recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Тоқсанбай Құлтумиев** (1933, Атырау облысы, Қосшағыл а. - 1964) - белгілі домбырашы, әуесқой сазгер. Құрманғазының шығармаларын шебер орындаушы, насихаттаушы. 

Оның бірнеше күйлері, «Анашым», «Жазыңмен өмірімді жылытшы», «Өзіңсің ғой өмірімнің бұлбұлы» әндері жұртшылык көңілінен шыққан шығармалар. «Аманат» (1965) атты шығармалар жинағы жарық көрді. [1]
Тоқсанбай Құлтумиевтің атында Жылыойда саз мектебі бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Қазақ деген – домбыра Тоқсанбай Құлтумиев атындағы аудандық күйшілер сайысы
* Саңлақтың бірі де, бірегейі де – Тоқсанбай Биыл дарынды күйші Тоқсанбай Құлтумиевтің туғанына 80 жыл)
**Шведов Михаил Александрович** (1922-2004) - Омбы қаласында дүниеге келген. .

1940 мектепті бі тіргеннен кейін бухгалтерлік курсты оқиды. Оны бітіргеннен кейін әртүрлі мекеме лерде бухгалтер болып қызмет атқарады. Кейін Республика Мәдениет министрлігінің полиграфия кәсіпорнына бас бухгалтердің орынбасары болды.
жылы ҚазССР Министрлер Кеңесінің баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитетінің полиграфия басқармасына бас бухгалтер болып тағайындалады.
жылы Мәскеудің полиграфия институтына түсіп, оны 1971 жылы бітірген.

1972 жылы ҚазССР Министрлер Кеңесінің баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеті ҚазССР Министрлер Кеңесі жанындағы Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі комитеті болып қайта құрылып, М.А.Шведов оның бас бухгалтері бо¬лып тағайындалды. Осы жылдары ол республикамызда баспа және полиграфия ісінің нығайып дамуына, кітап басу ісіне жаңа жабдықтардың көптеп енгізілуіне кажет қаржылық есептердің оңтайлы да утымды шешілуіне іскерлігі және мол тәжірибесімен үлес қосты.

1992 жылға дейін осы жұмысты ұзақ жылдар бойы атқарды. Зейнеткерлікке кеткеннен кейін ол "Рауан", "Ана тілі", "Білім" баспаларында, "Баспагер" концерннің бас бухгалтері болып еңбек етті.

1982 жылы М.А.Шведов "Баспаөз озаты" белгісімен марапатталды. Ісіне адал, кітап баспа саласын жетік меңгерген білікті жан көптеген құрмет грамоталарына ие болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім баспасы". 2005 ж. - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**Михаил Васильевич Ладыженский**(1802 жыл, Мәскеу губерниясы - 1875 жыл, Петербург) - орыс генералы, *Орынбор шекара комиссиясының* төрағасы.

Өмірбаяны
---------

1919 жылдан әскер қатарында болды, 1920 жылы бас штабта қызмет істеді; 1828-1829 жылдары *Орыс-түрік соғыстарына* қатысты. 1839 жылы 18 шілдеде Тобылдың губернаторы, 1842 жылдан Тобыл дворяндар комитетінің вице-президенті. 1844 жылдың 3 мамырынан 1854 жылдың 12 қаңтарына дейін Орынбор шекара комиссиясының төрағасы. Ол Орынборда қазына қаржысы есебінен алаңсыз, жеңіл өмір сүруді жақсы көретін адам ретінде белгілі болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
**Керімберді**, **Кәрімберді** (тат. *Kärimbirde xan*) – Алтын Орда ханы (1412/13 – 1414/16), Тоқтамыс ханның баласы. 15 ғ-дың бірінші ширегінде Алтын Орданың ыдырау процесі тереңдеп, ішкі және сыртқы саяси факторлардың әсерімен хандар жиі ауысып отырды. їижраның 815 ж. (1412/13) Керімберді Ұлы Литва князьдігімен жақындаса бастаған туған ағасы Жалал әд-Динді өлтіріп, хан тағына отырады. Керімберді сыртқы саясатта Мәскеу князьдігіне жылы шырай көрсете бастайды. Бұған қарсы Ұлы Литва князі Витовта Вильно қ-нда Бессабулды хан етіп тағайындап, Сарайға қарсы жорыққа аттандырды. Шамамен 1415 жылдың соңында Керімберді Бессабулдың әскерін талқандап, оның өзін өлтіреді. Керімберді. Алтын Орданың ішкі саяси өміріндегі талас-тартыстарды тоқтата алмады. 1414 жылдың басында Тоқтамыс ханның басқа бір ұлы Кебек сарай төңкерісі нәтижесінде Керімберді ханды биліктен ығыстырып, таққа өзі келеді. Керімберді ханның одан кейінгі тағдыры және ұрпақтары туралы нақты дерек жоқ.

Дереккөздер:
------------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАлтын Орда хандары |
| --- |
|  |
| 
Бату хан • Сартақ хан • Ұлақшы хан • Берке хан • Меңгу Темір хан • Туда Меңгу хан • Төле Бұқа хан • Тоқта хан • Өзбек хан • Тыныбек хан • Жәнібек хан • Бердібек хан • Құлпа хан • Наурыз хан • Құзыр хан • Темір Қожа хан • Ордамәлік хан • Келдібек хан • Мұрад хан • Мір Болат хан • Әзіз Шейх хан • Абдулла хан • Мұхаммед Бұлақ хан • Ұрыс хан • Шеркес хан • Қағанбек хан • Арабшах хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Темірқұтылық хан • Шәдібек хан • Болат хан • Темір хан • Жәлеләддин хан • Керімберді хан • Кепек хан • Шөкре хан • Жаппарберді хан • Дервиш хан • Қадырберді хан • Қажы Мұхаммед хан • Ұлық Мұхаммед хан • Барақ хан • |

 |
**Михаил Бонч-Бруевич** (9.(21).2.1888. Мәскеу 7.3. 1940. Мәскеу қаласы) – радиотехник [1].
1918 жылы Нижегород радиолабораториясын басқарды.1922 жылы Мәскеу Жоғары тех. училищесінің, 1932 жылы Ленинград байланыс инженері инт-ының профессоры (инт. қазір Б.Б.- тің атында), КСРО ғылым академиясының корр.мүшесі (1931). Оның басқаруымен 1916-19 жылдары отандық электрондық лампы өндірісі жолға қойылды, Мәскеудегі Коминтерн атынд. радиохабар беру станциясы жобаланып, 1922 жылы салынды. 1920 жылы ол су салкындатқышы бар қуатты генераторлы радио лампысының конструкциясын жасады. Оның басқаруымен 1924-30 жылдары қысқатолкынды бағыттағыш антенна, 1936-37 жылдары көпкамералы магнетрон жасалды. Қашықтан радиобайланыс жасалатын қысқатолқынды шния салынды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия. "ҚазАқпарат" Алматы, 2009,1-т ISBN 978-601-03-00-70-5
**Ш. Құдайбердіұлы даңғылы**. Бұрынғы атауы Абай даңғылының көпірден кейінгі жалғасы. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы А. Пушкин көшесінен басталып, 12-магистральда аяқталады. І.Жансүгірұлы, Мақтымқұлы, Қ.Рысқұлбеков, Ғ.Мүсірепов көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 2602 м.

Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858-1931) - ұлы ақын, ойшыл, композитор, аудармашы. Әкесінен жастай жетім қалып, немере ағасы Абайдың қолында тәрбиеленеді. Бұл жағдай Шәкәрімнің дүниеге көзқарасының қалыптасуына, ақындық шеберлігінің шыңдалуына зор әсер етті. Ол жастайынан орыс, араб, парсы, тұрік, тілдерін жетік меңгеріп, Батыс, Шығыс әдебиеттерін терең білді. Абайдың жаңашылдық дәстұрін дамытып, Абайдан кейінгі екінші реалист ақын атанды. Шәкәрім - қазақ поэзиясында оның философиялық саласын дамытқан ақьга. Ш.Құдайбердіұлы «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек» дастандары мен *«Айсұлу-Нартай»* поэмасын жазды. Сонымен қатар *«Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі», «Мұсылмандық шарты»* атты еңбектерін жарыққа шығарды.

Бұл даңғылда *«Жаңаарқа»* кинотеатры, *«Мастер»* құрылыс заттарынық орталығы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Кесепаттылық** – адам мінезіндегі кесірлі, зиянкес, қаскүнем ірекеттері арқылы ерекшелінетін сипаттар. Кесепаттылық қырсық, пәле ретінде де мінездің жағымсыз, жексұрын ерекшеліктерімен де көрініс береді. Кесепаттылықты Ұлы Абай Құнанбайұлы балый анықтайды : «Қазақстың малын сыпырып, Көп пәлеге шатылып, Кесепатқа жолықты, Өзінен шыққан жақсылар, Түзей алмай зорықты». Мінез-құлқы мен іс-әрекетіндегі кесапаттылық бар адамды әлеуметтік өмірде мінеп, сынап өзгелерді олардан қорғаған кесапаттылық көрсеткен адамды жөнге салу үшін оны дұрыс жолға салып қайта тәрбиелеу шараларын қолданған. Адам баласы мен қағамға жауыздық әрекет жасағндарды кесепатты деп санаған. Кесапаттылық мінездегі зиянкестік, жексұрындық сипат болғандықтан, ондай қылықты жойып, қайта тәрбиелеу ісіне қоғамдық өмірде ерекше көңіл аударылады.

1. ↑  "Психология" энциклопедиялық сөздік, Алматы 2011
**Михаил Аминов** (10.9.1943 жыл, [[[Алматы қаласы]]) — инженертехник. .

Ташкент электротехникалық байланыс институтын бітірген (1967). Еңбек жолын Алматы телеорталығында ЖТС-тың инженерлігінен бастайды (1967). "Қазақстан" Мемлекеттік телерадио компаниясында, "Қазақстан" РТРК АҚ бас өндірістік-техникалық басқармасы мен техникалық бөлімінің бастығы (199297). Қазір өндірістік техникалық басқармасы мен техникалық дирекциясының бастығы. 

"КСРО-ның Құрметті радисі", "Күміс жаршы", "Мәдениет қайраткері" Құрмет белгісімен марапатталған.

Дерекөздер
----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.
**Шәдібек Әтенов** (14. 3. 1935 жылы туған Жамбыл облысы , Сарысу ауданы ) — тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты (1974), доцент. Апматы шет тілдер институтының неміс тілі факультетін бітірген (1961). 1965 жылдан жоғ. оқу орындарында оқытушылық қызмет атқарды. Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың гуманит. факультеттердің шет тілдері кафедрасында доцент. Профессор Э.Р.Тенишевтің жетекшілігімен "Қазіргі қазақ тіліндегі қосалқы анықтауыштардың дауыс ырғағы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 10-нан аса ғылым мақалалар авторы. Түркі тілдеріндегі байланыс түрлерінің интонациялық сипаттамасы мәселелерімен айнапысып жүр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Үнем тәрібі** - қоғамдық өндірісті өркендету мүддесі үшін материалдық, ақша, еңбек және табиғи ресурстарды сақтап, ұтымды пайдалануға бағытталған социалистік шаруашылықты жүргізудің әдісі. Ол өндіріс тиімділігін арттырудың бастапқы шарттарының бірі болып табылады. 

Капитализм жағдайында кәсіпорындар мен фирмалардың қожайындары жұмысшылардың денсаулығына зиян келетініне қарамастан техникалық қауіпсіздігін сақтауға, қалыпты еңбек етуге қажетті қаражаттың өзінен көбірек үнемдеуге тырысады. Олардың бір ған мақсаты бар: өздерінің жеке табысын көбейту. Капиталистердің үнем саясаты еңбекшілерді қанау жолымен жүзеге асырылады. Бұл қанау жолы қазіргі қоғамда да жоқ емес.

Социализм жағдайында өндіріс құралына қоғамдық меншік бүкіл еңбекшілердің еңбек пен материал ресурстарын үнемдіь жұмсауға ынталығын арттырады. Өйткені үнемделген қаражат өндіріс қарқынын арттырады. Осының арқасында әлеуметтік міндет шешіледі. Бұл еңбекшілердің инициативасын дамытуға, жаңашылдыққа, өнертапқыштыққа, өрістеуге жол ашады. 

Үнем тәртібі демократиялық централизм принципіне сай негізделеді. Мемлекеттік тәртіп пен шаруашылық буындардың инициативасын ұштастырады. Бүкіл қоғам көлемінде шаруашылық шешімдерін қатаң келісім бойынша үйлестіре жүргізілуіне әсер береді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-
**Михаил Александрович Фонвизин***(20 наурыз 1788 жыл-30 сәуір 1854 жыл)* - декабрист, генерал-майор.

Өмірі
-----

Мәскеу университетінің нансионатында оқыды. Аустерлиц шайқасына, орыс-швед соғысына, Отан соғысына, орыс армиясының шетелдегі жорықтарына қатысты. Декабристердің солтүстік қоғамының алғашқы мүшелерінің бірі болды. 1822 ж. отставкаға шықты. 1825 ж. декабристер көтерілісіне әзірленген кезде Мәскеуде болды. 1826 ж. 8 жылға сотталды. 1853 ж. Мәскеу губерниясындағы, Брониций уездіндегі, Марьино қыстағындағы ағасының иелігіне, полиция бақылауына көшіріліп, сол жерде қайтыс болды.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
Үнтаспа
*Үнтаспа* (музыкальная кассета) - XX ғасырдың екінші жартысында кеңінен тарала бастаған ақпарат(дыбыс, әуен) тасушы магнитті таспа. Ол дыбысты жазу және сандық ақпаратты сақтауға қолданылған. Жазба оған ені 3,81 мм, қалыңдығы әдетте 9-27 мкм болатын екі (моно) және төрт (стерео) магнитті таспада жүзеге асырылады. Таспаның қалыпты қозғалу жылдамдығы тыңдау барысында 4,76 см/с-қа тең. Ол 240 минуттық ақпаратты бойында ұстауға бейім болған. Көбіне магнитофондарда, музыкалық жүйелерде, кейбір музыкалық аппаратураларда және сирек компьютерлерде тыңдауға болады.

### Тарихы

Үнтаспа алғаш рет 1963 жылы Philips корпорациясында көрсетілген. Ол ұзақ уақыт бойы ең танымал аудиотасушы құрал ретінде қолданылды, салыстырмалы түрде бағасы арзан және өте ыңғайлы болатын. Таспаны, яғни, лентаны шектен тыс айналдырғанда үнтаспаның сапасы нашарлап, тез тозуға бейім болады. Оны лентаның шырмалып қалуынан білуге болады. Алайда, XXI ғасырдың басында компакт-дискілер шығып, оның қолданыс аясы тарылды.

### Дереккөз

1. ↑  Әлемдік энциклопедия
**ҮРЖАР ІСІ** — қазақ ауылындағы социалистік құрылыстың сәтсіздіктеріне жауапты деп айыпталған ұжымдық шаруашылықтар басшыларын соттау шарасы. "Ішкі жауларды" іздеп-жазалаудың осы саяси-идеол. науқаны Қазақстан Компартиясы ОК бюросының 1937 жылы 10 қыркүйекте қабылдаған "Ауыл шаруашылығы саласындағы қаскүнемдік жасаған контрреволюциялық топтардың мүшелері үстінен ашық сот процестерін ұйымдастыру туралы" аса құпия қаулысы негізінде жүргізілді. Қазақ КСР-і Прокуратурасы мен Республика Жоғарғы Сотының тікелей бақылауымен Үржарда болып өткен Алматы облысы сотының көшпелі сессиясының отырыстарына (1937 жылы 26 — 30 қыркүйек) үржарлықтармен көршілес Аягөз, Мақаншы аудандарының өкілдері қатыстырылды. Сот барысы Қазақстанның барлық бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланып тұрды. "Үржар ісі" бойынша жауапқа тартылған аудан жетекшілері мен шаруашылықтар басшыларына кеңес үкіметіне қарсы зиянкестік әрекет жасаған ұлтшыл ұйым құрды, ауылдағы социалистік өзгерістерге кедергі жасады деген айыптар тағылды. Ұйымға орталықтан Ұ.Құлымбетов пен О.Жандосов басшылық етті. Сот Үржар аудандық атқару комитетінің төрағасы Қадыр Матжанов (Матыжанов, Матчанов), аудандық партия комитетттің екінші хатшысы Мәдәлиев, аудандық байланыс бөлімшесінің меңгерушісі Бекебаев және ұжымшарлар басқармаларының төрағалары Батқалов (Елтай ұжымшары), Қалышев (Мирзоян атынд. ұжымшар), Құлжабаев ("Жаңа тұрмыс"), Ыдырысов (Куйбышев атынд. ұжымшар) — барлығы 7 адамға ату жазасын беріп, бірнеше басшы қызметкерлердің мал-мүлкін тәркілеп, 10 жылға бас бостандықтарынан айырды. "Үржар ісіне" ұқсас сот процестері Қазақстанның басқа аудандарында да ұйымдастырылды.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Мартбек Мамраев** (1908-1989 ж.), гвардия аға сержант, Кеңес Одағының Батыры (1944 ж.).

Өмірбаяны
---------

Арғын тайпасы Қаракесек руы Бөрібай бұтағынан шыққан. 

Еңбек жолын 1924 ж. Қарқаралы ауданында бастап, кейін Қарағандыда жұмыс істеді. 1931-34 ж. забойшы, 1934-38 ж. электрослесарь-механик, 1938-1940 ж. К. О. Горбачев атындағы №8/9 шахта кәсіподақ комитетінің председателі. 1940-42 ж. «Кировкөмір» тресі №3-бис шахтасында партия жұмысын ұйымдастырушы. 1942-44 ж. Кеңес Армиясы қатарында. 1944-45, 1952-54 ж. 1 маусымға дейін М. Мамраев шахтада партия жұмысын ұйымдастырушы, 1945-1952 ж. Ленин ауданың партия комитетінің 1-хатшысы, 1955-58 ж. Қарағанды қалалық Кеңесі аткомы төрағасының 1-орынбасары, 1958-1972 ж. химия-металлургия институты директорының орынбасары. 1972-1985 ж. осы институтта патент-информация бөлімінің инженері.

1943 ж. қыркүйекте Днепр өзеннен өтерде 12-атқыштар дивизиясы 32-ат0ыштар полкінің пулемет расчетының командирі М.Мамраев асқан ерлік көрсетгі, фашистердің шабуылына тойтарыс беріп, бөлімшенің өзеннен өтуін қамтамасыз етгі. Ұлы Отан соғысынан кейін Қарағандыда кеңес және шаруашылық қызметінде болды.

Марапат
-------

Ленин ордені, Құрмет Белгісі орденімен марапатталған. Қарағанды қаласының құрметті азаматы (1971 ж.). Химия металлургия институтының әкімшілік үйінде М. Мамраевтің бюсnі орнатылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Үр, үр жаңа.** Су жаңа, жап-жаңа орнына «үр жаңа» деп те айтылады. «Саржанның аяғында *үр жаңа* қисық табан етік, қара көк галепей шалбары бар» (Ж. Жұмақанов, Соқпақ.). «Үр» сөзі де қазіргі тілімізде сын есім қалпында «жаңа» тұлғасынан басқаға жоламайды, жеке тұрып қолданылмайды. Алайда, ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде осы сөздің төркіні боларлық «үрүң» сөзін кездестіреміз де, екі түрлі мағынасын оқимыз: 1. ақшыл 
мөлдір; 2. таза. Кейінгісі ауыспалы мағына. Осы ауыспалы мағына біздің тілімізде тек «жаңа» сөзімен тіркесте сақталған да, тұлға жағынан ықшамдалып, «үр» қалпына жеткен. Сонда «үр жаңа»—«таза жаңа» болмақ. Ертедегі тұлға мен мағына тек якут тілінде сақталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Мартен де Рон** (нидер. ; 29 мамыр 1991 жыл, Звейндрехт) — нидерландтық футболшы, Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы мен "Аталанта" клубының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

"Фейеноорд" және "Спарта" клубтарының кантерасына ойнаған. 2010 жылы "Спарта" сапында кәсіпқой карьерасын бастады. 27 наурыз күні "Твентеге" қарсы ойында тұңғыш кездесуін өткізіп, алаңда 90 минут түгел өнер көрсетті. Маусым қорытындысында "Спарта" Эредивизионнан түсіп кетті, бәрібір Мартен командада қалды. Келесі маусымда негізгі құрамға толығымен орнығып алды.

2012 жылы жазда "Херенвенге" ауысты. Клубтың бас бапкері Марко ван Бастен оны 2013 жылы команда капитаны етіп тағайындады. 

2015 жылы "Аталантаға" ауысты. 2016/17 жылғы маусымды Англияның "Мидлсбро" клубында өткізді. 2017 жылы "Аталантаға" қайта оралып, бес жылдық келісім шарт жасасты. 

### Ұлттық құрама

2016 жылы 13 қараша күні Люксембургке қарсы ӘЧ-2018 іріктеуінде тұңғыш рет ұлттық құрама сапында алаңға шықты.

2018/19 жылғы УЕФА Ұлттары лигасының финалисі.

Жетістіктері
------------

* УЕФА Ұлттар Лигасының финалисі: 2019

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі (soccerbase.com)
**ҮНЕМДЕУ ЗАҢЫ** — ежелгі дәуірден келе жатқан тілдік құбылыс. Белгілі бір дыбыстың, буынның, сөздің, сөйлемнің қысқартылып, ықшамдалып айтылуы. Буындардың, дыбыстардың бірте-бірте түсуі сөздің формасының өзгеруінен болады. Түркі тілдеріндегі сөздердің қысқару, ықшамдалу процесі әр түрлі болғандықтан, белгілі бір сөздердің морфологиялық, фонетикалық сипат алып түрленуі, құбылуы тіл тарихының жемісі болып саналады. Үнемдеу заңы тарихи жазба ескерткіштерде, қазіргі түркі әдеби тілдерінде және диалектілерінде көптеп кездеседі. Үнемдеу заңының әсерінен сөз басында, ортасында, аяғында кейбір дыбыстар бірте-бірте айтылмайды. Белгілі бір фонетикалық жағдайда дыбыстардың түсіп қалуы элизия деп аталады. Сөйлеуші ауызекі тілде дыбыстарды ғана емес, буындарды да түсіріп айтады. Мысалы, болып-боп, келіп-кеп, барамын-барам, көремін-көрем. Қатар келген екі буынның біреуінің түсіріліп айтылуы гаплология деп аталады. 
Үнемдеу заңы жеке дыбыстар, жалаң түбірлердің құрамында ғана емес, сөз тіркестерінде де кездеседі. Әр қилы мағыналық, дыбыстық өзгеріске ұшырап, бір-бірімен белгілі дәрежеде үндесіп әрі ықшамдалып құралған күрделі сөзді кіріккен сөз дейміз. Сөйлеу процесінде іргелес, шектес келген екі немесе одан да көп сөздің міндетін бір-ақ сөз атқаратын құбылыс метонимия деп аталады. Сөйтіп, тілдік фактілер үнемдеу процесінің бүкіл тілдік жүйенің (фонетикадан синтаксиске дейінгі) барлық салаларын қамтитын заңдылық екенін анықтайды. Үнемдеу заңы сонымен қатар үндесу, ұқсату заңымен лингвистикалық үйлесім табады.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**«Мёльде»** (норв. Molde Fotballklubb) — Норвегияның Мольде қаласындағы футбол клубы, 1911 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Акер" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 11800 адам. Қазіргі күнде Норвегия жоғары лигасында (Типпелига) ойнайды.

2011 жылы клуб жаттықтырушысы боп бір кездері осы клубта ойнаған әйгілі футболшы Уле Гуннар Сульшер тағайындалды да, сол жылы тарихында тұңғыш рет Норвегия чемпионы атанды.

Жетістіктері
------------

* Норвегия чемпионаты:
	+ Чемпион (5): 2011, 2012, 2014, 2019, 2022.
	+ 2-орын (11): 1974, 1987, 1995, 1998, 1999, 2002, 2009, 2017, 2018, 2020, 2021.
	+ 3-орын (3): 1977, 1988, 1990.
* Норвегия кубогы:
	+ Жеңімпаз (4): 1994, 2005, 2013, 2014.
	+ Финалист (3): 1982, 1989, 2009.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Көп жерлерде *Мольде* деп жазылып жүр.

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт Үлгі:Ref-no
**Александр Михайлович Овечкин** (17 қазан 1985, Мәскеу, КСРО) — ресейлік кәсіби хоккейші, сол жақ шеткі шабуылшы және "Вашингтон Кэпиталз" ҰХЛ клубының капитаны. Стэнли 2018 Кубогының иегері. Үш дүркін чемпион (2008, 2012, 2014). 

Алдымен Овечкин "Динамо" мәскеулік суперлига үшін ойнады. Америка клубында Александр 10 маусым өткізді, 2010 жылы команда капитаны болды. 2008 жылдың қаңтарында Овечкин "Вашингтонмен" келісімшартқа қол қойды. 13-жылдық келісімшарт сомасы 124 млн доллар болды, 100-ден астам миллион долларға келісімшарт жасасқан ең бірінші хоккейші атанды. Бір маусымда қатарынан шайба соққан ерекше ойыншылардың қатарына ілікті. 2009 жылы ол соңғы онжылдықтың ең үздік ҰХЛ ойыншыларының қатарына қосылды. 

Александр Овечкин Ресейден шыққан ҰХЛ чемпионатында 500 гол салған бірінші хоккейші болды. Ол ресейлік жұмыс істеп жүрген хоккейшілердің және басқа ҰХЛ хоккейшілерінің арасында саны бойынша бас чемпионаттарда бірінші орында тұр.

Жас кезі
--------

Александр Овечкин 1985 жылы Мәскеуде дүниеге келген. Ол отбасында ағаларына 13-15 жас толғанда, үйіндегі үшінші бала болып дүниеге келген.
**Белгізідік есімдігі** — затты, сындық белгіні, сан-мөлшерді белгісіз етіп жорамалдап, тұспалдап көрсету мәнін білдіретін есімдіктің түрі. 

Мысалы: Бұлдайды біреу күшін, біреу түсін (Абай). Адамның кейбір кездері Көңілде алаң басылса (Абай). Бұл сөйлемдердегі *біреу* есімдігі *белгісіз бір адам* мағынада кейбір есімдігі нақ мезгілді атамай белгісіз бір кездер мәнінде колданылған.

Белгісіздік есімдігіне: біреу, кейбіреу, бірдеме, әркім, әрне, әлдекім, әлдене, кімде-кім, бір, қайсыбір, кейбір, қайсыбіреу, әр, әрбір, қайбр, бірнеше, әлденше, біраз, әрқашан, әрқалай, әлдеқалай, әлдеқайда, әлдеқашан, әрқашан деген сөздер жатады.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ тілі кітабынан, 6 сынып , 101 бет
Негізгі қартаю белгілеріне: жұмсақ тіндер серпімділігінің төмендеуі, құрғау, жұқару, терінің әжімденуі мен қатпарлануы, кәрілік деформация жатады. Қосымша белгілеріне: көз айналасындағы ісіну және борпылдақтың, телеангиэктазиялар, розацеа (қызғылт түйіршік), жұлдыз тәрізді ангиомалар, «румин денешіктері» гипертрихоз, гиперпигментация, себореялық кератоздар, ксантелазмалар жатады.  

**Кәрілік кератома** (син: кәрілік кератоз, кәрілік кератопапиллома). Терінің ашық беткейлерінде орналасатын, сұр түсті тығыз орналасқан қабықпен қапталған, диаметрі 1,5 см-ге дейін, домалақ пішінді, беткейі кедір-бұдырлы қатерлі емес түзіліс. Көптеген зақымдалу кезінде мардымсыз қышыма болуы мүмкін.

### Емі

Емі. Электро – және криодеструкция 

1. ↑  В.Н.Ярыгина, А.С.Мелентьева. «Руководство по геронтологии и гериатрии», Клиническая гериатрия. Москва, 2008
Құнарлы жем - (концентрированный корм) - құрамында қоректік заттар жоғары шоғырланған мал азығы. 1 кг-ның жалпы қоректілігі - 0,8-1,2 азық өлшеміне жетеді. Құнарлы жемге астық және бұршақ тұқымдастар дәні, кебек, күнжара мен шроттар жатады. Қоректік заттарының шоғырлануы бойынша құнарлы жем энергетикалық (1 азық өлшемі - 80-120 г қорытылатын протеин келетін астық тұқымдастар дәні) жөне протеиндік (1азық өлшемі - 200-350 г қорытылатын протеин келетін бұршақ тұқымдастар дәні, күнжара мен шроттар) тобына бөлінеді. Бағасының қымбаттылығына байланысты мал азығына үнемделіп, мөлшерлі жұмсалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Кәрім Жұмабекұлы Сауғабаев** (20 қазан 1941 жыл, Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауданы Едірей ауылы - 25 қараша 2002 жыл) - журналист, ақын, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1977).

1964 жылы Қарағанды педагогикалық институтын, 1972 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Ақынның балаларға арналған алғашқы өлең дер кітабы 1972 жылы жарық көрген. 1965-1972 жылдары Егіңдібұлак ауданы «Ленин туы» газетінде әдеби қызметкер, бөлім менгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары, 1972-1985 жылдары редакторы. 1985 жылдан «Білім» қоғамының аудандық бөлімшесінің жауапты хатшысы, «Орталық Казақстан» газетінің меншікті тілшісі. Тұнғыш жыр жинағы «Мойындау» 1972 жылы жарық көрді. 

Жыр жинақтары:

* «Күдеріңді үзбе» (1975),
* «Балқантаудың басында» (1982),
* «Үш қара оттары» (1985),
* «Мәди» (2000) атты повестің авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ақындар, жазушылар, қаламгерлер. 43. Сауғабаев Кәрім.

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Ұлы **Кәрім хан Зенд** 1760-1779 жылдар аралығында, яғни өмірінің соңына дейін Иранның шахы болған. Зенд әулетінің негізін қалаушы. Ол ешқашан "шах" деген атақты пайдаланбағын және бұл патшалық дәрежені қабылдаудан бас тарқан. Кәрім хан Надир шах Афшардың генералдардың бірі болды. 1747 жылы Надир хан қайтыс болғаннан кейін Парсы елінде азаматтық соғыс орын алды. Кәрім хан, Абдолфат хан мен Әли Мардан хан үшеуі таққа үшінші Исмайылды отырғызып, мемлекетті өзара бөлісіп алу туралы келісімге қол жеткізді.
Кәрім хан Әли Марданды өлтіріп, бүкіл Иранды өз бақылауына алды.Кәрімнің тұсында Парсы елі 40 жылға соғыстың салдарынан болған бүліншіліктен қайта қалпына келтіріліп, бейбішілік пен қауіпсіздік, татулық пен гүлдену қайта жаңғырды. Британ империясымен арадағы қарым-қатынас қайта қалпына келтірілді. Ол Шираз қаласына мешіттер мен базарлар, моншалар және бақтар салдырып, бұл қаланы Иранның астанасы етті. Сондықтан да Кәрімнің есімі әлі күнге дейін ұмытылмаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "1100 қызықты деректер ұлы императорлар."
**Джон Александер Макдональд** (Macdonald, Sir John (Alexander), 11.1.1815 Глазго, Шотландия – 6.6.1891 Оттава, Онтарио) – Канада саяси қайраткері, адвокат. Консервативтік партияны (1854) ұйымдастырушылардың бірі. Канаданың тұңғыш премьер-министрі (1867-1873; 1878-1891). 

Ағылғышын-канада капиталының мүдесін көздеген. Макдональд үкіметті империя байланыстарын нығайтуға ұмтылды, АҚШ-тың Канадаға келетін жолын бөгемек болды.

Баласымен Канадаға қоныс аударған; 1836 жылдан бастап Канаданың жоғарғы жағындағы Кингстонда (бұрынғы Онтарио) заңмен айналысады. 1844 жылдан бастап 1854 жылға шейін Канаданың шеткі аймақ ассамблеясын басқарған. 

1854 жылы либералды-консервативтік партиясының ұйымдастырушысы болған (Канаданың прогресті-консервативтік партиясы), ал 1857 жылы Канада провинциясының премьер-министрі болған. Солтүстік Америкадағы Британия жайында акт қабылдауға көмектескен және конфедирацияны құруға еңбек еткен, соған сәйкес Канада Доминионы құрылған (1867). 

Доминионның премьер-министрі болып, Тынық мұхитының темір жолының құрылысының аяқталуына көмектескен және саудадағы тамыр-таныстық саясатына қолдау көрсеткен. Кейін Канаданың ынтымақтастығына қауіп төнгендіктен қақтығысып, британ ұлттық ынтымақтастығының адалдығы үшін және АҚШ-тан тәуелсіз болу үшін күрескен..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 7 том
2. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Джон Стивен Гудмен** (ағылш. *John Stephen Goodman*; 20 маусым 1952, Сент-Луис, Миссури, АҚШ) — америкалық актер, продюсер, «Алтын глобус» (1993) және «Эмми» (2007) сыйлықтарының жүлдегері. «Розанна» (1988—1997), «Артист» (2011), «Операция „Арго"», (2012), «Экипаж» (2012), «Мальчишник: Часть III» (2013), «Корпорация монстров» (2001) және «Университет монстров» (2013) атты фильмдерінің арқасында танымал атанған.

Өмірбаяны
---------

Джон Гудмен 1952 жылы 20 маусымда пошташының отбасында дүниеге келген. Джон екі жаста болғанында әкесі өмірден өтіп, анасы үш баланы жалғыз асырайды. Мектепте оқып жүрген жасынан Джон қойылымдарға қатысады. 1970 жылы Гудмен колледжге түсіп, кейін Миссури штатының Оңтүстік-Батыс университетіне түседі. 1975 жылы Джон Гудмен колледжді бітіріп, Нью-Йорк қаласына көшеді. 1978 жылы Джон Бродвейдегі «Сон в летнюю ночь» қойылымында сынға түседі. Біраз уақыт өткен соң, 1990 жылғы мюзиклдерге қатысады. «Теряя концы» (1979) және «Большая река» (1985) пьесаларынан сыншылардың көзіне түседі.

Дереккөздер
-----------
*Larus marinus*
**Теңіз шағаласы** (лат. *Larus marinus*) — Татреңтәрізділер отрядының Шағалалар тұқымдасына жататын Шағалалар туысының ірі денелі (2,3 кг, қанатының алымы - 106 см шамасында) шағалалардың біреуі. Теңіз шағаласының жоны – қара, бауыры – ақ, боз шағала тәрізді қанатының үстіңгі беті – қара. Қанатының ұшында ақ теңбілдерден өзіне тән бедер бар. Атлант мұхитының солтүстік жағалауларында қоныстанады. Солтүстік Каспий маңына бірнеше рет ұшып келіп енгені мәлім, сондай-ақ Қазақстан шекарасына жақын Ресей аймақтарында кездескен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Butchart, S.; Symes, A. (2012). "*Larus marinus*". *IUCN Red List of Threatened Species* (IUCN) **2012**: e.T22694324A38871920.. Retrieved 2 May 2016.
2. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
Теңіз кірпісі
**Теңіз кірпілері** — палеонтологияда: теңіз суларында еркін қозғалатын, сыртқы тұрқы шарға, жұмыртқаға немесе жүрекке ұқсайтын, кейде конус пішінді қылқантүтіктілер класына жататын жәндіктер. Ордовик кезеңінен белгілі, әсіресе мезозой эрасында кең тараған.

Теңіз кірпілері (лат. *Echinoidea*) - тікентерілер класы. Дене пішіні шар, (диск) немесе жүрек тәрізді, бір-бірімен жалғасып біткен, сыртында қаптаған инелер мен педицеляриялары бар сауытпен қапталған. Сауыттың диаметрі 2-3 мм ден 30 см дейін. Дара жыныстылар, жұмыртқаларын суға салады, одан шыққан дернәсілі-эхиноплутеус суда дамиды. Кейбір түрлері тірі дернәсілін туады. Ауызы дененің орта тұсында. Ауыз аппараты арнайы шайнап жеуге арналған мүшесі, аристотел пырағы мен тістерден тұрады. Қорегі, балдыр. Қазіргі уақытта теңіздер мен мұхиттарда су жағалауымен 7 шақырым тереңдікте 800 түрі кездеседі. Су түбінде топыраққа кіріп, немесе топырақ бетінде жүріп өмір сүреді. ТМД теңіздерінде 50 түрі белгілі. Теңіз кірпілері су түбіндегі балықтардың, теңіз шаяндарының, ескекаяқтылардың, теңіз камшатының. теңіз құстарының қоректік қоры. Кейбір таяз судағы түрлері кәсіпшілік нысаны. Оларды уылдырығына бола аулайды. Кейбір тропикалық түрлері, (Diadema туысы) адамға қауіпті. Ұзын, (25 см), кертеш; инелері улы. Теңіз кірпілері кейбір түрлері эмбриологиялық зерттеулердің - классикалық объектісі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайышов — Алматы: "Мектеп" баспасы" ЖАҚ , 2003. — 248 бет. ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
**Сеңсең** — Марқайған қозының жүні қырқылмаған терісі осылай аталады. «Сеңсең жағалы қара ішіктің етегі далиып жатыр» (I. Жансүгіров).
Сөз төркіні түркі, моңғол тілдерінен деуге біршама
деректер бар. Алтай тілінің солтүстік диалектісінін бірінде саак — жүн, якуттарда сохсоқ — жүндес, моңғолша сахлаг — жүндес.
Келтірілген деректердің ішінен, әсіресе, «саак» тұлғасы «сеңсең» сөзінің алғашқы түбірі, ал мағынасы «жүн» дегенді ұғындыратынын көріп отырмыз. Осы сөздің қосарланып айтылуы жүннің молдығын, көптігін білдіріп тұр. Демек, әдеби тіліміздегі «жүн-жүн», «түк-түк» қос сөзінің беретін мағынасымен тең. «Саак-саак» сөзінің әдеби тілімізде қалайша «сеңсең» тұлғасына дейін өзгергендігін қырғыз тілі арқылы-ақ дәлелдеуге болады. Оларда біздегі «сеңсең» сөзі «саксак» немесе «саңсаң» болып та айтыла береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
```
**Теңіз суындағы кремний**— теңіз суында еріген түрде және
```

қалқымалы титтей-титтей қатты түйіршіктер түрінде (опал гельдері) ұшырасады; қалқымалы гельдер есебінен теңіз жәндіктерінің қаңқалары қалыптасады. .

Теңіз суы құрамындағы еріген кремний қышқылының жалпы мөлшері қалқымалы қышқылдармен салыстырғанда 3—50 еседей кеп, алайда осы мөлшердің өзі де теңіз суын кремний қышқылымен толық, қаныктыр>а алмаған. Мұның өзі қалкымалы кремний қышқылының теңіз суларында тұраксыз болуына, сөйтіп оның ұдайы еріп отыруына әкеліп соқтырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н. Сейітов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет.ISBN 5-615-01738-4
**Сибилла Иерусалимская** (Сибилла Анжуйская, 1160—1190 жылдар шамасы) — 1186 жылдан бері Иерусалим ханымы.

Сибилланың жастық шағы
----------------------

Гильом де Монферратпен некесі
-----------------------------

Ги де Лузиньянмен некесі
------------------------

Тақ үшін күрес
--------------

Сибилланың патшалық құруы
-------------------------

Ги де Лузиньян и Сибилла под стенами Тира (миниатюра, XIII ғасыр)

Қаза болуы
----------

Некесі мен балалары
-------------------

Иерусалим өнеріндегі Сибилла бейнесі
------------------------------------

Сілтемелер
----------

* Письмо Сибиллы Иерусалимской Фридриху I Барбароссе.
* Генеалогия на genealogie-mittelalter.de  (нем.)
* *Росси, Галина.* Ги де Лузиньян — Последний король Иерусалима.  Портал «Монсальват». Басты дереккөзінен мұрағатталған 1 қыркүйек 2011. Тексерілді, 13 қыркүйек 2010.
**Мұнайдың метандануы** (орыс. *Метанизация нефти*) — катагенез факторлары салдарынан мұнай құрамының алкандармен (метанды көмірсутектермен) қанығуымен сипатталатын эволюциялық процесс. Бұл процестің механизмін А.Ф. Добрянский жасақтаған (1948 жыл). Оның топшылауына сәйкес, катагенез белдеміндегі жоғары температуралардың әсерінен және табиғи алюмосиликатты лизаторлардың қатысуымен цикландарды көптеп кіріктіретін ауыр салмақты алғашқы мұнайлар жеңіл салмақты азшайырлы алканды мұнайларға бірте-бірте ауыса бастайды. Мұның нәтижесінде мұнайдың метандануы жүзеге асады, осылайша өзгерген мұнай құрамындағы басты өнімдер рөлін метан мен графит атқаратын болады.
Метандану деңгейінің көрсеткіші ретінде мұнайдың немесе оның фракцияларының қасиеттері мен құрамын сипаттайтын параметрлердің өзара қарым-қатынасына негізделген мұнай өзгермеленуінің түрлі-түрлі коэффиценттері ұсынылған. Бүгінгі түсініктерге сәйкес, катагенез факторларының әсерінен мұнайдың көмірсутектік құрамы ғана емес, сол катагенез процесінің әр түрлі сатыларында тау жынысы құрамындағы органикалық заттар есебінен қалыптасқан түрлі-түрлі мұнай өнімдері де өзгерістерге ұшырайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
Мұнайдың бұл классификациясын Грознен мұнай қылыми зерттеу институты ұсынған. Бұл классификацияның негізінде мұнай құрамындағы белгілі бір немесе бірнеше көмірсутек класының басым болуы жатыр. Келесі кластар ажыратылады:

* парафинді;
* парафиндінафтенді;
* нафтенді;
* парафиндінафтендіароматты;
* нафтендіароматты;
* ароматты;

Егер класс аты бір көмірсутек атынан тұрса онда мұнай құрамында сол көмірсутектің мөлшері 50%-дан кем емес болуы керек; егер қоспа болса әр көмірсутектің мөлшері 25%-дан кем болмауы тиіс.

Парафинді мұнай
---------------

Парафинді мұнайдың барлық фракциясында дерлік алканның көп мөлшері болады: бензинді фракцияда 50%-дан кем емес, майлы фракцияда 20% және одан жоғары. Бқндай мұнайға Маңғышлақ мұнай жатады(Өзен, Жетібай кен орындары)

Парафиндінафтенді мұнайда алканмен қоса циклоалкан да көп болады, арендер аз. Жоғарыда айтылған екі топта да шайырлар мен асфальтендер аз болады. Парафиндінафтенді мұнайға Батыс Сібір мұнайы жатады.

Нафтенді мұнай
--------------

Нафтенді мұнайда циклоалкандар 60%-дан жоғары болады. Бұндай мұнай Бакуда (Балахан және Сурахан), Ембіде (Доссор және Мақат), Майкопте кездеседі.

Парафинді нафтенді ароматты мұнай
---------------------------------

Парафинді нафтенді ароматты мұнайда үш класс көмірсутектерінің мөлшері шамамен бірдей болады. Құрамында қатты парафиндер аз болады 1,5%-дан көп емес, шайырлар мен асфальтендер 10%.

Нафтендіароматты мұнай
----------------------

Нафтендіароматты мұнайда циклоалкандар және арендер көп болады, әсіресе ауыр фракцияларда. Алкан тек жеңіл фракцияда аз мөлшерде кездеседі. Өатты парафин мөлшері 0,3%-дан көп емес, шайырлар және асфальтендер – 15-20%.

Ароматты мұнай
--------------

Ароматты мұнай жоғарғы тығыздығымен ерекшеленеді. Барлық фракцияларында арендер көп мөлшерде кездеседі. Оған Қазақстандағы прорвинская, Поволожьедағы бугурусланская мұнайлары жатады.
*Басқа мағыналар үшін Шағырлы деген бетті қараңыз.*

**Шағырлы қалыптық құм кен орны** – Көкшетау қаласынан солтүстікке қарай 60 км жерде орналасқан. 1932 жылы табылғын жардың астын толтыруға қажетті балласт құм алынатын кен орны ретінде ашылған. 1947 жыл ы Г.И.Крылов осы түзілімдердің арасынан кварц құмын ашып, 1949 жылы оны қалыптық материал мен шыны өндіруге қажетті шикізат үшін пайдалану мүмкіндігі анықталған.

Жатыс сипаты
------------

Кен орнының өнімді қат-қабаты ақ, ақшыл сұр, кейде ақшыл сары құмнан және 2,85 км2 алаңды алып жатқан олигоценнің майда түйірлі, слюдалы құмынан тұрады. Өнімді қат-қабат жартылай сулы, қалыңдығы 7 м, құмы 1,1–9 м тереңдікте жатыр.

Құрамы
------

Құмының құрамында кварц (80–90%), дала шпаттар мен кремнийлі тау жыныстары бар. Барланған құмының түйірлік құрамы бірқалыпты, сығылу беріктігі 0,16 кг/см2, отқа төзімділігі 1695–1780°С. Құмынан шойын балқымаларын, қола мен жез құймаларын, құрғақ және ылғал күйіндегі алюминий құймаларын, тағы басқа қалыптауға жарамды қалыптар жасалады. Барланған қоры 7,2 млн. тонна шамасында.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 том 18 бөлім
**Шақараты**, *Желдіқара* – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысының Аягөз ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 53 км, су жиналатын алабы 412 км2.

Бастауы
-------

Тарбағатай жотасының батыс сілеміндегі Түлкілі, Ақшәулі таулары етегіндегі бұлақтардан басталып, Ақтүбек қыстауы тұсында Аягөзге құяды.

Гидрологиясы
------------

Аңғары таулық сипатта, тар, сағасы маңында ғана аздап кеңейеді. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы сағасы тұсында 0,53 м3/с. Лайлылығы 50 – 100 г/м3. Алабы – жайылым, жағалауы – шабындық

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 том 18 бөлім
**Үндістан лотосы** немесе **Жаңғақты лотос**, **шамгүл** (лат. *Nelumbo nucifera*) – лотос тұқымдасына жататын қос жарнақты, көп жылдық су өсімдігі. Негізгі таралу аймағы — Үндістан, Қытай, Жапония, Корея. Қазақстанда Жайық өзенінің, Қаракөл көлінің алабына жерсіндіру кезінде жаңа тіршілік жағдайына толық бейімделді. 

Биіктігі 2 м-дей. Қысқа тамырлы, сабағы тік өседі. Ірі, жалпақ жапырағының ені 50 см-дей, ішкі жапырақтары ұсақ болады. Қызғылт гүлдері ірі, ені 20 см-дей. Тұқымынан және вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі — конус тәрізді, көп тұқымды, қою сұр түсті. 

Жаңғақты лотос — өте әдемі гүлді, реликт өсімдік, сәндік үшін өсіріледі. Шығыс елдерінде оның тұқымы, тамырсабағы тамаққа пайдаланылады. Республикадағы таралу ареалының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

Үндістан лотосын буддистер діни рәсімдер үшін қолданады. Өсімдік толық жеуге жарайды (алдыңғы кезегінде тамақ ретінде ұрықтарымен топырақ жаңғақтары қолданады), ол бүкіл Оңтүстік-Шығыс Азияда түрлі тағамдар жасау үшін. Бұл көз шешек секілді өсіруге болатын саздын өсімдігі. Лотосты өсіру бізде қиын емес, бірақ оны қалай істеу керегін білу қажет.

Галерея
-------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Жалпы түрі | Бұршағы | Гүлі |  Жемісі |

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Үндістан лотосы
**Шақабай Есентайұлы**-1688 жылы дүниеге келген. Қол бастаған әйгілі батыр, сайыскер.

Шыққан тегі Орта жүз құрамындағы Керей руының Жәнтекей тармағынан.

Ерен ерлігімен, ақыл-қайратымен жоңғарға қарсы соғыста аты шыққан. Қиын-қыстау заманда абақ керейдің елдігін сақтап қалуына ұйытқы болған тұлғалардың бірі. Ер Жәнібекке соғыс өнерінде, ел басқару істерінде ұстаз, ақылшы болған. Шақабай Есентайұлы қазақ елінің Жоңғар шапқыншыларына қарсы соғыс дәуірінде жасаған, елі үшін өшпес еңбек сіңіріп, жұрт көзіне көрінген елеулі батырлардың бірі. Жаудан беті қайтпаған киелі батыр атанған адам. Шақабай батыр күллі орта жүзге аты әйгілі болған, әсіресе, Керей ұлысының Жәнтекей руына ұран болған батыр. Шақабай әулеттері негізінен Алтай аймағы, Санжы хұйзу автомиялы облысы, Құмыл аймағы, Үрімжі қаласы, Гәнсу өлкесінің Ақсай ауданы қатарлы жерлерге бытырап қоныстанған, Қазақстан, Түркия, Моңғолия халық республикасы, Франсия қартарлы елдерде де аздап қоныстанған. 1778 жылы дүниеденн өткен. Қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданының орталығы Ақсуатта жерленген.

1. ↑   «Шығыс жұлдыздары» энциклопедиясы, «Фолиант» баспасы, Астана,2-ші том
**Үндіқытай түбегі** — Оңтүстік-Шығыс Азияда орналасқан түбек. 

Ауданы 2 млн. км2. Батысында Бенгал шығанағы, Андаман теңізі және Малакка бұғазымен, шығысында Оңтүстік Қытай теңізі, Сиам және Бакбо шығанақтарымен қоршалған. Үндіқытай түбегінде Вьетнам, Таиланд, Камбоджа, Лаос елдерінің жерлері және Малайзия мен Бирманың біраз бөлігі орналасқан. Аумағының көп бөлігі таулы, жоталар негізінен бойлық бағытта орналасқан. Батысында қатпарлы-жақпарлы Аракан тауы (Виктория тауы, 3053 м), орталық бөлігінде Шан таулы қыраты және Танентаунджи жотасы, шығысында Чыонгшон тауы, оңтүстігінде Корат үстірті және аллювийлі Иравади, Менам және Камбоджа жазықтары жатыр. Климаты субэкваторлық, экваторлық. Орташа температура қаңтарда 20 — 26℃, шілдеде 27 — 29℃. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1000 — 3000 мм. 

Ірі өзендері Иравади, Салуин, Менам-Чао-Прая, Меконг. Тропиктік орман және саванна өседі. Қалайы және вольфрам кентастарының дүние жүзіндегі ең ірі қоры шоғырланған.

**Үндіқытай**: Қою жасыл: әрқашан қосылған, ақшыл жасыл: әдетте қосылған, қызыл: кейде қосылады.  
**Үндіқытай аймағы** (биология): қою және ақшыл жасыл.

Үлгі:Asia-stub
**Құспан Ғұмарұлы Аронов** (2. 12. 1960 жылы туған, Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Қарабау ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1993). 

Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филолог факультетін бітірген (1986). 1989-1992 ж. ҚР ҰҒА Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аспиранты. 1986—1995 ж. Атырау педагогикалық институты қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының аға оқытушысы. 1995 жылдан бері Орал қаласындағы Батыс Қазақстан гуманитарлық университетінде оқытушы. Академик Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдардың жетекшілігімен "Қазақ тіліндегі халықтық космонимдердің этнолингвистикалық табиғаты" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

Шығармалары:
------------

* Этнолингвистичсекая природа народных космонимов в казахском языке. АКД. А. 1992.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
Құсты тор ұяда өсіру - (клеточное содержание птиц) - құс фабрикаларында құсты еденде немесе торда өсіреді. Құсты торда өсіретін арнаулы бірнеше қабатты батареялар (КБН-3,КБН-6,т.б.) шығарылады. Онда орналастырылған құстарға жем мен суды автоматты түрде таратып, құс жұмыртқасын таспалы транспортермен жинайды. Батарея торлары бірнеше қабатқа орналасқандықтан құс өсіретін бөлмеге көбірек басы сиып, өндіріс бөлмелері толығырақ пайдаланылады. Едеңде өсірілген құсқа қарағанда тордағы құсты азықтандыру мен күтіп-өсірудің микроклиматтық параметрлерін дәл сақтап, тез өсіп-жетілдіруге, жоғары жұмыртқалағыштығын қамтамасыз етуге мүмкіншілік туады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
*Басқа мағыналар үшін Үркер (айрық) деген бетті қараңыз.*
Үркер
Көшеге Торпақ шоқжұлдызындағы шашыранды галактикалық жұлдыздар шоғырының атауы (Алматы қаласы мәслихаттың 24.03.2005 № 138 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 4.04.2005 № 2/184 қаулысы) берілген. Мұны жай көзбен 6-9 жарық жұлдызын ғана көруге болады. Жұлдыз шоғырына шамамен 540 жұлдыз жататындығы статистикалық жолмен дәлелденген. Үркердің диаметрі 15 парсек (шамамен 49 жарық жылы).

Көше Алатау ауданындағы «Айгерім-2» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 750 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
*Басқа мағыналар үшін Қамысты деген бетті қараңыз.*
**Қамысты** — Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданындағы ауыл, Қамысты ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы - Жәнібек ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 37 км-дей жерде, жусан, кекпек, еркекшеп, т.б. өр түрлі шептер ескен сортандау бозғылт-қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

Халқы
-----

1999 жылы тұрғындар саны 1703 адам (862 ер адам және 841 әйел адам) болса, 2009 жылы 1464 адамды (730 ер адам және 734 әйел адам) құрады.

Тарихы
------

1961–1997 жылдары Калинин атындағы қой кеңшарының орталығы болып келді. Кеңшар негізінде 1997 жылдан Қамыстыда және округке қарасты Бірінші мамыр ауылында 70-тен астам шаруа қожалықтары құрылған. Оларда Е. Ниетқалиев атындағы орта, бастауыш мектеп, мәдениет үйі, клуб, дәрігерлік амбулатория бар.

Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақадыр •
 Ақоба •
 Борсы •
 Еңбекші •
 Жақсыбай •
 Жасқайрат •
 Жәнібек •
 Жігер •
 И. Жұмаев атындағы ауыл •
 Қамысты •
 Қолтабан •
 Құрсай •
 Майтүбек •
 Өнеге •
 Таловка •
 Тау •
 Тегісшіл •
 Ұзынкөл 
 |

 |
Polygonum aviculare
**Құстаран** (Қызылтаспа, лат. Polygonum aviculare) – тарандар тұқымдасына жататын біржылдық өсімдіктерінің бір туысы.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Құстаран топтанып өседі.  

Сабағының биіктігі 60 см-ге дейін болады.  

Тамыры сабағынан жуан болады.  

Жапырақтары майда сопақша тәрізді болады. Қалампыр туысының өзіне тән ерекшелігі – бірігіп кеткен тостағанша жапырақшаларының түбі қабыршақтанып келіп, гүл жапыраққа жабысып тұрады.  

Гүдері - көбінесе қызыл, қызғылт, ақ, ала түсті. Гүлдері 2-5 данадан жапырақшаларының түбінде оналасады. Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады.  

Гүл формуласы: 12px{\displaystyle \mathrm {\ast \;P^{Co}\;\_{(5)}\;A\_{8}\;G\_{({\underline {3}})}} }.  

Жемісі – көп тұқымды үшбұыш қауашақ.

Таралуы
-------

Құстаран - космполит өсімдік : Арктика мен Антарктикадан басқа бүкіл материктарда кездеседі.

Қолданылуы
----------

Емдік мақсатта өсімдіктің жер үстіндегі бөлігін гүлдеп тұрған кезінде жинайды.   

Құстараннын шөбін медицинада қуық және зә айдағыш жлдаының қабынуына қарсы, асқазан-ішек ауруларына, тіпті өкпе құрты ауруына қарсы қосымша шара ретінде қолданылады. Сырттай терінің түрлі жарақаттарын емдеуге қолданады.

### Дереккөз

1. ↑  Өсімдіктер энциклопедиясы
2. ↑  *Сербин А. Г. и др.* Медицинская ботаника. Уч. для студ. вузов —  Харьков, 2003. — Б. 138. — ISBN 966-615-125-1.
*Басқа мағыналар үшін Құсмұрын деген бетті қараңыз.*
**Құсмұрын** — Тобыл алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысының Қарасу, Әулиекөл аудандары аумағында.

Гидрографикасы
--------------

Ауданы 400 – 415 км2, су жиналатын алабы 10,5 мың км2. Ұзындығы 60 км, ені 15 км. Ең терең жері 3,5 м. Көлді Обаған өзені жарып ағады. Суы жасыл сарғыш түсті, минералдылығы 1 – 25 г/л. Көл түбі тегіс, оны құмтас, лай шөгінділері жапқан.

Жағалау сипаты
--------------

Көлге Қайып, Үшқарасу, Ащықарасу, т.б. өзендер құяды. Орта тұсының жағалаулары жарқабақты (5-7 м) келген. Оңтүстік-батысында Аманқарағай шоқ орманы орналасқан. Алабы негізінен жыртылған. Көлде құстар ұя салады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5