recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Алтын банан»** (*«Күнгей белдік»*) — Жерорта теңізінің жағалауының бойында батыстағы Картахена мен шығыстағы Генуя арасындағы халық тығыз орналасқан және урбандалған территорияны белгілейтін термин. «Алтын бананның» концепциясы 1995ж. Еуропалық комиссия сессиясында «Еуропа 2000» жобасы аясында таныстырылған болатын. «Алтын бананның» идеясы Еуропаның экономикалық жағынан ең дамыған аймағын білдіретін «көгілдір банан» терминіне ұқсас болып ұсынылған.

Еуропа картасындағы «Алтын банан»

Сипаттамасы
-----------

«Алтын банан» «көк бананнан» бастау алып, Жерорта теңізі жағалауы бойымен (Ницца, Марсель, Монпелье және Барселона қалаларымен) Испанияның Валенсиясына дейін жалғасады. Көгілдір бананға қарағанда, осы облыста көбінесе жаңа технологиялар мен зерттеулермен байланысты іс дамыған. «Алтын бананның» тұрғындар санын 40-45 миллион адам құрайды.

Сондай-ақ қараңыз
-----------------

* Көк банан

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Eskelinen, Heikki; Liikanen, Ilkka; Oska, Jukka* Curtains of iron and gold: reconstructing borders and scales of interaction —  Ashgate Publishing, 1999. — Б. 119. — ISBN 1-84014-460-2.
2. ↑  Новая региональная экономика в странах Центральной Европы: будущее CENTROPE, март 2006 г.. *Proceedings of OeNB Workshops* (наурыз 2006). Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 қыркүйек 2011. Тексерілді, 22 тамыз 2011.
3. ↑  *Luisa Pedrazzini, Renata Satiko Akiyama* From Territorial Cohesion to the New Regionalized Europe —  Maggioli Editore, 2011. — Б. 204.
**Николай Александрович Анненков** (шын тегі Кокин, 1899 жылы 8 қыркүйекте Тамбов губерниясы, Инжавинода дүниеге келіп, 1999 жылы 30 қыркүйекте Мәскеуде дүниеден өткен) – совет театр және киноактері .

1947, 1948, 1949 жылдарда сталиндік сыйлықтың лауреаты атанған. 1960 жылы КСРО-ның халық әртісі атағын алған. Ал 1990 жылы Социалистік Еңбек Ері атағына ие болады. Николай Кокин 1917 жылы алғашқы рет сахнаға шығады. 1924 жылдан бастап өмірінің соңына дейін Кіші театрда қызмет атқарады. 1946 жылдан бастап М.С. Щепкин атындағы Жоғарғы театр училищесінде сабақ береді, ал 1961 жылы профессор қызметін атқарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Қала порты
**Каш** — Түркияның Анталия иліндегі қала.

Жерорта теңізінің жағалауындағы порт, Анталияның оңтүстік-батысынан 180 км қашықтықта орналасқан. Б.з.д. IV ғасырда қазіргі қала орнында Антифеллос порты орналасқан еді. Феллос атты антикалық қаланың бірі бөлігі болған. Антифеллос грек тілінен аударғанда «Феллосқа қарама-қарсы» деген мағынаны берген. Ежелгі заманда Ликия қаласының маңызды сауда орталықтарының бірі болатын. Осы жерден Ликияның балқарағай ормандарынан ағаштар жөнелтілетін. Бұл жерде 1852-1923 жылға дейін гректер мекендеген Андифли атты портты қалашық болған. 1923 жылы қаланың грек тұрғындары түріктер келгеннен кейін қаладан кетуге мәжбүр болып, қала қазіргі Каш атауын алады.

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Дәулет деген бетті қараңыз.*
**Дәулет** – Жайық өзені алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Ақшілік қыстауының оңтүстік-батысында 56 км жерде орналасқан көл. Теңіз деңгейінен 49 м биіктікте орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 6,34 км2, ұзындығы 6 км, енді жері 1,5 км, жағалауының ұзындығы 16,8 км. Су жиналатын алабы 120 км2. Негізінен қар суымен толығады. Суы қараша айында қатып, сәуірде ериді. Қуаң жылдары тартылып қалады. Суы тұзды, кермек, сілтілігі төмен. Жақын маңайдағы шаруашылықтар пайдаланады. Жағалауы жайпақ, жусан мен сор өсімдіктері өседі.
**«Дәстүр мен жаңашылдық жайында»**- жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтіың мақаласы. «Қазақ әдебиеті» газетінің 1960 жылғы 28 тамыздағы санында жарияланған, бұдан соң «Әр жылдар ойлары» (1961) жинағында басылған. 

Мұнда қазақ әдебиетінің өскелең жолын сарапап, қорытындылаған (теориялық) күрделі ойлар бар. Әуезовтің «Дәстүр - болмысты көркем образға айналдырудың ғасырлар бойы машықталған тәсілдерінен және айналамызды қоршаған қоғамдық орта мен табиғатты ой таразысына сала отырып бейнелеудің ұрпақтан-ұрпаққа мирас болып келе жатқан қағидапарынан құрылады» (12 томдық шығармалар жинағы, 12-том, 509-бет) деген анықтамасы дәстүрдің заңдылықтарын ашатын тұжырым. 

Бұл еңбекте қазақ көркемсөз өнеріне тән дәстүр мен жаңашылдықтың бірнеше қырлары көрсетілген. Соның бірі қазақ әдебиетінің ауыз әдебиеті мен жазба кәсіби әдебиетінен нәр алып, қос арна болып дамып келе жатқандығы. Қазақ фольклорының сұрыпталған шебер тілі, халықтың үміт, арманын бейнелейтін үрдісі, кең ауқымды толғамдылығы Абай Құнанбаев бастаған классикапық әдебиетімізге игі әсер тигізген. Сондай-ақ кеңес дәуірінде көркейіп дамыған жазба әдебиет халық ақындарының, соның ішінде Жамбыл Жабаевтың шығармашылығын байытуға зор ықпал еткен - Әуезов қазақ кеңес әдебиетінің жетілуіне, жанрлық жағынан түрленуіне, жаңа сапалар табуына орыс әдебиетінің тәсіл, үлгісі болғанын атап өтеді. Қоғамдық өзгерістердің нәтижесінде әдебиеттегі көне дәстүрлердің кейбіреулері жоғалып, оның орнына өміршең жаңа бағыттар келетіні де жаппы заңдылық. Жаңа дәстүрлер шебер суреткерлердің ізденістері арқылы толысып, түрленіп отырады. Қазақ кеңес поэзиясы мен прозасы әлемдік әдебиеттің тәжірибесін де пайдаланып, жетілген. Ал драмалық шығармалар, әдеби сын дәстүрі, негізінен алғанда, кеңес дәуірінің жемісі болып табылады. Жазба әдебиеттің ең күрделі жанры - романшылықтың қалыптасуына да төл дәстүрімізбен қатар жаһан әдебиетінің де әсері тиген. Тың жанрлардың пайда болуы, көне жанрлардың жаңғыруы, ауызша және жазбаша көркем шығармашылықтың бірін-бірі байытуы ортақ заңдылықтай құбылыс. Дәстүр мен жаңашылдық қазақтың көркем әдеби тілінің қалыптасу процесіненде көрінеді. 

Сонымен: 

1. Халықтың ақындық шығармашылығы, оның жанрлары мен түрлері, ақындардың стилі мен қолжазбасы жүздеген жылдарда қалыптасып, дамып отырады;
2. Қазақ әдебиеті өзінің даму процесінде тап дәстүрлерімен қатар шығыстың, орыстың, еуропалық жалпы жаһан әдебиетінің көркемдік жетістіктеріне де сүйенеді, жаңа сипаттар табады;
3. Жазба әдеби тіл де ақындар, жазушылар шығармашылығының ілгерішіл үрдістерін сұрыптап, жетілдіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
**«Алтын алқа»** – көпбалалы аналарға берілетін марапат, 7 не одан да көп баласы бар аналарға беріледі.

1993 жылы Қазақстан Республиканың Президентінің жарлығымен бекітілді. 1995 жылы заңмен бекітілді. 2010 жылдан 7 не одан да көп баласы бар аналарға беріледі.

"Алтын алқа" жеті және одан көп бала туған және тәрбиелеп өсірген аналарға беріледі.

"Алтын алқа" белгісіне марапаттау осы ананың жетінші баласы бір жасқа толған және басқа балалары тірі болған жағдайда ұсынылады.

Қазақстан Республикасының мүдделерін қорғау кезінде немесе өзге де қызметтік міндеттерді атқару үстінде қаза болған балалары ескеріледі. Жібек бауға тағылған алқада алақанда аяланған сәбидің бейнесі және күн шапағы бейнеленіп, айшықты өрнекпен көмкерілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
**Қалшанкөл** – Бөген алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Түркістан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 33 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Сопақ пішінді көлдің аумағы 2,14 км2, ұзындығы 3,5 км, енді жері 0,8 км, жағалау бойының ұзындығы 10,4 км. Бөген өзененің төменгі сағасында жатқандықтан оның суға толысуы өзенге тікелей байланысты. Көл суын Ескі Шелек, Ескі Иқан елді мекендері шаруашылыққа пайдаланады. Қалшанкөлдің оңтүстігінде Шошқакөл батпағы жатыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты: Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Алтын сом** - патшалық Ресей империясының ақша өлшемі.

Алтын сом 1895-97 жылдары қаржы министр Сергей Виттемен жүргізілген ақша реформасына байланысты енгізілген. Ресей ақша реформасынан кейін алтын монометализм жүйесіне көшті.

Алтын сом құны 0,774 234 грамм таза алтынға (бұрын 1,161 г) теңгерілді. Ішкі ақша айналысына 5; 7,5; 10 және 15 сом алтын мәнеттер енгізілген.

Салысыру үшін: сол кезгі валютаның құндары:

* 1 Доллар АҚШ — 1,50463 г таза алтын,
* 1 фунт стерлинг — 7,322382 г таза алтын
* 1 француз франкі — 0,2903 г таза алтын
* 1 алтын марка (Германия) — 0,358423 г таза алтын.

Алтын сом 1-ші дүние жүздік соғысына дейін өмір сүрді.

* 5 сом, 18995 сом, 1899
*

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Алтын самұрық** ("Золотой Грифон") — Қазақстан Журналистика академиясының жыл сайынғы арнайы сыйлығы. .

"Алтын самұрық" деп Академияның символы мен эмблемасы аңыз құсының атымен аталған. Алтын мүсінше біздің заманымызға дейінгі IV-III ғасырдың жәдігері. 2001 жылы қазақстандық көшірмесі етіп жасалған. "Алтын самұрық" бейбітшілікті, сәттілікті, ұрпақ байланысын білдіреді. "Aлтын самұрық" отандық журналистикаға зор үлес қосқан журналиске Қазақстан Журналистика ақадемиясының Президенті С.Қозыбаев тапсырады.

Дерекөздер
----------


1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.
**«Алтын керней»** — толық метражды көркем фильм. 1948 ж. Алматы көркем және хроника фильмдер студиясы шығарған.

Сюжет
-----

Іле Алатау тауларының жоғарысында қазақ мал шаруашылығы институтының тәжірибе станциясы орналасқан. Станция бастығы, жас ғалым Жақан Досанов, жаңа қой түрін шығару үстінде. Жаңа түр арқардай төзімді, жүні мериностың жүніндей жұмсақ болуы керек. Станцияда тұрған арқардың "алтын" мүйізі болашақтағы молшылықтың символы ретінде қызмет етеді. Оның нәтижесінде қиын және қауіпті аң аулау кезінде Жақан арқарды ұстайды. Арқармен ұрықтандырылған мериностың бес аналығы Досанов пен оның көмекшісі Сәуленің қамқорлығы мен көңіліне бөленеді. Өз жұмысында Досанов консервативті институт басшылығымен жасалған кедергілерден өтеді. Биік таулы үстірттің ауыр табиғи жағдайлары тәжірибе станциясындағы төрт аналықтың өліміне алып келеді. Бірақ бесінші аналықта жаңа тұқымның лағы - архаромеринос туады. Тәжірибе керемет жаңалықпен біткендей көрінеді. Бірақ айдаудан қашқан лақты аңшы атып тастайды. Осылай тәжірибенің жалғыз дәлелі жоғалады. Бірақ Досанов айтқанынан қайтпайды. Ол біріншісінен гөрі көбірек аналық өсіреді. Бірнеше жылдан кейін ғалыммен шығарылған архаромериностар отары таудағы қатыгез ауа райына шыдам береді.

Рөлдерде
--------

* Жақан Досанов — Шәкен Айманов
* Виктор Соколов — Пётр Алейников
* Сәуле Байжанова — Ләйля Ғалымжанова
* Жамал — Рахия Қойшыбаева
* Тұрдықұлов — Елубай Өмірзақов
* Әділбек — Серке Қожамқұлов
* Берғалиев — Қалыбек Қуанышбаев
* Профессор Игнатьев — Аркадий Аркадьев
* Ыбырай Жүнісов — Қапан Бадыров
* Төкен — Әзірбайжан Мәмбетов

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Золотой рог Мұрағатталған 27 ақпанның 2018 жылы.
**Зингшпиль**, (нем. *sіngspіel*; нем. *sіngen* – ән айту және нем. *spіel* – ойын) – комедиялық операның бір жанры. 

  

Неміс халқының ертедегі тұрмыстық пьесалары негізінде пайда болған. Солтүстік-неміс Зингшпилі 18 ғ-да балладалық ағылшын операсының ықпалымен қалыптасты. Зингшпильдің еркін дамуы 1752 жылы (Австрияда – И.Гайднның "Ақсақ жыны", Германияда И.Штандфустың "Бостандықтағы сайтаны") басталды. И.А. Хиллердің Зингшпильдері көрермен ықыласына бөленді. Зингшпильдің әдеби мазмұнын дамытуда В.Гетенің ықпалы мол болды. Солтүстік-неміс Зингшпиліне қарағанда австриялық Зингшпильдің музыкалық драматургиясы дамыған және операға жақындау болды. И.Гайдн, К.Диттерсдор ("Дәрігер және дәріханашы"), В.Мюллер ("Сайтан диірмен") және т.б. шығармаларында Зингшпиль жанры өз орнын тапты. Жанрдың шарықтауы австриялық Зингшпильдің классикалық үлгілерін жасаған В.А. Моцарттың шығармаларымен ("Серальдан алып қашу", "Сиқырлы сыбызғы") байланысты. Моцарт дәстүрінің жалғасын Л. ван Бетховен, Ф. Шуберт, К.М. фон Вебер, А.Лорцинга, О.Николай шығармаларынан көруге болады. Зингшпильдің кейбір сипаттары 20 ғ-да мюзикл жанры түрінде қайта дами бастады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы",4 том 3 бөлім
**Гавриил Федотович Кирдищев** (20.3.1919, Ақмола облысы, Ақкөл ауданы, Приозерное селосы - 13.7.1944, Литва, Вильнюс қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, кіші лейтенант, шекарашы. 

Кеңес әскері қатарына 1939 жылы Петропавл қаласы әскери комиссариатынан шақырылды. Ішкі Істер Халық комиссариатының әскері қатарында қызмет атқарды. Кіші лейтенанттар курсын бітірген соң ]]3-Беларусь майданы]]ндағы ұрыстарға қатысты. З-шекаралық полктің (3-Беларусь майданы, Ішкі Істер Халық комиссариатының тылды қорғау жөніндегі әскері) 8-заставасының бастығы кіші лейтенант Кирдищев Рудница деревнясы жанында шекара заставасында тұрғанда деревняға бір рота неміс фашистерінің келе жатқанын байқап, жауынгерлерін (30-ға жуық) шабуылға көтерді және ұрысты шеберлікпен басқарды. Нәтижесінде 34 жау әскері жер жастанды, 24-ін тұт- қындады. 1944 жылдың 13 шілдесінде шекарашылар Пустолувка деревнясы маңында жаудың 300-ге жуық әскері мен офицерлерінің шабуылын тойтарды. Кирдищев олардың соңынан түсіп, өкшелей қуды. Осы ұрыста өзі ауыр жараланды. Жау әскерінің жартысынан айырылып, 50-і тұтқынға алынды. Ұрыс кезінде ерекше ерлігімен көзге түскен Кирдищевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). 1944 жылы ұрыста қаза тауып, Вильнюс қаласына жерленді. 

Ленин орденімен марапатталды. Ақкөл қаласындағы бір көшеге, Мәдениет және демалыс саябағына Кирдищев есімі берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х
**Цезарь** (ағыл. Caesar salad) — танымал салат, Солтүстік Америкалық тағамдардың бірі.

Құрамы
------

Классикалық нұсқада салаттың негізгі ингредиенттері: бидай крутондары, ромэн салатының жапырақтары және рецепттің мәнін құрайтын ерекше тұздықтағы туралған пармезан. "Цезарь" толтыру негізі — жаңа піскен жұмыртқалар ( 1 минут қайнаған және салқындатылған ). Жұмыртқа зәйтүн майы мен сарымсақ, лимон шырыны мен Вустер тұздықтарымен араластырылады. Классикалық түрде салат өте жеңіл болады,сондықтан ол жиі калориялық өнімдерді қосады, мысалы, пісірілген немесе қуырылған тауық.

Классикалық нұсқадан басқа, көптеген заманауи рецептер бар. Олар ингредиенттермен және маймен ерекшеленеді (қыша, қаймақ, йогурт, майонез және т. б.)

Тарихы
------

Салат Гая Юлия Цезарь аты емес, осы тағамның ең жиі авторы деп аталатын адамның аты — жөні-итальяндық аспазшы Цезарь Кардини (Caesar Cardini (ағыл.)орыс.), ол XX ғасырдың 20-40-жылдары Мексика аумағында орналасқан Тихуана қаласында бірнеше мейрамханаларды иеленген. Аңыз бойынша, салат 1924 жылдың 4 шілдесінде Кардини ойлап тапты (АҚШ-тың Тәуелсіздік күні), ас үйде ештеңе қалмаған, ал келушілер тамақ талап еткен. 1953 жылы "Цезарь" салаты Париждегі эпикурей қоғамымен "соңғы 50 жылда Америкада пайда болған ең жақсы рецепт" деп белгіленген.

Цезарь Кардинидің қызы, оның әкесі рецептінің кең тараған нұсқасына қарамастан, ешқашан салатқа анчоустарды қоспаған (соустағы жеңіл балық дәміқұрамында). Салатта анчоустың бар болғаны туралы аңыз, ол анчоустарды қосып, "Авиатор салаты" тағамын атаған Цезардың ағасы Алексу Кардинидің арқасында пайда болды (Алекс әскери ұшқыш болып қызмет етті).
**Гавай бүркіті** (ағылш. *Hawaiian Eagle*) — өрт сөндіруші машина, сонымен қоса қазіргі кездегі Дүние жүзіндегі ең жылдам жүк машинасы. Оның максимал жылдамдығы — 655 км/сағ.

Шығарылу тарихы
---------------

«Гавай бүркіті» ең басында жай ғана 1941 жылғы Форд болды. 1995 жылы америкалық Шэннон Сейдел оны сатып алып, жетілдіре бастады. Ол машинаны жетілдіруге 3 жылдай уақыт жұмсады. Машина 1998 жылы толығымен дайын болды.

Артықшылығы
-----------

Бұл жүк машинасының басты артықшылығы: екі турбореактивті қозғалтқышта болды. Шэннон Сейдел машинадағы суы бар цистернаның орнына «Роллс-Ройс» компаниясының, «Bristol Viper» маркасының қуаты 6 000 а.к. болатын екі турбореактивті қозғалтқышын қондырды. Және де бұл машинаны жылдам тоқтату үшін иесі оған арнай парашют қондырған.

Рекорд
------

655 км/cағ рекорды 1998 жылы шілдеде Брайнерде қойылды. Бұл рекорды Гиннес рекордтар Кітабына енгізілген. Машина 2007 жылы аукционда сатылып жатты, бастапқы бағасы — 55 000 доллар.

Дереккөздер
-----------

1.
2.
**Хармаш-Кёрёш** - Венгрия және Румыния жеріндегі өзен. Тисаның ірі солжақ саласы. Бихор тауынан Кришул-Негру және Металич тауынан Кришул-Алб бастауларынан басталып, орта және төменгі ағыстарында каналды және шлюзді арнамен Орта Дунай ойпаты үстімен ағып отырып, Чонград қаласы түбінде Тиса өзеніне құяды. Ұзындығы 500 км, алабы 27 537 *км2*. Су деңгейі жаңбыр және қар суына байланысты көктемде көтеріліп, жаз бен күзде төмендейді. Орташа су шығыны сағасында 105 *м3/сек*. Хармаш-Кёрёшке Хортобадь-Бреттьо құрғаиу каналы құяды. Кеме жүзеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
**Харолд Эллиот Вармус** (ағылш. *Harold E. Varmus*; 18 желтоқсан 1939, Фрипорт, Нью-Йорк) — американдық дәрігер-вирусолог, «Ретровирустық онкогендердің жасушалық табиғатын ашқаны үшін», Майкл Бишоппен бірге бөліскен Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының 1989 жылғы лауреаты. Слоан-Кеттеринг мемориалдық онкологиялық орталығының (Нью-Йорк) президенті әрі басшысы.

Өмірбаян
--------

Харолд Вармус өмірге 1939 жылы 18 желтоқсанда Фрипортте (Нью-Йорк) келген. Амхерст колледжін бітіріп, Гарвард университетіне түсті, ол тек бір жыл әдебиет мамандығы бойынша оқыған ол, Дәрігерлер мен хирургтердің Колумбия колледжіне (Нью-Йорк) ауысты. 1968—1969 жылдары Медицина мектебін бітіргеннен кейін Колумбия пресбитериан ауруханасында жұмыс істеді және Ұлттық денсаулық институтында қысқаша тағылымдамадан өтті, онда цАМФ бактериалық гендердің экспрессиясын қалай басқаратынын зерттей бастады. 1970 жылы Сан-Францискоға көшіп келіп, ондағы Калифорния университетіне Майкл Бишоптың лабораториясына пост-докторант болып орналасты. 1970 жылдан — микробиология және иммунология бөлімінің профессоры. 1984 жылдан — молекулярлық вирусология атаулы профессоры.

1989 жылы Бишоп пен Вармус өздерінің зерттеулері үшін Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын иеленді.

Ұлттық денсаулық институтының директоры (1993—1999). 2000 жылдан — Слоан-Кеттеринг мемориалдық онкологиялық орталығының (Нью-Йорк) президенті әрі басшысы.

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Нобельдік жүлде сайтындағы өмірбаяны  (ағыл.)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1976—2000 жылдардағы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары |
| --- |
|  |
| 

Бламберг / Гайдушек (1976) •
Гиймен / Шалли / Ялоу (1977) •
Арбер / Натанс / Смит (1978) •
Кормак / Хаунсфилд (1979) •
Бенасерраф / Доссе / Снелл (1980) •
Сперри / Хьюбел / Визель (1981) •
Бергстрем / Самуэльсон / Вейн (1982) •
Мак-Клинток (1983) •
Ерне / Келер / Мильштейн (1984) •
Браун / Голдштейн (1985) •
Коэн / Леви-Монтальчини (1986) •
Тонегава (1987) •
Блэк / Элайон / Хитчингс (1988) •
Бишоп / Вармус (1989) •
Мюррей / Томас (1990) •
Неер / Сакман (1991) •
Фишер / Кребс (1992) •
Робертс / Шарп (1993) •
Гилман / Родбелл (1994) •
Льюис / Нюсляйн-Фольхард / Вишаус (1995) •
Доэрти / Цинкернагель (1996) •
Прузинер (1997) •
Ферчготт / Игнарро / Мурад (1998) •
Блобель (1999) •
Карлссон / Грингард / Кандел (2000)
 |
|  |
| 

---

Толық тізім | 
1901—1925 | 
1926—1950 | 
1951—1975 | 
**1976—2000** | 
2001-ден бері

 |

 |
**Митин Гавриил Степанович** (1908, Ресей, Алтай өлкесі, Локтев ауданы, Устьянка селосы -16.11.1941, Ресей, Мәскеу облысы, Волоколам ауданы, Дубосеково темір жолы айырмасы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, кеңес одағының батвры, бөлімше командирі, аға сержант, орыс. 

Алтай өлкесі, Змеиногорск ауданы, Гальцовка кентінен Алматы қаласына берілді (21.7.1942). 1966 жылы Мәскеу қаласындағы Солтүстік Тушино ауданында панфиловшылардың құрметіне көше аталып, монумент орнатылды. 1975 жылы Дубосековода мемориал, Нелидово деревнясында (Дубосеководан 1,5 шақырым жерде) панфиловшы-батырларға ескерткіш орнатылып, мұражай ашылды. Панфиловшылардың туған қаласы Алматыда 28 гвардияшы-панфиловшыларға арналған саябақ бар және олардың құрметіне монумент орнатылған. Мәскеудің гимніне айналған «Дорогая моя столица» өлеңінде 28 гвардияшы-панфиловшылар туралы айтылады. Ленин орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 21 июля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 23 июля (№ 28 (187)). — С. 1.
2. ↑  А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х
**Сәндібек Ғұбайдуллин** (21.5.1947 жылы туған, Атырау облысы, Исатай ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1995). Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1974). 1974 - 1977 жылдары Алматы облысы Нарынқол орта мектебінде мұғалім. 1977 - 1991 жылдары Атырау облысы баспасөзде, партия-кеңес органдарында жауапты қызметтер атқарған. 1991 жылдан X. Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің аға оқытушысы. ҚР ҒМ- ҒА корр.-мүше проф. М.С.Серғалиевтың жетекшілігімен *"Ә.Кекілбаев шығармаларының тілі"* деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғаған. Шығармалары: Әбіш Кекілбаев прозасының тілі. КДА. А. 1995.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
Портер(ағыл. Porter-жүкші)-Шарап дәмдес сыра түрі, өте өткір иісі бар, үгітілген ашытқының өткір дәмі бар сыра.Бұл сыра бір мезетте екі дәмді береді: әрі дәмді, әрі ащы.

Жасалу жолы
-----------

Үгітілген ашытқы мен күйдірілген қаңтпен араластырып осы қоспаны 60 күндей пісіреді.Сыраның күші 4,5-9,5%(кейбір түрлерінде 10-ға да жетеді).Негізінде таза ағылшын портерін34 күші шамамен 5% болады.

Тарихы
------

Бұл сыраның түрің алғаш рет XVIII ғасырдың жартысында ағылшын сыра қайнатушысы Ральф Харворд ойлап тапқан.Поретер негізінен өте күшті , әрі құнарлы болғандықтан оны ауыр жұмыс істейтін жұмысшылар көп қолданған болатын.

Портер түрлері
--------------

* Қоңыр портер
* Күшті портер
* Империялық немес Балтикалық портер
* Стаут
**Сәндік жалатпа** – әшекейлік бұйымдардың бетіне бедерлі немесе түрлі-түсті сурет түсіру мақсатында жүргізілетін процесс. Бұйымға сәндік жалатпа жасау үшін оның бетіне эмальды бояулар мен олардың қоспалары (мыс, канифольдың, глицериннің, целлюлозаның эфирлері т.б. жағылады да, арнаулы химия-термиялық өндеулерден өткізіледі. Сәндік жалатпа процесі әшекейлік мақсаттан басқа бұйымдарды, машиналарды, приборларды т.б. сыртқы ортаның зиянды әсерінен қорғау және олардың беттік ақауларын (кедір-бұдыр т.б.) жою үшін де пайдалынылады. Сурет түріне қарай сәндік жалатпа «балғалық», жармалы, әжімді, көп түсті т.б болып ажыратылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Бозащы ауданы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің бұрынғы әкімшілік бөліну бірлігі.

Тарихы
------

Аудан Адай уезі құрамында 1921 жылдың 3 наурызында құрылған. Аудан халқының барлығы көшпенді болған, бұл жағдай ауданның орталығы жоқтығына әкелді.

1922 жылдың 9 қыркүйегінде аудан таратылды. Құрамына кірген болыстар уезд басшылығына тікелей бағыныңқылы болды.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

Аудан 4 болыстан тұрды. Олар: 2-ші, 3-ші Бозащы; Жеменей; 1-ші Түрікменадай

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 — декабрь 1936) / Базанова Ф. Н. — Архивное управление МВД Казахской ССР. —  Алма-Ата. — 1500 таралым.
**"Бозбала мен бойжеткен"** – 1994 жылы "Қазақстан-1" телеарнасы бойынша жастар арнасынан берілген хабар .
Бастапкыда көнілашарлық сипатта болып, қыздар мен жігіттерді таныстыру мақсатын көздеді. Бұл ОРТ-ның "Любовь с первого взгляда" (көңіл көтеру бағдарламасы) хабарына еліктеуден туған еді. 

Алайда "Бозбала мен бойжеткеннің" мақсаты екі жасты қосу емес. Өнерлі жастарды халықка таныстырып, олардың білім деңгейін көтеру болды, онда әлеуметтік мәселелер сөз етілді. Хабар арқылы жастар өміріне байланысты көзқарасын ашық айтуға мүмкіндік алды. "Бозбала мен бойжеткен" жастардың танысып, көңіл көтеріп, пікірлесетін ортасын қалыптастырды. Осылайша ойын-сауыққа негізделген хабардың біртіңдеп талантты жастарды аудиторияға таныстыруға, олардың дүниетанымын, ой-өрісін, білімін байқауға көбірек ойысты. Хабардың тақырыбы жастар үшін ең өзекті мәселелерді қозғады. 

Қазақ халқының тарихы, әдебиеті, мәдениеті, өнері, тілі, діні, патриотизм, қазақ жастарының ұлттық ой-өрісі, санасы, білімге құштарлығы, рухани дүние және байлық, қылмыс пен парақорлық, жұмыссыздық, қоғамдағы әлеуметтік теңсіздіктер, кәсіпкерлік, мал табу, сауда-саттық, қиындықка төзбей рухани азғындаған жастар т.б. көкейтесті, көлеңкелі мәселелердің көпшілігі осы хабарда қозғалды. 

1997 жылы екінші жартысынан бастап "Бозбала мен бойжеткен" эфирге шығуын тоқтатты. Бағдарлама жургізушісі - Қ.Өскенбаев.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизисы", Энциклопедия. "ҚазАқпарат" Алматы, 2009,1-т ISBN 978-601-03-00-70-5
**Бекіш**  (Genіsta) – бұршақтар тұқымдасына жататын көп жылдық бұташық өсімдіктер туысы. Негізінен Жерорта теңізі жағалаулары мен Батыс Азияда кездесетін 75 түрі белгілі. Қазақстанда далалық аймақтардың орман, бұта арасында, құмды немесе әктасты топырақты жерлерде өсетін 1 түрі – бояулы бекіш (G. tіnctorіa) бар. Биіктігі 0,5 – 1,5 м. Сабағы тікенді. Жапырағы қарапайым не үш салалы. Гүлдері ашық сары түсті шашақ кейде ұзын сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша бұршақ. Тұқымы қара қоңыр түсті, жылтыр, улы. Бекіштің гүлінің құрамынан бояу алынады. Онымен жүн және кенеп маталарды бояйды. Сондай-ақ цитизин алкалоиды бар, оны медицинада пайдаланады. Бекіш гүлдеген кезде өте әдемі болғандықтан әсемдік үшін өсіріледі.

Дереккөздер
-----------
**Бозгүлжапырақ** (лат. *Coeloglossum*) – сүйсіндер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

  

Алтайда, Тарбағатайда, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында, Талас Алатауында сирек орманды және ашық жерлерде, тау шалғындарында өсетін түрі жасыл Бозгүлжапырақ (C. vіrіde) бар. Биікт. 10 – 35 см. Топырақ астындағы түйнек тамырлары бірнеше бөлікке тарамдалып, ұштары жіңішкерген.Сабағы қоңырқай түсті. Жұмыртқа, эллипс, қандауыр тәрізді жай жапырақтары (ұзындығы 3 – 8 см, ені 3 – 5 см) сабаққа кезектесіп орналасады. Сарғыш жасыл гүлдері (ұзындығы 2 – 10 см), шашақ кейде масақ гүлшоғырына біріккен. Гүлқоршауында тозаңдану кезінде бейімделген шыбын-шіркей қонатын ернеуі бар. Маусымда гүлдеп, шілдеде жемісі піседі. Жемісі – көп тұқымды қауашақ. Тұқымдары майда, құрамында белок болмайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
Теректі әулие
**Теректі әулие -** Орталық Қазакстандағы тасқа бейнелеу өнерінің көне ескерткіші. Теректі әулие Теректі темір жол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан.

XX ғасырдың 40-шы жылдары ОҚАЭ-ньң жетекшісі академик Ә.X.Марғұлан осы ескерткішке алғаш назар аударып, қыскаша сипаттама береді. Теректі әулиені кешенді зерттеуді 1996 жылдан Батыс Қазақстан археологиялық экспедициясы жүргізді (жетекшісі 3.С.Самашев).Т еректі әулие .археологиялық кешені тасқа бейнеленген суреттерден, неолиттік тұрақтардан, қола дәуірінің қоныстары мен некропольдарынан т.б. тұрады. Теректі әулиеде тасқа жануарлар суреті бейнеленген. Бұның барлығы сақ дәуіріне жататын «аң стилі» бейнелеу өнеріне саяды. Жалпы, Теректі әулие петроглифтері: қола дәуірі (біздің заманымыздан бұрынғы 2-1 мың жылдықтың басы); скиф-сібір дәуіріне (біздің заманымыздан бұрынғы XII - біздің заманымыздың I ғасырлары) және орта ғасырға жатады. Археолог Ж.Құрманқұловтың жетекшілігімен Жезқазған университеті барлау-археологиялық экспедиция ұйымдастырып (2003), «Теректі әулие тылсымдары» атты фотокөрме өткізді (2004).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Харонозавр
**Харонозавр** — Қытай жерінен табылған ламбеозавр тобына, гадрозавр тұқымдасына жататын динозавр. Оған грек-рим мифтеріндегі Харон атты кейіпкердің аты берілген. Аңызға сенсек, Харон қайтыс болған адамдардың жандарын Стикс өзені арқылы тозақа жеткізген. Харонозавр — ірі денелі динозавр. Оның жамбас сүйегінің ұзындығы — 135 см, тұмсығынан құйрығына дейінгі толық ұзындығы — 13 метр. Ол күшті төрт аяғымен жүгірген.

Қызықты дерек
-------------

* Динозаврлардың әртүрлі өлшемдегі сүйектері бір жерден қазып алынған.
* Харонозаврлар алғаш Бор дәуірі Маастрихта езеңіне жататын тас қалдықтарының арасынан табылған.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
* Салмағы : 6 тонна
* Тұқымдас : Гадрозаврид
* Отряд тармағы : Динозаурия [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**«Maxim»** – ай сайын, көп тілде (оның ішінде орысша нұсқасы бар) жарық көретін (эротикалық элементтері бар), еркектерге арналған халықаралық журнал. [1]

1995 жылы Ұлыбританияда жарық көрген. Орысша нұсқасы 2002 жылдан бері ай сайын шығып, әлемнің 24 еліне таралады. Бас редакторлары: **Джо Леви** (АҚШ) 2008 жылдан қазіргі уақытқа дейін. **Александр Маленков** (Ресей мен Украинада). «Dennis Publishing, Inc» баспа үйінде басылып шығады. Таралымы: 390 000 (Ресей, маусым айында) дана. ISSN: 1682-8976. 

Журнал беттерінде атақты актрисалардың, әншілердің, спортшы қыздардың, тележүргізушілердің суреттері жарық көріп тұрды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

*

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Marie Claire** (журнал) — әйелдерге арналған ай сайын шығатын журнал. Алғаш рет Францияда шыққан. Қазіргі кезде өзге де мемлекеттерде басылады. Журнал әйел мәселелерін, сән, сұлулық, денсаулық сияқты тақырыптардағы мақалаларды қамтыған. 1937 жылы Джун Прувост журналдың алғаш нөмірін басып шығарады. 1942 жылдан 1954 жылға дейін журнал шығарылымы тоқтатылады. Осы кезең арасында журналдың апталық нұсқасы басылып шығады. 1976 жылы L'Oréal компаниясының тобына кіреді. 2004 жылы журналдың 50 жылдық мерейтойы аталып өтіледі де, журнал мұқабасында Ванесса Паради 
суреті шығарылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  The Japan Times: "Japan's Marie Claire edition to end" (1 шілде 2009). Retrieved on 1 шілде 2009.
**Нелл Харпер Ли** (ағылш. *Nelle Harper Lee*; 1926 — 2016) — америкалық жазушы әйел.

Алабама университетінде заңды оқыды, студенттермен алмасу бойынша Оксфордта болды. Бірнеше әңгіме және мақалаларды жазды.

1960 жылы оның «Құйқылжықты өлтіру» атты алғашқы романы шығады. Бұл оның бала шағында өзі куәгер болған оқиғалардың негізінде жазылған шығармасы еді. Оның көршісі мен досы, болашақ жазушы мен сценарист Трумен Капоте басты кейіпкерлердің бірінің прототипі болды. Роман расалық теңсіздік тақырыбын қозғайды. Кітап бірден бестселлер болып шықты және автордың даңқын кеңге жайды.

1961 жылы оған Пулитцер сыйлығы берілді. Келесі жылы роман желісімен фильм түсірілді.

Президент Джордж Уокер Бушпен бірге Ақ үйде, 5 қараша 2007 жыл
2007 жылы Харпер Лиге Президенттің Азаттық медалі табысталды.

2015 жылы Харпер Лидің «Бар, қарауылшыны қой» атты екінші романы шығады. Бұл оқырмандарға «Құйқылжықты өлтірудің» жалғасы ретінде ұсынылған еді, бірақ зерттеушілер оны алғашқы романның бір нұсқасы ретінде қарастырады.

Харпер Ли үйленбей қайтыс болды, балалары болған жоқ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1948: Harper Lee's summer in Oxford
2. ↑  See where ‘Go Set a Watchman’ overlaps with ‘To Kill a Mockingbird,’ word-for-word
Massimo Dutti дүкені витриналары
**Massimo Dutti** (**"Массимо Дутти"**) — киім-кешек өндіретін компания, *Inditex* испан тобының құрамында. 1985 жылы құрылғаннан бастап бастапқыда ерлер киімін өндіруге бағдарланды.

1991 жылы *Inditex* компанияның 65 % акцияларын, ал кейіннен — толық пакетін сатып алды. Осы уақыттан бастап, өнім палитрасы әйелдер және балалар киімдерімен, сондай-ақ парфюмерия өнімімен кеңейтілді. Қазіргі уақытта Massimo Dutti 45 елінде, 500-ден астам дүкені жұмыс істейді. Компанияның штатында 4000-ға жуық қызметкер, оның ішінде 2800 — Испанияда жұмыс істейді.

Компанияның Штаб-пәтері Тордерде, Барселона провинциясында орналасқан.

*Massimo Dutti* брендімен нарыққа *Puig*испан компаниясымен ынтымақтастықта әтір мен хош иістер шығарылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Puig, a Spanish fashion empire that started with a lipstick.  Modaes. Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 сәуір 2013. Тексерілді, 26 сәуір 2012.
**Mars** (орыс. Марс) - Mars Incorporated компаниясында шығарылатын шоколад батончигі. Алғаш рет батончикті 1932 жылы Слау қаласында американдық Форрес Марс шығарған. Форресттің шығарған батончигі әкесі Фрэнктің АҚШ-та танымал болған Milky Way шоколадына ұқсайды. Mars батончигінің рецепті қазіргі күнге дейін өзгерген жоқ бірақ, оның көлемі мен басты ингредиенті жылдан жылға өзгеруде. 

2002 жылы Ұлыбританияда шығарылатын батончик өзгертілді. Нугалары азайтылды, шоколад қабаты жұқартылды сонымен қатар, оның салмағы да азайды. Оның бумасы да өзгертілді. «Mars» сөзінің қаріпі қиғаш курсивпен жіңішкертілді.

Мінездемесі
-----------

Жарамдылық мерзімі: шығарылған уақытынан бастап 9 айға дейін.

70 %-дан аспайтын ылғалдылықта және +5 °C до +22 °C температурада сақталуы тиіс.

Құрамы
------

**Салындысы:** глюкоза шәрбаты, қант, пальма майы, құрғақ сүт, какао ұнтағы, лактоза, тұз, құрғақ жұмыртқа ақуызы, арпалы уыттан жасалған сығынды, құрғатылған май сарсуы

**Шоколад:** қант, какао майы, езілген какао, кептірілген сүт, сүт майы, эмульгатор (соя лецитині), иістендіргіш (ванилин), құрғатылған май сарсуы.

Ассортимент
-----------

Ресейде батончиктің мынадай түрлері кездеседі:

•Mars — 50 г (классикалық батончик)

•Mars MAX — 70 г (35 грамнан 2 батончик)

•Mars Snack size — 175 г (35 грамнан 5 батончик)

•Mars minis — 180 г (18 грамнан 10 батончик)

•Mars SunMix — 50 г

Қосымша олжа
------------

Mars брендінің көмегімен басқа да тағамдар шығарылады: 

•Mars Delight

•Mars Extra Chocolate Drink

•Mars Active Energy Drink

•Mars No Added Sugar Drink

•Mars Ice Cream bars

•Mars Midnight Ice Cream bars

•McVities Mars Mini Rolls

•Mars Bisc & 

•Mars Pods 

•Mars Rocks

•Mars Planets

•Mars Mix
**Жәнібек Қошқарұлы** (1693-1752) – жоңғарларға қарсы күресте даңқы шыққан қазақ батыры. Бұқар жыраудың сөзімен айтқанда, Жәнібек-«Қаракерей Кабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаз дауысты Қазыбек би, Шақшақұлы Жәнібек, Ормандай көп Орта жүз, содан шыққан төрт тіректің» бірі. Шыққан тегі -Орта жүздің тайпасына. Ол Шақшақұлы Жәнібек деген атпен кеңінен танымал, Атасы Шақшақ Аманжолұлы Еңсегей бойлы ер Есімнің қолбасшыларының бірі болған. 

Жәнібек батыр 1710 жылы он жеті жасында Тәуке ханның қолымен бірге жауға шауып, жекпе-жекте қалмақтың бас батырын өлтірген. Абылай ханның тұсында қол бастап, ханның негізгі кеңесшілерінің бірі болған. 1717 жылғы Аягөз маңындағы шайқаста қол бастап, ханның негізгі кеңесшілерінің бірі болған. 1717 жылғы Аягөз маңындағы шайқаста қол бастап, ерлік көрсеткен. 1723 жылдан бастап Жәнібек батыр Еділ қалмақтарымен және жоңғарлармен болған күреске қатысып отырған. 1726 жылы Бұланты шайқасында Орта жүз әскерлерінің бөлігі Жәнібек батырдың басқаруына қараған. 

Жәнібек батыр 1732 жылы жеті мың қолдық жоңғар әскерлері орта жүге шабуыл жасағанда қазақ әскерлеріне басшылық еткен. Жәнібек батырдың бастаған қазақ жасақтары саны жағынан басым басқыншыларға тойтарыс берді.

Ресей әкімшілігі Орта Азиядан Орынбарға қатынап тұрған сауда керуендерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуді Жәнібек батырдың жүктеген. Ресей патшайымы Елизазавета Петровнаның жарлығымен Қошқарұлы Жәнібекке тархан атағы берілді.

Жәнібек 1752 жылы Қостанай облысы Жангелдин ауданы Тосын құмында қайтыс болған. Батырлың мәйіті Түркістанға жеткізіліп, Қожа Ахмет Йассауи кесенесіне жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сен білесің бе? энциклопедиясы Райымбеков Қ.Ж, Байғабылова Қ. Т. 70 бет
**Үлкен Мануций Альд** (Manutius, Aldus, the Elder; итал. Aldo Manuzio il Vecchio) (1449 жыл, Бассиано, Пап облысы — 6 ақпан 1515 жыл, Венеция), Итальян баспашысы, типография және баспа ісінің өз дәуіріндегі алдыңғы қатарлы тұлғасы..

1490 жылы Венецияға орнығып, айналасына әріп терушілер мен грек ғалымдарының тобын жинап алады. Көптеген грек және латын классиктерінің басылымдарын алғашқы болып жарыққа шығарған және басылымы арзан, керемет терілген, безендірілген, форматы шағын басылымдарды еске түсіреді. 

Ағашқа ерекше ою салып басылған Франческо Колоннаның «Гипнеротомахия Полифила» (1499) кітабы оның ең танымал кітабы болған. Оның өлімінен кейін өзі негізін қалаған Альдин типографиясы отбасына мұра болып қалды, олар 1495 пен 1595 жылдар аралығында 1000 басылым басып шығарды.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Шақырым** — қазақтың байырғы ұзындық өлшемі. Шақырым Орта Азия мен Қазақстанда, сондай-ақ бірқатар Шығыс елдерінде де кең тараған. Қазақта шақырым өлшеміне дауыс жетер жердегі қашықтық алынған. Бұл нақтылы бір мәнге ие болмаған. 

Басқа халықтар арасында шақырым іспеттес өлшемдер жиі кездеседі. Шақырым Араб елдерінде пайдаланылған фарсах немесе парсанг (шамамен 6 км), сондай-ақ Ресейде қолданылған верста (1,0668 км) тектес өлшемдер қатарына жатады. Шақырым қазіргі кезде мың метрді (1 км) құрайды.

Тағы қараңыз
------------

* Адым
* Аршын
* Елі
* Қарыс
* Құлаш
* Тұтам
* Сүйем

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сен білесің бе? энциклопедиясы, Аруна баспанасы, 2013ж
**Моғол** , мұғыл, мугул (жете, чете, чат, мағұл) – 1) Жетісу мен Шығыс Түркістан жеріндегі көне түркі тайпаларының одағы. 

Моғол тарихта орта ғасырдан белгілі. Шағатай ұлысы ыдырағаннан кейін, Жетісу мен Шығыс Түркістанда осы одақтың атымен Моғолстан, кейіннен Үндістанда Бабыр құрған ұлы моғол мемлекеті пайда болды. Көптеген тарихи деректерде Моғол моңғол тектес деп жазылған. Бірақ Қ.Жалайыри, Моғол Мұхаммед Хайдар Дулат жазбаларына сүйеніп, Ш.Уәлиханов "моғол четені моңғолдармен шатастыруға болмайды, олар мұсылман дініндегі түркі тілдес тайпалар" десе, проф. В.В. Григорьев "моғол-четені нағыз моңғолдар деуге болмайды" деп жазды.Г.Левшин зерттеуінде 16 ғасырда Қыпшақ пен Чете даласын Дадан хан билеген моғол ұлысы және қазақтар мекендеді, сол кезде Алтын Орда құрамындағы әр түрлі тайпалардан бөлінген халықтар қазақтарға еріксіз немесе өз еркімен келіп қосылды дейді. Ал Рашид ад-Диннің жазбасындағы Жалайыр тайпасының бір атасы Жайт – Чат Четеге ұқсас. Бұлар көне заманда Сыр мен Шу, Талас бойын мекендеген Сырманақтан, Шуманақтан тараған. Жамал Қарши Моғолды Жете деп жазады. Тегінде бұл тайпаның ертедегі атауы осындай болуы ықтимал, өйткені Жайт-Чат өзгеріске түсіп, Жете-Чете аталып кеткен; 2) Орта ғасырдағы Моғолстанның әскерімен келген түркі тайпалары (мухгал, мугул). Үндістандағы ақсүйектер қауымы-шарифзатқа жататын саийд, шейх, патанның қатарына Моғол да енген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Валиханов Ч.Ч. Собр. соч. т. 1, А.-А. 1961
2. ↑  История Индии в средние века, М. 1968
3. ↑  Дулати М.Х. Тарих-и Рашиди, А. 1999.
Бала 4-5 жасқа толғанша әкесі оған тай – құнан арнап, ер тоқым, қамшы, жүген даярлап қояды. Атқамінер тойы көбіне жаз айларында болады. Ел жиналғаннан кейін баланы өзіне арнаған тай немесе құнанына мінгізіп, қуаныш қылады. Тойда айтылатын тілектер, берілетін **бата жыр түрінде болады:**
  
 Ақ тілеік, ақ тілек,  
Атқа тоқым сал, тілек.  
Жасыңнан малды баға біл,  
Атқа жақсы шаба біл.  
Өнеге, өнер таба біл,  
Аймағыңа жаға біл.  
Тең құрбыңның алды бол,  
Мінеки, атқа міндің –  
Ашылды жол. 

* Атқамінер тойы баланың ержеткені, өскені, азамат болғандығының белгісі болып саналған. Бұл той балаға да үлкен жауапкершілік артып, сана- сезімнің оянуына, тез есеюіне әсер еткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті: Жалпы білім беретін мектептің 9- сыныбына арналған оқулық / Т. Ақшолақов, Т. Жұмажанова, С. Қалиев - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. ISBN 9965-36-790-6
**Шақылдақтар** (лат. *Ochotonidae*) — қоянтәрізділер отрядының тұқымдасы. 

  

Шақылдақтар Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Азия, Солтүстік Америкада мекендейтін 18 — 20 түрі бар. Қазақстанда 5 түрі (дала Шақылдағы, алтай Шақылдақғы, моңғол Шақылдағы, қалқанқұлақты Шақылдақ және қызыл Шақылдақ) кездеседі, олар республиканың барлық аймақтарындағы далалы, шөлейтті, шөлді, кейде тіпті таулы аймақтарға дейін таралған. 

  

Дене тұрқы 23 — 25 см, салм. 100 — 300 г. Аяқтары қысқа, алдыңғы және артқы аяқтарының ұзындықтары бірдей. Құлақ қалқаны кішкентай, дөңгеленген (түйеқұлақ деп аталуы да осыдан). Құйрығы түгінен көрінбейді. Реңі жыл маусымдарына қарай өзгеріп тұрады: жазда — жұқа, қоңыр сұр, қоңыр қызыл, ашық сары не сарғыш; қыста — қалың, ақшылдау болады. Шақылдақтар ашық жазықта, бұталар мен шөптесін өсімдіктер арасында, таулы жерлерде 3000 м биіктікке дейін қоныстанады. Тастар мен қорымдар арасындағы қуыстар мен жарықшақтарда, басқа кеміргіштердің бос індерінде тұрақты тіршілік етеді. Жиі топтанып шоғыр құрады. Бұлардың дыбыс беру қабілеті өте жақсы жетілген. Күндіз белсенді, қысқы ұйқыға жатпайды. өсімдіктердің 100-ге жуық түрімен қоректенеді. Қысқа қарай азық қорын жинайды, өсімдіктерді кептіріп, кейде салмағы 27 кг-дай шөмеле салады (кейде бұлардың шөмелешілер деп аталуы осыдан). Жыныстық жағынан аталығы мен аналығы 8 — 11 айда жетіледі. Жылына 2 — 4 мәрте, сәуір — тамыз айларында, көбеюге қатысады. Буаздық мерзімі 1 ай шамасында, 2 — 13 көжек туады. Көжектері шала, соқыр болып туылады, салмағы 11 — 22 г, дене тұрқы 6 — 8 см. Олар 3 жетідей сүт еміп, содан кейін шөппен қоректене бастайды. Кәсіптік маңызы жоқ. Шақылдақтардың саны көбейген кезінде кейбір түрлері оба індетін таратады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Savage, RJG, & Long, MR* Mammal Evolution: an illustrated guide —  New York: Facts on File, 1986. — P. 128. — ISBN 0-8160-1194-X.
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 9 том 18 бөлім
**Шәріпхан Жеңісханұлы Көгедаев** , Шәріпхан төре (1900, ҚХР, Алтай ауданы — 1941, Үрімжі қаласы) — Қытай қазақтарының әлеуметтік теңдігі мен дамуы үшін күрескен саяси қайраткер. Төре әулетінен шыққан. 1922 — 1927 ж. Үрімжідегі Моңғол-қазақ училищесінде оқыған. 1927 — 1929 ж. Алтай аймағы Бурылтоғай ауд-ның әкімі болды. Бірақ Шыңжаң ген.-губернаторының қазақтарға қарсы саясатына қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастырғаны үшін қызметінен босатылды. 1931 — 1932 ж. Ганьсу провинциясынан Үрімжіге, одан Алтайға келіп, аймақ орталығы Сарсүбені басып алған дүнген генералдары Ма Рулун және Ма Хыиндарға қарсы қазақ, моңғол әскерлеріне қолбасшылық жасап, оларды Алтай аймағынан қуып шықты. Осы қызметі үшін Алтай аймағының әкімі және Алтайдағы "Империализмге қарсы тұру қоғамы" төрағасы міндеттерін атқарды. Әкім ретінде аймақтағы мәдени оқу-ағарту істерін дамытуға күш салды. "Жаңа Алтай" журналын шығарып, демокр. ұлттық теңдік идеяларын насихаттап, халықтың санасын оятты. 1940 ж. Шыңжаң ген.-губернаторының бұйрығымен тұтқындалып, Үрімжі түрмесіне қамалды. Саяси қуғын-сүргін құрбаны.

Сілтемелер
----------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.
**Шаң** - қатты бөлшектердің атмосферадағы жиынтығы. Шаңның пайда болуына қарай табиғи және жасанды, минералдық, органикалық шаруашылық коммуналды-тұрмыстық болып бөлінеді. Түтіннен айырмашылығы - желсіз кезде шаң шөгеді. Адамның денсаулығына диаметрі 2,5 мкм-ден кем ұсақ бөлшектер қауіпті болып саналады. Шаңның қаншалықты зиянды болатыны құрамына байланысты. Шаң бөлшектері неғұрлым ұсақ болса, олар солғұрлым атмосферада және адамның өкпесіне енгенде өкпенің ең терең бөліктерінде ұзақ сақталады. шаңның әсерінен жиі кездесетін аурулар қатарына; пневмокониоз бен бронхит жатады.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
**Сенсорлық изоляция** — адамның ұзақ уақыттық, толық немесе жартылай сенсорлық әсерлерден айырылуы. Осы тұрғыдан сенсорлық ақпарат алуды шектеу бойынша жүргізілген эксперименттік зерттеулердің нәтижелері өте көрнекті болып табылады. Бұл эксперименттерде зерттелушіні арнайы камераларға орналастырып, толық сенсорлық изоляцияға дейінгі жағдайға жеткізген. Бірнеше сағаттан кейін-ақ зерттелуші мазасыздық күйіне жетіп, экспериментті доғаруды сұраған. Ал ұзақ мерзімдік эксперимент жағдайына түскен зерттелушілер, алдымен, уақыттық бағдардан, ал одан кейін, тіптен, ойлау қабілетінен айырылған. Олар тіпті оңай есептерді шеше алмай, көбісінде ес процесінің бұзылысы байқалған. Зерттелушілердің 80% жуығында көру галлюцинациялары пайда болған. Осындай эксперименттерге адамдар 2-3 күннен артық шыдамаған. Осы және басқа да мысалдар адамның түйсіну түріндегі қоршаған дүние жөнінде ақпаратты алу қажеттілігінің күшті екендігін көрсетеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Центрден тепкіш күш арқылы құю** (ор. центробежное литье) — бұл тәсілде сұйық метал айналып тұратын металдан жасалған қорамаға құйылып, центрден тепкіш күштердің әсерінен қораманың қабырғаларына лақтырылып қатаяды да құйма қалыптасады. Бұл тәсіл өндірісте іштері қуыс құймалар жасау үшін қолданылады. Мысалы шойындардан және болаттардан жасалатын құбырлар, сақиналар, төлкелер т.б. Қорамалар центірден тепкіш машиналарға орналастырылады. Айналу осьтерінің орналасу жайларына қарай гоизонтальді және вертикальді машиналар болады. Бұл тәсілмен жасалған құймалардың сырт қабаттарының тығыздығы жоғары болып қалыптасады. Центрден тепкіш күштердің әсерінің себебінен цилиндр пішінді құймаларды жасағанда ішкі қуысын қалыптастыру үшін қорамаға өзектерді орналастырудың қажеті болмайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**Еуразиялық Одақ** — ортақ саяси, экономикалық, әскери, кедендік, гумаритарлық және мәдени кеңістікті мемлекеттердің одақ жобасы.

Еуразиялық Одақ 2015 жылдың 1 қантарында құрылатын Еуразиялық Экономикалық Одақ кеңістігенде интерграциялық прогресстердің жоғары сатысы. Еуразиялық Экономикалық Одақ мүшелігін құрмақшы Ресей, Беларусь және Қазақстан 2011 жылдың 1 шілдесінде Кедендік Одақтың, ал 2012 жылдың 1 қаңтарында Ортақ Экономикалық Кеңістік негізін қалаған еді.

Еуразиялық Одақ идеясына Нұрсұлтан Назарбаев 1994 мұрындақ болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Евразийские новости Аналитика Интервью Мнения экспертов Официальные документы // О центре Subscribe to RSS О центре cc2 300x202 О центреЕдиный информационно-аналитический центр "Eurasia Inform".
**Сенсуализм** (лат. *sensus* — сезім, түйсік) — психикалық өмірдің негізі — сезімдік әсерлер деп білетін ілім. Антик заманда бұл ілімді бірқатар философиялық мектептердің өкілдері (*киренаиктер*, *эпикурийліктер*, неғұрлым біртоға нысанда *стоиктер*) жактады. Сезімішілік тану мүмкін емес деп пайымдаған стоиктер ақылды тәжірибе өз жазбаларын таңбалайтын "таза тақта" деп қарастыруды ұсынды. Зердеде әуел баста сезімдерде болмайтындай ештеңе жоқ деген афоризм солардан қалған. Бертін келе осы қағидаларды Қайта өрлеу және Жаңа заман дәуірлерінің сенсуализмді жақтаушылары насихаттады. Оларға танымда принципті тұрғыда түйсіктерден шығарылмайтын мазмұн бар деп дәлелдеген рационализм өкілдерімен күресуге тура келді. Сенсуализмнің ықпалымен дамыған ассоциациялық психологияда күрделі психикалық өнімдер тудыратын элементарлық түйсіктердің байланысы не сананың қасиеті немесе "тәндік" мәшине мен сыртқы дүние арасыңдағы материалдық өзара әрекет жүйесінің туындысы деп қарастырылады. Сенсуализм идеяларының психология саласындағы алғашқы эксперименттік жұмыстарға көп ықпалы болды. Өйткені эксперименттің міндеті бастапқы сезімдік элементтерді (түйсіктерді) анықтау; осылар арқылы жан тіршілігінің бүкіл күрделі архитектоникасы тұрғызылады деп пайымдалады. Эксперименттік психологияның одан арғы дамуы адам санасының шын мәніндегі құрылымы анағұрлым күрделі екені, ойлау актілерінің түйсіктер ассоциациясы деп қарастыруға келмейтінін, зиятта сезімдік бейнелерге үйлеспейтін мазмұн болатынын, ал мінез-құлық мотивациясы мен осы бейнелерді құрудағы іс-әрекеттің рөлін түсіндіруге сенсуализм, жалпы алғанда дәрменсіз екенін көрсетті. Диалектикалық материализм сенсуализмнің теориялық шектемелілігін, мұның өзі оның аңдаушылығына, адам танымының тарихи сипатын, шындық болмысты бейнелеудің жоғары нысаны ретіндегі ойлаудың сапалық ерекшелігі мен қоғамдық практиканың рөлін түсінбеуінен туындайтынын ашып көрсетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6