recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Электрокардиогра́фия — бұл жүрек жұмысы кезінде туындайтын электр өрістерін зерттеу және тіркеу әдісі. Электрокардиография кардиологияда қолданылатын электрофизиологиялық аспаптық диагностика әдісі болып табылады.

Электрокардиографияның нәтижесінде *электрокардиограмма* алынады. Электрокардиограмма (ЭКГ) — жүрек жұмысы нәтижесінде туындайтын және дененің бетінде жүргізілетін потенциалдар айырмасының графикалық көрінісі.

Аспап
-----

Электрокардиограф (грек. *kardia* - жүрек, *grapho* - жазамын) - адамның немесе жануарлардың жүрек қызметінде болатын электр құбылыстарын жазып алатын аспап.

Қалыпты ЭКГ
-----------

ЭКГ-дағы тізшелер.
ЭКГ-да негізінен 5 тізшені ажыратуға болады: P, Q, R, S, T. Кейде U толқынын да байқауға болады. P тізшесі жүрекшелер миокардының қозу үрдісін көрсетсе, QRS кешені — қарыншалар систоласын, ST сегменті және T тізшесі қарыншалар миокардының реполяризация үрдісін көрсетеді. U тізшесінің түзілу табиғаты жайлы зерттеушілердің көрқарастары ажырайды. Бірқатары осы тізшенің түзілуі папиллярлы бұлшық еттердің немесе Пуркинье талшықтарының реполяризациясымен сипатталады деп есептесе, басқалары – диастола кезінде миокард жасушаларына калий иондарының кіруіменен байланысты деп есептейді.

Реполяризация үрдісі (Repolarization) — жасуша мембранасынан әрекет потенциалы өткеннен кейінгі осы мембрананың тыныштығының бастапқы потенциалы қалпына келу фазасы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**Электрмобиль** (электро… және лат. mobіlіs – қозғалмалы, оңай жылжитын), электр автомобиль – аккумуляторлық батареялардан, т.б. ток көздерінен қоректенетін бір не бірнеше қозғалтқышпен жабдықталған автомобиль. Шусыз қозғалуы, ауаны ластайтын газ шығармайтындығы Э-дің артықшылығы болса, жүріс қорының шектелуі (аккумуляторлық батареяларды жиі-жиі зарядтап отыру қажет), соның салдарынан салмағының ауыр болуы оның кемшілігі болып есептеледі. 2008 жылдың қаңтарынан бастап Жапонияның Mіtsubіshі фирмасы Жапония мен АҚШ рыноктарында алғашқы электрмобильдердің сериясын сатуға дайындалуда.
Өсімдік туралы
--------------

Опунция – кірпігүлдер тұқымдасына жатады. Опунция тұқымдасы опунциялар тобын құрайды. Олар бір-біріне ұқсас болмағанымен, ортақ белгілері бар. Оларды ұсақ түк секілді тікендері (глохидий) арқылы басқа кірпігүлдерден ажыратуға болады. Көзге аса байқалмайды, бірақ жалаңаш қолмен ұстаса, қолға тікендері жабысып кіріп, шаншып ауыртады. Сондықтан опунциямен жұмыс істегенде, қолға қолғап киіп сақтану қажет. Опунцияның көп түрлерін үй жағдайында өсіруге келмейді. Көлемдері өте үлкен, әрі аса сәнді емес. Үй жағдайында гүлдеуі екі талай. Бөлме гүлі ретінде шағын болып өсетін түрлерін таңдау қажет. Опунцияға қыста құрғақ әрі салқын температуралық жағдай жасалса жаз айларында гүлдейді.

Жарығы
------

Жарық жерді ұнатады, тіке түскен күн сәулесін қажет етеді.

Жылуы
-----

Қыс айларында 8-10ºС салқындылық қажет, егер осы температуралық жағдай сақталмаса өсімдік гүлдемейді.

Суғарылуы
---------

Көктем-жаз айларында молынан, бірақ сирек суғарады. Күзден бастап суғаруды қысқартады. Қыс айларында мүлдем суғармайды.

Ылғалдылығы
-----------

Ылғалдалықты қажет етпейді.

Қоректендірілуі
---------------

Көктем-жаз айларында кірпігүлге арналған тыңайтқышпен қоректендіреді.

Аурулары
--------

Ауру мен зиянкестерге шалдыға бермейді. Артық суғарғаннан шіріп кету қаупі бар.

Көбейтілуі
----------

Тұқымы мен қалемшелеу арқылы көбейтеді.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жемістер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8
**Пульчинелла** (итал. *Pulcinella*, фр. ) — итальян халқының сүйікті қуыршақ-кейіпкері. Әлем халықтарында бірнеше қуыршақ түрлері бар: орыстың Петрушкасы, француздың Полишинелі, итальянның Пульчинелласы, немістің Гансвурсты, ағылшынның Панчы, чехтың Кашпарегі және түріктің Карагёзі. Осы қуыршақтардың жасы үлкені - Пульчинелла. Оған 500 жыл толды. Пульчинелла ұзақ жылдар бойы кішкентай ғана тесігі бар қорапшада өмір сүрді. Ол осы қорапшаның тесігінен басын шығарып өнер көрсететін. Қуыршаққа жан бітіретін әртіс осы қорапшамен бірге үлкен қалаларды, алаңдарды, жәрмеңкелерді аралайтын. Оның басы үлкен, дөңес келген үлкен мұрыны бар, екі езуі құлағына дейін жетеді. Ол үнемі қалжың сөздерімен адамның басындағы кемшіліктерді әжуалап, әділдік үшін күресіп, шындықты айтатын. Қуыршаққа жан бітіретін әртістің жанында үнемі бір музыкант болатын. Ол қуыршақ ойынын бастан аяқ музыкамен көркемдеп отыратын болған. Ол әлі күнге дейін қуыршақ театрларының сахнасында өнер көрсетіп, көрермендеріне қуаныш сыйлауда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы." Атамұра" 2014. Музыка: 3- сынып. 60-62 бет. Райымбергенова А. ISBN 978-601-282-913-6.
**Пунги** — үнділік музыкалық инструмент, кларнет аспабына туысқан аспап. 

Пунгидің бір жағы әуе мундштук камерасынан және екі түтіктен, ал екінші жағы мелодиялық бурдоннадан тұрады. Мундуштукпен бірге әуе камерасы асқабақтан, ағаштан тұруы мүмкін. Мелодиялық бурдонно тек бір ұзын нота үшін пайдаланылады.

Пунгиде ойналылатын мелодия паузасыз болады, сол себепті, тыныс алмай ойнау техникасы пайдаланылады: ауа мұрыннан кіреді және ауыз арқылы бір уақытта шығады.

Қызықты мәліметтер
------------------

«Пунги» сөзі «түтік» деген мағынаны білдіреді.

Пунги аспабы Үндістанда жыландарды бағындыру үшін пайдаланылады.

Бұл аспапты сонымен қатар «тумба», «махуди», «бин» деп те атайды.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Cobra Dance at Negombo Beach

Дереккөздер
-----------
**Жарықтау** – Жарық және Көлденеңтемір өзендері аралығындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданының солтүстік-батысында орналасқан.

Жер бедері
----------

Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған суайрық жотаның абсолюттік биіктігі 346 м, ұзындығы 30 км, ені 10 км-дей. Таудың әктасты конгломераттан түзілген жыныстарын сұр түсті саз балшық пен глауконитті құм жауып жатыр. Беткейі сай-жыралармен тілімденген.

Өсімдігі
--------

Қара қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, боз, селеу, жусан, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Суырыпсалмалық** - белгілі бір тақырыпқа колма-қол өлең шығарушылық өнер. Суырыпсалмалық дәстүрін ұстану бізде айтыс өлеңдеріне байланысты туып өркен жайған. Ақын болып танылу айтыспен егіз, екеуі қатар дамыған, бірінсіз бірі жоқ. Бұл халқымыздың тұрақты баспасы, мектебі жоқ көшпелі өміріне сәйкес орнығып қалыптасқан. Қалыпты театры болмаған елде Суырыпсалмалық айтыс ақындарының бас қосып, шаршы топ алдында сөз бәсекесіне, өлең жарысына түсуі көпшіліктің театр іспеттес көңіл көтерер сауығына, тамашасына айналған. Мұның небір тамаша үлгілері: тапқырлық пен аталы сөздің кисыны мол керкемдіктің ғажайып түрлері осы Суырыпсалмалық өлеңдерден ұшырасады. Суырыпсалмалық өнердің биік шыңы айтыс қарақалпақ, қырғыз елдерінде де сақталган, алайда бұл өнер бізде өзінің шыркау шегіне жеткен. Бұған дәлел ретінде *"Біржан мен Сара", "Әсет пен Ырысжан", "Молда Мцса мен Манат қыз"*, т.б. айтыстарын айта аламыз. Бұларда халықтық этикасы мен эстетикалық талап талғамдары да кең көрініс тапқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Авителлиноз** (лат. *Avitellinoses*)  - күйіс қайыратын үй малы мен жабайы жануарларда болатын іш құрт ауруы.   

Мұның қоздырғышы - *Avitellina*- авителли құрты, ені 2,2 мм ұзындығы 3,5 м-ге дейін болады. Бұлар ащы ішекті зақымдайды. Авителлиноз Орта Азия, Қазақстан, Заваказье, Молдавия, Оңтүстік Украинада тараған. Қозы бұл ауруға жаздың орта шенінде шалдығады, өлім-жітім әсіресе қарашада көбейеді, тоқтылар көбінесе наурыз-сәуір айларыда өледі. Ауырған малдың басы кекшиіп, аяғының сіңірі тартылады, дірілдейді, тісін қайрап селсоқ жатады, кілегей қабықтары ағарады, кейде тышқақтайды. Ауру малға кальций арсенатының ертіндісі беріледі.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Суылдыр** (ағылш. *Blysmus*) – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Тянь-Шань тауларының сортаң топырақты шалғындарында , өзен бойларында ылғалы мол баптақты жерлерінде өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетін түрі – қысыңқы С. (B.compreessus). Биікт. 15-40 см, тамыр сабағы жатаған, оның жер асты өскіндері болады. Сабағының төменгі жағы қысыңқы, жоғарғы бөлігі үш қырлы келеді. Төменгі қынабы қоңыр түсті, жапырақсыз, ал жоғарғылары 5-7 ұзын, шеті бұдырлы жапырақтан тұрады. Олар сабағынан қысқа болады. Гүлшоғыры 5-10 гүлден құралған масақ. Маусым- тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі –қоңыр-қара түсті, ұзын тұмсықты жаңғақша. С.- мал азықтық шөп.

Дереккөздер
-----------


«Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
Гуггенхайм мұражайындағы темір өрмекшінің мүсіні.
Бильбаодағы Гуггенхайм мұражайы.
**Гуггенхайм мұражайы** Испанияның Бильбао қаласында орналасқан қазiргi көркемөнер мұражайы. Соломон Гуггенхаймның қазіргі көркемөнер мұражайы филиалының бірі болып табылады. Нервьон өзенінің жағасында орналасқан.

Мұражайда тұрақты экспозициялар орналасқан, сонымен бiрге испандық және шетел сүретшілердің уақытша көрмелері өткiзiледi.

Ғимараты
--------

Мұражайдың ғимараты американ-канадтық сәулетші Фрэнк Геримен жобаланды және 1997 жылы көпшілік үшін ашылған. Сәулетші Филип Джонсон оны «біздің уақытымыздың ең зор ғимараты» деп атады.

Өзеннің бойында орналасқан ғимарат ғаламшараралық саяхаттарды жасауға арналған футуристикалық кеменiң абстрактты идеясын iске асырады.
Сонымен қатар оны құспен, ұшақпен, суперменмен, бөрікгүлмен және жалбыраған раушан гүлімен салыстырады..

Биіктігі 55 метрлік орталық атриумы әр түрлi экспозициялар үшiн көрме залдарының анфиладасы иiлген гүл жапырақшалары тарқайтын алып металлды гүлге ұқсайды.

Ғимарат жалпы ауданы 24 мың м² титанды парақтармен қапталған.

Транспорты
----------

* Мұражайдан 100 метр қашықтықта *Guggenheim* атауы бар Euskotran аялдамасы орналасқан.
* Қасынан № 18 автобус маршруты өтеді.
* Мұражайдан оңтүстікке қарай 500 метр қашықтықта Бильбао метрополитенінің *Moyúa* бекеті орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Bilbao, 10 Years Later, The New York Times
2. ↑  Guggenheim Museum Bilbao — Frank O. Gehry Мұрағатталған 25 қыркүйектің 2008 жылы.
3. ↑  Google Books — Learning from the Bilbao Guggenheim, Авторлары: Ana María Guasch, Joseba Zulaika, 51 бет(қолжетпейтін сілтеме)
4. ↑  Learning from the Bilbao Guggenheim, Авторлары: Ana María Guasch, Joseba Zulaika, 41 бет(қолжетпейтін сілтеме)

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Бильбаодағы Гуггенхайм мұражайының ресми сайты
**«Ко мне Мухтар»** - 1964 жығы «Мосфильм» студиясында жасалған, көркем фильмі. Милиция лейтенанты мен Мұхтар атты овчарканың өзара адалдығы. Махаббат үшін өмірін қиятын ит, оңай емес жұмыс дайындайтын, ең қауіпсіз кездерден лейтенанты Глазычевті аман алып шығады.

Сюжет
-----

Мұхтардың қожайыны, итін поезд вагонында қалдырып кетеді. Сол бекетке шықырылған кіші милиция лейтенанты Глазычев итті УВД-нің тәлімбағына апарады. Қожайынын табады, бірақ, қожайынын Мұхтардан бас тартып, лейтенантқа 100 рубльға сатады. Глазычев, үй итін, жұмыс итіне айналдырады. Уақыт өткеннен кейін, Мұхтар жаңа қожайынына үйреніп, қателермен болса да оқуда бітіреді.

Ит қожайынымен бірге істейтін жұмыс, кәдімгі күнделікті болатын жағдайлардан басталады. Мұхтар ашқан, заң бұзушылықтар кішкентай болса да, саны көп. Аяғында Мұхтар тауып қайтарған заттардың құны 3 миллион рубльден астам болады.

Бұрыңғы қожйыны, күйеуі адмиралмен бірге Мұхтарды көріп қайтуға келген кезде, Мұхтар оларға шабуыл жасады. Мұхтарды, рефлекс жасады. «Атымен атауға оның тек қожайыны ғана атау қажет».

Қару ұстаған, қылмыскерді ұстап жатқан кезде, Мұхтарға екі оқ тиеді, бірақ Мұхтар қалған күшін жинап қылмыскердің мойнына жабысады. Қатты жарақат алғаннан кейін Мұхтар жұмысын жалғастыра алмайды.

Глазычев инстанцияларды аралап жүріп, қару алып жүрген қылмыскер туралы жұмысқа жауапкершілік атқарған, милиция комиссарын тауып оған Мұхтардың ерліктері туралы есіне салып Мұхтарды өзіне алады.

Дереккөздер
-----------
Авис әулетіің таңбасы
Батальядағы монастырь - Авис әулетінің қабыры
**Авис әулеті** (Aviz, Avis) - Португалия корольдарының әулеті (1385-1580).  

Әулетті құрушы - діни-рыцарьлық Авис орденінің ұлы магистрі Жуан І. Авис әулеті билеген кезде сословиелік монархия қалыптасып, корольдың шексіз билігі күшейді. 1580 ж. король Энрике І өлгеннен кейін, Авис әулеті биліктен айрылды.

* Жуан I (1385—1433) — Авис орденінің ұлы магистрі
* Дуарте I (1433—1438)
* Афонсу V (1438—1481)
* Жуан II (1481—1495)
* Мануэл I (1495—1521)
* Жуан III (1521—1557)
* Себастьян I (1557—1578)
* Энрике I (1578—1580)
* Антоний I (1580—1582) — тақ мұрагері.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
Нотозавр
**Нотозаврлар**(лат. тілінен Nothosaurus, еж.-грек. тілінен νόθος σαῦρος "жалған кесіртке")-орталық триаса заманының балықпен азықтанған теңіз кесірткесі. 240-210 миллион жыл бұрын қазіргі Ресейде, Израильда, Қытайда және солтүстік Африкада тұрды.Ұзындығы 3 метрге дейін жетті, бірақ **N-giganteus** деген түрі 6 метр ұзындыққа жетті.Ең алғаш Мюнстер 1834 жылы суреттеген Бас сүйегі ұзын және жазық,ұзын бас сүйегі өткір іліп алатын тістермен жабдықталған,кейбіреуі қос азу тіс түрінде келеді.Нотозаврлар жағалаудағы үңгірлерде жұмыртқалау арқылы көбейген,дәл тасбақалар сияқты.

дереккөздер
-----------

```
 
```

1. ↑   Динозавры.Визуальная энциклопедия/Дугал Диксон;[пер. Н.Мироновой].-М.:Эксмо,2012-256с.:ил.
 ISBN 987-5-699-50460-2
**Термотүрлендіргіш** (орыс. *термопреобразователь*) - жұмыс істеу принципі термоэлектрлік құбылыстарға негізделген. Ол айнымалы токты тұрақты токқа түрлендіретін құрылғы. Негізінде термоэлектрлік өлшеуіш аспаптарда пайдаланылады. Айнымалы токтың электрлік жылытқышынан және термоэлементтен (термопарадан) тұрады. *Термотүрлендіргіш* түйіспелі түрі болады. Онда термоэлемент жылытқышқа тікелей қосылады. Түйіспесіз түрі де болады. Онда термоэлементтің жұмыс қосылығы жылытқыштан бөлек орналасқан. Термотүрлендіргіштің крест тәріздісі де болады. Жылу шығынын азайту және сезімділігін жоғарылату мақсатпен термотүрлендіргіштер көпэлементті етіп жасалады да вакуум ішіне орналастырылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
**Қуаныш Жұбанов** (1900ж. Ырғыз уезі – 15.11.1937 ж.) – педагог-ұстаз, 1916 жылы Ақтөбе мұғалімдер семинариясын бітірген. 1926 жылы Ақтөбе уездік атқару комитетінің мүшесі. 1916-1918 жылдары Аманкөл болысы Құтикөл ауылында, 1919-1922 жылдары Ырғыз орыс-қазақ екі кластық училищесінде мұғалім болды. 1922-1925 жылдары Ырғыз уездік оқу бөлімінің меңгерушісі бола жүріп, Ырғыз жеріне жаңадан 6 мектеп аштырады. 1925-1927 жылы Ақтөбе губерниялық оқу бөлімінде инспектор әрі Ақтөбе педтехникумында оқытушылық қызметті қосып атқарды. 1927-1931 жылдары Ақтөбе губерниялық оқу бөлімін басқарды, қазақ балаларын мектепке көбірек тартуға салмақты үлес қосты, жаңадан 200-ден астам мектеп ашуға себепші болды. 1932 жылы Кеңес өкіметі балық аулауды ұлғайтуды қолға алып, Арал балық комбинатына, оның оқу комбинатына мұғалім әрі аудандық оқу бөліміне инспектор болып тағайындалады. 1937 жылы жазда Аралдан келіп Ырғызда жүрген жерінде қамауға алынады, оған ұлттық шпиондық-диверсиялық бүлдіруші ұйымының белсенді мүшесі, «Алашорданың белгілі қайраткері» деген айып тағылады. Үштіктің шешімімен ату жазасына бұйырылады. Қызылорда облыстық соты «үштіктің» үкімінің негізсіздігіне байланысты Қ.Жұбановты 1958 жылы 29 қаңтарда ақтады. 

1. ↑  "Ырғыз" энциклопедиясы. - Алматы, 2010. - 440 бет
**Елизавета Стюарт** (ағыл. *Elizabeth Stuart*; 19 тамыз 1596 — 13 ақпан 1662) – Стюарт әулетінен шыққан ағылшын және шотланд ханшайымы, 1714 жылы Стюарттардың орнына ағылшын тағына отырған Георгтың әжесі.

Өмірі
-----

Елизавета Шотландия патшасы және 1603 жылдан бастап Англия патшасының VI (I) Яковтың және оның әйелі Анна Датскаяның үлкен қызы. Ханшайымның кіші інісі І Карл 1625 жылы ағылшын және шотланд тағының мұрагері атанды.

1605 жылы көтерілісшілер Англиядағы католицизмді жаңғырту үшін І Яковты өлтіріп, оның орнына ағылшын тағына оның тоғыз жасар қызын Елизаветаны отырғызбақшы болды. Бірақ қастандықты ашып, көтерісшілердің бәрін өлтірген.

1613 жылы Елизавета Стюарт курфюст V Пфальц Фридрихке тұрмысқа шығады. Олардың неке тойында Уильям Шекспир өзінің жаңа «Дауыл» пьесасын көрсетті.

Бұл неке XVII—XVIII ғасырдағы Еуропадағы халықаралық қарым-қатынасында маңызды рөл атқаратын Англия мен протестант Германия одағының  негізін қалады.

 Богемия патшайымы
------------------

1619 жылы Фридрих Чехия патшасы болып тағайындалды. Бұл отыз жылдық соғысқа әкеліп соқты. Елизавета Стюарт 7 қарашада 1619 жылы тәж кию жорасында Богемия патшайымы атанды. Фридрихтың Чихиядағы басқаруы көпке созылған жоқ. 1620 жылы Ақ таудағы шайқастан кейін Фридрих қуылған болатын.  Бұл аз уақыт ішінде Елизавета Стюартқа «Қыс патшайымы» деген лақап ат берілді.

Көптеген шайқастардан кейін Фридрих пен Елизавета Гаагаға көшеді. Сол жерде бұрынғы Чехия патшасы 1632 жылы қайтыс болады. І Карл Людвиг әкесінің орнына таққа отырса да, анасы, Елизавета Стюарт Голландияда қалады.

Стюарт әулетінің жаңғыртуынан 1660 жылы Елизавета Лондонға оралады, ал 1662 жылы  ол сол жерде қайтыс болады.

Балалары
--------

* Фридрих V, Пфальц курфюсті (1613)
* Фридрих Генрих (1614—1629)
* Карл I Людвиг (1617—1680), 1648 жылдан бастап Пфальц курфюсті.
* Елизавета (1618—1680)
* Руперт, герцог Камберленд (1619—1682)
* Мориц (1620—1654)
* Луиза Голландина (1622—1709)
* Людвиг (1624—1625)
* Эдвард Пфальцский (1625—1663)
* Генриетта Мария (1626—1651)
* Иоганн Филипп Фридрих (1627—1650)
* Шарлотта (1628—1631)
* София (1630—1714),
* Густав Адольф (1632—1651)
***Қуанған Жұмаханұлы*** (1951, Моңғолия, Баян Өлгий аймағы, - 23.5.1996, Өлгий қаласы) - ақын, аудармашы, филол. ғыл. канд. (1993). 

Улан Батордағы Моңғолия мемлекітінің университетін (1972), Мәскеудегі Әдебиет институтын (1985) бітірген. Баян Өлгий аймақтық жазушылар одағының хатшысы, *"Невада-Семей"* Халықаралық қозғалысының Баян Өлгий аймақтық бөлімшесінің төрағасы, осы қозғалыс үні *"Заман-ай"* газетінің редакторы, өмірінің соңғы жылдарында Баян Өлгий аймақтық *"Жаңа өмір"* газетінің сарапшысы қызметін атқарған. Моңғол әдебиетінің классиктері Д.Нацагдорж, Б.Ренчин, Б.Явуухулан шығармаларын қазақ тіліне, Ж.Жабаев, Ж.Молдағалиев т.б. қазақ ақындары туындыларын моңғол тіліне аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Бернар II Торпақ немесе Тулузалық Бернар II** (фр. ; 872/877 жылы өлтірілді) — 865 жылдан Руэрг, Лимож, Тулуза, 872 жылдан Ним, Каркассон, Разес және Альби графы, Тулуза графы Раймунд I және Берттің ұлы.

  

Раймунд I 865 жылы өлімінен кейін, Карл II оның баласы Бернарды Тулуза мен Руэрг графы етіп тағайындады. Оның иелігіне Пальярс, Рибагорсу мен Лимож кіруі де мүмкін. 872 жылы Каркассон графы Олиб II орнынан алынғаннан кейін Альби, Ним, Каркасон және Разені де иелігіне қосты.
872 жылы (басқа деректерде 877 жылы) ол Бернар Плантвелюдің вассалының қолынан өлді. Бернар Плантвелю оның өлімінен соң оның иелігінің үлкен бөлігін алды, бірақ Лимож Бернардың бауыры Фулькоальдқа тиді. Фулькольд виконт атағын алып, Лимож виконттарының негізін салушыға айналды. Пальярс пен Рибагорса Тулузадан бөлініп, Рамон I иелігіне өтті, ал Олиба II өз иеліктерін қайтарып алды.

Дереккөздер
-----------
Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институты (2008)
**БМКИ (Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институты)** – КСРО-да киноөнері мамандарын даярлайтын жоғары дәрежелі оқу орны (Мәскеу).

1919 жылы дүниежүзі бойынша тұңғыш рет Мәскеуде режиссерлер, операторлар, актерлер, суретшілер даярлайтын кино мектебі ашылды. Мұны белгілі актер әрі режиссер В.Гардин басқарады.

Кино мектебі 1925 жылы Мемлекеттік кинематография техникумына, 1930 жылы Мемлекеттік кинематография институтына айналды. 1934 жылы Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институты (ВГИК) болып қайта құрылды.

Институттың *постановкалық (фильм қою), режиссерлік, актерлік, операторлық, сценарий-кинотану, көркемсурет, экономика* факультеттері, 17 кафедра, аспирантура, сырттан оқу бөлімі, ғылыми-зерттеу секторы бар.

БМКИ-де С. Эйзенштейн, В. Пудовкин, А. Довженко, Б. Балаш, Л. Кулешов, С. Герасимов, Т. Макарова сынды өнер шеберлері ұстаздық етті.

Институт 1919-69 жылдары кеңес киноөнерінің 4500, шетел киноөнерінің 200-ден аса творчестволық қызметкерлерін даярлады.

1970-71 жылдары оқу жылында 1,5 мыңға жуық студент оқыды. 1970 жылы институт Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды.

Институт түлектері: КСРО халық артистері - С. Бондарчук, Р. Кармен, К. Ярматов; РКФСР Халық артистері - Л. Кулиджанов, Н. Мордюкова, Р. Нифонтова, С. Ростоцкий, В. Тихонов, Г. Чухрай, М. Шнейдеров; РКФСР-дің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері Леонид Гайдай, А. Гальперин. А. Головня, Ю. Озеров, Б. Ордынский, М. Хуциев, В. Шукшин, Р. Юренев; Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері М. Аранышев, Бегалин Мәжит Сапарғалиұлы, Г. Новожилов, Я. Смирнов, Э. Эмир Ибрағимұлы Файк; режиссерлер Қарсақбаев Абдолла, Сұлтан Қожықов т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: «ҚазАқпарат», 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5ISBN 978-601-03-0070-5
**Сараш Сахиқызы Қоңырбаева** (10 қаңтар 1965 жыл, Аранды ауылы, Қазалы ауданы, Қызылорда облысы, Қазақ КСР) — педагог, ұстаз.

Өмірбаяны
---------

### Карьерасы

1979 жылы № 97 сегізжылдық мектепті, 1981 жылы № 25 мектепті бітірген. 1983-1988 жж. Н.В.Гоголь атындағы Қызылорда педагогика институтының музыка-педагогика факультетіне түсіп, «Музыка пәнінің мұғалімі, тәрбиеші-методист» мамандығы бойынша бітіріп шықты. 1992-1997 жылдары Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің қазақ филологиясы факультетінде оқып, «Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі» мамандығын алды. Ы.Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясының аспирантурасын бітірді.

1988-1989 оқу жылында Ү.Түктібаев ауылындағы балалар музыка мектебінде жұмыс істеді. 1989 жылдан Алматы қаласындағы № 123 мектеп-гимназиясында музыка пәнінің, қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі және мектеп директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 

2003-2005 жылдары Ы.Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясындағы Тұлғаны әлеуметтендіру институтында аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі болып педагогикалық ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты. 

2005-2007 жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің «Әлеуметтік және гендерлік ғылыми зерттеулер» институтында «Отбасындағы гендерлік әлеуметтендіру» зертханасының меңгерушісі және Жалпы педагогика кафедрасында аға оқытушылық қызмет атқарды. 2008 жылы «Жоғары сынып оқушыларын отбасылық өмірге этномәдени құндылықтар негізінде даярлаудың педагогикалық шарттары» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. 

2005-2020 жылдар аралығында Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінде жұмыс істеді. «Педагогика және психология» факультетінің, «Өнер және мәдениет» факультетінің деканы қызметін атқарды. Университеттің «Қазақ аруы» арнайы курсының тұжырымдамасын жасаған автор және осы пәннен студенттерге дәріс берді. 

### Шығармашылығы

30-ға жуық жеке және авторлық бірлестікте монографиялары, студенттер мен магистранттарға арналған оқулықтары, мектеп мұғалімдері мен тәрбиешілерге, ата-аналарға арналған әдістемелік құралдар мен бағдарламалары жарық көрген. Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциялар мен халықаралық, республикалық ғылыми-педагогикалық журналдарға жариялаған мақалалары 250-ге жуық. 

«Асыл арна» телеарнасында «Әжемнің әңгімесі» хабарын жүргізді. «ЖОО Үздік оқытушысы – 2015» грантының жеңімпазы. Түркиядан шығатын Халықаралық «*Journal of institute of economic development and social researches*» (IKSAD journal) журналының редакторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кazbilim.kz

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Сексенбаева Эдия** — 1938 жылы20 желтоқсанда Шығыс Түркістанның Шәуешек қаласында өмірге келген.. 1955 жылы сәуір айында атамекенге — Семей облысының Ақсуат ауданына оралады.

1957 жылы Көкпекті ауданынан орта мектепті бітіріп, 1963 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтынын филология факультетін тәмамдаған. Еңбек жолын "Білім және еңбек" журналынан бастап, 1967 жылы "Қазақстан әйелдері" журналына қызметке ауысқан.

Аға әдеби қызметкер болған, ғылым, мәдениет, әдебиет бөлімін басқарған. 1980—1984 жж. "Жазушы" баспасында редактор, аға редактор, 1994 жылы құрметті демалысқа шыққанға дейін бөлім меңгерушісі міндетін атқарған.

1969 жылы"Жас керуен" жинағына бір топ өлеңдері енді. 1983 жылы төл жырлары "Шуақ" деген атпен "Жазушы" баспасынан жарық көрді. моңғол, қарақалпақ, татар, башқұрт, түрікмен, орыс, латын, қырғыз ақын-жазушьларының әңгімелері мен өлеңдерін аударған.

Татар жазушысы И.Салаховтын "Емендер тамыр жайғанда" романын аударып, 1990 жылы"Жазушы" баспасынан жарыққа шығарды. 1975 жылы Қазақ КСР жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж. ISBN 9965-09-134-Х1981-89
Саятшылық құстары деген – уақытты көңілді өткізу үшін пайдаланатын құстар. Кей елдерде саятшылық құстары боп тек қырғауыл, құр және бөдене саналады. Бұл топқа түйетауық, қаз-үйрек, жылқышы, тауқұдірет, шүрілдек тәрізді су құстарын жатқызуға болады. Саятшылық құстарды адамдар кеңінен аулайды. Оларды аулауға пойнтер, сеттер, ретривер тұқымды иттерді әдейі баулиды. Бұрындары үкімет саятшылық құстарды айқындап, оларды аулау туралы заң шығарып, аңшыларға рұқсат құжат беріп жататын. Заң ағылшын ақсүйектерінің көңіл көтеруіне жақсы жағдай жасайтын. Ал қазір бірқатар елдерде шығып жатқан заңдар, негізінен, аңшыларды емес, аңдарды қорғауға бағытталуда. Саятшылық құстары тобына 260-тан астам құс түрі кіреді. Бұл топта тауыс деген құс та бар. Саятшылық құстарының көпшілігінің денесі ірі, тұмсығы қатты, сирақтары балғадай күшті боп келеді.

Дереккөздер
-----------

ҚҰСТАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-454-6
**Пизалық Леона́рдо** (лат. Leonardo Pisano, Пиза, 1170 — 1250) — итальян математигі, Орта ғасырлардың ең мықты математигі болып саналады. Фибона́ччи деген лақап атымен көбірек белгілі (Fibonacci).

Иналияндық саяхатшы – саудагердің ұлы болған ол өзінің өмірінің көп жылдарын Алжирде өткізді, арабтар оны араб сандарын пайдалануға үйретті. Осы сандарды оңай қосуға болатынына таңданған Фибоначчи көп ұзамай осы амалдар туралы кітап жазады, соның нәтижесінде бұларды Италияда да пайдалана бастайды. Ол сондай-ақ Фибоначчидің сандық тізбегін ойлап тапты, тізбек табиғатпен және алтынның арасалмағымен байланысты.
**Саяқ кенді ауданы** – Қарағанды облысында Балқаш қаласынан шығысқа қарай 200 км жерде, 
Балқаш – Саяқ – Ақтоғай темір жолының бойында орналасқан кенді өңір. Кен орны 1930 жылы ашылып, кен өндіру жұмыстары 1970 жылы басталған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Саяқ кенді ауданы батыс, солтүстік-батыс бағытта 60 км-ге созылған, ені 40 км болатын Саяқ грабен-синклин құрылымында орналасқан. Кенді өңір тас көмірдің карбонатты-терригендік шөгінділерінен құралған, олардың ұзындығы 30 – 40 км-дей, қалыңдығы 4000 м. Кентас денелері интрузивтер мен карбонатты шөгінділер жапсарындағы әктастар есебінен түзілген скарндармен байланысады. Олар қабатты, линза, баған және күрделі пішінді келеді.

Сипаты
------

Саяқ кенді ауданы бір-бірінен алшақ орналасқан Саяқ І, ІІ, ІІІ, ІV, Тастау, Молдыбай, Жамбас, Берқара, Жұмбақ, Үміт, т.б. кен орындарын біріктіреді. Кентасының сапасы жоғары. Кен орындарының негізгі өнеркәсіптік құндылығы скарндағы алтын-молибден-мыс ассоциациясымен байланысты.

Минералдары
-----------

Басты минералдары: борнит, халькопирит, буланжерит, арсенопирит, кобальтин, молибденит, т.б. Өндірістік мәні бар металдары: мыс (10 – 15%), молибден (0,01 – 1%), кобальт (0,151%), алтын (орташа 7,8 г/т), т.б. Кентас ашық кеніш арқылы өндіріледі. Ауданның кен орындары «Балқашмыс» кәсіпорнының шикізат базасы болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Сексеуіл торғай** - Қазақстанды мекендейтін 5 торғайдың ішіндегі ең сирегі және әдемісі (қалған төртеуі: үй торғайы, қылаң торғай, қаратөс торғай және түз торғайлары). Бұл Қазақстанда Қызылқұм мен Оңтүстік Балқаш маңы шөлдерін мекендейді. Сексеуілді орман, тораңғы тоғайлары мен шөлде орналасқан елді мекендерде тіршілік етеді. Үй торғайының пішінімен бірдей (салмағы 24-28 г), ашық түсті бояуымен, ал ересек аталығы - басының екі шетіндегі жалпақ сарғыш қызыл жолағымен ерекшеленеді. Сазды шақыру үні - түз жау торғайынының үніне ұқсас. Сонымен қатар, бүкіл шымшықтарға тән шырылдаған дыбыстар шығарады. Құс ойнағы да шымшықтардыкі. Жәндіктермен және дәнмен қоректенеді. Тораңғы мен сексеуіл қуыстарында ұялайды, қыстақтар мен қоралардың шатырына да қоныстанады. 5-7 шұбар жұмыртқаларын салады. Ұядағы тіршілігі зерттелмеген. Бір жазда екі рет ұялауы мүмкін. Қазақстанда наурыздан қарашаға кездеседі, оңтүстіктің қиыр шетінде жекелеген құстар қыста кездесіп қалады.

Орталық және Орта Азия шөлінің бұл тұрғыны Қазақстанда Қызылқұм және Оңтүстік Балқаш маңында қоныстанады. Сексеуілді ормандарда, тораңғылы тоғайларда, шөл өзендерінің жайылмаларында өмір сүреді. Шөл ортасында орналасқан елді мекендерден де алшақтау кетпейді. Ол мұнда зираттарға, ұя салуға көп мүмкіндік келтіретін сазды және тасты құрылыстарға айқын ұмтылады. 

Сірә, қыста Қазақстан шегінен орын ауыстыратын болса керек, солай болғанмен де сексеуіл торғайдың ұялау орындарында, мысалы Іле өзенінің атырауында қыста да сирек кездесетіні мәлім. Торғайларға тән сан алуан дыбыс шығарады, оның әуезді шақыру үні жауторғайдың дауысын еске түсіреді. Сексеуіл торғайдың жауторғаймен ортақтастығы өте көп. 

Жеке жұп түзіп өмір сүреді. Ұялары бір жұп пен екіншісінің аралығында 50 м қашықтықта орналасады, құстардың қайтуы кезінде ғана үйір-үйір боылп кездеседі. Ұяларды аталық пен аналық бірлесіп салады. Салындыда 3-7 теңбілді жұмыртқалар болады. Олардың жұмыртқа басуы және балапандарын қоректендіруі туралы Қазақстанда егжей-тегжейлі деректер айқындалмаған. Бұл құс орталықазиялық мекендеуші ретінде орнитологиялық туристер үшін үлкен қызығушылық көрсетеді.
Ухань қаласыдағы (бұрығы Учан) "Көтеріліс алаңы", суреттің артқы планындағы ғимаратта 1911 ж. көтерісшілердің штабы орналасқан **Учан көтерілісі** (қыт. 武昌起義, пиньинь: Wǔchāng Qǐyì) -1911жылда Қытайдағы Синьхай революциясының басын бастап берген қарулы көтеріліс.  

Көтеріліс 1911 жылғы 10 қазанда Учан қаласында (қазіргі Ухань қаласы мен Яцзыдың оңтүстігі) басталды. Оған Учан горнизонының әскери күштері қатысты; әскерилерді қала мен ауыл тұрғындары қолдады.  

Көтерілісті Гунцзиньнхой ме Вэньсюэшэ революция ұйымдары ұйымдастырды және басқарды. Көтеріліс Учан қаласында, сонан соң 1911 жылғы 11-12 қазанда Ханьхоу мен Ханьян қалаларында жалғасты. Нәтижесінде маньчжурлық Цин әулетінің өкімет билігін (1644-1911) құлатты. Хубэй провинцияның Пекин үкіметіне тәуелсіз екенін және басқарудың республикалық формасы енгізілетінін жариялады.   

Көтеріліс жеңгенен кейін бір жұма ішінде Учан әскери-революция үкіметі ерікті революциялық армия құрды; солдаттар қатарлары шаруалардан, жұмысшылар мен оқушылардан құралды. Учан қаласы берік революциялық базаға айналды. Көтеріліс бүкіл елге тез тарады.

### Дереккөздер

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Сараңдық** — адам мінезінің нашар қасиеттерінің бірі. Әр кезде өмір сүрген ұлы ғұламалар мұндай жиренішті — қаттылық, қараулық, қарабайлық сияқты әдеттерден жұртшылықты, әсіресе жасөспірімді сақтандырып отырған. 

Мәселен, өзбек ойшылы Әлішер Науаи: сараң — пайғамбардың жиені болса да, пейішке бармайды десе, түркістандық Ахмет Жүйнеки: "сараң дүниенің малын жиса да тоймайды" — дейді. "Диван лұғат ат түріктің авторы Махмұд Қашғари мұндайларды өзі жемей мал жиып сараң болады, содан күні қараң болады" — деп келемеждеген. Орыстың ұлы жазушысы А.С.Пушкин "Сараң сері" драмасында Альберттің образы арқылы құлқынын ақша тескен адамның психологиясын шебер көрсеткен ("Е, менің әкем үшін ақша... бас перінің қожасы, ол иттің суық жатағында тұрады, керегі оның қара су мен кепкен нан, көз ілмейді түн бойы, жүгірді арсылдап, ал алтыны жатыр сандығында мызғымай"). Сараңдық пайдакүнемдіктен туындайды. 

Пайда қуған адам шыншыл да, принципшіл де, батыл да, өз парызына адал да бола алмайды. Қазіргі кезде сыбайлас жемқорлықпен "табыс" табуға әдеттенген адамдар көбейе бастады. Бұлар шынтуайтқа келгенде адамға тән аяулы сезімдерден, өз халқына, Отанға деген сүйіспеншіліктен, ізгілік пен имандылықтан, жан тазалығынан жұрдай адамдар.

"Тәрбие бесіктен басталады" дегендей, әр ата-ана өз ұрпағына мұндай жаман қасиетті дарытпау жағын баласы жарық дүниеге келгеннен бастап ойластыруы тиіс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Секпіл шолпанкебіс** (лат. *Cypripedium guttatum*) – сүйсіндер тұқымдасының шолпанкебіс туысына жататын Қазақстанда сирек кездесетін түр. Солтүстік Қазақстан облысы мен Таулы Алтайдың екі жерінде (Марқакөл шұңқыры, Иван жотасындағы Широкий лог шатқалында) кездеседі. Қазақстан жерінен тыс Еуропаның шығысындағы орманды аймақтарда, Оңтүстік Сібірде, Моңғолияда, Тибетте, Қытайда, сонымен қатар Қиыр Шығыс, Сахалин және Кореяда таралған. Жапырақты және қылқан жапырақты ірі күлгін – қызыл құлпыратын теңбілдерімен ерекшеленеді. Малды шектен тыс жаюдан, орман көлемінің қысқаруынан, тіршілік ортасының құрғауынан зардап шегеді. Аздаған популяциялары Марқакөл және Батыс-Алтай Қорықтарында қорғалады.

Дереккөздер
-----------

* ISBN 9965-24-750-1

↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
**Саяхатнама** - шығыс поэзиясының термині. Өлеңмен не қара сөзбен бір сапардың жайы айтылады. Беріректе саяхатнаманы "жолнама" деп алып жүр. Саяхатнаманың өзгешелігі - баяндаушы автор көзімен көргенін айтады, өз атынан айтады. Сондықтан да онда субъективтік сәттер де кездеседі. Саяхатнамада кейбір суреттемелер іштей байланыспай жатуы мүмкін, бірақ бәрін автордың қабылдауы біріктіріп тұрады. Әр елдің, жердің тарихы, жайы айтылады. Саяхатнама немесе сапарнамада, жазушының дарынына, автордың поэзиясына, туындының түріне байланысты, автор объектісін өзі қалап алады. Оқиғаларды, эпизодтарды тізіп қана қоймай, реалистік детальдарға баруы мүмкін. Саяхатнамада әңгімешілдік басым келеді, мұнда халық өмірі қамтылады, көзбен көрген жағдай, сыр шертіледі. Шығыста бұл жанр жақсы дамыған. Түрік әдебиетінде 18 ғасырда Сефертнамесі деген жанр болған немесе ол елшінің кітабы деп аталады. Түрік авторы Мехмед Челебидің "Париж сефертнамесі" атты шығармасы бар. Еуропа, орыс әдебиетінде. А.Никитиннің "Үш теңіздің ар жағына саяхат", Радищевтің "Петербургтен Москваға дейін саяхат" шығармаларын айтуға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Сексен сегізінші атқыштар дивизиясы** — әскери құрама. 1941 ж. қазан — қараша айларында Алматыда жасақталған. Алғашқыда 39-атқыштар бригадасы болып құрылды. 

Құрамы Алматы әскери пулеметші-атқыштар училищесінің, Орта Азия әскери округінің сержанттар құрамы және мергендер курсы курсанттарынан, республиканың оңтүстік облыстары тұрғындарынан және ҚазМУ-дың студенттері мен оқытушыларынан жасақталды. 

1941 ж. 23 — 27 желтоқсанда Солтүстік-Батыс майданы, ал 1942 ж. 22 қаңтар 6 ақпан аралығында Калинин майданы құрамына беріліп, қорғаныс ұрыстарында болды. 1942 ж. 29 сәуір — 8 шілде аралығында 4-резервтік армияның құрамына беріліп, толықтырылудан өтіп, **Сексен сегізінші атқыштар дивизиясы** деп аталды. 1943 ж. Батыс майданы құрамында Смоленск облысының көптеген елді мекендерін жаудан босатты, Москва — Минск тас жолын бақылауға алып, Орша қаласы маңындағы қорғанысқа қатысты. 1944 — 45 ж. 3-Беларуссия, 1-Украина майдандары әскерлері құрамында Беларуссия, Литва, Польша жерлерін басқыншылардан азат етті. 

Осы ерлігі үшін дивизияға "Витебскілік" құрметті атағы беріліп, Қызыл Ту, 2-дәрежелі Суворов, Кутузов ордендерімен марапатталды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х
**Сент-Эндрюс университеті** (ағыл. *University of St Andrews*) — Шотландиядағы ескі университеттердің бірі, құрылу уақытына қарай Ұлыбританияда үшінші. 1410 және 1413 жылдар аралығында құрылды. Солтүстік теңіз жағалауында Сент-Андрус қаласында орналасқан.

Тарихы
------

Қалалық қауымдастықта оқыту 1410 жылы басталып, 1413 жылы Бенедикт XIII жариялаған папалық булла бойынша университет ресми түрде құрылды.

1423 жылы университет король Яков I қорғауында болғандықтан, салықтардан босатылды.

XVI ғасырдың ортасында үш колледж болды: Киелі Сальватор (1450), Киелі Леонард (1511) пен Киелі Мария (1538).

Университеттің Дандидегі колледждерінің бірінде 1967 жылы Данди университеті пайда болды.

Факультеттері мен мектептері
----------------------------

Университет төрт факультетке бөлінген: ғылым, өнер, медицина және теология, мектептерге бөлінген. Ғылым факультетіне жаратылыстану (биология, математика, физика және т.б.) және әлеуметтік (экономика) ғылымдары кіреді, олардың әрқайсысында өз мектебі бар. Бакалаврда оқу төрт жылдан бес жылға дейін созылады, бұған қоса алғашқы екі жыл дипломға әсер етпейді, ал екінші курстан кейін студент өз мамандығы бойынша мектептен оқуын жалғастыру үшін шақырту алады, ары қарай оларды бағалай бастайды. 

Университетте терроризм мен саяси зорлық-зомбылықты зерттеу Орталығы бар (ағыл. *Centre for the Study of Terrorism and Political Violence*).

Әлеуметтік өмір
---------------

Университетте өз радиостанциясы және газеттері бар.

Университетте көптеген түрлі клубтар мен парашютпен секіру, дайвинг, поло, садақ ату сияқты көптеген спорт түрлері бар.

Аңыздар мен дәстүрлер
---------------------

Солтүстік көшесіндегі шіркеудің жанында, PH анаграммасы бар, оны оқуын аяқтағысы келетін студенттерге басуға болмайды. Аңыз бойынша протестантты осы жерде өртенгенде, ол қарғыс айтқан. Алайда кімде-кім осы жерге аяқ басса, 1 мамырда таңертең (шамамен таңертеңгі бесте) Солтүстік теңізге сүңгуі тиіс.

Дәстүрлердің бірі 1800 жылы жағалауға таман суға батып кеткен кеме туралы аңыздан шығады. Сол кезде университеттің студенті Джон Хокин бес рет суға сүңгіді, әр рет судан шыққан сайын ол адамдарды жағаға аман алып шығарды. Содан бері, сенбі күнінен кейін университеттегі қызыл манти киген студенттер пирстер бойымен аяғына дейін барып, баспалдақпен көтеріліп, қабырға арқылы оралады.

Университетте Кейт Кеннеди Клубы бар, ол жыл сайын қаланың басты көше бойында мамыр айының шеруін ұйымдастырады, оған қатысушылар тарихи тұлғалардың киім киеді.

Тағы қараңыз
------------

* Қасиетті Андрей Соборы (Сент-Эндрюс)

Сілтеме
-------

* Университет студенттерінің кеңесі сайты
**Қарекен Құралай Әнуарқызы** - Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі

1958 жылы Ақтөбе қаласында туған. И.М. Сеченов атындағы Бірінші Мәскеу медицина институтын бітірген. 

Институтты бітіргеннен кейін Ақтөбе қаласының СЭС дәрігер-эпидемиологы, Ақтөбе қаласының СЭС тамақтану гигиенасы бойынша санитарлық дәрігер болып жұмыс істеді. 

1987-1996 жылдары Ақтөбе қаласының СЭС тамақтану гигиенасы бөлімшесінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. 

1996-1997 жылдары - Ақтөбе облысы СЭС тамақтану гигиенасы бөлімшесінің меңгерушісі. 

1997-1998 жылдары - Ақтөбе қаласы мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау басқармасы бастығының орынбасары. 

1998-2001 жылдары - Ақтөбе қаласы мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау басқармасының бастығы.

2001-2002 жылдары - Ақтөбе облысы денсаулық сақтау басқармасының бастығы. 

2002-2012 жылдары – Ақтөбе облысының бас мемлекеттік санитарлық дәрігері, Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау комитетінің Ақтөбе облысы бойынша департаментінің директоры. 

2012 жылғы қаңтардан бастап V сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, «Нұр Отан» ХДП мүшесі. 

«Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл», «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл», «Астананың 10 жылдығы», «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медальдарымен және «Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздігі», «Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін», «Қазақстан Республикасы денсаулық сақтау қызметкерлері кәсіподағының үздігі» омырау белгілерімен марапатталған. 

Тұрмыста, екі баласы және үш немересі бар.

Дереккөздер
-----------
ҚНУ (**Қазақстан-Неміс университеті**) - Қазақстанның ең беделді жоғарғы оқу орындарының бірі. "Атамекен" кәсіпкерлер палатасының рейтингі бойынша Қазақстандағы 5-ші үздік ЖОО (2020 жылдың қорытындылары бойынша).

Тарихы
------

Қазақстан-Неміс Университеті 1999 жылы жеке бастамамен неміс стандарты бойынша мамандар даярлау мақсатымен құрылған. Күні бүгінге дейін ҚНУ Қазақстан мен Орталық Азиядағы жалғыз неміс жоғары оқу орны болып табылады.

Университеттің 2004 жылы ҚР білім және ғылым Министрлігінің, сондай-ақ Германия Академиялық Алмасу Қызметінің аттестациясынан табысты өтуі ҚНУ-дың білім сапасының жоғары екендігін көрсетеді. Осы уақытта неміс оқу бағдарламалары бойынша оқытуға ҚР БжҒМ арнайы рұқсатын алдық.

Үш жыл өткеннен кейін, 2007 жылы бірінші курстың жиырма студенті неміс стандартына сәйкес инновациялық мамандықтар бойынша білім ала бастады. Бұған осының алдында жүргізілген үлкен жұмыс пен ҚР БжҒМ мен ГФР сыртқы істер Министрлігі арасында жасалған ҚНУ-ға екі мемлекет тарапынан қарқынды қолдау көрсету туралы Келісімге қол қойылуы болатын.

2008 жылы Германияның Федералды президенті Хорст Келердің ҚНУ-ға ресми сапары кезінде Германия мен Қазақстанның ҚНУ инфрақұрылымын жетілдірілу үшін тығыз ынтымақтастық жасау туралы Келісімге қол қойылды. Сондай-ақ біз Миттвайда Жоғары Мектебімен, Шмалькальден Жоғары Мектебімен және Вильдау Жоғары Мектебімен емтихан нәтижелерін екі жақты мойындау және осыған сәйкес үздік студенттердің Германияда да, Қазақстанда да бакалавр дипломын алуы туралы келісімге қол жеткіздік. 2012 жылы Германияда білім алған «Қос диплом» бағдарламасының алғашқы түлектерін қарсы алдық.

2009 және 2014 жылдары ҚР БжҒМ аттестациясынан табысты өтті.

2014 жылы ҚНУ НКАОКО агенттігінің, ал 2015 жылы — ACQUIN (Германия) аккредитациялау, сертификаттау және сапалық қамту Институты аккредитациясына қол жеткізді.

Факультеттер
------------

Қазақстан-Неміс Университеті мамандарды даярлауды үш факультеттерде жүзеге асырады:

* Инжиниринг және ақпараттық технологиялар факультеті
* Әлем саясаты факультеті
* Экономика және кәсіпкерлік ісінің факультеті

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Сексеуіл жорға торғайы** - құмдағы қызғылықты құстың бірі. Бұлар шапшаң жүгіреді; жүгіргенде ересек адамның адымындай 70 сантиметр жерді бір-ақ аттайды. Жорға торғайлар мойнын ілгері созып, денесін жерге таяп, қанаттарын сабалап, жүйрік аттай зымырайды. Жорға торғайдың үлкендігі ұзақ қарғадай, жотасының реңі сұр, көкірегі қызғылт, құйрығы көк жолақты қара реңді келеді. Кездестіре қалсаңыз осы белгілерінен оңай танисыз. Олар ұсақ жәндіктермен, сексеуілдің және басқа өсімдіктердің тұқымдарымен қоректенеді. Шоқ сексеуілдері ұялайды, ұясына сауысқандікіндей қақпақ жасайды.

Дереккөздер
-----------

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
**Шұбарқұрлар туысы** (лат. *Tetrastes*) – үш түрден тұратын тауықтәріздестер құстар отрядының 11 туысының біреуі. Шағын денелі, салмағы 0,5 кг, басында өзіне тән айдары бар құс. Табаны шала қауырсынданған. Қазақстанда тек қана шұбарқұр (кейде *сұрқұр* деп те аталады) өмір сүреді.

Түрлері
-------

* Шұбарқұр - лат. *Tetrastes bonasia* (Linnaeus, 1758).
* Северцев шұбарқұры - лат. *Bonasa sewerzowi* (Przewalski, 1876).
* Жағалы шұбарқұр - лат. *Bonasa umbellus* (Linnaeus, 1766).

Шұбарқұрлар жылдың үлкен бөлігінде ағаш бүршіктері және сырғаларымен қоректенеді, ал жазда жидектерді, тұқым және әр алуан бунақденелілерді талғау қылады. Құрлар қыста қар шұңқырларында түнейді, өте суық күндері күндері күндіз де сол шұңқырларда болуы мүмкін. Жылдың көпшілік бөлігін орманда, жерде өткізеді, қауіп төнген шақта ағаш басына ұшып барып қонақтауға ұмтылады. Әдетте көзге аз шалынатын ағаш бөрікбасының ортасына таман, ағаш діңіне қонақтайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Peterson, Alan P.* Birds of the World -- current valid scientific avian names.. Тексерілді, 20 шілде 2009.
2. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Қазақстан- Астана**- телеарна филиалының телевизиялық орталығы Целиноград қаласында 1963 жылы іске кірісті.. 

АСК 4 камералық аппаратурадан тұрды. Телевизиялық қуатты таратқыш болды. Телевизиялық діңгектің биіктігі - 186 м. Кейін телеорталық 3 камералы ЖТС-пен жабдықталды. 1978 жылы "Район" камерасы, АСЖ түрлі-түсті "Перспективамен" ауыстырылып, 1979 жылы Кадр-Зпм атты бейнемагнитофонмен толықтырылды. 

1982 жылы"JIo- тус" атты 4 камералық ЖТС, 1986 жылы 4 камералық "Магнолия" ЖТС-ы алынды. 1993 жылы АСК жаңадан 4 камералық ПАЛ атты жабдықпен ауыстырылды. 2006 жылы 4 камералы АСБ жабдығын алды. 2007 жылы ЖТС арқылы ғарыштық "Интелеатка" тікелей шығу мүмкіншілігіне ие болып, соның нәтижесінде республика аймағына телевизиялық хабарларды ретрансляциялау басталды. 2008 жылы филиал 6 камералық жаңа ЖТС алды. Телеорталықтың директоры - Григорий Лурье.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Сексенбаева Рөза Әшімханқызы**(1962 ж.т.) "Атамұра" корпорациясынын бас бухгалтері.. 1984 жылы Мәскеу полиграфия институтының экономика факультетін бітірген. 

1986—92 жылы Алматы облыстық полиграфия жүйесінде экономист, бас бухгалтер, 1992— 97 жылы "Лидия" фирмасында, Қазақстан Республикасы ұлттық Банкінің "Бағалы қағаздар" фабрикасында бас бухгалтер болып қызмет еткен. 

1997 жылдан бері "Атамұра" корпорациясында бас бухгалтер.Р.Э.Сексенбаева экономика және бюджет ісін терең меңгерген, "Атамұра корпорациясының қаржы-финанс саласын білікті басқарып келе жатқан үздік маман.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж. ISBN 9965-09-134-Х1981-89
**Сексеуілдідала** – Бетпақдаланың оңтүстік-шығыс бөлігі.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысының Мойынқұм ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Оңтүстік-шығыстан (Бірлік ауылы маңынан) солтүстік-батысқа, Керегетас жалына дейін 110-120 км-ге созылып жатыр, ені 20-30 км. Абсолюттік биіктігі 300-400 м, солтүстік-шығысында Шу-Іле таулары сілемдерінің (Жамбыл, Шоғырлы, Майжарылған, Хантау) етегімен, оңтүстік-шығысында Шу өзенінің аңғарымен шектеседі.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Шөгінді малтатастардан, құм мен саздақтан түзілген. Жер бедері көне эрозиялық арналармен (ұзындығы 10 км, ені 10-20 м), қалдық төбешіктермен (ұзындығы 6 км, ені 2 км, биіктігі 10-12 м), белесті құм жалдармен және ойдым-ойдым дефляциялық ойыстармен ерекшеленеді. Жер асты сулары 5-7 м тереңдікте кездеседі, минералдылығы 3 г/л.

Өсімдігі
--------

Тұздылау құмды өңір табиғатына бейімделген сексеуіл, күйреуік, баялыш, сарсазан, теріскен, жүзгін, жыңғылбас, құм қарағаны, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады, сексеуіл өсіретін және дайындайтын шаруашылықтар орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9