Минералдар 􀀃 􀀅рамына химиялы􀀃 элементтердід барлығы да
кіреді. Біра􀀃 олардыд ішінде де минералды 􀀃 􀀅раушылары, 􀀃ос-
палары бар.
Минералдардың химиялы􀀃 􀀃 􀀅рамын табу үшін оның ішіндегі
әрбір химиялы􀀃 элементтің мөлшері процент есебімен көрсетіле-
ді. Химиялы􀀃 лабораториялар анализ жасағанда минерал ішін-
дегі элементтердің процентін айырып береді. Минерал ішіндегі
элементтердің табылған проценті бойынша оның формуласын
шығару керек.
Минералдың формуласын шығару үшін оның элементтік (не
молекулалы􀀃 ) процент санын атомды􀀃 (немесе молекулалы􀀃 )
салмакка бөлу керек. Сонан шы􀀃 􀀃 а н сан минерал ішіндегі атом-
ның (немесе молекуланың) санын көрсетеді. Осы сан минерал
ішіндегі атомдардың (немесе молекулалардыд) химиялы􀀃 фор-
муладағы коэффициенті болып көрсетіледі.
Мысалдар келтірейік. Химиялы􀀃 анализге берілген минерал-
дан мынадай мәлімет алынды дейік: темір Ғе = 30,20%, мыс
Cu = 34,40%, күкірт 35,87%, барлығы 100,47% (м􀀅ның 100%-тен
азыра􀀃 арты􀀃 немесе кем болуы бөгде заттың 􀀃осылуынан, не
􀀅шпа бөлшектердін. 􀀅шып кетуінен не анализдің жетіспегендігі-
нен болады). Осы проценттер санын аталған элементтердің атом
салмағына белеміз. Жүздік бөлшектерін алып тастағанда (не-
месе 􀀃ос􀀃анда) темірдің атомды􀀃 салмағы 56; мыстікі 63,6; кү-
кірттікі 32 болады. Демек, Ғе= Ю'~(> =0,544; Си = =0,541; OO UO,0
3 5 87 S = = 1,120. Бас􀀃аша айт􀀃анда, темір мен мыстың атом
саны бірдей, ал күкірттікі олардың әр􀀃айсысынан екі еседей ар-
ты􀀃 деуге болады. Сонды􀀃тан ол минералдың формуласы мына-
дай: CuFeS2 , б􀀅л — белгілі халькопирит деген минерал.
Б􀀅 л келтірілген мысал химиялы􀀃 дәл 􀀃осындылар 􀀃атарына
жатады. М􀀅ндай 􀀃осындылар — химияның заңы бойынша 􀀃осыл-
ған, әр􀀃айсысының т􀀅ра􀀃 ты мөлшерде 􀀃атысы бар минералдар.
Минералдардың көпшілік түрі осындай дәл химиялы􀀃 􀀃осынды
түріне жатады. М􀀅нан бас􀀃 а , ауыспалы 􀀃 􀀅рамды, аралас, 􀀃атты
корытпа, аморф ерітінді минералдар да көп болады.
Изоморфты аралас минералдарда араласушы элементтер
жа􀀃ша ішіне жазылып, аралары үтірмен белінеді; олардың ішін-
дегі көбісі бірінші орынға, азы соңына жазылады. Б􀀅ған мысал-
ға сфалерит деген мырыш сульфидын алайы􀀃 (ZnS). Ken жер-
лерде м􀀅ның ішінде изоморфты аралас металдар болады.
Мысалы: темір, кадмий, галлий, германий, индий, таллий т. б.
Осындай күрделі изоморфты аралас сфалериттің формуласы
былай жазылады: (Zn, Fe, Cd, Ga, Ge...)S. Б􀀅 л сия􀀃 ты мине-
ралдарды бас􀀃 а түрде 􀀃осылыс􀀃 ан минералдармен шатастыр-
155
мау үшін изоморфты аралас минералдардың заңдарын білу
кажет. Тегінде изоморфты аралас минералдар беретін элемент-
тердің ионды􀀃 радиустары бір-біріне жа􀀃ын, шамалас болу ке-
рек немесе к􀀅рылыс жағында баска бір 􀀅 􀀃састығы болу керек.
Мысалы, кеп аралас минерал беретін екі валентті темір мен
мырыштың ионды􀀃 радиустары бірдей (0,83). Изоморфты ара-
лас минералдар кейде екі-үш түрлі молекулалардан да 􀀃 􀀅рала-
ды. Мысалы, апатит екі компоненттен 􀀃 􀀅ралған: ЗСа3 Р 2 0 8 • СаҒ2 .
М􀀅ны т􀀅тастырып, фосфорлы 􀀃ыш􀀃ылдың т􀀅 зы түрінде жазған-
да былай болады: Са5(Р04 ) 3 Ғ .
Минерал ішінде т􀀅ра􀀃 ты берік структура 􀀃 􀀅ратын радикал-
дарды квадрат жа􀀃ша ішіне жазадьі. Мысалы, кремний мен
оттектің тетраэдры силикаттар к􀀅рылысында бір т􀀅тас бөлшек
түрінде келеді, оны химиялы􀀃 формулада [Si04] түрінде бөліп
􀀃ояды.
Кейде, жаттап алуға оңай болу үшін минералдар 􀀃 􀀅рамын
жеке тоты􀀃тар немесе сол сия􀀃 ты жабайы молекулалар жиыны
түрінде жазады. Мысалы, жоғарыда келтірілген 􀀃ос т􀀅з — доло-
митті алайы􀀃 : CaMg[C03 ] 2 (􀀃ос т􀀅здағы металдардың арасына
үтір 􀀃ойылмайды, тек изоморфты аралас металдардың арасына
ғана үтір 􀀃ояды). Осы доломиттің формуласын толы􀀃 молеку-
лалар түрінде былай жазуға болады: СаО • M gO • 2С02 .
Химиялы􀀃 (валенттік) заң бойынша б􀀅лай жазу дүрыс емес,
біра􀀃 кейбір минералдардың формуласын осылай жазу 􀀃олайлы
болады. Әсіресе өте күрделі силикаттарды кейде осылай жазған
пайдалы келеді. Мысалы, белгілі а􀀃 балшы􀀃 каолинитті алайы􀀃 :
Al4[SiOio](OH)8 ; мүның орнына былай: А1203 • 2 S i 0 2 • 2 Н 2 0 деп
жазған 􀀃олайлы сия􀀃ты.