recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Pterocles alchata*
**Ақбауыр бұлдырық** (лат. *Pterocles alchata*) – бұлдырықтәрізділер отрядының бұлдырықтар тұқымдасына жататын құс.

Қанатының ұзындығы 19 – 21 см, салмағы 225 – 290 г. Денесінің үстінде сары түсті сұр теңбілдері бар. Қара жолақпен көмкерілген жемсауы мен төсі қызғылт күрең түсті. Басқа бұлдырықтардан бауырының ақ болуымен ерекшеленеді. Ұшқанда көмекейден дыбыс шығарады. Құмды жерлер мен оған іргелес жатқан тақырларды ұялайды. Ұясын жерге кішкене шұңқыр жасап салады. Мамыр – шілдеде қоразы мен мекиені 2 – 3 жұмыртқаны кезектесіп басады. Балапандарын да ұядан бірлесіп ұшырады. Түрлі өсімдіктердің тұқымдарымен, жемістерімен, жәндіктермен қоректенеді. Тұщы, ащы суды да іше береді. Күніне 2 рет су іздеп 20 – 30 км жерге ұшып барады. Ақбауыр бұлдырық – жыл құсы. Тамыз айынан бастап үлкен топ құрайды. Қыркүйек – қарашада жылы жаққа ұшып кетеді. Көктемде қайта оралады. Ақбауыр бұлдырықтың тіршілігі толық зерттелмеген.

Таралған аймағы тарылып және саны кеміп бара жатқан тұр. Соңғы жылдары таралу аймағы тарылып, саны едәуір кеміді: 60-шы жылдары ондаған, тіпті жүздеген мың құстардың жиынтығы байқалса, ал қазір бірнеше жүздеген құстар тобы өте сирек кездеседі. Негізгі себептер - суат басында қасақылық (браконьерлік), және де ұя басу кезінде құстарды мазалау. Бетпақдала және Қызылқұм қорықтарын құру және суат басынан аулауға тыйым салу қажет. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Таралуы
-------

Жетісу өңірінің және Қазақстанның басқа аймақтарының шөл, шөлейт аудандарын мекендейді.
Оңтүстік Францияда,Солтүстік Африкада,Кіші,Орта және Алдынғы Азияда өмір сүреді. .

Дауысы
------

Қарабауыр бұлдырықтан кіші,жіңішке,ұзын құйрықты құс. Дауысында да айырмашылық бар. Оның дауысы шауқарғаға ұқсас "га!..га!" деп қатты айғайлап естіледі. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
2. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
3. ↑  Жетісу. Энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, — 2004. 712 бет. ISBN 9965-17-134-3
4. ↑  ҚҰСТАР ЭНЦКЛОПЕДИЯСЫ. - Алматы: "Атамұра" баспасы, 2010.-126бет.
5. ↑  ҚҰСТАР ЭНЦКЛОПЕДИЯСЫ. - Алматы: "Атамұра" баспасы, 2010.-126бет.
Әжібай Әпсеметов (1923 ж.т. Тараз қ.) – қоғам қайраткері. Прокопьевск (Ресей, Кемеров облысы) тау-кен техникумын (1945), Алматы жоғары партия мектебін (1959) бітірген.

1942 – 43 ж. Қызыл Армияның қатарында,

1943 – 45 ж. «Кузбасскөмір» комб-нда шахтер,

1944 – 47 ж. Оңтүстік Қазақстан облысы «Ленгер-көмір» тресінде инженер,

1947 – 48 ж. КСРО еңбек ресурстары мин. инженер-педагог қызметкерлері Орт. курсының тыңдаушысы,

1948 – 51 ж. Оңтүстік Қазақстан облысындағы «Ачполиметалл» комб-ның ФЗО мектебінің директоры, облысы партия к-тінде нұсқаушы, 1951 – 55,

1959 – 61 ж. Қазақстан КП ОК-де нұсқаушы,

1961 – 63 ж. Жамбыл облысы партия к-тінде бөлім меңгерушісі,

1963 – 70 ж. еңбекшілер депутаттары Жамбыл қалалық Кеңесінің төрағасы,

1970 – 80 ж. Жамбыл облысы кәсіподақтар кеңесінің төрағасы.

Екі рет Еңбек Қызыл Ту, Құрмет Белгісі ордендерімен, медальдармен, Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет Грамоталарымен марапатталған.
**Ақбасжусан** (Күрделігүлділер тұқымдасы) — Қазақстандағы 12 түрдің арасында кең таралған түрі, орманды дала мен далаларда және құрғақ шабындықтарда өседі. 70 см сабағы біреу немесе бірнеше, қатты. Жапырағы көп ланцет тәрізді, 2-3 қауырсынды салаланған. Әр саласы бірнеше жүздеген сегменттерге бөлінеді. Күрделі қылқанды, ұсақ себетті. Сыртқы гүлдері 5 дара жынысты, күлгін, қызыл түсті. Ішкі гүлдері қосжынысты, түтік тәрізді, 5 аналық, 5 тікшелі. Тозаңқабы — сары. Жемісі ұсақ тұқымша, насекомдармен тозаңданады. Тұқым төгілу арқылы таралады. Шілдеден қыркүйекке дейін гүлдейді. Пайдалы қасиеттері көп: қан тоқтату, тәбет ашу және т.б. Мал сүйсініп жейді. Эфир майы косметикаға қолданылады. Әсіресе күлгін түстісі сәндік өсімдік ретінде қолданылады.

Тағы қараңыз
------------

Өсімдіктер

Дереккөздер
-----------

«Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.
**Ақбейіт алтын кені** – Ақмола облысы, Астрахан ауданында Жалтыр темір жол станциясынан шығысқа қарай 12 км жерде орналасқан. 1933 жылы геолог А.К. Комиссаров ашқан. Қорының шектеулігінен онда ірі тау-кен өндірісі ұйымдастырылмаған, кенді негізінен жеке артельдер өндірді. Кен орны қойнауынан 10 тоннадан астам алтын алынған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Ақбейіт алтын кені кварц-желілі кендерге жатады, ол ордовиктің жанартаутекті-шөгінді жыныстарының және шток пішінді диорит интрузивтерінің ішінде жатыр.

Жатыс сипаты
------------

Кен денелерінің ұзындығы ондаған метрден 300-500 м-ге дейін жетеді, қалыңдығы 0,3-0,5 м болады. Жер асты қазбалары кварцты желілерді 120 м тереңдікке бойлайды. Алтын негізінен микронмен өлшенетін ұнтақ түрінде ғана таралған. Ұсақ түйір, жұқа қабыршақ түрінде көзге көрінетін алтын сирек кездеседі. Балансты кентастардағы алтынның орташа мөлшері32,3 г/т.

Минералдары
-----------

Ақбейіт алтын кенінде алтыннан басқа пирит, халькопирит, арсенопирит, сфалерит, галенит, висмут, электрум, таза күміс кездеседі. Олардың кендегі жалпы мөлшері 3-5%-ға дейін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
*Tachymarptis melba* 
**Ақбауыр сұрқарлығаш** (лат. *Apus melba*) – ұзынқанаттылар отрядының сұрқарлығаштар тұқымдасына жататын құс. 

  

Маңғыстау, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстарында кездеседі. Аласа тау сілемдерін, үңгір, жартастарды мекендейді. Қанатының ұзындығы 20 – 22 см, салмағы 70 – 120 г. Арқасы мен мойнының түсі сұр. Қанаттары ұзын әрі орақ тәрізді имек келеді. Тұмсығы мен аяғы қара түсті. Аяқтары өте қысқа. Жерге қонбай, үнемі әуеде ұшып жүреді. Басқа сұрқарлығаштардан бауырының ақ болуымен ерекшеленеді. Ірі тастар арасындағы терең қуыстарға ұя салады. Ұясы кездейсоқ бұзылса, қайта жұмыртқалайды. Мекиені мен қоразы 3 – 4 ақ түсті жұмыртқаны кезектесіп, 18 – 21 күндей басады. Балапандарын 40 шақты күнде ұядан ұшырады. Ақбауыр сұрқарлығаш – жыл құсы. Тамыз – қазан айларында жылы жаққа ұшып кетеді. Оңтүстік Африкада қыстайды. Сәуір – мамыр айларында қайта оралады. Ақбауыр сұрқарлығаш зиянкес жәндіктермен қоректеніп, пайда келтіретін құс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу. Энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Қос сөздің алғашқы сыңары — *«асығудың»* мағынасы әркімге аян және түсіндірме сөздікте дәл берілген. Сондай-ақ екінші сыңарының
да мағынасы, түсіндірме сөздікте, *«асып-сасу, алқыңу,демігу»* дегенге нұсқайды. Біздің байқауымызша, *«аптығу»* сөзі жүйесі басқа тілдердің бірінен, дәлірек айтсақ, парсы тілінен ауысқан сияқты. Бұл тілде: *абатил* (кітаби сөз)—әбігер, босқа әурелену мағынасын ұғындырады. Бір қызығы, *«аптығу»* сөзі араб, парсы сөзі екендігі ие Е. Бекмұхаметовтың, не Н. Оңдасыновтың жоғарыда аталған еңбектеріне енбеген. Сондықтан да біз мұны сөз төркінін ақтарту үшін әдейі сөз етіп отырмыз. *«Абатил»* сөзінің қазақ тілінде *«аптығу»* тұлғасына дейін өзгеруі, біріншіден, тіліміздегі дыбыс заңдылықтарына сәйкес болса, екіншіден, қос сөзге тән қасиет — екінші сыңарының алғашқыға ұйқаса айланысуынан деуге болады. Сөйтіп, қос сөздің екінші мағынасы *«асығу»* іс-қимылынан туатын нәтиже — әбігерлену, босқа әуреленуді ұғындырып тұр.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Адаев Жолдасбек** (12. 08. 1938 жыл, Атырау қаласы - 10.10.1999 жыл, Алматы) - географ, энциклопедияшы..ҚазМУ-ді бітірген (1965 жыл). 1965-69 жылдары Қазақ энергетика институтында инженер, экспедиция жетекшісі, 1969-93 жылдары Қазақ энциклопедиясында ғылыми-редактор, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, бас редактордың орынбасары, 1994-96 жылдары "Арыс" баспасының бас редакторы, 1995-99 жылдары "Жолдас және К" баспасының директоры. Қазақ теледидарындағы "Саяхатшылар клубы" телехабарының жүргізушісі. Қазақ елінің тарихында тұңғыш шығарылған 12 томдық "Қазақ совет энциклопедиясын" және 4 томдық "Қазақ КСР" қысқаша энциклопедиясын баспаға дайындаушылардың және авторларының бірі. Адаев Қазақстанның аймақтық энциклопедияларын шығару ісін қалыптастыруда елеулі еңбеқ сіңірді. Оның тікелей басшылығымен алғаш рет "Алматы" (орысшасы 1983 жылы, қазақшасы 1984 жылы), "Қарағанды облысы" (орысшасы 1987 жылы, қазақшасы 1990 жылы) энциклопедиялары, "Қазақстан мұнай энциклопедиясы" (1999 жылы) жарық көрді. "Атырау" аймақтық энциклопедиясын баспаға әзірлеу ісіне көп еңбеқ сіңірді. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметқері (1986 жыл).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Хычин** — қарашайлар мен малқарлардың ұннан жасалған ұлттық тағамы. Бидай, жүгері немесе тары ұннан жасалған жұқа, жұмсақ шелпектер.

Қарашайлардың хычиндары малқар хычиндарынан өзгешеленеді және Бақсан, Холам, Малқар, Шегем қапшағайларында хычиндардың әр қапшағайда өзара бірнеше түрлері бар. Хычинның ішіне негізінде ірімшік, кейде ет, картоп, аскөк салады. Хычиндарды табада пісіреді. Үстіне бір кесек сары май қояды, хычиндар пісіргенде май еріп, олаға сіңеді. Хычиндар майлы, жұмсақ әрі дәмді болып кетеді. Хычиндардың дәмдісі ең жұқа хычиндар.

Қарашай-Шеркеш мен Қабарда-Малқар республикаларының қалалар мен ауылдарында хычиндар жұрт ұнататын тағамына айналып, оны әр үйде, әр асханада, әр дәмхана пісіреді. Хычиндарды жиі айранға илеп жейді. 

Бертін кезде, Қазақстанда да қарашай мен малқарлар тұрғандықтан хычиндар кең жайылған, жұрт оны өз ұлтына қарамастан қатты ұнатып жейді.

Әдебиет
-------

1. С. Бизаков «Ветви одного могучего дерева», Алматы, «Білім» 2002 жыл
2. О.Дымов «Тепло казахстанской земли», Алматы, «Арыс» 1999 жыл
**Сексенбаев Ерназар** (1917 жылы туған, Қызылорда облысы, Қармақшы ауаны, Чапаев атынд. к-з) – Ұлы Отан соғысының партизаны. 1941 жылдан КОКП мүшесі. 1931–1934 жылдары балалар үйінде тәрбиеленді. Ташкент қаласындағы Орта Азия мемлекеттік университетінің жұмысшы факультетін бітіріп (1937), оқу-ағарту саласында қызмет атқарды. 1939 жылы Совет Армиясы қатарына шақырылды. Фин соғысына қатысты. Саяси жетекші Секксенбаев Ұлы Отан соғысының алғашқы күнінен-ақ неміс-фашистеріне қарсы шайқасты. Сексенбаев Совет Одағының Батыры атағын 2 рет алған ген.-м. А. Ф. Федоровтың партизан құрамасында атқыштар взводының командирі болды. 1961 жылдан Қызылорда обл. Чапаев атынд. к-здың председателі. Қазақстан КП 14-съезінің делегаты. Сексенбаев 1-дәрежелі Отан соғысы, 2 Еңбек Қызыл Ту ордендермен және медальдармен марапатталған.

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
Тағы бір ел жадында қалған күйшілердің бірі Буратай күйші. Ол Марқакөл өңірінде мөлшермен 1894-95 жылдары дүниеге келіп, 1979 жылы Күршім ауданының Қалғұтты ауылында өмірден қайтқан. 1937-38 жылдары тап жауы атанып, қуғынға ұшырап, Қырғызстанға жер аударылған екен. 1945-46 жылдары Марқакөл ауданы шекара зонасы болғандықтан әйелімен бірге Қалғұттыға мекендейді. Соғыстан кейінгі жылдары Шердаяқта шахтада жұмыс істейді. Кейіннен колхозшы болады. Көзі көргендердің айтуына қарағанда Буратай алып денелі адам болған. Өзі балуан болған екен. Домбырада көне халық күйлерін орындаған деседі. 1962 жылы Сәбит Мұқанов бұл өңірге келіп, Буратай күйшімен кездескен екен, сонда ол елу-шақты күйлерді таспаға жазып алған көрінеді. Оның бесеуі Буратайдың өзі шығарған күйлері деп айтылады. 70-жылдары Ілия Жақанов келіп, оның бір күйін Қазақ Радиосының алтын қорына жазған деседі. Міне, біздің қолымызға жеткен деректердің бары осы. Өкінішке орай бұл кісінің таспада жазылған күйлері бізге белгісіз.

Дереккөздер
-----------

1. Күй. Қазақ халқының атақты күйшілері кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2.
**Тілдік жүйе** табиғи тілдің ішкі заңына лайық (үйлес), сөздік құрам мен грамматикалық құрылыстың тұрақты қарым-қатынасқа түскен элементтерінің бірлігі мен тұтастығы. Тіл белгілі бір жүйе ретінде өмір сүреді. Тілдік жүйе сөздердің әртүрлі өзгеріске түсу мен сөйлемде тіркесу заңдылықтары анықтайды. Тіл - сөздер мен сөз тіркестерінің белгілі бір заңдылыққа құрылған тұрақты жүйелерінің жиынтығы. Тілдік жүйе тұтас бүтін, ал оның құрамындағы әр бөлік (компонент) бүтіннің бөлшегі. Әр бөлік өз алдына оңашаланбайды, жүйенің өзге бөлігіне қарама-қарсылықта түзіледі. Сондықтан да Тілдік жүйенің әр бөлігі Тілдік жүйе мәні (қызметі) тұрғысынан қарастырылады. Тіл таңбалар жүйесінің ерекше түрі. Ол екі қалыпта жүйеленген. Бірі тілдік тұлғалар (единицы) қатынасының "тік қалыпта жүйеленген ережелері мен заңдары" (қ. Парадигматика). Tap мағынада алғанда, Бұл сөз қосымшалары жүйесі (морфологиялық парадигма: бала, бала-ның, бала-ға, бала-мен т. б.). Кең мағынада алғанда, Бұл тіл деңгейлерінде (морфология, синтаксистік, лексикалық, сөзжасам) "тік" қалыпта орныққан Тілдік жүйе жиынтығы. Екіншісі тілдік тұлғалар қатынасының "көлденең" байланыста қалыптасқан жүйесі (қ. Синтагматика). "Көлденең" қалыпты жүйені нақты байқауға болады (қанағат-тан-дыр-ар-лық). Бір сөйлемдегі сөздерді дауыс ырғағымен бөлу арқылы сөйлеуші хабарламаға қатынасын білдіріп отырады (Асан / Меркеге Алмамен барады, Асан Меркеге / Алмамен барады, Асан Меркеге Алмамен / барады). *"Көлденең"* қалыпты жүйе тілдің әртүрлі деңгейінде бой көрсетеді. Тілдік жүйе тілде жоқ болатын құбылысты да қабылдайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Сүңгуір қоңыз** – су қоңыздары тұқымдасына жататын қоңыз түрі. Денесінің ұзындығы шамамен 25 – 35 см, сары түспен көмкерілген қара түсті болып келеді. Бұлардың артқы аяқтары жүзуге арналған – табаны ұзын қылшықты, жалпайған. Сүңгуір қоңыздар су қоймаларында тіршілік етеді. Әдетте су жәндіктерімен қоректенеді.
Cүңгуір қоңыз- су қоңыздар тұқымдасына жатады. Көп таралғаны- көмкерілген сүңгуір қоңыз. Сопақша денесінің ұзындығы 25-35 см, денесінің жоғарғы жағы сары түспен көмкерілген қоңыр немесе жасыл қара түсті. Артқы аяқтары жүзуге икемделген- ұзын, жалпайған, табаны ұзын қылшықты, аяқтарымен бір мезгілде еседі. Сүңгуір қоңыз тоқтау немесе баяу ағатын су қоймаларында тіршілік етеді. Тыныс алу үшін құрсағының ұшын судан шығарып қояды да , сөйтіп қанатының астына ауа жинайды, оны су астындапайдаланады. Әртүрлі су омырқасыздарымен қоректенеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы,«Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2
2. ↑  мектеп энциклопедиясы "Құстар", А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь
**Тілдің даму заңдылықтары** туралы түсінік тіл біліміндегі зерттеу еңбектерде көп үшырасқанымен, оның нақты анықтамасы жасалмаған. Негізгі себептерінің бірі — тілдің дамуы мен өзгеруі жайындағы ұғымдардың толық ажыратылмауы. "Даму" термині екі түрлі мағынада түсіндіріледі: 1) тіл бірлігінің қалпының езгерісі; 2) қоғамдық қажеттілікке сәйкес тілдің өзгеру процесі. Тілдің даму заңдылықтары туралы қөзқарастар мен теориялар тіл білімінде жасалған мектептер мен ағымдарда әртүрлі баяндалады (натуралистік ағымда "тіл — табиғи *организм*", младограмматизм ағымында "тіл — алғашқы қалыптың өзгерген түрі"; гумбольдтың ізбасарларында "тіл дамуы рухтың дамуымен сәйкес келеді" делінеді т. б.). Тіл дамуы қатысты және абсолютті прогресс жолымен іске асады. Табиғи тіл белгілі жоспарға бағынбай, стихиялы түрде дамиды. Тіл дамуын барлық тілдік деңгейлерден байқауға болады. Осыған сәйкес фонетик. заңдар, сөзжасамдық заңдар т. б. қалыптасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Тимофей Федорович Зеленин** (1911-1999), ақтер, КазКСР еңбек сің. артисі (1960). 1935- *В.П. Зименюк. А.А. Золотарев.*
1979 жылық.С. Станиславский атындағы. Қарағанды облысында орыс драма театрынын артисі. Тандаулы рөлдері: *Сильвестр («Схапеннің айласы» ЖЫЛЫБ. Мольер, 1946), Тибальт («Ромео мен Джульетта» У. Шекспир, 1948), Шмага («Жазықсыз жапа шеккендер» А. Островский, 1956),Залешин(«Жылусызсәуле» A. Островский, 1957), Егор («Күн балалары» М. Горький, 1963), Глостер («Король Лир» У. Шекспир, 1964), Левицкий («Орын бер» B. Дельмар, 1969), Галкин («Алапатпен айкас»*
В. Розов, 1972), Егор Полушкин («Аққуды атпандар» Б. Васильев, 1976).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Сүӊгуір үйректердіӊ** (Fuligulinae) дене мөлшері әр түрлі болатын тұмсығы жалпақ, тұмсығының ұшында жіңішке қатты тырнақшасы бар құстар. Артқы саусағының тері қатпары басқа үйректерден гөрі жалпағырақ. Бұлардың түсі кәдімгі үйректерге қарағанда солғындау келеді. Бұл тұқымдас тармағына түрлі сүңгуір үйректер: қызылбасты сүңгуір (Nyroca ferina), айдарлы чернеть (Nyroca fuligula), гоголь (Bucephala clangula), тұрпан
(Оіdеmіа fusса), гаганың (Sоmаtеrіа) бірнеше түрлері жатады.
Бұл үйректердің көпшілік түрлері солтүстік ендікте тараған. Өзен үйректерінен бұлардың өзгешелігі суы терең,
өсімдігі азырақ суларда, теңіздерде көбірек кездеседі. Бұлардың барлығы да жақсы сүңгіп, күндіз коректенеді.
Қоректерін судың терең жерінен іздейді. Су ішінде тез қоғалып жүретін ұсақ жануарларды ұстап жейді.
Ұяларын салғанда сүңгуірлердің бірнешеуі бірігіп жерге, кейбір түрлері (гогольдер) ағаштардың қуысына салады. Қыстаған және түлеген кезде бірнешеуі бірігіп топталып жүреді. Еті кәдімгі үйректердің етінен қатты, нашар исі болса да, олардың көпшілігініӊ кәсіптік маңызы бар.
Гагалар орташа үйрекпен, майда қаздың үлкендігіндей. Еркектері шағылысу кезінде ашық түсті келеді.
Ұрғашыларының түсі біркелкі қоңыр-бурыл түсті болады. Жыл маусымына бай-ланысты және ересек болған
сайын жыныс диморфизмінің өзгергенін де жақсы байқауға болады. Барлық түрі де солтүстікте мекен етеді. Біздің елімізде гагалардың төрт түрі кездеседі. Бұлардың ішінде кәдімгі гага (Sоmаtеrіа mоllіssіmа) назар аударарлық. Олар поляр шеңберіндегі тундра кеңістігінде, негізінен теңіздердің жиегінде көбірек кездеседі, ал ағашты тундраны сирек мекендейді.
Гагалардың басқа түрлері, Арктика теңіздерінің немесе Тынық мұхиттың солтүстік бөлімдерінде мекен етеді.
Гагалар қысқа қарай ұя салатын жерлерінен тым алыс емес жерлерге, теңіздің батыс немесе шығыс жағалауын жағалап отырып, суы қатпайтын жерлерге қарай ұшады. Кәдімгі гагалар ұяларын судың тасты жағалауларына салады. Басқа гагалар тундра батпақтарына да ұялайды. Ұяларында 3−8 жұмыртқасы болады, жұмыртқаларын басу мерзімі 28 күн. Тек қана кәдімгі гагалар ұялайтын кезінде ғана бірнешеуі бірігіп топтанып жүреді, ал басқа гагалар ұя салатын кезінде де жеке-жеке жүреді. Гагалардың барлығыда ұяларының түбіне, өзінің бауырындағы мамығынан жұлып жұмсақ төсеніш жасайды. Ұрғашылары ұясынан басқа жаққа кеткенде мамықтарымен жұмыртқалардың бетін жауып кетеді. Бұл мамық өте бағалы болып саналады. Ол жылы, жеңіл және ұзаққа шыдайды, ұйысып қалмайды. Мұндай мамық бір ұяда 18−21 г
шамасында болады.
Гагалар адамға тез үйір болатын сенгіш құс. Гагалар сол жуас мінезді болуының себебінен, адам мекен еткен
жерлерге ұяларын салады, ал адам олардың мамығын сол маңнан жинап алып пайдаланады.
Крохалдер (Меrginае) тұқымдас тармағы жіңішке қармақ тәрізді тұмсығының болуымен сипатталады. Олардың
тұмсығының жиегінде мүйізді тісшелері болады. Крохалдер балықтармен қоректенеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп баспасы, Алматы, 1970
Тимолеон құрған Гела айналасындағы қабырға
**Тимолеонт (көне грек тілінде  Τιμολέων)** — ежелгі грек қолбасшысы және мемлекеттік қоғам қайраткері. 

Корнифада шамамен б.з.д. 411жылы туған; 366 жылында билікті жаулап алуға талпынған ағасын жек көргендіктен, өлтірген. Содан кейін бір өзі 20 жыл өмір сүрді. 347 жылы аз әскер санымен Сицилияға барған да, сиракузян жағынан кішігірім көмек сұрап, Сиракузамиді, ал 343 жылы өзі қиратқан қорғанды жаулап алған. 337 жылы қайтыс болған. Тимолеонттің өмірбаяны туралы Плутарх және Корнелий Непот жазған. Ол туралы құнды мәлімет Диодора  "Тарихи кітапханасында" сақталған.
**Элис Манро** (Мунро) (Элис Энн Лайдло тумасы) (Munro, Alice; AliceAnne Laidlaw) (туған жылы 10 шілде, 1931 жыл, Уингем, Онтарио, Канада), канадажазушысы. .
Әдетте, Онтарионың ауылдық өмірін сипаттайтын талғампаз қысқа әңгімелерімен танымал, оның кейіпкерлері шотландтық-ирландтық тумалар болған. 
«Танец счастливых теней» (1968), «А кто ты, собственно, такая?» (1978) және «Путь любви» (1986) жинақтары көркемпрозасыүшінГенерал-губернатордың жүлдесіне ие болды.
Басқа да жинақтарына төмендегілер енеді: «Иногда я пыталась сказать тебе» (1974), «Спутники Юпитера» (1982), «Подруга юности» (1986), «Секреты Полишинеля» (1994), «Любовь хорошей женщины» (1998) және «Ненависть, дружба, ухаживание, любовь, брак» (2001).

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
Адам баласы бүкіл жер жүзінде байланысудың түрлі тәсілдерін ойлап тапты, тіпті ғарыш кеңістігіндегі кемелермен де байланыс бар.

Дегенмен оңайшылықпен іске аспайтын баланыс та болады. Мәселен хабарды мұхит тереңдігіне, сүңгуір қайықтарға жеткізу қиын.

Мұхиттағы тұз концентрациясы келіп түсетін толқындардың энергиясын жұтып қояды немесе шағылыстырады.

Сол себепті теңіз базалары сүңгуір қайықтарға хабарлама жіберу үшін электромагниттік спектрдегі ең ұзын толқындарды қолданады.

Радиотолқындар.

  

Байланыс мақсатында құрлықтағы радиотолқындар әдетте 30 килогерц пен 300 мегагерц аралығындағы диапазонда жұмыс істейді.

Алайда бұл төмен жиілікті ұзын толқындар су астымен байланысу үшін тым қысқа.

Оның орнына, сүңгуір қайықтармен байланысу үшін өте төмен жиілікті немесе аса төмен жиілікті радиотолқындар қолданылады.

ӨТЖ – Өте Төмен Жиілік

Өте төмен жиілікті радиотолқындарға жиілігі 3 пен 30 килогерц аралығында болатын толқындар жатады.

Өте төмен жиілікті радиотолқындар 20 метр мұхит тереңдігіне ене алады, сол себепті сүңгуір қайықтар су бетіне жақын жүзгенде ғана осы толқындар арқылы хабарламаны жіберіп, қабылдай алады.

Сүңгуір қайыққа үлкен тереңдікте аса төмен жиіліктегі радиотолқындарды қолдану керек.

АТЖ – Аса Төмен Жиілік

Олардың жиілігі 3 пен 3000 герц аралығында болады. Алайда сүңгуір қайықтар 40 пен 80 герц аралығындағы жиіліктерді жиі қолданады.

Аса төмен жиіліктегі радиотолқындардың толқын ұзындығы өте үлкен. Ауада жиілігі 50 герц болатын радиотолқынны

=
=

1. Бөлім тақырыбы

* 

```
===
```

ң ұзындығы 6000 километрге тең.

Олар тіпті су астында да мыңдаған километрге жетеді.

Бірақ толқындар ұзын болған сайын, радиотолқын таратқыш құрылғы да үлкен болу керек.

Аса төмен жиіліктегі радиотолқындарды таратқыш құрылғылар жүздеген метрді қамтуы қажет, ал мұндай құрылғыны алып жүру сүңгуір қайықтар үшін өте қиын.

Сондықтан аса төмен жиілік байланысы – бір бағытты. Яғни базадан сүңгуір қайыққа ғана бағытталады.

Аса төмен жиіліктегі радиотолқындардың жиіліктері өте төмен болғандықтан, олар өте аз ақпарат жібере алады, сондықтан хабарламалар көбінесе қысқа болады. Әдетте толық ақпарат алу үшін су бетіне шық деген сияқты қарапайым бұйрықтар жіберіледі.
**Сүңгуірлер костюмі** — су астына сүңгу үшін арналған қауыпсыз су өткізбейтін костюм.

Біздің дәуірімізге дейінгі уақыттарда да адамдар су астында тыныстай алған. Ол үшін қамыс не бамбук түтіктерін пайдаланған. Ал терең суларға арнайы жасалған қоңыраудың астына кіре отырып, қоңыраумен түскен. Өйткені төңкеріп суға батырған стакан секілді қоңыраудың ішінде ауа сақталып қалған. Қоңырауға түтік жалғастырып, онымен ауа жіберіп отыру адамдардың ойына тек 18 ғасырдың басында ғана келген. Сол ғасырдың соңына қарай металл сымы бар су өткізбейтін костюм кигізуді ойлап тапқан. Содан бастап ауаны сырттан тікелей шлемге жіберетін болған[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әлия баспасы "Халық мұрасы" кітабы 45 бет ISBN 5-86020 -027-7
**Элизабет Чейз Олсен** (ағылш. *Elizabeth Chase Olsen*; 16 ақпан 1989 жыл , Шерман-Оукс , Калифорния, АҚШ ) – америкалық актриса .

Өмірбаяны
---------

Элиззабет Чейз Олсен 1989 жылы 16 ақпан күні, Лос Анджелес (Калифорния, АҚШ) Шерман-Оукс қалашығында туылды. Оның әкесі Дэвид Олсен (1953 жылы туылды) банкир болса, анасы Джарнетт Фуллер (1954 жылы туылды) балет билеушісі болатын. 1995 жылы, Элизабет 6 жасар балақай болған кезде оның ата–анасы ажырасады. Элизабеттің үлкен ағасы Джейм Грент Олсен (1984 жылы туылды) және егіз әпкесі әйгілі актрисалар, продюсерлер әрі әрлемшілер Мэри–Кейт және Эшли Фуллер Олсендер (1986 жылы туылды) бар. Осымен қатар Элизабеттің әкесінің Марта МакКензимен құрған некеден бір атадан туған аға-інісі Джейк Олмен (1997 жылы туылды) және қарындасы Тейлор Олсен (1996 ж.) бар .

Элизабет Олсен *«Atlantic Theater Company»* мен *«NYU Tisch School of the Arts»* түлегі.

Мансабы
-------

Элизабет «Жабайы батыстағы қуанышты күндер» фильмінде, кішігірім рөлмен 1994 жылы сынапқа шақты. Осы көріністе онын егіз әпкелері Мэри-Кейт және Эшли Олсен басты рөлдерді ойнады. Осының алдында Элизабет Олсен егіз әпкелердің бірнеше видеоларында өзін-өзін ойнап түсті. Осымен қатар «The Queen» өлеңіне «Carlotta» видео түсірілімінде түсті .

Фильмография
------------

* 1994 - Жабайы батыстағы қуанышты күндер - How the West Was Fun
* 2011 - Марта, Марси Мэй, Марлен - Martha Marcy May Marlene - Марта
* 2011 – Тыныш үй - The Silent House- Сара
* 2011 – Әлем , махаббат пен түсініспеушілік - Peace, Love, & Misunderstanding - Зои
* 2012 – Қызыл оттар - Red Lights - Салли Оуэн
* 2012 – Гуманитарлық ғылымдар - Liberal Arts - Зибби
* 2012- Өте жақсы қыздар - Very Good Girls - Герри
* 2013 - Тереза Ракен - In Secret - Тереза Ракен
* 2013 – Өз сүйіктілеріңді өлтір - Kill Your Darlings - Эди Паркер
* 2013 – Кәрі бала – Oldboy - Мари Себастьян
* 2014 – Бірінші кекшіл : Бөгде шайқас - Captain America: Winter Soldier - Ванда Максимофф
* 2014 – Годзилла – Godzilla - Эль Броди
* 2015- Кекшілдер: Альтрон дәуірі - The Avengers: Age of Ultron - Ванда Максимофф

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Elizabeth Olsen — Biography
**Элис Миллар капелласы** АҚШ-тың Иллинойс штатының Эванстон қаласындағы Солтүстік-батыс университетінде орналасқан. Бұл оқу орнынан гуманитарлық пәндер мен инженерлік сала бойынша екі дәрежелі бакалавр деңгейін алып шығуға болады. Элис Миллар капепласында бүгінде АҚШ-тағы ең беделді музыка мектебі бар. Қазіргі күні музыка мектебінде екі толық оркестр, заманауи музыка ансамблі, симфониялық топ және екі джаз орындаушылар тобы бар. Элиc Миллар капелласының биіктігі 46 метрге жетеді. Мектепте оркестрлік аспаптар, вокал және сөйлеу мәнері бойынша жоғары білім алуға болады. Элиc Миллар капелласы әрі шіркеу, әрі діни орталық болып табылады. Бұл - Фостер Г.Макгоу мен оның жұбайының Cолтүстік-батыс университетіне жасаған сыйы. Фостер Макгоудың анасы Элис Миллардің құрметіне арнап салынғандықтан, капелла сол кісінің атымен аталған. Макгоу мырза көп жылдар бойы Солтүстік-батыс университетіне қамқорлық танытып келді, ал Макгоу ханым болса осы университеттің түлегі. Элис Миллар капелласы 700 адамға лайықты етіп салынған. 1962 жылы тұрғызылған капелланы Фостер Дж. Макгоу кейін университетке сыйға тартты. Капеллаға келушілерге ешқандай шектеу қойылмайды. Сондықтан мұнда өзге ұлт және дін өкілдері де келіп тұрады әрі өз уағыздарын еркін жүргізе алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Alice Millar Chapel
2. ↑  1100 қызықты деректер. Әлемнің қасиетті жерлері. ISBN 9789965266775
**Бурахан Бердіқожаұлы** (т.-е. ж. б.), жазушының туысы. Әуезовтің атасы Әуезбен туысады, Әуезге аға болып келеді. 

Ахмет Әуезовтің «Бала Мұхтар» аталатын кітабында Бурахан жайында мол, толық айтылған (1967, 4-бет). Әуезов «Абай жолы» эпопеясында Құнанбай «Бердіқожаның Бурахан деген баласын өз аулына шақырып, бірталай уақыт қонақ етіп те жіберетін, Қарқаралыға барған сапарында қасындағы нөкерлерінің ішіне қосып, ертіп те жүрген. Құнанбай тегінде жігіттің денелі, бітімділігін ұнататын. Бурахан аса сұлу және денелі жігіт еді. Соның тұлғасын тамаша етіп, бір күні: «Бір үйдің ішіне жүз кісі кемкетікті жиып, соның ортасына Бураханды кіргізіп отырғызып қойса, ана- лардың кемдігі кезге керіне ме?» деген («Қияда» тарауы, 251-252-беттер).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
**Азамат соғысы және 2 дүниежүзілік соғыс жылдарында қаза тапқандарға қойылған ескерткіш** (*Мәңгі алау*) - Төле би және Сыпатай батыр көшелерінің қиылысындағы алаңда орналасқан.
1967 ж. Ұлы Қазан Социалистік Революциясының 50 жылдығы құрметіне орай орнатылған. Архитекторы К.Рахмати. Қаланың бас көшесі Төле би жағынан жақсы көрінеді. Негізгі композициялық акценті - биік қабырға. Оған қайғылы жағдайда төмен еңкейтілген ту мен сәйкессіз қойылған тікбұрышты плита түріндегі екі тас жалғастырыла қосылған. Барша композиция граниттен жасалған аласа табанға орнатылған, ал оның алдындағы баспалдақ алаңында бесбұрышты жұлдыз бен "Мәңгі алау" орналасқан. Ескерткіш бетон мен гранит блоктарынан тұрғызылған. Жалпы биіктігі 11 м. Негізгі қабырғаның жоғарғы жағында шағылысқан "СЛАВА" сөзі жапсырыла жазылса, қабырғаның басқа бетінде "Кеңес Өкіметі үшін, Отан үшін қаза болған жерлестерімізге" деген мәтін ойып жазылған.

### Дереккөздер

1. ↑  "Тараз, Жамбыл облысы" энциклопедиясы, Алматы 2003
**Әбілқадыр Ібенұлы Нұрмағанбетов** (1932 жылы туған, Жаңақорған ауданы Бірлік ауылы) – қоғамдық қызметкер. 3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі (генерал-майор), Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген заңгері, КСРО прокуратурасының құрметті қызметкері. Алматы мемлекеттік заң университетін (1955), Шымкент педагогикалық институтын (1963), Свердловск қаласындағы КСРО Министрлік Кеңесіне қарасты Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің (МҚК) бір жылдық курсын бітірген. 1956 – 62 жылдары Шымкент (Түркістан облысы). Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті басқармасының тергеушісі, аға тергеушісі, тергеу бөлімінің бастығы, 1962 – 66 жылдары Қазақстан Компартиясы Оңтүстік Қазақстан өлкелік комитетінде әкімшілік сауда бөлімдерінің нұсқаушысы, жалпы бөлімнің меңгерушісі болды. 1966 – 73 жылдары Шымкент облысы Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті басқармасының аға оперативтік өкілі, Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің әкімшілік бөлімінің нұсқаушысы, 1973 – 77 жылдары Маңғыстау облысының прокуроры, 1977 – 85 жылдары Алматы облысының прокуроры, 1985 – 94 жылдары Талдықорған облысының прокуроры қызметтерін атқарды. «*Құрмет белгісі*» орденімен, медальдармен марапатталған.

Сілтемелер
----------

Қазақ энциклопедиясы
**Майсор** — Шідерті алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағында, Шідерті кентінен оңтүстікке қарай 20 км жерде, теңіз деңгейінен 262 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 7,2 км2, су жиналатын алабы 522 км2, ұзындығы 5 км, енді жері 2,3 км, жағалау бойының ұзындығы 11,3 км. Жағалауы жазық, шығыс және батыс бөлігінде қамыс өскен. Көлге оңтүстігінен көктем айларында Құржаман өзені құяды. Оңтүстік-батысында Жарсор көлі жатыр. Қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Шарасында жыл бойы су болады. Қараша айының 2-жартысында суы қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Жағалауы шабындыққа пайдаланылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Азамат Кеңесбекұлы Ниязымбетов** (25 наурыз 1974 жыл) — қазақ футболшысы, жартылай қорғаушы, шабуыл шебінде де ойнаған.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Карьерасын 1991 жылы Алматының "Олимпия" клубында бастап, КСРО Чемпионатының екінші төменгі лигасында ойнады. 1992 жылы Жамбылдың "Фосфор" клубына ауысып, маусым соңында Қазақстан кубогының финалына шықты. Бірақ финалда "Фосфор" 1:5 есебімен "Қайраттан" ұтылды.

1993 жылы жаңадан құрылған алматылық "Достық" клубына ауысты. Жыл соңында "Достық" қайта тарап кетті де, тараздық клубқа (атауы бұл кезде "Тараз" деп өзгертілген-ді) қайта келді. "Тараз" сапында үш жыл қатарынан жүлдегерлер қатарынан көрінді (1995, 1997 жылдары 2-орын, 1996 жылы чемпион). 

1998, 1999 жылдары "Қайсарда" ойнады. 1999 жылы Қазақстан кубогын иеленді. 

2000 жылы "Жеңіс" сапында Қазақстан чемпионы атанды.

Кейін "Атырау", "Тобыл", "Шахтер" клубтарында ойнап, 2004 жылы "Таразға" қайта келді. 2004 жылы тағы да Қазақстан кубогын иеленді.

### Ұлттық құрамада

Құрама сапында 16 рет алаңға шықты, Азия-1996, ӘЧ-1998, Азия-2000 іріктеулеріне қатысты. 

* Бірінші ойын: 27.12.1995. Кувейт - Қазақстан - 0:0
* Соңғы ойын: 7.10.2000. Сауд Арабиясы - Қазақстан - 1:0

Бапкерлік карьерасы
-------------------

Ұзақ жылдар бойы "Тараз" клубының бапкерлер штабында жұмыс жасады. 2019 жылы "Тараз" спорт директоры боп тағайындалды.

Жетістіктері
------------

* Қазақстан кубогының финалисі: 1992
* Қазақстан кубогы: 1993, 1999, 2004
* Қазақстан чемпионы: 1996, 2000
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2001

Сілтемелер
----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
FootballFacts.ru |

 |
**Майсаз** – Нарын жотасындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы Балғын ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2186 м.

Жер бедері
----------

Беткейлері нашар тілімденген, тау басы - қыратты үстірт. Тік келген солтүстік және шығыс беткей баурайында Күршім өзенінің оң саласы - Маралды өзені ағып өтеді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тау девон дәуірінің туф және эффузивтік тау жыныстарынан түзілген. Беткейлерінде гранит интрузивтері де кездеседі.

Өсімдігі
--------

Солтүстік беткейінде қылқан жапырақты, батыс және оңтүстігінде қайың, көк теректен тұратын шағын орман шоқтары кездеседі. Жоғарғы белдеулерде және тау басында альпілік шалғындар қалыптасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Таған** — Қарғалар тұқымдасына жататын құс.

Тағанның түсі көмірдей қап-қара, тек қана көк бурыл мойнағы бар. Оның таған екенін сол мойнағына қарап ажыратуға болады. Тағанды ауылдық жерден де, қалалық жерден де кезіктіруге болады. Ертеректе олар елді-мекендерден, адам көзінен аулағырақ жерде жүргенді қалайтын. «Адам жатырқағыш» мұндай тағандар Орал мен Волга өңірінде де әлі кездеседі. Әйтсе де , олардың көпшілігі адам мекен-жайларына үйірсек келеді. Өйткені ұя салатын орын көп (шатыр, шіркеу, су мұнаралары), әсіресе, қыстыгүні жем табу да оңай. Таған – жыл құсы емес, тек кейбір өңірлерде қыс мезгілінде оңтүстікке қарай 200-300 шақырымдай қоныс аударатыны бар. 

Көктем шығысымен тағандар өздерінің үйреншікті мекендеріне қайта оралып, ағаш кеуектеріне, қора-қопсы қуыстары мен үй шатырларына салған ұяларын қайта жөндеуге кіріседі. Таған бір ұяны бірнеше жыл бойы паналайды. Оған қара шұбар секпілі бар, 3 – 8 көкшіл жұмыртқа салады. Одан 16 күн дегенде балапан басып шығарады. 

*Corvus frugilegus* 
Таған оншама тамақ талғап жатпайды. Кей кездері ғана бау-бақшаларды қарақтағаны болмаса, көбінесе, әр түрлі қалдықтарды жеп күнін көреді. Таған жапырақ жегі, зауза, бізтұмсық, зерқоңыз сияқты ауыл шаруашылығына зиянды насекеомдарды теріп жеп пайда келтіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ совет энциклопедиясы", 3 том
**Жаңатөбе алтын кен орны** – Ақмола облысы жерінде орналасқан. 

Кен орны 1932 жылы ашылып, барлау жұмыстарымен қатар бұл кеннен алтын өндіріліп келді. Кенге алғашқы сипаттаманы 1937 жылы М.Әзірбаев берді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен Қырыққұдық интрузия массивін бойлап антиклиналь қатпарға жиырылған ортаңғы ордовиктің альбитофирлері, порфириттері мен туфогендік-шөгінді жыныстарынан орын алған. Кентас денелері 20-дан астам күрделі пішінді кварц желілерінен, оларға қоса кейбір порфириттер мен порфирит туфтарынан тұрады.

Минералдары, құрамы
-------------------

Кентас минералдарынан пирит, халькопирит, пирротин, сфалерит, марказит, магнетит, саф алтын, электрум және темірлі қосылыстар кездеседі. Кентас сапасы орташа. Жаңатөбе алтын кен орны кішірек кендер қатарына жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
ВЛ80Т−784 электровозы 
KZ8A-0002 электровозы
**Электровоз** немесе **электртасығыш** – түйіспелік желіден ток қабылдағыш арқылы келетін электр энергиясымен қоректенетін күштік (тарту) қозғалтқышы бар локомотив. Ол тұрақты токқа және айнымалы токқа арналып жасалады. Э-дың мех. бөліктеріне қорап, рама, доңғалақ жұбы, күштік жетек, рессор, тежеуіш құрылғы жатады. Ал оның электрлік бөлігі (пайдаланылатын ток түріне тәуелді бола отырып) күштік электр қозғалтқышынан, көмекші электр машинасынан және қозғалтқышты, т.б. құрылғыларды басқаруға арналған аппаратуралардан құралады. Э. өнеркәсіпте (мыс. з-тта, шахтада, кеніште, т.б.), т.ж. көлікте кеңінен пайдаланылады. Магистральдық жолаушы Э-ының жылд. 200 км/сағ-қа (кейде одан да жоғары), ал жүк Э-ыныкі 110 – 120 км/сағ-қа дейін жетеді. Тұрақты токпен қоректенетін Э-дың п. ә. коэфф. 86 – 87%.
Электроанализ негізінде Фарадей заңы жатыр, олар мына формуламен өрнектеледі:

{\displaystyle m={\frac {QM}{Fn}}={\frac {I\tau M}{Fn}}}
мұндағы m - түзілген заттың массасы;
І-ток күші;
т - электролиз уақыты;
М - заттың мольдік массасы, г/моль;
п - электродтағы реакцняға қатысушы электрон саны;
F - Фарадей саны, 96500 К.
Ток шығыны маңызды сипаттамасы болып табылады:

{\displaystyle \nu ={\frac {m\_{p}\*100\%}{m\_{t}}}}
Электролиз процесі басталу үшін электродтарға белгілі бір кернеу беріледі:

Eд=Eнақ+I\*R+П
мұндағы ЕР - Нерст тендеуі бойынша Енақ = ЕА - Ек есептелген бір
өлшемді потенциалдар айырмасына тең.(жеңілдету үшін стандартты
электродты потенциалдар қолданылады);
I\*R=E-кернеу үлесі, электродтар арасындағы ерітінді кедергісін иондар арқылы жеңу үшін қажет;
II - поляризацияның эр түріне негізделген асқын кернеу.
Практикада электроанализ жүргізу барысында инертті электродтар (Pt, Pd, С) қолданылады, яғни электрод материалы электролиз
процесінде өзгеріссіз қалады. Электролизді анодты процесте судан
оттегі ғана бөліну үшін, галогенид ионы жоқ ерітінділермен жүргізуге тырысады.

2Н2O-4e→ O2+4Н+, Е°=+1,23В
**Электроваленттілік (Электровалентность)** - атомның иондық байланыс түзу қабілеті. Ол атомның валенттік қабықшасынан беріп жіберетін немесе қосып алатын электрондардың санына тең. Мысалы магний атомының валенттік қабықшасындағы екі электрондары беріліп жіберілсе екі оң заряды бар ионға айналады, бұдан магнийдің *электровалеттілігі* +2. Хлор атомының валенттік қабықшасында 7 электрон, яғни ол тағы бір электрон қосып алып қаныққан күйге көшеді де, теріс зарядты ионға айналады, сондықтан хлордың электроваленттілігі -1. Сонымен хлор мен магний атомдары сыртқы қабықшасында электрондарды сырқы тұрақты октетті иондар түзеді.

Дереккөздер:
============

С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012)
**Майдантал жотасы** – Талас Алатауы жотасының оңтүстік сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Піскем және Өгем жоталары аралығында Қазақстан және Өзбекстан шекарасы бойында орналасқан. Түркістан облысы Төле би ауданының шығысын бойлай солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 55 км-ге созылып жатыр, енді жері 14 км-ге жуық. Абсолюттік биіктігі 4133 м. Қазақстанға қарайтын батыс беткейінен өзімен аттас өзен өтеді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Геологиялық тұрғысынан Майдантал жотасы прекембрий мен палеозойдың шөгінді, метаморфтық және жанартаутектік жыныстарынан (тақтатас, әктас, құмтас, мәрмәр, гнейс, гранит) түзілген.

Сипаты
------

Тау бастары тік сүйір келген, беткейлері тік құлама, құзды шатқалдардан тұрады. Жотаның орталық бөлігінде мұздықтар шоғыры (аумағы 6 км2-ге жуық) кездеседі. Талас Алатауы жотасымен түйісетін жерінде абсолюттік биіктігі 3524 м болатын өзімен аттас асу орналасқан. Жотаның солтүстік беткейінде Күркіреусудың саласы Майдантал өзені бойымен жүретін соқпақ жел Сайдантал арқылы оңтүстік беткейдегі Піскем жотасының бастауынан алады. Одан салт атты адам маусым-қыркүйек айлары аралығында өте алады.

Өсімдігі
--------

Жотада биікітік белдеулік анық байқалады. Майдантал өзені бойында жаңғақ, долана, т.б. жеміс ағашынан тұратын тоғай қалыптасқан. Одан жоғарыда терек, қайың, арша аралас тобылғы, т.б. өскен. Жоғарғы беткейінде альпілік және субальпілік шалғын қалыптасқан.

Пайдалы қазбасы
---------------

Тау шатқалында және Майдантал және Піскем өзендері аңғарында тау хрустальдарының шашыранда кен білінімдері бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Майбұлақ деген бетті қараңыз.*
**Майбұлақ** – Қусақ алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 27 км, жалпы ұзындығы 28 км болатын 11 саласы бар.

Бастауы
-------

Бастауын Қоңыртемірші тауларының шығыс беткейіндегі бұлақтардан алып, Томар ауылынан жоғарыда Қусақ өзенінің оң саласы - Қаражан өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Арнасы сайлы-жыралы, жонды-қырқалы өңірмен өтеді. Төменгі ағысында аңғары кеңейеді. Жаз айларында ағысы тоқтап, қарасуларға бөлініп қалады. Негізінен жер асты және жауын-шашын суларымен толығады. Алабында қыстаулар орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Электрлік кедергі** — электр тізбегіндегі электр ток ағынына кері әсерін тигізетін физикалық шама. Ол металдардың кристалдық торындағы иондардың әсерінен пайда болады.

Тұрақты кернеу (ток) жағдайында тізбек бөлігіндегі электрлік кедергі – *R* – скаляр шама, ток көздерінің электр қозғаушы күші бұл бөлікте болмаған кезде оның ұштарындағы *U* кернеудің *І* ток күшіне қатынасына тең болады (қ. Ом заңы):

{\displaystyle R={\frac {\rho \cdot l}{S}},}
Мұндай электрлік кедергіні омдық немесе активті кедергі деп атайды. Ол өткізгіш материалына тәуелді. Қимасы тұрақты (S) және ұзындығы l, құрамы біртекті өткізгіш үшін 

{\displaystyle R={\frac {S}{l}},}
мұндағы R– меншікті электрлік кедергі, ол өткізгіш материалын сипаттайды. Көп жағдайда (негізінен, электрлік кедергінің физикалық табиғатын қарастырғанда) орнына меншікті электрлік өткізгіш алынады. Электрлік кедергі омметрмен немесе өлшегіш көпірлермен өлшенеді. Электрлік кедергінің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшеу бірлігі – *Ом'*

Тәуелділігі
-----------

Өткізгіш кедергісі:

* Өткізгіш материалына (меншікті кедергісіне);
* Өткізгіштің пішініне, яғни, ұзындығы мен көлденең қимасына тәуелді болады.

Өткізгіш ұзындаған сайын кедергі артып, өткізгіш жуандап, оның көлденең қимасы артқан сайын кедергі кеми түседі.
**Майбридж Идвирд** (шын есімі Эдуард Джеймс Маггеридж) (Muymbridge, Eadweard; Edward James Muggeridge) (9 сәуір. 1830 жылы, Кингстон на Темзе, Суррей, Англия – 8 мамыр 1904, сонда), ағылшын философы. .

Жас кезінде АҚШ-тан Англияға қоныс аударған. 1868 жылы Йосемитскі алқабы суреттерімен белгілі болды. Шауып бара жатқан ат төрт аяғын бірден көтеретіні белгілі. Осы көріністі қалай түсіретінін тексеру мақсатында Л.Стенфорд оған шауып бара жатқан аттың суретін салуды тапсырады. Осы тәжірибені сәтті жүргізу үшін Майбридж он екі және жиырма төрт фотоаппараттан арнайы конструкция құрастырады. 

1877 жылы Стенфордтың болжамы дәлелденеді.Жануарлардың қозғалысы туралы лекция оқыды және кино жобаларға оларды зоопраксископ (zoopraxisсоре) арқылы безендіріп негізін қалады. Оның жұмыстарындағы адамның қозғалысы (1884-87 жылдардағы) көптеген ғалымдардың зерттеулері мен суретшілердің шығармашылығына әсер етті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
МЕГА Астананың логотипі
**Мега Астана**-Астана қаласындағы сауда-ойын-сауық орталығы. 2007 ж. 25 қазандағы орталықтың ашылу салтанатына ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев қатысты. MEGA Astana өз ішіне қызмет түрлерінің тұтас кешенін қамтиды, олар:азық-түлік гипермаркеті, тұрмыс техникасы мен электроника супермаркеті, балалар ойын-сауық орталығы, 6 залды кинотеатр-мултиплекс, боулинг, скалодром, әлемге әйгілі сауда маркаларының 70 дүкені, банк бөлімшелері, химиялық тазарту қызметі, ателье және басқалары. 

МЕГА Астана шаһары
MEGA Astana – MEGA CCO торабындағы үшінші сауда-ойын-сауық орталығы болып отыр. Қазақстанда MEGA Astana сауда маркасының дамуымен MEGA Astana холдингі айналысады.

Дереккөздер
-----------

А 37 Астана:Энциклопедия.-Алматы: «Атамұра», 2008.-576 бет.
**Ланкастер** (ағылш. *Lancaster*, лат. *Lancastria*) — ағылшын графтығы Ланкаширдің басты қаласы, Льюн өзенінің су қоймасында, Ирланд теңізіне құйылатын жерден 11 км орналасқан.

Тарихы
------

Ланкастер алғаш рет 1086 жылы құрастырылған Ақырет кітабында аталған. Атауы бойынша, қала римдіктер қалдырып кеткен лагердің (лат. *castrum*) орнында пайда болды.

Нормандар елді басып алғаннан кейін қазіргі Ланкаширдің солтүстігін Жирен Вильгельм 1092 жылы Шрусбери графы ұлдарының бірі Роджер Пуатевинцтің иелігіне берді. Норман феодалы Ланкастерді өз иеліктерінің орталығы ретінде таңдады, Ланкастер қамалы мен Генрих VIII кезеңінен бастап приходтық шіркеу болған Ланкастер приорттың негізін қалады. 1431 жылы әйел монахтардың бір бөлігі Лондонға жақын Сайонға ауыстырылды.

1193 жылы Ланкастер ресми түрде қаланың мәртебесін алып, қуатты Ланкастер әулиеті иеліктерінің орталығы болды. 1322 және 1389 жылдары шотландық шапқыншылықтардан зардап шекті. Ағылшын революциясы жылдарында Ланкастердегі қамал роялисттердің (кертартпа) қоршауына үш рет қарсы тұрды. Стюарттар қалпына келтіргеннен кейін, қамал 1916 жылға дейін түрме ретінде пайдаланылды, мұнда басқалармен қатар бірінші квакер Джордж Фокс түрмеге қамалды.

XVIII ғасыр Ланкастер үшбұрышты саудаға қатысатын порт ретінде гүлденді. Ғасырдың соңына қарай өзен арнасы ылғалды болып, ауыр кемелер үшін өтуге жарамсыз болды. 1964 жылы Ланкастер университеті ашылды. 1998 жылы Дж. Рескин атындағы университет кітапханасы жұмысын бастады.

Сілтеме
-------

* Муницепалды сайт

Ланкастер қамалы
Ланкастер қалалық басқарма орын, Далтон алаңы
**Ибрагим Тілеуұлы Тоқболатов** 1949 жылы 3 шілдеде Қызылорда облысы Қармақшы
ауданының Жосалы кентінде туған. Қазақ.
Әкесі - Тоқболатов Тілеу, марқұм. Анасы - Епенова Қанзи,
марқұм.
С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің
заң факультетін бітірген (1974), құқықтанушы.
Сот құрылымының мәселелері, материалдық және процессуалдық заңнамалардың проблемалары туралы мақалалардың авторы.
КОКП мүшесі (1978-1991).
1967 жылдан - Жосалы механикалық зауытында токарьдің
шәкірті, токарь. 1969 жылдан - С.М. Киров атындағы
Қазақ мемлекеттік университетінің студенті. 1974 жылдан - Қызылорда облысы Арал аудандық сотында судья
қызметіне сынақ мерзімінен өтуші; Қызылорда облыстық
сотында сынақ мерзімінен өтуші-сот мүшесі. 1976 жылдан -
Қызылорда облыстық сотының мүшесі. 1985 жылдан -
Қызылорда облысы Жалағаш аудандық сотының төрағасы.
1990 жылдан - Қызылорда облыстық сотының мүшесі.
1995 жылдан бері - ҚР Жоғарғы сотының судьясы.
Жалағаш аудандық халық депутаттары кеңесінің депутаты (1986-1990). «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл»
(2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Астананың 10 жылдыгы» (2008) мерейтой медальдарымен; ҚазКСР әділет министрінің (1982, 1987), КСРО әділет министрінің (1979), облыстық сот төрагасының (1987), ҚР Судьялар одағының (2002), ҚР Жоғарғы сот төрағасының
(1999, 2003) құрмет грамоталарымен марапатталған.

* Әскери атағы - аға лейтенант.
* Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Экономикалық тұрғыдан дамыған, басқа елдерге ықпал ететін мықты саяси құрылымға ие мемлекет».
* Хоббиі - балық аулау, табиғат аясында демалу.
* Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем әдебиет.
* Үйленген. Жұбайы - Төреханова Гүлсім (1952 жылы туған).

Ұлдары - Руслан (1974 жылы туған), Талғат (1976 жылы туған); қыздары
Әлия (1981 жылы туған), Райхан (1987 жылы туған), Нүрия (1988 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2