recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Өзен аңғары** – негізінен өзендердің эрозиялық әрекеттерінің нәтижесінде пайда болатын жер бедерінің созылмалы пішіні; жер бетінің ғасырлар бойы аққан судың эрозиялық әрекетінен жуылып-шайылуы арқылы қалыптасқан, ұзына бойы иректеле созылған, бастауынан сағасына дейін түбі еңіс болып келетін, қазіргі кезде ағын арнасы бар бедердің терең теріс пішіні.

Оның қалыптасуы климаттық, эрозиялық, мұздық, тектоникалық процестер мен карстық (*оқпалық*) құрылыстарға тікелей байланысты. Өзен аңғарының элементтеріне оның табаны, тальвегі (*фарватері*), арнасы, жайылмасы, террасалары және аңғардың беткейлері мен жарқабағы (*кемері*) жатады.

Олардың көбі (әсіресе ірі аңғарлар) тектоникалық элементтермен байланысты (құрылымдық немесе тектоникалық аңғарлар). Өзен аңғарларының көлденең қимасының пішіні олардың даму кезеңіне, геологиялық құрылысына байланысты. Олар: қысаң, шат, шатқал, астау, У-тәрізді, трапеция тәрізді, анық білінбейтін және т.б. болып бөлінеді. Аңғарлардың бастапқы түрі — қолаттар, сайлар, өзектер, жыралар. Өзен аңғарлары арна, жайылма, жайылма үсті террасалар және түпкі жағалар, саға маңында кейде атыраулар немесе ысырынды конустар секілді морфологиялық элементтерден тұрады. Тектоникалық құрылымдар мен тау жоталарының созылымына қатысты бойлық өзен аңғарлары ажыратылады. Геологиялық құрылымының типіне байланысты бойлық аңғарлардың арасында синклиндік, антиклиндік, моноклиндік, лықсымалық және грабендік аңғарлар болып бөлінеді. Көлденең аңғарлар қаттылығы әр түрлі тау жыныстарын кесіп өтіп, кескінінде және планында морфологиялық бейнесін өзгертеді, яғни аңғардың жіңішке бөлікшелері кеңейген бөлікшелерімен алмасып отырады. Өзен аңғарларының конфигурациясы мен динамикасына жаңа тектоникалық қозғалыстар әсер етеді (әсіресе таулы аймақтарда).

Көлденең қимасының сипатына қарай аңғарлар төмендегідей типтерге бөлінеді:

1. саңылау – терең, әрі тар аңғар; таулы аудандарда кездеседі;
2. каньон – құлама беткейлі терең аңғар, әдетте табаны тар, таудан шыға берісте немесе таулы өңірде кездеседі;
3. шатқал – терең жартасты тау аңғары, әдетте беткейлері шығыңқы келіп, төменгі тұсындағы құламасы ұлғая түседі;
4. трапецияға ұқсас – көбіне жазық келетін шығыңқы немесе түзу көлбеу пішінді кең аңғар;
5. астау тәрізді – беткейлері ойыс, баурайы біртіндеп көлбеу пішінге айналады. Жазықтағы өзендердің аңғарын шабындық ретінде және әртүрлі аңғар шабын дақылдарын өсіруге пайдаланады.

Тағы қараңыз
------------

* Өзен;
* Өзен алабы;
* Өзен жүйесі;
* Өзен бастауы;
* Өзен сағасы;
* Өзен еңістігі;
* Өзен желісі;
* Өзен жүйесі;
* Өзен иректілігі;
* Өзен ирелеңі;
* Өзен көлігі;
* Өзен суының тартылуы;
* Өзен эрозиясы;
* Өзендердің бөлінуі;
* Өзендердің қоректенуі;
* Өзенді ілестіру;
* Өзеннің бас жары;
* Өзен жайылмасы;
* Өзен аралығы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002.
**ВИТАВСКАЯ Анастасия Васильевна** (1933 ж.т. Воронеж облысы Солтүстік Россошь ауданы Круглое с.) – тех. ғыл. докт. (1990 ж.).

Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) технол. тамақ өнеркәсібі институтын бітірген (1957 ж.).
Брянск облысы Новозывков нан өнімдері комб-тында (1957–1958 ж.) және Алматы қ-лық жергілікті өнеркәсібі бөлімінде (1962 ж.) инженер, Респ. тамақ өнеркәсібі лабораториясында инженер, аға инженер (1966–1966 ж.), ал 1966 жылдан Қазақ тамақ өнеркәсібі ғылыми-зерттеу институтында инж. лаборатория меңгерушісі, ғылыми-зерттеу жұмыстары бөлімінің бастығы, институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, бас ғылыми қызметкер болып еңбек еткен.

«Прогрессивная технология производства пшеничного хлеба с использованием молочнокислых заквасок» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. В. 126 ғыл.-зерт. еңбектің авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
**Өндірістік гимнастика** - еңбекшілердің денсаулығын жақсарту, іскерлігін және жұмыс уақытында жүргізілетін дене шынықтыру шаралары.

Түрлері
-------

Өндірістік гимнастиканің екі түрі бар. Кіріспе гимнастика жұмыс бастау алдында өткізіледі. Оның мақсаты - адам организмін қызмет атқаруға дайындау. Өндірістік гимнастиканың бұл түрі адамның атқаратын жұмысына қарай белгіленеді. Мұның нәтижесінде еңбекшінің көнңілі көтеріліп, нерв жүйесі, бұлшық еттері, тыныс алу, қан айналысы органдары шыныға түседі.Ұзақ отырып немесе бір қалыпта тік тұрып істегендіктен тыныс алу, қан айналысы органдары қызметі әдеттегіден ауытқиды, өне бойы біркелкі қозғалудан бұлшық еттер, нерв жүйесі шаршайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы
**Тауарих-и Гузида-йи Нусратнаме**, «Жеңіс кітабынан жинақталған жылнама» – орта ғасырдағы тарихи шығарма. Кітаптың авторы белгісіз. Бұл жайында ғалымдар бір тоқтамға келмеген. Шығарма 1502 жылы 2 қарашада басталып, 1504 жылы аяқталған. 

Басымалыдан (кіріспеден) басталып, авторлық кіріспе сөз, оғыз, түркі, моңғол тайпаларының тарихын, Шыңғыс хан, оның мұрагерлерінің тарихын баяндап, Шыңғыс хан әулетінің шежіресін (Тоқа Темір, Шағатай хандан бастап шығарма жазылған мерзімге дейін) таратқан. Сонымен қатар Мұхаммед Шайбани ханның тарихына ерекше мән беріп, Әбілхайыр хан, Махмұд Баhадүр сұлтан, Мұхаммед Темір сұлтан жайында арнайы тоқталған. Әмір Темір өмірінің тарихынан да біраз дерек бар. Шығарманы жазуға Орта Азия мен Иранда жазылған біраз тарихи шығармалар пайдаланылған. Шығарманың нұсқасы Ресей ҒА Шығыс халықтары институтының Санкт-Петербург бөлімшесінде, Британ музейінде сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз энциклопедиясы
**Өндірістік брак** - сапасы жағынан стандартқа, техникалық шартқа сай келмейтін өнім (бұйым, шала фабрикат, деталь т.б.). Жөнделетін және жөнделмейтін брак түрлеріне бөлінеді. Брактың болуына өнім шығарған адамдар (жұмысшы, жөндеуші, конструктор, технолог, поставщик т.б.) кінәлі болып есептеліп, сол өнім ұшін жауап береді. Өндірістік брак станоктың дұрыс жөнделмеуінен, құрал-жабдықтың, аспаптардың ақаулығынан, нормативті-технологиялық құжаттардың дұрыс жасалмауынан т.б. себептерден болады.Өндірістік брак заттай және ақшалай есептеледі. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы
KUKA наубайханасындағы өнеркәсiптiк роботтардың қолданылуы
**Өндірістік автоматтандыру** – машиналық өндірістің дамуы барысында бұрын адам атқарып келген басқару және бақылау жұмыстарын приборлар мен автомат құрылғыларға жүктеу процесі. 

Өндірістік автоматтандыру – осы заманғы өндірісті дамытудың негізі әрі техникалық прогрестің ең басты бағыты. Өндірістік автоматтандырудың жарым-жартылай, кешенді және толықтай автоматтандырылған түрлері бар. Өндірісті жарым-жартылай автоматтандыру өте күрделі әрі тез өтетін процестерді адамның тікелей басқаруы мүмкін болмайтын жағдайларда пайдаланылады. Басқару жұмыстарын автоматтандыру өндірісті жарым-жартылай автоматтандыруға жатады. Өндірістік автоматтандыру процесі кезеңінде телім, цех, зауыт, электр станциялар өзара бір-бірімен байланысқан автоматты кешен ретінде жұмыс істейді. Кешенді автоматтандыру кәсіпорынның, шаруашылықтың, қызметтің негізгі өндірістік жұмыстарын түгелдей қамтиды. Адам бұл жағдайда жалпылама бақылау жұмыстарымен ғана айналысады. Өндірісті толықтай автоматтандыру өндірісті басқару мен бақылау жұмыстарын түгелдей автоматтандырылған жүйелерге жүктейді. Бұл процесс – автоматтандырудың ең жоғары сатысы. Өндірісті толықтай автоматтандыру іске қосылатын өндіріс рентабельді, жұмыс ырғағы ылғи бір қалыпты және әр түрлі ауытқуларды алдын ала болжап, есепке алу мүмкін болатын жағдайларда, сондай-ақ адамға қауіпті және денсаулығына зиянды өндірістерде іске асырылады. Өндірістік автоматтандырудың негізі басқарылушы нысанның заңдылықтарын тиімді түрде зерттеу әдістерін жасау, басқару әдістерінің экономиялық тиімділігін анықтау және автоматтандыру құралдарын жасаудың инжинерлік әдістерін табу секілді мәселелерден құралады. Белгілі мақсатқа жету үшін таңдалып алынған тиімді басқару әдістері мен оны іске асыратын техникалық құралдар автоматтандырылған басқару жүйесін (АБЖ) құрады. Осы заманғы АБЖ-ның құрамына сигналдар тудыру құрылғылары, логикалық және математикалық өңдеулерден өткен ақпаратты қабылдау және қайтарып беру, белгілі болған ақпараттарды адамға хабарлау, басқару сигналдарын тудыру және жұмыстық құрылғылар кіреді.[1][2]

Принциптері
-----------

Өндірістік процесті ұйымдастырудың әрбір кәсіпорында және оның кез-келген бөлімшесінде ғарышта және барлық негізгі, қосалқы және қызмет көрсету процестерінде ұтымды үйлесім болып табылады. Бұл комбинацияның ерекшеліктері мен әдістері әртүрлі еңбек жағдайларында әртүрлі, бірақ жалпы принциптер бар

* мамандандыру
* пропорционалдылық
* параллельділік
* минимум үзілістер
* ырғақтылық
* күрделі өндіріс процестерін оңайларымен алмастыру

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
2. ↑  О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова 
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. "Ғасыр-Ш", 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0
**Оспан Абдуллаұлы Қарашбаев** (6 шілде 1962 жыл, Түркістан, Қазақ КСР, КСРО) — қазақ футболшысы, шабуыл шебінде ойнаған.

Карьерасы
---------

Бүкіл карьерасында тек Түркістанның "Яссы-Сайрам" клубында доп тепкен. Карьеасын 1989 жылы Қазақ КСР чемпионатында бастады (ол кезде клуб "Монтажник" деп аталатын). Бұл маусымда бес кездесуде алаңға шығып, бес рет қарсылас қақпасын дәл көздеді.

1992 жылы Қазақстан чемпионатында және Қазақстан кубогында бақ сынады. "Монтажник" ширек финалға дейін жетті де, Оспан 3 доппен мергендер көшінде 6 орын алды. 1994 жылы өзінің соңғы маусымында да Қазақстан кубогіндегі мергендер сапында төрт голмен алғашқы үштікке ілінді. Ал клуб бірінші лигаға түсіп кетті де, жасы отыздан асқан Оспан да карьерасын аяқтады.

2004 жылы "Яссы" клубының директоры боп тағайындалды. Бірақ клуб көп ұзамай жабылып қалды.

Жеке өмірі
----------

Ұлы — Самат Қарашбаев та футболшы.

Жетістіктері
------------

### Жеке

* Қазақстан кубогының мергендер көшінде екінші орын: 1994
**Мазда Мотор** (Mazda Motor Corp.), көлік өндіретін жапондық серіктестік. .

1920 жылы негізі қаланды. Бұл кезде көліктер байқау жүргізу ретінде өндіріліп, серіктестік Toyo Kogyo Co деп аталды. 1927 жылдан бастап 1984 жылға дейін Mazda Motor Corp деп аталғаннан кейін, 1931 жылдарда жүк көліктерін өндіре бастады. Сондай-ақ екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық қарулы күштерді қамтамасыз етіп отырды. Хиросимадағы атомдық бомба жарылған уақытта оның зауытын төбе жауып тұрғандықтан аман қалды. 1960 жылдан бастап көліктерді өндіру басталып, АҚШ-қа сатыла бастады. 

1970 жылдардан бастап Жапониядағы ірі көлік өндірушілердің бірі болды. Mazda «Форд Моторды» көлік құралдары мен негізгі бөлшектермен қамтамасыз етеді. Ал 21 ғасырдың басында Ford Mazda-ның біраз акциясын өзіне сатып алды. Оның штаб-квартирасы Хиросимада.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Югославия халқының социалистік одағы** – Халық-азаттық майданы негізінде туған бұқаралық қоғамдық-саяси ұғым; Югославиядағы 1941-45 жылдардағы Халық-азаттық соғысы кезінде жұмысшы табының басшылығымен барлық патриоттық және антифашистік күштердің бұқаралық ұйымы ретінде құрылды.

Халық-азаттық майданға Югославия Коммунистік партиясы басшылық етті. 1945 жылдан Югославия халық майданы деп аталды. 1953 жылы ақпанда Югославия халық майданы Югославия халқының социалистік одағы болып өзгертілді. 1975 жылғы устав бойынша Югославия халқының социалистік одағы жұмысшы табы, шаруалар қауымы, интелегенция және қоғамдағы барлық еңбекшілер тобы бірлік қимылының қоғамдық-саяси формасы болып табылады. Еңбекшілер мен басқа да азаматтар Югославия халқының социалистік одағы ұйымына тікелей немесе Югославия еңбекші халқының социалистік одағының жұмысына қатысатын қоғамдық-саяси, қоғамдық ұйымдар және бірлестіктер арқылы кіреді. Югославия халқының социалистік одағының ұйымдық негізі – аумақтық принцип бойынша құрылған жергілікті ұйымдар, жоғары органы – Одақтық конференция. Өте маңызды саяси шешім-қарарлар қабылдау үшін Югославия халқының социалистік одағы съезі шақырылады. Одақтық конференцияның саяси атқару органы – хатшылық сайлайтын төралқа. Югославия халқының социалистік одағының 8,5 млн. адамнан астам мүшесі бар (1975). Одақтың конференция төрағасы – Д. Петрович-Шане (1977 жылы 21 шілдеде дүниеден озған). Орталық органы – «Борьба» газеті (1954 жылдан шығарылуда).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энцеклопедиясы. 6 том.
**Мэйси** (Масу & Со. толық атауы R.H. Масу & Co. Inc.) — АҚШ-тағы Әмбебап дүкендерінің ірі желісі. .

Оның негізгі сауда орны - Нью-Йорктегі Хералд-сквер кварталын түгел дерлік алып жатқан 11-қабатты дүкен, бірнеше жылдар бойы мемлекеттегі бірыңғай тауарлар жиынтығы бар ірі дүкен болды. Роуланд Х.Мэйси (1822—1877 жылдары) өз ісін 1858 жылы ашты; оның қызыл жұлдыз бейнесіндегі сауда белгісі өзінде болған дене әшекейінің (татуировка) көшірмесі болып табылады. 

Страус отбасы 1887 жылы компания акциясының бір бөлігін сатып алады, 1896 жылы толық бақылау орнатады, бүкіл мемлекетке дүкеннің филалдарын салып кәсіпкерлікті кеңейтеді. 1992 жылы банкротқа ұшыраған «Мэйси» 1994 жылы Federated Department Stores, Inc. бірігуге келіседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT), ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
Жасыл түспен Иония аймағы көрсетілген.
**Иония** (көне грекше: ἡ Ἰωνία, лат. *Ionia*) - Кіші Азияның орталық бөлігіндегі жағалық алабтың және соған жапсарлас Фокей мен Милет қалалары аралығындағы аралдардың ежелгі грекше атауы. 

Б.з.б. 2- мыңжылдықтың 2-ші жартысында Ионияны гректер-ахеялықтар қоныстанды. Кейінірек иониялықтар отарлады. Иония арқылы Шығыс елдерінің Батыс елдерімен арадағы сауда - саттық және мәдени байланыстары жанданады. Иония қалаларының транзиттік саудасы мен қол өнерінің өркен жаюы Ионияның гүлденуіне және оның грек - парсы соғыстарында жектекшілік рольге ие болуына әсер етті. Б.з.б. 8-7 ғ-да Иония отарлау орталығы әрі ежелгі грек мәдениетінің ұйытқысы болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том
**Ұша үйту** - көбінесе шошқаға тән жұмыс. Оның ұшасын терісін алмай өңдейді. Бірінші тәсіл бойынша қансыратудан соң шошқаның ұшасын конвейерден ыстық су (62-65 С) шараға түсіреді де, онда 3-5 минут ұстайды. Мұндағы мақсат теріден доңыз кылшықты және терінің сыртқы қабығын-эпидермисті бөліп түсіру. Бұдан кейін, доңыз қылшықтан түгелдей тазалау үшін тарақша машинкадан өткізеді, қалған доңыз қылшықты қолмен тазалайды. Әрі қарай ұша күйдіретін пешке түседі, онда 100 градус ыстықта 15-20 минуттай үйтеді. Үйтіліп болған ұшаны тазалайды және оңдап жуады, ішіндегі мүшелерді алып, етінен трихинеллезға зерттеу үшін сынама алады. Терісімен алынған ұша бекон етін дайындауға, ия болмаса жалпы ет дайындауға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
Фильм аты: Ұстаз

Шыққан жылы: 2013 

Жанр: Драма, Телесериал, Телехикая

Мазмұны
-------

Бұл - қазақстандық ұстаздардың өмірі туралы хикая. Ұстаздық жолды таңдаған мамандардың күнделікті тіршілігі, бүгінгі мектептің бейнесі, патриоттық тәрбие, оқушы мен ұстаз арасындағы қарым-қатынас осы хикаядан көрініс таппақ. Негізгі кейіпкер - бастауыш мектептің жас мұғалімі. 
«Ұстаз» көпсериялы фильмі Қазақстандағы тәрбиелік жүйе туралы ғана емес, сондай-ақ, көптен бері күрмеуі шешілмей келе жатқан ауыл шаруашылығы тақырыбын да қозғайды.
Фильм желісі бойынша, қала типтес ауылдардың біріне мектеп салынады. Алайда, нысан салынып бітісімен, бірден кадр тапшылығы мәселесі алдан шығады. Мектептің директоры Байзақов Білім министрлігіне оқу ордасына жас мамандарды жолдау жөнінде сұраныс жібереді.

Дереккөздер
-----------

1. 

2.  Мұрағатталған 2 ақпанның 2014 жылы.
Ұсталық штампылау өндірісі
**Ұсталық штампылау өндірісі** — машина жасау өндірісінің саласы. Өңделетін металдың агрегаттық күйіне байланысты штампылау процесі металды *ыстық күйінде* және *суық күйінде* штампылау болып бөлінеді. Сондай-ақ *металды қыздырып штампылау* кеңінен қолданылады. Ұсталық штампылау өндірісінде қыздырылған дайындамаларды арнаулы штамптарда өңдеу арқылы штампталған соғылмалар алынады. Штамп — екі бөліктен тұратын белгілі арналары, қуыстары тетікке ұқсас металл қалып. Ондай қалыптар сапасы өте жоғары болат маркаларынан жасалып, соққыға, үйкеліске, ыстыққа шыдамды келеді. Штамптың төменгі бөлігі тоқпақтың шаботына орнатылады, ал екінші жартысында алдын ала жасалған бір немесе екі тесік арқылы төменгі бөлігінің үстіңгі бетіндегі саусақ тектес бағыттаушыға киістірілгеннен кейін жаншу процесінің бас кезінде қалып бөліктері қиыстырыла бастайды. Штамп жартыларының арасындағы қуыстарға металл жайылып, оны толтырады. Сыртқы күш әсерінен қатты жаншылғаннан соң соғу күші тоқтатылады. Материал көлемі штамптың ішкі кеңістігінің көлемінен кем болса, дайындаманың немесе тетіктің толық кескіні жасалмай, жарамсыз өнімге айналады. Ұсталық штампылау өндірісінде болат және түсті металл қорытпаларын ғана өңдеуге болады. Өйткені шойын сияқты морт материалдар өңдеу барысында сыртқы күштер әсерінен бөлшектеніп кетеді. Соғу арқылы өңдеу үшін дайындаманың соғылғыштық қабілетін арттыру мақсатында оларды арнайы пеште қыздырады. Ұсталық штампылау тоқпақтары құрама бөліктерінің массасы 630—25000 кг, оның бу-ауалы түрі кеңінен қолданылады. Бу-ауалы штампылау тоқпағының тұғыры және төсі жалпы іргетасқа орналасады. Тұғырдың тағандары төспен бұрандама және серіппе арқылы жалғанады. Штамптың жоғарғы бөлігінде бекітілген аспалы балға, саңылауды реттейтін құрылғысы бар таған бағыттаушылары арқылы қозғалады. Штампылау тоқпақтары басқышты-автоматтандырылған түрінде жұмыс істейді. Егер басқыш басылмаса, онда аспалы балға штамп бөліктерінің аралығында 200—300 мм саңылау қалдырып, қайта үдемелі қозғалыс жасайды. Басқышты басқанда аспалы балғаның қайта-қайта бұлғауы артып, штамптың үстіңгі бөлігі дайындаманы қысады. Машиналарда соғылмалы штампылау әдетте 3—5 соққанда дайын болады. Соңғы соғылғанда штамптың екі бөлігі қапталады. Құламалы бөліктерінің салмағы 1000 кг болғанда жасалатын соғылманың орташа массасы 0,5—2 кг, ал 10000 кг болғанда 40—100 кг.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Ұшаны мүшелеу** - сойылған мал ұшасын бөліп сақтауға, ия болмаса өңдеуге және сатуға шығарарда мүшелейді. Ірі қара мал ұшасын тігінен қақ бөліп сақтайды, сатуға ия болмаса өндеуге шығарарда, 11 -ші және 12-ші төс омыртқаларының және қабырғаларының арасынан көлденеңдеп кесіп, төртке бөледі. Кеуде жақ бірден төрт бөлігін-жеті бөлікке, жамбас - сан жақ бөлігін - төрт бөлікке шауып бөледі. Сонда қақ бөлінген ұшадан 11 кесек ет алынады. Ірі мал ұшасын үш сортқа бөледі. Бірінші сортқа ұшаның ең жақсы бөліктерін жатқызады - жамбас-сан, белдеме, арқа, жауырын және төс. 1 сортты еттің үлесі 88% шамасында. 2 сортқа - мойын және шап еттері кіреді, шығымы 7% -дай. 3 сортқа тамақтық сапалығы төмендеу бөліктері жатады-бауыздау еті, алдыңғы және артқы сирақ, шығымы 5%. Бұл бөліктердің құрамында сүйек және дәнекер ұлпа көп, бұлшық ет аз. Сатуға және кулинарлық іске түскен кесек еттердің ерекше аттары болады, мысалы сүбе-филей, сан еттерін - жая дейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**«Оқжетпестің қиясында»** – 1923 жылы Ташкентте жарық көрген Мағжан Жұмабаевтың поэмасы. 

Бұл поэмада Кенесары хан туралы бір аңыз қазақ елі тағдырына байланысты үлкен тақырыпқа ұласқан. 

Шығарма эпикалық туынды. Қазақ халқы бодандық бұғауына көндікпеген ел. Соның дәлелі - Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс. Тарихта із қалдырған айтулы оқиғаны үлкен көркемдік идеяға көтеруде дәл осы туындының орны ерекше. 

Бұл поэмадағы басты идея - тәуелсіздік үшін күрес. Ақын өзі таңдаған ойдың айналасында тарихи деректер мен материалдарды еркін түрде пайдаланған.

Сілтемелер
----------

* Поэма Bilim-all.kz сайтында

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ әдебиеті. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математикалық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық. Алматы «Жазушы» 2011 жыл

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуМағжан Жұмабай шығармалары |
| --- |
|  |
| Поэмалары | 
Батыр Баян • Ертегі • Жүсіп хан • Қаныш бай қиссасы • Қойлыбайдың қобызы • Қорқыт • Оқжетпестің қиясында • Өтірік ертек • Тоқсанның тобы • Толғау |
|  |
| Басқа шығармалары | 
Өлеңдері • Аудармалары • Педагогика оқу құралы • Шолпанның күнәсі әңгімесі • Мақалалар |

 |
**Бобур Юлдашев** –1979 жылы 16 қаңтарда белгілі театр режиссері Бахадыр Юлдашев (клипмейкер емес) пен белгілі актриса Римма Ахмедованың отбасында дүниеге келген. 1993 пен 1998 жыл аралығында Жастар театырының жанындағы Мектеп Студияда дәріс алған, кейін М.Уйгур атындағы Ташкент өнер институтын тәмәмдаған. Театрда 1992 жылдан бастап жұмыс істеп келеді. Сол уақыттан бері 40 рөл, оның ішінде 10 басты рөлде ойнаған. Жұбайы Аня да осы театрда әртіс. Екі қызы Наврұза 5 жаста, Ирис 1 жастан асты, 13 жасар ұлы Диёр бар.
1988 жылдан бастап киноға түскен. Өзбекфильм киностудиясының киноларында 30 дан астам рөлді сомдаған, оның ішінде 12 басты рөл. Ресей кинематографында да жұмыстары бар.

Түскен фильмдері
----------------

«Продавец снов», «Бедолаги», «Домла», «Зангир», «Уткан кунлар», «Сардор-1,2», «Остона», «Аел зоти», «Муки сердца» (Қазақфильм), «Олашакшак», «Такдир», «Дев ва пакана», «Близнецы» (Ресей сериалы), «Севинч», «Сардор», «Омад», «Янги йил кечаси», «Ягона ва бетакрор», «Мен сени…ёхуд екзаклар», «Ягона гувох», «Осмондаги болалар 2», «Ватан», «Мухабатимсан», «Мактуб», «Қасд».

Жақсы көретін актері
--------------------

Обид Юнусов, Ҳожиакбар Нурматов, Мурод Ражабов, Эркин Комилов

Дереккөздер
-----------

«Өнеге» журналы, сәуір, 2011
Наркондам жанартауы
Наркондам - жанартаулық сипаттағы арал. Ол Андаман теңізінде орналасқан.
Бұл жанартау аралының орталық шыңы теңіз деңгейінен 710 м биіктікте орналасқан.
Наркондамның негізгі шыңы батыста 114 шақырым қашықтықта орналасқан.

Бүл жанартау соңғы уақыттарда ғана белсенді болған. Аралда бірнеше белгісіз жанартаулар бар.
2005 жылы 8 маусымда жанартаудан «балшық пен түтін шығып жатыр» деген хабарламалар болды.
Аралдың атауы «тозақ шұңқыры» дегенді білдіреді. Алайда бұл атау көне заманда белсенді болған Баррен Айлэнд жанартау атауынан шыққан деген болжамдар бар.

Баррен Айлэнд соңғы рет 1803 жылы атқылаған болатын. Бұл жанартаудан шағын күкіртті ағымдар және лаваның соңғы рет теңізге төгілген жерінен ыстық бұлақ көздерін кездестіруге болады.
Наркондам аралы Андаман және Никобар аралдарының орталығы болып табылады. Ол Блэр портынан 160 шақырым қашықтықта орналасқан.

Баррен Айлэнд пен Наркондам суда тіршілік ететін жануарларға бай. Мұнда түрлі балықтар, акулалар, т.б. су жануарларын кездестіруге болады. Сонымен қатар осы маңда мөп- мөлдір бұлақтар бар.
Наркондамда мүйізтұмсықты құс тіршілік етеді. Ол жойылып бара жатқан құстардың қатарына кіреді.
Наркондам - ұйқыдағы жанартау.

Дереккөз
--------

1. Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
«**ВЫНХУА**» – дүнгендердің облыстық ұлттық-мәдени орталығы. 1994 ж. құрылған. Президенті – Рашид Бакиров.

Орталықтың басты міндеті – ұлттық салт-дәстүрлерді, тілді дамыту, дүнген халқы өкілдерін қоғамдық өмірді жандандыра түсуге кеңірек тарту. Орталықтың ұйымдастырумен 1998 ж. Қордай ауданы ның Масанчи а-нда дүнгендердің Қазақстанға қоныс аударуына 120 жыл толуы аталып өтілді. Бұл іс-шараға ТМД елдерінен, Жапониядан, Қытайдан шақырылған қонақтар қатысты. Орт. Жамбыл ауданының Жалпақтөбе а-нда дүнген халқы тарихының мұражайын, дүнгендер өнері мектебін ашу жолында жұмыстар жүргізілуде. Орталықтың атсалысуымен Қордай ауданының Сортөбе а-ндағы Лермонтов атынд. орта мектепте дүнген тілін тереңдетіп оқытатын әдістемелік орт. ашылды. «В». ұлттық-мәдени орт. облыс көлемінде өткізіліп жатқан қоғамдық-мәдени іс-шараларға белсене қатысуда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**«Энфилд»** (англ. *Anfield*) — Ливерпульдегі футбол стадионы. Англиядағы сыйымдылығы жөнінен төртінші орында. "Ливерпуль" клубы 1892 жылдан бері өз алаңындағы ойындарын өткізеді.

Тарихы
------

1884-1891 жылдары "Эвертонның" да стадионы болған, кейін олар "Гудисон Паркке" көшті. "Энфильд" пен "Гудисон Парктің" арасы бар-жоғы 760 метр ғана. 

Стадионға бір мезетте 54 074 адам жайғаса алады. 

Стадионда төрт трибуна бар. Олар Спион Коп, «Мэйн Стэнд», «Сентенери Стэнд» және «Энфилд Роуд» деп аталады. Стадион 1884 жылы салынып бітті. Сол жылы қыркүйекте ашылу салтанаты болды. Ашылу салтанатында "Эвертон" және "Эрлстаун" клубтары кездесіп, "Эвертон" 5:0 есебімен жеңіске жетті. 

Мұнда концерттер, шоулар көп өткізілгендіктен, "Ән салатын стадион" деп те аталады.

Панорама
--------

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Premier League Handbook —  The Football Association Premier League Ltd, 2011-04-20. — Б. 21.
2. ↑  Football projects.  Desso Sports. Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 шілде 2011.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 13 шілде 2011.

Әдебиетте
---------

* Adams Duncan. A Fan's Guide to Football Grounds: England and Wales. — Hersham: Ian Allan, 2007. — ISBN 978-0-7110-3268-2.
* Graham Matthew. Liverpool. — Twickenham: Hamlyn Publishing, 1984. — ISBN 0-600-50254-6.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Стадион жайлы WorldStadiums.com сайтында (ағылш.) \* Мұрағатталған 1 желтоқсанның 2007 жылы.
**Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институты**– ғылыми-тәжірибелік мекеме, республикадағы офтальмологиялық қызметтің басты орталық Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің қарамағында. 1933 жылы Алматы облысы көз аурулары ауруханасы негізінде өлкелік ғылыми-тәжірибелік офтальмология институты ретінде құрылды. 1974 жылдан қазіргі атымен аталады. 

Құрамында: офтальмологиялық қызметті ұйымдастыру; көз тамырлары ауруларын зерттеу; балалар мен жасөспірімдердің көз ауруларының алдын алу; көз жарақатын емдеу бөлімдері; глаукома және арнайы көз патологиясы лабораториялары бар. 

Негізгі ғылыми бағыттары: көз ауруларының таралуын тежеу және одан сақтандыру, диабеттің салдарынан болатын көз ауруларының мед. әлеум. аспектілерін айқындау; көз тамырлары ауруымен ауырған науқастардың көз жанарын қалпына келтіру; амблиопия (көрудің нашарлауы), миопия (алыстан көрмеушілік), іштен туа біткен көз ауруларын консервативті және хирургиялық жолмен емдеу; глаукома және катарактаның асқынуынан пайда болатын көз ауруларын емдеу және хирургиялық жолмен көздің көруін қалпына келтіру, т.б. 

Институт қазіргі заманға сай техникалық құралдармен (ультрадыбысты факоэмульсикатор, компьютерлік периметр, контактісіз тонометр, диагностикалық эхосканер, т.б.) жабдықталған.
**Мажино Андре-Луи-Рене** (Maginot, Аndré (-Louis-René) (17 ақпан 1877 жыл, Париж — 7 қаңтар 1932 жыл, сонда), француздың мемлекеттік қызметкері. .

1910 жылы депутаттар Палатасына сайланды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысып, қатты жарақаттанды. Францияның екі рет әскери министрі болып тағайындалып (1922-24 және 1929-31 жылдары), Германияның елге болашақта шабуыл жасауынан қорғау үшін дайындық жұмыстарында белсенділік танытты. Француз-герман шекараларын әскери бекіту үшін қымбатқа шыққан құрылыс жұмыстарын жүргізудің бастамашысы болды, ол кейіннен оның құрметіне МАЖИНО БАЙЛАНЫСЫ деп аталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Қормалау қоспалары** - Құмды құю қорамаларын жасау үшін пайдаланылады. Құймалар жасалатын қорытпалардың түріне, олардың массалары мен қабырғаларының қалыңдықтарына байланысты қорамалау қоспаларының құрамына белгіленген мөлшерде органикалық емес материалдар (кварцты құм, отқа төзімді саз балшық т.б.) және органикалық материалдар (ағаш үгінділері, тас көмірдің шаңы т.б.) кіреді. **Қорамалау қоспалары** біріңғай қаптайтын және толтыратын болып үшке бөлінеді. Біріңғай **қорамалау қоспалары** сериялық және жаппай өндірісте майда және орташа құймалар өндіру үшін пайдаланылады. Олар әр уақытта пайдаланылған кейін қайтадан толық өңделеді. Қаптайтын **қорамалар қоспалары** орташа және ірі құймаларды өндіргенде қораманың сұйық қорытпамен жанасатын беттерін қалыптастыру үшін пайдаланып, қалыптайтын қоспаның бір бөлігін алмастыру үшін қолданылады. Қаптайтын **қорамалау қоспалары** не қораманың отқа төзімділігі мен газ өткізіштік қасиеттерін көтеру үшін әдеуір мөлшерде жаңа қорамалау материалдары қосылады. Қораманың қалған бөлшектері толтырылатын **қорамалау қоспаларымен** тығыздалады.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
Өзбекстан табиғаты
------------------

Өзбекстан өңірі жер бедері жөнінен солт.-батыс жазық және оңтүстік-шығыс таулы бөліктерге бөлінеді. Жазық жағын Қызылқұм шөлі, Үстірт, Тұран ойпаты, Әмудария атырауы алып жатыр. Таулы өлке Шатқал, Құрама, Ферғана, Алай, Зеравшан, Түркістан, т.б. жоталардан құралады, бұлардың аралықтарында Ферғана, Зеравшан, Шыршық-Ангрек, Қашқадария, Сурхандария, т.б. аңғарлар орналасқан. Жер қойнауы пайдалы қазындыларға бай. Қаратау-Нарын белдеуінен сирек металл, темір кен тасы, полиметалл, қорғасын-мырыш, Белтау-Құрамадан мыс (Қалмақыр, Сарычек кендері), Түркістан-Алайдан графит-никель-кобальт (Тасқазған) кен орындары ашылған. Ө. аумағы Орталық Азиядағы ірі мұнайлы-газды аймақ саналады. Оңтүстік Ферғанада күкірт және озокерит (Шорсу), Гиссар жотасында карноллит, сильвинит, тас тұзы, Сұлтануиздат тауында фосфорит бары анықталды.
Климаты тым континенттік, қуаң. Жазы ыстық, шілденің орташа температурасы солтүстік-батыс бөлігінде 33 – 38°С, оңт-нде 25 – 30°С. Қысы жылы, қар жұқа түседі. Қаңтарда 6,3С, оңт-нде 3С болады. Жылдық жауын-шашынның мөлшері әр қилы, кей шөлді өңірлерде 100 мм, кей жерлерде 200 – 400 мм, тау бөктерлерінде 900 мм. Өзендерінің көпшілігі Арал теңізінің алабына жатады. Ірі өзендері – Әмудария, Сырдария, Зеравшан, Қашқадария. Жер суару және суландыру жүйесі өте жақсы дамыған. Жері негізінен сары және сары қоңыр топырақты; батыс және солтүстік жағы құм-шағылды келеді. Республика жерінің көпшілік бөлігінде қуаңшылыққа төзімді өсімдіктер мен жануарлар дүниесі тіршілік етеді.
Қоршауда бағу - малды жайылымда бағудың әдісі. Қоршауда бағу үшін табиғи жайылымдардың өсімдігі мен өнімділігі бірыңғай келетін шұрайлы жерлері мен екпе жайылымдардың жиегіне орнатылған бағаналарға сым тартылып, мүмкіндік болса онымен әлсіз қуаттағы электр тогы жіберіледі (элетропастух). Оған сүйкенген мал соққы алады да, екінші рет жоламай, қоршау ішінде жайылады. Малды іш құрттарынан (гельминттерден) сактандыру үшін қоршау ішінде жаю мерзімін бір аптадан асырмай, мал басын басқа қоршауға ауыстырады. Сонда жетіліп үлгермеген гельминттер жұмыртасынан мал залал шекпейді де, екіншіден мөлшерленіп жіберілген мал басынан жайылым оты да тықырланбай, қайта жетіліп отырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Қызыларбат атырабы** (түрікм. *Gyzylarbat etraby*) — Түрікменстанның Балқан уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы – Қызыларбат қаласы.

Тарихы
------

1939 жылы қаңтарда орталығы Қызыларбат қаласы болатын Түрікмен КСР-нің Қызыларбат ауданы болып құрылды. 1939 жылы қарашада Қызыларбат ауданы жаңадан құрылған Ашхабад облысына берілді.

1959 жылы мамырда Ашхабад облысы таратылып, аудан Түркімен КСР-не тікелей бағынышты болды. 1973 жылы желтоқсанда аудан Балқан облысына берілді.

1988 жылы Красноводск облысы жойылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1992 жылы Қызыларбат ауданы Балқан уәлаятының құрамына еніп, алдымен Қызыларбат атырабы, содан кейін Сердар атырабы болып өзгертілді. 2022 жылдың қазан айында Қызыларбат атырабы болып қайта аталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Түрікменстан Ұлттық Кеңес Мәжілісінің қаулысы (10 қараша 2022).(қолжетпейтін сілтеме)
**«Мазасыз көктемде»** — толық метражды көркем фильм. 1956 ж. Алматы көркем және хроника фильмдер студиясы шығарған.

Сюжеті
------

Бір топ комсомолшылар Қазақстанның тың жерлерінде "Майбалық" кеңшарын құрды. Болашақ диқаншылардың арасында алаңғасар, сылқым жігіт Женя Омега айрықша көзге түседі. Тыңдағы алғашқы күндерде-ақ ол бірнеше "ерлік" жасайды: өз резеңке етігін гитараға ауыстырады, жұмыстан жалтаруға тырысады, тракторшылар курсынан кетеді. Кеңшар басшылығы және оның жолдастары Омегаға тракторды сеніп тапсыруға болмайтынын түсініп, Женяның қарсылығына қарамастан, оны су тасушы қылып тағайындайды. Уақыт өтеді. Омега барлық бригадалардың құрметті қонағы айналып, өз жаңа мамандығына құрметпен қарайды. Көп ұзамай ол жаңа сынаққа ұшырайды: Женя сүйетін қыз Ольга "өз жүрегін" жас тракторшы қазақ Ыдырысқа береді. Сәтсіз махаббат Омеганы қажытпады. Ақырында оған алғашқы үлкен қуаныш келеді: ол тыңдағы соңғы борозданы жыртқан тракторшы атанады.

Рөлдерде
--------

* Женя Омега — Сергей Гурзо
* Ольга — Римма Шорохова
* Ыдырыс — Ыдырыс Ноғайбаев
* Рая — Нина Гребешкова
* Филя-энтузиаст — Владимир Борискин
* Константин Сусликов-Котик — Всеволод Тягушев
* Лев Бородавка — Иван Лобызовский
* Павел Чаусов — Павел Кайров
* Парторг — Шахан Мусин
* Хаваш Атабаев — Кененбай Қожабеков
* Маруся — Надежда Самсонова
* Поликарповна — Ольга Дуссан
* Тың игеруші — Тамара Думная
* Хафиза Бейсенова — Рахия Қойшыбаева
* Семен — Виктор Уральский

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 11 қыркүйектің 2018 жылы.
**Физикалық шамалар жүйесі**– кей шамалар тәуелсіз саналып, кейбіреулері тәуелсіз шамалардың функциясы болатын ретпен құрылған өзара байланысқан физикалық шамалар жиынтығы. Физикалық шамалар жүйесі шартты түрде басқа шамалардан тәуелсіз деп қабылданған негізгі физикалық шамалар және негізгі шамалар арқылы анықталатын туынды физикалық шамалардан тұрады.
Физикалық шама бірлігі – мәні бірге тең шектеулі өлшемді физикалық шама. Біртекті физикалық шамалардың мөлшерін көрсетуге қолданылады.

Дереккөздер
-----------

Физика : Жалпы білім беретін мектептің 9 - сыныбына арналған оқулық.
**«Қызыл Қазақстан»** (бұрынғы «Қазақстан коммунисі», қазіргі «Ақиқат»)- Қазақстан партия ұйымының органы. 1921-29 ж. аралығында шығып тұрған. 

Журналда Ы.Мұстанбаевтың «Көркем әдебиет туралы» (1927, 2-саны) және «Біздің таластарымыз» (1928, 5-саны)деген мақалалары жарияланды. Автор алғашқы мақаласында Абай мұрасын зерттеуге көңіл аударып, абайтанудың әлі де болса жарытып ештеңе бітіре алмай отырғандығын күрделі мәселе етіп көтереді. Екінші мақалада ақын шығармаларын бағалаудағы өрескел қателіктер мен бұрмалаушылықтарға тоқталып, Абай өлеңдерінің жалпыхалықтық сипатын, арқалап тұрған әлеуметтік ауыр жүгін, тәрбиелік мәнін ашып көрсетеді.

Тағы қараңыз
------------

* Ақиқат журналы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Физикалық-географиялық белдеулер**, табиғи белдеулер, географиялық белдеулер — физикалық-географиялық аудандастырудың жоғары таксономиялық бірліктері, жылу теңдестігі бойынша азды-көпті ұқсас бірнеше географиялық ауданнан құралады. 

В.В.Докучаевтің "жаратылыстық" тарихи аймақтар ұғымына белгілі бір шамада сәйкеседі. Әрбір белдеуге жылулық теңдестіктің көрсеткіштері, ауа массалары айналымының ортақ ерекшеліктері, заттектер айналымының жылдамдығы мен мөлшерлері, топырақ пен өсімдік жамылғысының құрамы, жануарлар дүниесі тән. Арктикалық, субарктикалық, екі (Солтүстік және Оңтүстік жартышарларда) қоңыржай, екі субтропиктік, екі тропиктік, субантарктикалық және антарктикалық белдеулер болып сараланады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау. А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
**Физикалық-географиялық жағдайды жаңғырту** - шөгінді таужыныстар кешені немесе жекелеген таужыныстар қабаты түзілуінің физикалық-географиялық жағдайын қалпына келтіру; таужыныстардың заттық құрамын, олардың құрамындағы терригендік және аутигендік минералдарды, таужыныстардың құрылымы мен бітімін, оларға кіріккен органикалық қалдықтарды және шөгінді таужыныстардың әр түрлі қабаттарының бір-бірімен астасу ерекшеліктерін өте тиянақты түрде зерттеу нәтижесінде жүзеге асырылады. Физикалық-географиялық жағдайды жаңғырту қорытындылары фациялық-палеогеографиялық карталар түрінде жасақталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0

﻿
Тау ШЕКІЛДЕК (Acanthis flavirostris) - шоңайнаққа ұқсас шағын денелі (13-18 г) құс.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Тау шекілдек шоңайнақтан сәл кішірек, оның жабын қауырсындарында қызыл түс болмайды, қүйрығы едәуір ұзын. Аталығы, аналығы және жас құстардың реңі бірдей барлығының жонында және бауырында бойлай созылған қошқыл жіңішке сызықтары болады. Басқа қалған жерлерде наурыз және қазанда ұшып өткенде кездеседі. Ұялауға тар шатқалдар мен жартастарға жоламай, аласа таулардың тасшақпалы беткейлерін және тастақ даланың бұталы үлескілерін қалайды. Қазақстанның батыс өңірлерінде төмпешікті құмдарына, сондай- ақ әрқашан суға таяу, бұталары сирек өскен құмдауыт жағалық шағылдарға қоныстанады. Бұлар - қауымдас құстар, үйірлесіп жүреді, ал қыста кейде мың-мыңдап жинақталады. Сыртқы көрінісі мен қылығы шоңайнақ пен шекілдекті еске түсіреді. Дауыстары да ұқсас, үздіксіз қүлпырта сылдырлаған шиқыл сияқты, шоңайнақтың әуенінен айтарлықтай төмен болады. Ұяларды аласа бұталарға, шөпке, таспен қалқаланған жерге салады. Салындыдағы 4-5 секпілді бозғылт көгілдір жұмыртқаларды аналығы 13 күн басады, соңынан балапандарды аталықпен бірлесіп 2 аптадай қоректендіреді.

Таралуы
-------

Тау шекілдек Еуразияның едәуір бөлігінде, әсіресе таулы өңірде таралған. Қазақстанда қазақ ұсақшоқыларында Еділ-Жайық өзен аралықтарынан, Мұғалжарға дейін ұялайды. Қазақстанның оңтүстігінде, Тәңіртау және Жоңғар Алатауының тау бөктерлерінде қыстайды. Қыркүйек және қазанда күзгі ұшып қайту басталады. Олар қарашада қыстау орындарына жетіп те үлгереді.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
**Физикалық-химиялық әдістер** - қандай да болса нысандардың химиялық құрамы мен физикалық табиғатын анықтауға мүмкіндік береді. Қоршаған ортаның айтарлықтай ластауы жағдайында химиялық талдау да бақылауды жүзеге асыруға сенімдік құрал болып табылады.
Физикалық-химиялық әдістерді пайдалану тек ластану деңгейін анықтаумен ғана шектелмейді. Табиғат нысандарының табиғи күйіне де солардың жәрдемімен баға береді. Мысалы, бұлақ және минералды су құрамын, топырақтың құрылымы мен құрамын анықтайды. Физикалық-химиялық әдістер географиялық әдістермен бірге атмосфераның, климаттың және т.б. күйін экологиялық тұрғыда зерттеу үшін қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Биология 11 сынып."
**Физиологиялық психология** — физиологиялық және неврологиялық процестерге негізделген психологиялық құбылыстарды сипаттап түсіндіруге бағдарланған психология саласы. Оның пәндері мен әдістерінің көпшілігі биологиямен және физиологиямен ортақ. Бұл саланы белгілеу үшін азды-көпті дәл бірқатар синонимдер, оның ішінде биологиялық психология, биопсихология, психобиология және психофизиология терминдері қолданылады. 

Физиологиялық психология XIX ғасырдың соңында пайда болды. Бұл терминді В. Вундт эксперименттік психологияны белгілеу үшін енгізген. Физиологиялық психологияны В. Вундт дуализмдік тұрғыдан талқылады. Ол физиологиялық психологияны қозғалыс реакциясымен, қарапайым сезімдермен, түсініктермен шектеді. Физиологиялық психологияда сезім мүшелері мен жүйке жүйесінің физиологиясынан алынған зерттеу нәтижелері мен әдістері қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Тентексор мұнай кен орны** — Атырау облысының Мақат ауданындағы Оңтүстік Ембі мұнайлы-газды ауданына жатады. 1945 жылдан пайдаланылады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орнының геологиялық қимасының табанын төменгі пермьның кунгур ярусының тас тұзы құрайды, оны саз, малтатас, құмтастан тұратын жоғарғы пермь мен триас шөгінділері, құмтас, малтатастан құралған төменгі юра, құм мен сазды орталық юра жыныстары жапқан.

Сипаты, құрамы
--------------

Кен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған тұз күмбезін байланыса келеді. Өндіруге тұрарлық мұнай ортаңғы юраның құмды-сазды свитасының солтүстік-батыс қанатындағы готерив пен төменгі апт шөгінділерінде. Юра мұнайының шайыры аз (5,5%), тығыздығы 840-850кг/м3, жеңіл фракциялар шығымы 200°С-қа дейінгі температурада 3,5-9,0%. Қоры жөнінен шағын кен саналады.
**Қызыл қарақат** - сирек кездесетін, жемісі гүлінен де әсем болып келетін өсімдіктердің бірі. Бұл гүл субальпі шалғынындағы сирек кездесетін дәрілік өсімдіктердің бірі болып табылады. Ол өнімділігі мен қысқа төзімділігі жағынан тіпті қара қарақаттан да асып түседі. Қызыл қарақаттың жемісінде қант, органикалық қышқылдар, оның ішінде алма, янтарь,лимон, аскорбин қышқылдары, каротин, тиамин, рибофлавин, пектин заттары болады.Халық медицинасында оны температураны түсіру, асқазан жұмысын жақсарту үшін пайдаланады. 
Қызыл қарақат гүлдерінің өздігінен көбею дәрежесі жоғары, сондықтан тіпті бір бұтаның өзі жақсы өнім бере алады. Жемістері айтарлықтай біркелкі пісіп - жетіліп, күз аяғына дейін түспей, шоқтана жабысып тұра береді.

Дереккөздер
-----------

Қазақстан флорасы меныі кереметтері кітабы, Э.Н.Баталова
**Тау шақшақай** (лат. *Motacilla cinerea*) — Торғайтәрізділер отрядына жататын Шақшақай тұқымдасының негізгі Шақшақайлар туысының ұзын құйрықты құсы. Бұл шағын денелі 14-20 г, әдемі шақшақай барлық сары өңді туыстарынан ұзын құйрығы бойынша жақсы ажыратылады. Жонының реңі де өзгеше-қошқыл, шифер түстес сұр түсті. Қанаты да жіңішке ақ жолақты қаралтым болып келеді. Аналығында ашық сары реңкті тамағында үшбұрышты теңбіл болады. 

Қазақстанда оңтүстік және шығыстың таулы өлкелерінде өмір сүреді. Әрқашан тау өзенднрі мен бұлақтарының жанында орын тебеді. Ол бұл жерде тастардың арасынан су маңынан бунақденелілерді іздестіреді, көбінесе оларды жерде жүріп қуып жетеді немесе солардың соңынан әуелеп ұшады. Дауысы үш еселенген "цицици", оқта-текте сайрайды, алайда күйттік кезеңде құсойнақ жасайды. Ұяларды су жағасынан онша алыс емес жасырын қалқалы жерлерге салады. Бір жылда екі рет балапан өргізеді. Қазақстанда сәуірден қыкүйек бойы өмір сүреді. Қалған уақыттарды Африкада және Азияның оңтүстігіндегі жерлерде өткізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Motacilla cinerea*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Қызыл үйдегі түс** (*қытайша:* 紅樓夢|红楼梦 - „хунлоумэн") - қытай тіліндегі төрт классикалық романдар ішіндегі ең танымал романы. Алғашқы 80 тарауы Цао Сюэциньмен жазылып жарыққа «Тас туралы жазбахаттар» (*қытайша:* 石頭記) атымен 1763 жылы автордың қайтыс болар алдында жарық көрген. Отыз жыл өткен соң, яғни 1791 жылы, Гао E баспагері өз көмекшісімен бірге тағы қырық тарауымен романды толықтырып, сонымен сюжетті аяқтаған. Зерттеушілер осы күнге дейін Гао Е-нің бастапқы авторлық ойын қаншалықты дарытқанына күмәнданады.

Романның мазмұны
----------------

«Қызыл үйдегі түс» - Цзя отбасының ұрпақтарының үш буыны туралы жан-жақты хикая. Басқа бұрынғы қытай романдар қарағанда, «Қызыл үйдегі түс» романында нақты сюжет және жүйелі композиция құрамын пайдаланылады. Бұл шығармада егжей-тегжейлі кейіпкерлердің тәжірибесін, көңіл-күйлерін және олардың қарым-қатынастарын сипаттайды.

Романға Қытайдың өзінде „әдепсіздік үшін" бірнеше рет тыйым салынған..

* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  David Hawkes, "Introduction," *The Story of the Stone* Volume I (Penguin Books, 1973), pp. 15–19.
2. 1 2 3  О. Л. Фишман «Сон в красном тереме», История всемирной литературы. - Т. 5. - М. 1988. - стр. 593—599
3. ↑  CliffsNotes, About the Novel: Introduction.  Cliffsnotes.com. Басты дереккөзінен мұрағатталған 5 маусым 2012. Тексерілді, 16 шілде 2011.


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|     Сөздіктер және энциклопедиялар | 
Britannica (онлайн) |
|  |
| Нормативті бақылау | 
BIBSYS: 90738390 · BNF: 121451138 · GND: 4238558-1 · LCCN: n81018539 · NDL: 00627282 · SUDOC: 029929830 · VIAF: 202230972, 192829095 |

 |
**Тауалға**
-----------

### Ерекшеліктері

**Тауалға** (Korolkovif Severzovii) - лалагүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Биіктігі 20-50см, сабағының төмен жағы жапырақсыз. Жапырақтары көгілдір, ұзындығы 15 см, ені 8 см төменгілеріне қарағанда жоғарғылары ұзындау. Гүлі шашақ, жоғарғылары аталықты, қалғандары қос жынысты. Гүлі қоршаулы 6 жапырақты. Батыс Тянь-Шаньда, Памир, Алтайда, Орта Азияда, Қазақстанда Шу-Іле Алатауында, Қаратаудың тасты беткейлерінде субалыпілік белдеуге дейін өседі. Қазақстанда сәуір-мамырда гүлдейді, жемісі көп тұқымды, ұзындығы 4,5см. 6 қырлы, ұзынан қақырапа ашылатын қорапша. Баданасында крахмал көп болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 588-бет
*Басқа мағыналар үшін Қызыладыр деген бетті қараңыз.*
**Қызыладыр** – Маңғыстау түбегіндегі шатқал.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Құрық ауылының оңтүстік-шығысында 65 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 22 км-ге созылған, енді жері 5 км. Жер бедері жазық келген. Батысында Жаман Қызыладыр қонысы, солтүстігінде Молдабай Шыңырау, оңтүстігінде Местіқара құдықтары, шығысында Қауынды ойысы жатыр.

Өсімдігі
--------

Сұр және бозғылт топырақ жамылғысында бұйырғын, тасбұйырғын, қара жусан, т.б. сораң өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Ватикан телевизиясы** – Ватикан - діни қала-мемлекет болғандықтан, бұл жердің барлық БАҚ-ы тек діни тақырыптарға сүйеніп, католик шіркеуін насихаттаумен айналысады. 

1949 жылдан бастап Ватиканда телеорталық іске қосылған. 

*TELEPACE* - әлемге белгілі католиктік арна. Итальяндық тілде хабар тарататын бұл арнада эфир уақытының үлкен бөлігі апостол Петрдің мұрагеріне беріледі. Өзінің бағдарламалары, жаңалықтары бар, бірақ барлығы тек католиктер өмірі мен жағдайы жайында. Телеарнада тек тәрбиелік мәні бар кинофильмдер көрсетіліп, философиялық тұрғыда талқыланатын тақырыптары бар ток-шоулар жүргізіледі. 

Ватиканның негізгі телеарналарының бірі қалалық *CTV* (итальяндык citta (қала). Толық атауы - *CTV-Vatican Television Center*. Негізінен аталмыш телеарна ресми хабар таратумен айналысады. Соның ішінде Рим Папасының жылына екі рет айтылатын жолдауы да бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5ISBN 978-601-03-0070-5