recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
```
**Рудалануды бақылау** — рудалардың, шоғырлану процесін геологиялық (металтектік) тұрғыдан қамтамасыз ететің факторлар жиынтығы.. 
```

Әдетте P. Б.-дың құрылымдық, магмалық немесе стратиграфиялық түрлері жайлы түсініктер қалыптасқан. Мәселен, рудалануды бақылаудың құрылымдық түріне сәйкес, кейбір рудалардың шоғырлары нақтылы иілім түрімен немесе жыртылып-ажырау өндірумен тығыз байланыста ғана қалыптасуы, яғни олардың түзілуін құрылымдық руда бакылаушы факторлардың арнаулы түрлері ғана қамтамасыз етуі мүмкін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н. Сейітов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет.ISBN 5-615-01738-4
**Қояндытау жотасы** – Жетісу Алатауының оңтүстік-батысындағы жота. Алтынемел жотасының шығыс жалғасы. Абсолюттік биіктігі 3459 м (шығысындағы Суаттау тауларында), орташа биіктігі 2500 – 3000 м. Қояндытау жотасын Тамшы асуынан шығысқа қарай шартты түрде Суаттау таулары деп атайды.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Кербұлақ және Панфилов аудандары жерінде орналасқан. Батыстан шығысқа қарай 55 км-ге созылып жатыр, орта тұсындағы енді жері 20 км-ге жетеді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Геологиялық тұрғысынан жотаның жер қыртысы палеозойдың эффузивті және гранитті жыныстарынан түзілген. Сондай-ақ тас көмір, пермь дәуірінің шөгінділері де кездеседі.

Су торабы
---------

Солтүстік беткейінен Кескентерек өзенінің салалары бастау алса, оңтүстік беткейінен Көктерек, Бурақожыр, Қайшы өзендері бастау алады және осы өзендердің арналары тілімденген.

Өсімдігі
--------

Жота беткейінде биіктігі орташа тау ландшафтысы қалыптасқан. Оңтүстік және солтүстік беткейлерінің етегінің қоңыр және қызғылт қоңыр топырағында дала өсімдіктері өседі. Одан жоғарыда көк терек, ақ терек, қайың аралас жеміс ағаштарынан тұратын сирек орман қалыптасқан. Солтүстігінің 2500 м биіктігінде қарағай шоқтары кездеседі. Одан жоғарыда альпі шалғындары өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Өмірбаян** – жеке адамның өмір жолы хронологиялық тәртіпте қысқаша жасалған ресми құжат. Әдетте оқуға түсу, жаңа қызметке орналасу кезінде жазылады. Онда азаматтың аты-жөні, туған жылы, күні, айы және туған жері, ұлты, отбасы жағдайы, білімі, бітірген оқу орындары, қызметі мен жұмыс тәжірибесі туралы және т.б. қосымша мәліметтер көрсетіледі.

Тәжірибеде өмірбаян үш түрлі болып жазылады. Бір адамның өз өмірі мен қызметі туралы баяндауы. Бұл көбінесе қызметке орналасу кезіндегі жеке іс қағазына қоса тігілу үшін жазылады. Онда адам өзінің аты-жөнін, туған күнін, толық көрсетеді. Одан кейін жаңа жолдан нақты деректермен санамалап жазады. Өмірбаянның бұл түрі көбінесе ресми түрде жазылады да, көлемі жағынан шағын болады.

Өмірбаянның екінші түрі — мемуарлар, яғни ақын, жазушылардың, өнер, қоғам қайраткерлерінің өз өмірін қоғам өмірімен байланыстыра баяндауы. Мұндай өмірбаяндар көркем шығармаға жақын, әдеби тілмен, шебер жазылғандығымен оқырманды тартады және ол оқырманды жеке адам өмірімен ғана емес, қоғам дамуымен таныстырады. Мұндай шығармалар қай тілде болмасын өте көп және қара сөзбен де, өлең сөзбен де жазылған түрі кездеседі. Мысалы, Қ.Байсейітовтың "Құштар көңіл"(1977) Ш. Жиенқұлованың «Өмірім менің - өнерім» (1983) кітаптары өмірбаянның осы түріне жатады.

Өмірбаянның үшінші түрінде қоғамға белгілі қайраткерлердің өмірі мен шығармашылық, саяси қызметтері өз тарапынан емес, басқа біреулер тарапынан баяндалады. Мәселен, ұлы жазушылар мен ақындар - Абай, Ш. Уәлиханов, А.С. Пушкин өмірлері туралы шығармалар осындай өмірбаян түріне жатады. Мысалы, С.Мұқанов - «Аққан жұлдыз»,

М. Әуезов «Абай жолы». Өмірбаянның мұндай түрі көркем шығарманың әр түрлі жанрлары ыңғайында очерктен бастап роман-эпопеяға дейін жазыла береді.

Күнделікті өмірде ең жиі қолданылатын құжаттың біріншісі - өмірбаян. Өмірбаян әркімнің өз қолымен, таза, жүйелі түрде, сиямен жазылады. Арнайы қағазға жазылуы да мүмкін.
*Басқа мағыналар үшін Қоянды деген бетті қараңыз.*
**Қоянды** – Ақмола облысы Ерейментау ауданының шығысындағы тау.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 431 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 5 км-ге созылған, енді жері 3-3,5 км. Тіктеу беткейлері уақытша пайда болатын сулардың нәтижесінде ойлауытты келген. Оңтүстік беткейінің етегінде батпақталған телімдер кездеседі.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жоғарғы-орта протерозойдың тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын қиыршықтасты коллювийлі және коллювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан.

Өсімдігі
--------

Құмсазды нашар дамыған қиыршықтасты қара қоңыр топырағында қараған аралас қылқан бозды-сұлыбасты шөптесіндер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Моюта жанартау** (испан.*Volcán Moyuta)* - стратожанартаудың бір түрі.Бұл жанартау Гватемаладағы Хутьяпа аумағында Моюта қаласына таяу орналасқан.

Моюта тауы Ялтапаганың оңтүстік шетінде тұр.Жанартаудың биіктігі 1662 м-ді құрайды.Моюта жанартауы Гватемаланың оңтустік бөлігінде орналасқан.

Моюта - орман басқаң тік, бір жақты, андезитті лава күмбездерінің тобынан туратын тау. Оған алыстан қарағанда жазық болып көрінеді.

Андезит - бул әлемдегі көптеген жанартаулық аймақтарда кездестіруге болатын магмалық тау жыныстарының бір түрі.

Лава күмбездері - бұл уақыт өте келе өсу, коллапс, кристалдану және эрозия сияқты әртүрлі үрдістерге ұшырайтын динамикалық құрылым.Моюта жанартауының соңәы рет қашан атқылаганы белгісіз Моюта жанартауы Гватемаладағы Хутьяпа аумағында Моюта қаласына, таяу орналасқан.

Моюта жанартауын кофе өсірілетін алқап пен орман басып жатыр.

Фумаролалар - кратердегі жарықшақтар мен саңылаулар. Олар жанартаудың солтүс- тік және оңтүстік бет- кейлерінде тур. Ал ыстық бұлақтар Азулко маңындағы солтүстік-шығыс базада орналасқан.

Фумаролалар арқылы жанартау газы атмосфераға таралады.Моюта жанартауын кофе өсірілетін алқап пен орман қоршап тұр.

Дереккөз
--------

1. Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
Моңғол барқыттүсті көбелегі — Сенница монгольская Coenonympha mongolica Alpheraky,1881. 
Барқыттүсті көбелектерге жатады. Сирек кездесетін түр. Жекелеген бөліктерге бөлінген таралу аймағы өте тар. Тянь-Шань жергілікті түрі. Туыстың бояуы өзгеше ең ірі түрі. Қазақстанның тек оңтүстік-шығыс бөлігінде (Iле өзені аңғары мен шекаралас аудандарда) кездеседі. Сонымен қатар Батыс Қытайда Құлжа қаласының маңынан белгілі. Таралу аймағының өзгеруі жайлы мәліметтер жоқ.Шөлді аймақтың өзен жайылмаларында тіршілік етеді. Кендір, жиде,бөріқарақат өскен астық тұқымдасты жерлерді ұнатады. Жылына бір рет ұрпақ береді.Көбелектер маусымда ұшады. Олар әдетте ұзын астық тұқымдастар арасына тығылады. Онша жақсы ұшпайды. Жұлдызқұрты шиде
(Achnatherum splendens Trіn.)тіршілік етеді. Қазіргі кезде Iле өзенінің жайылмасында адам тиіспеген тоғай қалмады және олардың өрт, ағаш кесу, су қоймасын құру жұмыстарынан бұзылуы одан әрі жалғасып жатыр. Түр Шарын өзенінің жайылмасында реликті шаған тоғайында қорғалады.
Томас Элой Мартинес(исп. Tomás Eloy Martínez)- аргентиналық жазушы және журналист.

Өмірбаяны
---------

Элой Маритнес 1934 жылы 16 шілдеде Аргентинаның  Сан-Мигель-де-Тукуман қаласында дүниеге келеді. Тукуман университетінде оқыған, содан Парижде де оқыды. 1969—1970 жылдарында репортер ретінде Парижде жұмыс істеген. 1975 жылы Венесуэлаға көшіп кетеді. 
1984—1987 жылдары Мэриленд Университетінде профессор болады. 
1995 жылы Рутгерс Университетінде Латиноамерикалық зерттеулер орталығының директоры болып істейді.
31 ақпан, 2010 жылы өкпе рагынан қайтыс болады.

Дереккөздер
-----------

Tomás Eloy Martínez
**Петлюра Симон Васильевич** [5 (17). 5. 1879, Полтава-26. 5. 1926,Париж]- 1918-20 ж. Украинадағы контреев. бурж.-ұлтшылдық қозғалыс басшыларының бірі. 1900 жылдан Украина рев. партиясының, кейін ұсақ бурж. Украина с.-д. Жұмысшы партиясының мүшесі. 1904 жылдан Киевте ұлтшыл «Громадьска думка», «Рада» газеттерінде істеді. 1906 жылдан «Слово» газетінің редакторы. 1907 ж. ұлтшыл «Кобзарь», «Громада» үйірмелеріне қатысты. 1912 жылдан «Украинская жизнь» газетінің редакторы. 1914 ж. армияға алынды. 1917 ж. Ақпан революциясынан кейін Украина майдандық комитетін басқарды. Орт. Рада Бүкіл украиналық әскери комитетінің председателі, кейін Орт. Рада Бас секретариятының әскери істер жөніндегі секретарі (министрі). Киев губ. Земствоның және Бүкіл Украина Директориясының мүшесі әрі Украина халық республикасы әскерінің бас атамады (1918), Диркектория председателі (1919). Директория әскерін Қызыл Армия талқандағаннан кейін шетелге қашып кетті. 1924 жылдан Парижде тұрды, Украинадаған еврей қырғынына қатысқаны үшін кекшіл Ш. Шварцбардың қолынан қаза тапты.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Кермеккөл** – Тобыл өзені алабындағы, Қазанбасы қонысының солтүстік-батысында 32 км жердегі тұзды тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы Луговое қонысының оңтүстік-шығысында 7 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 193 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 4 км2, ұзындығы 2,8 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 8,8 км, орташа тереңдігі 0,5 м. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толысады. Жазда су айдыны тартылып, ұсақ көлшіктерге айналады. Жағасы түйетайлы, сор батпақты болып келеді. Қуаңшылық жылдары суы тартылып қалады.
**Гун Ли** – Қытай актрисасы.

1965 жылы 31 желтоқсанда Шэньянда дүниеге келген. Отбасындағы бесінші бала. Әкесі **Ляонин университеті**нің экономика профессоры, анасы сол университетте материал танушы болған.

Гун Ли дүниеге келген соң отбасы Шаньдунға көшіп барады. Жастайынан ән салып, актерлік өнерге бейім болады. 1983 жылы мектепті аяқтаған соң екі жыл қатарынан жоғарғы оқу орындарына тапсырып, түсе алмайды.

1985 жылы режиссер Инь Давеймен танысады, сол кісі Гун Лиді оқуға түсуге дайындайды.

1989 жылы Бейжіңдегі Орталық драма академиясын аяқтап, сол жылы шақырту алады. Оны әлемдік дәрежеге көтеріп, танымал еткен режиссер Чжан Имоумен сол кезде танысады.

Алғаш рет «Красный гаолян» фильмінде басты әйел рөлін сомдайды. Бұл фильм Берлин халықаралық кино фестивалінде үздік деп танылады. 1993 жылы Чэнь Кайгэның «Прощай, моя наложница» фильміндегі басты рөлді сомдайды. 2010 жылы **«Шанхай»** триллеріне түскен. Қырыққа жуық фильмге түскен.

Дереккөздер
-----------
**Керинчи** тауы Индонезиядағы ең биік жанартау болып табылады. Керинчи тауы Индонезиядағы орталық-батыс Суматраның Пегунунганда аймағында орналасқан.

Бұл жердің өзіне тән ерекшелігі - қоршалып тұрған бассейннен 2400-3300 м биіктікте орналасқан емен ағаштарының орманы бар. Керинчи тауының маңы Ұлттық саябақ болып табылады. Керинчиға Керсик То елді мекені арқылы көтерілуге болады. Керинчи жыл сайын атқылап тұратын басқа индонезиялық жанартаулармен салыстырғанда белсенді жанартау болып табылады.

Керинчи соңғы рет 2004 жылы атқылаған болатын. Тау басынан 1000 м биіктікке таралған күкіртті түтіннен тұратын бұлттар шыққан. Жанартау әлі күнге дейін атқылауда.

Саябақта әлемге танымал ең ірі гүлдер өседі. Олардың қатарында адам шошырлықтай ірі, паразит болып табылатын қызыл гүл Рафлезия Арнольди және биіктігі 2 м болатын алау іспетті Аморфоппалус Титанум гүлі де бар.

Ол жерден түрлі құстарды тамашалауға болады.

Керинчи тауында мүйізтұмсықтар, жолбарыстар, пілдер, аюлар мен жабайы жануарлар кездеседі.
Керинчи тауы шыңының биіктігі 3805 м-ді құрайды. Ол - Ириан-Джая Пунсак Джаявиджаядан кейінгі Индонезиядағы ең биік екінші тау.

Аталған тау батыс жағалауға таяу Пенинунгуан Букит Барисанда, аралдың батыс орталық бөлігіндегі Джамби провинциясында орналасқан. Керинчиге жеңіл көлікпен Падангтан 6-7 сағат уақытта Керск Туо елді мекені арқылы көтерілуге болады.

Керинчи алғаш рет 1934 жылы атқылаған болатын.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Керкүт** (араб.: كركوك‎, *Kirkūk*, күрд. *کەرکووک*, *Kerkûk*, түр. *Kerkük*, Үлгі:Lang-arc *Arrapha*, әз. *Kərkük*) – Ирактың солтүстігіндегі қала .

Халық саны 985 758 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). Қазіргі Киркук қаласы ежелгі Хуррит және Ассирияның астанасы – Аррапханың орнына салынған. Аррапха қаласы Хаса өзенінің жағалауында 5000 жыл бұрын салынған. Киркук қаласын иемдену соғысы ғасырлар бойы толастамаған. Ассирия, Вавилон және Мидия мемлекеттері арасында қала үшін шайқастар болып тұрған. Бұлар қаланы әртүрлі кезеңдерде билеген.Киркук Ирактың солтүстігіндегі мұнай шығатын орталық ретінде танымал. Қаладан мұнай 1927 жылы табылып, 1934 жылдан бастап өндіріле бастайды. Ол әлемдегі ең ірі мұнай кәсіпорындарының бірі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Кермексабын** (лат. *Limonium otolepis*) - кермек туысының бір түрі. Биіктігі 20-120 см, сабағы түксіз, тамыры жуан, жапырағы ерте түсетн көп жылдық өсімдік. Жапырағы сопақша пішіндес. Тұқымы қызғылт қоңыр, ұзындығы 1,1 мм, ені 0,6 мм. Мамыр - тамыз айларында гұлдейді, маусым - қыркүйек айларында жеміс береді. Кермексабын Солтүстік Ауғанстан, Батыс Қытайда, Орта Азияда таралған. Қазақстанда Ембі, Қарқаралы, Арал маңы , Қызылорда облысы, Бетпақдала, Мойынқұм, Қызылқұмда, Түркістан төңірегінде, Шу-Іле тауында, Қаратау, Батыс Тянь-Шяньда өседі. Кермексабынның тамырында 6-21 %-ға дейін илік зт - танин болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ.Қаратаев
Қалалық жағажайдың жанында қалтқы
**Қалтқы, буй** (нидер. , ағылш. *buoy*; жарг. *қалқыма*) — судағы белгілі бір орынды көрсету үшін канатты якорь арқылы түбіне бекітілген қалқыма. Олар әдетте ағаштан, темірден немесе пластмассадан жасалған.

Буйлардың түрлері
-----------------

 ауа райы қалтқы
*Қолданылуы бойынша олар мыналарға ажыратылады:*

* Шектеуші қалтқы (мысалы, бакен — кеме қозғалысы үшін қауіпсіз деп саналатын су жолының шекарасын көрсететін қалтқы (фарватер))
* Бөлгіш қалтқы (мысалы, жүзуге арналған қауіпсіз (таяз) аймақтарды көрсететін жағажай қалтқысы)
* Буй — көрсеткіш (мысалы, сүңгуірлерге арналған қалтқы)
* Буй жабдықты орнатуға арналған платформа ретінде (мысалы, метеобуй (ағыл.) , апаттық радиобуй)

Шомылу аймағын қалтқылармен қоршау
----------------------------------

 Буйға техникалық қызмет көрсету
Жүзу аймағын қоршау үшін пайдаланған жағдайда қалтқылар жағадан белгілі бір қашықтықта жүзушілерге су жаттығулары үшін жеткілікті кеңістікті қамтамасыз ететіндей етіп орнатылады, бірақ сонымен бірге тереңдікті шектейді және жүзу аймағын құтқарушыларға қол жетімді етеді, сондай-ақ жүзушілердің кемелермен соқтығысуына жол бермеу ұшін ескертеді.

Балалар жағажайларында қалтқылар жағаға жақынырақ, ересектерге — одан алысырақ орналастырылады. Кейде шомылу аймағын (әсіресе бұл балалар шомылатын аймақ болса) қалқымалы қалтқыларға орнатылған арқанмен шектеуге болады (бірдей арқандар бассейндегі жолдарды бөлу үшін қолданылады).

Бұйымдар көбінесе қызыл, бірақ басқа түстер қолданылады. Бұл бөлшектер, сондай—ақ қалтқылардың өлшемі мен пішіні жергілікті немесе мекеме ережелерімен анықталуы мүмкін.

Суда жүзушілер қалқымалармен белгіленген шекараны кесіп өтіп, жағалаудан алыстап кетсе, оларға қауіп төнетінін ескерту үшін олар «*жүзбе үшін буйлер*» және т.б. жазуларды жиі пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Нижний Новгородтың су қоймалары мен жағажайларын күтіп ұстау және санитарлық жағдайы туралы
**Қалы Байымбетов** (1937 жылы туған, Түркістан облысы, Созақ ауданы, Калинин атындағы кеңшар - 2008, Созақ ауданы, Шолаққорған ауылы) – ауыл шаруашылығының маманы. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1967-1970). 

Еңбек жолын Калинин атындағы ұжымшарда шопан болып бастады. 

Есімі ***«Қазақ КСР-нің Алтын кітабына»*** жазылған (1964). 1987 – 1993 жылдары кеңшарда егін шаруашылығымен айналысып, зейнеткерлікке шықты. Мал шаруашылығын өркендетуге қосқан үлесі үшін «Қазақ КСР-іне еңбегі сіңген ауыл шаруашылық қызметкері» құрметті атағы берілді. 2 Ленин (1964, 1975), Еңбек Қызыл Ту (1971, 1977) ордендерімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
**Лермонтов атындағы көше** - Көшеге орыс ақыны Михаил Юрьевич Лермонтовтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 23.02.1955 ж. N6 шешімі) берілген. Михаил Юрьевич Лермонтовтың (1814-1841) Машук тауларының баурайында дүниеге келген. Ол - «Мцыри», «Маскарад», «Демон», «Герой нашего времени», «Боро-дино» т.б. шығармалардың авторы.

Орналасқан жер
--------------

Көше Түрксіб ауданында Алматы-1 темір жол вокзалы маңында, батыстан шығысқа қарай Волгоград көшесіне дейінгі аралықта орналасқан. 

* Көшенің ұзындығы - 900 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Өткір тұмсықты Атлант акуласы** (лат. *Rhizoprionodon terraenovae*) – хордалы шеміршекті балықтар тобына жатады. Бұл- өте кішкентай, қорғансыз акула. Түсі қоңыр, жасыл, сұрғылт, көгілдір сұрғылт, ал денесінің төменгі бөлігі ақ түсті болып келеді. Ауыз қуысы өте үлкен және аузының айналасы қатпарлы. Тұмсығы- өткір әрі ұзын. Арқасынан құйрық жүзбеқанатына дейін созылған қара бүйір сызығы бар. Өткір тұмсықты Атлант акуласының ұзындығы 1,2 метрге жуық. Бұл акула Атлант мұхитында, Флорида түбегі мен Ньюфаундленд аралы аралығында, сондай-ақ Мексика шығанағында тіршілік етеді. Өткір тұмсықты Атлант акуласы жаз айларында жағаға жақын 12 метр тереңдікті мекендейді, ал қыс мезгілінде 27 метр тереңдікте болады. Бұл акула- жыртқыш, Ол майда балықтармен, шеміршексіз жұмсақ жәндіктермен және асшаяндармен қоректенеді. Ұрпағын тірі күйінде туады. Ол маусым айында таяз теңіз жағалауына жүзіп барып, 4-7 акуланы өмірге әкеледі. Бүйір тұсында, арқасынан бастап, құйрық жүзбеқанатына дейін созылған қара сызығы бар, бұл- оның басқа акулалардан ерекшелігі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
**Қалымқожа** – Ақмола облысы Ерейментау ауданының оңтүстік-шығысындағы тау. Абсолюттік биіктігі 697 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 6 км-ге созылған, енді жері 2 км-ге жуық.

Жер бедері
----------

Солтүстік пен оңтүстік беткейлері көлбеу, батысы мен шығысы тіктеу келген. Тасты жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Батыс беткейінің етегінде көптеген көлдер бар (Шуақбай, Бозайғыр, т.б.).

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девон кезеңінің тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын коллювийлі және коллювийлі-делювийлі кесектас аралас қиыршықтасты шөгінділер жапқан.

Өсімдігі
--------

Нашар дамыған қызғылт қоңыр топырағында бетеге, селеу, сұлыбас, қараған, тобылғы өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
**Шақырады көктем** — көктем туралы ән.

Әннің сөзін жазған - композитор, Қазақстанның халық артисі Әсет Көпбайұлы Бейсеуов. Композитордың "Шақырады көктем" әнімен қоса "Алмалы Алматым", "Гүлдер", "Мұңайма", "Алтыным", "Маралдым", "Сандуғаш", "Сырласу вальсі", "Жұлдызым", "Армандастар", "Жайықтан қайтқан тырналар", т.б. туындылары қазақ ән өнерінің алтын қорына енді.

Қазірде бұл әнді кеңестік және қазақ эстрада әншісі (сопрано), профессор, актриса Роза Қуанышқызы Рымбаева орындайды.

Әннің сөзі
----------

Елестеттім көктемді гүл ашқан,  

Көздеріңе ғашықпын нұр шашқан.  

Алыстарға жетеле, еремін.  

Сені ғана бақыт деп сенемін.

       *Қайырмасы:*

   Арманымдай алдағы,  

   Ақ шуақтай таңдағы,  

   Аялай бер арманым, аялай бер!

   Сандуғаштар жырлаған,  

   Көктемдерге бір барам,  

   Шақырады біздерді көгорай бел!

Қолыңды бер, жатсынба, арманым,  

Сәуледей боп аяла таңдағы.  

Шақырады жас көктем гүлімен,  

Шақырады жасыл бақ жырымен.

       *Қайырмасы...*

Тағы қараңыз
------------

* Өмір көктем
* Наурыз-думан әні
* Қазақтың 100 әні

Сілтемелер
----------

* Роза Рымбаеваның орындауы YouTube сайтында
**Өтімді белдем** — өтімді қойнауқаттың бұрғылау ұңғымасына жапсарлас орналасқан, сондықтан да өз бойына жуғыштау сұйығының
сүзбелерін сыздықтата енгізуге қабілетті бөлігі. Қойнауқатқа енген сүзбе ұңғыма оқпаны қабырғасынан қойнауқаттың ішкі өңіріне қарай шашақтала таралады және оның мөлшері оқпаннан қашықтаған сайын азая береді. Қойнауқаттың ұңғымаға жақын орналасқан бөлігі сүзбелену әсерінен қойнауқаттық флюидтен
мүлдем ада болуға мәжбүр, бұл белдем "шайылу белдемі" деп аталады. Өтімді белдем электрлік каротаж әдістерімен меншікті кедергі мөлшерін өлшеу ісіне қатты әсерін тигізеді. Өтімді белдемнің диаметрі неғұрлым үлкен болса және аталған белдемнің меншікті электрлік кедергісі мен өзгермеген қойнауқаттың осы көрсеткіші аралығындағы айырма неғұрлым көп болса, сөз болған әсердің тиімділігі де
солғұрлым мол болмақ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
Симменталь сиыр 
**Симменталь сиыры** — сүтті-етті бағыттағы тұқым. Швейцарияда жергілікті тұқым мен 5 ғасырда Скандинавиядан әкелінген тұқымды сұрыптау арқылы шығарылған. Сүті мен етінің сапасы жоғары және жақсы жерсінетін болғандықтан, көп елдерге таралған. Қазақстанға 20 ғасырдың басында әкеліне бастады. Симменталь сиыры жергілікті сиырларды асылдандыру үшін пайдаланылды, себебі бұл тұқымның тірілей салмағы басқа сиырларға қарағанда көп жоғары болды. Симменталь сиырының дене бітімі өте ірі, сүйегі мықты. Түсі негізінен сары ала, қызыл аласы да кездеседі. Басы үлкен, маңдайы жалпақ, мойыны етті, арқасы мен белі түзу және жалпақ, сандары етті, сирақтарының ұзындығы орташа, сүйек буындары жақсы жетілген. Терісі мықты, ауыр (тірілей салмағының 14%-ын құрайды). Бұзауларының туғандағы тірілей салмағы 36 — 45 кг, 6 айлығында 190 — 200 кг-ға жетеді. Сиырларының орташа тірілей салмағы 550 — 650 кг, бұқаларынікі 850 — 1000 кг. Симменталь сиыры жақсы бордақыланады, еті дәмді. Бордақылаған кезде күніне 800 — 1000 г-ға дейін салмақ қосады. Сойған кездегі таза ет шығымдылығы 56 — 64%. Жылына әр сиырдан 3500 — 4000 кг, асыл тұқымды сиыр өсіретін шаруашылықтарда 5000 кг, рекорд тұқымдарынан 14000 кг-ға дейін сүт сауылады. Сүтінің майлығы 3,8 — 3,9%. 
Қазақстанда Симменталь сиырының ең бағалы тұқымдары Павлодар облысының "Песчан" және "Павлодар", Шығыс Қазақстан облысының "Северо-Ульбинск" асыл тұқымды мал шаруашылықтарында, сонымен қатар Ақмола, Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Қостанай, Павлодар облыстарының шаруа қожалықтарында өсіріледі.

Дереккөздер
-----------
**Цевиче**-шикі теңіз балығына қоспалар қосылып дайындалатын Мексикалық тағам.
Оңтүстік американдық елдердің әрқайсысында бұл тамақ өзінше дайындалады. Перуде цевичені қызыл пияздың жұқа тілімдерімен береді, олар тікелей дастарханға қоюдың алдында цевиченің айналасына салынады. Егер пиязды алдын ала салып қойса, тамақтың дәмі өзгереді.

Өнімнің сипаттамасы
-------------------

700 г жас теңіз балығының жон еті, мысалы, корвина (күміс горбырь), теңіз жылан балығы, хита, меро, соли, парго немесе хуачинанго 

700 г қызанақ

80 г кесілген жасыл зәйтүн

400 мл жаға сығылған лимон шырыны 

минералды су

70 мл зәйтүн майы 

3 бөлік сарымсақ

2 қасық ореган

2 қасық ұсақтап кесілген жас күнзе 

100 г пияз

100 мл кетчуп

2 қасық кесілген маринадталған чили серранос (chilli serranos) 

2 қасық қызыл бұрыш пастасы 

бұрыш, тұз және безендіруге арналған зәйтүн

Құрамдас бөліктері
------------------

Балықтың жон етін жуып, кептіріп, төртбұрыштап кесу керек. Шыны ыдысқа салу керек. Лимон шырын құйып, бөлме температурасында 2,5 сағатқа жуық маринадтау керек.
Көлемі бойынша үлкен емес ыдыста зәйтүн майын қыздырып, сарымсақ қосып, 3 минутқа жуық қуыру керек. Әрі қарай сарымсақты алып тастап, зәйтүн майын суыту керек.
Бұқтырылған қызанақтың қабығын алып, тілімдерге бқліп, дәнінен тазарту керек, сонымен бірге қызанақтың шырынын сақтауға тырысыңыз. Тазаланған қызанақты кішкентай тілімдерге кесу керек.
Шыны тостағанға қызанақты, пиязды, күнзені, ореганды, кетчупты, чилиді, зәйтүнді және қызыл бұрыш пастасын салу керек. Цевичені дайындау кезінде тек қана шыны немесе эмальданған ыдысты пайдалану керек. Ешқашан металл ыдысты пайдалануға болмайтынын ұмытпаңыз. Сонан соң осының барлығының үстіне суытылған зәйтүн майын және қызанақ шырынын құю керек. Тұз бен бұрышты дәмі бойынша қосып, сонан соң барлығын жақсылап араластырып, қалдыра тұру керек.
Балықты маринадтан алып, суық суда үш рет шаю керек. Сонан соң балыққа минералды су құйып, 5 минут ұстап тұру керек. Балықты судан алған соң, оның жақсылап сорғытып, қызанағы мен дәмдеуіштері бар тостағанға салу керек. Араластырып, қақпағын жауып, 3 сағатқа тоңазытқышқа қою керек.

Беру тәсілі
-----------

Мұздатылған шыны тостағандарда беру керек. Дайын тамақты зәйтүнмен безендірген әдемі болады.

Дереккөздер
-----------

 Мұрағатталған 4 желтоқсанның 2014 жылы.
**Шақпақтас көмір кені** — Жамбыл облысы Шақпақ темір жол станциясынан солтүстікке қарай 13 км, ал Бауыржан Момышұлы кентінен солтүстік-батысқа қарай 23 км жерде орналасқан. Кен орны 1877 жылдан белгілі, ол туралы алғашқы мәліметті В.Н. Вебер (1917) қалдырған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орнының геологиялық құрылысына палеозой, юра және төрттік түзілімдері қатысады. Палеозой тау жыныстарының бетін үйлесімсіз жапқан юралық түзілімдер шақпақ, тас көмір және күркіреу шоғырларынан тұрады.

Жатыс сипаты
------------

Төрттік түзілімдердің қалыңдығы 20-100 м. 1939 жылы бұрғылау жұмыстары нәтижесінде ҚҚ, ҚҚҚ және ҚV кен телімдері ашылып, шахта салынған. Ондағы қабат қалыңдығы (0,2 — 0,8 м) мардымсыз болғандықтан шахта жабылып қалған. Шақпақ шоғырының көмірі газды, лапылдап жанады. Көмірдің С1 категориясы бойынша қоры 1,265 млн. т, ал С2-де 70 млн. тонна болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Қарабасқұм** – Іле өзенінің сол жағалауындағы құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Ұйғыр ауданының солтүстігінде жатыр.

Жер бедері
----------

Ең биік жері 533 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 46 км-ге созылып жатыр, енді жері 23 км шамасында. Іле өзенінің әсерінен пайда болған аллювийлі жыныстардан тұрады. Құм шағылдардың биіктігі 20 – 22 м.

Өсімдігі
--------

Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында жүзгін, сарсазан, қарабарақ, ақ сексеуіл, жыңғыл, етегінде қамыс, тораңғыл өседі. Мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Симментал сиыры** - сүт, ет өндіру бағытында өсірілетін мүйізді ірі кара мал тұқымы. Швейцарияда шығарылған. Дүние жүзінде бірден-бір кең тараған тұқым. Қазақстанға 19-ғасырдың аяғынан бастап әкеліне бастаған. Симментал сиырын жерсіндіру және оның бұқасы мен жергілікті сиырды сіңіре будандастыру негізінде өзіңдік ерекшелігі бар қазақстандық симментал сиырының типі шығарылды. Олар Павлодар, Қостанай, Батыс Қазақстан, Шығыс Қазақстан облыстарында өсіріледі. Түсі сарғыш жөне қызыл ала. Табиғи жайылымда бағуға аса бейімделген. Бұқасы - 800-1000 кг, сиыры - 530-580 кг салмақ тартады. Жылына әр сиырдан майлылығы 3.8-3,9 % 3200-3800 кг сүт сауылады. Таза ет шығымы - 60%, еті дәмді. Таңдаулы табыңдары Павлодар облысының "Песчанский" асыл тұқымды мал зауытында өсіріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
*Басқа мағыналар үшін Қарабұжыр деген бетті қараңыз.*
**Қарабұжыр** – Сарыжал жотасының солтүстігіндегі шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма ауданы Бөке ауылының солтүстік-шығысында 15 км жерде орналасқан. Шар өзенінің аңғарында.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 652 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай доға тәрізденіп 5 – 6 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км шамасында. Беткейі кедір-бұдырлы бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Шар бөгені, етегінде көптеген қыстаулар орналасқан.

Өсімдігі
--------

Қоңыр топырақ жамылғысында далаға тән өсімдіктер өседі. Мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
**Симон Миньоле** (ағылш. *Simon Mignolet*; 6 наурыз 1988, Синт-Трёйден, Бельгия) — бельгиялық футболшы, «Брюгге» футбол клубы мен Бельгия ұлттық құрамасының қақпашысы

Клубтағы мансабы
----------------

### Сент-Трюйден

Симон Миньоле Синт-Трейден қаласында туылып, сол жерде 1994 жылы жергілікті спорт мектебінде футболмен шұғылдана бастады.1998 жылы «Сент-Трюйден» клубына көшті. Алғаш рет негізгі құрам үшін 2005 жылы Про-лигада «Гент» клубына қарсы ойнады. 2009 жылы 11 сәуірде, «Ронсе» футбол клубына қарсы гол соқты. 2009/10 маусым бойынша Симон Бельгиядағы үздік қақпашы атанды.

### Сандерленд

2010 жылы 17 маусымда Симон ағылшындық «Сандерлендпен» 5 жылдық контракка қол қойды. Алғаш рет «қара мысықтар» үшін 14 тамызда алаңға «Бирмингем» клубына қарсы шығып, матчтың үздік ойыншысы атанды. 2011 жылы 29 қазанда «Астон Виллаға» қарсы ойында, мұрынның жарақатын алып қалды. 31 қазанда Симон сәтті жазылып кетті. Жарақаттан кейін алғаш рет 2012 жыл 1 қаңтарда «Манчестер Ситиге» қарсы ойын көрсетті.

### Ливерпуль

2013 жылы 25 маусымда Миньоле «Ливерпульмен» 5 жылдық контракка қол қойды. Жаңа клубта қақпашы жетісіне 50 мың футн алатын болды. Трансфер құны 9 милл. фунтқа дейін жетті. 2013/14 маусымда «Сток Ситиға» қарсы алғаш матчың ойнап, соңғы минуттарда Джонатан Уолтерс соққан пенальтиге төтеп бере алды.

Ұлттық құрамада
---------------

Симон 2008 жылдан 2010 жылға дейін Бельгияның жастар құрамасында өнер көрсетті. Негізгі құрам үшін 2011 жылы 25 наурызда Еуро-2012 іріктеу ойындарында Австрия құрамасына қарсы алғаш рет алаңға шықты.

Жетістіктері
------------

* Бельгияның екінші лигасының жеңімпазы:2009
* Бельгиядағы жыл қақпашысы:2010
* УЕФА Чемпиондар лигасының жеңімпазы: 2018/19

Сыртқы сілтемелер
-----------------

1. LiverBird.ru сайтында профилі мен статистикасы
2. uefa.com сайтында профилі Мұрағатталған 3 шілденің 2015 жылы.
3. Ливерпульдің ресми сайтында профилі Мұрағатталған 20 сәуірдің 2018 жылы.
4. transfermarkt.com сайтында профилі
**Қарабұдыр** – Нарын құмының оңтүстік-батысындағы құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Бисен ауылының оңтүстік-шығысында 55 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Теңіз деңгейінен ең биік жері 11 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 30 км-ге созылып жатыр, енді жері 8 км шамасында. Тізбекті төбешіктердің бойында бірнеше қыстаулар орналасқан. Солтүстік-батысында Қызыл, Мешітқұм, Қарағали құмдары, оңтүстік-батысында Тұздықақ соры жатыр.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Неоген мен ортаңғы және жоғарғы төрттік кезеңінің жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Сортаңды сұр, ашық қоңыр топырақ жамылғысында қияқ, құмаршық, жүзгін, еркек шөп, жусан, етектерінде бұталар өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
**Қарабаш су қоймасы** (тат. *Карабаш сусаклагычы*) — Зөя өзенінің жоғарғы ағысында (Кама өзенінің сол саласы), Татарстан Республикасының Бүгілме ауданында орналасқан.

Сипаттама
---------

Қарабаш су қоймасы Зөя өзенінің жоғарғы ағысында, Қарабаш елді мекенінен сәл жоғары, Татарстан Республикасының Бүгілме қаласынан солтүстікке қарай 20 шақырым жерде орналасқан.
Су бетінің ауданы 7,59 км2, ұзындығы 8,7 шақырым, бөгеттің жанындағы ені бір шақырымнан асады. Орташа тереңдігі - 7,2 метр, жалпы су көлемі - 52,3 миллион текше метр. Гидротехникалық құрылыстардың өткізу мүмкіндігі 250 м3/с құрайды. Жағалау сызығының ұзындығы 24 шақырым, құятын өзендер - Зөя, Елховка, Кузембейка, Қызылчишма, су толтыру жылы -1957, қалыпты сақтау деңгейі 140 м.

Шаруашылық маңызы
-----------------

Гидроторапты КСРО Мұнай және газ министрлігінің "Центроспецстрой" тресі салған және 1957 жылы пайдалануға берген. Гидротораптың құрамында ұзындығы 1200 м темірбетон бөгет, суағар, сорғы станциялары кіреді. Су қоймасының негізгі мақсаты - жақын маңдағы мұнай кәсіпшіліктері мен өнеркәсіптік кәсіпорындарды сумен қамтамасыз ету болды. Осы мақсатта Бигашев ауылының маңында су қабылдағышы салынды. Мұнда демалуға арналған орындар да бар және балық аулау дамып келеді.
1992 - 1996 жылдары Қарабаш су торабы мен сорғы станцияларын қайта жаңарту жүргізілді, 1997-1999 жылдары белгіленген қуаты 500 кВт бір турбинасы бар шағын су электр станциясы салынды.

Туристік маңызы
---------------

Бүгінде су қоймасы тек өзінің тікелей қызметін атқарып қана қоймай, сонымен қатар Татарстанның көптеген тұрғындары мен қонақтары үшін сүйікті демалыс орны болып табылады. Қарабаш су қоймасында моторлы қайықпен және қайықпен серуендеу жиі жүзеге асырылады. Зөя өзенінің сол жағы төбелі, дәл осы жерден өзеннің өзі мен оның айналасының таңғажайып көрінісі ашылады. Табиғаттың сұлулығын тамашалаумен қатар демалушылар пикник ұйымдастыра алады, ол жерде үстелдер мен орындықтар орналастырылған. Бұл жер қаладан салыстырмалы түрде қысқа қашықтықта орналасқан, сондықтан күн сайын бұл су қоймасына келушілер көп келеді.
Мұнда балықтардың 15 түрі бар: торта балық, табан балық, алабұға, балпан балық, таутандар, көксерке, ақмарқа т.б.кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Карабашское водохранилище
2. ↑   КАРАБАШСКОЕ ВОДОХРАНИЛИЩЕ (KARABASHSKY RESERVOIR)
3. ↑   Карабашское водохранилище
4. ↑   Карабашское водохранилище
5. ↑   Карабашское водохранилище
**Ума Каруна Турман** (ағылш.  *Uma Karuna Thurman*, [ʊːmə ðɛrmən]; 29 сәуір 1970 жыл, Бостон) — америкалық актриса, бұрынғы модель. Ол 1994 жылы Куентин Тарантиноуның «Қойыртпақ шығарма» фильміндегі Миа Уоллес рөлі арқылы халықаралық танымалдыққа ие болды, сол рөлді сомдағаны үшін ол Оскар сыйлығына, BAFTA сыйлығына, Алтын глобус сыйлығына және «Екінші рөлдегі ең жақсы рөл үшін Экран актерлер гильдиясы» сыйлығына ұсынылды. Кейінірек режиссёр Тарантиномен қайта жұмыс істеп, Биллды өлтіру: 1 және 2-бөлімдері (2003, 2004) фильмдерінде басты рөлді сомдады және бұл оған «Алтын глобус» сыйлығына қосымша екі номинация әкелді.

Дереккөздер
-----------
**Талыс** *( Ыдыс)*   

**Талыс** *зат. этн.* – тері ыдыс[1]. Талысты жылқының, сиырдың бас терісін бітеу сойып алып, шикі күйінде түгін сыртына қаратып жасайды. Оның түбі кеңдеу, ауыз жағы ықшамдалып, ашылып-жабылатындай екі ағаш жақтауға бекітіледі. Бұған балға, ыңғыру, таспа, шеттік, қанжыға, қайрақ сықылды күнделікті қажет нәрселер салынады. Терісі шүберектей етіп иленген бұл ыдысты қазақ көбінесе жүкаяқтың астына – белгілі жерге қояды. 
Кереге басында жылқының бас терісінен істеген талыс, желқом ер, босағада бір-екі қақпан жатыр (Ғ. Мұстафин, «Дауыл»). 
Қайдан табары мәлімсіз, Күсемістің сірі талысынан түйген тарының қоры еш уақытта үзілмейді. (С. Мұқанов, «Жұлдыз»).

Талыстай (Теңеу)
----------------

**Талыстай** *сын*. Үлкен, зор, дәу[2]. Табалдырықта талыстай болып, кесе-көлденең түсіп, қарауыл жатыр екен, оянған жоқ (Ш. Мұртаза, «Қызыл жебе»). Әп-сәтте дастарқан жайылып, мен өзіміздің талыстай сумкадан дәмтағам, ішімдіктерді самсата бастадым (Ғ. Қайырбеков, «Ақ желкен»). Аяғымда қорбиған қонышты, кепкен талыстай үлкен ботинка (Ғ. Сапаев, «Гүлдана»).

**Талыс** *(Қазақ тілінің аймақтық сөздігінде)*
-----------------------------------------------

Талыс 1. (Қ. орда: Сыр. Жал. Қарм.; Жамб.: Шу, Мойын.; Ақт. Ырғ. Шығ. Қаз. Зайс.) шеберлердің аспап салатын ыдысы[3]. Далабайдың талысы толған аспап (Қ.орда, Сыр.). Талысты жылқының, сиырдың бас терісінен істейді ( Ақт. Ырғ.).   

2. (Орал: Орда, Жән.) мес, торсық. Кейбір талысқа 3-4 шелек қымыз сыяды (Орал, Орда). 
  

Көне жырларда талыс жылқының сиырдың бас терісінен істелген көн дорба.   

Бұл сөздің қолданысын қазақтың ұлы жырауы, 18 ғ. жоңғар басқыншыларына қарсы Қазақ-жоңғар соғысының бастаушысы әрі ұйымдастырушысы атақты Абылай ханның ақылшысы - Бұқар жырау жырында қолданған.  

Мен арғын деген арыспын,   

Азуы керек қарыспын.   

Сен бұзау терісі шөншіксің,   

Мен өгіз терісі талыспын (Бұқар жырау).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 13-том / Құраст. А.Фазылжанова, Н.Оңғарбаева, Қ.Ғабитханұлы және т.б – Алматы, 2011. 13-том. – С – Т. – 752б;
2. ↑  Ә.Қайдар «Қазақтар ана тілі әлемінде» этнолингвистикалық сөздік, ІІ том. Табиғат, Алматы, Сардар баспасы, 2013. – 607 бет;
3. ↑  Қазақ тілінің аймақтық сөздігі / Құраст. Ғ.Қалиев, О.Нақысбаев, Ш.Сарыбаев, А.Үдербаев және т.б. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2005. – 82 б;
**Ла-Плата ойпаты** — Оңтүстік Америка жерінде орналасқан Ойпат. Оның алып жатқан аумағына Парагвай, Уругвай, Боливияның оңтүстік-шығысы, Бразилия оңтүстігі және Аргентина солтүстігі жатады.

Ауданы 3 млн км² жерден асады(Амазон ойпатынан кейін Оүтүстік Америка бойынша ауданы жағынан екінші орынды алып жатыр). Солтүстіктен оңтүстікке қарай бағытталады. Көбінесе биіктігі 0-200 м болып табылады. Ойпат Ла-Плат шығанағына жататын Парана және Уругвай өзендері және одан кішігірім өзендер және олырдың ағындары алабынан тұрады. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 2400 км жерді, ал шығыстан батысқа қарай 900 км жерді алып жатыр. Солтүстік және шығыс жақтары құрағтау, биіктеу болып келеді. Солтүстік-батыста шөлді ойпат, Гран-Чакоға, ал оңтүстік шығыста Пампаға өтеді. Солтүстік-шығыста ойпат Бразилия таулы үстіртімен шектелген, ал Парана, Игуасу, Уругвай өзендерімен шектелген жерлерді Аргентина өзенаралығы деп атайды.

Климат аумақтың басым бөлігінде дымқыл, солтүстікте - тропикалық, оңтүстікте - субтропикалық. Ойпат батпақты болып келеді, өзен шөгінділерінен қалыптасқан. Солтүстікте(Пантанал) орманды алқаптар, батпақтар(Жердегі ең батпақты жер болып саналады), ал оңтүстікте қылқан жапырақты ормандар, прериялар, жазық далалар. Осы жерде ауыл шаруашылығы жақсы дамыған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ла-Плат ойпаты//Үлкен энциклопедиялық сөздік/ Бас. ред. А.М. Прохоров — 1-басылым , 1991. ISBN 5-85270-160-2

Сілтемелер
----------

* Cuenca del Plata (Испан тілінде)
Гомалоцефал
Гомалоцефал
**Гомалоцефал**. Бұл пахицефалозавр немесе сүйекбасты динозавр кейінгі Бор кезеңінде шамамен 80 - 70 миллион жыл бұрын Мезозой кезеңінің соңына таяу өмір сүрген. Динозаврдың басы сопақша сүйекке ұқсағандықтан, палеонтология ғылымында сүйекбасты деген атауға ие болған. Жануар қарсыластарымен айқасқан кезде бассүйегін пайдаланған екен. Оның миы кішкентай, есесіне, бадырайған екі көзі болған. Басы қан тамырларымен байланысып жатқан қуысты бүгілмейтін сүйектерден құралған.

Қызықты дерек
-------------

* Гомалоцефал екі аяқпен, арқасын жерге параллель ұстап жүрген болуы мүмкін.
* Гомалоцефал 1901 жылы Моңғолиядан табылған.
* Оны 1974 жылы Тереза Марианска және Хальзка Осмолка «гомалоцефал» деп атаған.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : өсімдіктер
* Салмағы : 43 келі
* Тұқымдас : Гомалоцефалид
* Отряд тармағы : Теропод [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Сейітбеков Лесбек** (18.4. 1938 жылы туған, Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Кеңес ауылы) — техника ғылымы докторы (1984), профессор (1986), Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (1995). Ташкент қаласындағы ауыл шаруашылығын механикаландыру және суландыру институтын бітірген (1960). 1961 — 66 ж. Жамбыл облысы шаруашылықтарында, 1966 — 91 ж. Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтында, 1991 — 93 ж. Қазақ ауыл шаруашылық ғылымдары академиясында қызмет атқарды, 1993 — 2003 ж. Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтының директоры, ал 2003 жылдан осы институт негізінде құрылған. Ауыл шаруашылығын механикаландыру ғылыми-өндірістік орталық директорының орынбасары болды. Ғылыми зерттеулерінде мал шаруашылық өнімдерін өңдеу және екпе жайылымды қоршау технологиялары мен машиналар жасау теориясын дамытты. Жел қуатымен су көтеретін ВВ-3Т, жел қуатымен электр тогын өндіретін ВЭ-2Т, ВЭ-2, 7Т, күн қуатымен жұмыс істейтін ГЭ-300 қондырғылары мемлекеттік сынақтан өтіп, өндіріске ұсынылды. Оның тікелей басқаруымен және өзінің қатысуымен қой шаруашылығы өнімдерін өңдеудің қалдықсыз технологиялары мен 10 түрлі құрал-жабдықтан тұратын машиналар кешені жасалды. Олардың барлығы мемлекеттік сынақтан өтіп, Орта Азия мен Қазақстан Республикасының 250-ден астам шаруашылықтарына енгізілді. Бұл машиналардың бір үлгісі Моңғолия елінің шаруашылығында іске қосылды. Сейітбековтің басқаруымен "Агроөнеркәсіп кешенін ғылыми қамтамасыздандыру" мемлекеттік мақсаттағы ғылыми-техникалық бағдарламасының жеті тарауы орындалуда. 130-дан астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 3 кітап, 3 ұсыныс, 35 авторлық куәліктері мен патенттері бар. КСРО-ның Бүкілодақтық көрмесінің алтын (1983), күміс (1988), қола (1989) медальдарымен марапатталған.

Шығ.: Машины для каракулеводческих комплексов, А.-А. 1978; Механизация процессов установки постоянных изгородей на пастбищах, А. 1994; Получение биогаза из отходов животного и растительного происхождения, А. 2004; Микробиологическая анаэробная конверсия биомассы, А. 2005.
**Лерней гидрасы** (көне грекше: Ὕδρα, «су жыланы») — ежелгі грек мифологиясында Тифон мен Ехиднаның қызы, жерасты суларында мекен еткен, улы демі бар, жылан тәріздес құбыжық. Аңыздарға сүйенсек оның тоғыз басы бар, оның бір кесілген басының орнына тағы екі(кей деректерде үш) бас өсіп шығады және оның бір басы мәңгі жасайды. Гидраны Гера Гераклға кесел келтіру мақсатында өсірген. 

Антонио дель Поллайоло. Гераклдың лерней гидрасымен айқасы

Гераклдың екінші ерлігі
-----------------------

Геракл қасына Иолайды ертіп, Афинаның кеңесін тыңдап, мыстан жасалған қарумен жарақтанып, Лернаға аттанды. Гидра Лерна көлінің маңын мекен етіп, Аидтың жерасты патшалығына баратын жолды күзетіп отыр екен. Геракл батпақ арасындағы үлкен төмпешікке қарай аттанды. Оның жанында жартылай ағаштармен жасырынған үңгірдің аузы бар болатын. Үңгірден қаһарлы дыбыс шығып тұрды. Артынша сыртқа ұзын мойынды бірнеше бас шығады. Геракл құбыжықтан да шапшаң қимылдап, гидраға өзінің жебелерін ата бастайды. Гидра ашуланып, құйрығымен батырды құлатпақ болды. Алайда батыр тапжылмай, бір орында тұра берді. Геракл өзінің шоқпарымен гидраның бастарын бірінен кейін бірін құлата бастады. Артынша ол бір бастың орнына тағы да екі бас пайда болғанын байқады. Гидраға да көмек жетіп келіп, Гера жіберген шаян Гераклдың қимылдауын қиындатты. Осы уақытта оған көмекке досы Иолай келді. Ол шаянды алысқа лақтырып, оны өлтірді. Иолай гидраның бастарын өртей бастады, сол уақытта ол жерден екі бас шығуын тоқтатты. Гидра Зевстің ұлына қарсы тұра алмай, әлсірей бастады. Бір уақытта гидраның соңғы, өлмейтін басы да ұшып түсті. Геракл оны терең жерге көмді де, үстінен ауыр жартаспен басып қойды. Кей деректерде Ефрисфей Гераклдың бұл ерлігін оған Иолай көмектескендіктен, санамай койған деп те жазылады.
**Мэттью Дэвид Моррис** (ағылш. *Matthew David Morris*; туылды: 6 қаңтар 2003, Дулут, Джорджия, АҚШ) — америкалық әнші, рэпер, актер, биші. **MattyBRaps** және **MattyB** деген лақап аттарымен танымал. Әр түрлі танымал әндерге жасаған ремикстерін өзінің YouTube арнасына жүктеп, танымалдылаққа ие болды.

Өмірі және мансабы
------------------

Мэттью 6 қаңтар 2003 жылы, Джорджия штатының Дулут қаласында дүниеге келді. Оның үш үлкен ағалары және кіші қарындасы бар.

Мэттьюдің алғашқы өлеңі 22 маусым 2010 жылы шыққан *"I Believe in You"* өлеңіне жасаған ремиксі болды. Ал оның сатып алуға болатын алғашқы өлеңі 11 тамыз 2010 жылы шыққан *"Just the Way You Are"* өлеңіне жасаған ремиксі болды. 2012 жылдың соңында ол *Billboard Social 50* чартында *"That's the Way"* клипімен 11-ші орынды иеленді. Осы клиптің арқасында оның Facebook, Twitter және YouTube деген әлеуметтік желілеріндегі жазылушылар санын екі еселеп көбейтті.

Ол бірнеше рет телевидениеде де пайда болған. *Today*, *The Wendy Williams Show*, *Dr. Phil* және *The Queen Latifah Show* секілді телебағдарламаларында пайда болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  About - MattyBRaps Мұрағатталған 19 қыркүйектің 2019 жылы. Retrieved March 2, 2013.
2. ↑  MattyBRaps 7 Year Old.  Exceptional Family TV (4 қазан 2010).
3. ↑  9-Year Old Rapper MattyB Bounds Onto Billboard Social 50 Chart Retrieved July 11, 2013.
4. ↑  Billboard: 21 under 21, MattyB.  Billboard.com.
5. ↑  7-Year-Old Rapper Matty B. | The Wendy Williams Show.  Wendyshow.com (15 маусым 2011).
6. ↑  *Teen.com* Matty B Raps - Born This Way Rap.  Teen.com.

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт
* MattyBRaps Instagram-да
* MattyBRaps Twitter-де
**Плимутрок тауығы** (ағыл.**Plymouth Rock**) етті-жұмыртқалы тұқым. IXX ғасырдың 2-жартысында Америкада шығарылған. Шұбар ала т.б. түсті. Шұбар ала Плимутрок тауығы ***қара испан тауығы, ақ кихинкин, доминикан ала тауығы, доркинг, ява қара тауықтарын*** будандастыру арқылы шығарылған. Қоразы *306-4,3 кг*, мекиені *2,7-3,4 кг*. Жылына *160-170* жұмыртқа салады, жұмыртқасының орташа салм. *55-60* г. Шұбар ала Плимутрок тауығы. Украинаның құс өсіру ғылыми-зертеу институттарының тәжірибе шаруашылығында өсіріледі. Ақ түсті плимутрок тауығы Қазақстанның жергілікті тауық тұқымдарын жақсарту үшін пайдалынылады. 

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1976. 255-256 б.
Орташа айлық жауын-шашынОрташа айлық жауын-шашын
**Атмосфералық жауын-шашын** — ауа райы мен климат элементтерінің бірі; жер (немесе су) бетіне бұлттан жауатын не оның бетіне су буының қойылуы салдарынан тікелей ауадан бөлініп шығатын қатты немесе сұйық күйіндегі су. Бұлттардан жауатын атмосфералық жауын-шашынның ішінде мыналарды айырады: қарлы жаңбыр, соқта қар, жаңбыр, түйіршік қар, қиыршық қар, қиыршық мұз, бұршақ тағы басқалар. Жер беті мен нәрселерге ауадан бөлініп түсетін атмосфералық жауын-шашынның мынадай түрлері болады: шық, қырау, қылау, көкмұз (ожеледь). Бұлттардан бөлініп шыгатын атмосфералық жауын-шашын негізгі үш топқа бөлінеді: аң жауын, нөсер, сірікпе. Нөсер күйінде жауатын атмосфералық жауын-шашынның алдында нажағай ойнайды. Атмосфералық жауын-шашынның мөлшері жауған су қабатының қалыңдығын көрсететін миллиметрмен өлшенеді. Атмосфералық жауын-шашын жер бетіне біркелкі жаумайды. Ол атмосфераның жалпы циркуляциясының жүйесінде белгілі бір жердің алатын географиялық орнына, теңіздің жақындығына немесе қашықтығына, рельефке (таулар өздерінің жел жақ беткейлерінде ылғалды көбірек ұстап қалады) байланысты. Жер шарында жауын-шашын ең көп жауатын жер Үндістандағы Черрапунджи деген жер; мұнда 12 600 лшге дейін жаңбыр жауады, Сахара тағы басқалар. шөлдерде бірнеше жыл ішінде жаңбыр тіпті жаумайтын да кездер болады.  

Қазақстанда А. ж.-ш-ның ең көп жауатын өңірі – Алтай тауының батыс беткейлерінде (1500 мм), ал ең аз жауын-шашын Арал Қарақұмы мен Балқаш көлінің батыс жағалауында байқалады.

Дереккөздер
-----------

* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алматы, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

1. ↑  
	* Қазақ энциклопедиясы