**КСРО ұлттық-аумақтық бөлініс** — Кеңес Одағының құрамындағы ұлттық әкімшілік-аумақтық бірліктерді (одақтас республикалар, автономиялы КСР, автономиялы облыстар мен аудандар) бөлу үдерісі. Ұлттық шекараны белгілеу елдің әкімшілік-аумақтық құрылымын өзгертудің кеңейтілген үдерістің бөлігі болды, бұл кезде экономикалық және саяси себептер де ескерілді. Көп жағдайда ұлттық межелеп бөлуден кейін жергіліктендіру пайда болады. Бұл үдеріс мезгіл-мезгіл халықтың (тағы қар. Халықтардың КСР Одағына жер аударылуы), соның ішінде орыстардың күштеп депортациясымен жүрді.

Идеология
---------

Ленинизм доктринасына сәйкес әр ұлттың сөзсіз (халықаралық құқыққа тәуелсіз) өзін-өзі анықтау құқығы болды, бұл тек тілге ғана емес, әкімшілік-аумақтық бірліктер құруды да тұспалдады. Тілден басқа, әр ұлттың өзінің тұрғылықты жері болып, жалпы экономикалық байланыстың болуын болжады. Ұлттық межелеп бөлу ұлттық қозғалыстардың болуын ескерді. Осылайша, халықтардың өзіндік «иерархиясы» пайда болды:

1. «Одақтас республикалар» ұлты (әзербайжандар, қазақтар, қырғыздар, түрікмендер, өзбектер, тәжіктер, эстондар, латыштар, литвалықтар, молдавандар, армяндар, грузиндер, орыстар, беларустар, украиндар).
2. «Автономиялы республикалар» ұлты (татарлар, башқұрттар, қарақалпақтар, абхаздар, қалмақтар, карелдер, комилер, буряттар, сахалар, ұдмұрттар, марилер, мордвалар, осетиндер, ингуштар, шешендер, малқарлар, Еділ немістері, чуваштар, тывалар)
3. «Автономиялы облыстар» ұлты (адыгейлер, алтайлықтар, қарашайлар, еврейлер, черкестер, хакастар), «округтер» (коми-пермяктар, чукчалар, коряктар, ненецтер, эвенкілер) немесе «аудандар» (нанайлар)
4. мәртебесі жоқ ұлттар (сонау 1913 жылы Сталин ингилойларды еске түсірді, русиндер КСРО даулы мәртебеге ие болды, алеуттер, эскимостар, ительмендер, дүнгендер, саамдар мен сығандар ешқалай ерекшеленбеді).

Кейде ұлттың мәртебесі өзгеріп отырды: Карел-Фин КСР 1956 жылы одақтас республиканың артықшылықтарынан айырылды, ал автономиялы республикалардан болған қазақтар, қырғыздар мен тәжіктер одақтас республикалар атанды. Дағыстан мен Аджарияда біртұтас тіл болмаса да «автономиялы республика» мәртебесін алды (аджарлар грузин тілінде сөйлейді, ал Дағыстан АКСР — ұлттардың конгломераты болды). Өзінің автономиялы республикасы болған немістердің мәртебесі 1941 жылы төмендетілді: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жарлығымен республика таратылып — Сарытау (15 кантон) мен Сталинград (7 кантон) облыстары арасында бөлінді.

Социалистік ұлттардың қалыптасуы
--------------------------------

Ұлттық межелеу кезінде барлық ұлттар қалыптасқан жоқ, ал кейбіреулерін жасанды түрде құру керек болды.

Кейбір халықтар бөлініп кетті. Сонымен, ортаазиялық иран тілді тұрғындар кирилл әліпбиімен тәжіктерден тұратын халық ретінде ерекшеленді. Осетиндер екі республикаға, ал адығтар адыгейлер, кабардалар және черкестер болып бөлінді.

Басқа ұлттар, керісінше, бір ұлтқа бірігіп кетті. Осылайша, свандар мен мегрелдер (1913 жылы Сталин оларды бөлек халықтар деп санады) грузиндерге, Памир халықтары тәжіктерге қосылса, мокшандар мен ерзәндер мордваларға айналды. Сарттар өзбектерге қосылды.

Бірқатар халықтардың атаулары өзгертілді. Мұсауат партиясының әсерімен «Күнгей Кавказ татарларының» жергілікті тобына (бұл атпен олар 1913 жылы Сталинге белгілі болған) әзірбайжан деген ат берілді. Тұңғыстар эвенкілерге, ламуттар - эвендерге, вогулдар - мансилерге, гиляктар - нивхтарға айналды.

Социалистік ұлттардың қалыптасуында мектептердегі сауатсыздыққа қарсы күрес барысында ұлттық тіл оқытылатын ұлттық тілдегі газеттер маңызды рөл атқарды. Одақтас республикаларда ұлттық зиялыларды қалыптастыру үшін ұлттық театр құрылып, ұлттық кейіпкерлердің рөлін талап ететін тарихи кейіпкерлер туралы кинолар түсірілді. Сондай-ақ, төлқұжаттау кезінде ұлты көрсетілген бесінші баған енгізілді.

Ұлттық рәміздер біртипте болды. Ту жалауша сабының жоғарғы бөлігінде міндетті түрде алтын балға мен орақ бар қызыл түсті (КСРО туы, РКФСР туы, УКСР туы) болу керек еді. Ұлттық бірегейлік республиканың аббревиатурасымен не болмаса көк, ақ немесе жасыл жолақтармен бейнеленді. Елтаңба әдетте ұлттың мәдени және табиғи ерекшеліктерін білдіретін рәміздерді қоса, КСРО елтаңбасы нұсқасының «барлық елдердің жұмысшылары, бірігіңдер!» деген жазуы бар лентамен өрілген күн сәулесінің фонында балғамен және орақпен түрленуі керек болды. Әзірбайжан мақта мен мұнай бұрғылау қондырғысын, Армения - таулар мен жүзім, Беларуссия - беде, Латвия - теңіз, Эстония - қылқан жапырақты бұтақтарды қосты. Елтаңбаның жоғарғы жағында міндетті қызыл бес бұрышты жұлдыз болды.

Ресей Федерациясының қолданыстағы және таратылған ұлттық аумақтық-әкімшілік бірліктерінің өте толық емес картасы.

Еуропалық бөлік
---------------

КСРО Еуропалық бөлігінде үш одақтас республика болды:

— Ресей КФСР, оның құрамында көптеген ұлттық құрылымдар - Еділ немістерінің еңбек ұйымдастығы (1918), Башқұрт Кеңес Республикасы (1919), Карелия еңбек ұйымдастығы (1920), Мари автономиялы облысы (1920), Чуваш автономиялы облысы (1920), Вотск автономиялы облысы (1920), Татар АКСР (1920), Коми (Зырян) автономиялы облысы (1921), Қырым АКСР (1921), Коми-Пермяк ұлттық округі (1925), Мордва округі (1928), Ненец ұлттық округі (1929), ішінара РКФСР Еуропалық бөлігінде Қырғыз АКСР орналасқан (1920); РКФСР Еуропалық бөлігінде көптеген ұлттық аймақтар болды.

— Украин КСР, оның құрамында Молдава АКСР (1924) және Мархлевский поляк ұлттық ауданын қосқанда, бірқатар ұлттық аймақтар құрылды) (1925).

— Белорус КСР, онда 4 тіл ресми деп жарияланды: беларус, идиш, поляк және орыс, республиканың құрамында Дзержин поляк ұлттық ауданы құрылды (1932).

Кавказ
------

Ұлттық межелеу кезінде Кавказда кеңестенуден өткен бірқатар мемлекеттік құрылымдар бар болатын. Таулы Қарабақ автономиялы облысы Әзірбайжаннан бөлінді. Таулы АСКР бірнеше ұсақ фрагменттерге бөлінді: Малқария, Кабарда, Шешенстан, Солтүстік Осетия және Қарашай. Абхазия 1931 жылы автономиясын сақтай отырып, Грузияға қосылды

Орта Азия
---------

1928 жылғы карта ұлттық межелеуге дейінгі және одан кейінгі Орта Азия республикалары мен облыстарының шекаралары. 1925-1936 жылдардағы Қазақ АКСР *Каза**к**ская* деген атауды алды.
Ферғана аңғарының одақтас республикалар арасында бөлінуі
Орта Азия республикаларын ұлттық-мемлекеттік шекарасын белгілеу картасы (1924-1925)
Кеңестік Орта Азия аумағында ұлттық шекара белгілеу кезінде төрт ірі әкімшілік-аумақтық бірлік болды: РКФСР құрамындағы Қырғыз АКСР (орталығы Орынборда) және Түркістан АКСР (орталығы Ташкентте), Бұхара Социалистік Кеңестік Республикасы және Хорезм Социалистік Кеңес Республикасы. Бірінші болып 1924 жылы 27 қазанда Өзбек КСР (астанасы Бұхара қаласында) және Түрікмен КСР (КСРО құру туралы шарт 1925 жылы 13 мамырдағы КСРО Кеңестерінің 3-съезінің жарлығымен ӨКСР дейін кеңейтілген) құрылды. Тәжік АСКР (бұрынғы Шығыс Бұхара) автономия ретінде Өзбек КСР құрамына еніп, 1929 жылы ғана жеке одақтас республикаға бөлінді. Қазақтар қырғыздардан бөлінбей, РКФСР құрамына жекелеген облыстарға енгізілген. 1924-1925 жылдары Орта Азия жеріндегі қолданыстағы мемлекеттік түзілімдердің шекаралары халықтардың өзін-өзі анықтау және ұлттық дербестеу теориясына сәйкес толығымен қайта қаралды. Сонымен қатар, бар әлеуметтік-экономикалық кешендер әрдайым ескеріле берілмеді. Сонымен, Ферғана аңғарының жері (едәуір дәрежеде бұрынғы Қоқан хандығына сәйкес келді) Өзбек КСР, Тәжік АСКР (Хожант) және РСФСР құрамына кіретін Қарақырғыз АО (Ош) арасында бөлінді. Солтүстіктен шұратқа іргелес жерлер Қазақ АКСР өтті (Шымкент, Әулиеата). Автономия мәртебесінің жоғарылауымен аумақ төрт одақтас республикалар арасында бөлінді.

1924 жылы сәуірде РКФСР БОАК «Ташкент қаласы жұмысшыларының империалистік қыспаққа қарсы қорғаныс орталықтарының бірі ретінде көрсеткен еңбегі үшін» «Ташкент пролетариатын» Қызыл Ту орденімен марапаттады. Шекараларды белгілеудің негізі ретінде ұлттық-саяси ұстаным таңдалды, бірақ оны жүзеге асыруға ымыраласуды қажет ететін бірқатар факторлар кедергі келтірді: жекелеген аумақтардың ұлттық құрамының ығысуы, аумақтардың белгілі сауда орталықтарына тартылуы, байланыс жолдары, суару құрылыстары. Ташкент негізінен өзбектер қоныстанған жерде орналасқан, олар енсіз белдікпен қазақтар мекендеген аумақтарға дейін созылған. Ташкентті қазақ автономиясына - Қырғыз АКСР қосу идеясы қабылданғаннан кейін де Ташкентті қамтамасыз ететін басты арналардың құрылымдары кіретін Ташкент уезінің бірқатар болыстарын енгізу туралы табанды талаптар қойылды.

1924 жылы 27 қазанда ұлттық-аумақтық межелеп бөлу нәтижесінде Сырдария облысының көп бөлігі Қырғыз (Қазақ) АКСР өтті. Қалған кішкене бөлігі (Ташкент және Ташкент уезінің үштен бірі) Өзбек КСР құрамына кірді. КСРО орталық атқару комитеті Төралқасының мүшесі В. Молотовтың естеліктеріне сәйкес: «Орта Азия республикалары мен шекараларын құру - бұл толығымен сталиндік іс. Өткір күрес жүріп жатты - мысалы, қазақтар, олардың басшылары, Ташкенттің өздерінің астанасы болғанын қалап, осы үшін шайқасты... Сталин оларды жинап, осы мәселені талқылап, шекараларға қарап: Ташкент - өзбектерге , ал Верный, Алматы - қазақтарға, - деді».

Қазақтар халықтың басым бөлігін құрамағанына қарамастан, Ташкентті өздеріне алмақ болды. Нәтижесінде, 1930 жылы Өзбек КСР астанасы Самарқаннан Ташкентке көшірілді.

Бұрынғы Хиуа хандығының жері Өзбек КСР (Жаңа Үргеніш, Хиуа), Қарақалпақ АО (Қоңырат) және Түрікмен КСР (Ташауыз, Көнеүргеніш) арасында бөлінді.

Түркі тілдес халықтар мен тайпалардың көптеген спектрлерінен қырғыздар (қазақтар), қарақырғыздар (қырғыздар), қарақалпақтар, өзбектер мен түрікмендер этникалық консолидация орталығы ретінде бөлінді. Тұтас иран тілді тұрғындар аумағы тәжік ұлты ерекшелігінің айналасында шоғырландырылды.

| Меншікті аумақтар |
| --- |
| Межелеп бөлгенге дейін | Межелеуден кейін |
| Түркістан КФР РКФСР | Әмудария облысы | Қарақалпақ АО Қырғыз АСКР РКФСР |
| Жетісу облысы | Қырғыз АСКР РКФСРҚарақырғыз АО РКФСР |
| Самарқан облысы | Өзбек КСР |
| Сырдария облысы | Қырғыз АСКР РКФСРӨзбек КСР |
| Түрікмен облысы | Түрікмен КСР |
| Ферғана облысы | Қарақырғыз АО РКФСРТәжік АСКР Өзбек КСРӨзбек КСР |
| Хорезм СКР(1923 жыл 30 қазанға дейін Хорезм ХКР) | Қырғыз-қарақалпақ АО | Қарақалпақ АО Қырғыз АСКР РКФСР |
| Түрікмен АО | Түрікмен КСР |
| Өзбек АО | Өзбек КСР |
| Бұхара СКР(1924 жыл 19 қыркүйекке дейін Бұхара ХКР) | Түрікмен АО | Түрікмен КСР |
| Қалған бөлігі | Тәжік АСКР Өзбек АКСРӨзбек АКСР |

Межелеп бөлуден кейін ұлттық құрылымдардың одан арғы дамуы:

| Уақыты | Қазақстан | Қарақалпақстан | Өзбекстан | Тәжікстан | Таулы Бадахшан | Қырғызстан | Түрікменстан |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1924 жыл қазан | Қырғыз АКСР РКФСР құрамында | — | Өзбек КСР | Тәжік АСКР Өзбек КСР құрамында | — | Қарақырғыз АО РКФСР құрамында | Түрікмен КСР |
| 1925 жыл 2 қаңтар | -//- | — | -//- | -//- | Таулы Бадахшан АО Өзбек КСР құрамындағы Тәжік АСКР құрамында | -//- | -//- |
| 1925 жыл 16 ақпан | -//- | Қарақалпақ АО Қырғыз АКСР құрамында | -//- | -//- | -//- | -//- | -//- |
| 1925 жыл 15 маусым | Қазақ АКСР РКФСР құрамында | Қарақалпақ АО Қазақ АКСР құрамында | -//- | -//- | -//- | -//- | -//- |
| 1925 жыл 25 мамыр | -//- | -//- | -//- | -//- | -//- | Қырғыз АО РКФСР құрамында | -//- |
| 1926 жыл 1 ақпан | -//- | -//- | -//- | -//- | -//- | Қырғыз АКСР РКФСР құрамында | -//- |
| 1929 жыл 16 қазан | -//- | -//- | -//- | Тәжік КСР | Таулы Бадахшан АО Тәжік КСР құрамында | -//- | -//- |
| 1930 жыл 20 шілде | -//- | Қарақалпақ АО РКФСР құрамында | -//- | -//- | -//- | -//- | -//- |
| 1932 жыл 20 наурыз | -//- | Қарақалпақ АКСР РКФСР құрамында | -//- | -//- | -//- | -//- | -//- |
| 1936 жыл 5 ақпан | Қазақ АКСР РКФСР құрамында | -//- | -//- | -//- | -//- | -//- | -//- |
| 1936 жыл 5 желтоқсан | Қазақ КСР | Қарақалпақ АКСР Өзбек КСР құрамында | -//- | -//- | Таулы Бадахшан АО Тәжік КСР құрамында | Қырғыз КСР | -//- |

Мәнісі
------

Социалистік КСРО қазақ, қырғыз, өзбек, түрікмен және тәжік халықтарының ұлттық-мемлекеттік шекараларын белгілеу арқылы ұлттық-мемлекеттік этникалық топтар ретінде даму мүмкіндігі берілді. Кейіннен бұл аймақта бұрынғы кеңестік республикалардың негізінде жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуы мүмкін болды. Сонымен бірге ұлттық-аумақтық межелеп бөлудің аяқталмауы ұлтаралық қақтығыстардың дәнін салды, бұл одақтық билік әлсіреген кезде сезілді: Карабақ шиеленісі, Ош қақтығысы. Сондай-ақ бауырлас түркі халықтарының бөлінуіне әкеліп соқтырды.

Тағы қараңыз
------------

* КСРО әкімшілік бөлінісі
* Кеңестік республика

Сілтеме
-------

* *В. В. Бартольд.* Орталық Азиядағы ұлттық межелеп бөлу туралы
* Болшевиктердің «Хорезм эксперименті»
* Ферғана аңғары: этностық, этникалық үдерістер, этникалық қақтығыстар
* Ферғана аңғары: этностық, этникалық үдерістер, этникалық қақтығыстар // I бөлім
* Ферғана аңғары: этностық, этникалық үдерістер, этникалық қақтығыстар // II бөлім
* Ферғана аңғары: этностық, этникалық үдерістер, этникалық қақтығыстар // I бөлім

Әдебиет
-------

* John Everett-Heath (2003) *Central Asia: History, Ethnicity, Modernity*, Routledge-Curzon, Үлгі:ISBN
* Arne Haugen (2004) *The Establishment of National Republics in Central Asia*, Palgrave Macmillan, Үлгі:ISBN
* Terry Martin(2001). *The Affirmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union, 1923—1939*, Cornell University Press, Үлгі:ISBN
* Oliver Roy (2000) *The New Central Asia: The Creation of Nations*, NYU Press, Үлгі:ISBN
* Rogers Brubaker, *Nationhood and the National Question in the Soviet Union and Post-Soviet Eurasia: An Institutionalist Account*. Theory and Society, 23 [1] (February 1994): 47-78.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Лениншіл жас, Қазақ әдебиеті, Кизил Тоджикистон (Қызыл Тәжікстан), Совет Туркменистаны (*Советтік Түрікменстан*)
2. ↑  1926 жылғы Бүкілодақтық халық санағы.
3. ↑  1939 жылғы Бүкілодақтық халық санағы.
4. ↑  1939 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. Ташкент қ.
5. ↑  Болшевиктердің «Хорезм эксперименті»