**«Ұлытау» ұлттық тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы**  - ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты Қазақстандағы ауқымы жағынан ең үлкен музей-қорық (147 мың га). 1990 жылы 29 қарашада ҚазКСР Министрлер Кеңесінің №466 қаулысымен құрылған.

Қызметі
-------

«Ұлытау» музей-қорығының қызметіне тарихи және мәдени ескерткіштердің қозғалатын және қозғалмайтын экспозицияларын сақтау, ескерткіштер мен музей заттарын сынудан, бүлінуден, ұрлықтан қорғауды қамтамасыз етуге жағдай жасау, сақтаудың ұтымды жүйесін құру; табиғи-археологиялық, тарихи-мәдени кешенді сақтау және қорғау, ғылыми-зерттеу мен мәдени-ағарту қызметі және т. б. жатады.

Музей-қорық сипаты
------------------

### Музей ғимараты:

Ғимараттың ауданы 566 ш.м. экспозициясы мен көрме алаңы - 280 ш.м. Екі көрме залынан басқа уақытша көрмелер (104 шаршы метр), сақтау қоймалары қарастырылған.

#### Сапар орталық:

Сапар орталық 2021 жылдан бастап келушілерге қызмет көрсете бастады. Сапар орталық Ұлытау өңірінің тарихи-мәдени мұрасымен кеңінен таныстыруға, туристерге сапалы қызмет көрсетуге бағытталған. Сапар орталық әкімшілік ғимараттан және жатақханадан тұрады. Әкімшілік ғимараттың ішінде жұмыс кабинеттері, ақпараттық (экспозициялық) зал, үлкен және кіші конференц-залдар және т. б. бар. Сапар орталықтың жалпы ауданы 1598,6 м2 құрайды. Оның ішінде: әкімшілік ғимарат - 926,5 м2; жатақхана - 570,9 м2.

Ескерткіштері
-------------

Музей-қорық аумағында барлығы 300-ге жуық тарихи-мәдени мұра нысандары бар. Солардың қатарында 12 нысан республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткішіне жатады. Олар: Жошы хан, Алаша хан, Болған ана, Аяққамыр кесенелері, Домбауыл, Ақмешіт әулие кешені, Басқамыр қалашығы, Дүзен, Айранбай (Бескүмбез), Кетебай, Лабақ, Мақат кесенелері.

Ұлытау өңірінің негізгі тарихи ескерткіштері орта ғасырлар кезеңіне жатады. Бұл тас мүсіндер мен балбалдар, петроглифтер, жерлеу орындары, яғни хандар мен жауынгерлердің мазарлары, қалашықтар және т.б. Ежелгі түркі және қыпшақ дәуіріндегі тас мүсіндер әсіресе Ұлытау тауларының маңында жиі кездеседі.

Ұлытау өңірінде археологтар оғыздар мен қыпшақтардың көптеген қалашықтарын ашты: Баскамыр, Аякқамыр, Айбас Дарасы, Нөгербек Дарасы және т.б. Бұл қалашықтар отырықшы мәдениет пен суармалы егіншіліктің дамуын айғақтайды. Қалалық мәдениеттің өсуімен бірге мұнда қолөнер мен сауда-саттық дамыған.

### Алаша хан кесенесі

**Алаша хан кесенесі** — Ұлытау ауданы, Қаракеңгір өзенінің оң жақ аңғарында, Малшыбай ауылынан 2 шақырым жерде орналасқан. Ғалымдар күмбезді Қарахан әулетіне, оғыз-қыпшақ заманындағы сәулет өнерінің қатарына қосады. Кесене кірпіштері әр кезеңді қамтығандықтан, ХI-XVI ғасырлар аралығында салынған деген болжам бар.

Порталды-күмбезді сәулет өнері үлгісіне жатады. Биіктігі — 10 м. Күйдірілген қызыл кірпіштен қаланған. Құрылыс үстінен биіктігі екі жарым метрге жуық барабан — күмбез мойындығы салынып, одан күмбез шығарылған. Сырт көрінісі кірпіштерді қиюластыра қалау арқылы шырша (алаша кілем) тәріздес өрнекпен қаланған. Кіреберіс сол жақ бұрышта баспалдақты тар қуыс бар. Сол арқылы жоғары көтеріліп барып, күмбездік екінші айналма қабатқа (барабан галереясы), одан портал аркасының желке тұсынан кесене үстіне шығуға болады.

Кесене жайлы алғашқы жазба деректерді 1855 жылы Ш.Уәлихановтың «О киргиз-кайсацких могилах (молах) и древностях вообще» атты мақаласында кездестіреміз. Онда кесенеге жалпылама сипаттама берілген. 1868 жылы подполковник Красовскийдің «Область сибирских киргизов» еңбегінде де кесене жайлы жан-жақты баяндалған. 

Кесенені алғаш рет 1946 жылы Қазақ КСР Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнография институтының академик Ә.Марғұлан жетекшілік еткен Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеді. Осы жылы кеңес сәулетшісі М.Б. Левинсон кесенеге ең алғаш рет фотофиксация, техникалық зерттеу, өлшеу жұмыстарын жүргізген. Ал 1990-шы жж. соңында Жезқазған археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ж.Смайылов) Алаша хан қорымында археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Қазба жұмыс кезінде табылған мүрделер XVIII ғасырға тиесілі екені анықталды. 

Кесенеге бірнеше рет ғылыми-реставрациялық жұмыстар жүргізілген. Соңғы рет 2021 жылы ғылыми-реставрациялық жұмыстар жүргізілді.

### Жошы хан кесенесі

**Жошы хан кесенесі** –  Жезқазған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 50 шақырым жерде, Қаракеңгір өзенінің сол жағалауында орналасқан сәулет  ескерткіші. Кесене XIІІ ғасырда салынған. 

Жошы хан кесенесіЖошы хан кесенесі порталды-күмбезді архитектуралық құрылыстар қатарына жатады. Құрылыс материалдары – күйдірілген жоғары сапалы қызыл кірпіш пайдаланылған. Порталдың бет жағындағы П-тәрізді босағаның қуысында өрнекке пайдаланған тақта кірпіштердің ауданы 45х45 см. Кесененің ішіндегі қабырғалар сазды-саманды ерітіндімен сыланған. Көзге айрықша түсетін нәрсе – салтанатты порталы. Кесененің қос қабатты күмбезі бар. Олар: ішкісі – жарты сфералы және сыртқысы – сфероконустық, әрі екі барабанда орналасқан: төменгісі – он жеті жұлдызшалы және жоғарғысы – дөңгелек барабанды. Дөңгелек барабанға орнатылған күмбездің төбесінде жасыл сырлы құбба орналасқан. Қырланған барабан мен сыртқы күмбездің қаптамасы көк зертасты шаршы тақталармен жасалған. Құббаның түп нұсқасы «Ұлытау» ұлттық тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығында сақтаулы тұр.

Жошы хан туралы деректер Өтеміш-қажының «Шыңғыснаме», Әбілғазының «Шаджара-йи турк ва могул» («*Түрік шежіресі»),* Рашит ад-Диннің «Жамиат-тауарих» *(«Жылнамалар жинағы»),* Қадырғали Жалайырдың «Тарихи Оразмұхамет» еңбектерінде кездеседі. 

Кесенені алғаш рет 1946 жылы Қазақ КСР Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнография институтының академик Ә.Марғұлан жетекшілік еткен Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеді. 

1946 жылы кеңес сәулетшісі М.Б. Левинсон кесенеге ең алғаш рет фотофиксация, техникалық зерттеу, өлшеу жұмыстарын жүргізген.1973 жылы Қазақ КСР-нің Мәдениет министрлігіне қарасты "Қазпроектреставрация" институты ескерткіштерді қорғау қоғамының экспедициясы (М.Маманбаев, М.Сембин, М.Нұрқабаев) да өлшеу және фотофиксация жұмыстарын жүргізген.  

1990-шы жж. соңында археолог Жұман Смайылов та кесенеге зерттеу жұмыстарын жүргізіп, оның маңынан Жошы ханның ордасының орнын (Орда базар) анықтаған. 

Кесенеге бірнеше рет ғылыми-реставрациялық жұмыстар жүргізілген. Соңғы рет 2020 жылы ғылыми-реставрациялық жұмыстар жүргізілді.

### Домбауыл

**Домбауыл салт-жоралғы құрылысы** – Жезқазған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 54 шақырым жерде орналасқан, VIII-IX ғғ. жататын көне сәулет ескерткіші. 

Кесене қызыл тас пен сазды балшықтан тұрғызылған. Кіреберісі шығысқа бағытталған. Конус тәрізді ғимараттың жалпы биіктігі 6 метр.

Астыңғы қабаты шаршы пішіндес, үстіне киіз үй тәріздес күмбез салынған. Кешеннің еденіне тас аралас топырық жайып, оның үстіне жалпақ тақта тастар төселген. Қабырғалары 3 м-ге көтеріліп барып, көлденең бөренелермен жабылған.

Домбауыл (Добын мерген) – қият руынан шыққан батыр, әрі күйші болған. 

1946 жылы кесенені Қазақ КСР Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнография институтының академик Ә.Марғұлан жетекшілік еткен Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы алғаш рет зерттеді. Осы жылы кеңес сәулетшісі М.Б. Левинсон кесенеге ең алғаш рет фотофиксация, техникалық зерттеу, өлшеу жұмыстарын жүргізген.

1973 жылы Қазақ КСР-нің Мәдениет Министрлігіне қарасты  "Қазпроектреставрация" институты ескерткіштерді қорғау қоғамының экспедициясы (М.Маманбаев, М.Сембин, М.Нұрқабаев) да өлшеу және фотофиксация жұмыстарын жүргізген. 

Домбауылға ғылыми-реставрациялық жұмыстар соңғы рет 2013 жылы жүргізілген.

### Болған ана кесенесі

**Болған ана кесенесі** - Жезқазған қаласынан  оңтүстігінде,  50 шақырым жерде, Сарысу мен Қаракеңгір өзендерінің құйылысында, Қаражар шатқалында орналасқан.

Ортағасырлық сәулет өнер ескерткіші. Жалпы құрылыстың сақталған бөлігінің биіктігі пештак бөлігінде – 3,70 метр, ал параллелепипедті негізгі көлемінде – 2,90 метр. Кесененің қасбетіндегі арқалы, порталды (сақталмаған) кірер аузының айналасы қуыстана қаланып, қабырғаның өрнегі ретінде жасалған. Бөлменің төменгі шаршы бөлігінің күмбез шеңберіне өтер тұсындағы бұрыштары арқалы тромпты тәсілмен өрілген. Тромп қолтықшалары қосарланған кірпішті қиғаштау бұрышын шығара қалау арқылы өрнектелген. Порталдың ширек бұрышты бағаналары мен басқа қабырғалары түгел ақ түсті.

Аңыз бойынша Болған ана – Шыңғыс ханның немересі, Жошы ханның қызы. Қаңлы елінің ханы Сығанақ-тегіннің әйелі болған. Тағы бір аңызда Болған ана Шыңғыс ханның келіні делінсе, келесі бір аңыз бойынша ХV ғ. басында билік құрған патшайым болған делінген.  Ел аузында сақталған аңыз-әңгімелерге қарағанда, Болған ана тоқсан жасқа келіп көз жұмған әрі артынан көп ұрпақ қалдырған батыр ана. 

Болған ана кесенесі туралы алғашқы мәлімет XVI ғасырға жататын Хафиз Таныштың «Шараф-наме-йи шахи» («Шахтың даңқтары туралы кітап») атты еңбегінде кездеседі. Онда Бұхар ханы Абдаллахтың қазақ даласына, соның ішінде Ұлытау өңіріне 1582 жылы жасаған жорығы кезінде Болған Ана кесенесінің қасына әскерімен тоқтағаны жазылған.

ХVІІІ ғасырдың ортасында орыс офицері П.И.Рычков күнделігінде Сарысу өзені бойындағы ескерткіштерді суреттеп, соның ішінде Болған Ана ескерткішін өте әдемі және зәулім деп көрсетеді. Қазақ ғалымы Ш.Уалиханов «О киргиз-кайсацких могилах (молах) и древностях вообще» еңбегінде: *«...в глухой степи, около Улытау, на Кенгирах множество могил, удивляющих своим устройством. Булган-Ана, находящаяся при устье Кара-Кенгира, на Кара-Джаре, белого цвета, это небольшое здание с куполом, такого же устройства и все прочие»*,– деген мәлімет келтіреді. 

1946 жылы кесенені алғаш рет Қазақ КСР Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнография институтының академик Ә.Марғұлан жетекшілік еткен Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеді. Осы жылы кеңес сәулетшісі М.Б. Левинсон кесенеге фотофиксация, техникалық зерттеу, өлшеу жұмыстарын жүргізген.

1990 жылы ескерткішті Алматы мемлекеттік архитектура және құрылыс институты құрған Е.Бәйтенов жетекшілік еткен экспедиция зерттеген. 

2018 жылы Қарағанды облысы әкімдігі Мәдениет басқармасының қолдауымен кесенеге археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, мүрде ішінен алтын тостаған мен сырға, шаш қыстырғыш (жануар сүйегінен жасалған) және т.б. заттар табылған. Кейіннен табылған сүйекке антропологиялық (ДНК анализ) зерттеулер, ал табылған жібек матаға ғылыми-реставрациялық жұмыстар жүргізілді. 

### **Аяққамыр кесенесі**

**Аяққамыр кесенесі** - Ұлытау ауданы, Жезді кентінен солтүстік-батысқа қарай 9 шақырым жерде орналасқан. Архитектура құрылымы мен безендірілуі XI — XII ғасырлардағы құрылыстарға тән.

Кесене портал-күмбезді пішінде салынған қабір құрылысына жатады. Жалпы көлемі (өлшемі) – 8,10×9,84 метр. ХХ ғасыр соңында оның кіреберіс қақпасы, өрнектері бар төрт қабырғасы сақталған. Бас фасадының ортасы монументті портал ретінде жасалып, ондағы терең ниша тік сүйірлі арка жабылған. Арка ортасындағы тікбұрышты пішіндегі есігінің өлшемі – 1,9×1,15 метр. Кесененің фасады сол уақыттың өрнектік стиліне тән бағаналармен қапталған. Құрылыста өлшемдері 26×26×5 см және 28×28×5 см болатын күйдірілген кірпіштер қолданылған.

Академик Ә.Марғұланның айтуынша, Аяққамыр кесенесінде Алтын Орданың ханы Темір Құтылық (1395 – 1399/1400) жерленген. Ол Ұрыс (Орыс) ханның немересі. Әмір Темір 1395 жылы Тоқтамыс ханды талқандағаннан кейін Алтын Орда тағына Темір Құтылықты отырғызған. 1399 жылы Едіге басқарған Темір Құтылықтың әскері Ворскла өзеннің жағасында Тоқтамыс хан мен Литваның Ұлы князі Витовтің бірлескен әскерінің тас-талқанын шығарған. Алайда, соғыстан соң көп ұзамай Темір Құтылықтың өзі де қайтыс болып, оның орнына інісі Шәдібек хандыққа келеді.

Кесене жайлы алғашқы жазба деректі ХVІ ғасырдағы Хафиз Тыныш «Шараф-нама-йи шахи» (Книга шахской славы) еңбегінен кездестіреміз. Онда Бұхар ханы Абдаллахтың қазақ даласына, Ұлытау өңіріне 1582 жылғы 27 сәуірде жасаған жорығында Аяққамыр кесенесі орналасқан аймақта әскерімен бірге болғаны жазылған.

Бұл кесене туралы мәлімет қазақ ғалымы Ш.Уәлихановтың «О киргиз-кайсацких могилах (молах) и древностях вообще» атты 1855 жылғы мақаласында кездеседі. Кесенені 1982 жылдан бастап мемлекет қорғауына алынған.

1946 жылы кесенеге Қазақ КСР Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнография институтының академик Ә.Марғұлан жетекшілік еткен Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясын алғаш рет зерттеді. Осы жылы кеңес сәулетшісі М.Б. Левинсон кесенеге ең алғаш рет фотофиксация, техникалық зерттеу, өлшеу жұмыстарын жүргізген.

1973 жылы Қазақ КСР-нің Мәдениет Министрлігіне қарасты  "Қазпроектреставрация" институты ескерткіштерді қорғау қоғамының экспедициясы (М.Маманбаев, М.Сембин, М.Нұрқабаев) да өлшеу және фотофиксация жұмыстарын жүргізген.

### Басқамыр қалашығы

**Басқамыр қалашығы** – Ұлытау ауданы, Жезді кентінен солтүстікке қарай 25 шақырым жерде, Талдысай ауылы маңында орналасқан. Қалашық ІХ-ХІІ ғғ. жатады.

Басқамыр – Орталық Қазақстанда ортағасырларда болған қалалардың ішіндегі сәулет өнерінің ең күрделерінің бірі. Ол – ортағасырлық қамал қала. Қаланың сырты да, цитаделі де ормен және топырақпен қоршалған. Қоршаудың астыңғы іргесі жалпақ гранит тастармен, үстінгі жағы тас пен күйдірілген кірпішпен өрілген. Қаланың ішкі солтүстік бұрышында арық бойымен келетін ауыз су сақталатын шұңқыр бар.

Археологиялық зерттеу жұмыстарын академик Ә.Марғұлан Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жетекшілігімен 1950  жылы жүргізілді. 1992 жылы С.Жолдасбаев пен Ж.Смайылов ауқымды зерттеулер жүргізіп, нәтижесінде археологтар қазба жұмыстары кезінде  қыштан жасалған ыдыстар, ағаштан, темір, мыс, қоладан жасалған бұйымдар тапқан. Цитадельдің ішкі қабырғаларына жапсарлас жеті бөлменің орны ашылды. Едендері балшықпен сыланған. Ішінде диаметрі 0,5-0,9 метр, тереңдігі 0,3 метр ашық ошақтармен қатар күйдірілген кірпіштен қаланған пеш кездесті. 

Сонымен қатар, табылған құнды жәдігерлердің ішінде ұзындығы 10 см болатын мыстан жасалған құлақшұқығыш, темірден жасалған пышақ, жебенің ұштары, қорамса ілгіш және көптеген құнды жәдігерлер табылды.

Дереккөздер
-----------



Қалашыққа ғылыми-реставрациялық жұмыстар 2018 жылы жүргізілген.