| Физикалық космология |
| --- |
| Жойқын жарылыс • ҒаламҒаламның жасыҒалам хронологиясы |
| Алғашқы ғалам
* Планк дәуірі
* Ұлы біртұтастық дәуірі
* Әлсізэлектр дәуірі
* Кварк дәуірі
* Адрон дәуірі
* Лептон дәуірі
* Фотон дәуірі
* Инфляция
* Жойқын жарылыс нуклеосинтезі
* Қараңғы ғасырлар (космология)
* Ғарыш фон радиациясы (ҒФР)
* Гравитациялық толқындық фон (ГТФ)
* Ғарыш микротолқынды фоны (ҒМФ)
* ғарыш нейтрино фоны (ҒНФ)
* Ғарыш инфрақызыл фоны (ҒИФ)
 |
| Кеңеюі • Болашағы
* Қызыл ығысу
* Ғаламның кеңеюі
* Хаббл заңы
* Ғалам кеңеюінің жеделдеуі
* Ілесеқозғалу және үйлесімді қашықтық
* ФЛРУ метрикасы
* Фридман теңдеуі
* Бейтамырластық космологиясы
* Ғаламның соңғы тағдыры
* Ғаламның жылулық өлімі
* Жойқын сығылу
* Жойқын серпіліс
 |
| Құрамы • Құрылымы
* *Құрамы*
* Лямбда-CDM моделі • Барионикалық зат • Энергия • Радиация • Қараңғы энергия • Фантом энергиясы • Қараңғы материя
* *Құрылымы*
* Ғалам пішіні • Галактикалар жібі • Галактикалар эволюциясы • Квазарлардың алып тобы • Ауқымды құрылым • Реионизация • Циклдік ғалам моделі • Суперкластер
 |
| ЭксперименттерDark Energy Survey • Illustris • BOOMERanG • COBE • SDSS • WMAP • Планк (телескоп) • 2dF ғарыштық қызылға ығысуды тексеру |
| Космолог ғалымдарМарк Ааронсон • Р. А. Алфер • Ханнес Альвен • Сомнат Бхарадвадж • Р. В. Вильсон • Галилей • Георгий Гамов • Алан Гут • Виллем де Ситтер • Роберт Дикке • Яков Зельдович • Кеплер • Коперник • Жорж Леметр • Андрей Линде • Джон Мазер • Ньютон • А. А. Пензиас • Вера Рубин • Джордж Смут • Алексей Старобинский • Пол Стейнхардт • Рашид Суняев • Ричард Толмэн • Александр Фридманн • Эдвин Хаббл • Карл Шварцшильд • Брайан Шмидт • А. С. Эддингтон • Альберт Эйнштейн • Юрген Элерс • Дж. Ф. Эллис |
| Тарихы
* Ғарыш микротолқынды фонын байқау
* Жойқын жарылыс теориясы тарихы
* Жойқын жарылыстың діни түсіндірілуі
* Космологиялық теориялар желісі
 |
|  Санат  Астрономия порталы |
| * к
* т
* ө
 |

**Қараңғы энергия** (ағылш. *Dark energy*) — космогогияда энергияның бір түрі, ол әлемнің математикалық модельінде жасалып, біздің әлеміміздің кеңеюін бақылауы үшін жасалған. Қараңғы энергияны түсіндірудің 2 нұсқасы бар: Космологиялық константа және Квинтессентия

*Космологиялық константа* - бүкіл ғалам өзгермейтін тұрақты тығыздықпен толтырылған *Квинтессентия* - динамикалық аудан , ол жерде энергиялық тығыздық уақыт пен кеңістік арасында өзгеріп отырады.

***Қараңғы энергия*** - ғарышты ендіретін және көрінетін заттарға гравитациялық әсердің теориялық және байқаушы нәтижелерінің арасындағы айырмашылықтарды ескеретін гравитациялық әсер ететін теріс қысым жасайтын энергияның гипотетикалық түрі. Қараңғы энергия тікелей бақыланбайды, сондай-ақ астрономиялық объектілер арасындағы гравитациялық өзара әрекеттесулерді байқаудан туындайды.

«Қараңғы энергия» термині теориялық космолог Майкл Тернермен жасалған.

### Қараңғы Энергияның Предусоры

Физиктер қараңғы энергия туралы, космологический тұрақты туралы білмей тұрып, Эйнштейннің түпнұсқалық салыстырмалық теңдеулерінің ерекшелігі болды, ол ғаламды статикалық күйге келтірді. Әлем жүзеге асырылғаннан кейін, ғарыштық тұрақты константасы нөлге тең болатын ... болжамдар көп жылдар бойы физиктер мен космологтар арасында үстем болған.

### Қараңғы Энергияны ашу

1998 жылы екі түрлі командалар - Supernova Cosmology Project және High-z Supernova Search Team - олардың екеуі де ғаламның кеңеюінің баяулауын өлшеу мақсаттарына жете алмады. Шын мәнінде, олар тек баяулау ғана емес, сонымен бірге күтпеген *үдеткіш*. (Жақсы күтпеген дерлік: Стивен Уайнберг осындай болжамды бір рет жасады)

1998 жылдан бері қосымша дәлелдер осы анықтаманы қолдауға жалғастырды, бұл ғаламның алыстағы өңірлері шын мәнінде бір-біріне қатысты жылдамдатады. Тұрақты кеңеюдің немесе баяу кеңеюдің орнына, кеңею жылдамдығы тез артады, яғни Эйнштейннің түпнұсқалық ғарыштық тұрақты болжамын қараңғы энергия түрінде бүгінгі теорияларда көрінеді.

Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Әлемнің 70% астам қараңғы энергиясын құрайды. Шын мәнінде, шамамен 4% ғана қарапайым, көрінетін заттардан тұрады деп есептеледі. Қараңғы энергияның физикалық табиғаты туралы қосымша мәліметтерді суреттеп, қазіргі заманғы космологтардың негізгі теориялық және байқаушы мақсаттарының бірі болып табылады.