Араб тілінде "Алла" жазуы
**Ислам либерализмі** (евроислам) (Араб: اللسلام التقدمي әл-Ислам ат-такаддуми) — либералды ислам немесе еуропалық мәдениетке енген ислам. ТМД елдерінде "ислам либерализмі" термині "ағартылған ислам" терминімен анықталған. Либералды мұсылмандар сенімнің салттық құрамдас бөлігін (намаз оқу, хиджаб кию және т.б.) моральдық-мистикалық жағынан ажыратады және біріншісіне маңызды мән бермейді. Либералды исламның басталуы Түркияда Кемал Ататүрік дәуірінде суфизм, діни либерализм, еуропалық пантеизм және тіпті материализм негізінде пайда болды деп саналады.

Исламдағы Либерализм мен прогрессивизм исламды ұстанатын мұсылмандармен байланысты, олар исламдық түсіністік пен практика туралы либералды ойдың едәуір көлемін жасады.Олардың жұмысы кейде "прогрессивті ислам" ретінде сипатталады. Омид Сафи сияқты кейбір ғалымдар "прогрессивті мұсылмандарды" (отарлаудан кейінгі, анти-империалистік және қазіргі заманды сынайтын) және "исламның либералды қорғаушыларын" (қазіргі заманды қамтитын ескі қозғалыс) ажыратады.

Еуропалық мұсылмандардың беделінің бірі-еуропалық мәдениет пен Исламды жақындастыруды талап ететін Мысырдан шыққан швейцариялық Тарик Рамазан. Атап айтқанда, ол демократия идеясын қолдайды, еуропалық мұсылмандарды өз елінің тілін үйренуге және еуропалық қоғамға белсенді қосылуға шақырады. Оның пікірінше, ислам мәдениеті тек араб мәдениетімен анықталмауы керек.

Ислам философиясы саласындағы білім
-----------------------------------

Құранға да, Мұхаммедке де негізделген исламның өркендеуі күш тепе-теңдігін және Жерорта теңізі аймағында биліктің пайда болуы туралы түсініктерді түбегейлі өзгертті. Ертедегі ислам философиясы ғылым мен діннің ажырамас байланысын, сондай—ақ ижтихадтың шындықты іздеу процесін атап өтті-іс жүзінде бүкіл философия "саяси" болды, өйткені бұл басқарудың нақты салдары болды. Бұл көзқарасты эллиндік көзқарасты ұстанған "рационалистік" мутазилиттік философтар қарсы алды, олар ақыл ашудан жоғары және қазіргі ғалымдарға исламның алғашқы алыпсатарлық теологтары ретінде белгілі; оларды халифаттан тәуелсіз іс-қимыл бостандығына ұмтылған зайырлы ақсүйектер қолдады. Алайда, ежелгі кезеңнің аяғында ашариттердің исламға деген "дәстүрлі" көзқарасы жалпы жеңіске жетті. Ашариттердің пікірінше, ақыл Құран мен Сүннетке бағынуы керек.

### Ибн Рушд

Ибн Рушд
Ибн Рушд көбінесе аверроез ретінде латындандырылған, Аль-Андалустың андалусиялық білгірі болған. "Батыс Еуропадағы зайырлы ойдың негізін қалаушы әке" ретінде сипатталғанда, ол Аристотельдің жазбаларына өзінің құнды пікірлері үшін Комментатор деген лақап атпен танымал болды. Оның негізгі жұмысы философияны әл-Ғазалидің философтардың сәйкес еместігі туралы мәлімдемесінн қорғаған сәйкессіздіктің сәйкес келмеуі болды. Оның басқа жұмыстары "Фасл Әл-Макал"және" Китаб әл-Кашф "болды. Ибн Рушд Фасл Әл-Макалда (шешуші трактат) ғылым мен философияның ресми теологиядан босатылуын және философия мен дін арасындағы ішкі қайшылықтың болмауын негіздейтін дәлел келтірді; осылайша аверроизм қазіргі зайырлылықтың алғышарты болып саналады. Ибн Рушд әйелдер теңдігі принципін мойындайды. Оның айтуынша, олар білімді және әскери қызметке жіберілуі керек; олардың ішіндегі ең жақсысы ертеңгі философтар немесе билеушілер болуы мүмкін. Ибн Рушдтың шығармаларына негізделген латын христиан және еврей дәстүріндегі 13 ғасырдағы философиялық қозғалыс Аверроизм деп аталады. Ибн Рушд 20 ғасырдың аяғында ислам ойы мен ислам қоғамының құлдырауы мен болжалды жандануы туралы пікірталастарда символдық тұлға болды. Ислам қоғамындағы аверроистік ойдың қайта жандануының көрнекті жақтаушысы Мұхаммед Абед Әл-Джабри болды, оның Араб мағынасын сынға алды (1982).

### Рифаа Аль-Тахтави

Рифаа Аль-Тахтави
1831 жылы мысырлық египетолог және Ренессанс зиялысы Рифаа Аль-Тахтави Египет инфрақұрылымы мен білімін модернизациялау бойынша ұлттық күш-жігерге қатысты. Олар оның мысырлық аудиториясын зайырлы билік, саяси құқықтар және бостандықтар сияқты ағартушылық идеяларымен таныстырды; оның қазіргі өркениетті қоғам қандай болуы керек және сайып келгенде өркениетті немесе "жақсы мысырлықты" құрайтын идеялары; және оның қоғамдық мүдделер мен қоғамдық игілік туралы идеялары.Тахтауидің жұмысы 1860-1940 жылдар аралығында өркендеген мысырлық қайта өрлеу (нахда) болған алғашқы әрекет болды.

Тахтави Ислам модернизмінің алғашқы ізбасарларының бірі болып саналады. Ислам модернистері ислам қағидаларын еуропалық әлеуметтік теориялармен біріктіруге тырысты. 1826 жылы Мехмет Али Әл-Тахтавиді Парижге жіберді. Тахтави бес жыл бойы білім беру миссиясында оқыды, 1831 жылы оралды. Тахтави тілдер мектебінің директоры болып тағайындалды. Мектепте ол еуропалық кітаптардың араб тіліне аудармашысы болып жұмыс істеді. Тахтави әскери нұсқаулықтарды, Географияны және Еуропа тарихын аударуда маңызды рөл атқарды. Жалпы алғанда, Аль-Тахтави 2000-нан астам шетелдік туындыларды араб тіліне аударуды басқарды. Аль-Тахтави тіпті кейбір кітаптарында француз қоғамы туралы жағымды пікірлер айтты. Тахтави ислам қағидаттары еуропалық қазіргі заман принциптерімен үйлесімді екенін атап өтті.

Тахтави өзінің "алтын өндіру немесе Парижге шолу" мақаласында азаматтардың патриоттық жауапкершілігін талқылайды. Тахтави Рим өркениетін Ислам өркениеттерімен не болуы мүмкін екендігінің мысалы ретінде қолданады. Бір сәтте барлық римдіктер бір Цезарьдың қол астында бірікті, бірақ Шығыс пен Батысқа бөлінді. Бөлінгеннен кейін екі ұлт "оның барлық соғыстары жеңіліспен аяқталды және ол кемелді өмірден жоқтыққа шегінді."Тахтави егер Египет бірлікті сақтай алмаса, ол сыртқы басқыншылардың құрбаны болуы мүмкін екенін түсінеді. Тахтави азаматтардың өз елінің патриоттық парызын қорғауының маңыздылығын атап өтеді. Тахтавидің айтуынша, өз елін қорғаудың бір тәсілі-қазіргі қоғамда болып жатқан өзгерістерді қабылдау.

### Мұхаммед Абдух

Абдо Мұхаммед
Ислам модернизмінің негізін қалаушылардың бірі саналатын мысырлық Ислам заңгері және дінтанушы Мұхаммед Абдух мұсылман рәсімдерінің, догмалардың және отбасылық байланыстардың қаттылығын жойды. Абдух мұсылмандар ортағасырлық дінбасылар ұсынған мәтіндердің түсіндірулеріне ғана сене алмады деп мәлімдеді, олар өзгеріп жатқан уақытты сақтау үшін ақыл-ойды қолдануы керек еді. Ол исламда ер адам көпір астында жүру үшін жаратылмағанын, адамға білімді басшылыққа алу үшін ақыл берілгенін айтты. Абдухтың айтуынша, мұғалімнің рөлі ер адамдарды оқуға бағыттау болды. Ол ислам адамдарды ата-бабаларының әлемінен бөлінуге шақырады және ислам дәстүрді құлға еліктеуді айыптайды деп сенді. Оның айтуынша, адамға берілген дінге байланысты ең үлкен екі құндылық-ерік-жігердің тәуелсіздігі және ой мен пікірдің тәуелсіздігі. Дәл осы құралдардың көмегімен ол бақытқа қол жеткізе алды. Ол Батыс өркениетінің Еуропадағы өсуі осы екі қағидаға негізделген деп санайды. Ол еуропалықтар көптеген адамдар өз таңдауын жүзеге асыра алғаннан кейін және фактілерді ақылмен түсінгеннен кейін әрекетке оянды деп ойлады. Ол өзінің еңбектерінде Құдайды адамзатты бала кезінен жастыққа, содан кейін ересектерге дейін тәрбиелеуші ретінде суреттейді. Оның айтуынша, ислам-догмаларды дәлелдеу арқылы дәлелдеуге болатын жалғыз дін. Ол полигамияға қарсы болды және оны архаикалық әдет деп санайды. Ол адамдарды құлдықтан босататын, барлық адамдар үшін тең құқықты қамтамасыз ететін, дінтанушылардың түсіндіру монополиясын жоятын және нәсілдік дискриминация мен діни мәжбүрлеуді жоятын Ислам формасына сенді.

Мұхаммед Абдух өзінің "әл-Идтихад фи әл-Насрания, ва әл-Ислам" кітабында Ислам әлемінде ешкім ерекше діни күшке ие емес деп мәлімдеді. Ол халифа діни билікті білдірмеді, өйткені ол мінсіз емес және Халифа аян берген адам емес деп мәлімдеді; сондықтан Абдухтың айтуы бойынша халифа және басқа мұсылмандар тең. Абдух Халифа үмбетті құрметтеуі керек, бірақ оны басқармауы керек деп сендірді; үмбеттің бірлігі-бұл оның ұлттық мемлекеттерге бөлінуіне кедергі жасамайтын моральдық бірлік.

Даулы мәселелер бойынша позициялар
----------------------------------

Либералды ислам-бұл Батыс мағынасында демократия мен адам құқықтарының қақтығыстың көп бөлігін шешетін исламмен үйлесімділігі.

### Мемлекет пен діннің бөлінуі

Зайырлы мемлекеттердің картасы.
Мемлекет пен діннің бөлінуі дұрыс және құнды деп танылды. Мұхаммедтің іс-әрекеттері мен әңгімелерінде оның діни пайғамбардың қызметі мен зайырлы мемлекет қайраткері функциясы арасындағы айырмашылық байқалады.

Ислам құқығы, шариғат, ең алдымен, Заң мен тәртіп емес, моральдық доктрина ретінде түсінілуі керек. Сонымен қатар, либералды ислам шариғаттың жекелеген дәстүрлі ережелеріне күмән келтіреді.

Франциядағыдай мемлекет пен дін арасындағы қатынастарды зайырлылық немесе Германия сияқты кооперативті түрде реттеу керек пе деген пікірлер әртүрлі.

### Басқа конфессияларға көзқарас

Дін достығы
Либералды түсінікке сәйкес, мұсылмандар мен мұсылман емес адамдар тең құқықтарға ие. Либералды мұсылмандар кейде ең алдымен мұсылман ретінде емес, дініне қарамастан адамдар ретінде қабылданғанын қаламайды. Қоғамдық өмірдің исламизациясы қабылданбады.

Нәтижесінде мұсылман әйелдердің мұсылман емес адамдармен некелері болуы мүмкін. Аралас некедегі балалар міндетті түрде мұсылман тәрбиесіне ие болмауы керек.

### Ерлер мен әйелдердің теңдігі

Либералды мұсылмандар ерлер мен әйелдердің, соның ішінде некедегі құқықтары бірдей деп санайды. Патриархия қабылданбады. Өмір салаларын ерлер мен әйелдерге бөлу көбінесе қабылданбайды.

Шарфты (хиджаб), никабты немесе паранджаны киюге төзімділік туралы пікірлер әртүрлі. Біреу шарфтан бас тартады, біреу тыйым салуды талап етеді. Кейбір мұсылман феминистері шарфтың әйелдерді жыныстық қатынасқа түсуге бейім екенін айтады, сондықтан олар объект ретінде емес, жеке тұлға ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, кейбір мұсылман феминистері хиджаб киюді феминист те, мұсылман да көрінетін белгі деп санайды.

### Ғылым

Дінге қарамастан жүргізілетін ұтымды, объективті ғылым қағидаты қабылданады. Ерекше "Ислам ғылымы" жоқ, бірақ барлығы қатысатын бір ғана ғылым бар.

Либералды мұсылмандар эволюция теориясы сияқты 7-ші ғасырдағы Құран мен хадис дүниетанымына әлі белгісіз ғылыми білімді қабылдайды. Тарих ғылымы мен археологиясының нәтижелері, егер ол Мұхаммедтің және оның заманының дәстүрлі дереккөздерден өзгеше суретін салса да, қабылданады және исламның пайда болуы туралы дәстүрлі есептерден гөрі басқаша қорытынды жасау керек.

### Джихадқа деген көзқарас

Либералды мұсылмандардың пікірінше, қарулы күрес мағынасында жиһад тек қорғаныс күресі ретінде рұқсат етіледі. Бұл "қасиетті соғыс" емес, зайырлы соғыс мәселесі болды. Алайда, либералды исламда джихад джихадты бейбіт сипаттағы этикалық іс бойынша "күш" ретінде түсінудің алдыңғы қатарында: ішкі қатынасты қалыптастыру, әлеуметтік акт болсын.

Әдебиеттер
----------

1. Костылев П. Н. Концепция «Европейского халифата»: аналитическая записка. — М. 2008. — 12 с.
2. Шваниц В. Г. Евроислам (*Euro-Islam*, Webversion 3-2009 (нем.))
3. Safi, Omid, ed. (2003). Progressive Muslims: on justice, gender and pluralism. Oxford: Oneworld Publications. ISBN 9781851683161. OCLC 52380025.
4. Safi, Omid. "What is Progressive Islam?". averroes-foundation.org. Averroes Foundation. Archived from the original on July 9, 2006.
5. "Liberalism - Oxford Islamic Studies Online" Мұрағатталған 4 қарашаның 2013 жылы.. www.oxfordislamicstudies.com. Retrieved 2019-07-11.
6. Aslan, Reza (2011) [2005]. No god but God: the origins, evolution, and future of Islam (Updated ed.). New York: Random House. ISBN 9780812982442. OCLC 720168240.
7. Sajid, Abdul Jalil (December 10, 2001). "'Islam against Religious Extremism and Fanaticism': speech delivered by Imam Abdul Jalil Sajid at a meeting on International NGO Rights and Humanity". mcb.org.uk. Muslim Council of Britain. Archived from the original on June 7, 2008.
8. "Tawhid" Мұрағатталған 17 қыркүйектің 2017 жылы.. oxfordislamicstudies.com. Oxford Islamic Studies Online. Retrieved 22 March 2015.
9. Zubaidah Rahim, Lily (2006). "Discursive Contest between Liberal and Literal Islam in Southeast Asia". Policy and Society. 25 (4): 77–98. doi:10.1016/S1449-4035(06)70091-1. S2CID 218567875.
10. Aslan, Reza (2005). No god but God. Random House Inc. p. 153. ISBN 978-1-58836-445-6. By the ninth and tenth centuries...
11. "John Carter Brown Library Exhibitions – Islamic encounters". Retrieved October 30, 2012.
12. "Ahmed, K. S. "Arabic Medicine: Contributions and Influence". The Proceedings of the 17th Annual History of Medicine Days, March 7th and 8th, 2008 Health Sciences Centre, Calgary, AB" (PDF). Retrieved October 30, 2012.
13. Sarrió, Diego R. (2015). "The Philosopher as the Heir of the Prophets: Averroes's Islamic Rationalism". Al-Qanṭara. 36 (1): 45–68. doi:10.3989/alqantara.2015.002. ISSN 1988-2955. p.48
14. Abdel Wahab El Messeri. Episode 21: Ibn Rushd, Everything you wanted to know about Islam but was afraid to Ask, Philosophia Islamica.
15. Fauzi M. Najjar (Spring, 1996). The debate on Islam and secularism in Egypt Archived 2010-04-04 at the Wayback Machine, Arab Studies Quarterly (ASQ).
16. Averroes (2005). Averroes On Plato's Republic. Translated by Ralph Lerner. Cornell University Press. p. xix. ISBN 0-8014-8975-X.
17. Fakhry, Majid (2001). Averroes (Ibn Rushd) His Life, Works and Influence. Oneworld Publications. p. 110. ISBN 1-85168-269-4.
18. Nicola Missaglia, "Mohamed Abed Al-Jabri's new Averroism"
19. Vatikiotis, P. J. (1976). The Modern History of Egypt (Repr. ed.). ISBN 978-0297772620. p. 115-16
20. Vatikiotis, P. J. (1976). The Modern History of Egypt (Repr. ed.). ISBN 978-0297772620. p. 116
21. Kerr, Malcolm H. (2010). "'Abduh Muhammad". In Hoiberg, Dale H. (ed.). Encyclopædia Britannica. I: A-ak Bayes (15th ed.). Chicago, IL: Encyclopædia Britannica Inc. pp. 20–21. ISBN 978-1-59339-837-8.
22. Kügelgen, Anke von. "ʿAbduh, Muḥammad." Encyclopaedia of Islam, v. 3. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2009. Syracuse University. 23 April 2009
23. ʿAbduh, Muhammad. "al-Idtihad fi al-Nasraniyya wa al-Islam." In al-A'mal al-Kamila li al-Imam Muhammad ʿAbduh. edited by Muhammad ʿAmara. Cairo: Dar al-Shuruk, 1993. 257-368.
24. Hourani, Albert. Arabic Thought in the Liberal Age 1798-1939. Cambridge: Cambridge University Press, 1983. 156.
25. Benzine, Rachid. Les nouveaux penseurs de l'islam, p. 43-44.
26. Cook, Michael (2000). The Koran : A Very Short Introduction. Oxford University Press. p. 46. ISBN 0192853449.
27. Rabb, Intisar A. (2009). "Ijtihād". In John L. Esposito (ed.). The Oxford Encyclopedia of the Islamic World. Oxford: Oxford University Press.