recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Басқа мағыналар үшін Бұлғын (айрық) деген бетті қараңыз.*

**Бұлғын** (лат. *Martes zibellina*) – сусарлар тұқымдасының сусарлар туысына жататын жыртқыш сүтқоректі аң. 

  

Дене тұрқы 40 – 55 см, құйрығы – 20 см-дей, салмағы 0,4 – 1,6 кг. Қазақстанда Алтайдың қылқан жапырақты ормандарында кездеседі. Құлақ қалқаны жалпақ, дөңгеленген ұшы үшбұрышты. Денесіндегі жүндері қалың қою жібектей, түсі – бурыл, сарғыш, қара қоңыр, алқымында кішкене ақшыл дағы болады. Сирағы қысқа, қимылы икемді келеді. Ұсақ жәндіктермен, самырсын жаңғағымен, жидекпен қоректенеді. Кейде жабайы бал арасының балын да жейді. Шыршалы, майқарағайлы ормандардағы ағаш діңдері мен тас қуыстарды мекендейді. Мекендейтін жерлерінен көп ұзамайды, азығы азайған жылдары орманның бір жерінен екінші жеріне қоныс аударады. Табиғи жағдайда 1 жыл 3 айда жыныстық жағынан жетіледі. Бұлар 2 рет (наурыз – маусымда және тамыз – қарашада) түлейді. Бұлғын маусым – тамызда шағылысып, 245 – 300 күннен кейін наурыздың аяғында, 2 – 6 соқыр күшіктен туады. Күшіктерінің салмағы 30 г-дай, дене тұрқы 11 – 12 см. 30 – 36 күнде олардың көздері ашылып, тістері шыға бастайды, ал 3,5 айда тұрақты тістері қалыптасады. Бұлғын – терісі өте бағалы аң. Терісінен бас киім тігіледі.

Бұлғын

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Abramov, A. & Wozencraft, C. (2008). *Martes zibellina*. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 21 наурыз 2009. Database entry includes a brief justification of why this species is of least concern
2. ↑  Қазақ Энциклопедиясы II том
**«ЭКО»** − Ресей экономикалық журналы.. 1970 жылы негізі қаланады. Журнал Новосібір қаласында басылып шығады. 

Бас редакторы ─ экономика ғылымдарының докторы В.А. Крюков. Журналдың құрылымы «Эконмические обзоры», «Прогноз развития экономики», «Экономика отраслей», «Малый бизнес», «Директорский форум», «Управление», «Вопросы теории», «Инновации», «Маркетинг», «Экспертиза решений власти», «Экономическая история России», «Экономика Сибири» айдарларынан тұрады. Редакциялық алқасы: Л.И. Абалкин, А.Г. Аганбегян, Н.И. Ануфриева, Т.Р. Болдырев, Ю.П. Воронов, А.Г. Гранберг. Журнал экономикалық теория және практика мәселелері жайлы мақалалар жариялап отырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Ерназар батыр Кенжалыұлы** (т.қ.ж. белгісіз) - Кіші жүз батыры. Бекет батырмен шөбере, өжет, қайратты адам болған. Ол 1840 жылы түрікпендермен шайқаста олардың белгілі бір батырын Бекет екеуі қолға түсіріп, ат құйрығына байлап алып келеді. Содан бастап халық оны "Ерназар" батыр деп ата кеткен. 1841 ж. Есет батыр бастаған шектілер жасағының құрамында патшалық Ресейдің Ақбұлақтағы әскери бекінісін, Ембі әскери қарауылдығын талқандауға қатынасқан. 1843-1845 ж. Хиуа хандығының Кіші жүз аймағының оңтүстігіндегі шекті, табын, тама шөмекей елдерінен алым-салық жинау жорықтарына қарсы күрескен. 1847-56 жж. Есет Көтібарұлы қозғалысына белсене қатынасып, 1855 ж. патшалық Ресейдің қол шоқпары сұлтан Арыстан Жантөринді өлтірушілердің бірі болған. Бекет батыр екеуін Орынбордағы патша әкімшілігі қолға түсіреді. Қазақ елін зерттеушілердің бірі И.В.Аничков бір еңбегінде: "Ерназар және Бекет сұлтан-правитель Арыстанды өлтіруге қатысқаны үшін 12 ай бойы Орынбор түрмесінде отырып, Сібірге айдалды", - деп көрсетеді. Бұл 1856 ж. болған. Оның кейінгі өмірі белгісіз. 

1. ↑  Ақтөбе: энциклопедия. - Ақтөбе, 2001. - 748 бет.
**Досжан Сексенбайұлы** (1838, қазіргі Атырау облысы Махамбет ауданы - 1874, Атырау қ.) - ақын. Шыққан тегі - Кіші жүз, Байұлының Есентемір руы. 

Ел ішінде *"Есентемір Досжан"* атанған. Досжанның ақындығымен елге ерте танылған. Өмірінің соңғы жылдарында ел әкімдерінің көз қырына ілініп, жаламен ұсталады, отыз алты жасында патша түрмесінде қаза болды. Түрмеде тез ағашына байлаулы жатып айтқан *"Даусым, саған не болды?"* деген ұзақ толғауы ел арасына кең тараған. Досжан толғауы *"Атаман"* (1926), *"Ақберен"* (1972), *"XIX ғасырдағы қазақ поэзиясы"* (1985) жинақтарында жарияланған. Досжан ақын бұл толғауында өнер адамының озбырлықка, әділетсіз заманға қарсылығын айқын бейнелеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
"**ЭРА-ГЛОНАСС**" — Ресей мемлекеттік авария кезінде шұғыл әрекет ету жүйесі. "ЭРА ГЛОНАСС" технологиялық eCall жалпыеуропалық құзыреттіліктер жүйесімен үйлесімді.

2017 жылдан бастап абоненттік терминалдар жүйесін сатылатын барлық автокөлік құралдары орнату жоспарлануда.

Жүйені енгізу авариялар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде әкеледі әрекет ету уақытын қысқартады деп болжануда, өлім-жітім мен жарақаттану деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді және жолдардағы жүк пен жолаушылар тасымалы қауіпсіздікті арттырады деп күтілуде.

Шетелдік аналогтары
-------------------

### Қазақстан

Қазақстанда ЭРА-ГЛОНАСС аналогы "ЭВАК" атты жүйесі әзірленуде — *шұғыл шақыру авариялар мен апаттар кезінде*. Ол навигациялық спутниктік жүйелердің (GPS және ГЛОНАСС) сигналдарын пайдалана отырып әрекет ететін болады.
2016 жылдан бастап салмағы 2,5 тоннадан көп жеңіл автомобильдерді, автобустар, жүк көліктері мен қауіпті жүктерді тасымалдау үшін арнайы көліктерді, ал 2017 жылдан бастап қалған барлық көлік құралдарын борттық жүйесімен жарақтандыру болжанады.

Сондай-ақ,
----------

* ECall
* "ГЛОНАСС" коммерциялық емес серіктестігі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Үлгі:Жарияланым
2. ↑  *Дмитрий Хегай* Аналог системы "ЭРА-ГЛОНАСС" для казахстанских авто станет обязательным к 2017 году.  tengrinews (01.04.2013). Басты дереккөзінен мұрағатталған 29 сәуір 2013. Тексерілді, 26 сәуір 2013.

Сілтемелер
----------

* eCall жүйесінің стандарттар мен спецификацияларының тізімі(қолжетпейтін сілтеме) (ағыл.)
* Ресей Федералдық Ғарыш Агенттігінің хабарламасы(қолжетпейтін сілтеме)
* "ЭРА-ГЛОНАСС" туралы сегіз аңыз: ақиқат пен аңыз // РИА Новости, 2012.07.24
* Спутниктік құтқару. Ресей ЖКО кезінде ГЛОНАСС базасында көмек көрсету жүйесін қоспақ // Lenta.ru, 2013-12-27
Қазіргі Шұбарқұдық маңындағы мешітті ол Бірман ұстаға салдырған. Мешіт ішінде жүз адам еркін тұрып намаз оқи алатын болған. Жалпы, мешіттің жобасы Қазандағы Юнусов мешітіне қарап жасалған деген пікір де бар. Біреулер алты күмбезді, ал кейбіреулер тоғыз күмбезді болған деген болжам айтады. «Алты күмбезді» деген пікір шындыққа жанасымды деп білеміз. Байқап қарасақ, екі түсті кірпіш пайдаланылған. Құрылыстың негізгі жұмысына халық көмектеседі.
Мешіт іші ою-өрнекпен әшекейленіп, сырттан түскен жарық барлық нақыштарын нұрландырып тұрған. Аят, хадистер қызыл бояумен бояп жазылған.
Бүгінге дейін жеткен деректерге қарағанда, мешіт жанында 150 орындық балаларға білім беретін медресесі, қонақ сыйлайтын орны да болған. Күмбездері Кеңес тұсында құлатылған.
Әбубәкір Кердері Шоқанұлынің жырларында Досжан ишанның мешітінде мыңдаған шәкірт білім алды деп көрсетеді.
Ақынның «Қазағым» жинағында:
«Мешітті таңғажайып салды оңдап,
Ұстаны Бірман атты алды таңдап,
Ойы мен зейіні артық шеберлерді,
Қасына жүз шамалы қосты жалдап.
Бір жылда салып болды керегесін,
Қондырып кісі бойы терезесін.
Төбесі бөлме – бөлме іші бұрау,
Бағана асты – үстіне жоқты тіреу.
Қиық жоқ, белдігі жоқ үстін басқан,
Төбесін күмбез қылып бұрып қосқан.
Ғажайып нақыштары әрбір түрмен,
Жазулы аят, хадис қызыл сырмен.
Көргенде сүйек еріп, тәнің балқып,
Толғандай мұсылманның көңілі нұрмен» — деп суреттелген.
Кеңес үкіметі кезінде мешіт алғашқыда дүкен, кейін ат қора ретінде пайдаланылған. 1980-жылдары мешіттің күмбезі жартылай сақталып тұрған деседі. Бүгінде төбесі құлаған. 1990-жылдары Шұбарқұдықта тұратын ұрпақтары мен ағайын-туыстары бірігіп, мешіттің қасынан тілеухана салдырған. Хазіретті құрмет тұтып, басына садақа беретіндер үзілмейді екен.

Досжан хазіреттің мөрі
----------------------

Досжан хазіреттің қолданған мүлкінен қазірде сақталып қалғаны — мөрі. Мөр қазір Шұбарқұдықта, жеке қолда. Мөрдің бетінде арабша: «Аллаға құлшылық етуші молла Досмухаммад ибн Қашақ 1248» (хижра жыл санауы бойынша) деп жазылған. Мөр түсті металдан ойылып жасалған, әдемі тұтқасы да бар.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Досжан қазірет мешіті Мұрағатталған 7 қарашаның 2014 жылы.
**Ыққансу** – Сырдария алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Кентау қалалық әкімдігі аумағы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 65 км, су жиналатын алабы 550 км2.

Бастауы
-------

Қаратаудың оңтүстік беткейінен басталып, Аяқкөлге жетпей тартылып қалады. Көктемде суы көбейіп, Арыс-Түркістан каналына құяды.

Гидрологиясы
------------

Аңғары жоғары бөлігінде таулық сипатта, арнасы тік жарлы. Жер асты, жауын-шашын суымен толығады. Жылдың орташа су ағыны сағасы тұсында 1,60 м3/с. Суы егінге, мал суғаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
**Арқарлы алтын кен орны** – Жетісу облысы Кербұлақ ауданы Арқарлы тауының маңынан ашылған. Жалпы қоры 1955 жылы анықталды.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Археологиялық зерттеулердің деректері бойынша адамдарға ерте заманнан белгілі болған. Кен орны Арқарлы антиклиналінің оңтүстік қанатын алып жатыр. Жоғарғы палеозойдың тектоникалық-магмалық циклінің аяғына таман осы аймақта эффузивті-пирокласты қалың қабаттар қалыптасқан. Жанартаулық процестер нәтижесінде кентассыз қайталама кварциттер түзілген. Кейіннен бұл кварциттерге трахиандезит-трахибазальт экструзиялары және орта қышқылды сығылмалар (дайкалар) қосылған. Олардағы гидротермальдық процестердің нәтижесінде алтыны бар кварцты және кварц-калишпатты желілер түзілген. Кен орны бірнеше алаңға жіктелген. Алтынды кварц желілердің қалыңдығы 0,5-0,3 м, ұзындығы 150-160 м.

Минералдары
-----------

Кен денелерінің негізгі минералдары кварц, адуляр, хлорит. Сонымен бірге пирит, сфалерит, галенит, гематит, т.б. кездеседі. Саф алтыны микробөлшекті, ұсақ түйірлі немесе дендрит тәрізді болып қалыптасқан. Арқарлы алтын кен орны негізінде кеніштер мен карьерлер жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Досжан Темірбайұлы** (т.ө.ж.б. 19 ғ. қазіргі Батыс Қазақстан облысы Жаңақала маңы) - қазақтың ақиық акыны. Кіші жүз Байұлы ішінде Алаша руынан тарайды. 

Ел арасында *"Қарабура Досжан"* атаған. Тоқсан жасап дүние салған. Досжанның *"Жетеді бір уыс түз бір қауымға", "Көшек төренің Салық, Шәріп деген балалары оқудан келгенде айтқаны", "Ай не болар күннен соң"*, т.б. өлең, толғаулары Орталық ғылыми кітапхананың колжазба қорында (484, 364 бумалар) сақтаулы. 
Досжан шығармалары - өмірдің мәні мен жарастығы хақында ойлы түйіндер, әсерлі толғаныстар болып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Ас-садақа** (Достық) - Иорданияның (Иордан Хашимит корольдығы) астанасы Аманда 1974 жылдан шығатын қоғамдық мәдени журнал. 

Журналдың 1983 жылғы № 28 санында жазушы, доктор һишам Рафғат һашимнің "Қазақстан" деген мақаласы жарияланған. Онда қазақ халқының араб елдерінен тарихи - мәдени байланыстарына, қазақтардың көне заманнан бергі тарихына шолу жасап, қазақ ғылымы мен мәдениетінің аса көрнекті өкілдері Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А. Құнанбаевтың қызметіне баға берді. Автор Абайдың көне шығыс мәдениетін жақсы білгенін, шығыс жұлдыздарын пір тұтып, араб, парсы, орыс әдебиеттерін түпнұсқадан оқып, шығыс тақырыбына өлең поэмалар жазып, А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, И.А.Крылов шығармаларын аударғанына тоқталады. Абайды дүние жүзіне танытқан жазушы М.Әуезов, Астанадағы Абай ескерткіші, ақын атындағы мәдени орындары туралы пікір білдіреді. Журналдың осы санында Гили ас - Саид Абд ар - Рахманның тәржімалауымен Абайдың "Масғұт" поэмасы, ақынның көзі тірісінде түскен суреті жарияланған. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай энциклопедия, "Атамұра" баспасы, 1995 жыл
**Платон заңдарының мәні** — Әбу Насыр Әл-Фарабидің еңбегі.

Мұнда ол Платонның «Заңдар» атты әйгілі философиялық трактатын талдайды. Әл-Фарабидің бұл еңбегі 10 бөлімнен (басқа деректер бойынша, 14 бөлімнен) тұрады.

Шығармадан үзінді:

> *Платон игіліктерді [екі түрге] бөледі, олардың қайсысы адами, қайсысы құдайы екендігін түсіндіреді. Құдайылары адамиларына әсер етеді. Егер де адам құдайы игіліктерге ие болса, онда адами игіліктерге де ие болады, ал адами игіліктерге ие болғанда, құдайы игіліктерді назардан тыс қалдыруы мүмкін. Адами игіліктерге күш, әдемілік, байлық, білім және басқалар жатады, оларды [қарастыруға] ол өзінің мораль туралы кітаптарында көшеді... Платон заң шығарушылар олардың көмегімен игіліктерге жететін құрал-әдістерге ұмтылуға, адамдарды игіліктерге жету жолында табандылық көрсету туралы ойға сендіруге міндетті екенін түсіндіреді. Бұл [ең әуелі] заңды некеге, сезімдік құмарлықпен шектен тыс тән құштарлығын реттеуге, олардан тек заң талап еткен мөлшерді ғана алуға қатысты. Бұл, сонымен бірге, үрей мен ашу, жағымсыз және әдемі істерге және игіліктерге апаратын басқа құралдарғада қатысты. Сонан соң Платон Зевс пен Аполлон бұл құралдардың бәрін өз заңдарында қолданды дейді; ол олардың заңының әрбір қағидасынан, мысалы, аң аулауға, немесе ұжым болып тамақ ішуге, немесе соғысуға бұйрыққа қатысты қағидасынан қандай пайда болғанын түсіндіреді.*
> 
>

Сілтемелер
----------

* Әбу Насыр Әл-Фарабидің он томдық жинағы, 5-том

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Әл-Фарабидің еңбектері |
| --- |
|  |
| Философия | 
Аристотель еңбектеріне түсіндірме • Қасиетті Платон мен Аристотель көзқарастарының ортақтығы туралы • Платон заңдарының мәні • Ұлы Зенонның жоғары ғылым бойынша трактаты жайында • Ғылымдардың шығуы • Ғылымдар тізбегі (Ғылымдар классификациясы) • Философияны оқу үшін алдымен не білу керек • Интеллект сөзінің мағынасы жайында • Мәселелер мәні • Кіші силлогизм туралы • Сауалдар мен жауаптар • Ғылым меруерті • Философияның дінге қатынасы • Жан туралы • Жанның күші туралы |
|  |
| Жаратылыстану | 
Астрологиялық трактат • Алмагеске түсініктеме • Алмагеске қосымша кітап • Субстанция туралы • Уақыт туралы • Вакуум туралы • Химия өнерінің қажеттілігі туралы • Физика ғылымының элементтері туралы жоғары пайымдау кітабы |
|  |
| Математика | 
Геометриялық сызықтар жасаудың әдістері • Евклид геометриясы туралы • Болжамдағы геометрияға кіріспе • Теориялық арифметикаға қысқаша кіріспе |
|  |
| Тіл білімі | 
Көркем жазу кітабы • Әріптер кітабы • Сөздіктер туралы • Поэзия туралы • Риторика туралы |
|  |
| Адам мен қоғам | 
Ізгі қала тұрғындарының көзқарасы • Мемлекеттік қайраткерлердің нақыл сөздері • Бақытқа жету • Азаматтық саясат • Адам мүшелері туралы • Темперамент туралы • Галенді терістеу трактаты |
|  |
| Қосымша | 
Шығыс аристотелизмі • Отырар кітапханасы • Әл-Фараби және музыка • Фарабитану |

 |
**Тау сұлыкеш** (Tvbiriza cia) – шағын денелі (19-28 г), ашық түсті сұлыкеш. Аталығы басқа сұлыкештерден ашық сұр түсті басындағы бойлай созылған үш қошқыл жолақтарымен жақсы ажыратылады. Дауысты – қысқа ғана "шырылдау", бұл ғылыми атау қызметін де атқарады.

Қазақстанда оңтүстік және шығыстың Алтайдан Қаратау жотасын қоса, Батыс Тәңіртауға дейінгі тау өңірлерде ұялайды. Әдетте бұталары бар тасты тау жартастарына ұялайды. Жазда бунақденелілермен қоректеніп, солармен балапандарын жемдейді. Көктемде наурыздың ортасында оңтүстікке ұшып келеді. Ұяларын әдетте тас астына, жерге салады. Салындыдағы 4-5 айқын жіңішке сызықтары бар жұмыртқаларды аналығы 2 аптаға жуық басады. Балапандарды ата-енелері қоректендіреді. Бір жылда екі рет балапан өргізеді. Тау сұлыкештерінің үлкен бөлігі Қазақстан шегінен тыс қыстайды.

Дереккөздер
-----------

Қазақтан табиғаты
**Тау жыныстарын гидравликалық тәсілмен бұзу** — қондырғыдан қысыммен атқылаған су күші мен тау жынысын бұзу. Мұндай бұзудың үш түрі бар: шаю, қопару және кесу. Егер тау жыныстарының бөлшектері /түйіршектері бір-бірімен байланыссыз немесе нашар байланысса, онда оны шаяды, егер тау жыныстары тұтас болса қопарады, тау жыныстары берік, қатты болған жағдайда оны сумен кесіп, бұзады. Бастапқы бұзудың екі тәсілі 20 МПа дейінгі қысымда гидромонитормен су айдау арқылы орындалады, ал үшінші кесу тәсілі 30— 50 МПа және одан да жоғары қысыммен шығатын өте жіңішке су ағысының күшімен орындалады. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
Натрий бикарбонаттың ұнтағы
 Химиялық формуласы
**Ас содасы** NaHCO3 немесе **Қос көмірқышқылды натрий**, немесе **Натрий бикарбонаты** - ақ түсті, кристалды ұнтақ. Улы емес, өртенбейді, жарылмайды.f

Химиялық қасиеттері
-------------------

Натрий бикарбонаты - көмір қышқылының қышқыл натрий тұзы. Молекулалық массасы  — 84,00.

Қышқылдармен әрекеттескенде тұз бен көмір қышқылын түзеді. Көмір қышқылы бірден көміртек оксиді (IV) мен суға ыдырайды:

{\displaystyle {\mathsf {NaHCO\_{3}+HCl\rightarrow NaCl+H\_{2}CO\_{3}}}}
{\displaystyle {\mathsf {H\_{2}CO\_{3}\rightarrow H\_{2}O+CO\_{2}\uparrow }}}
Тұрмыста көбінесе осы реакция сірке суымен жасалады. Нәтижесінде натрий ацетаты түзіледі:

{\displaystyle {\mathsf {NaHCO\_{3}+CH\_{3}COOH\rightarrow CH\_{3}COONa+H\_{2}O+CO\_{2}\uparrow }}}
60 °C температурада ас содасы натрий карбонаты, көмірқышқыл газы мен суға ыдырайды:

{\displaystyle {\mathsf {2NaHCO\_{3}{\xrightarrow {60-200^{\circ }C}}Na\_{2}CO\_{3}+H\_{2}O+CO\_{2}\uparrow }}}

Қолдануы
--------

Ас содасы
Медицинада, химиялық өнеркәсібінде, тамақ өнеркәсібінде т.б. қолданылады.

Дереккөздер
-----------

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том

Сыртқы сілтемелер
-----------------
Рафаэль, «Афиналық мектеп» (1511)
Картадағы академия,Афины
**Платон академиясы** — б. з. б. 387 ж. Афины маңындағы бақта Платон негізін қалап, грек мифологиясының қаһарманы Академ (Akademos) атымен аталған мектеп.

Тарихы
------

Платон академиясы әуелде мектеп өкілдерінің ішінен сайланған сколарх басқаратын музаны қадір тұтатын философиляық қоғам ретінде қалыптасады. Мың жылға созылған платон академиясы тарихы -антика идеализмі мен материализмнің күрес тарихы болды. Ежелгі (1-ші) академия, әуелде Платон, кейіннен оның шәкірттері Спевсипп, Ксенократ т. б. басқарған (б. з. б. 4 ғ. ортасымен 3 ғ. ортасы). Бұл мектеп пифагореизмнің ықпалында болып, математика мен астраномияның дамуына ықпал етті. Аркесилайдан (б. з. б. 265-241 ж.) бастап, «орта» (2-) академия скептицизм жолына түседі. Скептицизмді әрі қарай дамытқан Карнеад-Киренский басқарған «Жаңа» (3-) академия болды. 4- және 5- академия Платон философиясын стоицизм, пифагореизм және перипатеттер мектебінің идеяларымен ұштастыруға тырысты. 529 жылы Юстиниан императорының декреті бойынша Платон академиясы жабылды. 1459-1521 жылдары қайта өркендеу дәуірінде «платондық» деп аталған академия Флоренцияда құрылып, оның ең басты өкілі Марсилио Фичино болды.

Дереккөздер
-----------
**Тау жыныстарының аэродинамикалық кедергісі**  — жер асты қазбалары торабымен ауаның жүру барысында оған кездесетін кедергілер.. Үйкеліс кедергісі екі түрге бөлінеді: қарсы кедергі және жергілікті кедергі. Ауаның қазба бойымен журу кезіндегі қабырғамен жанасуы нәтижесінде үйкеліс күші пайда болады. Қазбаның қабырға беттері кедір-бұдыр болғандықтан, оның бойымен қозғалатын ауа сол кедір-бұдырға соғылып, қысылып өтуі салдарынан екінші құрамды кедергі күші — қысым күші пайда болады. Әдетте кедір-бұдыр қазба бойымен оның қимасының барлық жерінде бірдей деп қабылдағандықтан екі күш бірдей таралады және қазба қабырға беттерінің барлық жеріне бірдей және бірге әсер етеді деп есептеледі. Шешуші күш шартты түрде үйкеліс күші, ал оған көрсетілетін қарсылық үйкеліс кедергісі деп аталады. Қазбаларда ауаның жүруіне басты кедергі болатын бекітпенің элементтері. Бекітпенің элементтеріне ауа ағыны таянғанда ол кедергіге кездесіп, оның жүрісі баяулаған мезгілде артқы ауа қабаты келіп оған тіреледі де, соның нәтнжесінде, ауа ағынынан өзіне динамикалық қысым қабылдайды. Кедергі қарсылығынан өтіп шыққан ауа бекітпенің артқы жағында құйынды орта жасайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
**Тау лестифорусы** - cирек кездесетін, аз зерттелген түр. Gorytini трибасының ежелгі туысының Қазақстандағы жалғыз өкілі болып табылады. Бәлкім, үштік дәуір қалдығы. Тянь-Шаньның аласа таулары мен тау етегінде таралған. Тянь-Шаньның далалы және шалғынды-орманды белдеулеріндегі шалғынды-далалы биотоптарында тіршілік етеді. Аналықтары жерде ұялайды және қор ретінде цикадаларды ұстайды. Жерді ауыл шаруашылық игеру, малды шектен тыс бағу түрдің санының қысқаруына әсер етіп отыр. Түр Ақсу-Жабағылы қорығында қорғалады.

Дереккөздер
-----------

* "Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005 ж.
**Авеста әліпбиі** - солдан оңға қарай жазылатын Иранның пехлеви канцеляриясының арамей жазуынан тараған әріптік жазуы. Сасанидтер дәуірінде авеста тіліндегі мәтіндерді дұрыс жазу үшін жасалған. Зороастриялық дәстүрдегі мәтіндерде А.ә. dēn-dibīrīh (парсы тілінде «сенім жазуы» мағынасын білдіреді) деген атпен кездеседі. А.ә. пехлеви әліпбиімен салыстыру ІІ Шапура билігі кезінде ІV ғасырда канон түзіп, оны жазуға мүмкіндік берді. Тілдің жойылып кетуіне және іс-жүзінде түсініксіз бола бастауына байланысты канон жазбасында оның аудармалары, түсіндірмелері беріле бастады. Ол зенд деп аталды (авеста тілінде «түсіну»). Біздің дәуірімізге дейін жеткен қолжазбалар (яшт жазбасынан басқа) орта парсы тіліндегі А.ә. мен жазылған түсіндірмелерге ие. А.ә. нің негізі пехлеви жазуы орта парсы тілдерінде кең қолданылған, алайда нақты діни мәтіндерге келгенде бұл әліпби алға шыға қоймады. А.ә. – консонантты-вокалдық, яғни дауысты әрі дауыссыз дыбыстардың таңбасына арналған әліпби. Әліпбиде сол себепті символ саны көп. Оның құрамында кітаби пехлеви жазуының символдары (ā, γ), грек (ә), арамей әліпбилерінің (o) таңбалары, тіпті ойдан шығарылған таңбалар (ŋ́, ṇ, ẏ, v) да бар. Әліпбиде әріптер бөлек-бөлек әрі оңнан солға қарай жазылады. Ал лигатуралар өте сирек қолданылған. А.ә. 37 дауыссыз, 16 дауысты дыбыс таңбаларынан тұрады. Бұл әліпби Юникод стандартына 2009 жылы қосылған
**Хуго Симберг** (фин. Hugo Simberg, 24 маусым 1873, Хамина — 12 шілде 1917, Эхтяри) — финдік символизмнің ірі өкілі, суретші және график. Өзінің көпжоспарлы бейнелеріен, өмір мен өлім, періште мен шайтанды бейнелейтін туындыларымен танымал. Тампердегі Иоганн Богослов жиынын витраждау мен қолтаңбасының ауторы.

Биографиясы
-----------

Үлкен әскери жанұяда дүниеге келді. Сегіз жасқа келгенде жанұясымен Сол уақыттағы Финляндияның үлкен мәдени орталықтарының бірі Выбогргке көшіп келді. Отбасы жаз айында Фин шығанағындағы жағалауындағы Ниеменлауттуға келді. Бұл кезде танымал суретші бола бастаған Хугоь Симберг студиясын өз шығармаларында айшықты орын алған шығанақтың жағалауына орналастырды[1]. 1891 жылы выборгтік өнерсүйер суретшілер мектебіне оқуға түседі, кейін (1893-1895 жылдар аралдығында) Хельсинкидегі оның ұстаздарының бірі танымал суретші Хелена Шерфбек дәріс берген Фин көркемдік қоғамдық мектебінде білім алды [2]. Оқу орындарындағы білім беру тәсілдері ұнамағандығынан, олардың бірде-бірін аяқтамады[3].Өз бетімен білім алуды ойлаған Хуго Симберг Тампер маңындағы Руовеси атты жергілікті жердің тұрғыны, финдік ірі суретші-символист Аксели Галлен-Каллелаға келді. 1895-1897 жылдар аралығында Аксели Галлен-Каллеладан үш мәрте сабақ алды. 1895 жылы "Алладан келген суретші, және оған бәрі бас июі керек" [4]деп, Арнольд Беклиннің ықпалынан өтті.
1896 жылы Симберг Лондан мен Парижге соғып және заманауи еуропа өнерімен танысып, Еуропаға саяхатқа шықты. Оған көптен-көп Эдвард Бёрн-Джонс және прерафаэлиттер ықпал етті.[5][4]. Осыдан кейін ол екі рет Парижде 193-1904 және 1904-1910 жылдары ұзақ ауқыттар бойы жұмыс істеді.

Чёрт у котла (акварель, 1897), Галерея Атенеум, Хельсинки

Шығармашылығы
-------------

Крестьянин и Смерть перед вратами Рая и Ада (две акварели, наклеенные на холст, 1897), Галерея Атенеум, Хельсинки

"Раненый ангел"
---------------

Раненый ангел (1903), Галерея Атенеум, Хельсинки

«Сад смерти»
------------

Сад смерти (акварель, 1896), Галерея Атенеум, Хельсинки

Пейзаж
------

Весенний вечер в ледоход (1897), Галерея Атенеум, Хельсинки
Деталь росписи собора святого Иоанна, Тампере (1904—1906)

Мәдениетке ықпалы
-----------------

Сілтемелер
----------

* Произведения Симберга в галерее Атенеум.  Ateneum Art Museum (Helsinki). Тексерілді, 28 марта 2009.
* *Мирена Вяянянен* Золотой век финского искусства (2002). Тексерілді, 28 марта 2009.

Әдебиеттер
----------

* *Marjatta Levanto, ed.* Hugo Simberg ABC book — 2000. — ISBN 9789515320872..
* *Hanna-Leena Paloposki, ed.* The devil, death and the angel in the studio: Studies on Hugo Simberg's art — 2000. — ISBN 9515321077..
* *Stephan Koja, ed.* Nordic Dawn: Modernism awakening in Finland — 2005. — ISBN 3-7913-3410-7..
Тау каракарасы
**Тау каракаралары** (лат. Phalcoboenus) – сұңқар тұқымдасқа жататын жыртқыш құс.

Сипаттама
---------

Денесінің ұзындығы 45-60 см, массасы 0,8-1,2 кг. Бет терісі жалаңаш. Тұмсығы әлсіз, тіпті бүгілмеген. Табанында жалпақ тырнақтарымен ұзын саусақтары бар.

Құрт-құмырсқамен, кішкентай кеміргіштермен, құс жұмыртқаларымен және балапандарымен, жеміс – жидектермен қоректенеді. Қорегін жерден табады, сол себепті оны латынша – «жаяу-сұңқар» деп атайды.Құс балапандарымен және жұмыртқаларымен қоректенетін оңтүстік тау каракаралары қозыларға шапқаны үшін малшылардың арқасында қырылған және алыстағы аралдарда сақталған.

Кеңістігі
---------

Оңтүстік Американың оңтүстігінде ашық далада мекен етеді: алпілік шалғын мен Анд тау етегі, Патагония, Фолкленд аралдары және Отты Жер.

Түрлерінің тізімі
-----------------

* Phalcoboenus albogularis (Gould, 1837) — ақ тамақты таулы каракара, Дарвин каракарасы, ақ тамақты каракара
* Phalcoboenus australis (J.F. Gmelin, 1788) — оңтүстік таулы каракара, оңтүстік каракара
* Phalcoboenus carunculatus Des Murs, 1853 — әжімді каракара
* Phalcoboenus megalopterus (Meyen, 1834) —тау каракарасы[1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Галушин В.М, Дроздов Н.Н. Ильичёв В.Д. Константинов В.М, Курочкин Е.Н. Полозов С.А. Потапов Р.Л, Флинт В.Е. Фомин В.Е. Фауна Мира: Птицы: Справочник. — М: Агропромиздат, 1991. — С. 88. — 311 с. — ISBN 5-10-001229-3.
2. ↑  Бёме Р. Л. Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз. «РУССО», 1994. — С. 51. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0.
**Volkswagen** (аталуы: *Фольксваген*) — германиялық көлік шығарушы компания. Бұл көлік түрінен 2007 жылы 15 миллион 20 мыңдай қаржы тапты. Орналасуы Вольфсбургте.

Тарихы
------

Volkswagen тарихы 1933 жылы Берлинде басталды. Әңгімелесушілер үшеу болды: Адольф Гитлер (нем. *Adolf Hitler*), Якоб Верлин (нем. *Jacob Werlin*) және Фердинанд Порше (нем. *Ferdinand Porsche*). Гитлер неміс халқы үшін қатты, төзімді көлік жасауын ұсынды. Және көлікті құрғанда жаңа құралдарды пайдаланып Германияның тегін көтеретіндей арнайы заводтарда істелу керегін айтты. Ол кішкене парақшаға көліктің суретін салып беріп, сол жұмысты жақсы атқаратын адамды іздеді. Якоб Верлин Фердинанда Поршені ұсынды. Сөйтіп көлік — «Volks-Wagen» деп аталды.

17 қаңтар 1934 жылы Фердинанд Порше Германияға өзінің Porshe көлігінің жұмыс суретін жіберді.

Дереккөздер
-----------
**Қияқбай Бүркітбай** - Шығыс Түркістан Халық Республикасындағы ұлт-азаттық қоғалыс батыры, ақын.

Гоминьдан өкіметіне қарсы күреске белсене қатысты. Алтай аймағының Көктоғай ауданында малшы отбасында туған. Ұлты - қазақ, 1943 ж. 15 қыркүйекте Алтайдағы партизиан штабының тапсырмасымен Дөрбілжінде Гоминьдан әскерлері жөнінде мағұлмат жинау үшін барлауда жүрген сапарында қолға түсті. 13 жолдасымен қоса Сарысүмбе қаласында атылды. Бүркітбайдың "Айқайша" атты жыры мен ерлік ісі ел аңызына айналып, күреске құлшындырған ұран іспеттес болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 8 том
Webley-Green M1882
**Веблей револьверi** (ағылш. *Webley Revolver*) - 1870-ші жылдардан бастап ағылшындық компаниясы *Webley & Son Company* (қазіргі уақытта компанияның аты: Webley & Scott Co.) шығара бастаған, оқтары .455 Webley өлшемге келетін револьвер. 

1870 жылы Веблей-Грин жүйесінің қаруы Британ армиясының қарулы күштері қатарына қабылданды. Содан 1963 жылға дейін қызмет етті. 

Веблей револьверi қару ретінде танылғанға дейін МК IV нұсқасы 1899-1902 жылдары британ армиясының басты қаруы болып табылды. Одан кейінгі нұсқасы МК IV 1915 жылы бірінші дүниежүзілік соғыста таныстырылды. Ол әлі күнге дейін өте танымал қарк болып саналады.

Веблей револьверiн ең соңғы, жетілдірілген нұсқа ретінде қарастыруға болады. Ол британ армиясының қаруы қатарына екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанша түспеді. Бірақ ресми түрде 1932 жылы 389 калибрлі Энфилд револьверiмен алмастырылды. МК IV үлгісінен айрмасы аз болатын. Оқпанының ұзындығы бұрынғыдай 15 см болып қалды. Дегенмен тұтқасы трапетция тәрізді етіп жасалды. Бұрынғы үлгіде сабы құстың басына ұқсайтын.
«Webley & Scott|Webley & Scott Co.» фирмасы *МК IV* револьверiн бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін шығарды. 1921 жылы қару жасау Энфилдте орналасқан мемлекеттік *Ройял Смолл Арме* кәсіпорнына тапсырылды.

Бұл револьверлер нағыз веблейлік нұсқадан барынша жұқа сабы мен «Энфилд» деген жазуы бар сауда таңбасымен ғана ерекшеленеді. 38 калибрлі *Энфилд* револьвері пайда болысымен «Веблей» револьверін шығару тоқтатылды. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  1100 қызықты деректер

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Мұрағатталған 20 қазанның 2014 жылы.
Аверроэсқа ескерткіш Кордовта
**Аверроизм** - орта ғасыр философиясындағы бағыт, негізін қалаған - 12 ғасырдағы араб ойшылы *Ибн Рушд (Аверроэс)*.

Аверроизм Ибн Рушд аристотелизмінің материалистік тенденциясын - дүниені мәңгі екенін (демек, құдай жаратпағанын), жанның өлетінін дәлелдейтін, ақиқаттың екі жақтылығы жайындағы теорияны, білімді діни сенімнен, философияны теологиядан бөліп, тіпті оларды қарама-қарсы қоятын идея ойлап шығарды. Сөйтіп, Энгельстің айтуы бойынша, Аверроизм теологияға қарсы "ұшқыр, еркін ойдың" нышанын білдірді, ол нышан арабтардан роман халықтарына ауысып, 18 ғ. материализмнің тууына көп әсер етті.  

Ибн Рушдтың шығармаларын латын тіліне аудару арқылы Аверроизм Батыс Еуропаға таралды. Онда Аверроизмнің басты өкілі Сигер Брабантский болды. Фома Аквинский өзінің "Аверроизмге қарсы сананың біртұтастығы жайында" деген шығармасында С.Брабанскийді сынға алады. Католиктік шіркеудің қудалауына қарамастан, Аверроизм философиясының Еуропа елдеріне ықпалы әлсіремеді. Италияда Аверроизм ықпалы 16 ғасырға дейін сақталды. Аверроизм әсіресе дәрігерлер арасында көп таралып, қайта өркендеу дәуіріне дейін өмір сүрді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Қияршөп** (лат. *Borago*) – айлауыктар тұқымдасына жататын тарбақ бұтақты біржылдық шөп тектес өсімдік. Жапырақтары жұмыртқа пішінді, жіңішке сабақты көгілдір гүлді келеді. Июнь - шілде айларында гүлдейді. Жапырақтарының дәмі қиярдың дәмі секілді болғандықтан оны халық арасында және 18-19 ғасырларда шыққан әдибиеттерде қияршөп деп атап кеткен. Қияршөп балды жақсы беретін өсімдік.

Таралуы
-------

Қияршөптің тегі Кіші Азиядан шыққан, егіп өсіріледі, бірақ аздап жабайыланған өсімдік. Оны Орал, Ақтөбе, Шымкент, Семей, Шығыс Қазақстан облыстарының кей жерлерінен сирек те болса кездестіруге болады.

Химиялық құрамы
---------------

Е. Залесова мен О.Петровскаяның деректері бойынша қияршөп құрамында құрамында селитраның барлығы бұдан бір ғасырға жуық уақыт белгілі болған. Сондай-ақ оның бойында май қышқылдары, сапониндер, пентоздар, аздап эфир майы кездеседі. Дәрі мақсатында оның жер үстіндегі бөлігі мен гүлдері пайдаланылады. Қияршөп шөбін қазанақпен, көкпекпен қосып қайнатынды жасап созылмалы бронхитпен, өкпе демікпесімен, шемен ауруымен сырқаттанушыларға емге қолданады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Дәрілік өсімдіктер. Алматы, "Қазақстан", 1975, 172 бет.
**Бірқазандар** ( лат. *Pelecanus*) – ескекаяқты құстар отрядына жататын **Бірқазандар тұқымдасының** (лат. *Pelecanidae*, Rafinesque, 1815) құстар тегі.

Қазақстанда екі түрі: бұйра бірқазан және қызғылт бірқазан тараған. Олар Каспий және Арал теңіздерін, Балқаш, Сасықкөл көлдерінің алабын мекендейді. Дене тұрқы 1,8 м-дей, салмағы 13 килограмға дейін жетеді. Тұмсығы өте ұзын, төменгі жақ сүйегінің астында созылмалы тері қапшығы болады. Бұйра бірқазанның тұмсығының астындағы қапшығы әдетте ақшыл сары, ал көбейер кезде қызғылт сары болады. Аяқтары қысқа, қанаттары ұзын (60 – 80 см) және жалпақ, ал қауырсындары қызғылт немесе күміс түсті болып келеді. Бұйра бірқазанның желке қауырсыны жалданып, бұйра келеді, аты осыған сәйкес қойылған. Бірқазан – топтанып жүретін құстар. Олар қоректерін (балықтарды) көбіне суқұзғындарымен бірлесіп аулайды. Суда жақсы жүзгенмен, сүңги алмайды, жемін суға басы мен мойнын батырып жіберіп ұстайды.

Бірқазан – жыл құстары, наурыз айында ұшып келіп, өніп-өсіп, қараша айында жылы жаққа ұшып кетеді. Жерорта, Каспий теңіздерінің оңтүстік жағалауында, Оңтүстік Азияда қыстайды. Судың тереңірек жеріне салған көлемді ұяларына бір – бес жұмыртқа салып, оны қоразы мен мекиені жұптасып басып, отыз – отыз бес күнде балапандарын өргізеді. Балапандары жетпіс – жетпіс бес күн өтісімен ұядан ұшады. Бірқазан 3-4 жасында жұмыртқалай бастайды. Олар саны аз құс болғандықтан, Қорғалжын қорығы мен Наурызым қорығында және Сарықопа, Торғай қорықшаларында қорғауға алынып, халықаралық табиғат қорғау одағының және ұлттық «Қызыл кітапқа» (1996) енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
**Шижаға шайқасы**, Арал теңізінің солтүстік-шығысында 1216/18 жылдары Мұхаммед Хорезмшах пен Жошы ханның арасында өткен. Хорезмге көршілес қыпшақтарға қашқан тоқтабек бастаған меркіттердің бір тобын жою мақсатымен Жошы оларды өкшелей қуып, Торғай даласына жеткен. Осы жорықта олар Терменбас тауының етегіндегі Қаракөлдің жағасында Хорезм шахы Мұхаммедтің 60 мыңдық әскерімен бетпе-бет кездеседі. Әскерінің аздығына қарамастан Жошы батыл қимылдап, өзінің қолбасшылық дарыны арқасында шайқасты тең аяқтады. осы шайқастан кейін Хорезмшах Шыңғыс ханның Хорезмге жасаған шабуылы кезінде моңғолдармен далада шешуші шайқастарға шығуға батылы жетпей, өз әскерлерімен елдегі қалалар мен бекіністерді паналауға мәжбүр болды.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
**Ярослав сүттігені** (лат. *Euphorbia yaroslavii*) – сүттіген тұқымдасына жататын өсімдік. Қазақстандық 60 түрдің ішіндегі ең ерекше, сирек кездесетін сүттіген түрі. Іле Алатауының орталық бөлігіндегі шектеулі жергілікті түр, тек Алматы қаласына жақын екі сайда кездеседі. Дала тау адырларындағы сазды беткейлерде, сирек бұта шіліктерінде өседі. Көпжылдық түйнек тәрізді жуандаған жер асты және онша биік емес (20-50 см) жер үсті қалың жапырақты сабағымен. Сабақтың төменгі жапырақтары қабыршақ тәрізді, жоғарылары ірі отырыңқы, жұмыртқа тәрізді, ромб пішінді, көкшіл немесе сәл қызылдау. Сабағы ортасынан асқан соң бұтақтанады, төменгі бұтақтар вегетативті, жоғарылары 3-5 қолтық гүл сағақты, олар өз кезегінде әлі де екі қайтара бұтақтанады. Гүлдері бір үйлі желексіз және тостағанша жапырақшасыз. Тозаңдық гүлдер бір аталықтан тұрады, аналықтары үш ұялы түйіннен. Гүлдің екі типіде гүлге ұқсас гүлшоғырына жиналған. Гүлшоғырының өсіп кеткен орамы кең қоңыраулы бокал құрайды. 4 түкті қалақтарымен және шірнеліктерімен гүлшоғырының осьі циатиімен жалғасып бас жағына аналық гүлді алып шығады. Сүттіген ерте көктемде сәуір-самырда гүлдейді, жемістері (ірі қабысқан үш жаңғақты) маусымда піседі. Барлық бөлігі қою, ақ сүтті шырын бөледі, бұл туыстың атауы осыған байланысты шыққан. Химиялық құрамы және әсер етуі зерттелмеген. Шырын улы болуы мүмкін, себебі өсімдікті сал жемейді. Өте сирек кездесетін түр, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Әсіресе көктемде және жаз ортасында жапырақтары қызғылт сары түске енгенде сәнді. Қолда өсіргенде гүлдейді және жеміс береді. Алматы ботаника бағында сыналған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақша энциклопедия «Қазақстан өсімдіктер әлемі». Алматыкітап, 2008 жыл.
**Шизоидты психопатия**  біріншіден көп сөйлемейтін кісілерде көрінеді, интроверсивті, көзқарастардың тәуелсіздігіне, парадоксальды ойлау қабілеті бар кісілерде, ұжым және жанұямен жаман қарым-қатынас болады. Қиялдыққа бейім кісілер. Осындай белгілер байқалған кісілерде балалық шақ кезінде жалғыз ойнағанды және тынышты шусыз ойындарды жақсы көрген, жиі үйінде көбінесе ата-анасының ойларымен бөліспейді, құрдастарымен тіл табыса алмайды. Жағдай күшіне байланысты кей кісілермен тіл табысуы мүмкін, бірақ мұндай қарым-қатынастар іс жүзінде ғана. Бұл науқастарға жалғыздыққа құмар болудың еш қалыпсыз дап санамайды. Қоршаған ортаның көзқарасына мән бермейді. Бөтен кісілердің ескертуіне көңіл бөлмейді. Бірақ бұл науқас ақпараттарға сенеді, сенімді ақпарат көзіне (кітап, хабарлама, өнер шығармалылығына). Күнделікті істе олар жарамсыз, көмексіз, бірақ шынайылыққа тән, стандартсыз ойларға, бұл кісілер оқу оқуға, философия, математикаға құмар. Шын өмірде бұл белгілер экспансивті, эмоциональды суық жараланумен мінезі көбіне «әйнек және ағашқа» тән. Қорғану механизміне ие-қиялдау, интеллектуалдылыққа, аутизм.

Тағы қараңыз
------------

* Психопатиялар
* Қозғыштық психопатия

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Психология: Энциклопедиялық сөздік./ Бас ред. Б. Ө. Жақып — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011 ISBN 9965-893-71-3
**Жалтау** – Ұлытау тауының батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Ақтас ауылынан солтүстік-батысқа қарай 22 км жерде орналасқан.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Абсолюттік биіктігі 542 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 6 км-ге созылған, енді жері 2–3 км шамасында. Оңтүстігінен Дулығалы өзені, солтүстігінен Ащылы өзендері ағып өтеді. Архей мен протерозойдың тақтатас, кварцит, кварцитті парфириттері мен туфтарынан түзілген. Төменгі палеозойдың эффузивті тұнба жыныстары да кездеседі. Таудың етегінен бұлақтар бастау алады.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырағында изен, қарағаш, жусан, бидайық, боз, сораң өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Шие қайнатпасы
**Шие қайнатпасы**. Дәнін алып тастап та, жәнімен де қайнатуға болады. Шиені іріктеп алғаннан кейін салқын суға жуады да, дәнін алып тастайды. Тазаланған шиені табаққа салып, үстіне құмшекер (1кг жеміске 1,5 кг қажет) қосып, 2-3 сағат немесе сироп құйып 3-4 сағат қояды. Бұдан кейін әуелі жанған отта, бірте-бірте маздап жанған отқа қойып қайнатады, арасында 2-3 рет отты сөндіріп, бұқтырады. Дәнін алмай қайматқан кезде шиенің әр жерінен теседі де, үстіне ыстық сироп құйып, 3-4 сағат сақтайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Майкл Дженнингс** (9 қыркүйек 1977, Престон, Англия) - британдық кәсіпқой боксшы. Ол жартылай орта салмақтағы Бүкіләлемдік бокс кеңесінің және басқа да негізгі ұйымдардың тұжырымы бойынша әлем чемпионы атағына таласқан.

Кәсіпқой мансабы
----------------

Дженнингс 1999 жылы мамыр айынан бастап кәсіпқой боксшы атанды. Ол 1-ші раундта Тони Смитты нокаутпен жеңген. Дженнингске қарсыластар таңдау қиындыққа түспеген. Ол Ли Молине, Брайан Коулман және Павл Дентон сияқты орта сыныпты боксшылардан басым түскен. 2003 жылы мамырда, Дженнингс Джимми Гулдты жеңіп өзінің ең алғашқы чемпиондық атағын жеңіп алған. Сөйтіп, ол жасөспірімдер арасындағы жартылай орта салмақтағы чемпион атанды.

Британдық атақ
--------------

2005 жылы шілде айында ол 1 раундта Джимми Винсентты нокаутпен жеңіп, жартылай орта салмақтағы бос британдық атақты жеңіп алды. 2005 жылы 25 қазанда Дженнингс 1-ші раундта нокдаунға түсіп қалады, дегенменде ол Брэдли Прайсонды ұпай санымен жеңіп британдық атағын қорғап қалады. 2006 жылы қаңтарда Дженнингс Литл Матлейннен жеңіліп қалады, соның нәтижесінде британдық атақтан айырылып қалады.
**Шизогония** (грек. schizo - бөліну және gonos - қайтадан пайда болу) - бір клеткалы қарапайымдар мен балдырлардың кейбір түрлерінің жыныссыз жолмен көбеюі. Шизогония кезінде аналық дарабастың ядросы немесе шизонты (қарапайымдардың жыныссыз көбею сатысындағы көп ядролы дарабас) бірнеше қайтара жыныссыз көбейеді де, көптеген ядроға бөлінеді. Шизогония жолымен көбеюден пайда болған бір ядролы жас дарабастарды мерозоит деп атайды. Бірнеше қайтара жыныссыз көбеюден кейін кейін пайда болған мерозоиттардан жыныстық жолмен көбеюге қабілетті, яғни гаметалар түзе алатын гаметоцид клеткалары пайда болады. Ғылымда Шизогония ұзымына балама ретінде кейде схизогония термині қолданылады.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
*Басқа мағыналар үшін Жалтыркөл деген бетті қараңыз.*
**Жалтыркөл** – Сырдария алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Қазалы ауданы жерінде, Бекбаулы темір жол стансасының оңтүстігінде 2 км жерде. Теңіз деңгейінен 54,4 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 13,3 км2. Жағасы жайпақ, аласа жыралармен тілімденген. Көл Сырдарияның суымен (көктемде) және қар суымен толығады. Жаздың ыстық айларында суы кермектеніп, минералдылығы артады. Қарашаның 2-жартысында суы қатып, наурыздың аяғында ериді. Жайылмасында құрақ, қамыс өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Майкл Кирк Дуглас** (ағылш. *Michael Kirk Douglas*; 25 қыркүйек, 1944 жыл, Нью-Брансуик, Нью-Джерси штаты, АҚШ) – америка киноактері, продюсер.

Актер «Улицы Сан-Франциско» (1972-76) телехикаясынан кейін танымал бола бастаған. Сол жылдары ол «Пролетая над гнездом кукушки» фильмінің продюссері болған. Фильм онжылдықтағы ең үздік фильм деп танылып, «Оскар» сыйлығына ие болған. 1980 жылы оқыс жағдай орын алып, ол кинодан үш жылға кетуге мәжбүр болады. Өзінің атын қайта жаңғырту үшін ол белсенді түрде еңбек ете бастайды. Соның нәтижесі «Роман с камнем» және «Жемчужина Нила» фильмдері болады. Қазіргі кезде де ол көптеген киножобалармен жұмыс істеуде.

Дереккөздер
-----------
**Ғазиз Измайлов** (1911-1971, Атырау облысы). Доссор кен-өндірістік училищесін бітірген (1928). 1928-1932 жылдары - Доссор, Мақат мұнай кәсіпшіліктерінде жумысшы, бурғышының көмекшісі, мұнай уңғымалары бурғышысы. 1932-1950 жылдары - муанйлы Ембінің кәсіподақ, кеңес, партия органдарында жұмыс істеген. 1950-1968 жылдары - Жылыой аудандық атқару комитет! төрағасының орынбасары, Мақат аудандық партия комтетінің меңгерушісі, «Ембімұнай» бірлестігі аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары, ҚМБ бастығы, «Кенқияқмұнай» МГӨБ бастығының орынбасары. 1968-1971 жылдары - «Гурьевсуқүрылыс» тресі жылжымалы механикаландырылған колоннасының бастығы. «Қурмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Экономикалық Игілік** – экономикалық қызметтің сайып келгенде адамның қажеттерін қанағаттандыруға арналған нәтижесі. Э. и. ұғымының мәні құндылықпен байланысты. Егер жай игілік ұғымы тек пайдалылықты ғана білдірсе, құндылық екі сипаттаманың – пайдалылық пен сирек кездесушіліктің ұштасуын білдіреді. Кез келген игіліктің пайдалылығы тек оны тұтыну немесе пайдалану үдерісінде ғана көрініс табады. Э. и. өзінің тікелей мақсатына қарай қажеттілікті қанағаттандыру үшін, жеке басының тұтынуы үшін емес, сату үшін өндірілетін тауар ретінде; табыс алу көзі ретінде (мыс. капиталдың иесі өндірістің қалған факторларын сатып алып, өнім шығарады, оны өткізу табыс әкеледі) өндірілуі және тұтынылуы мүмкін. Э. и. экон. қызметтің өнімі болғандықтан экон. циклдіктің болуымен сипатталады. Оның екі қыры бар: экон. циклдердің кезеңдеріне сәйкес Э. и-ті өндірудің көлемі, оны айырбастау, бөлу, тұтыну көлемі өсіп немесе төмендеп отырады; материалдық активтер болып табылатын Э. и-тің өміршеңдік циклі деп аталатын өзінің өміршеңдік кезеңі болады.

Игіліктер классификациясы
-------------------------

Үлестірім қажеттілігі бойынша.

* Тегін игіліктер - үлестірімді қажет етпейтін көлемде шығарылатын игіліктер.
* Сирек игіліктер - үлестірілетін игіліктер.

Бәсекелестік бойынша

* Бәсекелетік - игілікті қолдану басқаларға оны қолдануға кедергі жасайды.
* Бәсекелестік емес - кез-келген адам онымен басқаларға кедергі жасамай қолдана алады.

Қосылуы бойынша

* Қосылатын - иемденуді қалаушылар өте көп болатын игілік.
* Қосылмайтын - тек ақы төлеуші қолдана алатын игілік.
Кобан мәдениетінің нышаны - б.з.б. 813 ж. әшекейлік бұйым.
**Қобан мәдениеті** — Солтүстік Кавказдың орталық бөлігіне тараған археологиялық мәдениет (б.з.б. 2-1 мыңжылдықтар - 1-мыңжылдықтың ортасы, яғни қола дәуірінен темір дәуіріне өтер кезең).

Кобан мәдениетіне тән заттардың бастылары: әсем қола балталар, белдік айыл бастары, жұмыр білезіктер, түйреуіштер. Олардың беттері геометриялық және [қошқар мүйіз өрнектермен безендірілген. Қыш ыдыстарға да осындай өрнектер салынған. Өліктер төрт бұрышты тас жәшіктердің ішіне бүктүстіріп қойылған. Кобан мәдениеті тұсындағы халықтар мал бағып, егін еккен, Скифиямен, Кавказ сыртымен, Алдыңғы Азиямен тайпа аралық кең байланыс жасаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Крупнов Е.И. Древняя история Северного Кавказа, Москва, 1960, с. 77-109
Кезеген торғай
**Кезеген торғай** (лат. *Fringilla montifringilla*) - торғайтәрізділер отрядына жататын құс. Тұрқы 150-180 мм, жайған қанаты 250-295 мм, құйрығы 75-80 мм, тұмсығы 12-13 мм, салмағы 19-25 грамм. Түсі жылтыр қара, сарғылт. Атлант теңізінен Тынық мұхитқа дейін, Еуропа мен Азияның орманды аймақтарына тараған. Ағашқа көбіне шырша мен аққайың басына ұялайды. 5-7 жұмыртқа салады. Әр түрлі өсімдік тұқымын, насекомдарды (қоңыз, жұлдыз құрт, жағақ қанаттылар, біті, өрмекшілер) жейді. Кезеген торғай - жыл құсы, наурыз - сәуір айларында келеді. Қазақстанда (оңтүстік, оңтүстік - шығыс аудандарда ) құс қайту кезінде 
кездедседі. Көлемі кәдімгі торғайдың көлемімен бірдей. Қысқы күндері еркек кезеген торғайдың басы, мойны және арқасының алдыңғы жағы қоңыр -сұр түсті болады. Жазда олар қара түске боялады. Кеудесі жыл бойы сарғылт түсті. Кезеген торғайдың құйрығында ақ қауырсын бар. Ал ұрғашы кезеген торғайлардың түстері қарапайым. Олардың басы қоңыр түсті, жоғарғы жағында қара жолақтар бар. Арқасы да қоңыр түсті, ал кеудесі еркектікімен салыстырғанда азырақ сарғылт.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ.Қаратаев
**Тихоншылдық** – Ұлы Октябрь социалистик революциясынан кейінгі контрреволюциялық православия дін басыларының діни- саяси қызметіндегі бағыт. Бұл атау патриарх Тихонның атымен (дүние жүзіне Вас. Белавин деген атпен белгілі) байланысты, ол Совет өкіметіне теріс бата жасап, шіркеуді контр-революцияның тірегіне айналдыруға ұмтылды. Тихонның жақтаушылары Совет өкіметінің шараларының жүзеге асырылуына қарсы тұрып, ақ гвардияшыларды, кулактық қозғалысты қолдады. Тихоншылдық шіркеудің мемлекеттен бөлінуіне үзілді-кесілді қарсы болды. Тихонның өздерінің храмдары мен дін қызметшілерінің төңірегіне топтасуға және қасиетті орындарды қорғауға шақырған үндеуін қолдай отырып, ашаршылыққа ұшыраған Поволжьеге көмек қорына шіркеу қазынасын алуға байланысты 1922 жылы бүлдіру әрекеттері мен қарулы қақтығыстар ұйымдастырды. Совет өкіметіне қарсы ашық күрестің келешегі жоқ екенін және оның тек шіркеуге келушілерді азайтуға әкеп соқтыратынына көзі жеткен патриарх Тихон 1923 жылы контрреволюциялық әрекеттен бас тартатындығы жөнінде мәлімдеме жасап, дін басылар мен діндарларды Совет өкіметіне түзу ниетті позиция ұстауға шақырды. Контрреволюциялық дін басыларының кейбір өкілдері Тихонның шақыруын қолдаудан бас тартып, Совет өкіметіне қарсы астыртын күрес әдісіне көшті. Кейіннен олар шынайы- православие шіркеуі, сондай-ақ шынайы- православиелік христиандар деп аталатын топтарға кірді.

Дереккөздер
-----------


[1]

[2]

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
2. ↑   Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет