recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Фарук Сийяр** (урду: فرخ سیر‎; 20 тамыз 1685 жыл — 28 ақпан 1719 жыл) — Ұлы Моғолдар патшалығының 10-шы падишаһы. Ұлы Моғолдар патшалығының негізін қалаушысы Бабырдың жұрағаты. I Акбардың жүрежаты.

Толық атағы: **Әбілмұзаффар Муинуддин Мұхаммед Шаһ Фарук Сийяр Әлем Акбар Сани Вала Шан, Падишаһ-и-Бахр-у-Бар**.

Өмірбаяны
---------

### Билеген жылдары

Фарук Сийярдың атасы I Баһадүр, ал әкесі Азимуш Шан болатын. Әкесі тақ үшін күресте Жаһандар Шаһ бұйрығымен әділетсіз өлтірілген болатын. Сондықтан Фарук Сийяр өз көкесі Жаһандар Шаһтан әкесі үшін кек алуға бар күшін салады. 1713 жылдың 10 ақпанында Арга маңындағы Самугарх жерінде болған шайқаста көкесінен тас талқан етіп, келесі күні падишаһ болып жарияланады. Оның "ағайынды Сейіттер" — Сейіт Хасан Әли Хан Барх пен Сейіт Құсайын Әли Хан Барх — Ұлы Моғолдардың құдіретті сардарлары қолдады. Фарук Сийяр мемлекеттік істермен айналыспады, оның орнына бар мәселелерді ағайынды Сейіттер шешіп отырды. Падишаһ құрметіне Делиден 32 шақырым оңтүстікке қарай орналасқан Фарукнагар қаласы салынды. Фарук Сийярдың билеген жылдарында бұл қалада Шеш Махал мен Жұма мешіті салынды.

1714 жылы Горагат пен Дакканың фауджары Ибраһим хан төңкерісші Янья Нараягтың шабуылына тойтарыс беріп, Ұлы Моғолдар патшалығының құрамында Бихар жерін сақтап қалды. 1715 жылдың басында Банд Сингх Баһадүр бастаған сикхалар әскері Ұлы Моғолдардың аймағында басып кірді, алайда Гурдаспур жерінде қоршалып, тас талқандалды. Бірақ бұл соғыс 7 ай бойы жалғасты. Ақыры, 1715 жылдың 17 желтоқсанында сикхалар біржолата талқандалып, берілді. Банд Сингх Баһадүр мен оның жақын жақтастары Делиде өлім жазасына кесіледі.

1717 жылы Фарук Сийяр сауда факториясын құрып, Бенгалияда алымсыз сауда жүргізу үшін Британдық Ост-Инд компаниясына жылма-жылдық 3 мың рупия алым-салық төледі.

Падишаһ Ұлы Османлы Мемлекетімен достық қарым-қатынаста болды, Ұлы Османлы Мемлекетінің 114-ші садрағзамы Наушаһарлы Дамат Ибраһим пашамен хат алмасып отырды.

Фарук Сийяр 1719 жылдың ақпан айында ағайынды Сейіттермен ұйымдастырылған сарайлық төңкеріс нәтижесінде тақ тайдырылды. 28 ақпанда көзін соқыр қылды, ал 28 сәуірде тұншықтырылды. Ағайынды Сейіттердің таңдауы бойынша келесі падишаһ болып Рафиуд Дәреже сайланды.
**Фархат Махамаджанович Мірсәлімбаев** (15 қазан 1972 жыл) — қазақстандық және өзбекстандық футболшы, қорғаушы.

Карьерасы
---------

Карьерасында Қазақстанның "Тараз", "Есіл-Богатырь", "Восток", "Екібастұз-1979", Өзбекстанның "Дустлик", "Бекабад" клубтарында ойнаған. Қазақстан және Өзбекстан чемпионы атанды. Сондай-ақ екі елде де кубок иегері болды.

1995 жылы Қазақстан құрамасы сапында екі ойын өткізді Екеуі де жолдастық кездесулер. 27 желтоқсан күні Кувейтке қарсы ойында 60-минутта алаңға шықты, бұл ойын 0:0 есбеміен аяқталды. Екі күннен соң Сауд Арабиясымен ойында бірінші таймда ойнады. Бұл кездесуде Қазақстан 0:3 есебімен ұтылды.

Карьерасын аяқтаған соң "Тараз" футбол мектебінің бапкерлер бөлімінде жұмыс жасады. 2019 жылы "Тараз-21" клубының бапкері көмекшісі боп тағайындалды.

Жетістіктері
------------

### Командалық

* Қазақстан чемпионы: 1996
* Қазақстан вице-чемпионы: 1995, 1997
* Қазақстан кубогының финалисі: 1992, 1993
* Өзбекстан чемпионы

Сілтемелер
----------

* Барлық матчтары
*Dendrocopos leucotos leucotos*
**Ақжон тоқылдақ**(DendrocopusLeucotos) - шұбар тоқылдаққа өте ұқсас, дене мөлшері де дәл сондай құс. 

Айырмашылығы - қанатында едәуір жалпақ ақ жолақтардың, бауыры шұбарланып, арқасының төменгі бөлігі және шапаншасының ақ теңбілді болуы ұшып жүргенде жақсы көрінеді. Қазақстанда тек қана солтүстік бөліктің ормандарында, орманды далада және Алтайда ұялайды. Өмір сүру дағдысы шұбар тоқылдақтарға ұқсас. Қазақстанда зертелмеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Dendrocopos leucotos*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  құстар мектеп энциклопедиясы
Дәл бұл жерде тек Абай өлеңінде бір рет қана кездесетін *«арқалан»* сөзінің төркіні туралы сөз қозғағалы отырмыз. Кез келген қазақ баласы жатқа білетін Абайдың — 

> 
> *"*
> *Әсемпаз болма әрнеге,*  
> 
> *Өнерпаз болсаң,* ***арқалан***.  
> 
> *Сен де — бір кірпіш дүниеге*  
> 
> *Кетігін тап та, бар қалан,*   
> 
> 
> 
> "
> 

— деген өлеңіндегі *«арқалан»* сөзінің, сырт көзге, мағынасы әркімге де акық, түсінікті сияқты. Осы күндері баспадан шыққан түсіндірме сөздіктерімізде де, бұл сөздің түсінігіне келгенде, жұртқа мәлім мағынадан аса алмаған. 1959—1961 жылдары шыққан екі томдықта Абай өлеңіндегі *«арқалан»* сөзіне *«біреуге сену, сүйену»* деп түсінік берілсе, «Абай тілі сөздігінде» (1968):

**Арқалану** — өз күшіне сену, масаттану, мақтану.

Ал 10 томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінің» бірінші томында (1974):

**Аркалан** — арқа сүйеу, сену.

Абай осы өлеңінің соңында:

*«Мақтанды іздеп, кайғы алма...»* десе, *«арқалан»* сөзі дәл бұл жерде *«масаттан, мақтан»* мағынасы орнына қолданылып отыр деуге ауыз бармайды. Міне, осындай пікір таласы үстінде ертедегі түркі жазба ескерткіштері дерегінің пайдасын қолма-қол көреміз. Өткен дәуірдегі түркі тілдерінде *«арқаланның»* біз білетін мағынасымен қоса екінші ұғымы да болған. Ол — ізден, іздену: *«біліг чіндә ерсә сіз арқаң»* — *«даналық Қытайда десе де, сіз іздеңіз»*. Сөйтіп, Абай «арқаланының» мағынасы «ізден» дегенге нұсқайды. Егер өлең желісін ой таразысына салсақ та, елегінен өткізсек те, өз пікірімізге, көңіліміз кәміл сене түседі. Өйткені «ізденбей», тек «мақтану, масаттанумен» жүрген өнерпаз дүние «кетігін тауып, кірпіш болып қалана қоюы» екіталай. Бұл жерде біз жазба ескерткіштегі бір сөзді тауып алып, ойымызға арашашы болсын деген ниетпен, жармасудан аулақпыз. *«Арқа»* сөзінің *«ізде»* мағынасы қазіргі кездегі тофа, тува, алтай іспеттес түркі тілдерінде сақталғандығымен де дәлелдейміз.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Ақжол**, *Қасқыржол* – Шығыс Ақтаудағы Құрқапы және Тұзбайыр соры аралығындағы аласа келген жота.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Үстіртке жақындаған сайын және Қайдақ сорына қарай аласара береді. Қайдақ беткейі 10 – 16 км-ге созылған және сайлармен тілімденген. Оңтүстігінде беткейі тік, солтүстігінде беткейінің шөбі сирек.

Өсімдігі
--------

Топырақ құнарлығы аз, оңтүстігінде шөптесін өсімдіктер көбірек өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
2. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997;
3. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Фастнахтшпиль** (немісше Fastnachtspіel – дәлме-дәл, масленица ойны) – 14 – 15 ғасылардағы карнавал ойын-сауығының бір түрі. Масленица (қыспен қоштасу мейрамы) ойындары мен шерулерден, фарстардан туындаған **Фастнахтшпиль сауығы** күлкілі әжуаға негізделеді. Алғашында әзіл-оспақ сипатта тұрмыс көріністерін бейнелесе, 15 – 16 ғасылардан Фастнахшпильдің тақырып аясы кеңіп, көне және рыцарьлық әдебиеттің сюжеттері пайдаланыла бастады. Реформация дәуірінде сол кездегі саяси және діни күрестер тақырыбы едәуір орын алды. Фастнахтшпильдің көпшілігінде ақсүйектерді, дінбасыларды әжуалау, оған деген қарсылық рухы басым жатқанымен ішінара бюргерлік идеология шеңберінен аса алмағандары да кездеседі. Көптеген Фастнахтшпильдердің авторлары мейстерзингерлер мен қолөнершілер (Г.Розенплют, Р.Гольц) болды. Әсіресе, кезінде Г.Сакстың "Жұмақ кезген сандалбай", "Ыстық темір" Фастнахтшпильдері кең тарады. Фастнахтшпильдің өткір сатирасы мен демократизмі ақсүйектер мен шіркеуге ұнамады. 
1539 жылы Нюрнберг билеп-төстеушілері Фастнахтшпильге тыйым салды.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
*Басқа мағыналар үшін Арқалық деген бетті қараңыз.*
**Арқалық** – Қу тауының оңтүстік-шығысында 30 км жерде орналасқан тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстік-шығысында. Ең биік жері 1064 м. Ащышиөзек өзенін бойлай солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км-ге созылып жатыр. Енді жері 2-2,5 км-ге жетеді.

Жер бедері
----------

Тауаралық аңғарлармен және жыра-сайлармен бөлінген жеке шоқылардан тұрады. Таудан көптеген бұлақтар бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Делювийлі-пролювийлі шөгінділер жапқан девон жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Аласатаулық қоңыр топырағында тобылғы,қараған, сұлыбас, бөрте жусан, қылқан селеу, бетеге өседі. Тау етегі қыста мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы I том
**Мальборо Сара Дженнигс** (5 маусым 1660, Сендридж, Хертфордшир, Англия - 18 қазан, 1744, Лондон) - герцогиня, Мальборо герцогы Джон Черчиллдің жұбайы. [1]

Ханшайым Аннаның бала кездегі құрбысы, Яков II тақта отырған кезінде лауазым алады. 1678 жылы Черчиллға тұрмысқа шығып, кейін ханшайым Аннаның сарайында қызметші болып істейді (1683).
1694 жылы Анна таққа отырған соң, Мальборо сарай ішіндегі ең сенімді адамдарының біріне айналды. Тіпті өз ықпалында жүргізіп отырды. Тек 1711 жылы партияға қолдау жасағаны үшін оны Анна қызметінен қуады. Сара 1722 жылы күйеуі өлгеннен кейін Бленхейм сарайында тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Britannica настольная энциклопедия» Том I. АСТ-Астрель. Мәскеу, 2006 жыл. ISBN 978-5-17-038532-4 (Т.1) (АСТ). ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Дыбыс заңдары** – белгілі бір тілдегң фонетикалық құбылыстардың пайда болуы себебін, мезгілін, оның тілдегі орнын анықтайтын ережелер. Дыбыс заңдары жайында ғылыми пікірлер әр түрлі. Ол пікірлердің негізгі арқауы мынау: тілдегі бақалған фонетикалық құбылысты жан-жақты ешбір қалтқысыз түсіндіріп беретін таза дыбыс заңының болуын ғалымдардың бірқатары мойындады, бірақ басқалары бұл пікірмен келіспейді. Дегенмен дыбыс заңдарының тарихи фонетика үшін пайдалы екенін ешкім жоққа шығармайды. Сөз ішіндегі дыбыстық өзгерістерді түгелдей қамтып, сол өзгерістердің себебін, алғы шартын фонетикалық тұрғыдан түсіндіріп береліктей дыбыс заңы әлі жоқ. Мысалы, қазақ тілінде «қ,к,п дыбыстарының біріне біткен сөздерге жалғанатын өосымшаның бас дыбысы дауысты болса, бұл үшеуі ұяңдайды» деген ереже бар. Көп жағдайда бұл ереже дұрыс та, алайдда бұл ережеге бағынбайтын сөздерде баршылық. Мысалға, қазақы, еркі, қаупі т.б. Сингармонизмзаңына бағынбайтын фонетикалық өзгерістерді де кездестіреміз. Мысалы, арбакеш, сәқой, т.б. Дыбыс заңдары тек тілдің фонемалар құрамында болатын өзгерістерді ғана жан-жақты қамти алады.

Дереккөздер
-----------

М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Харбор-Бридж көпірі
**Харбор-Бридж** (ағылш. *Harbour Bridge*) — Аустралияның Сидней қаласында орналасқан әлемдегі ең үлкен көпірлердің бірі.

Тарихы
------

*"*Ілгек*"* деген қосымша атауы бар бұл көпір 1932 жылы салынған. Фрэнсис Гринуэй Гаванидің солтүстігінен оңтүстігіне өтуге мүмкіндік беретін көпір салу керек деген жобасын ұсынады. Жобаның қабылдануына бірінші дүниежүзілік соғыс кедергі жасап, аяқталғаннан кейін ғана жоба қайта қабылданады. 1924 жылы сәулетші табылып, Сиднейде орналасқан Харбор-Бридж салына бастайды. 8 жыл созылған құрылысқа 6,61 млн АҚШ доллары жұмсалған екен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Sydney New Years Eve | NYE | The Official Event Website.  Cityofsydney.nsw.gov.au. Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 маусым 2012. Тексерілді, 14 сәуір 2012.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 12 мамырдың 2012 жылы.
**Арқабек Төлебаев** (1953 жылы туған, Талас ауданы, Бостандық ауылы) – кәсіпкер. Қаратау тау-кен құрылыс техникумын бітірген. Еңбек жолын Орал қаласындағы гидрогеологиялық экспедицияда техник болып бастайды. 1974 ж. Жамбыл облыстық ауыл шаруашылық басқармасында бухгалтер. 1977 – 89 ж. Жамбыл қаласының кәсіпорындарында жабдықтау, қамтамасыз ету мекемелерінде басшы қызметтерде болады. 1989 ж. «Шаруашылық ағаш саудасы» құрылыс мекемесінің директоры. Алғашқылардың бірі болып жұмыс істеудің жалдық-подрядтық түріне көшіп, 1992 ж. «Сауда» ұжымдық фирмасын, 1993 ж. «Төлебаев және К» фирмасын құрып, 1998 ж. оның құрамына «Әулиеата» қ-лық базар енді. Төлебаев тіршіліктің сан түрлі салаларында белсенділік танытып, өскелең жас ұрпаққа, ата-баба рухына қамқоршылық көрсетуде үлгілі істерімен көзге түсіп келеді. Туған ауылы Бостандықта «Тұңғатар» мешітінің құрылысын аяқтады. «Бәйдібек баба» мен «Домалақ ана» кесенесінің қорына, «Әулиеата» мешітіне, «Наурыз – 99, «Наурыз – 2000» мерекелерінің сыйлық қорына, екі еңбек ардагеріне бір-бірден жеңіл көлік сыйлап, 2-дүниежүз. соғыс ардагерлеріне қаржылай көмек көрсетуді жүзеге асырып отырады. Салауаттық өмір салтына, дене тәрбиесі мен спортты дамытуға көңіл бөліп келеді, «Тараз» футбол командасының тұрақты демеушісі, облыстық грек-рим күресі ассоциациясының президенті. Облыстық мәслихаттың депутаты.

Сілтемелер
----------

1. ↑  Тараз энциклопедиясы
**Қауынды** – Маңғыстау үстіртінің оңтүстігіндегі ойыс.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Каспий теңізінен 30 км жерде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Ауданы 390 км2, ұзындығы 37 км, ені 17 км. Ойыс табаны теңіз деңгейінен 57 м төмен жатыр. Кемерлі шыңы көбіне әктастан түзілген және сай-жыралармен терең тілімденген. Ойыстың солтүстік-шығыс бөлігінде биіктігі 115 м қалдық төбе бар, шет жақтарында суы тұзды құдықтар (Сарышоқы, т.б.) кездеседі. Мұнда су 6 – 10 м тереңдікте жатыр. Ойыс табанында жусан, сораң шөптер өседі. Қауындының солтүстік-батыс тұсынан мұнай, газ құбырлары өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997
Тәржіман газетінің бас жағы
**Тәржіман**– газет. Алғашқы саны 1883 жылы 10 сәуірде "Тілде, пікірде, істе – бірлік" деген ұранмен Бақшасарай қаласында шықты. Ұйымдастырушы және шығарушы редакторы И.Гаспринский. Бұл барлық ресейлік түркілерге арналған тұңғыш газет еді. Газет пен оның шығарушысы еркіндік пен білімге ұмтылған түркі халықтарының көшбастаушысына айналды. Тәржіман басылымының мақсаты түркі халықтарын азаттық күресте бірлікке және оларды ортақ әдеби тілге көшуге үндеді. Сонымен қатар Орта Азия халықтарының сауатын ашуға ат салысты. Қаржы тапшылығына байланысты 1914 жылы жабылды. 
[1]

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Тәубе** – кешірім сұрау, қатесін түзетіп, қайталамау. Тәубе адамның үлкенді-кішілі қандай да бір күнәсі болса да адам өз күнәсін түсініп, зор өкінішпен кешірім сұраса және сол қателігін қайталамаса Құдайдың кешірмейтін күнә-қылмысы жоқ деген, Алланың фазылына, рахымдылығына сенімнен туындайды. Сондықтан Алланың рахым-шапағатына шын сенімнен туындаған тәубе адам өмірінде маңызды орын алатын, оның рухани-адамгершілік мұраттарын айқындайтын бетбұрыс кезеңі. Тәубе адамның рухани-интеллектуалдық кемелденуі мен ахлақтық, адамгершілік тұлғасының қалыптасуындағы басты кезеңі. Құран Кәрімнің тоғызыншы сүресінің атауы "Тәубе", сүре аяттары осы тәубе жайында баяндайды.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Тәтімбет Бұлғақұлы** (шамамен 1700, қазіргі Қызылорда облысы – 1764, сонда) – белгілі батыр, би, елші. 

Кіші жүздің **Шөмекей** руы *Бозғыл (Бозғұл)* бұтағынан шыққан. 

Әбілқайыр хан 1732 жылы желтоқсанда Ресей патшайымына екінші елшілігін аттандырды. Елшілік құрамына Нияз, Ерәлі сұлтандар, Ұлы жүзден Аралбай батыр, Оразкелді батырлар, Кіші жүзден Тәтімбет батыр, Баубек төлеңгіт және үш башқұрт биі кірген. Аталған елшілік Санкт-Петербургке 1734 жылы қаңтар айында барып, ақпан айында патшайым Санкт-Петербургының қабылдауында болды. Онда Ресейге адалдығын білдіріп, башқұрт билерімен бірге Тәтімбет те ант берді. Тәтімбетке Сыр сүлейлері жыр арнаған. Одан тараған Ерназар, Күнтуар, Мұрат, Тұяқ, Темір, Пышан, Ағытай, Төребай]билер жайында ел аузындағы әңгімелер мен жазба деректер көп. Ұрпақтары Қармақшы, Ырғыз, Тамды өңірлерінде тұрады.

*Шежіре: Тәттімбет-Былғақ-Құттығай-Қожас-Қаратамыр-Бозғыл-Шомекей*

Сілтемелер
----------

1. 1 2   Кете Шомекей шежіресі / Дайрабаев Т. – Алматы, Ана тілі, 1995. - 167 бет.
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Тәспі** Тәсбих (арабша – Алланы, пайғамбарды мадақтау, мойындау, кешірім сұрау) – Алланы дәріптеу, сыйыну, пайғамбарға мадақ айту дұғаларын оқығанда қолданатын моншақтар тізбесі. Мұсылмандар Т-сі 33-тен үшке бөліп тізген 99 тастан немесе 33 тастан тұруы мүмкін. Кейде 999 тасқа дейін тас тізілген тәспі қолданылады. Белгілі бір мөлшерде қайталанатын дұғаларды жаңылмай оқу, Құран аяттарын қайталап оқып жаттау үшін пайдаланылады. Тәспі тастан, шыныдан, өсімдік дәнегінен, ағаштан, металдан, т.б. жасалады. Тәспі тастары әр түрлі әшекеймен немесе Алланың 99 көркем есімдерін жазып әсемделеді. 33 тастың өзара біріккен жерін ажырататын ерекше пішіндегі тас болады, оны "қожасы" деп атайды. Негізгі біріккен жерінде "Бисмилласы" деп аталатын әшекейлі, шашақты үлкен тас орнатылады. Тәспі орнына саусақ буындарын санау арқылы 33 сан мөлшерін есептеуге болады.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Тәттімбет халық аспаптары оркестрі** ( Қарағанды облысы Тәтімбет атындағы академиялы Қазақ халық аспаптары оркестрі ), 1988 жылы құрылды.

1990 жылында Тәттімбет есімі берілді. Оркестр тұсауын кескен КСРО халық артисі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты , профессор Ш. Қажығалиев .

1992 жылында ол оркестрді басқаруға шақырылды. Оның басшылығымен Республиканың музыка тәжірибесінде тұңғыш рет А.Жұбановпен Л. Хамидидің«Абай»,
Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек » операларының концерттік варианты оркестрінің орыңдауын сахнаға шықты. Оркестр репертуары: аймақтың фольклорлық материалдарын, қазақ, орыс және шетел композиторларының классикалык шығармаларын қамтиды. Оркестрмен белгілі дирижерлар концерітер өткізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Тәржіман Түркі**, "Китаб мажму таржуман туркий уа ажамий уа мағолий уа фарсий" – түркі, араб, моңғол және парсы тілдерінің түсіндірме сөздігі. 

  

Екі бөлімнен құралған: 1-бөлім түрікше-арабша (1 – 62-бет), 2-бөлімі моңғолша-парсыша және арабша-моңғолша сөздік (63 – 76-бет). Сөздік Мысыр мен Шам елдерін билеген Мәмлүк мемлекеті қыпшақтарының сөйлеу тілін арабтарға үйрету мақсатында жазылған. Авторы, жазылған уақыты мен қай өлкеде жазылғандығы белгісіз, шамамен 1245 не 1343 жылы дүниеге келген еңбек. Алғаш қолжазбаны голланд ғалымы, шығыстанушы М.Т. Хаутсма бастырып, неміс тіліне аударған, тілдік талдаулар жасаған (Лейден, 1894). Түпнұсқада түркі тілдерінің бірнеше диалектілері ажыратылып көрсетілген, салыстырмалы материалдар мысалға келтірілген. Автор екі тілді айрықша атап көрсетеді: бірі – "таза түркі тілі" немесе "түркі-қыпшақ тілі", екіншісі – "түрікмен тілі". Мұны ол "қоспа тіл, араб-парсы сөздері көп араласқан тіл" деп арагідік мысалдар келтіріп отырады. 

Бұл ескерткіш орыс тілінде де жарияланған. Жадыхаттың мазмұны 4 бөлімнен құралған: 1) 41 тарауға бөлінген, өзара семантик. тақырыптар бойынша топталған сөздердің тізімі (есім сөздер); 2) етістіктер; 3) етістіктердің жіктелуі; 4) қосымшалар. Соңғы үш бөлімнің материалдары аз, мардымсыз. Бірінші бөлімде адамдар туралы ер (ер адам), тіші (әйел), қырғыл (ересек адам), йійіт (жігіт), олан, оғлан (жас жігіт), қазақ (басы бос, өз еркімен жүрген адам), т.бет сөздер кездеседі. Зерттеушілер ескерткіштегі қазақ сөзінің қазіргі ұғыммен тарихи-семантик. тұрғыдан байланысы болуы мүмкін деген пікір айтады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
*Марат Байқанов'* (22.1. 1939. Петропавл қаласы) – кино-телережиссер. ҚазМУ-ді бітірді (1974). Еңбек жолын дыбыс операторы ретінде бастап, кейін радио мен телестудияда режиссердің ассистенті болып істеді (1959-69). 1970 жылдан бастап "Қазақтелефильм" студиясында телевизиялық деректі киноның таңдаулы режиссерлерінің бірі болды. 1990-99 жылдары "Оқжетпес" кинотобын ұйымдастырушы балықшылары және Ақтөбе ферросплав зауыты т.б. өндіріс орындары туралы қызғылықты фильмдерді өмірге әкелді. "Әлия, біз сені есте сақтаймыз", "Би образы", "Әкелер жолы-мен", "Биіктік" (М. Әуезовтің туғанына 90 жыл толуына орай) және т.б. фильмдерінің режиссері. Оның картиналары таңдаған тақырыбының акту-альділігі, монтаж жасау кезіндегі сауаттылығы, алға қойған мақсатының айқындылығымен де өзгелерден ерекшелініп отырды. Бүгінде оқытушылыққызметте КСРО Кинематографистер Одағының мүшесі (1976).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009,1-т.–640 б.ISBN 978-601-03-0070-5
**Марат Нұрбеков** 1942 жылы 25 маусымда Алматы облысы Жамбыл ауданының Қарасу ауылында туған. Қазақ. С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген (1972), заңгер-құқықтанушы. КОКП мүшесі (1965-1991). 1959-1967 жылдары - ҚазКСР 30 жылдығы атындағы ұжымшардың жұмысшысы; Кеңес Әскерінің қатарында қызметте; Алматы қалалық Айналадағы тәртіпті қорғау басқармасының милиционері. 1972 жылдан - Шығыс Қазақстан облыстық сотының судьясы. 1977 жылдан - Маңғышлақ облыстық соты төрағасының орынбасары. 1982 жылдан - Маңғыстау облыстық әділет бөлімінің бастығы. 1987 жылдан - Шымкент облыстық сотының төрағасы. 1991 жылдан - ҚР әділет министрінің орынбасары, бірінші орынбасары. 1997 жылдан - Апматы облыстық сотының төрағасы. 1999 жылдан - Оңтүстік Қазақстан облыстық сотының төрағасы. 2003 жылдан - Апматы қалалық соты азаматтық істер алқасының төрағасы. Қызметінен босатылған судья. Қазіргі уақытта ҚР Жоғарғы соты жанындағы Судьялық қазылар алқасының мүшесі болып табылады. Әділет біліктілік алқасының бірінші төрағасы. ҚР Жоғары Сот Кеңесінің мүшесі. «Құрмет» орденімен, 4 медальмен, ҚР Судьялар одағының «Үш би» құрмет белгісімен марапатталған. ҚР Құрметті судьясы. 

* Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Төле би, Әйтеке би, Қазыбек би.
* Үйленген. Жұбайы - Нұрбекова Мәнсия Бөкенқызы (1947 жылы туған). Ұлдары - Жандос (1971 жылы туған), математик, кәсіпкер; Айдын (1974 жылы туған), ҚР әскери сотының кассациялық сот алқасының төрағасы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Жарық сіңірудің негізгі заңы**. Бугер-Ламберт және Беер заңдарын біріктіріп. жарық сіңірудің негізгі заңын алуға болады. Ерітінді сіңірген электромагниттік сәуле шығару мөлшері, оны өзіне сіңіретін бөлшек концентрациясы мен ерітінді қабатының қалыңдығына пропорционал,

It = I0\*10-εcl
It/I0— қатынасын Т арқылы белгілейді де, оны өткізушілік немесе мөлдірлік коэффициенті деп атайды, яғни

T = It/I0 = 10-εcl
Өткізушілікке кері шаманы жарық сәулелерін сіңіру деп атайды, ал сіңірудің ондық логарифмін - *оптикалық тығызды*қ немесе *абсорбциялық тығыздық* дейді, яғни:

A = lgIt/I0 = εcl
Бұл оптикалық тығыздық - талданатын заттың концентрациясы мен ерітінді қабатының қалыңдығына тура пропорционал болатын негізгі жарық сіңіру заңының логарифмдік өрнегі. Бугер-Ламберт-Беер заңының осындай түрдегі тұжырымдамасын сандық талдауға пайдалану өте ыңғайлы.
Оптикалық тығыздықтың концентрацияға тәуелділігін график түрінде көрсету мақсатында ордината өсіне оптикалық тығыздық, ал абцисса өсіне концентрация мәнін алсақ, қабат қалыңдығы бірдей болғанда, координат басынан басталатын түзу сызық шығады. Ал олардың көлбеу бұрышы мольдік сіңіру көрсеткішіне тәуелді. яғни әдістің сезімталдығын анықтайды. График зерттелетін ерітінділерге жарық сіңірудің негізгі заңын қолдануға мүмкіндік береді. Алайда оптикалық тығыздықтың концентрацияға түзу сызықты тәуелділігі әркез байқала бермейді. Мұндай ауытқулардың себептері түрліше, оларды тікелей өлшегенде ескерген жөн.

Жарық сіңірудің негізгі заңы өлшеудің спектрофотометрлік және колориметрлік әдістерін пайдалану арқылы абсорбциялық спектроскопияда кеңінен қолданылады. Бұл әдістердің көмегімен талданатын заттың концентрациясымен байланысты оптикалық тығыздығы немесе өткізгіштігі тікелей өлшенеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**Марат Кәрібайұлы Барманқұлов** (13.2.1937, Алматы облысы Талғар қаласы – 9.5.2000, Алматы қаласы) – филология ғылымының докторы (1981), профессор (1982). 

Арғын тайпасының Айдерке руынан шыққан.

ҚазМУ-ды (1959, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1964) бітірген. ҚазМУ-дың журналистика факультетінде ассистент, деканның орынбасары, кафедра меңгерушісі, декан (1964–1986), 1986 жылдан кафедра меңгерушісі болған. 1980 ж. «Общность и специфика документальных жанров печати, телевидения и радиовещания» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Барманқұлов 300-ден аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 22 монографияның авторы.

Шығармалары
-----------

* Мировые религии в тюркских государствах, А. 1995;
* Тюркская вселенная, А. 1996;
* Золотая баба. Евразийство во всем и всегда, А. 1998.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Текті де, терең тұлға  (ағыл.).
3. ↑  Қазақ энциклопедиясы

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Үш объекттердiң траекториялары
***Траектория*** (кейінгі лат. '**trajectorіus'** – ығысу немесе орын ауыстыруға қатысты) – материялық нүктенің өз қозғалысы кезінде сызатын біртұтас сызығы.

Егер траектория түзу болса нүктенің қозғалысы *түзу сызықты*, басқа жағдайда *қисық сызықты қозғалыс*’’ деп аталады. Еркін материялық нүктенің траекториясы оған әсер ететін күштерге, бастапқы қозғалыс жағдайларына, қандай санақ жүйесіне қатысты қозғалуына және айналасындағы денелермен байланысына тәуелді.

Мысалы, бастапқы жылдамдықсыз белгілі биіктіктен жердің тарту күшінің әсерінен төмен қарай құлайтын материялық нүктенің (дененің) траекториясы түзу сызық болады; ал ол дене горизонтқа бұрыш жасай V0 жылдамдықпен ауасыз кеңістікте лақтырылса, оның траекториясы ұштары төмен қарай бағытталған парабола болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0
3. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
**Мицубиси**,**Mitsubishi** — Жапонияның жетекші финанс-өнеркәсіптік монополиялық тобы. 1870 жылы Ивасаки семьялық көнцерні негізінде құрылды. Мицубиси тобының дамуы империалистік Жапонияның басқыншылық соғыстарымен тығыз байланысты. Мицубиси соғыс заказын орындау және Азияның басып алған елдерін тонау арқылы орасан зор пайдаға кенелді. 1945 жылы империалистік Жапонияның талқандалуына байланысты бірсыпыра уақыт дзайбацу әлсіреді, дегенмен көпшілік компанияларды езінің орталық банкісінің айналасына топтастырды. Мицубиси АҚШ монополияларымен тығыз байланыс жасайды. Мицубиси тобына Мицубиси банкісі және «Мицубиси сёдзи» сауда фирмасы басшылық етеді. Мицубисидің жоғары органы — президент жиналысы. Мицубисидің басты тірегі — «Мицубиси хэви индастрис» машина жасау компаниясы. Ол Жапонияның мұнай өңдеу, химия, шыңы өнеркәсібінде, сақтық ісінде де жетекші орын алады. Мицубисидің электротехника, электроника, металлургия, синтетикалық талшық өндіру, атом, цемент т. б. өндіріс салаларында ықпалы күшті. Мицубиси қару-жарақ жасаумен де шұғылданады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том
**Марат Мұхаметқалиұлы Барлыбаев** 1960 жылы 13 сәуірде Талдықорған облысы Андреев
ауданының Келбай ауылында туған. Қазақ.

Әкесі - Барлыбаев Мухаметқали (1907-1977) , ҰОС қатысқан, мұғалім болған. Анасы - Барлыбаева Сәмен (1916 жылы туған), зейнеткер.

Алматы халық шаруашылығы институтының қаржы-несие факультетін (1981) «Қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген.

Қазақ және орыс тілдерін біледі.

1981 жылдан - КСРО Мемлекеттік банкі Талдықорған облыстық кеңсесі Қалалық басқармасы сауданы несиелеу бөлімінің экономисі. 1982жылдан -КСРО Мемлекеттік банкі
Талдықорған облыстық кеңсесі сауданы несиелеу бөлімінің экономисі. 1983 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1985 жылдан - КСРО Мемлекеттік банкі Андреев бөлімшесін басқарушының орынбасары (1988 жылдың қаңтарынан - Агроөнеркәсіп банкі бөлімшесі). 1988
жылдың маусымынан - КСРО Мемлекеттік банкі Талдықорған облыстық инкассация басқармасының бастығы. 1988 жылдың желтоқсанынан - Талдықорған облысы
Агроөнеркәсіп банкі Қарабұлақ бөлімшесінің басқарушысы. 1995 жылдан - ҚР Ұлттық банкі Талдықорған облыстық басқармасының банктік бақылау бөлімінің бастығы, 1996
жылдан - экономикалық талдау, статистика және 
несиелі операциялар бөлімінің бастығы. 1997 жылдың қазанынан -Мемлекеттік зейнетақы телеу орталығының Алматы облыстық бөлімшесі директорының орынбасары. 1998 жылдан - «Мұнайгаз-Дем» мемлекеттік емес жинақтаушы
зейнетақы қоры Алматы қалалық бөлімшесінің директоры. 1999 жылдың қаңтарынан - «Босфор» БК» ЖШС атқарушы директоры (Алматы қаласы). 1999 жылдың тамызынан - ҚР
Ұлттық банкі ішкі аудит департаментінің Ұлттық банк бөлімшелері мен ұйымдарының аудиті басқармасының бас экономисі. 1999 жылдың желтоқсанынан - ҚР Ұлттық
банкі ішкі аудит департаментінің Ұлттық банк бөлімшелері мен ұйымдарының аудиті басқармасы бастығының орынбасары. 2002 жылдың маусымынан - ҚР Ұлттық банкі
ішкі аудит департаментінің Ұлттық банк бөлімшелері мен ұйымдарының аудиті басқармасының бастығы.

2005 жылдың қазанынан бері - ҚР Ұлттық банкі Маңғыстау
бөлімшесінің директоры.

«Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің Еңбек сіңірген
қызметкері» белгісімен (2009), Маңғыстау облысы әкімінің
Құрмет грамотасымен (2006) марапатталған.

Әскери атағы - старшина.

Діни көзқарасы - ислам.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Д.А. Қонаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстанның
ұланғайыр мекен аумағы және оның бай қойнаулары,
адамдардың іскерлік белсенділігінің артуы, жастардың ілім-білімге құштарлана ұмтылуы біздің дәулетті де өркенді ел
болуымыздың барлық алғышарттарын қалайды».

Хоббиі - стол үсті теннисі, таза ауада серуендеу, нумизматика.

Сүйіп оқитын әдебиеті - детективтер, тарихи романдар.

Үйленген. Жұбайы - Барлыбаева Күлпаш Жұмағұлқызы,
лор-дәрігер. Ұлы - Барлыбаев Нұрлан (1988 жылы туған), ҚМЭБИ
студенті; қызы - Барлыбаева Нұргүл (1990 жылы туған), ҚМЭБИ
студенті.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Жарықгүл**-сарғалдақ тұқымдасының бір туысы.Көп жылдық шөптесін өсімдіктер.Бұтағы сирек,жапырағы тілімделген,гүлі ірі,көбінесе сары не сарғылт,кейде ақ.Жемісі көп тұқымды,жылтыр қара.Жер шарының солтүстік жартысының қоңыржай және арктика аймақтарында тараған 15 түрі бар. КСРО-да 11,оның ішінде Қазақстанда 3 түрі өседі.Олар:Жоңғар Жарықгүлі,сарыгүл,Күнкелді.Жоңғар Жарықгүлі-биіктігі 15-70см,көп жылдық шөптесін өсімдік,гүлі ірі, диаметрі 6см, сары, июньде гүлдейді.Тұқымы жылтыр қара. Жоңғар,Іле,Күнгей,Кетпен тауларында Теріскей Қырғыз Алатауында,Батыс Тянь-Шаньда 3000м биіктікке дейін орман арасында,альпі шалғындығында кездеседі.Әсемдік үшін өсіріледі.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энцеклопедиясы
**Билль**  (лат. bulla — мөр басылған құжат) — ағылшындық-саксондық құқық жүйесінде заң шығарушы органның қарауына ұсынылатын заң жобасы. 

Ұлыбританияда, АҚШ-та, Канадада және т.б. ағылшын тілдес елдерде қолданылады. Сондай-ақ, кейбір конституциялық актілер де осылай аталады. Мысалы, *"Құқылар туралы билль"* — АҚШ-тағы формалды конституциялық декларация немесе заң шығарушылық ереже. Оның көмегімен үкімет өз азаматтарының негізгі құқылары мен бостандықтарын айқындайды және оларды өз уәкілетін асыра пайдаланған өкіметтің өктемдігінен қорғайды.

"Құқылар туралы билль" алғаш рет 1689 ж. Англиядағы парламенттің "корольдік тәжден" мәртебелілігін арттырған "революцияның" (1688) нәтижесінде қабылданды. Сөйтіп бұл құжат 1776 ж. Виргиния штатының "Құқылар туралы биллінің", яки 1791 ж. АҚШ Конституциясына енгізген 10-түзетімнің, сондай-ақ, канадалық "Құқылар туралы билльдің" ізашар үлгісі болды. Арада 100 жыл өткен соң Францияда "Адам мен азаматтық құқылары декларациясының" қабылдануына да елеулі ықпал етті. Сонымен қатар АҚШ пен Ұлыбританияда жекелей, қаржылық және қаржылық емес қарым-қатынастар биллі де қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
2. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
**Шетен қора** - талдан тоқылған шаруашылық құрылысы. Ол құрылыс материалдары тапшы жерлерде тұрғызылады. Шетен сөре ұзындығы 3-3,5 м, биіктігі 1,5-2 м етіп жас талдан тоқылады. Бұл үшін ұзындығы 2-2,2 м, диаметрі 3-3,5 см ұшталған қадаларды бір-бірінен 30 см жерге қадайды да, жіңішке жас шыбықтарды бірін астынан, бірін үстінен алып, қадаларын алма кезек айналдыра, төменнен жоғары қарай өріп, тоқиды. Осылай даярланған шетек сөрелерді біріне-бірін жалғастырып, түйістіріп, төбесін жауып, мал қоралар, төл қамайтын орын, ықтасын, құрал-жабдықтар сақтайтын қоймалар, т.б. шаруашылыққа қажетті құрылыстар жасалынады.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
**Піскем жуасы** (лат. *Allium pskemense*) – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын өсімдік.

Мәртебесі: таралу аймағы қысқарып бара жатқан, сирек кездесетін түр. Батыс Тянь-Шань эндемигі. Талас Алатауы (Кіші Ақсу, Үлкен Ақсу, Ақсу өзені аңғарларында) және Угам жотасында (Пияздысай өзені аңғары) кездеседі. Қазақстаннан тыс Өзбекстан мен Қырғызстанда таралған. Жартастар жарығында, шөгінді тастарда, малта тасты арналарда, теңіз деңгейінен 2400м биіктіктегі тасты баурайдың аршалы белдеуінде өседі. Ірі сабақты түр (биіктігі 1 метрге дейін), пиязшығы үлкен, салмағы 70 грамға жетеді. Гүл шоғыры дерлік шар тәрізді, көптеген ақ гүлдерден тұрады. Пиязшығының жылда вегетативті көбеюінің нәтижесінде топ болып өседі. Мұндай топта өркендер саны18-30-ға жетеді, орташа тығыздығы бір шаршы метрде 10 өркенге дейін болады. Алдыңғы жылдарда пиязшығын орынсыз көп жинау нәтижесінде саны қысқарып отыр. Тағамдық және дәрілік шикізат ретінде қап-қап қылып жинаған. Қорықтар ұйымдастырғаннан кейін түр популяциялары қалпына келді. Мәдени түрде жақсы өседі, Қазақстан мен Өзбекстанның көптеген тұрғындары оны мәдени түрде бақшаларында өсіреді. Тұқымынан өссе, үшінші жылы гүлдейді. Тұқымның өнуі өте ұзақ, тез өскенде екі жылда, жай өссе үш жылда көктеп шығады. Сәндік өсімдік ретінде мәдени өсіруге ыңғайлы. Аязға төзімді бақша пиязын алуда сұрыптау үшін қолданылады. Ақсу-Жабағылы қорығында қорғалады. Кездесетін барлық популяцияларын ерекше қорғауға алып, бақылау жасау керек, яғни түрді бұрынғы өскен жерінде қайта өсіру шараларын іске асыру қажет.

Дереккөздер: 
«Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы» Қызыл кітап беттерінен. А.А.Иващенко. Алматы 2006 жыл
Еуропалық елдерде XVIII ғасырдан бастап белгілі болған үрлемелі аспаптары: «гусенок», украинаның «фигурка птиц», кубаның екі дыбыс ойықты «құсысқырығы», колумбияның үш дыбыс ойықты «глиняная свистулькасы», комилердің «юсь-пэляны» т.б. қазіргі кезде де жиі қолданылады. Үрмелі аспаптар сүйек пен мүйізден жасалатын түрлері де ертеден бері сақталған. Олар қамыс-қурай, ағаштан жасалатын үрлемелі аспаптарға қарағанда ұзақ сақталып, бүгінге дейін жеткен. Поляктарда теріден жасалатын үрлемелі аспап козел (ешкісаз) аталады. Оның себебі, аспаптың ағаштан орнатылатын басы ешкі басты етіп жонылады немесе басы бөлек алынбаған ешкі терісінен тұтас етіп жасалады.
**Піскен сүт** — өңделген сүттің түрі. Оны қайнатып, бірнеше сағат бойы қыздыру арқылы жасалады.

Бұл өнім шығыс славян ұлттары арасында тараған. Орыстар оны *топлёное молоко*, украиндар *пряжене молоко*, беларустар *адтопленае малако* деп атайды.

Бұрын оны жасау үшін қайнаған сүті бар құманды орыс пешіне салып, бір күнге немесе бір түнге бәсең отта қалдыратын. Сонда ылғалдың көбі буланып, сүттің консистенциясы өзгеретін, оның бетінде қоңырқай қапшық түзелетін. Көп қызғандықтан сүттің аминқышқылдары қантпен қосылып, меланоидин түзетін, ол сүтке ерекше түс пен карамельді иіс беретін.

Піскен сүтті сусын ретінде де, қаусырмалар пісіргенде де пайдаланады. Оны ашыту арқылы ряженка мен варенец жасайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Glenn Randall Mack, Asele Surina. *Food Culture In Russia And Central Asia*. Greenwood Press, 2005. Үлгі:ISBN.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Сүт |
| --- |
|  |
| Төрт түлік сүті | 
Сиыр сүті • Бие сүті • Түйе сүті • Ешкі мен Қой сүті |  |
|  |
| Сүт түрлері | 
Жай сүт • Пастерленген сүт • Қайнатылған сүт • Піскен сүт • Қойытылған сүт • Құрғақ сүт • Ұйыған сүт • Майсыздандырылған сүт |
|  |
| Сүт өнімдері | 
Айран • Қаймақ • Кілегей • Сары май • Ірімшік • Балқытылған сыр • Сүзбе • Саумал • Қымыз • Шұбат • Қойыртпақ • Қатық • Құрт • Сарысу • Шалап • Іркіт • Ақлақ • Балмұздақ • Сүт коктейлі • Йогурт • Варенец • Ряженка • Ацидофилин • Қазақтың ұлттық сүт тағамдары |
|  |
| Қосымша | 
Сауу • Сауыншы • Сауын алу • Уыз • Емшек сүті • Лактация • Лактоза |

 |
**Драгау стадионы** (порт. *Estádio do Dragão*, қазақшасы: *Айдаһар стадионы*) — Португалияның Порту қаласындағы футбол аренасы, "Порту" клубы өз алаңындағы ойындарын өткізеді. Сыйымдылығы 52 202 адам.

Тарихы
------

2004 жылғы Футболдан Еуропа чемпионатына арнап салынған. 2003 жылы 16 қарашада ашылу салтанаты өтіп, "Порту" және "Барселона" клубтары ойнады. 16 жасар Лионель Месси Тұңғыш рет каталондық клуб сапында алаңға шықты.
2004 жылғы Еуропа чемпионатының ашылу салтанаты мен беташар ойыны (Португалия - Грекия) өтті.

2018/19 жылғы УЕФА Ұлттар Лигасының плей-офф кезеңінің екі ойыны өтті.

Атауы
-----

"Порту" клубының лақап аты "айдаһарлар" болғандықтан, стадионға да осы атау қойылды. Әуелде "Даш Анташ" деп атау да ұсынылған, бірақ "Драгау" атауы таңдалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Стадион туралы ақпараттар  (ағыл.)
* Португалия стадиондары: «Драгау» Мұрағатталған 21 маусымның 2018 жылы.  (ағыл.)
* «Порту» клубы сайтында Мұрағатталған 8 желтоқсанның 2016 жылы.
**Даму факторлары** — баланың психикалық және қылықтық дамуын анықтайтын факторлар жүйесі. Даму факторы тәрбиелеу, оқыту, тәрбиешілер мен оқытушылардың педагогикалық дайындықтарын, оқыту құралдары мен әдістерін және баланың психологиялық дамуына әсер ететін басқа да жағдайларды қарастырады. *Даму шарты* — адамның дамуына ықпал ететін факторлар (оның айналасындағы бала кезінен қоршаған адамдар, олардың арасындағы қарым-қатынастар, материалдық және рухтық, мәдени заттар мен құбылыстар және т.с.с.). *Дамудың эволюциялық теориясы* — баланың психикалық және қылықтық дамуындағы үрдістердің барлығы генотиппен анықталады және ұрықта болмаған нәрсенің ешқайсысы даму кезінде көрініс бермейді деп түсіндіретін теория. Сензитивтік кезең — адамдағы психологиялық қасиеттер мен қылық түрлерін дамытуға ыңғайлы жағдай тудыратын адам өмірінің кезеңі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Таралу аймағы шектелген, сирек кездесетін инелік түрі. ТМД-дағы жалғыз туыстың өкілі,түрге ашық полиморфизм тән. Түр Оңтүстік Жайықтағы жайылым көл дерінен және Сырдария өзені жайылымдарынан табылған бірлі-жарымды данасы арқылы белгілі.Қазақстандағы таралу аймағында Сырдария өзенінің тасуынан пайда болатын жайылма көлдердің тоғайларында тіршілік етеді. Қазіргі уақытта өзен суы ағысын реттеуге және суару үшін алынған судың нәтижесінде жайылма көлдер саны күрт қысқарып кетті. Тіршілік ететін ортасының азаюына байланысты түрдің мүлдем жойылып кету қаупі бар. Түрді айналасындағы бірлестігімен түгел қорғау үшін Сырдария өзенінің орта және төменгі ағысында қорық ұйымдастыру,жайылма көлдерге арық арқылы өзеннен су жіберу тоғай фаунасын қорғауға мүмкіншілік береді.

* Сурет:Арал жіңішкеқұйрықты инелігі .jpgсүрмелі

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
**Әли-Аббасоғлы Рустамзаде Сулейман** (*лақап аты:Сулейман Рустам* ) (27.11.1906 жылы туған, Баку)- азербайжан кеңес ақыны, драматург, Кеңес Еңбек Ері (1976). 1940 жылдан КПСС мүшесі. Азербайжан АКСР-нің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1943), Азербайжан халық ақыны (1943), 1971 жылдан Азербайжан КСР Жоғары Кеңесінің председателі.

Өмірі
-----

Жұмысшы отбасысында туды. Азербайжан Мемлекеттік университетінде (1927 жылдан), Мәскеу Мемлекеттік университетінде (1929 жылдан) оқыды. Шығармалары 1923 жылдан жариялана бастады.

Еңбектері
---------

«Жұлдыз» (1934),«Чапаев»(1936), «Түн романтикасы»(1938) өлеңдер жинақтары шықты. Ұлы Отан соғысы жылдарында жазған «Ант», «Кавказ жүрегі сөйлейді»,«Күткен күн», «Ана мен почтальон» т.б. өлеңдері, « Гасак Наби» (1940),«Дурна»(1948) атты пьесалары бар. Соғыстан кейінгі жылдары ақынның халықаралық бейбітшілік жолындағы күрес, социалисттік құрылысқа арнаған көптеген шығармалары жарық көрді. «Орыс бауырым туралы сөз»(1960) атты поэмасы жоғары бағаланды.

Сыйлықтары
----------

«Екі жаға» кітабы(1949) үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығын (1950) алды.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 443 бет
*Басқа мағыналар үшін Бақанас деген бетті қараңыз.*

**Бақанас** – Балқаш алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Абай, Аягөз аудандары жерімен шөлейт белдем арқылы солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып өтетін, Балқаш алабына жататын, Шыңғыстың мол сулы өзендерінің бірі. Ұзындығы 240 км, су жиналатын алабы 25 мың км2.

Бастауы
-------

Шыңғыстау тауының оңтүстік беткейіндегі Ақбайтал асуынан бастау алып, Аягөз өзеніне жетпей бітеді.

Гидрологиясы
------------

Дағанделі, Әлпейіс, Төлен, Қызылөзен, Жәнібек, Балқыбек, Көксала салалары бар. Ағысы көктемгі еріген қар суымен және жер асты суымен толығады. Шұбартау ауылы тұсындағы орташа жылдық су ағыны 3,27 м3/с. Судың тасуы наурыздың аяғы мен сәуірдің басында басталады да мамыр мен маусымда аяқталады. Өзен аңғары тоғайлы, шалғынды, мал жайылымына пайдаланылады.

Гидронимі
---------

Бақанас гидронимін көптеген ғалымдар бақан және ас тұлғаларына бөледі де, бақан сияқты басы екіге айырылған өзен деп табады. Шындығында бұл атау монғолдың баға(н) «аз», «шағын», «шолақ» сөзі мен ус «су» түбірінің бірігуінен жасалған. Қазақстанның бірнеше жерінде кездесетін мұндай атау шыққан жері мен құятын жері алыс емес, қысқа өзендерге беріледі.

Бақанас өзені - Мұхтар Әуезұлының «Абай жолы» роман-эпопеясында бірінші кітабының, "Шытырманда" бөлімінде Тобықтының ең үлкен өзені деп аталынған. Шыңғыс сыртындағы мол жайлауындың ең арғы шетінің бірі-Байқошқар болса, екіншісі осы - Бақанас. Бірақ Құнанбай ауылдары бұрын Байқошқарды қоныс етіп, Бақанас өзені Көкшеге тиісті болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
2. ↑  Шығыс Қазақстан топонимикасы кітабы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* ;
**Алексе́й**  — грек тілінен пайда болған, еркектердің орыс есімі.Грек тілінің Αλέξιος деген сөзінен шыққан. Бұл сөз  қорғаушы , қорғайтын адам  деген мағынаны білдіреді. 1708 жылға дейінгі Шіркеулі түрі -Алеѯі́й (Алекси́й). 1708 жылғы Азаматтық шрифтті еңгізгеннен 1918 жылғы орыс орфографиясының Реформасына дейінгі есім түрі -Алексѣй.

 Ресейде ерекше танымалдылықты Федорұлы Михаил Романовтың ұлы, Алексей Михаилұлының бұл есіммен шоқындырылғаннан кейін тапты.

Есімнен пайда болған тегтер
---------------------------

Бұл есімнен танымал орыс тегтердің бірі - Алексеев тегі пайда болған.

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Алексий — православный месяцеслов святых с именем Алекси́й
**Хамса** (*бестік*, *бес дастан* деген мағына береді) — Шығыс әдебиетінде, соның ішінде түркі тілдес халықтар әдебиетінде ертеден орныққан дәстүр бойынша бір-бірімен жалғас, сабақтас жазылатын бес дастан. Бұл дәстүр Низамиден басталған. Оның "Хамса" деген атпен кейінірек біріктірілген бес дастаны мыналар: "Құпиялар қоймасы", "Хосроу — Шырын", "Ләйлі — Мәжнүн", "Жеті сұлу", "Ескендірнаме". Шығыстың бір алуан ақындары осы үлгі бойынша бес дастан жазуды машық қылған. Дастандарды, негізінен белгілі тақырыпқа құрып, дайын суретті өзінше өрнектеп, өзгеше шеберлік танытуға тырысқан. Кейінгі ақындардың өзінен бұрынғы ақындар қалдырған нұсқаны өзіне үлгі тұтып, олармен өнер өлшесіп, поэзиялық жарысқа түсуі әдеби дәстүр болып қалыптасып, оны нәзира деп атаған. Осындай Хамса жазған ақындар ішінде Үндістанда өмір сүрген әмір Хұсырау Дехлеуи және атақты ақын Әлішер Науаи бар. Науаидің "Хамса" атап топтастырған дастандары: "Фархад — Шырын", "Ләйлі — Мәжнүн", "Сопылардың әбігері", "Жеті қарақшы", "Ескендірдің қорғаны", яғни негізгі тақырыптары Низами дәстүрімен тікелей жалғас келеді.
**Әли Фатхи Оқиар** (түр. *Ali Fethi Okyar*; 29 сәуір 1880(18800429), Прилеп, Манастир уәлаяты, Осман империясы — 7 мамыр 1943, Ыстамбұл, Түркия) — түрік мемлекеттік және саяси қайраткер, Осман империясының өмір сүрген соңғы оң жылдығының әскери офицері және дипломат. Екі рет Түркияның премьер-министрінің (1923; 1924—1925), және Ұлы халық мәжілісінің (парламенттің) төрағасы қызметтерін атқарған.

Өмірбаяны
---------

1880 жылдың 29 сәуірінде Монастир уәлаятының (қазіргі Грекия және Сербия) Прилеп қаласында черкестер немесе албандар отбасында дүниеге келген.

1913 жылы Оқиар «Иттихат» (осман: إتحاد و ترقى‎, түр. *İttihat ve Terakki*) партиясы комитетінің Генералдық секретары болып сайланды. Сол жылы Болгарияда елші болып тағайындалды.

Оқиар жас кезінде
1922 жылдың қазанында Түркияның ішкі істер министрі болып тағайындалды.

1923, 1924—1925 жылдары — Түркия премьер-министрі. Онымен қатар Ұлттық қауіпсіздік министрі қызметін атқарған (1924—1925).

Осы тағайындаулар арасында ол Ұлы Ұлттық мәжілісінің төрағасы болды (парламент).

Оқиар және Ататүрік, 1930 тамыз
1925—1930 жылдары Түркияның Франциядағы елшісі. Ялова қаласында кездесу кезінде, Оқиар Ататүріктен көппартиялы жүйе құру үшін оппозициялық Либералдық республикалық партияны ұйымдастыруды сұрады. Алайда, оппозициялық партияны исламисттер мен Ататүрік реформаларының қарсыластары қолдай бастаған кезде, партия заңсыз болып жарияланып жойылды.

Оқиар 1930-шы жылдары.
1939—1941: Түркияның юстиция министрі.

Сондай-ақ
---------

* Премьер-министр
* Мұстафа Кемал Ататүрік

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Қазіргі уақытта Грекия және Сербия аумағы.
2. ↑  1934 жылға дейін — *Әли Фатхи-бей*
3. ↑  Members of the Meclis-i Mebusan, 1912.  Msu.edu. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 шілде 2013.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 11 январь 2013 г.
4. ↑  Кратка биография на Али Фетхи Окяр. Басты дереккөзінен мұрағатталған 30 мамыр 2015.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 26 сәуір 2015.
5. ↑  Çay, 2009, p. 13
6. ↑  Domestic and Foreign Policy During the Atatürk Period Мұрағатталған 28 наурыздың 2014 жылы.. Turkish Teachers Association of Victoria. Läst 27 mars 2014.
7. ↑  Çay, 2009, p. 24

Әдебиет
-------

* W. F. Weiker, Political tutelage and decocracy in Turkey: the Free Party and its afternath, Leyde 1973.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ali Fethi Okyar'ın Biyografisi, Millî Savunma Bakanlığı
* Primers ministres de Turquia (llista)Мұрағатталған 21 наурыздың 2020 жылы.
*