recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Cоветтік ультиматум армия тобыларға «Курляндия»
**Ультиматум**  (лат. *ultimus - соңғы, шеткі*)

1) Кең мағынасында *ультиматум* — астарында сес көрсету жатқан үзілді-кесілді талап қою;  

2) халықаралық құқықта *ультиматум* — қандай да бір мемлекет үкіметінің келесі бір мемлекет үкіметіне дауды, қарсылықты көтермейтін, белгілі бір мерзім ішінде орындалуы тиісті, олай болмаған жағдайда шара қолдануды ескерте сес көрсетіп, үзілді-кесілді талап қойылатын дипломатиялық нота;   

3) мемлекеттің екінші бір мемлекетке қорқытумен қабаттас қойылатын үзілді-кесілді қоятын талабы
(мысалы, дипломатиялық қалыптастыруды үзу немесе қарулы күш
қолдану);   
 
4) қорқыту арқылы қойылатын талап, келісімшарт.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3
2. ↑  Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6
3. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Ақкісі**  – Байқожа өзенінің оң жағалауындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, аудан орталығы Қарқаралы қаласының оңтүстік-батысына қарай 50 км жерде орналасқан. Ол бірнеше шыңдардан тұрады. Ең биік жері 1140 м. Батыстан шығысқа қарай 6-7 км-ге созылып жатыр, ені 1-2 км.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Көп бөлігінің түпкі жыныстары жалаңаштанған, тік беткейі сай-жыралармен тілімденген. Орта және жоғары тас көмір гранитоидтарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Таудың қызыл қоңыр, сазды және саздауыт топырағында жусан, тобылғы, бетеге, түрлі шөптер, қараған бұталары өседі. Етегінде көптеген бұлақтар бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Айналма** (Coenurosіs cerebralіs — ценуроз) – малдың миын, жұлынын зақымдайтын ауру.Қазақстанда кең тараған. Айналмамен көбінесе күйіс қайыратын мал, әсіресе ірі қара мен қой жиі ауырады. Ауруды миға түскен құрт қоздырады. Айналма құртының пішіні жұмыртқаға ұқсайды, іші кілтілдеген су, диаметрі 5-7 см. Кейбір малдың миында 2-3, тіпті 25-27 таспа құрт болады. Малға айналма иттен жұғады. Иттің ащы ішегіндегі таспа құрт нәжіске араласып сыртқа шығады. Мал сол құрттарды шөппен бірге жеп, ауруға шалдығады.Ауру дернәсілдің өсіп, дамуына байланысты төрт сатыға бөлінеді және орналасқан жеріне қарай әртүрлі болады. Ауру малдың бас сүйегі жұқарады, таспа құрт жатқан жердің тұсын бармақпен басса, былқылдап тұрады. Егер ол шеке немесе самайға орналасса, мал оң немесе сол жағына қарай айналады. Қарақұста орналасса, артқа қарай шегінеді немесе ілгері қарай ұмтылады, ал жұлынды жайлаған болса, малдың жүріс-тұрысы бұзылады. Ауруды анықтау үшін офтальмоскопия әдісі мен аллергиялық реакция қолданылады. Сақтық шаралары: шаруашылықтағы иттер есепке алынып, оларды жылына төрт рет тексеруден өткізу керек.
*Басқа мағыналар үшін Арқабай деген бетті қараңыз.*
**Арқабай Майкөтұлы** (1872, қазіргі Жамбыл облысы Байзақ ауданы Фрунзе а. — 1934) — ақын, жырау. Әкесі әйгілі айтыс ақыны Майкөт Сандыбайұлы. Қаратау, Жетісу өлкелерін, қырғыз елін аралап, Сауытбек, Қылышбай, Ұлбике ақындармен айтысқан. Қырғыз манабы Шабданның асында Жамбылмен, Кененмен, қырғыз Қалмырза, Жәмила ақындармен кездесіп, жыр бәсекесіне түскен. "Қобыланды", "Алпамыс", "Қыз Жібек", "Көрұғлы", "Нәрік батыр", "Өтеген батыр" сияқты эпостық шығармаларды жырлап, қобыз, сырнай, домбыра аспаптарымен айтатын әншілік өнері де болған.

Дереккөздер
-----------
Аңшы тұмандығындағы арғаспан денелері
**Арғаспан денелері** (Deep sky object, DSО) толық сөз: "арғы аспан денелері", — белгілі бір аспан денелерін көрсететін астрономиялық арнаулы атау. Ол аспанда күн жүйесі (күн, ай, ғаламшар, коммета, серік жұлдыз) және басқа да жеке тұрақты жұлдыздардан басқа аспан денелерін көрсетеді.[1][2][3] Олардың ішіндегі біршама жарығырақтары, мысалы Андромеда Галактикасы (М31), немесе Аңшы шоқжұлдызындағы М42 тұмандығы қатарлыларды айтпағанда, олар жай көзге көріне бермейді. Сондай арғы аспандағы нысандардан кезекте неше жүздегені байқалды және зерттелу үстінде. ХVIIIғ. француз астрономы Шарль Мессье́ құрастырған «Тұмандықтар, галактикалар, үйіржұлдыздар каталогында» көптеген астрономиялық нысандарды тіркеді.[4][5][6] Ғарыш телескобының дамуына ілесіп, арғаспан денелері үздіксіз байқалуда және олардың қасиеті туралы жаңа деректер қолға түсуде.[7]

Арғаспан денесі: Жылан шоқжұлдызындағы ғажайып галактика ESO 510-G13, жерден 170 млн жарық жылы қашықтықта, диаметрі 10 жарық жылы[8].

### Арғаспан денелерінің негізгілері[9]

* Үйіржұлдыз
	+ Тарқақ үйіржұлдыз
	+ Шар тәрізді үйіржұлдыз
* Тұмандық
	+ Жарқын тұмандық
		- Эмиссионды тұмандық
		- Рефлексті тұмандық
		- Ғаламатжұлдыз қалдығы
	+ Күңгірт тұмандық
	+ Ғаламшар тұмандық
* Галактика

### Арғаспан каталогтері

Арғаспан денелеріне араналған бірнеше каталог бар: 110 арғаспан денесін тіркеген Мессье́ каталогі болса, ал тіпті де толық тіркеген жаңа каталогте 8000 шамасында арғаспан денесі бар. Кейбір өңірде Мессье марафон жарысы өткізіледі: қатысушылар жарым түнде 110 Мессье аспан денесін табуы керек. Ал, Упсала галактикалар жиынтық кесте, сосын 400 ге жуық арғаспан денесін тіркеген Гершель каталогі дегендердің де маңызы зор.[10]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Fred Schaaf, 40 nights to knowing the sky: a night-by-night skywatching primer, page 113
2. ↑  Ian Ridpath, The illustrated encyclopedia of the universe, page 273
3. ↑  Grant Privett, Paul Parsons, The deep-sky observer's year, page 11
4. ↑  Rocky Kolb, Blind watchers of the sky, page 174
5. ↑  Sky and telescope, Volumes 1-2
6. ↑  Fred Schaaf, 40 nights to knowing the sky: a night-by-night skywatching primer, page 13
7. ↑  Rocky Kolb, Blind watchers of the sky, page 174
8. ↑  Rajiv Gupta, Observer's Handbook 2005, page 73
9. ↑  W. H. Finlay, Concise catalog of deep-sky objects, introduction
10. ↑  Fred Schaaf, 40 nights to knowing the sky: a night-by-night skywatching primer, page 13
**Арғынбек Апашбайұлы**  (1883, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Ақарал а. — 1946, Шыңжаң өлк. Алтай аймағы) — ақын, ағартушы. Әкесінен ерте жетім қалған. Алғашқы "Жыл өлеңін" (мүшел туралы) 1894 ж. шығарған. 1912 ж. өрдегі нағашыларына көшіп барып, Буратай бидің аулында бала оқытқан. "Бұл күнде жағдай өзгеше", "Қазақ Сырдан ауғанда", "Ата жұртым — қазағым", "Ресей туралы", "Араб халқының сипаты", "Ата мекен — Алтай", "Қалам алып Арғынбек" деген тараулардан тұратын 16 мың жолдық өлең-роман жазған. "Жер — адамның анасы" деген толғауында ата мекенінен айрылған адамның сағынышы, шашырап кеткен қазақ халқының қасіреті әсерлі баяндалады. Араб, парсы, түрік, шағатай тілдерін білген. Шығыс ақындары үлгісімен көптеген діни дастандар ("Мұхаммед мұғжизалары", "Мәуліт жыры", "Жанды жаратылыс") шығарған. А. өлеңдері Қазақстан, Қытай, Моңғолия, Түркия елдеріндегі қазақтар арасына кең тараған. Оның бірқатар туындылары ҚР ғылым академиясының Орт. ғыл. кітапханасы қолжазба қорында сақталуы.

Дереккөздер
-----------
Біздің дәуірімізге дейінгі бірінші ғасырдың басында, Урмия көлінен Қап тауының шекараларына дейін созылған Урарту бірегей мемлекетінің астанасы қазіргі Ван қаласында орналасты. Урарту гидравликалық жұмыстарда, суландыруда, жүктерді сумен тасымалдауда шеберлер болды, сондай-ақ арналар мен жасанды көлдер құрылысында да шеберлікпен ерекшеленді. Олар тек жылқы шаруашылығын жақсы білуімен ғана әйгілі болмай, сонымен бірге қуатты және атты әскердің иелері ретінде де танылды.

Дереккөздер
-----------

1. Көне түркі мәдениеті кітабы, Алматыкітап 2011ж.

2.  Мұрағатталған 10 тамыздың 2018 жылы.
Уран рудасы
**Уран рудалары** - құрамынан уран сияқты радиоактивтік элементтерді бөліп алу экономикалық жағынан тиімді саналатын минералдық шикізаттар. Жер қыртысындағы уранның кларкы 2,6·10×10-4. Уран рудалары *уранның өз минералдарынан* және *уранды минералдардан* тұрады. Төрт валентті уран минералдары негізінен магмалық пневматоликттік процестерден түзіледі де, **пегматиттерде, карбонаттирде, интрузиялық жыныстарда, грейзендерде, гидротермальдық желілерде, шөгінді жыныстарда** тарайды. Бұл минералдардан **торий, титан, гафний, цирконий, тантал**, сирек жер элементтері, аздап уран өндіріледі. Алты валентті уран минералдары экзогендік процестер әсерінен уранның гипогендік минералдары есесінен түзіледі. 

Уран кедерінің тотығу зонасында, шөгінділер қабаттарында *ұнтақ, қақ, жасырын кристалды масса, ұсақ пластинка, қабыршақ псевдоморфоза түсіріндегі агрегаттар* құрайды. Өнеркәсіптіп маңызы бар уран рудаларының құрамына U×104+ және U×106+ енетін минералдық заттардан тұрады. 
Бұлар **гидротермальдық желілерде, түрлшөгінді жыныстарды, карбониттерде, пегматиттерде** кездеседі.

Минералдар
----------

Негізгі минералдар— молибденит MoS2, галенит PbS, кварц SiO2, кальцит CaCO3, гидромусковит және т.б..
**Минералдар**:

* қара,
* қара сұр,
* қара қоңыр,
* күлгін түсті;

**Кристалдарының пішіндері**

* куб,
	+ октаэдр,
		- ромбододекаэдр. Уран минералдарының жалпы саны 150-ден астам;

**Өнеркәсіптік мәні бар минералдар**: 

* уранинит,
* уран күйелері,
* торианит,
* пирохлор,
* ураноторит,
* уранофан,
* казолит,
* отенит,
* торбернит т.б.

| Минерал
  | Минералдың негізгі құрамы
  | Уранның құрамы, %
  |
| --- | --- | --- |
| Уранинит | UO2, UO3 + ThO2, CeO2 | 65-74
  |
| Карнотит | K2(UO2)2(VO4)2·2H2O
  | ~50
  |
| Казолит | PbO2·UO3·SiO2·H2O
  | ~40
  |
| Самарскит | (Y, Er, Ce, U, Ca, Fe, Pb, Th)·(Nb, Ta, Ti, Sn)2O6 | 3.15-14
  |
| Браннерит | (U, Ca, Fe, Y, Th)3Ti5O15 | 40
  |
| Тюямунит | CaO·2UO3·V2O5·nH2O
  | 50-60
  |
| Цейнерит | Cu(UO2)2(AsO4)2·nH2O
  | 50-53
  |
| Отенит | Ca(UO2)2(PO4)2·nH2O
  | ~50
  |
| Шрекингерит | Ca3NaUO2(CO3)3SO4(OH)·9H2O
  | 25
  |
| Уранофан | CaO·UO2·2SiO2·6H2O
  | ~57
  |
| Фергюсонит | (Y, Ce)(Fe, U)(Nb, Ta)O4 | 0.2-8
  |
| Торбернит | Cu(UO2)2(PO4)2·nH2O
  | ~50
  |
| Коффинит | U(SiO4)(OH)4 | ~50
  |
|

Уран рудаларының кендері - генетикалық, морфологиялық, формациялық тұрғыдан мейлінше көп түрлі. Өндірістік мәні зор гидротермальдық кендер ретінде бесметалды (U-Ni-Co-Arg-Bi), **давидит, браннерит-уранинит, алтын-уранинит, настуран-молибденит, настуран-карбонат** т.б. формацияларды атауға болады.Экзогендік кеңдері теңіз, көл, батпақ шөгінділерімен, битумды тақта тастармен, сазды жыныстардағы органик, қалдықтармен байланысты. Метаморфогендік кендеріне матаморфизме шалынған құм-тастардағы, конгломераттардағы кендер жатады. Уран рудаларының ірі кендері Африкада (*Оңтүстік Африка Республикасы, Нигерия*), Америкада (*АҚШ, Канада, Бразилия, Перу, Чили, Мексика"), Еуропада (*Oрталық Еуропа, Батыс Еуропа*), Австралияда, Азияда (*Үндістан, Қытай, Жапония *т.б.) табылды.*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Карло Бо атындағы Урбино университеті** (итал. *Università degli Studi di Urbino Carlo Bo*Università degli Studi di Urbino Carlo Bo) — Марке шет аймағының, Урбино қаласында орналасқан италияндық университет.

Тарихы
------

Урбино университеті 1506 жылы танымал ағарту және өнер қамқоршысы, герцог Гвидобальдо Монтефельтр Урбинскийдің тұсында негізі қаланған. Келесі жылы университетті салуды Рим папасы Юлий II-ші арнайы буллада — *Ad Sanctam Beati Petri Sedem Divina Dispositione Sublimati* мақұлдады. Бастапқыда Урбинода тек дәрігерлер білім алды, алайда XVI ғасырдың екінші жартысынан бастап мұнда Рим құқығы мен еркін өнерлер өтілді (риторика, логика және т.б.).

Италияның бірігуінен кейін Урбино университеті еркін университет статусын алды. 2003 жылы ол Карло Бо (1911—2001) атымен аталды, 1947—2001 жж. университеттің ректоры, университеттің дәстүрлерін сақтау және дамыту үшін көп еңбек еткен тұлға.

Қазір университеттің филиалдары Пезаро және Фано қалаларында орналасқан (Марке қалалары), 400 адам білім алатын орда.

Бүгінгі заман
-------------

Қазіргі таңда Урбино университетінің құрамына 10 факультет кіреді:

* Жаратылыстану ғылымдары
* Шет тілдер және әдебиет
* Медицина
* Педагогика
* Саясаттану ғылымдары
* Құқық
* Әлеуметтану
* Дене шынықтыру және спорт
* Философия
* Экономика

Бұл факультеттерде Марке және Италияның басқа өңірлерінен 13 мыңнан астам студенттер білім алуда. Жыл сайын құқық факультетінің негізінде, халықаралық ғасырлық тарихы бар семинарлар өткізіледі.

Сілтемелер
----------

* Университеттің ресми сайты Мұрағатталған 23 наурыздың 2009 жылы.  (итал.)(итал.)
* Урбино университетінің радиосы Мұрағатталған 21 ақпанның 2016 жылы.
**Марқасқа** — қазақ жырауы, ақын, батыр.17 ғасырдың алғашқы жарытысы.Қазақ поэзиясында жауынгерлік рухты жырлап, көне дәстүрді жалғастырған жыраудың өмірі мен өлеңдерінің туындауы туралы нақты деректер сақталмаған.

  

Шыққан тегі Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының матай руынан.

Өмірбаян
--------

Ол Есім ханның жорық жырауы, қол бастаған батыры болған. Ташкент өңірін билеп тұрған Тұрсын ханның Есім ханға қарсы бүлігін басуға қатысқан (1627). Марғасқа Жыраудың бізге жеткен санаулы ғана жырлары оның от тілді, орақ ауызды жырау болғандығын көрсетеді. «Ей, Қатағанның хан Тұрсыны» атты өлеңінде Ташкент ханының қазақ ауылына опасыздықпен шабуыл жасағанын, жазықсыз жандарды қырып-жойғанын бетіне басады.

Шығармалары
-----------

Марғасқа жырау Қазанғап Байболұлының құрастырып жазып шыққан "Еңсегей бойлы ер есім" атты тарихи жырды алғаш жырлаушы болған деген болжам бар. Бірақ оның «Ей қатағанның Тұрсын ханы» деген 13 жолдан тұратын жыры ғана ауызша сақталған. Басқа жазбалары кездеспейді. Қазанғап Байболов «Еңсегей бойлы ер есім» атты дастанын Бекасыл әулиенің «Жаныс шежіресі» тарихи-шежіре кітабының желісі бойынша жазылғанын ескерте кетейік. Қазанғап жырау одан басқа Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Шойбек датқа, Астай имам, Арғынбай Баймағанбетұлы, Ботбай Тұрта, қара молда Еркебек, сияқты авторлардың жазбасын пайдаланғаны жөнінде сілтеме жасаған. 1940 жылы жазбаларының ұрлануына байланысты Қазанғап жырау 1941 жылы көктемде Ұлттық ғылыми кітапханасы тарихи қолжазбалар қорына «Еңсегей бойлы ер есім» және «Төле бидің тарихы» деген екі дастанын тапсырған. Авторлық құқығы бекітілген. Есім хан ордасы қазіргі Төле би ауданы, Кеңесарық ауылының жанындағы «Төрткүлтөбе» деген жерде болған. Тұрсын ханның соғысы осы аудандағы Саңлақ, Дабырашылы, деген жерде өткен. Саңлақ — Майбұлақ, Қазақстан ауылының арасындағы Сайрамсу мен Балдыбірек өзендерінің оң жағасындағы тастақты жердің атауы.[1
Жауынгерлік рухтағы жорық жырларын шығарушы, көне жыраулық дәстүрді одан әрі жалғастырушы және дамытушы. Біздің заманымызға суырып салма ақынның көп толғауларының кейбіреуі ғана жетті. Жаугершілік заманда туған тарихи деректі бұл толғаудан Марқасқаның ақындық өнерді жете меңгерген от тілді жырау болғаны көрінеді. Марқасқа - қазақ әдебиетіндегі тарихи жанрын (оның ішінде "Еңсегей бойлы ер Есім" жырын) туғызушылардың бірі.

Дереккөздер
-----------
Естіртпей әкелу
===============

Қаза болушының бала шағасы, тіке қандастық кісілері науқас болса, кейде науқас болмасада, көңілі толқымасын деп, қаза болған адамды естіртпей ‹‹науқастанып қалыпты››, ‹‹сәлдеп қалыпты››, ‹‹қал үстінде екен››, дегендей сылтау көрсету арқылы бір адам жауапты болып ертіп келіп қазалы үйге жақын қалғанда естіртеді, сондай-ақ сабырлық сұрап аттан түскенде жоқтап келуші әйел болса екі әйел алдынан шығып сүйеп ерлермен көрістіріп, сүйеп үйге кіреді. Ер болса бір адам шығып сүйеп қазалы үйдің мүшелерімен көрістіреді.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтеме
--------------

* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
**Автология** — сөздің тура мағынасында қолданылуы. Сөздің өзіндік тура мағынасы және туынды мағынасы болады. Әдетте поэзияда сөзді туынды, ауыспалы мағынада қолдану жиірек кездеседі. Алайда төтелеп, тура мағынасында айтылатын сөздер де аз болмайды. 

Мысалы, Абайдың: 

*Жасымда ғылым бар ескермедім,*
*Пайдасын көре тұра тексермедім,* -  

деген өлең тармақтарын еске алсақ, мұндай сөздер түгелдей өзінің бірінші, негізгі мағынасында алынған. 

Ал Абайдың жаңағы сөздерінің жалғасын алсақ: 

*Ержеткен соң түспеді уысыма,*
*Қолымды мезгілінен кеш сермедім*,-  

дегендегі «уысыма түспеді» деген сөз тіркесінде ауыспалы мағына бар. «Ғылымға қолым жетпеді, ғылым қолыма түспеді, қолымды кеш сермедім» дегендей ғып айту. 

Әрине, ауызша сөйлеу тілінде де айтыла береді, бірақ мұның өзі соншалықты үйреншікті, өте қарапайым айтылғандай көрінсе де, ғылымды қолмен ұстап, уысқа салып алатын нәрселермен салыстыру негізінде шыққан туынды мағына екені анық. Ал одан әрі келетін: *Өзім де басқа шауып, төске өрледім,*- деген өлең тармағын алсақ, мұндағы «басқа шабу, төске өрлеу» деген сөздер тікелей өз мағынасында емес, «алға ұмтылдым, сөз өнерінде тіл өнерінде талайдан озып шықтым» деген мағынада айтылған. 

Ал осы өлеңнің соңындағы: 

*Еңбегіңді білерлік еш адам жоқ*,
*Түбінде тыныш жүргенді жек көрмедім*,-  

деген сөздер тағы да негізгі, тура мағынасында айтылған. Әдетте поэзия тілі, өлең сөз ерекше бейнелі, көркем болады деп саналады. Ауыспалы мағынада қолданған сөздер эпитет, теңеу, метафора, әсірелеу, т.б. поэзияда жиі кездеседі, өлең тілінің бейнелілік сипатын арттыра түседі делінеді. Бұл айтылғандар, әрине, жалпы алғанда орынды. Дегенмен, поэзияда, әдебиетте сөздің бәрі де көркемдік сипат алады. Себебі, көркемдік ойда эстетикалық ұғым, сезімді білдіреді. Жоғарыдағы мүлде қарапайым түрде, өз қалпында, көріктеп, түрлендірмей-ақ қолданылған сөздер келісті, әсерлі болып тұрғаны осыны дәлелдейді. Тура мағынасында алынған сөздерге көркемдік сипат беретін көркем ойдың қуаттылығы, әр сөздің ақындық ойды, сезімді жеткізуде орнын тауып, терең мағыналы етіп қолданылуы, әр сөздің өлең ырғағына сәйкес әуезді айтылуы. Өлең тілі немесе көркем прозаның тілі тартымды болу үшін жазушы ауыспалы мағына беретін бейнелі сөздерді қалайда неғұрлым көп, мол қолдануға ұмтылады және сонысы оның артықшылығы деп санау дұрыс болмайды. Сөздің тура мағынада қолданылуы, тура мағынада алынуы да қажет болған мөлшерде келтірілсе, әр шығарманың мазмұнына, ондағы ой-сезім өзгешелігіне шығарманың жанрлық, стильдік, тағы сондай сипаттарына сәйкес келеді.
**Жүнбалақ жамансары** немесе **жүнбалақ тілеміш** ( Buteo hemilasius ) - қыранға мөлшерлес ең ірі денелі (2 килоға жуық, қанатының алымы - 1,5 метрден астам) тілеміш. Реңінің екі нұсқасы болады - қошқыл және ашық түсті. Мұнда екінші нұсқалы құстар кәдімгі тілемішке өте ұқсас. Бұл - Орталық Азияның ашық кеңістігінде өмір сүретін құс. Бізде оның ұялау орны тек қана Шығыс Қазақстанда анықталған. Тауларда және құрғақ далалы үлескілерді бойлай жазықтықта кездеседі. Отырықшы немесе ішінара жылыстайтын құс. Ұялау орны - жартастар немесе жер. Салындыда 2-4 шұбар жұмыртқа болады. Балапандардың жұмыртқада даму кезеңі - бір айға жуық мерзім. Балапандар бір жарым айда қанатына көтеріледі. Қыста Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігінде, батысында - Іле өзеніне дейін көп кездеседі.

Дереккөздер
-----------

Құстар (мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
Трактор
**Маялауыш** - пішен мен сабанды маялауға және оны тасымал құралдарына тиеуге пайдаланылатын машина. Маялауыштың жылжымалы 6 тұрақты, аспалы, тіркемелі т. б. түрлері болады, СШР-0, 5Б, СНУ-0,5 т.б. маркалары бар. Топсалы рычагты СШР-0,5 маркалы Маялауыш "Белорусь" тракторына ілінеді. 500 кг жүкті 6 м. биіктікке көтереді. СНУ-0,5Б маркалы аспалы Маялауыш пішен мен сабан шөмелерін маялауға, көң, сүрлем т.б. тиеуге пайдаланылады. Бұның тырнауыш торы пішенді жинап алатын рама және қоршалған ысырма қабырғамен жабдықталған. Тордың ені 2,76 м, шөпті 7 м биіктікке көтереді. Жүк көтергенде машинаның берік болуы үшін алдыңғы арысты (мост) бөліп тастайтын механизм бар, ол трактор рамасын гидравликалық цилиндр арқылы жалғастырылған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Жапақов Маясар (1889-1965), төкпе ақын. Шет ауданы түлегі. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншытағай бұтағынан шыққан. Жастайынан өлең шығарып, домбырамен ән салған. Ыбырай, Мәди, Мұхит тәрізді әнші-ақындарды ұстаз тұтқан. Жапақов Кеңес өкіметі кезіңде Қарағанды кеншілерінің өмірі мен еңбегін жырлаган акын ретінде танылды. Ұлы Отан соғысы кезінде «Атыңнан атам қазақ айналайын» деген патриоттық толгауы қазақ жауынгерлері арасына кең тарады. 1943 жылы Болман, Нұрлыбек ақындармен, 1961 жылы республикалық акындар айтысында Көшен, Қайып т.б. ақындармен, өнер сайысқан. «Октябрьге», «8 мартқа», «Мәскеуге», «Г.Титовқа», «Сайлау күніне» деген өлеңдер, Ұлы Отан соғысына арналған жырлары бар. Жапақовтан кезінде Шортанбайдың «Қаракесек» , «Ағыбай батыр» дастандары мен өлеңдері, сондай-ақ «Шөже мен Кемпірбайдың айтысы», «Шал мен қасқырдың айтысы» атты ауыз әдебиетінің үлгілері жазылып алынды.

1. ↑  Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға), Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3
**Бодау(ына)**. Қазіргі тілімізде бұл сөз *«қүн, төлеу»* мағыналарында қолданылады. *«Тайлақтың бодауына түк таба алмай, еріксіз, көп ойланып, қисса жаздым* (Айтыс).

Кейбір түркі тілдерінің деректеріне сүйеніп, сөз төркіні осы тілдер, әрі кетсе, моңғол тілдерінен деген жорамал айтпақпыз. В. Радловтың сөздігінде Алтай халықтары ішіндегі саян диалектісінде *«пода»* сөзінің мағынасы — әйел алғанда қалың мал орнына төленуге тиісті ақша делінсе, төлеуіт тілінде *«подо»* тұлғасындағы сөз — бір нәрсеге баға қою, бағалау мағынасында көрінсе, екіншісі — қызға күзде қалыңмал үшін төленетін 40 дана ақтиын терісі. Бұл деректерден байқайтынымыз, тіліміздегі *«бодау»* сөзінің ертедегі мағынасы тек қалыңмал үшін төленетін заттар екендігі. Біздің ойымызша, бұл *«бодау»* сөзінің бергі кездегі мағынасы. Сондықтан әлі де болса, өте ертеректегі мағынасына ой жүгірту қажет сияқты. Ерте кезде қазақтар қалыңмал төлемін аң терісімен де, ақшамен де өтемегені белгілі. Олардың орнына мал жүрген. Бірақ тілімізде малмен байланыстырарлық «бодау» тұлғалас сөзді таппаймыз. Алайда, моңғолдар да қалыңмалды қазақтар сияқты малмен төлегенін ескерсек, осы тілде *«бодаумен»* байланысты дерек табылып қалар деген ойымыз орнын тапқандай да болады.

моңғол тілінде: *боды* — 

1. Мал;
2. ірі қара мал

- мағыналарында айтылады. «Қалыңмал» деген төлеудің өзі малмен байланысты туған сөз екендігін естен шығармасақ, біздің бұл болжауымыз онша теріс те емес деп ойлаймыз. Осыларды жинақтай келіп, ерте кезде түркі, моңғол тілдерінде қалынмал төлеумен байланысты туған *«пода»* сөзінің алғашқы мағынасы кейін келе басқа да заттардың орнына төлем ретінде қолданылған деп қараймыз.
моңғол тіліндегі *«боды»* сөзі түркі тілдерінде *«пода»*, одан әрі қазақ тілінде *«бода» «бодау»* болып дыбыстық өзгерістерге ұшырауы да тіл заңдылығы тұрғысынан дұрыс құбылыс екендігін есепке алмасқа болмайды. Сөйтіп: *боды* (моңғол тілінде — *мал*) => *пода* (қалыңмал үшін төлейтін ақшалай, заттай төлем — тәлеуіттерде) => *бода, бодау* (қазақ тілінде — кез келген заттың орнын толтыруға арналған төлем).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
Аяң
Желіс
Пассаж
**Жылқы жүрісінің түрлері** (аллюры) — жылқының жүргендегі аяқ тастауының түрлері. Табиғи жылқы жүрісінің түрлеріне аяң, желіс, шабыс, жорға жатады.

*Аяң* – жылқының жай жүрісі. Мұнда ол алдыңғы оң аяғы мен артқы оң аяғын, алдыңғы сол аяғы мен артқы сол аяғын кезек алға басады. Жылқы аяңымен сағатына 7-8 км жүреді. Аяңнан біршама өнімдірек жылқы жүрісі – *желіс*. Ол бүлкіл желіс, бөкен желіс, сар желіс болып бөлінеді. Бүлкіл - сағатына 13-15 км жүріп тастайтын желістің ең жай түрі, одан сағатына 20 км-дей жүретін бөкен желіс ұзақ жолға ұтымды, ал сағатына 50 км-ге дейін жүретін желістің әсем де ең шапшаң түрі сар желіс. Сар желіс арнайы шығарылған желісті жылқы тұқымдарына тән. Жылқының желістен де тез жүрісі – *шабыс*. Шабыста жылқы артқы және алдыңғы қос аяқпен кезек, күшпен бірдей алға басады. Жылқы бар мүмкіншілігіне қарқынды шабыспен қысқа кашықтықты өте тез алады, бірақ тым ұзаққа шыдамайды. Қысқа қашықтыққа өте ұшқыр, түр-тұрпаты сұлу да сымбатты, ат спортына лайықты арнайы шығарылған жылқы тұқымдары болады. Жылқының өзгеше жүрісіне *жорға* мен *қарғу* жатады. Қарғуға жылқыны әр түрлі спорттық ойындар үшін жаттықтырады. Жаттыққан жылқы 2,5 м биіктіктен, 8,5 м ордан қарғи алады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Жидебай батыр мазары** Қарағанды облысының Шет ауданында, Талды өзені жағасында бой көтерген.

Даңқты батыр Жидебай Қожаназарұлы — туған жерін Жоңғар шапқыншылығынан қорғауда есімі алтын әріппен жазылған бабаларымыздың бірі.

Әуелде көне мазардың басына қойылған көктаста өмір сүрген кезеңі XVIІ ғасыр деп көрсетілен еді.

Бірақ шежірешілердің айтуынша, ол Аңырақай шайқасына 1730 жылы қатысқан, сол кезде жасы он жетіде еді. Сонда Жидебай батыр 1712-1713 жылдары туған болып шығады. Ол туралы ел аузында *«Сарыарқадай жер қайда, Жидебайдай ер қайда»* деген нақыл сөз қалған.

Бұл халық сөзі батырдың қабіртасына қашалып жазылған.

Сондай-ақ қабіртаста Қаз дауысты Қазыбек бидің келесі сөзі де келтірілген:

> *Замана өтпес болсашы-ай,*  
> 
> *Жидекем өлмес болсашы-ай*
> 
> 

Осы деректер және туған-қайтыс болған жылдары мейлінше дұрыс көрсетілген жаңа қабіртас жаңарту жұмыстары жүргізілгенде, яғни 1993 жылы қойылады.

Әлихан Жәңгірұлы жазуынша, сол жылы Ақтоғай ауданында Жидебай батырға үлкен ас берілді. Батыр бабаның басына жаңа кесене салынды. Осы жұмыстарды өткізуде Сейдіғали Сейілханұлы, Төлеуқадыр Тоқтамысұлы, Хайролла Нұрбекұлы мақтана айтарлықтай еңбек етті.

Бұл жаңа кесененің қабырғасы ақ кірпіштен дөңгелене қаланып күмбезге жалғасады. Күмбездің басына темірден жарты ай белгісі орнатылған. Кесененің кіре берісінде екі шағын мұнара және қара тастан жасалған екі тақтатас бар.

Тақтатастың біреуінде: *«Жидебай Қожаназарұлы Әлтеке Дос батырдың немересі, әруақты батыр, әрі би, әрі шешен, айсыз қараңғы түнде де барар жерін дәл табатын жершілдік қасиеті болған»*;

екіншісінде: *«Жидебай батыр Елінің тұтастығын ойлаған кемеңгер тарихи тұлға. Қазақтың асқақ тұлғалы ханы Абылай ханның сенімді серігі, пікірлес досы. Беделді де белді батыры болып, арнайы жасағын басқарған»* деп жазылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жидебай батыр — «Егемен Қазақстан», 27.04.2013.
2. ↑  Ғұзыхан Ақпанбек. Жидебай батыр — «Мысты өңір», 24.03.2006
3. ↑  Әлихан Жәңгірұлы, Балқаш, 2001
4. ↑  Кесене туралы(қолжетпейтін сілтеме)

Сілтемелер
----------

* Қазақстанның киелі жерлері, Жидебай батыр мазары YouTube сайтында
* Жидебай батыр: жалған мен шындық Тарихи порталда
**Журналистика факультеті, баспасөз және электронды БАҚ кафедрасының доценті, филология ғылымдарының кандидаты**

**Зерттеу саласы**: 

Қазақстан ақпарат кеңістігіндегі журналистік зерттеу проблемалары: Факті, ақпарат, шындық ұғымдары. Тиым салынған ақпараттар тізбегі. Айғақ болып табылатын ақпараттарды алу тәсілдері мен ұсыну қисындары. Журналистік зерттеу аясындағы сөз бостандығығын иелену тәсілдері. Журналистиканың құқықтық негіздері мен жауапкершілік шеңбері. Журналистік зерттеу аясындағы ұлттық көзқарас пен мемлекеттік мүдде. Журналистік зерттеудің пихологиялық апектілері. Журналитік зерттеу аяындағы қоғамдық пікір мен жеке көзқарас, дәлелдер мен деректер. Фактілерді іріктеу әдістері және фактілер сабақтастығы. Журналистік зерттеу аясындағы шығармашылық шеберлік пен кәсіби деңгей.

**Білімі**:

1982-жылы Жамбыл облысы, Байзақ ауданы, Аманкелді ауылындағы Аманкелді орта мектебін үздік бітірді.

1983 – жылы Әл- Фараби атындағы ҚазҰУ – дің журналистика факультетіне түсіп, 1988 –жылы үздік тәмамдады.

2002- жылы «*Тікелей эфир табиғаты және кәсіби шеберлікті шыңдау проблемалары*» деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады.

**Ұлттық, халықаралық наградалары:**

1990-жылы кәсіби деңгейі жоғары тікелей эфир жүргізушісі ретінде Қазақстан Журналистер Одағы сыйлығының лауреаты атағын иеленді.

2004-жылы «*Журналистика саласындағы ең үздік оқу құралы үшін*» Қазақстан Журналистер Одағының арнаулы дипломымен марапатталды.

2011 жылы Тәуелсіздіктің 20 жылдығы мен Қазақ радиосының 90 жылдығына орай ерен еңбегі мен кәсіби біліктілігі үшін «Қазақ радиосының үздігі» төсбелгісімен марапатталды.

**Кәсіби еңбек тәжірибесі:**

1988-жылы Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ – дің журналитика факультетін бітірген соң, сол жылы Қазақ радиосының Ақпарат Бас редакциясында журналистік қызметін бастады. 1989-жылдан бастап, Қазақ радиосының тікелей эфирдегі *«Тәулік тынысы»* бағдарламасының жүргізуші-комментаторы болып істеді. 1998-жылдан батап «*Хабар*» радиосы Ақпарат қызметі бас редакторының орынбасары болып қызмет етті. Сол жылы бір мезгілде Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-де 0,25 жүктемемен аға оқытушы қызметін атқарды. 1999 – жылдан бастап Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің журналистика факультетіне 1 жүктемемен толық қызметке кірісті. 2005-2006-2007 жылдары ҚазҰУ-дағы дәріскерлік қызметімен қатар, Қазақ радиосының Музыкалық хабарлар Бас редакциясының Бас редакторы болып қызмет атқарды. Ж.Әбдіжәділқызының идеялық шешімімен «*Жаңа күн*» ақпараттық – сазды таңғы көңілашар бағдарламасы эфирге шығып, жоғары рейтингті көрсеткіш көрсетті. Бүгінгі күнге дейін толық 1 жүктемемен қызмет етіп келеді.
**Саз қалыптасу (саз жинақталу)**. Әр
түрлі фациялық жағдайларда саздардың түзілуін анықтайтын жалпылама процесс
атауы. Платформалық алқаптардағы Саз қалыптасу процесі біршама баяу өтеді, алайда
бұл жағдайда жақсы сұрыпталған және біртекті саз қабаттары қалыптасады; нақ
осы саздар өндірістік тұрғыдан мейілінше құнды болып келеді. Геосинклиндерде
және олардың платформаларға ауысу белдемдерінде түзілген саздар нашар
сұрыпталған күйде үшырасады, мұндай саздар құрылым дамуының келесі
сатыларында диагенезге ұшырап қана қоймай, метаморфтық өзгерістерге де
ұшырайды, сөйтіп олар сазтастарға, тіпті сазды тақтатастарға айналады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Сазды минералдар** – негізінен алғанда алюминий мен магнийдің, сирегірек мыстың, темірдің, калийдің және натрийдің, ал некен саяқ хромның, мырыштың, литийдің, никелдің т. б. элементтердің сулы силикаттары мен алюмосиликаттарынан тұратын минералдар жиынтығы. 

Кристалдық торының ерекшеліктеріне орай С. Т. төрт топқа жіктеледі. Олар қосқабатты (каолинит тобы), үшқабатты (монтмориллонит және гидрослюдалар тобы), бір және үшқабатты пакеттердің астасуынан туындайтын және аралас қабатты С. Т. тобы деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н. Сенатов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, ISBN 5-615-01738-4
**Эстерсунд** – муниципалитет және Швециядағы орталық қала[1]. Швециядағы көлемі жағынан бесінші орын алатын Стуршён көлінің жағасында орналасқан. 

Емтланд лен провинциясының орталық қаласы. Эстерсунд аймақтағы мәдениет пен экономика, сауда ісі мен коммерцияның ұлттық орталығы. Халқының саны жағынан Швеция қаларының арасында 36-шы орынға ие.
Негізі 1786 жылы қаланған. 

Бастапқы кезеңде қала Емтланд леннің сауда монополиясы ретінде құрылған. 
Қаланы құрудағы мақсат–жергілікті фермерлерді делдал ретінде Эстерсундға тауарларды жеткізуге мәжбүрлеу, алайда халық бұл экономикалық позицияға қарсы шыққан. Осының әсерінен көп уақытқа дейін қала дамымай қалған. 
Бұл 19-шы жүзжылдықтың соңына дейін жалғасқан. Тек Эстерсундта темір жол құрылыс салынғаннан кейін ғана қала көркейіп, дами бастаған.

Эстерсунд Скандинавияның ішкі бөлігінде орналасқан. 
Сонымен қатар швед жағалауының шығысындағы Сундсвалл ауданымен, Норвеж теңізінің батыс жағалауындағы Тронхей ауданымен шекаралас жатыр.

Эстерсунд қысқы қала – Vinterstaden ретінде жарнамаланады. 
Қысқы қала муниципалитеттер мен қалалық кәсіпкерлердің бірлескен жобасы.
Эстерсунд қысқы спорт ойындарының орталығы. Бұл жерде қысқы спорт түрлерінен бірнеше әлем чемпионаттары өткен. Қала бірнеше рет қысқы олимпиада ойындарын өткізуге үміткер болған. Алайда шаһарда әлі бірде –бір рет олимпиада ойындары өткізілмеген.

Мәдениеті
---------

Фрёсён аралында хайуанаттар бағы орналасқан; Эстерсундте «Ямтли» мұражай мен композитор Вильгельм Петерсон Бергертің үй -мұражайы бар.

Спорты
------

Эстерсундта 1989, 1993, 1995—1997, 2000, 2002, 2003—2007, 2009 жылдар аралығында биатлоннан әлем кубогы кезеңдері өткен. Сонымен қатар қала 2014 жылы өтетін қысқа олимпиада ойындарына өз кандидатурасын ұсынған, алайда Швеция үкіметі бұл ұсынысты қолдамаған. Эстерсундте өзімен аттас футбол клубы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Алаш қозғалысының қайраткері, Алашорда ұкіметінің мұшесі, Жетісудағы алғашқы қазақ заңгерлерінің бірі Мәметов Базарбай 1888 жылы Жетісу облысы Лепсі уезі Балқаш-Лепсі болысында туған.  

1911 жылы Верный ер балалар гимназиясын бітіріп, Қазан университетіне түседі. 1917 жылы Қазан университетінің заң факультетін өте жақсы нәтижемен бітіріп шығады. Қазанда оқып жүрген кезінде өзімен пікірлес қазақ жігіттерімен бірге патша жарлығымен тыл жұмысына алынған қазақ жігіттеріне бас-көз болу, олардың отбасыларына қамқорлық жасау жөнінде « Қазақ» газетінде (№201, 1916 жыл 15 қыркүйек) Алаш жұртына ашық хат жазады. Бұл хатты сол кезде Минскідегі « земский союздың» бас комитетінде қызметте жүрген Ә.Бөкейхан да қолдайды. Б.Мәметов 1917 жылы ақпан төңкерісінен кейін Қазаннан елге оралысымен, Алаш қозғалысына белсене араласады. 1917 жылы 21-26 шілде аралығында Орынбор қаласында өткен бірінші жалпықазақ съезіне Жетісу өкілдері қатарында қатысады. Съез Б.Мәметовті Бүкілресейлік құрылтай жиналысына депутаттыкка Жетісу облысының кандидаты ретінде ұсынады, әрі Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне (Шура-и-исламға) өкіл етіп сайлайды. 1917 жылы 5-13 желтоқсанда Орынборда өткен екінші жалпықазақ съезінде кеңеске мұше болған сегіз адамның бірі - осы Б.Мәметов. Екінші жалпықазақ съезінің шешімімен 1918 жылы 25 маусымда Алашорда үкіметінің төрағасы Ә.Бөкейхан халық милициясын құру туралы қаулыға қол қояды. Сол қаулыны жұзеге асыру мақсатымен Семей қаласында капитан Х.Тоқтамышев басқарған бірінші Алаш полкін ұйымдастыруға Алаш басшылары Х.Ғаббасов, М.Тынышбаев, А.Тұрлыбаевтармен бірге Б.Мәметов те қатысты. Ол өзінің іскерлігімен, әділдігімен көзге түседі. 1918 жылы 10-31 тамызда Лепсіде өткен Жетісу облыстық екінші қазақ съезінде Жергілікті кеңес мүшелігіне сайланады. Б.Мәметов қай кезде де елі ұшін игі істер тындырып, халыққа жанашырлық танытып отырған екен. Азамат соғысы жылдарында С.Аманжоловпен бірге Жетісу қазақтарына көмек қорын құрды. Бұл да дер кезінде жасалған қадам еді. Алашорда ұкіметінің мүшесі Лепсі көмек комитетінің төрағасы қызметін атқарып жұрген абзал азаматты «Большевиктермен байланысы бар» деген айыппен Колчак үкіметі қуғынға алады. Тұтқыннан қалай құтылғаны туралы дерек жоқ. Алашорда басшылары ара тұсіп босатып алса керек.  

Алашорда таратылып, Жетісу да кеңес үкіметі орнаған соң, қандай қызмет атқарғаны белгісіз. 1928 жылы тұтқындалып, отбасымен тұрмеге қамалады. 1931 жылы Саратовқа жер аударылады. Қарақалпақстанда да қызмет атқарады. Кейін елге оралып, Жамбыл, Талдықорған қалаларында эр тұрлі қызметтер атқарған ексн. 1946 жылы қайтыс болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  « Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7
**HSBC Holdings plc** — әлемдегі ең ірі қаржы конгломераттарының бірі. Forbes журналының рейтингі бойынша, 2011 жылы компания капитализациясы бойынша Еуропада бірінші, ал әлемде екінші орында тұр..

Штаб-пәтері — Лондон қаласында орналасқан.

Тарихы
------

1865 жылы Гонконгта, Қытай және Еуропа арасындағы сауданы қаржыландыру үшін құрылған. Алғашқы кезде Hongkong and Shanghai Banking Corporation деп аталған. Ағылшын *Midland* банкін сатып алғаннан кейін, компанияның штаб-пәтері Лондон қаласына көшті.

Меншіктенушілер және басшылығы
------------------------------

HSBC акцияларының көпшілігі еркін айналымда. Банкінің нарықтық капитализациясы 2008 жылдың 5 желтоқсанына қарай $123,9 миллиардты құрды.
Банк директорлары кеңесінің төрағасы — Дуглас Флинт (*Douglas Flint*). Атқарушы директор — Стюарт Гулливер (*Stuart Gulliver*).

Қызметі
-------

Лондондағы *Canary Wharf* іскер кварталындағы банк штаб-пәтерінің ғимараты.
HSBC Еуропа, Азия-Тынық мұхит аймағы, Солтүстік және Оңтүстік Америка елдерінде, Таяу Шығыста және Африкада (барлығы әлемнің 85 елінде) өз қызметін көрсетеді. Банк - активтерді басқару, есептi операциялар, жобалық қаржыландыру сияқты, банктiк қызметінiң барлық бағыттарында жұмыс істейді
Қызметкерлердің жалпы саны — 300 мың адам (2012 жыл).

2008 жылдың 30 маусымына қарай компанияның активтері $2,547 трлн құрады, капитал — $134 млрд, 2008 жылдың бірінші жарты жылында таза табысы — $8,3 млрд.

2007 жылдың басына қарай HSBC капиталдың көлемі бойынша ($87,8 млрд) әлемде 3-ші орынды иемденді және 5-ші — активтер бойынша ($1,9 трлн). 2005 жылыдың нәтижесі бойынша түскен түсім $61,7 млрд құрады.

2008 жылдың сәуірінде Forbes журналының рейтингі бойынша — әлемнің ең ірі 2000 компаниялар тізімінде (The Global 2000), HSBC Holding 1-ші орынды иемденді. Бес жылдың ішінде компанияның табысы 26 % өсті, HSBC Holdings активтері $2,3 трлн құрайды.

2010 жылы Global Finance журналымен жарияланған әлемнің ең сенімді 50 банктерінің тізімінде, HSBC 19-шы орынға орналасты — британдық банктерінің ішінде ең жоғарғы көрсетілген нәтиже.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  The Global 2000's Top 25(қолжетпейтін сілтеме)

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Банктың ғаламдық ресми сайты  (ағыл.)
* Банктың Қазақстандағы ресми сайты (қолжетпейтін сілтеме)  (қаз.)
*Басқа мағыналар үшін Google (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Google Maps** (ескі атауы **Google Local**) — "Google" компаниясы ұсынатын тегін картографиялық сервистер мен технологиялардың негізінде құрылған қосымшалар жиынтығы, 2005 жылы құрылған  веб карта қызметі.

Google Maps қызметінде Жердің картасы мен спутниктік түсірілімдері бар. Көптеген аймақтар үшін жоғарғы детальды 250-500 м биіктіктен түсірілген аэрофототүсірілімдер қолжетімді, ал кейбір аймақтарға әлемнің 4 жағынан 45° бұрышпен қарау мүмкіндігі бар. Қосымша Ай мен Марстың түсірілімдері де ұсынылады. Google Maps сервисімен бизнес-анықтамалары мен автомобиль жолдарының карталары интеграцияланған. 

Google Maps Logo 2020.svgGoogle Maps Logo 2020

### Google Local Guides (Google жергілікті гидтері)

Google Local Guides - Google Maps шығарған еріктілерге арналған карта ішіндегі ынталандыру бағдарламасы. Кей кездері бұл картамен жұмыс істеуге арналған қосымша жеңілдіктер береді. Карта қолданушылары осы қызметтің көмегімен жергілікті жердің суреттерін, бейнежазбаларын қоса алады, мекемелерге қатысты ақпараттарды дұрыс-бұрыстығын анықтап, дұрыс ақпарат беруге көмектеседі. Бұл өз кезегінде басқа қолданушыларға көмек болады.Мысалы, мемекелердегі мүгедектерге арналған қол арба баспалдақтарының бар-жоғын енгізуге көмек беруге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
Бүркіт тұмандығы жаңа жұлдыз пайда болатын қараңғы H II өңірі
**H II өңірі** — жарқырайтын газдар мен плазмалардан құралған тұмандықтар өңірі болып, кейбірінің диаметрі жүздеген жарық жылы болған, жаңа жұлдыз пайда болу өңірлері есептеледі. Бұл газдардан пайда болған жас және өте ыстық көк жұлдыздар айналасына күшті ультракүлгін сәуле шашып, тұмандық газдарын айнала қозғалады.

H II өңірі өзінің миллион жылдық тарихында миллиардтаған ірілі, ұсақты жұлдыз туғызады. Соңында ғаламатжұлдыз жарылысы мен үйіржұлдыздар арасындағы массасы ең үлкен жұлдыздан соққан жұлдыз бораны әсерінде H II өңірінің газдары тарқап, соңында бейне Үркер секілді үйіржұлдыз қалады.

H II өңірі өте көп сутегі атомдарының еркін қозғалу, үйірілуі бойынша аталған болып, мұнда H I өңірі еркін сутегі атомдары аймағын, ал H2 молекулярлық сутегі аймағын көрсетеді.
**Hello Nasty** —америкалық хип-хоп Beastie Boys тобының бесінші студиялық альбомы, альбом 14 маусымда 1998 жылы Capitol Records лейблінде жарық көрген. Күй табағы Billboard жарысында бірінші орын үшін сынға түсті, бір аптада 681.000 диск сатылды. 1999 жылы альбом екі «Грэмми» статуэткалерін, «Үздік альтернативті альбом» деңгейін және «Үздік рэп-орындаушы дуэт немесе топ» атағын «Intergalactic» әні үшін алды.

Hello Nasty әні 1998 жылдың 14 шілдесінде жарық көрді. Төрт жыл өткеннен кейін, оның алғашқы жұмысы релиза - lll Communication үшін сол уақытты топқа дарынды ди-джей — Микс Мастер Майк бұйырды. Ол дүниежүзілік чемпионаттың жеңімпазы DMC World DJ Championships шебер Майк болған еді. Дискты жазу үшін әр түрлі музыканттар ұсынылды: Михо Хатори жазған «Song for Junior» вокалы үшін, ал жұмыста "Dr треком. Lee, PhD" трекімен, Ли Перри өзінің "Скретч" – жұлдызды даб-музыкасымен қатысты, ол вокал орындады және перкуссииде орындады.

Дереккөздер
-----------
**Hearthstone: Heroes of Warcraft** - Blizzard Entertainment-пен Warcraft әлемінің негізінде шығарылған компьютерлік онлайн-ойын. Бұл ойында Battle.net қолданылады, ал жүктеу Blizzard лаунчерімен жүргізіледі. Өнім PC, OS X iOS Android-қа шығарылған. iPad-қа арналған нұсқасы App Store-де қолжетімді. Компания ойынды 2013 жылдың 22 наурызында Penny Arcade Expo көрмесінде жариялады. 2013 жылдың 16 тамызында Оңтүстік және Солтүстік Америкада жабық бета-тестілеу барысында болды. Ал 2013 жылдың 4-ші қыркүйегінде Еуропа аймағында бета-тестілеуде болды. Тестілеу NDA беделінде болған жоқ және әлемге ашық жариялауға толықтай рұқсат берілді. Бастапқыда ойынға миллионнан көп адам шақырылды. 2014 жылдың 12- наурызында ойынның ресми түрде шығуы жарияланды. Ойын әр ай сайын әйгілі болып барады. Бүгінгі күннің өзінде бұл ойында 20 млн адам тіркелген. Android планшеттеріне арналған нұсқасы 2014 жылдың 16-желтоқсанында шыққан. Шығу мерзімінде Google Play-ден ойын тек Канада, Жаңа Зеландия мен Австралия елдеріне ғана қолжетімді болды. 2014 жылдың 18-желтоқсанында Еуропа елдерінде тарала бастады.
***Hemiechinus collaris*** — кірпілердің бір түрі.

Сипаттамасы
-----------

Ересек кірпінің денесінің ұзындығы — 14-17,5 см, құйрығы — 19-23 мм. Салмағы — 200-500 г. Кірпінің құлағы 4 см-ге жетеді. Кірпі инелері қысқа (17-19 мм), бойлық ойықтары бар. Әр табанда бес саусақ бар, табандары «еуропалық туыстарға» қарағанда ұзынырақ. Кірпінің жүні жұмсақ, қара түсті, түбіндегі инелері ашық сары, соңында олар қою қоңыр (кейде қара) болады.

Мекені
------

Шығыс Пәкістан, Үндістанның солтүстік-батысы. Табиғи мекендеу ортасы: шөл, құрғақ дала, Үнді өзенінің ойпаттары.

Мінез-құлқы
-----------

Барлық кірпілер сияқты түнде белсенді. Бір түнде кірпі 5-9 шақырымға дейін жүре алады. Жалғыз жүреді. Үйде өсірілсе, 7 жылға дейін өмір сүреді.

### Көбеюі

Көбею кезеңінде (мамыр-қазан) олар өмір салтын өзгертеді. Аналығымен жұптасқанда, аталығы оны айнала бастайды. Аналық аталықты қуып жібереді, кейде олардың арасында кішігірім қақтығыстар болады. Кірпілердің танысу процесі бірнеше күнге созылады. Жұптасқаннан кейін аталығы аналықпен 1-2 күн тұра алады. Жыныстық жетілу шамамен 4 айда болады. Жүктілік 30-дан 45 күнге дейін созылады. Бір ұрықта 1-7 кірпі болады. Көздері 20-күні ашылады. 25 күндік жасында кірпі алғаш рет үңгірден шығады. Бір аптадан соң олар жәндіктерді аулай бастайды.

Қоректенуі
----------

Олар жәндіктермен, ұсақ омыртқалылармен (кесірткелер, кеміргіштер) қоректенеді.
Antakya 
**Антакия** (қала) (түр. *Antakya*) – Түркияның оңтүстігіндегі қала және аудан. Хатайилінің әкімшілік орталығы. 

Эль-Аси (Оронт) өзенінің жағасындағы, халық саны 145 мың адамды (2000 жыл) құрайтын көне қала. Ежелде Селеквид империясының саяси және мәдени орталығы мен астанасы болып, Антиохия-на-Оронте атауымен аталған. 1098-1268 жылдар аралығында Кресшілерқұрған Антиохия княздігінің астанасы болған. 

Антиохия княздігі құлдырағаннан кейін, қаланы 1516 жылы түріктер жаулап алады. Антакияда орналасқан археологиялық музейде көлемі жағынанәлем бойынша екінші орынды иеленетін антикалық мозаиканың коллекциясы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ru:Антакья (орыс.)
**«Антальяспор»** (түр. *Antalyaspor Kulübü*) — Түркияның Анталия қаласындағы футбол клубы, өз алаңындағы ойындарын "Анталия" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 32 мың адам. Қазіргі күнде Түркия суперлигасында ойнайды.

Тарихы
------

1966 жылы "*Еникапи СуСпор", "Илк Ишикспор"* және *"Феррокромспор"* клубтарының бірігуімен құрылды. 

1982/83 жылғы маусымда тұңғыш рет суперлигада ойнады. Суперлигадағы ең жоғары жетістігі — 1998/99 жылғы алтыншы орын. 

2000 жылы Түркия кубогының финалына шықты, бірақ "Галатасарайдан" пенальтилер арқылы сүрінді. Осы жетістігінен соң келесі маусымда УЕФА кубогына қатысты. Бастапқы раундта Әзірбайжанның "Гянджа" клубын жалпы 7:0 есебімен ұтты, бірақ келесі сатыда "Вердерге" жол берді (2:0, 0:6).

Жетістіктері
------------

### Ұлттық

* **Түркия кубогы**
	+ Финалист — 2000
* **Бірінші лига**
	+ Жеңімпаз — 1982, 1986
	+ Финалист — 2006, 2008

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт
*
VLTI телескопы түсірген Антарес бетінің фотосы
Антарес және оның серік жұлдызы
**Антарес**  (грек. Άντάρης; antі… — қарсы, грекше Apec, Римше Марс, Демек соғыс Тәңірі Аресқа қарсы), соғыс құдайы атымен аталған сарышаяндағы α Sco, немесе Alpha Scorpii жұлдызы — айнымалы қосаржұлдыз. Түсінің қызылдығы мен жарықтығы жағынан Марс планетасына ұқсас, ғаламдағы ең алып қызыл жұлдыз. Күннен диам. 428 есе үлкен, жарықтылығы орташа есеппен 5000 есе артық, қашықтығы 125 парсек. А-тің көрінерлік жұлдыздық шамасы әрбір 1.733 күнде 0,9-дан 1,2-ге дейін өзгереді. А-ті 3 ,5 бұрыштық қашықтықта 6,8 жұлдыздық шамадағы серігі айнала қозғалады. А. өзінен 3.600 жарық жылы қашықтықтағы ,GС 4606 диффузиялық тұмандығын жарықтандырып тұрады. Орталық ендікте жаз айларында аспанның оңт. жағындағы көкжиектен жақсы көрінеді.

Антарес, Арктур, Күн және Марс орбитасы өлшемдерін салыстыру
Маңыздылығы
-----------

**Жүк тасымалының жоспары** - халық шаруашылығын өркендету жоспарынынң негізі құрамды бөліктерінің бірі. Жүк тасу жоспары еліміздің тасымалдау мұқтажын толық және дер кезінде қанағаттандыруға байланысты шығындарды азайтуды, халық шаруашылығында транспортты-экономикалық қатынастарды тиімді ұйымдастыруды қамтамасыз ету үшін қажет.

Жүк тасымалының жоспарының нормалары
------------------------------------

Транспорттың барлық түрлерін тиімді пайдалану үшін жүк тасымаланың бас, перспективті, жылдық, тоқсандық және айлық жоспарлары жасалынады. Жүк тасымалы жоспарлауын жасау вагондардың, кемелердің, автомобильдердің жүк көтеру қабілеттілігін неғұрлым толық пайдалануға олардың арлы-берлі бос жүруін азайтуға мүмкіндік береді. Ұзақ мерзімге арналған жүк тасымалының бас жоспары халық шаруашылығын өркендетудің бес жылдық жоспары негізінде жасалады. Жылдық және сандық жоспарлары ауыл шаруашылық өнімдерін дайындаудың, материалдық-технологиялық жабдықталудың, күрделі құрылысы көлемінің жоспарлары бойынша жасалынды. Жылдық және тоқсандық, айлық жүк тасымалының жоспарын орындау мен бекіту тәртібі КСРО министрлер кеңесінің 1970 жылғы 4-қаңтарда бекітілген жылдық және тоқсандық жүк тасымалының жоспарын орындау ережелері негізінде реттеледі. Бекітілген жүк тасымалының жоспары міндетті түрде орындалуы тиісті жүк тасымалы жоспарын орындамағаны үшін айыпты жақ материалдық жауапкершілікке тартылады.

Дереккөздер
-----------

Алматы-кітап, 1997ж. 9-том
**Падишаһ** (ежелгі парсы «پادشاه»‎ [pādšāh] „пати" — әкім, мырза, парсы «pati-xšāyaθiya-» „шаһ" — мемлекет басшысы) — кейбір Таяу және Орта Шығыс елдеріндегі монархтар атағы. Ең алғаш Ежелгі Иранда пайда болды. 15 ғ-дан бастап Осман империясының билеушісі (сұлтан). Түркияда Падишаһ лауазымы сұлтандық таратылғанға дейін (1922ж.) Ауғанстанда 1926 жылдан монархия жойылғанға дейін (1973 ж. шілде) сақталды. Бұдан алдын «шах-ан-шах» сөзін қолданған, бұл сөзді мұсылман елдерінде қолдануға тиым салған. Себебі «шах-ан-шах» сөзі билеушілердің билеушісі деген мағына білдіреді, ал сүннеттер бұл атаққа тек Аллах лайық деп санап бұл сөзді падишаһ сөзімен ауыстырған.
**IV Тигран** (арм. Տիգրան Դ) — Ұлы Армения патшасы. III Тигранның ұлы. Арташесидтер династиясының соңғы өкілі .

III Тигранның өлімінен кейін, ұлы IV Тигран Рим заңдарына мән бермей, таққа отырды. Ол Эллинистикалық әлем заңы бойынша өзінің туған қарындасы Эратоға үйленді. Тигран ең маңызды «Патшалар патшасы» титулын алды. Б. з. д. 5 жылы римдіктер Тигранды биліктен айырып, орнына тұтқындағы бауыры Артаваздты қойды. Бірақ оны тақта тек 3 жыл ғана ұстай алды. Көтерілістер көмегімен таққа Тигран мен Эрато қайта отырды. Алайда, Тигран көп ұзамай солтүстіктен Арменияға шабуыл жасауға келген аландарға қарсы шайқаста қаза тапты, ал Эрато көп ұзамай биліктен бас тартты. Осылайша біздің заманымыздың 1 жылы Арташесидтер династиясының 200 жылдық басқару тарихы аяқталды.