recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**ҚЫЗДЫРУ ЭЛЕМЕНТІ** - электрлік қыздыру приборларының электр энергиясын жылуға айналдыратын бөлігі (немесе алмастырмалы деталы). Өткізгіштен ток өткен кезде бөлінетін жылудың шамасы өткізгіштің кедергісіне тура пропорционал (қ. Джоулъ-Ленц заңы) болатындықтан Қ. э-нің жұмыстық бөлігі кедергісі жоғары, шыдамды әрі тотықтанбайтын қорытпалардан (нихром, фехраль вольфрамит т. б.) жасалады. Бұлардан жасал-ған орам (не лента) ыстыққа төзімді электр изоляциялық (фарфор, керамика, слюда т. б.) қаңқаға оралады. Жоғары температураға арналған Қ. э. көбінесе стержень түрінде жасалады. Сырты жалаңаш Қ. э-н ашық, ал сырты жылу өткізгіш электрлік изоляциялық қабатпен қоршалган Қ. э-н жа-бық деп атайды. Ашық Қ. э. тек конвекция ғана емес, сәуле тарату қүбылысы бойынша да жылу таратады.
Сондықтан бүл Қ. э-нің п. ә. коэффициенті герметикалы жабық Қ. э-мен салыстырғанда артық. Бірақ ашық Қ. э-не ауа мен ылғал әсер ететіндік-тен оның жұмыс істеу мерзімі жабық Қ. э-не қарағанда едәуір кем болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Урду** (اردو) — XIII ғасырда қалыптасқан, хинди тіліне туыстас болып келетін үнді-еуропалық тіл.

Географиялық таралуы және статусы
---------------------------------

Халқының тек қана 7% оны ана тілі санайтынына қарамастан, урду Пәкістандағы екі ресми тілдің бірі болып табылады (екіншісі - ағылшын). Үндістанда урду 22 ресми тілдің бірі болып табылады. Бұнда бұл тілде 50 миллионға жуық адам сөйлейді.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|    Үндістан ресми тілдері |
| --- |
|  |
| Федералдық деңгейде | 

 Ағылшын **·** хинди |
|  |
| Штаттық деңгейде | 

ассам **·** бенгал **·** бодо **·** гуджарати **·** догри **·** каннада **·** кашмири **·** конкани **·** майтхили **·** малаялам **·** манипури **·** маратхи **·** непали **·** ория **·** панджаби **·** раджастхани **·** санскрит **·** сантали **·** синдхи **·** тамиль **·** телугу **·** урду **·** хинди |

 |
Шантунгозавр
Шантунгозавр (көгілдір)
Шантунгозавр
**Шантунгозавр** гадрозавр тұқымдастарының ішіндегі денесі ең ұзыны болуы мүмкін. Ол тіпті кейбір зауроподтардан да ұзын болған. 1973 жылы сипатталып, атау берілген. Сүйектері Қытайдың Шаньдонг провинциясынан табылып, солтүстікамерикалық туысы — эдмонтозаврға ұқсайтыны анықталды. Басы — жалпақ, ұзын, тұмсығы мен жақ сүйектерінде тістердің орнына ұқсайтын кішкене ұяшықтар болған. Ұяшықтарының саны — 63, ал оның әрқайсысында алты тістен орналасқан.

Қызықты дерек
-------------

* Алғашқы қаңқа сүйектері 1964 жылы қазылып алынды.
* Бұл динозавр шамамен 80 миллион жыл бұрын Азияда өмір сүрген.
* б.з.д үйректұқымдастардың ірісі болып саналады.
* Артқы аяқтары ауыр салмақты көтеруге бейім, сүйегі мықты.
* Аяғында үш саусағы бар
* Тырнақтары жуан және қысқа болған

Мәліметтер
----------

* Қорегі : өсімдіктер
* Салмағы : 16 тонна
* Тұқымдас : Гадрозаврид
* Отряд тармағы : Орнитопод [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Пластидтік тұқым қуалау**. Пластидтердің, соның ішінде хлоропластың жасыл өсімдіктерде фотосинтез процесінің жүруіне тікелей қатысы бар. Пластидтердің өзі арнаулы нәруыздардан және РНҚ мен ДНҚ-дан тұрады. Бір жасушаға шаққанда пластидтердің саны жоғары және төменгі сатыдағы өсімдіктерде, шамамен бірден жүзге дейін болады. Жасушасында жалғыз ғана пластиді бар түрлер диатомды балдырларды кездеседі.Пластидтердің құрамында жоғарыда айтылғандай, РНҚ және ДНҚ болады. Бірақ азотты негіздердің құрамы жағынан пластидтердің ДНҚ-сы хромосомадағы РНҚ-дан айырмашылығы бар. Сонымен жүргізілген зерттеулердің нәтижесі пластидтердің тұқымқуалаушылыққа қатысы бар екенін және генетикалық арпараттың олардың құрамындағы ДНҚ-да сақталмайтындығын көрсетті.

1. ↑  Жалпы биология 10 сынып ISBN 978-601-293-067-2
**Пласт (тақта) төбесі** — пайдалы қазындылардың тікелей үстінде жатқан тау жыныстары. Тау-кен жұмыстарын жүргізу барысында қопсу, бөліну қабілетіне қарай: жалған, тікелей және негізгі төбе болып бөлінеді. Қалыңдығы 0,5—0,6 м шамасындай тікелей пластың үстінде жатқан борпылдақ тау жыныстарын жалған төбе дейді. Олар пайдалы қазындыны алу барысында бірге немесе сәл кешігіп құлайды. Тікелей пластың немесе жалған төбенің үстіне орналасқан тау жыныстар қабатын тікелей төбе дейді. Қопарылған төбеден жоғары жатқан қатты, орнықты тау жынысы негізгі төбені құрайды.[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
**Шөгінді ағым** - Түзілімдену алабына жеткенге дейінгі тасымаладану сипатының ортақтығы салдарынан өзін қоршаған, алайда қозғалыстың өзге түрлері нәтижесінде қалыптасқан, Жер планетасынын жалпылама шөгінді қабатының арасында өзіндік ерекшеліктерімен сипатталатын шөгіңділену өнімдерінің (қатты, сұйық, газ түріндегі), кейде организм қалдықтары мен өнімдерінің нақтылы тобы яки бөлігі. Мұндай ағымдардың мысалы ретінде өзен ағымдарын, мұздықтар жылжуын, сусымалардың қозғалысын т.с.с. атауға болады. Мұндай ағымдар нәтижесінде түзілген иіегінділер яки шөгінді таужыныстар созыла сағалануы немесе ауқымды аймақты иеленуі ықтимал.
қозғалу массаларының физикалық жағдайына қарай қатты заттар ағымын (сусымалар, мұздықтар), қатты заттар мен су ағымын (өзен ағымдары) және қатты заттар мен ауа ағымын (эолдық шөгінді ағымдары) даралауға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Джон Мьюр** (ағылш. John Muir; 21 сәуір 1838 жыл, Дунбар, Шығыс Лотиан, Шотландия – 24 желтоқсан 1914 жыл, Лос Анжелес, Калифорния, АҚШ) — американдық табиғат зерттеушісі әрі табиғатты қорғау үшін күрескен адам. .

1849 жылы отбасымен бірге Шотландиядан Висконсинге көшіп кеткен. 1867 жылы белгілі бір оқиға оның өнеркәсіптік мансаптан бас тартып, өзін табиғатқа арнауына мәжбүрледі. Қызметін 1876 жылы федералды орман полициясы мекемесінен бастады. Оның мақалалары көпшіліктің пікірін Г.Кливлендтің «Ұлттық орман қорын құру туралы» жобасының пайдасына көндірді және Т.Рузвельттің табиғатты қорғау бағдарламасына ықпалын тигізді. 

Джон МьюрДжон МьюрСеквойев және ЙосемитТ ұлттық саябағын (1890) құруда орасан зор рөл атқарды. Сьерра клубтың негізін қалаушы әрі алғашқы президенті (1892-1914) болды. 1908 жылы АҚШ үкіметі Калифорниядағы Марин герцогствосында «Мьюр орманы» ұлттық ескерткішінің негізін қалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT), ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
A. *Жерді бұқаның көмегімен өндеу*.
A. *Жерді трактормен өндеу*.
**Шабықтау** — егістік топырағының беткі қабатын қопсыту әдістерінің бірі. Шабықтау отамалы дақылдар егістігінде қолданылады. Топырақтың беткі қабатын өсімдік көктегенге дейін және қатар аралықтары жас өсімдіктер тамыр жайғаннан кейін қопсытылады. Бұдан топырақтың қабыршақты беткі қабаты жұмсарады, арам шөбі оталады. Бұрын егістік шот, кетпенмен шабықталған. Қазіргі кезде механизацияның дамуына байланысты Шабықтау культиваторлау және қатар аралықтардың топырағын өңдеудің басқа әдістері кезінде бір мезгілде жүргізіледі.

Сілтемелер
----------

* Топырақ
* Ауыл шаруашылығы
* Мал шаруашылығы
* Егіншілік

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 9 том 18 бөлім
**Джон Мейджор** (ағыл. *John Major* немесе **Мэер**, ағыл. *Mair*; 1467—1550) — шотландық философ және XVI ғасыр тарихшысы.

Джон Мейджор шығыс Лотианның бай әулетті отбасынан шыққан, бірақ алдымен Кембриджде, содан кейін Парижде жақсы білім алды. Университетті бітіргеннен кейін Мейджор Париж университетінде білім беруге қалды, ал 1518 жылы Глазго университеті, кейінірек Сент-Эндрюстің жетекші профессорларының бірі болу үшін Шотландияға оралды. Соңғы ортағасырлық схоластика-философтардың бірі болғандықтан, Мейджор тірі кезінде теология мәселесінде үлкен беделге ие болды.

Мейджор Библияның түпнұсқа мәтіндері мен ежелгі философтарға сүйене отырып, заманауи гуманистік идеология рухында номинализмнің дәстүрлі позицияларын қайта ойластырды. Бітімгерлік тұрғысынан сөйлеген Мейджор Рим папасының шіркеуге үстемдігін бірыңғай ұйым ретінде, сондай-ақ ұлттың патшаға үстемдігін дәлелдеді. Ол сондай-ақ, адамның еркіндікке деген табиғи құқығының ажырамас екенін атап өтті.

Алайда, Мейджордың ең маңызды жұмысы Шотландияны одан әрі дамыту жолдары мен тарихына арналды. 1521 жылы шотландық тарихнамада алғаш рет Шотландия мен Англияны біртұтас мемлекет ретінде біріктіру идеясы пайда болған «**Ұлы Британия**» атты кітап жарыққа шықты. Екі британдық мемлекеттердің географиялық бірлігі мен тарихи жақындығына сүйене отырып, Мейджор бірлестіктің артықшылықтарын одан әрі гүлденудің кепілі ретінде қорғап шықты. Тарихи зерттеулер саласында Мейджордың тарихи дәстүрлерге анағұрлым сыни және шынайы дерек көздеріне негізделген жұмыстары қазіргі хроникалармен қатты қарама-қарсы. Мейджордың «Ұлы Британиясы» XVI ғасырда Шотландияның саяси дамуына айтарлықтай әсер етті, бірақ ол академиялық латын тілінде жазылғандықтан Еуропада кеңінен танымал бола алмады.
Сэнгер институтындағы Еуропалық Биоинформатика институты және Салстон зертханасы.
**Джон Эдвард Салстон** (ағылш. *John Edward Sulston*) (27 наурыз, 1942, Кембридж) — британдық биолог, Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының 2002 жылғы лауреаты. Корольдік қоғамның мүшесі.

Өмірбаян
--------

Джон Салстон Кембридж университетін 1963 жылы бітіріп сонда нуклеотид химиясы бойынша докторлық диссертациясын 1966 жылы қорғады. 1966—1969 жылдары Салка институтында жұмыс істеді (Сан-Диего), содан кейін Ұлыбританияға оралып, ол Сидней Бреннердің басшылығымен молекулярлық биология зертханасында жұмыс істейді (*MRC*, Кембридж). Ол *Caenorhabditis elegans* және адамның геномды жобасында және шешуші рөл атқарды. Ол геномының секвендеу әдісін *Caenorhabditis elegans* ауқымды дәйектілігі жобалардағы мүмкіндігін көрсету керек екенін дәлелдеді. 1992—2000 жылдары Сэнгер орталығының (қазір Сэнгер институты) директоры болды.

Салстонның ең маңызды ең елеулі үлесінің бірі - *C. elegans* эмбриондық жасушалардың бөліну тәртібін толық сипаттады. В его лаборатории была прослежена судьба *абсолютно* всех клеток в процессе развития этого червя. После завершения проекта «Геном человека» Салстон занялся общественной деятельностью, в частности он выступает против патентования генетической информации человека.
Оның зертханасында жауын құрттың даму процесінде 'мүлдем' барлық жасушалардың тағдыры байқалды. «Адам геномы» жобасы аяқталғаннан кейін Салстон қоғамдық өмірге еніп атап айтқанда ол адамның генетикалық ақпаратын патенттеуге қарсы шықты.

Марапаттар
----------

* 2002 жылы Джон Салстон Роберт Хорвицпен және Сидней Бреннермен бірге «адамның мүшелерінің дамуының генетикалық реттелу мәселелеріндегі жаңалықтары үшін» Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды.
* Дэн Дэвид жүлдесі (2002)

Тағы қараңыз
------------

* *Caenorhabditis elegans*
* Сидней Бреннер
* Роберт Хорвиц

Сілтемелер
----------

* Автоөмірбаян

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу2001—2025 жылдардағы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары |
| --- |
|  |
| 

Леланд Хартвелл / Тимоти Хант / Пол Нерс (2001) •
Сидней Бреннер / Роберт Хорвиц / Джон Салстон (2002) •
Пол Лотербур / Питер Мэнсфилд (2003) •
Ричард Эксел / Линда Бак (2004) •
Барри Маршалл / Робин Уоррен (2005) •
Эндрю Файер / Крейг Мелло (2006) •
Марио Капекки / Мартин Эванс / Оливер Смитис (2007) •
Харальд цур Хаузен / Люк Монтанье / Франсуаза Барре-Синусси (2008) •
Элизабет Блэкберн / Кэрол Грейдер / Джек Шостак (2009) •
Роберт Эдвардс (2010) •
Брюс Бетлер / Жюль Хоффман / Ральф Стайнман (2011) •
Синъя Яманака / Джон Гердон (2012) •
Джеймс Ротман / Рэнди Шекман / Томас Зюдхоф (2013) •
Джон О’Киф / Мей-Бритт Мозер / Эдвард Мозер (2014) •
Уильям Кэмпбелл / Сатоши Омура / Ту Юю (2015)
Йошинори Осуми (2016)
Холл / Росбаш / Янг (2017)
 |
|  |
| 

---

Толық тізім |
1901—1925 |
1926—1950 |
1951—1975 |
1976—2000 |
**2001-ден бері**

 |

 |
**Джон Людвиг Эмиль Дрейер** (дат. Johan Ludvig Emil Dreyer, ағылш. John Louis Emil Dreyer; 13.02.1852, Копенгаген — 14.09.1926, Оксфорд) — дат тегінен шыққан ирланд-ағылшын астрономы.

Өмірбаяны
---------

Копенгагенде Дания соғыс министірінің отбасында(туған уақыттағы есімі - *Йохан Людвиг Эмиль Дрейер*) дүниеге келген. Копенгагенде білім алып шықты. 22 жасында Даниядан кетіп, "Парсонтаун левиафаны" телескобын соққан лорд Росстың ұлы, әрі мұрагері лорд Росстың көмекшісі болып жұмыс істеу үшін Ирландияға келді. 1878 жылы Дунсинк обсерваториясына ауысты. 1892 жылы Арм Обсерваториясына ауысып, 1916 жылға дейін обсерватория директоры қызметін атқарды. 1885 жылы британ азаматтығын алды. Өмірінің соңғы жылдарын Ұлыбританияда сүріп, Оксфордта қайтыс болды. Корольдік астрономиялық қоғамның Президенті (1923—1924). Оның ең басты ғылыми еңбегі болып 1888 жылы каталогтандырған "Тұмандықтар мен жұлдыздар шоғырының Жаңа жалпы каталогы" болып табылады. Бұл каталог осы күнге дейін пайдаланылады, сонымен қатар ол екі каталогқа кеңейтілді (IC I - 1895 жылы, IC II - 1908 жылы).

Сонымен бірге ол Тихо Брагтың өмірбаянын жазды. Дрейер 1916 жылы Корольдік астрономиялық қоғамының алтын медалімен марапатталды. Оның есімімен Айдағы кратер аталады.

```
Колчинский И. Г. Корсунь А. А. Родригес М. Г. Астрономы. Биографический справочник. — Киев: «Наукова думка», 1986.
```

Дереккөздер
-----------

Литература[править]
**Джон Майкл Нчеквубе Обинна** (ағылш. *John Michael Nchekwube Obinna*; 22 сәуір 1987 жыл, Джос, Нигерия), **Микел Джон Оби**, **Джон Оби Микел** немесе **Джон Микел Оби** ретінде танымал — нигериялық футболшы, Нигерия Ұлттық футбол құрамасы мен "Сток Сити" клубының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

ФА Пепси, "Плато Юнайтед" клубтарының түлегі. 2004 жылы Кейптаунның "Аякс" клубына ауысып, бір жыл ойнады. Кәсіпқой карьерасын 2005 жылы Норвегияның "Люн" клубында бастады. 

2006 жылы Англиялық "Манчестер Юнайтед" пен "Челси" нигериялық жас талантты өз клубтарында көргесі келіп, жарыса келіссөздер жүргізді. Бұл бәсекеде "Челси" жеңіп шығып, Микелді өз құрамына қосты. 

2006 жылы 12 қыркүйекте тұңғыш рет "Челси" сапында алаңға шығып, УЕФА Чемпиондар лигасында "Левскиге" қарсы ойнады. 

2017 жылы Қытайдың "Тянзың Тэда" клубына ауысты.

### Құрамада

2005 жылы 17 тамызда Либерияға қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет Нигерия құрамасы сапында алаңға шықты. 2006 жылғы Африка Ұлттары кубогына барды, екінші турда Зимбабвеге қарсы ойында екінші таймда алаңға шықты. 

Кейін 2008, 2010, 2013, 2019 жылдары да осы турнирге қатысты. Сондай-ақ 2013 жылы Конфедерациялар кубогында, 2014 жылғы әлем чемпионатында да өнер көрсетті.

2010 жылғы әлем чемпионатына жарақатының кесірінен бара алмады.

Жетістіктері
------------

### Командалық

**«Челси»**

* Англия чемпионы (2): 2009/10, 2014/15
* Англия кубогы (4): 2007, 2009, 2010, 2012
* Лига кубогы (2): 2007, 2015
* Чемпиондар лигасы: 2012
* Еуропа лигасы: 2013
* Англия суперкубогы: 2009

**Нигерия**

* Африка Ұлттары кубогы: 2013

### Жеке

* Африкадағы футбол таланты: 2005
* «Челсидің» үздік жас ойыншысы (2): 2007, 2008
* Нигериядағы жыл спортшысы: 2013

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Premier League Player Profile, *Premier League*. Тексерілді 30 сәуірдің 2011.
2. ↑  Chelsea FC profile, *Chelsea FC* (16 July 2008). Тексерілді 16 шілденің 2008.
3. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Фарадей құбылысы** — зат ішінде магнит өрісінің күш сызықтары бойымен таралатын электрмагниттік толқынның поляризация жазықтығының бұрылуы. Бұл құбылысты 1846 жылы М.Фарадей ашқан. Жалпы жағдайда магниттелген затты бір ғана п сыну көрсеткішімен сипаттауға болмайды. Магнит өрісінің әсерінен айналмалы оң және сол поляризацияланған жарықтар үшін сыну көрсеткіштері әр түрлі (п+ және п–) болады. Осының салдарынан сызықтық поляризацияланған сәуле магнит өрісін бойлай орта арқылы өткенде оның оң және сол айналмалы поляризацияланған құраушылары оптик. жүріс жол айырымына сызықты тәуелді жол айырымын алып, әр түрлі фазалық жылдамдықпен тарайды. Нәтижесінде ортада l жол жүрген, толқын ұзындығы сызықты поляризацияланған монохроматты жарықтың поляризация жазықтығы бұрышқа бұрылады. Магниттік өріс аса күшті болмаған аймақтарда айырма (п+–п-)магнит өрісінің кернеулігіне сызықты тәуелділікте болады. Жалпы түрде фарадейлік айналу бұрышы VHI өрнегімен сипатталады. Мұндағы пропорционалдық тұрақты — V заттың қасиеттеріне, сәуленің толқын ұзындығына және темп-раға байланысты. Ол Верде тұрақтысы деп аталады. Поляризация жазықтығының бұрылу бағыты электрмагниттік толқынның таралу бағытына емес, магнит өрісінің таралу бағытына тәуелді болады. Фарадей құбылысы оптикада, т.б. ғыл. зерттеулерде кеңінен қолданылады.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Надежда Михайловна Чернова** (1947 жылы туған, Павлодар облысы Баянауыл ауылы) - ақын.

ҚазҰУ-ды бітірген.

Жетістіктер
-----------

Семей облысы телестудиясында редактор, Көкшетау облысында орта мектепте мұғалім, Қазақстан Жазушылар одағының Семей облысаралық бөлімшесінде әдеби кеңесші болған. 
"Жалын" баспасында редактор, "Ленинская смена" газетінде әдеби қызметкер, Қазақстан ЛКЖО ОК-ті жанындағы шығармашылық жастар кеңесі төрағасының орынбасары болып жұмыс істеген. 1980 жылдан "Простор" журналында бөлім редакторы. К.Ахметованың шығармаларын орыс тіліне аударған. Өлеңдері қазақ, украин, якут, болгар тілдеріне аударылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Jupiter Icy Moons Explorer (JUICE)** — Еуропалық ғарыш агенттігінің Юпитер жүйесін, негізінен Ганимед, Еуропа және Каллисто спутниктерін осы айларда жер асты мұхиттарының сұйық суы бар — жоғын зерттеуге арналған автоматты планетааралық станциясы.

JUICE миссиясының мақсаттары ганимедті суға бай әлем ретінде зерттеуді қамтиды, бұл Күн жүйесінің Жерден тыс өмір сүру мүмкіндігін анықтау үшін өте маңызды. Сонымен қатар, Ганимед пен Юпитердің бірегей магниттік және плазмалық өзара әрекеттесуін зерттеуге ерекше назар аударылады. Миссия 2012 жылдың 2 мамырында Cosmic Vision бағдарламасының 2015-2025 жылдарға арналған L1 негізгі сыныбы ретінде бекітілді. Бағдарламаның шамамен құны 850 миллион еуроны құрайды (2011 жылғы бағамен). Жобаның ғылыми жетекшісі — Дмитрий Титов (esa).

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
**Ребус** белгілі бір суретті, немесе әріптерді жасыру арқылы жасалынатын тапсырма.

Ребус – ең қызықты, әрі оңай жасырылатын бас қатырғыш. Мұндай бас қатырғыштар мектеп жасындағы балаларға өте қызықты әрі пайдалы. Ребусты шешу арқылы балалардың сөздік қоры дамып, сонымен қатар ойлау интелекті жақсы дамиды. Сонымен қатар есте сақтау қабілеті жақсарып, жаңа сөзді еске сақтап, синоним сөздерді жаттап алуы оңай болады. Ребус сөзі латынның «res» зат (вещь) деген сөзінен шыққан. Ребус сөзі « Non verbis sed rebus» яғни аудармасы «Сөзбен емес затпен көрсету» дегенді білдіреді. Ребус білім беруде қай заманда болсын әрқашанда өте маңызды роль атқарады. Ежелгі адамдарда тасқа суретті қашап жазу арқылы бір бірімен хат алмасқан. Және бұл тасқа салынған суреттер уақыт өте келе әріптерге айналған. Ең алғашқы ребус туралы басылым 1582 жылы Францияда «Этьеном Табуроктың ребусы» жарық көрді. Ресейде ребус 1845 жылы «Иллюстарция» журналында жарық көрді. Сонымен қатар суретші Н.Волковтың «Нива» журналына жасалған ребустары өте кең тарады. Мысалы қазір біз көріп, жасап жүрген ребустар XV ғасырдың ортасында Францияда пайда болған. Уақыт өте Англияда, Германия, Италия ға жеткен. Сонымен қатар ребустар газеттерде, журналдарда, үйлерде, үйлердің қоршауларында салынған. Ребус — бұл шешетін сөздер немесе жасырын сөйлемдер, суреттермен бірге әріптермен немесе цифрлармен берілген жұмбақ. Ребустардың қиындығы әртүрлі деңгейде болады. Ребусты шешудің негізгі ережелері, белгілі бір заңдылықтары бар.
**Хлопуша** (шын аты-жөні — Соколов Афанасий Тимофеевич) шаруалар соғысы кезіндегі Е.И. Пугачевтың сенімді серіктерінің бірі. Ұрлыққа қатысқаны үшін жазаланып, каторгалық жүмыста жүргенде үш рет қашқаны үшін өмір бойы Орынбор түрмесінде ұстауға үкім етілді. 1773 ж. Пугачев отряды Орынборды қоршап алған гезде губернатор И. А. Рейнсдорп Хлопушаны Пугачовке қарсы үгіт жүргізуге және оны қолға түсіруге жұмсады, бірақ ол көтерілісшілер жағына шығып кетті. Пугачев оған полковник атағын беріп, завод шаруаларының отрядын басқартты. Пугачев отряды Татищева түбінде талқандалған соң (22 наурыз, 1774), Xлопуша үйіне оралды. 23 наурызда Xлопуша ұсталып, құпия комиссия оны өлім жазасына кесті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

.
"Rk 62"(Вальмет) - "Вальмет" және "Сако" компаниялары құрастырып, дайындап шығаратын финдік автомат түрі. Бұл автомат Калашников автоматының лицензияланған нұсқасы ретінде танымал. Қару армиялық тексеруден өткен. Аталмыш қару 1962 жылы қарулы күштер қатарына енгізілген. Механизмі жағынан бұл автоматты Калашникова автоматының толық көшірмесі деуге толық негіз бар. Бірақ өзіндік айырмашылықтарымен ерекшеленеді. "Rk 62" ерекшеліктері:

* бүктелмейтін металл түтіктер;
* жаңа көздеу құрылғылары;
* пластикалық сабы.

Қарудың модификацияланған түрлері
---------------------------------

"Rk 76" - "Rk 62" үлгісінің бір түрі. Ол 1976 жылы қару қатарына қабылданды. Айырмашылығы: штампталған оқпан қорабы және жаңа құндақ мойыны. Оның өзіндік қызметі бар: ол газ түтігін жартылай жауып тұрады. Сол себепті қарудың салмағы азайып, құны кемиді. Кемшілігі: беріктігі шамалы.

"Rk 95TP" - автоматтың ең жаңа нұсқасы. Ерекшелігі: фрезамен өңделген оқпан қорабы және оң жағынан бүктелетін шүйдесі. Бұл қару түрі израильдік Галил үлгісінде құрастырылған.

"M625" - қарудың азаматтық мақсатта қолданылатын нұсқасы. Ерекшелігі: "Рефлекс" дыбыс тұншықтырғышымен жабдықталған.

"Сако" және "Вальмет" клмпаниялары жасап шығарған винтовка түрлері қазіргі таңда Солтүстік Еуропада кеңінен таралған. Жергілікті ауа-райына бейімделіп жасалған.

Дереккөздер
-----------

Д.Мазен. Қару жарақтар. -Алматы: "Аруана" баспасы. - 208 бет.
**Рено** (итал. Reno) — Солтүстік Италиядағы өзен.

Өзеннің бастаулары Тоскана тауларында орналасқан (Пистойя провинциясы), бірақ Рено өзенінің көп бөлігі Эмилия-Романья аймағынан Падан жазығы арқылы ағып өтіп, ақыр соңында Адрия теңізіне құяды. Өзеннің ұзындығы — 212 км, бұл ұзындығы бойынша оныншы орындағы өзен.

Өзеннің алабы — 5040 км², бастауын Апеннин тауларынан алып, Адрия теңізіне құятын ең ірі өзендердің бірі. Көктем және күз айларында өзенде қатты селдер болады. 1797 жылға дейін По өзенінің тармағы болған, алайда тасқындардан кейін арнасы өзгерген. Өзеннің төменгі бөлігі каналға айналдырылған, кеме қатынасы дамыған. Өзеннің аңғарындағы ең ірі қала — Болонья. Басты саласы— Сантерно.

Өзен атауының шығу тегі кельттік әрі Рейн өзені секілді этимологияға ие, ол «судың ағысы» деген мағынаны береді. Өзен «Таңғажайып комедия» («Ад») поэмасында айтып өтілген. Біздің заманымызға дейін 43 жылы Рено аралдарының бірінде Екінші Триумвират қабылданған.

Галерея
-------

* 
* 
*

Дереккөздер
-----------


1. ↑  *Рено* — статья из Большой советской энциклопедии.
**Renault S.A.** (Рено́ С. А.) — француз автомобиль шығарушы корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері Парижге жақын Булонне-Билланкурда орналасқан. Бұл Renault - Nissan - Mitsubishi Альянсының мүшесі.

Иемденушілер мен басшылық
-------------------------

Компанияның ірі акционерлері – Франция үкіметі (15,01 %) және Nissan (15 %). Директорлар кеңесінің төрағасы – Луи Швейцер, бас директор және президент – Карлос Гон.

Қызметі
-------

Кореяның Samsung Motors (80,1 %), және Румынияның Dacia (99,43 %) компаниялары Renault-тың бақылауында. Сонымен қатар, компания жапон Nissan Motors компаниясының 44,3 % , Daimler компаниясының 30 % және швед AB Volvo компаниясының 20,5 % акцияларын иемденуде. Альянс Renault және Nissan (Renault Nissan Alliance) әлем бойынша автомобиль шығарудан 4-орында.

Өнімдері
--------

* Renault LoganRenault Logan
* Renault SanderoRenault Sandero

Дереккөздер
-----------
Су инелігі
----------

Су бетінде кішкентай ғана бір насеком құдды мұз айдынында сырғанап жүреді. Мұның өзіндік сыры бар. Өйткені ол аяғына түкшелерден тұратын майланған "кебіс киіп" алғандай. Құрсағы да түкті болып келіп, балауыз тәріздес затпен майланған. Сондықтан да бұл насекомға су жұға қоймайды д, ол су бетінде еркін сырғанайды. Әр серпілген сайын ширек метр жерге кетеді де, қайта серпіліп, тағы да сырғанайды... Жолында шөп-шалам немесе бұталар кездесе қалса, одан қарғып өтіп, қайтадан сырғанайды. Солай бейне бір су бетін өлшеп жүргендей күні бойы ары-бері серпіле сырғумен болады.

Сипаттама
---------

Барлық насекомдар тәрізді су инелігінің де алты аяғы бар. Бірақ ол төрт аяғымен, яғни ортаңғы және артқы аяқтарының көмегімен қозғалады. Алдыңғы екі аяғы өзге аяқтарына қарағанда әлдеқайда қысқа болып келеді.Оның атқаратын қызметі де бөлек:су бетінде маса немесе шыбын түсе қалса, су инелігі сол заматта-ақ пайда бола қалады да,олжасын тырнағы өткір осы алдыңғы аяқтарымен шап беріп, оған өзінің үщкір тұмсығын қадай қояды.Бұл насекомның бүкіл тіршілігі су бетінде өтеді. Су өсімдіктерінің жапырақтарына жұмыртқа салады.Ол жұмыртқалардан кәдәмгі үлкен су инеліктеріне ұқсас тинемдей личинкалар шығады.Бұлардың сыртқы пішіндері ғана емес, тіршілік қалпы да бір-біріне ұқсас келеді

Алынған дерек көздері
---------------------

"Ол кім?Бұл не?" кітабынан
**Фарадей заңдары** — электролиздер арқылы электр тогы өткенде электродтарда бөлінетін не ыдырайтын заттардың мөлшерін (массасын) анықтайтын электролиз процесінің негізгі заңдары. Ол заңдарды 1833 — 34 ж. ағылшын ғалымы М.Фарадей ашқан. Фарадейдің 1-заңы былай тұжырымдалады: Электролит арқылы ток өткенде электродта бөлініп шыққан заттың массасы (т) ток күшіне (Қ) және ток жүрген уақытқа (t) пропорционал, яғни т=kҚt, мүндағы k — электролиттегі заттың электрхимиялық эквиваленті деп аталатын пропорционалдық коэффициент Фарадейдің 2-заңы электрхим. эквиваленттің шамасын анықтайды: k=1M/Fn=A/F, мұндағы п — ионның заряды (валенттігі), A=kFz, электролиттегі заттың химиялық эквиваленті, яғни элементтің электрхимиялық эквиваленті оның химиялық эквивалентіне пропорционал. Фарадей заңының математикалық өрнегі электролиз кезінде бөлінетін заттың массасын, электрхимиялық және химиялық эквиваленттерін дәл анықтау үшін пайдаланылады.
**Долото** — соқпа қанат және шарошкамен бұрғылағанда үңгубетіндегі тау жыныстарын бұзатын бұрғыныц негізгі бөлігі. Кен орнын ашық тәсілмен қазғанда долотаның қашау, айқыш және үш шарошкалы түрі қолданылады. Тау жыныстарының қаттылығына байланысты долота да бірнеше түрге бөлінеді. Ұңғы диаметріне қарай долота диаметрі де 87—540 мм аралығында дайындалады. Кен орнын жер асты тәсілімен қазғанда ұңғыны диаметрі 145—112 мм, 97 және 76 мм шарошкалы долотомен бұрғылайды..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
Талай ғасырлар бұрын ежелгі Тұран мен Иран жерлерінде скифтер (сақтар) мен парсылар арасында қиян кескі соғыстар жүріп жатты. Тұран патшасы Афрасиаб пен оның мәңгілік жауы Хұсрау жеңіс үшін өз жауынгерлерін аямай, бірінен соң бірін соғыс майданына аттандырды.
Бір күні парсы ханзадасы Сияуыш серуен құрып жүрген қыздар арасынан Афрасиабтың қызы Фарангизді көріп, оған ес түссіз ғашық болып қалады. Қыз да сол сәтте тек ханзада Сияуыш қана өзіне лайықты жар бола алатынын түсінеді.
Афразиаб екі халық арасындағы татулық пен тыныштықты ойлап, өзінің сүйікті қызы мен парсы ханзадасының қосылуына келесім береді. Өздерінің махаббатына ешкім бөгет болмауы үшін Сияуыш ізгілік пен мейірімділік, әділеттілік пен ақиқат, теңдік пен еркіндік өркендейтін «Сияуыш қаласын» салуға шешім қабылдайды. Осы қаланы тұрғызу үшін сақ пен парсы әскерлері араларындағы ғасырлық жауыздықты ұмытып еңбек етеді.Нәтижесінде құрылысшылар ақ мәрмәрдан қала көтереді. Оның қабырғалары мен қақпасын шебер ойылған өрнектермен әшекейлеп, төрт тарабынан төрт биік мұнара тұрғызады.
Муромның нағыз училищесі
**Нағыз училище** (нем. *Realschule*) Герман империясында, Патшалық Ресейде және басқа да бірқатар мемлекеттер мен елдерде, соның ішінде қазіргі Германияда – жаратылыстану-математикалық пәндер маңызды рөл атқаратын орта немесе толық емес орта оқу орны.

Бұл атау 1706 жылы Галле қаласында К.Землер негізін қалаған «Нағыз мектеп» (Realschule) атауынан шыққан.

Тарих
-----

Нағыз мектептердің немесе училищелердің тәжірибелік үлгілері Еуропада орта ғасырларда пайда болған практикалық оқу орындары болды.

 Самарадағы нағыз училище 
1707 жылы «Математикалық-механикалық нағыз мектепті» (Mathematische und Mechanische Realschule) ұйымдастырған, 1738 жылы 1738 жылы «Математикалық-механикалық реалды мектеп» (Mathematische und Mechanische Realschule) туралы ақпарат курсын енгізген Галледен шыққан пастор – Кристоф Землер нағыз мектептердің алғашқы негізін салушылардың бірі болып саналады. экономика, оны «Математикалық, механикалық және экономикалық нағыз училище»; 1747 жылы Берлинде неміс теологы Иоганн Хеккер «Экономикалық-математикалық нағыз училищені» ашты; 1753 жылдан бастап бұл училище патшалық деп аталды. Оның директоры Спиллеке оны 1822 жылы «практикалық мақсаттарды көздейтін жалпы білім беретін мекемеге» айналдырды; Оның бағдарламасына Құдай заңы, жаратылыстану ғылымдары, математика, тілдер: неміс, француз және ағылшын, тарих, география және сызу кіреді. Бұл сыныптағы оқу орындарының ерекшелігі көне тілдер мен көне тарихты оқытудың жеткіліксіздігі болды. 1859 жылы училищелердің үш түрін ажырататын жарғы қабылданды: 1-ші санаттағы реалды училищелер (9 жылдық курсы бар және латын тілімен), 2-ші санаттағы реалды училищелер (8 жылдық курсы бар, латыншасыз) және одан жоғары. қала училищелері (бірақ II санатты, бірақ 6 жылдық курспен бірдей училищелер). 1859 жылға дейін Германияда 56 нағыз училище болса, 14 жылдан кейін олардың саны тез арада 179-ға дейін өсті.

Аустрияда 1850 жылғы жарғыда реалды училищелердің міндеті «өндірістік кәсіптерге қажетті алдын ала білімнің орташа дәрежесі, сондай-ақ техникалық оқу орындарына дайындық» деп анықталды.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Realschule в «The New International Encyclopædia» (ағыл.)
Мүсінші, керамист. 
Монумент, станк (мәрмәр, керамика, фарфор) және бақ мүсіндерін жасау саласында жұмыс істейді. 
1989 жылдан бастап көрмелерге қатысады. 1995 жылы Қазақстан Республикасы Суретшілер одағына кірді. 
Халықаралық (Троицк, 1994 ж.), облыстық, қалалық көрмелерге, сонымен қатар Жалпы одақтар көрмелеріне (Ленинград, 1988 ж. Минск қ. 1989 ж.) қатысқан.
2007 жылы Ақтөбе қаласындағы халықаралық мүсіншілер фестиваліне, Астана қаласындағы «Наурыз 2006» арт-форумына қатысқан. 2000 жылы облыс әкімі сыйлығының лауреаты. 2009 жылы «Қазына» меценаттар клубы сыйлығының лауреаты.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақстанның атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2.
**Ребекка Мария Холл** (ағылш. *Rebecca Maria Hall*; 3 мамыр 1982, Лондон) — британдық актриса.

Ребекка 1982 жылы Лондон қаласында атақты режиссер Питер Холл мен опера әншісі Мария Юингтың жанұясында дүниеге келген. Кейбір ақпараттарға сенетін болсақ актрисаны 19 мамырда кейде 3 мамырда дүниеге келген деп жатады. Брайтондағы «Roedean school» мектебін бітірген. Алғаш рет өзінің әкесінің «Ромашковая поляна» фильмінде кейбір эпизодтарда ойнаған. Қазіргі кезде ол британдық және американдық фильмдерде ойнайды. Ребекка Алтын глобус номинациясын алуға 2010 жылы ұсынылған.

### Фильмографиясы

* 1992 -The Camomile Lawn Софи
* 1993 -Don’t Leave Me This Way Лиззи Нейл
* 2006-Wide Sargasso Sea Антуанетта Косуэй
* 2006 -Starter for 10 Ребекка Эпстейн
* 2006 -The Prestige Сара Борден
* 2008 -Frost/Nixon Кэролайн Кушинг
* 2008 -Vicky Cristina Barcelona Вики
* 2009 -Dorian Gray Эмили Уоттон
* 2009-Red Riding:1974
* 2010-Everything Must Go Саманта
* 2010 -The Town Клэр Кизи
* 2011 -A Bag of Hammers Мел
* 2011-The Awakening Флоренс Каркарт
* 2012-Parade’s End Сильвия
* 2012-Lay the Favorite Бет Реймер
* 2013 -Iron Man 3 Майя Хансен
* 2013 -Closed Circuit Клаудия Симмонс-Хау
* 2013 - Promise Шарлотта Хоффмайстер
* 2014-Transcendence Эвелин Кастер

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

*
**Батыр Баян Байболатұлы** - 1731 жылы дүниеге келіп, 1771 жылы қайтыс болған. Таманың Дәулеткелді руынан. Әкесі Байболат та уағында елді қорғаған, жүрегі ештеңеден қаймықпайтын батыр болған екен. Баян батыр атымен танылған бірнеше батырлар болған. Абылай ханның байрақдары болған. Бірақ, "Шаңды жорыққа" қатысып, сол жорықтан қайтып келе жатқан жолда қайтыс болған батыр Баян осы кісі. Баянның мазары кешегі Қапшағай көлінің астында қалып кетті. 

Баянның 9 ұлы болған. Батыр Баянның ұрпақтары ішінде Тасыбай би Баянұлы, Бектібай би Тұрсынбайұлы, көрнекті ақын Тынышбай Рахимов, Ерубай би Жолдыбайұлы, Көшек Ерубайұлы, Байсақал Ерубайұлы, Бегұлы Көшекұлы, әйгілі әнші Амангелді Нақыпұлы Сембин, әділет генералы Болат Ажақайұлы Сембин, белгілі жазушы Берік Шаханұлы секілді жандар шыққан. 

Одан тараған ұрпақтар қазіргі Жамбыл облысы Сарысу ауданы мен Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданында өмір сүруде. Берік Шаханұлы бабасы Баян Батыр туралы біршама зерттеулер жүргізіп, оның өмір жолына шолу жасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н.Рахымжанов. Жетіқоңыр: Жиделі және Жайылма. 1-кітап. 2013 жыл.
**Дольмен** (бретонша *tol* – стол, *men* - тас) – өлікті жерлеуге арналған құрылыс; бірнеше тонналық жақпар тастар тігінен қаланып, төбесі жалпақ тақта тастармен жабылған. Бұл – мегалит құрылыстардың бірі. Кірер ауызды жапқан тақта таста кейде дөңгелек не сопақша тесік болады. Кейбір дольмен дәлізді, бөлмелі, күрделі болып келеді. Кірер аузы ғана ашық қалдырылып, қалған жағы сыртынан топырақпен жабылады. Кейде ішкі қабырғалары беджерлі әшекейлермен немесе бояумен безендіріледі. Дольмендер ру басшыларын, көсемдерді жерлеуге салынса керек. Дольмен әуелде ру, тайпаның ізгілікті орны болған, келе-келе өлік жерленетін қабірге айналған деген де жорамал бар. Әдетте дольмендерден отырғызып жерлеген бірнеше адамның сүйектері, тас, қола құралдар мен сәндік бұйымдары шығады. Кейбір елдерде дольмендер ондаған, жүздеген жылдар бойы өлік қоюға арналған. Дольмен көбінесе теңіз жағалауында тараған. Солтүстік Германия, Оңтүстік Дания, Оңтүстік Скандинавия, Голлндия, Англия, Шотландия, Ирландия, Франция, Испания, Португалия, Италия, Сирия, Солтүстік Африка, Палестина, Болгария, Солтүстік Иран, Үндістан, Корея, Жапонияда кездеседі. КСРО-да Қырымда, Кавказдың Қара теңіз жағалауында ұшырасады. Еуропа, Африка дольмендері қола дәуіріне, Үндістан, Жапониядағылары темір дәуіріне, Кавказдағылары қола, кейбірі темір дәуіріне жатады. Бір-бірімен байланысы жоқ тайпалар мен халықтардың діни наным-сеніміндегі, әлеуметтік-географиялық жағдайының ұқсастығы осы дольмендерді туғызған.

Дереккөздер
-----------

М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Журналист-қаламгер С.Жанысбай облыстық "Орталық Қазақстан" газетінде көп жылдан бері қызмет істеп келеді. Сүйіндік Жанысбай 1949 жылы 13 ақпанда Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданына қарасты "Қызыларай" ауылында туған. Қарағанды мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. Қазір "Орталық Қазақстан" гезетінің құқық және бұқаралық жұмыс бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс атқарады. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.
С.Жанысбай өлең жазуды мектеп қабырғасында оқып жүрген кезінің өзінде бастаған. Негізінен көркем аудармамен айналысады, бірнеше повесть, көптеген әңгіме жазған. Оның республикалық баспалардан шыққан "Құрыш қолтаңба" ("Жалын", 1983 ж.), "Өрлеу" ("Қазақстан", 1978 ж.) жинақтарына очерктері, "Көңілді көшенің жігіттері" атты жинаққа ("Жалын", 1981 ж.) Оның қаламынан туған әңгімелері мен әзіл-сықақтары "Жалын" баспасынан "Адамша кел" атты сықақ әңгімелері 1991 жылы кітап болып жарық көрді. "Жазушы" баспасынан шыққан "Орман үстіндегі түн" (1990 ж.) атты жинаққа әңгімесі енген.
Социалистік Еңбек Ері С.Тоқымтаевтың атынан "Өнімді еңбек көздері" деген кітапша ("Қазақстан", 1981 ж.) шығарды. "Жалын" баспасынан (1989 ж.) эстон жазушысы Эллен Нийттің "Пилле-Рийн" атты балаларға арналған кітапшасын аударып бастырды. "Адамша кел" атты әзіл-сықақ әңгімелері ("Жалын", 1991 ж.) кітап болып жарық көрді. Той басқаратын асабаларға арналған "Ақ босаға" атты кітапша құрастырып шығарды. Милиция өмірі жайлы әңгімелері мен очерктері және сұхбаттары "Өкініш" және "Взятка" деген атпен облыстық "Полиграфия" бірлестігінен, "Кездесу" повестер мен әңгімелері "Астана" баспасынан 2007жылы, "Сарыарқаның самалы" атты туған жер, табиғат, экология мәселелері туралы кітабы Қарағанды: АРКО баспасынан 2003 жылы жеке кітап болып шықты.
Мақалалары мен көркем очерктері, новеллалары өзі еңбек ететін "Орталық Қазақстан" газетінде үзбей жарияланып тұрады. 2001 жылы "Ауылымды аңсадым" атты өлеңдер жинағы жарық көрді. 
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.
**Реактивтік қозғалтқыш**

Реактивтік қозғалтқыш – жұмыстық дененің бастапқы энергиясын сол дененің реактивтік ағынының кинетикалық энергиясына түрлендіру арқылы тарту күшін тудыратын құрылғы. Қозғалтқыш соплосынан жұмыстық дененің сыртқа қарай ағып шығуы нәтижесінде жұмыстық дене ағынының тербелісі түрінде реактивті күш пайда болады. Реактивтік ағынның кинетикалық энергиясына түрленетін энергия химиялық, ядролық, электр. т.б. болуы мүмкін. Қазіргі кезде реактивтік қозғалтқыштарда алғашқы энергия көзі ретінде көбінесе химиялық энергия пайдаланылады. Реактивтік қозғалтқыштардың негізгі бөлігі – жану камерасы. Оның бір жағында жанған жұмыс денесі үдемелі жылдамдықпен (реактивтік ағын түрінде) ұшып шығатын сопло болады. Реактивтік қозғалтқыштардың айналадағы ортаны жұмыс қажетіне пайдалану не пайдаланбауына қарай реактивтік қозғалтқыш ауа реактивтік қозғалтқыш (API)және ракеталық қозғалтқыш (PI)болып бөлінеді. API-ының барлығы жылу қозғалтқыштарына жатады. Мұнда жұмыстық дене жанған зыттың ауадығы оттекпен тотығу реакциясы кезінде түзіледі. API-ының жұмыстық дене массасының басым бөлігін жану камерасына атмосферадан келетін ауа құрайды. PI-тардың API-тардан өзгешілігі – жұмыстық дененің барлық 09раушылары реактивтік қозғалтқышпен жабдықталған аппараттың бортында болады. Бұл қозғалтқыштардан тарту күші жоғары турбореактивті қозғалтқыштың алғашқы сұлбасын орыс инженері Н.Герасимов ұсынған (1909). Олар ғарышқа массасы ондаған тоннадан асатын ғарыш кемелерін, басқа да қажет жүктерді жеткізу үшін қолданылады.

Дереккөздер: Балалар Энциклопедиясы, 1 том
**«Томсон»** (компания) – Франциядағы электроника саласында өнімді еңбек етіп келе жатқан компьютерлік өнімдер шығарумен және зерттеумен айналысатын компания.

Ол компьютер бағдарламаларын зерттей отырып, олардың жаңа нұсқаларын ойлап табады. Компьютер жүйесін зерттеу бойынша әлемде 21 орында тұрса, электроника саласы бойынша экспортқа өнім шығаруда 5 орын алады. Францияда және шетелдерде 190 зауыты бар. Оның зауыттарында 129 мың адам еңбек етуде.Күнделікті тұрмыстағы электротехника, электроника (теледидар, бейнемагнитофон, теле және радиоаппаратура, кабель, үй компьютерлері, радио және телебайланыс жүйелеріне жабдықтар, т.б.), авиация мен флотқа электрондық жабдықтар т.б.шығарумен айналысады. Жылдық айналымы 10 млрд долдлар көлемінде.

Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5
**Сүйімбике** (ноғ. , тат. *Сөембикә*; шам. 1516 ж. туғ.) - Қазан хандығының билеушісі (1549-1551), Қазан хандары Жанғали (1533-1535), Сафа Герей және Шаһғалидің әйелі, Ноғай биі Жүсіптің қызы және Ноғай Ордасы әулетінің негізін қалаушы Едігенің неменесі (арғы арғы арғы немересі).

Өмірбаяны
---------

Сүйімбикенің бірінші күйеуі Жанғали таққа жас кезінде Мәскеуді қолдаған үкімет шешімі бойынша Болат Шырын мен Мәскеу кінәзі ІІІ Василий бастаған келісіммен отырды. Ханның жас кезінде Гауһаршад ханбике бақылауды жүзеге асырылды. 1533 жылы ол Жанғалиді Сүйімбикеге (сол кезде ол небәрі 12 жаста еді) үйлендіруді ұйымдастырды, бұл ханның кәмелетке толуымен және биліктің оған ауысуымен сәйкес келді. Некемен Мәскеу келісті, және Мәскеу өте тез келісім берді, өйткені ол осы неке арқылы Ноғай биі Жүсіпті жақындастырып, Қырым әулетінен қуылған және өзінің қайын атасы Ноғай мырзасы Мамайда болған Сафа Герей ханға қарсы белгілі бір тепе-теңдікті құрайды деп үміттенді. Хан әйеліне немқұрайлы қарап, неке сәтсіз аяқталды, сондай-ақ, олардың балалары болмады. Сүйімбике әкесіне шағымданып, оны алып кетуін өтінді. Жүсіп ханды кетіруді ұсынып, қызын қайтаруды талап етті. Осы оқиғалардың барлығы дипломатиялық хат алмасудың тақырыбына айналды.

Жанғали әйеліне ғана емес, сонымен қатар Мәскеудің қысымы мен хандықтың ішкі істеріне араласуға қанағаттанбаған Қазан үкіметіне де сәйкес келмеді. 1535 жылы Болат Шырын мен Гауһаршат ханбикенің қатысуымен төңкеріс жасалды, Жанғали бұл төңкерісте өлтірілді, ал Сафа Герей тағы да таққа шақырылды. Сүйімбике оның бесінші әйелі болды. Сафа Герей қайтыс болғаннан кейін Қазан хандығын 1549-1551 жылдары ұлының кәмелет жасына толмағандығына байланысты регент ретінде басқарды.

1551 жылы мырзалар оны орыс патшасы Иван Грозныйға, оның ұлы Өтеміс Герей және Қазан қазынасымен бірге берді. 

Жарты жылдан соң, еркіне қарсы, Қасым билеушісі Шаһғалиге тұрмысқа шықты. Өтеміс Герей патша Иван Грозныйдың қарамағында тәрбиеленуге қалдырылды. Соңғы жылдары Қасымда тұрды, сол жерде қайтыс болды. Қабірі қай жерде екендігі белгісіз. Өлкетанушы Анатолий Шекиннің пайымдауынша, соңғы жылдары өзінің жеке оққағары Шұрай батырдың қарауында Виля (Нижгород облысы) ауылының маңында тұрды.

Қазаннан кетіп бара жатқан Сүйімбике патшайымның қолға түсуі. В. Г. Худяков, 1870

Балалары
--------

Сафа Герейден туған ұлы — Өтеміс Герей, Мәскеуде **Александр Сафакиреевич** атымен шоқындырылды.

Естелік
-------

Сүйімбике мұнарасы — бұл Қазан Кремлінің тарихи ескерткіші және Қазанның сәулеттік эмблемасы.

Сондай-ақ Яр Чаллы қаласында бір даңғылына есімін берді.

Төменгі Кама қаласында бір көше бикенің атымен аталды.

1991 жылдан бастап Қазан қаласында әйелдерге арналған ай сайынғы «Сүйімбике» журналы шығады.

2012 жылы Сүйімбикенің бейнесін актриса Анора Халматова бейнелеген «Қ. К. қазынасы» атты тарихи авантюралық кино түсірілді.

Әдебиет
-------

* *Трепавлов В. В.* Ноғай Ордасы тарихы. М.: Восточная литература, РАН.

Дереккөздер
-----------
Сүйінбай Аронұлының әдеби-ескерткіш мұражайы (Алматы облысы Жамбыл ауданы)
[1]

Ашылуы
------

Атақты ақын Сүйінбай Аронұлының ғибратты ғұмырынан сыр шертетін Жамбыл ауданы, Қарақыстақ ауылындағы Сүйінбайдың әдеби-ескерткіш мұражайы – ақынды мәңгілік есте сақтап, оның шығармашылығы мен өмірін жас ұрпақ тәрбиесіне үлгі ету мақсатында, Алматы облысы әкімінің шешімімен Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Қарақыстақ ауылында 1996 жылы 24 тамыз күні ашылды. Ашылу салтанатына еліміздің тұңғыш Президенті, Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өзі қатысып, лентасын қиды.

---

Қазіргі таңда өзіндік тарихы бар бұл музей - ғасырлар қойнауынан Сүйінбай ақынның өмірінен сыр шертетін асыл мұралар мекені. Оның қорында барлығы 775 жәдігер сақтаулы, оның 415-і негізгі қорда, 360-ы көмекші қорда сақтаулы.
Мұражайды ашу ісі Сүйінбай Аронұлының шәкірті, ұлы ақын Жамбыл Жабаевтың 150 жылдық торқалы мерей тойымен тұспа – тұс келді.

Толығырақ
---------

1990 жылы мұражай құрылысы басталған алғашқы күннен бастап, оған қадағалаушы болып қызмет жасаған журналист, актёр, сазгер, Жамбыл ауданының, Алматы облысының Құрметті азаматы атақтарын алған, Қазақстан Республикасының Мәдениет Қайраткері Құрамысов Жолдасхан Аукенұлы болды. Ол 1945 жылы 25 мамырда Жамбыл ауданының Кастек ауылында дүниеге келген, 1996 жылы осы мұражайға директор болып бекітіліп, 2012 жылдың 16 мамыр айына дейін еңбек етіп келді. Қазіргі кезде зейнеткер. Мұражайда қызмет істей жүріп, көптеген *«Менің пірім - Сүйінбай»*, *«Бөрілі менің байрағым»*, *«Ер Қарасай»*, *«Райымбек – ұран Райымбек!»*, *«Отаным, елім Қазақстан»*, *«Нұраға»*, *«Аспанда Димаш есімі»*, *«Суықтөбе»*, *«Майтөбе»*, *«Ұлар әні»*, *«Ей ұлар, сен де ұлар, мен де ұлар »*, *«Еңлік гүл»*, *«Қыран қанаты»*, *« Жамбыл ата»* тағы басқа көптеген патриоттық әндерін жазды.

---

Мұражайдың келбеті шығыстық үлгімен жасалған. Мұражай ауласына **Сүйінбай** ақынның мәрмәр тастан жасалған ескерткіш бюсті қойылған. Мұражайдың ішкі бөлігі екі үлкен зал мен фойеден құралған.

Сүйінбай Аронұлының өмірі мен творчествосын ашатын мұражай бөлімдері
--------------------------------------------------------------------

1. Сүйінбайдың балалық шағы
2. Ақын болып қалыптасуы
3. Сүйінбай өмір сүрген орта
4. Ақынның ата–тегі
5. Жақындары мен үрім-бұтағы
6. Творчествосын зерттеушілер

Мұражайдың жұмысы сан қырлы. Атап айтар болсақ, телегей теңіз экспонаттарды ғылыми-танымдық талаптар тұрғысынан ұтымды жүйелеу, оны көпшіліктің талғамына сай ұсыну, зерделенген жәдігерлер негізінде басылымдар шығару елдегі, облыстағы атаулы күндер мен тарихи тұлғаларға арнап көрмелер жабдықтау, өлке тарихына қатысты мәдени шаралар өткізу, белгілі бір көрнекті тұлғалармен кездесулер ұйымдастыру, Алматы қаласындағы оқу ордаларының студенттеріне дәрістер оқу сияқты қызметтерді атқару арқылы халқымыздың асыл қазынасын болашақ ұрпаққа жеткізуді көздеуде. Бүгінгі күні мұражай директоры болып Садуақасова Аяужан қызмет атқаруда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұражайдың жеке ақпараты
**Сүйінбай портреті** — қазақ кескіндемешісі Әбілхан Қастеевтің 1972 жылы салған суреті. Солтүстік Қазақстан облыстық бейнелеу өнері мұражайында сақтаулы тұр.

Суреттің қалай салынғаны туралы Қастеев «Қазақ әдебиеті» газетінде жарық көрген «Сүйінбайдың суреті» атты мақаласында: «Сүйінбайдың фотопортреті жоқ. Сондықтан бұдан 80 жыл бұрын өмір сүрген атақты адамның қас-қабағы, маңдайы, көзі, мұрын бітісі, ерін, жақ, иек, тағы басқа анатомиялық кескіндері қандай еді деген сұрақтарға жеке-жеке анкеталық анықтамалар алдын ала берілді. Содан соң олардың барлығы біртұтас күйге келтірілді», — деп шығармашылық лабораториясы жайлы ақпарат береді. Іздену кезінде немере қызы Үкіжан Сыпатаева мен аталасы Мырзабай Сатаевпен ақылдасқанын, ақынның бет-әлпеті, пішін-келбеті немере ұлы — Тоғызбай Малыбаевқа келетінін, оның да фотосуретін жан-жақты зерттегенін, өзге де туған-туыстарының кескін-келбетін назардан тыс қалдырмағанын, отбасылық ортақ белгілерін анықтағанын тілге тиек етеді. Қылқалам иесінің бастаған ісін қашан аяқтағанша жұмыс орнынан тұрмайтын әдеті болған. Соңғы нүктесі қойылып, бояуы кеппеген портретті ақынның туған-туыстарына көрсеткенде Үкіжан Сыпатаева: «Сүйінбайдың кескін-келбетіне дәл келеді. Мен осы бейнені Сүйінбай деп танимын», деп жылап жіберсе керек.

1993 жылы суреттің негізгі бөлігі алғаш шыққан теңге банкноттардың біреуінде пайдаланылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сүйінбайдың Ә.Қастеев салған суреті солтүстікқазақстандық мұражайдан табылды — «ҚазАқпарат», 13.08.2015


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Әбілхан Қастеевтің туындылары |
| --- |
|  |
| Ескі және жаңа тұрмыс | 
Пішен шабу • Мақта жинау • Колхоздың сүт фермасы • Колхоз тойы • Радио тыңдау • Қызды еріксіз әкету • Сатылған қалыңдық • Бие сауу • Қымызшылар • *т.б.* |
|  |
| *Портреттер* | 
Автопортрет • Аманкелді портреті • Ана портреті • Біржан сал • Жазушы Сәбит Мұқанов • Жамбылдың портреті • Жас Абай портреті • Кенесары портреті • Қарындастың портреті • Сүйінбай портреті • Шоқан Уәлиханов • Н. Алдабергенов • Т. Кадыров • Г. Муратбаев • М. Ниязова • Н. Сауранбаев • *т.б.* |
|  |
| *Пейзаждар* | 
Биік таулы мұз айдын • Гүл ашқан алма • Есік көлі • Жайлаудағы автодүкен • Жайлаудағы табын • Талас өңірі • Таудағы қыс • Тау көрінісі • Тыңдағы алғашқы борозда • Шежін өзені • *т.б.* |
|  |
| *Басқа суреттері* | 
Ақсай карьері • Қапшағай СЭС-і • Суретшінің ауласы • Торғай жорығы • Түрксіб • *нобайлар* • *акварельдер* |

 |