Қазақстанның Ресеймен солтүстіктегі картасы
**Қазақстан-Ресей шекарасы** — Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы қазіргі мемлекеттік шекара, бұрын Қазақ КСР мен РКФСР арасындағы әкімшілік-аумақтық шекара болған.

Мемлекеттік шекара 1930-жылдары өзінің заманауи көрінісіне, ал мемлекетаралық мәртебеге 1991 жылы КСРО ыдырағаннан кейін ие болды. Бұл ретте шекара аймақ халықтарының – қазақтардың, орыстардың, сондай-ақ басқа ұлттардың (неміс, татар, украин) тұратын жерлерінің аумағымен сәйкес келмейді, шекараның екі жағында да тұрады. Бұл екі ел арасындағы әлемдегі ең ұзын үздіксіз құрлық шекарасы, оның аумағы 7 598,8 км (Канада-АҚШ шекарасы ұзындығы 8 891 км, бірақ онда Аляска мен АҚШ континенттік штаттары арасында алшақтық бар).

Тарихы
------

Қазіргі Қазақстан Ресей империясының шекарасында және Орталық Азия
Ресей XIX ғасырда Орталық Азияны жаулап алып, бұрын Тәуелсіз Қоқан және Хива хандықтарын, сондай-ақ Бұхара әмірлігін қосып алды. 1917 жылы коммунистер билікке келіп, Кеңес Одағын құрғаннан кейін, ұлттық-аумақтық делимитация (немесе NTD) деп аталатын процестің бөлігі ретінде Орталық Азияны этникалық белгілері бойынша республикаларға бөлу туралы шешім қабылданды. Бұл ұлтшылдық, сайып келгенде, коммунистік қоғам құру жолындағы қажетті қадам болды деген коммунистік теорияға және Иосиф Сталиннің ұлтты "ортақ тіл, аумақ, экономикалық өмір және психологиялық ерекшеліктер негізінде қалыптасқан тарихи қалыптасқан, тұрақты адамдар қауымдастығы"деп анықтауына сәйкес келді. жалпы мәдениетте көрінеді".

1922 жылы Кеңестік Орталық Азия.
Ұлттық аумақтарды бөлу әдетте "бөлу және жеңу" фильміндегі циникалық жаттығудан басқа ештеңе ретінде бейнеленбейді, Сталиннің өз тұрғындарын жеке ұлттарға жасанды түрде бөлу және шекараларды әдейі жасау арқылы аймақтағы кеңестік гегемонияны сақтауға бағытталған әдейі макиавеллиандық әрекеті.әр мемлекеттің ішінде азшылықтарды қалдыру. Кеңестер, мысалы, 1920 жылдардағы басмашы қозғалысында көрінетін пантүркішілдік ұлтшылдықтың ықтимал қаупі туралы алаңдағанымен, бастапқы дереккөздерге негізделген мұқият талдау әдеттегіден әлдеқайда нәзік суретті салады.

Аумақты этникалық негізде бөлу 1920 жылы ұсынылды. Патша заманында қазіргі Қазақстанның жалпы аумағы төрт облыстан тұрды; батыстан шығысқа қарай бұл Жайық (Каспий маңы облысының бір бөлігі), Торғай, Ақмола және Семей болды. Барлық төрт аймақ 1868 жылы 21 қазанда (2 қарашада) патша II Александр Жарлығымен құрылды. 1920 жылы 26 тамызда осы төрт облыстың ішінен (осы кезеңде қысқа мерзімді Алаш автономиясына қысқаша 

Кеңестік Орталық Азия 1925 жылы, Қарақалпақстан Қазақстанға енгізілген кезде
біріктірілген) Қырғыз Автономиялық Социалистік Кеңестік республикасы (Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының, РКФСР құрамында орналасқан ҚАСКР) құрылды, АСКР-нің солтүстік шекарасы бұрынғы төрт аймақтың солтүстік шекарасын іс жүзінде қайталады. аймақтар, бірақ кейбір жерлерде түзетілген жергілікті демография, алайда шекараның нақты учаскелері туралы даулар келесі жылы да жалғасты. Назар аударыңыз, ол кезде қазақтар "қырғыздар" деп аталды, ал қазір қырғыздар қазақтардың кіші тобы болып саналды және "қара қырғыз" деп аталды, яғни "Қара қырғыздар" тауларында тұрады). Қазақ Бөкей ордасымен байланысты Жайық өзенінің батысындағы аумақта ҚАСКР да, Астрахан облысы да шағымданды, бұл ретте аумақтың көп бөлігі 1921 жылы ҚАСКР-ге, соның ішінде Құрманғазы мен Синеморск қалаларына көшті. Басқа жерлерде Омбы сияқты төрт облыстың кейбір орыс қоныстанған аудандары Ресейге берілді.

1920 жылы 22 қыркүйекте Орынбор АСКР-ге берілді және Соль-Илецк, Ақбұлақ және шарлық сияқты Орынбор облысының іргелес аудандарымен бірге оның астанасы болды. Елорданы Орынборға көшіру туралы шешім сол кезде қазақтар қоныстанған аймақтағы жалғыз ірі өнеркәсіптік қала болғандықтан қабылданды және бұл ҚАСКР-дің экономикалық дамуына ықпал етеді, сонымен қатар Солтүстік пен батыстағы орыс жерлері арасындағы көпір болады деп үміттенді. оңтүстіктегі түркі жерлері. Алайда, 1925 жылдың басында ҚАКСР астанасы Орынбордан Оңтүстік Ақмешіт қаласына көшіріліп, Орынбор мен оған іргелес жерлер Ресейге қайтарылды.

Шекара 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырап, оның құрамына кіретін республикалар тәуелсіздік алғаннан кейін Халықаралық болды. Кеңес заманында Қазақстанға қоныс аударған мыңдаған этникалық орыстар қазақтар үстемдік ететін жаңа мемлекетте маргиналданудан қорқып, кетіп қалды. 1989 жылы орыс халқының саны шамамен 6 227 549 адамды құрады (халықтың 37,82%), дегенмен бұл көрсеткіш 1999 жылға қарай 4 479 618-ге дейін төмендеді (29,95%), ал 2009 жылы 3 793 764 (23,69%). 2019 жылғы жағдай бойынша орыстар халықтың 19,3% құрайды және негізінен Ресеймен шекарада елдің солтүстігінде шоғырланған.

Өрлітөбе өткізу орынжайы, Ресей-Қазақстан шекарасы. Ресейлік тараптан көрініс.
Шекараны межелеу туралы келіссөздер 1999 жылдан 2005 жылға дейін жүргізілді және соңғы келісімді Мәскеуде президенттер Владимир Путин мен Нұрсұлтан Назарбаев 2005 жылдың 18 қаңтарында мақұлдады. Шарт 2006 жылдың 12 қаңтарында күшіне енді. Далалық Демаркация 2007 жылдың шілдесінде басталды, ал 2009 жылдың мамырынан бастап шекараны белгілейтін бірқатар тіректер тұрғызыла бастады. 1991 жылы шекара халықаралық болған кезде Транссібір темір жолының бір тармағы Петропавлдағы екі шекара өткелімен үзілді. 2017 жылы Ресей мен Қазақстан шекаралық бақылаусыз транзиттік дәліз құруға келісті.

Географиясы
-----------




Қазақстан және Ресей шекара белгілері

Шекара өзінің орналасқан жерін Қазақ КСР мен РКФСР арасындағы шекарадан бері келе жатыр. Құрлықтағы шекараның ұзындығы — 7598,8 км. Қазақстан-Ресей шекарасы толығымен дерлік құрлықта орналасқан (оның ішінде 5936,1 км жер шекарасы, 1516,7 км өзен шекарасы, 60 км көл шекарасы). Теңіз шекарасының ұзындығы — 85,8 км.

Шекараны межелеу 2005 жылы аяқталды. Қазіргі уақытта шекараларды белгілеу жұмыстары жүргізілуде, олар қазір негізгі көлік бағыттарының шекаралық өткізу орындарында аяқталды.

Қазақстан мен Ресейдің Кедендік одақ пен ЕурАзЭҚ сияқты экономикалық ұйымдарға қосылуына қарамастан, қауіпсіздік мақсатында шекара бақыланады және күзетіледі. Шекарадан өтуге саны шектеулі өткізу орындарынан ғана рұқсат етіледі. Паспорттық бақылау тәртібі міндетті болып келеді.

Қазақстан **Қазақстанның Ресей Федерациясымен шектесетін аймақтары**:

* Абай облысы
* Атырау облысы
* Батыс Қазақстан облысы
* Ақтөбе облысы
* Қостанай облысы
* Солтүстік Қазақстан облысы
* Павлодар облысы
* Шығыс Қазақстан облысы

Ресей **Ресей Федерациясының Қазақстанмен шектесетін аймақтары**:

* Астрахан облысы
* Волгоград облысы
* Сарытау облысы
* Самара облысы (тек бір нүктеде ғана шектеседі)
* Орынбор облысы
* Челябі облысы
* Қорған облысы
* Түмен облысы
* Омбы облысы
* Жаңасібір облысы
* Алтай өлкесі
* Алтай Республикасы

Өткізу орынжайлары
------------------

Қазақстан мен Ресей шекарасында 51 өткізу орынжайы бар. Оның ішінде 20 теміржол өткізу орынжайы.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Қазақстанөткізу орынжайы** | **Орналасқан жері** | **Ресейдің іргелесөткізу орынжайы** | **Орналасқан жері** | **Сипаттамасы** |
| Ақсу | Қостанай облысы | Қараталды (Боскөл, Ақсу) | Челябі облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Ауыл | Абай облысы | Локоть | Алтай өлкесі | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Боскөл | Қостанай облысы | Қараталды (Боскөл, Ақсу) | Челябі облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Булаев | Солтүстік Қазақстан облысы | Есілкөл | Омбы облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Уәлиханов | Павлодар облысы | Ертіс (Уәлиханов) | Омбы облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Құрманғазы | Атырау облысы | Ақсарай | Астрахан облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Жайық | Батыс Қазақстан облысы | Озинки | Сарытау облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Жәнібек | Батыс Қазақстан облысы | Қайсақ | Волгоград облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Жайсан | Ақтөбе облысы | Илецк-1 | Орынбор облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Жезкент | Абай облысы | Неверовская | Алтай өлкесі | жүк-жолаушы, тұрақты |
| Қайрақ | Қостанай облысы | Троицк (Қайрақ, Мағынай) | Челябі облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Қырғылды | Ақтөбе облысы | Жаманқала | Орынбор облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Мағынай | Қостанай облысы | Троицк (Қайрақ, Мағынай) | Челябі облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Мәмлүт | Солтүстік Қазақстан облысы | Петухово | Қорған облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Мыңкөл | Павлодар облысы | Қарасу | Жаңасібір облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Пресногорьковская | Қостанай облысы | Зауралье | Қорған облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Сайқын | Батыс Қазақстан облысы | Елтон | Волгоград облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Шарбақты | Павлодар облысы | Құланды | Алтай өлкесі | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Шемонаиха | Шығыс Қазақстан облысы | Третьяково | Алтай өлкесі | жүк-жолаушы, тұрақты |
| Шыңғырлау | Батыс Қазақстан облысы | Илецк-1 | Орынбор облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |

30 автокөлік өткізу орынжайы.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Қазақстанөткізу орынжайы** | **Орналасқан жері** | **Ресейдің іргелесөткізу орынжайы** | **Орналасқан жері** | **Сипаттамасы** |
| Ақбалшық | Қостанай облысы | Воскресенское | Қорған облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Ақсай | Батыс Қазақстан облысы | Елек | Орынбор облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Амангелді | Павлодар облысы | Невольное | Омбы облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, екі тарапты |
| Әлімбет | Ақтөбе облысы | Жаманқала | Орынбор облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Ауыл | Шығыс Қазақстан облысы | Веселоярск | Алтай өлкесі | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Аят | Қостанай облысы | Николаевка | Челябі облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, екі тарапты |
| Байтанат | Шығыс Қазақстан облысы | Топольное | Алтай өлкесі | жүк-жолаушы, тұрақты, екі тарапты |
| Бидайық | Солтүстік Қазақстан облысы | Одесское | Омбы облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, екі тарапты |
| Жайсан | Ақтөбе облысы | Сағаршын | Орынбор облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Жаңажол | Солтүстік Қазақстан облысы | Петухово | Қорған облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Жәнібек | Батыс Қазақстан облысы | Вишневка | Волгоград облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, екі тарапты |
| Жезкент | Шығыс Қазақстан облысы | Горняк | Алтай өлкесі | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Желқуар | Қостанай облысы | Мариинский | Челябі облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, екі тарапты |
| Қайрақ | Қостанай облысы | Бугристое | Челябі облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Қарақоға | Солтүстік Қазақстан облысы | Есілкөл | Омбы облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Қарашатау | Ақтөбе облысы | Светлый | Орынбор облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, екі тарапты |
| Қондыбай | Қостанай облысы | Комсомольский | Орынбор облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, екі тарапты |
| Қосақ | Павлодар облысы | Павловка | Жаңасібір облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Қоянбай | Шығыс Қазақстан облысы | Малиновое озеро | Алтай өлкесі | жүк-жолаушы, тұрақты, екі тарапты |
| Құрманғазы | Атырау облысы | Караузек | Астрахан облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Қызылжар | Солтүстік Қазақстан облысы | Казанское | Түмен облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Найза | Павлодар облысы | Павловка (Славгород) | Алтай өлкесі | жүк-жолаушы, тұрақты, екі тарапты |
| Орда | Батыс Қазақстан облысы | Полынный | Волгоград облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, екі тарапты |
| Сырым | Батыс Қазақстан облысы | Маштаково | Орынбор облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Тасқала | Батыс Қазақстан облысы | Озинки | Сарытау облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Обаған | Қостанай облысы | Звериноголовское | Қорған облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, екі тарапты |
| Үбі | Шығыс Қазақстан облысы | Михайловка | Алтай өлкесі | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Өрлітөбе | Павлодар облысы | Ольховка | Омбы облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |
| Шаған | Батыс Қазақстан облысы | Теплое | Орынбор облысы | жүк-жолаушы, тұрақты, екі тарапты |
| Шарбақты | Павлодар облысы | Құланды | Алтай өлкесі | жүк-жолаушы, тұрақты, көп тарапты |

1 өзен өткізу орынжайы.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Қазақстанөткізу орынжайы** | **Орналасқан жері** | **Ресейдің іргелесөткізу орынжайы** | **Орналасқан жері** | **Сипаттамасы** |
| Өрлітөбе | Павлодар облысы | Шерлақ | Омбы облысы | жүк-жолаушы, мерзімді, екі тарапты |
|

Аумақтармен алмасу
------------------

2015 жылдың 13 ақпанында Ресейдің Омбы облысы мен Қазақстанның Солтүстік Қазақстан облысының басшылары шекаралық аумақтармен алмасуды ұсынды.

2015 жылдың 23 ақпанында ҚР СІМ баспасөз хатшысы РФ Мемлекеттік шекараны межелеу жөніндегі ұсыныспен бірлескен Қазақстан-Ресей комиссиясына Қазақстанға жүгінбегеніне түсініктеме берді.

КСРО таратылғаннан кейін орыс халқы басым тұратын Огнеупорный ауылы Қазақстанның Қостанай облысы Қарабалық ауданының аумағында орналасты. Оның барлық тұрғындары Ресей азаматтығын алған, барлық коммуникациялар Ресеймен байланысты болды. Тұрғындардың көпшілігі Магнитогор темір-металлургиялық комбинатының филиалы болып табылатын Боскөл карьері басқармасында жұмыс істейді.

2005 жылы 18 қаңтарда Ресей мен Қазақстан президенттері Ресей-Қазақстан шекарасын делимитациялау туралы мемлекетаралық келісімге қол қойды. 2006 жылғы 12 қаңтарда Астанада мемлекет басшылары Шартты бекіту грамоталарымен алмасу туралы хаттамаға қол қойды. Келісімге сәйкес мемлекеттік шекара Огнеупорный ауылы Челябі облысының құрамына кіретіндей етіп белгіленді. Оның орнына Қазақстанға облыстағы Октябрь ауданының жерінен (Қостанай облысы Фёдоров ауданының Курское және Ивангородское ауылдары арасында) көлемі 520 га болатын далалық аймақтың тең аумағы берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 9 шілдедегі № 697 қаулысы "ҚР Мемлекеттік шекарасы арқылы өткiзу пункттерінің және Қазақстан Республикасының аумағындағы стационарлық көлiктiк бақылау бекеттерінің тiзбесiн бекiту туралы"  (қаз.).(қолжетпейтін сілтеме)
2. ↑  "Пограничные пункты пропуска"  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме)
3. ↑  Распоряжение Правительства Российской Федерации от 29.11.2017 г. № 2665-р "Перечень пунктов пропуска через государственную границу РФ"  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме)
4. ↑  Пункты пропуска  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме)
5. ↑  Қазақстанда Омбы губернаторының «орыс-поляндық» жерлерді айырбастау туралы ұсынысына пікір айтты.  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме)
6. ↑  ҚР Сыртқы істер министрлігі Ресеймен жер айырбастау туралы хабарламаларға түсініктеме берді  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Қазақстан шекаралары |
| --- |
|  |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
Африканың орналасуыҚырғызстан
 | 
Еуропаның орналасуыҚытай
 | 
Азия орналасуыӨзбекстан
 | 
Солтүстік Американың орналасуыРесей
 | 
Океанияның орналасуыТүрікменстан
 |

 |

 |