recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Райхан Әбікейқызы Сәтбаева** (15. 11. 1912 жылы, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы, 1-ауыл - 1989) - қазақ терапевтісі, медицина ғылымдарының докторы (1961), профессор (1961), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері. Қазақ әйелдері арасынан шаққан тұңғыш терапевт-ғылым докторы. 

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

Орта Азия медициналық институтын бітірді (1935, Ташкент). 1935 жылдан Алматы медициналық институтында госпитальдық терапия кафедрасында клиника ординаторы (1938-38), ассистент (1938-45), доцент (1945-50), ал 1951 жылдан госпидальдық терапия кафедрасының меңгерушісі. Оның 160-тан астам ғылыми еңбектері бар (соның ішінде «Силикоз» монографиясы т.б.). Бұл еңбектерінің көпшілігі жүрек, кан-тамыр ауруларына арналған. С. - Бүкіл одақтық тераевт қоғамының, Бүкіл одақтық кардиологтар және нефрологтар қоғамының басқарма мүшесі, сондай-ақ Республикалық Ғылыми терапевтер қоғамының және Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрлігінің жанындағы терапиялық мәселелер жөніндегі проблемалық комиссияның төрайымы болған. 

Ленин орденімен және медальдармен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Серік Имантайұлы Жақсыбаев* Қаржас ұрпақтары —  Павлодар: ЭКО, 2008. — 400 б. — 1000 таралым. — ISBN 9965-08-265-0.
2. ↑   Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Райхан Абдуғалиқызы Досжан** (15.3.1962 жылы туған, Талдықорған облысы, Гвардия ауданы, Доланалы ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1993). Талдықорған облысы, Жаркент қаласындағы педагогикалық училищені (1981), Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-ды (1986) бітірген. 1989 - 1992 жылдары осы университетте аспирант. 1992 жылдан аталмыш университеттің қазақ филология кафедрасында оқытушы. ҚР ҰҒА корр.-мүшесі, профессор М. Серғалиевтің жетекшілігімен "Ж. Аймауытов прозасындағы лексика-синтаксистік қайтапамалар" деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады.

Шығармалары
-----------

*Ж. Аймауытов прозасындағы лексика синтаксистік қайтамалар.* КДА. А. 1993; *Көркем шыгармалардағы лексика-синтаксистік кайталамалар*. А. 1997.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
{\displaystyle f(z)={\sqrt {z}}} функциясының Риман беті
{\displaystyle f(z)=\log z,\!}
**Риман беті** - кешен айнымалды аналитикалық f(z) функцияның Риман беті - кешен aйнымалды функциялар теориясының негізгі ұғымдардың бірі. Өзінің Риман беті қарастырылатын аналитикалық функция бірпарақты болады. Аналитикалық функцияның Риман беті әдетте өзін өзі қиатын беттер. Берілген аналитикалық функциясының Риман беті құрылымы өте күрделі. Әр функцияның тек езіне ғана тән Риман беті болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
**Рано Батыровна Закирова** (өзбек. *Ra’no Zokirova, Раъно Зокирова*; 7 тамыз 1969 жыл, Ташкент) — өзбекстандық актриса, әнші. Батыр Закировтың қызы. 1984 жылдан бері киноға түсіп келе жатыр. 

Өзбекстан мен Қазақстанның еңбек сіңірген артисі.

Өмірбаяны
---------

1988 жылы хореографиялық ущилищені, 1998 жылы Ташкент мемлекеттік мәдениет институтының режиссерлік факультетін тәмамдады. 

1988-95 жылдары "Шодлик" ансамблінің мүшесі болды.

Фильмдері
---------

* 1984 "Вуадильден келген қалыңдық" — *Әсаль, басты рөл*
* 1989 Шерали мен Ойбарчин
* 1998 Шайтанат
* 2000 Алпомыш
* 2003 Ёдгар — Мехри, басты рөл
* 2005 Фатима мен Зухра — Зухраның анасы
* 2005-2006 Бір кем дүние
* 2006 Ходжа Насреддин
* 2006 Намыс

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

*
**Түрікмен-Қорасан Таулары** – Иранның солтүстік-шығысы мен Түрікменстанның оңтүстігіндегі (Эльбрус және Паропамиз тауларының аралығындағы) тау жүйесі. Ұзындығы 600 км-ден астам, ені 250 км-дей. Орташа биіктігі 1500–2000 м (ең биік жері Кенгзошк тауы, 3314 м). Атрек және Кешефруд өзендерінің аңғарлары Түрікмен-Қорасан Тауларынан Көпеттау және Нишапур тауларына бөледі. Түрікмен-Қорасан Таулары жоғары сейсмикалық ауданға жатады. Тас көмір, полиметалл, құрылыс материалдары, табиғи газ және кен орындары бар.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Амфидиплоид** (көне грекше: ἀμφί — екі жағынан да, διπλόος — қосқабат және εἶδος — түр)  - екі өсімдік түрінің немесе туысының өз ара тозаңдануынан пайда болған будан. 

Амфиплодия арқылы жаңа түрдің пайда болуы: диплоидты жасуша мейоздың нәтижесінде екі диплоидты гамета пайда болды. Олар өздігінен ұрықтанып - тетраплоидты зигота пайда болды.
Амфидиплоидтың ерекшелігі - оның жасушаларындағы хромосомалар саны ата-ана жасушасының диплоидты хромосома санына тең болады.

Амфидиплоид ағзаның тіршілік қабылеті жоғары және ол сыртқа орта жағдайына бейімделгіш келеді. 

Осыған байланысты Амфидиплоид жаңа ағза түрі ретінде табиғи жағдайда сақталып, өсіп-өнеді. Осы кезде алыс туысты өсімдіктерді будандастырып Амфидиплоид алу өсімдіктер генетикасы мен селекциясында кең қолданылады.

қарабидай + бидай = Тритикале
Мысалы, 

* Тікенді қара өрікті *(Prunus spinosa)* алшамен *(Prunus divaricata)* будандастыру нәтижесінде селекционерлер *(Prunus domestica)* алхорын дүниеге келтірді.
* Тритикале — қарабидаймен бидайдың амфидиплоиды
* Рафанобрассика — орамжапырақ пен шомырдың амфидиплоиды

между рожью и пшеницей.

Амфидиплоидтар жануарлардың арасында да болады. Мысалы, тұт жібек құрты *(Bombyx mori)* және жабайы жібек құрты *(Bombyx mandarina)* арасында.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Түртпе** - металдың бетіне үздіксіз сызық жүргізуге, әр түрлі өрнек салуға, кісі аттары мен түрлі сөздер жазуға арналған құрал. Түртпе деп аталуы - осы құралдың қиғаш өткір жүзі балғамен ұрған сайын металды түртіп, оның бетіне үздіксіз сызық салып алға қарай жылжып отырады.
Түртпенің ұзыңдығы 8-10 см, жуандығы қарындаштың қалындығындай болады. Ол төрт қырлы болып соғылады да, сабаның саусаққа ілінетін тұсы бұрылады. Бұрала біткен тұсы саусақтан таймайды. Әр түрлі ирек сызық, өрнек салғанда саусақпен бұрап, бағдарлап отыруға икемді келеді.
Түртпемен салынған өрнекті қазақ шеберлері «су жүргізу» деп атайды, яғни «су жүргізу» - өрнектің сұлбасын (арбис) қуалай сызық салу деген сөз. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сіз білесіз бе? - энциклопедиясы. ISBN 9965-26-407-4
**Түрпітек** - (Zaglossus bruijni) - ілкіаңдарға (алғашқы аңдар) немесе жұмыртқа салатын сүтқоректілердің ішідегі біртесіктілер тұқымдасына жатады. Құстарға ұқсас клоакасы болады. Түрпітектің алғашқы сипаттамасын 1786 жылы Берлин зообағының мұражайының жетекшісі В. Петерс және оның әріптесі Дориа (Peters Doria et) Генуи берген.

### Биологиялық сипаттама

Түрпітек әдетте түрпіден ірі болады: денесінің ұзындығы 77 см-ге жетіп салмағы 5-10 кг болады, кейде 16 кг дейін болады. Түсі қара-қоңырдаң қараға дейін. Денесі тікенекті, тікенектері 3-5 см. Құйрығы қысқа 5-7 см.  

Аяқ-қолы түрпіге қарағанда ұзынырақ және етті болады. Тырнақтары қалың және мықты. Еркек дарақта үйрек-тұмсықтікіндей артқы аяғының ішкі бетінде артқа қарай бүгілген мүйіз тырағы бар, бірақ ол улы емес. Түрпінің артқы аяғы бесбармақты, ал алдығысы - үшбармақты.
Басында цилиндр тәрізді төменге қарап қалған тұмсығы (рострум) бар. Тұмсығы ұзын - басының ұзандығының 2/3 болады. Ұшында танауларымен ауыз тесігі бар.
Тілі ұзын (30см дейін), тікенекті. Тістері жоқ.  

Басында кішкетай құлақтарың қалқандары көрінеді.  

Түрпітектер - гетеротермалдық жануарлар: қоршаған ортаның температурасына байланысты дене қызуы 36-дан 25° С-ге дейін өзгереді.
Көбіне жауынқұрттармен көректенетін түрпітек тұмсығымен жерді ақтарып азығын табады. Ірі құртты тапса алдынғы аяқтарымен басып тұрып, құрттың басын тілімен ауызына салып сорып алады. Жауынқұрттан басқа термиттермен, құрт-құмырсқа және олардың личинкаларымен көректенеді. Бірақ Мәскеу зообағында түрпітек қуана-қуана етті де бауырды да жеген.  

Көбейу маусымдығы шілде айыда басталады. Жалғыз тұкым туып оны дорбашасына салып жүреді. 10 күнде төл жұмыртқаны жарып шығарады. Оны 6 айға дейін анасы сүтпен емізеді.  

Тіркелген ең ұзақ өмір сүрген түрпітек - Лондон зообағында 30 жыл 8 ай.

### Таралуы

Жұмыртқа салатын сүтқоректілердің ішіде түрпітектерді жағдайы ең ауыр болып есептеледі. Бүкіл жершарында 1982 жылғы санауда 300 000 дарақ қалған.
МСОП Қызыл Кітабына кіргізілген.  

Табиғатта түрпітектер Жаңа Гвинея араладарында және Салавати, Вайгео деген Батыс Жаңа Гвинея (Индонезия) аралдарыда дыңқыл ормандарында кездеседі.

### Пайдалаған әдебиет

* "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
* Полная иллюстрированная энциклопедия. «Млекопитающие» Кн. 2 = The New Encyclopedia of Mammals / под ред. Д. Макдональда. — М.: «Омега», 2007.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Почти неизвестная проехидна Мұрағатталған 9 тамыздың 2012 жылы.
* Проехидна — длинноносый и колючий зверёк Мұрағатталған 11 ақпанның 2012 жылы.
Cut-away view of a dynamic loudspeaker
Дыбыс зорайтқыш – сазды шығармаларды, сондай-ақ сөйлеген сөздерді және компьютердің бағдарламалары шығаратын дыбыстық пәрмендерді тыңдауға болатын құрылғы.

Дыбыс зорайтқыштар жүйенің ішіне кіріктірілген немесе сыртынан қосылатын болуы мүмкін. Үндеткіштердің көмегімен сазды шығармаларды, сондай-ақ сөйлеген сөздерді және компьютердің бағдарламалары шығаратын дыбыстық пәрмендерді тыңдауға болады. Айталық, сіз көру қабілеті нашар зардап шегетін адамдар тобы үшін мультимедиа пішімінде сабақ жүргізбексіз. Осындай адамдар ақпаратты жақсырақ қабылдай алуы үшін сабақты дыбыстық құраластың көмегімен жүргізуге болады. Әдеттегі бейнебеттік кескіндермен шектелмей, дыбысты пайдалануға да болады, бұл адамдардың материалды неғұрлым жақсы меңгеруіне көмектеседі.

Сыртқы сілтемелер
-----------------
Наурудың дипломатиялық өкілдіктері
**Наурудың дипломатиялық өкілдіктері және консулдық мекемелері** — Науру Республикасының дипломатиялық мекемелерінің тізімі. Бұл тізімге Аганьяда, Оклендте, Лондонда, Гонолулуда, Паго-Пагода және Делиде орналасқан құрметті консудлықтар кірмеген.

Науру — әлемдегі ең кішкентай елдердің бірі. Бұрын Науру Республикасы фосфаттарды өңдеу кезінде жиналған роялти арқасында едәуір бай ел болған.

Азия
----

* Қытай Республикасы: Тайбэй (Елшілік)
* Тайланд Таиланд: Бангкок (Бас консулдығы)

Океания
-------

* Аустралия Австралия: Брисбен (Бас консулдығы)
* Фиджи: Сува (Жоғарғы комиссия)

Халықаралық ұйымдар жанындағы өкілдіктері
-----------------------------------------

* Біріккен Ұлттар Ұйымы: Нью-Йорк (БҰҰ жанындағы тұрақты өкілдігі)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  The Consulate-General of the Republic of Nauru in Thailand Мұрағатталған 7 қазанның 2020 жылы..
**Наурызым-Қарасу**, *Балкелді* – Ақсуат көлі алабындағы өзен. Алабының 25-30 % егістікке жыртылған. Қалған бөлігінде табиғи өсімдіктер (негізінен астық тұқымдас) өседі. Мал жайылымына қолайлы.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысының Науырзым ауданының жерімен ағады. Ұзындығы 85 км, су жиналатын алабы 1210 км². Жалпы ұзындығы 58 км болатын 15 саласы бар. Ірілері: Кіндіксай, Шеткіаша, Смоляная, Ақансай т.б.

Бастауы
-------

Бастауын Буревестник ауылы маңындағы Қарасу өзегі мен Көлді сайындағы бұлақтардан алып, Үлкен Ақсуат көліне батысынан кұяды. Ақбұлақ қыстауына дейінгі жоғары ағысы жазық жермен, орта арнасы жағалауы 5-6 м болатын жарқабақты өңірмен өтеді.

Гидрологиясы
------------

Төменгі ағысы мен сағасы жазық. Арнасында жыл бойы дерлік су болады. Негізінен жер асты және көктемгі жауын-шашын суларымен толығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атамекен Географиялық энциклопедия. Алматы 2011 ISBN 9965-893-70-5
**Наурызбай Қасымұлы** (1822, Көкшетау өңірі – 1847, Қырғызстан, Кекілік тауы, Майтөбе мекені) – батыр. Абылай ханның немересі, Кенесарының туған інісі. 1837 – 47 жылдардағы Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысында ерекше ерлігімен көзге түскен. Наурызбай Кенесарының тапсырмасымен көтеріліске қарсы жергілікті басшыларды бағындыру, салық жинау, барлау, әскерді қару-жарақ және азық-түлікпен қамтамасыз ету, дипломаттық, т.б. қызметтер атқарған. Ресей отаршылары мен Қоқан  ханының озбырлықтарына қарсы соғыстардың барлығына қатысқан. 1841 жылы Кенесары хан болып сайланғанда хан кеңесінің мүшесі болған. Соғыста тапқыр, ұрыста батыл Наурызбайдың сөзге шешен, әнші-күйшілігімен, жауырыны жерге тимеген палуандығымен аты шыққан, бүркіт, қаршыға, лашын ұстап, құсбегілікпен айналысқан. Наурызбай 1847 ж. тұтқынға түскен ағасы Кенесарының қасына өз еркімен барып, қырғыз манаптарының қолынан қаза тапты. Оның көркем бейнесі Нысанбай ақынның "Кенесары – Наурызбай" дастанында, М.Әуезовтің "Хан Кене" пьесасында сомдалған.

Тағы қараңыз
------------

* Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс
* Кенесары Қасымұлы
* Қазақ хандығы
* Абылай хан
* Қоқан

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы, 7 том
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Пантикапей** (грек *Pantikapaion* )-Шығыс Қырымдағы көне қала, (қазіргі Керчь қаласы). Мемлекеттер б.з.б 6 ғ-дың 2- жартысында негеізін қалаған. Пантикапей тез арада ірі қалаға айналды. Б.з.б 6 ғ-дың 2- жартысында Пантикапей күміс тиын соққан. Б.з.б 5 ғ-дың 2- жартысында Пантикапей маңына рек қалалары бірігіп, Боспор мемлекетін құрды. Пантикапей осы мемлекеттің астанасына айналып, оның басты сауда, қолөнер және мәдени орталығы болды. Пантикапей өркендеу дәуірінде шамамн 100 га жерді алып жатты. Б.з.б. 6 ғ-да ол бекініспен қоршалды. Б.з.б. 2-1 ғ-дың соңындағы саяси оқиғалар (Савмактың көтерілісі, Диофанттың қаланы басып алуы, Митридат VI-ның соғыстары)сонымен бірге б.з.б. 2 ғ-дың 60 жылдарындағы болған күшті жер сілкіні Пантикапейді айтарлықтай бүліндірген болуы мүмкін. 4 ғ-дың соңында Пантикапейді ғұндар талқандады. Пантикапейді және оның некрополында археологиялық қазба жұмысы 19 ғ-дың 2-жартысында басталды. Топырақ обалар 20 ғ-дың басында, қала 19 ғ-дың соңында зерттелген.

Дереккөздер
-----------



[1]

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том, 124 бет
**Төле**, Толи, Толуй (1186/1190 немесе шам. 1193 - 1232) – түркі-моңғол ханзадасы, Шыңғыс ханның 4-ұлы. Шешесі Бөрте – қоңырат тайпасынан шыққан. Төле жас кезінен бастап үнемі әкесінің жанында болып, моңғолдардың негізгі жорықтарының бәріне дерлік қатысқан. Кейіннен Шыңғыс хан өзі билеген аймақтарды Бөртеден туған 4-ұлына бөліп бергенде, Төлеге қарашаңырақ иесі – кенже бала ретінде моңғол үстірті мен түркі-моңғолдардың негізгі әскер күші мұраға қалдырылған. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол тақ мұрагері – ағасы Үгедейге бағынды және мемлекеттегі аса беделді адамдардың бірі ретінде елдің ішкі-сыртқы саясатында үлкен рөл атқарды.

Негізгі әскер күшін өз қолында шоғырландырған ол моңғолдардың 1235 – 1242 ж. Қытайға, Шығыс Еуропаға, Иранға жасаған жорықтарына белсене араласып, көмекке балаларын жіберіп отырды. Жазба деректерге қарағанда Төле ағалары Шағатай хан мен Үгедейден бұрын қайтыс болған. Балаларының ішіндегі тарихта қалғандары Батудың көмегімен Шыңғыс хан империясының билеушісі болған Мөңке, Қытайды жаулап алып, Юань әулетінің негізін қалаған Құбылай хан және Иран мен Иракты жаулап алған Хулагу хан.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Кула жанартауы
Бұл — Азия мен Еуропадаеы ең биік әрі белсенді жанартау
Кула жанартауы Түркияның батысында орналасқан.
Кула жанартауы жанартау алқабын 
қалыптастырады. Кула өз аумааындаеы конус пішінді
жанартаулы шыңдарымен әйгілі
Ол Карапинар жанартау алқабында орналасқан орталық Түркиядағы голоцен дәуіріне жататын С-3 жанартауынан 450 шақырым қашықтықта тұр.
Кула жанартауы белсенділігі жоғары жер қыртысында тур. Алқапта 10-нан 100-ге дейін жанартаулар болуы мүмкін.
Олар кластерде13 орналасқан.
Кула жанартауы аумағындағы жас жанартаулар плейстоцен дәуіріне жатады. Жуықтап алғанда, олардың жасы 1,1 млн жылды құрайды.
Кула облысындағы тұрғылықты аудандардың саны 500- 1100-ге дейін жетеді.
Кула аумағында атқылаған магма көлемі басқа жанартау алқаптарымен салыстырғанда аз кездеседі.
Кула жанартау алқабы жарылыс қалдықтары мен маар деп аталатын жанартау тау жыны- сынан тұрады. Кула лавасын сараптау барысында мантия көзі анықталған.
Жанартау маңындағы елді мекендерде ауыл шаруашылығы, оның ішінде мал өсіру жақсы дамыған.
Селенди қаласының оңтүстік-батысында жанартаудың жарылыс қалдықтары мен маараларды кездестіруге болады.Куланың ең әйгілі өнімдерінің бірі — таудың төменгі бөлігінде өсетін Маули пиязы.

Дереккөз
--------

1. Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
Кукри кейде оны «кхукри» немесе «кукури» деп те жазу кездеседі. Бұл – непалдық гуркхтар қолданатын ұлттық пышақ түрі. Кукридің жүзі «сұңқардың қанаты» деп те аталады. Себебі, иілген түрі құстың қанатына ұқсайды және қыры қайырылады, яғни пышақтың иілетін тұсы басқа пышақтармен салыстырғанда қарама-қарсы. «Кукри дәл осындай бүгілген гректердің кописынан шыққан» деген мәліметтер бар. Непалға б.з.д. 4 ғасырда Александр Македонскийдің армиясы арқылы жетсе керек. Сол жерден ол Балқан түбегі елдері мен Орта Шығыс мемлекеттеріне тараған, солайша осы аймақтарға тән басқа да пышақтар мен ятаганның туындауына ықпал еткен.

Дереккөздер
-----------

1100 қызықты деректер.
**Кесу процесін іске асыру шарттары** (орыс. условия протекания процесса резания) — кесу процесі ендірілетін өзгерісті мәліметтермси сипатталады, яғни кесудің берілетін немесе бақыланатын факторларымен. Берілетін өзгерісті факторларға мыналар жатады: 1) өңделетін ағаштың қасиеттері (тығыздығы, әртүрлі әсер ететін күштердің әсерлеріне беріктігі, серпімділік модулі, ылғалдылығы, температурасы тағы басқа); 2) өңделетін материалдың өлшемдері (диаметрі, ұзындығы,ені, қалындығы); 3) кескіш құрал жүзі жасалатын материалдың қасиеттері; 4) құралдың және оның жүзінің құрылымдық параметрлері; 5) кесетіп құралды дайындау және орнату параметрлері; 6) кесу тәртібінің параметрлері (бас қозғалыстың жылдамдылығы, беріс жылдамдылығы, қос жүріске немесе айналымға беріс, жүзге немесе тіске беріс, кесілетін қабаттың қалыңдығы,[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**Радий Фәритұлы Хәбиров** (башқ. *Радий Фəрит улы Хəбиров*,орыс. *Ра́дий Фари́тович Хаби́ров*, 20 наурыз 1964 д.к. Сайран, Ишимбай ауданы, Башқұрт АССР, РКФСР, КСРО) — ресейлік саясаткер. 2018 жылдың 11 қазанынан бастап Башқұртстан Республикасының Басшысы міндетін уақытша атқарушы.

Өмірбаяны
---------

Педагогтар отбасында дүниеге келген. Үш ұлдың кішісі.

### Білімі

1984—1989 — Башқұрт мемлекеттік университеті заң факультетінің студенті.

1992—1994 — Білкент Университетінің магистранты, Анкара, Түркия республикасы.

### Қарулы Күштердегі қызметі

1982—1984 — КСРО Қарулы күштерінің мерзімді қызмет әскери қызметшісі.

### Еңбек қызметі

1981—1982 — Ишимбай көліктік машина жасау зауытындағы фрезерлеуші маманының оқушысы.

1989—1992 — БашМУ-дің заң факультетінің мемлекеттік құқық және кеңес құрылысы факультетінде кафедра ассистенті, БашМУ студенттерінің кәсіподақ комитетінің төрағасы.

1994—1998 — БМУ-да заң факультетінің аға оқытушысы.

1998—2002 заң факультеті деканының орынбасары, доцент.

2002—2003 — Башқұрт мемлекеттік университеті Құқық институты директорының міндетін атқарушы, кейін директоры.

#### Саяси мансабы

Қыркүйек 2003 — шілде 2008 Башқұртстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің басшысы.

27 тамыз 2008 — желтоқсан 2008 — Ресей Федерациясының Федералды Жиналысымен және Ресей Федерациясы Президенті әкімшілігінің ішкі саясат басқармасының саяси партияларымен өзара іс-әрекет жөніндегі департаменттің директоры.

2009 жылдан бері — РФ Президентінің ішкі саясат басқарма бастығының орынбасары.

19 қыркүйек 2016 — РФ Президентінің ішкі саясат басқарма бастығының орынбасары қызметінен босату туралы өтініш берді.

25 қаңтар 2017 — Мәскеу облысы Красногорск қалалық округі басшысының өкілеттігін уақытша атқарушы.

28 наурыз 2017 - 11 қыркүйек 2018 — Мәскеу облысы Красногорск қалалық округінің басшысы.

#### Башқұртстан Республикасы Басшысының МУА

2018 жылдың 11 қазанынан бастап Башқұртстан Республикасы Басшысының міндетін уақытша атқарушы. Башқұртстан Республикасы Басшысының сайлауы 2019 жылы 8 қыркүйекте болады.

Қызығушылығы
------------

Классикалық және грек-рим күресінен (№ 2 Ишимбай БЖСМ тәрбиеленушісі) спорт шебері,. Классикалық әдебиетті оқығанды жақсы көреді, ағылшын тілінде еркін сөйлейді.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  "УФА" :: Ежемесячный столичный журнал.  www.journal-ufa.ru. Тексерілді, 14 қаңтар 2019.
2. ↑  Радий Хабиров покинет пост куратордың мемлекеттік дума сайлауынан кейін
3. ↑  Путин назначил новых глав Курской области и Башкирии.  РБК. Тексерілді, 11 қазан 2018.
4. ↑  В ЦИК рассказали, когда пройдут выборы главы Башкирии.  РИА Новости. Тексерілді, 14 қаңтар 2019.
5. ↑  Қол жеткізу(қолжетпейтін сілтеме)
6. ↑  *content* Радий Хабиров (врио главы Башкирии) – биография, фото, национальность, личная жизнь, жена и дети 2018 | Удивляндия (ru-RU).  С нами не скучно! (27 желтоқсан 2018). Тексерілді, 22 ақпан 2019.
**Марат Жақыпұлы Бітімбаев** (18 тамыз 1940 жылы, Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қаласында туған) – техника ғылымдарының докторы *(1994 жылы)*, профессор (1995 жылы). 

Қазақ политехникалық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) бітірген (1962 жылы). 1962–84 жылдары Ащысай полиметалл комбинатында кен шебері, кеніш бастығы, директордың орынбасары, директор (1987–91 жылдары), 1984–87 жылдары Ертіс полиметалл комбинатының бас инженер, директоры, 1991–94 жылдары ҚР Өнеркәсіп министрінің орынбасары, 1994–97 жылдары ҚР Геологиялық және жер қойнауын қорғау министрінің орынбасары, «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК бас менеджері болған. 1999 жылдан Тау-кен институтының директоры. 2000 жылдан - Д.А. Қонаев атындағы Кен ісі институтының ректоры. 2002 жылдан - «Шалқия Мырыш» ЖШС, «Мерейтой» ЖШС бас директорының орынбасары. 2005 жылдан бері - «Data Invest» ЖШС бас менеджері басқарма мүшесі.

  

«Технология выписки руды из целиков при повторной разработки обширных пластообразных рудных залежей с устойчивой кровли» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми зерттеулері кен өндіру технологиясын жетілдіруге арналған. Бітімбаев тиеме-жеткізбелік кешендер мен оларды жер асты кен жұмыстарында қолданудың технология тәсілі арақатынасын теория тұрғыдан негіздеп, Мырғалымсай кенішінде жүзеге асырды. Шығынға шығарылған баланстық қорларды қайта өңдеудің қауіпсіз әдістерінің теория негіздері мен технология құралымын жасады. 

77 авторлық куәлік пен 5 патент иегері. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. 
«Құрмет белгісі» (1981), «Құрмет» (2006) ордендері, «Ерен еңбегі үшін. В.И. Лениннің туғанына 100 жып толуы құрметіне» (1970), «Еңбек ардагері» (1990), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001) медальдарымен, ХИА 15 жылдығы алтын медалімен (2006), ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1977), 3-ші 2-ші, 1-ші дәрежелі «Шахтер даңқы» құрметті белгілерімен марапатталған. Кентау қаласының құрметті азаматы. КСРО Министрлер кеңесі (1977), Ө.А. Жолдасбеков атындағы (2005), Ш.Е. Есенов атындағы сыйлықтардың лауреаты (2006).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 2 том
2. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2

Сілтемелер
----------

* «БІТІМБАЕВ Марат Жақыпұлы» Мұрағатталған 16 желтоқсанның 2014 жылы.
**Елтайқора** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданының жерінде орналасқан тау. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 15 км-ге созылып жатыр, ені - 8 км.

Жер бедері
----------

Ең биік жері 883 м. Беткейлері көлбеу, сай, жыра, аңғарлармен тілімделген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Бұлаққа бай, таудың оңтүстік етегінде құдық (терендігі 1 м. су шығымдылығы 144 л/сағ.) бар.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тас көмір жүйесінің ортаңғы бөлігінің жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Мұсабаев Марат Аманкелдіұлы** (23.03.1941 жылы туған, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Жаңашар ауылы) — ғалым, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1974), Антарктидада ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуге қатысқан тұңғыш азамат. 1965 жылы ҚазМУ-ді бітіріп, сондағы космостық сәулелердің вариациясы лабораториясында істеді, ал 1974 жылдан аға оқытушы болды. Мұсабаев Марат 15.10.1968 - 25.02.1970 жылдары аралығында белгілі полюс зерттеушісі, Кеңес Одағының Батыры Э.Т.Кренкель басқарған экспедицияның құрамында кіші ғылыми қызметкер болып, Антарктидадағы "*Мирный*" ғылыми обсерваториясында космостық сөулелерді нейтрондық минитон, иондалу камераларының көмегі арқылы зерттеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу, Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.
**Арқалық жас көрермен облыстық қазақ театры** — Қостанай облысы Арқалаық қаласында орналасқан театр. Театр директоры Мұқатова Отаркүл Оразбаевна.

Театр 2001 жылы 2001 жылдың 19 қантарында №13 Арқалық қаласы Әкімінің шешімімен құрылған. 2001 жылдан 2008 жылға дейін театр және әртістер бірнеше рет номинацияларда марапаттар алған, Астана қаласының "Алақай жазғы демалыс", Петропавл қаласының "Айман-Шолпан» (комедия), Қостанай қаласының "Мұңлық - Зарлық" (драма), Көкшетау қаласының "Күнә" (драма) Республикалық театрлар фестивалдеріне қатысты. Спектакльдерді құру және шығаруға Қазақстан Республикасының кәсіби қоюшы режиссерлерін шақырылған: Ж.Хаджиев, Д.Жанботаев, Ж.Есенбеков, С.Қарабалин, Т.Ракишева, Г.Арынов. Тәжірибемен алмасуға Қарағанды драма театры, И.Омаров атындағы Қостанай облыстық қазақ драма театры, Қостанай облыстық орыс қуыршақтар театры, Ж.Аймауытов атындағы Павлодар музыка және драма театры келген.

Штат саны 55 адамды құрайды. Шығармашылық қызметкерлер – 24, әкімшілік персонал – 5, шығармашылық персонал – 5, техникалық персонал – 21. Отыратын орындар – 320. Жалпы алаңы - 6390 шаршы метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АРҚАЛЫҚ ОБЛЫСТЫҚ ҚАЗАҚ ЖАС КӨРЕРМЕНДЕР ТЕАТРЫ.
2. ↑  Театрлар.
**Ревизор-программалар** вирустардан қорғайтын құралдардың ең сенімдісі. Ревизор программаларың алғашқы қалпын, яғни компьютердің вируспен зақымдалмаған кезін есте сақтайды, содан кейін оқтын-оқтын ағымдағы жағдайды алғашқы жағдаймен салыстырып отырады. Егер өзгеріс табылса, онда дисплейдің экранына хабарлама шығарады. Ресейде Д. Мостов жасаған Dinf ревизор-программасы кең таралған бұл программаны барлық оқу орындарындағы компьтерлерге орнату ұсынылған. Ол тек вирустардың активтілігін ғана емес, кейбір оқушылардың зиянды әрекеттерін де бақылауға мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

Информатика. Жалпы білімберетін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2004. - 224б. ISBN 9965-33-206-1
**Марджанишвили Константин Александрович** *(09.06.1872, Кварели, - 17.04.1933, Мәскеу)* - совет режиссері. Груз.ССР халық артисі. 1893 ж. сахналық қызметін актер ретінде Кутаиси ьеаьрынан бастады. 1897 жылдан орыс театрларында қызмет етті. 1910-13 ж. Мәскеудің Көркем театрында режиссер болып , К.Гамсун мен Г.Ибсеннің пьесасын қойды. Оның режиссерлік өнеріосы тетарда қалыптасты. 1913 ж. Мәскеудегі Своболный теарын ұйымдастырып, синтездік өнер идеясын іске асыруға ұмтылды. 1919 ж. Киевте революция пафос пен қаһармандыққа толы Лопе ле Веганың "Фуэнте овехуна" қoйылымын қойды. 1922 ж. Грузияға қайтып оралды. *Грузин драма театрын* ұйымдастырып, көркем фильмдер қоюға қатысты. Ол-дәуір талабына сай өнер жасауға ұмтылған ұлттық суреткер. Марджанишвили Константин Александровичтің өнер дәстүрлерін А.В.Ахметели, А.А.Васадзе, С,А.Закариадзе, А.А. Хорава, В.И. Анджапаридзе, Д.К.Антадзе сынды шәкірттері ілгері дамытты.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Соңғы сөз** - әдеби шығармаларының мақсат-міндетін, бағыт-бағдарын ұғындыру үшін жазылатын қорытынды сөз. Автордың негізгі идеясын айтайын деген ойымен тығыз байланысты, әдетте кітаптың соңында орналасады. Соңғы сөз *"Сөз соңында", "Түйін", "Қорытынды"*, т.б. деп түрлендіріліп беріледі. Шығарманын мазмұнына, басылымның түр-сипатына сәйкес автордын Соңғы сөзден басқа кейде сыншының, кұрастырушының, редактордың, аудармашының атынан да жазылады. Соңғы сөз өзінің кұрылысы жағынан кіріспеге немесе алғы сөзге үксас болып келеді. Мыс. Д. Бокачко *"Декамерон"* атты новеллалар кітабына (1353), Л.Н. Толстой *"Крейцер сонатасы"* повесіне (1889), Ғ. Мүсірепов *"Ұлпан"* повесіне (1975), Р. Нұрғалиев, І. Есенберлиннің 10 томдық шығармалар жинағына Соңғы сөз жазған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
|  |
| --- |
|  |
| Аденовирус құрылымының осы сызбасында капсомерлер айқын көрінеді. |

**Капсомер** — вирустың генетикалық материалын қорғайтын сыртқы мембрананың капсидінің құрылымдық ақуыздық бөлімі. Капсомерлерден капсидтің реттелген құрылымын қалыптастыру өзін-өзі құрастыру арқылы жүзеге асырылады. Капсомерлер ковалентті байланыстарға байланған, қайталанатын белок молекулаларының (протомерлер) топтары. Капсомерлер электрондық микроскопта ерекшеленеді. Әрбір капсомер бір немесе бірнеше протеиннен тұруы мүмкін.

Әдебиет
-------

* Bennington, James L. Diccionario enciclopedico laboratorio de clinico. Medica panamericana.
* Diccionario Mosby de medicina, enfermeria y ciencias de la salud (quinta edición edición). Elservier España.
(ор. гибкий шлифовальный абразивный инструмент) — түйіршіктілігі әртүрлі
мөлшерлі қажақты материалдар (зілпара, корунд, карборун, құм)
бекітілген қағаз немесе металтөсем. Ағаш материалдарынан жасалғал
тетіктердің беттерін таза өңдеу үшін қолданылады.

Ажарлау білдектері
------------------

(ор. шлифовальные станки) — ағаш өңдеу
өндірісінде тетіктердің беттерін қажетті кедір-бұдырлыққа жеткізу үшін
қолданылатын құрылғы. Кескіш құрал ретінде ендері 80 ... 300 мм келетін
шкивтерге керілген шексіз ажарлау таспасы қолданылады. Ағаш өңдеу
технологиясында ажарлау білдектерінде келесі операциялар орындалады: 
беттерді қажетті кедір-бұдырлыққа жеткізу үшін тегістеу, жазық,
күйге жеткізгенше беттерді түзету, берілген қалыңдыққа мөлшерлеу.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.

бас әріп қойыңыз
**"Вид" (телевизия)** – тәуелсіз телекомпания. 1990 жылы құрылған. Құрылтайшылары жеке тұлғалар. Телекомпания *Поле чудес*,*Непутевые заметки*, *Звездный час*, *Жди меня* т.б. бағдарламалар сериясын даярлайды. Телекомпания алғашқы "Взгляд" хабарының негізінде өмірге келді.

"Взгляд" хабарының жүргізушілері Владислав Листьев, Александр Политковский, Александр Любимов, Владимир Мукусев және басқалар болды. 2002 жылы наурыз айынан, ойын шоу түріндегі жаңа жоба "Русская рулетка" эфирге жолдама алды. Бас директоры Лариса Сиелыцикова. Internet: http: // www vid. ш E-Mail: vid@vid. Ru Мекенжайы: 127000, Мәскеу, Академик Королев көшесі, 12-үй. Телефон: (495)217-76-33; 26777-00; 217-82-26; Факс: (095) 217-98-68; 217-92-03.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Кристофер Марло** (ағылш. *Christopher Marlowe*) (26 ақпан 1564, Кентербери — 30 мамыр 1593, Дептфорд) — ағылшын ақыны әрі драматург. Етікшінің баласы. Кембридж университетін бітірген соң бакалавр, кейін магистр дәрежесіндегі ғылми атаққа ие болды. Діни мансапқорлықтан бас тартқаннан кейін, 1587 жылы Лондонға ауысты. Онда актерлік қызмет атқарып, кейіннен драматургиямен шұғылданды. Атеистік және республика көзқарасы үшін өмірінің соңғы жылдарында жасырын полицияның бақылауында болды. Марлоның "Ұлы темір" атты бірінші трагедиясы (1587-88) Темірдің өмірін сахнада көрсетуге арналған. "Доктор Фаустың трагедиялық тарихы" (1592) пьесасында сиқыршы мен ғалым бейнесін көрсетіп дінге қарсы тұрды. "Эдуард II" (1593) тарихи хроникасында Марло батырларын дәне дарашылдықтан гөрі өмірге жақындастырды. Марло жазған трагедиялар сол жанрдың дамуындағы жаңа кезең болды.

Дереккөздер
-----------
**Монахоидес акулеатасы** — саны азайып бара жатқан түр. Алтай жергілікті түрі. Олигоценде Алтай тауында сақталған ежелгі фауна өкілі. Жоғарғы Катунск маңынан табылған. Теңіз деңгейінен 1800-2300 м биіктіктегі балқарағай орманымен жабылған тау баурайларында тіршілік етеді. Шөптесін өсімдіктерде, өсімдіктер қиқымында болады. Жекелеген топтарда саны аз. Таралу аймағының жекелеген бөліктерінде түрдің жоғалып кету қаупі бар. Тау жайылымдарын қарқынды меңгеру, әсіресе тау алаңқайларында малды шектен тыс бағу түр популяциясына кері әсерін тигізіп отыр. Орман мен шалғын өрттерін болдырмау, ағаштар мен бұталарды кескізбеу, малды шектен тыс баққызбау түрді сақтауға көмегін тигізеді. Тіршілік мекендерін қоршау және түрді таралу аймақ аралық жерсіндіру шараларын іске асыру керек.

Дереккөздер
-----------

«Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
Қағида бойынша жарық 2 жолмен шығарылады. Көрінетін жарық сәулелері - ыстық заттардан таралатын жарық. Сәулелену - электрондар үлкен энергиялы күйден төмен энергиялы күйге орын ауыстырғанда шығарылатын жарық. Флуоресценциялы заттар тек энергия жұтқаннан кейін ғана жарқырайды. Атомдар жарық энергиясын жұтқанда не басқа бөлшекпен соқтығысқанда өздері жарық шығара бастайды. Мұндай атомдар қозған атомдар болып саналады. Қозған атомдар шығарған жарықтарды қосымша энергияны өзіне қарай тартады. Атомды қоздыру үшін қажетті энергия мөлшері мен сәулені шығаруға қажетті энергия мөлшері арасында қоздырылған атомдарға тәуелді айырмашылығы болады. Атом энергиясының немесе жарық толқының мөлшері жарық толқынының түсін анықтайды. Түрлі түсті жарық толқындары қабаттасқанда ақ жарықты береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Физика. Балалар энциклопедиясы
**Хаммар**, **Әл-Хаммар** — Месопотамия ойпатының оңтүстік-шығысында, Евфрат және Шатт-әл-Араб өзендерінің алабында орналасқан, Ирак жеріндегі көл. Ұзындығы 120 километр, ені 20 километр, ауданы 1950 шаршы метр, тереңдігі 1 — 2 метр Ойпатты жағалауын қалың құрақ өскен батпақ алып жатыр. Хаммарға батысынан Евфраттың бір тармағы құяды. Сәуір — мамыр айларында Евфрат өз-ндегі тасқын кезінде ауданы 5 мың шаршы километрге, тереңдігі 15 метрге жетеді. Оңтүстік бөлігінде кеме жүзеді. Хаммар көлі 5 ғасырда Евфрат өзендегі қатты тасқын кезінде Басра және Сук-эш-Шуюх қалаларының аралығындағы ойпатты су басудан пайда болған.
**Жарық сүйгіш және көлеңке сүйгіш өсімдіктердің**
өзіне тән кейбір белгілері
Жануарларда қоршаған ортаны көру арқылы сезіну
эволюциялық дамудың дәрежесіне байланысты. Көптеген
омыртқасыздардағы қарапайым көздер - бұл жай ғана
пигментпен қоршалған жарық сезгіш клеткалар, ал бір
клеткалыларда - жарық сезгіш цитоплазманың бөлігі. Толық
көру тек жетілген, күрделі құрылымды көздерде ғана болады.
Өрмекшілер қозғалып тұрған заттың сұлбасын 1-2 см
ықтықтан ғана көреді. Көру мүшелері омыртқалыларда,
басаяқты моллюскаларда біршама жақсы дамыған.
заттың формасын, мөлшерін, түсін және ара қашықтығын
ажырата алады. Көлемді көру адамға, приматтарға, кейбір
құстарға, үкіге, бүркітке, ителгіге, қыранға және т-б- тән. Адам
үшін сәулелер аймағы күлгін түс пен қоңырқай-қызыл
түстердің аралығында жатыр. Мысалы, кейбір жыландар
спектрдің тек инфрақызыл бөлігін ғана көреді, сондықтан
қараңғыда қорегін жақсы аулайды. Бал аралары үшін жарықтың
көрінетін бөлігі қысқа толқынды бөлігіне жақын келеді. Олар
ультракүлгін сәулелердің көп бөлігін түс ретінде қабылдайды,
бірақ қызыл түстерді ажырата алмайды.
Ымыртта және түнде белсенді тіршілік ететін сүт
қоректілердің көпшілігі түстерді нашар ажыратып, барлығын
қара- ақ бейнеде көреді (ит тәрізділер, мысық тәрізділер,
атжалмандар және т.б.). Мұндай көру ерекшелігі сондай-ақ түн
құстары - үкі, жапалақтарға да тән. Күндіз тіршілік ететін
құстарға түстерді ажырата алатын, жақсы жетілген көру
мүшелері тән.
Жануарлар мен құстар көру арқылы ұзақты миграциялар мен
жылы жаққа ұшқан кезде бағыт-бағдар алып отырады. Осындай
ұзақты ұшу кезінде құстар Күнге, жүлдыздарға қарап бағдар
алып отыратыны тәжірибе жүзінде дәлелденген. Аздаған тұман
кезінде олар ұшуын жалғастыра береді, ал қалың тұман кезде
ұша бермейді. Егер осындай жағдайда ұшып келе жатқан құстар
бағыттарынан ауытқитын болса, тұман сейілген сон қайта өз
бағыттарын дәл тауып алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Экология (оқулық) - Алматы, 2008 - ISBN 9965-32-223-6
**Ежелгі Сайрам ескерткіштері** – архитектуралық ескерткіштер. Шымкент қаласынан шығысқа қарай *12 км* жердегі Сайрамсу өзенінің жағасында.

Қазіргі Сайрам ауылының орнында Оңтүстік Қазақстанның ортағасырлық ірі қалаларының бірі – ***Исфиджаб*** кезінде осы аймақтың орталығы болған. Қаланың дәл қай уақытта салынғаны белгісіз. 8 ғасырдан бастап Исфиджаб Ұлы Жібек жолындағы сауда қаласы екені белгілі. 12 ғасырдан бастап Сайрам атауы тарихи деректерде жиі кездеседі. Осы ғасырдың басында Сайрамды Хорезм шаһы ***Мұхаммед*** талқандады. 13 ғасырдың аяғында қала қайта өркендеп, сауда-саттық, дипломатиялық қатынастар жүргізе бастайды. 15 – 16 ғасырларда Сайрам егіншілік пен ірі сауда орталығына айналады. 17 – 18 ғасырларда жоңғарлар қаланы бірнеше рет қиратады. Дегенмен, 1,5 мың жылдық тарихы бар Сайрам шаһарының қалдығы біздің заманға келіп жетті.

Көне қаланың шаһристаны қазіргі Сайрамның ортасында жатыр. Шаһристанның жобасы жердің бедеріне қарай біршама жақсы көрінеді, көлемі *30 га*. Бүгінге дейін шаһристан қабырғаларының сілемі мен төрт жағындағы төрт қақпасының орнын, екі үлкен көшенің сүрлеуін байқауға болады. Көшелердің түйіскен жерінде қаланың орталық алаңы мен мешіт болған. Деректерге қарағанда, Исфиджабтың цитаделі болмаған сияқты. М.Е. Массонның *«Көне Сайрам»* деген еңбегінде цитадель қала қақпасының шығыс жағында деп көрсетілген. Қазіргі Сайрам кентінің орталық бөлігінің жобасы бұрынғы шаһристанмен дәлме-дәл келеді. Кент орталығында ортағасырлық сәулет өнерінің тамаша ескерткіштері сақталған. Мірәлі баба кесенесі *Ибраһим ата*, *Қарашаш ана мазарлары*, *Абдул-Әзиз баб*, *Қызыр пайғамбар*, *Қожа Толығ*, *Ләтіп ата* және *Мұстафа ата* ескерткіштері бар. Мірәлі баба кесенесі (11 – 12 ғасырлар) порталды-күмбезді, күйдірілген кірпіштен қаланған ғимарат, биіктігі *3 м*, қабырғаларының ауданы *7,506,32 м*. Портал кірпіштері өрнектеп қалау әдісімен белдеу түрінде әшекейленген. Ибраһим ата, Қарашаш ана мазарлары шамамен 11 – 12 ғасырларда тұрғызылған, кейін 17 ғасырда бұзылуы себепті қайтадан салынған. Екеуі де тарихта болған адамдарға – Қожа Ахмет Ясауидің әкесі мен шешесіне арналған. Жергілікті халықтың ішінде ерекше қадірленеді. Екі ғимарат та порталды-күмбезді, қыштан қаланған, шаршы пішінді, жақсы сақталған. Абду-л-Әзиз баб күмбезі – Сайрамдағы ең үлкен құрылыс. Үлкен порталдан, орталық бөлмеден, қатар орналасқан екі бөлмеден тұрады, төбесі күмбезбен жабылған. Хызыр пайғамбар мұнарасы негізінде құлаған мешіттің бір жақ мұнарасы болса керек, 17 ғасырға жатады, диаметрі *2,8 м*, биіктігі *5,63 м*. Ескі суреттерде мұнара конус тәріздес күмбезбен біткені, күмбездің астындағы аркалы ойықтар (азан шақыруға арналған, ғимаратқа ерекше сұлулық беріп тұрғанын байқауға болады. Мұнараның ішінде төбеге апаратын тар баспалдақ және кішіректеу оқ ататын тесіктер бар.

Қожа Толығ кесенесі (18 ғасыр) Сайрамдағы ең бір әдемі құрылыстардың бірінен саналады. Сыртқы, ішкі өлшемдері шаршыға жуықтайды: *6,44х6,30 м*, биіктігі *7,15 м*, күйдірілген кірпіштен қаланған. Сайрамда бұдан басқа да 11 – 18 ғасырлардың арасын қамтыған ірілі-ұсақты ескерткіштер көп. Негізгілері мемлекет қарауына алынған. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 5-том
**Мұсабаев Хамитбек** - 1953 жылы 7 қазанда Қостанай облысы, Аманкелді ауданының орталығы Аманкелді селосында туған. 1970 жылы орта мектепті аяқта-ған соң, Аманкелді ауданындағы «Қарасу» совхозында еңбек жолын бастаған. 1979 жылы Қазақ университетінің журналистика факуль-тетін тамамдаған.

Еңбек жолы
----------

1972 жылдан Аманкелді аудандық газеті редакциясында қызмет істейді. 1972 жылдан 1975 жылға дейін тілші, 1975-1977 жылдары бөлім меңгерушісі, 1977-1981 жылдары жауапты хатшы, 1981-1990 жылдары редактордың орынбасары болып жұмыс атқарған.
1990 жылдан бастап редактор және 2002 жылдан облыстық "Қостанай таңы" газетінің Аманкелді ауданы бойынша менішкті тілшісі.
Бipнеше рет ауылдық және аудандык кеңестердің депутаты болды. 1990-1992 жылдар аралығында аудандық партия комитетінің бюро мүшесі болып сайланды. 1994-2000 жылдар арасында 6ipiнші шақырылған Торғай және Қостанай облыстары мәслихаттарының алғашқы депутаттарының 6ipi болып сайланды. 1983 жылы жас ақын-жазушылардың республикалық «Жігер» фестивалінің лауреаты атанды.
Қазақстан Республикасы Жазушылар одағының мүшесі, Қазақстан Республикасы журналистер одағының мүшесі, Қостанай меценаттар клубы «Қазына» сыйлығының лауреаты (2006). Қазір Аманкелді аудандық "Аманкелді арайы" газетінің бас редакторы болып қызмет етеді.

Еңбектері
---------

1983 жылы жас ақын-жазушы-лар мен өнер иелерінің республикалық «Жігер» фестивалінің лауреа-ты атанып, 2003 жылы Қостанай облысы әкімінің сыйлығын алған. 2006 жылы Қостанай облысы меце-наттары клубының тәуелсіз «Қазына» сыйлығын алған, 2006 жылғы республикалық «Елім менің» фести-вальінің лауреаты.
Ақынның өлеңдері мен поэмалары 1973 жылдан бастап аудандық, облыстық және республикалық баспасөз беттерінде жарияланып тұрады. «Торғай топырағы» (1991), «Ақжол» (1992), «Ахаң-Жахаң ізімен» (1993), «Алашорда арманы» (1995), «Таразы» (2003), «Наркескен» (2006) атты жыр жинақтары жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Бихевиористік әдіс** - бұл әдістің мәні саяси шынайылықты әртүрлі қоғамдық және кәсіби топтардағы жеке саяси мінез-құлықтың негізінде нақтылы зерттеуде. 

Бихевиоризм жеке адамды, оның қылықтарын, әртүрлі саяси саналы немесе санасыз іс-қимылын саяси өмірдің ажырамас бөлшегі ретінде қарастырады. Саяси оқиғаларды мінез-құлықтың тәсіл арқылы зерттеудің құндылығы, Батыс саясаттанушыларының пікірінше, жеке адамардың кез келген мінез-құлықтық жауабын талдап қорытуға, жіктеуге, сандық өлшемін көрсетуге, қарқындылық, ширығушылық дәрежесін анықтауға мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Саяси ілім пәні, оның негізгі түсініктері мен категориялары(қолжетпейтін сілтеме)
**Шукшин атындағы көше (Алматы)** - көшеге XX ғасырдағы орыстың ұлы жазушысы, кинорежиссер, актер, кинодраматург, Ресейдің өнер қайраткері Василий Макарович Шукшиннің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 04.09.1981 №18/458 шешімі) берілген. Шукшин Василий Макарович (1929-1974) Алтай өлкесі Сростки елді мекенінде дүниеге келген. Ол «Живет такой парень», «Печки-лавочки», «Калина красная» фильмдерін түсірген. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Чайковский көшесі. Кешенін ұзындығы - 900 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Шульба археологиялық экспедициясы** - Шульба ГЭС құрылысы басталар кезде далалық зерттеулер жүргізген. Оған 1977, 1980, 1982 жылдары А.Г. Максимова, 1981, 1983 жылдары С.М. Ақынжанов жетекшілік еткен. Әрбір далалық маусымда түрлі дәуірлерді зерттейтін 3 – 4 отряд жасақтаған. Шульба ауыл э. тас дәуірі, петроглифтер, қола және темір, орта ғасырлар тарихи-мәдени кезеңдерінің нысандарын зерттеумен шұғылданған. Әр жылдары экспед. отрядытарында Х.Алпысбаев, Л.Макарова, З.Самашев, Ж.Таймағамбетов, С.Ақынжанов, Ф.Х. Арсланова, А.С. Загородний, Н.А. Боковенко, Г.Ш. Кущ, т.б. археологтар жұмыс істеп, ғыл. ізденістермен айналысты. Жаңадан ондаған археол. нысандар анықталып, археолог-мамандардың жаңа буыны тәрбиеленді. Кешенді түрде жүргізілген далалық жұмыстар Шығыс Қазақстан өңіріндегі тас дәуірінен бастап кейінгі орта ғасырлармен мерзімделінетін көптеген ескерткіштердің анықталуына мүмкіндік берді. Экспед. жұмысына жаратылыстану ғылымдарының мамандары да тартылып, көне өркениеттер туралы мол мәліметтер алынды. Алынған мәліметтер республиканың шығыс өңірі ірі мәдени ошақтардың бірі болғандығын дәлелдеп берді.

Дереккөздер
-----------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
* Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС, А.-А. 1987.
Қатты науқастанып тұрған баланы тез айығып, көтеріліп кетуі үшін оның ата-анасы жақын жердегі немесе көршілес отырған үйге апарып , **"балам тышқаншық сала келді"** дейді. Бұл ауырған баланың дертінен айықтыра түсудің , көңілін сергітудің бір шарасы есебінде жасалатын ырым. Барған үйдің иелері науқастың тәуір болып кеткеніне қуанып үйдегі бар жылы-жұмсағын асады немесе мал сойып құрметтейді. Баланың көңілі көтерілетіндей әңгіме , үлгі , өнете, өлең , жұмбақ , жаңылтпаштар айтады. Кетерде жаңа киім кигізеді. Ескі киімін жағып жібереді. Бұл дәстүрден адамға деген ықылас пен пейілдің , балаға деген емдеу , тәрбие үлгісінің , әсіресе балаға деген жақсы әдеп пен саналы көзқарас жолдарының ұлан-ғайыр екендігінің бұл да бір көрінісі болып табылады.

**Дереккөздер**
---------------

1. 

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
**Тығындау (тампондау)**- ұңгыма оқпаны тесіп өткен қимадағы ұралы және жарықшақты
таужыныстар арқылы сол оқпанға
қойнауқаттық сулардың қуйылуы салдарынан туындайтын қиындықтарды болдырмау
үшін ұңғыманы арнаулы тығындаушы ерітінділермен тоғыту. Тығындау оқшауланатын аралықтың
тереңдігіне дейін түсірілген бұрғылау тізбегі
арқылы ерітіндіні сығымдап айдау арқылы
жүзеге асырылады. Өтімді қойнауқаттар
шағын тереңдіктерде (200-500 м) болған
жағдайда тығындау ерітінділерін оқпан бойына айдап, сорылу аралықтарына бұрғылау
ерітіндісі тығындау көмегімен сығымдап
сіңіріледі. Ірі жарықшақты өтімді таужыныстарды бітеу үшін цементке саз ұнтағын, полимерлік қоспаларды араластырып тұтқыр
пластикалық суйықты айдайды. Цемент негізіндегі тез қатаятын қосындыға қатаюдың
тездеткіштерін қосу кеңінен қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
Тың игеру (Павлодар облысы)
---------------------------

1954 ж. тың игеру басталды. Қазақстанға күллі КСРО-дан құрылыс материалдарымен, жиналатын үйлерімен, ауылшаруашылық техникаларымен, жылжымалы электростанцияларымен, жүк автокөлігімен эшелондар ағыла бастады. Тың игеруге механизатор, диканшылармен қоса мұғалімдер, дәрігерлер, инженерлер келді, сол арқылы ауылдың мәдени деңгейі біршама көтерілді. 1954-1956 ж. павлодарлықтар екі миллоннан астам гектар жаңа жерді игерді, жалпы егу ауданын 1953 ж. салыстырғанда төрт есеге кеңейтті, ал егін жнау көлемі сегіз есеге дейін өсті. Осы жылдары жаңа техника арқылы 32 жаңа бидай совхоздары мен 8 МТС құрылып, жаңа техникамен жабдықталды. Бауырлас елдер мен облыстардан мемлекет есебінен Павлодар облысына тұрақты тұруға 50 мың тұрғындар жіберілді. Облыс ауылшаруашылығын қамту үшін сан мыңдаған трактор, комбаин, жүкті автомобиль, алуан түрлі ауылшаруашылық машиналары мен жабдықтары берілді. Егін аудандырының кеңеюі мен егіннің мол шығуы колхоздар мен совхоздардың экономикасын біршама көтерді, еңбек етушілердің өмір сүру деңгейі де көтерілді. 1954 жылы 143 колхоздар миллионер болды десек те жеткілікті, тың геруді жаңа бастаған кезде олардың саны небары 17 болды. Осылайша, тың және тыңайған жерлерді игеру Павлодар облысын Қазақстандағы ғана емес, Кеңес Одағындағы ірі бдай шаруашлығы орталығына айналдырды..

Ескерту
-------

1. ↑  Архивная служба Павлодарской области :: Календарь памятных дат(қолжетпейтін сілтеме)

Әдебиет
-------

1. Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар. 2003; Қазақстан, А-А. 1969 (Павлодар Ертіс өңірі)
2. Павлодар Ертіс өнірі бойынша. В.Критинин, И.Лагутин, Ю.Юханов - Павлодар, 1964