recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2015}}
Жансейіт Абдрахманов **(1900—1974) — "Қарағандышахтақұрудың" Костенко атындағы шахтаның тіреушісі, Социалистік Еңбек Ері.**

Арғын тайпасының Қаракесек руының Әлтөбет бөлімінен шыққан.

1900 жылы Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының Бадыран аулында ауқатты отбасында дүниеге келген. Жастайынан әкесіне көмектесіп, мал бағумен айналысады. 16 жасынан жергілікті байдың қызметшісі болған. 1929 жылы қазақ ауылдарында ұжымдастыру бастаған кезде Семей қаласына көшіп, диірмен комбинатында ағаш ұстасы болып жұмыс істейді. 

1938 жылы отбасымен Қарағанды қаласына көшіп барады. Онда енді ғана салынып жатқан Костенко шахтасына жұмысқа тұрады. Ағаш ұстарасы болуы оның шахтадағы жұмысына көмегін тигізіп, тіреуші болып орналасады. Құрал-саймандарының қашанда сайланып жүруі оның берік тіреуіштерді орнатуына септігін тигізді. 

Костенко атындағы шахта салынып бітпесе де, 1942 жылдан бастап қолданысқа беріледі. Мемлекет қарағандылық көмірге зәру болады. Соғыс жылдарында Жансейіт Қарағанды көмір бассейндегі үздік тіреуші аталады. Жұмыс нәтижесін жақсарту үшін бірқатар әдіс-тәсілдер мен дағдыларды ойлап табады. Ай сайын шахтағы ұңғымалар бойынша жоспарды орындап, тіпті кейде асырып отырды. Сәйкесінше, көмір өндіру де көбейеді. Жоғары көрсеткіштерге қол жеткізгені үшін Жансейіт Әбдрахманов "Еңбектегі жетістігі" үшін медалімен, Қазақ ССР Жоғары Кеңесінің және КСРО Көмір өнеркәсібі министрлігінің грамотасымен марапатталады. 

КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1948 жылғы 28 тамыздағы жарлығымен көмір өндіруді арттыру, көмір шахталарын қалпына келтіру және салу,еңбек өнімділігін айтарлықтай арттыруды қамтамасыз ететін алдыңғы қатарлы жұмыс әдістерін енгізгені үшін Әбдрахманов Жансейітке Социалистік Еңбек Ері атағымен бірге Ленин ордені және "Орақ мен Балта" алтын медалі табысталады. 

1957 жылы зейнеткерлікке шыққанша дейін аталмыш шахтада жұмыс істеді. 1949 жылы партия қатарына қабылданды.

Қарағанды қаласында өмір сүрді. 1974 жылы қайтыс болды.

Ленн орденімен, медальдармен марапатталған.

Сілтемелер
----------

* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ "Кавалер", 2008. — Т. 2. — 200 с.
* [./Файл:Hero\_of\_Socialist\_Labor\_medal.png link=|31x31px] Абдрахманов, Жансеит.  Сайт «Герои Страны».
**Жалтыртұмсық** – Ақшатау жотасындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданында. Шыңғыстау жотасының оңтүстігінде, Аягөз қаласының солтүстік-батысында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1169 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кембрий жүйесінің ортаңғы және төменгі кезеңіндегі жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Беткейлері құламалы, жартасты, кей жерлерінде түпкі жыныстарының шығуы байқалады. Ақшатау жотасынан Шет, Балқыбек, Қалғұтты өзендері бастау алады.

Өсімдігі
--------

Таудың қоңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, жусан, бетеге, тобылғы, т.б. бұталы өсімдіктер өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Тоқтар Арынов** (11.5. 1942 жылы туған, Шыңжаң Ұйғыр АР, Құлжа қаласы, — 3. 10. 1988) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1983).

ӘлФараби атындағы ҚазМҰУ-ды бітірген (1968). 1968-1971 ж. ҚР Ұлттық ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атындағы тарих, этнография және археология институтында аға лаборант. 1971 жылдан өмірінің соңына дейін А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында алғаш кіші, одан соң аға ғылым қызметкер болып еңбек етті. Ә.Құрышжановтың жетекшілігімен "Китаб ат-тухфа аз-закийа фи лұғат-ат-тұр кийа" көне қыпшақ ескерткішінің лексико-семантикалық және стилистикалық ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Осы мерзім ішінде ғылым жинақтарда этнолингвистикаға байланысты 80-нен астам мақалалар жариялады. Он томдық "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінің" 210-томдарын құрастырушылардың бірі.

Шығармалары:
------------

* Лексико-семантические и стилистические особенности языка старокыпчакского памятника "Китаб аттухфа аз-закийа фи лүғат-ат-тұр кийа ". АКД. А. 1981;
* Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 210 т. А. 1986 (кұрастырушылардың бірі).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Тау кен апаттарынан құтқару ісі**
-----------------------------------

### Міндеттері

Тау кен апаттарынан құтқару ісі - шахталар мен рудниктердегі апаттарды жою және оларды болдырмау, апатқа ұшыраған адамдарға көмек беру қызметі. Қауіпті апаттарға рудник газының (метан), тас көмірдің немесе колчедан шаңыныңқопарылысы, жер асты өрті, рудник газы мен көмірдің кенеттен атылуы, тау-кен соққысы, тау-кен қазбаларына жер асты сулары мен қорыстың енуі т. б. жатады. Уланудан сақтандыру үшін шахтерлер противогазбен, респиратормен жабдықталады. Апат болған кезде шахтерлерді құтқару үшін арнайы қызмет- тау кен апаттарынан құтқару қызметі ұйымдастырылады. 

### Білікті мамандар және қолданылатын құралдар

Тау кен апаттарынан құтқару ісінің кезеңінде біздің елде тау-кен инжинерлері Д. Г. Левицкийдің және Н. И. Черницынның, академиктер А. А. Скочинский мен А. М. Терпигоревтің еңбектері маңызды рөл атқарды. Тау-кен апаттарынан құтқаратын алғашқы станциялар Ресейде 1907 ж. Донбасста ұйымдастырылды. Тау кен апаттарынан құтқару ісі туралы ереже 1930 ж. қабылданды. 1932 ж. құтқару станциялары біріктіріліп, 1934 ж. олар тау-кен апаттарынан құтқаратын әскери бөлімшелер болып ұйымдастырылды. Тау кен апаттарынан құтқару ісінде әр түрлі жабдықтар –жеке құтқарушының жабдығы жоғары температурада жұмыс істеуге мүмкіндік беретін изоляциялауыш респираторлар, противогаздар, әр түрлі механизмдер, (насос, газоанализатор, көбік шашқыш, желдеткіш т. б.) мен транспорт ( автомобиль, вертолет, самолет) пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 591-бет
**Тоқтаған Алтыбасарова** (1924 жыл, Курменты — 11 маусым 2015 жыл, Курменты, Түп ауданы, Ыстықкөл облысы, Қырғызстан) — Ұлы Отан соғысы жылдарында қоршаудағы Ленинградтық 150 баланы өз қамқорлығына алған тұлға[1].

Өмірбаяны
---------

Ұлы Отан соғысының алдында, 16 жасында Курменты айылдық кеңесінің төрайымы болып сайланды. 1942 жылғы 27 тамызда қоршауда қалған Ленинградтан жеткізілген 150 баланы қабылдайды. Балалар колхоз жатақханасында тұрып, оның қамқорлығында он жыл бойы болады.

Соғыстан кейін 44 жыл бойы айылдық кеңес төрайымы болып қызмет атқарады.[2]. Өзі туған сегіз баланы тәрбиеледі. Өмір бойы өзі туған ауылда тұрды. Сонда 2015 жылдың 15 маусымында дүниеден өтті.

Бішкектегі Дайыр Асанов атындағы Жеңіс саябағында Ленинградтық қоршауда қалғандар құрметіне қойылған ескерткіштің үлгісі ретінде танылды.[3].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ленинградтық қоршауда қалғандардың 150 баласын қабылдаған Тоқтаған Алтыбасарова дүниеден озды
2. ↑  Ленинградтық қоршаудағылардың 150 баласын алған Қырғызстандық тұрғын қайтыс болды
3. ↑  Қоршаудағылардың балаларының ыстықкөлдік "анасы" болған Тоқтаған Алтыбасарова қайтыс болды, Вечерний Бишкек, 11 маусым 2015 жыл

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Президент А.Атамбаев көңіл айтады
* Тоқтаған апа — қоршаудағылардың балаларын қамқорлыққа алып, тәрбиелеген
**Жалпылау**- 

1. ойымыздағы жеке фактілерден оқиғаларға деген ұқсастық;
2. бір ойдан, бір түсініктен, танымнан шығатын және т.б.[1]

**Жалпылау**— клиенттің монологты түрде тәубеге келіп ашқан сырын, психолог кеңесшінің жалпылама түрде қысқаша қайталауы. Жалпылау— талдап қорыту, жұмыс тәжірибесін талдап қорыту, қорыту, жалпы қорытынды. Жалпылау— заттар мен құбылыстардың жалпы қасиеттерін ой (операциясы) арқылы біріктіру тәсілінің бірі. Бұл тәсіл абстракция, дерексіздендіру әрекеттерімен тығыз байланысты. Жалпылау тәсілі әр түрлі деңгейде жүргізіліп, нәрселер мен құбылыстардың бір-бірімен тығыз байланысты екендігін білдіреді. Олардың өзара қарым-қатынасын,
себепті байланысын, даму заңдылықтарын, жалпы және мәнді белгілерін бейнелейтін ой әрекеті. Жалпылау ұғым құрудың да негізгі тәсілінің бірі. Ұғым құруда жалпылау арқылы нәрселердің тобына тән қасиет белгілері аталып, олар сөйлеу әрекеттерімен айқындала түседі. Жалпылау әрекетінің өзіндік сипаты бар. Бастауыш сынып жасындағы балалар нәрселердің мәнді белгілерін өз сөздерімен ажыратып көрсетуде қиналады. Мұндай себеп кеміс балалардың нәрселер мен құбылыстардың мәнді белгілерін олардың сыртқы көрініс белгілерінен нақты ажырата алмай, оларды өз сөздерімен айтып бере алмауы. Тілі жоқ керең балалардың да жалпылау әрекеті мардымсыз болатындығы мәлім. Алайда олардың жалпылау тәсілін меңгеруді сөз арқылы дамытып, тікелей сезімдік танымын өрістетіп отыруға болатындығы күнделікті оқу-тәрбие тәжірибелерін
зерттеулерден белгілі.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. 
ISBN 9965-808-78-3
2. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Михаил Афанасьевич Булгаков**  ( 3 (15) мамыр 1891, Украина, Киев — 10 наурыз 1940, Ресей, Мәскеу) — орыс жазушысы. Киев университетінің медицина факультетін бітірген. 1919 жылға дейін Смоленск губерниясында дәрігерлік қызметте болып, онан кейін әдебиетке бет бұрған. 1920 — 22 жылы "На канунг" (Берлин) газетімен байланыста болды. 

Алғашқы сатиралық жинақтарында оның суреткерлік дарыны байқалды. Булгаковтың "Ақ гвардия" романының стиліне поэтикалық қуат пен нәзік психологизм тән. Осы романның ізімен "Турбиндер күні" пьесасын жазды (1925). Мұнда орыс зиялы қауымының революцияны қабылдамаған белгілі бір бөлігінің терең драмалық тағдырлары суреттеледі. "Қашу" пьесасында (1928) ақ гвардияшылар мен ақ эмигранттардың ішкі күйзелісі, шет елдегі өмірі бейнеленген. Булгаковтың "Зойканың пәтері" (1926), "Қан қызыл арал" (1928), "Мольер" (1936), "Соңғы күндер" (Пушкин туралы, 1940) атты үздік пьесалары жарық көрген. "Мольер мырзаның өмірі" (1933) романында суретші және билік тақырыбы көрініс тапқан. "Мастер және Маргарита" (1940) романы аса күрделі тарихи кезеңді қамти отырып, өнерге адалдық пен тазалықты биік танымда суреттеп берген.
**Жалтырауық жармасқы** (лат. *Teratoscincus scincus*) – бұл өзгеше түнгі кесіртке, тек құмды мекендейді. Қазақстандағы ерекше жармасқы тұқымдасының 6 түрінің бірі. Бұл кесірткенің сыртқы пішіні қызық: қысқа және толықша денесінің ұзындығы 11 см, үлкен бұрышты басында күндізгі жарыққа үйренбеген үлкен көздері бар. Түнде жарықтың түсу бұрышына байланысты көздері біресе суық жасыл түспен, біресе ашық қызыл рубин түспен жанады. Жалтырауық жармасқысының санын есептеу әдісі осыған негізделген, осы уақытта есепшінің көзіне керемет көрініс: ыстық шөл түндеріндегі қара түнекте шексіз көп суық сәуле өрмекшілер мен басқа түнгі омыртқасыздар арасынан жекеленген ашық қызыл рубиндер көрінеді. Бұл түнгң жануардың терісі өте нәзік, байқамайтиіп кестеге.

Дереккөздер
-----------
Координаттар: 42°18′ с. е. 69°36′ ш. б.﻿ / ﻿42.300° с. е. 69.600° ш. б.﻿ / 42.300; 69.600 (G) (O) (Я)

**«Ықылас» мешіті** Түркістан қаласы Әубәкір және Нұрмаханов көшесінің қиылысында орналасқан. Ол Мұқшаев Сұлтанның демеушілігімен 2009 жылы 26 қарашада салынған.

Мешіт үшін бөлінген жер көлемі 60 соттық. Ғибадат үйінің ұзындығы мен ені 16х14 метр, қабырғаларының биіктігі 7 метр. Күйдірілген кірпіштен соғылған, мешіттің сырты иран жылтыр кірпішімен қапталған. 3 күмбезі бар. Үлкен күмбездің биіктігі 6 метр, екі кіші күмбездің биіктігі 4 метрден. Мешітпен қоса салынған мұнарасында төрт тарапқа дауыс тарататын дыбыс күшейткіш құрылғы орнатылған. Мешіт алдында, мешіттің кіреберісінде Құран Кәрім аяттары жазылған. Мешіт 600 адамға арналған. Ішкі биіктігі 6,5 метр. Өрнектермен оюланып жасалынған мінбердің биіктігі 3 метр. Имам бөлмесі заманға сай етіп жабдықталған. Кірер есігі бөлек әйелдер бөлмесі мен үлкен намаз залына біркелкі Түркиядан алдырылған кілемдер төселген. Мешіт электр арқылы батериялармен еден арқылы тарайды. Мешіт ауласы өрнектелген темір қоршаумен қоршалған.

Дереккөздер
-----------

* Мұрағатталған 15 шілденің 2014 жылы.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуТүркістан облысы мешіттері |
| --- |
|  |
| 
Айтбай ата-Ақмешіт мешіті • Атамекен мешіті • Ақжайық мешіті • Ақтас мешіті (Шымкент) • Кентау қалалық орталық мешіті • Көшік ата мешіті • Нәзір Төреқұлов мешіті • Сейіткәрім қажы мешіті •
Ықылас мешіті • Әлі Бекен мешіті • Қаттани мешіті |

 |

Үлгі:Қазақстан мешіттері
**Михаил Викторович Кирпичев** (1879 жыл, Петербург - 1955 жыл, Мәскеу) — жылу техникасы мен жылу физикасы саласындағы КСРО ғалымы, КСРО Ғалымдар академиясының академигі (1939). Петербург технологиялық институтын бітіргеннен кейін (1907) политехникалық институтта қызммет етті (1920) жылдан проф). В.Л. Кирпичевтың баласы. 1932-1935 ж. Москва Орталық қазан-турбина иснтитутының ғылыми жетекшсісі; 1933-1935 жылдары Г.М. Кржижновский атындағы энергетикалық институтта, Мәскеудің химиялы машина жасау және энергетикалық институтында жұмыс істеді. КСРО-да бірінші болып қазанды агрегаттардағы процестердің физикалық негізін зерттеді, жылулық модельдеу теориясының негізін жасады. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1940),Ленин орденімен және басқа ордендермен, медальдармен марапатталған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл, 5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 450 бет
**Тұйық қорғасын-барит кен орны** – Алматы облысы Райымбек ауданы Кеген кентінен солтүстікке қарай 35 км қашықтықта орналасқан. 1955-1963 жылдары барланып, 1966 жылдан бастап пайдалануға берілді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кетпен жотасындағы Темірлік синклиналының солтүстік жағында орналасқан. Кен аумағында гранит интрузиялары, дайка, шток пішінді магмалық тау жыныстарымен қиылған төменгі карбонның эффузия-шөгінді тау жыныстары тараған. Тұйық антиклинорийіндегі орта және жоғары визей кезеңінде жаралған шөгінді тау жыныстарына сыйысқан кендену қалыңдығы 50 м, төмен горизонттарда 200-250 м болатын уатылу белдемдерімен ұштасқан. Кентас бақылаушы құрылым ретінде осы иілім арқылы өтетін тектоникалық жарылыс саналады.

Құрамы, минералдары
-------------------

Кентас құрамы қорғасынды, мысты, баритті. 54 кен денесінің 15-і балансқа алынған. Басты минералдары: галенит, сфалерит, халькопирит, барит, пирит.

* ГаленитГаленит
* БаритБарит
* ХалькопиритХалькопирит
* ПиритПирит
* СфалеритСфалерит

Тотығу белдемі
--------------

Тотығу белдемінің тереңдігі 150-200 м. Кентас карьер, штольня әдістері арқылы өндіріліп, флотация әдіспен байытылады. Гидротермалдық, шөгінді-гидротермалдық жолмен жаралған. Қорғасын-барит кентастарының қоры А, В, С категориялары бойынша 13577 мың т ірі кен орны саналады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
АҚШ-тағы үндіс резервацияларының картасы
**Үндіс резервациясы** - үндіс тайпалары басқаратын АҚШ, Канада, Оңтүстік Америкадағы аймақтар.

АҚШ
---

*Тағы қараңыз: АҚШ-тағы үндіс резервацияларының тізімі*
Жалпы, Америка Құрама Штаттарында 300-ге жуық резервация бар, бірақ ресми түрде танылған 550 тайпаның әрқайсысының өз резервациялары жоқ - кейбір тайпаларда бірнеше резервация бар, кейбіреулерінде мүлдем жоқ.

Аумағы жағынан ең үлкені - Навахо ұлты, навахо тұрғындарының резервациясы (шамамен 64,7 мың км²), бірақ аумағы 50 км²-ден аспайтын резервациялар бар. Жалпы алғанда, үндістер АҚШ аумағының 225,4 мың км² басқарады, бұл бүкіл елдің 2,3% (9 629 091 км²). 12 резервацияның аумағы Род-Айленд штатынан (3114 км²) үлкен, және 9-ы Делавэр штатынан (5327 км²) үлкен.

Форт Стэнуикс, Нью-Йорк штаты
АҚШ үкіметі тайпалардың өзін-өзі басқаруын мойындайды. Резервацияда тұратын тайпалар өздерінің үкіметін құруға, заңдар жасауға және орындауға, салықтарды белгілеуге, тайпаның азаматтығын алуға, қызметтің барлық түрлерін лицензиялауға және реттеуге құқылы. Заңды мағынада айтқанда, үндіс резервациялары АҚШ штаттары сияқты құқылары бар. Штаттар сияқты, олар басқа мемлекеттермен ресми қарым-қатынасқа түсе алмайды (бұл федералды үкіметтің құзыреті), соғыс жариялап және ақша шығара алмайды.

Резервацияда федералдық заңдарсда, тайпалардың өздері бекіткен заңдар да іске асырылады. Штаттың заңдары көп жағдайда резервация аумағында жарамсыз. Көптеген резервацияларда тайпалық соттар мен құқық қорғау органдары жұмыс істейді.

Үндістер АҚШ-тағы тұрғындар сияқты, федералды салықтарды төлейді. Егер резервация тұрғындарың табыс көзі резервацияда болса табыс салығын және резервациядағы мүлік салығын төлемейді.

Резервация жерді иеленудің өзіндік ережелерін орнатады: олардың 140-ында барлық жер тайпаның ұжымдық меншігі, ал қалған бөлігінде - жеке адамдар меншік иелері. Үндіс резервацияларында бірқатар штаттарда құмар ойындарға рұқсат етілген.

Тарихы
------

Резервация құру үрдісі XIX ғасырдың басында Вашингтонның жеке тайпалармен жасасқан келісімдері негізінде басталды. Бұл келісім-шарттар Америка Құрама Штаттарының 1860 жылдардың аяғында үнділік мемлекеттік саясатының негізіне айналды - келесі онжылдықтарда сол кезде өзіндік ерекшелігін сақтап қалған барлық тайпалар Вашингтон олар үшін арнайы бөлген аймақтарда қалу құқығын алды. Даулы сот барысында үндістер бірнеше рет АҚШ үкіметінен олардың жерлерін тартып алғаны және заңсыз пайдаланғаны үшін өтемақы сұрады. Бұл жерде пайдалы қазбалардың ашылуына және басқа да себептерге байланысты резервация құрылғаннан бастап резервациялық жерлер біртіндеп азайды.

Резервацияда - балалар өлімі мен жұмыссыздықтың деңгейі жоғары.

Тағы қараңыз
------------

* Бантустан
* Үндіс қонысы
* Үндіс аймағы
* Үндістер геноцидті
* Гавайлық хоумдендтер
* Байырғы халықтар аймағы

Сілтеме
-------

* Колумбия резервацияларының картасы
* Map "Amazon 2012 Protected Areas and Indigenous Territories"
* Indian land cession by years Мұрағатталған 11 тамыздың 2014 жылы.
**Тұйғынбек Темірбеков** (10.9. 1937 жылы туған, Түркістан облысы, Түркістан ауданы, Қандоз ауылы) – қоғам қайраткері. 1959 ж. Ташкенттегі Ортаазиялық политехникалық интитутын бітірген. 1959 – 1965 ж. Жамбыл суперфосфат зауатында аппаратшы, смена бастығы, технолог, цех бастығы, 1965 – 67 ж. облыстық комсомол комитетінің хатшысы, 1967 – 1970 ж. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінде ауыр өнеркәсіп бөлімінде нұсқаушы, 1970 – 1975 ж. Жамбыл суперфосфат зауытының бас инженері, зауыт директоры, партия комитетінің 1-хатшысы, 1981 – 1983 ж. Жаңа Жамбыл фосфор зауатының директоры, 1983 – 1990 ж. облысы партия к-тінің хатшысы, 1990 – 1992 ж. Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласы атқару комитетінің төрағасы, 1992 жылдан облыстық кәсіпкерлер Одағы атқару комитетінің төрағасы. 1999 ж. «Отан» партиясының облыстық ұйымының атқарушы директорының орынбасары болып сайланды. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. 
*Ж. Нұралиев*
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз энциклопедиясы
**Тұмандық және нейтрондық жұлдыздар**.
**Тозаң мен газ бұлттары**.

### Тарихы

Тұмандық - көлемді тозаң мен газ жамылғылары. Бұл жамылғылар негізінен тұмандықтың ішінде пайда болатын жұлдыздардың құрылуына арналған шикізат - сутегі мен гелийден тұрады. Үлкен тұмандықтың іші өте суық, не бары 10 градус қана абсолютті нөлден жоғары. Газдың қоймалжыңдары гравитация есебінен бір - біріне тартылады және атом неғұрлым тығыз сығылғанына қарай, соғұрлым олардың температуралары жоғары болады. Қоймалжыңдардың бәрі бірдей жаңа жұлдыздарға айналмайды - кейбірі жеткілікті температураға дейін ешқашан қызбайды, бірақ ірілеулері қыза түседі. Біз кей тұмандықтарды телескоптан көре аламыз, олардың кейбіреулері әлсіз жыпылықтау есебінен, ал біреулері өздері шағылыстырған жұлдыздардың жарығы есебінен көрінеді. Сонымен қатар өз іштерінде пайда болатын жұлдыздарды көмескі тұмандықтар бар.
**Нейтрондық жұлдыздар**

### Тарихы

Нейтрондық жұлдыздар адамдарға таныс жұлдыздардың ішіндегі ең кішілері болуы мүмкін, бірақ олар өте тығыз болып келеді. Олар үлкен жұлдыздардың ішкі ядролық отынын түгел тауысып, өз гравитациясы есебінен сығылуынан пайда болады. Оның бүкіл заты бір - біріне қабысқаннан кейін жұлдыз аса жаңа сияқты жарылады, міне , осыдан қалғанның барлығы - нейтрондық жұлдыз деп аталатын айналмалы ядро. Нейтрондық жұлдыздар алғаш рет 1967 жылы жылдам айналатын "пульсарлар" ретінде байқалған.

### Дереккөздер

1. ↑  "Сұрақ және жауап" энциклопедиясы
Тұлдау
======

Нәзір беріліп, аят оқытып қаза болушы үлкен кісі, ауыл ақсақалы, беделді кісілерден болса, өзі тірі күнінде мініп жүрген атын немесе басқа бір бас жылқыны арнаулы атап, жылын беруден бұрын аттың жалын күзеп, құйрығын кесіп, кекіліне ақ байлап, жаздай өріске бос қоя береді. Ал сол кісі тірі күнінде мінген ер тұрманын жүкке жинап, ер басына сол кісі киіп жүрген бас киімін кигізіп, қамшысын алдыңғы қанжығасына іліп жылын күтеді. Мұны тұлдау деп атаймыз. Жылын бергенде тұлданған жылқының басы жағынан ажыратылып, пітеу (бөлмелемей) пісіріледі. Жылына келген жамағат тарқап кеткенде артында молда-қожалар, туыс туғандары іркіліп қалады да, құда-жұрағат, үлкен кісілерден біреуі тұлданған нәрселерді орнынан қозғап, жабулы тұрған жапқыштарды ашады. Бұны туын жыққтық деп атайды да, айрым дастарқан жазып жылқының басы табаққа салынып молдалармен қалған туыстардың алдына тартылады. Бір жігіт жылқының піскен басының құйқасын кертіп-кертіп жұртқа таратады. Соңын да таза мүжіліп ағаштың басына іліп қойылады.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтеме
--------------

* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Экономикалық Жоспар – жалпы экономикалық жүйенің, ел шаруашылығының, аймақтардың, салалардың, кәсіпорындардың, компаниялардың болашақтағы межелі жай-күйінің үлгісі. Жоспар жалпы жүйенің жоспарлы кезеңдегі жай-күйін сипаттайтын көрсеткіштерді қамтиды, алға қойылған мақсаттарға және сол үшін қажетті ресурстарға қол жеткізу тәсілдерін белгілейді. Жоспарлар перспектив. (10 – 15 жыл мерзімге арналған ұзақ мерзімді); ағымдағы (бір жылға дейінгі кезеңге арналған қысқа мерзімді) жоспарларға бөлінеді. Сондай-ақ директив. (қатаң түрде орындалуға тиісті) және индикативтік (болжауларға жақын ұсынылмалы) жоспарларға бөлінеді.[1]
Әлеуметтік жоспарлау – халықтың тұрмыс жағдайына тікелей қатысты үдерістерді реттеу. Экономикалық қызметтің әлеуметтік қырларын дамыту мақсатын айқындайды. Әлеуметтік жоспарлау нысаны – әлеуметтік қатынастар, қоғамның әлеуметтік құрылымының оңтайлы жұмыс істеуі мен дамуын қамтамасыз етуді талдап жасау, оның экономикалық және әлеуметтік дамуы үдерістерін синхронизациялау. Әлеуметтік жоспарлауда тұрмыс деңгейі мен оның көрсеткіштері: халықтың нақты табысының сипаттамалары; тұтынудың деңгейі мен өсу көрсеткіштері; материалдық игіліктер мен қызмет көрсетудің аса маңызды түрлерімен халықтың қамтамасыз етілуі; әлеуметтік даму саласындағы талдамалар – еңбек жағдайының жақсартылуы, қызметкерлердің біліктілігін арттыру, халықтың жалпы білімі мен мәдени деңгейін жоғарылату, тұрғын үй, мәдени-тұрмыстық, медициналық қызмет көрсету жағдайын жақсарту, т.б. қамтылады.[1][2]
**Натали Портман** (ағылш.  *Natalie Portman*, шын есімі Натали Хершлаг, ағыл. Natalie Hershlag, 9 маусым 1981 жыл) – америка кино және театр актрисасы.. *«Леон»* және *«Близость»* фильмдері арқасында танымал болған. *«Қара аққу»* (2011) фильміндегі рөлі үшін **«Оскар»**, **«Алтын глобус»**, **BAFTA** және **«Сатурн»** сыйлықтарына ие болған. 

90-шы жылдары *«Әдемі қыздар»* және *«Қайда болса да бәрібір, тек бұл жер емес»* фильмдерінде басты рөлдерді сомдаған. Сонымен қатар ол театр сахнасында да жиі көрінеді. «V — значит вендетта» (2006) фильміндегі рөлі үшін Натали шашын түгел алып тастап, британдық акцентпен сөйлеуді үйренген. Сомдаған сол рөлі үшін ол ең үздік киноактриса номинациясы бойынша **«Сатурн» сыйлығы**на ие болады.

2010 жылы ол Бенжаменом Мильпьемен тұрмыс құрып, 2011 жылы ұлды болды. 

Фильмдері: *«Айқасу»* (1995), *«Жүрек бар жаққа»* (2000), *«Гойидің елестері»* (2006), *«Бауырлар»* (2009), *«Бұрыштармен батыл»*, «Тор» (2011), *«Ешқандай міндеттемелерсіз»* (2011), және т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  (қолжетпейтін сілтеме)
**Экономикалық Пайда** – фирманың белгілі бір кезеңдегі жиынтық табысының және иеленуші капиталын бөлудің баламалы шығыны мен жиынтық шығынының арасындағы айырма. Э. п-ны тек табыстың және нақты шығын мен өтемпұлдық (амортизац.) аударымды қамтитын меншікті шығынның арасындағы айырма түрінде есептелетін нақты пайдадан ажырата білу керек. Теріс Э. п. жағдайында фирманың нарықтан кеткені жөн. Барлық фирмалардың Э. п-сының тепе-теңдігі жағдайында ол нөлге теңеледі, бірақ бұл үрдіс фирманың салада тиімді жұмыс істемейтінін, әйтпесе, саланың өзі бәсекелі екенін көрсетеді. Меншікті тех. патенттері бар немесе басқа шығындармен салыстырғанда неғұрлым төмен шығынмен өнім шығаруға мүмкіндік беретін өзге де артықшылықтары бар фирмалар ғана қысқа мерзімді кезеңде жоғары Э. п. алады.
**Наталья Брониславовна Румянцева**

1958 жылы 17 желтоқсанда Көкшетау облысы Чкалов ауданының Чкалов ауылында туған. Орыс.

Әкесі - Іііашков Бронислав Яковлевич, зейнеткер, «Көкшетауқұрылыс» тресінің жүргізушісі болған. Анасы - Шашкова Нина Васильевна, зейнеткер, Көкшетау қаласының №13 ОМ мұғалімі болып жұмыс істеген.

Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтының филология факультетін бітірген (1980), орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі.

Педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесіне ізденуші. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Кәсіби мектеп оқушыларының толеранттық мәдениетін тәрбиелеу».

«Ғаламға өзің болып қарсы тұр» (нашақорлықтың алдын алу бойынша жұмыс тәжірибесінен әдістемелік ұсынымдар); «Бірлескен шығармашылық бойынша емтихан» (студенттер арасындағы жаппай шараларды ұйымдастыру және өткізу бойынша жұмыс тәжірибесінен әдістемелік ұсынымдар) кітаптарының, «Шпаргалка для родителей» (балаларды өтпелі жас кезеңінде тәрбиелеу жөніндегі әдістемелік нұсқаулар), сондай-ақ облыстық, республикалық, халықаралық деңгейдегі ғылыми-тәжірибелік конференциялар жинақтарындағы 12 мақаланың (олардың ішінде кандидаттық жұмыс тақырыбы бойынша - 7, оқыту мен тәрбиелеудің басқа да тақырыптары бойынша - 5) авторы.

1980 жылдан - Көкшетау қаласының №13 ОМ мұғалімі. 1981 жылдан - Көкшетау қалалық комсомол комитетінің нұсқаушысы. 1982 жылдан - Көкшетау облыстық комсомол комитетінің студент-жастар бөлімінің меңгерушісі. 1986 жылдан - Көкшетау қалалық партия комитетінің насихат
бөлімінің нұсқаушысы. 1988 жылдан - Көкшетау қалалық №13 МПТУ директорының оқу-тәрбие жұмысы жөніндегі орынбасары.

1991 жылдан бері - Көкшетау қаласының «№1 кәсіби лицей» ММ директорының оқу-тәрбие жұмысы жөніндегі орынбасары.

Көкшетау қаласының әкімі жанындағы отбасы және әйелдер істері жөніндегі комиссияның төрайымы (1998-2001). Кәмелетке толмағандардың істері және олардың құқықтарын қорғау жөніндегі комиссия мүшесі (1989 жылдан бері).

«Құрмет белгісі» орденімен (1986); «ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері» төс белгісімен (2008), Көкшетау қаласы әкімінің (2002) , Ақмола облыстық білім беру
басқармасының (2001, 2003, 2006) құрмет грамоталарымен, ҚР Білім және ғылым министрлігінің грамотасымен және Алғысымен (2004, 2007) марапатталған. «Тәрбие жұмысы» номинациясындағы «Педагогикалық іздеу» республикалық конкурсының жеңімпазы.

Тұрмыс құрған. Жұбайы - Румянцев Юрий Васильонич (1960 жылы туған), азаматтық қорғау жөніндегі арнайы оқу орталығының атқарушы директоры, запастағы полковник. Қыздары - Румянцева Кира Юрьевна (1989 жылы туған), Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті шет тілдер факультетінің студенті , Румянцева Валерия Юрьевна (1993 жылы туған), №13 «ЭКОС» мектеп-гимназиясының оқушьк.м

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Экономикалық материализм** - экон. "факторды" (немесе "ортаны"), экономиканы нақты индивидтерден бөліп қарамай, адамдардың орнына барлық міндеттер жүктелген тарихи субъекті ретінде қарастыратын қарабайыр материалистік концепция. Экономика тарихты адамдардың қатысынсыз тек өзі ғана жасайтын болып шығады. Адам болмысының, оның мәд. дүниесінің, сондай-ақ саясаттың, саяси мекемелердің, идеялардың, теориялардың тарихи процестегі маңызы бұл орайда теріске шығарылады немесе кемсітіледі. Егер Маркс заттардың қатынасынан адамдар қатынасын ашса, экономикалық материализм керісінше, адамды заттық функцияға әкеліп саяды. Экономикалық материализм тарихты материалистік тұрғыда түсініудің тұрпайылау формасы ретінде пайда болды. Жақтаушылары батыста Бернштейн және басқалар.

### Дереккөздер

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"
**Шора Мұқышұлы Тәжімғалиев** (1940 жылы туған, Атырау облысы Құрманғазы ауданы Теңіз ауылы) – ақын, кеден қызметкері. Атырау қаласындағы педогогика институтты (1963) бітірген. Ганюшкин мектеп-интернатында (1963 – 64) оқытушы, ауданы «Ленин жолы» газеті редакциясында әдеби қызметкер, ауданы жастар комитетінің бөлім меңгерушісі (1965 – 67), Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінде (1968 – 83), ішкі істер саласында (1983 – 88), Солтүстік Қазақстан облысы мемлекеттік қауіпсіздік комитетінде (1988 – 90), Маңғыстаудың кеден жүйесінде (1990 – 96) жауапты қызметтер атқарды. 1996 жылдан «Қаражанбасмұнай» АҚ-ның қызметкері. Өлең жазумен айналысады. «Гүлденген шақ» (1985) және «Айтылмаған ән» (1995) атты өлең жинақтарының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  «Атырау» энциклопедиясы, Алматы, 2000;

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Шикиматкиназа** (EC 2.7.1.71) шикиматтың АТФ-тәуелді фосфорлануын катализдеп, шикимат 3-фосфат түзетін фермент. Бұл реакция өсімдіктер мен бактериялар хош иісті амин қышқылдары мен қайталама метаболиттердің ортақ прекурсорын синтездеу үшін қолданылатын шикимат жолының бесінші сатысы болып табылады. Бұл фермент класының жүйелі атауы **АТФ:шикимат 3-фосфотрансфераза**. Жалпы қолданылатын басқа атауларға **шикимат киназа (фосфорланатын)** және **шикимат киназа II жатады**.

Тарих
-----

Шикимат жолы фосфоэнолпируват пен эритроза 4-фосфатты фенилаланин, тирозин және триптофанның хош иісті аминқышқылдарының ортақ прекурсоры хоризматқа айналдыратын жеті ферментативті реакциядан тұрады. Хош иісті аминқышқылдары ақуыздардың синтезінде қолданылады және өсімдіктерде, саңырауқұлақтарда және бактерияларда фенилпропаноидтар мен алкалоидтар сияқты басқа да мамандандырылған метаболиттер қатарын тудырады. Хоризмат және жолдың бірнеше басқа аралық өнімдері фолаттар, хинаттар және хинондар сияқты бірқатар басқа метаболиттер үшін прекурсорлар ретінде қызмет етеді. Жолда шикиматкиназадан бұрын болатын төрт фермент: DAHP синтаза, 3-дегидрокинат синтаза, 3-дегидрокинат дегидратаза және шикиматдегидрогеназа, ал одан кейінгі екеуі - EPSP синтаза және хоризмат синтаза. Саңырауқұлақтар мен протисталарда бұл шикимат жолының бес орталық сатысы бірге орналасқан AROM кешенінің бөлігі болып табылады. Бұл жол адамдарда және басқа жануарларда табылмайды, олар хош иісті аминқышқылдарын тағамнан алуы керек.

Белсенділік
-----------

Шикиматкиназа катализдейтін реакция төменде көрсетілген:

reaction catalyzed by shikimate kinase реакция шикиматкиназамен катализденеді
Бұл реакция фосфат тобын АТФ-дан шикиматтың 3-гидроксил тобына ауыстыруды қамтиды. Осылайша, шикиматкиназаның екі субстраты бар, шикимат және АТФ және екі өнім, шикимат 3-фосфат және АДФ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Shikimate kinase isoenzymes in Salmonella typhimurium". *The Journal of Biological Chemistry* **243** (3): 676–7. February 1968. PMID 4866525.
2. ↑  "The Shikimate Pathway". *Annual Review of Plant Physiology and Plant Molecular Biology* **50**: 473–503. June 1999. PMID 15012217.
3. ↑  "Architecture and functional dynamics of the pentafunctional AROM complex". *Nature Chemical Biology* **16** (9): 973–978. July 2020. doi:10.1038/s41589-020-0587-9. PMID 32632294.
4. ↑  "Mechanism of phosphoryl transfer catalyzed by shikimate kinase from Mycobacterium tuberculosis". *Journal of Molecular Biology* **364** (3): 411–23. December 2006. doi:10.1016/j.jmb.2006.09.001. PMID 17020768.
**Қиян**, **ит арқасы қиян**. Мағынасы — тым алыс, шалғай жер. «Аудандық оқу бөлімі ит арқасы қиян Шұбар- ағашқа жолдама берді» (О. Бөкеев, Қамшыгер.).
Қазақ тілінде «тым алыс», «шалғай» сияқты мағыналарды кейде «қиян» тұлғалы сөз де түсіндіре алатыны жұрт білмейтін сыр емес. Олай болса, мынау сияқты күрделі тұрақты тіркестің тууына қандай себеп болды екен деген ой келеді. Фразадағы «қиянның» мағынасы біз білетіндей болса, оған «ит арқасын» қосақтаудың қандай ділгерлігі бар.
Осы жағдайды ой елегінен өткізе келіп, «қиянның» басқа да мағынасы болуы ғажап емес деген пікірді тіл дерегімен бекіте түсіп, жорамал жасауға болады.
Ең алдымен «ит арқасын» анықтауға кіріссек, мұндай тіркес тілімізде жоқ емес. Қөші-қон кезінде уақытша екі керегені біріне-бірін иек арттырып жасаған баспана-қостың түрін де «итарқа» деп атайтыны ертеден белгілі. «Қиян» тұлғасының алдындағы «итарқасы» да осымен тамырлас болса керек. Әрине, қостың атауы ұқсатудан, теңеу арқылы пайда болған деуден басқа жол жоқ. Олай болса, «қиянның» өзге бір мағынасын іздестіру ойы теріс те болмайды.
Кейбір тіл деректерінде оның мына тәрізді мағыналарын ұшыратамыз. Якут тілінде: хайа — тау ; монғолша: хянган — тау қырқасы; маньчжур тобындағы тілдерде: һиңан — тау жотасы 
Алыстан қарағанда тау қырқасы не жотасы ит арқаланып тұратынын еске алсақ, «ит арқасы қиан» тіркесіміз —«ит арқасындай тау жотасы» болып түсіндірілмек. Оның «алыс» пен «шалғайға» синоним болуын — жақын көрінген таудың өзі жүре келе алыстай түсуінен тумады ма екен деген ой келеді. Әрі таулы жермен жүру жазыққа қарағанда қиын-қыстауының мол болатындығы да ескерілген болса керек.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Шопен атындағы көше (Алматы)** - көшеге поляк композиторы, пианист, көптеген классикалық шығармалардың авторы, поляк классикалық музыкасының негізін салған Фридерик Францишек Шопеннің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 27.11.1957 №26 шешімі) берілген. Шопен Фридерик Францишек (1810-1849) Варшаваға жақын Желязнова-Воля деген жерде дүниеге келген. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Байқадамов, Ходжанов, Есқараев атындағы көшелермен қиылысады. Кешенін ұзындығы - 1040 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Шопрон** (маж. *Sopron*) — Мажарстанның солтүстік-батысындағы қала. Халық саны 56 394 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). Рим империясы кезінде бұл жерде «Скарбантия» деген қала болған. Ол Балтық жағалауындағы қалалар мен Еуропаның оңтүстігін біріктіретін Кәріптас сауда жолында орналасқан.

Скарбантия қазіргі Шопронның негізгі алаңы орналасқан жерде болған. Империя құлағаннан кейін қала толықтай қиратылып, тек мажарлар келгеннен кейін қайта қалпына келеді. 

Қала жайындағы алғашқы деректер 1153 жылға жатады. 13 ғасырда Шопрон ерікті корольдік қала деген атқа ие болады. 16-ғасырдағы түрік шапқыншылығы кезінде 1529 жылы түрік жауынгерлері қаланы тонап кетеді, бірақ түріктер қалада өз биліктерін жүргізе алмады. Қалаға көптеп келген келімсектердің есебімен халық саны өсті. 1676 жылы қала қатты өрттің салдарынан көп бөлігі бұзылды.

Дереккөздер
-----------
**Генеалогия** (грек. genealogіa — шежіре) — генетикада және селекцияда жеке өсімдіктер мен жануарлардың немесе олардың белгілі бір тобының шыққан тегі жайындағы мәліметтерді жинау туралы ілім. Мал ш-нда белгілі бір малдың ата-тегінің биол. қасиеттерін және өнімділігін білумен қатар оның алыстау туыстарының да ерекшеліктерін білу малды будандастыруда маңызды орын алады. Мыс. сиыр мен бұқаны шағылыстырудан бұрын, ол сиырдың өзімен және енесімен туыстас сиырлардың сүттілігі, сондай-ақ бұқаның қандай тұқымнан шыққаны, т.б. ескеріледі. Генеалогия негізгі үш генетикалық заңдылықтарға сүйенеді: 

1. тіршіліктің жаңаланып отыруы;
2. жаңа өзгерістер туғызуға қабілеттілік;
3. пайда болған қасиеттердің тұқымда бекуі.

Қандай да бір белгілердің, қасиеттердің тұқым қуалаушылығын зерттеуде Генеалогия кең көлемде қолданылады. Оның ғыл.-әдістемелік әдістері адам генетикасында да пайдаланылады; қ. Шежіре.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 2-том
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Қазақстандағы неміс әдебиеті** — жалпы неміс әдебиеті мен Қазақстан әдебиеті бөлшектері боп табылады.

Қазақстандағы немiс ақын-жазушылары да елеулi еңбек еттi. «Фройндшафт» (1966 ж) газетiнiң шығуы, «Қазақстан» баспасында (Алматы) немiс әдебиетi редакциясының құрылуы (1967 ж), Алматыдан немiс тiлiнде радио хабар таратылуы (1958 ж.), сондай-ақ, Қарағандыда немiс тiлiнде телевизиялық хабардың әуе толқынына шығуы, Темiртау қаласында немiс театрының ашылуы (1980) — осылардың бәрi Қазақстандағы немiс ұлты өкiлдерiне жасалған қамқорлық болды.

50 — 60 жылдары Қазақстандағы немiс жазушыларының шығармаларында поэзия жанры ерекше өркендедi. Р.Жакмьеннiң, К.Вельцтiң, И.Варкентиннiң, Н.Ваккердiң, Г.Генкенiң, Д.Левеннiң, Р.Франктiң, Э.Ульмердiң, Р.Лейстiң, Н.Ваккердiң, О.Пладерстiң, т.б. жыр жинақтары, А.Реймгеннiң, В.Клейннiң, Д.Гольманның, А.Дебольскийдiң, Г.Бельгердiң, К.Эрлихтiң, Г.Гольманның прозалық кiтаптары жарық көрдi.
**Қиғылық**, **қиғылық салу**. Қазіргі түсінігімізше — шатақ шығару," қырсығу; әлек салу. «Атқа мінгесемін деп, қиғылық салды» (Т. Әлімқұлов, Кері толғау.).
Сөз төркіні қай тіл екенін тап басып, ажырату қиындау. Өйткені түркі тілдерінің кейбіреулерінде, атап айтсақ, хакастарда: хыйғы — әкіреңдеу, айқайлау, туваларда: кыйгырыг — үндеу; туба-қижилерде: кыйгы — айқай. Бұл деректер сөздің алғашқы шыққан тегі түркі тілдері деуге толық мүмкіндік береді. Алайда, парсы тілінде «ғэиғ», «ғиһ» тұлғалары да «айқай» мағынасында қолданылады. Сібірдегі түркі тілдерінде «хыйғ» түбірлі сөздердің жиі кездесуіне қарағанда, түркі тілдерінен парсы тілдеріне ауысуы ықтимал. Қалай болғанда да, сөздің алғашқы мағынасы «айқайлау» екендігі анық.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Қазақстан аумағында сегізжүзге жуық **неолиттік ескерткіштер** табылған. Әдетте өзендік тұрақтарда, сондай-ақ көлдік үлгідегі тұрақтарда едәуір көп заттар табылады. Мұның өзі бұл жерде адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғанын көрсетеді. Мұндай тұрақтардан негізгі құрал-саймандар – пышақ тәрізді қалақтар және қырғыштар.

Қазақстанда шөл далаларындағы неолиттік ескерткіштердің бір ерекшілігі, олардың көпшілігі-ашық үлгідегі тұрақтар. Олар: Шығыс Қазақстандағы Усть-Нарын, Орталық Қазақстандағы Қарағанды, Зеленая Балка, Солтүстік Қазақстандағы Пеньки т.б. тұрақтар. Бұлар Сарыарқаның солтүстігінде, Ертістен Есілге дейінгі аралықта орналысқан. Олар жаңа тас ғасырының ерте кезіне, яғни б.з.б. 5 мыңжылдыққа жатады.

Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай

* бұлақтық,
* өзендік,
* көлдік,
* үнгірлік тұрақ деп төрт түрге бөлінеді.

Неолит кезеңінің ең көне б.з.б. 5 мыңжылдыққа жататын тұрақтарының бірі - Қараүнгір. Ол Түркістан облысы Түлкібас ауданында орналасқан. Қараүнгір тұрағынан шақпақтастан жасалған және сүйек бұйымдар – көзі бар инелер, біз, тескіштер, тегістегіш-жонғыштар және т.б. табылған.

Сексеуіл неолит тұрағы Қызылорда облысында орналасқан. Оның маңында су қоймасы болған және онда көп мал қалдықтары табылған. Демек Сексеуіл тұрағының тұрғындары мал өсірумен және аңшылықпен шұғылданған.

Солтүстік Қазақстанда Пеньки селосы маңындғы тұрақта тас шапқылар, жалпақ пышақтар, қырғыштар кездеседі ондағы адамдардың негізгі шаруашылығы орман, көлден құс, балық аулау, терімшілік болған.

Орталық Қазақстан Қарағанды, Зеленая Балка тұрақтарына үй малының сүйектері табылған.

Жезқазған өңірінен жұз елуге жуық тұрақ, көне кен және жерлеу орындары табылған.

Шығыс Қазақстан аймағынан табылған қоныстар неолит дәуірінде бұл аймақты мекендеушілер егіншілікпен, балық аулау және терімшілікпен айналысқан екенін дәлелдейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы Атамұра 2015 6 сынып Ежелгі Қазақстан тарихы
**Қияқбай Бәкіров** (1906 жылы, Жишки ауылы — қайтыс болған жылы белгісіз) — Қазақ КСР, Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы, КСРО кеңшарлар министрлігінің «Арықты» ет кеңшарының директоры. Социалистік Еңбек Ері (1948).

Өмірбаяны
---------

Ұжымдастыру кезінде Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы тұңғыш «Майғақ» ұжымшарын ұйымдастырушылардың бірі болды. Осы ұжымшарда жеті жылдай еңбек етті. 1932 жылы Петропавлда оқып, кейін Ақмола облысындағы «Кеңбидайық» кеңшарында техник-малшы болып жұмыс істеді. 1942 жылдан бастап — Ақмола облысының Шалқар, кейінірек Берсуат кеңшарларының директоры болды.

1944 жылы Ақмола облысындағы «Арықты» кеңшарының директоры болып тағайындалды. Кеңшарды Ақмола облысының озық ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының қатарына шығарды. Төртінші бесжылдықтың алғашқы екі жылының (1946-1950) қорытындысы бойынша екі Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды.

1947 жылы кеңшар Қияқбай Бәкіровтың жетекшілігімен 64 биеден 64 құлынды табынмен өсірді. КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1948 жылғы 23 шілдедегі «1947 жылы мал шаруашылығының жоғары өнімділігін алғаны үшін» Жарлығымен Ленин орденімен және «Орақ пен балға» алтын медалмен Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

Сол жарлықпен Социалистік Еңбек Ері атағы кеңшар малшысы Жақан Төлеубаевқа да берілді.

Әдебиет
-------

* Герои Социалистического Труда — казахстанцы. — Т. 3. — Алма-Ата: Казахстан, 1970.
* *Музалевский М. В.* Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2009. — Т. 3. — 181 с.

Сілтеме
-------

* Қияқбай Бәкіров «Герои страны» сайтында  (орыс.)
**Қаражамбас газ-мұнай кен орны** — Тұран тақтасының Оңтүстік Бозащы ойысымының солтүстік-батыс шетіндегі ірі газ-мұнай кен орны. Маңғыстау облысында, Қаламқас мұнай кәсіпшілігінен оңтүстік батыста 40 км жерде орналасқан. Кен орны 1974 жылы ашылған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орны ендікке жуық бағытта созылған амплитудасы 100 м, қалпы өзгерген брахиантиклин қатпардан орын алған. Қанаттардың еңістеу бұрыштары жайпақ (2-400), солтүстік қанат оңтүстік қанаттан тікшіл келеді. Ендікке жуық бағыттағы жыртылу бұзылысттары құрылымның өсіне жуық бөлігін алып жатыр. Бұлардың амплитудасы 16 м-ге жетеді, лықсыту жазықтығы солтүстікке қарай еңістенген. Тарамдалушы шағын амплитудалы жарылымдар тобы брахиантиклинді 7 блокқа дербестеген. Белгілі болған өнімді горизонттардың 5-уі неоком (А, Б, В, Г, Д горизонттары) 2-уі ортаңғы юраның бат жікқабатының шөгінділерінде (Ю-1 және Ю-2 горизонттары) орналасқан. Олардың жатыс тереңдіктері 228-466 м-де. Жатындар қойнаукаттық күмбездік, тектоникалық тұрғыдан қалқаланған, [юра жатындары қойнауқаттық, стратиграфиялық тұрғыдан қалқаланған.

Жатыс сипаты
------------

Жатындардың, бәрі мұнайлы, тек бір блокта ғана газ-мұнай жатыны бар. Жинауыштар құмтастар мен алевролиттерден құралған, бұлардың ашық кеуектілігі 27-29%, өтімділігі 0,0136-0,351 мкм2. Қалыңдығы 2-126 м-ге дейінгі сазды таужыныстар жапқыш рөлін атқарады. Блоктардағы мұнай жатындарының биіктіктері 3,9-75,4 м-ге дейін өзгереді. Жатындардың жалпы қалыңдығы 1,5-26,1 м аралығында, тиімді қалыңдығы 4-18,6 м, мұнайға қаныққан қалыңдығы 2-14,6 м. Газ-мұнай жатындарындағы жинауыштардың газға қаныққан қалыңдығы 2,4 м.

Қанығу сипаты
-------------

Мұнайға қанығу коэффициенті 0,63-0,75. Мұнайдың тығыздығы 939-944 кг/м3,1,6-
2,2% күкірт, 0,7-1,4% парафины бар, шайыры мол. Блоктардағы бастапқы қойнауқаттық қысымдар 3-5,75 МПа аралығында, температура 25°С-тан 37°С-қа дейін өзгереді. Мұнайлардың шығымы 1,2-76,8 м3/тәу-кедейінгі шаманы құрайды.

Құрамы
------

Құрамында ванадий мен никельдің болуы осындағы мұнайлардың өзіндік ерекшелігі болып табылады. Неоком өнімді горизонттарының мұнайларында еріген газдар құрамы жағынан әртүрлі, "А" горизонтында олар ауыр, этан ұстаушы. Ауыр көмірсутектердің мөлшері 13%-ға жуықтайды, метандық құраушысы 86,1%. 1% азот бар екендігі белгілі болды. "Б" горизонтында ілеспе газ құрамы жағынан жеңіл, ауыр көмірсутектердің мөлшері 8,6%-ға дейін төмендейді, азот мөлшері 5%-дан аз, метандық құраушысы 89,1 %-ға дейін жоғарылайды, азот мөлшері 5,1%-ға дейін көтеріледі. Қойнауқаттық сулар химиялық құрамы жағынан хлоркальцийлі типті әлсіз тұздықтарға жатады, тығыздығы 1030 кг/м3, минералдылығы 40-76 г/л, бром, бор, йод микроэлементтерінің мол концентрациясы анықталды. Жатындардың режимі суарынды. Кен орны1980 жылдан игерілуде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Тихо Браге** (дат. Tyge Ottesen Brahe (инф.), лат. Tycho Brahe; 14 желтоқсан 1546, Кнудструп, Дания (қазіргі уақыттағы Швеции аймағында) — 24 қазан 1601, Прага) — даттық астроном, Қайта өрлеу кезеңінің астрологы және алхимигі. Еуропада алғашқы рет Кеплер сырын ашқан планеталар қозғалысы заңдылығы негізіндегі астрономиялық жүйелік және жоғарыннүктелік бақылауын жүргізе бастады.

Биографиясы
-----------

### Ертеректегі жылдары

Тюге Браге латын тіліне жақын боп келген Тихо есімімен танымал, XV ғасырдың бас кезіндегі ежелгі танымал даттық тектен шыққан. Алғшқы жылдарын бұрын Данияға жататын, кейін дат-шветдер соғысынан (1657—1658) кейін Оңтүстік Скандинавиямен бірге Швецияға өтіп, «Кнутсторп» (Knutstorps borg) деп аталып кеткен атадан қалған Кнудструп сарайында өтеді. Әкесі Отте (Otte Brahe) өзінің алдыңғы бабалары сияқты ірі шенеунік болды, дат мемлекетінің әр алуан әскери және саяси қызметтерін атқарды. Тхо өмірге шоқындыру рәсіміне жетпей шетінеп кеткен егіз ағасымен бірге келді. Кейін Тихо оның есімінің құрметіне 1572 жылы латын тілінде өзінің алғашқы жарияланмы болған бірінші одасын шығарды. Оттоның отбасында 10 бала болатын, алайда викингтердің дәстүрімен ұл балалардың бірін - Тихоны - баласы жоқ көршілес Тоструп сарайында тұратын Йерген атты ағасының қолына тәрбиеге береді.

### Ураниборг

Вэн аралы.  Эресунн бұғазы.  Вид от Ландскроннан көрініс Вэн аралы. Эресунн бұғазы. Вид от Ландскроннан көрініс
Стьернеборг (заманауи қайта құру)

### Прага. Соңғы жылдар

### Қайтыс болуы турасындағы нұсқалар

Ғылыми қызметі
--------------

### Астрономия

Тихо Браганың кейбір астрономиялық құралдары:

* 
* 
* 
* 

### Тихо Брага әлемінің жүйесі

Тихо Браге әлемінің жүйесі

Тихо Браге мұрасын есте мәңгі қалдыру
-------------------------------------

Копенгагендегі Тихо Брага ескерткіші

Ғылыми еңбектері
----------------

Ескерпе
-------

Әдебиеттер
----------

Сілтемелер
----------

* *Голованов Я.* Этюды об Ученых. Тихо Браге (1983). Тексерілді, 30 сәуір 2009.
* *Лачинов В.* Биография Тихо Браге. Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 тамыз 2011. Тексерілді, 30 сәуір 2009.
* Brahe, Tycho  (ағыл.). — Биография в архиве MacTutor. Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 тамыз 2011. Тексерілді, 30 сәуір 2009.

Дереккөздер
-----------
**Артаксеркс II** (б.з.д. 445 - б.з.д. 359) — Ахемен әулетінен шыққан парсы патшасы. б.з.б. 404 — 358 ж. ел билеген, Дарий II-нің тұңғыш ұлы.

Билік басына келісімен Кіші Азияның билеушісі, өз інісі Кирмен таққа таласты. Сыртқы саясатта біршама табыстарға жеткеніне (394 ж. Книдте спартандардың флотын күйреткен, 386 ж. Анталкид бітімін жасасқан т.б.) қарамастан, Артаксеркс II патшалық құрған уақыт Ахемен әулеті мемлекетінің әлсірей бастаған кезеңі болды. Сатраптар (ежелгі парсы еліндегі билік иелері), жергілікті хандар, бодан тайпалар (кадустар, т.б.) бірнеше рет оған қарсы шығып, көтеріліс жасады.

Дереккөздер
-----------