recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Бауыр ацинусы** — бауырдың құрылымдық және қызметтік бөлігі. Бауыр ацинусы құрамына қақпалық көктамыр мен бауыр қызылтамыры соңғы тармақтарымен және өт өзектерімен тамырланған, қатар орналасқан екі көрші бауыр бөлікшелерінің бөліктері енеді. Бауырдың гистологиялық препараттарында бауыр ацинусының пішіні ромбы тәріздес болып келеді. Ромбының үшкір бұрыштарында бөлікшелердің орталық көктамырлары, ал дөңес бұрышында бауыр үштігі орналасады. Оттекпен және қоректік заттармен қамтамасыз етілу деңгейіне байланысты бауыр ацинусы өз кезегінде орталық, аралық және сырттық үш аймаққа бөлінеді.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ тілі терминдерінің салалық түсіндірме сөздігі.
Карл Шееле 1774 жылы « марганецпен» (MnO2) теңіз қышқылының (HCL) әрекеттесуін зерттей отырып сары түсті, тұншықтырғыш газ бөліп шыққанын байқайды. Шееле флогистон теориясын жақтаушы болатын, сондықтан теңіз қышқылының флогистонын марганец алған екен деп ойлап, ол газды « флогистонсызданған теңіз қышқылы» деп атайды. Соңынан бұл газды Бертолле зерттеп, оның судағы ерітіндісі HCL мен O2 беретінін байқап ( CL2+ H2O = 2HCL+ O), бұл газда оттек бар екен деп ойлады да, оны « тотыққан тұз қышқылы» деп атайды. Ресейде В.М. Севергин және А.Н. Шерер, Захаров тотыққан «тұз қышқыл газ» деп атаған. Сонымен, хлор оттекті қосылыс деген ұғым, әсіресе Берцелиустың қолдауымен, нық орнаған болатын. Гей – Люссак пен Л.Ж.Тенар 1808-1809 жылдарда HCL натриймен әрекет еткенде сутектің бөлініп шыққанын байқайды, екінші жағынан солар сутек пен « тотыққан теңіз қышқылы» (CL) қосылып HCL түзетінін тәжірибеден көреді: олай болғанда « тотыққан теңіз қышқылы» жай зат деп қорытынды шығаруға батылы бармайды, ол мүмкін емес деп ойлайды. 1810 жылы осылардың барлығына Дэви қарсы шығып, тотыққан теңіз қышқылы деп жүрілген күрделі зат емес жай зат деп оған хлорин деген ат берді. Дэвидің пікіріне Бертолле соңынан Гей-Люссак пен Тенар қосылады. Гей- Люссак хлор деген ат береді. Берцелиус бастаған бір топ химиктер көніңкіремей жүріп, Дэви мен Гей-Люссактың қосымша тәжірибелерінде ол газда оттек жоқ екендігі дәлелденген соң, бұл пікірге олар да қосылады. Ресейде 1813 жылы Гизе тұзтуғызушы, 1820 жылдан бастап, әсіресе Гесстың жұмыстарында хлор деп аталады. Швейгер 1811 жылы хлордың натрий мен тікелей қосылысқанын бақылағаннан кейін химияға галоген деген сөзді енгізеді. Сонымен хлор 1774 жылы ашылғанымен, 36 жылдан кейін ғана толық мойындалады.

  

```
Пайдаланылған  әдебиеттер
```

1. ↑ Жалпы химия: Қазақ ССР білім беру министрлігі педагогикалық және химия пәні оқытылатын институттардың студенттеріне арналған оқулық. Өңделіп толықтырылған үшінші басылым. Алматы Ана Тілі 1992.
**Славяншылдық**, **словянофилдер** — 19 ғ-дың 40 — 50 - жылдарындағы Ресейдегі қоғамдық ағым. Славяншылдық қоғамдық ой-пікір ретінде Ресейдің өзіндік тарихи даму жолы, ұлттық ерекшеліктері бар екендігін дәлелдеп, қорғау мақсатын көздеді. Олардың қарсыластары батысшылдар болса жалпыадамзаттық тұтастық көзқарасы тұрғысынан жалпыға ортақ тарихи даму үрдісі бар, сондықтан Ресейдің де батыс жүріп өткен жолды басып өтуі тиіс деп білді. Бұл өзара қарсы көзқарастар олардың арасындағы негізгі қарама-қайшылық болғанымен, бұл ымырасыздықтың терең философиялық тамыры, саяси мәні болды. Славяншылдық пен батысшылдық арасындағы тартыс бірімен-бірі ымыраға келмейтін жеке-жеке екі дүниетанымдық көзқарас қайшылығы болды. Славяншылдық дінді тарихи даму мен қоғамдық тұтастықтың негізі деп білген діни ілім болса, батысшылдар тарихи және филос. ғылымдардағы секуляризмге табан тіреген дінсіз көзқарас еді. Славяншылдық өз бастауын 19 ғ-дың 30 — 40-жылдарындағы И.В. Киреевскийдің, А.С. Хомяковтың, Ю.Ф. Самариннің еңбектерінен алып, [[Мәскеу]дегі] орыс ақсүйектері арасындағы талас-тартыстарда қалыптасты. Бұл пікірталастарға А.И. Герцен, Ш.Аксаков, А.И. Кошеловтар да қатысып, осы тақырыпқа өз шығармаларын арнады. Славяншылдық философиясының негізгі сипаттары, біріншіден, ақиқатты тану мүмкіндігі тек сезім арқылы, ақыл немесе сенімді жеке алғанда жүзеге аспайды, олардың тұтастығына жеткенде ғана мүмкін. Ақиқат ілімге жеке адам емес, шіркеулік топтың санасы ғана жетеді. Екіншіден, Славяншылдық адамның ерік-жігеріне назар аударып, адамдардың ар-ұятын тәрбиелеуге ден қойып, мемл. құқықтық реттеуді жоққа шығарды. Үшіншіден, тарихи дамуды, тұрмысты, мораль мен ой-пікірді анықтайтын тек діни сенім деп білді. Сондықтан ақиқат дін және шіркеу ұғымы олардың негізгі көзқарасы болды. Олар тек христиан дүниетанымы мен проваслав шіркеуі ғана адамзатты құтқарып, шындыққа бастай алады деп білді.[1]

Пайдаланылған cілтемелер
------------------------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
**Теңіздегі жылу алмасу, мұхиттағы жылу алмасу** – теңіздің бетімен атмосфера аралығындағы , теңіз бен төм, қабаттары және мұхиттар мен теңіздердің жекелеген аймақтары аралығындағы жылу тасымалдау процесі. Сыртқы жылу алмасу радиацалы, турбуленті және конденсация процестерінен тұрады. Ішкі жылу алмасу көлденең және тік бағыттағы ағыстардың турбуленті және конвекциясының араласуынан болады. Теңіздегі жылу алмасуда жылы ағын күзгі- қысқы кезеңде су бетінің сууынан төменнен жоғарыға, көктемгі- жазғы кезеңде керісінше жоғарыдан төменге қарай бағытталады.
Дереккөздер
Қазақстан. Ұлттық энциклопедия сегізінші том.
**Құлжанов Бауыржан Ниязұлы** (1953, Солтүстік Қазақстан облысы, Совет ауданы (қазіргі Аққайың ауданы), Ленин ауылы) — қазақша күрестен спорт шебері, Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы, Қазақстан Республикасы Кеден қызметінің алғашқы полковнигі. Петропавл педагогокалық институтын, Омбы дене тәрбиесі институтын, Ресей кеден академиясын бітірген. 1974 ж. Қазақстан чемпионы, Қажымұқан жүлдесінің иегері.

Еңбек жолы
----------

* 10 жыл бойы еркін күрес, самбо, қазақша күрестен облыстың құрама командасының құрамында болды.
* 1993 ж. қайтадан жасақталған Солтүстік Қазақстан облысы кеден қызметінің бастығы болып сайланды.
* 2002 ж. Жамбыл облысы бойынша кеден басқармасының бастығы қызметіне ауыстырылды.
* Қазіргі уақытта Солтүстік Қазақстан облысы бойынша кедендік бақылау департаменті бастығының кеңесшісі.

2003 ж. Бауыржанның 50 жасқа толу құрметіне республиканың спорт комитетінің шешімімен Петропавл қаласында қазақша күрестен Қазақстан кубогі өткізілді[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Солтүстік Қазақстан облысы энциклопедиясы, "Арыс" баспасы, Алматы, 2006
Onychoprion fuscatus
**Теңіз құстары** - теңіз ортасында өмір сүретін құстардың кез келген түрін сипаттауға қолданылатын жалпы термин болып табылады. Теңіз құстары болып саналатын құстарға шағалалар, қарқылдақтар, альбатрос, дауылпаз, су құзғыны, қалытқы, пингвиндер мен олуша жатады. Теңіз құстары өмірлерінің көп бөлігін жемтігін іздеумен, мұхитты шарлаумен өтеді. Көпшілік түрлері азығын өзі табуға бейімденген. Алайда, мол әрі өтіп бара жатқан азық көздерін аулау үшін топ болып бірігеді. Албатростар мен дауылпаз сияқты су құстары басқа су құстарына қарағанда ұзағырақ өмір сүреді. Ата-аналық міндеттер екеуі үшін де бірдей болып табылады. Түрлі құстар азығын әртүрлі жолдармен аулайды. Көпшілігі мұхит ағыстарымен келетін криль, балық, кальмар, т.б. жейді. Көптеген құстар азығын аулау үшін суға сүңгиді. Суқұзғындары,олушалар, тропиктік құстар, кейбір қарқылдақтар және қоңыр бірқазандар ұшып барып, жылдам қимылдайтын жемтігін аулай алады. Сонымен қатар, басқа құстардың тамағы мен жұмыртқаларын ұрлайтын құс түрлері де бар.

Дереккөздер
-----------

ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-446-5
Исаев Бауыржан - әнші. 1979 жылы туған. 1998 жылы Оңтүстік Қазақстан музыкалық колледжінің, дербес әншілік бөлігін бітірген. Жас әншінің талантын төмендегі жүлделері арқылы білуге болады: "Арай" жас орындаушылардың облыстық конкурсының Гран-приі, "Жас қанат" республикалық жас орындаушылар конкурсының көрермендер сүйіктісі сыйлығына және II жүлдесі, Түркияда өткен "Памукале" халықаралық фестивалінің дипломы, Азия - дауысы - 96 халықаралық фестивалінің Гран-приі. Бауыржан Исаев Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясында оқиды. "Аяулым" деген атпен оның алғашқы ән альбомы жарыққа шықты.
**Теңіз қояны** (лат. *Erignathus barbatus*) – нағыз итбалықтар тұқымдасына жататын ескекаяқты сүтқоректі жануар. 

  

Дене ұзындығы 2,2-2,4 м, салмағы 225-320 кг. Бетінде ұзын вибриссорлары бар. Жас итбалықтар, (ұзындығы 115-130 см) түгі қалың, жұмсақ, сұрғылт-қоңыр. Ареалы - арктикалық сулар мен соған жақын Тынық және Атлант мұхиттарының теңіздері; ТМД-да, Қиыр Шығыс пен солтүстік теңіздері. Қорегі - шаянтәрізділер, ұлулар, құрттар. Буаздылығы 10-11 ай. Саны 500 мыңдай. Аулау шектеулі, Охота және Беринг теңіздерінде жүргізіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Kovacs, K. & Lowry, L. (2008). *Erignathus barbatus*. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 28 қаңтар 2009.
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
**Теңіз жануарлары**- бүкіл өмірін теңізде немесе теңіз маңында өткізетін тіршілік иелері. Дельфин, кит, итбалық, теңіз сиыры, теңіз кәмшаты және ақ аю да теңіз жануарының көп таралған түрлері болып саналады. Су астында мекендейтін 20 мыңнан астам тіршілік иесі бар. Олар бір-бірінен пішіні, көлемі және түр-түсі жағынан ерекшеленеді. Су жануарларында өздеріне тән, су астында тіршілік етуге ыңғайлы жаратылған дене мүшелері болады. Балықтар желбезек деген қатпарлы мүшесі арқылы тыныс алады.  

Су жануарлары суы мол табиғи ортада өмір сүреді. Алайда, олардың өмір бойы су астынан шықпай жүруі шарт емес. Жағалау бойларын мекендейтін теңіз құстарының көбі мұхиттың терең суында мекен ететін су жануарларындай емес, өзгешелеу.Мәселен, көбею үшін немесе жыл мезгілінің ауысуына байланысты жыл сайын басқа жақтарға қоныс аударып отырады.

Теңіз жануарлары қандай болады?
-------------------------------

  

Теңіз жануарының сан алуан түрі бар. Олар әртүрлі топтарға ажыратылады. Киттер, дельфиндер және кашалоттар - кит тәрізділер тобына жатады. Кит тәрізділердің денесінде ешқандай түк шықпайды және олар балаларын сүтпен қоректендіреді.  

Итбалық, теңіз арыстаны және морж - ескекаяқты жануарлар отрядына жатады.Олар өмірінің басым бөлігін су астында қорек іздеумен өткізеді. Оңтүстік тынық мұзит кәмшаты мен оңтүстік Америка кәмшаты да - теңіз сүтқоректілері қатарына жататын жануарлар.  

Ақ аю да сүтқоректі жануарға жатады. Өйткені, ол суда жақсы жүзеді әрі негізінен мұз құрсаған теңізде итбалық пен теңіз қоянын аулап күн көреді.  

Таңқы шаян, каракатица, медуза, лобстер, сегізаяқ және теңіз қияры секілділер дене құрылымы және қан айналымы жүйесі тұрғысынан алуан түрлі болып келетін су немесе теңіз жануарлары болып саналады.

Әдебиет
-------

  

• Теңіз жануарлары, балаларға арналған танымдық энциклопедия.Аруна баспасы.
**Дүниежүзілік мәдени және табиғи мұраны қорғау жөніндегі конвенция**, Генуя конференциясында 1972 жылы қараша айында ЮНЕСКО-ның ұсынысы бойынша қабылданған. 

1975 жылдан бастап күшіне енді. Қазіргі таңда бұл конвенцияға 123 мемлекет қосылған. Конвенцияға қосылушы мемлекеттер жылына 2 рет жиналып, өз территорияларында орналасқан аса құнды мұралардың тізімін жасап, хал-жағдайы жөнінде есеп береді. Конвенцияның шешімімен мәдени және табиғи мұраларды қорғау үшін арнайы дүниежүзілік қор құрылған. Бұл қор конвенцияға қосылушы мемлекеттерден, ұйымдардан, жекелеген адамдардан түскен жарналар есебінен мүмкіндігі шектеулі елдерге мәдени және табиғи мұралардың сақталуы үшін арнайы қаржылай және техникалық көмек көрсетіп отырады. Конвенцияға қосылушы мемлекеттер өз территорияларында орналасқан аса құнды мұралардың бүлінбей сақталуын өз міндеттеріне алған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энцклопедиясы
Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

**Флюгер** *(голл. vleugel - қанат)* - желдің бағыты мен жылдамдығын анықтайтын аспап. Желдің бағытын Флюгердің вертикаль осіне желдің әсерінен еркін қозғалып тұратындай етіп орнатылған флюгарка көрсетеді. Флюгарканың қарсы салмақтық ұшы әр уақтта желге қарсы орнатылады және бағыты өзінен төменірек орнатылған румбалар өрнегі арқылы анықталады. Флюгердің жоғарғы бөлігінде желдің жылдамдығын көрсететін арнаулы шкала бойымен вертикаль бағытта, желдің жылдамдығына сай еркін қозғалып тұратын металл тақта орнатылған. Флюгер ашық жерге, 8-10 м биіктікке орнатылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
Қойманың кіреберісі
**Дүниежүзілік тұқым қоры** (норв. *Svalbard Globale frøhvelv*) — бүкіл әлемнің негізгі ауыл шаруашылығы дақылдары тұқымдарының үлгілерін қауіпсіз сақтау мақсатында құрылған туннельді қойма.

Тарихы
------

ДТҚ Норвегия еліндегі Шпицберген аралында 2006 жылы салынып, 2008 жылы ашылды. Тұқым қорын салу үшін 9 млн қаражат жұмсалған.

Негізгі мақсаты
---------------

Бұл тұқым қорының салынудағы мақсаты — тұқым түрлерін ұзақ жылдар бойы сақтау және белгілі бір апаттардың нәтижесінде орын алуы мүмкін толық жойылудан түрлерді сақтау. Мысалы, бір аймақта өрт болып немесе астероид түссе, сол аймаққа тән өсімдік түрлері жойылады. Ал мұны болдырмау мақсатында әр ел өз аймағындағы өсімдік түрлерінің тұқымдарын ДТҚ-ға апарады. Көп жағдайда қоймада адам өмірі үшін аса маңызды болғандықтан астық тұқымдас және дәрілік өсімдіктер сақталады.

Орналасуы
---------

Тұқымды сақтау үшін Шпицбергеннің таңдалған себебі — бұл жақта мәңгілік аяз болуы. Қойма таудың астыңда 120 метр, теңіз деңгейімен есептегенде 130 метр тереңдікте жатыр.

Қоймаға барлық жағдай жасалынған. Тұқым қоры мұздатқыштармен, жарылғыш заттардан қорғайтын есіктермен, камералармен жабдықталған. Бұл жерге кіру үшін кодталған 4 есіктен өту керек. 

Қойманың ғимараты тұқымдарды жаһандық жылынудан, астероидтардан, бомбалардан қорғайды. Қоймада жалпы 4,5 млн тұқым түрін сақтауға болады. Тұқымдар 10-70 жылдар аралығында және -18 градус цельсийде сақталынады. Қорға әкелінген тұқымдарды әуелі 4 қабатты қалташаларға салып, олардың ауасын сорып алады.

Сонымен қатар, Шпицбергенге астероид түссе, сол жердегі адамдардың бәрі қаза тапқанымен, қойма аман қалады деген тұжырым бар.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресми сайты
* Дәнек порталы
**Дүниежүзілік Қызыл Жарты ай және Қызыл Крест күні** 1953 жылдан бастап, «Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы» халықаралық қоғамының негізін қалаушы, швейцар гуманисі, қоғам қайраткері, Нобель сыйлығының иегері Анри Дюнанның құрметіне жыл сайын атап өтіледі. Ал қозғалыстың өзі 1863 жылы Жаралыларға көмек көрсету жөніндегі халықаралық комиссия құрылған кезде пайда болып, алғашында соғыс майдангерлеріне және ұрыс барысында жарақаттанғандарға көмек көрсететін болған. 

1864 жылдың тамызында Швейцарияда қол қойылған конвенцияға сәйкес, дәрігерлер мен медицина қызметкерлерінің символы ретінде ақ түстегі Қызыл Крест алынған. 1906 жылы Осман империясында мұсылман елдерінің Қызыл Крестке ұқсас Қызыл Жарты ай қайырымдылық қоры құрылды. Осы екі қауымдастық та Женева қаласында штаб-пәтері орналасқан Халықаралық комитетке бағынышты. Әскери уақытта Комитет соғысушы елдермен және Қызыл Крест пен Қызыл Жарты ай аумақтық бөлімшелері арасында делдалық қызмет атқарады. Бұл ұйымның өкілдері тұтқындар мен босқындар лагерлері аймағына бөгетсіз өту құқықтары бар. Бүгінгі таңда жоғарыда аталған екі қозғалыс әлемнің 180 еліндегі 400 миллионнан астам адамды біріктіреді. 2002 жылы Қазақстан Республикасының Қызыл Жарты ай ұлттық қоғамы құрылып, 2003 жылдың желтоқсан айында Қызыл Крест және Қызыл Жарты ай қоғамдары Халықаралық федерациясына қабылданды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  8 мамыр. ҚАЗАҚПАРАТ КҮНТІЗБЕСІ: АТАУЛЫ КҮНДЕР, ОҚИҒАЛАР, ЕСІМДЕР.
**Ақпараттық лингвистика** — табиғи тілдер мен таңбаның басқы жүйелерінің аналогы болып табылатын ақпараттық тілдерді, олардын типологиясын, құрылымын сақтаудың жаңа қажеттігінен туған түр өзгерістерін, ақпаратты қайта өңдеу және жіберу, коммуникация үрдістерін автоматты аударма және т.б.зерттейтін тіл білімінін саласы.. Тіл біліміндегі бұл тәсіл тілді ақпараттық тұлға ретінде қарастыруға негізделген. Сәйкесінше, ақпарат теориясына негізделген көзқарас дамып келеді. Сонымен қатар басқа ғылымдардың тілдік емес материалдары олардан алынған ақпарат сенімді болған жағдайда пайдалануға болады. Бұл үшін ең бастысы - тілдің қоршаған әлеммен тұтастығына көзқарас. Негізгі тәсіл – басқа ғылымдардың: тарих, генетика, археология, мәдениеттану, этнология, психология, этнолингвистика деректерін пайдалана отырып, тілді тұтас қалпына келтіру. Сонымен бірге басқа да мәдени-этнологиялық аспектілер қалпына келтірілуде. Бұл тәсілдің себебі, бұл құбылыстардың ешқайсысын басқалардан бөлек қарастыруға болмайды, өйткені олар себепті байланыс жасайды. Сонымен бірге әзірленген әдістеменің ғылыми қатаңдығы, тіпті консерватизмі де өте маңызды. Мысалы, археологиялық деректерге қатысты кез келген күмән осы деректерді пайдаланбау пайдасына түсіндіріледі. Сонымен қатар, археологиялық мәдениеттерді этникалық топтармен салыстыру міндеті қойылмаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "Қазақақпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Ер-тоқым** — салт атқа мініп жүруге лайықталған жабдықтардың бір түрі. Адамның атқа мініп-түсуі мен атқа ер салу мұқтаждығы қашан басталғаны белгісіз. Қазақстан жеріндегі жартастар бетінде ер-тоқымды ат суреті кезігеді. Соның ішінде, тура сызықты суреттер, бедер сызықты суреттер бар. Бұл ертедегі адамдардың да ер-тоқымды пайдаланғанынан дерек береді. Ер-тоқымды көне заман көшпелілерінің дамытқан өнер туындысының бірі деуге болады. Өйткені көшпелі тұрмыс, жорық, шабуыл- ат үстіндегі қимылдың барлығы ер-тоқым, тұрман-жабдықтарын тамаша толықтырған. Бұл жабдықтар екі жаққа да (атқа да, адамға да) қолайлылық тудыру мақсатында жасалған. Әсіресе, атқа жайлы болу жағы басты шарт болған. Қазақ халқы осы тұрғыдан, « Алтында ерің атқа тисе, алтынын ал да отқа жақ»,- деп, тұжырады. Соңғы кездегі қалыптасқан атаулар- қалмақ ер, қырғыз ер, қазақ ер, орыс ер. Ал, біздің айтайық деп отырғанымыз-қазақ ері. Қазақ ері негізгі қаңқасының жасалуы жағынан-ойма ер, құранды ер, ақбас ер, ашамай болып бөлінеді. Жабдықталуы жағынан қыз-келіншек ері, еркек ері деп жіктеледі.
Бұрынғы атауы №21 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Ер Қосай көшесі Арқайым көшесінен басталып, Жалаңтөс көшесінде аяқталады. Жаңаарқа, Бурабай көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 721,7 м.

«Ер Қосай» - тарихта болған кісі есімі. Ол Ер Көкше батырдың баласы. «Ер Қосай» туралы жырдың сюжетіне, көбінесе, қиял-ғажайып сипаттар араласып отырғанымен, тарихта болған оқиғаларды қамтиды. Жырдың бірнеше нұсқасы бар. Олар - В.Радлов, Г.Потанин, А.Хангелдин, М.Көпеев нүсқалары. Жырдың барлығының мазмұны ұқсас, негізгі тақырыбы - Отан қорғаұ. Жыр Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорын да сақтаұлы тұр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Ералиев ісі** — 1928 ж. қараша айында бұрынғы Адай округінің басшы қызметкерлері мен қатардағы еңбек адамдарының үстінен қозғалған қылмыстық іс. 

1920 жылдары кеңес өкіметінің жергілікті халықтың тұрмыс-тіршілігін, өлкенің табиғи-экономикалық ерекшеліктерін ескермей, таптық саясат негізінде жүргізген саяси-әлеуметтік шаралары Маңғыстау өлкесінің жергілікті халқының наразылығын туғызады. Осыған байланысты әр түрлі себеппен орнынан алынған бұрынғы Адай уезі ревкомының төрағасы Тобанияз Әлниязовтың және т.б. кеңес өкіметіне қарсы әрекет етуде деген адамдардың үстінен қылмыстық іс қозғалуы керек еді. Осы істің орайы тек 1928 ж. 2 қарашада іс-сапар кезінде округтік атқару комитеті төрағасының орынбасары Шабден Ералиевтің кемеден із-түзсіз жоғалып кетуіне байланысты туды. "Бұрынғы Адай округінің байларының, саудагерлерінің, баяғы патша өкіметінің қызметкерлері мен кеңес қызметкерлерінің контрреволюциялық ұйымы туралы" деген атпен қылмыстық істер кодексінің 58-бабының 2-тармағы бойынша қозғалған осы іс бойынша 70 адам тұтқынға алынды. 1930 ж. 9 қазанда ОГПУ үштігінің үкімімен 61 адам сотталды (9 адам тергеу кезінде түрмеде өлген). Жауапқа тартылғандардың ішінде Әлниязов, С.Жұбаев, Б.Қилыбаев, О.Көбеев, Қ.Қожықов сияқты елге белгілі адамдар, Ш.Үсенбаев, Қ.Құлшаров сияқты жергілікті басшы қызметкерлер, 11 коммунист болды. 

Бір жылдан кейін денесі теңізден табылған Ералиев қастандықпен өлтірілген деген медициналық сараптау қорытындысының негізсіз екенін КСРО Жоғарғы сотының әскери коллегиясы 1958 жылғы 8 наурызда анықтап, сотталғандардың қимылында қылмыстық құрам болмағандығын дәлелдеді. Кезінде атылып кеткен Әлниязов, Жұбаев және т.б. ісі Қазақ КСР Жоғарғы сотының 8.2.1962 ж. және 26.4.1990 ж. шешімдерімен тоқтатылып, өздері ақталды. 

Алайда "Ералиев ісі" Маңғыстаудағы халық наразылығына тежеу бола алмады. Күштеп ұжымдастыру мен 1931—32 ж. ашаршылық қаупіне байланысты бұл іс Адай көтерілісіне ұласып кетті. 

Кезінде Ералиев есімі берілген аудан мен ауыл аты 90-жылдары өзгертіліп, Қарақия ауданы (орт. Құрық) деп аталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
2. ↑  «Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978
3. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997

Тағы қараңыз
------------

* 1928 жылғы партия-кеңес қызметкерлерін тұтқындау толқыны
Хамза Ертазин – экономика ғылым докторы (2005 ж.).

Қысқаша өмірбаяны
-----------------

  

  

Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген.  

1968–71Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы «Тәуіп» кеңшарында экономисті;  

1971–74Ырғыз ауданы ауыл шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары, жоспарлау-экономика бөлімінің бастығы;  

1974–83ҚР ауыл шаруашылық министірлігі жанындағы Қазақтың ауыл шаруашылығын ұйымдастыру және экономика ғылыми-зертхана институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер;  

1983–86ҚР Мемлекет жоспарлау к-ті жанындағы экономика ғылыми-зертхана институтында мал шаруашылық мәселелері бойынша аға ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі;  

1986 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетіндегі ауыл шаруашылығын ұйымдастыру және жоспарлау кафедрасында ұстаз болып қызмет атқарады.  

2005 ж. «Проблемы развития агробизнеса в условиях рыночных отношений (на материалах Республики Казахстан» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.  

Ол негізінен ауыл шаруашылығын реформалау, нарықтық қатынас кезіндегі кәсіпорындар түрлерінің құрылуы мен дамуы, оның экономика тиімділігін арттыру, агробизнестің қалыптасуы мен дамуы мәселелерін зерттеумен айналысады. Ертазин Хамза 50-ден астам ғылыми мақаланың, оның ішінде 4 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы

Сілтемелер
----------

Ертазин Хамза докторлық диссертация
**Жөниба Қарасаева**- 1947 жылы 10 қаңтарда Атырау облысы, Махамбет ауданы, Таңдай селосында туған. Атырау университетінің тарих факультетін тамамдаған.

Әр жылдарда қарапайым жұмысшыдан бастап, есепші, мұғалім, «Бақсай» кеңшарында кадр бөлімінің меңгерушісі, аудандық мәдениет бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген. 1977 жылдан ауылдық, аудандық, республикалық айтыстарға қатысқан.

«Сұтақы» (1999), «Жүректің пернелері» (2001), «Ана сағынышы» (2003), «Махаббат киесі» (2004), «Өмір тіні» (2008) кітаптарының авторы. Махамбет ауданының Құрметті азаматы. «Халық талаптары» республикалық телевизиялық фестивальдің лауреаты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
1973 жылы 8 тамызда Батыс Қазақстан облысы Тайпақ ауданы Есенсай ауылында туған. Кескіндемеші. 1990-1994 жылдары Ресейдің Саратов қаласындағы Боголюбов атындағы көркемсурет училищесінде оқыған. 2009 жылдан Орал қалалық көрме залының жетекшісі. 2003 жылы Астана қаласындағы Халықаралық «Шабыт» фестиваліне қатысып, «Шеберлік класы» аталымы бойынша 1 орын алған. 2005 жылы Астанада өткен «Гүлденген Қазақстан» байқауында жүлделі 3 орынды иемденді. 2008 жылы Орал, Ақсай қалаларында «Жанымның жарығы», 2009 жылы Атырау қаласында «Жұлдызды аспан» деген атаулармен сурет көрмелері өтті. Н.Е.Жәрдемов-кескіндеме бағытында жемісті еңбектеніп жүрген дарынды суретшілердің бірі. Соңғы 1-2 жылда қазақ әуендеріне байланысты бірнеше тың дүниелерді өмірге әкелді. Қазақ халқы-музыканы ерекше қабылдайды, сырлы әлемнің терең құпиясын түйсіне біліп, жан-әлемінен өткізеді, соны кенеп бетіне түсіру, әрине шебер суретшіге байланысты. Бұл ретте Жәрдемовтың жетістігі бар.

Әдебиет
-------

Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. - 66б.
1971 жылы 10 қазанда Батыс Қазақстан облысы Тайпақ ауданы Есенсай ауылында туган. 1988 жылы Жәнібек ауданында орта мектепті бітіргеннен кейін еңбек жолын суретші-безендірушіліктен бастайды. 2001 жылдан Орал қаласындағы «Экспо», «Универтекс» жарнама агенттіктерінде суретші, дизайнер болып еңбек еткен. 2008 жылы Орал, Ақсай қалаларында «Жанымның жарығы», 2009 жылы Атырау қаласында «Жұлдызды аспан» деген атаулармен сурет көрмелері өтті. Нұрбек Жәрдемов табиғи талантын кәсібилікхіен ұштастырған суретші. Қазір М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің «Бейнелеу өнері және сызу» мамандығында сырттай оқиды. 2009 жылдан Орал қалалық көрме залында суретші болып еңбек етеді.

Әдебиет
-------

Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. - 62б.
Павезе Чезаре

Өмірі мен шығармашылығы
-----------------------

**Чезаре Павезе** - (итал. Cesare Pavese, 9 қыркүйек 1908, Санто-Стефано-Бельбо, Пьемонт — 26 тамыз 1950, Турин) — әлемге әйгілі итальяндық жазушы және аудармашы. 
Турин университетінде ағылшын әдебиетін оқыған, Уитмен шығармашылығы бойынша диплом қорғаған. Америкалық әдебиеті туралы мақала жазған, Дефо, Диккенса, Мелвилла, Джойса, Ш. Андерсона, Г. Стайн, Фолкнера, Дос Пассосаны аударған. 1932-1935 жылдары отбасының айтуымен фашисттік партияға кірген, дегенмен антифашисттік жұмыстар жүргізген. 1935 жылы тұтқындалған, партиядан шығарылған, сегіз айға Калибрияға айдалған. Соғыс кезінде әскерге шақырылған, ауыр демікпесі үшін ауруханада жарты жылдай өткізген, ол жарамсыз деп танылған. Соғыстан кейін Итальяндық коммунист партиясына кірген, «Унита» газетінде қызмет істеген. Римде, Миланда, Туринде тұрған, «Эйнауди» баспасында жұмыс істеген. Американдық киноактрисасы Констанс Доулингті сүйіп, махаббат азабынан ажырасқан(ол соғыстан кейін Италияда бірнеше жыл өмір сүрген және итальяндық кинога түскен). 1950 жылдың 26 тамызында туриндық «Рома» атты қонақ үйінде шамадан тыс ұйықтататын дәрі ішіп, өзіне қол жұмсаған.

Дереккөздер
-----------

 Мұрағатталған 2 шілденің 2014 жылы.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
*
**Жәрмеңке думаншылары** — жәрмеңкелерде ойын-сауық көрсетуші өнерпаздар. Олар өз өнерлерін табыс түсіру үшін емес, халықтың көңілін көтеру, қабілеттерін паш ету мақсатымен көрсеткен. 

Репертуарларынан, негізінен, тапқырлық пен төзімділік, мергендік пен батырлық, саятшылдық басты орын алған. Атаннан қарғу, арқан үстінде билеу, ауыр салмақ көтеру секілді спорттың цирктік түрлерінің қазақ топырағындағы негізін ең алғаш Жәрмеңке думаншылары салды. Сонымен қатар жаяу жарыс, палуан күрес, қыз қуу, теңге ілдіру, жорға салыстыру, ат жарыстыру, бүркітке түлкі алдыру, сұңқарға қу ілдіру, тазы жүгіртудің озық үлгілерін Жәрмеңке думаншылары көрсететін болған. Шешендік айтыстарда ел мүддесін қорғап, би-болыстарды шенеген, ер даңқы мен ел салтын мадақтаған. Ақан сері, Біржан сал, Балуан Шолақ, Қажымұқан, Үкілі Ыбырай, Әсет ақын, Иманжүсіп, Мәди, Ағашаяқ, Кемпірбай, Шөкей қыз, Майра Шамсутдинова және т. б-лар 19 ғасырда Жәрмеңке думаншыларының ішінен үздік өнерімен халық құрметіне ие болды. Жәрмеңке думаншыларының көрсеткен ойын-сауықтары — сол заманғы халықтың мұң-мүддесімен біте қайнасқан өнер түрі ретінде тарихта қалды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Парижде түсірілген суреті
**Гримау Хулиан Гарсия** (ис. *Julián Grimau García*; 18.2.1911, Мадрид — 20.4.1963, Мадрид) — испан жұмысшы қозғалысының қайраткері. 1936 жылдан Испания Компартиясының мүшесі. Ұлттық революциялық соғыс тұсында (1936-1939) республикалық әскер қатарында күресті. Республика құлағаннан кейін, Кубаға орналасты. Франко диктатурасына қарсы күреске тікелей араласу мақсатында Испанияға қайта оралды. 1954 жылы ИКП ОК мүшесі болып сайланды. 1962 жылы тұтқынға алынды. Айуандықпен азаптаса да, соғыс трибуналы алдында қайыспады, «ширек ғасыр комунист болдым, комунист болып қаламын» деп айтып кеткен. Дүние жүзінің адамдарының қарсы болуына қарамастан өлім жазасына кесіліп, өлтірілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том
**Миелоидты ұлпа** *(textus myeloideus, лат.* textus*—ұлпа, гр.* myelos *— сүйек кемігінің майы)* — сүйектің қызыл кемігі майындағы қан түзу процесін іс жүзіне асыратын ұлпаның бір түрі. Миелоидты ұлпаны қантүзуге қатысатын жасушалар мен ретикулалы ұлпа бірігіп жасайды. Миелоидты ұлпадағы қантүзу процесін *миелопоэз* деп атайды.

Миелопоэз — бірнеше бағытта жүріп (эритроцитопоэз, гранулоцитопоэз, моноцитопоэз, тромбоцитопоэз), әртүрлі қан жасушаларының дамуын қамтамасыз етеді. Миелоидты ұлпаны қойнауша (синусоидты) қан қылтамырлары (капиллярлары) қоректендіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9
**Павел Васильевич Волобуев** (1.1.1923, Қостанай облысы Таран ауданы Евгеньевка а.) – тарихшы, КСРО Ғылыми Академияның акад. (1990ж.). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Мәскеу мемлекеттік университетінің тарих факультетін бітірген (1950ж.). Дайындау халкомының өкілі, Қостанай облысы қазіргі Әулиекөл ауданы атқару кызметі төрағасының орынбасары; КСРО Ғылыми Академияның Тарих инсттутында аға ғылыми қызметкер (1955 жылдан), көп томды «КСРО тарихы» басылымын әзірлеу секторының меңгерушісі (1966 жылдан), осы институттың директоры (1969–1974ж.) қызметтерін атқарды. 1974 ж. КСРО Ғылыми Академияның жаратылыстану және техниқалық институтына аға ғылыми қызметкер болды. Оның 200-ден астам ғыл. жұмыстарының негізгі бағыты Ресей тарихының экон.және саяси-әлеум. мәселелерін зерттеуге арналған. В-тің еңбектері ағылшын, испан, неміс, фин және т.б. тілдерге аударылып, жарық көрген. Ол кезінде Қостанай педогогиқалық институтымен тығыз ғыл. байланыс жасап тұрды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Хулио Хосе Иглесиас де ла Куэва** (Мадрид, 23 қыркүйек 1943 ж т.) - әнші, композитор, кәсіпкер, адвокат және бұрынғы испан футболшы.

Екі мәрте марапатталған Гиннес рекордының лауреаты. 1983 жылы, әнші ретінде, ол әлемде көп тілдерде диск сатты, және 2013 жылы әнші ең көп дисктері сатылған латын әншісі атанды. Еуропалық әнші ретінде де, халықаралық деңгейде неғұрлым коммерциялық табысқа жеткен осы күнге дейін белгілі. Көшірмелерін ең көп сатқан музыка тарихындағы он ірі сатушылардың бірі, барлығы 350 миллион диск сатты, шығарған 80 альбомы әлемнің бүгінгі күні 14 тілінде шыққан. 2600-ден астам дискілер, алтын және платиналы сертификаттарға ие болған. Мансабының барысында 5000-нан астам концерттер берген, бес құрлықтағы концерттеріне 60 миллион адам қатысқан. 2013 жылдың сәуір айында әнші Пекинде халықаралық ең бірінші және ең танымал орындаушы ретінде, Қытайда марапатқа ие болды. Сонымен қатар, Бразилия, Франция, Румыния және Италия, сондай-ақ көптеген басқа да сыртқы елдерге ең ірі сатушының дискілері сатылған. 

Өз елінде, Испанияда, - бұл әншінің ең көп дискісі, 23 миллион данасы сатылды. 

Дыбыс жазу өндірісінде маңызды және беделді наградаларды алған, "Грэмми" және "Грэмми" Latino, World Music Award", Premio Billboard, Күміс шағала (Silver Seagull), ASCAP, American Music Award және Lo Nuestro сыйлығы және басқа да. Испания Алтын Медалімен және "Бейнелеу өнеріндегі ерен еңбегі үшін" және Францияда Құрметті Легионмен марапатталған. Ол ЮНИСЕФ-тің 1989 жылғы Орындаушылық Өнер бойынша Арнайы Елшісі болып тағайындалды. Сонымен қатар, ол Майамиде 1997 жылдан бері заңды түрде 8 қыркүйек "Хулио Иглесиас күні" деп жарияланған және оның жұлдызы Голливудтағы Даңқ аллеясында 1985 жылдан бастап көрінеді. 2013 жылғы 23 сәуірден, Латын Композиторларның Даңқ залына енгізілген.

Бұл тарихта латын музыкасы әлеміндегі ең маңызды орындаушы болып саналады.

Журналист Иса Сальгадоның *Дәмді* кітабына сәйкес, Хулио Иглесиас Испанияның жаңа бақыты, байлығы 2009 жылы 5200 млн АҚШ долларына бағаланады.

### Даңқ жұлдыздары

* Голливудтың Даңқ аллеясында Лос-Анджелесте (1985).
* Нагоя, Жапония (1989).
* Little Havana's Stars of Fame, Майами (1990).
* Схевенинген, Нидерланд (1991).
* Санто-Доминго жұлдыздар бульвары, Доминикан Республикасы (1998).
* Olympic Walk of Star Мюнхен, Германия (2003).
* Даңқ бульварында, Пуэрто-Банус.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  VIDEO: Estrellas del deporte cantan 'Fallaste Corazón' de Julio Iglesias. Publicado a 26 de octubre de 2015, *Diez.hn*
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑   Мұрағатталған 23 маусымның 2017 жылы.
8. ↑
9. ↑
10. ↑
11. ↑
12. ↑
13. ↑
14. ↑
15. ↑
16. ↑   Мұрағатталған 5 наурыздың 2016 жылы.
17. ↑   Мұрағатталған 21 наурыздың 2016 жылы.
**Небольсин Павел Иванович**(1817 – 1893) – Ресей тарихшысы, этнограф. 

1850 – 51 жылы қазақ даласына жасаған алғашқы ғылыми-этнографиялық сапарында Орынбор, Орал, Астрахан қалалары мен көптеген қазақ ауылдарында болған. Бұл сапары туралы жазған "Астрахан және Орынбор өлкесіне жасаған саяхат есебі", "Еділ бойы очерктері" (1852) мақалаларында Бөкей хандығының қазақтары, олардың шығу тегі жөнінде мағлұматтар берген. Ол Ресей мен Орталық Азияның сауда-саттық байланысына,Еділ алқабына, керуен жолдарына арналған күрделі еңбектерімен бірге, қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі туралы этнографиялық және статистикалық деректер жинап, монографиялар мен мақалалар жазған. Ш.Уәлихановпен, М.Бабажановпен кездескен.

Шығармалары
-----------

Шығармалары: Покорение Сибири, СПб, 1849; Очерки Волжского низовья, ЖМВД, 1852, ч. 39; Очерки торговли России со Средней Азией, Зап. Русского географического общества, 1855, кн. 10.

Әдебиеттер
----------

Әдебиеттер: Масанов Э.А. Очерк истории этнографического изучения казахского народа в СССР, А.-А. 1966.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
**Павел Алексеевич 《Снежок》 Воля** - 1979 жылы 14 наурыз күні Пенза қаласында туды. Əртіс, тележүргузіші, Comedy club телепроектінің мүшесі. 
Comedy club проектіне дейін ол 《Валеон Дассон》 жайдарманының қатысушысы болды.《 Убойная лига》 жəне 《Смех без правил》 программаларын жүргізген. Қазір ТНТ каналындағы 《Comedy баттл》 программасын өткізеді. 
14 наурыз күні 1979 жылы Пенза қаласында туды. 11 мектепті бітрген. Пенза жайдарман командасының капитаны болды. 《Русское радио в Пензе》 радиосында диджей болып істеді. 2001 жылы Пензаның мемлекеттік мұғалімдер университетін орыс тілі жəне əдебиеті пəнінің мұғалімі болып бітірген. Бітірген соң, ол Москва қаласына көшті. 2005 жылдың 9 сəуірінде 《Атриум》 сауда үйінде Comedy club телепроектінің презентациясы өтті. Сол презентацияны Павел Воля ашқан. 2007 жылдан бастап ол əнші карьерасын бастады. Сол жылы бірнеге трек жəне клип шығарды. Олар: 《Все будет офигенно》, 《Маме!》, 《Пенза-сити》.
Салма – тістің жартылай бұзылған тіндерін қалпына келтіруге пайдалынатын протез. Олар сау ұлпасы бар тістерде және ұлпасы алынған тістерде дайындалады, егерде тістің сауытты бөлгі көп сақталса. Салмаларды көпірлі және доғалы протездердің тіреуші бөлігі ретінде де қолданылады. 

Тістерді салмалармен протездеу бірқатар қлиникалық және зертханалық кезендерден тұрады: 

1. Тіс сауытында қуыс қалыптастыру,
2. Салманы дайындау,
3. Балауыз репродукцияның металға немесе пластмассаға ауыстыру,
4. Салма дәлдігін тексеру және оны тіс қуысында бекіту.

Салманың қолдану көрсеткіштері:
-------------------------------

1. Тіс сауытының әр түрлі ақаулары, егерде тіс бітемемен жабылмаса.
2. Бүйір тістегі салмалар мұқалудан сақтайды.
3. Пародонтит кезінде тістерді салмамен шеңдеу.

Кері көрсеткіштер :

1. Қызылиек астында орналасқан өте терең қуыстар.
2. Сауытты бөлігі төмен тістердегі ақаулар.

Салмалардың топтастырылуы:
--------------------------

1.Тістерде орналасуы бойынша:

а) Inlay – пішіні жәшік тәрізді, тістің ішінде орналасып оның анатомиялық пішіні және окклюзиялық бетін қайталайды;

б) Onlay – фальці сыртында.

в) Overlay – тістің бір қабырғасы сақталған, басқа жері салма.

г) Pinlay – қосымша қуысы бар салма немесе бекітуге арналған штифті қосымшасы бар. 

2. Материал бойынша:

а) Металды (алтын, КХҚ, күміс паладий құймасы) ;

б) Пластмассалы;

в) Керамикалы (IPS жүйесі = Empress, Cerec)

г) Аралас (металл+пластмасса, метал + керамика)

3. Жасалуы бойынша :

а) Тура әдіс 

б) Жанама әдіс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  I Тіс протезін жасаудың технологиясы бойынша дәрістер курсы (оқу - әдістемелік құрал) Қарағанды: ҚММА, 2007ж 73 б. Авторлары: Аубакиров С.Е. Ахмадишин И.М. Кубжасарова Г.У.
Даниялық I Вальдемар немесе **Ұлы Вальдемар** 1157-1182 жылдар арасында Дания патшасы болды. 1131 жылы 14 қаңтарда дүниеге келіп, 1182 жылы 12 мамырда қайтыс болды.

Биография
---------

Кнуд Лавард пен Киев княгиниясы Ингеборг Метиславнаның ұлы. Киевтің ұлы князі Владимир Монамахтың шөбересі. Таққа III Свен мен V Кнудтың арасындағы болған соғыстан кейін отырды. Әкесі Вальдемар өмрге келерден бір күн бұрын өлтірілді. Соған қарамастан, Вальдемар өзімен бақталастардың бәрінен озық шығып, Данияның бірден–бір патшасы болды.

Отбасы
------

Жұбайы: 1154 жылдан бері, Владимировна Софья (1136 – 1193). Ол Новгород князі Владимир Всеволодовичтің қызы.
Балалары: 

* Кристофер (1150 – 1173) – 1157 жылдан бастап Шлезвинг герцогі.
* Софья (1159 – 1208) – 1181 жылдан бастап III Зигфридтің жұбайы.
* Кнуд VI (1162 – 1202) – 1182 жылдан бастап Данияның королі.
* Вальдемар II (1170 – 1241) – 1202 жылдан бастап Данияның королі, Шлезвиг герцогі (1188 – 1202).
* Ингерборг (1175 – 1236) – 1193 жылдан бастап Францияның патшайымы және Филипп II Августтың жұбайы.

Елена (1177 – 1233) – 1202 жылдан бастап I Вильгельм жұбайы.

Жорықтар мен жеңістер. Дания
----------------------------

Ол 1168 жылы жорыққа шығып, руяндардың астанасы Арконды алды. Одан кейін Рюген аралын жаулап алып, пұтқа табынушылықты күйретті. Вальдемар Норвегия еліне бірнеше жорықтар жасады. Сөйтіп, өзінің сегіз жастағы ұлы Кнудты тең басқарушы деп жариялады. Бұған бұрынғы патшаның туыстары ретінде таққа отырудан үмітті өзге ханзадалар қарсылық білдірді. Бірақ, Вальдемар көтерілісшілерді басып тастады. Сөйтіп, Кнуд 1182 жылы таққа отырды. Вальдемар үстемдік еткен жылдары Дания елі дами бастады. Ал екінші ұлы Вальдемар билікке келген соң даму шыңына жетті.[1]\

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 1 том
**Салмауырдай**. Біздің түсінігімізше «салмауырдай» сөзінің мағынасы — өте салмақты, ауыр дегенге мезгейді. Дәлірек айтсақ, жоғарыда әңгіме болған, «зілдей» сөзінің қазіргі мағынасына жуық келеді. «Мынауың салмауырдай ғой», «салмауырдай затты қалай көтеріп жүрсің» сияқты сөз тіркестерінің талай рет құлағымызға шалынғаны есімізде.
Қазақ тілінің ешбір сөздігінен іздеп таппасақ та, түркі тілдерінің бірі — қырғыздарда осы түлғалас сөзді
кездестіреміз: «салмоор»-дың бүл тілдегі бірінші мағынасы орысша «праща» деп түсіндірілген. «Праща» сөзінің қазақшасы — бір сөзбен айтсақ, сақпан. Сақпанның толық түсінігі — тас салып ататын өте ежелгі заманда қайыстан жасап, қолданылған қару түрі. Қайыстың тас салатын жері енді, жалпақтау болып келеді. Тас жауға қарсы лақтырылғанда қайыс қолда қалып отырады. Түрікмен тілінде біздегі сақпан мағынасын—«сапан» сөзі береді.
Біздегі — сақпан, түрікмендердегі — сапан атты құралдың ертеректе өзгеше аталғандығын М. Қашқари сөздігінен оқып білеміз. Онда—«салну». Бұл деректен қазақша «салмауыр», қырғыз тіліндегі «салмоор» біріккен сөздің бірінші түбірінің төркініне жол тапқандаймыз. Дәлірек айтқанда, «сақпан» атты қүралымыз ертедегі түркі тілдерінде «салну» сөзін меншіктенген. Енді сөздің екінші түбірі, біздің ойымызша, шамадан тыс салмақ өлшемін үғындыратын — бізше «ауыр», қырғызша «оор» сөздері деп білеміз. Осы екі түбірді қосқанда «салңу ауыр» тіркесі туындап кейін келе «ң» дыбысын «м» алмастырып, қазақтардағы «салмауыр», қырғыз тіліндегі «салмоор» қалыптасқан. Мүны қазіргі түсінігімізге сәйкестесек «сақпан ауыр» немесе «ауыр сақпан» болмақ. Ішіне тас салған қүралдың ауыр болуы да дағдылы құбылыс. Белгілі бір салмақтың ауырлығын бейнелеуде «салмауыр» (ауырсақпан) сөзіне-дай жұрнағы қосылуынан «салмауырдай» (ауыр сақпандай) түлғасы келіп шыққан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Тұрмағанбет қорымы** — 19-20 ғғ. N045°25,441; E055°35.065 Ақтау қаласынан солтүстік-цығысқа қарай 33 қашырым, Шаршықұдық құдығынан шығысқа қарай 6 шақырым жерде орналасқан. "Көшпелілердің мәдени мұра мәселесі бойынша Қазақстан ғылыми-зерттеу институты" *экспедициясы (2007 ж) зерттеген. Қорымда 40-тан астам қабір үсті құрылысы, оның ішінде 18 тас қоршау мен қам кесектен қаланған 5 қоршау, 7 тас үйіндісі, кесене, 9 құлпытас ескерткіші бар. Қорымдағы ескерткіштерден Кіші жүз руларының таңбаларын анықтауға болады.* 

Мұндағы кесене бір бөлмелі, дулыға тәрізді күмбезді және пішінді түйіншекпен әспеттелген. Қабырға қаландысы жақсылап өңделген ұлутастан саз балшық арқылы байланыстырылып өрілген. Есік қуысы тік бұрышты пішінде, шығыңқы болып тұратындай етіп жасалған. Ішкі жақ қабырғасы да геометриялық және өсімдік өрнектерімен безендіріліп, түрлі бояумен сырланған. 

Қорымның ортасында тік бұрышты жоспарлы, центрлік типтегі сағанатам орналасқан. Оның қабырғасы 2 параллель қатармен жалпақ тастас қаланып, орта кеңістігі нығыздап толтырылған. Сырт қабырғасы жақсылап өңделіп, сұлбалық өсімдік элементті және түрлі өрнектермен әшекейленген. Қорымдағы құлпытастардың жай тегістік бетті, жоғары жағы үш бұрышты және дөңгеленген түрде, өсімдік өрнектерімен безендірілген. Кесененің қабырғааралық тегістік беттері уақыт табынан зақымдалған. Сол сияқты сағанатамның да сол қабырғасы қаландысы бұзылған. 

  

Қорымдағы тас қоршаулар жерлеу ескерткіштерінің басым бөлігін құрайды. Осы қатарда төртқұлақ тәрізді қабір құрлысы жалпақ ұлутастардан көлбейлей қойып қаланған. Үлкен сомтас кесектері шала өңделіп, қоршаулардың біршамасы осы тастардан қаланған. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы, Маңғыстау облысы, аст Прайм баспасы, 2012 "Көшпелілердің мәдени мұрасы Қазақстан ғылыми-зерттеу институты" далалық материалы 2007 ж.
**Тұрмыс-салт жырлары** - қазақ халқының әдет-ғұрып, салт-жораларына байланысты туындаған өлең-жырлар.

Тақырыбы жағынан, қандай мақсатта қолданылуына орай бірнеше топқа жіктеледі: 

* тұрмыс-салт өлеңдері (төрт түлік туралы өлеңдер, наурыз өлеңдер),
* дінге байланысты салт өлеңдері (жарапазан, арбау, жалбарыну, бақсы сарыны, бәдік),
* үйлену салт өлеңдері (тойбастар, жар-жар, сыңсу, беташар),
* мұң-шер өлеңдері (қоштасу, естірту, көңіл айту, жоқтау),
* өтірік өлеңдер, т.б.

Тұрмыс-салт жырларында көне эпостық шығармаларға негіз болған мұң-шер өлеңдері мен саят жырларынан бастап, халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігіне байланысты, қуаныш пен сүйініш-күйінішті көрсететін лирикалық ән-өлеңдер де, тарихи шағын жырлар да кездеседі. Соның ішінде наурыз жырлары, төрт түлік мал туралы өлеңдер ең көне түр болып саналады. Мұндай жырларда ежелгі адамдардың еңбекөлікәсібі, түрлі тотемдік түсініктері, табиғаттың жұмбақ сырына үңіліп, оған табынудан туындаған ұғым-түсініктері сипатталады. Мысалы, "Қамбар ата", "Шопан ата", "Зеңгі баба", "Ойсыл қара", "Шекшек ата", т.б.

Түркі халықтарының тұрмыс-салт жыры тақырып, мазмұн, түр, жанр жағынан ұқсас келеді. Мысалы, нәрестенің дүниеге келуі, үйлену, дүниеден қайту, жаңа жыл салтанаты, еңбек мерекесі, т.б. дәстүрлі салттар түркі халықтарында өлең-жырсыз өтпейді.

Қазақтың тұрмыс-салт жырлары жеке немесе топтасқан түрде белгілі бір әуенмен орындалады. Қазақ зерттеушілері тұрмыс-салт жырлары терминін түрліше қолданған: салт өлеңдері (Ә.Диваев, Б.Кенжебаев), сарындама (Ахмет Байтұрсынұлы), сыншылдық салт өлеңдері (М.Әуезов), салт өлең-жырлары (С.Сейфуллин), тұрмыс-салтқа байланысты туған шығармалар (М.Ғабдуллин), әдет-ғұрыппен байланысты өлеңдер (Бекмұрат Уақатов), т.б. Уахатовтың "Қазақтың халық өлеңдері" (1974) еңбегінде тұрмыс-салт жырларының көне түркілік дәуірден бергі үлгілері мен жиналу, зерттелу жайы жан-жақты қамтылып, өлеңдер жанрлық тұрғыдан 4 түрге жіктелген. Алайда халықтың тұрмысы мен салты үнемі өсу, жаңару үстінде болғандықтан жырларды жіктеу де өзгеріске ұшырап отырады. Ғылымдағы соны көзқарастар нәтижесінде тұрмыс-салт жырлары да жаңаша тұрғыдан саралана бастады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Тұрмыс** - өндірістік, қоғамдықаласысаяси іс-әрекеттен тыс, адамдардың тіршілік қажеттілігін қамтамасыз ететін материалдық және мәдени жағдай. Адамдардың табиғи (ас, киім, баспана, денсаулық) және мөдени құндылықтарды игеруі, демалу, басқалармен араласу сияқты қажеттіліктерін жүзеге асыруы үшін қажетті сала. Тұрмыс күнделікті өмір. Тұрмыс қоғамдық өмірдің басқа салаларына да өсер етеді. Мысалы, еңбек процесі, адамдардың көңіл-күйі мен мінез-кұлықтары.

Адамның тіршілік қажеттілігінің ең бастылары 

* тамақ
* киім-кешек
* тұрғын үй
* демалыс
* көңіл көтеру
* денсаулық сақтау болса, осылардың қамтамасыз етілуі үшін тұрмыстық қызмет саласы дамуы керек.

Тұрмыс әлеуметтік өмірдің барлық салаларына, әсіресе, адамдардың 

* еңбек етуіне
* көңіл-күйіне
* мінез-құлқына
* рухани ізденісіне айтарлықтай ықпал етеді.

Әлеуметтік жағдай өз кезегінде қоғамдағы тұрақтылыққа, адамдардың жан-жақты рухани дамуына әсер етеді. Қоғамның тарихи даму барысында және ғылыми-техниканың дамудың әсерімен тұрмыстың құрылымдық және жеке салаларының да айтарлықтай өзгерісін көреміз. Жаһандану дәуірінде тұрмыс ұлттар мен ұлыстардың әдет-ғұрпын, дәстүрін, ұлттық ерекшеліктерін сақтап, дамытуға кеңістік беретін бірден-бір сала болып табылады.

Дәстүрлі қазақ қоғамына тән өзіндік ерекшеліктерді сақтау үшін, тұрмыстық қажеттіліктерді тікелей қамтамасыз ететін өндіріс салаларының ұлттық мәдениет пен өнерден тамыр тартқаны абзал. Этно-педагогика *"Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің"* деген қағидаға сүйенер болса, болашақ ұрпақты елдік дәстүр, мемлекетшілдік, отаншылдық рухында тәрбиелеу үшін, тұрмыста ұлттық нақышқа ие тұрмыстық заттарды қолданудың маңызы зор.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Осман сәулет өнері** — ХІІІ ғасырда Анатолының солтүстік-батысында пайда болған Осман империясының сәулет өнері. Империяның сәулет өнері Византия мен Иран сәулет өнерінің, сонымен қатар Балқан мен Таяу Шығыстың басқа бөліктерінің сәулеттік дәстүрлерінің әсерімен түрік және ертедегі селжүк сәулет өнері негізінде дамыды. Осман империясының классикалық сәулет өнері жергілікті түрік дәстүрлері мен Айя София әсерлерінің қоспасы болды. Бұл кезеңнің ең жақсы өкілдерінің бірі — Мимар Синан, оның негізгі жұмыстарына Шехзаде мешіті, Сүлеймание мешіті мен Селимие мешіті кіреді. XVIII ғасырдан бастап османдық сәулет өнеріне Батыс Еуропадағы барокко сәулет өнері әсер етті. Нұруосмание мешіті — осы кезеңнің аман қалған мысалдарының бірі. Османлы империясының соңғы кезеңінде Батыс Еуропадан Балиан отбасының сәулетшілері көбірек әсер етті. Бұл кезең сонымен қатар Мимар Кемаледдин мен Ведат Тек сияқты сәулетшілердің Алғашқы ұлттық сәулет өнер қозғалысы деген атаумен танымал неоосманлы немесе османлы жаңғыруы деп аталатын жаңа сәулет стилінің дамуына куә болды.

Алғашқы Османлы кезеңі
----------------------

### Алғашқы әзірленулер

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Seljuk architecture", *Illustrated Dictionary of Historic Architecture*, ed. Cyril M. Harris, (Dover Publications, 1977), 485.
2. ↑  "Architecture (Muhammadan)", H. Saladin, *Encyclopaedia of Religion and Ethics*, Vol. 1, Ed. James Hastings and John Alexander, (Charles Scribner's Sons, 1908), 753.
3. ↑  *Necipoğlu Gülru* Muqarnas: An Annual on Islamic Art and Architecture. Volume 12 —  Leiden : E.J. Brill, 1995. — P. 60. — ISBN 978-90-04-10314-6.
4. ↑  *Grabar Oleg* Muqarnas: An Annual on Islamic Art and Architecture. Volume 3 —  Leiden : E.J. Brill, 1985. — ISBN 978-90-04-07611-2.
5. ↑  Encyclopedia of the Ottoman Empire —  Infobase Publishing. — ISBN 978-1-4381-1025-7.
6. ↑  Ottoman // The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture —  Oxford University Press, 2009. — ISBN 9780195309911.