recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Таврия футбол клубы** (укр. «Таврія») — Украинаның футбол клубы. 2014 жылға дейін базасы Симферопльде болды. 1958 жылы құрылған. Украинаның тұңғыш чемпионы (1992). Қазіргі таңда Украина екінші лигасында (үшінші дивизион) ойнайды.

Тарихы
------

1958 жылы "Авангард" деген атаумен құрылды.

1973 жылы бірінші лигаға жолдама алды. 1981 жылы бір ғана маусымды КСРО жоғары лигасында өткізді де, 17-орында қалып, бірінші лигаға түсіп кетті. Содан қайтадан жоғары лигаға оралмады.

Украина жеке чемпионатын өткізе бастаған уақытта бірден жоғары лигада ойнады да, 1992 жылғы тұңғыш біріншілікте жеңімпаз атанды.

2014 жылға дейін үзіліссіз Украина Премьер-Лигасында ойнады. 2014 жылы Қырым түбегі Ресейге өткен соң клуб тарады да, базасы Бериславқа көшіріліп, 2016 жылы әуесқой клуб ретінде қайта құрылып, "Таврия Берислав ФК" деп аталды. 2017 жылы жазда кәсіпқой клуб статусын алды.

Жетістіктері
------------

### Украин КСР

* **Чемпионат**
	+ **Жеңімпаз** (**3**): 1973, 1985, 1987
	+ **2 орын** (**1**): 1986
	+ **3 орын**(**2**): 1962, 1972
* **Кубок**
	+ **Жеңімпаз** (**1**): 1974
	+ **Финалист** (**1**): 1975

### КСРО

* **Бірінші лига**
	+ Жеңімпаз (**1**): 1980

### Украина

* **Чемпионат**
	+ **Чемпион** (**1**): 1992
* **Кубок**
	+ **Жеңімпаз** (**1**): 2010
	+ **Финалист** (**1**): 1994
* **Суперкубок**
	+ **Финалист** (**1**): 2010

### Халықаралық

* **Интертото**
	+ **Финалист** (**1**): 2008

Сілтемелер
----------

* Ресми сайты (орыс.) (укр.)
* Профилі Мұрағатталған 10 қыркүйектің 2021 жылы.
* Профилі
* Профилі
**Тарғыл тана** — бұл күй Қорқыттың авторлығында жеткен. Аңызын айтып, күйін тартып берген Н.Шәменұлы (1883-979), жазып алған М. Жарқынбаев.

Күйдің аңызы
------------

"Қорқыт қырық жасқа келегенде оған ажалының жақын екендігі жайлы бір құдырет аян береді.Қорқыт жарық дүниені қимай, адам баласы мәңгілік жасайтын Жерұйық іздемекші болып, Желмаясына мініп, жолға шығады. Мұны көрген тәңірі періштелерімен ақылдасып:" Егер бұл адам өлімді ешқашан аузына алмайтын болса, онда мәңгілік өмір сүреді. Жанын олжағанына тәубе қылса, еркіне жіберейік, қанша өмір сүрсе де, жүре берсін",-депті. Бұл сөзді естіген Желмаяға тіл бітіп: "Егер ешбір дүниеге мойын бұрмай, тек қана өмірді ойласаң, мен сені өлімнен алып шығамын",-деген екен. Бұдан кейін Қорқыттың көңілі жайланып, өлімді ешқашан ойына алмауға тырысады. Бір күні Қорқыт Желмаясымен ел аралап келе жатып, далада мал бағып жүрген жас баланы ұшыратады. Қорқыттан үркіп, бір тарғыл тана табыннан бөлініп тұра қашыпты. Оны қайтарам деп қуа жөнелген баланың аяғына шөгір кіріп, танаға жете алмай жылап отыра кетеді. Баланы аяған Қорқыт оны өзі қайтармақшы блады. Бірақ қанша қуса да, тана жеткізбейді. Әбден ыза болған Қорқыт: "Өлсем де жетемін!" - деп өршелене қуады. Мұны естіген тәңірі тарғыл тананы тасқа айналдырып жібереді. Денесі тасқа айналып, жаны шығарда тіл бітіп:

Менің өзім қара едім
Қарадан туған ала едім.
Туған жерім-Қазалым,
Мына тау болды-ау ажалым,-
деп ыңыранады. Тананың жарық дүниемен қоштасардағы осы қиналысын өрген Қорқыт сол жерде қобызын қолына алып, "Тарғыл тана" күйін шығарған екен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ музыкасы кітабы, 2005 жыл Алматы- 475 бет

Сілтемелер
----------

* Тарғыл тана(қолжетпейтін сілтеме) — SazAlem сайтында

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚорқыт күйлері |
| --- |
|  |
| 

Әуппай • Байлаулы киіктің зары • Башпай • Елім-ай • Желмая • Қоңыр • Қорқыт күйі • Қорқыт сарыны • Тарғыл тана • Ұшардың ұлуы
 |

 |
Сирек кездесетін түр. Үш жерден: Түркіменстаннан (Мары облысы,Акибай орман шаруашылығынан), Оңтүстік Қазақстаннан (Сырдария өзенінің оң жағалауынан, Балтакөл елді мекенінен,Шардара су қоймасы маңынан),Оңтүстік-Шығыс Қазақстаннан (Iле өзенінің атырауынан, Қарой елді мекеніне жақын жерден) белгілі. Тоғайлы ормандарда тіршілік етеді. Монофаг,тікентүкті жыңғылда (Tamarіx hіspіda) өсіп дамиды, бұл өсімдік тоғайлы ормандарда сирек кездеседі. Жылына екі рет ұрпақ береді. Ересектері сәуір соңы мен мамыр ба-
сында, сонымен қатар шілде ортасында ұшады. Жұмыртқасы қыстайды. Санының азаюына өрттер қатты әсер етіп отыр. Түрді қорғау
үшін — тікентүкті жыңғылдары бар тоғайларды қорғау қажет. Тоғайлы ормандарда шағын қорықтар ұйымдастырған жөн.

* Сурет:Түрлімүйізді псектросема.jpgсүрмелі

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
**Тейлор Хилл** (ағылш. *Taylor Marie Hill*; дүниеге келген 5 ақпан 1996, Грэнби) — американдық  топ-модель. 2015 жылғы сәуірден бастап Victoria's Secret компаниясының «періштесі».

1996 жылы Колорадо штатында дүниеге келген. 14 жасында кастинкке шақырылып, оны өткеннен кейін  кейбір американдық өндірушілердің киімдерін жарнамалауды бастады. 17 жасында мектепті бітіріп, агентінің көмегімен модельдің профессионалды мансабын жалғастырды. 2013 жылы Intimissimi атты каталог маркасы үшін видеоға түсті. 2014 жылы DKNY, H&M, D&G, Victoria ' s Secret және River Island брендтерімен жарнамалы келісім шарттарға қол қойды.

2015 жылдан бері белсенді Париж, Милан мен Нью-Йоркте арналған сән апталарында қатысады.

Түрлі уақытта қатыстқан көріністері: Bouchra Jarrar, Barbara Bui, Elie Saab, Maxime Simoëns, Anthony Vaccarello, Thierry Mugler, Alexandre Vauthier, Chanel, Damir Doma, Dolce & Gabbana, Versace, Giles, Paul Smith, Richard Nicoll, Christopher Kane, Ralph Lauren, Carolina Herrera, Phillip Lim, Marchesa, Bebe, Blugiri, Byblos, DKNY, Ground Zero, Mara Hoffman, Ostwald Helgason, Rachel Zoe, Rebecca Minkoff және басқа да.

2014 және 2015 жылдары Victoria's Secret компаниясының қорытынды көрсетуіне шақырылды. 2015 жылдан бастап Victoria's Secret компаниясының "періштесі" атанды .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  New Victoria’s Secret Angel Taylor Hill on Her Hair, Makeup, and Fitness Routines - Vogue Мұрағатталған 8 шілденің 2015 жылы.
2. ↑  Taylor Marie Hill: la nueva promesa de la industria de la moda Мұрағатталған 17 ақпанның 2015 жылы.
3. ↑  Модель Тейлор Мари Хилл / фото 2015
4. ↑  Taylor Marie Hill Мұрағатталған 8 шілденің 2015 жылы.
5. ↑  Тейлор Хилл: FashionModelDirectory.com  /span>
6. ↑  See Who is Walking the 2014 Victoria’s Secret Fashion Show
7. ↑  Victoria's Secret Fashion Show 2015: All 44 models revealed, plus the reality behind the auditions detailed | Features | Lifestyle | The Independent

Сілтемелер
----------

* Профайлды арналған Fashion Model Directory  (ағыл.)(ағыл.)
* Профайлды арналған models.com  (ағыл.)(ағыл.)
* Instagram
**Марсашлокк** (мальтий тілінде *Marsaxlokk*) — Мальта аралының оңтүстік-шығыс бөлігінде Делимара-Пойнт және Бенхиза-Пойнт мыстарының арасындағы теңіз жағалауында орналасқан шағын қала. 

Ежелгі уақытта да бұл жерді карфагендіктер, содан кейін римдіктер Мальтаның басты айлағы ретінде қолданған. 1565 жылы османдық Түркия бұл аралды басып алмақ болғанда, Марсахлокта түрік флотына арналған тұрақ болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Марсашлокка шығанағы ось елдерінің негізгі теңіз десантының қону алаңына айналуы керек еді ("Геркулес" операциясы), бірақ нәтижесінде операция тоқтатылды.

2014 жылғы мәліметтер бойынша, тұрғындарының саны 3534 адамды құрайды. Жергілікті халықтың негізгі кәсібі — балық аулау және туристік бизнес. Қаланың көрікті жерлерінің бірі – қала тұрғындарының жарқын безендірілген балық аулауға арналған кемелері (луццу. мальтша luzzu). Сонымен қатар Марсашлоккта 1992 жылы іске қосылған, Мальтадағы ең жаңа Делимара электр станциясы орналасқан.

Дереккөз
--------

1. ↑
2. ↑
**Трихомониаз** (лат. *Trichomoniasis*) — жұқпалы жыныс ауруларының бірі. Бұл кеселге ерлерге қарағанда әйелдер көбірек шалдығады. Жыныс мүшелері қабынған әйелдерде трихомониаз ауруы жиі кездеседі. Оны қоздыратын трихомонада (*Trichomonas vaginalis*) микробы тек жыныс мүшелерінде ғана өмір сүре алады, басқа ортада ол тез өледі.

Бұл ауруды негізінен сырқат адам таратады. Ол басқаларға өзінің пайдаланған заттары арқылы да трихомониаз ауруын жұқтыруы мүмкін.

Бұл аурудың белгілері соз белгілеріне өте ұқсас, сол себепті науқасқа диагноз ауру қоздырғыш микроптарды табу арқылы ғана қойылады.

Трихомониазбен ауырған әйелдің жыныс мүшесінен ақшыл жалқаяқ ағады. Күнделікті күймең тіршіліктің ыңғайына қарай жалқаяқ бірде азайып, бірде көбейіп отырады. Ол жыныс мүшесінің айналасын, шап жағындағы теріні түршіктіреді. Терінің түсі қызарып, іседі, қышиды. Емделмеген жағдайда ол жазылмайтын жараға айналады.

Дер кезінде емделсе, трихомониаз ауруынан құлантаза айығуға болады. Сондықтан, секем алған жағдайда, дереу шипагерге көрінген жөн.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Трихомониаз.ru Мұрағатталған 20 қаңтардың 2009 жылы.
Ленни
**Барбара Ленни Ольгин** (ис. *Bárbara Lennie Holguín*; туылған күні 20 наурыз 1984 — аргентинадан шыққан испан әртісі.

Өмірбаяны
---------

Барбара туылғаннан кейін көп ұзамай отбасымен Буэнос-Айреске қоныс аударды. Барбара алты жасқа келгенде қайтадан Испанияға оралды.  Актерлік шеберлілікті Корольдік жоғарғы мектепте драмалық өнер курсында шыңдады.  "Диктант",  «Во всех песнях поётся обо мне», «Женщины в парке», «Обаба», «Велосипед», «Невидимый гость», «Все дни принадлежат тебе» и «Страданий больше, чем славы» фильмдерінде басты рөлдерді сомдаған. Сонымен қатар, Ленни  Эмилио Мартинес-Ласароның «Тринадцать роз» және Педро Альмодовараның «Кожа, в которой я живу» атты фильмдерінде өнер көрсеткен.  .

«Обаба» фильміндегі Лурдес рөлі үшін «Гойя» премиясында «Әйелдер арасындағы үздік дебют» номинациясына ие болды. 2015 жылдағы «Волшебная девочка» фильміндегі рөлі үшін «Ең үздік әйел рөлін» жеңіп алды.

Теледидарда шағын рөл және «Обратный отсчёт» атты телевизиялық сериалда - Дани Мартин және Алекс Гонсалес атты әріптестерімен өнер көрсетті.  "Изабелла" телесериалында  басты рөлдердің бірі — патшайым Жуананың рөлін сомдады..

2016 жылы Марио Касаспен бірге әйгілі "Көрінбейтін қонақ фильмін сәтті ойнап шықты. Аталған жұмбақ кино әлем жұртшылығының жоғары бағасына ие болды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Барбара Ленни (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында(ағыл.)Барбара Ленни (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Сұхбат актриса El Mundo. Маусым 2013  (исп.)
'*Марс* — Марс планетасын және планетааралық кеңістікті зерттеуге арналған кеңестік планетааралық автомат станциялар. 

  

Массасы *893,5 кг,* ұзындығы *3,3 м*, диам. *1,1 м*, ең алғашқы "М.-1" автомат ст. **1962 жылғы 1 қарашада** ұшырылды.   

Оның борты екі бөліктен тұрады: 

* орбиталық
* планеталық

**Орбиталық бөлігінде** Марс планетасына қарай ұшуды қамтамасыз ететін аппаратуралар, ал **планеталық бөлігінде** Марс планетасын жақын аралықтан зерттеуге арналған приборлар топтастырылды. 

"М.-1" автомат ст. ғарыш кеңістігін зерттеу, планетааралық қашықтықтағы радио байланысты тексеру, планетаны суретке түсіру жұмыстарын жүргізді (Күннен 1 — 1,24 а. б. қашықтықта). **1971 ж.** "М.-2" (**19 мамырда**) және "М.-3" (**28 мамырда**) автомат ст-лары ұшырылды. Бұлардың салм. *4650 кг*, құрылысы "М.-1"-ден өзгеше жасалды. Оларда орбиталық бөлік және планета бетіне қондырылатын аппаратуралар болды. **1971 ж. 27 қарашада** ұшырылған "М.-2" автомат ст-ның траекториясы Марс бетінен *1380 км* қашықтықта өтті. **1971 ж. 2-желтоқсанда** "М.-3" ст-нан планетаға қонатын аппарат бөлініп шығып, Марстың оңт. жарты шарына барып түсті; планета бетінің кескін сигналын бере бастады. "М.-2", "М.-3" ст-лары *8 айдан астам уақыт* Марс серігінің орбитасынан зерттеу жұмыстарын жүргізді. **1973 ж.**Марс планетасына бағыттап 4 автомат ст. ұшырылды. "М.-4" пен "М.-5" Марстан *2200 км* қашықтықтан ұшып өтті. "М.-6" мен "М.-7" **1974 ж. наурыз айының алғашқы жартысында** Марс планетасының аймағына жетті. "М.-6" автомат ст-ның қону аппараты **12 наурызда** планетаға қонды. **1962 — 74 ж. аралығында барлығы 7 "М." ұшырылды.** Олардың көмегімен *Жер және Марс орбиталарының аралығындағы ғарыштық кеңістіктің физ. қасиеттері туралы жаңа мәліметтер алынды; Марс атмосферасының құрылымы, топырағының хим. құрамы мен физ.-мех. қасиеттері зерттелді*. Автоматты ст-лардан алынған суреттер арқылы планетаның оптик. сығылуын, рельефтің профилін салу, Марстың түрлі-түсті кескінін алуға мүмкіндік туды. Кейбір автоматты ст-ларға кеңестік ғыл. аппаратуралармен қатар француз ғыл. аппаратуралары орнатылды. "М." сериялы ғарыштық аппараттарды ұшыру "Молния" және "Протон" атты ракета тасығыштар көмегімен жүзеге асырылды. **2003 ж. 30 желтоқсанда** Европалық ғарыш агенттігінің Марс Экспресс ст. "Beegle-2" робот-биологты М. планетасына жеткізді. Марста тіршілік бар ма деген сұраққа жауап іздеген робот-биолог технол. есептеулердегі жіберілген қателіктерге байланысты істен шықты. **2004 жылдың басында** АҚШ Аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу жөніндегі ұлттық басқармасы (NASA) жіберген "Оппротунит" және "Сприт" марсоходтары Марс планетасына қонып, Жерге Марс туралы қажетті деректерді жібере бастады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
Атлантикалық пісте. Жетілген ағаштың жалпы көрінісі. Негев шөлі. Израиль
**Пісте** (лат. *Pistácia*) – анакардиа тұқымдасының бір туысы. Пістенің субтропикте өсетін 20 түрі, оның ішінде Қырым, Кавказда қолдан өсірілетін 1 түрі белгілі. Қазақстанда 1 түрі (Батыс Тянь-Шань, Қырғыз Алатауы, Қаратауда) өседі.

Кәдімгі пісте (лат. *Pistacia vera*) — жаңғақ жемісті, қос үйлі, биіктігі 5–7 м, ағаш не бұта. Жапырағы бүтін жиекті, гүл шоғыры сыпыртқы тәрізді, сәуір — мамырда гүлдейді. Жемісі — бір тұқымды, ұзындығы 1–2 см, ені 0,5–1 см, маусым — қыркүйекте піседі. Жемісін жас, кептірген не қуырылған күйінде тағамға пайдаланады. Тұқымы құрамында 60 % май және 23 % белок болады. Майы тамаққа және медицинада қолданылады. Пісте тұқымынан және тамыр атпаларынан өсіріледі.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Гүлдер. Жеміс. Пісте жаңғақтары. |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы
2. ↑  Шаңырақ: Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы: Қаз. Сов. энцикл. Бас ред. 1990 ж. ISBN 5-89800-008-9


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЖаңғақтар |
| --- |
|  |
| 

Арахис • Бадам жаңғағы • Грек жаңғағы • Емен жаңғақ • Жатаған самырсын жаңғағы • Кешью жаңғағы • Маньчжур жаңғағы • Мускат жаңғағы • Орман жаңғағы (Фундук) • Пісте • Самырсын жаңғақтары • Су жаңғағы • Талшын жаңғағы • Шамшат жаңғағы
 |

 |
**Көркем публицистикалық жанрлар** (журналистика) – журналистикадағы ең әдемі жанрлардың бірі. 

Тақырыпты талдау үстінде көркем әдебиеттік, сатира, юморлық, публицистика элементтерін тоғыстыра қолданады. Публицистикада бүкіл қоғам мүшелерінің назарын аударатын оқиғалар, мысалдар, типтік фактілерді талдау, сипаттау әдісімен түсіндіріледі. Сондықтан ірі оқиғалар мен құбылыстар публицистің тудырған бейнесі арқылы айқындала түседі. Ал бейне арқылы оқырманға оқиға жайлы толықтай мәлімет алуға мүмкіндік береді. Бұл көркем-публицистикалық жанрларға тән сипат. Әсіресе, очерк пен фельетонда әдеби көркемдеуіш тәсілдер молынан қолданылады. 

Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5
Кежім. ҚР ҰМ қорынан. Кежімнің бетіне қызыл, ақ, қара, сұр түсті жүн жіптермен ұсақ жолақ түсіріліп тоқылған. Көк түсті мақта матамен астарланған. Аттың сауырын жауып тұратын алдыңғы жағы көк шашақпен шашақталған.
**Кежім** – салтанат, сәндік үшін әшекейленіп, өрнектеліп, шашақталып жасалған ат жабуы. Көне заманда кежім «тері сауыт» деген мағынаны білдірген. Кежімнің ертедегі массагет, сақ, сармат, оғыздарда қолданылған сауыт түрiндегi үлгiлерi жазба деректерде, жартастардағы суреттерде, дастан-жырларда ұшырасады.

Сипаты, атаулары мен қолданысы
------------------------------

Мұндай ат сауыты кекілдік, сауырлық, жақ, мойындық, кеуделiк, бастық деп аталатын 6-бөлiктен тұрады. Кежімді астарлық жабуға металл көбелердi, берен, зере темiрлердi қайыс, шегемен бекiту, шығыршықпен өру, қаю, сыру арқылы жасайды, етегiне шашақ түсiредi. Қорғаныс дәрежiсiне сай олар "көбе кежім", "берен кежім", "қапталған кежім", "кiреуке кежім" деп аталған.  

Ертеде кежім қорғаныс мақсатында атты жарату, аурудан сақтау үшiн қолданылса, соңынан сәнді жабу түрiне ауысқан. Ол таңдаулы ат пен мақтаулы түйелерге жабылатын болған. Кежім салтанатты күндерде және күзгі, қысқы суықта ердің астынан салынып, аттың сауырын жауып тұрады.  

Кежімнің алтын, күміс зермен (жіптермен) әшекейлеп тігілген алтынды кежім, күмісті кежім, зерлі кежім, кестелі кежім, шашақты кежім тәрізді сәнді түрлері болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Радлов В.В. Тюркские степные кочевники. ІІІ т. Астана: Алтын кітап, 2007;
* ҚР МОМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.
**Шутер** (ағылш. *shooter* — атыспақ) — компьютер ойындарының жанры. Жанр дүниеге келгенде «шутер» атауы таңылған, ол аshooter сөзінің аударма нұсқасы іспеттес.

Ортақ қағидалар
---------------

Ойыншы үшөлшемді кеңістікте емін еркін қозғала алады. Деңгейлер ережеге сәйкес оқшауланған лабиринт іспеттес, онда жаулар, одақтастар орналасады, басқа да графикалық элементтер орналасады. Көптеген шутерлердің оқиғасы анизотропты кеңістікте (тартылыс әрекет ететін еден және қабырға орналасқан кеңістік) орын алады.
Шутерлер ойыншыларға адамдарға ұқсас, мүмкіндіктері жоғары ойын ішіндегі кейіпкерлерді өлтіруге мүмкіндік береді. Мұндай жағдай қоғамда үлкен талқыға ұшырайды. Әсіресе азаматтар мен құқыққорғаушылар оқушылар мен студенттердің оқу орындардағы бірін-бірі атыс қаруымен аяусыз өлтіруіне үлкен қауіппен қарайды. Көпшілік ойынды қатігездігіне бола айыптайды. Сол уақытта виртуалды ойын-сауық қорғаушылары компьютерлік ойындардың адамдардың қатыгездігіне әсер етпейтінін дәлелдеу үшін зерттеулер жүргізуде. Онымен қоса ойынды қорғаудың салмақты себебі ойындық рейтингдер болып саналады. Ғалымдардың зерттеуі бойынша шутер жанры адамның рекциясынының жақсы дамуына септігін тигізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Provo, Frank, Bloody Wolf, *GameSpot*, July 7, 2007. Retrieved January 1, 2014.
2. ↑  Dunham, Jeremy, First Look: Alien Hominid, *IGN*, July 27, 2004. Retrieved June 17, 2008.
**Көпқанаттылар (Роlурtегі).** Бұл сан жағынан аз болса да құрылысында өздеріне тән ерекше белгілері бар тұщы су балықтары. Денесі ромб тәрізді ірі, өз ара қозғалмалы болып байланысқан қабыршақтармен жабылған. Арқа қанаты көптеген ұсақ қанаттардан тұрады, соған байланысты бұларды **көпқанатты балықтар** деп атаған. Көкірек қанаттарының түбінде етті алақаншасы болады. Жүзу торсылдағы ерекше құрылысты болады. Оның оң жақ бөлімі үлкен, ал керісінше сол жақ бөлімі кішірек болып келеді.Екі бөлімі де жалпы канал арқылы ішекпен жалғасып, қосымша тыныс алу органының қызметін атқарады. Әйткенмен, қос тыныстылар мен саусаққанаттылардан ерекшелігі — көп
қанаттылардың ішкі танау тесігі болмайды.

* Көпқанатты балықтар тропиктік Африкада таралған. Олар өзендердің түбінде, ылайлы (илистый) бөлімінде тіршілік етеді. Негізінен жануар текті қоректермен қоректенеді. Дамуы — өзгеру арқылы орындалады. Личинкаларында өте жақсы дамыған сыртқы желбезектері болады. Кәсіптік маңызы жоқ. Қазір көпқанаттылардың он шақты түрі белгілі. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы
**Терең сейсмикалық зондылау** (ТСЗ). Жер қыртысының және жоғарғы мантияның құрылыс ерекшеліктерін зерттеуге қолданылатын сейсмобарлау әдістерінің бірі. **Терең сейсмикалық зондылау** әдісі әр түрлі жарылыстар мен қопарылыстардан немесе табиғи жерсілкінулерден туындайтын қойнаулық шағылысқан және сынған сейсмикалық толқындарды тіркеп отыруға негізделген. Заряд массасы 100-1000 кг аралығындағы жарылыстан туындай отырып, жер қыртысының терең қабаттарынан шағылысқан сейсмикалық толқындарды тіркеу жұмыстары ұзындығы бірнеше км-ге созылатын әдейі жасақталған кескін бойына орналасқан сейсмикалық станциялар көмегімен жүргізіледі. Бұл станцияларда өте сезімтал төменжиілі сейсмикалық аппараттар орнатылған. Толқын тудыратын жарылыстар көбінесе табиғи су алаптарында, сирегірек бұрғылау ұңғымаларында ұйымдастырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Көрермен** — түрлі көркем өнер туындыларын театр, кино, телевизия, т.б. арқылы зейінге алып, қабылдайтын қауым. Олар әр түрлі эстетикалық талғамның, өзіндік көзқарастың иелері. 

Әдеби процесте жазушы, ақын, суретші тұлғасын оқырмандар қауымынсыз елестету қиын десек, жалпы өнерде де, соның ішінде кино өнерінде, театр өнерінде де творчестволық процестің өзгешелік сипаттарын, көркем туындылардың қоғам өміріндегі атқаратын қызметін анық түсініп білу үшін оларды жұртшылықтың, көрермен қауымның қалай қабылдап, қандай әсер алып отырғанына назар аудару шарт. Көрермендердің талап-тілегін, талғамын өнер иесі еске алмай, есептеспей отыра алмайды. Халық қабылдамаған көркем шығарманың өмірі ұзақ болмайды. Көрермендердің білім деңгейі, өмір тәжірибесі, талғамы, әрине, әр алуан. Көркем өнер туындылары қоғамдағы ең озат ой-пікір, талап-талғамдарға сай болуы керек. Көрермендер көркемдік туындыларды қабылдаушы, өз игілігіне асырып, пайдаланушы ғана емес, оған баға беретін, сыншы да. Көрермендердің әр алуан пікірлері жинақтала келе, қоғамдық, халықтық пікір қалыптасады. Бұл орайда маман сыншылардың да атқаратын қызметі елеулі. Қандай да болсын өнер туындысының төңірегінде әр түрлі бағалар, пікір таласы болуы ықтимал. Көрермен қандай нәрсені ұнататыны, оған шығарманың қалай әсер ететіні де түрліше болып келеді. Әркім өзінің эстетикалық талғам деңгейіне орай пікір түйеді. Өнер шығармалары көрерменнің жан дүниесіне қозғау салып, идеялық-тәрбиелік міндет атқарады. Сонымен бірге көрермен пікірлері, халықтың өнерге деген тілек-талаптары, көркемдік талғамы көркем өнердің дамуына бағыт сілтейді, өнер иелерін творчестволық жаңашылдыққа бастайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану: терминдер сөздігі / – 3-ші бас.. - Семей-Новосибирск : Талер-Пресс, 2006. - 400 б. ISBN 9965-776-24-5
**Шоқыр Бөлтекұлы** (29 қазан 1916, Жармыш ауылы, Маңғыстау облысы — 6 сәуір 1994, Алматы) — Қазақстанда бокс спортының негізін қалаушылардың бірі.

Өмірбаяны
---------

Шоқыр Бөлтекұлы 1916 жылы 29 қазан күні Маңғыстау облысы, Жармыш ауылының маңында Сарқауақ деген жерде дүниеге келген. Отызыншы жылдардағы ашаршылық, аласапыран тұста Форт-Шевченко қаласындағы жетiмдер үйiнде оқып, орта мектептi бiтiрдi. Байұлы тайпасының Беріш руының Құлкеш бөлімінен.

Ұлы Отан соғысына қатысып, 1944 жылы жарақаттанып елге оралады. Шоқыр Бөлтекұлы рингте 223 кездесу өткізіп, оның 199-ында жеңіске жеткен. 1947 жылы Киевтегі Көркемсурет академиясын және Дене тәрбиесі институтын бітіреді. 50-ші жылдары Қазақ ССР-інің 3 рет чемпионы атанады. 

Шаршы алаңның шаңын қаққан боксшы ізбасар шәкірт тәрбиелеп, боксқа баулу үшін алақандай алаң іздеп, Опера және балет театрының бір бөлмесін сұрап алады. 1937 жылы Шоқыр Бөлтекұлының басшылығымен бокстан Алматы қаласының ресми бiрiншiлiгi өттi. Оған 50 спортшы қатысқан. 1947 жылы Мәскеуде өткен Кеңестер Одағының бiрiншiлiгiне Қазақ елiнiң құрама командасын Шоқыр атамыз бастап барды. Оның мектебiнен Мақсұт Омаров, Әбдiсалан Нұрмаханов, Серiк Әбдiнәлиев, Виктор және Владимир Каримовтар, Асқар Құлыбаев секiлдi талантты шәкiрттер тәрбиеленiп шықты. 

Ол республикада жаттықтырушылар қатарының көбеюіне де үлкен үлес қосты. Қуғын-сүргінге ұшырап, Қарлаг-та жүрген жаттықтырушылар Густав Кирштейн (неміс) мен Дәулеткерей Мулаевты (балқар) түрмеден босатып, оларды Алматыға әкеліп жаттықтырушы қызметіне орналасуына көп еңбек сіңірді.

Шоқыр Бөлтекұлы 1994 жылы 78 жасында Алматы қаласында дүниеден озды.

Қазіргі таңда Шоқыр Бөлтекұлының есімін құрметтеу мақсатындағы бірқатар шаралар іске асырылуда. Оның туған топырағы Маңғыстау облысында Ш.Бөлтекұлының атындағы халықаралық турнир дәстүрлі түрде ұйымдастырылып келеді. Бұл турнир былтыр төртінші рет өткен тұста Қазақстан Республикасы бокс Федерациясының шешімімен жеңімпазға спорт шебері атағы берілетін болды. Маңғыстау облысының Маңғыстау аудынының орталығында Шоқыр Бөлтекұлының атындағы спорт кешені салынып, спортшылардың игілігіне берілді. Сонымен бірге Ақтау қаласында Шоқыр Бөлтекұлының атымен аталатын боксшылар клубы құрылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Қазақстан тариxы | История Казаxстана* Қазақ боксының атасы Шоқыр Бөлтекұлы әскери фронтта. Беріш Құлкеш. Маңғыстаулық. - Қазақстан тариxы | История Казаxстана - #41800149  (орыс.).
2. ↑  ҚАЗАҚ БОКСЫНЫҢ АТАСЫ  (орыс.).
3. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Тереңсулы мұхиттық науа** – мұхиттардың континенттерге жапсарласу өңірінде түзу бағытта немесе сәл-пәл иіле сағаланатын мейілінше ұзын да енсіз ойыстар – аралық иіндер жүйесі деп аталатын жалпыпланеталық құрылымдар жиынтығының басты бөліктерінің бірі. 

Тереңсулы мұхиттық науалардың тереңдігі 5–11 км аралығында, ұзындығы 2000–4000 км, ені ондаған километр. Көлденең қимасының сырт пішіні V әрпін еске салатын тереңсулы мұхиттық науа баурайлары өте тік бағытталған. 

Тереңсулы мұхиттық науалар жүйесі негізінен Тынық мұхит жағалауларында және Үнді мұхитының кейбір аудандарында ұшырасады; Атлант мұхитының континенттермен жапсарласу өңірінде мұндай құрылымдар жүйесі мүлдем дамымаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Н. Сенатов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.– Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет. ISBN 5-615-01738-4
**Тривор** теңіз деңгейінен 7577 м биіктікте орналасқан. Тривор тауы ПОК-тағы (Пәкістан-Оккупацияланған Кашмир) Гилгит ауданында орналасқан. Бұл тау Қарақорым тізбегіндегі Хиспар Музтагтың бөлігі болып табылады. 

Таудың географиялық координаталары: 36 ° 17 ‘15 "С, 75 ° 05’10" Ш. Тау шыңына алғаш рет 1960 жылы америкалық топ шыққан болатын.
Тривордың оңтүстік беткейі Кунианг мұздығынан Хиспар мұздығына бағытталған өткелдің шығысында орналасқан Битанмалдан басталады.

Тривор биіктігі 7200 м-ді құрайтын Буларунг Сардың батысында және Хиспар Музтагтың шығыс шетіндегі биіктігі 7343 м-ді құрайтын Момил Сардың оңтүстігінде орналасқан.

Тривор тауының дөңестігі 980 м-ді құрайды. Тривор тауына альпинистер тек екі рет сәтті көтерілген болатын. Триворға алғаш көтерілген Уилфрид Нойс басқарған британ-америкалық командасының құрамында бес ағылшын және бір америкалық болған. Уилфрид Нойс 1953 жылы Эверест тауына ең алғашқы болып шыққан британ экспедициясының құрамында болған. Тривор тауы Дистагил Сардан бастау алады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Бақай Мықтыбекұлы** (1703 — 1802) — батыр, 18 ғасырда жоңғарларға қарсы соғыста Райымбек жасағының жүзбасы болған. Руы — Жалайыр. Мықтыбек бидің бәйбішесі Айнаштан туған алты баланың бірі.

Бақай Жетісудың Кеген, Шелек аймағындағы ұрыстарда айрықша көзге түскен. Қазіргі Еңбекшіқазақ ауданы Шілікті (Шелек) деген жердей ұрыста қазақ қолын бастап, Көкпектінің кең жазығындағы кескілескен шайқастардың бел ортасында болған. Онда қаза тапқандарды жерлеген оба кейіннен "Ойран төбе" аталып кетті (Еңбекшіқазақ ауданы Сөгеті, Бартоғай бөгенінің маңы). Бақайдың қалмақ батыры Домбауылды жекпе-жекте жеңгендігі жөнінде аңыз бар. Бақай Қаратал өзенінің жағасында, Қаңғай деген жерде жерленіп, басына күмбез тұрғызылған. Өзен суы жарды бұзып, бейітке жақындаған соң 1960 жылы аталастары (өз кіндігінен ұрпақ жоқ) сүйегін басқа жерге апарып қойып, басына құлпытас орнатты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
Сукумарен Поттекат
 **Поттекат Сукумарен**  (14. 3. 1913, ж. т. Кожикоде) — үнді жазушысы. Шығармаларын малайя тілінде жазады. Керала прогресшіл жазушыларының қозғалысына қатысушы. Поттекат прозасы реализм арнасында дамыды. Романтизм рухында жазылған шығармалары да бар. Ол — керала әдебиетіндегі жолжазба жанрының негізін салушының бірі. Поттекат есімі 1936 ж. жарық көрген «Таңсәрі» атты өлеңдер жинағымен белгілі болды. Бұдан кейінгі кезеңде жарияланған «Деревнядағы махаббат» (1942), «Зәрлі қыз» (1949) романдары, «Ніл күнделігі» (1954), «Индонезия күнделігі» (1954), «Совет күнделігі» (1955) атты жолжазба кітаптары т. б. шығармалары Поттекаттың үлкен қаламгер екенін танытты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
**Тригонометриялық нивелирлеу** кезінде нүктелер арасындағы асып кету өлшенген вертикаль бұрыштар мен нүктелер арасындағы қашықтық (көлденең салуларға) бойынша анықтайды.

Тригонометриялық нивелирлеу бiр станциядан кез келген өзара көрінетін нүктелердiң арасындағы асып кетудi анықтауға мүмкiндiк бередi. 

Асып кету теодолит (кипрегел, эклиметр) көмегімен өлшенген бір нүктеден екінші нүктеге дейінгі визирленген түзудің көлбеу бұрышымен (α) және бұл нүктелердiң арасындағы қашықтықпен (S ) анықталады

Тригонометриялық нивелирлеу топографиялық түсіріс кезінде және басқа жұмыстарда қолданылады.
**Бақажапырақ тұқымдасы**, тартар тұқымдасы (лат. *Plantaginaceae*) – қос жарнақтыларға жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейбіреулері шала бұталар. 3 туысқа жататын 260-қа жуық түрі белгілі. Бақажапырақ тұқымдасы негізінен қоңыржай белдеулерде, ал кейбір түрлері тропикалық аймақтарда кездеседі. Қазақстанда оның 1 ғана бақажапырақ туысы бар. Олар өзен, көл жағаларында, шабындықтарда, шөлді, құмды, далалы жерлерде, жол бойында өседі. Гүлдері ұсақ, масақ тәрізді гүл шоғырына жиналады не шоқпарбас гүл құрап, жапырақ қолтықтарына орналасады. Қос кейде дара жынысты болады. Мамыр — қыркүйек айларында гүлдейді. Жемісі — екі ұялы қорапша. Олардың тұқымы мен жапырақ құрамында гликозид, каротин, С витамині, 4%-тей илік заттар бар. Бақажапырақ тұқымдасы дәрілік өсімдік, шырынын асқазан ауруларын емдеуге пайдаланады, кейбір түрлерінің жапырағы қан тоқтатуға, жараны емдеуге қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
**Роберт Стюарт** (ағыл. *Robert Stuart*; шам. 1517 — 29 наурыз 1586), 6-шы Леннокс графы (1578—1580), Марч графы (1580 жылдан бастап), Кейтнесс епископы — шотландық ақсүйек, Шотландияның алғашқы протестанттық епископтарының бірі.

Роберт Стюарт XVI ғасырдың басында шотландық роялист болған, 3-ші Леннокс графы, Джонның екінші ұлы. 1540 жылдары Роберт Стюарт Кейтнесс епископы болса да, Шотландияның католик дінбасыларының жоғарғы иерархиясына енгеніне қарамастан, ол көп ұзамай протестантизмді қабылдады және Шотландиядағы Реформацияның көшбасшыларының бірі болды. Роберт Стюарт профранцуздық Мария де Гиздің үкіметіне қарсы күреске қатысты және 1559-1560 жылдары протестанттық революцияны қолдады. Алайда епископ ретінде Роберт Стюарт шіркеу иерархиясын жою үшін күрескен пресвитериан қозғалысының жақтаушысы емес еді.

5-ші Леннокс графы, Чарльз Стюарт қайтыс болғаннан кейін, Кейтнесс епископы, 1578 жылы Леннокс графы атағын алды. Сол уақытта Роберт Стюарт 62 жаста еді. Бұл оған үйленуге кедергі болмады, бірақ Францияда өмір сүрген оның мұрагері Роберттің інісінің ұлы Эсме Стюарттың ерекше алаңдаушылығын тудырды. 1579 жылы Эсме мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін Шотландияға қайтып оралып, Яков VI-нің көңілін тез аулады. Патшаның қысымымен Роберт 1580 жылы Леннок графтығын жиенінің пайдасына орай тапсыруға мәжбүр болды. Есесіне оған Марч графтығы берілді. 1586 жылы Роберт Стюарт қайтыс болды.

1579 жылы 6 қаңтарда Леннокс лорды, 4-ші Атолл графы, Джон Стюарт және 5-ші Ловат лорды, Хью Фрейзердің жесірінің қызы леди Элизабет Стюартқа (1549 жылы туған) үйленді. Олар 1581 жылы 19 мамырда ажырасып, Элизабет көп ұзамай Арран графы, Джеймс Стюартқа тұрмысқа шықты.

Сілтеме
-------

* Robert Stuart, 1st Earl of March  (ағыл.)
Роберто Болле
**Роберто Болле** (26 наурыз, 1975 жылы Казале-Монферратода) италиялық балет әртісі. Қазіргі кезде ол Америка балет театрының *бас бишісі* және Ла Скала балет театрының жұлдызды (*étoile*) бишісі. Сонымен қатар Болле әлемнің көшбасшы балет труппаларымен (соның ішінде Лондонның Корольдік балетімен, Мариин театрының балетімен, Большой театрының балетімен және Париж опера балетімен) бірге жүйелі түрде өнер көрсетеді.

Ерте жылдары
------------

Болле Италиядағы Пьемонт аймағының Казале-Монферрато қаласында дүнеге келген. Балет өнеріне алғашқы қадамдарын жеті жасында жергілікті мектепте бастады және жиырма жасында Миландағы Ла Скала театрының балет мектебіне қабылданды. 1990 жылы оны Венециядағы "Морте" операсында Тадзио рөліне таңдаған Рудольф Нуреев атап өтті, бірақ театр оның тым жас болғанына сілтеме жасай отырып, оған бұл ұсынысты қабылдауға тыйым салды.

Мансабы
-------

1996 жылы "Ромео мен Джульетта" балетіндегі деюбютынан кейін, жиырма жасар Болле "Ла Скала" театрының балет әрітісі ретінде тағайындалды. Жиырма бір жасында ол штаттан тыс мансабын жалғастыру үшін бұл мансабын қалдыруға шешті. Содан бері ол көптеген балеттерде, соның ішінде "Ұйқыдағы ару", "Аққу көлі", "Кұлбике", "Шерткіш", "Жизель", "Эсмеральда".

Болле Корольдік балетте, Токио балетінде, Канада ұлттық балетінде, Штутгарт балетінде, фин ұлттық балетінде, Берлин мемлекеттік операда, Вена мемлекеттік операда, Дрезден мемлекеттік операда, Бавария мемлекеттік операда, Висбадендегі халықаралық мамыр фестивалінде, Токиодағы 8-ші және 9-шы Халықаралық балет фестивальдерінде, Рим опера және балет театрында, Неапольдегі Сан-Карло театрында және Флоренциядағы Қалалық театрда биледі.

Хи Су және Роберто Болле, 28 маусым 2014
Ағылшын ұлттық балет режиссері Дерек Дин оған екі қойылым жасады: "Аққу көлі" және "Ромео мен Джульетта". Каир Опера театрының құрылғанына 10 жыл толуына орай ол Гиза пирамидасының жанында "Аида" операсында және Арена Верона сахнасында сол операның жаңа нұсқасына арналған бүкіләлемдік тікелей эфирінде өнер көрсетті.

2000 жылдың қазан айында ол "Аққу көлін" орындай отырып, Лондондағы Ковент-Гарден театрының жаңа маусымын ашты, ал қараша айында президент Владимир Путиннің қатысуымен Майя Плисецкаяның 75-жылдығын мерекелеуге Большой театры балетімен шақырылды.

2002 жылдың маусымында Елизавета патшайымының алтын мерейтойына орай, ол патшайым қатысуымен Букингем сарайының бал залында Корольдік балеттің бас бишісі Зинаида Яновскаямен "Аққу көлінің" III-ші актін па-де-де-де биледі. Іс-шара Би-би-Си-дің тікелей эфирінде көрсетіліп, Ұлттар достастығының барлық елдерінде көрсетілді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресми сайты
* Teatro alla Scala (La Scala) Official Website en
* Roberto Bolle as Romeo YouTube сайтында
**Бақай тауы** – Іле Алатауының қиыр шығыс бөлігіндегі тау. Абсолюттік биіктігі 3010 м. Ендік бағытымен 30 км-ге созылған, ені 15—17 км.

Жер бедері
----------

Солтүстік және шығыс беткейлері тік жарқабақты, оңтүстігі көлбеу келген. Шығысы мен оңтүстігінен Асы өзені ағып өтеді, оңтүстігінде Жамбас тауы орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Протерозой мен палеозойдың гранодиорит, кварцитті тақтатастарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Таудың етегі — қара және қызылқоңыр топырақты, беткейлері — шыршалы-қарағайлы орманды, шатқалдары әр түрлі жеміс ағаштарына бай.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
Теңіздің жартасты аймақтарын мекендейтін моллюскілердің миллиондаған түрлері бар.Олар жартастарда,тастарда және қайраңдарда кездеседі.Бақалшықтарының пішімі мен түсі керемет.

Хитон бақалшығы
===============

Хитон бақалшығы-жартас бақалшықтарының ішіндегі ең әйгілісі.Хитон-жыртқыш молюскі.Ол,әдетте,сылбыр келеді және тек тамақтану үшін ғана қозғалады.Хитондар қоршаған ортада жақсы әрі дұрыс бағдар жасайды.Бұл олардың үйреншікті жартастарына қайтып оралуына мүмкіндік береді.Хитондардың көзі мен мұртшалары болмайды.Олар жақсы дамыған ерекше сезім мүшелері арқылы тіршілік етеді.Хитондардың бақалшығы(тас қабығы) қатпарланған 8 жалпақ тіліктен тұрады.Осы тіліктер шағын пілдің азу тістеріне ұқсайды.

Теңіз шаяны мен таңқы шаян
==========================

Теңіз шаяны(омар) мен таңқы шаян(краб) - шаянтәрізділер класына жатады.Шаянтәрізділердің денесін жауып тұратын,қаңқа қызметін атқаратын қатты сыртқы қабаты «карапакс» деп аталады.Ол қатты қабыршақ зат хитиннен тұрады.Карапакс қорқыныш қызметін атқарады.Теңіз шаяны мен таңқы шаян жартас үстінде жорғалайды.Қауіп төнгенде теңіз теңіз балдырларының арасына жасырынады.Таңқы шаянды оның «сауыт» деп аталатын үстіңгі қабығынан оңай ажыратуға болады.Шаянтәрізділердің келесі түріне балянустар(теңіз жаңғағы) жатады.Олардың денесін ізбесті бақалшық жауып тұрады.Бастапқы кезде бос өмір сүрген теңіз жаңғақтары кейін келе қалың сабағымен қатты заттарға бекітіліп тіршілік етебастады.Теңіз шаяндары уақыт өте келе түлеп,бақалшықтарын тастап шығады.Бұл олардың өсуіне ықпал етеді.Түлеген теңіз шаяндары ашқарақтана қоректенеді.

Оқшау-шаян
==========

Оқшау- шаян (пагур)-қатты қабықсыз,яғни бақалшықсыз краб түріне жатады.Әйтсе де ол қорғану үшін басқа жануарлардың ескі бақалшығын пайдаланады. Кардита моллюскісінің аяқтары қозғалыссыз тіршілік ететіндіктен кішірейіп кеткен.Ол қатты жерлерде өмір сүреді немесе қатты нәрселерге бекітіледі.Жағалаулық ұлуларды толқындар әсерінен өзгеріске ұшыраған жартастардан табуға болады.

Маржан жартастарының тұрғындары
===============================

Маржан жарлауыты (рифі) - су астындағы немесе су деңгейінен сәл шығып тұратын теңіздік жартастар. Тропиктік моллюскілердің ішінде, аты айтып тұрғандай, маржан тұрғындары болып табылатын әлемге таралған тұқымдастар бар.Бұл тұқымдастарға 300 белгілі түр кіреді. Олордың көпшілігі терең суда өмір сүреді. Зерттеуге қажетті материалдардың жетіспеушілігі басқа түрлерді анықтау және оладың арасындағы қатынасты зерттеу жұмыстарын күрделендіріп жіберді.

Гипопус
=======

Аттың тұяғына ұқсас гипопустар - алып тридактаның туысы. Көлемдері тридакнадан кіші болғанымен,салмағы 10 кг дейін жетеді. Ерте кездері каури бақалшықтары кей елдерде тиын орнына пайдаланылған.

Жүрек тәріздес бақалшық
=======================

Махаббат нышанына айналған жүрек тәріздестер бақалшығы - ерекше маржан бақалшығы болып табылады.Оны «теізшілер сезімінің белгісі» дегендер де болды.Олар - сары түстен күлгінге дейін әртүрлі түске ие.

Пайдаланылған әдебиеттер
========================

«Ежелгі дүние жаратушылары» кітабынан.
**Роберт Фрэнсис Ферчготт** (ағылш. *Robert Francis Furchgott* ; 4 маусым 1916, Чарльстон, Оңтүстік Каролина — 19 мамыр 2009, Сиэтл, Вашингтон) — американдық биохимик, 1998 жылы «Жүрек-қан тамырлары реттейтін дабыл молекуласы ретінде азот оксиді рөлін ашқаны үшін» Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты. Төменгі Нью-Йорк мемлекеттік университетінің құрметті профессоры.

Өмірбаян
--------

Роберт Ферчготт 1916 жылы 4 маусымда Оңтүстік Каролинада (АҚШ), Чарльстон қаласында туған. Ленор Мандельбаумге үйленген (ақпан 1915-сәуір 1983 жыл). Чапел-Хилл Солтүстік Каролина университетін 1937 жылы бітіріп, 1940 биохимиядан Солтүстік-Батыс университетінде (Иллинойс) докторлық диссертациясын қорғаған. 1949-1956 жылдары Сент-Луис Вашингтон университетінің (Сент-Луис) медициналық мектебінде жұмыс істеді. 1956-1988 жылдары Төменгі Нью-Йорк мемлекеттік университетінде фармакология профессоры кейінірек - құрметті профессор болды.

1978 жылы, Ферчготт эндотелий жасушаларында затты ашты, ол қан тамырларының релаксациясын, немесе *эндотелий релаксация факторын* туғызады. 1986 жылға қарай, ол агенттің табиғатын және оның механизмін зерттеді. Ол табылған релаксация факторын, азот оксиді (NO) деп тауып, жүрек-қан тамырлары жүйесінің физиологиясының маңызды құрамдас бөлігі екенін анықтады. Ферчготт ашқаны үшін Гарднер қоры халықаралық сыйлығын (1991), Негізгі Медициналық зерттеулері үшін Альберт Ласкер сыйлығын (1996) (Ферид Мурадпен бірге). 1998 жылы Роберт Ферчготт Луис Игнарромен және Ферид Мурадпен бірге Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды.

Тағы қараңыз
------------

* Сальвадор Монкада

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Нобельдік жүлде сайтындағы өмірбаяны Мұрағатталған 30 қазанның 2001 жылы.

Сілтемелер
----------

* Нобельдік жүлде сайтындағы өмірбаяны Мұрағатталған 30 қазанның 2001 жылы.
* Сайт лаборатории Мұрағатталған 3 шілденің 2009 жылы.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1976—2000 жылдардағы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары |
| --- |
|  |
| 

Бламберг / Гайдушек (1976) •
Гиймен / Шалли / Ялоу (1977) •
Арбер / Натанс / Смит (1978) •
Кормак / Хаунсфилд (1979) •
Бенасерраф / Доссе / Снелл (1980) •
Сперри / Хьюбел / Визель (1981) •
Бергстрем / Самуэльсон / Вейн (1982) •
Мак-Клинток (1983) •
Ерне / Келер / Мильштейн (1984) •
Браун / Голдштейн (1985) •
Коэн / Леви-Монтальчини (1986) •
Тонегава (1987) •
Блэк / Элайон / Хитчингс (1988) •
Бишоп / Вармус (1989) •
Мюррей / Томас (1990) •
Неер / Сакман (1991) •
Фишер / Кребс (1992) •
Робертс / Шарп (1993) •
Гилман / Родбелл (1994) •
Льюис / Нюсляйн-Фольхард / Вишаус (1995) •
Доэрти / Цинкернагель (1996) •
Прузинер (1997) •
Ферчготт / Игнарро / Мурад (1998) •
Блобель (1999) •
Карлссон / Грингард / Кандел (2000)
 |
|  |
| 

---

Толық тізім | 
1901—1925 | 
1926—1950 | 
1951—1975 | 
**1976—2000** | 
2001-ден бері

 |

 |

Үлгі:Нормативтік бақылау
**Ране́тки** – басты рөлдерде «Ранетки» тобының қыздары ойнайтын Ресей телехикаяты. [1]

Хикаят 2008 жылдың ақпан айынан бастап түсіріле бастайды, премьерасы 2008 жылдың 17 наурызында СТС телеарнасында болады. «КостаФильм» компаниясы шығарған. СТС-тің бас продюссері Вячеслав Муругов және СТС-тің президенті Александр Роднянский – *«Кадетство», «Папины дочки», «Ранетки»* хикаяттары идеясының авторлары. СТС-тің бас продюссері Вячеслав Муругов: «Қазіргі кезде Ресей көрермендері бізден Ресей өмірін суреттейтін жаңа идеяларды күтеді, оларды жаңа дүниемен сусындату керек» деген пікір білдіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Палаццо Киджи
**Палаццо Киджи**(итал. *Palazzo Chigi*) — Италиядағы премьер-министр резиденциясы. Альдобрандини ақсүйектер отбасының бастамасымен 1580 жылы тұрғызылған Киджи Римнің қақ ортасында тұр. Бес қабатты ғимаратты 1659 жылы Киджи әулеті қарамағына алып, жаңа атау (бүгінгі) берді. 1872 жылдан бастап бұл сарай Австро-Венгрияның Италиядағы елшілігінің резиденциясы болады. 1916 жылы сарай мемлекет меншігіне өтіп, отарлау, кейіннен шетелдік мәселелерді қарайтын министрлікке беріледі де, 1922 жылы Бенито Муссолини қоныстанып, сонан бері мемлекет басшысына қызмет етіп келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Palaces, Villas and Gardens. *Rome Guide Italy*.  Travelplan.it. Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 қыркүйек 2013. Тексерілді, 25 шілде 2013.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Палаццо Киджидің тарихы Мұрағатталған 10 маусымның 2007 жылы.  (итал.)  (Тексерілді 25 шілденің 2013)
**Аралбаев Бекайдар Жантөреұлы**  (1893, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы — 1952, Ресей, Красноярск өлкесі) — қоғам қайраткері. 

Әкесі Жантөре Аралбайұлы — 1928 ж. тәркіленген орта шаруа. 

1905 — 10 ж. Жаңақорғандағы орыс-қазақ мектебінде, 
1910 — 14 ж. Перовскіде (Қызылорда) қалалық училищеде оқыды. Үш-төрт жыл болыстық, уездік мекемелерде түрлі қызметтер атқарды.
1920 — 22 ж. Сырдария облаткомында (Ташкент) бөлім меңгерушісі, төрағасы;
1922 — 24 ж. Түркістан АССР-ның Ішкі істер Халық комиссары, Түркістан республикасы ОАК төралқасының мүшесі;
1924 жылы осы республиканың Жоғарғы сотының төрағасы;
1925 ж. Қазақ АКСР-ы ОАК-нің хатшысы болып сайланды. 
Кеңес аппаратына, басшы қызметтерге жергілікті ұлт өкілдерін тарту ісіне ОАК-і комиссиясының төрағасы ретінде көп үлес қосты. Аралбаевтың бұл қызметін даттау үшін Ф.И. Голощекин оған "аралбаевшылдық" деген айдар тағып, жұмыстан қуды. 1928 — 33 ж. респ. банкіге, Ақтөбе облысы банкіге қызметке жіберілді. 1933 ж. Кеңес өкіметіне қарсы ұлтшылдық әрекеттер жасады деген жалған айып тағылып, КарЛАГ-қа, кейінірек Мордва (1934) жерінде Тамлагта жазасын өтейді. 1945 ж. тұтқыннан босаған Аралбаев Қазақстанда тұруға рұқсат берілмеді. Ташкент облысы Шыназ ауданында ферма меңгерушісі болып жүргенде 1949 ж. қайта қамауға алынып, Сібірге жер аударылды. 1957 ж. қыркүйегінде КСРО Жоғарғы сотының алқасы Аралбаевты толық ақтады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Соқыр тышқан** (лат. *Ellobius*) — Кеміргіштердің Аламантәрізділер тұқымдасының бір туысы.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Дене бітімі жұмырлау, тұрқы 13 см, түгі жұмсақ, қылшықсыз, түсі сарғылт, қара қоңыр.Көзі кішкене, құлағы шала дамыған, күрек тістері жер ақзуға икем, тіршілік әрекетін топырақ арасында өткізіп, жер бетіне сирек шығатын кеміруші. Еуразияның дала, шөл аймақтарында таралған, тауда 4000 м биіктікке дейін кездеседі. КСРО –де 3 түрі болды, оның ішінде Қазақстанда кең тараған түрі- кәдімгі Соқыр тышқан. (Е.talpinus).Бұның дене тұрқы 94,0-115,5 мм, топырақ бетінен 10-30 см тереңдікте топырақты қазып, өсімдік тамырымен қоректенеді. Қазып босатқан топырағын анда-санда жер бетіне шығарады және бұл топырақ осы қоректік ін жолының аузын жабады. Інін, ұясын қоректік ін жолына жалғастыра 1,5-2 м тереңдікке жасайды. Бау-бақша, беде егістігіне зиян келтіреді

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 321 бет

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Musser, G. G. and M. D. Carleton. 2005. Superfamily Muroidea. pp. 894–1531 in Mammal Species of the World a Taxonomic and Geographic Reference. D. E. Wilson and D. M. Reeder eds. Johns Hopkins University Press, Baltimore
**Соқыр** – Нұра алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 102 км. Су жиналатын алабы 3220 км².

Бастауы
-------

Күмісқұдық ауылының солтүстік-шығысындағы қыраттан басталып, Керегетас тауы тұсында Шерубайнұраға құяды.

Гидрологиясы
------------

Өзеннің оң жағалауы аласа төбелі, сол жағалауы жазық дала. Аңғарының ені жоғоры бөлігінде 2 – 5 км, сағасына жақын жерде 5 – 8 км. Арнасы 30 – 40, 50 – 60 м. Жауын-шашын суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Құрылыс ауылы тұсында 0,70 м³/с. Суы мал, жер суаруға пайдаланылады.
Соқырға Бұқпа, Ащылайрық, Қарағанды (Карагандинка) өзендері құяды. Төменгі сағасы қара суға, қайраңға айналып барып құрғайды. Қарашаның басында қатып, сәуірдің басында мұзы түседі. Қамыс-құраққа балшықшы, үйрек, қасқалдақ ұя салады, жағалауында ондатра, су жалманы мекендейді. Балықтары: мөңке, шортан, алабұға, торта, қарабалық. Ауыз суына жарамсыз. Мал суару үшін пайдаланылады. Үлкен Михайловқа темір жол станциясының оңтүстік жағында темір жол және автомобиль көпірлері салынған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 том
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Арал теңізінің солтүстігінде және Орал сыртының оңтүстік-шығысында **Солтүстік Арал маңы жазығы** орналасқан. Бүл аймақ
жолақ-жолақ жербедермен, түйық ойыстарымен, терең құрғақ аңғарлармен және жырпларымен айрықшаланады.
Оның әжептәуір алқабын "төрткүл-қалдықжонды" жербедерлі Үлкен Борсық, Кіші Борсық,
Арал маңы Қарақұмның құмды сілемдері алып жатыр. Қүмды сілемдер 100-200 м биіктікте орналасқан.
Солтүстік Арал маңының жазықтары үш геоморфологиялық ауданға бөлінген: Ырғыз-Шалқар, Шағырай еңістенген
дөңдігі және Арал маңы Қарақұмы. Ырғыз-Шалқар ауданы Солтүстік Арал маңының
орталық бөлігінде, біршама кең, бойлық бағытта созылған ойпаң ауқымында орналасқан. Оның абсолюттік биіктігі солтүстігінде
160 м, оңтүстігінде 80 м. Мұнда бүкіл аймақтың ең төмен нүктесі - Ырғыз бен Торғай өзендері келіп
құятын ащы тұзды Шалқартеңіз көлі орналасқан. Ауданның жербедері батысқа қарай да, шығысқа
қарай да биіктей түседі, сөйтіп оның батыс жақ жалғасы Шағырай еңіс дөңдігі арқылы (абсолюттік биіктігі 150-200 м) Үстіртпен жапсарласады, батысында биіктігі 160 м кемермен шектеледі. Дөңдік солтүстік және шығыс бағыттарда төмендей отырып, бірте-
бірте ғайыл болады. Арал маңы Қарақұмы Солтүстік Арал өңірінің шығыс бөлігін алыл жатыр (абсолюттік биіктігі 118 м). Құмды сілемдер көнелігі алуан түрлі түзілім түйірлерінің желмен үргіленуі нәтижесінде қалыптасқан. Геоморфологиялық жағынан құмның
үш түрі ажыратылады: бекімеген-шағылды, бекіген-төбешікті және шеткі жайпақ толқынды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1