recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Кәдімгі өрік** — биіктігі 3-10 метрге жететін ағаш. Діңгегінің диаметрі 25-30 см-ге жетеді. Жиі бұтақталған, бұтақтары жалаңаш. Жапырақтарының ұзындығы 6-9 см, жалаңаш, кең жұмыртқа және эллипс пішіндес, жиектері майда тісті, сағақтары қою қызыл түсті. Жапырақ жаймай тұрып гүлдейді. Гүлдерінің саны көп, ақ немесе қызғылт түсті. Жемістерінің түстері сарыдан қызылға дейін болады.

Таралуы
-------

Жабайы түрде Орта Азияда, солтүстік–шығыс Қытайда, Дағыстанда кездеседі. Таулардың құрғақ, тастақ етектерінде тоғайланып өседі.
Қазақстанның таулы аудандарын теңіз деңгейінен 800-1900м биіктікте өседі. Іле Алатауы, Кіші Алматы өзенінің жағасында, Талғар, Түрен аймақтарында жиі кездеседі.

Өсіру
-----

Өрік — жылусүйгіш өсімдік. Желсіз, ық және күн көзі мол түсетін жерде жақсы өседі. Құрғақшылыққа төзімсіз. Қырқу-кесу жұмыстарын күзде жүргізеді. Көң және минералды тыңайтқыштармен қоректендіріп тұрған абзал.

Өрікті тұқымнан және вегативтік тәсілмен қалемшелеу, ұластыру арқылы көбейтеді. Көктемде егеді. Отырғызғаннан кейін 3-4 жылы жеміс бере бастайды. 5-ші жылы 3-5 кг, 7-ші жылы 15-20 кг, ал 15-20 жылы 60-100 кг-ға дейін жеміс береді. Кавказда, Орта Азияда бір ағаштан 300-400 кг жеміс беретін сұрыптары бар.

Қазақстанда Жамбыл, Түркістан, Алматы облыстарында өсіріледі.

Шайыры
------

Шайырлар өріктің діңгегінде, бұтақтарында ағып жиналды. Орта Азияда кейбір ағаштардан 0,5 кг-дан 1,5 кг-ға дейін жинап алуға болады. Қағаз бетіне жайып қойып, жақсы желдетілетін бөлмелерде кептіреді.

Өрік шайырының құрамына 16% глюкурон қышқылы, 44%-ға дейін галактоза, 41%-ға дейін арабиноза кіреді, ақуыздық заттар 0,6%-дан аспайды.

Өрік шайырының кесектерінің үлкендігі әртүрлі болады, сыртқы формалары да әртүрлі: майдалары тамшы және сүңгі тәріздес, ірілері шар және жентек тәріздес болады. Жаңа жиналып алған шайыр ақшыл-сары түсті, мөлдір болады, ескі кесектері Сары – қоңыр түсті болады, мөлдір болмайды.

Эмульгатор ретінде эмульсиялардың өндірісінде қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Participants of the FFI/IUCN SSC Central Asian regional tree Red Listing workshop, Bishkek, Kyrgyzstan (11–13 шілде 2006)* *Armeniaca vulgaris*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2009.2*.  International Union for Conservation of Nature (2007). Тексерілді, 7 қараша 2009.
2. ↑  Т. Мұсақұлов, орысша-қазақша түсіндірмелі биологиялық сөздік І-том қазақ мемлекет баспасы, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Римдік калтроп
**Калтроп** - жаяу әскерге қарсы қолданылатын қару. Латын тілінен аударғанда **Су жаӊғағы** деген мағынаны білдіреді. Су жаӊғағы аталатын өсімдіктіӊ сыртқы пішіні осы қаруға қатты ұқсайды. Калтроп екі немесе одан да көп өткір ұшты темірлерден құрастырылған. Оныӊ бір ұшы, әдетте, басқаларынана қарағанда ұзындау болып келеді.

Қызықты деректер
----------------

Австралияныӊ Виктория штатыныӊ Бундина мұражайында 1917 жылғы **Калтроп** сақталған.
Калтроп халықтық бас көтерулер мен ереуілдер кезінде де қолданылған. Жұмысшылар калтроп лақтырып, көліктіӊ дөӊгелегін жаратын.

Дереккөздер
-----------
**Сайго Такамори (Таканага)** (*жап.:*西郷 隆盛 （隆永）; 1827/1828 - 24 қыркүйек 1877) - жапон тарихындағы беделді самурайлардың бірі.

Өмірбаяны
---------

Сацума князьдігінде дүниеге келген. Байлығы аспаған самурайлар отбасында үлкен ұл болған. Ол жауынгерге лайықты түрде қатал мектептен өтіп, әскери өнерді жақсы меңгеріп алды. 10 жыл бойы князьдіктерде төменгі әскери санаттарда қызмет етті. 1854 жылы Сацумы Симадзу Нариакира атты даймеге жақтаса отырып, Эдо қаласында көпке ұмтыла бастады. Ол жерде Сайго Такамори тез- арада саясатқа араласа бастады. Басшысының өлімінен кейін 1858 жылы Сайго Такамори Сацума жеріне қайтуға мәжбүр болды. Біраз уақытқа дейін саясат өмірінен алшақтады, отбасылы болып 1861 жылға дейін айдауда болды, кейін Симадзу Хисамицу оны қайта шақырып алды.

1868 жылы Сайго Мэйдзи үкіметінің алғашқы құрамына кірді.

1871-1873 жылдары Сайго мемлекетті басқарды деп айтуға болады. Ол үкіметте қайшылықтар туғызған көптеген шаралар жүргізді. Сайго үкіметтен аластатылса да беделінен түпкілікті айырылған жоқ .

Кейін ол Кагосима жерінде жеке меншік мектеп ашты. Осы мектепте өз биліктерінен бас тартып, оның артынан Токио қаласына ерген самурайлар оқытылды. 1877 жылы олар өздерінің мүмкіндіктерін шектеген орталық үкіметке қарсы шықты. Билік жауынгерлер мен шаруаларды қаруландырып әскер жинақтады. Заманауи қаруланған самурайлар да бірнеше ай император әскеріне қарсыласты.

Кумамото жанындағы жауынгерлерден жеңіліп, Сайго Кагосима жеріне қарай шегінді. Шабуыл кезінде жараланып, самурайлар дәстүрлеріне байланысты өз-өзіне қол жұмсады.

Қызықты деректер
----------------

Оның өліміне байланысты көптеген аңыздар пайда болды. Көптеген адамдар оны Үндістаннан немесе Қытайдан қайтып келеді деп сенді, ол әділетсіздікке қарсы күрес үшін орыс билігіне үміткер болып табылатын Николай атты адаммен қайтіп оралады деп есептеді.

Үкімет оның танымал екендігі жайлы білген, осыған қарамастан Сайго бүлік шығарушы ретінде танылып, барлық атағынан айырылған. 1889 жылы өліміне дейін кешірілген.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* (орыс.)Сайго Такамори *Япония от А до Я* энциклопедиясында
* (орыс.) Сайго Такамори(қолжетпейтін сілтеме) Сайго Такамори Үлкен кеңестік энциклопедияда

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
Find a Grave |
|  |
| Сөздіктер және энциклопедиялар | 
Большая каталонская · Большая российская · Брокгауза и Ефрона · Britannica (онлайн) |
|  |
| Нормативті бақылау | 
BIBSYS: 90968526 · BNF: 13740661g · CiNii: DA05050130 · CONOR: 117373539 · GND: 119122685 · ISNI: 0000 0001 2278 1352 · LCCN: n79135153 · NDL: 00064796 · NKC: jo2011640384 · NTA: 160215420 · NUKAT: n2004254250 · SUDOC: 079551831 · VIAF: 33284849 |

 |
**«Тержуман-и ахуал»** (басылым) – өз кезеңінде кеңінен танымал болған түрік газеті. Басылым 1860 жылдың 21 қазанында алғаш жарық көрген. Газет шыға бастаған күн, яғни 21 қазан Түркияда журналистер күні ретінде аталып өтіледі. Газеттің өзіндік бет-бейнесін қалыптастыруға түріктің ұлы жазушысы, ағартушысы *Ибрахим Шинаси* зор үлес қосқан. Газет либералдық идеяны қолдады. Автор өз мақалаларында сөз бостандығын талап етті. Экономика мәселесіне кеңінен тоқталып, батыс баспасөзінен аудармалар беріп отырған. Газеттің негізін қалаған Агах әпенді. Газет түрік журналистикасының дамуына жол ашты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Рамазан А. Шетел журналистикасының тарихы: Оқулық. – Алматы: Қазақ Университеті, 2006 ж.
**Тыва тілі** (бұрынғы аты – **урянхай**, өзінің атауы – *тыва дыл*) — тыва халқының тілі. Тыва тілінде Ресей Федерациясы құрамындағы Тыва Республикасының байырғы тұрғындары, шамамен 240 мың адам сөйлейді (2002). Тыва тілі түркі тілдерінің ұйғыр тобына жатады, көне оғыз, көне ұйғыр, тофа, саха тілдеріне жақын. 

Орта, батыс, тоджы, оңтүстік-шығыс диалектілеріне жіктеледі, әдеби тілі орта диалекті негізінде қалыптасқан. Тыва тілінің жазуы 1930 жылдан латын, 1941 жылдан кирилл әліпбиіне негізделген. Тыва тілінде 24 дауысты, 22 дауыссыз фонема бар, орыс тіліндегі әріптерге қосымша ө, ү, ң әріптері қолданылады. Тыва тілінде түркі тілдерінің көбінен ерекшеленетін көмей және созылыңқы дауыстылар, моңғол тілі мен Тыва тіліне ортақ сөздер жиі ұшырайды. Тыва тілінде үндестік заңының, оның ішінде ерін үндестігінің әсері мол. Морфологиясы етістіктің шартты райының күрделі формасының қолданылуымен, келер шақтың -калак, -келек жұрнақтарының жиі қолданысымен ерекшеленеді. Қазіргі Тыва тілінде орыс тілінен енген кірме сөздер көп кездеседі.

Тыва тілі — басым көпшілігі Тывада және басқа керші аймақтарда (ТМД елдерінде барлығы — 206 924), сондай-ақ Монғолияда (26 мың) тұратын тывалардың әдеби, ұлттық, мемлекеттік тілі. Тыва әдеби тілі 1930 жылы қалыптасты. 1943 жылдан бері орыс графикасына негізделген әліпбиді қолдануда. Тофа (қарағас) тілі — Шығыс Саянды мекендейтін аз санды халықтың тува тіліне жақын сөйлеу тілі. Әдеби тілі де, төл әліпбиі де жоқ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақ Энциклопедиясы» 8 том
2. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуТүркі тілдері |
| --- |
|  |
| Оғыр | 
Авар† • Бұлғар† • Ғұн† • Xазар† • Чуваш |
|  |
| Ұйғыр | 
Айни² • Көне түркі† • Лоп • Өзбек • Ұйғыр • Шағатай† • Іле түркі |
|  |
| **Қыпшақ** | 
Алтай • Армян-қыпшақ • Башқұрт • Ежелгі татар† • Қазақ • Қарайым • Қарақалпақ • Қарашай-малқар • Құман† • Құмық • Қыпшақ† • Қырғыз • Қырымтатар тілі • Қырымшақ • Мәмлүк қыпшақ† • Ноғай • Параба • Татар • Ұрым¹ |
|  |
| Оғыз | 
Афшар • Әзірбайжан • Ғағауыз • Қашқай • Қорасан түркі • Қырымлы¹ • Османлы† • Печенег† • Салар • Түрік • Түрікмен • Ұрым¹ |
|  |
| Арғы | 
Халадж |
|  |
| Солтүстік-шығыс | 
Сары ұйғыр • Долған • Пуйо қырғыз • Саха • Тофа • Тыва • Хақас • Шор • Шұлым |
|  |
| Ескертпелер: ¹Бір топтан көбірек тізімделінеді, ²Аралас тіл, ³Дауласта, †Өлі |

 |
Құлды сату көрінісі **Абд** (көпшесі: *ибад*) - «құл» деген мағынаны білдіреді, ауыспалы мағынада да қолданылады, кейбір кісі аттарының құрамына енеді. Құранда адам мен Аллаһтың бір-біріне көзқарасы мен қарым-қатынасы, құл мен қожайын қарым-қатынасы секілді-Аллаһ өзіне құлшылық еткен адамдарға қалай қамқорлық жасаса, адамдар да өздерінің кұлдарын солай қорғауы керек делінген. Құлдар барлық жерде Абд деп аталады, тек бір жағдайда ғана Абд мамлюк деген сөз кездеседі, бұл кейбір басқа нұсқаларға қарағанда, шамасы туғаннан құл емес, сатып алуға болатын әскери тұтқын құл деген ұғымды білдіретін болса керек. Құлға ерікті түрде бостандық беру – Құдай қолдайтын іс, ол жетімге немесе кедей-кепшікке аштық кезінде тамақ бергенмен тең сауап. Ал қоғамда құдды босатыл жіберу - қожасы үшін өзінің антын бұзған немесе байқаусыз кісі өлтірген адаммен бірдей айыпталатын жазаның түрі болып есептелді. Құнды босату жазбаша қолхатпен куәландырылады. Мұсылмандарды құлға айналдыруға мүлде болмайтыны туралы заңгерлер мектептерінің бірнеше ұрпақтары мойындаған шешім іс жүзінде жиі бұрмаланып отырды, өйткені көтеріліске шығып, қарсылық көрсеткен адам мұсылман саналмады. Сондай-ақ көтеріліс кезінде қолға түскен тұтқындар, көбінесе, құл ретінде сатылып жіберілді. Заңды бұзып, қарызын төлемегендерді де құлға айналдыру ісі де ұшырасты.  

Құлдар үйлі-баранды болуға ерікті болғанымен оған қожасының рұқсаты қажет еді. Үйленген құл мен күннің ажырасуы үшін қожасынан рұқсат қажет етілмеді және қожасының өз еркімен құлы мен күнін айыруға құқығы болмады.  

Дін жолындағы мұсылман құл бостандықтағы мұсылманмен тең деп қаралды, алайда оған жұма намазына қатысу, зекет, садақа беру міндет деп табылмады. Егер намазға имам болатын басы бос мұсылман болмаған жағдайда, оның орнына құл жүре беретінді, алайда өзін тәуелсіз сезінетін діни мансаптың бірде-бірі құнға берілмеді. Құлдардың нақты жағдайы мұсылман заңгерлерінің теориялық суреттеуінен төмен деңгейде тұрды, алайда
көптеген кұлдар, өз қожайындарының орнына сай, қоғамда біршама жоғары дәрежеге ие болды. Бірқатар құлдар үй шаруасымен де айналысты. Мұсылман дүниесінде құлдық XX ғасырдың ортасына дейін сақталып келді.   

Алжирде 1848 жылы, Орта Азияда Ресейге қосылғаннан кейін, Хиуа, Бұхара хандықтарында 1873 жылы, Ауғанстан, Иран, Иракта 1923 - 29 жылы, Сауд Арабиясында XX ғасырдың 70 жылыдарында жойылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
Қиманың статикалық моменті
--------------------------

Қиманың статикалық моменті- геометриялық
сипаттамасы: , бірінші интеграл
қиманың *x* өсіне сәйкес, ал екіншісі *у* осіне
сәйкес статикалық момент деп аталады. С.м.
өлшем бірлігі-см3, м3. Қиманың статикалық момент арқалықтың иілуге қарсыласуын сипаттайды.
Қарапайым қималар үшін кедергі моменттері.

Тіктөртбұрыш үшін
-----------------

**Тіктөртбұрыш үшін:** мұндағы *б*-ені, *h*-биіктігі.

Шеңбер үшін
-----------

**Шеңбер үшін**: мұндағы  *r,d*-шеңбердің радиусы мен диаметрі.

Сақина үшін мұндағы
-------------------

**Сақина үшін , мұндағы**
*d,Д*-сақинаның ішкі және сыртқы диметрлері.

Қиманың өрістік кедергі моменті
-------------------------------

**Қиманың өрістік кедергі моменті** өрістік инерция
моменттінің (Ĵp) радиусқа (*р*) қатынасын білдіреді:

```
Қиманың өрістік кедергі моменті - дөңгелек қима беріктігінің бұралу
```

кезіндегі геометриялық сипаттамасы. Қарапайым қималар үшін өрістік кедергі
моментгері:

### Шеңбер үшін

**Шеңбер үшін:** мұндағы
*R, Д*-шеңбердің радиусы мен диаметрі.

### Сақина үшін

**Сақина үшін:** , мұндағы
*d,Д*-сақинаның ішкі және сыртқы диаметрлері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
**Абд ул-Карим Бұхари** (18-ғасырдың 2-жартысы, Бұхара-1830, Константинополь) - тарихшы. Өмірі жөнінде мәлімет аз. Саяхат жасап, бірқатар елді аралаған. 1807-08 жылдары елшілермен бірге Константинопольге барған. Оның парсы тілінде жазған тарихи геогр. еңбегі 1873-1874 жылдары Мысырда басылып шықты. Еңбек француз тіліне аударылып, 1876 ж. Парижде "Орталық Азия (Ауғанстан, Бұхар, Хиуа, Қоқан) тарихы" деген атпен жарық көрді. Шығармада Орт. Азия жөнінде қысқаша геогр. мәліметтер берілген және Ахмед Шаһ Дуррани заманынан бастап, өз тұсына дейін осы елде болған тарихи оқиғалар баяндалды. Сонымен бірге Дешті Қыпшақ жерінен қазақтармен бірге мекендеген қарақалпақтар, Қазақстан мен Хиуаның сыртқы саяси байланысы, Хорезмді билеген қазақ хандары туралы құнды мәліметтер келтірген.
**Қима қат-қабатын хаттау.** Қат-қабатты қималарды зерттеу негізі. Геологиялық қимаға тиесілі тау жынысы қабаттарын саралау және осы қабаттарды, олардың табиғи ашылымдардағы, тау қазыңдыларындағы, немесе бұрғылау тасбағандарындағы бір-бірімен астасу ретін сақтай отырып, кезек-кезегімен (төменнен жоғары қарай немесе
(керісіншe) хаттау. Хаттау барысында қима қүрамындағы әрбір қабаттың
төмендегі сипаттары ашылып көрсетіледі: оны құрайтын тау жынысы атауы
(мәселен, құмтас, доломит, саз, т.с.с.); осы тау жынысытың сырт сипаттары
мысалы: ұсақтүйірлі, сұрғылт түсті, аныққат-қабатты, т.с.с.); әрбір қабаттың
біртектілігі немесе әртектілігі (мәселен, қабат саз қабатшаларымен қат-
қабатталған немесе бірқалыпты жұқа қабатшалар күрайды, т.с.с.); әрбір
қабаттың қалыңдығы, астасу элементтері, бояуы (түсі), түйірлену дәрежесі,
минералдық қүрамы (сырт көзге), беткі жазықтығына тән сипаттар мен
басқа да бітімдік ерекшеліктері; қиманы құрайтын қабаттардың органикалық
қалдықтарды кіріктіру дәрежесі, жаңа түзілімдермен қанығу дәрежесі, т.с.с.
сипаттары да көрсетілуі тиіс. Әрбір хатталған қабаттан үлгілер мен
таскертпелер және зерттеуші қажет деп тапқан сынама түрлері алынады.
Қима қат-қабатын хаттау шаралары стратиграфиялык бағаналарды түрғызуға негіз болып
есептеледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Бану-Мұса ағайындар** (Мұса ұлдары, атап айтқанда Әбу Жафар Мұхаммад ибн Мұса (803 жылдан бұрын – 873), Ахмад ибн Мұса ибн Шәкір (803 – 873) және Әл-Хасан ибн Мұса ибн Шәкір (810 – 873)) – Ислам әлемінде механика ғылымын таратқан бірінші мұсылмандардың бірі болды. Оның "Әл-Хил" кітабі Ислам әлемінде механика саласындағы белгілі кітаптар қатарында қалған бірінші еңбек болып саналады. Аталмыш кітапта бір мың механикалық құрал туралы жазылған.

Ахмад ибн Мұса ибн Шәкірдің *Өздігінен оталатын (?) шам* сызбанұсқасы Механикалық құрылғылар кітабында. Қолжазба араб тілінде болған.
Бану-Мұса жасап шығарған құралдың бірі – су атқыш. Олар жолының өзі реттейтін шам секілді жасалған. Өзеңдер мен теңіздер түбін қазатын механикалық күректің бірі түрі, құбырлардағы лас ауаны сыртқа шығаратын құралдың жобалары – Бану-Мұса бауырларының жетістіктеріне жатады.

Бану-Муса бірінші рет еуропалықтардан 500 жыл бұрын темір шыбықтарды қолданды.

Бану-Мұсаны келесі бір жаңашылдығына – судың қысымымен жүретін сағаттар болды. Олар кейін шіркеулер мен Еуропа елдерінің үлкен алаңдарында орналасқан түрлі сағаттардың үлгісі болды. Аталмыш сағаттар белгілі бір уақытта музыка ойнайтын.
**Әбдеш Құрамаұлы Беделбаев** (04.10.1920, Жамбыл облысы, Жуалы ауданы - 07.10.1964, Алматы) - қазақ кеңес математигі, автоматты реттеу теориясы мен қолданыстағы механиканың көрнекті маманы. Әбдеш Құрамаұлы Беделбаев 1949 ж. Қазақстан мемлекеттік университетін бітірген. 1953 ж. аспирантураны бітірген соң Қазақстан политехникалық институтында үзбей жұмыс істеп, ассистенттен кафедра меңгерушілігіне дейін көтерілген. ҚазССР ғылым академиясының Математика және механика секторында көп жылдар бойы топқа жетекшілік еткен. Әбдеш Құрамаұлы Беделбаев 1964 ж. "Ляпунов функциясы әдісімен орнықты және оптимальды реттелетін ой-жүйелер құру" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 30-дан астам ғылыми еңбектің авторы. Әбдеш Құрамаұлы Беделбаевтың "Автоматты реттеудің сызықтық емес жүйелерінің орнықтылығы" атты монографиясы (1960 жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том, 229 бет
**Әбду Жүнісұлы** (1906-1938), партия, кеңес қызметкері, репрессия құрбаны. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. Шет ауданы түлегі. 1929 ж. Қоңырат ауданы бойынша ең алғашқы «Оян» серіктігін (кейін Киров ұжымшары) ұйымдастырушы. 1932 жылғы аштыққа қарсы күрес жүргізіп, жоғарғы орындарға хабарлап, шаралар қолдану жөнінде тиісті талаптар қойды. Осыған байланысты Алматыдан арнаулы комиссия келіп, жұмыс жасаған. Балқаш қаласынан көлікпен балықтасу ұйымдастырылған. Соның нәтижесінде осы өңірдің тұрғындары 1932 жылғы аштықтан жан сақтап, аман калды. Әбду Тоқырау өзенінің бойына алғашқы рет су диірмен, кейін жел диірмен орнатқызды. Әбду ҚазОАК-тің мүшелігіне сайланып, 1935 ж. аудандық атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары болды. 1936 ж. Алматы қаласына партия оқуына шақыртылды. 1937 ж. тамыз айында «халық жауы» деген жалған жаламен түрмеге жабылып, 1938 ж. Қарағанды түрмесінде атылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
*Басқа мағыналар үшін Бөрлі деген бетті қараңыз.*
**Бөрлі** — Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы ауыл, Темір Масин ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы - Сайқын ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 128 км-дей жерде, Нарын құмының теріскен, еркекшөп басым, әртүрлі астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өскен құмдауытты, шөл белдемінде орналасқан.

Халқы
-----

1999 жылы тұрғындар саны 1108 адам (564 ер адам және 544 әйел адам) болса, 2009 жылы 1277 адамды (652 ер адам және 625 әйел адам) құрады.

Тарихы
------

Іргесі 1977 жылы Темір Масин атындағы жылқы өсіру кеңшарын құруға байланысты қаланған. Кеңшар орталығы болған. 1978 жылға дейін Батыс Қазақстан облысының Қазталов ауданының бөлімшесі болған. Алайда Бөрлі ауылы - 17 ғасырда Байбақты және Табын рулары қыстаған ежелгі мекен орны. Бөрліде және округтегі Куйбышев, Тереңқұдық ауылдарында бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

Инфрақұрылымы
-------------

Ауылда Мәдина Бегалиева атындағы жалпы білім беретін орта мектеп, кітапхана, медициналық бекет және мәдениет үйі жұмыс істейді. Ауыл орталығында Кеңестер Одағының батыры Темір Масиннің бюст-ескерткіші қойылған. Ауыл тұрғындары автокөлік жолы арқылы қатынайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
2. ↑  Батыс Қазақстан энциклопедиясы — Алматы: «Арыс» баспасы, 2010 ISBN 978-601-291-049-0


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Әжен •
 *Бескөл* •
 Бисен •
 Бөрлі •
 Жәрмеңке •
 Жетібай •
 Жиекқұм •
 *Қарасай* •
 Қарасу •
 Кеңой •
 Көктерек •
 *Куйбышев* •
 Мәмбет •
 Мұратсай •
 *Науша* •
 Сайқын •
 Саралжын •
 Сейітқали •
 Тайғара •
 Тереңқұдық •
 Үштерек •
 Ұялы •
 Хан Ордасы •
 Шонай 
 |

 |
**Жақсылық пен жамандық**  — жеке адамдар мен әр түрлі топтардың іс-әрекеттеріне, әлеуметтік құбылыстар мен қатынастарға адамгершілік тұрғысынан берілетін этикалық баға. Жақсылық деп белгілі бір қоғам (не белгілі бір топ) адамгершілік деп танып, жалпыға өнеге ететін іс-қимылдарды айтады. Жамандық деп, керісінше, адамгершілікке лайықсыз деп танылатын іс-әрекеттерді айтады. Осы екі ұғымның мәнін түсіндіру, олардың арақатынастарын айыра білуді іздеу барлық халықтар арасында ерте кезден-ақ басталған. Ислам дінінде Жақсылық пен жамандықтың адамның өз ниетіне байланыстылығы айтылады. *"Мұхаммед (с.ғ.с.): ...кімді қаласаң ардақтайсың да, кімді қаласаң қорлайсың.* Жақсылық *сенің қолыңда"* (*Құран Кәрімде* 3:26) Әйтсе де адамдардың қаперсіз жүруі қошталынбайды: *"Жақсылық істеңдер. Шын мәнінде Алла игілік істеушілерді жақсы көреді"* (4:36). Жалпыға бірдей қабылданған адамгершілік қағидаларға жат жамандық іс-әрекеттер қай уақытта да этикалық тұрғыдан айыпталынады. Солай бола тұра бұл категориялардың белгілі, тұрақты өлшемі де жоқ, әсіресе, жеке адамның субъективті ой-пікірі тұрғысынан келгенде Жақсылық пен жамандықтың аясы бірде тарылса, бірде ұлғайып отырады. Қатыстылық жағынан біреуге игілік болып көрінген іс-әрекет өзге біреуге қиянат болуы, сондай-ақ, керісінше, біреуге қиянат болып көрінген әрекет, біреуге игілік болуы ықтимал. Мұндай салыстырмалы түрдегі Жақсылық пен жамандықтың неғұрлым айқын да анық бағасы қалай болғанда да жақсылықтың — жағымды, жамандықтың — жағымсыз құбылыс екендігінде. Сондықтан жағымды жақсылыққа адам жаны әрдайым құштар. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында Жақсылық пен жамандық мәңгілік тақырыпқа айналып, өнегелі іс пен өмірлік мәселелерде жақсылық алғы кезекке қойылған. 19 ғасырда өмір сүрген қазақ шайыры Майлықожа бұл туралы былай дейді: *"Жақсылық отқа күймес, суға батпас, Гауҝар тас жарық қылмай жерде жатпас, Қолдан келсе етіңіз жақсылықты, Жақсылықты еткендер жаман таппас"*. Қазақ даласынан шыққан ұлы ойшылдар: Қорқыт ата, Әбу Наср әл-Фараби, Қожа Қожа Ахмет Ясауи, Жүсіп Баласағұн, Абай, т.б. халқымыздың дәстүрлі дүниетанымындағы жақсылық, ізгілік ұғымдарына терең мән беріп, оларды әлемдік философиядағы түсініктер деңгейінде қарастырады. Олардың пікірінше, жеке адамның жақсылыққа ұмтылуы, ізгі іс-әрекеттер жасауға құштарлығы — әділетті қоғам құрудың басты шарты.

Сілтемелер
----------

Қазақ энциклопедиясы
**Жақсы Қарсақбас** – Тосынқұм құмының батысында 15 км жердегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Жангелді ауданында. Торғай өзенінің аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 156 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км.

Жер бедері
----------

Шығыс беткейі тіктеу келген. Жаңа түзілімдік шөгінділерден пайда болған. Түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатады. Жақсы Қарсақбас тауының жанында Басқарасу, Алакөл, т.б. көптеген қыстаулар бар.

Өсімдігі
--------

Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, күйреуік, астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Кент тауларында Кызыл-Кент жолының маңында қазақ даласына жоңғар шапқыншылығы кезіндегі сәулет ескерткіші бар. Халық арасында ол Кент сарайы деген атаумен белгілі. Кішігірім жазықта, барлық жағынан жартасты таулармен қоршалған. Қазақстанның ежелгі тарихын зерттеуші М.Чеканинский «Развалины Кызыл - Кент, опубликованной в записках Семипалатинского отделения общества изучения Казахстана» атты мақаласында (1929) Қарақаралы ауданына қазақстарды қоныстандыру тарихы туралы бірқатар қызық ұсыныстарды хабарлайды.
Кент тауларында Кіші жүздің Жағалбайлы руының қазақтары XIV ғасырда пайда болды. Мекеннің өзіне тән мінезі, ғимарат жоспары және тапқырлықтары М.Чеканинскийдің ойынша Қызыл Кентке Будда храмына қарағандай қарауға мүмкіндік береді. Кент сарайының ғимараты кішігірім, шаршы пішінді. Жақтардың өлшемі 5 сажень (ежелгі орыс ұзындық өлшемі, 1 сажень шамамен 2 метр болып есептеледі.) Үш жақтан жалғас салынған үйлер бар, олардың сыртқа шығатын есіктері жоқ. Терезелері қайда екені белгісіз. ХIХ ғ. соңында құрылыс бұзылған. Оңтүстік жақтағы ұзындығы 8 аршин (ежелгі орыс ұзындық өлшемі, 1 аршинде 71 см бар.) қабырға тұсында кіреберіс есік орналасқан. Кіреберіс есік қалқаның астында орналасқан. Қалқа балкон түрінде және ұзындығы 4 аршин ағаш бағаналарымен тірелген. Екі бағана үйдің қабырғаларының қалқасын тіреп тұр, ал төртеуі қарама-қарсы жақтағы шеттерді тіреп тұр. Екі артқы және алғы бағаналарға бір- бір бөрене салынған, кесе-көлденеңнен орта қалыңдықты 17 сырғауыл орналасқан. Сырғауылдардың арасы тақтайшалармен толтырылған. Үстінен тас тақталар төселген. Қалқаның екі жағынан да қабырғалардың қалдықтары сақталған. Бұл қабырғалардың міндеті жұмбақ күйінде қалып отыр. Қалқадан жоғары оңтүстік қабырғада кіреберістің үстінде терезе сақталған. Ал, ғимараттың ішінде осы қабырғада жерден 3 аршин 7 вершок (ежелгі орыс ұзындық өлшемі, 1 аршинде 71 см, 1 вершокта 4,445 см бар.) биіктікте жұқа мөтке көрінетін. Анықтап айтқанда, бұл екінші қабат еденінің қалдықтары. Сонымен, ғимарат екі қабатты болғаны анықталды. Бұл жергілікті тұрғындардың әңгімесі, оңтүстік қабырғаның биіктігі және екінші қабаттағы биіктікте терезенің болуы негізінде дәлелденді. Бүкіл сарай жапсырма құрылыстарымен бірге тас тақталардан салынған. Құрылыстың ішкі және сыртқы жағы балшықпен сыланған. Қабырғалардың қалыңдығы 1 аршин 2 вершкок. Сарай маңында түрлі құрылыстардың үйінділері болған. Сарайдың қасында бірнеше қабір бар. Сыртынан қарағанда олар қазақтардікі емес. Кент сарайы Жоңғар хандығы тұсында пайда болған ескеркіш. Қызыл Кент үйіндісінің маңынан бидай тұқымы бар бірнеше қыш құмыра – будда дінінің заты табылды.
Бес қару
**Сайдақ** (немесе сагайдак, садак, саадак, сагадак, согодак)- атты садақшылардың қарулар жиынтығы. Олар садақ, оқ және қаптан тұрады. Бұл қаруды түркілер, моңғолдар және XVII ғасырға дейінгі Русьте қолданған. 

Сонымен қатар, сайдак деп садаққа арналған қапты да атаған. 

Сайдакты безендірген. Қару палатасында патша Алексей Михайловичтің күміс, алтын жіптермен безендірілген былғары сайдағы сақталған. Сайдақтың астында қанжар ілулі тұрады. 

Сайдақтың аналогы скифтік горит болған.

Этимология
----------

Сайдақ түрік тілінен аударғанда *sadaq* - "садаққа арналған қап", моңғол тілінен аударғанда *sagadag*, қалмақ тілінен аударғанда саагд - "садақ оғымен бірге"

Әдебиеттерде
------------

Бұл уақытта жоғары жақтан, қамалдан жарты шақырым жерден жаңа аттылар көріне бастады. Көп ұзамай найза мен сайдақ асынған әскер бүкіл даланы алып кетті. Олардың арасында ақ боз атқа мінген, үстінде қызыл бешпенті, қолында қылышы бар Пугачевтің өзі еді. 

— Александр Сергеевич Пушкин «Капитанская дочка»

Дереккөздер
-----------

Орыс Уикипедиясынан аударылған.
**Сайлау Біләлов** (1937 жылы туған), шопан, Социалистік Еңбек Ері (1976), Қаз КСР-інің еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері (1970.) Еңбек жолын 1956 жылы Жамбыл атындағы ұжымшардың шопаны болып бастады, одан соң Егіндібұлақ ауданы «Арқалық» кеңшарында аға шопан болды. Қой шаруашылығында мал қыстатуды табысты өткізу, оның өнімділігін арттыру, мемлекетке мал өнімдерін сатуды көбейту жолындағы жарыстың бастаушысы болды. 9-бесжылдықтың (1971-1975) міндеттемелері мен жоспарлы тапсырмаларын мерзімінен бұрын орындады. Қазақстан Компартиясы 14,16-шы съездерінің делегаты. Біләлов аты Қаз КСР Алтын Құрмет кітабына жазылған (1980). Ленин, 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Қызыл батаялат** — бұршақ тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Биікт. 25—80 (100) см, сабағы тік, сидам. Жапырағы сопақ, ұз. 20—30 (40) см, ені 10—25 (35) мм, жиегі тілік, үстіңгі беті түксіз, астыңгы беті түкті. Гүл сидамы қысқа, гүл шоғы — шатыр гүл. Күлтесі сары, кейде солгын күлгін, 4-—6 тұқымды, оның ұз. 2 мм, сарғылт. Қызыл батаялат шалғынды, жазық жерлерде, таулы ормандарда, өзен алқаптарында өседі. Бат. Шығ. Сібірде, Моғғолияда, Солт.-Шығ. Қытайда таралған. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Қарқаралыда, Жоңғар, Іле, Күнгей Алатауында кездеседі. Қызыл батаялат бағалы мал азығы, сүрлем дайындалады, қолдан егіледі. Гүлінен ара бал жинайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Абд Әл-Жаббар**, *бин Ахмедәл -Хамадани* (1025 жылы өмір сүрген) - Ислам дінінің көрнекті өкілі, шафиит мазһабының факиһы, яғни діни құқықтық төрт мазһабтың ішіндегі мұсылмандар қауымы толық мойындаған Әбу Абдаллаһ аш-Шафии мазһабының түсініктемешісі, фикһ білімпазы, заңгер.  

Көп жыл Бағдадта тұрды. Оны 971 жылы шамасында уәзір, мутазилашыларға (әл- Мутазила - дараланған, оқшауланған, бөлектенген) қамқоршысы *ас-Сахиб ибн Аббад* (938 - 95) фикһтан дәріс беруге Рейсге шақырады. Ол Рейде бас қази болып тағайындалады, кейін қади әл-қудат немесе әл-қади деген атаққа ие болды. Абд Әл-Жаббар кәләм, фикһ және табиғаттану бойынша бірнеше шығарма жазды. Оның сақталған шығармалары (1950 ж. басында табылған)
және *Әбу Рашид ан-Найсабури* (1024 ж.ө.) мен *ибн Маттуайх* (1076 жылы өледі) сияқты шәкірттерінің туындылары мутазилашылардың ілімі туралы мағлұмат алудың негізгі көзі болып табылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
**Қызыл бауыр шұбар бақа** (лат. *Bombina bombina*) – Қазақстандағы құйрықсыз қосмекенділер отряды, дөңгелектілер тұқымдасының жалғыз өкілі. Арқасы жасыл немесе қара дақтары бар сұр түсті, құрсақ жағы қаракөк дақтары бар қызғылт не ашық қызғылт түсті, дене пішіні кішілеу бақа (ұзындығы 3-5см). Еуропада кең таралған. Қазақстанда тек Жайық өзенінің аңғарында кездеседі. Мұнда ол ағынсыз сулар, ұсақ шұңқырлар, бақшалар, тағы басқа жерлерді мекендейді. Су беті өсімдіктері көп, түбі лай жердерді ұнатады. Бұл бақаның бүкіл өмірі суда өтеді, судан тек түнде және таңсәріде шығады. Ешқашан судан алысқа кетпейді. Ең ұзақ,алыс кететін уақыты –күз.Қызыл бауыр шұбар бақаның судан 0,5 км-де қыстайтын шұңқыры болатындығы белгілі. Басқа құйрықсыз қосмекенділерден айырмашылығы-уылдырығын топтамай,жеке-жеке не-2-12 уылдырықтан тастайды,уылдырық тастау уақыты мамырдың басы.Аталықтары осы кезде өздеріне тиіс "уу…уу" не "унк…унк" деген қатты дыбыстарын шығарады, 2-3 рет қайталайды және 2 км қашықтықтан жақсы естіледі. Аталықтары өте ерте шығатын дернәсілдерінің метаморфозы біткенше, маусымның аяғына дейін дыбыс шығарады. Ересектері су жәндіктерімен,ал итшабақтары балдырларымен қоректенеді. Бұл бақаның ерекшілігі –сүтқоректі жануарлардың сілекей қабығын қатты күйдіретін, терісінен улы шырыш бөліп шығарады. Сүтқоректілер мен құстарды шаққанда, олардың тыныс алуын әлсіретіп ,бұлшық еттерін жансыздандырады. Сондықтан қызыл бауыр шұбар бақаны ешқандай аң,құс,балық жемейді.

Дереккөздер
-----------
**Рави** (хинди रावी, -пандж. ਰਾਵੀ, урду راوی) — Үндістандағы және Пәкістандағы өзен. Рави (ежелгі атауы Иравати әлде Парушни), Ведыда айтылғандай Чинаб Жеті су өзендерінің бірі. Ұзындығы - 720 км және ол Пенджабтың атын берген өзендерінің бірі болып табылады.

Рави Гималайда ағады, солтүстік-батыс бағытта Химачал-Прадеш үнді штатынды ағады. Чамба  қаласына жақындаған сон оңтүстік-батыс бағытта ағады және Пәкістаның жеріне отпей тұрып, бірнеше шақырымнан сон  Үнді-Пәкістан шекарасын қалыптастырады. Рави ағыстын төмен жагынна барып,Чинабқа кұйылады. Лахор Равидағы ең үлкен қала.

Рави суың қолдана отырып, екі ел  Indus Waters Treatyкелісімге отырды. Үндістанын бетінде бірнешет бөгет соғылған, сол себептен Равидың астынғы жағында кейбір кезде су болмайды. Ранджит-Сагар бөгеті су қоймасын құрайды.

Сілтемелер
----------

* Рави туралы мәлімет Pakistan Waterways Мұрағатталған 4 қарашаның 2008 жылы. осы сайтта (ағылш.)
**Жақсы Қаражал** – Жаман Қаражал тауының солтүстік сілеміндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданының шығыс шетінде, Қарқаралы ауданымен шектесетін Дария ауылының шығысынан 105 км жерде орналасқан. Солтүстік (Қоңыртөбе мен оның салалары) және оңтүстік (Керегетас) бағыттарда ағатын өзендердің суайрығы болып саналады. Батыстан шығысқа қарай 10 – 11 км-ге созылып жатыр, ені 1,5 – 2 км. Абсолюттік биіктігі ортаңғы бөлігінде 1088 м, шығысында 995 м.

Геологиялық құрылымы, жер бедері
--------------------------------

Девон мен тас көмір жыныстарынан түзілген. Беткейлері құламалы, кей жерлерде түпкі жыныстарының шығуы байқалады. Етегінен көптеген бұлақтар бастау алады.

Өсімдігі
--------

Таудың нашар дамыған бозғылт қоңыр топырағында бетеге, жусан, сұлыбас, тобылғы, қараағаш, т.б. өсімдіктер өседі. Етегінен көптеген бұлақтар бастау алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Stabroek Market** -Гайанадағы Джорджтаун қаласында орналасқан үлкен базар 

Стабурк базарына кіретін басты қақпа

Құрылыс
-------

1842 жылы Джорджтаун қалалық кеңесі Уотт-стриттегі базардың орналасқан жерін белгілеп, оны базар деп ресми түрде мойындады. Базарды 1880-1881 жылдар аралығында АҚШ-тың Делавэр штатындағы Edgemoor компаниясы жобалаған және салған. Темір мен болат конструкциясының құрылысы 1881 жылы аяқталды және қалада әлі де қолданылып келе жатқан ең көне құрылым. Американдық инженер Натаниэль Маккей жобалаған бұл базарда сатылымға көптеген өнімдерді ұсынады. Базар 7000 м2 жерді алып жатыр. Темір құрылымдары мен сағаттардың мұнарасы Ұлыбританиядағы Викториан дәуірін еске салады.

Базар
-----

 
Стабрук-Маркет аймағы әрдайым қаладағы ең жанданған орын болып табылады. Бұл таксилер мен «шағын автобустардың» 

Стабрук Маркет орталық хабы, сонымен қатар Демерара өзенінің бойындағы барлық қалалар мен ауылдардан келген адамдар мен тауарларды тасымалдайтын паромдар үшін орталық.

Стабрук-Маркет көптеген сатушылар ақша табуға баратын Гайанадағы ең үлкен базар орны ретінде танымал. Базар әрдайым күнделікті тұтынушылармен толы, оларға зергерлік бұйымдардан бастап, киім өндіруге дейінгі әртүрлі бұйымдарды ұсынады. Стабрук-Маркет ғимараттың жоғарғы жағында орналасқан сағаттарымен кеңінен танымал. 

Стабрук базары Гайаналықтар «қала» деп атайтын орталықта орналасқан, онда көптеген басқа ірі кәсіпорындар оның биік және танымал ғимараттарын қоршайды. Стабрук-Маркет Джорджтаунның басты көрікті жерлерінің бірі және Гайанаға әйгілі базар.

Қылмыс
------

Стабрук базары, әдетте, қылмыс деңгейі жоғары деңгейде болмағанымен, бірақ тонау кейде болып тұрады.[1] 2011 жылы Стабруктағы базардағы гранатаның жарылысы салдарынан бір адам қаза тауып, бірнеше адам жарақат алды.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Guyana travel advice - Safety and security", United Kingdom Government foreign travel advice.
2. ↑  "Breaking News: Man killed, several injured in Stabroek Market grenade explosion", Kaieteur News, January 5, 2011.
Бұл үлгі үлгілер синтаксисінің күрделі функцияларын қолданады.

Бұл үлгінің жасалу құрылымымен толық таныс болмайынша және күтпеген жағдай салдарын түзеуге сенімді болмасаңыз бұны өңдемеуге тырысыңыз. Тәжірбиені үлгі зертханасында немесе өзіңіздің жеке зертханаңызда жасаңыз. 

Тоетоми Хидэцугу (1568 жыл - 15 маусым 1595 жыл) - Сэнгоку дәуірінің жапондық даймесі, Тоетоми Хидэеси атты вассалдың жиені.

Өмірбаяны
---------

Тоетоми Хидэеси атты вассалдың үлкен әпкесінің ұлы Миеси тайпасына қабылданып Миеси Нобуеси деген есімге ие болған. Бірталай уақыттан кейін өзінің танымал ағасының құрметіне орай Хашиба Хидэцугу деген ат қойылған.

1582 жылы Тоетоми Хидэеси өз жиеніне табысы 400000 коку күріш болатын Оми ауданың тарту еткен. Оның тұрғылықты жері Омихатиман сарайы болған. Тоетоми Хидэцугу өз ағасына Нагакутэ(1584), Нэгородзи(1585), Сикоку (1585), Одавара(1590) шайқастары кезінде жақсы көмектескен.

1590 жылы Тоетоми Хидэцугу Оде Набукацу атты адам иелік еткен Овари ауданыңдағы Киеси сарайының басшысы ретінде сайланған. 1591 жылы Тоетоми Хидэеси өзінің кіші баласы Нобукацу атты мұрагерінен айырылғаннан кейін Тоетоми Хидэцугу атты адамды асырап алған, және оған кампаку лауазымын берген. Тоетоми Хидэеси Киото қаласына бет бұрып, ағасы салған мемлекет бастығының тұрғылықты жеріне келген. Хидэеси Хидэцугу атты асыранды баласын салтанатты түрге мұрагері ретінде жариялаған. Алайда, Тоетоми Хидэцугу Корея жеріне қарсы соғыстан бас тартқаннан кейін оның ағасымен қарым қатынасы нашарлап кеткен. Тоетоми Хидэеси Корея жеріне қарсы жорықты, ал оңын ағасы мемлекеттің ішкі мәселелерін жүргізген.

1593 жылы Тоетоми Хидэеси атты дайменің Хидэери атты баласы дүниеге келген, осылайша Хидэцуги мен Хидэеси арсындағы қарым-қатынас нашарлаған.

1595 жылы Тоетоми Хидэцугу көтеріліс бастамақшы болды деп айыпталып, сэппоку рәсімін жасаған, кейін Тоетоми Хидэеси атты дайменің бұйрығы бойынша оның әйелі және балалары өлтірілген.

Дереккөздер
-----------

Тернбулл С. «Самураи», Москва, «АСТ», 2008 г. ISBN 978-5-17-040815-3
*Басқа мағыналар үшін Жақсыбай деген бетті қараңыз.*
**Жақсыбай** — Тобыл мен Өлкейек өзендерінің бастаулары аралығындағы тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысының Науырзым ауданы жерінде, Торғай үстіртінің оңтүстік жағында, Сыпсыңағаш қолатының шығысында, теңіз деңгейінен 229 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 14 км2, ұзындығы 4,8 км, ені 4 км, жағасының ұзындығы 15,1 км. Жауын-шашын және жер асты суымен толысады. Қараша — сәуір айлары аралығында мұз қатады. Суы тұщы, тамыз айында сәл кермектеледі.

Жағалау сипаты
--------------

Жағасы, негізінен, жайпақ, батпақты, оңтүстік түйетайлы, жарқабақты. Мал ішеді, шабындық көлдетіліп суарылады. Іргелес жатқан Арыстанбай өңірінің жайылымы суландырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Жақсыбек Тілеуұлы Үншібаев** (14.10.1922, Сәтбаев - 1994) - соғыс және еңбек ардагері. Ұлы Отан соғысына қатыскан. 

1941 жылдың желтоқсанында Армия қатарына шақырылды. Воронеж, Степной 2, 3-ші Украина майдандарында болды. Үш рет жараланды. КОКП мүшелігіне майданда қабылданды.

1943 жылы 18 желтоқсанда Кривой Рог қаласы маңындағы 142,2 биіктік үшін қиян-кескі арпалыс болды. Гвардия аға сержанты Үншібаев атуға қажетті мәліметтерді тез әзірлеп, атыс позициясын өзгерту жөнінде команданы мезгілінде беріп, көзге ілінген нысананы құртып отырды. Бұл күні Үншібаевтың расчеты минометпен дәл атып, жүк артқан екі автомашинаны қиратып, жаудың екі взводқа жақын жаяу әскерлерін құртып, қалғандарын тоз-тоз етті.

Немістер біздің полктардың әрі қарай жылжуын бөгемек болып 27 ақпанда өршелене қарсы шабуыл жасады. Олардың жаяу әскерін танктер мен өздігінен жүретін зеңбіректер сүйемелдеді. Гитлершілер екі атқыштар батальонының қосылар жерінен біздің қорғанысымызға сұғынуына мүмкіндік алды. Жау автоматшылары минометшілердің позициясына таянып келіп қалды. Өз жолдастарынан бөлініп қалу қаупі төніп тұрса да, біздің расчет шабуылдаушыларға оқ жаудыруды тоқтатпады. Ерлік пен табандылық жеңіп шықты. Гвардия старшинасы Үншібаевтың омырауына II дәрежелі Даңқ ордені тағылды. Осы ұрыста ол жараланды.

1944 жылы күзде госпитальдан шыққан соң Ж.Т. Үншібаев барлаушылар взводы командирінің көмекшілігіне тағайындалып, талай рет батыл барлаулар жасады.

1945 жылғы 17 ақпанда жау екі сағаттық артиллериялық әзірлік жасағаннан кейін 150 танк пен өздігінен жүретін зеңбіректер сүйемелдеген екі дивизияға жуық жаяу әскерлерімен Будапешттің солтүстік-батысынан шабуылға шықты. Үншібаев бастаған бір топ барлаушылар Грон өзенінен өтетін жерді жауып тұрған Кеменди хуторына аттанды. Гвардияшылар алғы шепке жетісімен-ақ жаудың 30-ға жуық танкі мен екі батальон жаяу әскері оларға қарсы жүрді. Күш тең емес еді. Жақсынбек жауды жақындатып алып, бұлтартпай ұруға бұйрық берді.

Жау екі жүз-үш жүз метр қалғанда барлаушылар оларға пулеметтен оқ жаудырды. Гитлершілдер алдымен жата қалды, содан кейін тайқып кетті. Бұл кезде қираған үйлерді тасалап тұрған гвардиялық танкистер жаудың танктерін атқылады. Гвардия старшинасы Үншібаев бастаған взвод жаудың 200-ге жуық солдаты мен офицерін құртып, 17 гитлершіні қолға түсірді.

Үншібаев майдандағы ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1946 жылы 16 мамырдағы жарлығымен 1-дәрежелі Даңк орденімен марапатталды. 

Даңқ орденінің толық иегері Ж.Т. Үншібаев соғыстан кейін үзақ жылдар Сәтбаев қаласында тұрды. Ленин орденді Қ.И. Сәтбаев атындағы Жезқазған кен-металлургия комбинатында азаматтық қорғаныс бойынша аға инженері болып қызмет атқарды. 

Соғыс және еңбек ардагерлері кеңесінің төрағасы бодды. Одақтық дәрежедегі дербес зейнеткер, Данқ орденінің толык иегері, Сәтбаев қаалсының құрметті азаматы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Америка көмек әкімшілігі** (АРА — Amerіcan Relіef Admіnіstratіon) — қайырымдылық көмек көрсететін халықаралық ұйым. Алғашқыда Еуропада тұратын, тұрмыс жағдайы нашар америкалықтарға көмек беру мақсатымен құрылған. Оны 1919 — 23 ж. Г.Гувер басқарған. 1-дүн. жүз. соғыс басталған кезде (1914) Ұлыбританиядағы АҚШ елшісі У.Х. Пейдж Америка көмек к-тін құруға ниеттеніп, бұл істі Г.Гуверге тапсырған. К-т 120 мың америкалыққа көмек беріп, елге жеткізді. Осыдан кейін Гувер Германия басып алған Бельгия мен Солт. Франциядағы аштыққа ұшырағандарға көмек беру үшін құрылған комиссияның басшысы болып тағайындалды. 4 жыл ішінде комиссия 10 млн. адамға көмек көрсетті. Бұған 1,5 млрд. доллар қаржы жұмсалды. Жеңіске жеткен одақтас мемлекеттердің басшылары 1918 ж. 11 қарашада Г.Гуверді Көмек беру және қайта құру ұйымына басшылыққа тағайындады. Бұл ұйым соғыста зардап шеккен Еуропа елдеріне азық-түлік көмегін көрсету міндетін іске асыруға тиісті болды. Ұйым 1920 жылға дейін 200 млн. адамды азық-түлік, киім-кешекпен қамтамасыз етті. Дүн. жүз. соғыс зардабы көп елге тигендіктен көмек ету шараларының ауқымы кеңейе түсті. Сондықтан Г.Гувер аталған ұйымды "Америка көмек әкімшілігіне" айналдырып, қайта құрды. Әкімш-тің қызметіне конгресс 100 млн. доллар қаржы бөлді. 1921 — 23 ж. әкімш. Еділ бойындағы және Украинадағы аштыққа ұшыраған халыққа көмек көрсетті.
*Басқа мағыналар үшін Жақсыбай деген бетті қараңыз.*
 **Жақсыбай** – Жайық алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысының Қаратөбе ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 130 км, су жиналатын алабы 2661 км2.

Бастауы
-------

Ақтөбе облысы жеріндегі Теректітөбе тауынан (244 м) басталады да Қарағанды құмын жағалап Сұлукөлге құяды.

Гидрологиясы
------------

Қар және жер асты суымен толығады. Арнасы енсіз (10 — 12 м), жайылмасы төменгі жағында ғана қалыптасқан. Салалары: Шыңғыссай (15 км), Майлысай (27 км), Ащысай тармағы (46 км). Жылдық орташа су ағыны 0,093 м3/с. Жаздың ортасында суы тартылып, қарасуларға бөлінеді. Мал, шабындық суғарылады. Алабы — табиғи шабындық, шүйгін жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Бань Гу
**Бань Гу** (*қытайша* - 班固), лақап аты **Мэнцзянь** (*қытайша* - 孟堅) (32 ж.- 92ж.)- Қытай тарихшысы және әдебиетшісі.

Аньлин қаласында (Шэньси провинциясы) туған. Хань империясында көрнекті қызметтер атқарған текті тұқымнан шықты. 47 ж. Лоян қаласындағы жоғары училищеге түсті. 58 ж. әкесі Бань Бяо жаза бастаған "Ертедегі Хань әулетінің тарихын" аяқтауға кірісіп, 82 ж. бітірді (оның екі бөлімін қарындасы Бань Чжао жазған). Бұл кітапта ежелгі Қытай мен Орта Азияның халықтарының тарихы, мәдениеті, экономикасы ххақында әрқилы мағлұматтар берілген. Бань Гу император Мин-дидің тапсыруымен бірнеше тарихи еңбек жазды. Көркем әдебиетте фулердің (дастандардың) авторы ретінде танылды; солардың ішіндегі "Екі астана туралы одасымен" даңққа бөленді. Өзі осы жанрдың теоретигі болды. 92 ж. Хань империясының қолбасшысы Доу Сянмен бірге ғұндарға қарсы жорыққа қатысты. Жорық сәтсіз аяқталғаннан кейін, түрмеге отырғызылып, сонда қайтыс болды [1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
**Америка агавасы** (лат. *Agave americana*) – қасқыржемдер тұқымдасының агавалар тұқымдас тармағына жататын тропикалық өсімдік. 

Біздің елімізде оның үй ішіне қоятын сәндік өсімдік ретінде өсіріледі. Оның жапырақтары ірі келеді және олардың алоэ сияқты тамырдан тікелей тарайтын тікенді, жұмыр келген жапырақтарынан басқа сабағы болмайды. Агаваның химиялық қасиеті әлі толық зерттеліп біткен жоқ. Агаваның жаңадан алынған шырынын жаңа басталып келе жатқан шемен ауруына,асқазан, бауыр, өкпе ауруларына қарсы ішеді. Оның препаратының қабынуға қарсы тұрарлық, ауруларды басатын және дене ыстығын төмендететін қасиеті бар. Жарақаттанғанда, немесе іріңдеп жара шыққан кездерде қолданады. Бұл үшін жаңа кесілген жапырақты тіліп, сол тілінген жағын ауырған жерге жапсырады. Әсіресе, агава іріңді жара мен ишиас ауруына қарсы тиімді нәтиже береді. Ішкі ауруларды емдеген кезде оның жаңа кесілген жапырақтарын, ұсақтап турап суға салып тұндырғаннан кейін ғана бауыр мен сары ауруларды емдеу үшін қолданады. Америка агавасының бал араластырған соны шырынын өкпе туберкулезі мен ұзаққа созылған бронх қабынуы кезінде ішеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Дәрілік өсімдіктер"/Бас редакторы М.Қожабеков - "Қазақстан" баспасы, 1975.
**Жақсыбай Жантөбетұлы**  (1888 жылы туған, Жамбыл облысы Шу ауданы Абай ауылы — 21.9.1958, сонда) — айтыс ақыны.

1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысады. Ақындардың республикалық слетіне (1938, 1939), Абай Құнанбаевтың (1945), Жамбыл Жабаевтың (1946) 100 жылдық мүшел тойларындағы айтыстарға қатысып, жүлдегер атанған.

Шығармашылығы
-------------

Оның *"Атыңнан, атам қазақ, айналайын"* деген патриоттық толғауы майдан газетінде (*"Отанды қорғауға"*, 1944, №38) басылып, жауынгерлер арасында кең тараған. Халық ақындары Қ.Баймағанбетов, Қ.Терібаев, Н.Баймұратов, Қ.Елеуовпен, т.б. айтыстары, қырғыздың атақты жыршысы Османқұлмен хат арқылы айтысы (1951) — көркемдігі жағынан құнды шығармалар. Жақсыбай өлеңдерінің негізгі тақырыбы — еңбек адамдары, майдан мен тылдағы ерлік істер. Ақынның көптеген өлең-жыр, толғауларынан басқа

* *"Түрксіб"* (1931),
* *"Назым қыз"* (1939),
* *"Мәлік батыр"* (1944),
* *"Жамбыл"* (1950) атты дастандары бар.

Өлеңдері мерзімді баспасөзде, жинақтарда

* *"Ақын жырлары,"* 1956;
* *"Пернедегі термелер"*, 1965;
* *"Ақын-жыраулар"*, 1979) басылды.

1985 жылы *"Өмірімнің өрнегі"* деген атпен жеке жыр жинағы жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
3. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
*Fraxinus excelsior*
**Кәдімгі шаған** (лат. *Fraxinus excelsior*) – зәйтүндер тұқымдасы, шаған туысына жататын ағаш тектес өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

* Биіктігі 30 метрге дейін жетеді.
* Қабығы қоңыр сұр түсті.
* Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, сопақша, ұштары сүйір келген.
* Гүлдері қызыл, сыпырғы тәрізді шоғырланып тұрады. Гүл тостағаншасы мен гүл тәжі болмайды.
* Жемісі - бір тұқымды, қанатты жаңғақша. Сәуір айында гүлдейді.

Өсетін жері
-----------

Жалпақ жапырақты және аралас ормандарда өседі. Кейде мәдени өсімдік ретінде қолдан да егіледі.

Құрамы
------

Құрамында кверцитрин, маннит, таннин, инозит, эфир майлары бар.

Емдік қасиеті
-------------

Жапырақтарынан жасалған дәрілерді халық медицинасында ревматизм, бауыр ауруын емдеу үшін пайдаланады. Жалпы бұл өсімдіктің ішек құрттарын түсіретін, іш жүргізетін, дененің қызуын төмендететін, несеп айдайтын қасиеттері бар. Бүйрекке тас байланғанда, сары ауруға байланысты дене сарғайғанда да осы өсімдікпен емдейді. Тыныс жолдары қабынғанда да қақырық түсіретін, жөтел басатын дәрі ретінде қолданылады. Ағаштың жас қабығын, жапырағын дене сыртындағы жараларға таңып қояды, бұл жараның жазылуын тездетеді. Дәрі жасау үшін өсімдіктің жапырағын, қабығын пайдаланады.

### Дәріні дайындау және қолдану тәсілі

Өсімдік қабығының немесе жапырағының ұнтақталған 20 грамын 1 стақан суға салып 30 минут қайнатып, 1 ас қасықтан күніне 3 мезгіл ішеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.