**Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі** (қысқартқанда **Жоғарғы Кеңес**) — 1937–1991 жылдары Қазақ КСР және 1991–1993 жылдары Қазақстанның бірпалаталы ең жоғары заң шығарушы органы.

Тарихы
------

Қазақстан КСРО құрамындағы одақтас республика болып құрылғанға дейінгі алғашқы кезеңде (1920 қазан–1936 желтоқсан) республикада мемлекеттік биліктің заң шығарушы, өкім жүргізуші және бақылаушы органы міндетін Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының Орталық Атқару Комитеті атқарды. 1936 жылы республика Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы болып қайта құрылды, Қазақ АСКР ОАК атауы Қазақ КСР ОАК деп өзгертілді.

Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы, оның бірінші орынбасары, орынбасарлары, министрлер және Қазақ КСР мемлекеттік комитеттерінің төрағалары құрамымен Қазақ КСР үкіметі құрылды. Кезектен тыс сессиялар Жоғарғы Кеңес Төралқасының бастамасымен немесе депутаттардың кем дегенде үштен бір бөлігінің ұсынысымен шақырылды. Жоғарғы Кеңес сессиясы оның мәжілістері, ал олардың аралығында Жоғарғы Кеңес тұрақты комиссиялары мен өзге де комиссияларының мәжілістері түрінде өткізіліп тұрды. Әрбір жаңадан сайланған Жоғарғы Кеңес өзінің бірінші сессиясында тұрақты жұмыс істейтін, өзінің бүкіл қызметінде Жоғарғы Кеңеске есеп беріп тұратын және оның сессиялары аралығындағы кезеңде Қазақ КСР жоғары мемлекеттік билік құзырын жүзеге асыратын органы – Жоғарғы Кеңес тің Төралқасын сайлап отырды. 

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі мемлекеттік билік түрлерінің бірі саналатын сот жұмысы саласында да толық билікке ие болды. Ол сот төрелігін жүзеге асыру тәртібін, сот органдары жүйесін, оларды сайлау тәртібін, өкілеттігін, қылмыстық және тәртіптік жауапкершілігін белгіледі, сот ісін жүргізу қызметіне бақылау жасады. 

Жоғарғы Кеңес төралқасының төрағасын, орынбасарын, хатшысын, мүшелерін және үкімет мүшелерін, Жоғарғы сот мүшелері мен халық заседательдерін өз міндеттерін орындаудан мерзімінен бұрын босатуға өкілетті болды.

Бұл Конституция өтпелі кезеңдегі жағдайды сипаттайтын құжат қызметін атқарып, елде жүргізіліп жатқан реформалар мен әлеуметтік-экономикалық, саяси міндеттерді шешуге бағытталды және екі жыл бойы Негізгі заң ретіндегі тарихи қызметін орындап шықты. Алайда, КСРО ыдырап, тәуелсіз мемлекеттілікті жүзеге асыра бастаған кезде қалыптасқан саяси, әлеуметтік-экономикалық жағдайда Қазақстандағы бұрынғы халық депутаттарының кеңестері түріндегі өкілетті органдар жүйесі республиканы дағдарыстан алып шығуға дәрменсіз болды. Ескі өкілетті билік жүйесімен және олардың заң шығарушылық әдістерімен нарықтық экономикаға бет алған жаңа қоғам орнату мүмкін емес еді. 

Кеңестік дәуірде сайланған соңғы Жоғарғы Кеңес елде қалыптасқан осындай жағдайда өз отырыстарын өткізуге қажетті депутаттар санын жинай алмайтыны айқын болғандықтан өзін-өзі таратуға мәжбүр болды. 

1993 жылғы 28 қаңтарда Конституцияға енгізілген өзгерістерден кейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің орнын біпалаталы Қазақстан Жоғарғы Кеңесі алды.

Құқығы және міндеттері
----------------------

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңес республиканың қарауына жатқызылған барлық мәселелерді шешуге құқылы болды, әрі оған республика аумағында жоғары заң шығарушы орган ретінде заң шығарудың бүкіл өкілдік билігі жүктелді. Оның құзырына Қазақ КСР Конституциясын, шаруашылық құрылыстағы, экономикалық, әлеуметтік-мәдени өмірдегі алуан түрлі мәселелер бойынша заң қабылдау және өзгерту, сондай-ақ құқықтық-нормативтік сипаты бар заңи құжаттарды, үкімет құрамына және Конституцияға өзгерістер енгізетін барлық жарлықтарды ресми түрде бекіту өкілеттігі берілді. Жоғарғы Кеңес Қазақ КСР экономикалық және әлеуметтік дамуы жөніндегі мемлекеттік жоспарларын, мемлекеттік бюджетін және олардың атқарылуы туралы есептерді бекітті.

Шақырылымдары
-------------

| № | Қызметі | Сайлауы |
| --- | --- | --- |
| 1 | 1938 | 1946 | 1937 |
| 2 | 1947 | 1950 | 1947 |
| 3 | 1951 | 1954 | 1951 |
| 4 | 1954 | 1959 | 1954 |
| 5 | 1959 | 1962 | 1959 |
| 6 | 1963 | 1966 | 1963 |
| 7 | 1967 | 1970 | 1967 |
| 8 | 1971 | 1974 | 1971 |
| 9 | 1975 | 1979 | 1975 |
| 10 | 1980 | 1984 | 1980 |
| 11 | 1985 | 1989 | 1985 |
| 12 | 1990 | 1993 | 1990 |
| 13 | 1994 | 1995 | 1994 |

Төрағалар тізімі
----------------

| Реті | Суреті | Аты-жөні | Қызметі |
| --- | --- | --- | --- |
| **Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі төралқасының төрағасы** |
| 1 |  | Әбдісәмет Қазақбаев(1898–1959) | 17 шілде1938 | қаңтар1947 |
| 2 |  | Иван Куприянович Лукьянец(1902–1994) | қаңтар1947 | 20 наурыз1947 |
| 3 |  | Даниял Керімбаев(1909–1982) | 20 наурыз1947 | 23 наурыз1954 |
| 4 |  | Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов(1904–1989) | наурыз1954 | наурыз1955 |
| 5 |  | Жұмабек Ахметұлы Тәшенов(1915–1986) | 19 сәуір1955 | 20 қаңтар1960 |
| 6 |  | Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов(1912–1960) | 20 қаңтар1960 | 25 тамыз1965 |
| 7 |  | Капитолина Николаевна Крюкова(1914–2002) | 25 тамыз1960 | 3 қаңтар1961 |
| 8 |  | Исағали Шәріпов(1905–1976) | 3 қаңтар1961 | 5 сәуір1965 |
| 9 |  | Сабыр Біләлұлы Ниязбеков(1912–1989) | 5 сәуір1965 | 20 желтоқсан1978 |
| 10 |  | Исатай Әбдікәрімов(1923–2011) | желтоқсан1978 | желтоқсан1979 |
| 11 |  | Саттар Нұрмашұлы Имашев(1925–1984) | 13 желтоқсан1979 | 22 ақпан1984 |
| 12 |  | Андрей Павлович Плотников(1912–1991) | 22 ақпан1984 | 22 наурыз1984 |
| 13 |  | Бәйкен Әшімұлы Әшімов(1917–2010) | 22 наурыз1984 | 27 қыркүйек1985 |
| 14 |  | Саламат Мұқашұлы Мұқашев(1927–2004) | 27 қыркүйек1985 | 9 ақпан1988 |
| 15 |  | Зақаш Қамалиденұлы Қамалидиенов(1936–2017) | 9 ақпан1988 | желтоқсан1988 |
| 16 |  | Вера Васильевна Сидорова(1934 туған) | 6 желтоқсан1988 | 10 наурыз1989 |
| 17 |  | Мақтай Рамазанұлы Сағдиев(1929–2012) | 10 наурыз1989 | 22 қаңтар1990 |
| 18 |  | Ерік Мағзұмұлы Асанбаев(1936–2004) | 24 сәуір1990 | 16 қазан1991 |
|

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ КОНСТИТУЦИЯСЫ - "Әділет" АҚЖ  (қаз.). Тексерілді, 6 желтоқсан 2023.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
1917 жылдан бастап болған Қазақстанды басқарған тұлғалар |
| --- |
|  |
| Алаш автономиясы байрағы **Алаш автономиясының (1917—1920)**  Уақытша Халық Кеңесі (Алаш Орда) төрағасы: | 
Әлихан Бөкейханов |
|  |
| РКФСР байрағы **Қырғыз (Қазақ) өлкесінің (1919—1920)** төңкеріс комитеті төрағасы: | 
Станислав Пестковский •  Виктор Радус-Зенькович • Әбдірахман Әйтиев |
|  |
| РКФСР байрағы **Қырғыз (Қазақ) АКСР (1920—1925)** Орталық Атқару Комитеті төрағасы: | 
Сейтқали Меңдешев • Жалау Мыңбаев |
|  |
| Қазақ АКСР байрағы **Қазақ АКСР (1925—1938)** Орталық Атқару Комитеті төрағасы: | 
Жалау Мыңбаев • Елтай Ерназаров • Ұзақбай Құлымбетов |
|  |
| Қазақ КСР байрағы **Қазақ КСР (1936—1938)** Орталық Атқару Комитеті төрағасы | 
Ұзақбай Құлымбетов • Исмаил Салвафека • Әліби Жангелдин • Нұрбапа Өмірзақов |
|  |
| Қазақ КСР байрағы **Қазақ КСР (1938)**Жоғарғы Кеңес төрағасы: | 
Сәлкен Дәуленов |
|  |
| Қазақ КСР байрағы **Қазақ КСР (1938—1990)**Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы: | 
Әбдісәмет Қазақбаев • Даниал Керімбаев • Нұртас Ондасынов • Жұмабек Тәшенов • Фазыл Кәрібжанов • Исағали Шәріпов • Сабыр Ниязбеков • Исатай Әбдікәрімов • Саттар Имашев • Бәйкен Әшімов • Саламат Мұқашев • Зақаш Камалиденов • Мақтай Сағдиев |
|  |
| Қазақ КСР байрағы **Қазақ КСР (1990)** Жоғарғы Кеңес төрағасы: | 
Нұрсұлтан Назарбаев |
|  |
| Қазақ КСР байрағы **Қазақ КСР (1990—1991)**президенті: | 
Нұрсұлтан Назарбаев |
|  |
| Қазақстан байрағы **Қазақстан Республикасы (1991 бері)** президенті: | 
Нұрсұлтан Назарбаев • Қасым-Жомарт Тоқаев |

 |