recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Басқа мағыналар үшін Қазақтардың атамекенінен ауа көшуі деген бетті қараңыз.*
Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығыс аймақтарынан бүгінгі Орталық Азиядағы барлық мемлекеттер жеріне жаппай көшуі 1930 жылдың көктемінен басталды. 1930 жылы және 1931 жылдың тамызыңа дейін Қазақстанның 27 ауданынан Орталық Азия елдеріне 15 960 қазақ шаруа қожалықтары көшіп кетті. Бұл елдерге көшіп келген қазақтардың саны толастамады. Сонымен бірге ол жақтарға барған қазақтардың бір жерге тоқтап, тұрақтануы да киын болғандықтан, бір елден екіншісіне өтіп кетуі де кездесіп отырды. Мұның бәрі Орталық Азиядағы жекелеген республикалардағы босқын қазақтардың саның дәл анықтауға кедергі келтірді. Қазақстанның Қазалы, Арал, Шалқар, Темір, Ақтөбе және т.б. аудандарыңа жақың орналасқан Қарақалпақ автономиялы республикасына көшкен қазақтардың бір бөлігі одан әрі тұрікмен және өзбек жерлеріне де қоныс аударып отырды. Қаракалпақ жеріне де С.Меңдешев бастаған уәкілдер жіберілді. Бұл жердегі қазақтар жағдайының барған сайын нашарлап бара жатқаның, жергілікті өкімет органдарының оларға әділетсіздік пен кудалау кәрсетіп отырғанын көргеннен кейін босқындарды кері қайтару шаралары қолға алынды.
Қырғызстан жеріне көшкен қазақтардың ауыр халыБішкек темір жол станциясындағы жағдайдан көрінді. Мұнда 1933 жылы 19-23 соуір аралығында 860 адам жиналды. Станцияда күн сайын 6-7 өлген адам табылып отырды.
Ал өзбек жеріпе ауа көшкен қазақтар, негізінен, қалаларға шоғырланды. Ашаршылықтан қашып аласұрған олардың да жағдайы адам төзгісіз ауыр еді. Мұндағы қазақтарды елге қайтару жұмыстарын Қазақстанның Халық Комиссарлар Кеңесі төрағасының орынбасары Ө.Қулымбетов басқарды. Өзбекстан ұкіметі 1933 жылы қаңтарда Өзбек Қызыл жарты ай қоғамыңан 515 мың сом ақша бөліп, баспанасыз босқындарды тамақтандыру орындары ң ашуды тапсырды.
Егер Ресей жеріне босқан қазақ орыс шовинизмінің тепкісін кәріп, дәрменсіздіктен хор болған болса, Қарақалпақ жеріндегі табаны тесіліп, маңдайы таска тірелген, аштықтан бүралған босқын қазақ жергілікті қарақалпақтық шолақ белсенділердің ұлтшыл қудалауының азабың тартты. Кейбір жергілікті өкімет органдары және жергілікті қызметкерлер босқын қазақтарға «үрлық жасады» деген жалған айып тағып, оларды өздерінше соттады, ұрып-соғып, ауыр жазалады.
Қазақ басқыңдары елге екі түрлі жолмен күрлық арқылы, яғни Тақтакөпір жерімен және су жолымен-Арал теңізімен қайтты. Алғашқы жолмен 1933 жылдың желтоқсаныңа дейін 257 шаруа қожалықтары 258 жылқы мен түйені, 320 кой мен ешкіні, 422 есекті айдай жүрді. Ал Арал теңізімен 8000 адамнан тұратын 2500 отбасы қайтып оралды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдықгуманитарлық бағытыңдағы 11-сыңыбыңа арналған оқулық / М.Қойгелдиев, Ә.Төлеубаев, Ж.Қасымбаев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. — 304 бет,суретті. ISBN 9965-36-106-1
Ядролық жарылыс
**Термоядролық қару** - термоядролық зарядты ракетаның немесе авиациялық бомбаның жойғыш бөлігі. Термоядролық қару термоядролық зарядтан, 239- плутоний (немесе 235 - уран) зарядынан, 238 - урандық қабықшадан, жарғыш құрылғыдан және ракета (бомба) корпусынан тұрады. Термоядролық қару жарылысы миллиондаған градуспен өлшенетін өте жоғары температурады өтетін жеңіл элементтер ядроларының қосылыс (синтез) реакциясына негізделеген. [1]

**А** Жарылысқа дейін алдын-алу; бірінші қадам, екінші қадам төмен. Термоядролық бомбаның екі компоненті.   

**Б** Жарылғыш зат бірінші кезеңді бұзады, плутонийдің ядросын суперкритикалық күйге дейін қысып, бөлшектеудің тізбекті реакциясын бастайды.  

**В** Бірінші кезеңде бөлу процесінде регенердің импульсі пайда болады, ол қабықтың ішіне таралады, толтырғыш арқылы полистирол көбік.  

**Г** Екінші саты рентгендік әсерінен абляцияның (буланудың) сығылғандығына байланысты сығылады және екінші кезеңдегі плутоний таяқшасы жоғары температурада жылуды босатып, тізбекті реакцияны бастайды.  

**Д** Сығылған және жылытылған литий-6 детеридте біріктіру реакциясы пайда болады, шығарылған нейтронды ағын философиялық реакцияның бастамашысы болып табылады. Флэнтоп кеңейтіледі ...

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Балалар энциклопедиясы 3 том ISBN 9965-893-61-6
**Регенерация** (лат. *regeneratіo* — қайта өркендеу, қалпына келу),

Биологияда
----------

**хамельион**
жануарларда түгелдей не жарым-жартылай алып тасталынған, зақымданған не жойылған органның немесе оның бөлігінің (*тіннің, ұлпаның*) қайтадан қалпына келуі. Регенерация терминін 1712 ж. француз табиғат зерттеушісі Р.А. Реомюр (1683 — 1757) ұсынды. Регенерация физиол. және реперативтік деп бөлінеді.

### Физиологиялық

Физиологиялық Регенерация әдеттегі тіршілік процесінде көптеген органдарда, мыс. қан құрамы элементтерінде, ішек-қарынның, тыныс органдары жолдарының кілегей қабығында, эпидермисте (*бұған түлеу де жатады*) өтеді. 

### Реперативті Физиология

Реперативті Физиологиялық жануарлар түріне қарай әр түрлі болады. Омыртқасыздардың көпшілігінде Регенерация нәтижесінде дене бөлігінен тұтас организм дамуы мүмкін. Жоғары сатыдағы жануарларда бұндай Регенерация болмайды, жеке орган не оның бөлігі ғана регенерацияланады. Регенерация нәтижесінде пайда болған органдар бұрынғы қалпынан өзгеруі де өзгермеуі де мүмкін. Регенерация әр түрлі жағдайларға, жүйке жүйесі қызметіне байланысты қартайған ағзада баяу өтеді.

Өсімдіктерде
------------

жойылған не зақымданған өсімдік бөлігінің жаңадан түзілуі, сондай-ақ организм бөлігінен тұтас ағзаның қалпына келуі. Өсімдік Регенерациясы олардың жүйеленімдік топтарына қарай әр түрлі, ол өсімдік құрылысына, оның даму фазасына, тіршілік ететін ортасына байланысты. Өсімдік Регенерациясын өсімдікті вегетативтік жолмен (*сабағы, тамыры, жапырағынан*) көбейтуге пайдаланады.

Плазмалық терапия
-----------------

Косметологиядағы плазмалық терапия - бұл таяз инвазивті косметикалық процедура, пациенттің қан плазмасы 8 мл-ге дейін емделетін аймақтың бүкіл бетіне терінің қартаю белгілерін жояды, өңін жақсартады және көтергіш әсер береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақша энциклопедия 7 том.
2. ↑  Цитология және гистология. Оқу құралы. Сапаров Қ.Ә. - Алматы: Қазақ университеті, 2009. - 128 бет. ISBN 978-601-247-057-4
3. ↑  Плазмотерапия дегеніміз не.
Регги Ли (ағыл. Reggie Lee, туған. 7 қазан 1974, Кесон-Сити, Филиппин) — американдық актер, "Побег" телесериалында Билли Ким, "Пираты Карибского моря" фильмінде Тай Хуангты және "Форсаж" кинофильмінде ойнаған. 2011 жылдан бастап "Гримм" сериалында тұрақты ролге ие.

Өмірбаяны
---------

Регги ли Филиппиндағы Кесон-Сити қаласында Зинаида Тельмо мен Хесус Эспириту-Вальдес отбасында туған. Ол отбасындағы үш ұлдың үлкені. Ли ағылшын және тагаль тілдерін жақсы меңгерген. Балалық шағында Огайо штатындағы Парма мен Стронгсвилль көшіп кеткен. Мұнда Регги францискандық орта мектебін бітірген. 1990 жылы Ли Нью- Йоркка, ал содан Лос-Анджелесқа көшіп кетті. 1997 жылы «FOB» және «Восточно-западные игроки» пьессаларында ойнаған үшін Dramalogue сыйлағына ие болған.. Ли «Подними тигра на гору» фильмінде басты роль ойнаған..

"Форсаж" фильмінде Лэнс Нгуенді ойнағаннан кейін, Диснейдің "Пираты Карибского моря" киносында Тай Хуангты ойнаған. Тағыда Ли тәуелсіз "Шанс китайца" фильмінде Тимоти Боттоммен, Дэнни Трехо, Тереза ​​Расселл и Эрнесто Боргнайнмен ойнаған.

Дереккөздер
-----------

1. Регги Ли
2. Регги Ли Internet Movie Database сайтында
**Кожаева Валентина Ивановна** — Ресей жеріндегі Новосібір облысының Довленск ауданы, Баклуши селосында 1950 жылы дүниеге келген. Білімі — орта. Мәскеу полиграфиялық институтындатехникалық редактор мамандығы бойынша білімін жетілдірген. Еңбек жолы 1967жылдан басталады .

В.Кожаева Алматыдағы №2 баспаханаға теруші болып орналасады. Ал 1974 жылдан күні бүгінге шейін "Қайнар" баспасында: әуелі техникалық редактор, артынан инженер-технолог, қазірде тауаршы-сатушы жұмысын атқарып келеді. Өз өзіне жауапкершілікпен қарайтын қызметкер ретінде ол баспадан шыққан кітаптардың дер кезінде республика көлемінде тарауын бақылап, әрі қойма меңгеруші, әрі өткізуші жұмыстарын қатар атқарып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық", Алматы,"Білім" баспасы, 2005 жыл - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**Сергей Маркович Гандлевский** – орыс ақыны, прозаик, эссеист, аудармашы. [1]

1952 жылы Мәскеу қаласында дүниеге келген. Мәскеу Гуманитарлық университетінің орыс бөлімінде оқыған. 

1970 жылдары «Московское время» поэтикалық тобының негізін салушылардың бірі болады. 1991 жылдан бастап Ресей Жазушылар Одағының мүшесі болады. 1992-1993 жылдары «Ресей» радиосындағы «Поколение» бағдарламасының жүргізушісі болады. 1995-96 жылдар аралығында Ресей мемлекеттік гуманитарлық университетінде қазіргі отандық поэзияға арналған семинар жүргізеді. 

1996 жылы «Антибукер» сыйлығын, 2010 жылы «Поэт» ұлттық сыйлығын иеленеді.

Шығармалары
-----------

* «Поэтическая кухня»
* «Праздник»
* «Трапанация черепаха»
* «Найти охотника»
* «Чтение»
* «Дело вкуса»

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Әбілқас Сағындықов** (1915 ж.т.), тау-кен ісі саласындағы ғалым, техикалық ғылымдардың докторы (1968), проф. (1958), ҚазКСРҒА-ның академигі (1970), Соц.Еңбек Ері (1971), ҚазКСР Мемл. сыйлығының лауреаты (1974; 1986). Днепропетровск тау-кен институтын бітірген(1939). 1939-1955 ж. «Қарағандыкөмір» комбинатының тау-кен кәсіпорындарында басшы қызметте, көмір ғылыми зерттеу институтының директоры болды. 1955-1987 ж. Қарағаңды тау-кен институтының (қазіргі ун-т) ректоры. 1955-1988 ж. каф. меңгерушісі, 1988-1991 ж. ректор кенесшісі. 1991 ж. Жер қойнауын кешенді игеру проблемалары институтын құрып, 2001 ж. дейін басқарды, 2001 жылдан құрметті директоры, сонымен қатар ҚарМТУ-да профессор-кеңесші қызметін атқаруда. 350-ден астам ғылыми еңбектің (оның 20-сы монография) авторы. Ғыл. еңбектері көмір қабаттарын қолайлы жүйелермен өндіруге, шахта алаңдарын аршу және дайындау схемаларын жетілдіруге тау-кен техникасын кемелдендіруге, жер асты құрылыстарының беріктігін зерттеуге арналған. ҚазКСРҒА-ның Орт.Қазақстан бөлімшесінін бюро мүшесі. 7-сайл. КСРО Жоғ.Кеңесінің депутаты. Қазақстан Компартиясының 9,12,15-съездерінін делегаты. 2 мәрте Ленин орденімен, Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы ордендерімен марапатталған.

Еңбектері
---------

* Расчеты технологических процессов добычи угля в (соавт.) (1961);
* Проблемы разработки угольных пластов Карагандинского бассейна (1976);
* Оптимизация технологических схем угольных шахт (1974);
* Проблемы освоения и разработки угольных месторождений Казахстана ( 2 0 0 3 ) ;
* Геотехнологическиеметоды добычи метана (2001).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Аламозавр
**Аламозавр** АҚШ-тың Техас штатындағы Аламо фортынан табылған. Зауропод тұқымдасына жататын динозавр кейінгі Бор дәуірінде 80 миллион жыл бұрын өмір сүрді. Ұзындығы - 21 метр, салмағы - 33 тонна. Төрт аяқты, шөппен қоректенетін жануар. Кейінгі Бор дәуірінде Солтүстік Американы ұзақ уақыт мекендеген санаулы тиранозаврлардың бірі. Оған туыстығы жаңынан "сальтазавр" деп аталатын тиранозавр өте жақын. Аламозаврдың бассүйегі табылмаған. Өзге сүйектері АҚШ-тың Монтана, Нью-Мексико, Техас, Юта штаттарынан теріп алынған. Ол өзінің ұзын мойыны мен қамшы тәріздес құйрығын жыртқыштардан қорғану үшін қолданды. Ғалымдар аламозаврдың сол кезеңде өмір сүрген өзге де зауроподтар секілді сауытты болды деп пайымдайды. Соңғы рет 1970 жылы "Биг Бенд" ұлттық саябағынан аламозаврдың жауырын сүйегі мен иық сүйектерінен тұратын қаңқа бөлігі табылған.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
* Салмағы : 33 тонна
* Тұқымдас : Сальтазавр
* Отряд тармағы : Зауоподоморф [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы

Дереккөздер
-----------
**Испандық алано** (исп. Alano español),кейде **испандық бульдог** — ірі тұқым болып есептелінеді молоссалар секілді. Бұл тұқым барлық жерде кеңінен тараған.Әсіресе исандық ит төбелестерінде.Бұл ит тұқымы адам қол ақша ұстамайтындай қымбат тұрады.Адамдар көбінде ит төбелеске алған екен.

Сыртқы пішіні
-------------

Алано ірі үй жануары болып келеді.Ұзындығы 58 см дейін жетіп жатыр сонымен қатар салмағы 34-40 кг болып келеді.Жүні қысқа және тығыз,бірақ бархыт емес.Терісі қалың болып келетін бір ерекше ит түрі.

Тағы қараңыз
------------

* Буль-бейтинг
* Коррида

Дереккөздер
-----------

1. Орысша уикипедия
2. Ит тұқымдары(қолжетпейтін сілтеме)
Сақина жасыру
-------------

Ойынды өткізу үшін басқарушы және сақина іздейтін кезекші белгіленеді. Қалған ойыншылар дөңгелене отырады. Ойыншылар тізелерін көтеріп, оның үстіне алақандарын ашып қояды. Ойын жүргізуші қолына сақина алып, әр ойыншының қолына кіргізіп, сақинаны бірінде қалдырады. Басқарушы жұмулы қолын әрбір ойыншының қолына салысымен, алақанын жаба қалады. Сақина жасырылғаннан кейін, ойын жүргізуші өз қалауынша ойыншының бірінен: «сақинам кімде?» - деп сұрайды, осы кезде барлық ойыншы тынышталады. Кезекші сақинаның кімде екенін тапса, онымен орын ауыстырады, ал егер таба алмаса, өлең айтып, би билеп, т.б. өнер көрсетеді де, өз қызметін қайтадан атқарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Жеті қазына, жиған - терген" Сейіт Кенжеахметұлы, Алматы -2007.
**Сақа** - асықтың бір түрі. 

Сақа болатын асық салмақты, ірі болуға тиіс. Ол көбінесе еркек қойлардың, не қошқарлардың асығы болып келеді. Асық ойынында тігілген асықтарды атуға жарамды сақа таңдап алынады. «Алшы ойыны» сақаның салмақты да алшы тұрғыштығына байланысты. Бұл ұту үшін өте қажет. Ойыншы сақаны өзі жасап алады немесе жақсысын таңдауы керек.

Өзге сақаларға қарағанда ірі болып келетін үлкен қошқардың асығын қойлақ деп атаған. Ірі әрі салмақтырақ болатын арқардың асығын да сақа ретінде пайдаланған. Мұндай сақаны құлжа деп атаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. 129-бет. «Азия Арна» баспасы. Алматы, 2014
ЭӨКС эмблемасы
**Экономикалық өзара көмек советі (ЭӨКС)** - 1949—1991 жылдары социалистік елдердің үкімет аралық экономикалық ұйымы. 1949 жылдың 8 қаңтарында құрылған. Социализмнің дүниежүзілік жүйесінің қалыптасуы кезеңінде - социалистік елдердің коммунистік және жұмысшы партияларының осы елдер халықтарын жақындастыра түсуіне, социализм мен коммунизмді ойдағыдай орнатуға және дүние жүзінде баянды бейбітшілікті қамтамасыз етуге зор ықпал жасады. 1990 жылғы санақ бойынша ЭӨКС құрамына: Болгария, Венгрия, ГДР,Куба,Моңғолия,Польша, Румыния, Чехословакия, КСРО, Вьетнам кіреді. ЭӨКС уставындағы кез келген міндеттемелер мен принциптерді қабылдай латын кез келген ел бұл советке мүше бола алады. ЭӨКС қызметі 1959 жылы желтоқсанда басталады.

Мәскеудегі ЭӨКС ғимараты

Мақсаттары
----------

* Советке мүше елдердің күш жігерін біріктіру және үйлестіру
* Ынтымақтастықты тереңдету
* Социалистік экономикалық интеграцияны дамыту
* Халық шаруашылығыгын жоспарлы өркендету
* Индустрияландыру
* Еңбек өнімділігін көтеру

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-
**ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТТІ ӘРТАРАПТАНДЫРУ** – ірі фирмалардың, бірлестіктердің, кәсіпорындардың және тұтас салалардың белсенділігін негізгі бизнес шеңберінен тыс ұлғайту, яғни шығарылатын өнімнің басқа түрлерімен салыстырғанда сатудың таза көлеміндегі үлесі барынша жоғары тауарларды өндіру және қызметтерді көрсету. Қазіргі нарықтық экономикалар құрылымының аса маңызды бөлігі. Фирмалардың бәсеке жағдайында өзінің нарықтағы жағдайын нығайтуға, экон. жағдаяттың өзгеруіне дер кезінде бейімделуге ұмтылысын ынталандырады, өз қызметінің тиімділігін қамтамасыз етеді. Бұл орайда фирмалар мамандандырылған құрылымдардың құрамдас бөліктерінде өзара атқарымдық байланыстары жоқ салааралық конгломерат-кешендерге айналады.
**Температуралық түйсіктер** (термиялық) - бізге жылулық пен суықтықтың түйсігін беретін тері түйсігінің бір түрі. Бұл сезгіштік дене температурасын рефлекторлық реттеу үшін үлкен маңызға ие. Сезім мүшелерінің классикалық физиологиясында жылулық пен суықтыққа сезгіштікті екі, бір-бірінен тәуелсіз сезгіштік түрлері ретінде қарастырады. Себебі, олардың әрқайсысында өз шеткі рецепторлық аппараты болады. Суықты түйсінудің анатомиялық аппараты болып Краузе шақшалары, ал жылуды түйсінудің аппараты — руфиндік денешіктер табылады. Бірақ бұл әлі тек ғылыми болжам ғана. Суықтықтық нүктелерді адекватты емес тітіркендіргішпен, мысалы, ыстық үшпен тітіркендіргенде, олар суықтық түйсінуін береді. Бұл — суықтықты парадоксалды түйсіну. Термиялық түйсіктерде терінің әр түрлі температураларға тез бейімделгіштігі маңызды рөл аткарады. Субъективті түрде нөлге тең температура орташа, тері температурасына тең температуралар болып табылады. Едәуір жоғары температура жылулықты сезінуді, ал төменгі температура суықтықты сезінуді береді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Суармалы егіншілік** – ылғалы аз, құрғақ, шөлейт және шөлді аймақтарда жоғары өнім алуға бағытталған егіншілік түрі. 

Суармалы егіншілік жағдайында егістіктердің ылғал режимімен қатар қоректік режимі, яғни топыраққа тыңайтқыштар енгізу қолдан реттеледі. Сондықтан суармалы егіншілік тұрақты, сапалы әрі мол (бидайдыңәр гектарынан 65 – 70 ц, күріштен80 – 100 ц, мақтадан40 – 50 ц, т.б.) өнім алуды қамтамасыз ете алады. Сонымен қатар сол маусымда суармалы егіншілік танаптарына аңыздық дақылдарды қайталап себу арқылы мал азығы қорын арттыруға болады. Суармалы егіншілік күріш, мақта, қант қызылшасы, бидай, жүгері, жоңышқа өсіруде кең қолданылады. Ыстық аймақтарда Суармалы егіншілік халық шаруашылығына көп пайда әкеледі. Суармалы егіншілікте суару (ылғалдандыру үшін, тұқым себу алдында, вегетация кезеңінде, жаңарту үшін, т.б.) әр түрлі тәсілдермен орындалады: атыздар арасымен (қызылша, жүгері, мақта, т.б.), жаңбырлата (жүгері, бұршақ, т.б.), көлдете (күріш, т.б.) суару, т.б. Әлемнің дамыған елдерінде Суармалы егіншілікпен айналысу – өздерін азық-түлікпен, жеңіл өнеркәсібін шикізатпен қамтамасыз етудің негізгі көзі. Сондықтан ертедегі өркениетті дамыған елдердің басым бөлігі суы мол Ніл, Тигр, Евфрат, Әмудария мен Сырдария өзендері және Қытайдың суы мол өзендерінің бойларында болған. Қазақстанда Отырар, Сауран, Тараз, Сығанақ сияқты көне қалалардың аймақтарынан белгілі. Суармалы егіншілік қазіргі уақытта Сырдария, Шу, Іле, Жайық, Қаратал, Ертіс, т.б. өзен алқаптарында орналастырылған. Қазақстан жағдайындағы суармалы егіншілікте кейбір дақылдардан әлемдік рекордтық өнімдер алынған. Мысалы, ақтөбелік Шығанақ Берсиев тарының әрбір гектарынан 201 ц, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері атанған Ыбырай Жақаев күріштің әрбір гектарынан 172 ц, тәтті тамыр өсіру шебері О.Гоноженко қызылшаның әрбір гектарынан 1600 ц өнім алуға қол жеткізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Леонид Михайлович Жежеленко** (1903 - 1970) — сценарист.

Өмірбаяны
---------

Ленинград сахна өнері институтының актерлік факультетін бітірген (1923). 

1936 жылдан (үзілістермен) — «Ленфильм» киностудиясының жоғарғы редакторы және редактор-консультант. 

1942—1945 жылдары — Алматыдағы және Мәскеудегі сахна студиясының редакторы; 1959—1961 жылдары - Бухаресттегі (Румыния) киностудияның әдеби консультанты.

Фильмографиясы
--------------

### Сценарист ретінде

* 1942 - *Алып туралы ән*
* 1953 - *Жолдастың ары*
* 1956 - *Іздеушілер*
* 1968 - *Белая үстіндегі найзағай*

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Леонид Жежеленко
**Леонид Зигмонтович Тель**(1942 жылы туған),Қазақстан патофизиологы,медицина ғылыми докторы (1984), профессор (1986). Жаңаарканың түлегі.

Карағанды медицина институттын(1965)бітірген.

1965 жылдан қазіргі Астана медицина институттыңда патологиялық физиологиясы кафедрасының ассистенті,
доценті,қалыпты физиология кафедрасының
меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері патологиялық және қалыпты физиология мәселелеріне арналған.

5 авторлық куәлік алған, 34 өнер табысы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Шавхат Әнесұлы Өтемісов
**Леонид Николаевич Питаленко**

1943 жылы 19 маусымда Беларусь КСР Витебск облысы Вишни ауылында туған. Белорус.

Әкесі - Питаленко Николай Лаврентьевич, марқұм. Анасы -Питаленко Александра Евгеньевна, марқұм.

С.М. Киров атындағы мемлекеттік педагогикалық институтты бітірген (Витебск қаласы, 1967), химия және биология
пәндерінің мұғалімі.

Орыс, белорусь және қазақ (сөздікпен) тілдерін біледі.

1961 жылдан - Витебск облысы Лиознен ауданы Украище ауылының 8-жылдық мектебінің дене тәрбиесі пәні мұғалімі. 1962 жылдан - 
С.М. Киров атындағы Мемлекеттік педагогикалық институттың студенті. 1967 жылдан - Алматы облысы Талғар ауданының Горный садовод ауылы орта мектебінде химия және биология пәндерінің мұғалімі. 1977 жылдан - ҚазКСР Ағарту министрлігінің инспекторы. 1986 жылдан - Республикалық жас табиғаттанушылар стансасының директоры (Алматы қаласы). 2000 жылдан -Алматы қаласы «Беларусь» аймақтық ұлттық-мәдени орталығы кеңесінің төрағасы, Қазақстан Халқы ассамблеясы Кеңесінің мүшесі.

2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының Қазақстан халқы ассамблеясының атынан депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитетінің мүшесі.

«Тың игеру» (1964), «Еңбек ардагері» (1989), Ы. Алтынсарин атындағы (1992), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған. ҚазКСР Халық ағарту ісінің үздігі (1984).

Діни көзқарасы - православиелік.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Алдағы онжылдықта Қазақстан Еуразия құрлығындағы ең дамыған елдердің біріне айналатынына сенімдімін».

Хоббиі - балық аулау, серуенге шығу.

Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи әдебиет.

Үйленген.Жұбайы-Питапенко Мария Николаевна(1947 жылы туған), зейнеткер. Қызы - Павленко Апла Леонидовна (1968 жылы туған),
үй шаруасымен айналысады; ұлы - Питаленко Дмитрий Леонидович (1978 жылы туған), инженер-құрылысшы. Немерелері - Павленко Евгений (1988 жылы туған), студент; Павленко Ирина (1999 жылы туған), оқушы; Питаленко Константин (2007 жылы туған);
Питаленко Елизавета (2009 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Мезоамерика картасы
**Мезоамерика** немесе **Орта Америка** — 15 және 16-ғасырларда Колумбқа дейінгі кезенде солтүстік Коста–Рикадан Орталық Мексиканың орнында болған Солтүстік және Оӊтүстік Американың тарихи–мәдени аймағы. Бұл терминді 1943 жылы неміс философы және антрополог Пауль Кирхгофф енгізген.

Тикал - Майя өркениетінің археологиялық ескерткіші. Ол қазіргі солтүстік Гватемаладағы Петене алабында орналасқан
Колумбқа дейінгі Мезоамериканыӊ тұрмысы келесі сипаттамалармен белгілі:

* егіншілікке негізделген қоғам. Басқару түрі күрделі болған, кейде мемлекеттік басқару деңгейіне жеткен;
* ірі қалаларында күрделі құрылыстарымен сипатталған (пирамидалар, сарайлар, ойын алаңдар)
* қолөнердің дамуының өте биік дәрежесі: тас пен ағаш өндеу кәсібі, керамика, тоқыма, сурет, металлдар өндеуі.
* ғылымдардың бастамасы: астрономиядан, жазудан хабардардық, дәл үнтізбе, т.б.

Мезоамерика көптеген жоғары дамыған мәдениеттердің отаны болған:

* Ацтектер
* Майя
* Миштектер
* Ольмектер
* Пурепеча
* Сапотектер
* Тольтектер
* Тотонактар
* Уастектер
* Чичимектер

Мезоамериканың үндістер тілдері 10 топтан құралады. Олар өзара өте қатты ұқсас, қазіргі уақытта Мезомерикалық тілдес одағы деп аталады. Бірақ шын мәнісінде Мезоамерикада испан тілі басымды болып табылады. Жергілікті тілдердің тасымалдаушылары азайып бара жатыр.

Тағы қараңыз
------------

* Ацтек жазуы
**Ақылов Саят Торебайұлы** *(14.10. 1980 ж.т. Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қаратоған ауылы)* – техникалық редактор, дизайнер..

1997 жылы Н.Өмірзақов атындағы орта мектепті, 1999 жылы №5 кәсіптік техникалық полиграфия колледжін баспа жүйесінің операторы мамандығыбойынша бітірген. Қазір Қ.Сәтбаев атындағы Ұлттық техникалық университетінің полиграфия факультетінде технологинженер мамандығыбойынша оқып жур.

Еңбек жолын "Қазақ университеті" баспасында оператор болып бастаған. 2001 жылдан "Арыс" баспасында техникалық редактор және дизайнер болып жұмыс атқарады. "Жетісу", "Северо Казахстанская область" энциклопедияларының, "Народы Казахстана", "Спортивный Казахстан" энциклопедиялық анықтамалықтарының, сонымен қатар "Тұлға–Личность" (10 том) сериясы, "Қырымның кырық батыры" сияқты "Арыс" баспасынан шыққан көптеген кітаптардың техникалық редакторыәрі дизайнері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім баспасы". 2005 ж. - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
Координаттар: 43°16′18″ с. е. 76°57′05″ ш. б.﻿ / ﻿43.27167° с. е. 76.95139° ш. б.﻿ / 43.27167; 76.95139 (G) (O) (Я)

**«Саяхат» халықаралық автовокзалы —** 1967-2008 жылдардағы Алматыдағы автобекет. Сүйінбай мен Ташкент (қазіргі Райымбек батыр) даңғылдарының қиылысында орналасқан болатын.

Сипаттамасы
-----------

### Тарихы

Жоғарыдан түсірілген суреттер. 2004 және 2021 жж
1967 жылы Алматыда бірінші стационарлық автобекет ғимараты ашылды. Саяхат автобекетінің ғимаратында күту залы, билет кассалары, сондай-ақ қызметтік үй-жайлар (диспетчерлік бөлме) болды. Автобекет жанында сағат мұнарасы салынды.

2008 жылы Саяхат автобекетінің тарихи ғимараты бұзылды. Оның орнына жаңа заманауи көлік кешенін салу жоспарланды. 2008-2010 жылдар аралығында құрылысқа арналған 5 га жердің 4 гектары сатып алынды. Алайда, 2018 жылға қарай жаңа ғимараттың жобасының жобалық нұсқасы да әзірленген жоқ.

2014 жылы қаланы дамытудың жаңа көлік бағдарламасын әзірлеу басталды. Оның аясында үш жаңа автобекет салу жоспарланған болатын. Сонымен қатар, қала орталығындағы көлік ағындарын түсіру үшін Сайран мен Саяхат автобекеттерін жабу жоспарланған-ды.

2018 жылы Алматы қаласы Төтенше жағдайлар департаменті автобекет маңын қауіпті жер деп есептеді. Сол жылы автобекет маңындағы заңсыз базарды бұзу және жаңа автобекет ғимаратын салуды жоспарлау басталды.

### Техникалары

1980 жылға қарай автобекетке 500-ге жуық автобус бекітілді.

### Маршруттар

Автобекеттен Сарыөзек, Орал, Ақтөбе, Тараз, Туғанбай, Үштөбе, Қонаев, Алексеевка, Текелі, Кентау, Түркістан секілді елді мекендерге автобус қатынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Сайран» мен «Саяхаттың» тағдыры не болады
2. ↑  «Саяхаттың» орнына жаңа автобекет салынады
3. ↑  «Саяхаттың» кімге зияны тиді?
4. ↑  Саяхат (Алматы)
**Литавралар** — симфониялық оркестрде қолданылатын, соғып ойнайтын музыкалық аспап. Литавра Азияда пайда болған, Еуропада ХV ғасырдан бастап қолданыла бастайды. Литавраның түрі дөңгелек келеді, жезден істеледі, шанағының жоғарғы беті терімен қапталады. Әдейі бұрандалары арқылы белгілі күйге түсіріледі. Оркестрде литавраның үш түрі қолданылады. Олар үлкен литавра, орташа литавра және кішкентай литавра болып бөлінеді. Тоника, доминанта және субдоминанта бұрауына түсіріледі. Үлкен симфониялық оркестрде екі, үш кейде одан да көп литавралар қолданылады. Ноталары бас кілтінде жазылады. Литавраны басы жұмыр, әрі жұмсақ келген кішкене ағашпен соғып ойналады.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақша музыкалық-терминологиялық сөздік, Алматы 1981 жыл-78 бет
Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

Түйеде литаврада ойнап келе жатқан адам
**Литавра** (грекше - poly) - *соқпалы музыкалық аспап*.

Литавра туралы
--------------

XVII ғасырдан оркестр құрамында қолданылып келеді. Дыбыс қазан іспеттес шанағының (мыс, алюминий, т.б.) бетіне керілген терінің таяқпен соғу арқылы шығарылады; үні дүңкілдеп естіледі. Литавра қазақтың дауылпазы іспеттес.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 7 том
**Мехмет шаһхада** (түр. *Şehzade Mehmed*; 8 наурыз 1605 — 12 сәуір 1621) — I Ахмет пен Көсем сұлтанның үлкен ұлы.

Өмірбаяны
---------

Мехмет шаһзада 1605 жылы I Ахмет пен оның сүйікті күңі Көсем сұлтанның шаңырағында дүниеге келді. 1617 жылы I Ахмет қайтыс болғаннан кейін таққа оның ағасы II Осман отыру керек еді, ал қалған шаһзадаларды, Фатиха заңы бойынша, өлім жазасы күтіп тұрды. Алайда осыдан бірнеше жыл бұрын I Ахмет ұлдары туса да I Мұстафаға өмірін сақтап қалды. Тарихшылар Мұстафаның психикалық аурулары үшін таққа кауіп төндіруге қабілетсіз болғандықтан I Ахмет оны өлтірмеді деп санайды. Тағы бір себеп Көсем өзінің балаларынның болашағына қауіптенгендіктен Ахметті көндірді, себебі болашақ сұлтан Османның анасы басқа әйел еді, ал бұл Мехмет үшін үлкен қауіп туғызды. Нәтижесінде, әкесінің өлімінен кейін таққа оның есалаң інісі I Мұстафа отырды.

Баласыз Мұстафаның сұлтанаты қысқа болды: 1618 жылы төңкеріс нәтижесінде II Осман таққа шықты. Осман өз сұлтанатының үшінші жылы Польшаға соғыс жариялауға мәжбүр болды және билікті жаулап алудың алдын алу үшін болмаған кезінде 16 жасар Мехметті өлім жазасына кесуді бұйырды. Мехмет Сұлтанахмет мешітінде әкесінің жаңында жерленді.

Өнерде
------

* Түркия «**Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі**» телехикаясы (2015-қ.у. ересек Мехмет шаһзада рөлінде — Бурак Дакак)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *TEZCAN, Baki* The Debut of Kösem Sultan's Political Career // Turcica : Journal. — 2008. — Т. 40. — С. 347—359.
2. ↑  Boyar, Fleet, 2010, p. 42
3. ↑  Öldürülen Osmanlı Şehzadeleri ve Devrilen Padişahlar
**Альбатрос** — В.И. Лениннің бейнесін жасауды көздеген Сәкен Сейфуллиннің 1932 жылы жазылып, 1933 жылы басылып шыққан поэмасы.

Поэма әр түрлі көлемдегі 21 тарауға бөлініп, олардың әрқайсысына ат қойылған, ең қысқа тарауы 2 шумақтан, ең ұзақ тарау 14 шумақтан құралған.

Қысқаша мазмұны
---------------

Поэма елі үшін күрескен қаһармандар жайында болады. Жаңа өмір мұраттары үшін сан майданда салған ерлерді Альбатросқа теңейді.Туған елін сол қайсар құс Альбатрос іспетті жарқылдап, дұшпанға жай түсірер қайратты болуын тілек етеді. Сонымен қатар патша өкіметі құлағанымен,отаршылдықтың бір күнде оп - оңай тоқтай қалмағанын ақын поэтикалық картиналар,жанды образдарыды бейнелер арқылы әрі ықшам,әрі көркем етіп сипаттайды. Шығармада сол уақытта болған шайқастар көрінісін көрсетеді. Пьесада Асылбеков, Әйтиев, Жангельдин, Тәтімов, Ярмұхамедов сияқты күрескерлердің ерліктерін пафоспен жырласа, Антанта сойылын соғушы Юденич, Дутов, Колчак секілділердің сорақы қимылдары мазақ етіледі.

Поэма ерекшеліктері
-------------------

Алғашқы «Сәйгүлігім» деп аталатын тарауынан - ақ поэманың негізгі ерекшеліктері көріне бастайды.Лирикалық қаһарман салған жерден оқырманға ағынан жарылып тіл қатады. Сөз орамдары,образды тіркестер, неологизмдер жаң дәуірдің символы ретінде асқақ естіледі. Екпіп,такт, ассонанс, градацияға ерекше мән бнру шығарманың әшкә ырғағын күшейтіп,гармоникалық тұтастық береді. Ишарат,астармен ой тастайды. Күрестерде шыныққан,асыл мұрат үшін талмай алысқан қаһарман,қажырлы азамат көз алдына келеді.
Жер үстінде, аспанда, суда өткен, жан беріп,жан алған,жаңа заман үшін болған күрестің шындығын ақын образды сценалар арқылы,қысқа лирикалық сюжет, бейнелі детальді пайдалана отырып, поэтикалық күшімен шебер бейнелейді.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ әдебиеті, Алматы «Рауан » 1994.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Сәкен Сейфуллин шығармалары |
| --- |
|  |
| Роман мен повестері | 
Тар жол, тайғақ кешу (мемуарлық роман) • Жер қазғандар (повесть) • Айша (повесть) • Біздің тұрмыс • Жемістер хикаяты • Дауыл алдында |
|  |
| Поэмалары | 
Аққудың айрылуы • Альбатрос • Еңбек шарт — жалшылар қорғаны • Көкшетау • Қызыл ат • Советстан • Чжан Цзо-Лин |
|  |
| Басқа шығармалары | 
Өлеңдері • Әңгімелері • Мақалалары • Бақыт жолына және Қызыл сұңқарлар пьесалары |

 |
Джефферсон Дэвис
**Джефферсон Финис Дэвис** (ағылш. *Jefferson Finis Davis*, 3 маусым 1808) — американдық әскери және саясат қайраткері, АҚШ Азаматтық соғыс кезіндегі Американың Конфедеративті Штаттарының жалғыз және бірінші президенті.

Кентукки штатында фермердің отбасында дүниеге келген, және Луизиана мен Миссисипидегі ағасының мақта плантацияларында өсті. АҚШ-тағы Вест-Пойнтеде Әскери академияны аяқтады, алты жыл бойы армияда лейтенант қызметін атқарды. Кейінірек мұнда өз еркімен Америкалық-мексикандыө соғысқа қатысуға келді, мұнда полкты басқарды. Президент Пирстің кезінде әскери министр болды, сонымен қатар, Миссисипи шататының сенаторы болды.

Дереккөздер
-----------
**Экономикалық Қатынас**, Халықаралық экономикалық қатынастар – әлем елдерінің арасындағы шаруашылық байланыстар жүйесі. 

Э. қ-дың аса маңызды нысандары – халықар. сауда, жұмыс күшінің көші-қоны, капитал әкетілімі мен халықар. несие, халықар. валюталық (есеп айырысу) қатынастары, халықар. ғыл.-тех. және өндірістік ынтымақтастық. Бұл нысандар бір-бірімен тығыз байланысты және өзар іс-қимылда болады. Халықар. сауда Э. қ-дың жетекші нысаны болып табылады.

Дүниежүзілік шаруашылықтың негізі **халықаралық сауда** - дүниежүзіндегі елдердің барлығының сыртқы саудасында қалыптасатын халықаралық тауарлы-қаржылық қатынастар жүйесі. Ол дүниежүзі елдер арасында алғаш XVI - XVIII ғасырларда әлемдік нарықтың пайла болу үдерісінде дами бастады. Халықаралық сауданың дамуы жаңа уақыттағы әлемдік экономикадағы маңызды факторлардың бірі ретінде саналады. Халықаралық сауда термині ХІІ ғасырда қолданылған болатын. Халықаралық экономикалық байланыстар көлемінің 80%-ы сауданың үлесіне келеді. Халықаралық сауданың географиялық таралуы әркелкі. Жалпы айналымның 70%-дан астамы батыстың экономикасы дамыған елдеріне, оның ішінде 50%-ға жуығы Батыс Еуропаның үлесіне тиесілі. Бұл елдер сыртқа бағалы өнімдер шығарады.

Халықаралық сауданы ұйымдастыру үшін Халықаралық сауда ұйымы (ХСҰ) құрылған, оған 140-қа жуық мемлекет кіреді, әлемдік тауар айналымының 9/10-ын қамтамасыз етеді. Қазақстан ХСҰ-ға 2015 жылы мүше болды.

Халықаралық еңбек бөлінісі жеке елдердегі өндіруші және өңдеуші өнімдер арасындағы салааралық халықаралық айырбастауды анықтап береді.

Халықаралық экономикалық қатынастың көш бастап тұрған формасы несие-қаржы қатынастары болып табылады. Қазіргі дүниеде халықаралық экономикалық қатынастардың жаһандануы мен аймақтануы өзекті болып тұр. Әлемдік экономикалық тәртіп орнатуда Халықаралық банк және Халықаралық Валюта қоры үлкен рөл атқарады.

Оның негізгі түрлері:

* ***Сыртқы сауда;***
* ***Капитал(.Негізгі капиталдың бір елден екінші елге аусуы);***
* ***Ғылыми-техникалық байланыс.(ҒТР шарты жаңа техникалық жетістіктерді енгізу,табиғат ресурстарын үнемді пайдалану және т.б);***
* ***Орнына келтіру жұмыстары(Мемлекеттің соңғы жылдарындағы жасаған маңызды экономикалық байланыстары)***
* ***Нисие-қаржы қатынастары(Несие мен займ беру арқылы және тура инвестиция негізінде ірі кәсіпорындар мен қызмет көрсету салаларының салынуы);***
* ***Қызмет көрсету салалары'***
* ***Халықаралық туризм.'***
XX ғ. экономикалық дамудың алдыңғы қатарына жаңа технологиялар шықты.Өндіріс машиналық кезеңнен толық автоматтандыру мен компьютерлендіруге өтіп , қарқынды өндірістік өсім басталды.Уақыт өте келе ғылым өндірістің жетекші факторы , ғылыми жетістіктер мен өнертабысы өмір тәжірибесіне шапшаң енгізіле бастады.
Әлемнің экономикалық бейнесін өзгерткен ірі корпорациялардың (монополиялардың ) пайда болуы бұл ғасырдың ерекшелігі болды. Өндірістің белгілі бір салаларын өз қолдарына шоғырландырып алған монополиялар өндіріс деңгейін, бағасын , еңбекақы мөлшерін қалауынша белгілейді. Бір мемлекет аумағында әрекет ету монополиялардың тақияларына тарлық ете бастағанда трансұлттық корпорациялар (ТҰК) құрылды. Жаңа халықаралық еңбек бөлінісі қалыптаса бастағанда халықаралық қаржы жүйесі пайда болды.ұзамай , Еуропаның экономикалық бірігуі саяси деңгейге өтті. 1957 ж. кейіннен 1992 ж. Еуропалық одаққа ( ЕО ) айналған Еуропалық экономикалық қауымдастық ( ЕЭС немесе Ортақ нарық ) құрылды. Одаққа кірген елдер – одақ ішіндегі қаржының, тауардың , жұмыс күшінің қозғалысына деген шектеулерді алып тастап , өздерінің шаруашылық өмірін біріктіруге ұмтылады. 1999 жылдан бастап ЕО ортақ валюта – евроны енгізді.
Халықаралық экономикалық дағдарыстар – Қазіргі заманның ерекшеліктерінің бірі.Нью-Йорк биржасындағы акциялар бағасының құлауынан басталған алғашқы дағдарыс (1929 – 1933 ж.ж.) әлемдік экономика мен қаржы саласының барлық бұтағын шарпыды. Өндірістің құлдырауы , ақшаның құнсыздануы – жалақының қысқаруына , бағаның өсуіне , жаппай жұмыссыздыққа алып келді. Тығыз экономикалық байланыстар Еуропаның бір де бір елін бұл дағдарыстан құтқармады. Бүкіл әлем 1974 – 1975 жылдары және 2008-2009 жылдары экономикалық және қаржылық дағдарыстарға тап болып отырды.
XX ғ. мемлекет меншік иесі , несие беруші және тапсырыс беруші болып , экономиканың белсенді реттеуішіне айналды. Еуропа елдерінде экономиканы жоспарлау қарқынды дамуда. Капиталды өзге елдерге мемлекеттік несиелер мен инвестициялар түрінде шығару үлкен рөл атқарып отыр.
**Сауранбеков атындағы көше(Алматы)**. 
Көшеге белгілі ағартушы Тілеуберді Сауранбековтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 21.10.1997
№ 621 шешімі) берілген. Сауранбеков Тілеуберді (1910-1975) Алматы облысында дүниеге келген.
Ол - Түрксіб теміржолшыларының балаларын тәрбиелеуде қажырлы еңбек еткен ұстаз.
Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Тынышбаев көшесінен басталып, Аймауытов көшесіне
дейінгі аралықта созылып жатыр. Шолохов, Спартак, Молдағалиев көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы
атауы - Спортивная көшесі. Көшенін ұзындығы - 1300 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Сауранбаев атындағы көше.** 
Көшеге қоғам қайраткері, Ұлы Отан соғысының ардагері Сұраншы Сауранбаевтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764
қаулысы) берілген. Сауранбаев Сұраншы (1901-1956) Алматы облысының Нарынқол ауданында дүниеге келген. Ол Уездік Халық Білім беру Бөлімінің меңгерушісі, Губерниялық Халық Білім беру
Бөлімінің меңгерушісі, Алматы Уездік Халық Білім беру Бөлімінің меңгерушісі, Баянауыл аудандық
партия комитетінің бірінші хатшысы, Халық жер өңдеу комитеті басқарма бастығы, т.б. қызметтерін
атқарған.
Көше Әуезов ауданының «Таугүл-3» шағын ауданында орналасқан. Жандосов көшесімен Әділов көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Көшенін ұзындығы - 600 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Саумал** — толық ашы­маған немесе бие сүтін қосып, пісіп-пісіп тұщы­тылған қымыз.

Сарысаумал – күзде шөп әбден пісіп-жетілгенде сауатын саумал.

В. Радловтың сөздігінде саумал тек алғашқы қымыз деген мағынада ғана емес, сонымен қатар қымыздың жалпы атауы ретінде де қолданылған.

Емдік қасиеті
-------------

Бие сүті құрамына қарай ана сүтіне өте жақын, альбумин тобына жатады. (Салыстыра кетсек басқа үй жануарларының сүті казеин тобына жатады). 500мл бие сүті ағзаға қажетті С дәруменінің тәуліктік мөлшерін қамтамасыз етеді. Саумалдың құрамында белок, амин қышқылы, тез еритін май, оттегі және организмге керек кальций, натрий, фосфор, калий, темір, магний, бром сияқты минералдар, С, А, В1, В2, В6, В12, Е, РР дәрумендері бар. Жалпы саумалдың құрамында 80-ге жуық биологиялық белсенді қоспалар бар екендігі анықталып отыр. Сауылғанан кейін 2 сағаттан асқанға дейін саумалдың ешқандай қасиеті жоғалмайды. Саумалдың құрамындағы көп сұйық оттегі әр жасушаға жетеді. Адам организіміне тез сіңіп қана қоймай, түрлі асқазан жараларына, ісік ауруларына ем. Өкпе, бауырды қуаттандырады, қан құрамын реттеп, қантты теңгереді. Сонымен бірге белсіздікті жойып, генді қалпына келтіру ролі бар деп есептейді мамандар.

Шұбат пен саумалдың салыстырмасы
--------------------------------

|  | саумал | шұбат |
| --- | --- | --- |
| Қышқылдығы | 18° | 28° |
| Май | 4.3% | 4.3% |
| Қант | 2.75% | 1.32% |
| Майсыз зат | 8.2% | 6.6% |
| Тозаң | 0.86% | 0.75% |
| Этил cпирті |  | 1.1% |
| Витамин | 5.6 mg% | 4.8 mg% |

Көркем әдебиеттен мысалдар
--------------------------

Батпақты сайға түссе,  

Атың арып келгенде,  

Өткел бермес көшерге.  

Қайырсыз итке мал бітсе  

Аңқаң құрып келгенде  

Саумал бермес ішерге.

Бұқар жырау (Қара арғымақ арыса)

Түрулі тұрған іргеден самиян самал еседі  

Қулық бие сүтіндей саумал аңқып кетеді.  

Күлтеленіп бас жарған көк жүгері шайқалған  

Көк теңіздей толқиды желді күні шайқалған.

(Әбіш Кекілбаев)

Мақал: саумал ішсең – қымыз жоқ, бие мінсең – құлын жоқ.

Қолданылған әдебиеттер
----------------------

* Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Алматы: «Дайк-Пресс» баспасы.Т.Жанұзақов, 2008.
* Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөзігі. Алматы: «Сөздік-Словарь» баспасы. 2007.
* Қазақ тілінің аймақтық сөздігі. Алматы: «Арыс» баспасы. Ғ.Қалиев, Ш. Сарыбаев, А. Үдербаев. 2005.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сусын төресі – сары қымыз — «Егемен Қазақстан», 24.11.2020.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Сүт |
| --- |
|  |
| Төрт түлік сүті | 
Сиыр сүті • Бие сүті • Түйе сүті • Ешкі мен Қой сүті |  |
|  |
| Сүт түрлері | 
Жай сүт • Пастерленген сүт • Қайнатылған сүт • Піскен сүт • Қойытылған сүт • Құрғақ сүт • Ұйыған сүт • Майсыздандырылған сүт |
|  |
| Сүт өнімдері | 
Айран • Қаймақ • Кілегей • Сары май • Ірімшік • Балқытылған сыр • Сүзбе • Саумал • Қымыз • Шұбат • Қойыртпақ • Қатық • Құрт • Сарысу • Шалап • Іркіт • Ақлақ • Балмұздақ • Сүт коктейлі • Йогурт • Варенец • Ряженка • Ацидофилин • Қазақтың ұлттық сүт тағамдары |
|  |
| Қосымша | 
Сауу • Сауыншы • Сауын алу • Уыз • Емшек сүті • Лактация • Лактоза |

 |
**Уақытша байланыс** — шартты рефлекстердің қалыптасу кезінде ми қыртысындағы шартсыз және шартты тітіркендіргіштерді қабылдайтын орталықтардың арасында пайда болады. Уақытша жинақталу — вегетативті жүйке жүйесіндегі түйін алды жүйке талшығын бір рет тітіркендіргенде емес, қайталап, бірнеше рет тітіркендіргенде ғана қозудың уақытша жинақталуынан организм жауап береді (мысалы: қышыған жерді қандыру үшін бір рет қасу аз, оған рефлекторлы жауап беру үшін секундына 18 рет қасу қажет. Сонда қышуды қандыратын қозу уақытша жиналып, қатты әсер етеді де, яғни қышу қанады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**"Уақыттың қысқашарақ тарихы: классикалық ғылымды тіпті де қолжетімді ету"** (ағылш. *A Briefer History of Time: The Science Classic Made More Accessible*) кітабы 2005 жылы жарыққа шыққан ғылыми космологиялық кітап болып, кітапты ағылшын физигі Стивен Хоукиңнің АҚШ физигі Леонард Млодиноумен бірігіп жазған еді.

Жалпы шолу
----------

Бұл кітап Хоукиңнің 1988 жылы шыққан "Уақыттың қысқаша тарихы" кітабын жетілдіріп, өңдеп, байытып жазылған кітап. Кітапта Хоукиң мен Млодиноу Кванттық механиканы, Желі теориясын (string), Жойқын жарылыс теориясын,басқа да ғылыми тұжырымдарды қайта сараптаудан өткізіп, біртұтас жүйелеу жасайды. Кітап бұрынғы жазылған "уақыттың қысқаша тарихына" жаңа байқалған мазмұндар қосып, жаңа тереңдікке және дәлдікке жетуге талпыныс жасалады.

Сілтемесі
---------

* Кітап Амазонда мына сілтеме бойынша сатылады:
Стивен Хокинг NASA-ның 50 жылдығына арнап дәріс оқып жатыр
Жойқын жарылыс және ғарыштың эволюциясы - кеңею күйіндегі ғарыш
**"Уақыттың қысқаша тарихы: жойқын жарылыстан қара құрдымға дейін"** (ағылш. *A Brief History of Time: From the Big Bang to Black Holes*) кітабы ғарышты философиялық зерттейтін космология саласында Британия физигі Стивен Хокиң жазған әлемге танымал ғылыми кітап. Алғаш 1988 жылы баспадан шыққан бұл кітаптың тілі ғылыми емес саланың адамдарына да сай келеді. Бұл кітапта физика және басқа ғылым салаларындағы ең жаңа ғылыми тұжырымдарды қорыта отырып, түсінікті тілмен жүйелі пайымдаған. Ғарыштың тұтастай өзгеріп бүгінге келу процессі кітаптың негізгі желісін құраған.

"Уақыттың қысқаша тарихы" кітабында Хокиң техникалық емес тілмен ғарыштың құрылымын, келіп шығуын, дамуын, соңғы беталысын пайымдайды. Қазіргі астрономия мен физиканың негізгі тақырыбы болған бұл аса ауқымды мәселе уақыт және кеңістік, кварк, гравитация күші қатарлыларды ұғымдармен пайымдалады. Ол сондай-ақ космологиялық құбылыс болған Жойқын жарылыс пен Қара құрдымға да терең тоқталады. Мұнда екі негізгі теория қарастырылады: Жалпы салыстырмалылық теориясы мен Кванттық механика теориясы. Дегенмен ғарышты жалпы тұрғыда біріктіріп түсіндіретін Ұлы біртұтастық теориясы (a unifying theory, GUT) қарастырылады.

Кітап 237 апта бойы Лондонның «Сандэй Таймында» бестселлер тізімін сақтады; 10 млндаған данасы сатылды; 40 неше тілге аударылды. Ғылыми кітап үшін бүл шынымен үлкен жетістік болатын.

Басылымы
--------

ғарыштық тарих
1988 - Бірінші басылымында Карл Саган кітапқа Кіріс сөз жазған болатын.

1994 - Кітап электронды нұсқада жасалып, Windows 95, Windows 98, Windows ME, and Windows XP - қатарлы компьютер бағдарламаларына сай етілді.

1996 - Суреттер қосылған, жетілдірілген, кеңейтілген басылымы: "Уақыттың қысқаша тарихының суретті нұсқасы"

1998 - кітаптың он жылдығы басылымы.

2005 - кітаптың жетілдірілген жаңа нұсқасы: "Уақыттың қысқашарақ тарихы". Кітап Леонард Млодиноумен бірігіп басылды. Кітапқа жаңа мазмұндар, жаңа тақырыптар қосылды.
Тарих тұрғысынан алғанда, адамзаттың уақытты межелеуге талпынысын көне заманға жатқыза алмаймыз. Сағаттардың қолданысқа енгеніне 5-6 мың жыл ғана өтті. Б.з.д. 3500 жыл бұрын мысырлықтар тастан ескерткіштер жасады. Олар биік әрі төрт қырлы конус пішіндес етіп жасалып, күннің көлеңкесі түсетін жерлер ге орналастырылды. Ескерткіштің көлеңкесі қай жақ тан түскеніне қарап, тұрғындар уақытты межелейтін. Олар күн сағатының қызметін атқарды. Клепсидр немесе су сағаттары күнге немесе аспан денелерінің қозғалысына тәуелді болмаған алғашқы уақыт өлшейтін құралдар еді. Қытайда су сағаттары 1088 жылы пайда болды. Олардың уақытты есептеген кездегі тарсылы гонг соққанға ұқсайтын еді.Еуропада өмірге келген механикалық сағат тегершіктен және дөңгелектен тұратын. Оларды ауыр салмақты гірдің тасы мен айналдырып,жүргізетін болған.Кварцтық сағатты жасап шығарғанда кварц түйіршіктерінің электрлік қасиеттерін пайдаланған. Электр өрісі кварц түйіршігі мен қосылған кез де, түйіршіктің пішіні өзгереді. Оны қысқанда немесе кері қайтарғанда туындайтын электр өрісі уақытты өлшеуге қол данылады. Кварцтық сағаттар әлі күнге дейін сұранысқа ие.

Дереккөздер
-----------

Балаларға арналған танымдық энциклопедия "Ұлы өнертабыстар"