recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Бекежан Исағалиұлы Тілегенов**(10.3.1934, Қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Георгиевка ауылы -10.2.1998, Алматы) — қазақ жазушы. ҚазҮУ-ды бітірген (1957). 1957 -65 ж. "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас
Алаш") газетінде, 1965 - 68 ж. сол кездегі Қазақстан Компартиясы Алматы қалалық к-тінде, 1968 -69 ж. Әдебиет және өнер институттында, 1969 - 75 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-нде қызмет істеген. 

1975–88 ж. "Жұлдыз" журналының бас редакторы әрі Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы, 1988-92 ж. шығарм. жұмыста болған.

1993 - 96 ж. Қазақстан Тіл к-тінің бөлім бастығы қызметін атқарған. Алғашқы "Таң нұры" әңгімелер жинағы 1965 ж. жарияланған. "Көктемде ызғарлы" (1966), "Сені қайдан табамын" (1985) повестері, "Аққайнар" (1976), "Уақыт" (1981) романдары жарық көрген. 

Бірқатар шығармалары орыс тіліне аударылып, "Атамекен" (1986) таңдамалысы басылды. "Құрмет белгісі" (1981) орденімен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Владимир Георгиевич Бердов** (21.05.1952, Алматы). Траншеялық стендтен ХДСШ.

Қазақстанның бірнеше мәрте чемпионы және жүлдегері, Бүкілқазақстандық спартакиадасының чемпионы (1979). ҚазКСР-і кубогінің жеңімпазы, КСРО чемпионатының күміс жүлдегері (1981), "Алтын қырғауыл" Бүкілодактық турнирінің қола жүлдегері, КСРО-ның чемпионы және рекордшы (командалық есепте 600 мүмкіндіктен 588 ұпай (А.Титиренко, В.Скоробогатов, В.Чепутусов, В.Бердов). Әлемнің ресми емес рекордшысы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3
**Бекен Айтжанов** (1926-1977, Атырау облысы). БОКОК-тің Ленинградтағы жоғары мектебін бітірген (1957). 1943-1945 жылдары - Доссор АКҚ жұмысшысы. 1945-1957 жылдары - мұнайшылардың мәдениет үйінің директоры, қолөнер училищесінің тәрбиешісі, Мақат аудандық комсомол комитетінің екінші, бірінші хатшысы. 1957-1971 жылдары - Мақат аудандық партия комитетінде бөлім меңгерушісі, хатшы, Байшонас, Құлсары МАБ парткомдарының хатшысы, Жылыой аудандық партия комитетінің хатшысы. 1971 жылы - Атырау облыстық кәсіподақ Кеңесіне төраға болып сайланған. Екі мәрте «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Владимир Генрихович Бойко** ─ орыс, кеңес жазушысы, редактор, журналист, аудармашы, ақын, эссеист. 

1956 жылы 26 наурызда Краснояр қаласында дүниеге келген. 1973-1978 жылдары М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде оқиды. 

1995-1998 жылдары «Вечерний Обниск» газетінің бас редакторы болады. «Шестое чувство» әдеби бірлестіктің құрамына кіреді. 2009 жылдан бастап «Час-Пик» газетінің шеф-редакторы. 

Кент Маргареттің «Как выйти замуж» шығармасын аударған.

Шығармалары
-----------

* «Никогда не жалеть»
* «Как ветра ищет парус...»
* «Млечный город».

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Бекежан Айбекұлы** (1667, Ақтөбе өңірі, Мұғалжар тауы маңы - 1730) - батыр.

«Қыз Жібек» жырындағы Бекежанның прототипі. Сүрмерген садақшы, «қылыштың перісі» атанған. Ел арасында оның ерлігін баяндайтын көптеген жырлар сақталған. Алғашқы әйелі - башқұрт мырзасы Құрамыстың қызы Салиха. Одан туған Қайрақ Бекежанұлы, Байрақ Бекежанұлы, Тайлақ Бекежанұлы деген үш ұлы да танымал батырлар. Тайлақ Аңырақай шайқасында Кіші жүз жасагын бастаса, Байрақ пен Қайрақ - мыңбасы болған. Бекежан батырдың дүниеден озуы жайында екі түрлі дерек бар: бірінде, 45 жасында соғыста алған жарақаттан қайтыс болды десе, екіншісінде түрікмендермен болған соғыста мерт болды делінеді. Бекежан мен оның ұлдарының қабірлері Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Шідерті өзені бойындағы Тайлақ қорымында. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Думчев Владимир Зиновьевич** (1946, Атырау қаласы) - мемлекет қайраткері.

Атырау ауыл шаруашылығы техникумын (1965), Ташкент темір жол институтын (1972) бітірген. 1965-1968 жылдары — "Коммунизм жолы" кеңшарында техник-механик. 1968-1972 жылдары — Кеңес Армиясы қатарында азаматтық борышын өтеген, Атырау темір жол бөлімшесінде автоматика және телемеханика бөлімінің инженері. 1972-1974 жылдары — Гурьев қалалық партия комитетінде өндіріс және көлік бөлімінің бастығы, хатшы. 1974-1984 жылдары — КОКП ОК-нің Ауғанстандағы кеңесшісі, Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғары партия мектебінде оқыған. 1986-1988 жылдары — Ембі аудандық партия комитетінің I хатшысы. 1988-1991 жылдары — Қазақстан Компартиясы ОК-нің нұсқаушысы, Қызылорда облыстық партия комитетінің II хатшысы. 1991-2003 жылдары — «Шеврон» компаниясының арнайы жобалау бөлімінің менеджері. 2003 жылдан «Теңізшевройл» БК-ның арнайы жобалау бөлімінің менеджері. 1990 жылы ҚазақКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған. 

«Халықтар Достығы» және «Құрмет» (2003) ордендерімен және «Еңбектегі ерлігі үшін» (1986) медалімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Бекбике** - әр түрлі кезеңге жататын археологиялық ескерткіштер орны. Жылыой ауданының орталығы Құлсары кентінен солт,- батысқа карай 45-50 км, Бекбике темір жол бекеті мен автомобиль жолы арасындағы шағын аумақта орналасқан. Құмшағылдар басып кеткен төбешіктерде неолит-энеолит (жаңа тас және мыс-тас) дәуірлерінде өмір сүрген адамдардың тұрақтары ашылып, олардан әр түрлі шақпақ тастан жасалған жебенің оқтары, екі жақты тегіс ретушті қырғыштардың сан алуан түрлері, бір жүзді пышақ дайындауға арналған пластиналар, істіктер, бұрғылар т. б. құралдар табылды. Қыш ыдыстардың табылған сынықтарына қарағанда, олардың түрлері жұмыртқаға ұқсас, ернеуі кең, ал беттері толық әр түрлі геометриялық оюлармен әшекейленгені аңғарылады. Табылған заттардың мұнда б. з. б. IV—III және II мың- жылдықтың басында өмір сүрген халықгардың мал өсіріп, аң аулаумен шұғылданғанын және көршілес Маңғыстау, Үстірт, сондай-ак Еділ, Жайық өңіріндегі өзі тектес мәдени орталықтармен тығыз байланыста болғанынан мағлұмат береді. Келесі қола дәуір (б. з. б. II мыңжылдық) ескерткіштерінен көптеген қыш ыдыстардың, тарақ жүзді штамптардың көмегімен жасалған меандр, ойық, үшбұрыш, текше оюлармен әшекейленген сынықтар, ал көшпелі сарматтар кезеңіне (б. з. б. IV—I ғ.) қатысты заттардан темір қанжарлардың сынығы, жебенің қола ұштары, әр түрлі құмыралардың сынығы, ұршықтың бастары т. б. табылды. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1
**Ұзын өркенді өсіру** — өркені ұзын болып келетін өсімдіктердің (жүзім, жеміс-жидек, көкөніс және әсемдік үшін өсірілетін өсімдіктер) өркенін өсіру әдісі. Бұл әдіс жүзім өсіруде кең қолданылады. Ұ. ө. ө. үшін биіктігі және жуандығы әр түрлі бағана қазыққа сым немесе жіп тарту арқылы бірнеше қатар желі жасалады. Тіректі тік, көлбеу, көлденең, екі қатар етіп орнатады. Ұзын өркендерді бір немесе екі қатарға орналастырғанда оларға күн сәулесі жақсы түсіп, топырақ жақсы қызады және күтіп баптауға, өнім жинауға қолайлы келеді. Желінің биіктігі әр түрлі (аласалары 40 — 120 см, биігі 150 — 250 см), оларға аралығы 40 — 50 см болатын 1 — 5 қатар сым тартылады. Қазақстанның оңт. облыстарында қалқанды аспа қолданылады. Аласа ағаштардың өркенін тік (шабдалы, алхоры, т.б.), жеміс ағаштарын еңістеу тірек қойып өсіруге болады. Жайылып өсетін өркендерді біркелкі жалпақ қатарда өсіреді. Қияр, қызанақ, баклажан, т.б. бір жылдық көкөніс дақылдарының өркенін тік тіректе өсіру әдісі кең таралған. Ұ. ө. ө. әдісі әсемдік үшін өсірілетін өсімдіктерге де қолданылады.

Дереккөздер
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Қазақ елінің салтында асқа сойыс, сабасымен яғни қымызымен, тарту-таралғыларымен барады. Ұлттың жөн-жосығы бойынша жолынан жығылмай бару ел, ер намысы. Одан ешкім бұрылып кете алмайды. Сойыс яғни мал, мал болғанда тек жылқы ғана апарады. Жақын жер болса қой айдап та барады. Сиыр, ешкі малы мұндай ұлы жиынға жарамайды. Апарған сойыс малға қосылмайды, асқа, яғни тойға барған басқа елдің қонақтарына сойылады немесе бәйгеге, тарату, сый-сияпат ретінде беріледі, яғни үлестіріледі. Мал терілері де қарапайым да қарапайым адамдарға үлестіріледі. Сойыс малының бір жілігін саба әкелгендердің ыдысына салып жібретін ескі ырым бар. Бұл жақсы тілек пен ықылас белгісі әрі дәстүр, ғұрып.

Дереккөздер
-----------

Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.
**Бекемкүл Батырбекқызы** (22 мамыр 1945 жыл, Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Жаңа-Базар ауылы) — ақын-жазушы, сәулетші, əнші, философ, суретші, қобызшы.

Бекемкүл Батырбекқызы Қазығұрт тауының күнгей бетінде шаруа отбасында дүниеге келген. 1952 жылы осы ауылдағы М.Горький (қазіргі Елшібек батыр) атындағы орта мектептің 1-ші сыныбына барып, оны 1962 жылы өте үздік бағамен бітіреді. 1962-1966 жылдары Алматы қыздар педагогика институтының студенті болып, оның қазақ тілі мен əдебиеті мен факультетін айрықша дипломмен аяқтады. 1966-1979 жылдары ҚСЭ-де ғылыми қызметкер бола жүріп, 1973-1975 жылдары Мұқтар Əуезов атындағы "Əдебиет және өнер" институтынында фольклор бөлімінде сырттай аспирантураны бітірген. 1979-1980 жылдары Ақмола облысы Ерейментау қаласындағы "Прогресс" газетінде редактордың орынбасары, 1980-1991 жылдары Алматыдағы "Жалын" жастар баспасында насихатшы редактор, 1991-1995 жылдары Президент органы "Халық кеңесі" газетінде қызметте болды. 1994 жылы көп балалы ана ретінде зейнетке шықты. 2000-2001 жылдары К.Байсейітова атындағы дарынды балалар мектебінде, 2001-2004 жылдары нөмір төртінші қалалық емханада қазақ тілінен ұстаздық етті. Бекемкүл Батырбекқызы сәулетші, əнші, философ, суретші, қобызшы, дәрігер, есепші мамандықтарын меңгерген.

"Қазығұрт қызғалдағы"(1979-1980 жылдар), "Ақ сезім"(2003 жыл), "Сұлу сезімді сұңқарым"(2004 жыл), "Өмір өрнектері"(2005 жыл), "Нұр шапағаты"(2009 жыл), "Жаңа жыр" атты жыр жинақтарының авторы. 1995 жылы Түркияның Анкара қаласында өткен бүкіл əлем құрылтайында "Түркия-Қазақстан" əні (М.Омаровтікі) бас жүлдеге ие болып, 2012 жылы Алматыдағы тіл мерекесінде "Ана тілім" өлеңі екінші орын, 1996 жылы "Егемен елім-ай" жене "Қазығұртым ауылым" Республикалық қазақ радиосының "Туған ел туралы жырлар" бəйгесінде бірінші орын алды. 2001 жылы Алматыда өткен "Біз естімеген бір əн" бəйгесінде "Ақ маңдай əже"(М. Сүндетованікі), 2004 жылы Махамбет ақынның туғанына 200 жыл толу құрметіне ЮНЕСКО шеңберінде өткен əн бәйгеде (Махамбет баба"(əні Д.Тілендінікі) жүлделі орынға ие болды. 2005 жылы Шымкентте өткен "Арай" атты əн бəйгесінде "Айша бибі" гран-при алды. "Ана даңқы" орденімен, медальдарымен марапатталған. 
[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Суан - Бағым шежіресі, Алматы 2012
**Қалқымамен қазып алу** — қалқыма машиналармен қазып алу барысында пайдалы қазындыларды қопсыту, кесектігіне қарай іріктеу, бағалы компоненттерді шоғырландырып бөліп алу, бос жыныстарды шығарып оларды үйіндіге жеткізу процестерінің жиынтығы. Қалқыма агрегат қымбат металдар мен минералдарды (алтын, платина, касситерит, алмаз, ильменит, сонымен қатар құм, грави тағы баска пайдалы қазындыларды) өндіргенде қолданылады. Қалқыма агрегатымен өзен, көл, теңіз, мұхит арнасынан сулы ұсақ шашыранды кен орындарын қазып алады. Сонымен қатар тәжірибе жүзінде суы аз, не суы жоқ терассаларда орналаскан кен орындарында қалқыма агрегатын кенді қазып алу жұмысына да қолданылып жүр, ол үшін кен орнына қолдан (жасанды түрде) су толтырылады. Кенді қалқыма агрегатпен қазып алғанда кен орнының жатысына, оны жауып жатқан бос жыныстарға байланысты қазып алудың бірнеше тәсілдері қолданылады. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
**Қамал күзету** - Қазақтың ұлттық ойындарының бірі.

Ойнаушылар санынан бір "күзетші" тандалады және ол ортада орналасады. Сол жерде сауыт (қамал) орналасады. Қалған ойнаушылар шамасы диаметрі 10 м шеңбер бойынша тұрып, қамалды доппен лақтырып "атады", ал "күзетші" орнын ауыстырып отырып оны шабуылдан қорғайды. Қамалға тигізген "күзетшімен" бірге өз рөлдерімен ауысады.
Ойнаушылардың минималды саны: 1 қақпашы, 1 шабуылшы; максималды ойнаушылар саны: 1 қақпашы, 3 шабуылшы.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 2 ақпанның 2014 жылы.
**Ашықпаша-заде**, Дервиш Ахмет ибн Шейх Яхья ибн Шейх Салман ибн Ашық Паша (1393/1400, Түркия, Амазия — 1481/84, Константинополь) — орта ғасырдағы түрік тарихшысы. Анадолының атақты сопы ақыны Аладдин Әли Ашық Пашаның немересі. Жастық шағы жөнінде мәліметтер аз. 1437 ж. Меккеге қажылық сапар шегеді. Мұрат ІІ (1421 — 51) және Мехмет ІІ (1451 — 81) сұлтандардың Балқандағы жорықтарына қатысады. Кейін өз көзімен көрген және естіген оқиғалар жөніндегі мәліметтерді жинақтап, "Осман әулетінің шежіресі" ("Terвrіch-і Al-і Osman") деген көлемді шығарма жазды. Таза түрік тілінде және оқуға жеңіл жазылған бұл еңбек түрік тарихының бастауы, көне кезеңдері жөнінде маңызды дерек болып табылады.[1] [2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Yenі Тьrk Ansіklopedіsі, 222-223 s, Іstambul, 1985;
2. ↑  The New Encyclopedіa Brіtannіca, Vol. 1. pp.  633 – 634; Chіcago, Auckland (London) etc. 1994.
**Халидолла Дүйсеев** (1930 – 25.12.2009) – партия және кеңес қызметкері, КСРО кәсіби-техникалық білім беру ісінің үздігі. Домбырашы.

Өмірбаян
--------

Халидолла Дүйсеев 1930 жылы Бегайдар ауылында дүниеге келген. Руы Есентемір, бөлімі Көн Бессары, Кіші Жүз.

Қамысқаладағы М.Горький атындағы орта мектебін аяқтады.

1947 жылы Гурьев педучилищесінің бастауыш сыныптың мұғалімі деген диплом алып М.Горький орта мектебінде ұстаз болды. 

1957 - 1970. Кеңес Армиясы қатарынан босаған соң, Күкіртті бастауыш мектебінде мектеп директоры, Тұщықұдық ауылдық Кеңесі атқару комитетітнің хатшы.

1968 Гурьев пединститутының тарих факультетін бітірген 

1970 - 1974. Бақсай ауылдық Махамбет ауданын Кеңесі атқару комитетітнің төрағасы.

1977 - 1978. Ақжайық ауылдық Махамбет ауданын Кеңесі атқару комитетітнің төрағасы.

1975 - 1976. Сарайшық кәсіптік-техникалық училищесіне (бүгінде ол Махамбет аграрлық колледжі) директордың орынбасары.

1978 - 1991. Оқу шаруашылығының басшысы.

Белгілі өнер иесі ретінде Тұщықұдық ауылындағы ұлттық оркестр, Аққыстау халық театры сынды өнер ұжымдарының құрылуына зор үлесін қосқан ұйымдастырушылардың бірі.

Қоғамдық қызметі
----------------

Бірнеше мәрте аудандық комсомол, кәсіподақ, партия конференцияларына делегат, жергілікті Кеңестің депутаты болып, партия ұйымы тексеру комиссиясының мүшесу болды.

Отбасы
------

Әкесі – Дүйсе Теңелбайұлы (1892-1965), анасы – Збира Жалғасбайқызы Өтеғалиқызы (1898-1972). Дүниеге ұш бала әкелді: Шәмшия (1925), Халидолла (1930), Қанапия (1939).
Зайыбы - Жәнипа Сабырқызы (1932-2005), дүниеге он бір перзент әкелген. "Алтын алқа" алқасына ие болған, КСРО-ның "Батыр-Ана" атағын алған (1972). Отбасында алты қыз, бес ұл дүниеге келген: Какима, Фатима, Мәншүк, Венера, Ақмарал, Ақбөбек, Қуанышкерей, Пангерей, Құттыгерей, Орынғали, Думан

Марапаттары
-----------

КСРО кәсіптік-техникалық саласының үздік қызметкері.

Бірнеше медальдармен, Құрмет грамоталарымен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Әдебиеттер
----------

* Тұщыкұдык ауылы шежіресі/ Алматы, Сардар баспа үйі, 2014, 285 бет. ISBN 978-601-7174-37-8
* Сайпеден Сидағалиев "Айналайындарыма Аманат"/ Алматы, Сардар баспа үйі, 2016. ISBN 978-601-80579-2-6
**«Бригада жиналысы»** немесе **«Түскі ас»** — қазақ кескіндемешісі Салихитдин Айтбаевтың 1972 жылы салған суреті. Жанры — кубизм.

Айтбаевтың суреттерінде бояу қанықтығы мен композиция құры­лымы ешкімге ұқсамайды деуге болады. Оның Пабло Пикассо мен Анри Матисс туын­дыларының түпнұсқасымен танысуы суретшінің шығарма­шы­лығына айтарлықтай ықпал еткен.

Суреттің алғашқы нұсқасы (осы тақырыпта, бірақ басқа техникада) 1960-шы жылдары салынған. Оның аты — «Тың игеру. Түскі ас». Кейін суретші сынға ұшыраған соң оны қайта салып шыққан. Сыншылар суретте «Жасырын кешкілік» сюжетімен ұқсастық, «пикассизм», «буржуазиялық сарын бар» деген еді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айтбаевтың «Бақыты»
2. ↑  Қазақстандық бес картина Sotheby’s-те сатылады
3. ↑  Картины казахстанских художников выставят на аукционе Sotheby's в Лондоне


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|   Салихитдин Айтбаевтың туындылары |
| --- |
|  |
| 

Абай • Айгүл • Ана • Әке • Ә. Әлім­жанов • Бақыт • Бригада жиналысы (Түскі ас) • Е. Мергенов • Жас қазақ­тар • Киіз үй алдындағы қыз • Қонақ келді • Қыздың портреті • М. Әуезов • Мединаның портреті • Медресе. Хива • Сәулетші Сүлейменов • Суретші шеберханасында • Таң • Терезе алдындағы қыз • Шопандар демалысы • *пейзаждар* • *графикалар*
 |

 |
**Халкидики** (гр. *Χαλκιδική*, Chalkidikē, Khalkidhiki) — қазіргі Грекияның солтүстік-батысында Эгей теңізінің солтүстік-батыс жағалауындағы түбек.

Халкидики — танымал еуропалық шыпажай аймағы.

Тарихы
------

Алғашқы рет түбек туралы мәліметтер Геродоттың парсы соғыстары туралы жазбаларында кездеседі. Түбек өз атауын Халкедон деген ірі грек қаласының атынан алған. Қала б.з.б. Х ғ-да негізделген. Халкидики түбегінде Аристотель туған.

География
---------

Халкидики түбегі үш кіші Кассандра, Ситония және Афон (Айон-Орос) түбектерінен тұрады. Халкидики түбегі қазіргі заманда Халкидики провинциясының құрамында, Эгей теңізіне 120 км шығып тұр.

Халкидикидің флорасы қарағай жіне емен ормандарынан құралған. Дәстүрлі ауыл шаруашылық мәдениеттері - зәйтүн бақтары, қой шаруашылығы.

Жағалық сызық ұзындығы 850 км.

Галлерея
--------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Допты хоккей
**Қақпашы** (ағылш. *goalkeeper*) - футболда, хоккейде ойын қақпасын қорғайтын ойыншысы. 

Хоккейде ол аяғына тізесін жауып тұратын қалың қаптама, бетіне перде, қолына қалың қолғап киеді. Қақпашы таяқсыз ойнайды. 

Оған допты ұстаған немесе қарсыласына кедергі жасаған жағдайда ғана шабуыл жасауға болады. Айып алаңының ішінде қақпашы допты аяғымен теуіп, қолымен лақтырып немесе денесінің кез келген жерімен қағып кейін серпи алады. Допты бір, әйтпесе екі қолымен де ұстауына болады. Бірақ футболдағыдай допты жерге соғып, лақтырып барып қайтадан қағып алуына рұқсат етілмейді және 5 сек. қана ұстап түруына болады. Қақпашы лақтырған доп орталық сызықтан өткенше басқа ойыншыға немесе алаңның жақтауына тиюге тиісті. Егер қақпашы берілген мерзім ішінде допты ойынға коса алмаса төреші оның қақпасына айып добын соғуға рұқсат береді. Айып алаңының сыртында қақпашы допқа денесімен тигенімен қолымен ұстай алмайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3
**Галлия диоцезі** (лат. *Dioecesis Galliarum*) — Рим империясы диоцезі, преториандық Галлия префектурасында орналасты.

Ол бүкіл Галлияны аумағын қамтыды және состоял келесі провинциялардан тұрды: Лугдундық Галлия I, Лугдундық Галлия II, Лугдундық Галлия III, Лугдундық Галлия IV, Белгика I, Белгика II, Германия I, Германия II, Пенниндік Альпі и Секвандық Максима.

Диоцез 314 жылы Диоклетиан мен I Константиннің реформасынан кейін құрылды. V ғасыр Рейн шекарасы бұзылды, сол себептен Галлияның көп бөлігі варварлар тайпасымен басып алынды. Римдіктердің қолында диоцездің тек қана оңтүстік-шығыс бөлігі қалды. Батыс Рим имепериясының құладырауынан кейін диоцез жойылды.

Тағы қараңыз
------------

* Рим империясы
**Камиль Яцек Глик** (пол. *Kamil Jacek Glik*; 3 ақпан 1988, Ястшембе-Здруй, Польша) — поляк футболшысы, Польша Ұлттық футбол құрамасы мен "Беневенто" клубының қорғаушысы.Глик Германия азаматтығын да алған.

Карьерасы
---------

Карьерасын 2005 жылы "Силезия" клубында бастады. Кейін Испанияның "Орадада" клубында ойнады, ол жерден "Реал Мадридтің" үшінші клубына ауысты. 

2008 жылы Польшаға оралып, "Пяст" клубына өтті. 

2010 жылы "Палермоға" ауысты. 19 тамызда Еуропа лигасының төртінші раундында "Мариборға" қарсы ойында тұңғыш рет клуб сапында алаңға шықты. Бірақ ол маусымда Италия А сериясында алаңға шыққан жоқ. 2010 жылдың соңында "Бариге" жалға берілді.

2011-16 жылдары "Торинода" ойнады.

### Құрамада

2010 жылы қаңтарда Таиландқа қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет Ұлттық құрама сапында алаңға шықты.

2016 жылы Еуропа чемпионатына, 2018 жылы әлем чемпионатына қатысты.

Жетістіктері
------------

* Франция чемпионы: 2016/17

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Профилдері
----------

* 
* 
* 
* 
* 
*
thmb
**Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Жамбыл облыстық ғылыми әмбебап кітапханасы** - 1940 ж. 10 мың дана кітап қоры бар қалалық кітапхана негізінде ұйымдастырылды. 

1965 ж. кітапханға ғалым Уәлихановтың есімі берілді. Кітапхана 1970 ж. арнайы салынған екі қабатты ғимаратқа көшірілді. Кітапханада 13 бөлім: кітапхана ісін ұйымдастыру және дамыту, ақпараттық анықтамалық библиография, оқу залы, абонемент, өнер туралы әдебиеттер, мерзімді басылымдар, депозитарлық кітап қорын сақтау, кітап қорын толықтыру, кітапхана ақпараттық жүйесін автоматтандыру, айырбас-үстеме қоры, кітапханааралық абонемент, шет тілдері әдебиет бөлімі қызмет көрсетеді. Оқу залында 140 оқырмандық орын бар. 

Кітапханада жүргізілетін көпшілік жұмыстардың негізгі бағыты – қоғамда, әлемде болып жатқан жаңалықтарды оқырмандар назарына жеткізіп отыру, кітап қорын насихаттау. Кітапхана облыс көлемінде аталып өтетін күндер күнпарағын, жаңа әдебиеттер көрсеткішін, облыстағы жазушылар мен қоғам қайраткерлерінің өмірі мен шығармашылығына, әр саладағы тәжірибелік іс-шараларға арналған әдістемелік ұсыныс-құралдарын жүйелі түрде даярлап отырды. Оқырмандар интернет, электронды пошта қызметін пайдаланады. Кітапхана облыс көлеміндегі аудандық, қалалық, ауылдық кітапханаларға нұсқаулар, кеңестер, ұйымдастырушылық-әдістемелік көрсету орталығы болып табылады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ш.Уәлиханов атындағы Жамбыл облыстық әмбебап кітапханасы
Броуд-Пик
**Броуд-Пик** ертеде «К-3» деп аталған. Ол әлемдегі ең биік таулар қатарынан 12-ші орынды иеленеді.
Броуд-Пиктің шыңының биіктігі 8047 м-ді құрайды.
Броуд-Пик Қарақорым тау тізбегінің оңтүстік-шығысында орналасқан.
Броуд-Пик шыңына альпинистер алғаш рет 1957 жылы көтерілді. Бул тарихтағы ірі шыңдарға көтерілу оқиғаларының бірі болып табылады.
Аталған тау Балтистанның Шигар алқабындағы Қарақорым таулар тізбегінде орналасқан.
Көптеген альпинистер күрделі шыңдарға көтерілу алдында «К-3» шыңына өрмелеп, шынығып алуды әдетке айналдырған.
Броуд-Пиктің жеке үш шыңы бар: басты шыңының биіктігі - 8047 м, орталық шыңы - 8016 м, солтүстік шыңының биіктігі — 7550 м.
Аталған тау Пәкістан мен Қытай шекарасында орналасқан.
Броуд-Пикті жергілікті тұрғындар «**Файчан Кангри**» деп атайды
1954 жылы тауға көтерілуге талпыныс жасаған Карл Герлигкоффердің саяхаты тұман мен аяздың салдарынан сәтсіз аяқталды.
1957 жылы 9 маусымда Фриц Винтерстеллер, Маркус Шмак, Курт Димбергер және Герман Буль - Броуд-Пикке алғаш рет көтерілген.
Броуд-Пикке саяхатшылар көп келеді.
Броуд-Пик Қарақорым тау тізбегіндегі биіктігі жағынан З-ші шың болып саналады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Трапп** (*швед.* trappa – баспалдақ) – баспалдақ тәрізді бөлінетін негізгі магмалық тау жыныстарының (диабаз, габбро-диабаз, габбро, долерит, базальт) жалпы атауы.

Трапп терминінің нақты петрографиялық мағынасы жоқ. Трапп құрайтын тау жыныстарының құрамына: моноклиндік пироксен, оливин, негізді плагиоклаз, магнетит, апатит сияқты минералдар, кейде ромбылық пироксен мен биотит кіреді. Құрылымы офитті, кейде микролитті. Трапп жатысы жайпақ, шар тәрізді бөлшектенетін лава тасқындарын және туфтар мен интрузиялардың қабаты түріндегі денелерді құрайды. Трапп жер қыртысының платформалық аймағына тән құрылым. Ол Шығыс Сібірде (Тұнғыс өз-нен солтүстік бағытта), Үндістанда (Декан қыраты), Оңтүстік Африка мен Оңтүстік Америкада (Парана өзені бойында), т.б. кездеседі. Трапптар пермьнен юраға дейінгі аралықта магманың бірнеше рет енуінен, төгілуінен қалыптасқан. Оның қалыңд. 2000 м-ге дейін жетеді. Трапптардың қалыптасуына себепші болатын магмалық жіктелу процестеріне сульфидтік мыс-никель кендері (Норильск кентасты аймағы), платина (Оңтүстік Африка) және темір кендері байланысты келеді. Постмагмалық-гидротермалдық процестер кезінде пайда болған исландия шпатының кендері, алмас кендері байланысқан кемберлиттер де Трапптарда кездеседі. Трапптардың көмірмен жапсарласу орындарындағы жапсарлық метаморфизм жағдайында графит кендері қалыптасады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Деректер басқару тілі** (ағылш. *data manipulation language*, **DML**)

**Data Manipulation Language** (**DML**) (деректерді басқару (манипуляциялау) тілі) — дерекқордағы деректерді, кірістіру, жою немесе өзгертуге арналған дерекқорлардағы компьютерлік бағдарламалар немесе пайдаланушылар пайдаланылатын компьютерлік тілдер отбасы.

Бүгінгі күні, РДҚБЖ деректерін алуға және басқару үшін пайдаланылатын, ең танымал болып табылатын DML тілі SQL. DML өзге де нысандары IMS/DL1, CODASYL дерекқорларында (IDMS сияқты), және басқаларда пайдаланылады.

DML тілдері бастапқыда компьютерлік бағдарламаларда ғана пайдаланылды, бірақ SQL келуімен сондай-ақ адамдар пайдалана бастады.

DML тілінің функциялары сөйлемдегі бірінші сөзбен анықталады (жиі **сұрау** деп аталады), олар әрқашан дерлік етістік болып табылады. SQL жағдайында, бұл етістіктер — «select» («таңдау»), «insert» («кірістіру»), «update» («жаңарту»), и «delete» («өшіру»). Бұл деректер базасына тіл сипатын міндетті бірқатар есептілігін (команда) айналдырады.

DML тілдері түрлі дерекқор жабдықтаушылар арасында айтарлықтай өзгеріп отыруы мүмкін. ANSI құрған SQL стандарттары бар, бірақ ДҚБЖ өндірушілері көбінесе тілдің өз «кеңейтімдерін» ұсынады.

DML тілдері, негізінен, екі түрге бөлінеді:

* Procedural DMLs — деректері бойынша әрекетті сипаттайды.
* Declarative DMLs — деректердің өзін сипаттайды.

Тағы қараңыз
------------

* CRUD
* Data definition language
* Data control language
* Query language
* Select (SQL)
* Insert (SQL)
* Update (SQL)
* Delete (SQL)
* Create (SQL)
* Drop (SQL)
* Data Definition Language
* Data Control Language

Сілттемелер
-----------

* The SQL92 standard.



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуДерекқор |
| --- |
|  |
| Басты | 

Дерекқор моделі
• Дерекқор басқару жүйесі
• Дерекқор машинасы
• Дерекқор сервері
• Байланыс (Мәліметтер көзі • DSN)
• Администратор
• Lock
• Құралдар
 |
|  |
| Тілдер | 

Деректерді анықтау
• Деректерді басқару
• Сұрату (ақпараттық іздестіру тілі)
 |
|  |
| Қауіпсіздік | 

Activity monitoring
• Database audit
• Database forensics
• Negative database
 |
|  |
| Дизайн | 

Нысандар және байланыстар
• Нормализация
• Рефакторинг
 |
|  |
| Бағдарламалау | 

Абстракция деңгейлері
• Объект-реляциялық кескіндеу
 |
|  |
| Менеджмент | 

Виртуализация
• Тюнинг (кэштеу)
• Миграция
• Сақтау
• Тұтастық
 |
|  |
| Тағы қараңыз | 

Database-centric architecture
• Интеллектілік мәліметтер базасы
• Дерекқор бастыру
• Two-phase locking
• Halloween Problem
• Log shipping
 |

 |
**Тхай Дян Чун** (1911–1960) – 10 қыркүйекте Қиыр Шығыс өлкесіндегі Дяфигоу селосында туған. Владивосток педагогикалық институтының филология факультетінде оқыған. Республикалық корей театрында актер әрі әдеби бөлім меңгерушісі боп істеген. Театр сахнасы үшін бірнеше пьесалар жазған. «Межа» атты алғашқы пьесасы 1934 жылы жазылған. Жалпы әртүрлі тақырыпта толғап, көркем бейнелеген онға жуық драмалық шығармалардың авторы. И. Шток аударған «Южнее 38-й параллели» пьесасы Мәскеу және шетел театрлары сахнасында қойылды. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері атағына ие болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* kortheatre.kz Мұрағатталған 6 қазанның 2014 жылы.
**Дербес туынды** - көп айнымалды u=f(x1,x2,...xn) функциясының дербес туындысы деп осы функцияны x1,x2,...xn айнымалыларының біреуі, мысалы xi бойынша алынған туындыны айтады, бұл жағдайда басқа айнымалылар тұрақты деп есептеледі (белгіленуі ∂u/∂xi немесе f'xi). Бұл туынды бірінші ретті дербес туынды деп аталады. Дербес туындының дербес туындысы екінші ретті дербес туынды делінеді т.с.с.[1]
Нақты түрде {\displaystyle f} функциясының {\displaystyle (a\_{1},a\_{2},\ldots ,a\_{n})} нүктесіндегі дербес туындысы (к-шы айнымалы бойынша) былай жазылады:

{\displaystyle {\frac {\partial f}{\partial x\_{k}}}(a\_{1},\cdots ,a\_{n})=\lim \_{\Delta x\to 0}{\frac {f(a\_{1},\ldots ,a\_{k}+\Delta x,\ldots ,a\_{n})-f(a\_{1},\ldots ,a\_{k},\ldots ,a\_{n})}{\Delta x}}.}
*z* = *x*² + *xy* + *y*² функциясының графигі. *y* тұрақты болғандағы (1, 1, 3) нүктесіндегі дербес туындысы *xz* жазықтығына параллель болатын жанаманың көлбеулік бұрышына тең.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
**Дервиш хан** – 1417-1419 жылдары билік еткен Алтын Орданың ханы.
«Муизз ал-ансабта» Дервиштің ата-тегі былайша көрсетілген: Дарвиш - Тұқрақ - Алты Құртұқ - Тоқтай - Темір Қожа - Тақтақ - Ашық - Ұрынғташ - Тоқа-Темір - Жошы. Ол өзінің ізашары Сайд Ахмадтың және Шөкре оғланның жиені болып табылады. Алайда Г. Е. Грумм-Гржимайло және В. В. Трепавлов оны Шайбандық деп есептейді. Тоқтамыстың Темір қолынан талқандалғанынан кейінгі таққа таласқа қатысқан. Осы таласта Тоқтамыстың ұлдары өзара қырқысқан болатын. 1416 жылы Едігенің қолшоқпары Шөкренің белгісіз жағдайда тақтан кетуінен кейін, таққа Жаппарберді келді. Шөкре Жаппарбердімен таласта қаза болуы мүмкін. Алайда 1417 жылы Жаппарберді тақтан айырылып, Қырымға қашты. Сол жерде өзінің одақтастарының қолынан қаза болады. Таққа Едігенің қолшоқпары Дервиш келді. Едігенің абыройының жоғары болғаны соншалық, оның есімі Дервиш ханның есімімен қатар теңгелерде таңбаланатын болған. 1419 жылы Дервиш ханды Тоқтамыстың кіші ұлдарының бірі Қадырберді өлтіріп, тақты иеленді.

Тағы қараңыз
------------

Шөкре хан

Ордамәлік хан

Қадырберді хан

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАлтын Орда хандары |
| --- |
|  |
| 
Бату хан • Сартақ хан • Ұлақшы хан • Берке хан • Меңгу Темір хан • Туда Меңгу хан • Төле Бұқа хан • Тоқта хан • Өзбек хан • Тыныбек хан • Жәнібек хан • Бердібек хан • Құлпа хан • Наурыз хан • Құзыр хан • Темір Қожа хан • Ордамәлік хан • Келдібек хан • Мұрад хан • Мір Болат хан • Әзіз Шейх хан • Абдулла хан • Мұхаммед Бұлақ хан • Ұрыс хан • Шеркес хан • Қағанбек хан • Арабшах хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Темірқұтылық хан • Шәдібек хан • Болат хан • Темір хан • Жәлеләддин хан • Керімберді хан • Кепек хан • Шөкре хан • Жаппарберді хан • Дервиш хан • Қадырберді хан • Қажы Мұхаммед хан • Ұлық Мұхаммед хан • Барақ хан • |

 |
**Қағыс есту**. Сөз тіркесінің түсіндірме сөздіктегі мағынасы — анық емес, жаңылыс, басқаша есту болып түсіндірілген. «Әмірші қатты шошынды, қағыс естідім бе
деп қалды» (Д. Досжанов, Жібек.).
«Қағыс» түлғасы тілімізде кез келген сезбен тіркесе
бермейді. Көбіне «есту» етістігінің алдында келеді. Кейде «қағыс қалу» болып та тіркеседі. Мұндағы «қағыс»
сөзін «қаға берісте» тіркесімен өзгертуге болады да, ал
«қағыс есту» тіркесіндегі «қағыс» ондай өзгеріске көнбейді.

Тілімізде кездесіп, әңгіме болып отырған «қағыс» сөзінің төркіні боларлық тұлғаны басқа түркі тілдерінен
кездестіре алмадық. Алайда, түркі тілдеріне жақын,
жуық саналатын тілдерден мына сөзді кездестіреміз: хагас — жарты, жартылай, шала (Қаз.-мон. сөз. 1977, 345)
мағыналарында қолданылады. Моңғол тілінен ауысқан
«хагас» сөзінің қазақ тілінде «қағыс» болып езгеріп,
«есту» етістігімен тіркеске түсіп, қалыптасуына толық
мүмкіндігі бар деп топшылаймыз. Өйткені «қағыс есту»
орнына «шала есту», «жартылай есту» деген тіркестердІң қолданылуы тілімізде ұшырасып отырады. қадағалау. Мұқият бақылау, тәптештеп тексеру мағыналары орнына тілімізде осы кезде де қолданыла береді. *«...ұдайы өз көзімен көріп, қадағалап отырады»*
(С. Аққошқаров, Бақыт.).

Түркі тілдері ішінде туваларда осыған сәйкес «кадагалар» тұлғасы кездеседі де, мағынасы — сақтау, қорғау
дегенді білдіреді (Рус.-тув. сл. 1980, 555). Шамасы, бұл
сөз оларға моңғолдардан ауысса керек. Себебі моңғол
тілінде «хадгалах» тұлғасы да қазақ тіліндегі «сақтау»
мағынасында қолданылады (Мон.-қаз. сөз. 1954, 2І51).
Осы деректерге қарағанда сөз түбірі ертеден түркі-моңғол тобындағы тілдерге ортақ болып, кейінгі кездерде осы топтағы тілдердің әрқайсысы өзінше мағына бергендігі сезіледі. Бірақ ол мағыналар бірінен-бірі онша
алыс кеге қоймаған. Жорамалымызды құптарлықтай тағы бір деректі хакас тілінен табамыз. Онда «хадаг» сөзі
біздегі «күзетші» мағынасына нұсқайды (Хак.-рус. сл. 1953, 262). Қазақша «бақылау», хакас тілінде «күзету»,
шынында да, мағына бірлігін тудырып тұр. моңғол тува
тілдеріндегі «хадгалах», «кадагалар» тұлғаларының берер мағынасы —«сақтау» да, «бақылау» мен «күзету»-ден жырақ кетіп тұрған жоқ. Бұл жерде әр нәрсенің сақталуы бақылау мен күзету нәтижесі екендігін еске алсақ
болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Қағаз кескіш машиналар-қағаз және полиграфия өнер кәсібінде қағаз кесу үшін қолданылатын машина.Рулон қағаздан шығаруда қағаз жаймасын(полотносын) ұзыннан кесуге айналмалы диск пышақты машина қолданылады. Табақ қағаздар үшін пайдаланылатын машина жайманы алдымен белгілі бір жалпақтықпен ұзына бойымен кеседі де, содан кейін айналмалы барабанға орнатылған екінші пышақпен көлденең қиып отырады. Полиграфия өнеркәсібінде негізінен Қ.к.м-ның бір пышақты және үш пышақты екі түрі қолданылады.Мұнда өңделетін өнім қысқыш құрылғымен қосылып, гильотина тәрізді пышақпен кесіледі.Бір пышақты Қ.к.м. негізінен көлемді қағаздарды кішірейтіп бөлуге және оларды қажетті форматқа сай кесуге қолданылады.Ал үш пышақты машина көбінесе журнал,брошюра,кітап блоктарын үш жағынан кесуге арналған.

Дереккөздер
-----------

"Қазақстан". Ұлттық инциклопедиясы 5-том
**Михаил Сажин Петрович**(17.10.1845, Ижевск з-ды, УДМУРД асср-і, - 08.01.1934, Мәскеу)- орыс халықшыл революционері. Тегі мещандардан.

Өмірі
-----

Петербург Технолологиялық институтында оқыды. Ревоциялық қозғалысқа 60 жылдардың ортасында араласқан. 1868 ж. Вологда губерниясына жер аударылды. 1869 жылы Америкаға қашып, бүркеншек атпен (Арман Росса) жұмысшы болды. 1870 ж. С.Г. Нечаев Женеваға шақырды. Онда М.А. Бакунинмен танысты. 1871 ж. Париж коммунасына қатынасты. Интернационалдың Юр федерациясына (1871), Бакуниннің құпия «Альянс» қоғамына (1872) кірді. 1873-71 ж. Анархистік еңбектерді бастырып, Ресейге жеткізіп тұрды. Италиядағы революциялық қозғалысқа , 1875 ж. Тамызда Герцеговинадағы көтеріліске белсене қатысты. 1876 ж. Орыс шекарасынан өтерде тұтқындалды. «193-процесінде» (1877-78) 5 жылға каторгаға айдалды. Сібірде. Ригада және Новгородта тұрып, 1905 жылғы қозғалысқа қатынасты.

Еңбегі
------

1906-16 ж. Петербургте «Русское богатство» журналында қызмет етті. Саяси айдауда болғандардың Бүкіл одақтық қоғамына мүше болды. С-нің «Естеліктер» (1925) атты кітабы бар.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том, 611 бет
**Лейк Белл Сигель** - 1974 жылдың наурыздың 24 жұлдызында дүниеге келген американдық актер. Лейк Белл Нью-Йоркте, Робин Белл, дизайн фирмасының бастығы мен Харви Сигель отбасысында дүниеге келеді. Анасының ата-бабалары англосактар-протестанттар, ал әкесі - еврей, бірақ Лейк ол еврей емес екенін айтады. Лейктің ағасы, Люк Сигель және екі апайы, Кортни мен Макензи бар. Белл Нью-Йорк Чапин-Скул мектебінде және Симсбур, Коннектикут штатында Уэстминстер мектебінде оқиды. Жасөспірім болғанда ол Флоридада болады және сонда ол Әулие Эдуард мектебіне барып жүрді.2013 жылы әртіс Скот Кэмпбеллмен некесін қиды. Үйленер алдында, олар 2 жыл бойы кездесіп жүрді. Қазір олардың кішкентай қызы бар.
**Қағанақ, сағанақ**. «Қағанағы қарық, сағанағы сарық». Осы бір тұрақты тіркестің мағынасы жалпы түсінікті. Тіліміздің түсіндірме сөздігінде оны — мәз-мейрам,
уайым-қайғысы жоқ деп ұғындырады. Мысалы: *«Адамы тоқ, малдары күйлі, егіншөптері шығымды... дегендей, ауыл адамдарының қағанағы қарық, сағанағы сарық»* (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов, Есею.). Сәбең құрастырған осы сөйлемнің
өзінде де тұрақты тіркес мағынасы айқындала, анықтала түседі.

Алайда тіркестегі төрт сөздің ішінен «қарық» қана
ішінара басқа сөздермен тіркеске түскенмен («қарық
болу» сияқты) қалған үшеуі жеке-дара қазіргі тілімізде
қолданылмайды десе де болады. Осы сөздердің алғашқы
мағынасын, теркіндерін іздестіре келгенде мынаны байқаймыз.
«Қағанақ»— қазақ тіліне ерте кезден тән сөз. В. Радлов сөздігінде кағанак — сиыр бұзаулағаннан кейінгі пісірілген бірінші сүт (В. Рад. Опыт... II, I, 72). Дәлірек
айтсақ, алғашқы уыз сүт.

«Қарық» сөзінің түбірін М. Қашқари сөздігінен табамыз. Онда қар — ыдыс ернеуінен асып тегілу мағынасын береді (ДТС, 422). Әрине, бүл мол дүниенің белгісі.
Бұл жерде мынадай жорамалға жол беруге де болады.
Бір кезде түркі тайпалары «қарық» сөзін араб тілінен ауысып алса керек. Арабтарда «ғарих» сөзінің бірнеше
мағынасы бар. Солардың бірі— 1. шектен асқан, шексіздік; 2. шому, бату (Араб.-рус. сл. 1970). Араб тіліндегі мағыналар да белгілі бір нәрсенің молдығын аңғартады.
Енді екі сөздің басын қосып, қазіргі қалыпта мағынасын түсіндірсек, «қағанағы қарық» дегеніміз «уызы
шексіз» болмақ. Демек, ертедегі қазақ сияқты мал баққан халықтың басты қорегінің молдығының белгісі.
«Сағанақтың» әзірге біз білетін екі мағынасы бар.
Оның бірі М. Қашқари сөздігінде: сағнағи — кептірген
асқабақ (ДТС, 481). Екіншісі бізде — сағанақ, қырғыздарда — саканак тұлғасында ұшырасатын сөз. Мұның
мағынасы «кереғе жасайтын таяқшалар».
Біздің назарымызды көбірек аударатыны соңғы тұлғалы сөз бен соның берер мағынасы. Себебі, ертеде көшіп, қонып өмір өткізген қазақ халқы асқабақ егіп, оны
кептіріп, кәделеп, қадірлеп тұтынды деу ойға сиыспайтын сияқты. Көшпелі халыққа баспананың қымбаттысы,
қолайлысы да киіз үй және оның ағаш тасы, әсіресе керегесі десек орынсыз болмас. Осы ойымызға ат басын тіресек, сағанақ керегеге теңеліп, баланып айтылып отыр. «Сарық» сөзінің төркінін көп іздеп қиналуға болмас.
Өйтқені, ол қазіргі тілімізде жиі қолданылатын түс түрі — сарының ертедегі дыбыстық түлғасы. Оның ертедегі түркі тілдері сөздіғінен — сарығ (ДТС, 488) немесе
өзбек тілінен де («сариқ» қалпында) кездестіреміз. Әрине, кереге таяқшаларының алтын түстес сары сырмен
боялуы да ертеде дәулеттіліктің нышаны демеске болмайды. Сөйтіп, «сағанағы сарық» дегеніміз «кереге ағашы сары» болып түсіндірілмек.
Қорыта айтсақ, «қағанағы қарық, сағанағы сарық» тұрақты сөз тіркесін қазіргі тілімізге сөзбе-сөз аударсақ, «уызы шомылуға жетеді, керегесі сары алтындай»
болып шығар еді. Демек, «тамағы тоқ, үйі күмбездей
көк»— бұл сәл ауыспалы мағына.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Галин Михаил Петрович** (8.11.1918 жылы, Ресей, Челябі қаласы — 1998 ж. Рудный, Қостанай облысы) — екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, рота командирі, Қызыл әскердің гвардия капитаны, Кеңес Одағының Батыры (1945). Ұлты - орыс.

Кеңес әскері қатарына 1939 жылы шақырылды. 1941 жылдың қазан айында майданға жіберілді. Үш рет жараланды. Капитан Галин басқарған 2-мотоатқыштар батальонының (1-Украина майданы, 4-гвардиялық танк армиясы, 6-гвардиялық механизацияланған корпусы, 17-механизацияланған гвардиялық бригадасы) пулемет ротасы 1945 жылы Потсдам қаласына шабуыл жасаған сәтте пулеметтен оқ жаудырып, басқа бөлімшелерге қолдау көрсетті. Шайқас кезінде 5 атыс нүктесін, көптеген жауынгерлерін жойып, 1 зениттік қондырғыны қолға түсірді. Осы ұрыста Галин ауыр жарақат алып, госпитальға жіберілді. Жасаған ерлігі үшін Галинге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.6.1945). Соғыс аяқталғаннан кейін запасқа шықты. Ленин, Қазан революциясы, бірінші және екінші дәрежелі Отан соғысы, 2 рет «Қызыл Жұлдыз», «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 739 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Қақаған**. Сөздік жасаушыларымыздың түсінігінше,
мұның мағынасы — қатты суыну, үскірік ату. *«Қақаған аязда туған құлын көп кешікпей қата қалуы күмәнсіз»*
(Ж. Тілеков, Хинған асу.).
Мына мысалға қарағанда «қақаған» есімше тұлғасы үнемі «аяз» сөзінің анықтауышы болуға жаратылғандай.
Шынында да солай. Кыстың күніндегі аяздың күштілігін,
қаттылығын сипаттауда «қақаған» және соған сай келерліктей «сақылдаған», «сықырлаған», «қытымыр»,
«қызыл шүнақ» сияқтьі анықтауыштардың «аяз» сөзінің алдында келуі қазақ тілінде жиі кездесетін дәстүр.
Бұл жерде біз оның бәріне мысал келтіріп жатуды артық көрдік. Тек қана «қақағаи» сөзінің төркінін анықтауға себі тиер мына бір-екі мысалмен шектелеміз, «Дала сықырлаған аяз» (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов, Аспаз). «Сырттағы
сықырлаған сары аязға қарамай, төбеге кеп қалған күн
терезеге төнді (Ә. Нұрпейісов, Сергелдең). Осы мысалдарға қарағанда «қақаған» түлғасын «сықырлаған».
сөзімен де алмастырып қолдануға болады екен.Осыған
бой ұрсақ, «қақаған» мен «сықырлаған» мағыналас болар деген жорамал туады. Сонда сөз түбірі «қақ» не
«қақа» болмақ. Бұл жорамалымызды кейбір түркі тілдері, қала берді, моңғол тілінің деректері құптағандай.
Мысалы, якут тілінде біздің тіліміздегі «сықырлаған аяз»
тіркесін «хатан дьыбар» (трескучий мороз) тұлғалы сөздер береді (Як.-рус сл. 1972, 489). «Хатан» сөзіндегі
түбірдің «қақ» болмай, «хат» болуы түркі тілдеріне тән
дыбыс сәйкестігі заңдылығымен байланысты (ол туралы талай еске салынған). Демек, якут тіліндегі «хатан»
біздегі «сықырлаған» мағынасымен бірдей деген сөз.
Мұнан да гөрі ойға қонымды, сендірерлік деректі моңғол тілінен ұсынамыз. Оларда «хахинах» қазақ тіліндегі
«сықырлау» мағынасымен бірдей (Мон.-қаз. сөз. 1977,
268). Шамасы, «қақ» не «хах» түбірлері өте ертеден
түркі және моңғол тобындағы тілдерге ортақ болса
керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Понт
**Понт** (көне грекше: Πόντος, лат. *Pontоs*, арм. Պոնտոս, груз. პონტო) — Кіші Азияның солтүстігіндегі әр түрлі тайпалар (тибарендер, мосинойктер, макрандар, бехирлер, халибтер, сандар т. б.) мекендеген ежелгі аймақ. Парсы патшаларына алым-салық төлеп тұрған. Б. з. б. 502 ж. парсы патшасы Дарий I Понтты өзіне тәуелді етті. Б. з. б. 4 ғасырдың 2-жартысынан Понт Александр Македонский империясының құрамына енді. Империя ыдырағаннан кейін тәуелсіздігін сақтап қалды. Б. з. б. 301 ж. Митридат III тұсында Понт «Понтий патшалығы» болып аталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
**Хесус Навас Гонсалес** (исп. J*esús Navas González*; 1985 жылы 21 қарашада Лос-Паласиос-и-Вильяфранка қаласында туылды) — испаниялық футболшы, «Севилья» мен Испания ұлттық құрамасының вингері.

Клубтары
--------

### Севилья

Севильяда
17 жасында Хесус өзінің жергілікті командасының негізгі құрамында ойнай бастады. «Севильяда» өзінің үлкен ағасы Маркуспен бірге ойнап жүрді. 2004/05 маусымда негізгі құрамның тұрақты ойыншысы болып, 23 ойын ойнап, 2 рет голмен ерекшеленді. Жас жартылай қорғаушының сәтті ойынының арқасында клуб 2005 жылы контракты тағы да 5 жылға созуды жөн көрді.Келесі маусымдарда комадасынының үздік ойыншыларының бірі болды. 2007/08 маусымда Навас барлық турнирлерді есептегенде 50 ойын өткізіп, 5 гол тықты.

### Манчестер Сити

2013 жылы 1 шілдеде Навас «Манчестер Ситиге» көшіп кетті. Трансфер құны 20 млн. еуроны құрады. Алғаш рет жаңа клуб үшін «Ньюкаслға» қарсы ойында шығып, командасына 4:0 есебімен жеңуге көмектесті. Алғаш голын кубоктік матчта «Уиган Атлетиктың» қақпасына соқты. Ал чемпионатта Тоттенхэмге қарсы дубльмен және бір голдық доппен ерекшенді.

Ұлттық құрамада
---------------

Испания құрамасында, Конфедерация кубогі 2013
Испанияның 2004-2005 жыл аралығындағы жастар құрамасында өнер көрсетті. 2008 жылы жазда Навас жастар құрамасы үшін 5 ойын өткізіп, 3 гол соқты. Алайда 2008 жылы негізгі құрамға шақырылмай, Еуро-2008 чемпионатына қатыспады.

Алғаш рет негізгі құрам үшін тек 2009 жылы 14 қарашада Мадридта Аргентинаға қарсы ойында шықты, құрамасы 2:1 есебімен жеңіске жетті.

Жеке өмірі
----------

Хесустың ағасы Марко да футболшылардың бірі. 

Хесус хроникалық сағынышпен қиналады, сондықтан Севильидан тыс жерде көп бола алмайды. Сондай ақ Наваста паникалық аурулар мен эпилепсия байқалған.

Жетістіктері
------------

### Севилья

* УЕФА Кубогінің иегері: 2006, 2007, 2020, 2023
* УЕФА Суперкубогінің иегері: 2006
* Испания Кубогінің иегері: 2007, 2010
* Испания Суперкубогінің иегері: 2007

### Манчестер Сити

* Премьер-лига чемпионы: 2013/14
* Англия Кубогінің иегері: 2014

### Испания ұлттық құрамасы

* Әлем чемпионы: 2010
* Еуропа чемпионы: 2012

Сілтемелер
----------

* Севильяның ресми сайтында профилі Мұрағатталған 21 сәуірдің 2013 жылы. (исп.)
* soccerbase.com сайтында профилі Мұрағатталған 11 тамыздың 2009 жылы. (ағыл.)
**Бердіқожа батыр** (шамамен 1690-1770) - жоңғарларға қарсы шайқаста қол бастаған аға батыр. Руы - Шанышқылы.

Мағлұматтарға қарағанда қазақ қолбасылары Бердіқожа батырсыз хан кеңесін де өткізбеген, жорыққа да шықпаған. Оны Ұлы жүзде Төле биден кейінгі үлкен саяси қайраткер, ұлы қолбасшы мәртебесінде құрметтеген. Бердіқожа батыр Аягөз, Бұланты-Білеуті және Сарысу өзені бойындағы, Іле басындагы Талқы, Ебі, Ембі, Алакөл, Алтайдағы Ұланасу, Қандысу, Айдынсу, Шар, Шорға ұрыстарында, Қозымаңырақ, Қоймаңырақ, Ақшәулі, Итішпес көлдері маңындағы, Аңырақайдағы шайқастарда Ұлы жүз жасақтарына басшылық еткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х
**Хет-трик** (ағыл. *hat-trick*) — бірқатар спорттық ойындарда қолданылатын "үш" санына байланысты термин. Әсіресе футбол мен хоккейде жиі айтылып жатады.

Түсініктеме
-----------

Футбол мен хоккейде бір матчта үш рет қарсыластар қақпасын дәл көздеген cпортшының жетістігі осылай аталады. Кей-кейде футзал, гандбол секілді спорт түрлерінде де қолданылады. Сондай-ақ, бір мезгілде үш бірдей титулды жеңіп алған спорттық ұжымның табысы да осылай сипатталады. Мәселен, 2009 жылы Испанияның "Барселона" клубы бір маусымда үш бірдей жарыста (Испания чемпионаты, Испания кубогы және УЕФА Чемпиондар Лигасы) бас жүлдені алды да, мамандар ол жетістікті "требл" деумен қатар, "хет-трик" деп те атады.

Қызықты деректер
----------------

* Бельгиялық "Экерен" клубының ойыншысы Стан Ван ден Бюйс 1996 жылы "Андерхлетпен" болған ойында өз қақпасына үш рет гол соғып алған.
* 1999 жылы парагвайлық атақты қақпашы Хосе Луис Чилаверт үш рет пенальтиден гол соқты. Ол хет-трик жасаған тарихтағы жалғыз қақпашы.

Тағы да терминдер
-----------------

* *Дубль* — Екі санына байланысты қолданылады (бір матчта екі гол немесе бір маусымда екі жүлде)
* *Покер* — Төрт санына байланысты дәл солай қолданылады
* *Пентатрик* — Бес санына байланысты дәл солай қолданылады

Тағы қараңыз
------------

* Футболдан әлем чемпионаның хет-триктері
* Футболдан Еуропа біріншілігінің хет-триктері