recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Әзімбаев Тұрдымұрат
**Әзімбаев Тұрдымұрат** 1923 жылы 24 сәуір күні Оңтүстік Қазақстан облысының Келес ауданының Бесабдал ауылында қазіргі Қошқарата округінде туған.

Шанышқылы тайпасының Бесуыл руынан шыққан.

Еңбекжолы
---------

Сондағы Калинин (қазіргі Нұрғиса Тілендиев) атындағы мектептің жеті сыныбын 1939 жылы бітіріп Капланбектегі зооветтехникумда, соңынан сондағы педагогикалық училищеде білімін жалғастырған.

Еңбек жолын 1941 жылы Калинин атындағы мектепте мұғалімдіктен бастаған.
Сол мектептен 1942 жылы наурыз айында Кеңес Армиясы қатарына шақырылады. 1942 ж. шілде айына дейін Алматыда әскери дайындықтан өтіп, сол жерден Ұлы Отан соғысына аттанады. Соғыста Украина майданында 51-армияның 346-атқыштар дивизиясына қарасты 1168 полкта барлаушы қызметін атқарады. Генерал Д.И.Станкевский басқарған 346-шы атқыштар дивизиясы құрамында жауға қарсы соғысқан Тұрдымұрат аға Қырымды азат етуде үлкен ерлік көрсетеді. Ол туралы тек сол бір отты, қанды Сиваш плацдармындағы өліммен беттескен әрбір минөт өмір жайлы жазылған «Мы вернулись, Севастополь», «Верность памяти», «Позвала отчизна в бой» атты кітаптар сыр шертеді. Бұл кітаптардың барлығы Украинада, Қырымда басылып шыққан.

Ондағы көрсеткен ерлігімен 2 рет «За отвагу» медалімен және жауынгерлік «Қызыл ту» орденімен марапатталды.
1943 жылы Қырымды алудағы аса жоғары ерлігі ескеріліп Кеңестер Одағының Батыры атағына ұсынылады. Ол материал диспансериядан өтіп 4 Украина майданының штабына барғанда жоғарыға жіберілмей қалып қояды.

Тұрдымұрат Әзімбаев 1944 жылы тамыз айында ауыр жараланып елге оралған соң Бесабдал ауылдық кеңесінде хатшы, одан Шымкент мұғалімдер даярлайтын институтты, Алматы педагогикалық институтын үздік бітіріп, бірнеше мектептерде директор, аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі, ауылдық, аудандық партия кеңестерінде қызмет атқарды.
1978 жылы зейнетке шыққан соң аудандық ардагерлер кеңесінің төрағасы қызметін өмірінің соңына дейін (2009 ж.) атқарады.

Марапаттамалары
---------------

Көп жылғы еңбегі ескеріліп Сарыағаш ауданының «Құрметті азаматы» және Шымкент облыстық атқару комитетінің мақтау қағаздарымен 3 мәрте марапатталды.
Бүкілодақтық ардагерлер кеңесінің «Құрмет белгісімен» және Қазақстан Республикасының ардагерлер кеңесінің мақтау қағазымен 3 рет марапатталды.
Қазақстан Оқу министрлігінің «Халық-ағарту ісінің үздік мұғалімі» белгісімен, 1995 жылы Қазақстан Республикасының «Отан» орденімен, 1999 жылы «Астана» медалімен, ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл толуына орай «Қазақстан 10 жыл» медалімен және тағы да басқа 19 медальмен марапатталған.

Тұрдымұрат Әзімбаев бірнеше рет аудандық кеңес депутаты, облыстық және аудандық партия комитеттерінің бірнеше рет пленум мүшесі болып сайланған.
Т. Әзімбаев отбасында 5 ұл мен 5 қыз өсіріп-тәрбиелеген. Барлығы да жоғары білімді, қоғамның әр саласында қызмет атқарып келеді. 27 немере, 25 шөбере көрген қадірлі ата.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Мекембай Омарұлы*  = Шаңышқылы шежіресі / А.Ирисбаев —  Ташкент: Езувчи, 2000. — 232 б. — 1000 таралым. — ISBN 5-8255-0662-4.

1. ↑
**"Құл мен Қыз"** - ғашықтық дастан. Көлемі 1543 жол. Дастанда бай есігінде құлдық кешкен Талайлы деген өнерпаз, әрі ақын, балуан жігіттің өз қожайыны - Балапан байдың Айым деген қызына ғашық болып, махаббат жолында қазаға ұшыраған екі жастың қайғылы тағдыры баяндалады. Дастанның екі нұсқасы белгілі. Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданның тұрғыны Б.Науқанұлының Досжан деген қарттың әңгімелеп айтуынан жазып алынып, дастанға айналдырған нұскасы **"Құл мен қыз"** немесе **"Сағира мен қыз"** дастанында бас кейіпкерлер Талайлы құл мен Айым делінеді. Бақтыгерей нұскасы толық, он бір буынды қара өлеңге құрылған. Дастан нұсқасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
ГАТОБ
Көшеге қазақтың талантты еншісі (контральто), ұлттық опера өнерінің негізін салушылардың бірі, Қазақ КСР-інің халық әртісі Үрия Тұрдықұлованың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764 қаулысы) берілген Тұрдықұлова Үрия (1911-1992) Түркістан облысы Сарыағаш ауданында дүниеге келген. Сахнада алғашқы қадамын «Біржан-Сара» операсындағы Сараның рөлін орындаудан бастаған ол ондаған күрделі образдарды сомдаған.

Көше Әуезов ауданының «Таугүл-3» шағынауданында орналасқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Адамзаттың, қазіргі қоғамның энергиялық қажеттіліктерін өтеу үшін энергия қорларын табумен қоса энергия тұтынушыларға ыңғайлы түрде жеткізу керек. Энергияның пайдалануының ең ыңғайлы түрі - электр энергиясы, оны энергияның басқа түрлеріне айналдыру оңай.

Жер бетіндегі кез-келген орынға жеткізу үшін тек қана екі металдық өткізгіш жеткілікті. Электр энергиясының қалдығы жоқ, ол қоршаған ортаны ластандырмайды.

Сондықтан химиялық немесе механикалық энергияны электр түріне айналдыру үшін жылу және гидротанциялар салынады. 
Тұтынатын орынға электр энергиясын жеткізген соң, кері мәчеле пайда болады, электр энергиясын басқа: жылу, жарық, механикалық түрлеріне айналдыру қажет.

Тұрақты тоқты электроқозғалтқыштар
----------------------------------

Тұрақты тоқтың электр энергиясын механикалық энергияға түрлендіру үшін тұрақты токты электроқозғалтқыштар қолданылады. Тұрақты токты электроқозғалтқыштың жұмыс істеу принципі магнит өрісінің ток ағатын өткізгішке әсер ету құбылысына негізделген

Дереккөздер
-----------

"Оқушы анықтамасы" Арман-ПВ баспасы 2007
Жанқожа батыр — 19 ғасырдың орта шеніндегі Сыр бойы қазақтарының Хиуа, Қоқан отаршылдығына қарсы күресін суреттейтін жыр.   

Айтушысы — Мысабай жырау, ол Қазалы маңындағы Қаракөл елді мекенінде тұрған.   

Жинаушысы – И. В. Аничков. Ол Санкт-Петербург универсbтеті шығыстану факультетінің түлегі, Сырдария губерниясының әр түрлі аймақтарында сот қызметін атқарған, Орынбор, Түркістан ғылымb қоғамдарының белді мүшесі болған. Аничков жырды 1893 жылы қағазға түсіріп, кейіннен «Қазан университетінің археология, тарих, этнография қоғамының хабаршысында» жарияланған. Шығармада Сырдың төменгі ағысындағы қазақтардың Хиуа хандығына, әсіресе, Бабажан сартқа қарсы күресі жырланады. Жанрлық тұрғыдан келгенде бұл тарихи жыр.

Онда Кенесары, Төлек, Арынғазы, Есет, Бекет, Бабажан, т.б. тарихи тұлғалар мен Үргеніш, Бұхара, Райым секілді жер-су атаулары көптеп кездеседі. Жекелеген ру аттары да көрініс тапқан. «Жанқожа батыр» жырының көлемі шағын, 161 жол. Тілі көркем:

Қазаққа сарт та қылды үлкендікті,   

Көркемдік Жәкең барда еш кемдікті,   

Қаласын Бабажанның бұзып алып,   

Қазаққа алып берді бір теңдікті 

- деген жолдар он бір буынды өлшемге құрылған.  

Мысабай жыраудан жазылған осы жыр үлгісін Сәкен Сейфуллин «Жаңа әдебиет» журналының 1926 жылғы 5-санында араб әрпімен жарияланған. «Жанқожа жайлы өлең» деп аталған жырдың осы үлгісі Талғат Қоңыратбаевтың «Ертедегі ескерткіштер» (1996) атты зерттеуінде қайта басылған. Қазақстанның орта ғылыми кітапханасында «Жанқожа батыр» жырының бірнеше үлгісі сақталған. Олар «Жанқожа батыр», «Жанқожаның тарихы», «Жанқожа батыр мен Бабажан сарт».  

Айтушылары – Мысабай, О. Сұлтанов, Л. Шаңғытбаев. Бұл нұсқаулардың біреуі қара сөзбен, өзгелері өлеңмен жазылған. Жинаушылары – М. Ахметов, Баймұхамбетов, С. Бөлекпаев, К. Көрегенов, Қалижанов, Қ. Сұлтанов, Н. Қарабатыров.т.б.

Тағы қараңыз
------------

* Жаңқожа батыр
* Жанқожа батыр ауылы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Жапон теңізі** (жапон. 日本海 *нихонкай*, кор. 동해 *тонхэ*, «шығыс теңізі») — Тынық мұхиттың шеткі теңізі. Еуразия құрлығы мен Сахалия, Хоккайдо және Хонсю аралдары аралығында орналасқан. Оны солтүстігінде Невельской және Лаперуз бұғаздары Охота теңізімен, шығысында Сангар бұғазы Тынық мұхитпен, оңтүстігінде Корей бұғазы Шығыс Қытай теңізімен жалғастырып тұр.

Сандық мәлемет
--------------

Ауданы 978 мың квадрат км, орташа тереңдігі 1750 м; суының көлемі 1713 мың куб км. Жағасының ұзындығы 8 мың км, көбінесе биік, тік жарлы келеді, онша тілімделмеген. Ірі шығанақтары: Ұлы Петр және Шығыс Корей. Жапон теңізіне Суйфун, Самарга, Искари, Пуктэчхон, Намдэчхон өзендері құяды. Орталық бөлігінде Ямато қыраты быр, бұл тұстағы ең саяз жері 285 метр.

Климаты
-------

Климаты — қоңыржай муссондық. Мамырдан қазанға дейін, әсіресе оңтүстік–шығыс бөлігімен тайфун жиі өтеді (айына 1 – 2 тайфун); солтүстік батыс бөлігінде тайфун сирек (4 жылда бір рет) байқалады. Беткі ағысы сағат тілінің айналуына қарсы бағытта. Теңіздің шығыс бөлігімен Цусима жылы ағысы, батыс жағалау маңында суық ағысы өтеді. 

Теңізде балдырдың 250–ден астам түрі бар.

Ірі порттары
------------

* Владивосток
* Находка
* Восточный порт
* Советская Гавань
* Ванино
* Александровск-Сахалинский
* Холмск
* Ниигата
* Цуруга
* Майдзуру
* Вонсан
* Хыннам
* Чхонджин
* Пусан

Галерея
-------

|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
**Жанқылыш** – Кіші жүз құрамындағы Әлім тайпасының Шекті руынан тараған атаның бірі.(Айт,Бұжыр, Жанқылыш, Жақайым) Ол Ақбансыр, Қазбансыр болып екіге бөлінеді. Қазан революциясынан бұрын Ембі уезінің Қошқарата болысымен Арал, Шалқарата және Қарақалпақстанның Шымбай, Қоңырат уездерін мекен еткен. Таңбасы Әлімұлы тайпасының таңбасымен бірдей.

* Әлімнен - Жаманақ(Шекті).
* Жаманақтан - Шыңғыс, Өріс, Бәубек.
* Бәубектен - Көкбөрі, Темірбақты, Жанқылыш.
* Жанқылыштан - Ақбансыр, Қазбансыр.
* Ақбансырдан - Жайын, Қожай,Құлқара,Шожай.
* Қазбансырдан - Ұлтарақ. Құлтас (Соқыр). Қаналы.

Дереккөздер
-----------

М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
**Тұрлан геофизикалық экспедициясы**
- 1949 жылы Орта Азиялық геофизикалық
трестін құрамында құрылған. 1951 жылдан 1957 жылға дейін Оңтүстік Қазақстан
геологиялық басқармасының құрамында
болған. 1957 жылдан 1972 жылға дейін "Казгеофизтрестің", 1972 жылдан 1979
жылға дейін "Казмұнайгазгеология"
басқармасының, бірлестігінің, 1979 жылдан 1981 жылға дейін қайтадан "Оңтүстік
Қазақстан" геологиялық басқармасының,
1981 жылдан 1996 жылға дейін "Казгеофизика" өндірістік геологиялық бірлестігінің, 1996
жылдан "Геотекс" акционерлік қоғамының
құрамында. Экспедицияның негізгі
жұмыстары мұнай және газ кенорындарында геофизикалық зерттеулер жүргізу. 1972
жылдан 1993 жылға дейінгі экспедицияның
геофизикалық қызметтерімен анықталған
алаңдарда, терең бұрғылауға дайындалған
жерлерде 25 мұнай және 5 газ кенорындары
ашылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Қызылсу жер асты су кен орны** - Ақмола облысы Есіл ауданы Есіл қаласынан солтүстікке қарай 7-12 км жерде, Қызылсу өзені аңғарында орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Аллювийлі шөгіндідегі сулы қабат Қызылсу өзені аңғарында қалыптасқан. Су сыйыстыратын тау жыныстары негізінде малтатас аралас әртүрлі құмнан тұрады. Төрттік шөгіндінің қалыңдығы 4-10 м.

Сипаты
------

Жер асты суы арынсыз, 3,2-5,9 м тереңдікте жатыр. Суы тұщы, гидрокарбонатты-сульфатты, натрий-кальцийлі. Палеозой тау жыныстарының ашық жарықшақтық белдеміндегі жер асты суы кен орнының барлық жерінде тараған. Олар жарықшақтық құмтастарда, алевролиттер мен аргиллиттерде шоғырланған. Мұндағы жер асты суының тереңдіктегі деңгейі 3-тен 44 м аралығында. Ұңғымалардың дебиті 1,3-тен 13,1 л/с-қа дейін. Суы тұщы, минералдылығ 0,2-1 г/л, химиялық құрамы бойынша негізінен хлорид-гидрокарбонатты кальцийлі. Кен орны 1980 жылдан пайдаланылуда. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Хайдар Амуоглы** - Иранның жұмысшы және коммунистік қозғалысының қайраткері.

Қызмет жолы
-----------

1898 ж. Ресей ауылдық жұмысшы партиясына кірді. 1903 ж. Иранға қоныс аударды. Мещхед қаласында кейін Тегеранның электр станцияларында жұмыс істеді. Тегеранда алғашқы ауылдық үйірме құрды. Иран революциясына белсене қатысты. Ресейдегі 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Петроградқа келді. Иран коммунтистік партиясы ОК-тің бас секретары етіп сайланды. Гилян республикасының кейбір коммунистерінің солшыл қателіктеріне қарсы батыл күрес жүргізді. Гилян республикасының сыртқы ічтер жөніндегі комиссары болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
**«Суонси Сити»** (ағылш. *Swansea City Association Football Club*) — Уэльстің Суонси қаласындағы футбол клубы. Англия футбол лигаларында ойнайтын уэльтік клубтардың бірі. 1912 жылы "Суонси Таун" деген атаумен құрылды. 1969 жылы қазіргі атауына ауысты. 

Қазіргі уақытта Англияның екінші дивизионында ойнайды. 

2010/11 жылғы маусым қорытындысында қосымша плей-офф матчтары арқылы 4:2 есебімен "Редингті" ұтып, тұңғыш рет Премьер-лигаға жолдама алды.

Жетістіктері
------------

* Англия Лига кубогы
	+ Жеңімпаз: 2012/13
* Англия кубогы
	+ Жартылай финалист (2): 1925/26, 1963/64
* Уэльс кубогы
	+ Жеңімпаз (10): 1912/13, 1931/32, 1949/50, 1960/61, 1965/66, 1980/81, 1981/82, 1982/83, 1988/89, 1990/91
	+ Финалист (8): 1914/15, 1925/26, 1937/38, 1939/40, 1948/49, 1955/56, 1956/57, 1968/69

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт (ағыл.)
Фридрих Ницше
**«Вагер оқиғасы – бір музыканттың мәселесі»** (The Case of Wagner) — Неміс ойшылы Фридрих Ницшенің 1888 жылы жазылы жазған кітабы. Бұл жыл Ницшенің есі ауысар алдындағы соңғы жылы, сондай-ақ оның шығармашылық шабыты тасыған жыл болды. Бұл шығармасында Ф.Ницше өзінің көне досы, немістің әйгілі композиторы Рихард Вагнерге аяусыз шабуыл жасады. Ол Вагнердің музыкалық шығармашылықта табысқа жеткеніне жоғары бағалады, дегенмен оның шығармалары нигилизмнің туындысы ретінде мәдениеттің кері кетуіне өкілдік етті, демек әлсіздікті нәсихаттайтын ездіктің символы деп сынады. Оған салыстырғанда Жорж Бизенің туындыларын, әсіресе әйгілі "Кармен" туындысын жоғары бағалады. Бұл кітап Ницшенің таңдаулы музыка бағалаушысы болғанын да көрсетеді және кітаптағы идеялар кейінгі ойшылдар мен музыкатанушылардың музыка мәніне бойлауы мен адамзаттың көркемөнерлік рөліне ой жүгіртуіне өзіндік ықпал етті.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Andreas Urs Sommer: Kommentar zu Nietzsches Der Fall Wagner. Götzendämmerung (= Heidelberger Akademie der Wissenschaften (ed.): Historischer und kritischer Kommentar zu Friedrich Nietzsches Werken, vol. 6/1). XVII + 698 pages. Berlin / Boston: Walter de Gruyter 2012 (ISBN 978-3-11-028683-0).
Брейк-данс

Тарихы
======

Break-dance немесе b-boying (ағыл. *breakdance*)-көше биі, хип-хоп мәдениетінің бір түрі. Брекинг Нью-Йорк қаласының оңтүстігінен Бронксадан келген. Брейкданс 60-шы жылдардың соңына қарай шықты, бірақ жеке би ретінде тек 1973 жылы танылды. Ең алғаш рет Джеймс Браун халыққа көрсетті, себебі шоуына брейкданс билейтін бишілері қатысты.

Терминнің шығу тегі
===================

Бұл би, хип-хоп мәдениетіне жататын, өз ішінде "брэйкинг"(брейкинг ағыл. breaking). Бұлай қимылдардың иелері ойластырған(Африка Бамбаатаа).
"Брейкдансинг" деп музыкалық журналистер ата кеткен, себебі ағылшын тілінде breaking сөзі әртүрлі мағына береді. Дәл осы себеппен хип-хоп ішінде "B-boying", B.boy(break-boy) сөзінен шыққан.
Биші жігіттер мен биші қыздарды ажырату үшін *МС* "Би-бойс"(B-boys) және "Би-гелз"(B-girls) деген термин енгізді.

Музыка
======

Музыка-breadancing үшін ең маңыздысы.Төл жанрлары-jazz, soul, electro,funk, 2000 жылдан бастап disco және rap. Рэп брейк-мәдениетіне үлкен әсерін тигізді. Брейк музыкасының айырмашылығы DJ-дің арқасында, бір композицияда бірнеше орыдаушының әуені ойнауы мүмкін. Темп- 110 бастап 135 соққы минутына.
**Әкімшілік қадағалау** — қылмыстың алдын-алу, заңдылықты сақтау, азаматтардың құқылары мен бостандықтарын қорғау және бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған адамдардың мінез-құлқын бақылау мақсатында қолданылатын әкімшілік шара. Оны аудандық соттың қаулысы негізінде ішкі істер органдары жүзеге асырады. Әкімшілік қадағалаудың міндеті — белгілі бір шектеулер қойып, қосымша міндеттер жүктеу. Мысалы, әкімшілік қадағалауға алынған адамға тәуліктің белгіленген уақытында үйінен ұзап кетуге, кейбір қоғамдық ортада (мәдениет, демалыс орындарында) жүруге тиым салынады. Ол тек ішкі істер органдары белгілеп берген территорияларда ғана жүріп-тұруға, ай сайын бір немесе бірнеше рет арнаулы органға келіп тіркелуге міндетті. Әкімшілік қадағалаудың мерзімі 6 айдан 2 жылға шейін созылуы мүмкін. Ол сот "аса қауіпті қылмыскер" деп танығандарға, сондай-ақ жазасын өтегенімен, өзінің мінез-құлқын түзегісі келмейтін, теріс қылыққа бейім, қоғамға қауіпті іс-әрекет жасауы ықтимал, бұрын бірнеше рет әрқилы жағдайлармен сотталған адамдарға қатысты қолданылады.

Заңмен, үкіметтің актілерімен, ведомстволық актілермен, сонымен қатар осы қадағалауды жүзеге асыратын органдар бекіткен талаптар мен арнайы тәртіптерді орындау үшін бақылауды жүзеге асыру негізгі қызметтері болып табылатын, бірқатар мемлекеттік басқару органдарының құқық қорғау қызметінің арнайы түрі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6
**Птомаиндер** (гр. *πτώμα* — өлік) — ет, балық, ашытқы т. б. белогының микроорганизмдер әсерінен шіріп ыдырауында түзілетін азотты химиялық қосылыс. Птомаиндерге негізінде биогендік аминдер, оның ішінде путресцин мен кадаверин, меітилгуанидин, агматин, неврин, гистамин, тирамин, триптамин жатады. Птомаиндерді өлік уыты деп савау қате, өйткені бүлардың көпшілігінің уыттылығы онша емес. Шіріген тағам белоктарының уыттылығы онда Птомаиндер мен қатар бактериялық күшті токсиндер болатындығында. Птомаиндердің барлығы дерлік адам мен жануарлар тіршілік әрекетінде түзіліп отыратын заттар, кейбір түрі бос күйінде саңырауқұлақ, сыра ашытқысы, жоғары сатыдағы өсімдіктерде, тағамдық заттарда табылған. Птомаиндер құрамындағы аминдердің химиялық тегі, биологиялық маңызы, физиол. әсері әр қилы болатындықтан «Птомаиндер» термині қазір сирек қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
**Игельстром реформасы** (1786) – Кіші жүзді басқарудың 1786 жылы Екатерина II қуаттаған жобасы.

1775 жылғы реформаға сәйкес О.А. Игельстром далалық жерлерді жалпыимпериялық негізде басқару мақсатында, Кіші жүзде хандық басқару жүйесін жоюды көздеген жоба ұсынып, патшайымның мақұлдауынан соң ол "*Игельстром Реформасы*" деп аталды. Бұл жоба бойынша негізгі билік шекаралық комиссияның орнын басатын шекаралық сотқа берілуі тиіс болды. Оның құрамына патша шенеуніктері мен басқа да жергілікті қауым өкілдері кірді. Орынбор губерниясы басқару кеңсесінің бақылауында болатын жаңа әкімшілік органдар – расправалар құрудағы Ресей өкіметінің мақсаты ең алдымен сұлтандарды басқару ісінен шеттету болды. Расправаларды алғаш құрған кезде көптеген беделді старшындар оның құрамына енуден бас тартты. Сондықтан патша әкімшілігі енді "*бас старшын*" деген атақ енгізді. Дегенмен расправалардың Кіші жүзді басқару ісіне араласуына сұлтандар қарсылық білдірді. Ресей үкіметінің Кіші жүзде расправалар құру жолымен хандық билікті жою жөніндегі шаралары нәтижелі болмады. Игельстром реформасының сәтсіздікке ұшырауының басты себебі – дәстүрлі басқару түрін жоюдың алғышарты қалыптасуында болатын. Расправалардың басқару ісіне араласуына Кіші және Орта жүздердегі ықпалды сұлтандар қарсы шықты, олар Кіші жүздегі хандық билікті қалпына келтіруге ұмтылды. 1789 жылғы Француз революциясынан шошынған патша үкіметі Игельстром реформасын туғызған наразылықтардың монархиялық басқару негізін шайқалтуы ықтималдығын ойлап, Игельстром реформасын аяғына жеткізуден бас тартты.

Тағы қараңыз
------------

* Осип Андреевич Игельстром

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Гелиоконцентратор
-----------------

**Гелиоконцентратор** (грек. *їlіos* — Күн және лат. *concentrum* — шоғырлану) — қыздырылатын дененің шағын учаскесінде Күн сәулесі энергиясын шоғырландыруға арналған құрылғы. 

Ол Күн радиациясы энергиясының тығыздығын 102 — 104 есе арттырады, әрі жылу беру бетінің шағын болуы себебінен жылу шығынын азайтады. Гелиоконцентраторлар әр түрлі пішінді жазық немесе ойыс шағылдырғыштар түрінде жасалады (суретті қ.). Гелиоконцентраторлар ретінде мөлдір оптикалық линзалар да қолданылады. Гелиоконцентраторлар гелиоқондырғыларда пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 2-том
Гермес
**Гермес** – сауда-саттық, ақылдылық, ептілік және шешендіктің құдайы. Жаршылардың, елшілердің, малшылардың, сиқыршы мен алхимияның және астрологияның қорғаушысы, қолдаушысы. Құдайлардың елшісі, өлген жандарды Аидтың жер асты әлеміне өткізеді. Өлшемдерді, сандарды ойлап шығарып адамдарды үйреткен.

Аңыз
----

Еш жан да Герместі ептілікпен, ақылдылықпен, ұрлықта және жәдігөлік пен асып түскен жоқ.

Зевс пен Майя плеядасының баласы. Гермес айдың төртінші күнінде, Киллена тауының үңгірде туған. Басқа нұсқада Керикон тауында туылды.

Гермес тәрбиеленген, жабайы жер ағашының қалдықтары Тангарда сақталып жатыр. Тау нимфалары Герместі Трикрена бұлағында жуындырған.

Ең бірінші ұрлықты, ол жөргекте жасаған. Ол бесігінен шығып Пиерияға барған. Ол Пиерияда, Аполлон бағып жүрген 50 сиырды айдап кетті. Оларды таппау үшін ол аяқтарына таяқ байлап қойып, үңгірде тығып қойған. Ал өзі үлкен тасбақаның қабыршағынан және екі өлген сиырлардың ішегінен, Хелидорея тауында лира жасаған. Лирада 7 ішек болған.

Аполлон болса сиырларды іздеп Пилосқа барды. Ол тұрғындардан сұрастырып, сиырларды бала ұрлағанын біледі. Сиырларды кім ұрлағанын біліп, Герместі ұрлықта кінәләу үшін Майяға барады. Анасы жөргекте жатқан баланы көрсетеді. Апаллон Герместі Зевске апарады. Әкесінің сұрақтарынан кейін, Гермес сиырлардың қайда екенін айтады. Ал өзі жақын жерде отырып лирада ойнай бастайды. Аполлонға лира өте қатты ұнады. Ол Гермеске келісім ұсынды. Ол лира үшін өзінің 50 сиырын айырбастауға дайын болды.

Кішкентай бала болып, ол Зевстің скипетрін, Посейдонның үш ашалы айырын, Гефесттің шымшуынын, Афродитаның белдігін, Аполлонның садағын және Арестің қылышын ұрлаған.

Дереккөздер
-----------

* Гермес // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
**Тұзбайыр** – Ақтау жотасының Батыс Үстіртпен шектесетін тұсындағы тұзды көл.

Орналасқан жері
---------------

Маңғыстау ауданында орналасқан.

Сипаттамасы
-----------

Ендік бағытта созылып жатқан көлдің ұзындығы 20 – 22 км, енді жері 5 – 6 км. Көлдің Ақтау жотасына қараған жағы жарқабақты келген. Осындағы ең биік қырқалар Қаратөрткіл (285 м) және Қаратөбе (272 м) деп аталады. Олардан батысқа қарай Қасқыржол жотасы жатыр. Қайдақ сорына қараған жағында көл деңгейінен көтеріңкі келген аңғар орналасқан.

Тарихы
------

1825 жылы полковник Ф.Берг экспедициясының жолбасшысы Қ.Тигенов өз сілтемесінде ежелгі Әмудария арнасы ежелгі Үзбай (Өзбай) өзен арнасымен келіп, Оңтүстік Үстіртті жиектеп отырып Тұзбайыр арқылы Каспийге құйған деген дерек береді.

Гидрографиясы
-------------

Көктемгі және күзгі жауын-шашын кезінде көл суға толады. Жылдың қалған кезінде көл табанын әр түрлі қалыңдықтағы ас тұзы шөгіп жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006;
**Александр Дементьевич Гарагаш** (1906ж.Екатеринославль)-Қазақстанның партия,совет қайраткері. 1927 жылдан КОКП мүшесі. 1930 жылы Днепропетровск жұмысшы факультетінде, 1931-1932 жылдары Мәскеудегі Шығыс халықтарының институтында оқыды. 1943-1951 жылдары Қазақстан КП Қызылорда обкомының 2-секретары және Семей обкомының 1-секретары. 1963 жылдан дербес пенсионер. Ол Қазақстан КП 1-11съездерінің делегаты, 3-11-съездерінде ОК құрамына сайланды. 1951-1954 жылдары Қазақстан КП ОК-нің бюро мүшесі болды.1938-1967 жылдары Қазақ ҚСР Жоғарғы Советінің депутаты, Ленин орденімен, 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, 2 рет «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
Африка түйеқұстарының жұбы
**Африка түйеқұстары** — осы замандағы құстардын, ең ірісі деген бір ғана түрге жатады.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

* Ересек еркектерінің бойының биіктігі 260 — 275 см болады. Орта салмағы 50 кг, ал өте ірілерінің салмағы 90 кг-ға жетеді.

Бұлардың ерекшелігі аяғының тырнағы екеу ғана болады (бұл қазіргі кездегі құстарда сирек кездесетін жағдай). Шап сүйектері бірігіп кетуінің салдарынан жабық жамбас сүйектерін құрайды. Қанаттары едәуір үлкен. Оларды қатты жүгірген кезде төмен түсіріп жібереді. Жалпы аталықтарының түсі қара, ал аналықтарының түсі қоңыр-сұр болып келеді. Құйрық қауырсындары мен қанаттары ақшыл болады.

Таралуы
-------

Бұл түйеқұстар қазіргі кезде Аравия мен Африканың шөлді-далалы аймақтарында кездеседі. Осы түрге жақын түрлері үшінші дәуірде Оңтүстік Азияда, Солтүстік Қытайда, Моңғолияда, Забайкальеде (далаларда, шөлдерде, саванналарда) тіршілік еткен. Бірнешеуі бірігіп топтанып, жиі өріс ауыстырып отырған. Өте тез жүгіреді, жүгіргенде адымы 2 — 3 метрді алады.

Қорегі
------

* өсімдіктер
* кейде ұсақ жануарлар
* кемірушілер
* жәндіктер болып табылады.

Көбеюі
------

Жұмыртқалалары
Бұлар әдетте моногамдар. Ұрғашысы салмағы 1400 г болатын 10 — 15 жұмыртқа туады. Жұмыртқаны аталығы түнде, ұрғашысы күндіз кезектесіп басады. Бұл 40 күнге созылады. Жұмыртқадан көзі ашық, мамық жүнді ширақ балапан шығады. Олар тек үш жасында ғана жыныстық жағынан жетіледі. Бұлардың ақ түсті қанаттары мен құйрық қанаттарын әсемдік үшін, ал етін тамақ үшін пайдаланады. Кейбір жерлерде оларды жартылай үй құстары есебінде асырайды.

Тағы қараңыз
------------

* Түйеқұс

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы
**Тұрсынәлі Жүнісбеков** (*1946 ж.т*. Түркістан облысы, Шәуілдір ауд. Қостүйін а.) - Ғалым, технология ,һғылымдарының докторы. Жамбыл гидромелиор.-құрылыс институтын бітірген (1967). Осы институтта ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі, қызметтерін атқарған. Қазіргі кезде М.Х.Дулати атындағы ТарМУ-де кафедра меңгерішісі. Тұрсынәлі Жүнісбековтің жетекшілігімен 6 кандидаттық диссертация қорғалған. 120-дан астам ғылыми еңбектердің, оның ішінде 2 монографияның, 2 оқу құралының авторы, 7 авторлық куәліктері бар.

Дереккөздер
-----------

[1]

1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы,Алматы 2003
*Falco columbarius*
**Тұрымтай** (лат. *Falco columbarius*) – сұңқартәрізділер отрядына жататын құс.

Еуразия мен Солтүстік Америкада, Орталық Азияда таралған. Қазақстанда дала және орманды дала аймақтарын, республиканың оңтүстік-шығысы мен шығ-ндағы таулардың субальпілік белдеулерін мекендейді. Шәулісінің қанат ұзындығы 180 – 235 мм, салмағы 160 – 215 г, ал ұябасарында тиісінше 200 – 260 мм және 216 – 300 г.

Шәулісінің арқасы көкшіл сұр, мойнының артқы жағында қоңыр қызғылт дақтары бар, бауыры сарғыштау, құйрығының ұшында жалпақ қара жолағы болады. Ұябасарының арқасы қоңыр сұр, бауыры ақшыл түсті, денесінде жолағы бар. Жастары түс жағынан ұябасарына ұқсас, бірақ балсірісі – көкшіл (сары емес). Жағалтайдан айырмашылығы – "мұрты" жоқ, қанаты қырғидікінен ұзын әрі үшкір болады. 

Жыл құсы. Наурыз – мамырда ұшып келіп, ағаш басына не жерге ұя салып, онда қызғылт сұр дағы бар 4 – 5 жұмыртқа салады. Жұмыртқасын бір айдай ұябасары басады. Мамыр- айында жартас, яғни ағаш басына 2-5 жұмыртқа салып екі ай ішінде жұмыртқаны басып, қанаттандырады. Тамыз – қарашада жылы жаққа ұшып кетеді. Оңтүстік Азия мен Африкада қыстайды (араларында Қазақстанның оңтүстік аудандарында қыстап қалатындары да бар). Ұсақ құстарды ұшып жүргенде қағып алып, қорек етеді. Кеміргіштер, кесірткелер, жәндіктерді жейді. Құсбегілер тұрымтайды қолға үйретіп, майда құстарға салады. Пайдалы жыртқыш.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. ↑  Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3
3. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3
**Аппендикс** (көне грекше:  appendix — қосымша) - пішіні құрт тәріздес бүйен өсіндісі. Адам мен кейбір жануарларда болады; бүйеннің өсіндісі. Асқорыту ферменттерін шығарады және сөл бездерінің қызметін (уды жою, қан иммунитетіне қатынасу) атқарады. Көптеген кемірушілер мен қоян тәрізділерде, кейбір жыртқыштарда, маймылдарда болады. Адамда соқыр ішектің ұзындығы 8-15 см диаметрі 4-5 мм.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ - Алматы: "Сөздік-Словарь", 2009. ISBN 9965-822-54-9
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
**Тұрған Жұмабайұлы Тәкенов** (1936 жылы туған), физикалық химия, қара,түсті және сирек металдар
металлургиясы, металлургиялық үдерістер теориясы саласының маманы, химия ғылыми докторы (1994), профессор (2002). Еңбек Қызыл Ту орденді.
МБжҚ институттын бітірген (1959). 1959 жылданаға лаборант, инженер, аспирант, Ж. Әбішев атыңдағы ХМИ-да аға ғылыми қызметкер, жетекші ғылыми қызметкер, 1995 жылдан бас ғылыми қызметкері. 200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 5 монографияның, 19 өнертабыстың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Түшікқоға** (лат. *Leymus paboanus*) – астық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Биіктігі *45-90 см*, аздап шым түзеді. Сабағы тықыр, беті тегіс, масақ салғанда беті бұдырланып түктенеді. Жапырақтары жалпақ не шеті қайырыңқы, ені 3-6 мм, қатты, жүйкелері қалың, жасыл. Масағының ұзындығы *7-12 см*, ені *5-11 мм*, масақшалары екі-екіден, сирегірек, үш-үштен орналасқан, ұзындығы *8-13 мм*, *3-5* гүлді. Маусым және шілдде айларында гүлдейді. Түшікқора Монғолияда, батыс және Шығыс Сібірде, Орта Азияда, Қазақстанның барлық жерінде дерлік сор жіне сортаң шабындықтарында таралған. Тауда, шөл құмдарында кездеспейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы
Александр Дмитриевич Кастальский
**Александр Дмитриевич Кастальский** (1856 жыл 28 қараша, Мәскеу - 1926 жыл 17 желтоқсан, Мәскеу) - кеңес композиторы, музыка зерттеушісі, хор мәдениетінің қайраткері.

Өмірі
-----

1893 жылы *Мәскеу консерваториясының композиция класын* бітірді. *П.И.Чайковский, Н.А.Губерт және С.И.Танеевтен* сабақ алды. 1887 жылдан *Мәскеудің синодальдық училищесінде* ұстаздық етті. Ол Қазан революциясына дейін негізінен діни музыка жазумен шұғылданды. 1918-1923 жылдары *Халық хор академиясын* басқарды. 1922 жылдан Мәскеу консерваториясының профессоры. Кеңестік революциялық әндерді алғаш жазған авторлардың бірі. *«Клара Милич»* операсын. хорлар, әндер, фортепьянолық пьесалар азды.Оның шығармашылығы *орыс хор мәдениетін* дамытуда үлкен рөл атқарды. Ғылыми жағынан бағалы еңбегі - *халық музыкасы* туралы зерттеулері.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974 ж. 5 том
**«Құлагер»** — толық метражды көркем фильм. 1972 ж. Қазақфильм студиясы шығарған.

Сюжеті
------

Бұл фильм ХIX ғасырда өмір сүрген ақын, сазгер Ақан Серінің өмірі, адами болмысы, тұлпары Құлагердің тағдыры турасында түсірілген. 

Құлагер – қазақ даласына танымал тұлпар. Оқиға желісі өмірден алынған. Қазақтың белгілі ақыны Ілияс Жансүгіровтың дәл осы аттас поэмасы бар. 

Фильмнің поэтикалық құрылымы поэмадан негіз алады. Фильмде қазақтың сайын даласында бүкіл ел сыйлаған Сағынайдың асы суреттеледі. Бәйгеге Ақан Сері де өзінің бапталған сәйгүлігін қосып, мылқау баласына тізгін береді. Алайда Құлагерге Батыраштардың балтасы сілтеніп, мәреге жете алмай жығылады.

Рөлдерде
--------

* Ақан — Қарғамбай Сатаев
* Батыраш — Кененбай Қожабеков
* Күреңбай — Бәйтен Омаров
* Сал — Шахан Мусин
* Мылқау бала — Әлішер Сүлейменов
* Сайқымазақ — Әбдужәлел Бөрібаев
* Еркекшора — Динара Тілендиева
* Қарақшы — Атайбек Жолымбетов
* Би — Қанабек Байсейітов

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Люк Пол Хоар Шоу** (ағыл. *Luke Paul Hoare Shaw*; 12 шілде 1995 жыл, Кингстон-апон-Темс) - Ағылшын футболшысы, «Манчестер Юнайтед» клубының сол жақ қорғаушысы.

Клубтық карьерасы
-----------------

### «Саутгемптон»

8 жасында өз карьерасын «Саутгемптон» жастар академиясынан бастады. Гарет Бейл сияқты Жастар команда клубында өнерін көрсетті. Ол бірнеше клубтардың Премьер-лигасына үлкен ықыласын танытты. Олар «Арсенал», «Челси» және «Манчестер Сити» клубтары. 2012 жылы қаңтар айында клубтың бас жаттықтырушысы Найджел Эдкинс өзінің жас қорғаушы баланы сатпайтының мәлімдеді. Жаттықтырушы өз мәлідемесінде былай деді - *«Люк Шоу біздің болашақтағы жоспарымыздың үлкен рөлін атқарады. Сеніңдер, біз сендер сияқты жас футболшыларымызды ешқайда жібермейміз. Біз өзіміздің жас футболшыларымызды Премьер-лигада, «Саутгемптон» клубының негізгі құрамында ойнағанын қалаймыз»*.

2012 жылы 28 қаңтарда Люк Шоу «Саутгемптон» клубының Англия Кубогының негізгі құрамында ойнады. Бұлардың кездесуі «Миллуолла» клубымен өтті. 2012/13 маусымның Премьер-лигасының басында Шоу 4 жас ойыншының қатарына кірді.

2012 жылы 10 қарашада Премьер-Лигада «Суонси Сити» командасына қарсы Шоу бірінші рет бастапқы құрамада ойнады.

### «Манчестер Юнайтед»

2014 жылы 27 маусымда Люк Шоу «Манчестер Юнайтед» командасының құрамына ауысты. Клубпен 4 жылға келісім-шартқа отырды. Люк Шоудың бағасы £27 млн құрады, £31 млн көтерілуі мүмкін. Бұл футболшының ойнауына байланысты.

Құрама-командадағы карьерасы
----------------------------

16 және 17 жасқа дейінгі футболда Англия ұлттық құрамасында өнерін көрсетті.

2013 жылы Англия құрамасында 21 жасқа дейінгі футболшылар қатарында өнерін көрсетті.

2014жылы 5 наурызда Данияғақарсы Англия құрамасында ойнады.

2014 жылы Англия құрама-командасының бас бапкері Люк Шоуды Әлем чемпионатының баратын футболшылар тізіміне қосты. 24 маусымда Әлем чемпионатында Шоу Коста-Рикаға қарсы топтық кездесуде өнер көрсетті. 

### Англия құрама-командасында көрсеткен ойындары

**Барлығы: 3 ойын / 0гол / 1 жеңіс / 2 тең ойын / 0 ұтылыс.**

Ойынының стилі
--------------

Люк Шоу сол жақ шеткі қорғаушы, тез жылдамдығымен және айып соққы шебер тебумен ерекшеленеді. Сэр Тревор Брукинг Люк Шоуды *«үлкен техникалы дарынды ойыншы»* деп есептейді.

Жетістіктері
------------

### Командалық

* Англия суперкубогы: 2016
* УЕФА Еуропа Лигасы: 2016/17

### Жеке жетістіктері

ПФА нұсқасындағы Премьер Лигадағы «жыл командасы» қатысушысы: 2013/14.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Player Profile. Luke Shaw  (ағыл.).  PremierLeague.com.
**Тұрхан Қадиша сұлтан** (түр. *Turhan Hatice Sultan*; 1627/1628 — 5 шілде 1683) — Ибраһимнің әйелі (хасеки сұлтан), IV Мехметтің анасы (уәлиде сұлтан), ұлының биліктегі алғашқы жылдарында Осман империясының регенті; "қатындар сұлтанаты" дәуірінің соңғы өкілі.

Өмірбаяны
---------

Тұрхан Қадиша сұлтан 1627 немесе 1628 жылдары дүниеге келген, туған есімі - Надя, шығу тегі - орыс. Басқа деректер бойынша ол қазіргі Украина территориясында дүниеге келген. Татарлардың шабуылы кезінде тұтқынға алынып, құлдыққа сатылды. Шамамен 12-14 жасында Тұрхан Қырым ханының Ибраһимнің анасы Көсем сұлтанға сыйы ретінде Топқапы сарайына жеткізілді. Энтони Алдерсонның сөзі бойынша, Тұрхан сұлтанның 1689 жылдың қаңтарында қайтыс болған ағасы - Юсуф аға болған, алайда, оның Ыстанбұлға қалай келгені белгісіз.

Көсем қызды гаремде жақсы болашақ күтіп тұр деп санап, оны тәрбиелеу үшін кіші қызы Әтике сұлтанның сарайына жібереді. Ол Әтике сарайында жақсы білім алып, Топқапыға қайтады. Өзінің сұлулығы мен ақылымен ерекшеленген Тұрхан Ибраһимнің жүрегін тез жаулап алып, хасеки титулын алады. 1642 жылдың 2 қаңтарында Тұрхан Қадиша өзінің үлкен ұлын, болашақ сұлтан IV Мехметті туды. Тұрхан мен Ибраһимнің тағы екі қызы - Гауһархан сұлтан мен Әтике сұлтан болды. Екінші ұлы Ахметтің сәби кезінде қайтыс болғанынан кейін, ол сұлтанға ықпалын жоғалтты.

Ибраһимнің психикалық жағдайымен бірге мемлекеттің жағдайы нашарлайды. 1648 жылы сарайдағылар мен сұлтан анасы оны дереу тақтан құлату керек деген шешімге келеді. Тұрханның 6 жасар ұлы Мехмет сұлтан атанады. Баланың әжесі Көсем сұлтан билікті өз қолына алады. 

1651 жылы Тұрхан сұлтан янычарлардың Көсемнің келісімі бойынша IV Мехметті улап, таққа оның басқа немересі II Сүлейменді отырғызғысы келгенін білді. Бұл ақпаратты Тұрханға уәлиде сұлтан қызметшілерінің бірі - Мелеки қатын жеткізді. 2 қыркүйекте Көсем сұлтан Тұрхан сұлтан жақтастарымен өлтірілді. 

Тұрхан өзінің бас бәсекелесінің өлімінен кейін биліктен барлық бас уәзірлерді аластатты. Абаза Сиявуш паша бас уәзір, Абусаид эфенди шейх әл-ислам атанды. Тұрхан мемлекетті баласымен бірге басқарды: осының арқасында жас сұлтан қажет тәжірибені жинай алды. 

Сол кездері жүргізілген соғыстар үлкен қаражат талап етті. Уәзірлер бірінен кейін бірі ауысып отырды, Тұрхан билігін жоғалта бастады. Янычарлар бастаған бүлік кезінде Көсем сұлтанды сатқан Мелеки қатын өлтірілді.

Мемлекет ісін бас уәзір реттегесін, Тұрхан құрылыс және қайырымдылықпен айналысты.

Өнерде
------

* Түркия «Махпейкер» фильмі (2010 жылы, Тұрхан сұлтан рөлінде — Башак Парлак)
* Түркия «Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі» телехикаясы (2015 жылы, Тұрхан сұлтан рөлінде — Ханде Догандемир)
Құладын
Құладындар туысы(Circus) - жүйелеу көзқарастарына байланысты 9-12 түрді қамтитын, жыртқыш құстар отрядына жататын қаршыға тұқымдас құстардың бір туысы. дене құрылысы әдемі, ұзын құйрықты және қанатты , аяғы биік, шағын денелі(230 - 1000 г) күндізгі құстарды біріктіреді. Аналығы аталығынан ірлеу және реңінде айырмашылықтар бар. Ұзарған қанаттардан тұратын бет табақшасы ерекше латынша туыс аты(circus - дөңгелек) соған орй берілген. Кемірушілермен, басқа ұсақ сүтқоректілермен, құстар және олардың жұмыртқаларымен, кесірткелермен, бақалармен және ірі бунақденелілермен қоректенеді. Жер бетінен төмендеп ұшып, қанатын <<қайық>> тәрізді қомдап, олжасын сығалай қарап, соңынан шұғыл шүйіледі. Барлық континентте орын тепкен. Ашық кеңістікте мекендейді. Ұясын жерге салады. Барлық жерлерде жыл құсы десе де болады. Қазақстанда 4 түрі кездеседі.

Дереккөздер
===========

Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь
Балластер
**Балластер** - темір жол жөндегенде немесе қайта салғанда балласт шамасын мөлшерлеуге, жолды көтеруге, қопсытуға және басқа жұмыстарға арналған жұмыс өнімділігі жоғары жол машинасы.

Рельстерді және ені 5 м-ден аспайтын шағын көпірлерді көтергенде электбалластері қолданылады. Оның жұмыстық бөлігі рельсті, көпірді 1 мм-ге дейінгі дәлдікпен орната алады.

Құрамы
------

Жұмыс істеп тұрған Электрбалластер
Электбалластері 

* өзара топсамен жалғасып, тіректік үш арбаға орнатылған 2 фермадан,
* электмагниттік көтергіштен,
* 2 балластерлік рамадан,
* екі жақты әрекетті дозатордан,
* приборлар мен автоматтардан,
* электр стансысынан т.б. тұрады.

Рельс жолын көтеру машинаның жүрісі кезінде рельс үстіне орнатылған электрмагниттік көтергішпен жүзеге асырылады. Машина жылдамдығы балласт жаймалау кезінде 15км/сағ-қа, жол көтергенде 10 км/сағ-қа жетеді. Кейбір Балластерде ластанған құм балласты аршып алып тастайтын, жол бойын қиыршақ тастардан тазартатын жабдықтар болады. ЭлктрБалластердің жаңа түрлері өте ауыр рельстер мен балласт, сондай-ақ темір-бетонды шпалдар салуға арналған[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
Бұрынғы кезді былай қойғанда, қазірдің өзінде тілімізде *«азғырушы»*, *«әзәзіл»* мағыналарында *«арапшы»* сөзінің қолданылуын өте сирек құбылыс дей алмаймыз. Соған қарамастан бұрынғы не соңғы түсіндірме сөздіктерде ұмыт қалғаны таңдандырады. К. К. Юдахин құрастырған сөздікте — көрсетілген мағыналарда —*«арапчы»* тұлғасында айта кетуді міндет деп білдік.

*«Арапшы»* сөзінің арғы тегі - төркіні түркі тілдері деп топшылаймыз және екі түбір сөз, бір қосымшадан құралғандығына мына тілдік деректер айғақ болғандай. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінің бірінде: *ар* — алдау, азғыру, өтірік айту дегенді оқимыз.
Бұдан біз бірінші түбір — *«ар»* екенін байқадық. Екінші түбір сөзді (*«ап»*-ты) берісі моңғол тілдері, әрегірек барсақ тунгус-маньчжур тобындағы тілдерден табамыз. Бурят тілінде: *аб*— (кейде *«аба»*)—арбау, сиқырлы күш маньчжур тобына жататын эвенкі тілінде: *апта* — сиқырлау, дуалау дегенді ұғындырады. Сөздікте эвенкі тіліне якут тілінен ауысқандығы белгіленген. Ертедегі моңғолдардың жазба тіліндеі *аб* — сиқырлық, көз байлаушылық мағыналарында болғандығын оқимыз.

Сөйтіп бірінші түбір *«ар»*, екіншісі *«ап»* екендігі айдан анық. Тіпті ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде екеуінің қос сөз қалпында қолданылғаны жөнінде де дерек бар: *ар-йув* — алдау, адастыру. Осы қос сөздің екінші сыңары қазақ тіліндегі қолданыста *«ап»* қалпына айналуы тандандырмаса керек. Әрі қос сөз кейін келе қазақ тілінде біріккен сөзге айналып
*«арап»* тұлғасы пайда болған. Ең соңындағы *-шы*, баршаға аян, белгілі бір кәсіппен айналысатын адамдарды білдіруде қосылатын жұрнақ. Сөйтіп, *«арапшы»* тұлғасының, қазіргі тұрғыдан алғанда, қазақша мағынасы — *«алдаушы»*, *«сиқыршы»* дегенді білдіреді екен.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Балмағамбет Аймаханов**(1910-1956), кен
қопарушы, стахановшы. Жаңаарқаның түлегі.

Жігіт шағында Ащысай, Хантағы комбинаттарында жұмыс істеді. Ұлы Отан соғысы жүріп
жатқан кезде Жезқазған кен орнына барып, шахтада кен қопарушы болып жұмысқа орналасады.
Жезқазғанда істеген алғашқы күндерден бастап
шахта асты жұмысының тәсілін жетік білетін
қайратты жас жігіт нормаларын үнемі асыра орындаумен көзге түседі. 
Біраз уақыт өте келе Жезқазған шахтасы кен қопарушыларының алдына шығып, стахановшы-шахтер атанады. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы сұраныстың артуын азаматтық борышым деп түсінген патриот азамат жауынгерлік вахтаға тұрып, бір сменалық
нормасын 4000% орындап, дүниежүзілік рекорд
жасайды. Академик Қ.Сәтбаевтың: «Отан соғысы кезінде елу кен қопарушының жұмысын бір өзі атқарып, елу мың тонна мыс рудасын өндірген қазақ батыры Балмағамбет Аймаханов сынды ерлердің өнегелі ісі мәңгі жасайды», деген сөзі осы ризашылықтан туса керек. 

Аймаханов 1948 ж. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды. 

Ленин орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Балмағамбетов Исатай** (1961 жылы 20 ақпанда Атырау облысы Жылой ауданы Қаратон ауылында дүниеге келген) – журналист. 

ҚазМУ-ді бітірген (1983). Облыстық "Атырау" газетінде тілші, аға тілші, бөлім меңгерушісі, *"Лениншіл жас"* газетінің Атырау және Маңғыстау облыстары бойынша меншікті тілшісі, тәуелсіз *"Ақ Жайық"* газеті редакторының орынбасары, *"Алтын Орда"* газеті бас редакторының бірінші орынбасары, 1992-95 жылдары және 2005-2007 жылдар аралығында Атырау облысы телерадио компаниясында жауапты редактор болған. Қазіргі кезде "Алтын Орда" газетінің директоры бас редакторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы". Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. - 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
Балморал қамалы
**Балморал қамалы** (ағылш. *Balmoral Castle*) — Абердиншир облысындағы Ди өзенінің жағалауында орналасқан шотландық қамал. Шотландиядағы ағылшын королдерінің жеке тұрғылықты тұрағы.

Ди өзенінің жағалауында орналасқан. Королева Викторияның отбасымен бірге жаздың соңғы күндерін өткізетін жазғы тұрағы болған. 1852 жылы ескішотландық готикалық стилде жасалған қамал принц Альберттің бұйрығымен архитектор Уильям Смит салды.

1896 жылы бұл қамалда Николай II-ші Викториямен кездесіп қайтты.

Қамал сәуірдің ортасынан шілденің аяғына дейін келушілерге ашық.

Тағы қараңыз
------------

* Шотландия қамалдарының тізімі
* Алатскиви қамалы - Балморалдың үлгісімен салынған Эстониялық қамал.
**Карл Лебрехт Иммерманн** (нидер. ; 24 сәуір 1796 жыл, Магдебург – 25 тамыз 1840 жыл, Дюссельдорф) – неміс жазушысы. 16 жасында *«Прометей»* атты роман-драма жазған.

Галле қаласында білім алады. Ол романтик, классик, идеалист және реалист. Оның шығармалары: «Тирольдегі трагедия», «Алексей» трилогиясы, «Мерлин», «Император Фридрих II», «Петрарка», «Король Периандр және оның үйі», «Гисмонда», «Сиракуздық ханзада», «Махаббат көзі» және «Эдвин» атты шығармалары бар. 

Сондай-ақ «Tulifantchen» атты ертегі жазған. «Тристан мен Изольда» атты атақты шығармасы аяқталмай қалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Карл Пирсон
**Карл Пирсон** (ағылш. *Karl (Carl) Pearson*, 27 наурыз 1857, Лондон — 27 сәуір 1936, сол жерде) — ағылшын математигі, статистик, биолог және философ; основатель математикалық статистиканың негіздеушісі, биометриканың негіщдеушілерінің бірі. Автор свыше 650-ден астам ғылыми жұмыстарының авторы. Махист.

  

Статистиканың математикалық теориясы және оны биологияда қолдану (биометрия) саласындағы еңбектерімен танымал. «Ғылым граматикасы» деген 1892 жылы шыққан негізгі философиялық еңбегі ғылым методологиясы мәселеріне арналған. Ғылымның міндеті, Пирсон бойынша, фактілерді түсіндіруде емес, тек топтастыру мен сипаттауда ғана. Басқада махистер сияқты ол материалдық заттарды тек сезімді щабылдау топтары, ал табиғат заңдарын, кеңістік пен уақыты - адамның ақыл-ой жемісі деп есептеледі. Сонымен бірге Пирсонның субъективтік идеализмі барлық Махизмде ашықтығымен және дәйектілігімен көзге түседі.

Негізгі еңбектері
-----------------

* *The New Werther* (1880)
* *The Trinity, A Nineteenth Century Passion Play* (1882)
* *Die Fronica* (1887)
* *The Ethic of Freethought* (1886)
* *The Grammar of Science* (1892), Dover Publications 2004 edition, ISBN 0-486-49581-7.
* *On the dissection of asymmetrical frequency curves* (1894)
* *Skew variation in homogeneous material* (1895)
* *Regression, heredity and panmixia* (1896)
* *On the criterion that a given system of deviations from the probable in the case of a correlated system of variables is such that it can be reasonably supposed to hove arisen from random sampling* (1900)
* *Tables for Statisticians and Biometricians* (1914)
* *Tables of Incomplete Beta Function* (1934).
* *The life, letters and labours of Francis Galton* (3 vol.: 1914, 1924, 1930).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Философиялық сөздік / Р.Н. Нұрғалиев, Ғ.Ғ.Ақмамбетов, Ж.М.Әбдільдин,т.б.- Алматы:Қазақ энциклопедиясы, 1996.- 526
**Актепа** (өзб. *"Oqtepa" professional futbol klubi*: қаз. *"Ақтөбе" футбол клубы*) — Өзбекстанның Ташкент қаласындағы футбол клубы.

Тарихы
------

2000 жылы құрылып, Өзбекстан екінші лигасында ойнай бастады. 2005 жылғы маусым қорытындысында бірінші лигаға (Про лига) жолдама алды. Содан бері бірінші лигада ойнап келеді. 

2015 жылғы маусым қорытындысында суперлигаға жолдама алу үшін "Согдиана" клубымен плей-оффта ойнап, 1:2 есебімен ұтылып қалды. 

2016 жылғы маусымда белгісіз себептермен жарыстан шеттетілді. Содан про лигаға 2019 жылғы маусымда бір-ақ оралды.

Стадионы
--------

Өз алаңындағы ойындарын Ташкенттегі "Актепа" стадионында өткізеді. 2012 жылы жасанды төсенішпен қамтылды.

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт
* Клуб жетекшілігі
* Қазіргі құрамы
* soccernews.ru Мұрағатталған 10 наурыздың 2016 жылы.
**Карл Роджерс**(1902-1987). Гуманистік психологияның, жеке тұлға псхологиясының көрнекті өкілдерінің бірі – Карл роджерс Иллинойс штатында дүниеге келген. Көптеген ғылыми қоғамдардың белсенді мүшесі болған. К.Роджерс өзінің психология ғылымына қосқан үлесі үшін Америка психологиялық ассоциациясы тарапынан 1956,1972 ж.ж. екі мәрте марапатталған. Теория және онығ кәсіби психологияға әсері тұрғысынан К.Роджерстің еңбегі өте жоғары бағаланды.

Еңбектері
---------

* "Психотерапия және тұлғаның өзгеруі" (1954);
* "Тұлғаның қалыптасу: психотерапевт көзқарасы" (1969);
* "Болмыс тәсілі" (1980 )

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Психология: Энциклопедиялық сөздік./ Бас ред. Б. Ө. Жақып — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011 ISBN 9965-893-71-3
**Ваграм (Варфоломей) Камерович (Гомэрович, Памирович) Папазян** (арм. Վահրամ Փափազյան; 1888—1968) — армян кеңес актері, КСРО халық артисі (1956). Италияда (Венеция, Милан) сахналық білім алып, Э. Дузе, Э. Новелли, Э. Цаккони т. б. труппасында ойнады. 1907—22 ж. Стамбулдың армян театрларында қызмет еткен. 1922 жылдың аяғынан бастап Совет Одағында тұрды. 1922—53 ж. армян және орыс труппаларында (Ереван, Тбилиси, Баку, Ленинград) ойнап, гастрольдік сапармен КСРО-ның көптеген қалаларында (Мәскеу, Ташкент, Алматы, Жамбыл, Шымкент т. б.), сондай-ақ Францияда, Иранда, Болгарияда, Ливанда өнер көрсетті. Басты рольдері: Отелло, Гамлет, Макбет (Шекспирдің осы аттас трагедияларында), Арбенин (Лермонтовтың «Маскарадында») т. б. 1954 жылдан Армян Драма театрында актер болды.Ол — актерлік техникасы жетілген, бат.-европ. актер мектебі мен армян театр өнеріндегі демокр. дәстүрді шебер шендестірген үздік сахна суреткері. Ленин орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------