания әлі ұстахана болатын.

1879 жылы Луидың өлімінен кейін, оның ұлдары Луи-Поль және Сезарь ұстаханадан үлкен сағат шығаратын фабрикаға айналдырыды.

1880 жылы фабрика Биль қаласына көшеді. 1894 жылы калибр жасаолған болатын. Ол Omega деп аталатын. 1903 жылы ағалы-інілер қайтыс болады, олар артынан Швейцариядағы ең үлкен сағат шығаратын компанияны 4 ұлдарына қалдырып кетеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі дағдарыста компания Tissot компаниясымен одақ құрады.

Компанияның өсуін Поль-Эмилия жалғастырады, ал 1955 жылы компания Джозеф Райзердің қол астына өтеді. Компания өзіне тағы елу шақты компанияларды қосып алып өсуін жалғастырады. Бірақ 1978-1980 жылғы дағдарыстар компанияны банкротқа әкеледі. Осы кездері япондық Seiko компаниясы Omega-ны өзіне қосып алуға тырысады, бірақ компанияны банктер құтқарып қалады.

### Марапаттары

* 1900 - "Грекиялық храм" қол сағаты Парижде Гран-Приді жеңіп алады
* 1906 - Art Nouveau коллекциясы Миланда Гран-приді жеңіп алады
* 1936 - Omega қолсағаты Кью-Теддингтондағы дәлдіктен жеңеді.

### Ғарышта

1965 жылы NASA Omega қол сағатын және басқа да сағаттарды ғарышқа ұшырады. Бұл кездегі сынақтан тек Omega Speedmaster сағаты ғана өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Omega (компания)* // Орысша Уикипедия (GFDL лицензиясы қайнаркөз өңдемелерінің тарихы). Қазақшаға аударылған күні: 22 қыркүйек 2013 жыл
Александр Натанович Бернштам
**Александр Натанович Бернштам** (18 қыркүйек 1910, Ресей, Керчь қаласы – 10 желтоқсан 1956, Санкт-Петербург қаласы) – шығыстанушы, тарих ғылымдарының докторы (1942 жылы), профессор, Орталық Азияны мекендеген түркі тілдес халықтардың тарихын зерттеушілердің бірі.

Өмірбаяны
---------

* Ленинград (Санкт-Петербург) университетін бітірген (1931 жылы).
* Материалдық мәдениет тарихы академиясында қызмет етті.

* 1935–38 жылдары Шығыстану институтында жұмыс істеді.

Ғылыми зерттеулері
------------------

* «6–8 ғасырлардағы орхон-енисей түріктерінің экономикалық құрылымы» тақырыбы бойынша кандидаттық (1935 жылы)
* «Қырғызстан мен қырғыздардың көне дәуірден моңғол-татар шапқыншылығына дейінгі тарихы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

1936 жылдан бастап 20 жыл уақыт бойы Жетсу, Тянь-Шань, Памир-Алтай, Ферғананы археологиялық жағынан зерттеді.
1936 жылдан бастап жыл сайын ұйымдастырылып, Бернштам басқарған археологиялық экспедициялар солтүстікте Қаратау жоталарынан, оңтүстікте Памир тауларына дейінгі, шығыста Іледен, батыста Зеравшан үстіртіне дейінгі жерлерді зерттеп, Қазақстан мен Орта Азия халықтарының көне тарихына қатысты маңызды мәліметтер жинады. Ол 1930–40 жылдары қазақ-қырғыз тарихына қатысты тың мәселелер көтеріп, сақ-үйсін және түркі дәуірін зерттеуге елеулі үлес қосты. Археологиялық материалдарға сүйеніп, Теріскей Қырғыз өлкесінің қола дәуірден (б.з.б. 2 ғ.) 15 ғасырға дейінгі тарихын түбегейлі талдады. 250-дей ғылыми еңбегі мен мақалалары бар.

### Қазақстан бойынша жазған еңбектері

* "Археологический очерк Северной Киргизии"
* "Памятники старины Таласской долины
* "Чуйская долина"
* "Очерк истории гуннов"
* "Историко-археологические очерки Центрального Тянь-Шаня и Памира-Алтая"

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы, «Арыс» баспасы, 2005, ISBN 9965-17-272-2
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
3. ↑  Қазақтар. 7-том. 20-бет "Білік" баспа үйі, Алматы, 2003
**Миалгия** (бұлшықет ауыруы деп те аталады) — бұлшық ет ауырсынуына қатысты медициналық термин. **Миалгия** — көптеген аурулардың симптомы. Жедел миалгияның ең көп таралған себебі — бұлшық етке немесе бұлшық ет тобына шамадан тыс күш түсіру; тағы бір ықтимал себеп — вирустық инфекция, әсіресе науқаста ешқандай жарақат болмаған кезде.

Ұзақ мерзімді миалгия метаболикалық миопатиядан, кейбір тамақтану тәртібінің бұзылыстарынан және [[Шаршау|созылмалы шаршау синдромынан]] туындауы мүмкін.

Себептері
---------

Миалгияның жиі кездесетін себептері — шамадан тыс пайдалану, жарақат алу немесе шиеленіс. Алайда, миалгия аурулардан, дәрі-дәрмектерден немесе вакцинацияға жауап ретінде де туындауы мүмкін. Сусыздандыру кейде бұлшық ет ауырсынуына әкеледі, әсіресе жаттығулар сияқты қарқынды физикалық белсенділікпен айналысатын адамдарда. Бұл сонымен қатар жүрек трансплантациясы операциясынан кейін жедел бас тартудың белгісі.

### Ең таралған себептер:

* Жарақаттар немесе травмалар, оның ішінде созылу, гематомалар;
* Шамадан тыс пайдалану: бұлшықетті тым жиі пайдалану;
* Созылмалы кернеу;

### Инфекциялар, оның ішінде:

* Тұмау
* Лайм ауруы
* Бабезиоз
* Безгек
* Токсоплазмоз
* Денге қызбасы
* Вирусты геморрагиялық қызба
* Бұлшық ет абсцессі
* Полиомиелит
* Трихинеллез (дөңгелек құрт)
* Эбола
* COVID-19 коронавирустық инфекциясы

### Аутоиммунды себептер:

* Біренше склероз түрлерінің болуы
* Созылмалы шаршау синдромы
* Миозит
* Аралас дәнекер ұлпа ауруы
* Фибромиалгия синдромы
* Түйіндік полиартерит
* Морфея
* Саркоидоз

Емдеу
-----

Миалгияның себебі белгісіз болғанда, науқас симптомдарына байланысты емделуі қажет. Жалпы емдеу әдістеріне жылу, демалу, парацетамол, стероидты емес қабынуға қарсы препараттар және бұлшық ет босаңсытқыштары жатады.
**Александр Николаевич Баширов** (1955 жылы 24 қыркүйекте Тюмень облысы, Согом аулында дүниеге келген) – орыс актері және режиссер.. 

1972 жылы Ленинградқа көшіп келіп, ПТУ-де оқиды. Кейін Выборгте Цемент зауытында жұмыс істейді. Әскерде борышын өтеп келгеннен кейін ВГИК-тің режиссерлік факультетіне тапсырады. Александр Баширов АҚШ азаматшасына үйленеді. 1990-1991 жылдары Нью-Йоркте «Бергхоф-студиясында» актерлік шеберлікке оқиды. Сергей Курехиннің театр қойылымдарына қатысады. 

1996 жылы Санкт-Петербургте «Дебоширфильм» студиясының негізін қалайды. «Колибри» тобының мүшесі Инна Волковамен неке құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Көшеге Алматы қаласының көркеюіне елеулі үлес қосқан дарынды тұлға, Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетші, Ұлы Отан соғысының ардагері Малғабар Меңдіқұловтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 20.09.1989 №11/478 шешімі) берілген. 

  

Меңдіқұлов Малғабар (1909-1986) Орынбор қаласында дүниеге келген. Ол - Неке сарайының, Әуезов және Жамбыл ескерткіштері жобасының авторы.
Көше Медеу ауданында орналасқан. Жолдасбеков көшесі мен Қажымұқан көшелерінің аралығында созылып жатыр. 

Көшенің ұзындығы - 700 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Александр Николаевич Балуев** (1958 жылы 6 желтоқсанда Мәскеуде дүниеге келген) – совет, орыс театр- және киноактері. [1]. Александр Балуев Мәскеу хореография театр академиясына (МХАТ) тапсырады. 

1980 жылы оқуын үздік бітіріп, Совет Армиясы театрында актерлік қызмет атқарады. Театрдағы алғашқы жұмысы – «Часы без стрелок» және «Дама с камелиями» қойылымында ойнаған рөлі. 

1986 жылы **Ермолов атындағы Мәскеу театры**на ауысады. Ол жерде Александр Балуев «Второй год свободы», «Снег, недалеко от тюрьмы», 
«Калигула» қойылымдарында бас рөлді сомдайды. 

1980 жылдың соңында Балуев театрдан кетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Александр Михайлович Аржиловский** (1948 жылы 14 қыркүйекте Түменде дүниеге келіп, 1999 жылы 11 қарашада дүниеден өткен) – совет театр және киноактері. [1].
1969 жылы ГИТИС-ті бітіреді. ГИТИС-ті бітіргеннен кейін С.М. Киров атындағы Киров драма театрында екі жыл жұмыс істейді. 1972-1975 жылдарда Аржиловский Воронеж драма театрында актерлік қызмет атқарады. 1981-1997 жылдары Минск киноактер театрында актер болып жұмыс істейді. 1997 жылы Парижге жұмыс істеу үшін көшіп кетеді және сол жақта өмір сүреді. Сонда Александр Аржиловский бірнеше фильмдерге түседі. Дүниеден өтерінен біраз уақыт бұрын Ресейге қайта оралады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Алюминий гидроксиді
Химиялық формуласы
**Алюминий гидроксиді**, химиялық формуласы **Al(OH)3** (сонымен қатар **H3AlO3, HAlO2** және **[Al2O3 • H2O] • nH2O**) — іркілдек, ұйыған айран тәрізді ақ түсті зат. Алюминий гидроксиді суда ерімейтін әлсіз амфотерлі негіз. Сондықтан ол негіз және қышқыл сияқты диссоциацияланады.

Алынуы
------

Ол сатылап диссоциацияланады.

1. {\displaystyle {\mathsf {2AlCl\_{3}+3Na\_{2}CO\_{3}+3H\_{2}O\rightarrow 2Al(OH)\_{3}\downarrow +6NaCl+3CO\_{2}}}}
2. {\displaystyle {\mathsf {AlCl\_{3}+3NaOH\longrightarrow Al(OH)\_{3}\downarrow +3NaCl}}}

Физикалық қасиеттері
--------------------

Ол ерімейтін негіз, қыздырғанда айырылады.

Химиялық қасиеттері
-------------------

Амфотерлі гидроксид болғандықтан қышықылмен және сілтімен әрекетеседі.

{\displaystyle {\mathsf {Al(OH)\_{3}+3HCl\longrightarrow AlCl\_{3}+3H\_{2}O}}}
{\displaystyle {\mathsf {Al(OH)\_{3}+NaOH\longrightarrow Na[Al(OH)\_{4}]}}}
Еріткенде:

{\displaystyle {\mathsf {Al(OH)\_{3}+NaOH\rightarrow NaAlO\_{2}+2H\_{2}O}}}
Қыздырғанда ыдырайды:

{\displaystyle {\mathsf {2Al(OH)\_{3}\rightarrow Al\_{2}O\_{3}+3H\_{2}O}}}
Аммиакпен әрекеттеспейді.

Қолданылуы
----------

Органикалық синтезде катализатор, су тазалауда, қағаз өндірісінде, мата бояуда, тері илеуде қолданылады.
**Кутнякова Анна Паловна'** — байырғы баспагер. А. П. Кутнякова 1941 жылы Ресей жеріндегі қорған облысы, Лебяжі ауданы, Щетниково селосында туған. Барнаул қаласындағы Алтай статистика техникумын бітірген (1962). Еңбек жолы 1958 жылдан басталды 

Ол 1965 жылы Қазақ КСР Баспасөзкомитетіне экономист болып орналасады. Aл 1969 жылы "Қайнар" баспасының жоспарлау бөлімінің меңгерушісі, 1987 жылы — директордың қаржы-қаражат және өндіріс саласындағы орынбасарлығына тағайындалады. 1999 жылы зейнеткерлік демалысқа шықкан.

А.П.Кутнякова баспада қызмет атқарған ұзақ жылдарда өзін еңбекқор, бастамашыл, экономика мәселелеріне жетік маман ретінде көрсете білді. Оның қатысуымен "Қайнарда" шаруашылық есеп жұмыстары жақсарып, қаржы-қаражатпен өзін-өзі қамтамасыз ету қолға алынды, еңбек ету, басқару жүйелеріне ұнамды өзгерістер енгізілді.

Ол баспа саласындағы жемісті жұмыстары үшін кезінде "Баспасөз үздігі" белгісімен (1985), "Еңбек ардагері" медалімен (1986), өзге де мақтау грамоталарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық", Алматы,"Білім" баспасы, 2005 жыл - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**«За медь»**, Қарсақбайда 1931 ж. қарашадан
1955 ж. 30 мамырға дейін осы атпен шығып өңдірісті
өлкедегі алғашқы газеттердің бірі. *Қарсақбай*
(1940 жылдан Жезказған) ауд. партия ком-і атқа-ру ком-тінін газеті болды. Басылым дәстүрін аулдық «Красный Октябрь» (1958-59), «Большие меди»
(1963-65), қалалық «Джезказганский рабочий»
(1955-63,1965-73) газеттері жалғастырды. Негізін
30-жылдарғы жауапты редакторлары Ф. Головин,
*Н. Бульин* сияқты Қазақстан журналистикасының ардагерлері қалады. Соғыска дейінгі кезенде Қарсақбай комбинатының директорлары
*В.И. Иванов*, *В.С. Гулин*, қазақтын тұнғыш геолог ғалымы, акад. К. И. Сәтбаев жиі қатысып, *Қазақстан* түсті металлургиясынын түңғышы мен
кеңді аймақтың тыныс-тіршілігі туралы мақалалар
жариялап тұрды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Кутуку Юбе́р Мага** (фр. ; 10 тамыз 1916, Параку – 8 мамыр 2000, Котону) — бениндік саяткер, Догомея республикасының бірінші президенті, қазіргі Бенин, 1 тамыз 1960 жылы Франциядан өз тәуелсіздігін алды. 1970 жылы екінші рет президент болды және ол орынды екі жыл ұстап тұрды.

Өмір баяны
----------

Мамандығы бойынша Юбер Мага мектеп мұғалімі. Бариба этникалық тобының мүшесі , Мага көптеген жылдар бойы солтүстікте саяткер басшы болып келді, шеткі эникалық топтардың көмегіне сүйенген, бірініші Бениннің солтүстік-батысында орналасқан сомба халқына. 1951 жылы солтүстік Дагомеяда этникалық бірігу тобын құрды.1955 жылдары Бенин президенті болмай тұрып ол Дагомея вице-президенті болған. Және де ол Франция депутаты болған.

Дереккөздер
-----------