recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Шетен сайрақ** (Turdus pilaris)-жоны әне иығы - сарғылт,басы және құйрықүсті - сұр, қоқшыл түсті едәуір ірі(96-125г) сайрақ.Бөтегесі және түсі-қандауыр сияқты шұбарланған тат түстес қызыл қоқшыл, тек қана бауырының ортасы- ақшылдау.Бұл - сыртқы кейпі және қылығы бойынша нағыз сайрақ типтес құс.Түзу және шапшаң ұшады,ұшып жүргенде қолтығындағы ақ түс көрінеді.Шақырысу дауысы - "чак...чак...чак",үріккен кезде - қатты шиқылдайды.Әуені - сыбызғыша сызылған әдемі үн және жағымсыз шиқыл мен ащы дауыс естіледі.
Шетен сайрақтың тек қана жұбымен өмір сүретін көптеген сайрақтардан айырмашылығы - сиректелген қауымдастық сияқты жұп топтарымен орын тебеді.Шетен сайрақтар топырақпен сыланған сайрақтарға тән тостаған тәріздес ұяларын жерден онша биіктетпей - 1,5-4 м ағаш басына орналастырады.Салындыдағы 4-7 тат түстес безендіруі бар көгілдір жасыл жұмыртқаларды аналығы 11-14 күн басады.Балапандар 10-14 күнде ұядан кетіп, әлі ұша алмағандықтан және әр алуан жыртқыштардан алғашқы күндері өліп қалатындары да аз емес.Шетен сайрақтар бір жазда екі рет балапан өргізу мүмкіндігі бар,бірақ Қазақстан бойынша нақтылы деректер жоқ.Бұлар кеш шыққан ұялас балапандар ұшқан ірі топқа жиналып,көшпенділенеді де,қарашаға дейін, Қазақстанның оңтүстігінде жидектердің жақсы түсімі болған жерлерден азық тауып,бүкіл қысты өткізеді.

##### Дереккөздер'

Құстар мектеп энциклопедиясы
**Галитоз** (*halitosis*; лат. *halitus* — дем алу грек. *-osis*) — ауыз қуысынан шығатын жағымсыз иіс. Галитоз көбіне ауыздың шырышты қабығының, қызыл иек пен тісттің қабынуының симптомы болады. Сондай-ақ Галитозға ішкі ағзалардың ауруға шалдығуы себеп болады. Мұндай жағдайда ауыздағы иіс оның ішіндегі әйтпесе ішкі ағзалардағы осыған себеп болып тұрған негізгі кеселді емдеп, жазғаннан кейін ғана кетеді.

Этиологиясы
-----------

Әлгінде айтқанымыздай, бұл кесел көбіне ауыздың гигиеналық жағдайынан туындайды. Яғни, ол ауыздағы бактериялар тіршілігі салдарынан пайда болады. Ал олар ауыздың шырышты қабығын, қызыл иек пен тіс қабын мекендейді. Ауыздағы бактериялардың өсіп-өнуіне шырышты қабықтың және тістің жегі (кариес), пародонтит, пародонтоз, гингивит, стоматит, оның ішінде герпестік стоматит секілді сырқаттары себеп болады. Сондай-ақ, галитоз ауыздың шырышты қабығының құрғауы салдарынан туындауы да мүмкін. Оған сілекейдің бөлінуінің азаюы, ауызды ашып ұйықтау, ауыз арқылы тыныстау, темекі тартып, арақ ішудің септесетін кезі аз емес. Кейде сарымсақ, жуа жеп, кофе ішкеннен кейін де ауыздың иістенуі ықтимал.

Галитоздың ішкі ағзадағы сырқаттардың салдарынан пайда болуы мүмкін екенін жоғарыда айттық.

Ондай кеселдердің қатарына мыналар жатады:

* Тыныс жолының бронхоэктаз сияқты аурулары мен өкпенің абсцесі;
* Асқазан - ішек жолының сырқаттары, оларға гастрит, гастродуоденит, асқазан жарасы және басқа да науқас түрлері жатады;
* Мұрын ішінің тонзиллит, ринит сияқты созылмалы қабыну кеселдері;
* Бүйрек жұмысының жетімсіздігі, азотемия. Ондайда ауыздан аммиактың, несептің исі шығады.
* Диабеттік кетоацидоз, мұндайда ауыздан жеміс дәміндей тәтті иіс шығады.

Емдеу жолдары
-------------

Егер галитоздың себебі ауызға дұрыс күтім жасалмауы, гигиеналық талаптардың сақталмауы болса, онда дұрыс тіс қылсабын сатып алып, ауызды жүйелі түрде мұқият тазалауды әдетке айналдыру керек. Ал ауыздан шығатын иіс ауыздағы әйтпесе ішкі ағзалардағы ауруға байланысты болған жағдайда стоматолог - дәрігерге әйтпесе басқа да салалық дәрігер-мамандарға көріну керек. Себебі, галитоз, түптеп келгенде, ауыз іші мен ішкі ағзаларда пайда болған сырқаттың салдары, соның хабаршысы ғана. 

Сағыз шайнап, хош иісті заттар пайдаланғанмен, олар ауыздағы иістің түпкі себебін жоя алмайды. Біраз уақыт басылғанмен, ауыздың иістенуі, ауыздан иіс шығуы одан әрі жалғаса береді. Галитоздың алдын алудың да, одан біржола құтылудың да, негізгі шаралары ауызды мұқият тазалап тұру мен оның ішіндегі кеселдерді және ішкі ағзалардағы ауруды анықтап, емдеп - жазу болып табылады

Дереккөздер
-----------

1. 1 2
2. ↑  Галитоз
**Шетелдік жеке тұлғаларға салық салу** - басқа мемлекеттің аумағындағы жеке тұлғалардың табыс салығын төлеу жөніндегі заң жүзінде белгіленген міндеттемесі. мемлекеттер мен азаматтар арасындағы экономикалық қатынастар тұрақты тұратын мекеннің болуы қағидатын айқындайды. Егер шетелдік азамат осы мемлекетте жылдың көп бөлігін өткізет болса, оның өмірлік мүдделерінің дені осы мемлекетте деген сөз, демек ол табыс салығын осы мемлекетте төлеуге тиіс. Халықаралық тәжірибеде көбінесе азаматтың 183 күнтізбелік күннен астам осы елде тұрақты мекендеуі өлшем ретінде алынады. Кейбір елдерде тұрақты тұратын жерін (резиденттігін) айқындау үшін күнтізбелік жыл емес, салықтық жыл есептеледі, ал оның күнтізбелік жылмен үйлеспеуі мүмкін. Осыған байланысты табыс салығы төленетін жерді айқындау мақсатымен тұрақты тұрғын үйінің орналасқан жері, азаматтығы сияқты қосымша белгілер басшылыққа алынады. Бұл мәселелер қос салық салудан құтылу туралы келісіммен реттеледі. Салық төлеу туралы міндеттемені айқындау үшін тұрақты мекен қағидатымен қатар, азаматтық қағидаты пайдаланады. Халықаралық құқық актілерінде осы мемлекеттің азаматтары мен шетелдіктің бюджет алдындағы міндеттемеде тең құқылығы белгіленеді.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
Қабырға суреті (б.з. 1 ғ.) Помпей, бірнеше ұрпақ банкетін бейнелейді
**Ежелгі Рим мәдениеті**. Рим мәдениеті көне дәуір мәдениетінің қорытындылаушы кезеңі болды. Ежелгі Рим мәдениетінің қалыптасу кезеңінде (б.з.б. 8 — 4 ғасырлар) этрустардың сәулет өнері үлгілерін бойына сіңірді. Ежелгі ғибадатханалар (Римдегі Капитолийлік Юпитер ғибадатханасы), кескіндеме үлгілері мен сән және қосалқы өнері этрус өнері үлгілерін бойына сіңірді. Б.з.б. 2 ғасыр мен 1 ғасырдың 1-жартысында базиликалар мен термалар салына бастады. Б.з.б. 3 — 1 ғасырлардағы бейнелеу өнерінде портреттік мүсін ескерткіштер мен сыралғылар кең тарады. Бертінгі республика дәуірінде мүсін өнерінен эллиндік бағыт орын алып, грек ескерткіштерінен жаппай көшіру дәстүрге айналды. Монументтік сәндік кескіндеме жоғары сатыға көтерілді, мозаика мен глиптика өнері қанат жайды. 

Папирус шиыршығын ұстаған адамның фрескалық портреті, Помпей, Италия, 1 ғасыр
Сәулет өнері империяның гүлдену кезеңінде (б.з.б. 1 ғасырдың 20-жылдары — б.з. 2 ғасыр) шарықтау биігіне көтерілді. Осы тұста арка мен ордердің, ғимаратты қабырға өрнек және мүсін ескерткіштерімен, мәрмәрмен безендірудің рөлі артты. Сәулет өнері бірте-бірте император мен империяның ұлылығын дәріптеу құралына айналды. Ежелгі Римдегі ең ірі амфитеатр — Колизей, Трая заманында — Рим қаласындағы форумдар (111 — 114, арх. Дамаскілік Аполлодор), Адриан кезіндегі ежелгі замандағы күмбезді құрылыстардың ең ірісі — Пантеон ірге көтерді. Рим театры ән, 

музыка, бидің басын қосқан тұрмыстық күлдіргі сахналарда өрбіді. Б.з.б. 300 жылы ш. ұлттық ателлана комедиясы (маска киген 4 кейіпкер) дүниеге келді. Б.з.б. 3 ғасырдың аяғында халық сауығының бір түрі — мим кеңінен дамыды. Осы кезеңде трагедия (претекста) мен комедияның 

Стабиядан келген отыратын әйел бейнеленген қабырға суреті, біздің заманымыздың 1 ғасыры
(паллиата) жаңа түрлері пайда болды. Алғашында ойын-сауықтар ғибадатханалар жанында қойылды. Тұңғыш театр ғимаратын б.з.б. 55 — 52 жылы сәулетші Помпей тастан тұрғызды. Шамамен б.з.б. 4 ғасырда масканың пайда болуы актерлік өнердің дамуына кең жол ашты. Әйелдер рөлін ерлер орындады. Империя дәуірінде цирк ойындары, әсіресе ежелгі амфитеатрлар мен Колизейде қойылған гладиаторлар сайысы, аңшының қауіпті аңмен айқасын көрсету өріс алды. Рим театры, драматургиясы дүниежүз. театр өнерінің дамуында үлкен рөл атқарды. 

Эллиндік мәдениет әсерімен дамыған Рим музыкасында тұрмыстық музыкалық-поэтикалық жанрлар (жеңіс, үйлену, дастарқан басы, қазаға байланысты әндер) қалыптасты. Поэзия мен музыка тығыз қарым-қатынаста дамып, Рим драмаларына речитативті сипаттағы музыкалық нөмірлер енгізілді. Классик. музыканы орындауда кифара және авлоспен бірге арфа іспетті псалтериум, самбика деп аталатын аспаптар да қолданылды. Хор мен оркестр сүйемелімен орындалатын пантомималардың Р. музыкасын дамытудағы рөлі ерекше. Әскери легиондарда үрлемелі оркестрлер жұмыс істеді. Рим цирктері мен театрларында көп адам қатысқан хор ансамбльдері (көбіне оркестрдің сүйемелдеуімен) өнер көрсетті. Жалпы Рим мәдениетінің бүкіл Еуропа мемлекеттері мәдениетінің қалыптасуы мен дамуында маңызы зор болды.
**Тереңдіктер құрылысының картасы** - Белгілі бір аумақ ауқымында жер қыртысы терендікгерінің құрамы мен калыңдығын, платформаның кристалдық іргетасының, қатпарлы және орогендік алқаптардың бетбедерін, құрылымдық-формациялық кешендер мен жікқабаттарды бір-бірінен даралайтын жазықтықтардың бетбедерін, түрлі масштабты және түрлі генезисті жарылымдарды, аталған аумақтың жерсілкінулер және жанартаулар әрекеті тұрғысынан анықталған бүгінгі белсенділік дәрежесін кескіндейтін карта. Мұндай карталар жер қыртысы терендікгерінің құрылыс ерекшелікгерін саралау мақсатында жасақталады, оларды
дайындауда геофизикалық материалдар кеңінен пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0

﻿
**Аралас егіс**  — бір танапта дақылдың екі не одан көп түрін бір уақытта өсіру. Оның біржылдық дақылдар қоспасы, сүрлемдік және бұршақ тұқымдас дақылдар қоспасы, көпжылдық шөптер және бұршақ тұқымдас дақылдар қоспасы сияқты үш түрі бар. Біржылдық дақылдар қоспасы (судан шөбі мен сиыр жоңышқа, арпа не сұлы мен асбұршақ) республиканың солт. аймағында егіледі. Мыс. судан шөбі таза егістігінің әр га-нан 37 ц, оның асбұршақпен қоспасынан 43 ц, сиыр жоңышқа мен сұлы қоспасынан 59 ц пішен өнімі алынады. Сүрлемдік және бұршақ тұқымдас дақыл қоспасы (яғни сүрлемдік жүгері мен соя) Қазақстанның барлық аймақтарында егіледі. Мұнан алынған жемшөп өнімінің құрамындағы қорытылатын протеин мөлш. 30-35% артады. Көпжылдық шөптер және бұршақ тұқымдас дақылдар қоспасының түрлері (беде мен қылтықсыз арпабас, эспарцет пен еркек шөп және беде, жима тарғақ, беде мен шалғындық бетеге т.б.) өте көп. Ол жергілікті жердің ауа-райына байланысты таңдалады. Жалпы А. е. ылғалды, жарықты, топырақ құнарын тиімді пайдалануға мүмкіндік беріп, таза егістермен салыстырғанда әр га-дан алынатын өнімді арттырады. Өнімнің сапасын жақсартады, қорытылатын протеин мөлшерін жоғарылатады. Тиімді агротехникалық шараларға: шөп түрлерін дұрыс таңдау, олардың қолайлы арақатынасын, себу мөлшерін, егу тәсілін белгілеу т.б. жатады. Бұршақ, астық тұқымдас дақылдардың көк балаусасы бірінші дақыл гүлдей бастаған кезде немесе жаппай гүлдегенде орылып алынады.
**Абай күні** — Қазақстан Республикасының мерекелік күнтізбесіне енген күн. Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысымен 10 тамыз Абай күні болып белгіленді. Бұл мереке 2020 жылы аталып өтілетін Абай Құнанбайұлының 175 жылдық мерейтойының қарсаңында бекітілді. Мереке ресми демалыс күні болып саналмайды.

Тарихы
------

«Қазақстан Республикасындағы мерекелік күндердің тізбесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 31 қазандағы №689 қаулысына толықтыру енгізу туралы «Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» 2001 жылғы 13 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Заңының 4-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі ҚАУЛЫ ЕТЕДІ: 1. «Қазақстан Республикасындағы мерекелік күндердің тізбесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 31 қазандағы № 689 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2017 ж. № 53, 343-құжат) мынадай толықтыру енгізілсін: көрсетілген қаулымен бекітілген Қазақстан Республикасындағы мерекелік күндердің тізбесі: мынадай мазмұндағы 22-1-тармақпен толықтырылсын: «22-1. Абай күні – 10 тамыз».

Әдебиеттер тізімі
-----------------

1. ↑  10-тамыз Абай күні қазақстандықтарға демалыс беріле ме?
2. ↑  'Қазақстанда 10 тамыз Абай күні болып белгіленді
**Арал батыр**  (туған-қайтыс болған жылы белгісіз) — қолбасы. Қалмақтарға қарсы соғыстарға қатысқан. Алшын тайпасының Кете руынан. Әжібай Болпышұлы бидің інісі. Жоңғарларға қарсы Абылай хан бастаған ұрыстарда көрсеткен ерліктері Олжабай Нұралыұлының "Сабалақ" дастанында суреттелген. Кіші жүздің 10 мыңға дейін жеткен біріккен қолын басқарған Арал батыр қазақ елінің Ресейге бодан болуына қарсы болды. 1738 ж. Әбілқайыр ханды қолдаған ру басылары Ресейге бодан болуға екінші рет ант бергенде құжатқа қол қоюдан бас тартқан. Арал батыр Жемнің төменгі ағысындағы Бақашы әулиенің қорымына жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Терехин атындағы көше**.
Көшеге Кеңес Одағының Батыры Николай Иванович Терехиннің есімі (Алматы қаласы атқару
комитетінің 09.02.1982 №4/69 шешімі) берілген. Терехин Николай Иванович (1901-1978) Алматы
облысының Түрген селосында дүниеге келген. Азамат соғысына қатысқан. Дивизия командирі
болған. Ұлы Отан соғысында Шпрей және Эльба өзенінен тездетіп өтуде батырлық көрсеткен.
Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Дулатов, Котельников атындағы көшелерменқиылысады.
Бұрынғы атауы - Извилистая көшесі. Көшенін ұзындығы - 700 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Фархат Фаритұлы Тамендаров** (18.6.1959 жылы туған, Алматыда) - ақын. Алматы энергетикалық институтын бітірген (1981). 1983 - 90 жылы." Алматы облысы комсомол комитетінде бөлім меңгерушісі, Алматы қаласындағы Әуезов аудандық партия кызметінде бөлім менгерушісінің орынбасары, 1990 - 91 жылы. "Түсті металл" ғылымында- өндірістік бірлестігінің директоры қызметтерін атқарған. 1991 жылдан "Ал-Афи лтд" кұрылыс компаниясының директоры. "Үш меруерт" (1990), "Солнце светлого сияние" (2002), "Алакандағы айна" кітаптарының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Фарух Легари
**Фарух Легари**(Сардар Фарук Ахмед Хан Легари, урду: **سردار فاروق احمد خان لغاری**) 
(1940 ж. мамырдың 29-ы), - Пәкістанның президенті (1993 - 1997). 

Пенджабтың Дера Гази Хан аумағының Чот Зарин ауылында дүниеге келген. Саясаткерлердің отбасынан шыққан. Әкесі Сардар Мұхаммед Хан Легари және атасы Науаб Сир Мұхаммед Жамал Хан Легари министрлер еді.

Лахордағы Aitchison College мектебін және Forman Christian College бітіріп Оксфорд университетіне түседі.
Пәкістанға оралғаннан кейін Шығыс Пәкістанда (қазір Баңладеш) қызмет етеді. Әкесі өлгеннен кейін, тайпасының сардары болып кетті.

Зия-үл-Хақтың кезінде бірнеше рет үйінде тұтқындалған еді.

1993 жылының қараша айның 14-інде Пәкістанның президенті болып кетті. 1997 жылының желтоқсан айының 2-сінде орнынан кетті.

70-ыншы жылдардан бастап, Пәкістан халық партиясының мүшесі еді. 2004 жылынан бастап Пәкістан Мұсылман Лигасына көшті. Оның басшысы болып кетті, ұлы - Ауаис оның орынбасары болып кетті. 

Оның үлкен баласы Жамал Легари Сенатқа сайланған еді. Оның қызы - Фарьял Легари Дубайда Шығанақ Болжау Орталығында зерттеуші болым істейді.
**Аралас жекпе-жек өнері** (ағылш. *MMA* - mixed martial arts) — көптеген техникалардың, мектептер мен жекпе-жектің үйлесіміне ие жекпе-жек өнері. MMA - бұл толық түйіспелікті қажет ететін, тұрыста да (клинч), еденде де (партер) соққы техникасы мен күресті қолданатын жекпе-жек. "Mixed Martial Arts" термині 1995 жылы ММА-ның алғашқы ұйымдарының бірі Battlecade президенті Рик Блуммен ұсынылып, кейіннен басқа елдерде тұрақты қолдануды тапты.

Форт-Беннингтегі аралас жекпе-жек
Қазіргі таңда MMA спорттың ең жылдам дамып бара жатқан түрлерінің бірі болып табылады, оны жекпе-жек көрсетілімдерінің көрсеткіштері, БАҚ-тағы жарықтандыру, MMA-мен байланысты тауарлар санының өсуі көрсетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Дана Уайт ММА туралы.  AllBoxing.ru (30 маусым 2010). Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 қаңтар 2012.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 2 қыркүйек 2010.
**Арал албырты**  (Salmo trutta aralensіs) – *албырт тұқымдасына жататын жыртқыш балық*. Арал теңізінде тіршілік еткен. Соңғы 30-40 жылда ол туралы ешқандай дерек кездеспеген, жойылып кетуі де мүмкін. Дене тұрқы 100 см, салмағы 13 – 14 кг. Денесі жұмыр, арқасы қара қоңыр, күмістей аппақ бүйірінде х тәрізді қара дақтары бар, май қанаты бауырында орналасқан. Жақтары мен ауыз қуысында майда тістері болады. Осы белгілері Арал албыртын Арал суындағы басқа түрлерден ерекшелендіреді. Арал албырты – өткінші балық. Уылдырығын қараша-желтоқсан айларында Әмударияға шашады. Майшабақтары теңізге шыққанша 2 жылдай өзендерде тіршілік етеді. Бұрын Арал теңізінде бірен-саран ауланатын, Әмударияда да кездесетін, осы өзенмен Кафирниган және Вахш салаларына дейін өрістейтін. Осы маңайда Әмудария бахтағымен будандасуы мүмкін болатын. Қолдан өсірілмеген, бұл түрдің қалпына қайта келуін Әмудариядағы жергілікті бахтахты пайдаланып іске асыру мүмкін сияқты, бірақ оның да әуесқойлық аулануын шектеу қажет. 

Арал албырты майда балықтармен және ірі шаянтәрізділермен қоректенеді. Ол өте дәмді балық, бірақ кәсіптік маңызы жоқ. Саны аз, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы I том
2. ↑  Биология 6 сынып. Алматы, «Атамұра», 2006 2-басылымы
**Әли Улви Хүнкәр** (1961 жылы Измир қаласында дүниеге келген) – театр және кино актері, сценарийші 

Мимар Синан университетін, Мемлекеттік консерваторияның театр бөлімін бітіргеннен кейін, 1988 жылы Диярбакыр мемлекеттік театрында кәсіби түрде актерлік қызметіне бастады. Мемлекеттік театрға ауысқаннан кейін актерлік қызметімен қатар режиссер көмекшісі және режиссер болып жұмыс істеді. Жеке телеарналарға телехикаялардың сценарийлерін жазумен де айналысты. 1998 жылы Борнова Анадолы лицейінде дәріс берді. «Kırık Kanatlar» фильмінде Ататүріктің рөлін ойнаған.

Жүлделері
---------

«Ең үздік сценарий» - 2006 жыл Yunus Nadi жүлдесі

Фильмографиясы
--------------

### Сценарийші

* Yersiz Yurtsuz - 2007 жыл
* Gözyaşı Çetesi - 2006 жыл
* Sultan Makamı - 2003 жыл
* Yeditepe İstanbul - 2001 жыл
* Cesur Kuşku - 2001 жыл

### Рөл сомдаған фильм

«Kırık Kanatlar» - 2005 жыл

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Трилогия** (гр. '**trі'** – үш, *logos* – сөз, ілім) – мазмұн-мағынасы, сюжеті жағынан бір-бірімен тығыз байланыста, негізгі кейіпкерлері ортақ келетін, өзара жалғасқан, тұтас үш бөлімді туынды. 

Авторы бір шығармалардың әр бөлімі жеке туынды болып та қабылданады. Трилогияны құрайтын әр шығарма бас-аяғы бүтін, өз алдына дербес туынды болып келеді, әрқайсысының өз оқиға желісі, бөлек бітімі болады. Басты кейіпкерлер үш шығармаға бірдей ортақ болса, олардың әрқайсысында басты тұлғалар өміріндегі түрлі кезең суреттеледі. Үш шығарма бірімен-бірі қабысып, сабақтаса келіп, бірін-бірі мағына-мазмұн жағынан толықтырады. Эсхилдің «Орестея», Фридрих Шиллердің «Валленштейн», Алексей Николаевич Толстойдың «Иван Грозныйдың өлімі», «Борис патша», Максим Горькийдің автобиографиялық романы, Уильям Фолкнердің «Ауыл», «Қала» романдарын айтуға болады. 

Ал қазақ қаламгерлерінің үздік трилогиялары - Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы:

1. "Алмас қылыш",
2. "Жанталас",
3. "Қаһар".

Әбдіжәміл Нұрпейісовтың «Қан мен тер» трилогиясы: 

1. «Ымырт»,
2. «Сергелдең»,
3. «Күйреу» атты кітаптардан тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
**Пышақ** – кесуге, тілуге арналған өткір жүзді қару. Ол кесетін жүз бен саптан тұрады. Жүзі кейде бір жағынан, кейде екі жағынан қайралады. Әдетте пышақтың жүзі болаттан жасалады. Қазіргі кезде пышақтың жүзі көміртекті немесе қосынды болаттан жасалып жүр. Ол арнайы термомеханикалық өндеуден өтеді. Әртүрлі құралдардың өткір жүзі, кесетін бөлігі де «пышақ» деп атала береді. Мысалы, сүргінің, еттартқыштың, бульдозердің пышағы, т.б. көне пышақтар ежелгі тас дәурінде пайда болған. Алғашында пышақты тастан жаңқалап жасаса, кейін ол бадам дәні тәрізді сопақша пішінге ие болды. Кейінірек пышақтар ағаштан немесе сүйектен сап жасала бастады. Обсидиан сияқты тау жынысы құрылымы күрделі пышақтарды жасауға мүкіндік берді.

Дереккөздер
-----------

1100 қызықты деректер.
**Нағи Ілиясов ауылы** (1997 жылға дейін — *Қаз ССР 50 жылдығы атындағы ауыл*) — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Нағи Ілиясов ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы – Тереңөзек ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде, Мәдениет каналының бойында орналасқан. Жер көлемі-17549 га.

Халқы
-----

1999 жылы тұрғындар саны 2291 адам (1173 ер адам және 1118 әйел адам) болса, 2009 жылы 2217 адамды (1117 ер адам және 1100 әйел адам) құрады.

Тарихы
------

1931 жылы құрылып, ең бірінші "Мақпалкөл" совхозы деп аталған. 1940 жылы - "К.Маркс совхозы", 1970 жылы - "Қаз ССР-іне 50 жыл" совхозы деп аталған. 1992 жылы ауылға ҰОС ардагері Нағи Ілиясовтың аты берілген. Ауыл 1966-1996 жылдары бұрынғы Тереңөзек ауданының күріш өсіретін кеңшарының орталығы болып келген. Кеңшар негізінде ЖШС жұмыс істейді.

Ғимараттар
----------

Ауылда соңғы жылдар ішінде "Абзал и К" компаниясының демеуімен салынған ғимараттар бар. Олар: сауда орталығы, мәдениет үйі, мешіт,мұражай спорт кешені, футбол алаңы және т.б.

Шаруышылығы
-----------

Халықтың негізгі шаруашылығы - күріш өсіріп, өңдеу. Жиналған күріш "Абзал и К" компаниясына жеткізіліп тазартылған соң, өңдеуге жөнелтіледі. Зауытта сағатына 5000 тонна күріш өндіретін кәріс, қытай техникалары қолданылады. Осы технологиялық құралдар арқалы күріш Қазақстандық және Ресейлік стандартқа сай ақталып, дүкендерге жіберіледі. Өнім сапасы лабараторияда жіті тексеріліп отырады. "Абзал и К" компаниясынан өндірілген күріштің 40%-ы экспортталады. 
Мал шаруашылығымен жеке шаруашылықтар айналысып, сиыр, жылқы, қой малдарын өсіреді (Ірі қара-1947О.; Сиыр-767; Қой-628; Ешкі-675; Жылқы-670; Тауық-269).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтайландыру жұмыстары
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халық санағы Мұрағатталған 13 мамырдың 2013 жылы.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Қызылорда облысы Сырдария ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Айдарлы •
 Ақжарма •
 Амангелді •
 Бесарық •
 Жетікөл •
 Қалжан Ахун •
 Қоғалыкөл •
 *Мәлібаев* •
 Нағи Ілиясов •
 Сейфуллин •
 Тереңөзек •
 Тоқмағанбетов •
 Шаған •
 Шіркейлі •
 Іңкәрдария •
 *№8-темір жол айрығы* •
 *№9-темір жол айрығы* 
 |

 |
Әбішев Әлжаппар
**Әбішев Әлжаппар** (15.10.1907 жылы туған, қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы) — Қазақстанның Халық жазушысы (1985). 

Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қамбар бұтағынан шыққан.

Тұңғыш әңгімелері *"Завал"* (1936), *"Еңбек ері – ел еркесі"* (1938) жұмысшылар өмірін суреттеуге арналған. Ертеректергі шығармаларының бірі *"Армансыздар"* повесіне қазақ шаруаларының өмірін суреттесе, *"Төлеген Тоқтаров"* (1944), *"Саржан"* (1945), *"Үлкен жолда"* (1948), *"Терең тамырлар"* (1952), повестерінде, *"Жас түлектер"* (1945), *"Сахара сәулеті"* романында, *"Намыс гвардиясы"* (1942, М. Әуезовпен бірігіп жазған), *"Отан үшін"* (1949), *"Жолдастар"* (1940), *"Қырағылық"* (1941), *"Мен өлмеймін"* (1948), *"Достық пен махаббат"* (1947) пьесаларында. 

Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы қазақ халқының майдандағы, елдегі жанқиярлық қажыр-қайратын, олардың жеңіске деген сенімін шынайы көрсетеді. *"Достық пен махаббат"* пьесасы кезінде қазақ драматургиясына қосылған үлкен үлес ретінде бағаланды. *"Бір семья"* (1948), *"Күншілдік"* (1954), *"Кім менің әкем?"* (1957), *"Белгісіз батыр"* (1966), *"Армандастар"* (1966), *"Сәкен"* (1965), *"Мансап пен ұждан"* (1977), *"Көлеңкелер қалай жоғалады"* (1978), *"Мәди"* (1977), *"Нұрлы жаңбыр"* (1981), *"Кәусар"* (1982), *"Ажалсыз адам"* (1983), *"Сәкен аманаты"* (1987) пьесаларында адамгершілік, мораль тақырыптарын қозғады. *"Найзағай"* (1969), *"Атыңнан айналайын"* (1988) романдарына халық композиторы Мәдидің өмірі мен шығармашылық жолы өзек болды. *"Шерлі шежіре"* эссе кітабында қаламгер өзі көріп, куә болған заман тақсыретін, замандастарының мінез-құлқын өз көзқарасы елегінен өткізе отырып әңгімелейді. 

Жазушының айрықша атап айтарлық табыстарының бірі – оның сан алуан тақырыптарға жазған драма шығармалары ұзақ жылдар бойы республика облыстық театрлары сахнасында үзбей қойылып келеді. Осынау толымды еңбегінің арқасында Әбішев қазақ театры ардагерлерінің бірінен саналады. Шығармалары шет тілдеріне аударылған. Әбішев Еңбек Қызыл Ту, Халықтар Достығы, екі мәрте "Құрмет Белгісі" орденімен және медальдармен марапатталған.

Марапаттары
-----------

* Еңбек Қызыл Туы ордені (01.03.1959)
* Қазан революциясы ордені (21.10.1977)
* Халықтар достығы ордені (14.10.1987)
* 2 Құрмет Белгісі ордені (31.01.1939; 16.11.1945)

Дереккөздер:
------------

1. ↑  «Қаракесек шежіресі», екінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Т.А. Еңсебаев. Кітаптың таралымы – 500 дана. 2017
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
3. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
4. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Пысу.** Қорқу, зәресі үшу деген анықтама берілген
түсіндірме сөздікте. 

> 
> «*Келіпті деп бір ку мысық, Тышкан біткен кетті пысып*» (Ө. Түрманжанов, Менің кітаб.).
>   
> 
> «*Жылқышының бәрі қорқып, пысып жүр*» (М. Әуезов, Таңд. шығ.).
> 
> 
> 

«*Пысу*» етістігінің мағынасы сртеректе қазақ тілінде де өзгеше болған деген болжамға басқа түркі тілдері деректері жетектейді.

Қырғыз тілінде — пыс, ноғайша — пысув (пыс) түлғалы сөздер қазақ тіліндегі «*жасырыну, тығылу, көзден таса болу*» деген мағыналарда қолданылады. Ал якут тілінде «*жасыру, тығу, бой тасалау*» мағыналарын —«*кистээ*» дыбыстық құрамдағы сөз жеткізе алады. Сөз түбірі бүл тілде «*кис*» немесе «*кист*» деп қарасақ, қырғыз, ноғай тілдеріндегі «*п*» дыбысы орнына «*к*» қолданылып түр. Бүл да түркі тілдеріне тән заңдылықтан туған қүбылыс. Сөйтіп, сөздің алғашқы мағынасы — жасырыну, тасалану, тығылу. Демек, қорқу, зәресі үшудан қүтылудың шарасы, айласы ертеректе «*пыс*» сөзі арқылы түсіндірілген. Жорамалымыздың дүрыстығын түркі жазба ескерткіштері одан әрі қуаттай түседі. Онда пус — жасырыну, тығылу мағынасында.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Әли Амантайұлы Көмекбаев** - 1961 жылы 21 қаңтарда Шымкент қаласында туған.
Қазақ химия-технологиялық институтын (1988) инженер-механик мамандығы бойынша; ¥лттық мемлекеттік басқару
жоғары мектебін (1996), «Әділет» жоғары құқық мектебін
(2000) заңгер мамандығы бойынша бітірген.
1978 жылдан - от жағушы, кесуші, жартылай автоматшы,
жүк тиеуші; Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1988
жылдан - ҚазХТИ зертханашысы, Мәскеу авиациялық-технологиялық институтының аспиранты, жобалау-құрылыс кәсіпорнының механигі. 1995 жылдан - ¥МБЖМ
тыңцаушысы. 1996 жылдан - Шымкент қаласы әкімі аппаратының маманы. 1998 жылдан - ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің бас маманы. 2004 ж т
дан - агенттік төрағасының орынбасары.
2009 жылдың қыркүйегінен - «¥лттық мемлекеттік 
керлер құрамын басқару орталығы» 
Үйленген. Жұбайы - Көмекбаева Замира Жайлыбайқык
Қызы - Кәмшат (2000 ж. т.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
**Қатыршат Шапағатұлы Шүленбаев** (5.3.1937, Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 21.6.1998, Алматы) – философ ғалым, философия ғылымдарының докторы (1986), профессор (1987). Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген (1959). 1972 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтында философия кафедрасының меңгерушісі болды. 1970 – 1980 ж. ғылыми жұмысының негізгі бағыты – ғылыми атеизм және тарихи материализм мәселелері. 1991 жылдан бастап тәуелсіз Қазақстандағы дінтану мектебінің қалыптасып, дамуына елеулі еңбек сіңірді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
**Әли Гүл** (1958 жылы Адана қаласында дүниеге келген) – түрік театр және кино актері, дыбыстаушы.

Биографиясы
-----------

Театр бөлімін бітіргеннен кейін, шығармашылық өмірге әуесқой театр бірлестіктерінде жұмыс істеп бастаған. Ankara Birlik Tiyatrosu мен Ankara Sanat Tiyatrosu сияқты жеке бірлестіктерде қызмет атқарып, қойылымдарда ойнады. Ankara Sanat театрында көптеген рөлдер сомдаған. Çağdaş Sinema Oyuncuları Derneği-нің мүшесі болып, фильмдерді дыбыстау жұмысымымен де айналысқан. Amerikan телехикаясындағы Hannibal Smith ойыншысын дыбыстауы арқылы танымал болған.

Фильмографиясы
--------------

* Renkli - Türkçe - 1999 жыл
* Kaç Para Kaç - 1998 жыл
* Kopgel Taksi - 1995 жыл
* Kaygısızlar - 1994 жыл
* Kaynanalar - 1974 жыл

Дереккөздер
-----------
**Қатынқарағай** — аңыз Шығыс Қазақстандағы жер атауына байланысты туған аңызда таулы, карағайлы өлкеде Мүсілім деген жесір әйелдің жалғаз қызы болғандығы. Оны терімшілікпен, ашпылықпен асырағандығы айтылып, бір жылы боранды қыста кішкентай қызы ауырып қалғандықтан Мүсілімнің күндегідей аңға шыға алмауы сөз етіледі де, одан әрі оқиға шиеленісіп, қызы ұйықтаған кезде аңға шығып кеткендігі әңгімеленеді. 

Жолда жаралы қоян кездесіп, қуа- қуа үйінен ұзап кеткенін білмей, боранда адасуы, осы кезде Мүсілімнің үйіне екі салт атты келіп, кішкентай қыздың екеуінің алдында көз жұмғандығы, екеуі қараңғы түскенше әйелді іздеп таппауы, ауыл болып іздеп, бес күннен кейін ғана қалың қардың арасынан тізерлеген күйі өліп қалған Мүсілімді қызының қасына жерлеуі жан күйзеліске толы сыр болып шертіледі. Осыдан кейін ол өлке Қатынқарағай аталып кеткен екен. 

Аңыз Шығыс Қазақстан облысының Қатынқарағай, Марқакөл өңірлерінен жазылып алынған. Қолжазба нүсқасы Шығыс Қазақстан мемлекетінің унтінің қазақ әдебиеті кафедрасының қоры мен Әдебиет және өнер интының Қолжазба және мәтінтану бөлімінде сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Ғарыштық зерттеулер институты** – Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігінің ғарышты зерттеу мәселелерімен айналысатын ғылыми-зерттеу мекемесі. 1991 ж. құрылған. Институт құрамында 2 бөлім (қашықтан зондылаудың матем. мәселелері; металл физикасы және ғарыштық материалтану) және 2 орталық (ғарыштық ақпараттарды қабылдау және өңдеу; геоақпараттық жүйелер) бар. Институт ғылым-зертттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: қашықтан зондылаудың, ғарыштық мониторингтің, сондай-ақ табиғи-аумақтық кешендерді зерттеу және басқару үшін геоақпараттық технологияның ғыл. негіздерін жасау; ғарыштық материалтану және металл физикасы. Ин-т ғарыштық мониторинг деректері, матем. модельдеу және геоақпараттық жүйелер технологиясы әдістері негізінде Қазақстан аумағындағы экологиялық табиғи-ресурстық мониторинг жүйелерін құру саласындағы зерттеулер жөнінде жетекші мекеме болып есептеледі. Институт құрылғаннан бері Байқоңыр ғарыш алаңының экол. қауіпсіздік мәселелерін зерттеп келеді. Ғ. з. и. жетекші мекеме ретінде «Мир» орбиталық станция бортындағы қазақстандық ғарышкерлердің (Т.О.Әубәкіров, 1991; Т.А.Мұсабаев, 1994, 1998) ғылыми-зерттеу және тәжірибе жасау жұмыстарына бағдарламалар дайындау және оны жүзеге асыру ісіне қатысты. Институт ғарыштық зерттеулер саласында Франция (КНЕС), АҚШ (НАСА, Мэриленд университеті), Ресей (РКА, РКК «Энергия»), т.б. елдердің ғыл. орталықтарымен ғыл.-тех. ынтымақтастық шеңберінде жемісті жұмыс жүргізуде. Институтта ІNTAS, USAІD, CNES, TACІS халықаралық қорларынан бөлінген грант бойынша біріккен зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Институтта ҚР ҰҒА-ның академик Ө.М.Сұлтанғазин, профессор А.А.Пресняков, т.б. ғалымдар жұмыс істеді.[1]

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Жанқожа батыр ауылы** (1997 жылға дейін — *Жиделі*) — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Арықбалық ауылдық округі орталығы. Ауылға қазақ батыры Жанқожа Нұрмұхамедұлының (1795-1859) есімі берілген.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы - Әйтеке би кентінен оңтүстік-батысқа қарай 38 км(жолмен) жерде, Сырдария жайылмасының қамыс, құрақ басым өскен шалғынды сортаң топырақты шөлдік белдемінде орналасқан. Облыс орталығынан 430 км, аудан орталығынан 40 км қашықтықта орналасқан.

Халқы
-----

1999 жылы тұрғындар саны 1701 адам (868 ер адам және 833 әйел адам) болса, 2009 жылы 1831 адамды (979 ер адам және 852 әйел адам) құрады.

Инфрақұрылымы
-------------

Жанқожа батыр ауылындағы 1985 жылы типтік жобада салынған 624 орындық №94 мектепте 338 бала білім алады. Бейімделген жобадағы 75 орындық №24 «Жауқазын» балабақшасы бар. Балабақша жасындағы бала саны 103. Мектепке дейінгі тәрбиемен қамтылуы 68,0 пайыз (1-6 жастағы бала-171, 3-6 жастағы бала-103).
1985 жылы типтік жобада салынған мәдениет Үйі және ауылдық кітапхана бар. Кітапханадағы кітап қоры 21639 дана. Оқу залы 18 орындық.
1971 жылы бейімделген жобадағы дәрігерлік амбулатория бар. 2013 жылы дәрігерлік амбулатория құрылысына облыстық бюджеттен 85,1 млн. теңге бөлініп, қазіргі таңда құрылыс жұмыстары жүргізіліп жатыр.
2011 жылы аудандық бюджеттен бөлінген 5,0 млн. теңгеге спорт алаңының құрылысы салынып, пайдалануға берілді.
Жанқожа батыр ауылы «Арал-Сарбұлақ» топтық су торабының желісіне қосылып, халқы ауыз сумен толық қамтылған. 
Ауылда 10 көше бар, ұзындығы 10,7 км. (Материалдар ауыл әкімі Орынбасаров Қайрақбайдың есебінен)
Қазіргі таңда ауылдық емхана пайдалануға берілді. Ауыл мектебі, мәдениет үйі күрделі жөндеуден өткізілді. Ауыл көшелері асфальттанған. Көшелер жарықтандырылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халық санағы Мұрағатталған 13 мамырдың 2013 жылы.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Қызылорда облысы Қазалы ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Абай •
 Ажар •
 Ақсуат •
 Ақтан батыр •
 Алтай •
 Аранды •
 Әйтеке би •
 Байқожа •
 Басықара •
 Бекарыстан би •
 Бірлік (Бірлік а.о.) •
 Бірлік (Майлыбас а.о.) •
 Жалаңтөс батыр •
 Жанкент •
 Жанқожа батыр •
 Жұбан •
 Кәукей •
 Көбек •
 Қазалы •
 Қожабақы •
 Қожақазған •
 Лақалы •
 Майдакөл •
 Майлыбас •
 Мәдениет •
 Мұратбаев •
 Ойынды •
 Пірімов •
 Сарыбұлақ •
 Сортүбек •
 Тапа •
 Тасарық •
 Тасөткел •
 Түктібаев •
 Үйрек •
 Шәкен •
 Шилі •
 Шөлқұм •
 Шитүбек •
 №96-темір жол айрығы "Кеңес" •
 №98-темір жол айрығы •
 №99-темір жол айрығы •
 №101-темір жол айрығы •
 №102-темір жол айрығы •
 №103-темір жол айрығы 
 |

 |
**Вуся Ароновна Черняк** (10 қараша 1920 жылы, Орел облысы, Елецк қаласы - 1990 жыл, Алматы) - қазақстандық философ, философия ғылымының докторы (1970). 1944 жылдан КПСС мүшесі. 1941 жылы Дондағы Ростов педагогикалық институтын бітірді. Отан соғысына қатысты. 1949 жылы Доднағы Ростов мемлекеттік университетінің аспирантурасын (философ мамандығы бойынша) бітірді. 1949 жылы Қазақтың С.М.Киров атындағы мемлекеттік университетінде философиядан сабақ берді. 1952 жылы "Қоғам дамуындағы озат саяси идеялардың ролі" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 1961 жылдан Қазақ КСР ғылым академиясының Философия және құқық институтында аға ғылыми қызметкер, 1975 жылдан тарихи материализм бөлімінің меңгерушісі. Черняк 1970 жылы "Дүниеге ғылыми - материалистік атеистік көзқарастың қалыптасуының теориялық - социологиялық мәселелері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның философия ғылымында зерттеп жүрген саласы - социалды қоғамда жаңа адамның қалыптасуындағы социологиялық мәселелер.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл Алматы,12 том, 113 бет
2. ↑  Послевоенная Алма-Ата стала второй родиной, в том числе для фронтовиков.
NASDAQ компаниясы. Таймс Сквер, Нью Йорк қаласы
**NASDAQ** (ағылш. *National Association of Securities Dealers Automated Quotation*, «Насдак» деп оқылады — Бағалы қағаздар бойынша дилерлердің Ұлттық ассоциациясының автоматты котировкалары) — жоғары технологиялық компаниялардың акцияларына маманданған америкалық биржадан тыс нарық. АҚШ-тың негізгі үш фонд биржаларының бірі (NYSE және AMEX-пен қатар). Биржаның иесі — америкалық NASDAQ OMX Group компаниясы. NASDAQ-ты санамағанда, бұл компанияға 8 еуропалық биржа тиесілі.

NASDAQ 1971 ж. 8 ақпанында құрылған. Атау биржаға бастау салған котировкаларды автоматты түрде алуға арналған жүйеден шыққан. Қазіргі сәтте NASDAQ 3200-ден астам компаниялардың акциясын алып-сатумен айналысады.

NASDAQ индекстері
-----------------

NASDAQ-та жоғары технологиялық компаниялардың акциялары ғана белгіленіп қоймайды,сондықтан олардың әрқайсысы экономиканың тиісті саласындағы жағдайды көрсететін индекстердің бүкіл жүйесі пайда болды. Қазір NASDAQ электрондық жүйесінде сатылатын бағалы қағаздардың баға белгіленімдеріне негізделген осындай он үш индекс бар.

### Nasdaq Composite

Nasdaq Composite индексі NASDAQ биржасында белгіленген барлық компаниялардың акцияларын қамтиды (барлығы 5000-нан астам). Нарықтық құны келесі түрде есептеледі: компания акцияларының жалпы саны бір акцияның ағымдағы нарықтық құнына көбейтіледі.

### Nasdaq-100

Nasdaq-100-ге акциялары NASDAQ биржасында сатылатын капиталдандыру бойынша ең ірі 100 компания кіреді. Индекске қаржы секторының компаниялары енгізілмейді. 2021 жылғы жағдай бойынша Nasdaq-100-дің 57%-ын технологиялық компаниялар құрайды. Биржада Nasdaq қор QQQ тикерімен Nasdaq-100 динамикасын жоғары дәлдікпен қайталайды.

### NASDAQ басқа индекстері

* NASDAQ Bank Index — банк секторының компаниялары үшін
* NASDAQ Biotechnology Index — медициналық және фармацевтикалық компаниялар үшін
* NASDAQ Computer Index — компьютерлерге бағдарламалық және аппараттық жасақтама әзірлейтін компаниялар үшін
* NASDAQ Financial Index — банктер мен сақтандыру компанияларынан басқа, қаржы секторының компаниялары үшін
* NASDAQ Industrial Index — өнеркәсіптік компаниялар үшін
* NASDAQ Insurance Index — сақтандыру компаниялары үшін
* NASDAQ Telecommunications Index — телекоммуникациялық компаниялар үшін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Index Metology Nasdaq Composite. *indexes.nasdaqomx.com*. Тексерілді, 16 желтоқсан 2021.
2. ↑  Five facts about the Nasdaq 100 index. *morningstar.com.au*. Тексерілді, 16 желтоқсан 2021.
3. ↑  Best Nasdaq 100 Brokers Guide. *comparebrokers.co*. Тексерілді, 16 желтоқсан 2021.
4. ↑  Invesco QQQ Trust, Series 1. *nasdaq.com*. Тексерілді, 16 желтоқсан 2021.
5. ↑  Q: Why Did QQQQ drop a Q to Become QQQ?. *wsj.com*. Тексерілді, 16 желтоқсан 2021.
Mindless Self Indulgence ( қысқаша – MSI) – американдық альтернативті рок тобы. 1997 жылы Нью-Йоркте құрылды және музыкаларында панк,металл,индастриал, электроника элементтерін қолданады. Бастапқы үш альбомдері квартетке культтік даңқ әперді десе болады. Олар туралы жоғары баға бергендер ішінде System of a Down, Korn, Staind,Sum 41, My Chemical Romance, Rammstein, Mushroomhead топтары болды.

Тарихы
------

Mindless Self Indulgence 1997 жылы Нью-Йорк қаласында Джеймс 'Little Jimmy Urine' Юринджер( әнші, автор), Стив Монтано(гитара), Ванесса У.Т(бас-гитара) және Дженнифер Данн(Китти, дабылдарда) атты таланттардан құрылды. Квартеттің алғашқы дебьюті Tight(барлық әндер мен сөздері Юринджермен Atari PC де жазылды) альбомы болды. Сол кезде олар өз концерттерімен Rammstein және Insane Clown Posse турларына шақыру алды. Өлең сөзлері критиктердің айтуы бойынша Beastie Boys тобына ұқсас болса, музыкалық тұрғыдан Korn тобының жалғасы ретінде қаралды.
Одан кейін Frankenstein Girls Will Seem Strangely Sexy (2000) альбомы жарық көрді. Енді Джимми Юрин туралы талантты панк-автор деген сыбыстар шыға бастады. Олардық имиджі және ультра секс топ болуы себебінен оларға Боуи мен Sigue Sigue Sputnik – тің көмегі тиді. Пресса олардың тым шектен тыс сахнада бос ұстауларын көп жазды. Тіпті кейбір көрермендердің сөздеріне тікелей сахнада фронт аша бастаулары болғанын жазды. Alienating Our Audience: Live (2002) альбомының шығуынан кейін Ванессаны жаңа бас-гитарист Лин-Зи алмастырды. You’ll Rebel to Anything (2005) болса Metropolis Records индастриал лейблмен үш түрде шықты. Үшеуіне де мазмұнымен де сәнделуімен де өзгеше болды.
Төртінші альбом(If) көшбасшы музыкалдық басылымдарда өте жоғары деген баға алды. Тіпті Billboard журналында Hot Singles Sales және Dance Singles Sales тізімдерінің көшбасшылары ретінде шығып жүрді. MSI өздерінің бас-гитаристі( суретшісі және дизайнері) 2007 жылы My Chemical Romance тобындағы Джеррард Уейге тұрмысқа шығуымен дәстүрлі рок-хроникасының мүшесіне айналды.

Құрамы
------

* James Euringer (Little Jimmy Urine) — вокал/ақпаратпен қамтамасыздандыру /семплдеу
* Steve Montano (Steve, Righ?) — гитара
* Lindsey Ann Way (күйеуге шықпағанша — Ballato) (Lyn-Z) — бас-гитара
* Jennifer Dunn (Kitty) — барабан

Альбомдері
----------

* Tight (1999)
* Frankenstein Girls Will Seem Strangely Sexy (2000)
* You’ll Rebel to Anything (2005)
* If (2008)
* Tighter (2011)
**Лақса жұмырбас**  (лат. *Echinops sphaerocephalus*) – астралылар тұқымдасының лақса туысына жататын көпжылдық өсімдік.
Қазақстанда бұл өсімдік құмды шөлді далаларда тау белдеулері мен тастақты беткейлерінде, шалғындықтар мен бұта-тоғайлардың арасын қалайды. Биік, мықты сабағымен ерекшеленеді, сабағының үстіңгі жағы ақшыл келеді. Сабағы тік өседі, жапырақ тақтасының жиектері терең ойықталған, тікенекті, астыңғы жағы жұмсақ, қалың түкті, кей түрі безді түкті келеді. Лақсаның басқа туыстардан ерекшелігі – себеті бір ғана гүлден тұрады. Олардың бірнешеуі топтанып сабағы мен бұтақтарының ұшында шоғырбас гүлшоғырын құрайды. Себетінің сыртын 3-5 қатардан құралған тікенекті, жарғақты орама жапырақтарқоршайды. Гүлі қос жынысты, түбі түтікше түтікшн тәрізді біріккен ақ немесе көгілдір түсті, 5 күлтесі, жіпшелері түтікшеге біріккен 5 аталық, аузы қос тілімді аналығы болады. Тостағанша жапырақшасы түрін өзгертіп үлпекке айналған. Ол айдарша жемісінің ұшында орналасқан, желмен ұшып кеңірек таралуына жағдай туғызды. Лақса жұмырбас маусым-шілде айларында гүлдеп, шілде-тамыз айларында жеміс береді. Жемісі ірі қақырмайтын қырлы, түкті, айдаршалы тұқымша болады. Лақса жұмырбас улы өсімдік, мал жемейді. Тұқымында 28 пайыздай тез кебетін май болады, ол техникада қолданылады. Лақса жұмырбас сирек кездесетін өсімдік, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| **Лақса жұмырбас**  (лат. *Echinops sphaerocephalus*) |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Күншығыс" энциклопедиясы .
**Мишколс** (маж. *Miskolc*, нем. *Mischkolz*, словак. Miškovec, чех. *Miškovec*) 
— Мажарстанның солтүстік-шығысындағы қала. Халық саны 178 950 адам (2006 жылғы халық санағы бойынша). Қала Шайо өзенінің бойында орналасқан. Бұл аймақтағы халықтар палеолит дәуірінен бері мекендейді. Қазба жұмыстары кезінде адамдар 70 000 жыл бұрын бұл жерді мекендегені дәлелденді. Рим империясының жаулауына дейін бұл жерді кельт тайпалары мекендеді. 1364 жылы Ұлы Лайош патшаның билігі кезінде қала дәрежесін алды. 1990 жылғы социолизмнің құлауынан кейін қала ауыр және созылмалы дағдарысқа ұшырады. Бұл қала тұрғындарының жұмыссыз қалуы мен халық санының күрт төмендеуіне әкелді. XX ғасырдың 80-жылдары халықтың көпшілігі металлургия мен ауыр машина құрылысында жұмыс жасады.

Дереккөздер
-----------
**Түрікмен автономиялы облысы** — 1923-1924 жылдары болған Бұхара ХКР әкімшілік-аумақтық бірлігі.

Түрікмен АО 1923 жылы қазан айында Бұхара түрікмендерінің ықшам мекенінде құрылды. Автономиялы облыс 2 уәлаятқа (олар, өз кезегінде, түмендерге бөлінді) және 1 жеке түменге бөлінді.

* Керкін уәлаяті
	+ Керкін түмені
	+ Қызылаяқ түмені
	+ Халаш түмені
	+ Қожамбас түмені
* Чаржау уәлаяті (кейін Ленин-Түрікмен болып ауыстырылды)
	+ Дейнау түмені
	+ Саят түмені
	+ Ескі Чаржау түмені
	+ Фараб түмені
* Келиф түмені

1924 жылы 27 қазанда Бұхара ХКР Түрікмен автономиялы облысы жойылып, оның аумағы жаңадан құрылған Түрікмен КСР берілді.
Түрікмен күйі - қаһармандық халық эпосы. Жырдың түрлі нұсқалары түрікмен, қарақалпақ, өзбек, құмық, Әзірбайжан халықтарында кездеседі. Алғашқы үлгілері 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың бас кезінде жарияланған (1885, 1890, 1895, 1905, 1906, 1909, 1915). Жыр сюжеті Қазақстан, Орта Азия, Кавказ халықтарынан бөлек Балқандағы гагауз, Сібірдегі Тобыл татарларына да жақсы мәлім. Жыр оқиғасы бірде тарихи-этик. бірде аңыз-әпсаналық, бірде мифтік мәліметтерге жүгініп, қорүғлының халықтық түлғасын сомдауға бағытталған. Жырдагы негізгі желілердің бірі - жылқы малы, оның бабы мен белгілеріне қатысты өрбиді. Белгілі ғалым И.Брагинский жырдың тәжік нұсқасындағы Шәмбіл қала, Көроғлы атауларының түркі тайпаларынан алынғанын, ал жыр окиғасына келгенде оны Иран шаһы Аббас пен түрік сұлтаны Мұрад арасындағы тартыс деген пікір айтқан. Мұның кейбір ұшқындары жырдың қазақ, түрікмен нұскаларында сақталған. Жырда кездесетін кісі, жерсу атаулары ғыл. тұрғыдан зерттеле қойған жоқ. Жырдағы '"Барар жерің Үргеніш де- ген ел болар, атырабында Шәмбіл деген бел болар"' деген жолдар оның кай аймақтағы елді мекен екенін аңғартып тұр. Шәмбіл бел, Шәмбіл қала атауының геогр. шегін Р.Агеева Әмудария мен Сырдарияның маңы деп корсетеді. Жырдағы негізгі тартыс түрікмен елі мен Райхан араб, қызылбас, афшар арасында өрбиді. Жырдан түркі тайпаларының этн. санасы айқын аңғарылады. Жырды негізгі зерттеушілер: И.Брагинский, А.Самойлович, А.Тафуров, А.Болдырев, С.Амионова, Х.Короглы, Ә. Қоңыратбай.
**Құрылыс конструкцияларын монтаждау**— әр түрлі сыртқы әсерлердің салдарынан құрылыс конструкциялары пішінінің немесе мөлшерінің өзгерісі. Құрылыс конструкциялары немесе оның элементтері сыртқы жүктің әсеріне сәйкес бір жағдайда созылса, екінші жағдайда иіледі, үшінші бір жағдайда бұралып деформацияланады. Құрылыс материалдарының қасиетіне және сыртқы жүктердің әсер ерекшелігіне қарай бір жағдайда әсер етуші жүк әсері тоқтағанда деформация толықтай, ал екінші жағдайда жарым-жартылай жойылады. Осы жагдайларда деформацияның алғашқысы серпімділік, соңғысы қалдық немесө иластикалық деформация деп аталады. Жобаға сай дұрыс есептеліп салынған конструкциялардың деформациясы белгіленген шектен аспауы шарт. Конструкция элементтерінің деформациялауға қарсыласу қасиеті қатаңдық деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Суессетандар мекендеген аймақ (оң жақта)
Суессетандар (лат. Suessetani) — римдіктерге дейін Тарракондық Испанияны мекендеген ежелгі кельт тайпасы. Олар Тит Ливиде кездеседі. Олар белг тайпасы—свессондармен жақын болуы мүмкін. Суессетандар орталық Арагонаны (қазіргі Сарагос провинциясының Синко-Вильяс ауданы) мекендеген. Солтүстігінде седетандар, шығысында васкондар және оңтүстігінде якетандармен шектескен, олармен жауласып отырған. Шығыс шекарасы Гальего өзенімен шектелген. Орталықтары—Corbio қаласы болған.
Суессетандар Ибери түбегіне б.з.д VII ғасырда кельттердің көші кезінде келген. Оның алдында мұнда васкондар мекен еткен. Б.з.д II ғасырда суессетандарды Рим бағындырып, бірақ олар көтеріліске шыққан. Ал б.з.д 184 жылы Corbio қаласы римдіктермен қоршалып, басып алынып, қиратылған.

Сілтемелер
----------

* Мұрағатталған 15 ақпанның 2015 жылы.
* Мұрағатталған 24 қыркүйектің 2015 жылы.
* Мұрағатталған 7 тамыздың 2014 жылы.

  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Кельт тайпалары |
| --- |
|  |
| 

Аллоброгтар | Аревактар | Арверндер | Астурлар | Аутригондар | Белгтер | Беллдар | Белловакилер | Битуригтер | Бойлер | Бриттер | Венеттер | Веттондар | Вотадиндер | Галлектер | Галаттар | Гелветтер | Декеанглиялар | Деметтер | Инсубрлар | Ицендер | Карнуттар | Карпетандар | Катувеллаундар | Келтиктер | Кимврлар\* | Лингондар | Лобетандар | Лузитандар | Лузондар | Олкадтар | Ордовиктер | Пелендондар | Рутендер | Седетандар | Секвандар | Сенондар | Силурлар | Скоттар | Суессетандар | Тарбеллдер | Титтилер | Треверлер | Урактар | Эдуилер
 |

 |