recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Әбдірәшіт Аронұлы Сыдыханов**– (12.8.1937 жылы Гурьев облысы Кулагин ауылы) – суретші, Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері (1990).   


| Жыл | Оқиға |
| --- | --- |
| 1965 жылы | Н.В. Гоголь атындағы көркемсурет училищесін (педагогтары Н.И. Крутильников, М.Кенбаев, А.Ғалымбаева, т.б.) бітірді |
| 1965 жылдан бастап | Көрмелерге қатысушы болды. Шығармашылық қызметін "Қазақфильм" киностудиясында бастады |
| 1967 жылы | КСРО СО мүшесі |
| 1965 жылдан бастап | Алматыда жұмыс істейді |
| 1967 жылы | Мәскеуде "Ән қанаты" фильміне жасаған эскиздері |
| 1989 жылы | Алматыда Қазақстан Республикасының Мемлекеттік өнер мұражайында "Таңбалық кескіндеме" деген атпен соңғы жылдары жасаған еңбектері бойынша жеке көрмесі өтті |

Шығармалар
----------

Қоюшы-суретші ретінде "Қараш-Қараш" (1967), "Құлагер" (1972), "Кездеспей кеткен бір бейне" (1976), "Өрнек" (1979), "Жусан" (1986), тағы басқа көркем фильмдерді түсіруге қатысты. Ол – "1916 жыл" (1969, "Ақындар даусы", "Ереуілшілер", "Жеңілгендер"), "Маңғыстау мұнайшылары" (1970), "Кездесу" (1982) триптихтарының, "Қазақстан туралы поэма" панносының (1974); сондай-ақ "Автопортрет" (1970), "Бозторғай әні" (1982), "Қарғалар бақташысы" (1987), "Жер бесік" (1997), "Тау. Қыз емшек" (2000), "Атырау кеші" (2002), "Асқақ ойлы ақын Махамбет", "Мәңгілік әуені" (екеуі де 2003), т.б. шығармаларын жазған. Сыдыхановтың бейнелеу өнері саласындағы үздік туындылары кезінде Польшада, Болгарияда (1979), Ресейде (Мәскеуде, 1987) өткен халықаралық көрмелерге қойылды.

Марапаттар
----------

1980 жылдары суретші өзінің суреттеме тілінің стилін өзгертіп, көрермендер мен сыншылардың жоғары бағасын алған: "Тон киген қыз" (1981, ГТГ, Москва), "Ақ бұлақ" (1986), "Әдемі інгенді сауу" (1987, Қастеев атындағы ГМИ, Алматы), сондай- ақ "Өз күшіктерін жеген ит" (1988,. Қастеев атындағы ГМИ ), шығармалары жарық көріп, Каспий жағалауындағы республикалардың Бакуде өткен на Биеннале көрмесінде алтын медальмен марапатталды. 1986 жылы Ш. Уәлиханов атындағы Мемелкеттік сыйлықтың лауреаты атағы берілді. 1990 жылы, Қазақстан Республикасының өнерге еңбек сіңірген атағы берілді. Құрмет орденінің құрметті иегері, "Тарлан" сыйлығының лауреаты болды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Мағынасы — аспай-саспай, керіліп-созылу,
манаурау делінген түсіндірме сөздікте, *«Сенің бәйбішең жырғалып бір тамақ істеп бергенше шегіміз шұрқырайтын болды»* (Ауызекі тіл). Дәл осы іспеттес мағынада
кейде «ырғалу» дыбыстық қүрамда да айтылады. *«Ырғалып, орнынан ол әрең түрды, Түрегеліп ант ұрған шалды көрді»* (Абай тілі сөздігі, 1968, 177). Екі сөз бірігіп «ырғалып-жырғалып» сияқты қос сөз қалпында да
қолданылады. Мұның өзі олардың мағына бірлестігін
білдіреді.
Сөз төркініне шолу жасай келгенде «жырғалу» сөзінің қазақ тіліндегі қазіргі мағынасы — туынды мағына
екені анықталады.

Қырғыз тілінде жырга — рақаттану, ләззат алу, ал
жырғал — рақат, ләззат (К. Юд. КРС, 283), 
якуттарда үөрүү—

1. рақаттану,
2. қуаныш, көңілдің көтерілуі(Рус.-як. 659; Як.-рус. 455).

В. Радловтың сөздігі бойынша, Алтай төңірегіндегі кейбір түркі тілдерінде, <:иырға — тайлақ, көңіл көтеру; иырғал — той, қуаныш
көңілділік (В. Рад. Опыт... Ill, 1, 476).

Адам баласы тойлап, қуанышқа бөленуден көңілі рақат тауып, ләззат алатынын ескерсек, Алтай төңірегіндегі түркі халықтары тіліндегі «йырға» сөзінің мағынасы алғашқы болу керек те, қырғыз тіліндегі «жырга»
мағынасы одан кейінірек пайда болған сияқты. Ал қазақ тіліндегі «жырғалу» мағына жағынан бәрінен соң
туынды. Қазақтарға «рақат», «ләззат» сияқты араб, парсы тілдерінен ауысқан сөз «жырғалу» мағынасын
меншіктенген соқ, ол өзіне басқа мағына қабылдаған.

Шындап келгенде, «жырғал» мен «ырғалдың» алғашқы тұлғалары да бірдей болған. Басқа түркі тілдерінің
біріндегі «йырғал», екіншісіндегі «үөрүү» тұлғалары қазақ тілінде «жырғал», «ырғал». Дыбыстық қүрамында
көріне отырып, емірде екеуі де қолданылатын болған.
Демек, екі сездің алғашқы тұлғасы да, мағынасы да,
бірдей болған. Рақат емір нәтижесі «жай қозғалып, салғырттыққа жетектейтіндігін «жырғал» сөзінің қазақ тіліндегі мағынасынан байқап отырмыз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Ілеспе аударма** – ауызша аударманың бір түрі. Ілеспе аударманың пайда болған жері Нюрнберг қаласы. 

Ірі халықаралық саяси жиындарда, ғылыми конференцияларда, форумдарда уақыт үнемдеу үшін қолданылатын аударманың аса қиын күрделі түрі. Ілеспе аударма ерекшелігі – тыңдай, есте сақтай отырып, сөз сөйлеушінің тек бірнеше сөздерін өткізе отырып қана, ілесе аудара білу. Мазмұнды алаңсыз аудара білу үшін аудармашы өз тілінде және өзі меңгерген өзге тілде еркін сөйлеумен қатар, барлық салаға қатысты терминдерді сөз орамдарын білуі қажет. Ілеспе аударма барысында аудармашы арнайы техникалық жабдықталған дыбыс өткізбейтін оқшауландырылған кабинада отырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Тарақовтың «Ауызша аударма» оқу құралы. ISBN 9965-30-933-7
**Әбдіғаппар Ділманов көшесі (Астана)** - Бұрынғы атауы М.Фрунзе көшесі. Ә.Ділманов көшесі Мәскеу көшесінен басталып, Жеңіс даңғылында аяқталады. Домбыралы, Бестерек көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 590,5 м. Әбдіғаппар Төребайұлы Ділманов 1977 жылы 22 желтоқсанда Қызылорда қаласында дүниеге келген. 1994-1998 жылдары Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің экономика факультетінде оқып бітірді. Алматы қаласындағы милицияның арнаулы отрядында әскери борышын өтеген соң (1998-1999), Астана қаласындағы милиция мектебінде оқыды (1999-2000). 2000-2001 жылдары Президент әкімшілігі мен Үкіметті қорғау батальонында инспектор қызметін атқарды. 2001 жылдың 1 наурызынан бастап жергілікті жерде тәжірибе жинақтау мақсатымен Астана қаласындағы Алматы аудандық ішкі істер басқармасының учаскелік инспекторы қызметіне ауысады. Әбдіғаппар Ділманов 2001 жылы 14 мамыр күні Астана қаласында қауіпті бұзақыларды ұстау барысында ерлікпен қаза табады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
Ілияс Есенберлин
Бұрынғы атауы Ілияс Есенберлин және Ақжайық көшелері. Ілияс Есенберлин көшесі Конституция көшесінен басталып, Республика даңғылында аяқталады. Мыңарал, Александр Затаевич, Біржан сал, Жеңіс даңғылын, Ыбырай Алтынсарин, Бейбітшілік көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1391,1 м.

Ілияс Есенберлин (1915-1983) - Қазақстанның халық жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты. Қазақ тау-кен және металлургия институтын бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. «Қазақфильм» киностудиясының аға редакторы, «Жазушы» баспасының директоры қызметтерін атқарған. «Айқас», «Қатерлі еткел», «Ғашықтар», «Қаһар», «Алмас қылыш», «Жанталас» романдары мен «Көшпенділер», «Алтын Орда» трилогиясын жазды. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

Бұл көшеде Қаржы-экономикалық колледжі орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
"Оннан бір биліқақы билер алсын , Өкпені арадағы суға салсын" (Нұрхан ақын). Қай заманда болса да ел ішінде жер дауы, жесір дауы , мал дауы тағы басқа дау -жанжал болмай тұрмаған. Оның әділдігін ,түйінін ел ақсақалдары мен билер шешіп отырған. Олар әділет,сот , прокурор, адвокат сияқты тәртіп заңдарын қарап, қадағалап, талқылап шешім шығарған. Билер негізінде ежелгі "Жеті жарғының" құқықтық жолын басшылыққа алған. Мұндай шешімдерге қандай да билік жолында пайдаға шыққан жақ табысының (мал,зат,ақша т.б) оннан бірін **"билікақысы"** үшін биге берген. Билікақысы заңға негізделген.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабы , Атамұра 2011ж.
Орфографиялық сөздікте болмаса да, қазіргі түсіндірме сөздікте — дәл кім екенін жақсы танымау мағынасын беретіндігі көрсетілген. Тіркестегі
*«жыға»* сөзі қазіргі қазақ тілінде жеке, дербес қолданылмайды. Алайда, басқа түркі тілдерінде, оның ішінде якут тілінде *«жыға»* сөзімен тұлғалас *«ыга»* жеке тұрып — күшті, ете мықты сияқты үстеу мағыналарын береді. *«Жыға»* сөзімен *«ыга»* тұлғасын салыстыра қарауда, тілдегі тағы бір заңдылықты еске салмаса болмайды. Якут тілінде бізбен ортақ кейбір сөздердің бастапқы дыбысы түсіріліп айтылады. Мысалы, қазақша *«сегіз»*, якут тілінде *«ағыс»* тұлғасында ұшырасады. *«Жыға танымау»* тіркесінің мағынасы, дәлірек айтсақ, *«мықты танымау»*, *«өте танымау»* болады екен: *«Есжан... мені*
жыға танымады» *(А. Ханкелдин, Өткен күн).[1]*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-2459-6
Ілияс Мәңкіұлы
1880 жылы қаңтар айында Қарағандыға жақын Нұра өзенінің бойында, Ботақара деген таудың етегінде кедей шаруа отбасында туған. 

Ілиястың әкесі – Мәңкі, Мәңкінің әкесі Қайдауыл, оның әкесі – Жиенәлі, үшеуі де батыр, ақын әнші, сөзге ұста, ділмар болған адамдар. Әкесі Мәңкінің шешендік сөзі, шешесінің ақындығы, ағасы Көппай мен Тахауяның қиссашылдығы, апасы Қадишаның өлеңші, әншілігі, нағасышысы Соңтуғанның айтысқа шеберлігі жас Ілиясқа дүние есігін ашқан өмір мектебі болған.

Өмірбаяны
---------

Ілияс шығармашылығы негізінен екі дәуірге бөлінеді: революцияға дейінгі және одан кейінгі. Бірінші дәуірінің өлеңдерінде шаруалар мен жұмысшылардың аянышты халін көрсете отырып, үстем тап өкілдерін - байларды, би-болыстарды, саудагерлерді әшкерелейді. Ілиястың совет діуіріндегі поэзиясын жанрлық жағынан алғанда, жоқтау, көңіл айту, естірту, сәлем хат, толғау түрінде де, эпикалық жыр дастан, айтыс түрінде де кездеседі. 

Солардың ішінде ең көп қолданғаны - саяси лирикалық өлеңдер мен дастандар. Ілияс Қарағандының ақындары Қайып Айнабеков, Көшен Елеуовпен сөз сайысына түсіп, айтыс өнерімен де өзін республикамыздың әдебиет жұртшылығына танытты. 

Отан соғысы жылдарында өзара сынның өткір құралына айналған айтыс жанрын дамытуда Ілиястың атқарған қызметі зор. 1944 жылы 25 маусымда ол жергілікті басшылығымен Қарағанды халық ақындарының айтысын ұйымдастыруға белсене ат салысты. өзі айтысқа түседі. 1948 жылы мамыр айында Қарағанды қаласында болған Қарағанды көмір тресі кеншілерінің облыстық мәслихатына қатысады. Мәңкіұлының сол кезеңдегі неғұрлым кең тараған шығармалары: **"Нұра бойын жағалап", "Қайғырма, қапаланба", "Қайысты қабырғасы жұмысшының"** т.б. Октябрь жеңісі туралы **"Капитал дүниесі қираған күн"** өлеңін жазды. **"Бекбосын"** поэмасы революциялық қозғалысқа қатысушы шахтер-қазақ Б.Сиқымбаевтың бақыт жолындағы қажырлы еңбегіне арналды.

Ілиястың таңдаулы өлеңдері радиода, адебиет кештерінде жиі оқылып тұрады, облыстық, республикалық баспасөз беттерінде үздіксіз жарияланып отырды. 
Шахтер Ілияс 75 жасқа қараған шағында 1954 жылы дүние салды.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**Ілікбек қаған** (қытайша: 處羅可汗 - Чуло-хан; жеке есімі қытайша: 阿史那俟利弗設 - Ашина Силифушэ) — 619 жылдан 620 жылға дейін билік еткен Шығыс Түрік қағанатының билеушісі. Тан империясының жауларына қолдау көрсете отырып, империяны әлсіретуге тырысқан.

Басқаруы
--------

Таққа отырысымен Ичжэнге үйленген (ол оның үшінші күйеуі болды). Ол Цзинчэнгуан билеушісі Ван Шичунмен одақтасуға тырысты. Алайда Ли союй — Лучжоулік тан губернаторы түрік керуенін тонап 10 000 бас қойды олжалады. Қаған Суй Сяо патшайымға қауіпсіз орын ұсынып, Суйлік біраз ықпалды адамдарды өзіне қаратты. Ян Чжаодао қағаннан ван атағын алды. Динсян қаласында суйлік қашқындар орналасып, оларды 10 000 түрік сарбазы қорғап тұрды. Тан мен түрік қолдары арасында шайқас басталды. Қағанның бауыры Були Шэ 2000 әскермен Лю Учжоумен бірігіп, Бинчжоуды үш-ақ күнде басып алды. Тан елімен соғыс ауыр болғандықтан, уәзірлер қағанды соғысты тоқтатып бітімге келуге үгіттей бастады. Бірақ қаған олармен келіспеді.

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуТүрік қағандары |
| --- |
|  |
| Түрік қағанатының билеушілері | 
Бумын қаған • Қара-Еске қаған • Мұқан қаған • Тобо қаған • Амрак қаған • Елтегін Бұйрық қаған • Баға Ышбара қаған • Жағбу Баға қаған • Тұлан қаған • Тардуш қаған • |
|  |
| Батыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Елтегін Бұйрық қаған • Басыл Тегін қаған • Таман қаған • Шегу қаған • Тон қаған • Баһадүр қаған • Сы Жабғу қаған • Нишу Дулу қаған • Ешбар Елтеріс қаған • Ашина Дучжы қаған • Ашина Мише шад • Ашина Юанькин шад • Ашина Хелу қаған • Құшрақ Бури қаған • |
|  |
| Шығыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Жанғар қаған • Шібір қаған • Ілікбек қаған • Бағашұр шад Ілік қаған • |
|  |
| қалпына келтірілген Шығыс Түрік қағанатының билеушілері | 
Елтеріс қаған • Қапаған қаған • Инел қаған • Білге қаған • Йоллығтегін қаған • Білге Құтлұқ қаған • Озмыш қаған • Құлынбек қаған • |

 |
**Әбдірәхім Шаңбаев** (**ٵبدﯨﺮاﺣﯩﻢ شاﯕﺒﺎﻳﻪﯙ‎**) — көрнекті ақын, журналист (1930-1985).

Өмірбаяны
---------

1930 ж. Тарбағатай аймағының Шәуешек ауданындағы Абдыра деген жерде малшы отбасында дүниеге келген.

1937 ж. әкесі оны жаңаша бастауыш мектепке беріп, 1946 ж. дейін орталық мектепте оқыды.

1948 ж. бастап қоғамдық қызметтерге араласады. 

1953 ж. Қытай коммунистік партиясына мүше болады.

Қоғам табалдырығын аттағаннан кейін Әбең оқу-ағарту шебінде және басқа да қоғамдық қызметтерде болады.

1955 ж. «Шинжяң газетіне» орналасады.

Онан кейін соң «Іле газеті» қазақ редакциясында тілші, редактор, редакция бөлімінің орынбасар бастығы болып өмірінің соңына дейін қызмет істеп келді.

1979 ж. Қытай жазушылар одағы Шинжяң бөлімшесінің мүшелігіне қабылданды.

Соңғы тыныша дейін ақпарат саласы мен әдебиет бау-бақшасына адал терін аямай төккен ақын ұзақ аурудан айыға алмай

1985 ж. 23 мамыр күні Құлжа қаласында қайтыс болды.

Шығармалары
-----------
**Эмма Шарлотта Дюэрр Уотсон** (ағылш. *Emma Charlotte Duerre Watson*; 15 сәуір 1990 жылы, Мезон-Лаффитт Париж, Франция) – британдық актриса, фотомодель.

Кинода Гарри Поттер фильміндегі Гермиона Грейнджер кейіпкерінің рөлін сомдап танымал болды. 2001-2011 жылы аралығында фильмнің сегіз бөліміне де түскен. Бұдан басқа «Нух» («Noah») және «Момын болуынын артықшылығы» («The Perks of Being a Wallflower») атты фильмдерінде басты рөлдердің бірін сомдаған. Көптеген кино сыйлықтарға ие болған. 2009 жылы Эмма онжылдықтың ең жоғары төленетін актриса ретінде Гиннестің рекордтар кітабына енгізілді.

Балалық шағы
------------

Эмма Уотсон Жаклин Льюсби мен Крис Уотсон ағылшын адвокаттардың отбасында Париж қаласында туылды. Атын әжесінің құрметіне қойған. Бес жасында отбасымен Париждан Англияға көшкен. Әке-шешесі ажырасып кеткеннен кейін Эмма інісімен анасымен тұрды. Оксфордта, Дрэгон атты мектепте оқұ бітірген. Мектепте «Юность Артура», «Счастливый принц» және «Алисе в Стране Чудес» деген көріністерде басты рөлде ойнаған. 6 жасында актриса болатының берік түрде шешті. 9 жасында драма үйірмесінің жетекшісі Эммаға «Гарри Поттер и философский камень» деген фильмде Гермиона рөлінде ойнауға кастингке қатысуды ұсынды. Кастингте ұтқаннан кейін, Эмманың өмірі Гарри Поттермен жақын байланыста болды. 2014 жылының мамырында Эмма Браун университетін бакалавр дәрежесінде бітірді.

Фильмографиясы
--------------

* *Хәрри Поттер мен Пәлсапа тасы* (2001)
* *Хәрри Поттер мен жасырын бөлме* (2002)
* *Хәрри Поттер және Азкабан тұтқыны* (2004)
* *Хәрри Поттер және Алау кубогі* (2005)
* *Хәрри Поттер және Самұрық Ордені* (2007)
* *Балет аяқ киімі* (2007)
* *Хәрри Поттер мен Дүбара ханзада*  (2009)
* *Хәрри Поттер мен Ажал Сыйлары: 1 бөлім* (2010)
* *Хәрри Поттер мен Ажал Сыйлары: 2 бөлім* (2011)
* *Мэрилинмен 7 күн* (2011)
* *Момын болуынын артықшылығы* (2012)
* *Әдемі сақина* (2013)
* *Ақырзаман 2013* (2013)
* *Нұх* (2014)

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Эмма Уотсон сайты
2. ↑  Daniel Radcliffe, Rupert Grint and Emma Watson to Reprise Roles in the Final Two Instalments of Warner Bros. Pictures' *Harry Potter* Film Franchise.  Warner Bros. (23 March 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 25 қараша 2012. Тексерілді, 23 марта 2007.
3. ↑  Эмма Уотсон — Гиннестің рекордтар кітабында.  wday.ru. Басты дереккөзінен мұрағатталған 7 желтоқсан 2012. Тексерілді, 20 қараша 2012.

Сілтемелер
----------

* Эмма Уотсон КиноПоиск сайтында
* Эмма Уотсон Instagram-да
* Эмма Уотсон Twitter-де
* Эмма Уотсон Facebook-те
*
**Биліктің тармақталуы** — демократиялық саяси жүйе ойдағыдай өз ісін атқаруы үшін және биліктің субъектілеріне қарай мемлекеттік билікті заң шығарушы, атқарушы, сот билігі етіп үш тармаққа бөлу. Оның негізін салған ағылшын ойшылы Джон Локк (1632 - 1704), одан әрі дамытушы француз ғалымы Шарль Луи Монтескье (1689 - 1753) болды. Биліктің бұлай тармақталуы елдің конституциясында бекітіледі. Ол азаматтардың құқықтарының орындалуына негізгі кепілдік бола алады. Егер биліктің бңр тармағы озбырлық етсе, қандай адам болмасын оның екінші тармағына арыз бере алады. Ал билік бір қолда болса, оның үстінен шағым айту қиын болар еді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
"Құлжадағы тараншылардың бас мешіті". Һенри Лансделлдің 1882 жылғы фотосы.
**Тараншы** дегеніміз — бүгінгі Шынжаңдағы Тарим өзенінің алабындағы шұраттарда тұратын, түркі тілдерінің қарлұқ тармағына жататын тілдердің бірінде сөйлейтін және шығу тегі жағынан ежелдегі иран, тохар халықтарының және бертінде көшіп келген түркі-моңғол тайпаларының (қарлұқтар, ұйғырлар, яғмурлар және моңғолдар) ұрпақтары болып табылатын отырықшы халықтың аты.

Шағатай тілінде «отырықшы шаруа» дегенді білдіретін осы атаумен Ферғана аңғарында және бүкіл Орталық Азияның шұраттарында тұратын отырықшы, жер өңдеумен айналысатын тұрғындарға қатысты қолдануға болады. Тарим өзенінің алабы (Қашғар, Құмыл, Хотан және Тұрпан шұраттары сияқты шұраттарды қамтитын) жер өңдеуші **тараншылардың** нағыз отаны болып есептелсе де, олар Қытай тарихының Миң және Циң кезеңдерінде қазіргі Үрімші мен Іле сияқты жерлерді де қоныстаған. Мәнжу империясы жоңғар қалмақтарын басып алған соң ол көптеген тараншыларды отырықшы сібе гарнизондарымен бірге Іле өзенінің аңғарында қоныстануға жіберген. Шынжаңның көпұлтты мұсылман мәдениетінде «тараншы» ұғымы «сарт» ұғымына қарама-қарсы мағынада қолданылады: тараншы деп жер өңдеуші отырықшыларды атаса, сарт деп қалада тұратын саудагер-қолөнершілерді атаған. Әрине, шұраттардағы мұсылман мемлекеттерінің билеуші таптары тараншыларға жатқызылмаған, оларды шығу тегі бойынша көбінесе «моғол» немесе долан деп атаған. Бірақ қазіргі көзқарастан қарағанда, тараншылар, сарттар мен моңғол доландарды үш түрлі этникалық топ деп қарастыруға болмайды, оларды бір шағатай-тимурид мәдени және тілдік бірлестігіндегі үш түрлі топ немесе тап деуге ғана келеді.

20-шы ғасырдың бас кезінде Ресей, Ұлыбритания мен Қытайдың арасында болған, «Үлкен ойын» деген атқа ие болған геополитикалық бәсекелестіктің түпкі нәтижесі ретінде Орталық Азия қазіргі ұлттық мемлекеттердің арасында бөлініске түсті. Шұраттарда тұратын шаруалар 1930-шы жылдардың басына дейін ұйғыр ұлтына қосылып болды. Бір қызығы, шұраттарда немесе Іле өзенінің бойындағы қалаларда тұратын сарттар ұйғыр болып жазылса, байланыстары Шынжаңның батысымен күштірек болған сарттар өзбек болып жазылып кетті. Кейде бұндай бөліну шарттылығы көзге ұрып тұрады, мысалы, қашғарлықтардың әндіжандықтардан айырмашылығы олардың тұрпанлықтардан айырмашылығындай зор.

Қазіргі кезде бұл атау қолданылмайды немесе ауызекі тілде ғана қолданылады.
**Суықтөбе** – Жетіжол жотасының шығыс бөлігінде орналасқан тау сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Жамбыл ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 3273 м, ұзындығы 14 км, енді жері 5 км. Жер бедері орта таулық, жалдары тегістелген, беткейлері тік, сай-жыралармен тілімденген. Оңтүстік-шығыс баурайынан Қастек, солтүстігінен Жиренайғыр өзендері бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Негізінен тас көмір кезеңінің кристалдық тақтатасынан, гнейстен, кейбір тұсында жер бетіне шығып жатқан гранитоидтардан түзілген.

Өсімідігі
---------

Тауалдының далалық қоңыр топырақты белдеуінде (800 – 1400 м) бидайық, тарғақ шөп, бозшағыл, т.б. шөптесіндер өседі. 1400 – 2600 м биіктіктегі шалғынды қара топырақты жерлерінде орман сирек кездеседі, үстіртті-жонды белдеуінде (2600 м-ден биікте) доңызот, самалдық, байғұт, субальпілік шалғын өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
**Суық кофе**, **айс-кофе** немесе **мұздай кофе** — кофе беру әдісі. Көбіне салқын сусын ретінде қолданылады.

### Дайындалуы

Суық кофе дайындаудың әр түрлі әдістері болады. Біріншісі ыстық кофе дайындап температурасы төмендегенге дейін салқындату, екіншісі кофені ұнтақталған түйіршіктермен суға араластырады, сосын фильтрлейді[1]. Әдетте бұндай сусын аналогты ыстық кофемен дайындалады. Сондықтан *«салқын латте»*, *«салқын мокко»* деген түрлері бар. Бұндай сусындар ыстық экспрессоның салқын сүтпен араласу нәтижесінде болады.

Сервирлеу
Суық кофе салқындатылған күйінде берілуі мүмкін, сонымен қатар ыстық алайда керекті мөлщерде мұзбен де беріледі. 
Қант суық сұйықтықта нашар ерігендіктен, кофеге әдетте қант тосабы немесе қантты бояғыштар қосылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ICED COFFEE? NO SWEAT New York Times, June 27, 2007 (ағыл.)
**Гомбожан Цыдынжанович Цыдынжанов**(03.05.1905 жылы туған,қазіргі Бурят АКСР,Баргузин ауданы)-бурят кеңес актері, режиссер,драматург,КСРО халық артисі(1940). 1939 жылдан КПСС мүшесі. 1934 жылы ГИТИС-тің режиссерлік факультетін бітірді. Ол - буряттың профессионалды сахна өнерінің негізін салушылардың бірі. 1936 жылдан Бурят драма театрының көркемдік жағын басқарды, ал 1948 жылдан Буряттың опера және балет театрының бас режиссері болып та қызмет еті.

Рөлдері
-------

Шарлай (Н.Г.Балдано мен Эдельдің "Эржен" муызкалы комедиясында), Платон Кречет ,Отелло(Корнейчуктың және Шекспирдің осы аттас драмалық шығармаларында).1947 жылы Н.Ф.Погодиннің "ремль куранттары" пьесасы бойынша қойылған спектакльде В.И.Лениннің сахналық тұлғасын жасады. Либретто мен пьесалар ("Мерген","Халық ұлы") жазды. Драмалық спектакльдермен қатар опералар да қойды. Киноға түскен 2-4 сайлау РСФСР Жоғары Кеңесінің және 3-4 сайлау Бурят АКСР Жоғары Кеңесінің депутаты.

Сыйлықтары
----------

КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты (1949). Ленин орденімен және басқа 2 орденмен марапатталған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 88 бет
**Суық күйде пісіру** — бөлме температура жағдайда қыздырмай екі тетікті бірге илемдік деформация арқылы қосу. Суық күйде пісіру алюминийден, мыстан және олардың қорытпаларынан жасалған сымдарды қосу үшін, сонымен қатар әртүрлі металдарды (мысалы, алюминий мен мысты) және басқа материалдарды (мысалы, шайырларды, шыныларды, пластмассаларды) пісіру үшін қолданылады. Суық күйде пісіру алюминийден жасалған шиналарды мыспен қаптау үшін, жұқа қабырғалы алюминийден жасалған құбырларды және сырт қабыршақтарды жасау үшін қолданылады. Энергия шығыны аздықпен және еңбек өнімділігі жоғарылығымен сипатталады. "Суық күйде пісіру" терминнің басқа да мағынасы бар: шойынды суық күйде пісіру — алдын ала қыздырмай шойынды электрдоғамен пісіру.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**Суық сарғалдақ** - латын тілінен тікелей аударғанда **кішкентай бақа** дегенді білдіреді. Аңыз бойынша, Иисус Христос анасына деген құраметі мен сүйіспеншілігін білдіру үшін жұлдыздарды сарғалдаққа айналдырып жіберген деседі. Іле Алатауы шалғындарында сарғалдақтардың алғашқы шашырандылары - температура қалырты қысқы деңгейден сәл ауытқып, ашық күн көбейіп, соңғы қысқы жаңбырмен жағаласа күн көзі көктемдегідей жылынатын сәір айында-ақ байқала бастайды. Ашық сары сарғалдақ қауашақтарымен өрілген қалың жасыл шөп кілемі шындығында алтын шалғын деуге лайық түрге енеді. Сарғалдақтардың алтын сәулесі алыстан көзге шалынып, жүрегіңді қуанышқа толтырып жібереді.

Дереккөздер
-----------

Қазақстанның ғажайып флорасы, 2012 жыл
**Суықтөбе полиметалл кен орны**, *Орталық Суықтөбе полиметалл кен орны* – Жетісу облысы Кербұлақ ауданы Көксу ауылының солтүстік-батысында орналасқан. 1935 жылы ашылған, 1936 жылы барланып, 1956 жылдан Көксу кенішінде кентас өндіріледі.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Силур-девон тау жыныстарынан құралған, кварцит-барит, барит желілерімен, диорит, кварц-порфир дайкаларымен қиылған синклиналдық қатпардың солтүстік-батыс қанатында орналасқан.

Жатыс сипаты, құрамы
--------------------

Меридиандық бағытқа созылған, тік құламды бұрыс пішінді кентас денесінің ұзындығы 250-390 м, қалыңдығы 5-55 м. Кентас құрамы сульфидті, қорғасынды. Басты минералдары: пирит, галенит, сфалерит. Пайдалы қоспалары: қорғасын, мырыш, күміс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Банахо тауы Филиппинде Лагунадағы Маджейджей мен Лузандағы Квезон арасында орналасқан. Ол жергілікті халық үшін мінажат ету орны болып табылады. Банахо «ұлы тау» деген атаумен де белгілі. Банахо альпинистер арасында өте танымал. Банахоның уш шыңы халық тығыз орналасқан аймақта, яғни Лагуна жәнө Кусон провинцияларының жанында бой көтерген. Ол Банахо Люкбан тауына жақын орналасқан. Қасиетті апта кезінде Банахо тауларына саяхатшылар мен діндарлар, сиынушылар көп келеді. Бұл тауға шығуға 2-3 күн кетеді. Шыңға көтерілу барысында көптеген үңгірлер мен сарқырамаларды кездестіруге болады. Қасиетті аптада тауеа шыаушылардың саны арта түседі
Банахо тауы өзінің әсем табиғатымен ғана емес, сонымөн қатар мәдени және діни маңыздылығымен де ерекшеленеді. Батыс беткөйдегі Сан Кристобаль тауы, солтүстік-шығыс беткейдегі Банахо Гюкбан тауы, оңтүстік-батыс беткейдегі Бухо Масалакот күмбездері және Маябобо таулары Банахоның көрші жанартаулары болып табылады.
Банахо тауының оңтүстік шеті құлаған. «Банахо» термині - Филиппиндегі жергілікті тагал халқының заманауи сөзі. Бул сөз «киелі болуы мүмкін» дегөн мағынаны білдіреді.
анахо төңіз деңгейінен 2158 м биіктікте орналасқан. Банахо тауы кратерінің тереңдігі 210 м-ді құрайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек"
**Түкті мигаломорф** (лат. *Theraphosidae*) — мигаломорфты өрмекшілердің тұқымдасы.

Бүйінің қаны нағыз қан емес, "гемолимфа" деген зат. Бүйінің қаны көк түсті болады. Асқазаны кеудесінде созылып жатқан түтіктен тұрады. Бүйінің ірісі кесірткені, тышқанды, құстарды жансыздандыра алады. Бүйінің аузы түтік тәрізді болады, ол тек сору арқылы қоректенеді. Ылғалы мол жерден тереңдігі 50-60 см ін қазып, тіршілік етеді. Олар өрмек торын құрмайды. Көбеюі маусым айында басталады. Шағылысып болғаннан кейін бүйінің ұрғашылары еркегін жеп қояды. Оның уы адам өміріне қауіп төндірмейді, бірақ шаққан адамның басы айналып, қызуы көтерілуі мүмкін.

Фото
----

* Theraphosa blondi.Theraphosa blondi.
* Grammostola rosea.Grammostola rosea.
* Avicularia purpureaAvicularia purpurea
* Brachypelma smithi.Brachypelma smithi.
* Brachypelma smithi.Brachypelma smithi.
* Chilobrachys huahini 7LChilobrachys huahini 7L
* Acanthoscurria geniculata.Acanthoscurria geniculata.
* Ephebopus сyanognathus.Ephebopus сyanognathus.
* Poecilotheria bara.Poecilotheria bara.
* Lasiodora parahybanaLasiodora parahybana
* Brachypelma klaasiBrachypelma klaasi
* Grammostola aureostriata 9LGrammostola aureostriata 9L
* Grammostola PulchraGrammostola Pulchra
* Grammostola aureostriataGrammostola aureostriata
* Acanthoscurria geniculataAcanthoscurria geniculata
* Chromatopelma cyaneopubescensChromatopelma cyaneopubescens

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Аруна баспасы. "1100 қызықты деректер ". Жануарлар.
Кіші шырғалақ (Limosa Іарроnіса) - үлкен шырғалақтан дене мөлшерінің шағындылығымен (275 г шамасында, тұмсығы -7-11 см) ерекшеленетін құс.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Кіші шырғалақ ұшып жүргенде оның қанатындағы ақ жолақтары білінбейді. Жотасы - ақ, құйрығының ұшында жолақтары бар, тұтас қара реңді емес. Тұмсығы - жоғары қарай өте қайқы, күйттік жасануы кезінде жемсауындағы жабын қауырсындарының кірпіш тұстес қызғылтсары түсі бауырдың соңына дейін жойылады.

Таралуы
-------

Скандинавиядан Чукоткаға дейінгі тундра мен орманды тундрада қоныстанады. Қазақстанда тек қана ұшып өткен кезде (сәуір-мамыр және шілденің соңынан қыркүйектің басына дейін) кездеседі, оқта-текте кезеген (бродячие) дарақтары жазда байқалып қалады.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Фосфаттарды өндіру кезіндегі Банаба аралының картасы
**Банаба** (ағылш. *Banaba*) — экватордан сәл ғана оңтүстікке қарай төмен орналасқан Тынық мұхитындағы арал. Гилберт топаралынан (Кирибати) батысқа қарай және Наурудан шығысқа қарай 306 км қашықтықта орналасқан. Кирибати Республикасының құрамына кіреді. Аралдың ұзындығы — 3,2 км-де көп емес, аумағы — 6,39 км². Арал атауының ағылшынша нұсқасы — «Ошен» (ағылш. *Ocean*), кирибати тіліндегі атауы — Банаба. Фосфориттер өндіру кезінде арал қатты зардап шекті. Аралдың халық саны — 295 адам (2010), олардың барлығы фосфаттық өндіруден зардап шекпеген кедей өсімдік жабындысы бар ауданда тұрады. В конце Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында арал тұрғындарының басым бөлігі Раби (Фиджи) аралына көшірілді. Аралда қалғандар, бүгінгі күнге шейін өз дәстүрлерін сақтап, Раби аралына көшіп кеткен туыстарымен жақын қарым-қатынас жасауда. Аралға келу үшін Аралдар кеңесінің рұқсатын алу керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Kiribati Census Report 2010 Volume 1.  National Statistics Office, Ministry of Finance and Economic Development, Government of Kiribati.
*Басқа мағыналар үшін Құрөзек деген бетті қараңыз.*
**Құрөзек** – Ақсу алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Ақсу және Қаратал аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 41 км, шағын 4 саласы бар.

Бастауы
-------

Егінсу ауылынан жоғарыда Көлденең өзенінен бөлініп шығып, Үшкөл -1 (Сораяқкөл) көліне құяды.

Гидрологиясы
------------

Өзен арнасы құм төбелер арасымен өтеді. Орта және төменгі ағысында сол жағалаулық аңғары сортаң топырақты жазық. Төменгі ағысында Қоянды қонысы орналасқан. Арнасымен тек көктем айларында 10-15 күн су жүреді. Жылдың басқа мезгілінде құрғап қарасуларға бөлініп қалады. Алабы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Құрөзек деген бетті қараңыз.*
**Құрөзек**, *Құланембес* – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы өзен. Ұзындығы 60 км, су жиналатын алабы 726 км2.

Бастауы
-------

Бастауын Қарқаралы ауданы батысындағы ұсақ шоқылы таулардан алып, Нұра өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Аңғары кең, жағасы тік жарлы. Жер асты, жаңбыр, қар суларымен толығады. Көктемде 10-15 күндей ағыны болып, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Алабы - мал жайылымы, шабындық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Агата Эдгаровна Муцениеце** (үйленгеннен кейін — **Прилучная**; латышша , 1 наурыз 1989, Рига) — латыш және орыс актрисасы және моделі.

Биография
---------

Агата Муцениеце 1989 жылы 1 наурызда Ригада дүниеге келген. Әкесі бармен болып жұмыс істеген (Өмірден Агата кішкене кезінен өткен), анасы – аспазшы; үлкен әпкесі – Санта. Мектеп жасынан театрлық студия «Шкатулкаға» барған. Мектепті аяқтағаннан кейін модель ретінде жұмыс істеді, атақты италиндық аяқ киімнің маркасын жарнамалады, түсірілімдердің арқасында Еуропаның бірнеше мемлекетіне саяхаттады. Ригаға қайтып келіп, Латвиялық университетке түседі, бірақ 2008 жылы Мәскеуге көшіп барады және ВГИК-тің актерлік мамандығына түсіп 2012 жылы қызыл дипломмен аяқтайды.

2007 жылы кинода дебютке шықты. Ең атақты рөлі – «Жабық мектеп» (орыс. «Закрытая школа») деп аталатын телехикаядағы Дарья Старкованың рөлі.

Жарнамаларға түскен: «Билайн», «Nescafe», «МегаФон», «Евросеть», «Jardin», «Savage», Сбербанк, «OBI».

### Жеке өмірі

«Жабық мектеп» (орыс. «Закрытая школа») атты телехикаяны түсіру барысында актер Павел Прилучныймен танысады, тамызда 2011 жылы жастар жасырын үйленіп алады. 2013 жылы 11 қаңтарда олардың ұлы Тимофей дүниеге келеді. Актриса ресми түрде күйеуінің тегін алады, енді оның Муцениеце деген тегі бүркеме ат болып қалды.

Фильмография
------------

| Жылы | Қазақша аты | Орысша аты | Рөлі |
| --- | --- | --- | --- |
| 2007 | Із | След | (эпизод) |
| 2010 | Стройбатя | Стройбатя | Светлана Архипова |
| 2010 | Көзге көрінбейтін | Невидимки | ( «Гадина» эпизодында) |
| 2010-2012 | Жабық мектеп | Закрытая школа | Дарья Старкова |
| 2012 | Кокаинмен рома | Роман с кокаином | Егорованың құрбысы |
| 2012 | Менің ақылды отбасым! | Моя безумная семья! | Светлана |
| 2012 | Ойыншылар | Геймеры | Маргарита Смирнова |
| 2013 | Үш мушкетер | Три мушкетёра | күтуші Кэт |
| 2014 | Жасырын қала 2 | Тайный город 2 | Инга |
| 2014 | Ерлерде емес махаббат | Не в парнях счастье | Катя |
| 2014 | Әдемі өмір | Красивая жизнь | Жанна |
| 2015 | Квест | Квест | Саша |
Ерте заманнан-ақ құс сүті қол жетпейтін нәрсенің символы ретінде белгілі.Жұмыртқа қабығын жаңа ғана жарып шыққан кептер балапандары ұзын тұмсықтарын аналарының жұтқыншағына сұғып жатқанын көктемде үнемі көруге болады.Сөйтсе,олар одан сүт еміп тамақтанады екен.  

Балапандары жарық дүниеге келгенше көгершін жемсауында ақ түсті ботқа тәрізді зат түзіледі. Оны **жемсау** немесе **құс сүті** деп атайды.Үй көгершіндерінің жемсауынан сүт бөлінуі он сегіз күнге дейін созылады.Одан әрі өсіп келе жатқан балапандары басқа азық түрлерімен қоректенуге көшеді.Жабайы көгершіннің балапандарын сүтпен қоректендіру мерзімі ұзағырақ.

```
**Дереккөз**[1]
```

1. ↑  Қазақстанның физикалық географиясы,Алматы Атамұра 2004
**Кіші түркептер** (Streptopelia senegalensis) - біздегі түркептерлердің ең кіші денелісі (100 г, қанатының алымы - 45 см шамасында).

Биологиялық сипаттама
---------------------

Африкада және Оңтүстік-Батыс Азияда қоныстанады. Қазақстанда бұл түр солтүстік шекарада таралған және оңтүстік-шығыстың елді мекендерінде өмір сүреді. Адамды маңайлап жүреді, адам қоныстанған аумаққа тәуілді. Кіші түркептер - отырықшы құс.

Таралуы
-------

Жоны - біркелкі қоңырқай, басы және төсі - айқын шарап реңкті, екі бүйірі мен мойынның алдыңғы жағында қошқыл секпілді қызғылтсары «алқасы» болады. Ұяларды сан алуан орындарға - ағаш бұтақ- тарына, жүзім сабағына, ғимараттар сөрелері мен кенерелеріне, ал жазда үнемі ашық тұратын тұрғын үйлердің, тіпті қалың есік-терезе перделеріне салады. Өте аңқау, адамның өте жақын келуіне мүмкіндік жасайды. Бүкіл ұялау айналымы айға жуық болады, сөйтіп құстар дереу жаңа ұялау орнын табады. Бір жұп түркептердің жыл бойы жеті рет ұялағаны мәлім, өйткені олар кейде ақпаннан бастап ұя сала бастайды.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Stigmatopelia senegalensis*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2009.2*.  International Union for Conservation of Nature (2009). Тексерілді, 4 ақпан 2010.
ВАШИНГТОНИЯ (WASHINGTONIA) – пальма тұқымдасына жататын бөлме өсімдігі. Атауы АҚШ Президентінің құрметіне қойылған. Отаны – Оңтүстік Калифорния. Өте жылдам өседі, өз отанында биіктігі 20-30 метр болады. Табиғатта гүлдейді, бірақ бөлмеде өскен вашингтония гүл жармайды. Жапырақтарының әдемілігіне бола жоғары бағаланады. Өз отанында оның тұқымдарынан ұн дайындаса, сабақтарынан арқан, жіп иіреді. Қазақстанда бұл гүлді қыста үй жағдайында, жазда гүлзарларға егеді. Суыққа төзімді әрі күтімі жеңіл болғандықтан, көбінесе кеңселерде жиі қолданады. Вашингтония салқын жерде өңін жоғалтпастан жайқалып өсіп тұра береді.

Жарығы:
-------

Күн сәулесі жақсы түсетін, жарық, кең жерге қою керек. Жазда аулаға шығарып қойса да болады.

Жылуы:
------

Қыс айларында салқын жерде өсе береді, бірақ ауа температурасы 8-10 °C-ден төмен болмауы керек.

Суғарылуы:
----------

Жазда жиі, қыс кезінде сирек суғарылады.

Ылғалдылығы:
------------

Жапырақтарына су бүркіп тұру қажет.

Қоректендірілуі:
----------------

Органикалық және минералды тыңайтқышпен айына екі рет қоректендірген жөн, қыс айларында қоректендірілмейді.

Аурулары:
---------

Жақсы күтім жасалмаса, жапырақтарында зиянкестер пайда болады. Оларды «Актара» деген арнайы дәрімен (10 л суға 1 г) емдейді.

Көбейтілуі:
-----------

Тұқымы арқылы көбейтіледі. Топырақ температурасы 25-30 °C деңгейінде болса, 45-60 күнде өніп шығады. Тұқымы арқылы көбейту қиын жұмыс. Сондықтан жас көшетін сатып алуға кеңес береміз.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
Трансгенді немесе трансформацияланған ағзалар деп – геномында бөтен ген бар ағзаларды айтады. Трансгенді жануарлар алу трансгеноз әдісі арқылы іске асады. Трансгеноз дегеніміз – генді бір биологиялық жүйеден басқа жүйеге жаңа белгілері бар организмнің формасын алу үшін жасанды жолмен  тасымалдауды айтамыз. 
Трансгенді ағзалар әр түрлі  биологиялық активті биотехнологиялық  заттарды синтездеу және бағалы  белгілері бар жануарлардың жаңа  тұқымдарын алу үшін қолданылады.  Трансгеноз әдісімен бөтен генді эукариоттық жыныс клеткаға енгізіп, оның жұмысын бақылау арқылы генетикалық инженерияның көптеген мәселелерін айқындауға болады, өйткені мұнда трансгенді эмбрионның жатырдағы даму ерекшеліктерін зерттеу мүмкін болады. Тасымалданған гендер (трансгендер) генетикалық аппаратымен құрылымды ірі функциялы байланысқандықтан бұл процесс жағдайындағы генетикалық рекомбинацияға әкеледі.  Трансгеноз жұмысы көпжақты және бірнеше сатылардан тұрады:

1. Екі пронуклеус стадиясындағы зиготаларды алу (синхронды овуляция уақытылы қолдан ұрықтау немесе шағылыстыру керек, осыдан кейін белгілі уақыт өткеннен соң зиготаларды хирургиялық жолмен алу);
2. Зиготаларға бөтен ДНҚ-ны енгізбестен бұрын, оны in vitro (сыртқы) жағдайында әр түрлі әдістер мен тәсілдер арқылы сақтау;
3. Енгізу кезінде вазелин майының астында арнайы ерітіндінің тамшысына орналасады (бұл сұйықтықтың кеуіп кетуінен сақтайды);
4. Диаметірі 0,5-2 мкм арлығындағы ең аз дегенде 10-" мл ДНҚ енгізу;
5. Бақылау. Себебі, трансгеннің клетка ДНҚ-мен байланысатын белгілі орны болуы керек. Трансгеннің иесінің геномымен байланысуы кездейсоқ жүретін болса, онда ол хромосоманың гетерохраматинді бөліктеріне еніп, инактивизацияланып кетеді. Бұдан бөлек хромосома бөлігімен байланысқан трансгеннің активтілігі клеткалық  ДНҚ-ң реттеуіш элементтеріне промотор, энхансер және силансерлерге-байланысты болуы да мүмкін.

Дереккөздер
-----------

Биология. А. Оспанова, Т. Ахметжанова, Қ. Кульбаева, Э. Оспанкулова, Дәуір баспасы, Алматы, 2010
‘’’Харилаос Флоракис’’’ (гр. *Χαρίλαος Φλωράκης*, 20 маусым 1914, Рахула, Кардица — 22 мамыр 2005, Афины) — Грекия мемлекеттік және саяси қайраткері. 1972−1989 жылдары Грекия коммунистік партиясының генералды төрағасы.

Өмірі
-----

Неміс-фашист окупанттарына қарсы грек Ұлт-азаттық армиясы қатарына соғысқа қатысты. Грекиядағы азаматтық соғысы кезінде Грекия демократиялық армиясының 1-дивизия командирі болды. 1949 жылдан ГКП ОК мүшелігіне кандидат, 1950 жылдан ГКП ОК мүшесі. 1954 жылы тұтқынға алынып, өмір бойы түрмеде отыруға кесілді. 1966 ж. халық қозғалысының қысымымен босатылды. 1967 ж. мемлекеттік әскери төнкерістен кейін Харилаос қайта тұтқындалды. ГКП ОК-нің 16 пленумында Харилаос ГКП ОК саяси бюросының мүшесі, ал 17 –пленумында ГКП ОК-інің 1-секретары болып сайланды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
Жоғары Waco ) 
**Гиндза** ( 銀座,   «Күміс сот» немесе «Күміс цех») - Токиодағы ерекше аудандардың бірі, Тюо қаласының сауда ауданы мен мәдени орталығы. Гинзада көптеген мамандандырылған дүкендер, супермаркеттер, мейрамханалар, барлар, клубтар және т.б. бар. 

Гинза әлемдегі ең сәнді сауда аудандарының бірі болып саналады.

 Кабуки-те театры 
1612 жылы Эдо кезеңінде күміс монеталар шығаратын монеталы сарай пайда болды. Гинза осы монеталы сарай негізінде аталды. Гинзада зергерлік шебер қолөнершілер қоныстанып, өздерінің зергерлік дүкендерін аша бастады. 

Гинзаның заманауи көрінісі 1872 жылы үлкен өртенуден кейін аумақта грузин стиліндегі екі және үш қабатты кірпіш ғимараттарының құрылысы жүргізілуінен көрініс алды, сәулетші Томас Вотерс (eng.   Томас Уотерс ). Көптеген еуропалық ғимараттар ендігі жоғалып кетті, бірақ кейбіреулер, соның ішінде Хатторидің әйгілі хикаялары бар әйгілі Waco бөлшек сауда дүкені сақталып қалды. Бұны Seiko компаниясының негізін қалаушы Хаттори Кинтаро тұрғызған.

Экономикасы
-----------

Сілтемелер
----------

* *Григорий Козлов*. Жапонияның күміс шеберханасында - « Әлемде »
* Гинза консьерж  (ағыл.) )
**Сайлаубай Жұбатырұлы** - 1948 жылы 11 қаңтар да Қызылорда облысының Арал ауданындағы Бөген ауылында туған. ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. «Қазақстан пионері» (қазіргі «Улан») газетінде, «Қазақфильм» киностудиясында, Қазақ КСР Мәдениет министрлігінде, Қазақ телевидениесінде, М.Әуезов атындағы Қазақ драма театрында жауапты қызметтер атқарды. Тұңғыш рет 1967 жылы «Білім және еңбек» журналында «Аралды қайтсек сақтаймыз?» деген проблемалық мақаласымен, «Қазақстан пионері» газетінде жарияланған «Боз айғыр» әңгімесімен көрінді. 1971 жылы жастарға арналған шығармалардың жабық бәйгесінде «Алыстағы аралдар» повесімен 2-орынды жеңіп алды. «Отты еткел», «Бумеранг» повестері, бірсыпыра әңгіме-новеллалары «Жасыл сағым» (1978), «Алыстат аралдар» (1980), «Зеленый мираж» (орыс тілінде, 1984) жинақтарында және бірнеше ұжымдық жинақтарда жарық көрді. «Алақандағы ұя» әңгімесі әлемнің бес тілінде жариялайды.

Шығармашылығы
-------------

«Қазақфильм» түсірген толық метражды көркем фильмнің («Бумеранг», 1981), Қазақ телевидениесі түсірген «Күзгі жол» көркем телефильмінің (1987) авторы. Елуте тарта көркем фильмді аударған. «Абыржы» (2000-2003) трилогиясының екі кітабы жарыққа шықты.
1967 жылдан Арал, Сырдария, Байқоңыр, Балқаш келі мәселелерін көтерген эколог-қаламгер. «Кіші Арал», «Қазақстан арнасы» идеяларының авторы.

Жетістіктері
------------

2007 жылы «Парасат» орденімен марапатталған. 2008 жылғы Отандық әдебиет саласы бойынша ҚР Мемлекеттік стипендиясының иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
Александриялық Гипатия
Александриялық Гипатия (370—415) - астроном, математик әрі философ болған дүние жүзіндегі тұнғыш әйел. Оның жазған ғылыми еңбектері сақталмаған, бірақ біздің заманымыздың X ғасырында жазылған Византиялық түсіндірме сөздік - <<Свидада>> оның еңбектері аталған. Гипатия ежелгі грек математигі Александриялық Диофанттың (III ғасыр) <<Арифметика>> деген трактатына, Пергтік Аполлонийдің (б.з.б. 260 - 170 жылдары) <<Конустық қималар>> деген еңбегіне түсініктемелер жазған. Александрия мұражайында сабақ берген. Жаңа платоншылар мектебінің жетекшісі болған. Астролябия және гироскоп жасаушылар Гипатиядан кеңес алып отырған. Гипатия христиан дінің қабылдамағаны үшін діндарлардың қолынан қаза тапқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
**Қоянтәрізділер** (лат. *Lagomorpha*) – сүтқоректілер класының бір отряды. 

  

Бұларды 20 ғасырдың ортасына дейін жұп күрек тістілер отряд тармағына жатқызып келді. Қоянтәрізділердің кеміргіштермен ұқсастығы дивергенция емес, керісінше конвергенция процесімен түсіндіріледі. Бұлар бор кезеңнің аяғында қарапайым жәндік қоректілерден пайда болған. Ең көне қазба қалдықтары жоғары палеоцен қабатынан табылған. Жер шарында кең таралған, тек Антарктидада, Оңтүстік Америкада, Мадагаскар аралында кездеспейді. Ал Аустралия, Жаңа Зеландия аралдарында жерсіндірілген. Арктика тундрадан тропиктік ормандар мен шөлді аймақтарға дейінгі жерлерде, тіпті тауда альпі белдеулерінде тіршілік етеді. 4 тұқымдасы 65-тен астам түрі белгілі. 

Маусымдық түлеуі (жүнінің түсі өзгеріп отырады) көп түрлеріне тән қасиет. Үстіңгі жағында екі жұп күрек тістері болады, алдыңғы күрек тістері өте үлкен, өткір қашау тәрізді. Күрек тістері мен азу тістері нің аралығында тісі болмайтын жері диастема деп аталады. Ерекшелігі – соқыршегі спираль тәрізді қатпарланып жатады. Жылына 2 – 5 рет 2 – 8 көжек туады. Шөп, ағаштың қабығымен, бүршігімен, бұтағымен қоректенеді. Қоянтәрізділердің кәсіптік маңызы зор (терісі, жүні, түбіті, еті пайдаланылады). Кейбір түрлері жайылымға, жеміс бағына, орманға зиян келтіреді. Сондай-ақ, ауру (туляремия, т.б.) да таратады. Өте өсімтал, сондықтан тым көбейіп кеткен жылдары жоспарлы түрде ауланады. Қазақстанда Қоянтәрізділердің 2 тұқымдасы: қоян (Leporіdae) және шақылдақ бар. Қоянның дене тұрқы 75 см-дей. Артқы аяғы алдыңғы аяғынан едәуір ұзын. Құйрығы қысқа, құлағы ұзын болады. Қазақстанда қоян тұқымдасының 3 түрі (ақ қоян, құм қоян, ор қоян) мекен етеді.

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Қоянды деген бетті қараңыз.*

**Қоянды** – Желтау тауларының оңтүстігінде, Қарасу өзенінің оң жағалауындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстігінде, Егіндібұлақ ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 55 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 904 м. Ұзындығы мен ені 3-3,5 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девон жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Есенаман және Қарасу өзендерінің суайрығы саналады. Беткейлері тік, негізгі жыныстары жер бетіне шығып жатыр.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырағында жусан, көде, бетеге, қараған, шатқал, сайларда әр түрлі шөптесін өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Пейдж Турко (ағыл. Paige Turco, туған. 17 мамыр 1965) — американдық актриса.

Өмірі мен мансабы
-----------------

Джин Пейдж Турко Массачусетс штатындағы Спрингфилд қаласында дүниеге келіп жас шағын өткізген. Жас кезінде балет сабағын алып, балерина болуын көздеген. Бірақ кейін 1987 жылы Bay Path College бітіріп, «Направляющий свет» атты құнсыз операда дебютқа шыққан. 1989-1991 жылдар аралығында «Все мои дети» атты құнсыз операда ойнаған.

Пейдж Турко әлемге көбінесе «Черепашки-ниндзя II: Секрет канистры» мен «Черепашки-ниндзя III» фильміндердегі ойнаған Эйприл О'Нил рөлімен әйгілі. Пейдж Турко «Шериф из преисподней», «Агентство», «Мужчины в большом городе» сияқты сериалдарда рөлдерге ие болған. «Полиция Нью-Йорка», «Нас пятеро» мен «Схватка» сериалдарында Турко әйгілі рөлдерді ойнаған.

2013 жылдан бастап Турко «100» атты американдық сериалының негізгі құрамасында түсіп жатыр.

Жеке өмірі
----------

Пейдж Турко актер Джейсон О’Марамен некеде тұр. Ерлі зайыптыларда бір бала бар.

Дереккөздер
-----------

1. Пейдж Турко
2. Пейдж Турко Internet Movie Database сайтында
**Қояндыкөл** – Жақсытүкті тауларының шығысындағы тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Бурабай ауданы, Кіндікқарағай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 13 км-дей жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Теңіз деңгейінен 390 м биіктікте жатыр. Аумағы 5 км2, ұзындығы 3 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 8,6 км. Жағалауында ені 50-100 м-ге дейін қоға аралас қамыс өскен. Суы тұщы, мал суаруға, т.б. шаруашылық қажетіне пайдаланылады. Жауын-шашын және қар асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Солтүстігінде Ұрымқай, батысында Шыбындыкөл, шығысында ұсақ көлдер жатыр. Алабының басым бөлігі жыртылған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5