**КОКП ОК хатшылығы** (орыс. *Секретариат ЦК КПСС*) — КОКП ОК ұжымдық жетекші жұмыс органы. КОКП ОК хатшылары КОКП ОК саяси бюросының отырыстарына кеңесші дауыс құқығымен қатысуға құқылы болды.

КОКП Жарғысына сәйкес КОКП Орталық Комитетінің пленумында партия мен Орталық Комитеттің ағымдағы жұмыстарына жетекшілік ету үшін сайланды.

Хатшылық қарамағында Орталық Комитет аппараты салалық бөлімдермен жұмыс істеді, олардың көмегімен барлық жедел іс-шаралар жүргізілді.

Тарихы
------

1917 жылы 28 ақпанда (13 наурызда) Елена Дмитриевна Стасова РСДЖ(б)П ОК Бюросының хатшысы болып тағайындалып, ұйымдастыру жұмыстарын Свердлов Яков Михайлович жүргізе бастады. Орталық комитеттің хатшылығы ОК ұйымдастыру-техникалық аппараты ретінде құрылды, оның атқарымдары 1917 жылы 6 тамызда (19 тамыз) өткен РСДЖ(б)П ОК Шағын құрамының отырысында айқындалды. Сол отырыста Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы Орталық Комитетінің хатшылығы құрамына мыналар сайланды:

* Дзержинский Феликс Эдмундович
* Иоффе Адолф Абрамович
* Муранов Матвей Константинович
* Свердлов Яков Михайлович
* Стасова Елена Дмитриевна

1918 жылы 8 наурызда РК(б)П-ның VII съезінен кейін өткен РК(б)П пленумында Орталық Комитеттің хатшылығы мыналардан сайланды:

* төраға Свердлов Яков Михайлович
* хатшы Стасова Елена Дмитриевна

1918 жылы 30 наурызда Клавдия Тимофеевна Новгородцева Мәскеуде ОК аппаратының меңгерушісі және ОК хатшысы болып тағайындалды.

ОК хатшылығы таза жұмыс органы ретінде 1919 жылы наурызда РК(б)П VIII съезінің шешімімен құрылып, ОК хатшылығының құрамында бөлімдер құрылды. Сол жылы РК(б)П Жарғысында Хатшылық туралы ереже бекітілді. 1952 жылғы қазандағы КОКП XIX съезінен кейін БК(б)П ОК ұйымбюросының таратылуына байланысты хатшылықтың атқарымдары кеңейтілді. 1988 жылғы шілдеде КОКП ОК пленумы партия аппаратын қайта құру туралы шешім қабылдады: ОК аппаратын айтарлықтай қысқарту және ондағы салалық бөлімдерді жою туралы шешім қабылданды, ОК хатшылары саны да қысқартылды. Қарашада КОКП Орталық Комитетінде Орталық Комитет хатшылары басқаратын тұрақты комиссиялар құрылды. Бұл шара іс жүзінде 1991 жылға дейін ресми түрде болғанымен, мәжілістерінде енді жиналмайтын Хатшылықты жоюға әкелді.

1918 жылы 8 наурызда ОК хатшылығының төрағасы сайланды, ол 1919 жылы 16 наурызда қайтыс болғанға дейін Свердлов Яков Михайлович болды. 1919 жылдан бастап Хатшылықта Жауапты хатшы, 1922 жылдан 1934 жылға дейін — Бас хатшы, 1953-1966 жылдары — Бірінші хатшы, ал 1966 жылдың сәуірінен 1991 жылдың қарашасында партияға тыйым салынғанға дейін — қайтадан КОКП ОК Бас хатшысы лауазымы құрылды.

Жұмыс тәжірибесі
----------------

Орталық Комитет хатшылығының басшылығындағы иерархияға қатысты әзірленген ереже болмады. Әр жылдары, әсіресе, Н. С. Хрущев Орталық Комитеттің бірінші хатшысы болған 50-жылдары әртүрлі болды. Н.С.Хрущевтің тұсында КОКП Орталық Комитетінің екінші хатшысының міндетін алдымен А. И. Кириченко (1958 жылғы қаңтардан 1959 жылғы қарашада масқара болғанға дейін), содан кейін 1960 жылдың мамырынан бастап Ф. Р. Козлов атқарды. 1963 жылы сәуірде Ф. Р. Козловтың инсультінен кейін оны уақытша М. А. Суслов алмастырды, сол жылдың маусымында Н.С.Хрущев бұл міндеттерді Л.И.Брежневке жүктеді.

Л.И.Брежнев тұсында обкомдарда, қалалық комитеттерде, аудкомдарда екінші хатшы өнеркәсіп жөніндегі хатшы, үшінші хатшы — идеология жөніндегі хатшы, ал партия иерархиясының жоғарғы сатысында (КОКП ОК, республикалар компартияларының ОК) идеология жөніндегі хатшы — екінші хатшы, одан кейін өнеркәсіп жөніндегі хатшы (осылайша, ол үшінші хатшы болды) деген қағида болды. Л. И. Брежневтің тұсында олар тиісінше М.А.Суслов және КОКП Орталық Комитеті қарамағындағы Әскери-өнеркәсіптік комиссияның төрағасы болған А.П.Кириленко болды. Л. И. Брежневтің тұсында ОК хатшылығының немесе ОК саяси бюросының отырыстарында Л.И.Брежнев болмаған кезде (ал ол 1974 жылдан бері жиі қатыспады) әдетте М.А.Суслов, ал ол болмаған жағдайда — А.П. Кириленко төрағалық ететін. КОКП ОК идеология жөніндегі болашақ хатшысы А. Н. Яковлевтің, Орталық Комитеттің жауапты қызметкерлерінің бірі егер, осындай отырыстарда қандай да бір өкім, нұсқау не бұйрық берсе, А.П.Суслов келіп: «Кириленконың өкімін орындаушы болмаңдар!» деп ескерткенін еске алды. (Бұл туралы Орталық Ресей телеарнасында көрсетілген сұхбаттардың бірінде А. Н. Яковлев айтқан).

КСРО Министрлер Кеңесі істерінің бұрынғы меңгерушісі М. С. Смиртюков өз кезегінде былай деп еске алды: «Брежнев кеткенде кезде, әдетте Орталық Комитет хатшылығының отырыстарын басқаратын Суслов Саяси бюроны жүргізетін. Ал Кириленко хатшылық отырыстарын басқаратын. Оның үстіне, ол өзін қожайын ретінде ұстайтын: ол күртешесін шешіп, креслоға жантайып отыра кететін.

Сол А.Н.Яковлев М.А.Суслов ОК Хатшылығының жұмысын шын мәнінде жалғыз өзі басқаратынын және «Суслов жоқ кезде оның хатшылықтарын Андрей Павлович Кириленко басқарғанын атап көрсетті. Осылай Суслов қайтып оралып, ең алдымен онсыз қабылданған барлық шешімдерді жаппай жоятын. Ол хатшылықта өз бетінше шешім қабылдайтын».

Бұл дәстүр: идеология жөніндегі хатшы – екінші хатшы Л.И.Брежневтің тұсында емес, Ұлы Отан соғысынан кейін И.В.Сталиннің тұсында пайда болды. Сол кезде БК(б)П хатшылығындағы екінші адам БК(б)П ОК ұйымбюросының меңгерушісі деп есептелді. 1945 жылы 10 мамырда Орталық Комитеттің идеология жөніндегі хатшысы А.С. Щербаков қайтыс болғаннан кейін оның қызметіне Г. М. Маленков келді. Ол ОК ұйымбюросының мәжілістерін де басқарды. Алайда, 1946 жылы 13 сәуірде БК(б)П ОК Саяси бюросының шешімімен Г.М.Маленков лауазымын қалдырып, идеология саласына жетекшілік етуді А. А. Жданов қабылдап, ал 1946 жылы 4 мамырда И.В.Сталин Г.М.Маленковты ОК хатшылығы құрамынан алып тастады. 1946 жылы 2 тамызда Саяси бюроның шешімімен А.А.Жданов большевиктер БК(б)П ОК ұйымбюросының мәжілістерін басқара бастап, осылайша БК(б)П ОК хатшылығында екінші адамы болды. 1934 жылдан бастап Орталық Комитеттің Бас хатшысы болмады, И.Сталин ресми түрде хатшылардың бірі болды.

### Рөлдері. Идеология, өнеркәсіп (және әскери-өнеркәсіп кешені) жөніндегі хатшылар және басқалары

1985 жылы 11 наурызда жаңа КОКП ОК бас хатшысын сайлауға арналған КОКП Орталық Комитетінің кезектен тыс Пленумында бұл қызметке М. С. Горбачевті сайлауды ұсынған А. А. Громыко М. С. Горбачевтың «тек ОК хатшылығын ғана емес, Черненконың сырқаттануына байланысты Саяси бюроның отырыстарында төрағалық еткенін» өмірбаянындағы жағымды сәт ретінде атап көрсетті. К. У. Черненко заманында ОК екінші хатшысының дәл М. С. Горбачев болғанын оның Орталық Комитеттің идеология жөніндегі хатшысы болғандығы дәлелдейді («Черненконың қысқа билік кезінде бейресми түрде партияда екінші адам болды және КОКП ОК идеология жөніндегі хатшысы лауазымында болды). Г. В. Романов КОКП ОК әскери-өнеркәсіптік кешен жөніндегі хатшысы болған кезде. Сөйтіп, Брежнев заманының сұлбасы қайталанды: идеология жөніндегі хатшы – ОК екінші хатшысы, өнеркәсіп (және әскери-өнеркәсіп кешені) жөніндегі хатшысы – үшінші хатшы болды.

Хатшылықтың құрылымы
--------------------

И.Сталин кезінен бастап ОК хатшылығына техникалық хатшылар емес, белгілі бір жұмыс саласын қадағалайтын жауапты партия жетекшілері кіре бастады. Жұмыс бағыттарына сәйкес Орталық Комитеттің хатшылары жиі бір мезгілде БК(б)П-КОКП ОК сол немесе басқа бөлімін (олар бөлім меңгерушісі болды) немесе бөлімді басқармай, жұмысты бірнеше бөлімдерден тұратын жұмыстарды үйлестірді. Өнеркәсіпті, ауыл шаруашылығын, кадр жұмысын, әскери-өнеркәсіп кешенін ғана қадағалайтын хатшылар бөлініп шықты. Бұл ретте бір хатшы мәдениетті, ғылымды, білім беруді, бұқаралық ақпарат құралдарын қадағалай алатын.

### 2-хатшылар

Ресми түрде мұндай лауазым болған жоқ - екінші хатшы партия Орталық Комитетінің Бас (Бірінші) хатшысын алмастыратын ОК хатшылығының жұмысын басқаратын хатшы болып саналды. КОКП ОК екінші хатшысы лауазымын ресми белгілеу туралы мәселе 1964 жылы қазанда Н. С. Хрущевті жоғары партиялық және үкіметтік қызметтен босату кезінде көтерілді. Орталық Комитеттің жалпы бөлімінің меңгерушісі В. Н. Малин жасаған 1964 жылғы 13-14 қазандағы КОКП ОК Төралқасы отырысындағы хаттамалық жазбасына қарағанда, А. Н. Косыгин «КОКП ОК 2-хатшысы лауазымын орнату» ұсынысын енгізді. КОКП ОК қазан (1964 ж.) Пленумында бұл мәселені КСРО министрлер кеңесі төрағасының орынбасары М. А. Лесечко көтерген болатын. Алайда Пленум төрағасы Л.И.Брежнев талқылауды тез арада «тежеді». Пленум стенограммасынан былайша көрінді: «ЛЕСЕЧКО. ОК бірінші Пленумында олар партия Орталық Комитетінің бірінші хатшысын сайлағанда (КОКП-ның ХХІІ съезі аяқталғаннан кейінгі ұйымдық Пленумды білдіреді) біз сол кезде бір мезгілде дауыс беріп, партия ОК екінші хатшысы етіп жолдас Козловты сайладық, есіңізде болса... БРЕЖНЕВ. Жоқ, жолдас Лесечко, біз сайламадық, бірақ дауыс бердік. Бұл, жолдастар, былай болды: Пленумдардың бірінде жолдас Хрущев бізден Жарғы бойынша екінші хатшы бар ма, жоқ па деп сұраса, екінші хатшы бекітіліп жатқанын бәрі түсінді. Осы жаңылыс айтылған сөз осылай болды. Сіз нені меңзеп тұрсыз? Біз бұл мәселені қазір қозғап отырған жоқпыз».

* 1920 — 1930 жж. — В. М. Молотов
* 1930—1935 жж. — Л. М. Каганович
* мамыр 1945 ж. — мамыр 1946 ж. — Маленков Георгий Максимилианович
* мамыр 1946 ж. — тамыз 1948 ж. — Жданов Андрей Александрович
* 1948—1953 жж. — Маленков Георгий Максимилианович
* 1953—1957 жж. (?) — Суслов Михаил Андреевич
* 1957—1959 жж. — Кириченко Алексей Илларионович
* 1960—1963 жж. — Козлов Фрол Романович
* 1963—1964 ж. — Брежнев Леонид Ильич
* 1964—1965 жж. — Подгорный Николай Викторович
* 1966—1982 жж. — Суслов Михаил Андреевич және Кириленко Андрей Павлович
* мамыр — қараша 1982 ж. Андропов Юрий Владимирович
* 1982—1984 жж. — Черненко Константин Устинович
* 1984—1985 жж. — Горбачёв Михаил Сергеевич
* 1985—1988 жж. — Лигачёв Егор Кузьмич
* 1988—1990 жж. — Медведев Вадим Андреевич
* 1990—1991 жж. — Ивашко Владимир Антонович — КОКП ОК бас хатшысының орынбасары.

Құрамы
------

### 1934—1939

БК(б)П XVII-съезінде сайланған БК(б)П ОК пленумы ОК хатшылығын бекітті, оның құрамына ОК хатшылары: А.А.Жданов, Л.М.Каганович, С.М.Киров (1934 жылы 1 желтоқсанда өлтірілді), И. В. Сталин кірді.

1935 жылы 1 ақпанда БК(б)П ОК пленумы Н.И.Ежовты ОК хатшысы етіп сайлады. 1935 жылы 28 ақпанда БК(б)П ОК пленумы А. А. Андреевті ОК хатшысы етіп сайлады.

* А.А.Жданов, 1930 жылдан бастап ОК мүшесі (1925 жылдан бастап кандидат), 1935 жылдан бастап Саяси бюро мүшелігіне кандидат, 1924-1934 ж. Горький (Нижегород) өлкелік партия ұйымдастырудің басшысы, 1934 жылы БК(б)П ОК бөлімдерінің меңгерушісі, 1934-45 жылдары Киров қайтыс болғаннан кейін Ленинград пен облыстың басындағы оның мұрагері.
* Л.М.Каганович, 1930 жылдан бастап Саяси Бюро мүшесі (1926 жылдан бастап кандидат), 1928 жылдан бастап ОК хатшысы, 1930-1935 жж. Мәскеу комитетінің 1-хатшысы және 1931-1934 жж. Мәскеу қалалық комитетінің 1-хатшысы, 1935-37 ж. және 1938 жылдан бастап байланыс жолдары халық комиссары, 1937-39 ж. ауыр өнеркәсіп халық комиссары
* С.М.Киров, 1930 жылдан бастап Саяси Бюро мүшесі (1926 жылдан бастап кандидат), 1926 жылдан бастап БК(б)П Ленинград облыстық комитетінің 1-хатшысы.

### 1939 жылдың 22 наурызынан бастап

Пленум сайлағандар: А.А.Андреев, А.А.Жданов, Г.М.Маленков, И.В.Сталин.

1941 жылы 5 мамыры сайлау арқылы сайланған А.С.Щербаков (1945 жылы 10 мамырда қайтыс болды).

### 1946 жылдың 18 наурызынан бастап

Пленуммен сайланғандар: А.А.Жданов (1948 ж. қай.), А.А.Кузнецов (1949 ж. дейін), Г.М.Маленков (1946 ж. 6 мамырда дауыс беру арқылы алынып тасталды), Г.М.Попов (1949 ж. дейін), И.В.Сталин.

Сауалнама бойынша таңдалғандар: Н.С.Патоличев (1946–47; Г.М. Маленковтың орнына сайланды, содан кейін Л. М. Кагановичпен бірге Украинадағы Н. С. Хрущевті нығайтуға жіберілді), М. А. Суслов (1947 ж. 24 мамырда ОК Пленум М.А.Сусловты ОК хатшысы етіп сайлады және Н.С.Патоличевті қызметінен босатты), Г.М.Маленков (1948; П.К. Пономаренкомен бірге), П.К. Пономаренко (1948 жылы 1 шілдеде сауалнама бойынша ОК Пленумы Г.М. Маленковты, М. П. К. Пономаренкоты ОК хатшысы етіп сайлады), Н. С. Хрущев (1949 жылы 16 желтоқсанда сауалнама бойынша ОК Пленумы Н. С. Хрущевті ОК хатшысы етіп сайлады және ОК хатшысы Г. М. Поповты қызметінен босатты).

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3  М. В. Зеленов 1917-1922 жж. РСДЖ(б)П – РК(б)П Орталық Комитеті аппаратының және ОК хатшысы институтының құрылуы.
2. ↑  КОКП ОК БАСҚАРУ ОРГАНДАРЫ, КОКП ОК ХАТШЫЛЫҒЫ (1952-1991 жж.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 18 ақпан 2017.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 3 маусым 2017.
3. 1 2  РСДЖ(б)П - РК(б)П - БК(б)П - КОКП ОК хатшылығының құрамы. Басты дереккөзінен мұрағатталған 28 сәуір 2013.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 1 маусым 2017.
4. ↑  Саяси бюро. 30-жылдардағы саяси биліктің тетіктері Мұрағатталған 3 маусымның 2013 жылы.
5. ↑  1958 және 1959 жылдардағы демалыс кезінде Хрущевті алмастырды .
6. ↑  1963 жылдың 11 сәуірінде Ф.Р. Козловтың инсульті оның міндеттерін іс жүзінде тоқтатуға әкелді
7. ↑  Коммунистік партия басшылығы: ОК хатшылығы: 1934-1939 жж.- Ресей мен Кеңес Одағының билеушілері. Басты дереккөзінен мұрағатталған 28 қаңтар 2015.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 21 шілде 2013.