**Сервал** немесе **Бұта мысығы** (лат. *Leptailurus serval*) - сүтқоректілер класының жыртқыштар отряды, мысықтәрізділер тұқымдасына жататын жабайы мысық.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Сервал орташа өлшемді, аяғы ұзын, бойы биік келген мысық. Денесінің ұзындығы 90-132 см, иық биіктігі 40-65 см-ге дейін жетеді, салмағы 8-18 кг. Сервал тұқымдастарының арасында ең ұзын сирақ және ең ірі құлақ (дене бітіміне қатысты есептегенде) иесі. Басы кішкентай, құйрығы салыстырмалы алғанда қысқа -30-45 см. Морфологиялық ерекшеліктеріне байланысты сервалдардың реңі гепраттарға ұқсағанымен( сары-сұр фондағы қара дақтар мен жолақтар ), желістер мен қарақалдар туысқаны болып саналады. Кеудесі, қарыны және тұмсығы ақшыл болып келеді. Құлақтары сыртқы жағынан сары немесе ақшыл жолақтары бар қара реңді.
Сервалдың әртүрлі географиялық нәсілдерінің реңдерінде айырмашылықтар бар. Дала және шөлейт аудандарда тұратын сервалдар ашық фонда үлкен дақтармен ерекшеленеді. Орман сервалдары - қарағырақ, жерге жақын және олардың дақтары кішірек; бұрын оларды "сервал тәрізді мысықтар" немесе сервалин жеке түріне бөлетін. Осы екі түр арасындағы ауысу тегіс, әсіресе олардың ареалдары бір-бірімен көршілес жерлерде болып келеді. Уганда мен Анголада қара фонда ірі дақтары бар, ал Гвинея мен Эфиопияда — ақшыл сары фонда ұсақ дақтары бар сервалдар мекендейді. енияның таулы аймақтарында қара сервалдар (меланисттер) кездеседі; мұнда олар популяцияның жартысына дейін құрайды. Күміс сұр дақтары бар ақ сервалдар тек еріксіз өмір сүруде ғана белгілі.

Түрлері және таралуы
--------------------

Сервалдар Африканың барлық аумағында кең таралған, Сахара, экваторлық аймақ ормандары және материктің шеткі оңтүстігі (Капская провинция). Сахарадан солтүстікке қарай (Алжир, Марокко) бұл аң қазір сирек кездеседі, бірақ шығыс және Батыс Африкада мекендеуі үйреншікті. Барлығы 14 түршесі белгілі: 

* *Leptailurus serval serval*, Танзания-дан до Капа провинциясын дейін (ОАР),
* *Leptailurus serval beirae*, Мозамбик,
* *Leptailurus serval brachyura*, Батыс Африка, Сахель, Эфиопия,
* *Leptailurus serval constantina*, Солтүстік Африка
* *Leptailurus serval hamiltoni*, шығыс Трансвааль,
* *Leptailurus serval hindeio*, Танзания,
* *Leptailurus serval ingridi*, Намибия, оңтүстік Ботсвана, Зимбабве,
* *Leptailurus serval kempi*, Уганда,
* *Leptailurus serval kivuensis*, Конго Демократиялық Республикасы,
* *Leptailurus serval liposticta*, солтүстік Ангола,
* *Leptailurus serval lonnbergi*, оңтүстік Ангола,
* *Leptailurus serval mababiensis*, солтүстік Ботсвана,
* *Leptailurus serval robertsi*, батыс Трансвааль (ЮАР),
* *Leptailurus serval togoensis*, Того, Бенин.

Өмір салты және тамақтануы
--------------------------

Сервалдар ашық кеңістікті бұта және шөп өсінділері бар, әдетте, судан алыс емес жерде қоныстанады. Олар шөл, құрғақ жазықтар мен ылғалды тропикалық ормандардан аулақ болады. Сервалдар, негізінен, сүмбелі жануарлар; олардың аңшылық белсенділігінің шыңы таңғы сағат 4-5 және кешкі сағат 10-11-ге келеді. Олардың негізгі азығы кеміргіштер, қояндар, дамандар және ұсақ антилопалар, сондай-ақ фламинго, цесар және басқа да құстар болып табылады. Ірі құлақтар мен жақсы дамыған құлақ оларға кеміргіштер мен аусылдарды бақылауға көмектеседі, ал ұзын аяқтар саванналардың жоғары шөбіне жылжуын жеңілдетеді және оның үстіне қарауға көмектеседі. Әрбір фоторецептор түс, пішін және қозғалысты бір мезгілде қабылдайды. Ұзын күшті аяқтарына қарамастан, сервал олжаны қудалай алмайды. Оның аң аулау тәсілі басқа мысық — қарақаланың аңшылық тактикасына ұқсас. Жоғары шөптегі скрадпен аң аулайды; қажет болған жағдайда ұшып бара жатқан құстарды қағып, үлкен тік секіру жасайды. Кеміргіштерді сервалдар жиі қазып, күзенді жыртып, ағаш алады. Олар жүзуді біледі. Сервалдар-өте нәтижелі аңшылар; орташа алғанда, олардың шабуылдарының 59% - ы олжа алумен аяқталады. Сервалдар жалғыз өмір сүреді. Олардың арасындағы түйістер сирек. Қауіп төнген жағдайда олар күтпеген секіріс жасап немесе жүгірудің бағытын күрт өзгерте отырып, жасырынып немесе жүгірумен құтылады, сирек кездерде ағаштарға да мініп кетеді.

Көбеуюі
-------

Сервалдардың көбеюі жылдың белгілі бір уақытына байланысты емес. Алайда, балапандары ареалының оңтүстік облыстарында, негізінен, ақпан—сәуір айларында пайда болады. Эструс кезінде әйел мен еркек бірнеше күн аң аулап, бірге демалады. Жүктілік кезеңі-65-75 күн. Балапандар \*\*\*-дың ескі індерінде немесе шөп арасындағы ұяларда туады; орташа есеппен алғанда — 2-3 марғау. Ана оларды 5-тен 7½ айға дейін сүтпен тамақтандырады. Бір жасқа толғанда олар анасынан кетіп, өз аумағын табады. Жас аналық жас текелерге қарағанда анасымен көбірек уақыт өмір сүреді. Сервалдардың жыныстық жетілуі 18-24 ай жасында келеді.

Популяция мәртебесі және қорғалуы
---------------------------------

Сервал көбіне кәсіп нысаны болып табылады, өйткені оның терісі Үлбір бұйымдарын жасауда қолданылады; ол сондай-ақ Африканың кейбір аудандарында өз етіне байланысты бағаланады. Сонымен қатар, оны үй құсышабуылына байланысты жояды. Соның салдарынан Африканың тығыз қоныстанған аудандарында сервалдар саны айтарлықтай төмендеді. Сервалдың Солтүстік кіші түрі "қауіп төнген түр" (Endangered) мәртебесі бар МСОП Қызыл кітабына енгізілген. Сервалдар үй жануарлары сияқты еріксіз қолға үйретілуі мүмкін. Сервалдың барлық кіші түрлері ll CITES қосымшасына енгізілген.

Гибридтер
---------

Сервалдың текелері гибридтерді бере отырып, кәдімгі үй мысықтарымен жұптаса алады. Сондай-аққарақалалысервалдардыңбудандары да белгілі-сервистер мен каравалдар. Үймысығы бар гибридтер "саванна"депаталады. Сондай-ақ, Ашермысықтардыңгибридтітұқымыныңпайдаболуытуралыхабарламаларболған, бірақкейіннен "ашерлер" сол "саванналар" болыпшықты.

1. 1 2  Breitenmoser, C. Henschel, P. & Sogbohossou, E. (2008). *Leptailurus serval*. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 22 наурыз 2009. Database entry includes justification for why this species is of least concern