recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Координаттар: 41° с. е. 28°97′ ш. б.﻿ / ﻿41° с. е. 29.617° ш. б.﻿ / 41; 29.617 (G) (O) (Я) **Координаттары: бойлықтың минуты >= 60**  
**Көгілдір мешіт** немесе **Сұлтанахмет мешіті** – Стамбулдағы ірі және көрікті мешіттердің бірі.

Сұлтанахмет мешіті
Мешітте 6 мұнара бар. Төртеуі бірқалыпты, ал алдыңғы екеуі биігірек. Ислам және әлем архитектурасындағы ұлы туындылардың бірі болып саналады. Ол Мәрмәр теңізінің жағалауындағы, көне тарихымен танымал Сұлтанахмет ауданында, *Аль-Софья мешітіне* қарсы орналасқан. Мешіт қала нысандарының біріне кіреді. Мешіт ЮНЕСКО-ның мұралар қорына енгізілген. Ол № 356 нысан болып тіркелген. 

1953-1976 жылдары айналымда болған Түркияның 500 лирінің банкнотында бейнеленген. Жоба авторы – Седефкар Мехмет Ага. Көк мешіт - Сұлтан Ахметтің бұйрығымен салынған Ыстамбұл қаласындағы тарихи ескерткіш. Ол Мәрмәр теңізінің жағасында, Сұлтан Ахмет ауданындағы Айя-София мұражайының қарама-қарсысында орналасқан. «Көк мешіт» атауы күмбездерінің көк түсті болуына байланысты. Мешіттің аумағы өте үлкен, ол жерден бірнеше алаңдар мен субұрқақтарды кездестіруге болады. Ғимараттың биіктігі 43 метрге жетеді. 

Ол 1616 жылы ашылған. Сұлтан Ахмет бұл мешітті Алланың ризашылығы үшін салуға бұйрық берген. Мешіт құрылысы 1609 жылы басталған. Көк мешіттің сәулетшісі - Седефкар Мехмет Ага. Ол Синан атты сәулетшінің шәкірті әрі бас көмекшісі болған. Мешіттің ғажап элементтерінің бірі - михраб. Михраб - мінәжат ететін қуыс. Ол мәрмәрдан соғылған. Михрабқа Меккеден әкелінген қара тас қойылған. Михрабтың жанында минбар орналасқан.
Мешіт әу баста үлкен архитектуралық кешеннің құрамына енген болатын. Бұл кешеннің құрамында медресе, аурухана, қайырымдылық мекемесі, асханалар, керуен сарай сияқты қоғамдық орындар болды. XIX ғасырда аурухана мен керуен сарай бұзылды.
Көк мешіт ауласының көлемі мешіттің көлеміндей орынды алып жатыр.

Көк мешіт - түрік және Батыс мәдениеті үйлесім тапқан ерекше туынды. Мешітте классикалық осман және византиялық шіркеулер үлгілері үйлестірілген. Көк мешіт Византия королі өмір сүрген қамалдың орнына салынған. Мешіттің 260 терезесі бар. Осы терезелерден түсетін күн сәулесімен мешіттің іші жап-жарық болып тұрады. Көк мешіт ислам және әлем сәулет өнерінің ерекше үлгісі болып саналады.

Мешіт іші, негізгі күмбез асты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Сұлтанбек Мырзахметұлы Қожахметов** (15.9.1935 жылы туған, Ақмола облысы Қорғалжын ауданы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1978), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1983).   

Мәскеудің алтын және түсті металдар институтын бітірген (1958). 1971 – 81 жылы Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары 1988 – 95 жылы директоры (1982 – 87 жылы Қазақстан ғылым академиясының вице-президенті), 1994 – 99 жылы ҚР ҰҰА-ның Жер туралы ғылымдар бөлімшесінің акад.-хатшысы.   

2000 жылдан Металлургия және кен байыту институтының құрметті директоры. Негізгі ғылыми еңбектері металлургия мәселелеріне арналған. Қожахметов – ауыр түсті металдар мен оларға ілеспе элементтер теориясы бойынша ғылыми-зерттеулер жүргізді; оның тікелей қатысуымен және ғылыми жетекшілігімен мыс металлургиясында тиімділігі жоғары және жаңа автогенді процестердің физико-химиялық негізі зерттелді.   

Жоғары температуралы зерттеулер саласында тұңғыш рет термиялық орнықсыз металл сульфидтерінің (мырыш, кадмий және рений) төте булануы (возгонка), тотығу процестерінің кинетикасы мен механизмі жасалды. Қожахметовтың жетекшілігімен Қазақстан және Ресей ғалымдары бірігіп ашқан автогенді процестің жаңа әдісі – кивцэттік балқыту әдісі мыс қорыту заттарында кең қолданыс тапты. Осы еңбегі үшін авторлар ұжымымен бірге Қ-ке КСРО Мемл. сыйл. берілді (1978). 11-сайлауда ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. "Халықтар достығы" орденімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Тратау** (башқ. *Торатау* — «бекініс тауы») — төрт шиханның бірі, Есілбай ауданында, Стерлитамақ қаласымен шекаралас жерде орналасқан. Рифтің қалған бөлігі, төменгі пермьдік (соңғы палеозой) риф массиві тропикалық теңізде 230 миллион жылдан астам бұрын пайда болған.

Тратау тауы - парапланшылар баратын жер. 1999 жылы 3 шілдеде Виктор Федоров Шиханнан бастап, 143 шақырымдық ашық қашықтықта парапланнан ресейлік бейресми рекорд орнатты.

Этимологиясы
------------

Жалпы нұсқа бойынша Тратау атауы башқұрттардың Торатауынан – «тора» – «бекініс, қалашық» деген сөзден шыққан.

Ресей ғылым академиясының корреспондент-мүшесі Р.Г.Кузеевтің айтуынша, тау атауы бұлғар тілінен Құдай-тау немесе Тау-киелі жер ретінде мөлдір этимологиядан шыққан.

Балама нұсқа бойынша Тратау «Жоғарғы заң тауы» дегенді білдіреді.

Физикалық-географиялық сипаттамалар
-----------------------------------

Биіктігі Ақелді өзенінің деңгейінен шамамен 275 метр, топырақ деңгейінен 280 метр, мұхит деңгейінен абсолютті биіктігі 406 метр.

Тратаудың батыс және оңтүстік-батыс беткейлерінің жоғарғы бөлігінде бірнеше шағын үңгірлер бар. Көлдің етегінде Тұғар-Салған жатыр. Тратау тауының етегінде Тратау массивінің галоген-сульфатты карстымен байланысты тұзды бұлақ белгілі.

Басқа шихандар сияқты, Палео-Орал мұхиты рифтерінің бір бөлігі Торатау (285–299 млн. жыл бұрын) көптеген бриозандар, маржандар, брахиоподтар, наутилоидтар, палеоаплезиндер, фораминиферлер және тубифиттері бар биогермальды әктастардан тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  РЕКОРД РОССИИ Интервью с Виктором Федоровым  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 3 ақпан 2020.
2. ↑  Тратау (Торатау), ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия», 2018. башкирская-энциклопедия.рф
3. ↑  Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения..(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 3 ақпан 2020. Издательство «Наука», Москва, 1974 г. с.123
4. ↑  История башкирских родов. Юрматы. Сборник документов и материалов. Том 30. Ч. 2.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 3 ақпан 2020. / С. И. Хамидуллин, Б. А. Азнабаев, И. Р. Саитбатталов,
И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин. — Уфа:
НОЦ «История башкирского народа» ИИГУ БашГУ, Китап, 2018. с.129
Көшеге медицина ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасының еңбек
сіңірген қайраткері, Ұлы Отан соғысының ардагері Оңғарбай Бердібаевтың есімі (Алматы қаласы
мәслихатының 24.03.2005 № 138 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 4.04.2005 Ма 2/185
қаулысы) берілген. Бердібаев Оңғарбай (1911-1971) Қызылорда облысы Жаңақорған ауданының
Төменарық ауылында дүниеге келген. Ол - алғаш қазақ медицина ғылымының докторы, про-
фессор дерматовенеролог, Қазақстанда: тері-венерологиялық қызметтің ұйымдастырушы,
халықаралық деңгейдегі ғалым, 100-ге жуық баспадан шыққан жұмыстардың авторы.
Медеу ауданындағы *«Думан-1»* шағынауданда орналасқан. 
Кешенін ұзындық - 750 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Арас Булут Ийнемли** (түр. *Aras Bulut İynemli*, 1990 жылы 25 тамызда Ыстанбұлда дүниеге келген) – түрік актеры. Отандық көрермендерге Ғажайып ғасыр телехикаясындағы Шехзаде Баязидтің, Құнжетпес уақыт телехикаясындағы Мете Акарсудың рөлімен танымал.

Өмірбаяны
---------

Арас 1990 жылы Ыстанбұлда тулған. Лицейді тәмамдағанан кейін, Ыстанбұл техникалық университетіне оқуға түсіп, 5 жылдан соң әуе техника факультеті бойынша диплом алып шықты.
16 жасында Арас алғаш рет өзінің актерлік шеберлігін көрсетеді. Оның алғашқы танымал рөлі әлі күнге шейін эфирге шығарылатын «Қайтып оралу жолы» телехикаясында орын тапты. Алайда расымен де танымал рөлі Құнжетпес уақыт телехикаясында болды. Онда Арас Акарсудың ұлдарының бірі – Метенің рөлін сомдады. Қойылымның бас-режиссеры Зейнеп Гүнай болған. Ол Арасты алғаш рет бір жарнамалық бейне-баяннан байқаған екен, содан соң оны кинобайқауға шақырыпты. Бұл рөл оған танымалдық пен үлкен атақ алып келді. Метенің рөлі үшін Арас Түркияның екінші қатарлы рөлі үшін ең үздік актер деген даңққа ие болды (марапат Antalya Televizyon Odulleri жиынында тапсырылды). Осыдан кейін оны бұдан көрлі ауыр және жауапты жобаларға шақыра бастады. Арастың отбасы да өзі тәрізді бетке ұстар өнер майталмандары. Ағасы – Түркияда аса танымал жазушы, көптеген киносценарилердің ауторы. Апайы – танымал әнші. Арастың өзі әзірге үйленбеген, және әзірге ондай жауапты іс істейтіндей, қазіргі таңда өзінің кейіпкерлері секілді сезімдерді сезінбейтінін айтты. Арас «Ғажайып ғасыр» телехикаясының төртінші маусымында Шехзаде Байезидтің үлкен кезіндегісін ойнайды.

Фильмографиясы
--------------

| жылы |  | Қазақша атауы | Шынайы атау | Сомдаған рөлі |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2013-2014 | с | Ғажайып ғасыр | Muhtesem Yüzyil | Шехзаде Байезид / Şehzade Bayezid |
| 2012 | ф | Махмут пен Мерием | Mahmut ile Meryem | Махмут / Mahmut |
| 2010-2012 | с | Құнжетпес уақыт | Öyle Bir Geçer Zaman ki | Мете Акарсу / Mete Akarsu |
| 2008 | с | Қайтып оралу жолдары | Arka Sokaklar | Кенан / Kenan |
АРАУКАРИЯ (АRAUCARIA) – өзінің ине секілді қылқанды жапырақтарымен көпке таныс өсімдік. Оның «үй шыршасы» деген қосымша аты бар. Үй жағдайында өте жай өседі. Мәдени түрде өсіріліп жүрген түрлерінің басым көпшілігі "Чили араукариясы" (Araucaria araucana). Ол табиғатта Аргентинаның Чили тауларында өседі, биіктігі 50 метрге дейін жететін алып ағаш. Табиғаттағы араукарияның бір бұтағының ұзындығының өзі 6-7 метр және қылқандары да жуан болады. Ғалымдардың пайымдауынша араукария 2000 жылға дейін өмір сүреді. Ол мәдени түрде қолданысқа 1795 жылдан бастап еніп, өсіріліп келеді. Еуропа халқы араукарияны «Жаңа жыл шыршасы» ретінде көп қолданады және қала көгалдандыруға да пайдаланады. Ал, ол еліміздің гүл мәдениетіне жаңадан енген, әлі де болса кең таралып үлгермеген экзотикалық өсімдік болып саналады. 
Тіке түскен күн көзінен сақтау қажет, жарық және алакөлеңкеде өседі.

Ауа температурасы жыл мезгіліне қарамастан 16-18 0С-тан төмен болмауы қажет.

Суғарылуы:
----------

Топырағының үнемі ылғалды болып тұрғанын қаламайды. Сол себепті сирек суғарған жөн.

Ылғалдылығы:
------------

Үй жағдайындағы араукарияны жасанды жолмен ылғалдандырып отыру қажет. Ол үшін күніне бір рет қылқандарына су бүркіп тұрса жетіп жатыр.

Қоректендірілуі:
----------------

Көктем, жаз кездерінде екі аптада бір рет органикалық тыңайтқышпен қоректендіріп тұрса, қылқанының түсі қанық болады.

Аурулары:
---------

Ауа мөлшеріден тыс құрғап кеткен жағдайда төменгі қылқандары сарғайып түсе бастайды. Ауруға көп шалдықпайды. Өте сирек жағдайларда ғана тамырына құрт түсуі мүмкін.

Көбейтілуі:
-----------

Арнайы мамандар болмаса, үй жағдайында көбейту қиын. Сондықтан дайын көшетін сатып алған тиімді.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
**Бердалы Отарұлы** (1780 жылы туған – өлген жылы белгісіз) – халық батыры.

Шыққан тегі Кіші жүз Байұлы Адай руы.

18 ғасырдың 20-жылдары жаңа қоныс іздеп, үдере көшкен адай елінің Маңғыстау жеріне қоныстанып, біржола иеленуі үшін жанын пида еткен халық батырларының бірі Бердалы босқын елді Маңғыстаудың кең даласына орналастыру, көрші елдермен тату көршілік қатынасын орнату мәселелерін талдап шешуге көп күш жұмсады. Ол Жем бойынан адай елінің өкілі ретінде үш бірдей батыры мен билерін қосып алып, елшілік жолға шығады. Ол кездері Маңғыстау жерінде түрікмен билеушілері дәуірлеп тұрды. Олардың Маната үстінде, Отпан шоқысында, Шерқалада арнайы сақшылар ұстады. Осы сақшылар Бердалы батырдың бітім тұлғасынан, сөз саптауынан қатты сескеніп, оны опат қылады. Бұл қиянатқа жәуміт Бектұрды ишан қатты наразылық білдірген деседі. Ақыры сол адамның ақылымен «Үшкөз» тасқабаққа Бердалыны Алланың атымен аманатқа қойған көрінеді. Бір жылдан кейін әкесі Отар тумаласы Кейкі, Атағозы батыр бастаған топ, батырды Тамдының темірқазық жағындағы тау тұмсығы Қызыладыр биігіне екінші рет (1825) жерлеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997
**Аратіс асшаян** – буынаяқты шаянтәрізділер тип тармағы, жоғарғы шаяндар класының онаяқты шаяндар отрядына жататын жәндік. Аратіс асшаянның түссіз, мөлдір денесінде қиғаш қара түсті жолақтар болады. Жіңішке, қысқа қызыл жолақтары бар қызыл-қоныр түстілер де кездеседі. Ұзындығы - 9-11 см. Ең ірісі "жолбарыс аратіс асшаян" деп аталады. Оның салмағы шамамен 650 граммға жетеді. Аратіс асшаян Дания мен Мавританияда, Жерорта теңізі мен Қара теңізде, Ұлыбританияның оңтүстік-батысы мен батыс жағалауында таралған. 3-5 жыл аралығында өмір сүрген. Тереңдігі 40 метрге дейін жететін тасты-жартасты су түбін мекен етеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "1100 қызықты деректер жануарлар"
**Мұрат Байсынұлы Байсынов**

1967 жылы 9 мамырда туған.

С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің
заң факультетін (1990) заңгер мамандығы бойынша;
Бүкілресейлік қаржы-экономикалық институтының қаржы- экономикалық факультетін (1999) экономист мамандығы бойынша бітірген.

1990 жылдың тамызынан - Қызылорда қаласы прокуратурасының тергеушісі. 1990 жылдың қарашасынан - әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің мемлекет және құқық теориясы кафедрасыныңассистенті. 1993 жылдан - ҚР Жоғарғы Кеңесі заңнама бөлімінің аға кеңес берушісі. 1994 жылдан - «Олимпия-экспресс-Алматы» БК бас директорының орынбасары. 1995 жылдан - ҚР Халық банкі заң департаментінің қызметкері, 1998 жылдан - басқарма бастығы, заң департаментінің директоры. 2004 жылдан - 
ҚР Қаржы нарығын және қаржылық ұйымдарды реттеу және бақылау агенттігі заң департаментінің директоры.
2007 жылдың тамызынан бері - ҚР Қаржы нарығын және қаржылық ұйымдарды реттеу және бақылау агенттігі төрағасының орынбасары.

«Құрмет» орденімен (2009), «Қазақстан Конституциясына
10 жыл» медалімен (2005) марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Сібір бұрыштістісі** (лат. *Salamandrella keyserlingii*) – Қазақстандағы бұрыштістер туысының жалғыз өкілі, ал Шығыс Азияда 15 түрі бар. Бұрыштістер тұқымдасында 31 түр бар, бұлар тритон мен саламандра жақын қарапайым, құйрықты қосмекенділер. "Бұрыштіс" деген ат таңдай тістері иілген немесе бұрыш болып орналасқандықтан берілген. Сібір бұрыштістісі Сібір тайга ормандарында кең таралған, тіпті поляр шеңберіне де кіреді, ал таралу аймағының оңтүстік шекарасы республикамыздың солтүстік шекарасына дейін жетеді. Қазақстанда Солтүстік Қазақстан облысының Конюховский ауданында бір рет кездескен. Орынбор облысына шекаралас аз зерттелген жерлерден кездесуі мүмкін, Орынбор жерінде сібір бұрыштістері дағдылы, уақытының көбін ылғалды жағалаудағы баспаналары мен суда өткізеді. Суға уылдырығын шашу арқылы көбейеді. Сырттай ұрықтандырады. Итбалық кезеңінен кейін, ересекке айналады. Тамыз айынеда метаморфоз аяқталып, кішкентай бұрыштістінің құрлыққа шығуы жүреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Kuzmin, S. Ishchenko, V. Matsui, M. Wenge, Z. & Kaneko, Y.* *Salamandrella keyserlingii*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2012.2*.  International Union for Conservation of Nature (2004). Тексерілді, 2 қараша 2012.
2. ↑  "Жануарлар" (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
Штернберг Василий Иванович
**Штернберг Василий Иванович**(1818, Петербург-1845, Рим)- орыс кескіндемешісі. 1835-1838 жылдары Петербург Көркемсурет академиясында оқыды. Профессор М.Н.Воробьевтан сабақ алды. 1939 жылы суретші атағына ие болды.1840 жылы А.В.Перовскийдің экспедициясына қатысты. Ол-украиндықтар мен қазақтардың өмірі мен тұрмысын бейнелейтін «Биені жүгендеу», «Қырғыздар(қазақтар) қонысы» (Ленинград, Орыс музейі) атты суреттердің («Түйе», «Киіз үйлер» екеуі де Қаз. КСР-нің Мемл. Өнер музейінде) авторы Т.Г.Шевченкомен дос әрі пікірлес болған.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Мұрат Ерғалиев** (2 қараша 1946 - 18 шілде 2020) - 1946 жылдың 2 қарашасында Алматы қаласында туған. 

Руы: Кіші Жүз, Жетіру, Тама.[1]

Қазіргі әл-Фараби атындағы мемлекеттік университеттің филология факультетін бітірген. 1972 жылдан бастап Қарағанды университетінде ұстаз, «Ауыл шаруашылығы ғылымдарының жартысы» атты журналдың аға редакторы болған. 1980 жылдан бері Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрліғінде жауапты қызметкер.

Шығармашылығы
-------------

Шығармашылық жүмысы негізінде драматургия мен көркем аудармаға арналған. Ол тәржі-малаған Ғ.Мүсіреповтің «Үлпаны», В.Розовтың «Соққысы», М.Әуезовтің «Хан Кенесі» және «Қарагөз!» орыс драма театрлары сахна-ларында қойылған. Отызға жуық аудармалары мен сын мақалалары әр түрлі басылымдарда жарық көрді. Сонымен қатар ол әкесі, әйгілі ақын Хамит Ерғалиевтің соңғы жазған өлеңдерін орыс тіліне аударып, кітаптарын шығаруға күш салысып келеді.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Мұрат Солтаншәріпұлы** (1949 жылы туған, ҚХР, Санжы облысы, ШУАР, Фукаң ауданы). Пекин өнеркәсіп университетін бітірген (1977). Шынжаң №3 механика зауытында инженер, оқу-ағарту баспасында, Қоғамдық ғылымдар академиясында редактор және зерттеуші болып істеген. 1984 — 1995 жылдары "Тіл және аударма" журналының бас редакторының орынбасары қызметін атқарған. 1995 жылдан ШУАР-дың атау-терминдерді арнаға түсіру комитетінде басқарма бастығының орынбасары болып істейді. Қытайдағы Түркі тілдерін зерттеу қоғамының, ШУАР аудармашылар қоғамының, Шуар баспагерлер қоғамының, Шынжаң қазақ тілі, мәдениеті ғылыми қоғамының төрағасы. Аударма, атау-терминдерді бір арнаға түсіру мәселелерімен айналысып жүр. 10-ға жуық кітап, 50 шақты ғылыми мақаланың авторы. "Қазақ тілі емле сөздігін" (Пекин) құрастырушының бірі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Қаркенет шығанағы** (қырымтат. *Karkinit körfezi, Каркинит көрфези*, укр. Каркіні́тська зато́ка) — Қырым түбегінің солтүстік-батыс жағалауы мен материктің жағалауы аралығындағы Қара теңіздің бөлігі. Құрлыққа 118,5 км кіреді. Батыс бөлігінің тереңдігі 36 м-ге дейін, шығысында 10 м-ге дейін жетеді. Қыстың қатты аязында қатады. Порт: Хорлы. Шығанақтың жағасында Красноперекопск қаласы және т.б. орналасқан.

Атауы
-----

Сосногорованың 1871 жылғы жолнұсқаулығында орта ғасырларда итальяндықтар шығанақты *Некропила* (итал. *Necropyla*) — «өлі кіреберіс», ал түріктер оны *Оду-Дениз* — өлі теңіз деп атағаны туралы мәлімдеме бар. Абрахам Ортелиустың картасында шығанақ 1590 жылдың өзінде «Carcinites» деп белгіленген.

Табиғатты қорғау
----------------

Қаркенет шығанағындағы аралдарда ауданы шамамен 10 мың га және ұзындығы шамамен 8 км болатын табиғи қорық — Аққу аралдары бар, ал шығанақ акваториясы Қаркенет орнитологиялық қорықшасына кіреді.

Қаркенет шығанағының таяз суларымен қоршалған аралдар, өсімдіктер мен жануарлардың молшылығы, 240-тан астам түрін құрайтын суда жүзетін құстардың үлкен санын еліктіреді: (суқұзғындар, құтандар, шағалалар, үйректер, балшықшылар және т.б.) сыбырлақ аққу мен сұңқылдақ аққу – бұл аралдардың мақтанышы.

Жағалауы
--------

Қаркенет шығанағына Тар, Жарылғаш, Бақал және Ор шығанақтары кіреді.

Шығанақ жағалауында Скадовск және Красноперекопск қалалары орналасқан. Қаркенет шығанағының жағалауында шомылу маусымы ертерек басталады, судың таяздығына байланысты мамыр айында теңіз жылынады.

Тарихы
------

1920 жылы 12 қарашада Ресейдің оңтүстігіндегі Әскери-теңіз күштерінің «Буг» қосалқы крейсері Ақмешіт аймағында дауылды ауа-райында жартасқа ырғып батып кетті. 1924 жылы 4 шілдеде тастардан алынып бұзуға берілді. 2005 жылы Бугқа тиесілі 75 мм зеңбірек теңіз түбінен көтерілді. Қазір бұл зеңбірек Балықлавадағы Әскери-теңіз даңқы мұражайында тұр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абрахам Ортелиустың Қара теңіз картасы.  ЭтоМесто.ru (1590). Тексерілді, 23 желтоқсан 2020.
2. ↑  Сүңгуірлер лейтенант Шмидт Ақиарды бопсалаған Буг мина таситын кемесінен зеңбірек көтерді. Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 қаңтар 2008.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 27 қаңтар 2010.
**Араттар**  (монғ. ард — еңбекші, халық) — арғы тегі Моңғол шаруаларынан шыққан әлеум.-этникалық қауымдастық, Моңғолияда, Қытайда қоныстанған. Негізгі кәсібі — мал шаруашылығы. 1921 ж. төңкеріске дейін Моңғолиядағы А. халықтың 92,2(-ін құрап, барлық мал санының 50,5(-ін иеленген. Қазіргі уақытта олар ауыл ш. ұжымдарына бірігіп (47(), отырықшылыққа көшу жолында. Қытайдағы А. Ішкі Моңғолияның автоном. аудандары — Шыңжаң, Цинхай провинцияларындағы еңбекші халықтың құрама бөлігі болып есептелінеді. Тува Респ-ндағы шаруалар да А. деп аталады. Әдеб.: Владимирцов Б.Я. Общественный строй монголов, Л. 1934; Нацокдоржи Ш. Из истории аратского движения во Внешней Монголии, М. 1958.
**Мұрат Жолдыбайұлы Қосыбаев** (15 тамыз 1925(19250815) Орал - 1990 жыл Алматы) - режиссер. Алматыдағы киноактрелер мектебін (1947 жылы), Ташкент театр институтын бітірген (1954 жылы). 1954-1959 жылдары Қазақ академиялық балалар мен жасөспірімдер таетрында, 60-64 жылдары Қарағанды облыстық драма театрында бас режиссер қызметтерін атқарды. Ол аталмыш театр сахналарында "Есірткен ерке" (Ш. Құсайынов, 1954 жыл), "Әпенде" (Н. Хикмет, 1957 жыл), "Ыбырай Алтынсарин" (М. Ақынжанов), "Бүліншілік" (Д. АФурмановтың романы бойынша, 1957), "Үйлену" (Н.В.Гоголь), "Қара қыпшақ қобыланды" (М.Әуезов), "Беу,қыздар - ай!" (Қ.Шаңғытбаев пен Қ.Байсейітов), "Ақан сері - Ақтоқты" (Ғ.Мүсірепов), т.б. спектакльдерді сахналады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті, энциклопедиялық анықтамалық, "Аруна" баспасы, Алматы, 2005
**Мұрат Мұхтарұлы Әуезов** (1 қаңтар 1943 жыл, Мерке кенті, Жамбыл облысы, Қазақстан) — мәдениеттанушы-ғалым, дипломат, мемлекет және қоғам қайраткері. Қазақстанның Қытай Халық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі (1992-1996). Қазақтың заңғар жазушысы — Мұхтар Омарханұлы Әуезовтың ұл баласы.

Биографиясы
-----------

1943 жылы 1 қаңтар күні Жамбыл облысында Мерке кентінде қазақтың жазушысы Мұхтар Омарханұлы Әуезов пен Фатима Ғабитованың отбасында дүниеге келді.

М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Шығыс тілдері институтын «Қытай филологиясы» мамандығы бойынша бітірді.

КСРО Ғылым Академиясының әлем әдебиеті институтында әдебиет теориясы бойынша филология ғылымының кандидаты дәрежесіне диссертация қорғады.

Қазақстан Журналистика Академиясының 27.02.2007 жылғы жалпы жиналысы арқылы Академияның толық мүшесі болып сайланды (диплом N 44 27.02.2007 жыл).

Қоғамдық қызметі
----------------

1970—1976 жылдарда М.М.Әуезов *«Эстетика кочевья*» ұжымдық монографиясын әзірлеген (1975 жыл) философия және құқық институтындағы эстетика тобына жетекшілік етті.

1981—1987 жылдарда «Қазақфильм» *киностудиясында бас редактор болып қызмет атқарды.*

1988—1990 жылдарда Қазақстан жазушылар одағының көркем аударма және әдеби өзара байланыстар жөніндегі Алқасын басқарды.

1990-шы жылдардың соңында М.М. Әуезов Қазақстандағы «Мир» телерадиокомпаниясының көркемдік жетекшісі болды.

1990 жылы Әуезов М.М. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Халық депутаты болып сайланып, онда Кеңес Президумының мүшесі, парламентаралық байланыстар жөніндегі Комитеттің төрағасы болды.

1992 жылғы желтоқсаннан ҚХР-дағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды. Ол ҚР ерекше тапсырмалар бойынша Төтенше және Өкілетті Елшісі болып табылады.

1995 жылы Алматы облысы әкімдігінің ақпарат және Қоғамдық келісім Департаментін басқарды.

1999 жылғы желтоқсаннан «Сорос-Қазақстан» қорының атқарушы директоры, 2002 жылғы шілдеден қордың Президенті.

2003-2006 жылдары Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының Бас директоры қызметіне тағайындалды.

Марапаттары
-----------

* «Дни своей долгой-долгой жизни» деген мақаласы «Дружба народов» журналының (N«8, 1968) сыйлығын алған.
* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.
* 2004 жылы - "Тарлан сыйлығының лауреаты

Шығармашылығы
-------------

* *Времён связущая нить. Монография. Алматы, «Жазушы», 1972;*
* *«Иппокрена Хождение к колодцам времен», 1997.*

Отбасы
------

* Әкесі - Мұхтар Омарханұлы Әуезов
* Анасы - Фатима Ғабитова
* Мұғамила Мұхтарқызы Әуезова
* Ләйла Мұхтарқызы Әуезова
* Інісі - Ернар Мұхтарұлы Әуезов
* Баласы - Мағжан Мұратұлы Әуезов
* Қызы - Зифа-Алуа Мұратқызы Әуезова

**Әйелдері**:

* Хорлан Рахiмбек (қызы - Зифа-Алуа Мұратқызы Әуезова)
* Зәуреш (ұлдары - Мағжан Мұратұлы Әуезов)
* Тамара

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Сібір аршасы** (Кипарис тұқымдасы) - төселгіш бұта (биіктігі 1 м-ге дейін) жайылған бұтақтарымен. 

Жапырақтары қысқа, ине тәрізді, бүршіктері барынша ұсақ. Алтай тауынан Батыс Тянь-Шаньға дейінгі таулардың Альпі және субальпі белдеулерінде кездеседі. Әсіресе Алтай және Іле Алатауында көп кездеседі. Төселгіш аршалардың шіліктерінің, сонымен қатар басқа түрлердің (түркістан, қызыл) тау беткейлердің топырағын тұрақтандыруда маңызы зор. Барлық арша түрлерінен ұшатын зат бөлінеді (фитонциттер), олар бактерияларды өлтіріп, ауауны тазартады. Сондықтан, адамдардың денсаулығы үшін арша ормандарының маңызы зор.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
***Аманбаев Мұрат Ермұханұлы*** 09.04.1955 ж.т. Октябрь ауданы Жұрын с./ мемлекеттік қызметкер. Ақтөбе кооператив техникумың Алматы х.ш. ин-тын бітірген. Еңбек жолын Мұғалжар ауданында есепші болып бастаған. 1980 - 94 ж. Республика Қаржы министрлігі аппаратында, 1994 - 96 ж. "Әлембанктің" басқарма төрағасының орынбасары, ҚР Министрлер Кабинеті Аппаратының қарды, еңбек және ақша айналымы бөлімінің меңгерушісі, ҚР Қаржы министрінің орынбасары, 1999 - 2001 ж. ҚР табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті қорғау және шағын бизнесті қолдау агенттігі төрағасының орынбасары, 2001 жылы ҚР Премьер Министрі Кеңсесі басшысының орынбасары

Дереккөздер
-----------

А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
**(31.01.1868-02.04.1928)**

  
Американдық химик. АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі. Гарвард университетін бітірген (1888 жылдан философия докторы). Бір жыл бойы білімін Германияда жетілдірген. 1889 жылдан соңғы күндеріне дейін Гарвард университетінде жұмыс істеді. 1901 жылдан бастап профессор болды. 1895 жылы Квалификациясын жоғарылату мақсатында В.Ф. Нернст лабораториясына Геттинг университеттерінің, 1904 жылы Берлин университетінде жұмыс барысында қатысты.
  
Негізгі зерттеулері химиялық элементтердің атомдық массаларын анықтауға арналған. Арнайы әдістеме мен біртума аспап құрып жоғары нақтылықпен *25* элементтердің атомдық массаларын анықтап (1888-1923), басқа ғалымдардың жұмыстарында кеткен қателіктерді жөндеді. 
  
1914 жылы Т. Лембертпен бірге әртүрлі уран құрамдас минералдардан радиогендік қорғасынның атомдық массасын анықтады және *қорғасын изотоптары* (сыңарлары) болатынын дәлелдеі. 1905 жылы Л. Гендерсон және Г. Форбеспен бірге кең ғылыми практикаға *адиабатты калориметрді* құрып енгізді және оның көмегімен көптеген термохимиялық тұрақтыларды анықтады. Металдардың қышқылдардағы еру жылуын, қышқылдар, негіздер және тұздар үшін меншікті жылу сыйымдылықтарын, бейтараптану жылуларын анықтады.
  
Американдық химия қоғамының мүшесі, оның президенті (1914). Америкалық өнер және ғылым Академиясының мүшесі, 1919-1921 жылдары оның президенті болған.
  
Нобель сыйлығының лауреаты.

Пайдалаған әдебиет:
===================

С.К Мыразалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедичялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
**Қарлыкөл** — Ақмола облысы Зеренді ауданының батысында, Қарлыкөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км-дей жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Көл теңіз деңгейінен 335,8 м биіктікте жатыр. Аумағы 3,3 км2, ұзындығы 2,5 км, енді жері 1,7 км, жағалау бойының ұзындығы 7,3 км, су жиналатын алабы 35,6 км2, ең терең жері 1,2 м. Суының көлемі 3,2 млн. м3. Оңтүстік жағалауынан басқа жерлері жайпақ келген. Көл түбіне тұнба шөккен. Көктемгі қар және жер асты суларымен толысады. Желтоқсанның 1-онкүндігінде суы қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ери бастайды. Жазда құрғап қалады. Суы мал суаруға пайдаланылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Әбу Абдаллаһ Абдоллах Мұхаммед әл-Идриси***Әбу Абдаллаһ Абдоллах Мұхаммед ибн Мұхаммед әл-Идриси* (1100, Марокко, Сеута — 1161 немесе 1165, сонда) — араб географы, саяхатшы. Мароккодағы Идриси әулетінің атақты әмірлер ұрпағынан шыққан. 

Кордовада білім алған. Франция, Англияға саяхат жасаған. 1116 ж. Кіші Азияда болған. 1138 ж. Палермоға келіп, әуелі Сицилия королі Роджер ІІ (1130 — 54), кейін Вильгельм І-нің (1154 — 66) сарайында тұрды. Қартайған шағында Сеутаға қайтып оралды. 1154 ж. ұзақ жылғы жинаған тарихи-географиялық деректерінің негізінде "Сурат әл-ард" ("Жер бейнесі") атты атласын жасап шығарды. Картада тарихи-географиялық 2500 атау енгізіліп, бұларға қоса 7000 атауға қосымша түсінік берілген. Әл-Идриси картасы — 11-12 ғ. қарлұқ, оғыз, қимақ, тоғыз оғыз т.б. тайпалар мен түрлі халықтардың орналасуы жөніндегі аса құнды дерек. Бұл еңбекте, әсіресе, қыпшақтар жөнінде толық мәлімет берілген. Әл-Идрисидің бұдан басқа "Нұзхат әл-мұштақ фихтирақ әл-афақ" ("Жиһанкездіктен торыққан адамның көңіл көтеруі") атты тарихи-геогр. шығармасында Қазақстан жерін мекендеген түркі тайпаларының, Еуропа мен Африка елдерінің тарихы баяндалған. Әл-Идрисидің географиялық жолжазбаларында Шу-Іле таулары, Сырдария өзенінің төменгі бөлігі, Арал бойы туралы мәліметтер, сонымен қатар осы өңірдегі темір, алтын, күміс, асыл тастар жайлы деректер берілген. Іле аңғары бойындағы, Ыстықкөл мен Балқаш көлінің арасын мекендеген қарлұқтар жерінің табиғаты, Алакөл қазаншұңқырындағы климат әсерінің картасы кескінделген.

Дереккөздер
-----------
**Халықаралық Ақпарат Алмасу** — ақпарат өнімдерін (пайдаланушылардың қажеттеріне орай дайындалған және пайдаланушылардың қажеттерін қанағаттандыруға арналған немесе сол үшін қолданылатын құжаттық ақпаратты) елдің шекарасы арқылы беру және алу, сондай-ақ ақпараттық қызмет көрсету (субъектілердің, меншіктенушілердің, иеленушілердің ақпаратты пайдаланушыларды ақпарат өнімдерімен қамтамасыз ету жөнінде іс-қимылдар жасауы). Халықаралық Ақпарат Алмасу-ға қатысатын заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлердің қызметін лицензиялау тәртібі Үкіметтің тиісті заңнамалық актісімен айқындалады.

Сілтемелер:
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Виктор Александрович Малышев** (1923, станция Тимашево, Кинель-Черкасск ауданы, Самара облысы – 22.12.1993, Зеленоград) – Кеңес Одағының батыры, запастағы подполковник. 

Әскери-саяси академияны бітірді (1974). 2-дүниежүзілік соғыс қарсаңында Ақмола қаласында тұрған. 1942 жылы қаңтар айында әскер қатарына алынып, майданға жіберіледі. Сержант Малышев 99-гвардияның атқыштар дивизиясының 300-гвардиялық атқыштар полкінде пулеметшілер тобының командирі болды. Лодейное Поле қ. (Ленинград облысы) жанындағы Свирь көлінен өту кезіндегі шайқаста ерекше көзге түскен. Мәскеу облысында тұрған (1989-1993).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Ақмола облысы» энциклопедиясы
**Халықаралық Азаматтық Авиация Ұйымы** (Internatіonal Cіvіl Aviation Organіzatіon, **ICAO**) — БҰҰ-ның мамандандырылған ұйымы. Мемлекеттер арасында халықар. азаматтық авиация қызметіндегі ынтымақтастықты жүзеге асыратын үкіметаралық ұйым. 1944 ж. Чикагода өткен халықар. конференцияда құрылған. 1947 жылдан жұмыс істей бастады. Мүше елдердің саны — 186 (1996). Штаб-пәтері Монреалда (*Канада*). Парижде, Бангкокта, Лимада, Мехикода, Дакарда, Найробиде аймақтық бөлімшелері жұмыс істейді. Ұйымның негізгі мақсаты — ұлттық авиакомпаниялар үшін теңдік пен тең мүмкіндіктер негізінде халықар. азаматтық авиация мен әуе қатынастарының экон. дамуына жәрдемдесу. Ұйым авиацияның тех. компоненттеріне: жеке құрамға куәлік беруге, ұшу ережелеріне, авиац. метеорологияға, авиац. карталарға, өлшем бірліктеріне, әуе кемелерін пайдалануға, ұлттық және тіркеу белгілеріне, әуе кемелерінің ұшуға жарамдылығына, авиац. электр байланысына, әуе қозғалысына қызмет көрсетуге, авиац. апатты оқиғаларды іздестіруге, құтқаруға, тергеуге, аэродромдарға, аэронавигац. ақпарат қызметтеріне, қауіпті жүктерді әуемен тасымалдаудың қауіпсіздігіне қойылатын талаптарды айқындайтын халықар. стандарттарды, ұсыныстар мен рәсімдерді белгілейді. Ұйымның басшылық органдары — ассамблея, кеңес және хатшылық. 

ICAO штаб пәтері, Монреал, Канада

Қазақстан ICAO-ға мүше
----------------------

Халықаралық азаматтық авиация ұйымына мүше мемлекеттер
Халықаралық азаматтық авиация жөніндегі конвенцияны мақұлдау нәтижесінде 1992 жылдың шілде айынан бастап Қазақстан азаматтық авацияның халықаралық ұйымына мүше болды. Әлемдік әуе көлігі қызметімен интеграциялану мақсатында, сондай-ақ азаматтық авиацияның ұшу қауіпсіздігіне қатысты нормалар мен ережелерді сақтау үшін Қазақстан 1994 жылы азаматтық авацияның халықаралық ұйымының хаттамасы мен 4 конвенциясына қосылды. 1995 жылдың қазан айында Қазақстан бірінші рет азаматтық авацияның халықаралық ұйымының кезекті 31 Ассамблеясының Монреалда өткен жұмысына қатысты.

Сілтемелер
----------

* "Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы", 1 - том
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Халық санына әсер ететін ғаламдық мәселелердің түрлері
------------------------------------------------------

* 1.Озон қабатының жұқарып, тесілуі.
* 2.Табиғат апаттары.
* 3.Жердің шөлденуі.
* 4.Ультракүлгін сәулелер.
* 5.Аштық.

Озон қабатының жұқаруы
----------------------

Қазіргі кезде ғарышқа ракеталар көп ұшырылып жатыр. Олар озон қабатын теседі Метеориттер жерге тұскенде олар озон қабатын теседі. Жер жүзінде көп фабрикалар бар. Олардан шығатын газдар озон қабатын жұқартырады. Озон қабаты жұқарып, тесілуінен ультракүлнін сәулелері жерге түседі.

Табиғат аппаттары
-----------------

-Жер сілкінісі. Жер жұзінде көп жер сілкіністері болып жатыр. Соның кесірінен көп ғимараттар бұзылып жатыр. Сол ғимараттардың астында көп адамдар қалып жатыр. 
-Сел.Сел таулы аудандарда мұздықтардың, қардың мөлшерден артық еруінен, нөсерлі жауын-шашындардан, жер сілкінуден, тау өзендерінің арнасынан асып тасуынан пайда болатын табиғаттың жойқын құбылысы. 
-Қар көшкіні. Тайдың шынындағы қарлардың қозғалып құлауы. 
-Опырмалар. Тік тау жыныстарында пайда болған топыртың ауырлық күшінің әсәрімен төмен қарай сырғуы. 
-Қар басу. Қарлы борандардың мөлшерден тыс жаууы. 
-Сырғыма. Ауырлық күшінің ықпалымен өзендер мен көлдер, теңіздердің тік жағалауынан шығуы. 
-Тау тастарының құлауы. Тау жыныстарының жер селкінісінен құлауы. 
-Дауыл. Жойқын күші бар және едуәір созылатын, үлкен жылдамдықпен соғатын жел. 
-Табиғи өрттер. Ормандардың өрттенуі.

Жердің шөлденуі
---------------

Жер суларының бұға айналып кетуі. Адамға су жетпеуі. Жердің шөлденунің әсерінен егін өспей, малдар қырылып, шаруашылыққа үлкен зардап тигізеді. Осының әсерінен аштық пайда болады.

Ультракүлгін сәулелері
----------------------

Ультракүлгін сәулелері- озон қабатының жұқарып, тесілуінен пайда болады. Ультракүлгін сәулелері жерге түсіп, жердегі суларды буға айналдырып, адамдардың денесінде дене ауруларын пайда етеді.

Аштық
-----

Аштық- адамдарға азық-түлік жетпеуі. Ол көп адамдардың өліміне алып келеді.
**Владимир Георгиевич Богин**(22.12.1946, Саратов - 7.05.2017, Мәскеу) – совет, орыс театр- және киноактері. 1986 жылы КСРО-ның мемлекеттік сыйлығының иегері. 1991 жылы Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі, 2001 жылы Ресей Федерациясының халық әртісі атағын алады.

Биографиясы
-----------

М.С. Щепкин атындағы Жоғары театр училищесіне тапсырады. Оқуын тәмамдағаннан кейін Тбилисидегі А.С. Грибоедов атындағы орыс драма театрына қабылданады.
Владимир Богин театрда классикалық және заманауи репертуарларды орындаған. 
1971 жылдың қараша айынан бастап Кіші театр актері болады. Сонымен қатар орыс классикасына құрметпен қарап, киноға түскен.

Фильмографиясы
--------------

* 1973 — Таланты и поклонники — Пётр Егорыч Мелузов
* 1975 — На всю оставшуюся жизнь — Даня
* 1977 — Доходное место — Жадов
* 1977 — Хождение по мукам — Иван Гора
* 1981 — Доходное место
* 1983 — Отцы и дети — Евгений Базаров
* 1987 — Воскресный день в аду

Дереккөздер
-----------
Эмблемасы
**Халықаралық Славян Арнасы** (орысша *Международный Славянский Канал*, украинша *Міжнародний Слов'янський Канал*, ағылшынша *Slavonic Channel International*) — теледидар арнасы.

Оның міндеті бүкіл әлемдегі славяндар және дүниежүзілік қоғамдастықты славяндардың тіршілік әрекетінің әр түрлі аспектілері, славяндардың бірегей тарихы, бай дәстүрлері, мәдениеті, жетістіктері және әлемдік өркениеттің дамуына славяндардың үлкен үлесі туралы білдіруден тұрады.

"Халықаралық Славян Арнасы" ("International "Slavonic Channel") 2008 жылғы 12 қыркүйекте спутниктік хабар тарату жүйесі арқылы Украина аумағынан эфирге шықты (Sirius-4 Satellite 5° East Frequency 12075 MHz (H) Symbol Rate: 27,5 Msymb/s FEC 3/4 & Astra-2 Satellite 31,5° East Frequency 12090 MHz (H) Vertical Symbol Rate: 27,5 Msymb/s FEC 9/10). SCI күні-түні жұмыс істейді және өзінің хабар таратуымен 1 миллиард 202 миллион кісілік халықты қамтиды. Хабар тарату (бірінші рет Украина аумағынан) төрт дыбыс сызығы: орысш, украинша, ағылшынша және өнім дайындаушының елі тілінде жүргізіледі. Келешекте хабар тарату бір уақытта славян елдерінің тілдерінде де, ал сонымен қатар француз, неміс, испан, португал, арап және қытай тілдерінде де жүзеге асырылады. Теледидардың тақырыптамасы – мәдени-ағарту.

Тарих
-----

"Халықаралық Славян арнасы" ның Украина аумағынан эксперименттік трансляциялау бұрынғы КСРО аумағынан бірінші тікелей спутниктік хабар тарату тәжірибесі болып табылады. Эфирге эксперименттік шығу 1994 жылғы 14 желтоқсаннан 1995 жылғы 15 мамырға дейін жүзеге асырылды. Жобаның авторлары: Иваненко Владимир Александрович және Иваненко Валерия Владимировна.

Әдебиет
-------

Мащенко И. Г. Украинада теледидар. Бірінші том "Телевидение de facto". — Николаев, 1998. — 341 б.

Сілтемелер
----------

Теледидар сайты Мұрағатталған 13 наурыздың 2010 жылы.
Владимир Всеволодович Мономахтың портреті
**Владимир Всеволодович Мономах** (1053 - 1125 19 мамыр) - Киевтің ұлы князі. 

1113 жылғы Киевтегі тұз тапшылығына және Святополктың ісіне қарсы көтерілген халық толқулары байлардың зәресін ұшырады. Ауқатты байлар Владимирге елші жіберіп Киевтің князі болуын өтінеді. Владимир 1103 жылы Долобо көлінің маңындағы орыс княздерінің Үшінші съезінде, половецтерге (қыпшақтарға) қарсы олардың көзін жоюға ұсыныс жасайды. Ұсынысты қабылдаған орыстар Самара өзенінің жағасында половецтерді аяусыз қырып, оларды кері шегіндіреді. Осылайша бедел жинаған Владимирді халық алдына шығармай - ақ, София шіркеуінде Киевтің ұлы князі етіп тағайындады. Владимир билікке келісімен көтерілісті баасып, елде тыныштық орнатты. Делдарлардың қызметін бақылап, халыққа тиімді болуын талап етті. Ол 1116 - 1119 жылдары Минск князі Глебке қарсы жазалау жорықтарын ұйымдастырды. Өз жерін кеңейтпек болған Глебті тұтқындап, Киевке әкеліп, қамауда ұстады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алтын Орда: Қазақ хандығы (I бөлім). Қазақстан балалар энциклопедиясы / Т. Жұмаханов, Б. Жұматаев, Т. Шаңбай. - Алматы: "Аруна" баспасы, 2007. - 224 бет, илл. ISBN 9965-26-042-7
**Владимир Вячеславович Белокуров** (1904 жылы 8 шілдеде Қазанда дүниеге келіп, 1973 жылы 28 қаңтарда Мәскеуде дүниеден өткен) – совет театр- және киноактері, ұстаз. 
1965 жылы КСРО-ның халық әртісі атағын алады. 1951 жылы 
екінші дәрежелі сталиндік сыйлықтың лауреаты болады.

Өмірбаяны
---------

Владимир Белокуров 1904 жылы 25 шілдеде Төменгі Услон селосында 
(қазіргі Татарстанның Верхнеуслонский ауданы) көп балалы отбасында дүниеге келеді. Қазан гимназиясында оқиды, кейін циркте униформашы болып жұмыс істейді. Одан кейін Григорий Розенберг антрепренер опереттасында қызмет атқарады.

Қазан драма театры
------------------

1918 жылы Қазан қаласында Жоғарғы халық оқыту институтының 
театрлық бөлімін тәмамдайды. Институтты бітіргеннен кейін Қазан драма театрында И.Н. Певцов тобында жұмыс істейді. 

1920 жылы З.М. Славянова жетекшілігімен Үлкен драма театрындағы Қазан драма студиясына тапсырады. Бітіргеннен кейін Қазан Үлкен драма 
театр тобының құрамында болады. 

1924 жылы Қазан қаласынан Мәскеуге көшіп кетеді.

Дереккөздер
-----------
**Альма матер** (лат. *alma mater* — «емізуші, жақсы ана») — рухани азықтандыратын ұйымдар ретіндегі білім беру мекемелерінің (бастапқыда негізінен теологиялық және философиялық білім берген) ресми емес атауы. Қазіргі кезде адамның оқып жүрген немесе бұрын оқыған оқу орнын білдіру үшін қолданылады.

Антикалық заманда «альма матер» деп «Құдай-ананы» атаған, ортағасырлық Бастыс Европада Мария ананы атау үшін қолданылған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Альма-матер Мұрағатталған 24 қазанның 2007 жылы. (орыс.) — Үлкен кеңес энциклопедиясы
* Альма-матер в «Толковом словаре русского языка» под редакцией Т. Ф. Ефремовой (орыс.)
**Халықабат** (қарақ. *Xalqabad/Халқабад*, өзб. *Xalqobod/Халқобод*) — Қарақалпақстанның (Өзбекстан) Кегейлі ауданындағы қала.

Тарихы
------

Халықабад XIX ғасырдың бірінші жартысынан бері белгілі. Бір кездері бұл жерде Бағаналы арнасының жанында бекініс болған, ол уақыт өте келе тұрғын үйлер, медресе, кітапхана және әкімшілік мекемелермен үлкейді.

Қала мәртебесі 1986 жылы берілді (бұған дейін 1970 жылдардан бастап кент мәртебесіне ие болды).

Географиясы
-----------

Қалада теміржол станциясы (Найманкөл-Шымбай желісінде) бар. Шығысқа қарай тура 10 км жерде Тасқұдық шөлінің құмдары басталады. Дәнді дақылдар мен мақта өсіретін аграрлы аймақтың орталығы.

Халықабад Әмудария атырауының шығыс бөлігінде орналасқан, оны көптеген арналар кесіп өтеді. Аймақтың көптеген қалалары сияқты ол да Арал теңізінің тайыздануымен және климатының құрғақшылығына байланысты экологиялық апат аймағына кіреді.

Тұрғындары
----------

| 1979 | 1989 | 1991 | 2004 | 2018 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 6784 | 9186 | 9800 | 12 300 | 15 817 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Санақ-1979
2. ↑  Санақ-1989
3. ↑  Qoraqalpog'iston Respublikasining hududiy davlat klassifikatorlari.
{{Вербалсыз, немесе Бейвербалды коммуникация дегеннің бірін таңдап, екіншісін жою керек, екеу шатастырады.}}

**Вербалсыз коммуникация** (ағылш. *Nonverbal communication*) − тілсіз, сөз қолданбай әртүрлі форма ақпарат алмасу және қарым-қатынас жасау коммуникациясы. Мимика, ым, ишара, дене қимылы, тб. қарым-қатынас амалдары ақпар ауысу мен байланысу функцияларын орындайды. Ол сондай-ақ тіл қолданып, сөлескен кездегі эмоцияны білдіру амалдары ретінде де вербалды коммуникациямен бірге жүреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Багдасарова Н. А.: Невербальные формы выражения эмоций в контексте разных культур: универсальное и национальное // Материалы межвузовского семинара по лингвострановедению. МГИМОМИД РФ, 2006. — МГИМО-Университет, 2006.
Сиккатив- сыр-бояу материалдарының (олифа, майлы бояу мен лактар) тез кебу үшін пайдаланылатын зат. Лак, сыр материалдарына сиккативті белгілі бір мөлшерде (бояу мен олифа салмағының 2-3%-нен артпауы керек) ғана қосу керек. Сыр не олифаға көрсетілген нормадан артық сиккатив қосуға болмайды, өйткені бұл сырдың сапасын төмендетеді. Олифа жасау үшін майды химиялық өңдеуден өткізіп (мысалы, 270 – 280˚С-та жарым-жартылай полимерлеп) сиккатив (майда еритін, кебуді жеделдететін заттар) қосады, кейде олифаны еріткішпен сұйылтады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Сиквел** (ағылш. *sequel [ siːkwəl]*, латынша sequo — жалғасы) — кез келген туындының сюжеті жағынан жалғасы болып табылатын кітап немесе фильм. Сиквелдердің ерекше разрядына «рухани сиквелдер» жатады. Бұл сиквелдер туындылардың тікелей жалғасы болып табылмайды, оған қарамастан алдыңғы туындының идеяларын, түсініктерін, сюжетін сақтайды.

Қатысты түсініктер
------------------

### Приквел

При́квел (prequel, контаминация pre-(«дейін») sequel) — белгілі бір туындыда айтылатын оқиғалардың алдында болған жағдайларды баяндайды.

### Интерквел

Интерквел (Interquel, контаминация inter— sequel) — көркем шығарма. Бұл сиквел бұрын болған оқиғалардың арасында болған жағдайларды баяндайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  A Breath of Fresh Eyre: Intertextual and Intermedial Reworkings of Jane Eyre —  Rodopi, 2007. — P. 183. — ISBN 978-90-420-2212-6.

Сілтемелер
----------

* Математики нашли формулу идеального сиквела
* База данных сиквелов в Интернете (The Internet Sequels Database - ISDB)
* Sequel - From Wikipedia, the free encyclopedia
**«Бұқаралық қоғам» теориясы** – бұқараның рөлі жайлы әлеуметтік-философиялық, тарихи, саяси және саяси-психологиялық тұжырымдарды қарастыратын жалпы бағыт. 

«Бұқаралық қоғам» теориясының авторлары «бұқара» ұғымын психологиядан алды. Онда ол белгілі бір жағдайларға қатысты жиналған адамдар мен олардың ырықсыз мінез-құлқын бақылаудан пайда болған еді. 
Барлық дерлік «Бұқаралық қоғам» теориясында адамдар «әлеуметтік машинаның» бөлігі болып, айырмашылықтары тегістеліп, кететін әлеуметтік құрылымды «бұқаралық» деп есептеді. «Бұқаралық қоғам» теорияның қайнар көздері – сословиелік артықшылықтарын жоғалтып, патриархалды өмір салтын жоқтаушы аристократияның тарапынан капитализмді сынға алуынан туды *(Э.Берк, Ж. де Местр, ХІХ ғасырдағы Германия мен Францияның консервативті романтикасы)*. Бұқаралық қоғам бұдан кейін де индустрализация мен урбанизацияның болмай қоймас салдары ретінде қарастырылды. 

«Бұқаралық қоғам» теориясының негізін қалаушы Ф.Ницшенің пікірінше, бұдан былай барлық қатардағының алдында бас иетін «бұқара» қоғамда басты рөлді атқарады. Ол жайлы Г.Лебон мен Г.Тард та жазды. «Бұқаралық қоғам» теориясының алғашқы біртұтас нұсқасы Х.Ортега-и-Гассеттің еңбектерінде қарастырылған «аристократиялық» немесе консервативті нұсқа болды. «Жақсылықты білмейтін бұқара» жақсы-жайсаңның соңынан ергеннің орнына, билеуге еш қабілеті болмаса да игі жақсы, бекзаттарды өзіндік дәстүрлі салаларынан – саясат пен мәдениеттен ысырып, «билікке ұмтылады». ХХ ғасырдағы апаттардың негізгі себептері осында жатыр. 
1940-60 жылдары «Бұқаралық қоғам» теориясы ның екі негізгі нұсқасы пайда болды: либералды-сыншы (К.Маннгейм, Д.Рисмен, Э.Фромм) және солшылрадикалды (Р.Миллс). Олардың сындарының өткірлігі бюрократизация мен билікті орталықтандыруға, қоғамдағы мемлекеттік-монополиялық ұйымдардың тарапынан жеке тұлғаны бақылауды күшейтуге, адамдарды бөлшектеуге қарсы бағытталды. 
1970-жылдары Д.Белл мен Э.Шиллз «Бұқаралық қоғам» теориясын «шектен тыс сыншыл» деп атап, оны қайта құруға ресми идеология арнасына бұруға күш салды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Саяси түсіндірме сөздік"