recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Лисан әл-Араб** (араб.: لسان العرب‎, «арабтардың тілі») — араб тілін ең толық қамтыған сөздіктердің бірі. Оны Ибн Манзур бес негізгі дереккөзден жинаған:

* Әбу Мансур әл-Азһаридің «Таһзиб әл-Луға» кітабы.
* Ибн Сәйиданың «әл-Мухкам уәл-Мухит әл-Ағзам фил-Луға» кітабы.
* Әбул-Аббас әл-Джауһаридің «Тадж әл-Луға уә Сихах әл-Арабия» кітабы.
* Ибн Баридің әл-Джауһаридің «Сихах» кітабына түсініктемесі.
* Ибн әл-Асир әл-Джазаридің «ән-Ниһая фи ғариб әл-Хадис уәл-Асар» кітабы.

Лисан әл-Араб сөздігі 80 мың сөздік мақаладан тұрады, яғни «Қамус әл-Мухиттен» 20,000 мақалаға артық. Лисан әл-Араб дәлелдер жағынан ең жақсы сөздік саналады және бұл сөздікте тайпалардың, тұлғалардың, түрлі елді мекендердің атауларының шығу тегі қарастырылған. Бұл сөздік мақалаларының құндылығы үшін тілдік және әдеби энциклопедия саналады. Ибн Манзур бұл кітабын араб әліппесінің негізінде бөлімдерге бөліп, алғашқы бабын «һамза» бабы деп, соңғы бөлігін «әлиф лин» әрпіне арнаған.

Ибн Манзурдың бұл сөздікті жазудан екі масқсаты болған — араб тілі сөздерін терең зерттеу және тәртіпке келтіру. Оның айтуы бойынша алдыңғы сөздіктер осы екі қасиеттің біреуіне иемденсе, екіншісінен құр қалған.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Lesanarab.com сайты

Тағы қараңыз
------------

* Ибн Манзур
**Анатолий Купчишин** - 1945 жылы 10 қарашада Украинаның Винницк облысы, Шаргородск ауданы, Слобода селосында туған. 1967 жылы ҚазМУ-дің физика-математика факультетін тамамдаған. 1967 —1970 жылдары Ядерлық физика кафедрасында аспирант болған. Әр жылдар да аға лаборант, ғылыми қызметкер, Қазақ мемлекеттік университетінде лаборатория меңгерушісі, физика факультеті деканының орынбасары, Абай атындағы ҚазПИ-дің ғылыми істер жөніндегі проректоры, кафедра меңгерушісі, физика-технологиялық орталықтың директоры, профессоры болып қызмет еткен.

2001—2008 жылдар аралығында әл-Фараби атындағы мемлекеттік ұлттық университетінде проректор болып қызмет атқарған. Физика ғылымының докторы, профессор. Қазір Абай атындағы ҚазҰУ профессоры және ФТО директоры.Көптеген ән текстерінің авторы. 20-ға жуық өлең жинақтары жарық көрген.

6 монография, 10 оқу-әдіс-темелік құралдың, 800-ге жуық мақаланың авторы. Еңбектер3 халықаралық басылымдарда жарияланып тұрады. Халықаралық Академияның Жоғарғы Ғылымдар мектебінің мүшесі (академигі) (1995), Қазақстан Жоғарғы Мектеп Ғылым Академиясының бас ғылыми хатшысы (1995), ҚР Кіші Ғылым Академиясының президенті. Халықаралық журналдар редакциясының мүшесі. ҚР ҒА суперидея байқауының 1 жүлдегері.

«Құрмет» орденімен (2007), «ҚР Парламентіне 10 жыл» медалімен марапатталған. «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері». Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Шеген (қора, аула)** — қыс айларында мал байланатын жылы қора, аула. Мал тұрағының бұл түрі Қазақстанның жекелеген аймақтарында, әсіресе батыс өңірінде, Жайықтың сол жақ бетін жайлаған қазақтардың шаруашылығында көп ұшырасады. Ұзақ уақыт бойы мал көңін, шөп сабаны мен қоқымын нығыздап үю арқылы салынады. Қабырғасының қалыңдығы - 1,5-2 м. Жылы әрі құрғақ болады, көбінесе мұндай қораларға жас төл қамалады. Арал өңірінің, Атырау облысының кейбір аудандарының тұрғындары дәстүрлі бейіт қоршауларын солай атаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарабау мен Тайсойған: энциклопедиялық басылым – Алматы: «Принт плюс», 2020. ISBN 978-601-06-6125-7
**Иван Назарович Кудин** (3.5. 1923 жылы туған, Украина, Днепропетровск облысы, Кривой Рог ауданы, Новолозатовка селосы - 24.11.1983, Киев) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, старшина, взвод командирі. Кеңес Одағының батыры.

Соғыс басталганда Кудиннің отбасы Павлодар облысына көшіп келді. Мұнда ол «Майқайың-алтын» тресінде есепші болып жұмыс істеді.

1943 жылы мамыр айында Ұлы Отан соғысына шақырылып, Борисов, Лида, Гродко, Расейный, Вильнюс, т.б. қалалар үшін болған ұрыстарға қатысты. 1944 жылы 29 - 30 маусымда 192-атқыштар дивизиясы 753-атқыштар полкінің бөлімдері Борисов қаласы үшін (Беларусь) ұрыстар жүргізді. Кудин 76 мм-лік зеңбірегімен жаудың 3 атыс ұясын жойды. Келесі бір шайқаста Березина өзенінен өте бастаған Кудиннің взводын жау авиациясы бомбаласа да, екі зеңбірегін танкіге тіркеп өзеннен өтті. Алайда жау бір зеңбіректі қиратты. Кудин аман қалған зеңбірекпен бір қанатқа шығып, жаудың екі станокты пулеметін және 30-дан аса гитлершіні жойды. Борисов қаласын алу және Березина өзенінен өту үшін болған ұрыстарда көрсеткен ерлігі үшін Кудинге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3. 1945).

Соғыстан кейін ол Ресейдегі Орынбор облысы, Бугуруслан қаласында тұрып, жұмыс істеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х
Дайсетсузан жанартауы
**Дайсетсузан** жанартау тобы жанартау шыңдарынан тұрады. Ол Жапонияның Хоккайдо аралында кеңдігі 2 шақырым болатын Охачи-Дайра кальдерасын қалыптастырды.
Бұл аймақтың жергілікті халқы **айндар** деп аталады. Олар Дайсетсузан жанартаулар тобын «Нутапукашипе» немесе «Нутаку Камушупе» деп атайды.
Дайсетсузан шыңдары Хоккайдо аралындағы ең биік шыңдар болып табылады.
Жанартаулар тобы Тынық мұхитындағы Куриль аралының солтүстік бөлігінде орналасқан.
Дайсетсузан тау тізбектерінің аты өзі орналасқан Ұлттық саябаққа берілген. Бул саябақта Асахидаке Онсен дөп аталатын ыстық су саяжайы бар.
Дайсетсузан таулары - Жапониядағы ең ірі тау тізбектері. Таулар 230 000 га жерін алып жатыр.
Томураши тауынан Токати жанартау тобына дейінгі аралықтағы таулар тізбегі, сондай-ақ Нипесотсу, Упепесанаке, Ишикари таулары және Шикарибетсу көлі - Хоккайдо шатыры деп аталады.
Саябақ құрамына Дайсетсузан жанартауынан бөлек Акачи және Шикаробетсу Асахи тауында биіктігі 1100 м-лік Санроку бекеті мен биіктігі 1600 м болатын Сугатами бекетін байланыстыратын жол бар. Біржақты бағытпен өтуге 10 минут уақыт кетеді.
Дайсетсузан Ұлттық саябағы Жапониядағы саябақтардың ішіндегі ең ірісі болып табылады. Оның аумағы - 2267,64 м2.
Асахи тауы Дайсетсузан жанартаулар тобындағы ең биік шың болып саналады. Оның биіктігі - 2290 м.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Баят Жанатұлы** - 1935 жылы 1 қыркүйек Моңғолияның Баян-Өлгей аймағының «Қызылқайың» ауданында туған. 1961 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген. Байөлке аймағының жастар комитетінде, Қызылқайың ауданының партия комитетінде жауапты қызметтер атқарған.

Шығармашылығы
-------------

1960 жылдан бастап әдебиетпен шұғылданған. 1976 жылы «Кестелі орамал», 1980 жылы «Меруерт», 1984 жылы «Қиян асулар» атты әңгімелер жинақтары шыққан. «Мен де кінәлімін», «Солдат сыры», «Айырылмас құшақ», «Айдарға тағылған айдар», « Біздің үйленуіміз», «Бажалар бас тырнаспайды» тәрізді драмалық шығармалары бар. 1992 жылы Қазақстанға қоныс аударып, 1993 жылдан1997 жылға дейін Көкшетау қалалық «Көкшетау» газетінде тілші болған.

Жетістіктері
------------

Моңғолияның «Алтын жұлдыз», «Еңбек даңқы» және «Жастардың алтын медальдары» тәрізді орден, медальдарымен марапатталған

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Грибановский Анатолий Павлович**(2.9.1936 жылы туған, Ресей, Омбы облысы, Москаленки ауданы, Николаевка селосы) – техника ғылымы докторы (1982), профессор (1995), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1996). Омбы ауыл шаруашылық институтын бітірген (1960). Грибановский 1960–1962 жылдары Шығыс Қазақстан облысы. Қатонқарағай ауданындағы кеңшарда механик-бақылаушы, машинатрактор шеберханасының меңгерушісі болды. 1962–1991 жылдары Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1991–1992 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық Ғылым Академиясының механикаландыру және электрлендіру бөлімінің акад.-хатшысы, ал 1992–1996 жылдары осы академияның 1-вице-президенті қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығы бас директорының 1-орынбасары. Негізгі ғылыми еңбектері топырақты аудармай өңдеу және қар тоқтатуға арналған машиналар мен құралдарды жобалау теориясы мен өлшемдеріне арналған. Ол дәнді дақылдарды егу, тыңайтқыш енгізу, әсіресе, топырақ эрозиясына қарсы қолданылатын машиналар мен құралдардың кешенін жасауда үлкен еңбек сіңірді. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1988).

Дереккөздер
-----------

<references>



1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Дайемонд- Блекфен синдромы** - сирек кездесетін, тұқым қуалайтын ауру. Бұл ауру 1938 жылдары дәрігер Дайемонд пен Блекфен зерттеп дәлелденген. Бұл ауру 1 жасқа дейінгі сәбилерде байқалып, 1 млн туған сәбиге шаққанда, 5-7 сәбиде кездеседі.

Аурудың белгілері
-----------------

25% RPS19 генінің мутациялануы болып табылады. Сондай-ақ эритроциттердің, ретикулоциф пен лейкоциттің, гемоглабиннің өте төмен болуы. Бұл ауру жілік майының жетіспеушілігімен өзгеруі салдарынан бас сүйегінің зақымдануына, жүрекке, зәр шығару жолына, дене бітімінің дамуын қиындатады. Тез шаршағыш, терінің сұп-сұр болуы, тәбеттің нашарлауыда осы ауруға тән белгілер болып табылады.
**Ващенко Анатолий Иванович** — 1941 жылы туған.

Алматы көркем-сурет училищесін бітірген. Бар өмірін дерлік кітап безендіру ісіне жұмсаған суретші.

Ұзақ жылдар бойы "Мектеп" ("Рауан"), "Білім" баспаларында көркем безендіру редакцияларының меңгерушісі болып жұмыс істеді.

Оқулықтар мен оқу құралдарын, мектеп жасына дейінгі бүлдіршіндерге арналған суретті кітапшаларды, "Мектеп кітапханасы" сериясымен шыққан көркем әдебиет нұсқаларын оқырман талабына сай әрлеу жұмысына көп еңбек сіңірді. "Әліппе", "Суретті Әліппе", "Суретті математика", "Ана тілі", "Қызықты грамматика", "Аңқау арыстан", "Түйенің мүйізі қайда?", "Балық пен түлкі" тәрізді кітаптарды безендіруге бар тәжірибесін де, творчестволық қарымын да барынша пайдаланды.

Көптеген республикалық, Одақтық көрмелер мен жәрмеңкелердің тұрақты қатысушысы, әрі лауреаты болган. Қазақстан суретшілер одағымен, Дизайнерлер ұйымымен тығыз байланыста болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
Қасиетті Елена жанартауындағы лахар 1982 жылы түзілген
**Лахар** — жанартау беткейлерінде сынықты жанартаулық материалдың кратерлік көл суларымен, жауын-шашын не еріген қар суларымен араласуынан түзілетін лай ағыны көптеген түрлері бөлінеді. Мысалы: спессартит, керсантит, минетға, вогезит, т.б. Зерттеулерге қарағанда Л-дің түзілімі тереңдік жарылымдар мен мантия затының балқуымен байланысты.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 
Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі
 ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, 
Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов — Алматы: "Мектеп" баспасы Ж А Қ 
2003. — 248 бет. ISВN 5-7667-8188-1, ISВN 9965-16-512-2
**Көк қарға,** (*Coracias garrulous*),- көк қарға тәріздестер отрядының бір түрі. Биік тау қыраттарын, өзен алқаптарын, орманды даланы және кең таулы алқаптағы кеңсайларды мекендейді. Оның негізгі қорегі құрт-құмырсқалар, қоңыздар, бұзаубас, шегірткелер, шекшек т.б. Көк қарға өзен жарқабактарынан ін қазып не ағаш қуысына, түрлі саңылаулы жерлерге ұя салады. Қайсыбір кездерде басқа құстардың тастап кеткен ұясын пайдаланады, көбіне қара қарғаның немесе сауысқанның ұясын пайдаланады. Ұя салу бірінші жұмыртқадан басталып, 18-19 күнге созылады. Көк қарға Африканың оңтүстігінде қыстайды. Жыл құсы.

Көк қарға жұмыртқасы
--------------------

Жұмыртқалардың астына ештеңе төсемейді, жұмсақ топырақтың үстіне жұмыртқаларын баса береді.Көк қарға 2-7 жұмыртқа салады. Жұмыртқалардың түсі ақ, азғана жылтарағы болады. Жұмыртқаның көлемі: (33-36) х (25-28) мм. Балапандар жұмыртқадан кезегімен рет бойынша шығады.

Дене тұрғы
----------

Ересек көк қарғаның аналығы мен аталығының түсі бірдей, әдемі құс. Көк қарғаның басы, мойны, кеудесі, бауыр тұсы, қанаттары жасылды-көкті болып келеді, тамағының асты жағы күмістей жалтырап тұрады. Арқасы, қағар қанатының ішкі түстері қоңырқай болып келеді. Қанаты 182-202, құйрығы 119-139, жіліншігі 22-25, тұмсығы 25-34 мм.

Дереккөздер
-----------

Шығыс Қазақстан. Безендірілген атлас. Шығыс-Қазақстан облысы 2012-144 бет
Көк Құран, 30 сүре, 28-32 аяттар. Метрополитен өнер мұражайы, Нью Йорк

|  |  |
| --- | --- |
| 
П:
 | Қазақша Уикипедияда***«Құран»*** порталы бар |


|  |  |
| --- | --- |
| 
П:
 | Қазақша Уикипедияда***«Ислам»*** порталы бар |

**Көк Құран** (араб.: المصحف الأزرق‎) — IX ғасырдың аяғы X ғасырдың басында араб каллиграфиясының куфалық үлгісімен жазылған Тунистік Құран нұсқасы. Оның ерекшелігі — көк түсті (индиго) пергаментке алтынмен жазылған (*кризография*). Бұл Құран нұсқасы Ислам өнерінің ең танымал туындысы және тарихтағы ең ерекше, әрі бай қолжазба саналады. Бұл қолжазба Ұлы Османлы Мемлекеті кезінде бөлшектелініп, көп бөлігі Тунистің өнер және археология Ұлттық Институтының мұражайында сақталған. Бөлек фолианттары әлем мұражайларының мұрағатында бар. Олардың кей бөлігі Раққададағы Ислам өнерінің Ұлттық Мұражайында көрмеге қойылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Folio from the Blue Qur'an (Probably North Africa (Tunisia)) (2004.88)". In Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. (қазан 2008; retrieved 1 ақпан 2012)
2. ↑  *Folio From the Blue Qur'an*, Бруклин мұражайы
3. ↑  *Bifolium from the Blue Qur'an Мұрағатталған 1 қарашаның 2013 жылы.*, Аға Хан мұражайы
4. ↑  Folio from the Blue Quran(қолжетпейтін сілтеме) LACMA коллекциясында

Сілтемелер
----------

* Құран
Екі томдық түсіндірме сөздікте мұның мағынасын істің байыбына бармайтын алаңғасар, жеңілтек, ұшқалақ қалпында көрсеткен. Бірақ мысал келтірілмеген. Он томдық түсіндірме сөздікке ілінбей қалған.

Тұлғасы сәйкес, мағынасы жақын сөзді маньчжур тілінен кездестіреміз. Онда чаңғали — әлсіз (тез шаршағыш), төзімсіз, қалжыраған мағыналарында қолданылады. Бұл көрсетілген, маньчжур тіліндегі *«чаңғали»* сезінің мағынасы — тұңғыш мағына
еместігі байқалады. *«Әлсіздік»*, *«төзімсіздік»* белгілі бір заттың жетіспеуінің нәтижесі сияқты. Өйткені Моңғол тобындағы тілдерде мынадай сөздерді кездестіреміз. Моңғол тілінде *цангах*- шөлдеу, шөлден қиналу, дымы құру; қалмақтарда: *цанһлһн* — шөлдеу; бурятша: *санга* — шөлден қалжырау. Шыдамсыздық, төзімсіздік әр кез *«жеңілтек»*, *«ұшқалақ»* қимылдар тудыратыны да белгілі. Төліміздегі *«жаңғалақ»* сөзінің төркінін осылардан шығаруға да
болады. Алайда, қазіргі Моңғол тілінде *«цанхлах»* тұлғасына *«қорқу, үрку, шошу...»* іспеттес мағыналары тән. Тіліміздегі *«жаңғалақ»* сөзі және оның мағынасын осы сөзбен байланыстыру әлдеқайда ойға қонымды. Сөйтіп, тіліміздегі *«жаңғалақ»* сәл-кем мағына өзгерісіне душар болған Моңғол тіліндегі *«цанхлах»* сөзінің дыбыстық өзгеріске түскен түрі деуге болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-2459-6
**Соңғылектік шығындар** - Мұнай мен газды барлауға және өндіруге жұмсалатын, сол мұнай мен газдың сапасын есепке ала отырып анықталған шектік меншікті шығын мөлшері. Соңғылектік шығындар жайлы мәлімет кенорынды экономикалық тұрғыдан бағалау және геологиялық барлау жұмыстарының тиімділігін анықтау барысыңда пайдаланылады. Соңғылектік шығындар мөлшері шаруашылыққа мотор майының, отынның, парафиннің, таушайырдың, өзге де мұнайхимиялық және технологиялық шикізаттардың қажеттілік дәрежесін, сол сияқты энергетикалық отынмен қамтамасыз етуде қарамай мен газдың алатын үлес салмағын есепке ала отырып анықталады. Осыған сәйкес, соңғылектік шығындар мөлшеріне өнімдері шаруашылық қажеттіліктерін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін, алайда барлау және өндіру мәселелері экономикалық тұрғыдан ең тиімсіз кенорындарды игеру шығындары, сол сияқты газ бен мұнайды тасымалдау және мұнайды зауыттарда өңдеу шығындары кіргізіледі. Мұнай мен газдың сапасын сараптау шаралары жүргізілмеген жағдайда анықталған соңғылектік шығындар осы шығынды анықтаудың ең қарапайым тәсілі деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**"Битедеком"** – АҚ түрінде құрылған өндірістік кәсіпорын .
Компания инж. жүйелер мен байланыс тармақтарын жобалау, телефон стансалары мен шоғырландыру құрылғыларын орнату және іске қосу, қалалық, аймақтық және магистральды байланыс жүйелері құрылыстарын жүргізу, т.б. шұғылданады. "Битедекомның" 7 филиалы, I еншілес кәсіпорны және облыс орталығыында орналасқан 3 бөлімшесі, 10 жылжымалы механикаландырылған колоннасы (ЖМК) бар.

Алматы, Ақтөбе және Шымкент қалаларындағы 3 ЖМК-сы телекоммуникация нысандарында кез келген жөндеу жұмыстарын орындай алады. соңымен бірге жылына 1000 км талшықты-оптикалық байланыс желісін тартуға маманданған. Компания жобалау орталығын құрып, онда қысқа мерзімде 2,5 мың км-лік Петропавл–Омбы, Шымкент–Қызылорда, Ақтөбе–Атырау-Астрахань талшықты-оптикалық байланыс желісінің жобасы жасалды. Байланыс нысандарын қажетті құрылғылармен, жабдықтармен, қосалқы бөлшектермен және металл бұйымдарымен, "Б-ның" "Байланыс құрылыс-конструкция" (Семей), "Өнеркәсіп байланыс" (Алматы) сияқты филиалдары қамтамасыз етеді. 

Компания радиотелефон, сандық автоматты телефон стансаларын шығаратын "Комтел" (Орал) және "Вес-нет" (Павлодар) қазақ-түрік бірлескен кәсіпорындарының құрылтайшысы. 

1996-97 жылдары компания 1786 шақырымдықь "Трансеуропа талшықты-оптикалық байланыс желісі магистралінің ел территориясынан өтетін бөлігінің құрылысын жүргізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизисы", Энциклопедия. "ҚазАқпарат" Алматы, 2009,1-т ISBN 978-601-03-00-70-5
**Спандияр Көбеев** (1878 13 қазан, Меңдіқара ауданы, Қостанай облысы - 1956) - қазақ жазушысы, қоғам қайраткері, Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі. 

Арғын тайпасының Саржетім руынан шыққан.

1878 жылы бұрынғы Торғай облысы, Обаған болысына қарасты нөмiрі үшiншi ауылда - қазiргi Ақсуат ауылында дүниеге келген. Анасы Айтбоз өте қайратты, ақылды, ауылының ортақ анасы сияқты қадiрлi адам болған көрiнедi. Әкесi Көбей хат таныған, шыншыл, тек қолөнерiмен күн көрген. Әке-шешесiнiң үлгi тәрбиесi болашақ педогог-жазушының мiнез құлқының қалыптасуына көп әсер еткен. Мектеп жасына жетiп қалған бала бiрде әкесiмен бiрге бұл кездегi дәулеттi кiсi Соқытбайдың ауылына барғанда, Ыбырай Алтынсариндi көредi. Көп кешiкпей сол ауылда ұлы ағартушы Ы. Алтынсарин бiрiншi рет екi жылдық мектеп ашады. 

1887 жылдың желтоқсанында Алтынсариннiң тiкелей көмегiмен Спандияр сол мектепке алынады. Содан кейiнгi жылдары Қарағайлыкөл деген жердегi төрт жылдық болыстық мектепте бiлiм алады да, Қостанай қаласындағы Алтынсарин ашқан орыс-қазақ мектебiнде оқуын жалғастырады. Ендi ол осы қаладағы жаңадан ашылған екi жылдық педагогикалық курсқа түсiп, оны 1901 жылы бастауыш мектеп мұғалiмi деген мамандық бойынша бiтiрiп шығады. 

Спандияр Көбеев Петропавлскiде оқытушылық қызметiн атқарып жүргенде, сол кездегi ұлы орыс халқының атақты жазушысы И. Крыловтың бiрнеше мысалдарын қазақшаға аударып, баспаға ұсынады. Ол аудармалары «Үлгiлi тәржiме» деген атпен 1940 жылы және «Үлгiлi бала» (1912 жылы) кiтаптары басылып шығады. Осы кiтаптарына енген өлеңдерi мен әңгiмелерi жасөспiрiмдердi еңбек пен бiрлiкке, тату-тәттi ынтымаққа шақырған.

С. Көбеевтiң қазақ топырағында тұңғыш романдарының бiрi болған «Қалың мал» 1913 жылдың қазан айында басылып шығады. Бұл роман шығармашылық өмiрiнде ерекше орын алады. Мұнда қазақ ауылының әлеуметтiк суретi, қазақ әйелiнiң тағдыры, оның теңсiздiгi және жастар өмiрi, ойын-той салттары туралы бейнеленген. Атайдың соңғы жылдары жазған «Орындалған арман» атты мемуарлық еңбегi 1954 жылы өңделiп, екiншi рет кiтап болып баспадан шығады. Кiтаптың негiзгi мазмұны педагог-жазушының өткен өмiр жолы, қоғамдық қызметi, ортасы мен дәуiрi жайлы шығарма. Әсiресе, Ы. Алтынсариннiң халықтық қызметiн көрсетуге көп көңiл бөлген. 

Ұлы ағартушының iзбасары С. Көбеевтiң кезiнде жоғары бағаланып, екi дүркiн Ленин орденiмен марапатталып, «Қазақстан Республикасының еңбек сiңiрген мұғалiмi» деген құрметтi атақ алған және Республика Жоғарғы Кеңесiне депутат болып сайланды.

1951 жылы өмірбаяндық сипаттағы «Армандар орындалады» естеліктері жарық көрді. Кітап кеңестік қазақ мектебінің күнделікті өміріне, революцияға дейінгі ауыл өміріне және Кеңес өкіметі жылдарындағы қазақ даласындағы түбегейлі өзгерістерге арналған.

1956 жылы 2 желтоқсанда туған ауылында қайтыс болды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Спандияр Көбеев, Сәбит Дөнентаев, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев шығармалары

Шығармалары
-----------

* Екі соқа: Әңгімелер мен мысалдар.
* Қалың мал: Роман.
* Құстың ұясы: Әңгімелер мен мысалдар.
* Орындалған арман: Романдар мен мысалдар.

Дереккөздер
-----------




1. ↑  Текті де, терең тұлға  (ағыл.).
**Соломон аралдары архипелагы** — Тынық мұхиты, Папуа — Жаңа Гвинея шығысында орналасқан, Меланезия зонасына жатқызылатын архипелаг. Солтүстік-батыс бөлігі Папуа — Жаңа Гвинея мемлекетінің, қалған бөлігі – Соломон аралдары мемлекетінің құрамына кіреді. Аумағы 40,4 мың км². Ең биік жері – 2743 м (Бугенвиль аралында).

Соломон аралдарын 1568 жылы испандық теңізде жүзуші Альваро Менданья де Нейра ашқан. Ірі аралдары: Бугенвиль, Гуадалканал, Санта-Исабель, Малаита, Макира, Шуазёль, Нью-Джорджия. Аралдар негізінен жанартаулық жолмен пайда болған, әрекетті жанартаулары – Балби, Багана. Климаты субэкваторлық, өте ылғалды. Айлық орташа температурасы 26–28°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 2300 мм-ден жоғары. Өзендері қысқа, суы мол. Соломон аралдарының басым бөлігін мәңгі жасыл ормандар (пальма, фикус), қуаң жағын саванналар, өзен бойларын мангр бұталары алып жатыр. Топарал аумағында Куин-Элизабет ұлттық саябағы (Гуадалканал аралында) құрылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Solomon Islands | Britannica
**Битабар Елубайұлы** Битабар балуан (1880-1965), Ортау болысы, Жалғызағаш деген жерде туған. 
Арғын тайпасы Қуандық руының Мойын Аралбай бөлімінен шыққан.

16 жасынан бастап балуанға түскен. 17 жасында Алтай-Қарпық руында жауырыны жерге тимей жүрген Быдықтың Әшімі деген балуанды, 1898 ж. Найман Құттыбайдың асында Қаракесек-Баймұрат Бертістің Құлжанбегін жығады. 1902 жылы жаз айында Аралбай Ерденбайдың досы Балуан Шолақ келіп Алтай-Қарпық елін аралап өнер көрсетеді. Ерденбайдың інісі Битабармен күш сынасып риза болған Балуан Шолақ батасын береді. Жанына ертіп жүріп күрес әдістерін үйретіп, жас балуанды күреске түсіріп
қызықтайды. *«Бұл Ғалияның інісі, өзіме тартқан*
балуан» *деп мақтайды. Битабар 1926 жылы Барқы-Нияз Иса қажының асында Ақмола уезіне аты жайылған Қарпық-Серкебай руының Асар деген*
балуанын жығады. Қаракесек Смағұл қажының
асына Ақмола, Қарқаралы уезі түгел жиналған.
Сонда Қарқаралының аты Алатау-Арқаға мәлім
атақты балуаны Шәкірбектің жауырынын жерге
тигізеді. Кеңес заманында ауыл кеңес төрағасы, ферма менгерушісі болған.

  

(1890, Қарағанды облысы Шет ауданы — 1958) — палуан. Ерен күшімен жастайынан көзге түсіп, Қарағандының шахталарында, кейін Мойынты—Шу темір жолының құрылысында еңбек еткен. Битабар палуан күреске түсумен қатар гіртас көтерумен де айналысқан, күрес тәсілдерін жастарға үйретіп, оларды палуандық өнерге баулыған. Ол жаттыққан бір гіртас қазір Қарағанды облысы Шет ауданы Ортау а-ндағы мектепте сақтаулы тұр. Битабар палуан белгілі қазақ палуандары М.Боқаев пен Ә. Сәлімбаевтың ұстазы болған. Жазушы С. Шаймерденов палуанның өмірі туралы "Битабар палуан" (1968, "Жазушы" баспасы) атты повесть жазды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
3. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Ағын су энергиясы** (Энергия водотока) — жер бетіне түскен жауын-шашын, кар, мәңгі мұздар ери келе суға айналып, өзінің массалы күшімен ағып, ой, ойпаң, ойысты жер бетімен төмен карай ағып кайнардан бұлаққа, бұлақтан өзеншеге, одан өзенге айналып, теңізге немесе көлге келіп құйылады. Су жоғарыдан төмен ағып теңізге құйылар кезіндегі табиғи процесте белгілі бір жұмыс аткарады. Бұл табиғи жұмыс үйкеліс күші: ағын су ішіндегі және ағын су мен арнада болатын табиғи құбылыс өзен арнасын шайып, түптік шөгінді тасымалдарды ілестіріп, ең соңында жылу энергиясына айналады. Қандай да болмасын ағын суда белгілі бір шамада энергия болады және өзінің бастауында жер жағдайына байланысты еңістігі жоғары болса, өзен арнасын қарқынды түрде шайып, жиналған түптік шығарындыларды төмен алып кетіп, үлкен жұмыс атқарады (эрозиялық іс-әрекет). Ағын су энергиясының өсерінен қазіргі жер бетінің геологиялық бедері пайда болды. Өзен алқабындағы барлық ағын су энергиясын гидроэнергетикалық қор деп атайды. Қалыпты ағындылы өзен теліміндегі үзындықты L, еңістікті i = tga қүлау биіктігін H0 деп алсақ, белгілі бір межедегі өзеннің колденең қимасының ауданы w, су өтімі Q бөлған жағдайда ағын жылдамдығы: v=Q/w, м/сек. немесе Q=W\*v м3/с, қуаты N = 9,81 \* 0 \* Н кВ

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы.
– Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
**Фотоэлектрондық автоматика** — бақылауыш, басқарғыш және реттеуіш құралдарда пайдаланылатын фотоэлектрондық құрылғылардың жиынтығы. Бұл құрылғылардың жұмысы фотоэлементке бағытталған сәулелердің көлеңкеленуі немесе оның қарқындылығының өзгеруіне негізделген. Фотоэлектрондық құрылғылар сәулелік (инфрақызыл, көрінетін және ультракүлгін сәуле) энергияларды "сезу" негізінде әр түрлі энергетикалық, өнеркәсіптік, көліктік, т.б. қондырғылардың басқарғыш және реттеуіш жүйелеріне әсер етеді. Фотоэлемент өңделуші материалдан немесе бұйымнан таралатын сәулелерді, бақыланатын орта арқылы өткен сәулелерді қабылдау, сондай-ақ күшейткіш пен жұмыстық тетіктерді іске қосу нәтижесінде әр түрлі механизмдердің қозғалысын тоқтатады немесе оның жылдамдығын өзгертеді, электр желісін іске қосады немесе ажыратады, т.б. Фотоэлектрондық автоматиканың жұмыстық тетіктері ажыратып-қосқыш, реостат, муфта, редуктор, клапан т.б. механизмдер түрінде жасалады.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Қазақ халқында егіншілік шаруашылығына орай жасалатын салт-дәстүр түрлері де аз емес. Сондай салтанатты еңбек көріністерінің бірі егінші ауылда жасалатын "көк жағыс" атты мерекелік ғұрып. Өкінішке орай осы әдет қазір ұмытылды десе де болады. Бұл дәстүр дән себлеп, ол бас алып, қауыз жара бастағанда аталып өтеді. Және ол өсіп келе жатқан дәнге көз бен тілден тағы басқа тосын апаттан сақтасын деген ақ ниетпен жасалады. Мысалы, жұма күні ақсақалдар мен диқандар және барлық ауыл еңбеккерлері егіс басына жиналып, құрбандыққа мал шалып, оның қанын егіс даласына шашып, дұға оқиды. Дастарқанға дуалы ауыз қариялар жаратушыдан тілек тілеп, бата береді.

Дереккөздер
-----------

Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.
**Ағынды коэффициенті** (Коэффициент стока) — 1) алаптың ағынды қабатының (һ, мм) алап аумағына жауған жауын-шашын қабатына (х, мм) қатынасы (һ = һ/х). Жауын-шашынның мөлшері, ауаның салыстырмалы ылғалдылығы, топырақ ылғалдылығы, қардың еруі артқан сайын ағынды коэффициенті жоғарылайды да, топырақтың суды сіңіргіштігі мен өсімдіктердің жиілігі артқан сайын төмендейді. Бүл сипаттама аумаққа жауған жауын-шашынның қанша бөлігі ағынды қалыптастыруға камтылатынын көрсетеді;

2) көлем бірлігімен немесе қабаттың миллиметрлік өлшемімен өрнектелген жер беті ағындысы шамасының белгілі бір уақыт ішінде, белгілі бір алаңның өлшем бірлігіне түскен жауын-шашын көлеміне қатынасы. Қазақстанда ағынды коэффициенті 0-ден (Үстіртте) 0,6-0,8- ге (таулы аймақтарда) дейін құбылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы.
– Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
**«Көгілдір банан»** (*«Көк банан»*, фр. ) — бұл Еуропаның экономикалық жағынан ең дамыған аймағын белгілеу үшін 1989 жылы француз ғалымы Роже Брюнемен ұсынылған термин.

Еуропа картасындағы «Көк банан»
Еуропаны белсенді және пассивті аймақтарға бөлуге шешім қабылдаған Брюне Еуропаның индустриалды дамыған бөлігін *«Boom Banana»* («гүлденіп жатқан, өркендеуші банан») деп атады, бірақ дыбыстың шығуында қателік болғандықтан, банан «көк» атанды. Атауындағы көк түс Еуро одақтың туының түсін де білдіреді.

Сипаттамасы
-----------

«Көк бананмен» американдық Босваш, Чипитс, Сансан немесе Қытай мен Жапонияның азиялық мегаполистерінен асып озатын, ерекше экономикалық маңызы бар Батыс Еуропа аумағы белгіленеді. Еуропадағы ең тығыз қоныстанған аймақ (шамамен 110 миллион адам). «Көк банан» табиғи экономикалық және географиялық факторларға байланысты қалыптасқан.

1994ж. Еуропадағы халық тығыздығы. «Көк бананның» бойында концентрация шамамен көрінеді.
Көк бананның солтүстік шеті Манчестер мен Бирмингем маңындағы болат және көмір индустриясының ескі орталықтарында орналасқан. Әрі қарай, «көгілдір банан» оңтүстік бағытта Ұлыбритания мен Лондон агломерациясы арқылы өтеді. Өзінің иілуін банан Бельгияның солтүстік бөлігін (Фламандиялық ромб, Валлония жотасы), Нидерландтың оңтүстік бөлігін, Рандстадты, Рур аймағын, сондай-ақ Дюссельдорф пен Кёльн-Бонн агломерациясын қамтып жасайды. Кейін «көгілдір банан» Майндағы Франкфуртті қоса алып Рейн бойымен, одан әрі Рейн-Неккар мен Штутгарт метрополиялары арқылы, әрі қарай Швейцария арқылы Италияның солтүстік-батысына, Турин, Милан және Генуя қалаларына дейін жетеді.

«Алтын банан»
-------------

Осы идеяның дамуына сондай-ақ **«алтын банан»** деп аталатын модель де ұсынылды. «Алтын банан» «көк бананнан» түзіліп, Жерорта теңізі жағалауы бойымен (Ницца, Марсель, Монпелье және Барселона қалаларымен) Испанияның Валенсиясына дейін жалғасады.

Сілтемелер
----------

* Роже Брюне мақаласы  (фран.)
Көшеге орыстың белгілі ақыны Николай Алексеевич Некрасовтың есімі (1956 жылы) берілген. Некрасов Николай Алексеевич (1821-1877) Петерборда дүниеге келген. Ол «Современник» журналының бас редакторы қызметін атқарған. Н.Некрасов - «Коробейники» (1861), «Мороз, Красный нос» (1864) поэмаларының авторы.

Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Хакасский көшесінен басталып, Земнухов көшелеріне дейінгі аралықта созылып жатыр. Бекмаханов, Телманов, Көбіков, Суворов көшелерін қиып өтеді. Кешенін ұзындығы - 1500 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**ДАЙ Чжень** (1723-77) - қытайдың материалист-философы. Неоконфуцийлік натурфилософияның негізгі екі ұғымы - идеалдық "ли" мен материалдық "ци" ұғымдарының өзара қатынасы туралы сұраққа жауап бере келіп, *Дай Чжень* ци бірінше, ал ли екінші деп мәлімдеді. Дүние тұрақты даму мен қалыптасу процесінде болып табылады. Ол қозғалысты қарама-қарсы күштердің оңды ян және теріс инь (Инь және ян) күштерінің өзара істестігі деп түсіндірді. Олардың әрекеті жойылмайтын мәңгілік және табиғаттан бөлінбейді. Барлық құбылыстар мен заттар табиғи қажеттілікке бағындырылған. Түйсікті танымның негізі ретінде мойындай келіп, *Дай Чжень* "туа бітетін" білім болатынын теріске шығарды және жалпы қорытындыларды тәжірибе арқылы тексеру қажет екенін айтты. Өзінің қоғамдық-саяси көзқарастарында халықты азат ету оқу-ағартуды дамыту мен жеке адамның адамгершілік жағынан өзін-өзі жетілдіруіне байланысты деген тұжырым жасады.

*Дереккөздер*
-------------

[1]

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік
**Жаңылхан Асылбекова** (25.1970. Алматы облысы Кеген ауданы Жалаңаш ауылы) - филолог, телередактор. .ҚазҰУ-ді (1994), ҚазҰУ-дің аспирантурасын бітірген (2003). "ҚР мине- ралды ресурстары" журналда корректор (1995-96). Алматы қаласы №86 Ғ.Мүсірепов атындағы мектепте мұғалім (2000-2002). "Алматы бизнес" колледжінде оқытушы (2002). "Хабар" агенттігінде сценарист-редактор (2002-2006). "Қазақстан" ҰТА-да продюсер (2006-2008). "Қазақстан" ҰТА-да "Мәдени- танымдық бағдарламалар шығармашылық бірлестігінің" жетекшісі (2008 жылдан бастап). "Сезім тамшылары" жыр жинағы жарық көрген (1998). Н.Мәукенұлы атындағы сыйлықтың лауреаты. "Жыр мүшәйра" (1999). "Қазақстандағы кімнің кім екендігі" кітабының редакторы (1998-2008). "Қазақстан" РТРК-ның Алғыс хаты, Құрмет грамоталарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
A. *Франциядағы Некрополь*.
A. *Мәскеудегі басты Некрополь*.
**Некрополь** -(грек. nekros – өлі, polіs – қала), көне және жаңа дәуірлердегі бейіттерге байланысты айтылады. 

Екі мағынада қолданылады: 1) адамдар жерленген обалар мен қабір топтары, яғни жалпы зират, қорымдар; 2) отырықшы-қалалық орталықтар төңірегіндегі неғұрлым үлкен зираттар. Некрополь атауына сай келетін зираттар Қара теңіз жағалауларындағы антикалық замандағы грек қалаларының маңында, ерте темір дәуіріндегі және ортағасырлық қала мәдениеті өркендеген өлкелерде көп зерттелген. Ғылыми ақпараттық мөлшері мен құндылығы бойынша, көне ескерткіштердің аса маңызды түрлерінің бірі болып табылады. Қазақстанның батысында Шопан-ата сияқты үлкен Некропольдер, Оңтүстік Қазақстан өңірінде, Сырдың орта ағысындағы қалалық орталықтар төңірегінде шоғырланған көптеген ірі Некропольдер белгілі. Түркістан төңірегінде Сидақ, Шаға, тағы басқа Некропольдер бар, Арыс өзенінің алқабында аса ірі Бөріжар Некрополі орналасқан. Кейде атақты тарихи тұлғалардың қабірі айналасында қалыптасады да, осы адамның атымен аталады. Мәселен, Арыстан баб, Гауһар ана Некропольдері. Түркістан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Е.Смағұлов) кешенді зерттеулер барысында Қожа Ахмет Иасауи кесенесі маңында 3 м тереңдікте жатқан көне Некрополь бар екенін, оның алғашқы Иасы қонысының кезінде қалыптасқанын анықтады. Некропольдерді зерттеу барысында жерлеу құрылыстарының түрлері, жерлеу ғұрпының ерекшеліктері, заттық, рухани мәдениетке байланысты ғылыми құндылығы жоғары мол деректер алынады. Қазіргі күнде қалалық орталықтар міндетті түрде оның маңындағы Некропельдермен байланыстыра отырып зерттеледі. Некропольдер қала мәдениеті мен қалаларды қоныстанудың ерекшеліктерін де көрсетіп бере алады.

Әдебиет
-------

* Ремпель Л.И. Нек-рополь древнего Тараза, Л. 1957;
* Смагулов Е.А. К реконструкции погребального обряда Южного Казахстана раннесредневековой эпохи
* Новые исследования по археологии Казахстана, А. 2004

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы 7 том 2 бөлім
**Колонкалы бұрғылау** - кен байлықтарды (мұнай, су, көмір, түсті метал және т.б.) іздеу және барлау жұмыстарында пайдаланылатын ұңғымаларды қазу тәсілі.

Колонкалы бұрғылау әдісі
------------------------

Бұл тәсілде ұңғыма забойындағы тау жынысы арнайы қашау немесе тіс қаптама (коронка) арқылы кесіліп, тау жынысының үлгісі - керн алынады. Колонкалы бұрғылауда тау жыныстарын талқандап бұрғылау үшін көбінесе бұрғы снаряды пайдаланылады. Оның үш жағында алмастан немесе қатты қорытпалы кескіштермен нақышталған болат сақинасы болады. Осы болат сақина - коронка деп аталады. Ұңғыма қазу ұшін коронкаға айналмалы немесе айналсоқ қозғалыс берілуімен бірге тау жынысына бойлап сұғынуы үшін белгілі күшпен төмен соғылады. Колонкалы бұрғылау тәсілі қаттылығы әр түрлі тау жыныстарына қолданыла береді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Воздвиженский Б.И. Волков С.А. Разведочное колонковое бурение, Москва, 1957.
**Балдыберек** – Арыс алабындағы өзен, Сайрамсу өзенінің сол жақ саласы.

Сипаттамасы
-----------

Түркістан облысы Төле би ауданы жерімен ағады. Балдыберек ауылы тұсында Үлкен Балдыберек және Кіші Балдыберек өзендерінің қосылуынан басталып, Тасарық ауылы тұсында Сайрамсуға құяды. Балдыберек өте тез ағынды өзен. Өзен жылдамдығы шамамен 10 км/сағ.

Атауы
-----

Бұрынырақ таудан ағатын өзеннің жағасында ит тұмсығы өтпестей бұталар мен берек ағашы қалың болып өскен екен. Берек ағашына бал аралары балдарын жинап, ағаштың жапырақтарынан бал өзенге тамып тұрған дейді. Сондықтан өзеннің де, ауылдың да аты Балдыберек аталған.
Өзенде бағасы құнды, табиғатта сирек кездесетін, аты қызыл кітапқа енген, ең дәмді жалғыз бақтақ балығы кездеседі. Жағасында Төңкеріс, Балдыберек, Қаратөбе ауылдары орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Бағана** немесе **колонна** (грек. κιων, στύλος, лат. columna)-цилиндралық формадағы,әдетте тастан,ағаштан,металлдан жасалатын архитектуралық элемент.Классикалық архитектурада антаблементке тірек.
Сонымен қатар бағана тек қандай да бір көлемді құрылыс элементін ұстап қана қоймай,әсемдік немесе триумфельді бұйым бола алады,мысалы,төбесінде мүсінмен немесе жай фасадтың алдында антаблементтің бөлігіне тірек бола алады.

Тарихы
------

Ең алғашқы бағаналарды Ежелгі Мысырда Джосер пирамидасын тұрғызғанда б.д.б 2650 жылы қолданған.Тарихта алғаш рет биіктігі 10м-ді құраған 40 бағаналы, тастан жасалған құрылыс бой көтерді.Ежелгі Мысыр архитекторы Имхотеп әр бағанның бір жағын қабырғамен байланыстырған.

Бағана элементтері
------------------

Бағананың элементтері
**Негіз**-Салмақтықты ғимарттың іргетасына аударатын төменгі бөлік.Ол міндетті емес,мысалы классикалық дорикалық ордерде ондай жоқ,алайда оны Палладио қолданды.

**Бағананың орта тұсы**-бағананың негізгі бөлігі.Классикалық архитектурада каннелюралармен әсемделетін болған.

**Капитель** -жоғарыдағы салмақтықты көтеретін,колоннаның төменгі бөлігі, оның болуы міндетті емес.Ордердің айқын элементі болып табылады.

Қызықты мәліметтер
------------------

Әлемдегі ең биік колонна Лондонда орналасқан.Биіктігі 61м.

Ең ежелгі биік колонна ежелгі қала-Бағлабекте орналасқан.
**Лирикалық шегініс** - әдеби шығармадағы көркемдік тәсіл. Оқиға желісін кенет үзіп, өзі жайлы немесе оқиғадан тыс жайтты баяндау. Мұның негізгі оқиғаға тікелей қатысы бола қоймайды. Дегенмен бұл әдістің де өзінше ұтымдылық жағы бар. Дастандар мен өлеңмен жазылған роман, повестерде кездесетін бұл әдіс шығарма мазмұнын тартымды етіп, құндылығын арттыра түседі. Мысалы, Пушкиннің **"Руслан және Людмила"** поэмасында ескі аңыздың оқиғасын баяндай отырып, ақын арасында бүгінгі өмір немесе тіпті әдеби сын жайлы жеке пікірлерін қыстырып айта кетіп отырады. Осы тәсілді Абай да қолданған. Ол "Масғұт" поэмасында Бағдатта ерте заманда болған деп айтылатын бір-екі аңыз-оқиғаны баяндай отырып, арасында: "Ақыл-ой, ар-намыс жоқ еш адамда, Өлген мола, туған жер жібермейді. Әйтпесе, тұрмас едім осы маңда", - деп өскен ортасын, өз көңіл күйін сөз етіп кетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Тұрғысындағы дайсё , Эдо кезеңі
**Дайсё** (жапон. 大小, дайсё «үлкен-кіші») — самурайлардың жұп қылышы; сёто (қысқасы) және дайтодан (ұзыны) тұрады: Дайтоның ұзындығы 66 см болса, сётоның ұзындығы 33 см-ден 66 см-ге дейін болады. Дайто самурайлардың негізгі қаруы болса, сёто қосымша қару қызметін атқарған.

Дайсёны тек қана самурайлар табы ғана қолданған. Бұл қағида киелі заң секілді сақталып, әскери көшбасшылар мен сёгундар оны әрдайым мақұлдаған.Жауынгерлер оны өте күтіп ұстап, тіпті ұйықтаған кезде жанында ұстаған. Ал басқа таптар вакидзаси немесе танто секілді қылыштарды ұстай алған. Самурай қылышы жеке қару ретінде қаралып, үнемі егесінің жанында болғанына қарамастан, самурайлар әдебіне (этикеті) сай әдетте олар үйге кірерде ұзын қылыштарын шешіп кірген (үй қызметшісінде қалдырған немесе арнайы қояын орындарда қалдырған.

Тарихы
------

XIV ғасырға дейін катана деп белге айланған қысқа және ұзын қылыштарды атаған.Бұл уақыттарда катана сёто ретінде қолданылса, тати қылышы дайто ретінде қолданылған.

В XIV—XV ғасырларда катана деп дайтоның қызметін атқаратын ұзын қылышты атаса, сёто ретінде қысқа вакидзаси қылышы қолданыста болды.
Осыладан көріп отырғандай дайто және сёто белгілі бір қылыштардың атауы емес, олардың класстары екнін аңғарамыз. Осындай қиындықтар кейбір терминдердің қателігіне әкеп соқтырды. Мысалыға, еуропалық және басқа да әдебиеттерде қателікпен катана деп тек ұзын қылышты (дайто).

Әдетте шайқастарда тек дайсе қылыштарының біреуі ғана қолданылған. Ал екі қылышты да қолдану Рёто (両刀術) әдісіне қатысты болып, Тэнсин Сёдэн Катори Синто-рю мектебінде үйретілді.

Қызықты деректер
----------------

* Аңыз бойынша ең бірінші самурай қылышын Амакуни мен оның баласы Амакура жасаған дейді.
* Әдетте ұсталар барлық өмірінде орташа жүз қылыштай жасаған.
* Ұсталардың жай ғана кәсәпші болғанына қарамастан, оларға қылыш жасау үрдісі кезінде сарай қызметкерлері — кугэлардың киімін киюге рұхсат еткен.
* Ұсталар кейде жоғарғы тап өкілдері де болған. Мысалға, Император Готоба өз қолымен бірнеше қылыш соққан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  sawame.ru Мұрағатталған 28 шілденің 2015 жылы.
Координаттар: 54°36′29″ с. е. 5°54′35″ ш. б.﻿ / ﻿54.6083250° с. е. 5.9097472° ш. б.﻿ / 54.6083250; 5.9097472 (G) (O) (Я)

**Титаник мұражайы** — Солтүстік Ирландиядағы Белфаст қаласында орналасқан мұражай. Қаланың *Титаник* аты жаңа кварталында, бұрынғы *Харланд энд Вольф* верфі орына салынған ғимарат. Бұл мұражай Титаник кемеcінің тарихын көрсету үшін салынған. Ғимарат 6 қабаттан тұрады және осы кемеге арналған ең үлкен мұражай болып табылады. Мұражайдың жалпы аумағы 12 000 шаршы метр.

*Титаник мұражайы* көпшілік үшін 2012 жылдың 31 мамырында ашылды.

Тағы қараңыз
------------

* Титаник

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Titanic Belfast open in 100 days, *Titanic Belfast* (22 желтоқсан 2011).
2. ↑  Titanic Belfast sneak peek, *BBC News* (14 наурыз 2012).

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* сайты(қолжетпейтін сілтеме)
* Belfast City Council
* Northern Ireland Tourist Board
* Titanic Foundation
* Titanic Quarter
* Civicarts / Eric R Kuhne & Associates, Design Architects & Master Planners for Titanic Quarter
**Ұңғыманы тойтару** — арнайы сұйықты айдау арқылы ұңғымадан қабат флюидінің фонтандалуының тоқтатуы. Қабат қысымына дейінгі түп қысымының жасанды жоғарылауымен байланысты. Ағымдағы және күрделі жөндеу, қабат флюидінің апаттық тастауларын тоқтату жұмыстарын жүргізу мүмкіндіктерімен қамтамасыз етеді. Ұңғыманы тойтару кезіндегі шешілетін негізгі сұрақтар: жұмыс сұйықтығын таңдау және оны ұңғымаға айдау режимі жасау. Ұңғыманы тойтару сұйықтығы ретінде мұнай, су, су мен көмірсутек негізіндегі бұрғылау ерітіндісі қолданамыз. Соңғылары тиімдірек, алайда қымбаттылығымен ерекшеленеді, қоршаған ортаны ластауы мен жану салдарынан қауіпті. Су негізіндегі бұрғылау ерітінділерінен полимерлі қосындысы бар минералды тиімді, олар сазды бөлшектерден тұрмайды және кейін тұз қышқылымен өңделіп жойылатын бор қосқанмен тығыздықты жоғарылатпайды. Қабат қысымы гидростатикалық қысымнан төмен болған жағдайда (ұңғы мұнаймен толған кезде) жұмыс сұйығы ретінде екі-үш фазалы арнайы көбік қолданамыз. 

Жетілдірілмеген технологиялық сұйықтарды қолдану себебінен ұңғыларда жөндеу жұмыстарын жүргізу барысында ұңғы өнімділігінің төмендеуіне әкеледі. Тастаулардың алдын алу үшін ұңғыманы қайтадан тойтарады. Газконденсатты кен орындарында қабат қысымының төмендеуі салдарынан жағдай күрделенуде. Осындай ұңғымаларды қалпына келтіру мен одан әрі игеру олардың құрылысының құнын қымбаттатады.

Ұңғыма фонтандалу кезінде ұңғыманы тойтарушы қондырғы превенторларды орнатамыз. 

*Превентор* - сұйық пен газдың атқылауын болғызбау үшін және ұңғыма оқпаны шеңберін кеңейте түсу үшін ұңғыма ернеуіне орнатылатын тетік. Оның металл корпусында бұрғылау оқпанын тығыз бітейтін айналмалы немесе ұңғыма қимасының бүкіл ауданын бітейтін қозғалмайтын қақпағы болады.

ҰЖТС-ҚК - бұл сұйық тығыздығын төмендету үшін көбіктүзуші мен азот қоспасының жүйесі, ол аномалдық төмен қабат қысымы бар газ және газконденсатты кен орындарында берілген құрамды қолдануға мүмкіндік береді.

* ҰЖТС-ҚК 90 °С дейін температурада термотұрақты;
* 700 - 850 кг/м3 аралығында тығыздық басқарылады ;
* қабатқа аз сүзілгіштігімен және жақсы төмен температуралық қасиетіне ие;
* аномалды төмен түп қысымы бар «жұтатын» ұңғыларда (газ және газконденсатты ұңғыларда) тиімді тойтару;
* қысқы (-40°С дейін) және жазғы жағдайларда қолданылады;
* жоғары газ факторында газ шығуының алдын алады;
* ұңғылар тез игеріледі, ұңғының режимге шығуы 1-2 күнді құрайды.

Ұңғыманы жерасты жөндеу жұмыстарына дайын деп есептейміз, егер де жұмыс жасайтын адамның керекті операцияларды өткізу кезінде барынша қауіпсіздік шаралары сақтау, қоршаған ортаны ластамау керек және мұнайды жоғалтып алмау керек.

Ұңғыманы жоспарланған жұмыстарға дайындау үшін:

* Ұңғыманы жұмыс жасау кезінде ұңғыманы өшіру және оның фонтандауын тойтару.
* Пайдалану құралдарын дайындау, көпірлердің қойылуын әйтпесе жөнделуі, якорлерді тексеру жерасты жөндеу жұмыстары үшін жылжымалы агрегаттарды қоямыз немесе мұнараны орнатамыз.
Ашылуы
------

**Һибатулла Тарази атындағы мешіт**
Көне Тараз қаласының көркіне айналғалы тұрған қазіргі жаңа зәулім орталық мешіт Бішкек пен Ташкент қалаларын жалғастырып жатқан облыс астанасын жарып өтетін ежелгі жібек жолының басына орналасқан.

Көлемі
------

Мешіттің бастапқы кездегі бейнесі.
Мешіттің жалпы ауданы 2324,2 шаршы метр пайдалы көлемі әйелдер намаз оқитын бөлмені қосқанда 947,2 шаршы метр. Мешіт 1024 адамға арналған. Айт және жұма намаздарында мешіттің төменгі қабатын пайдалануға болады, онда 2000 адамға дейін намазға жығылуға мүмкіндік туады.
Мешіт қабырғасының биіктігі 16,7 метр, төменгі қабатының биіктігі 4,2 метр. Екібас мұнараның биіктігі 47 метрден. Мешітте жеті күмбез бар. Негізгі үлкен орталық күмбездің биіктігі 32,5 метр. 
Мешіттің төменгі қабаты екі бір қалашық десе болғандай. Онда жылу жүйесі мен арнайы автоматты қондырғы бар. Қысқы киім шешетін орында орналасқан. Жоғарыда намаз оқитын үлкен залға бара-бар мұнда да зал бар.

Толықтай мәлімет
----------------

Мешітке жалғастыра салынған екі қабатты медресе кешенінде Имам мен найб имамдар отыратын бөлмелер, мәжіліс залы, алқа мүшелері отыратын бөлме, құран оқитын бөлме, кітапхана, демалыс, неке қию, сүндетке отырғызу бөлмелері, асхана бар. Ерлер мен әйелдер дәретханалары да мешіт пен медресеге жалғас орналасқан. Мешіт құрылысы облыс әкімі Серік Әбікенұлы Үмбетов мырзаның басшылығымен 2003 жылы маусым айында басталып, осы кездегі облыс әкімі Бөрібай Биқожаұлы Жексембин уақытында қала әкімі Ілияс Әлімұлы Тортаевтың қадағалауымен 2007 жылы 27 сәуір қасиетті жұма күні ҚР-ның президенті Н.Ә.Назарбаев және бас мүфти Әбсаттар қажы Дербісәлі шеих пен облысымыздың құрметті асақал ардагерлердің қатысуымен ашылды. Мешіт бұқара халықтың қаржы жинауымен салынған.

Сілтеме
-------

Дереккөздер
-----------
**Еменшіл сұлыкеш** (Emberiza aureola) шағын денелі (19-22 г), өте көркем сұлыкеш.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Жоны - қошқыл сарғылт, бауыры - лимонтәріздес сары, жемсауын сарғылт жолақ басып өтеді, қанатында және құйрығында ақ теңбілі бар, басының екі жағындағы маңдайы мен тамағындағы қара реңі арқылы аталықты басқа құстардың арасынан айқын көруге болады. Аналығы ашықтау өңді және қара түс болмайды, алайда жоны - қоңырқай, бауыры - сары, көмескілеу болуы да мүмкін. Басқа сұлыкештер тәрізді еменшіл сұлыкеш аралас жем жейді, балапандарды бунақденелілермен қоректендіреді. Ұялары жерде, құрғақ орындарға орналастырыдады, алайда кейде су жанындағы төмпешікке салады. Салындыдағы 4-6 қошқыл теңбілдер мен жіңішке сызықтармен мәрмәр түсті етіп безендірілген зәйтүн түстес - көгілдір түстен қоңырқай түске дейін боялған жұмыртқаларды ата-енелері ұяда кезектесіп, 13 күнге жуық басады. Балапандарын да ата-енелер 13-14 күн бірлесіп қоректендіреді. Бір жазда бір рет балапан өргізеді. Күзгі үшып өтуі туралы мәлімет жоқ.

Таралуы
-------

Бұл шығыс азиялық сұлыкеш бүкіл XX ғасыр барысында түрдің бір бағытта - батыста және оңтүстік батыста ұдайы таралуына жазушылар мен ғалымдар шығармасында мысал қызметін атқарды. Ол Қазақстанда орманды даланың шығыс және солтүстік өңірлеріне таман қоныстанады. Еменшіл сұлыкеш бұталарaы бар ылғалды, шөбі биік шалғынды үлескілерді ұнатады. Қыста Оңтүстік-Шығыс Азияға ұшып кетеді, сонымен бірге ұялайтын аймақтың батыс бөлігінен (одан таяуда ұшып келсе де) алдымен шығысқа, соңынан батысқа ұшып кетеді. Сондықтан еменшіл сұлыкештің Қазақстанға ұшып келуі еш жерде айқын емес.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Emberiza aureola*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2013). Тексерілді, 26 қараша 2013.