recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Интрузивтік тау жыныстары** - жердің терең қыртысында баяу суынудан пайда болған силикат құрамды магмалық жыныстар. 

Магманың толық кристалдануы үшін төңірегіндегі жылуды нашар өткізетін жыныстар, минералдардың түзілуін баяулататын және температураны төмендететін ұшпалы заттар, жоғары қысым әсер етеді. Интрузивтік тау жыныстарының құрылымы ірі түйірлі толық кристалды және кристалдар ірілігі бір қалыпты, ал текстурасы тұтас, шомбал болып келеді. Кристалдану кезінде неғұрлым ертерек түзілген кристалдар мүлтіксіз, дұрыс пішінді болады. Интрузивтік тау жыныстарының түсі оны құраушы заттардың химиялық (ультранегіздіден қышқылға дейін) және минералогиялық құрамына байланысты. Интрузивтік тау жыныстары түсті минералдарға, магнийге, темірге бай болса, ол қара, қою жасыл, күңгірт, ал кремний мол болғанда ашық түсті болады. Интрузивтік тау жыныстары негізінен силикаттар мен алюмосиликаттардан (дала шпаттары, кварц, слюдалар, амфиболдар, пироксендер, оливин) құралады. Бұлардан басқа өте аз мөлшердегі қоспа ретінде силикаттар (сфен, гранаттар, циркон т.б.), титан - танталонюбаттар, фторидтер (флюорит), фосфаттар (апатит т.б.) кездеседі. Интрузивтік тау жыныстарына гранит, габбро, сиенит, диорит т.б. жатады. Бұлар түрлі пішінді ірі массивтер, штоктар, лакколиттер, дайкалар, қабат тәрізді денелер түрінде ұшырайды. Көптеген пайдалы қазбалар интрузивтік тау жыныстарының тікелей өзінде және олармен жапсарлас жыныстарда орналасады. Түрлі құрамды интрузивтік тау жыныстары көне және жас қатпарлықтарға шалынған облыстар аумағынан орын алған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* mining-enc.ru
* dic.academic.ru
**Инти** (ис. *Inti*) — 1985 жыл мен 1991 жыл аралығындағы Перу валютасы. 1 интиде 100 сентимо болған.

Инти Перулік сольдыӊ Фернандо Белаунде Терри кезінде құнсыздануына байланысты шықты. Бір инти 1000 ескі перулік сольмен айырбасталынды, бірақ инфляция 1991 жылы қайта күшті қарқын алып, Перу президенті Фухимори жаӊа деноминация енгізіп және перулік жаӊа сольді 1 миллион инти = 1 жаӊа соль бағамымен енгізуге мәжбүр болды.

Валюта атауын Инктер мифологиясыдағы күн құдайы Интидің құрметіне алған. Перудыӊ алдыӊғы және кейінгі валютасы «соль» (ис. *Sol*) атауы да испан тілінен аударғанда күн деген мағынана береді. Күн құдайы Инти Перудің басты символдарының бірі болып табылады.

Монеталар
---------

1985 жылы 1, 5, 10, 50 сентимо және 1, 5 инти монеталары шықты. 1986 жылы 20 сентимо монетасы шықты. 1 сентимо 1985 жылы ғана шығарылса, 5 сентимо 1985 және 1986 жылы шығарылды. Қалған монеталар 1988 жылға дейін шығарылды.

Банкнот
-------

1985 жылы 10, 50, 100 және 500 инти банкноттары шықты. 1986 жылы 1000 инти банкноты шықты, ал 1988 жылы өсіп жатқан инфляцияға байланысты 5000 және 10 000 инти банкноттары жарық көрді. 1989 жылы 50 000 және 100 000 инти банкноттары, ал 1990 жылдыӊ басында қарқынды өсіп жатқан инфляция кезінде 500 000 инти, осы жылдыӊ ортасында 1 000 000, маусымда 5 000 000 инти шықты.

* 10 инти — Рикардо Пальма, жазушы.
* 50 инти — Николас де Пьерола, президент, қаржы министрі.
* 100 инти — Рамон Кастилья, Президент, маршал.
* 500 инти — Тупак Амару II, Инд революциясының көшбасшысы.
* 1000 инти — Андрес Авелино Касерес, президент, маршал.
* 5000 инти — Мигель Грау, адмирал.
* 10 000 инти — Сесар Вальехо, жазушы.
* 50 000 инти — Виктор Рауль Айя де ла Торре, саясаткер.
* 100 000 инти — Франсиско Болоньези, әскери адам, Перудың халық қаһарманы.
* 500 000 инти — Рикардо Пальма, жазушы.
* 1 000 000 инти — Ипполито Унануе, медик
* 5 000 000 инти — Антонио Раймонди, ғалым, географ.
**Казталов бөгендері** — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы жерінде Сарыөзен бойындағы бөген. Казталовка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде орналасқан. Алғаш рет 1975 жылы Сарыөзеннің орта ағысындағы сол аңғарына салынып, іске қосылды.

Гидрологиялық сипаты
--------------------

Айдынның аумағы 2,1 км2, көлемі 3,5 млн. м3, суымен 3,6 мың га жер көлдетіп суландырылады. Бөген Мамаев бөгенімен каскадтар арқылы байланысқан;  

Бөгендердің екіншісі Сарыөзеннің орта ағысында 1977 жылы салынған. Казталовка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 9 км жерде орналасқан. Айдынының аумағы 2,7 км2, көлемі 7,2 млн. м3, суымен 8,6 мың га жер көлдетіп суландырылады. Бөген Варфоломеев 2-бөгенімен каскадтар арқылы байланысқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Бейметалдар атомы**-Бейметалдардың әдетте 4, 5, 6, 7 немесе 8 сыртқы электроны болады және оларды тартып алу өте қиын. Бейметалдар электрондарын жоғалтқан кезде, оң ионға айналмайды: олар коваленттік байланыс түзу үшін, басқа атомдармен сыртқы электрондарын бөліседі немесе басқа атомның электронын толығымен тартып алып, теріс ионға айналуы мүмкін.
Мысалы, хлор атомында 17 электрон бар. Оның электрондық конфигурациясы 2, 8, 7-ге тең. Газ тәрізді хлорда хлордың екі жұп атомы, хлордың молекуласын Cl2 жасайды. Бұл молекулалар коваленттік байланыстан Cl-Cl тұрады. Онда әрбір хлор атомы электрондар жұбын ортақтасады. Сондықтан, хлордың екі атомының да сыртқы қабатында 8 электроннан болады.
Хлор атомы бейметалдардың басқа атомдарымен де байланыса алады. Мысалы, сутек атомымен HCl молекуласын жасайды. HCl молекуласы – атомдарды бірге ұстап тұратын, H-Cl коваленттік байланысынан тұрады. Сутек және хлор атомы электрондар жұбын ортақтасады. Сондықтан, сутек атомының сыртқы қабатында 2 электрон (толған қабат), ал хлор атомының сыртқа қабатында сегіз электрон (толған қабат) болады.
Бейметалдардың металл атомдарымен реакциясы кезінде, олар металдардың бір немесе бірнеше сыртқы электрондарын тартып алып, теріс ионға айналады. Мысалы, хлордың натриймен әрекеттесуі барысында натрий хлориді түзіледі. Онда хлор атомы натрий атомының электронын алады. Нәтижесінде конфигурациясы [2, 8]-болатын, хлорид ионы Cl-және натрий ионы Na+[2, 8]+пайда болады. 
Аталған бұл мысал, бейметалдардың қасиетіне тән болып келеді
ttp://www.twig-bilim.kz
Чапаев Василий Иванович
**Чапаев Василий Иванович** (28 қаңтар 1887(18870128), қазіргі Чебоксары қаласының маңы — 5 қыркүйек 1919, қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Чапаев а.) — Азамат соғысының батыры. 1914 — 18 ж. 1-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Подпрапорщик атағын алып, 3 рет Георгиев кресімен, медальдармен марапатталған.

Өмірбаяны
---------

1917 ж. кеңес өкіметі жағына шығып, 1918 жылғы қаңтардан Николаевск қаласындағы гарнизонның әскери комиссары, 1918 жылдың мамырынан оралдық ақ казактар мен ақ чехтарға қарсы соғыста бригада командирі, ал қыркүйектен 2-Николаевск дивизиясының командирі болды. 1918 жылғы қарашадан 1919 жылғы қаңтарға дейін Бас штаб академиясында оқыды. 1919 ж. наурыздан Ерекше Александров-Гай бригадасының, сәуір — маусымда 25-атқыштар дивизиясының командирі болып, Колчак армиясына қарсы ұрыстарға қатысты. Соғыс қимылдарына ойдағыдай басшылық еткені үшін Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1919 ж. 11 шілдеде 25-дивизия Орал қаласын азат етті. 1919 ж. 5 қыркүйектің түнінде ақ гвардияшылар Ілбішінде (қазіргі Чапаев а.) дивизия штабына кенеттен шабуыл жасады. Ч. өзінің серіктерімен күші басым жауға қарсы ерлікпен соғыс жүргізіп, осы шайқаста жау оғынан қаза тапты.

Ескерткіштер
------------

Ч-тың аңызға айналған ерлігі Д.А. Фурмановтың "Чапаев" повесінде, осы аттас кинофильмінде, әдебиет пен өнердің, т.б. шығармаларында суреттелген. Чебоксары қ. және Чапаев а-нда оған ескерткіш орнатылған, музей ашылған.

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|     Тематикалық сайттар | 
Rodovid · Find a Grave |
|  |
| Сөздіктер және энциклопедиялар | 
Большая российская |
|  |
| Нормативті бақылау | 
BNF: 15014838x · GND: 130825239 · ISNI: 0000 0000 2029 0309 · LCCN: n50036514 · NKC: mzk2002110364 · NLA: 50769650 · NTA: 070824819 · NUKAT: n2020163189 · SUDOC: 137354258 · VIAF: 8501670 |

 |
*Басқа мағыналар үшін Байбек деген бетті қараңыз.*
**Байбек Ақшаұлы**(1601, қазіргі Өзбекстан Республикасы Науаи облысы Нұрата аудыны — 1676, сонда) — би, Әйтеке бидің әкесі. Алшын тайпасынан тарайтын Төртқара руынан шыққан. 

Аталары Ораз, Сейітқұл қажылар, әкесі Ақша, туысы Жалаңтөс есімдері Орталық Азиядағы түркі тілдес халықтарға аян, беделді тұлғалар болған. Байбек Ақшаұлы Мир-Араб медресесін бітірген. Ходжент билеушісі Шығай ханның ордасында хатшылық қызмет атқарған. 1626 жылы Жалаңтөс баһадүр Самарқан әмірі болғаннан кейін, Байбек Ақшаұлы оның иелігіндегі елге келіп, Қызбибі тауының өңіріндегі елдің басын қосып, диқаншылыққа жұмылдырады. Сонымен қатар мал шаруашылығын өркендетуге де айрықша көңіл бөліп, Жалаңтөстің сарбаздарын жүйрік ат, күшті түйе көлігімен, азық-түлікпен үздіксіз жабдықтап отырады. Кейбір деректер бойынша, Байбек Ақшаұлы би жылқы мен түйенің тұқымын асылдандыру жұмысын ұйымдастырған. Ол өзінің қоластындағы және көршілес аудандардағы отырықшы, жартылай отырықшы және көшпелі қазақ, өзбек, тәжік,қарақалпақтардың ынтымағын жарастыруға көп күш жұмсаған. Қазақтарды ұлттық сана-сезімді, ата дәстүрді берік ұстауға тәрбиелеген. Халық Байбек Ақшаұлының әділ билігіне риза болып, оны "төрелі би, төре би" деп атаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002
ISBN 9965-607-02-8
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
**Василий Иванович Суриков**(24.1.1848, Красноярск,-19.3.1916, Мәскеу)- орыс кескіндемешісі, кескіндеме академигі (1895), Петербург Көркемсурет академиясының толық мүшесі(1893).

Өмірбаяны
---------

1869-1875 ж. Петербург Көркемсурет академиясында П.П.Чистяковтан оқыды. 1869-1876 ж. Петербургте, 1877 жылдан Мәскеуде тұрды. 1881 жылдан передвижниктер мүшесі. Суриков шәкірттік кездерінде- ақ шығармаларына жаңа реалисттік шешім іздеп, рахи жанрдағы картиналарға («Князь соты», 1874, Мәскеу, Третьяков галереясы) бой ұрды. «Ұлы Петрдің Сібірге ықпалы жайлы картиналар» (1872, Третьяков галереясы) атты суреттер топтамасында халық образы басты тұлғаға айналды. Мәскеуге келгеннен кейін тарихи ауыр шындықты шынайы дажан-жақты баяндайтын «Атқыштар жазаланған таң» (1881), «Меньшиков Березовада» (1883), «Бояр әйел Морозова» (1887, бәрі Третьяков галереясы) атты әйгілі монументті картиналарын салды. Суриковтың халық тарихн, тағдырдың тәттілігі мен тауқыметін, биязы сұлулықты, орыс жауынгерлерінің қахармандығын толғайтын картиналары («Қарлы қалашықты алу», 1891; «Ермактың Сібірді басып алуы»; 1895; «Суворовтың Альпы тауынан асуы», 1899; «Степан Разин», 1903-1907 ,1909-1910; бәрі Орыс музейінде) дүниежүзілік бейнелеу өнері тарихына жаңа бір бағыт алып келді әрі халық өнерде тұңғыш рет тарихтың қозғаушы күші ретінде тұлғаланады. Мәскеудегі көркемсурет институтында Суриков есімі берілген. Красноярскіде Суриков музей-үйі жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 450 бет
**Өскемен су электр станциясы**–– су энергетикасы кәсіпорны. Өскемен қаласынан 10 км қашықтықта орналасқан. Құрылысы 1939 жылы басталды. 1952 жылы 21 желтоқсанда СЭС-тің алғашқы агрегаты өндірістік электр энергиясын берді. 1953 жылы 2-, 3-агрегаттары, 1959 жылы 4-агрегаты іске қосылып, станцияның қуаты 331,2 МВ-қа жетті. Су торабының құрамына ұзындығы 394 м, биіктігі 65 м темірбетонды тасбөгет пен шахта тұрпатты сыңар камералы бірегей қақпа кіреді. Тасбөгет тұрғызудан пайда болған бөгеннің ауданы 37 км², сыйымдығы 659 млн. м3. СЭС құрылысында тұңғыш рет судағы металл құралымдарды тазалаудың гидроқұмды құйылмалы әдісі және лак, бояумен қаптау, қарсы құрамдағы күшті қысымдағы құбырларды эпоксидті шайырлар негізінде тоттанудан қорғау технологиясы қолданылды.

Өскемен су электр станциясы

Сілтемелер
----------

* Өскемен
* Өскемен жиһаз комбинаты
* Өскемен конденсатор зауыты
* Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты
* Өскемен титан-магний комбинаты

Дереккөздер
-----------
**Василий Павлович Соловьев-Седой** (1907 — 1979) — кеңестік композитор, РКФСР еңбек сіңірген өнер қайраткері (1956), РКФСР халық әртісі (1957), КСРО халық әртісі (1967), Социалисттік Еңбек Ері (1975).

Өмірбаяны
---------

1907 жылдың 12 (25) сәуірінде Петербургте туған.

Кәсіби карьерасын 1925 жылы пианист-импровизатор ретінде Ленинградтық радиода, көркем гимнастика студиясында және өз-өзді құрылған ұжымдарда бастаған.

1936 жылы Ленинградтық консерваторияны бітірген (педагог П. Рязанов).

Ұлы Отан соғысы жылдары - «Ястребок» кіші формалы фронт театрының көркем жетекшісі (1941-1942).

1948-1964 жылдары — композиторлар Одағының Ленинградтық отделы басқарма төрағасы, 1957-1974 жылдары — КСРО композиторлар Одағының секретарі. 

1960 жылдан — РКФСР композиторлар Одағының секретарі.

3-5-інші шақырылымдардың КСРО Жоғарғы Кеңес депутаты (1950-1962).

1979 жылдың 2 желтоқсанда Ленинградта қайтыс болды. Ленинградтағы Литераторлар мостогындағы Волков мазарында жерленген.

Шығармашылығы
-------------

"Тарас Бульба" (1940, 2-нші редакция — 1955), "В порт вошла "Россия"" (1964) балеттерінің; "Верный друг" (1945), "Самое заветное" (1952), "Олимпийские звезды" (1962), "Восемнадцать лет" (1967), "У родного причала" (1970), "Жил-был Шельменко" (1978) опереттерінің; вокалдық циклдардың, драмалық спектаклдерге жазылған музыкалар авторы.

Әндер (400-ден аса):

* "Сказ о солдате" ән циклі (1947, ән цикл арасында "Колыбельная", "Поет гармонь за Вологдой", "Где же вы теперь, друзья-однополчане" әндері)
* "Гибель Чапаева" (1936)
* "Таежная" (1938)
* "Играй, мой баян"
* "Вечер на рейде" (1941)
* "На солнечной поляночке"
* "Как за Камой, за рекой" (1943)
* "Соловьи"
* "Ничего не говорила" (1944)
* "Давно мы дома не были" (1945)
* "Едет парень на телеге" (1946)
* "Моя родная сторона"
* "Комсомольская прощальная" (1947)
* "Где ж ты, мой сад" (1948)
* "Студенческая попутная" (1959)
* "Камыши" (1949)
* "Азовская партизанская" (1952)
* "Золотые огоньки" (1947)
* "Наш город" ("Над Россиею небо синее", 1945)
* "Подмосковные вечера" (1956)
* "Если бы парни всей земли" (1957).

Естелік
-------

Санкт-Петербургте, композитор түрған үйде мемориалды тақта қойылған. 2007 жылы композитордың 100-жылдығына Ресей банкісі күміс тиын шығарды.

Марапаттары
-----------

* Екінші дәрежелі Сталин премиясы (1943) — «Вечер на рейде», «Песня мщения», «Играй, мой баян…» әндері үшін
* Екінші дәрежелі Сталин премиясы (1947) — «Пора в путь-дорогу…», «Давно мы дома не были…», «Едет парень на телеге…», «Стали ночи светлыми…» әндері үшін
* Ленин премиясы (1959) — «В путь», «Вёрсты», «Если бы парни всей земли», «Марш нахимовцев», «Подмосковные вечера» әндері үшін.
* Социалисттік Еңбек Ері(1975).
* Үш дүркін Ленин ордені иегері (1957, 1971, 1975).
* Қызыл Жұлдыз ордені (1945).

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3 4 5  Василий Соловьев-Седой
*Басқа мағыналар үшін Қараүңгір деген бетті қараңыз.*
**Қараүңгір** – Байқара тауының солтүстік-батысындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Ақбақай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 40 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. Абсолюттік биіктігі 444 м. Батысында Үшқұдық, шығысында Үлкенқамыс құдықтары, солтүстігінде Қаратас, оңтүстігінде Жаманжол төбелері бар.

Өсімдігі
--------

Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында сексеуіл, теріскен, еркек шөп, жусан, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қараөзек** – Ойыл алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Атырау облысының Қызылқоға ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 53 км.

Бастауы
-------

Қарабау ауылынан солтүстікке қарай 10 км-дей жердегі батпақты көлшіктен басталып, Бөлекаяқ көліне 9 км жетпей жерге сіңіп кетеді.

Гидрологиясы
------------

Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Жағалауы жайпақ, суы жайылып ағады. Негізгі ағындысы көктемгі қар еру кезінде байқалады, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Аңғары жайылым ретінде, суы мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Саны азайып бара жатқан, жеке тіршілік ететін жабайы аралардың бір түрі. Таралу аймағы — шөлейтті-далалы жерлер. Таралу аймағының орталығы — Қазақстан жері. Венгер далаларынан басталған Еуропаның оңтүстік-шығысындағы жіңішке жолақта, түр бір-келкі орналаспаған және сирек. Сонымен қатар,Кіші Азия мен Күнгей Кавказда да кездеседі.Түр негізінен құмды топырақпен тығыз байланысты. Ұшу уақыты — маусым басы мен шілде соңы. Бұршақ тұқымдастары гүлдерін тозаңдандырады. Тапталған немесе сары топырақпен араласқан құмды тік жарларда топтанып ұялайды. Саны адамның шаруашылық әсерінен (малды шектен тыс бағу, құмды топырақтың өзгеріске ұшырауы,құмды тік жарлардың бұзылуы) азайып отыр. Түрді қорғау үшін олардың тіршілік мекендерінде мал бағуды тоқтату, құмды бекіту, қорықтар мен шағын қорықтар ұйымдастыру керек.

* Сурет:Жирен гоплит.jpgсүрмелі

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
**Кемпірқосақты тукан** (лат. *Ramphastos sulfuratus*) — Тоқылдақ тұқымдастар сабының тукан тұқымдасының тукандылар тегінің биологиялық түрі. Оңтүстік Америкадан Солтүстік Аргентинаға дейін тараған тоқылдақтар жасағындағы Ramphoslos тобының ең үлкен түрі.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Кемпірқосақты тукандар, айтарлықтай ауыр дене - бітімді құстар. Олардың денелерінің ұзындығы - 50-53 см, салмағы – 400 грамм. Латын Американың барлық аймағында таралған: Оңтүстік Мексикадан Солтүстік Колумбия мен Солтүстік – Шығыс Венесуэлаға дейін. Кемпірқосақты туканның ұзындығы 17 см – ге дейін жететін бос тұмсығы бар. Тұмсығы – көгілдір дақты және сарғылт сызықты жасыл түсті. Арқасында, төсінде, қанатының үстіңгі жағындағы қауырсынданулары күңгірт, ал мойнының үстіңгі жағындағы құйқасы қызыл – қара түсті болып келеді. Жыныстық диморфизм нашар көрсетілген: Еркектік дарақтар әйелдікінен кішкене ғана үлкенірек. Кемпірқосақты тукандар 5 – 10 дарақтан тұратын топтармен жүреді. Олар бір – біріне қатты жабысып, алып тұмсықтарын көршілерінің қанаттарыныц астына салып, ағаш діңдерінде ұйықтайды. Осының арқасында олар кішкене аумақты үйлерінде орын сақтайды.

Құстар негізінде жемістермен, кей – кездерде жәндіктермен де қоректенеді. Олар өздерінің қоректерін жерден сирек іздейді. Көбінесе ағаш қуйыстарындағы жәндіктер мен ағаш жемістерін жейді. Қызығы, олар жемістерді үлкен тұмсықтарының арқасында бүтіндей жейді, сондықтан жеміс дәндері сау күйінде жерге түсіп, жаңа өсімдік өсіп шығады.

Галерея
-------

* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Ramphastos sulfuratus*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
**Василий Петрович Зименок** (1934 жылы туған), кен қазушы, Социалистік Еңбек Ері (1971), КСРО-ның құрметті шахтері (1970). 

1956 жылдан Қарағандыда — «Ленин көмір» тресінің №20 бис шахтасында, 1958 жылдан «Ақтас» шахтасында кен қазушы, 1963 жылдан бригадир. Кен қазудын жоғарғы карқынына кол жеткізді, жоспарлы тапсырма мен социалистік міндеттемелерді едәуір асыра орындап, еңбекте ерлік көрсетті. 1973 жылдары ол жетекшілі кеткен бригада
дайындау казбаларын үдемелі әдіспен Кен қазу жөнінде бастама көтеріп, айына 350 кума м қазба дайындап берді. 

КОКП 24-съезінің, Қазақстан Компартиясы 14-съезінің делегаты, 9-сайл. КазКСР Жоғ. Кеңесінің, 11-сайл. КСРО Жоғ. Кеңесінің депутаты. 

2 мәрте Ленин орденімен марапатталған. *«Шахтер данқы»* белгісінің иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Мойынты** – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы  жерімен ағады. Ұзындығы 167 км, су жиналатын алабы 3640 км².

Бастауы
-------

Мойынты Қызылтас тауларының оңтүстік етегіндегі бұлақтардан басталып, Мойынты – Шу темір жол бойындағы Қаражыңғыл темір жол айырмасы маңында 10 – 12 км-ден соң тартылып қалады.

Гидрологиясы
------------

Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Өзенжол, Арқарлы, Қызылжар тауларының етегіндегі бұлақтардан басталатын кішігірім 26 саласы бар. Арнасы көктемде ғана суға толады. Көп жылдық орташа су ағымы Киік темір жол станция тұсында 0,27 м/с. Алабы – жайылым. Мойынты бойында Мойынты және Киікті темір жол станциялары бар.

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Мойынқұм деген бетті қараңыз.*
**Мойынқұм** – Бетпақдаланың солтүстігінде жатқан құмды алқап.

#### Географиялық орны

Қарағанды облысы Ұлытау ауданы жерінде, Сарысу өзенінің орта ағысының сол жағалауында орналасқан.

#### Жер бедері

Абсалюттік биіктігі 200 – 260 м. Батыстан шығысқа қарай 100 км-ге созылып жатыр, ені 25 км-ге жетеді. Ауданы 1670 км². Солтүстік-шығыс бөлігінде төбешікті қырқа құмдардың биіктігі 5 – 10 м, кей жерлерінде ол 15 – 20 м-ге дейін барады.

#### Өсімдігі

Теріскен аралас еркекшөп, жүзгін, қоянсүйек, құмсағыз, қаңбақ, құмаршық өседі, аздап сексеуіл де бар. Тұщы жер асты сулары, құм алабының шет жағында 1 – 2 м тереңдікте кездеседі. Мойынқұм – қысқы мал жайылымы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Копи-лувак, копи лювак (индон. kopi luwak) - өзінің ерекше өңдеу әдісімен белгілі кофенің бір түрі. Ол кофе Индонезия, Филиппин (ол жерлерде сусынды "Капе Аламид" деп аталады), Оңтүстік Үндістан мен Вьетнамда (вьетн. "кафе чон" деп аталады) өндірістік масштабтарда, арнайы жерлерде өндіріледі. Копи Лувак - әлемдегі ең қымбат кофенің бір түрі: оның бағасы бір киллиограмына 250-ден 1200 долларға дейін барады.

Өндіріс ерекшелігі
------------------

Копи Лувактың дәндерін өндіру процессі мусанг жануарының кофе ағашының піскен жемістерін жеуінен тұрады. Олар дәндерді қоршаған жұмсағын қорытып алып, кофе дәндерін нәжіс түрінде сыртқа шығарады. Шыққан дәндерді адамдар жинап, кейін оны жуады және күн астында кептіреді. 
  

Копи Лувактың ерекше түрін былай түсіндіруге болады: мусангтардың ас қорыту жүйесіндегі асқазан сөлінің кейбір ақуыздарды ыдыратуы. Ол дайын сусынға ащы дәм береді. Сонымен қатар ішек-қарын бактерияларының әрекеті мен құрамына цибетин кіретін бездердің бөлінуімен әрекеттесуінің арқасында ерекше дәм пайда болады. Осыған қоса сүтқоректілердің ас қорыту жүйесінен басқа да әйгілі кофе түрлерін де өткізіп өндіреді (мысалы, "Қара азу"). 
  

Мусангтар тек ең дәмді және піскен дәндерді таңдайды деген ұғым бар. Осы кофе түрінің өндірісінің көлемі жылына бірнеше жүз килограммнан аспайды. Бірақ, бүгінгі таңда сусын дәндерін өндіруінің өнеркәсіптік масштабтарда өндірілуін арнайы зверофермаларда байқауға болады. Осындай фермалардағы жануарлар торларда өмір сүреді. Олар еріндік пен жақсы дәндерді таңдау мүмкіндіктерінен айырылған. Әлбетте, зорлықта өмір сүретін мусангтар дәндерді таңдай алмайды және жануарлардың тамақтану рационы ерекше болып, ол кофенің дәміне әсер етеді. Сонымен қатар, кофені цибетинмен жасанды түрде амортизациялаудың түрлері шығарылды.

Сілтемелер
----------

Real Kopi Luwak coffee Мұрағатталған 22 қарашаның 2012 жылы.
**Химиотерапиялық заттар** — жасанды жолмен алынған дәрілік заттар мен табиғи препараттар. Жасанды жолмен алынған дәрілік заттарға сульфаниламидтер (этазол, сульфапиридазин, сульфадиметоксин), нитрофурандар (фурадонин, фуразолидон), т.б. ал табиғи жолмен алынған препараттарға негізінен антибиотиктер жатады. Химиотерапиялық заттарды әсер ететін қасиеттеріне қарай: микробқа қарсы, паразитке қарсы және ісікке қарсы дәрілік заттар деп бөледі. Химиотерапиялық заттарды тек ауруларды емдеуге ғана емес, жұқпалы аурулардан сақтану және бактерия қоздырғыштарын жою үшін және асқынып кетпеуі үшін де (химиопрофилактика) қолданады.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Жиренсақал** – Қарқаралы тауының оңтүстік-шығыс сілеміндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы қаласынан оңтүстікке қарай 10 км жерде. Ең биік жері 1403 м. Ұзындығы солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км. Жиренсақал туристік және спорттық нысан.

Геологиялық құрылымы, жер бедері
--------------------------------

Ортаңғы және жоғарғы тас көмір гранитоидтарынан түзілген. Беткейлері құзды, сай-жыралармен аз тілімденген.

Топырағы, өсімдігі
------------------

Тау етегін қара топырақ жапқан. Баурайында қарағай, арша, қарағайлы-қайыңды ормандар, түрлі бұталар, әр түрлі шалғындар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Сурет:Aristolochia baetica a.JPGЖИРЕНШЕ
**Жиренше** (Arіstolochіa) – жиренше тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

  

Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда тараған 350-дей түрі белгілі. Қазақстанда өзен жағалауларында, шалғындарда және бұталар арасында өсетін 1 түрі – шырмауықты жиренше(А. clematіtіs) бар. Биіктігі 90 см-дей, төсемелі тамыры бар, сабағы аз имектелген өсімдік. Жапырақтары жүрек тәрізді, өркенге кезектесіп орналасады. Гүлдері бірнешеуден жапырақ қолтығынан жетіледі, қос жынысты, шашақ гүлшоғырынатопталған. Аталығы 6, аналығы 4, алдымен аналығы жетіліп, содан кейін аталығы жетіледі. Сондықтан жиреншелер жәндіктер арқылы айқас тозаңданады. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – алмұрт тәрізді қауашақ. Жиренше улы өсімдік, оның құрамында алкалоидтар, көптеген активті заттар болады. Халық медицинасында жиреншені тыныс алу жолдарының, бүйрек, кейбір қатерлі ісік ауруларын емдеуге, сондай-ақ уын жылан шаққанда пайдаланады. Сәндік өсімдік ретінде де өсіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Genus: *Aristolochia* L.. *Germplasm Resources Information Network*.  United States Department of Agriculture (30 қаңтар 2009). Тексерілді, 8 қаңтар 2011.
2. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Жирен майдажелек** – астралылар тұқымдасының майдажелек туысына жататын өсімдік. Қазақстандық 32 турдің ішіндегі ең ашық түсті және тиімдісі.Шашыранқы түрде кездеседі,шілік құрмайды.Шөптесін көпжылдық бұтақтанған,қысқа,тік сабақты,биіктігі 50 см-ге дейін.Сабақ түбіндегі жапырақтар ұзын сағақты, созыңқы қандауырша,сабағындағылары жіңішкелеу,кең сағақты ең жоғарыдағылары отырынқы,гүлшоғыры осы тұқымдастың барлығына тән себет.Әдетте жалғыз,ірі,диаметрі 4 см,жапырақшалары ширатылған,көп санды,жіңішке,ұзындығына тең.Шеткі гүлдер аналық жіңішке үш қатарға орналасқан,ортаңғылары қосжынысты,түтікті.Ұш жағында бес тісшесі бар.Гүлшоғырының түсі ашық қызғылт сары.Құрақтың жаңа көгінде әдемі көрінеді.Тұқымшылары көп санды.Ұсақ жоғарғы жағында екі қатар айдарымен қамтылған,желмен тез таралады.Бағалы сәндік өсімдік.

Өсетін жерлері
--------------

Орман белдеуінің жоғарғы бөлігін және солтүстік Тянь-Шаньмен,Жоңғар-Алатауының биік тауларында кең тараған.Субальпі және альпі құрғақ шалғындықтарында,шыршалы ормандарда,төселмелі аршалар арасында өседі.

Гүлдейтін кезеңі
----------------

Майда желек маусымнан қыркүйекке дейін гүлдейді,тамыз-қыркүйекте жеміс салады.

Өсірілуі
--------

Көптен бері мәдени турде өсіріліп келеді.Тұқыммен жақсы көбейеді.Өздігінен себіліп,қаулай өседі.
**Вант-Гофф ережесі** температураның реакция жылдамдығына әсерін шамалап сипаттайды.

Тәжірибе жүзінде температура әрбір 10°С-қа артқанда, реакция жылдамдығы 2-4 есе өсетіндігі анықталған. Бұл заңдылықты Якоб Хендрик Вант-Гофф ашқан.

Вант – Гофф ережесінің математикалық теңдеуін жылдамдық константаларының не жылдамдықтардың арақатынасы арқылы өрнектелді.

{\displaystyle ~V\_{2}=V\_{1}\cdot \gamma ^{\frac {T\_{2}-T\_{1}}{10}}}

{\displaystyle ~\gamma =(V\_{2}/V\_{1})^{10/(T\_{2}-T\_{1})}}

γ – жылдамдықтың температуралық коэффициенті

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тлепиева Г.Ш. Т48 Бейорганикалық химия курсы: Оқу құралы - Ақтау, Ш.Есенов атындағы КМТжИУ, 2010 ISBN 978-601-7276-25-6
Қазақтың ұлттық ойындарының арасында дене мен қимыл-қозғалысты ширататындарымен қатар, адамның танымын, ойын жетілдіретін түрлері де жоқ емес. Сауық кештерде жастар білгенімен ой-өрісін шыңдау мақсатында бір-біріне жұмбақтар жасырып, табан асты айтыстар ұйымдастырып, сөз және күймен тартысқандары белгілі.

«IQ DODA» туралы
----------------

«IQ DODA» – білім сынауға негізделген осы заманның зияткерлік ойыны. Білімнің үлкен табысқа, биік шыңдарға бастайтын күш екендігін растайтын бұл ойында негізінен Еліміздің тарихы, жер-су аттары, мәдениеті мен руханиятына қатысты сұрақтар қойылады.

Ережесі
-------

Сұрақтар жеңіл, орташа, күрделілігіне қарай үш деңгейге жіктелген. Сәйкесінше бір сұрақтың төрт нұсқада жауабы беріледі. Дұрыс жауабын тапқан, көп ұпай жинаған ойыншы алғашқы деңгейден сәтті өтіп, келесі деңгейдің сынында бағын сынай алады. Бір сұраққа ойлануға 30 секунд уақыт беріледі. Әр дұрыс сұрақ 10 алтынға бағаланады. Егер сұраққа дұрыс жауап берілмесе, ойын аяқталады.
Бұл ойын білгенінің арқасында ойындағы тасын өрге домалататын, білмегені болса, үйренгісі келетін көпшілікке арналған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ойын туралы Мұрағатталған 14 шілденің 2013 жылы.
**Насир ад-Дин Құмайын** (1508-1556) - Ұлы Моғолдар әулетінен шыққан Үндістан падишаһы.

Өмірі
-----

Ол 1530-1539 жылдары және 1555-1556 жылдары Үндістанда билік құрды. Әкесі Бабырдан мұраға қалған жерді кеңейте түсуге тырысты. Құмайын әке мұрасына ортақтасқан өз бауырларына және *Бихар мен Бенгалия билеушісі Шерханға* қарсы күрес жүргізді. Бұл күрес 1539 жылы Құмайынның жеңілуімен аяқталды. Ол өзінің бұрынғы иеленген жерлерін тастап кетуге мәжбүр болды. Біраз уақыт Батыс Үндістан мен Ауғанстанда болып, одан әрі Иранға қашып барды. *Шерхан-шаһ* өлгеннен кейін Үндістандағы *феодалдық алауыздықты* пайдаланып, Иранның әскери көмегімен Пенджабта, Дели мен Аграда үкімет билігін қайтадан өз қолына алды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975 ж. 7 том
**Мұнай жатынының сарқылуы** - мұнайды
өндіруге байланысты оның өнімді
қойнауқатындағы бастапқы қорының азаюы.
Қойнауқаттық энергияның азаюымен ерекшеленеді. Сарқылудың серпінді суарынды,
газданған сұйықтық, гравитациялық, газарынды режимдері ажыратылады. Серпінді
суарынды режим жағдайында қойнауқаттан
мұнай алу процесі таужыныстардың және
оларды тоғытқан сұйықтардың серпінді
сығымдалу энергиясы және қойнауқаттық
шеткі суларының серпіндік энергиясы есебінен жүзеге асады. Газданған сұйықтық режім
жатындағы қойнауқаттық қысымның төмендеу
мөлшері мұнайдың газға қанығу қысымынан
аз болғанда пайда болады. Мұнайдың ағып
келуіне бөлінген газдың көмпию энергиясы себепші болады. Гравитациялық режим ауырлық күшінің әсерінен қойнауқаттан мұнайдың
ағып шығуымен сипатталады, ол жатынды
газданған сұйықтық режимде пайдаланғаннан
кейін пайда болады. Газарынды режим табиғи
бастапқы немесе қайталама газды тақиясы
бар жатындарда байқалады.

Дереккөздер
-----------

* Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Мұнай кенорны** - бір немесе бірнеше тұтқышпарда жинақталған, бірыңғай
құрылымдық элементтермен сипатталатын
және бір ғана жергілікті алаңда орналасқан
мұнай жатындарының жиынтығы. Мұнай кенорны
кристалдық іргетасы келбрийге дейін
тұрақтанған платформаларда, қатпарлы негізі
палеозойлық жас платформаларда, шеткі
ойысымдарда, эпипталтформалық және эпигеосинклиндік орогендік аймақтарда орнығуы
ықтимал. Оны сипаттаушы негізгі өлшемдер:
геологиялық құрылысы, өнімді горизонттары мен флюидтік тіректердің сипаттамасы,
тұтқыштары мен жатындарының типтері
мен саны, жатындардағы көмірсутектердің
фазалық күйі, қорлары және алаң бойынша
олардың тығыздығы. Жатындарының саны
жөнінен бір жатынды, бірнеше жатынды,
көмірсутектердің фазалық мөлшері жөнінен
мұнай, газ-мұнай, газ-конденсат-мұнай кенорындары болып ажыратылады.

Дереккөздер
-----------

* Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
МакДиармид Алан (2005)
**МакДиармид Алан Г.** (MacDiarmid, Alan G.; 1927 жылы 14 сәуір, Жаңа Зеландия, Мастерсонда дүниеге келген), американдық химик. [1].
Мадисондағы Висконсина университетінде (1951ж.) және Кембридж университетінде (1955ж.) химия бойынша философия ғылымдарының докторы ғылыми атағын алған. Сонан соң Пенсилвани университетінде сабақ беріп, 1988 жылы сонда химия профессоры болады. 

А. Дж. Хигер мен Хидеки Сиракпен бірге кейбір пластикті химиялық түрлендіруге болатынын, метал сияқты электр өткізетінін көрсетіп берген. Бұндай жаңалық ғалымдардың басқа да полимерді ашуына септігін тигізіп, молекулалы электроника саласын дамытуына үлесін тигізді. 

2000 жылы МакДиармид Хигер мен Сиракпен бірге химия бойыншы Нобель сыйлығына ие болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Асқан ет** 
 Қазақша ет асу үшін жылқы еті болсын, қой еті болсын немесе сиыр еті болсын жуылып, салқын су құйылған қазанға тұтас салынады да отты басыңқырап қойып, бабымен қайнатылады. Бір қайнаған соң көбігі алынады да одан әрі ауық – ауық сапырылып қойылады. Сонда көбігі тарайды. Ал еттің бар маңызы сол көбігінде болады. 
 Ет қайнап жатқанда оған салынатын қамыр дайындалады. Ол үшін алдымен еленген ұн шұңғыл ыдысқа салынып, аздап су құйылады да шикі жұмыртқа жарылып, қамыр иленеді. Содан кейін дөңгелектеп, күлше қалпына келтіріледі де әлгі табақ 30 – 40 минут төңкеріліп қойылады. Сонда қамыр көтеріледі. қамыр көтерілді – ау деген кезде оқтаумен жұқалап (1 - 1,5 мм) жазылып, 8х8 сантиметр мөлшерде төртбұрыштан кесіледі.

### Тағамға байланысты салт

Бір айта кететін жайт – Қазақстан кең байтақ өлке. Соған орай оның түкпір – түкпіріндегі салт – дәстүр де әр түрлі. Мәселен, Шығыс Қазақстан облысында еттің жайылған наны әлгіндегідей төртбұрыштап кесілмейді. Сорпаға сол жайылған қалпында тұтас салынады. Содан соң піскеннен кейін сол формасын бұзбай табаққа салып әкеп, құрметті қонағына не болмаса от басының үлкеніне кескізеді. 
 Еттің пісуіне 30 минуттай қалғанда қабығы аршылып, жуылған картоп салынады. Картоп та, ет те піскеннен кейін бөлек ыдысқа түсіріліп алынады. Сорпаның беті кесеге қалқып алынып, тұз, сақиналап туралған пияз немесе көк жуа салынады. Бұрышталып, беті жайпақ шағын тарелкамен жабылып, бұқтырылады. 
 Сөйтіп, қазанның астындағы от күшейтіліп, сорпаға манағы дайындалған қамыр салынып пісіріледі. Қамыр қазанға түсісімен бірден қайнап кетуі тиіс. Сонан соң ғана отын басып қояды. 
 Нан піскен соң жайпақ табаққа түсіріліп алынады да, үстіне ет салынып, дастарқанға әкелінеді. Ет дастарқан басында қиялай туралып, үстіне әлгі кесеге бұқтырған тұздық құйылады. Картоп бітеу күйінде табақтың жиектеріне қойылады. Республикамыздың кейбір жерлерінде оны да турайды.

### Дереккөздер

1. ↑  Садықов Б.Х. "Ақ дастарқан"
Светлана Николаевна Харитонова (30 қантарда 1932, Мәскеу— 8 қантарда 2012, Мәскеу) — кеңес театр мен киноның актрисасы.

Биография
---------

1954 жылы МХАТ мектеп-студиясың(С.К.Блинников және Г.А.Герасимов шеберлері) бітірді.Мектеп-студия оқу уақытында Леонид Харитоновқа күйеуге шыққан.Екі жылдан кейін олар ажырасты.

1957 жылдан 1969 жылға дейін Сатира Мәскеу академия театрында жұмыс істеген.

1966 жылы Орта телевидениенің Жоғары теливизиялық режиссер курстарың бітірді,тағы да ВГИКтің режиссер факультетің бітірген.

Светлана Харитонова 8 қантарда 2012 жылы Мәскеу қаласында 80-жылдыққа дейін үш апта өмір сүре алмай қайтыс болған.Ол 16 қантарда Хованск зиратында жерленген.

Сілтемелер
----------
**Асқар Зубайдуллаұлы Әбілдаев** (16 маусым 1971 жыл, Қазақ КСР, КСРО) — Қазақстан құрамасының бұрынғы шабуылшысы. 1971 жылы 16 маусымда дүниеге келген. "Қайрат", "Шахтер", "Аңсат" клубтарында ойнаған. Ұлттық құрама сапында 7 ойын өткізіп, бір гол соққан. Соңғы қызметі "Каспий" (Ақтау) клубының директоры (2018 жылы 15 қаңтар күні бұл міндеттен босатылды)

Өмірбаяны
---------

### Клубтық карьерасы

Қарағанды футболының түлегі. "Шахтер-Юность" клубында футбол ойнауды бастады. 1988 жылы КСРО екінші лигасындаға "Шахтер" клубына ауысты. 

1991 жылға дейін Қарағандының "Шахтер" клубында ойнап, "Қайратқа" шақырылды. "Қайраттың" сапында 1991 жылы КСРО чемпионатының соңғы маусымында бірінші лигада ойнап, сегіз матчта бір доп соғады. Келесі жылы "Қайраттың" сапында Қазақстан чемпионы атанады, Қазақстан кубогын ұтып алады.

1993 жылы қаңтарда Достастық елдері кубогында "Алғамен" ойында есеп ашты. Бұл қазақстандықтардың аталмыш турнирдегі тұңғыш голы болатын.

"Қайраттың" сапында 1993 жылы маусым соңына дейін ойнап, кейін "Аңсат", "Шахтер" командаларының намысын қорғап, 1997 жылы не-бары 26 жасында карьерасын тәмамдады.

### Кейінгі жылдарда

Футболмен қоштасқан соң біраз уақыт мини-футболмен айналысты. 

2008 жылы "Шахтер" (Қарағанды) клубының атқарушы директоры боп сайланды. 2010 жылы бір жылдай клубтың бас бапкері қызметін атқарды. 2016 жылы қайтадан Атқарушы директор қызметіне тағайындалды да, 2017 жылы шілде айында "Каспий" клубына ауысты.

### Ұлттық құрама

Ұлттық құрама сапында жеті ойын өткізді. 1992 жылы 1 маусымда Ұлттық құраманың алғашқы матчында негізгі құрамда алаңға шыққан 11 футболшының бірі. Құрама сапындағы жалғыз допты 1992 жылы 14 қыркүйекте Түрікменстан қақпасына соқты. Бұл ойын 1:1 есебімен тең аяқталды.

Жетістіктері
------------

* Қазақстан чемпионы: 1992
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 1994
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 1995
* Қазақстан кубогы: 1992

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------
*Басқа мағыналар үшін Берёзов ауылдық округі деген бетті қараңыз.*
**Берёзов ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданы құрамында болған әкімшілік бірлік. 2013 жылы таратылып, Маяк, Подорлёнок ауылдары Соловьёв ауылдық округінің, Ландман ауылы Малеевск ауылдық округінің, Шығыс ауылы Чапаев ауылдық округінің, Берёзовское ауылы Алтай қалалық әкімдігінің құрамына енгізілді.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Берёзовское, Ландман, Маяк, Подорлёнок, Шығыс ауылдары кірді. Орталығы – Берёзовское ауылы болды. Округ құрамында болған *Алтынсай* ауылы 2007 жылы таратылған.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1655 адамды құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шығыс Қазақстан облысы Өскемен және Риддер қалаларының, Зырян, Бородулиха, Көкпекті және Ұлан аудандарының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы
2. ↑  Шығыс Қазақстан облысы Күршім, Үржар аудандарының және Зырян ауданы-Зырян каласының әкімшілік-аумақтық құрылыстарына өзгерістер енгізу туралы
3. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
Танымайтын, бөтен, жат синонимі ретінде тілімізде сирек қолданылады. *«Мен емен сол өмірге бөгде, бөтен»*.

Түркі, моңғол тобына жататын не араб, иран тілдерінен тұлғасы не мағынасы сәйкес келерлік сөзді ұшыратпадық. Алайда, тунгус-маньчжур тілдерінің ішінде эвенкілерде: *богдо* — басқа ұлттардың адамы дегенді білдіреді. Дәлірек айтсақ, бурят, моңғол, қытай халықтарының өкілін осылай атаған. Әрине,
қазақ тіліне *«бөгде»* сөзі эвенкілерден өткен деу шындыққа жанаспас еді.

Аталған үш халық өкілдеріне *«бөгде»* атауының қойылуы тегін емес. Бұлар табынатын пұттың (*идолдың*) аты *«богдо»* тұлғасымен белгіленген. Біздің ойымызша, *«богдо»* (*бөгде*) қалмақтардың қазақ жеріне жасаған шапқыншылығы арқылы келген сияқты. Қазақтар *пұтқа (идолға)—богдаға* табынушыларды олардың пір, әулие тұтқан тәңірісінің есімімен атап, кейін келе жалпылама қолданылу нәтижесінде *«бөтен, жат»* сөздерінің синонимі болып қалыптасып кеткен тәрізді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6
**Бәуеддин баба** - ислам дінінің сопылық бағытының ел арасына қанат жаюына ғұмырын арнаған, соның ішінде Нақышбандийа тариқатының негізін қалаған әулиенің бірі.

  

Қазақта бұл әулиенің бейнесі халық ауыз әдебиеті үлгілерінде, наным-сенімде кездеседі. Бәуеддин әулиенің шын аты Нақышбанд Баһауидин бин Бурхан ад-дин Мүхаммад әл-Бүхари (1318-1389). Ол Накышбанд Ходжа-и бузурук және Шахи-и Нақышбанд деген мәртебелі есімдермен кең танымал болған тұлға, XIV ғасырдың ортаазиялық сопылық ағымының ірі өкілі. 1544 жылы оның зиратының басына Шибани Абд әл-Әзиз-хан салдырған кесене жұрт тәуап ететін қасиетті орынға айналды. Оның әкесі елге танымал қолөнерші, өте тақуа адам болған, сол себепті есімін Нақышбанд қойған.

Нақышбандийа тариқаты XV ғасырда Иасауи мектебі негізінде қалыптаскан. Олар өзінің рухани бастауын бір жағынан Әбу Бәкірге, екінші жағынан Әли Әбу Талибке әкеп тірейді. Бұл бауырластықтың қуатты бірнеше үрім-бұтақтары Орта Азия, Еділ бойы, Солтүстік Кавказ, Анадолы, Үндістан және т.б. өлкелерге таралған. Е.Т. Смирновтың айтуы бойынша, «сарттар мен тәжіктердің түсінігі бойынша Богаэддинньнің басына үш рет барып тәу етсе, Меккеге барып қажылық еткенмен тең деп саналады».

Қазақ әулиелері Бұқараны «Бұхари Шәріп» (Бұхар-и- Шариф) деп ардақтап, үнемі ондағы пірлерден қолдау тауып, діни білімін дамытып келгені деректерден белгілі. 
Мысалы, Қожа Ахмет Йасауи жиырма жеті жасында Бұхараға барып, ұстазы Жүсіп Хамадани деген пірге қол тапсырады. Қазіреті Ысмайыл ата да Бұкараға барып, Сейд Ахмет ата деген пірдің батасын алады.

Демек қазақ мұсылмандарының Нақышбанд тыным тапқан Бұхарамен рухани байланысы осы әулиеге дейін де, одан кейін де жалғастықта, сабақтастықта болған деуге негіз бар. Сол себептен де Нақышбанд әулиенің есімі қазақ халқының салт-санасында ежелден сіңісті болған. Мысалы, «Алпамыс батыр» жырының бір нұсқасында перзент тілеген Байбөрі зиярат еткен әулиелердің тізімінде Нақышбанд Бахауидин есімі де аталады: 

*Бұқараға жол тартты,* 
*Аллаға артып наласын.* 
*Баһауәдин Нацишбәнд* 
*Зиярат қылды моласын.*[1]
Құдайдан бала сұраған қазақтың тілегі Баба түкті Шашты Әзіз әулиенің басына емес, Бұқарадағы Баһауиддин әулиенің бейітіне зиярат еткен соң, Қашқардағы тірі әулие Аппақ қожаға барған соң орындалған делінеді.

Оның бейнесі халық санасында әжептәуір із қалдырған. Қазақтың магиялық поэзия үлгісінде де Нақышбанд Бахауидин есімі ұшырасып отырады. Мысалы, мал жоғалып кетсе, халық «Бәуеддин айту» ырымын жасаған. Жоғалып кеткен малды табу үшін ешкінің құлағын бұрап, бақыртып:

*Ел иесі Бәуеддин,* 
*Мал иесі Бәуеддин,* 
*Керең құлақ саңырау Бәуеддин,* 
*Өне бойы қоңырау Бәуеддин,* 
*Атымды тауып бер Бәуеддин,* 
*Жоғымның жөнін көр Бәуеддин* 
- деп айтқан. «Бұл «ешкі иесі Бәуеддин әулие (Шекшек ата)» деген пайымнан шыққан», — деп жазды белгілі фольклортанушы Б.Уахатов.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Еңсегей бойлы ер Есім» жырында (С.Сәкенов)
2. ↑   Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
**Бәһерден үңгірі** — карстық үңгір, Бәһерден қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 19 км және Ашхабадтан 120 км жерде Түрікменстанның оңтүстік-батысындағы Көпетдақ тауының солтүстік етегіне жақын жерде орналасқан.

Тарихы
------

Үңгір XVIII ғасырдан бері белгілі. Жер асты көлі бар үңгірдің бар екендігі туралы алғашқы ғылыми есептер 1886 жылы пайда болды. 1896 жылы жергілікті баспасөзде ашхабад тұрғындарын үңгір мен жер асты көлінің бар екендігімен таныстыратын басылым пайда болды, сол кезден бастап оларға Ашхабад пен оның төңірегінде тұрғындар келе бастады. 1976 жылы оны геологтар, сондай-ақ Ашхабад спелеологтары зерттеді. В.Н.Дублянский сипаттамасын жасады.

Географиясы
-----------

Ол Көу жотасында, Дүгін тауының қойнауында орналасқан. Үңгірге кіре берістен 800 метр жерде терең сайда Көу бұлағы ағып жатыр, ол жер асты Көуата көлі суының жер бетіне шығатын жері болып табылады.

Геологиясы
----------

Бұл бес кіретін жері бар әк тастан жасалған зал. Зал 55 метр тереңдікте орналасқан, ұзындығы 250 метр, ені 50 метрге дейін, биіктігі 26 метрге дейін жетеді. Оның түбі көлбеу, оның үстінде әктас пен гуано сынықтары бар. Үңгірдің оңтүстік-шығыс бөлігінде ұзындығы 75 м, ені 23 м және ең тереңдігі 14 м болатын жер асты Көуата көлі бар. Көлдің беті шамамен 3000 м² құрайды. Көлдегі судың көлемі 6,5 мың м³. Ондағы су жылы (шамамен +37 °C) және аздап минералданған. Орташа алғанда судың құрамында кремний қышқылының (147 мг/л-ге дейін), стронцийдің (50,6 мг/л) және күкіртті сутегінің (10,5 мг/л) едәуір мөлшері бар 2,63 г/л суда барлығы 25 элемент бар. Үңгірдегі ауа күкіртті сутек буымен және ылғалмен қаныққан – үңгірдегі ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 100%-ға жақын.

Жануар әлемі
------------

Жарқанаттар, кеміргіштер, көгершіндер, қызылтұмсық шауқарғалар, көкқарғалар, сондай-ақ омыртқасыздардың 50-ге жуық түрі мекендейді. Гуано жинақтары 1300 м²-ден астам аумақты алып жатыр, ал олардың көлемі 670 м³-ден асады.

Мағынасы
--------

Бұл қоғамдық демалыс орны. Электрлендірілген. Үңгірде экскурсиялар жүргізіледі, қайықпен жүзу ұйымдастырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бәһерден жер асты көлі.(қолжетпейтін сілтеме)
**Мұнай-газ-конденсат жатыны** - газ-конденсат тақиясы бар мұнай жатыны. Біртұтас жатындар мұнайлы бөлік
көлемінің газ көлемінен молдығымен және
соңғысында көмірсутектердің бензиндік-керосиндік фракцияларының белгілі
мөлшерінің кері (ретроградтық) булану
күйінде болатындығымен айрықшаланады.
Газды-конденсатты бөлігі қысым
мен температураның қойнауқаттық
жағдайларымен, конденсаттың тұрақты
мөлшерімен, түрлі температуралардағы
ең жоғарғы конденсациялану қысымымен, конденсат қайтару коэффициентімен қойнауқаттық газдың жене
конденсаттың өзіндік құрамымен сипатталады. Жатынның мұнайлы бөлігі қанығу
қысымымен, қойнауқаттық мұнайдың өзіндік қасиеттерімен, газдық факторымен т.б.
ерекшеленеді. Жатынның газды бөлігіндегі
тұрақты конденсат мөлшері ондаған г/м3-тан
100 г/м3-қа дейін, одан да жоғары деңгейге
жетеді, ол қойнауқаттық қысым жоғарылаған
сайын арта түседі.

Дереккөздер
-----------

* Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Көлдік-аллювийлік түзілімдер.** Өзен
аңғарларының кеңейіңкіреп кеткен тұстарында пайда болатын көл тұрқылас
атырауларда, яғни өзен сағасы өңіріндегі ылдилану дәрежесінің мейілінше
жайпақталуы салдарынан қалыптасатын саяз көлшіктердегі тұрыңды сулар түбінде
түзілетін шөгінділер; аллювийдің жайылммалық фациясына да, көлдік түзілімдерге
де тиесілі белгілермен ерекшеленеді, литологиялық тұрғыдан құмдардан,
құмдақтардан, саздақтардан және саздардан тұрады. Бұл түзілімдерге көбінесе
өте жұқа қат-қабаттылық тән, бұл қат-қабаттылық құм, саз және саздақ
қабатшаларының алмасып отыруымен сипатталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
Саны қысқарып бара жатқан түр.Iле Алатауы жергілікті түрі. Неогенде Тянь-Шань тауларында қалыптасқан ежелгі фауна қалдығы. Негізінен теңіз деңгейінен 900–1600 м биіктікте тау етегі мен орман-шалғын-далалы белдеуде кездеседі. Дала, шалғынды-дала өсімдіктерімен және тяньшань шыршасынан тұратын аралас және қылқан жапырақты ормандардан тұратын тау баурайлары мен сайла-
рында тіршілік етеді.Көбеюі және жұмыртқа салуы — маусым-шілде ай ларында өтеді. Ұрпақтары 20–24 күннен кейін шығады. Ересек даралары күзде де кездеседі.Тау етегі жазықтығындағы тың жерлерді игеру, бұталар мен шөпті өртеу, малды шектен тыс бағу түрдің санын
қысқартуға кәдімгідей әсер етеді.Түрді қорғау үшін тау етегіндегі дала өрттерімен күресу және тауда малды шектен тыс бағуды тоқтату керек.

* Сурет:Цветков туркомилаксы .jpgсүрмелі

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.