recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Басқа мағыналар үшін Сырымбет деген бетті қараңыз.*

**Сырымбет батыр** (туған-өлген жылы белгісіз) – би, батыр. Арғын руының ішінде бәсентейіннен шыққан , ХVІІІ ғасырда қан майдан, жаугершілікте көзге түскен батырлардың бірі. Жоңғарлармен шайқаста Абылай, Баян, Малайсары батырлармен бірге көптеген жанкешті ерліктер көрсеткен.

Тарихи дерек
------------

Тарихи деректерде оның атын алғаш рет Ш.Уәлиханов «Исторические предания о батырах XVIII века» атты еңбегінде жазған. Ол Сырымбеттің ерлігі туралы мәліметті Тәтіқара ақынның жырларынан алғанын айтады.  

Тәтіқара ақынның бізге жеткен төрт толғауының бірінде Сырымбеттің аты аталады:  

...Көп қалмақтың жылқысы,  

Тұрымтайдай құнысты   

Бәсетиін Сырымбет,  

Оны да мен ер көрдім   

Оқ жіберіп ұрысты...  

Мағжан Жұмабай өзінің «Батыр Баян» поэмасында жырға қосқан Сырымбет (1756-1757 жж.), Қытай мен қазақтың соғыстарында Абылайдың жанында серік болған бәсентиін – Сырымбет батыр:  

...Жиылды өңшен ноян, ығай-сығай,  

Байжігіт, Тасболат пен би Толыбай,  

Ту баста Абылайды хан көтерген   

Қамқоры Қарауылдың шешен Қанай.  

Ашуы жауған қардай, шөккен нардай   

Қарт қыран қанжығалы қарт Бөгенбай.   

Бөкеннің жас жолбарыс жеткіншегі   

Аузынан жалын шашқан жас Жанатай.  

Найзасын нажағайдай ойнататын   

Жас барыс бәсентиін Сары Малай.  

Балталы, екпінді оттан Оразымбет,  

Сіргелі, шапшан оқтан ер Елшібек.  

Өзіне тірі жанды тең көрмейтін   

Тәкаппар Қошқарұлы ер Жәнібек.  

Қалданға ханмен бірге тұтқын болған,  

Жолдасы Абылайдың батыр Жәпек.  

Майданда от шашқандай оқ шашатын,  

Сырттанны Бәсентиін ер Сырымбет-  

Осындай өңшен көкжал жиылыста,  

Күңіреңіп жолбарыстай – «жау қайда?» — депті. (4, б.168-169)  

Сырымбет батыр ұрпақтары қазіргі Павлодар облысы Май ауданында (Кеңес мен Ямышево ауылдары аралығы) тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х
**Сатай** – Шуылдақ өзенінің аңғарындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Қайыңды ауылының оңтүстік-шығысында 47 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 246 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 6 кмге созылған, енді жері 4 км. Жер бедері жонды-белесті келген. Солтүстігінде Алпысбай қыстауы, солтүстік-батысында Сарыоба төбесі бар.

Өсімдігі
--------

Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында тобылғы аралас ши, бетеге, сұлыбас, бұйырғын, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Сатакэ Есисигэ (7 наурыз 1547 жыл - 19 мамыр 1612 жыл) - жапондық самурай, Сатакэ Есиаки атты адамның үлкен ұлы болған және Хитати ауданындағы Ота сарайын басқарған.

Өмірбаяны
---------

1562 жылы әкесі оған билікті берген, осылайша ол бар ауданды Сатакэ тайпасына біріктірген. Ол ең алғашында Сиракава сарайын жаулап алған, оған Ходзе тегі қызығушылық танытқан. Ол Сатоми Уцуномия тектерімен біріккен, Хитати тегін Ходзе тегінің шабуылынан қорғаған. Нумадзири шайқасы кезінде 20000 адаммен 80000 әскерге қарсы шыққан, жауы Ходзе болған.

1580 жылдың ортасында ол Датэ Масамунэ атты адамға ұйымдастырылғaн күреске араласқан. Оның әскері 1585 жылы Хитадори көпірінде Датэ әскерімен шайқасқа түскен.

1589 жылы Сатакэ тайпасын басқаруды өз Есинобу атты ұлына тапсырған, алайда билікте ұзақ уақыт бойы тұрақтаған. 1590 жылы Сатакэ тайпасы Тоетоми Хидэеси атты басшының вассалы атанған Есисигэ өмірінің соңына шейін Рокуго сарайында тұрған.

1580 жылдардың ортасында Есисиге Датэ Масамунэ атты адамға қарсы әрекетке араласқан, себебі Асина және Сома атты рулық тайпаларымен байланыста болған, 1585 жылы оның әскері Хитадори жанындағы шайқаста Датэ күшіне қарсы күрескен.Есисигэ Токугава қаһары кезінде Есинобу атты адамды қорғап қалған. 1602 жылы Сатакэ тайпасын тек қана Акита ауданына жіберген, осылайша олардың табыстары 2 еседен артық төмендеп кеткен (545000 коку шамасынан 200000 коку шамасына дейін төмендеген).

1589 жылы Есисигэ Сатакэ рулық тайпасын басқаруды ресми түрде Есинобу деген баласына ресми тапсырады, бірақ ұзақ уақытқа дейін билікке араласады. Есисигэ бар күшімен Одавара шайқасында көмектеседі. 1600 жылы Токугава Иэясу және Исида Мицунари атты басшылардың арасында келіспеушіліктер туғанда Есинобу сасқалақтап қалады. Алғашында, ол Исида жағына өтуді ойлайды және Уэсуги Кагэкацу атты адамға хат жібереді, соңында ойынан айнып қалады, Токугава жағына өтуге шешім қабылдайды. Сэкигахаре жанындағы шайқастан кейін Есисигэ Есинобу жағына шығып, оны қорғап қалуға тырысады. 1602 жылы Сатакэ рулық тайпасын Акита ауданына жібереді, оның табысы азайып қалады. Есисигэ өмірінің соңына дейін Рокуго сарайында тұрды.

Тұлғасы
-------

Есисигэ қатал жауынгер ретінде белгілі. Ол әскери адам позициясын ұстанғандықтан және өз болмысы бойынша суық жүзді тұлға болғандықтан қатал қолайсыз жағдайларға жақсы бейімделген. Ол Рокуго сарайында өмір сүре бастағаннан кейін оның Есинобу атты ұлы әкесіне қамқор бола бастаған.

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Сасықкөл (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Сасықкөл** – Есіл алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Шортанды ауданы Бозайғыр ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Көл теңіз деңгейінен 352 м биіктікте жатыр. Аумағы 3,8 км2, ұзындығы 3,2 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 8,4 км. Шарасында жыл бойы су болады. Көктем айларында шарасының аумағы ұлғайып 4,7 км2-ге жетеді жəне жағалауы 1,2 км-ге ұзарады. Көлдің ең терең жері 7,5 м, суының көлемі 3,6 млн. м3, су жиналатын алабы 60 км2. Қазаншұңқырда орналасқан көл жағалауы жарлауытты. Қар жəне жер асты суларымен толысады. Қараша айының ортасында суы қатып, сəуір айының соңында ериді. Суында шортан, сазан, таутан, мөңке, т.б. балықтар бар. Алабының 30–40%-ы егістікке игерілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Балқаш өнеркәсіп орталығы
**Балқаш кенді ауданы** - Қазақстанның Сарыарқадағы аса маңызды, көп металды кенді аймақтарының бірі. Ол Балқаш көлінің солтүстік және солтүстік-батыс жағында, негізінен, мыс пен сирек металдар шоғырланған үлкен өңірді алып жатыр.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кенді ауданда каледон тектогенезінде басталып, негізінен герцин тектогенезінде қалыптасқан күрделі тектоникалық құрылымдар, палеозой эрасында (девон-карбон) түзілген шөгінді және жанартау текті қышқыл жыныстар, геологиялық жасы мен құрамы әр түрлі интрузиялар (гранодиорит, гранит) шоғырланған. Молибденді мыс кендері — көне жанартаулар орнында қалыптасқан жоғары карбон гранодиориттерінде, сирек металдар — пермь граниттерінде, ал кейбір мыс, полиметалл, темір кендері — скарндерде кездеседі.

Аймақтың кен орындары
---------------------

Аймақта жүздеген үлкенді-кішілі кен орындары бар, олардың бастылары: Қоңырат, Қарабас, Борлы, Соқырқой (Сu, Мо), Саяқ]], Тесіктас, Қараоба (сирек металдар), Қаратас (Сu, Мо, Fe), Көкбозой, Гүлшат (полиметалл), т.б. Бұл кендер әр түрлі генетикалық типке жатады. Кен орындарының біразы ғана игерілген, олар Орталық Қазақстанның түсті металлургия өндірісін минералды шикізатпен қамтамасыз етеді, қалғандары түрлі дәрежеде барлану, зерттелу сатысында немесе экономикалық себептермен игерілуі кейінге қалдырылған. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
[1]

Акрополь
**Акрополь** (грекше аkroctіchіc, akroc- биік, polіc- қала), ежелгі гректердің биік төбе басына салынатын бекінісі. Бекіністі қоршай қала үйлері орналасқан. Акрополь — өзге үйлерден шоқтығы биік, қабырғасы қалың, қала халқының жаулардан қорғаныс табатын бекінісі, қасиетті орны болған. Тұрғындар мұнда құдайға құлшылық еткен. Дүние жүзіне әйгілі Афина, Парфенон, Эрехтейон, Ники-Аперос сияқты қалалар мен ғибадатханалардың акропольінде сәулет өнерінің тамаша үлгілері сақталған.[2][3]

**Акрополь** (грек. akropolis — үстіңгі қала)— ежелгі грек қаласының биікте орналасқан бекіністі бөлігі, соғыс кезінде тұрғындарға баспана болған қамалы.[4]

Ежелгі грек қалаларының биік төбе басында қамал-қабырғамен қоршалған акропольдары болған. Солардың ішіндегі ең атақтысы- Афины қаласындағы Акрополь. Мұны гректер парсыларды жеңгеннен кейін, біздің жыл санауымыздан бұрынғы 5 ғасырда салған Афины Акропольында кіре берісі салтанат қақпасы сияқты Пропилеи деп аталатын ерекше құрылыстан басталып, одан кескіндеме(көркем сурет) музейі - Пинакотека орналасқан. Акропольдың нақ ортасында дулыға киіп, қолына найза ұстағанданышпандық құдайы Афинаның алып қола мүсіні сұсты кейіппен төңіректі қалт жібермей бақылап тұрғандай әсер туғызған. Мүсін ескерткіштің артқы оң жағында Афинаның мәрмәр бағаналар тізбегімен көмкерілген әсем ғибадатханасы - Парфенон ірге көтерген. Оның шатыр маңдайшасы мүсіндермен безендіріліп, бір жақ бетіндегң мүсін-ескерткіштер Афина мен теңіз құдайы Посейдонның қала билігі үшін таласын бейнелеген. Ертедегі аңыз бойынша, қаһарланған Посейдон үш тіл сүмбісімен салып қалғанда жартастан бұлақ атқылап, ал Афинаның найзасы тиген жерден мәуелі зәйтүн ағашы пайда болыпты. Афинаның сыйы халыққа тиімдірек болып, қала билігі өзіне тиіпті делінеді. Парфенон қабырғасын белдеулей тартылған бедер суреттер Афина мейрамы күні Акропльға бет алған қала халқының шеруі бейнеленген. Әсіресе Афинаның парфенон ішіндегі мүсін ескерткішін гректер ерекше мақтан тұтқан. Ескерткіштің бет бейнесі мен қолы піл суйегінен қашалып, ал киімі мен шашы таза алтыннан құйылыпты. Акропольдағы үшінші ғимарат - Эрехтейонның ғибадатханасы. Ол Афина мен Посейдонның құрметіне салынған. Аңыз бойынша Эрехтойнның алдында расында да зәйтүн ағашы болыпты деседі. Ғибадатхананың ішінде терең сызат түскен жартас болса керек. абыздар мұны Посейдонның сүмбісінен қалған із деп жан сала дәлелдейді екен.

Дереккөздер
-----------

[5]

1. ↑  Ол кім. Бұл не. 1-том
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы I том
3. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
4. ↑  Өнердің ықшам тарихы—Антик өнері — Алматы, «Өнер» баспасы, 1988.—360 бет ISBN 5-89840-030-3
5. ↑  Ол кім Бұл не 1 том
**Үшарал, Солтүстік Үшарал газ кен орны** — Шу-Сарысу шөгінді алабындағы Үшарал-Кемпіртөбе газ кен орнына ұштасқан кен орны, 1970 жылы ашылған.

Жатыс сипаты
------------

Кен орны өлшемдері 3x7 км (-640 м-лік изогипса), амплитудасы 80 м, жарылым маңында орналасқан брахиантиклин қатпардан орын алған. Өнеркәсіптік газдылық төменгі пермнің тұзтасты терригендік қызыл түсті шөгінділерімен байланысты. Шомбал күмбез түріндегі жатынның беті бойынша жатыс тереңдігі 880 м, биіктігі 98 м, газ-су жапсарының белгісі -646 м. Газды горизонттың жалпы қалыңдығы 95 м, тиімдісі -44,5 газға қаныққаны -44,5 м. Жарықшақты кеуекті типтегі жинауыштар құмтастар мен алевролиттерден құралған, ашық кеуектілігі 4,23%, газға қанығу коэффициенті 0,48. Бастапқы қойнауқаттық қысым мен температура 10,52 Мпа және 4ГС. Диаметрі 19,1 мм-лік штуцерде газдың алғашқы шығымы 43-61 мың м3/тәу. Қалыңдығы 500 м-ден астам төменгі пермнің сульфатты-галогендік таужыныстары жатынның жапқышы рөлін атқарады.

Құрамы
------

Төменгі пермь газдарының 99,2%-ы азот, 0,46%-ы гелий, 0,04%-ы неон+аргон, 0,3%-ы көмірқышқыл газы. Жатынның режимі серпінді суарынды. Өнімді шөгінділердің қойнауқаттық сулары хлоркальцийлі типті, минералдылығы 272,7 г/л. Кен орны барлануда.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Саыр тал** (лат. *Salix purpurea*) – талдар тұқымдасына жататын , биіктігі 2-4 м бұта. Діңі жінішке, қабығының ішкі беті сарғылт, сыртқы көгілдір, жас бутақтары ұзын, туксиз, бети тегис, кабыгы сары не кара кошкыл. Жапырағы көкшіл сұр, пішіні сопақша келген қандауыр тәрізді, уз. 3-13 см, они 0,8-1,5 см. Наурыз – мамырда гүлдейді, гүл сырғасы жапырағымен бір мезгілде пайда болады, бүрінің уз. 3-5 мм. С.т. Бат. Еуропа, Солт.Африка, Кіші Азия, Монғолия, Жапонияда, КСРО-ның Европ. Бөлігінің оңтүстігінде, Қырым, Кавказ, Бат. Сібірде, Қазақстанда: Сарыарқада, Тобыл-Есіл алқабында, Ақтөбе Торғай обл-нда су жиегінде, ылғалды шабындықтарда өседі. С. Т-дын жінішке, солқылдақ ақ шыбығы қораб тоқуға пайдаланылады. Әсемдік үшін өсіріледі. Балды өсімдік, дін қабығында салицин бар, қаламшасынан жақсы өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Жоспарлы саяхаттар** — туристік ұйым белгілеген және дайындаған маршруттар бойынша жасалады; туристер базаларға орналастырылып, тамақтандырылады, оларға әр алуан транспорттық, экскурсиялық және басқа да қызмет көрсетіледі. 

Жолдаманы таңдап алғанда ең алдымен өз денсаулығының жайын және жорық кезінде кездесетін қөиындықтарға шыдауға күш-қуаттың жетер- жетпесін ескерген жөн. 

Жастар мен орта жастағы кісілерге, әсіресе, жаяу, шыңғымен жүретін, қайық немесе салмен жүзетін маршруттар қызғылықты. Жасы ұлғайған немесе күш- қуаты жеткіліксіз адамдар үшін жолдың біраз бөлігін транспортпен жүретін және белгілі бір жерде серуендеп тынығатын туристік маршруттар ұйымдастырылады. Сондай-ақ балаларымен келген ата- аналарға арнайы белгіленіп, тиісінше жабдықталған маршруттар болады. 

Алыс маршруттарға әуес адамдар үшін поезбен, теңіз және өзен кемелерімен, автобуспен, самолетпен баратын транспорттық саяхаттар ұйымдастырылады. Туристік- жолаушылар үшін архитектуралық ансамбльдерді, жаңа салынып жатқан құрылыстарды, музейлерді аралап көрсететін, теңіз жағасында дем алатын және т.б. мүмкіндік жасалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Сары шоқсары** (лат. *Bupleurum aureum*) – шатыршагүлділер тұқымдасы, шоқсары туысына жататын тамыры көлбей өскен, көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

Ботаникалық сипаты
------------------

* Сабақтарының іші қуыс, сырты жұмыр, биіктігі 1,5 метрге дейін жетеді. Сабақтары кейде бірнешеу болады.
* Жапырақтары тықыр, жұмыртқа тәрізді, төменгі жағындағыларының сағақтары қысқа, жоғарғы жағындағылары отырмалы.
* Гүлдері сары, майда, гүл сабақтары қысқа, 15-20-дан жиналып гүлшоғырын жасап тұрады.
* Жемісі - сопақшалау, ұзындығы 4-5 мм-ге жететін қоңыр түсті дәнектер. Маусым-шілде айларында гүлдейді. Жемісі шілде-тамыз айларында піседі.

Өсетін жері мен таралу аймағы
-----------------------------

Ресей, Қырғызстан, Моңғолия, Тянь-Шань тауында, Қытайда таралған. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында, Тарбағатай, Қарқаралы тауларында кездеседі. Орманның шеттерінде, өзеннің жағалауларында, қайыңды ормандардың ішінде өседі.

Емдік қасиеті және қолданысы
----------------------------

Құрамында С дәрумені, каротин, сапониндер, алкалоидтар, рутин, нарциссин бар.
  

Дәрі жасау үшін өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін жинайды. Бұл өсімдіктен жасалған дәрілер өт қалтасы қабынғанда және бауыр ауруларын емдеу үшін қолданылады. Асқазанның қышқылын көбейтеді, бауырдан өттің бөлінуін күшейтіп, оның химиялық құрамын жақсартады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.
**Үш қабатты ұрықтың пайда болуы**. Дамудың келесі сатысында бластула қабаты ішке қарай ойысады да одан жасушаның ішкі қабаты пайда болады. Осының нәтижесінде қос қабат қалыптасады. Мұндай қос қабатты даму сатысын *гаструла* деп атайды. **Гаструла** (грек. *gaster* — асқазан) - іші қуыс екі қабат жасушалардан тұратын ұрық. Бұл екі қабат *ұрық жапырақшалары* деп те аталады. Гаструла сатысындағы сыртқы қабатты *эктодерма* немесе *сыртқы ұрық жапырақшасы*, ішкі қабатты - *энтодерма* немес *ішкі ұрық жапырақшасы* деп атайды. Энтодерманың ішкі қуысы бірінші реттік ішектің, ал оның сыртқы ашылатын тесігі бірінші реттік ауыздың бастамасы болып есептеледі. Көпжасушалы жануарлардың ұрығының эктодерма және энтодерма қабаттарының арасынан үшінші қабат - мезодерма қалыптасады.

1. ↑  Жалпы биология 10 сынып ISBN 978-601-293-067-2
**Жосалы минералды су көзі**, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында, Жосалы тауының солтүстік бөктерінде орналасқан. Су көзі орналасқан алап девонның туфтекті-шөгінді жыныстарынан түзілген. Жер қыртысы жарығынан шығып жатқан судың тәуліктік шығымы 100 – 300 м3 (пайдаланылатын су қоры тәулігіне 190 м3), судың минералдығы 0,4 – 0,5 г/л. Құрамында темір ионы мол (100 – 125 мг/л), аздаған йод, бром, фтор бар. Жосалы минералды су көзінің негізінде денедегі қан қызыл түйіршіктерінің азайып кетуін, асқазан шырыны, басқа да іштегі сырқаттарды емдейтін «Жосалы» санаторийі жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------
**Үш жүз он төртінші атқыштар дивизиясы** — әскери құрамандағы 1941 ж. шілде — тамыз айларында Петропавловск қаласында Солтүстік Қазақстан, Көкшетау және Павлодар облыстарының тұрғындарынан жасақталды (алғашқы командирі генерал-майор А.Д. Шеменков). 

Дивизия құрамы біраз әскери дайындықтан кейін 19 тамызда майданға жөнелтілді. 6 қыркүйекте дивизия Ленинград маңына жетіп, 7-дербес армияның құрамына енді. Дивизия 1941 жылдың қыркүйегінен 1944 жылдың жазына дейін Ленинград майданында ұрыс қимылдарын жүргізді. 1941 — 42 ж. Лодейное Поле, Свирь өзен маңында қауырт ұрыстар жүргізді. 1943 ж. қаңтардан 1944 ж. қаңтар аралығында Ленинградты жау қоршауынан босату үшін болған ұрыстарға қатысты. 1944 ж. 1 ақпанда дивизия Кингисеппті азат етіп, осы үшін оған "Кингисепптік" құрметті атағы берілді. 1944 ж. маусымда Маннергейм шебін талқандауға қатысты. 20 маусымда Выборг қаласын жаудан азат етті. Дивизияның атқыштар полкіне "Выборгтік" құрметті атағы берілді. 1944 ж. желтоқсан — 1945 ж. қаңтар аралығында дивизия лығында дивизия Польшаның Жешув қаласы ауданына әкелініп, 1-Украина майданының құрамына кірді. Бұл жерде олар Висла — Одер және Жоғары Силезия шабуыл операцияларына қатысты. 1945 ж. 24 наурызда дивизия 2-дәрежелі Кутузов орденімен, ал атқыштар полкі Александр Невский орденімен марапатталды. 1945 ж. 9 мамырда дивизия Чехословакия аумағына еніп, 10 мамырда Наход қ-н, 11 мамырда Градец-Краловені жаудан азат етті және сол күні Пардубицеге барар жолда өзінің соғыс жорығын аяқтады. 1945 ж. 31 мамырда дивизия таратылды. 1995 ж. Жеңістің 50 жылдығы құрметіне дивизия жауынгерлеріне Петропавловск қаласында М.Әуезов және университет көшелерінің қиылысында мемориалдық ескерткіш-белгі қойылды.[1]

Тағы қараңыз
------------

* Үш жүз оныншы атқыштар дивизиясы
* Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы
* Үш жүз он алтыншы атқыштар дивизиясы
* Үш жүз сексен жетінші атқыштар дивизиясы
* Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Ион Константин Брэтиану** (рум. Ion Constantin Brătianu; 2 маусым 1821 — 16 мамыр 1891) — Румынияның XIX ғасырдағы басты саясаткерлерінің бірі. Дмитрудың інісі, Ионел, Дину және Винтилэ Брэтианудың әкесі. Ол сондай-ақ ақын Ион Пилаттың атасы.

Биография
---------

Румынияның Ион Брэтиянның 185 жылдығына арналған  маркасы
Ион Константин Брэтиану 1821 жылдың 2 маусымында Питешти қаласында Арджештен шыққан ауқатты жер иелерінің отбасында дүниеге келеді.

1838 жылдын бастап Валаштық армияда қызмет етеді,  1841 жылы Парижде өз оқуын бастайды. осылайша дәл сол жерде республикалық партиямен алғашқы байланыс орнатады. Ион Брэтиянмен бірге Розетти қозғалысына Голеско бауырлары да қатысады. 

1848  жылы Брэтиянға арналған,портрет
Отанына орала салсы Брэтиен досы Константин Розеттимен және өзге жастармен  (сонымен қоса үлкен ағасы Дмитримен) 1848 жылы Валаштық төңкеріске қатысады.Төңкерістің соңғысы орыс және түрік жасақтарымен басылады.

Сілтемелер
----------

* Keith Hitchins, *România 1866—1947*, Bucharest, Humanitas, 2004
* Stevan K. Pavlowitch, *A History of The Balkans 1804—1945*, Addison Wesley Longman Ltd. 1999

Әдебиеттер
----------

* Братиану, Иван // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}
Аксел (Аксель) Бакунц **(арм.Ակսել Բակունց; Александр Степанович Тевосян, 13 маусым 1899, Горис, Ресей империясы — 8 шілде 1937, Кеңеңс Үкіметік Армения) — армяндық жазушы-прозашы, кино-сценарист, аудармашы және белсенді адам.**
Шын есімі — Тевосян Александр Стефанович.

Биография
---------

Кедей отбасында дүниеге келген. 1923  жылы  Харькова ауыл-шаруашылық университетін бітіріп, Зангезур ауданының басты агрономы болды.

Шығармалары
-----------

Ең танымал шығармалары — «Альпийская фиалка» ( Арпеник Чаренцке арнап жазылған, Егеш Чаренцтің бірінші әйеліне), «Лар-Маркар», «Письмо русскому царю», «Киорес» (1935)жіне т.б.

Сонымен қатар Бакунц  кино-сценарист («Зангезур» және т.б.). 1927 жылы «Мтнадзор» қысқа уақыт аралығындағы тарихтар ағылшын тілінде 2009 «The Dark Valley» болып аударылды.

### Әңгімелері

* «Альпийская фиалка»
* «Фазан»
* «Лар-Маркар»
* «Письмо к русскому царю»
* «Беседа Муро»
* «Белый конь»
* «Орешники братства»
* «Сын гончара»
* «Закат провинции»
**Тянь-Шань шыршасы**  (лат. *Pícea tianschánica*) — қарағайлар тұқымдасына жататын мәңгі жасыл, қылқанжапырақты ағаш, бұта. Ол Шренк шыршасы түрше. Алматы облысында кең таралған. Теңіз деңгейінен биіктігі 1300-3600 м. Осы ағаштар Тянь-Шань эндемиктері  және тек-ғана Іле Алатауында, дәл сондай Жетісу Алатауында кездеседі.

Сипаттамасы
-----------

**Тянь-Шань шыршасы** — қалдық өсімдіктер. Жас ұзақтығы 250–300 жыл. Ұсақ тасты, жартасты тау беткейлерінде бірыңғай шыршалы кейде сібір самырсынымен аралас орман құрап өседі. Орта биіктігі 60 метрге жетеді, ал сыпайы жағдайында 100 метрге жетеді. Орта жуандығы 2 метрге дейін жетеді. Діңінің қабығы қоңырқай сұрғылт түсті, қабыршақтанып оңай сылынады. Қылқаны (жапырақтары) 4 қырлы, үшкір, ұзындығы 2-3,5 см, ені 2,0 мм-дей, ұзарған өркенінің қабық төмпешіктерінде бір-бірден болады. Жапырақтары түскенде төмпешіктері сақталып қалады. Бүрі сопақша, цилиндр пішінді, ұзындығы 8-10 см, жуандығы 2,5-4 см. Жеміс жапырақтары, көбінесе бүрлерінде орналасады. Мамыр айында гүлдейді. Вегетативтік (өсімді) жолмен көбейеді. Тұқымы мамырда, қоңырқай түсті келеді, жұқа қанатшалы өсіндісі арқылы желмен таралады, тамыз-қыркүйекте піседі. Алғашқы 15 жылда баяу (жылына 5-25 см), содан кейін тез өседі.

Осы шыршаның ағаш

Пайдалану
---------

Шыршаның ағашы көптеген құнды қасиеттерге ие. Ол керемет берік. Революцияға дейін бұл шыршаны құрылыс материалы ретінде пайдаланған. Одан Алматының тұрғын үйлері және қоғамдық ғимараттар салынған, оның ішінде атақты Кафедралды шіркеу де бар. Осы ескерткішті 70-ші жылдары қалпына келтіруде ХІХ ғасырдағы үйлердің бөренелері пайдаланылды — олар жақсы сақталған **Тянь-Шань шыршасы**ның ағашынан — музыкалық ішекті аспаптар: гитара, домбыра жасауда таптырмайтын бағалы материал. 

Орман
Құлатылған ағаштар
Ағаш қатты жел артынан құлады

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматыкітап. Растителный мир Казахстана. ISBN 9965-24-742-0
2. ↑  Осы ағаштар еш жерде жоқ. Тек-ғана Тянь-Шаньда бар
3. ↑  "Credos" баспасы. Алматы жолсерігі. ISBN 978-601-80060-1-2

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ель тяньшанская, Ель Шренка  (орыс.). — Тянь-Шань шырша.
* Шыршалар бойынша  (қаз.). — Тянь-Шань Шырша.
Йоги Берра
**Йоги Берра**( шын аты **Лоуренс Питер Берра** 12.5.1925 жылы дүниеге келген) - кэтчера және аутфилдера позицияларында Басты лигада ойнаған, американдық бейсболшы, сонымен қатар менеджер және бейсбол жаттықтырушы. Бейсболдағы барлық карьералық 19 жылын «Нью-Йорк Янкиз» командасында ойнаған. Осы ойын тарихында, қатарынан үш рет Америка Лигасының бас жүлдегері болған әлем бойынша 4 ойыншы қатарында. Содан кейін Американдық та, Ұлттық Лиганы да басқарған 7 жаттықтырушы қатарына кірді. 1972 жылы «Ұлттық даңқ залы»-ндағы таңдаулы тұлға болды. Бейсбол тарихында ең үздік спортшы былып атанды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* *Barra Allen* Yogi Berra: Eternal Yankee —  New York: W. W. Norton & Company, 2009. — ISBN 0-393-06233-3.
* Статья в Encyclopedia Britannica(қолжетпейтін сілтеме)

Дереккөздер
-----------
**Альфарид Низамұлы Илялетдинов** (16.1.1929 жылы туған, Қызылорда облысы Бесарық станциясы) – биология ғылымдарының докторы (1966), профессор (1968), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (1983), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1971).

Мәскеу мемлекеттік университетіін (1951) және оның аспирантурасын (1954) бітірген. Қазақстан ғылымдар академиясының Топырақтану ғылыми-зертеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1954–57), ал 1957 жылдан Микробиология және вирусология ғылыми-зертеулік институтында ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, осы институт директорының ғылыми жөніндегі орынбасары (1960–61), директоры (1966–95), сонымен қатар Ғылымдар академиясының биология ғылымдары бөлімшесінің академигі-хатшысы (1976) және Ғылымдар академиясының Төралқасының мүшесі (1985–90) болды. «Минералды қосылыстардың биологиялық жолмен мобилизациялануы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері табиғаттағы органикалық және минералдық заттардың айналымындағы микроорганизмдердің рөлін зерттеуге және оларды мал азығын өндіруде қолдануға арналған.

Ол өнеркәсіптің ластанған суларын ауыр металдар ионынан, цианидтерден және органикалық заттармен ластанулардан тазарту үшін микроорганизмдерді пайдалану жөнінде іргелі ғылыми-зерттеулер жүргізіп, бұрын ғылымда анықталмаған факультативті анаэробты бактерияларды тапты. Ол көп жылғы жүргізілген ғылыми-зерттеулердің нәтижесінде шырынды мал азығы – сүрлемнің құнарлылығын арттыру мақсатында құрғақ бактериялық ашытқыларды, физиологиялық мақсаттағы бентобак–пробиотиктерді тауып, оларды өндіріске енгізуге тікелей басшылық етті. Илялетдинов Альфарид Низамұлының жетекшілігімен ауыл шаруашылығы малдарының төлдерінде және құс балапандарында кездесетін колибактериоз ауруын емдеу үшін сүт және пропион қышқылы бактерияларынан даярланған – лакотовит препаратын ветеринариялық тәжірибеге енгізу жолға қойылды.

Илялетдинов Альфарид Низамұлы 193 ғылыми-зертеулік еңбектің авторы, 20 авторлық куәлігі бар. «Құрмет Белгісі» орденімен (1981) марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
**Тянь-Шань арқары** (лат. *Ovis ammon karelini*) – қуысмүйізділер тұқымдасына жататын аша тұяқты аң.

Денесі ірі, құлжасының басы үлкен және орала біткен қошқар мүйіздері бар, саулықтарының денесі жинақы, мүйіздері жіңішке, қысқа, сәл артқа қарай иілген. Тянь-Шань, Шу-Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауында таралған. Таулы жерлерде теңіз деңгейінен 2000 – 4000 м биіктікте мекендейді. Көбіне жотаның ашық беткейлеріне жайылады, маусымдық қоныс аударады. Қыс айларында қары аз тау етегіне қарай жылжыса, жазда таудың биік жоталарына көтеріледі.

Тянь-шань арқары 2,5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Қазан – қараша айларында күйекке түсіп, сәуір – мамырда жалқы (кейде егіз) қозы табады. Әр түрлі шөптесін өсімдіктермен қоректенеді. Қорегін іздеуге негізінен түнде, қыс айларында күндіз де де шығады. Арқарлардың негізгі жауы – қасқырлар. Кезінде өте көп ауланған, саны жылдан жылға азайып барады. 20 ғ-дың 70 – 90-жылдары 650, Шу-Іле Алатауында – 280, Жетісу (Жоңғар) Алатауында – 300-дей, Теріскей Алатауында – 300-дей, "Алтынемел" ұлттық табиғи саябағында – 100 шақты басы болған. Қазір бұлардың 1,6 – 1,8 мыңдайы ғана қалды. Ақсу-Жабағылы қорығында, "Алтынемел" ұлттық табиғи саябағында, Алматы, Аңдасай, Көксу және Тоқты қорықшаларында қорғалады. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Хошоуыт хандығы** (*жеңілдетілген қыт.* 和硕特汗国), кейде **Кукунор хандығы** — XVII-XVIII ғасырлардағы ойраттардың мемлекеттік бірлестігі (қазіргі Қытай Халық Республикасының Цинхай және Тибет провинцияларындағы аймақтарды алып жатты).

Тарихы
------

XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы
1630-шы жылдарға қарай Гелугпа мектебінің жағдайы курт нашарлады. 1637 жылы Далай лама V және Панчен лама IV құпия түрде дүрбен-ойрат (төрт ойрат) кнзьдеріне өз елшілерін жіберген. Ойрат кнзьдерінің шешімі бойынша Тибетке хошоуыт князі Гуши бастаған әскер жорыққа аттанды. Ойрат әскері Кукунор өзенінің бойында "қызылтелпекті" Кагью мектебінің одақтасы болған ірі шығыс моңғол феодалы Цогто тайшынының 30 мыңдық әскерін жеңді. Осы жеңістен кейін хошоыт тайпасының басым бқлігі Кукунор өзеніне қарай қоныс аударды. 1641 жылға қарай Дапай ламаның қарсылартары болған "қызылтелпектілер" мен олардың одақтастары талқандалды. 1642 жылы Гуши хан тибектіктердің наразылығын тудырмау үшін жоғарғы билікті Далай ламаға беруге мәжбүр болды.

Цин империясының күшеюі Тибеттің зайырлы және діни билеушілерінің наразылығын тудыра бастады. 

1717 жылы Жоңғар хандығының билеушісі Цэван Рабдан Тибет пен Хошоуыт хандығын жаулап алды. 1720 жылы цин әскері ойраттарды Тибеттен қуып шығып, билік басына өз жақтастарын қойды.

Лобсанг Тенджин Цин империясынан өзін Тибеттің билеушісі ретінде тануын талап етті. Алайда Цин империясы ескі әкімшілік жүйені жойып, Тибеттегі билікті өз жақтастарына тапсыруды көздеді. 1723 жылғы Лобсанг Тенджиннің көтерілісі 1724 жылы басып жаншылды. 1725 жылы Цин империясы Хошоуыт хандығының жерінде Синин басқармасын құрды.

Хошоуыт хандығының билеушілері
------------------------------

Лхавзан ханның мөрі
* Гуши-хан (1642—1655)
* Даян Очир-хан (1655—1688)
* Даши-Батур (1668—1671)
* Гончигдалай-хан (1671—1701)
* Ванчжар (1701—1703)
* Лхавзан-хан (1703—1717)

Дереккөздер
-----------

* «История Востока» (в 6 т.). Т.III «Восток на рубеже средневековья и нового времени. XVI—XVIII вв.» — Москва: издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. ISBN 5-02-017913-2
* Хойт С.К. Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.
* Хойт С.К. Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7-10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286-289.
**Альфонсо Лопес Микельсен** (ис. *Alfonso López Michelsen*; 30 маусым 1913(19130630), Богота, Колумбия — 11 шілде 2007, Богота) — Колумбияның саяси және мемлекеттік қайраткері, президент. Мамандығы – адвокат. 1958 ж. Микельсен «ұлттық майдан» туралы келісімге қарсы «либералдық-революциялық қозғалыс» деген саяси топ құрды. Кейін либералдық партияға жікшілік идеясынан бас тартты. Льерас Респтрепо үкіметінің сыртқы істер министрі болды. 1974 ж. сәуірде либерал партиясының атынан президент болып сайланды. Сайлау қарсаңында Микельсен өзінің ұлтық табысты мейлінше әділ бөлуді, ұлттық экономиканың шетел капиталынан тәуелсіздігін жақтайтынын, елдің демократиялық жолмен дамуына күш салатынын мәлімдеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Кордоба халифаты** – Пиреней түбегінде 929 – 1031 жылдар аралығында салтанат құрған мұсылман мемлекеті. Пиреней түбегін арабтар мен берберлер жаулап алғаннан кейін Кордоба әмірлігі (756 – 929 жылдары) құрылып, астанасы Кордоба қаласы болған. Абдуррахман II 929 ж. өзін халифа деп жариялағандықтан әмірлік Кордова хилафатына айналды. Кордова хилафаты 10 ғасырдың аяғы мен 11 ғасырдың басында аса қуатты мемлекет болды. Кордова хилафаты билеушілері жікшілдік пиғылдағы араб-бербер тайпа көсемдерін талқандап, түбектегі христиан мемлекеттерімен жүргізілген соғыстарда үлкен жеңістерге жетті. Нәтижесінде Кордова хилафаты саяси-экономикалық жағынан айтарлықтай нығайып, сауда мен мәдениеттің өркендеуіне кең жол ашылды. Бірақ билеушілер арасында үздіксіз болып тұратын тақ таластары ел ішінде өзара соғыстар туғызды. Соғыстар кезінде бай қалалар қирап, егіншілікпен айналысқан аймақтар қаңырап бос қалды. 1031 ж. Кордова хилафаты бірнеше ұсақ әмірліктерге бөлініп кетті.

Тарихы
------

756 – 1031 жж. болған мемлекет - Кордоба, Хилафатының елордасы өз уақыта Еуропаның ең үлкен және байлық қаласы болды.

Кордоба қаласы
7 ғасырда араблар солтүстік Африкадан Испанияға келіп, Кордоба Хилафаты орнатылған. Осы уақыта солтүстік Испания, және Португалияда Христиан патшалықтар: Арагон, Кастилия, Наварра және Астурия болды, олар арабтармен жаугершілік күресу — «Reconquista» (ұрып өзіне қарату) басталды. «Reconquista» 722 ж. Ковадонга шайқасымен басталды, христанлар жеңіс алып, Астурия патшалығы жасады. Сондықтан араблар пиреней тауларға кеттіп, фрасиамен соғысу бастады. 1469 ж. Кастилия мен Арагон патшалықтар бірлесті, және бір мемлекет – Испания істеді. 1492 ж. христиандар ең соңғы мұсылман мемлекеті – Гранада патшалығын басып алды.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Халифаттар мерзімдері |
| --- |
|  |
| Ислам |
|  |
| 
 |

 |
***Шынболат Ділдебаев** (1937-1998) ақын, термеші. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет кызметкері*
(1991). 

Найман тайпасының Бағаналы руының Ақтаз бөлімінен шыққан. Жезқазған тау-кен техникумын бітірген (1964). 1957-1992 жылдарында Жезқазған кенішінің №45 шахтасыңда жұмысшы, ауысым мастері болып істеді. 80-жылдардан республикалық ақындар айтысына жиі қатысып, жүлделі орындарга ие болды. Онымен қоса шебер термешілдігімен танылды. ***Шынболаттың*** заман, адам туралы толғаулары өршіл ақынның асқақ рухын, еліне, жеріне деген сүйіспеншілігін аңғартады. Оның («Шындық» т. б.). «Кенші сыры» (1993), «Жылжиды жылдар» (1997) өлендер жинағы жарық көрді. Актөбе, Қызылорда, Сәтбаев қалалары мен Шиелі ауданының құрметті азаматы. Сәтбаев қаласында Кеншілер сарайына ***Шынболат*** есімі берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Лето** – ежелгі грек мифологиясында – алып Кея және Феба алыптарының қызы, Зевстің әйелі. Гера үшін Зевс Летомен ажырасып кетті. Тағы оның зайып алындағы ғашығы. Аполлон мен Артемида егіздерінің анасы.

Балалардың туылуы
-----------------

Зевс, оны бөденеге айналып кернеді. Летоға босанатын уақыт келгенде, қызғаншақ Гера Летоға қатты жер беріп қояды.

Ең танымал нұсқасында, Гера оны бүкіл жер ғаламшарында аңдып жүрді. Тек Делос аралында ол Артемиданы туып, Артемиданың көмегімен Апаллонды туды.

Нұсқа: Летоны Пифон іздеп келгенде, Зевстің бұйрығымен Борей Летоны делосқа апарды. Делоста Лето оливаны ұстап Артемида мен Апаллонды туды.

Нұсқа: Лето жүзетін Делос аралынан көмек сұрады, осылай ол Гераның рұқсатысыз туды. Осы жасаған жақсылығы үшін Лето Делосты танымал етемін деді. Осылай, Делос Летоға балаларын тууға мүмкіндік берді. Бірақ, Гера Илифияға Летоға көмектеспе деп бұйрық береді. Лето босану толғағында қиналып жатырды: көптеген құдайлар оның жанында тұрып жаны ашыды. Егер құдйлар оған табынса, Илифия көмек етуге келісті. Нұсқалардың бірінде, Лето Артемиданы бірінші туып, бірден анасына Апаллонды тууға көметесті. Артемида мен Апаллонның сәтті туылуынан кейін Делос қозғалмайтын болды.

Дереккөздер
-----------

* Лето, в мифологии // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* *Любкер Ф.* Реальный словарь классических древностей. М. 2001. В 3 т. Т.2. С.259
* Мифы народов мира. М. 1991-92. В 2 т. Т.2. С.51-52
**Далалық шие** (лат. *Prunus fruticosa*) — раушангүлділер тұқымдас шие туысына жататын көп жылдық бұта. Қазақстанның далалы, орманды далалы аймақтары мен жалпақ жапырақты ағаш ормандарында, әсіресе, Тобыл, Есіл, Ертіс өзендерінің арнасы мен жағасында өседі.

Биіктігі — 0,2-1, кейде 2 м, өте жиі өскен бұтақтары бөрік баса тығыз орналасады. Өркендері шыбық тәрізді жіңішке, жас кезінде түкті, өсе келе түктері түсіп қалады. Жапырағы ұзынша келген, үстіңгі беті күрең жасыл, жылтыр, астыңғы жағы ақшыл. Ақ гүлі қос жынысты, 3—4-тен топталып шатырша гүлшоғына жиналған. Сәуір-мамырда гүлдеп, шілдеде жемісі піседі.

Жемісі — шырынды, сүйекті, диаметрі 8—12 мм-дей. Жемісі жеуге жарамды, түрлі сусындар дайындауға пайдаланады. Бал арасы гүлінен бал жинайды.

* Дала шиесіДала шиесі
* Шиенін гүлдеген кезіШиенін гүлдеген кезі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдер сөзді, І-том
**Далашық жотасы** – Іле Алатауының оңтүстік-шығыс сілемі. Шілік (Шелек) және Жіңішке өзендерінің суайрығы.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы жерінде.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 2336 м. Ендік бағытта созылған жотаның ұзындығы 35 км, ені 5-12 км. Жонды-белесті келген тау тектоникалық жарықтармен, сай-жыралармен тілімденген. Оңтүстік беткейі тіктеу, солтүстік жайпақтау келген.

Топырағы, өсімдігі
------------------

Жотада таудың ормандық күлгін топырағы, ал етегінде қара топырақ қалыптасқан. Баурайында астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер, шатқалдарында орман, тауда альпілік шалғын өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Шатонёф-сюр-Шара́нт** (фр. Châteauneuf-sur-Charente) — Пуату — Шаранта аймағында орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Шаранта. Кантонның басты қаласы - Шатонёф-сюр-Шарант.Коммуна орналасқан жер— Коньяк. INSEE коды — 16090.

Географиясы
-----------

Коммуна Парижден 410 км, Пуатьеден 115 км, Ангулемадан 18 км қашықтықта .Коммуна бойынан Шаранта өзені ағып өтеді.

Халық қоныстануы
----------------

2008 жылы коммунада 3452 адам тұрған.

Климаты
-------

Климаты - теңіздік. Метеостанция Коньяк қаласында орналасқан.

Басқарушылары
-------------

1989-1995 жылдарда Рене Кай, 1995-2001 жылдар аралығында Жак Боб ,2001-2014 жылдарда Жерар Кастен басқарған.

Экономикасы
-----------

2007 жылы 1965 адам еңбекке жарамды болған, оның 1445 адам белсенді, 520 адам белсенсіз болған. 1445 адамның 1290 адамы жұмыс істеген, 155 жұмыссыз болған.

Көрікті жерлері
---------------

Сен-Пьер шіркеуі (XII ғасыр). 1862 жылдан бері тарихи ескерткіш. 

Сен-Сюрен шіркеуі (VIII—IX ғасырлар). 1925 жылдан бері тарихи ескерткіш. 

Оссуарий (XII ғасыр). 1990 жылдан бастап тарихи ескерткіш.

Сілтемелер
----------

* Шатонёф-сюр-Шарант
* Шатонёф-сюр-Шарант (фр.). Францияның зерттеу институты.
**Далалық карта** - Дала жұмыстары барысында бүкіл табиғи
және жасанды ашылымдарды жоспарлы түрде зерттеу нәтижесінде жасақталатын кез келген геологиялық мазмұндағы карта. Мұндай карталар бетінде әр түрлі тау жынысытардың таралу ауқымы, олардың геологиялық шекаралары, тау жынысы қабаттарының бір-бірімен астасу сипаты, тектоникалық құрылымдардың өзіндік орны, тау жынысы қабаттары астасуының реттілігі және олардың алдын-ала анықталған геологиялық көнелігі, геологиялық денелерге шоғырланған пайдалы қазбалар, табиғи ашылымдардың, тау-кен қазындыларының, бұрғылау ұңғымаларының, организмдердің қазба қалдықтары ұшырасқан нүктелердің таралу сипаты, т.с.с. мәліметтер көрсетіледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0

﻿
Луиджи Мадонис (итал. Luigi Madonis, кейде тіпті Madoni немесе Madonnis; 1690 (кейбір деректер бойынша 1700), Венеция — 1767 кейін) - италияндық композитор.

Вивальдиде оқыған. 1725 - 1726 жылдары Бреслау қаласында әртістер тобында концертмейстер болып жұмыс жасайды. 1729 - 1731 Парижда скрипкашы болып сәтті концерт жүргізеді. 1731 жылдан бастап Ресейге көшіп келіп, Санкт-Петербург императорлық театрдың оркестрінде жұмыс жасайды. 

Мадонис "орыс" музыкаларын жаза бастаған алғашқылардың бірі болды. Ол орыс халқының халық әндерін италияндық мәнермен (үлгімен) көркемдеген. Орысша сюита мен жаңа композициялық стильдің негізін қалады.

Дереккөздер
-----------
**Жасыл василиск** – бауырымен жорғалаушылар класының кекіректілер туысына жататын кесіртке. Оны «екі айдарлы василиск» деп те атайды.

Орталық Американың тропиктік ормандарында, Оңтүстік Мексика мен Панамаға дейін тараған.

Ұзындығы тұмсығынан бастап құйрығының ұшына дейін 1,5 м-ден асады. Ерекше түрлерінің салмағы 8 келіге дейін тартады.

Қолда асыраса, он жылдай тіршілік етеді.

Құйрығы өте ұзын, тамағында екі шетінен қысыңқы қапшығы болады. Қысқа аяқтарында өткір тырнақтары бар. Осы тырнақтары арқылы ағаш арасында оңай қозғалады.

Артқы және алдыңғы аяқтарында жарғақсыз 5 саусағы болады. Тікенекті айдары жауларынан қорғануға көмектеседі.

Басқа кесірткелер сияқты жауының аузына құйрығын үзіп қалдырады. Біраз уақыт өткен соң құйрығы қайтадан өсіп шығады.

Маймақ аяқтарымен су бетін сарт еткізіп ұрып, кішкентай ауа қалташасын жасап алады, ол василисктің суға батып кетпеуіне көмектеседі.

Василиск ағаш басынан суға құлап түсіп, су бетімен алға қарай секундына 1,5 метр жылдамдықпен зуылдап жүгіреді.

Екі айдарлы василиск – тек Латын Америкасына тән кесіртке.

Василиск жәндіктермен, арқан балықтармен, түрлі құрттар және шекшектермен қоректенеді. Кейде өсімдіктерді де жейді.

Жыртқыштардан оны қоршаған ортамен бірдей түске ене алатын қорғаныш реңі құтқарады.

Қауіп төнген кезде кейде суға секіріп түсіп, тез жүзіп кетуге тырысады. Айбат шегеді. Егер ол көмектеспесе, құйрығымен қатты ұрып жібереді, тістеп немесе тырнап алады.

Кейбір түрлерінің еті мен жұмыртқасы – Мексиканың батысындағы тұрғындардың ұлттық тағамы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ж 27 ЖАНУАРЛАР. - Алматы: «Аруна» баспасы. - 208 бет. - Сер.: «1100 қызықты дерек».
*Басқа мағыналар үшін Сырымбет деген бетті қараңыз.*
**Сырымбет даласы** – Көкшетау қыратының солтүстік-батыс жағындағы үстіртті жазық өңір. Теңіз деңгейінен 330 – 380 м биіктікте орналасқан.

Географиялық орны
-----------------

Әкімшілік жағынан Солтүстік Қазақстан облысындағы Айыртау ауданының құрамына кіреді. Сырымбет даласында кішігірім көлдер (Құмдыкөл, Ақбас, Саумалкөл) көп.

Климаты
-------

Климаты тым континенттік; шілденің орташа температурасы 19°С, қаңтарда –18°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300 мм.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Геологриялық жағынан неогендік шөгінділер басым тараған.

Өсімдігі
--------

Аумағы далалық белдемге жататындықтан, оның күлгіндеу қара топырағында дала табиғатына бейім өсімдіктер өседі, кей жерлерінде қайың мен қарағай аралас шоқ орман кездеседі. Жері түгелдей дерлік игерілген.

Тарихи дерек
------------

Сырымбет даласы – ұлы ғалым Ш. Уәлихановтың өмірімен байланысты тарихи жерлердің бірі. Ақан сері бұл өңірге арнап өзінің «Сырымбет» әнін шығарды, Біржан сал мен Жаяу Мұса табиғаты әсем Сырымбет даласы жайлы ән шырқаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Борис Наумович Болдырев** (16.02.1952, Алматы қаласы). Спорт ойындары бойынша бапкер 

1973 жылы КазКСР Министрлер Кеңесі жанындағы дене тәрбиесі және спорт комитетінде, Қазақ ҰПУ-де, "Қайрат" футбол клубында, "Караван" АҚ-да істеді.

Өзінің қызметін спорттық журналистикамен қоса атқарды. Қазақстандық даңқты спортшылар туралы "Мельбурннен Мәскеуге дейін" деректі кітабын құрастырушылардың бірі.

2001 жылдан бері ҚазСТА факультеті деканы. Дене тәрбиесі және спорт журналисі мамандығының қалыптасуымен шұғылданады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3
**Виноградов Борис Степанович** (6.4.1891, Вольск-10.7.1958, Ленинград)- совет зоологы, биология ғылми докторы (1934), профессор (1939), В.Харьков университетінің физика-математика факультетінің жаратылыс тану бөлімін бітірген (1918). 1918-1920 жылдары осы университеттің зоология кафедрасында ассистент, 1921-1958 жылдары КСРО ғылым академиясының зоология музейінде, кейін зоология институтында сүт қоректілер бөлімінің меңгерушісі. Осы аралықта ол Харьков және Ленинград университеттерінде мұғалім қызметін атқарған. Ол 120-дан астам ғылми еңбектің авторы. Ол Ленин ордені және Еңбек Қызыл Ту ордені, бірнеше медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Жасыл Шам** (ағылш. *Green Lantern*) — DC Comics компаниясының комикстерінде көрінетін көптеген ойдан шығарылған кейіпкерлердің атауы. Ең бірінші Жасыл Шам - Алан Скотты жазушы Билл Фингер мен суретші Мартин Ноделл ойлап тапқан. Алғаш рет All-American Comics #16 (1940 шілде) комиксінде бой көрсетті.

Әрбір Жасыл Шамның күшке толы сақинасы болады. Ол сақина иесінің дене күші мен рухани күші бекем болып тұрғанда физикалық әлемді басқаруға мүмкіндік береді. Алтын ғасыр Жасыл Шамы - Алан Скоттың сақинасы сиқырдан қуат алған. Кейінгі Шамдардың сақиналарын Ғалам сақшылары жасап шығарып, лайықты үміткерлерге сыйға тартқан. Олар ғаламшараралық полиция ретінде Жасыл Шамдар Корпусын құрайды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін суперқаһармандар жайлы комикстердің сатылымы азайып, DC Жасыл Шам - Алан Скотт туралы хикаялар шығаруды доғарады. 1950-жылдардың соңында комикстердің Күміс ғасырының басталуы кезінде редактор Джулиус Шварц сценарист Джон Брум мен суретші Джил Кейнге Жасыл Шам кейіпкерін қайта тірілтуді тапсырады. Бұл жолы ол Әділдік Лигасының мүшесі, сынақшы-ұшқыш Хэл Джордан ретінде қайта оралды. 1970-жылдардың басында автор Дэнни О’Нил және суретші Нил Адамс Жасыл Шамды садақшы Жасыл Жебемен біріктіреді. Ғарыш тақырыбындағы бірнеше сериялар және жердегі кездейсоқ әртүрлі Жасыл Шамдар жайлы сериялар жарық көреді. Олардың ішіндегі ерекшеленетіндері — Джон Стюарт, Гай Гарднер және Кайл Райнер.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Уоллес, Дэн (2008), "Зелёный Фонарь", in Dougall, Alastair, *Энциклопедия DC Comics*, Нью-Йорк: Dorling Kindersley, pp. 144-147, ISBN 0-7566-4119-5, OCLC 213309017
**Бори́с Григо́рьевич Пло́тников** *(туғ. 1949 жылы)* —кеңестік пен ресей театр мен киноның аткері,Ресейдің еңбегі сінген әртіс(1998).

Биография
---------

Борис Плотнкиов 2 сәуірде 1949 жылы Невьянск қаласында(Свердловск облысы) туды.

Ол 1970 жылы № 57 мектебінде Новоуральск қаласында Орал мемлекеттік университетің және Свердловск театр училищесің (Ю.Жигульский курсы) бітірді.

1970 жылдан 1978 жылға дейін Свердловск ТЮЗінде қызмет етті.1978 жылдан бастап Борис Мәскеу сатира театрында жұмыс істеп жүрді.1988 жылдан бастап Кеңес әскердің орталық академия театрында,ал 2002 жылдан бастап А.П.Чехов атындағы МХТ труппасында қызмет етіп жүр.

  

1976 жылы Плотников Лариса Шпитьконың «Восхождение» фильміне дебютке шықты.Тағы «Собачье сердце» фильмінде Борменталь дәрігерің ойнағаннан кейін әйгілі болды.

1992 жылы «Литургия оглашённых» фильмінде басты рөлді Даниловты ойнады.
***Жасылтауылжық*** немесе көкторға- қауырсын жабыны жасылдау сарғыш ренді дене бітімі тығыз,жуан тұмсықты қунақ тұқымдас құс. Бөлме құстарымен әуестенушілер осы реңіне байланысты Орман Баққунақ ,деп ааған болса керек. Алайда жасылтуылжық баққунақтан кем дегенде екі есе үлкен,тұмсықтарында да айырмашылық бар. Жасылтуылжық Евуропа,Кавказ және кіші Азия ормандарында таралған. Ортп Азияның таулы ормандарында ,соның ішінде Қазақстанның оңтүстігінде оқшауланып жайғасқан.Бұл құс Тәңіртаудың солтүстік баурайын бойлай біртіңдеп шығысқа қарай таралып мекендейді.Мәселен, ол Алматыда бұдан 20 жыл бұрын пайда бола бастады,ал қазыр бұл құс кала тынымбақтары мен саябақтарының әдеттегі тұрғыны болып алды.
Жасылтуылжық көктемде науырызда көріне бастайды да аталықтары бірден сайрай бастайды. Еурапалық сайрағыш құстардың жақсы білгірі проффесор Л.Б.Беме былай деп жазылған : «Жасылтауылжық сыңғырлаған әуені баурап әкететін әсемдігінен айырылған жоқ». Ол үнде таза назды ысқырық бар және құбылып шыққан әуезі өте үнді. Ұясын ағаштарға салады.Сылындыдағы 4-5 көгілдіреу ақшыл жұмыртқалары 12-14 күн басады.Балапандарды аналықпен аталық соншама уақыт ұяда жемдейді; Олар ұшып кеткеннен соң аналық пен аталық бірлесып тағы бір балапан өргізеді. Жасылтуылжық екінші ұядағы балапандар ұшқан соң топтасып жылыстайды,ал қыркүйекте олар оңтүстікке қарай ұшады. Қазанның оңтүстігінен әр жерлерден ғана қыстап қалған бірен-саран жасылтуылжықты кездестіруге болады.