recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Конические сечения: окружность, эллипс, парабола (плоскость сечения параллельна образующей конуса), гипербола. 
[[File:Conic sections with plane.svg|right|250px|thumb|Коникалық қималар түрі:

1. Парабола
2. Шеңбер және эллипс
3. Гипербола

**Коника** (конустық қима) — айналу конусының (бетінің) төбесі арқылы өтпейтін жазықтықтармен қиылысу сызықтары. Қиюшы жазықтық конус жасаушыларының екеуіне параллель болса, қиылысу сызығы — гипербола, біреуіне параллель болса — парабола, ал ешқайсысына параллель болмаса — эллипс болады. Кониканы салу үшін бес параметр керек. Техникада кездесетін есептерде Кониканың екі нүктесі, осы нүктелердегі жанамалары және инженерлік дискриминанты белгілі болады.

 
**Конустық қима**– дөңгелек тік конусты оның төбесі арқылы өтпейтін жазықтықпен қиып өткенде шығатын сызық. Конустық қима үш түрлі болады: 

1. қиюшы жазықтық конустың барлық жасаушыларын, оның бір қуысындағы нүктелерде қиып өтеді; қиылысу сызығы тұйық овал сызық (эллипс) болады. Егер қиюшы жазықтық конустың осіне перпендикуляр болса, онда эллипстің дербес жағдайы шығады;
2. қиюшы жазықтық конусты жанаушы жазықтықтарының біреуіне параллель болса, онда тұйықталмаған қисық сызық (парабола) шығады;
3. қиюшы жазықтық конустың екі қуысын да қиып өтсе, қиюшы сызық гипербола болады. Аналитикалық геометрия тұрғысынан Конустық қима жіктелмейтін екінші ретті сызықтар болып табылады.

Конустық қиманың симметрия центрі болса (яғни эллипс немесе гипербола болса), оның теңдеуі координаттар басын центрге ауыстыру арқылы мынадай түрге келтіріледі: **b11x2+2b12xy+b22y2=b33**.
Мұндай (орталық Конустық қима деп аталатын) Конустық қима үшін координаттар осінің бағыты ретінде, яғни негізгі бағыт етіп, Конустық қиманың бас осін (симметрия остерін) таңдап алсақ, олардың теңдеуін қарапайым түрге келтіруге болады: **Ax2+By2=C.** (1)
Егер А, В және С-ның таңбалары бірдей болса, онда (1) теңдеу эллипсті, ал А мен В-ның таңбалары әр түрлі болса, онда ол гиперболаны анықтайды. 
Парабола теңдеуін (1) түрге келтіруге болмайды. Координаттар осьтерін таңдап алу арқылы оның теңдеуін мынадай түрде жазуға болады: **y2=2px.**
Конустық қималар Ежелгі Грекия математиктеріне белгілі болған (мысалы, б.з.б. 4 ғ. Менехм). Бұл қисық сызықтардың қасиеті толық баяндалған шығармалардың бірі – Аполлоний Пергскийдің (б.з.б. 200 ж.ш.) **"Конустық қималары"**. Конустық қималар теориясы 17 ғасырда жасалған жаңа геометриялық тәсілдерге байланысты дамыды. Координаттар жүйесін таңдап алудан кейін, Конустық қималардың теңдеуі мынадай түрге келтіріледі: **y2=2px+x2** (p және  – тұрақты шамалар). Егер **p0** болса, онда ол **=0** болғанда параболаны, ал **<0** болғанда эллипсті, ал **>0** болғанда гиперболаны анықтайды. Конустық қималар эллипстік тісті доғалықтарда, прожектор қондырғыларында (параболалық айналарда) қолданылады. Күн жүйесіндегі планеталар эллипс, ал кометалар парабола мен гипербола бойынша қозғалады.

Тағы қараңыз
------------

* Конус
* Конустылық
* Конустәрізділік
* Геометрия
* Коноид
* Эллипс
* Гипербола
* Парабола

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Машинажасау. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6
Орнықты қалалық дизайн және инновация: Photovoltaic ombrière SUDI күн энергиясын электр көліктерінің отынына айналдыратын автономды және мобильді бекет.
**Экологиялық технологиялар** (ағыл. *environmental technology*), **жасыл технологиялар** (ағыл. *green technology*) немесе **таза технологиялар** (ағыл. *clean technology*) — қоршаған орта мен табиғи ресурстарды қадағалау, модельдеу, сақтап қалу және адами теріс әсерлерді алдын алуға бағытталған экология ғылымы, химия, экологиялық мониторинг және электрондық құрылғылардың қолданылуын білдіреді. Сондай-ақ, бұл термин фотовольтаика, жел генераторлары, биореакторлар және тағы сондай сияқты орнықты энергия өндіру технологияларын сипаттауға қолданылады. **Экологиялық технологиялар** термині ресурстарды орнықты басқаруға арналған электронды құрылғыларды да қамтиды.

Мысалдар
--------

* Биофильтрлеу
* Биореактор
* Биосфера технологиясы
* Десалинизациялау
* Энергия консервациясы
* Энергия сақтау модульдері
* Электр көліктер
* Толқын энергиясы
* Жасыл есептеу
* Су электр энергиясы
* Жел энергиясы
* Жел генераторы
* Күн энергиясы
* Фотовольтаика

### Қайта өңдеу (recycling)

### Жаңартылытын энергия

Десалинизациялау зауыты.
### Су тазарту (water purification)

### Ауа тазарту (air purification)

### Қоршаған ортаға ықпалды азайту (environmental remediation)

### Қоқыс менеджменті (waste management)

### Энергия сақтап қалу (energy conservation)

Баламалы және таза энергия (alternative and clean power)
--------------------------------------------------------

Tesla Roadster
Қағидалары:

* Орнықтылық
* Орнықты дизайн
* Орнықты инжиниринг

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

1. ↑  Is an all solar energy future possible?. *luminsmart.com* (ағыл.)
**Кейк-попс** («*cake pop*» таяқшадағы торт) – кондитерлік өнімдердің бірі, таяқшадағы кіші торттар. Кейк-попс – шоколадты глазурьге аунатылып, таяқшаға орнатылған бисквитті тоқаш. Кез келген пісірме түрі кейк-попстың негізін құрай алады. Бисквитті ұнтақ немесе шоколадты корждың қалдықтарыжиі қолданылады. Кейк-попстың қалыпты формасы шар тәріздес, чупа-чупске ұқсайды. 

Кейк-попс кез келген мерекелік кештің, бас қосулардың, түрлі меркелік шаралардың дастарханының сәнін келтіреді. Бұл десерттің басты артықшылығы үнемділігінде, ерекшелігінде және дайындалуының қарапайымдылығында. 

Аталған десерт Америкада 2008 жылы Атлантадан шыққан Энджи Дадли деген блогер әрі өнертапқыш кондитердің арқасында танымал бола бастады. Өзінің блогында қамырдан чупа-чупс дайындайтыны жайлы жазғанда, оқырмандары үшін бұл ақылға қонымсыз іс болды. Энджи іс жүзінде орындап, суретін сайтқа жүктегенде, жасалу жолын білгісі келетіндердің саны күрт көбейіп кеткен екен. Осылайша, кейк-попс ерекше десерт түрі болып танылды.

Дереккөздер
-----------

1.
**Абдураззақ Самарқанди** - *Абдар-Раззақ Камал ад-Дин би Жалал ад-Дин Исхақ ас-Самарканди* - (1431-1482) - тарихшы.

Ғиратта туып, сонда қайтыс болған. Абдураззақ Самарқанди өмірінің көпшілігін Самарқандта өткізіп, білім алды. 1429 жылдан бастап Мауараннахр әмірі Шаһрухтың сарайында қызмет етті. 1441-44 ж. Үндістанда, 1446 жыл Ғилянда елші болды. Шаһрух қайтыс болғаннан кейін оның мирасқорлары - Мырза Абду-л-Латифқа, Мырза Абдоллаға және Мырза Әбу-л-Қасымға қызмет етті. 1463 жыл бастап Шаһрухтың Ғираттағы дәруіш мешітінде шайхы болды. Темір заманының тамаша өкілі ретінде Абдураззақ Самарқандиға атақты ақын, әрі уәзір Әлишер Науаи қамқорлық етті. Абдураззақ Самарқанди - "Матлаъи Саъдайн уа мажмаъи бахрайн" ("Бақытты екі жұлдыздың қосылған жері және екі теңізді түйіске жері") атты 2 томдық белгілі еңбектің авторы, 1467-71 ж. жазылған. Оның 1 томы Темірдің өліміне дейінгі (1404), 2 томы Әбу Сайдтың өліміне дейінгі (1469) тарихи оқиғаларды баяндайды, сондай-ақ монғолдар тарихын қамтиды. Шығармада Темір мен Темір әулетінің заманын зерттеу үшін өте құнды материал бар. Абдураззақ Самарқанди еңбегінен оның Ғират тарихы жөнінде де кітап жазғаны байқалады. Бірақ ол бізге жетпеген.

### Дереккөздер

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**China Airlines, Limited** (Қытай 中華航空公司 (Zhōnghuá Hángkōng gōngsī, Чжунхуа ханкун гунсы) — Қытай Республикасының (Тайвань) ұлттық авиатасымалдаушы.

Әуе компания Таоюань Халықаралық әуеайында (Тайвань) орналасқан, шатб-пәтері Даюань қаласында, Таоюань уезді, орналасқан. Әуе бағыттары Азия, Еуропа, Солтүстік Америка және Тынық мұхиттық мемлекеттерге бағытталған. 2008 жылдан бастап әуе компания құрылықтық Қытайға тұрақты және чартерлік рейстерді орындайды. Бұл сегменттегі ұшулардың көп бөлігі Шанхай, Гуанчжоу және Бежін қалаларына бағытталған.

China Airlines 1967 жылдан бастап Гонконг жолымен ұшады; бұл бағыт компания үшін ең тыйымды болып табылады.

121.9 млрд-тан 13,3%-ын береді жаңа тайпан доллары (3,7 млрд АҚШ долларлары) 2006 жылғы табыс 140 ұшу Тайбэй, Гаюсюн және Гонконг арасында.

Басты бәсекеші — EVA Air авиакомпаниясы. China Airlines 28 қыркүйекте 2011 жылы SkyTeam мүшесі болды. Авиакомпаниялар арасындағы келісім шарттар мен бірлестіктер 2007 жылы басталды.

Флоттар
-------

2009 жылы China Airlines келесі самолеттерді пайдаланды:


**Флот China Airlines**| Самолет моделі | Орындықтар саны | Жолаушылар орындықтары (F/J/C/Y)\*\* | Түсіндіру |
| --- | --- | --- | --- |
| Airbus A330-300 | жақынмагистралды  11 | 333  313 (-/36/-/277) |  |
| Алысмагистралды  6 | 33A  307 (-/30/-/277) |  |
| Airbus A340-300 | 6 | 276(-/30/-/246) |  |
| Airbus A350-900XWB | 14 заказ берілді 6 опциондар | анықталмаған |  |
| Boeing 737—800 | 10 | 158 (-/-/8/150) |  |
| Boeing 747-400 | 13 | 375 (12/49/-/314)
397 (14/-/64/319) |  |
| Embraer E190 | вет-лизинг | 104 (-/-/-/104) | лизинг Mandarin Airlines компаниясынан. |

\*\* F — Бірінші класс орындары, J — Dynasty Supreme орындары, C — Dynasty Class орындары, Y — эконом класс орындары. 

2009 жылдың қарашасында China Airlines ұшақ жастары 7 жыл болды. ең соңғысы Boeing корпорациясынан шыққан Boeing 747-400 жолаушы ұшағы China Airlines 2005 жылы сәуірде қолданылды .

Келісім
-------

Гонконг әуежайындағы Boeing-747-400.
2008 жылдың маусымында China Airlines келесі тасымалдаушылармен келісімге отырды:

* Alitalia (SkyTeam)
* Czech Airlines (SkyTeam)
* Delta Air Lines (SkyTeam)
* Garuda Indonesia
* Korean Air (SkyTeam)
* Thai Airways International (Star Alliance)
* Vietnam Airlines (2010 жылдан бастап SkyTeam мүшесі)
* Westjet (Канада ішінде, бағыты: Ванкувер және Торонто)

Және де, China Airlines Deutsche Bahn әуе компаниясымен келісімге отырған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* China Airlines
* China Airlines Cargo Service Мұрағатталған 24 қаңтардың 2010 жылы.

1. ↑  China Airlines Мұрағатталған 14 мамырдың 2010 жылы.
2. ↑  ATW Daily News
3. ↑  "CAL at a Glance Мұрағатталған 3 желтоқсанның 2010 жылы. "*China Airlines*
4. ↑  *Aviationexplorer.com* Boeing 747 Airliner Facts, History, Dates, Pictures and more...  (ағыл.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 ақпан 2012. Тексерілді, 1 сәуір 2010.
Координаттар: 44°52′57″ с. е. 35°02′21″ ш. б.﻿ / ﻿44.88250° с. е. 35.03917° ш. б.﻿ / 44.88250; 35.03917 (G) (O) (Я)

**Византиялық ғибадатханасы** — Қырымдағы Судак қаласының маңындағы тарихи православие шіркеуі, оның қирандылары 2016 жылы табылған. Болжам бойынша, ол Иоанн Хризостомға арналған монастырь кешенінің бөлігі болып табылады. Қырым аумағында өз уақытындағы ең үлкен христиан ғибадатханасы.

Ғибадатхананың тарихы
---------------------

Бүгінде ғибадатхана 12 ғасырдың екінші жартысы — 13 ғасырдың бірінші жартысында салынған деп болжауға болады. 1475 жылға дейін (Осман империясы Қырымды жаулап алған жыл) православиелік ғибадат орны ретінде пайдаланылды. Содан кейін ол 17 ғасырдың аяғына дейін болған сарайға айналды, содан кейін 18 ғасырдың аяғында жердің қалыңдығының астында толығымен дерлік көмілді.

Ашылу тарихы
------------

2016 жылы Қырым Республикасының Судак аймағындағы Килиса-Кая тауының етегінде үш апсистік крест күмбезді ғибадатхана табылып, зерттелді. Қазір ғибадатхананың іші толығымен қазылған. Сыртынан батыс және жартылай оңтүстік және шығыс қабырғалары толығымен тазартылған. Әсіресе, діни ғимараттың бірегей сақталуын атап өтуге болады.

Неліктен мұндай сақтаудағы ескерткіштің жақында табылғаны парадоксальды сияқты. Сонымен қатар, дәл осы жер астындағы құрылымның жасырындығы мен оның шалғайлығының арқасында қазіргі заманғы зерттеушілер оны толығымен дерлік тапты. Жазбаша деректерде бұл жерде ортағасырлық ғибадатхананың бар екені айтылмаған. Бұрынғы уақытта мұнда христиан культі орнының болғанының бірден-бір белгісі — ол орналасқан таудың аты. Татар тілінен аударғанда «Килиса-Кая» «Шіркеу тауы» дегенді білдіреді.

Тағы қараңыз
------------

* Салоникадағы Әулие Димитрий шіркеуі (Феодосия)
* Шомылдыру рәсімін жасаушы Иоанн шіркеуі (Ескі Қырым)
* Шомылдыру рәсімін жасаушы Иоанн шіркеуі (Керчь)
* Фунадағы Феодор Стратилат ғибадатханасы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Храм у горы Килиса-Кая. Басты дереккөзінен мұрағатталған 3 наурыз 2022.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 16 маусым 2022.
2. ↑  В Крыму нашли огромный средневековый собор. Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 қараша 2020.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 3 сәуір 2019.
3. ↑  Раскопки древнего христианского храма под Судаком. Басты дереккөзінен мұрағатталған 29 наурыз 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 наурыз 2019.

Сілтемелер
----------

* Раскопанный византийский храм, Судак
**Мартин Макдонах** (ағыл. Martin McDonagh) – ағылшын кинорежиссері, сценарист, продюсер және драматург. Жеті пьеса мен үш толық метражды фильмдердің қоюшысы – «Брюггеде» (2008), «Жеті есалаң» (2012) және «Миссури, Эббинг шекарасындағы үш билдборд» (2017). «Үздік қысқа метражды ойын фильмі» (Алты оқ-дәрі) номинацисында «Оскар» лауреаты.

Өмірбаяны
---------

Мартин Макдона Лондонда Камбервелл ауданында 1970 жылы ирнландық құрылысшы мен сыпырушының отбасында дүниеге келді. Оның  ата-анасы Голуэйге оралды, ал Мартин және оның ағасы Джон Лондонда қалды. Кейінрек 16 жастан кейін жұмыссыздық жәрдемақысын алып отырған. 
Мартинның ағасы, Джон, жазушы болғысы келген. Осының арқасында Мартин де өзі жазып көрмекші болды. Алғашқы жиырма радиопьесалар мен сценарийлер баспалармен қайтарылған болатын. Алайда 1997 жылы ол табысқа жетті: «Линэннке ару» пьесасы Бродвейде қойылды. Танылымнан басқа, Мартин «Evening Standard» және «Тони» театралдық жүлделерді ұтып алды.

Шығармашылық
------------

### Пьесалары:

* Инишмааннан жарымжан */ The Cripple of Inishmaan* (1996)
* Линеннен шыққан арулардың патшайымы */ The Beauty Queen of Leenane* (1996)
* Коннэмарадан бас сүйек */ A Skull in Connemara* (1997)
* Жетімсіреген Батыс */ The Lonesome West* (1997)
* Инишмордан шыққан лейтенант */ The Lieutenant of Inismore* (2001)
* Адам-жастық */ The Pillowman* (2003)
* Споканнан бір қолды адам */ A Behanding in Spokane* (2010)
* Баскесерлер / *Hangmen* (2015)

Фильмография
------------

### Режиссер:

* 2005 — «Алты оқ-дәрі» / *Six Shooter*
* 2008 — «Брюггеде» / *In Bruges*
* 2012 — «Жеті есалаң» / *Seven Psychopaths*
* 2017 — «Миссури, Эббинг шекарасындағы үш билборд» / *Three Billboards Outside Ebbing, Missouri*

### Сценарист:

* 2005 — «Алты оқ-дәрі» / *Six Shooter*
* 2008 — «Брюггеде» / *In Bruges*
* 2012 — «Жеті есалаң» / *Seven Psychopaths*
* 2017 — «Миссури, Эббинг шекарасындағы үш билборд» / *Three Billboards Outside Ebbing, Missouri*

### Продюсер:

* 2011 — "Сақшы" / *The Guard*
* 2012 — «Жеті есалаң» / *Seven Psychopaths*
* 2017 — «Миссури, Эббинг шекарасындағы үш билборд» / *Three Billboards Outside Ebbing, Missouri*
**Рихард Мёллер-Нильсен** (дат. Richard Møller Nielsen; 19 тамыз 1937, Убберуд, Оденсе — 13 ақпан 2014, Оденсе) — даниялық футболшы, футбол жаттықтырушысы.

Дания құрамасы
--------------

1990 жылы Зепп Пионтектің орнына Дания Ұлттық құрамасының жаттықтырушысы боп тағайындалды. Ә дегенде ойыншылармен қарым-қатынасы жақсы болмай, көпшілік наразылық танытты, бірақ ЕУРО-1992 турнирінің іріктеуінде біртіндеп күш ала бастады. Дегенмен топта Югославиядан кейін екінші орында қалып, финалдық кезеңге жолдама ала алмады.

Данияның бақытына орай, БҰҰ Югославия құрамасына санкция жариялады да, олар ЕУРО-1992-ге бара алмайтын болып, орнына Дания жіберілді. Чемпионатқа бірнеше күн қалғанда үйін күрделі жөндеуден өткізіп жатқан Рихард Меллер ойыншыларын түгел жинауға үлгермей, турнир өтетін Швецияға асығыс аттанды.

Турнир барысында Дания оншалық жарқырамады, алғашқы екі кездесуде бір ғана ұпай жинады. Тек үшінші турда күтпеген жерде Францияны 2:1 есебімен ұтып кетті де, жартылай финалға жолдама алды. Жартылай финалда азуы алты қарыс Нидерланд да қапы қалды (Дания пенальтилер арқылы жеңіске жетті). Ал финалда Германияны 2:0 есебімен ұтып, Еуропа чемпионы атанды. 

Жыл соңында Рихард "Жыл жаттықтырушысы" номинациясының жеңімпазы атанды.

ӘЧ-1994 іріктеуінде де Дания жақсы ойнады, бірақ шешуші кезеңге өте алмады. 1995 жылғы Конфедерациялар кубогында Дания тағы да жеңімпаз атанды.

Ал 1996 жылғы Еуропа чемпионатында топтық кезеңнен аса алмай, турнирден соң Рихард қызметтен кетті. 

Кейінгі карьерасында Израиль, Финляндия құрамаларын жаттықтырды, алайда есте қаларлық нәтиже көрсете алмады.

Жетістіктері
------------

### Командалық

#### Бапкер ретінде

Оденсе

* Дания чемпионы: 1977, 1982
* Дания кубогы: 1983

Дания

* Еуропа чемпионы: 1992
* Конфедерациялар кубогы: 1995

### Жеке

* Жыл бапкері: 1992

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
*Басқа мағыналар үшін Шаған деген бетті қараңыз.*
**Шаған** – Қазақстандағы Абай облысының аумағында орналасқан жасанды көл.

Тарихы
------

Шаған көлі 1965 жылы жасалған алғашқы кеңестік өнеркәсіптік термоядролық жарылыс нәтижесінде Шаған өзенінің ағысында Семей полигонының бір алаңы - Балапан сынақ алаңында пайда болған. Кеңес оқымыстылары «бейбіт атомды» жоюға арналған, соның ішінде, әсіресе, ерінді су шоғырланатын су қоймалары қатарын жоспарлаған. 

Мұндай су тоғандарының түбі жарылыс нәтижесінде еритін де, су қоймасына дәл қажетті орынға айналатын еді. Оқымыстылардың есептері бекерге шығып, әлі күнге дейін Атом көлінің суы жұқпалы әрі ішуге жарамсыз. Қазіргі кезде Атом көлі - Семей полигонының негізгі туристік объектілерінің бірі болып табылады.

Сипаттамасы
-----------

* Ауданы — 5,92 км².
* Көлемі — 19,1 млн куб. м.
* Тереңдігі — шамамен 100 метр
*Басқа мағыналар үшін Қарақұс (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Қарақұс** – Семейтау тауларының орта бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Семей қалалық әкімдігіне қарасты аумақта орналасқан. Ертіс аңғарында.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 606 м. Солтүстіктен оңтүстік-батысқа қарай доғаша иілген. Ұзындығы 7-8 км-ге созылып жатыр, енді жері 3-4 км шамасында. Беткейі тіктеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Батысынан Қарасу өзені бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жоғарғы пермь және төменгі триастың гранит, гранодиоритті жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Аласа таудың ашық қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, жусан, бұта, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Электр энергиясын өндіру-Өзбекстандағы брутто, 1945-2016 жж. млрд. кВт. сағ
Өзбекстан индустриалды-аграрлы мемлекет. 1913 жылы бүкіл фабрика, зауыт өндірісі жалпы өнімінің 85%-ы мақта тазалау мен май айыру саласының үлесіне тиіп, ауыр индустрияның өндірісі 2% шамасында болған. Кеңес өкіметі жылдарында жаңа өндіріс салалары құрылып, ауыр индустрияның үлес салмағы артты.
1990 жылы ол бүкіл өнеркәсіп өндірісі көлемінің 44,4%-ын құрады. Ташкент авиациялық-өндірістік бірлестігінде "Ил-76", "Ил-114", Ил-114 т." ұшақтары шығарылады.

1996 жылы Оңтүстік Кореялық "Daewoo" фирмасымен бірлесіп өндірістік қуаты жылына 200 мың жеңіл автомобильдік шығаруға жететін зауыт іске қосылды. Сонымен бірге автомобидбдерді жабдықтауға арналған бұйымдар жасайтын кәсіпорындар құрылып, жүк автомобильдері мен автобустар шығаратын зауыттар салынды. Жеңіл өнеркәсіп орындары республикадағы өнеркәсіп өнімінің 20%-ынан астам бөлігін өндіреді. Жері табиғи ресурстарға бай.

Бүкіл Орталық Азиядағы газ конденсатының 74%-ы Өзбекстанның үлесіне тиеді. Алтын қоры жөнінен ол әлемде 4, жез қоры жөнінен 11, уран қоры бойынша 7–8 орынды иеленеді. Мақта дақылын өсіру көрсеткіші бойынша әлемде 5-орында, оны экспортқа шығару жөнінен 2-орында. Ел аумағынан жалпы ұзындығы 4 мың шақырым құрайтын 9 ірі газ құбыры өтеді. Аса маңыздылары: Орта Азия – Орталық және Бұхара-Орал құбырлары. Жібек шикізатын, жүн, қаракөл елтірісі, жеміс-жидек, алтын, табиғи газды экспортқа шығарып, азық-түлік, шикізат, т.б. өнімдерді сырттан алады.Өзбекстан мен Қазақстан арасында саяси-экономикалық, әскери, мәдени байланыстар орнаған. 

1992 жылы екі ел арасында Достық, ынтымақтастық және өзара көмек, 1994 жылы Бірыңғай экономикалық кеңістік, 1998 жылы Мәңгілік достық туралы шартқа және экон. байланыстарды кеңейту туралы келісімге қол қойылды. 2004 жылы екі ел арасындағы шекара толық делимитацияланды.

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Қарасеңгір деген бетті қараңыз.*
**Қарасеңгір** – Семейтау тауларының батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жаңасемей ауданында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 394 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Солтүстік-батыс беткейі тіктеу, оңтүстік және шығыс бөлігі тізбектелген аласа шоғырларға ұласады. Солтүстігінде Үшарал жайлауы мен Көкжартас қыстауы, оңтүстігінде Егінші, Қарағандайық қыстаулары, батысында Шұға көлі бар.

Өсімдігі
--------

Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, селеу, бетеге, бұта, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965- 893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Акростих** (көне грекше: ἀκρο-στῐχίς, ἀκρο-στῐχίδος, ἀκρο-στιχίδα; көне грекше: ἄκρος — шет + көне грекше: στίχος — қатар, жол, өлең жолдары; славян тілінен: **краегране́сие краестро́чие**) — жиектеуші өлең-әр тармақтағы бірінші әріпті (кейде буынды немесе сөзді) белгілі бір жүйемен, жоғарыдан төмен теріп оқығанда сөз немесе тұтастай сөз тіркесі құралатын өлең түрі. Ол сөз көбінесе автордың, иә болмаса автор өлең арнаған адамның атын білдіреді. Тармақтардың соңғы әріптерінен сөз құралатын а.түрі - телестих, ал ортаңғы әріптері жүйеленіп келіп, сөзге айналатын а.түрі-мезостих деп аталады. Естігенде ерекшілігі байқалмайтын а. көзбен қабылдауға ғана арналған. А. зерттеушілердің айтуынша ежелгі Александрия, Византия ақындарында, сондай-ақ Қайта өрлеу дәуірінде кеңінен таралған. XVII ғ. бастап орыс поэзиясында да танымал бола бастаған. Ақынның ұйқасшылдығын, тапқырлығын ұштасуға септесетін акростихтен таза поэзияға хас нышандар өте сирек кездеседі. М

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Григорий Дьяченко Славян тілінің толық сөздігі Мұрағатталған 17 тамыздың 2014 жылы.
2. ↑  Әдебиеттану терминдерінің сөздігі
**Тәтті** — Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Тәтті ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Аудан орталығы – Меркіден солтүстік-шығысқа қарай 39 км-дей жерде, Қызтоғансай өзенінің Қорағатыға құйылар сағасында боз жусан, эфемерлі сұр жусан аралас баялыш, күйреуік, ажырық, ши т.б. шөптесін өскен шалғынды сұр топырақты аллювийлі-пролювийлі қуаң далада орналасқан.

Халқы
-----

* 1,2 мың адам (2007);
* 1,1 мың адам (2009).

Тарихы
------

Ауыл 1962-1997 жылдары өзімен аттас қой өсіретін кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде Тәттіде 1997 жылдан өндірістік кооператив ұйымдастырылды.

Инфрақұрылымы
-------------

Орта, бастауыш мектептер, мәдениет үйі, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, байланыс бөлемшесі, т.б. мекемелер бар. Тәтті арқылы Түрксіб темір жолы және Тараз – Алматы автомагистралі өтеді.

Ауыл Луговой-Шу темір жолы және Меркі-Шу тас жолы бойында орналасқан. Ауыл арқылы Орта құм және Сарғобы мал жайылымына өтетін тас жол бар. Ауылды тоғыз жолдың торабына орналасқан деуге болады.

Ауыл атауы
----------

1930 жылдары осы "Тәтті" колхозы орналасқан тұстан Луговой-Шу темір жолы салынып, пайдалануға берілді. Осы темір жолды салған жылдары скважина арқылы ауыз су шығарылған. Бұрын қолмен қазылған құдықтардағы суды пайдаланып келген жергілікті халық скважина суын тәтті екен деп атап кеткен. Осы сөзден "Тәтті" ауылының атауы пайда болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. ↑  Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Жамбыл облысы Меркі ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақарал •
 Ақжол •
 Ақермен •
 Аққайнар •
 Ақкөз-Қайнар •
 Ақтоған •
 Алтынарық •
 Андас батыр •
 Арал қыстақ •
 Аспара •
 Беларық •
 Гранитогорск •
 Екпінді •
 Жамбыл •
 Жауғаш батыр •
 Жеміс-жидек •
 Интернациональное •
 Кентай •
 Кеңес •
 Қазақдиқан •
 Қайыңдысай •
 Қарасу •
 Қостоған •
 Құмарық •
 Қызылқыстақ •
 Қызылсай •
 Маханда •
 **Меркі** •
 Меркі (станция) •
 Меркі шипажайы •
 Мыңқазан •
 Ойтал (Ойтал а.о.) •
 Ойтал (Сарымолдаев а.о.) •
 Сарымолдаев •
 Сұрат •
 Сыпатай батыр •
 Талдыбұлақ •
 Тасөткел •
 Тәтті •
 Тәтті (станция) •
 Тескентоған •
 Тұрар Рысқұлов •
 Тұрлыбай батыр •
 Шалдуар •
 Шемен 
 |

 |
**Оңалсын Исламұлы Жұмабеков** - 1948 жылы 9 қарашада Алматы облысы Ақсу ауданының
Қызылорақ ұжымшарында туған. Қазақ.

С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген (1974), заңгер.

Құқықлық, сайлау мәселелері жөніндегі мерзімдік басылымдарда жарияланған бірқатар мақалалардың авторы.

Қазақ, орыс және неміс (сездіктің көмегімен) тілдерін біледі.

1974 жылдан - Алматы қаласы Әуезов аудандық прокуратурасының тергеушісі. 1980 жылдан - ҚазКСР прокуратурасы тергеу басқармасының прокуроры. 1983 жылдан Алматы қаласы Фрунзе ауданының прокуроры. 1985 жылдан - Алматы облыстық прокурорының орынбасары. 1990 жылдан - Маңғыстау облысының прокуроры. 1994 жылдан - Алматы облысының прокуроры. 1996 жылдан - ҚР Бас прокурорының орынбасары, бірінші орынбасары. 2003 жылдан - 
ҚР Әділет министрі. 2005 жылдан - ҚР Орталық сайлау комиссиясының төрағасы. 2007 жылдан - ҚР Президенті Әкімшілігі жетекшісінің орынбасары.

2008 жылдың ақпан айынан бері - ҚР Жоғарғы Сот Кеңесінің төрағасы.

II дәрежелі «Даңқ» (2001), «Парасат» (2009) ордендерімен; «Астана» (1998), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Тыңға 50 жыл» (2004), «Қазақстан темір жолына 100 жыл» (2004), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқының білім және мәдениет деңгейі жоғары, өркендеген мемлекет болатыны жөніндегі сенімін бөлісемін».

Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи тақырыптағы көркем әдебиет.

Үйленген. Жұбайы - Нұрмұханова Айман Әбілқызы (1956 жылы туған). Қыздары - Сәуле (1979 жылы туған), Әлия (1988 жылы туған), Маржан (1994 жылы туған).

Дереккөздер
-----------
**Иван Андрианов**(1 қаңтар 1927 жылы,Ново-Михайловск ауылы,Боровский ауданы,Калужск облысы) — пионер-батыр, Ұлы Отан Соғысының ардагері,14-жасында туған ауылын неміс әскерлерінің шапқыншылығынан құтқарып,жау тылына жол ашты,Қызыл Әскерді мезетте ескерткені үшін елге үлкен қызмет көрсетті,И.Андрианов арқасында 133-ші атқыштар дивизиясының 33-ші әскер қантөгіссіз қалды да,Калуж облысы азат етілді.

Өмірбаяны
---------

4-ші сыныпқа дейін Андрианов Иван Ново-Михайловск ауылында оқу алған.Содан Ермолин қаласының жалпы білім беретін мектебінде оқыған.1941 жылы 28 желтоқсан күні 14 жасты Ваня ,Боровск жеріндегі сарайда жасырылған неміс әскерлерін көргеннен кейін,әрең дегенде Кеңес батырларын ескертіп, туған ауылын құтқара алды. 

### Қызмет жолы

1946 ж, В.И.Молотов атындағы Пермь қаласындағы әскери-теңіз авиация-техникалық жоғары білім училищесін бітірген 

1954 жылға дейін Крым қаласындағы Черноморс флотында қызмет атқарды 

1954-1999 жж, Мәскеу машина жасайтын зауытында инженер сынаушы ретінде жұмыс іседі 

### Соғыстан кейін

Боров ауданының мектеперінде ғылыми-тәжірибелік конференцияларда жастарға азамат-патриоттық баяндамалар қояды.Қазіргі кезде Ново-Михайловск ауылында өз жары мен қызымен

Марапаттары
-----------

«Қызыл Жұлдыз» ордені № 27617 

М.Г.Ерефемов «Қазан төңкерісі» орденімен марапаттады 

«Ұлы Отан соғысы 1941-1945жж» ордені

«1941-1945 ж Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» (1946 ж.) медалі 

«Кеңес әскері мен флоына XXX жыл» медалі 

«ССРО Қарулы күштерінің 50 жылдығы» мерейтойлық медалі 

«Еңбек ардагері» медалі 

«Калуж облысына 65 жыл» медалі

Ваня Андрианов атына арналып жазылған дереккөздер
-------------------------------------------------

### Кітапнама

"Андрианов Иван Фёдорович"Балабаново рейсмилік қала сайты 

"Год за годом" Гусев А. 

"Пионер герой-Ваня Андрианов" Замахина Е. 

"Жизнь прожить как поле перейти" Захарова О.П. 

### Әдеби шығармалар

Е.В.Трутневаның "Ваня Андрианов" атты өлеңі 

Ю.Н.Нечаеваның "Ваня Андрианов "атыы кітабы 

### Бейнематериал

"Забытые пионеры-герои. Часть 1 "

"Судьба пионера-героя "

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
**Сілеті ауданы** — Целиноград облысының солтүстік-шығысында болған әкімшілік бірлік. Құрамында 7 ауылдық, 3 кенттік кеңес болған. Орталығы — Сілеті ауылы.

Тарихы
------

Аудан Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумының Жарлығымен 1973 жылы 25 желтоқсанда құрылды.

Қазақстан Республикасы Президентiнiң 1997 жылғы 28 ақпандағы N 3370 «Ақмола облысының Сiлетi ауданын тарату туралы» Жарлығымен Сілеті ауданы таратылды. Аудан аумағы Ақкөл және Ерейментау аудандары мен Степногорск қаласы арасында бөлінді.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

1986 жылғы мәлімет бойынша аудан құрамында 2 кенттік және 9 ауылдық кеңеске қараған 28 елді мекен болған:

| Әкімшілік бірлік | Орталығы | Елді мекендері |
| --- | --- | --- |
| Ақсу кенттік кеңесі | Ақсу кенті | Ақсу, Байлюсты, Жаңатөбе |
| Бестөбе кенттік кеңесі | Бестөбе кенті | Бестөбе |
| Бөгембай ауылдық кеңесі | Бөгембай ауылы | Бөгембай, Мирный |
| Изобильный ауылдық кеңесі | Изобильное ауылы | Восточное, Жалын, Изобильное |
| Қарабұлақ ауылдық кеңесі | Қарабұлақ ауылы | Көксал, Қарабұлақ |
| Минск ауылдық кеңесі | Минское ауылы | Әжібай, Көмей, Минское, Сілеті, Хлебоприемное |
| Сілеті ауылдық кеңесі | Сілеті ауылы | Киікбай, Сілеті, Тасқара |
| Степногорск ауылдық кеңесі | Степногорское ауылы | Степногорское |
| Фрунзе ауылдық кеңесі | Ильинка ауылы | Байсары, Ильинка, Қызылту, Нецветаевка |
| Черняховский ауылдық кеңесі | Черняховское ауылы | Басқұдық, Черняховское |
| Чилинка ауылдық кеңесі | Чилинка ауылы | Жаңажол, Чилинка |

Халқы
-----

| 1979 | 1989 |
| --- | --- |
|  35577 | ▲36079 |

Орналасу ерекшелігі
-------------------

Аудан Сарыарқа мен Батыс-Сібір жазығының жалғасқан жеріндегі далалық өңірде орналасқан. Сарыарқаға жататын батыс бөлігі үстіртті шоқылы, Сілеті өзен жүйесінің аңғарлармен тілімделген. Батыс-Сібір жазығына қараған жағы жазық, тегіс келеді. Теңіз деңгейінен биіктігі оңтүстік-батысында 400 м, солтүстік шығысында 100 м. Ең биік жері — Қоянды тауы (431 м ).

Пайдалы қазбалары мен климаты
-----------------------------

Пайдалы қазыналардан алтын, темір, тас көмір кендерінің шағын кендері, әктас, құрылысқа жарамды тастар, кірпіштік шикізат кездеседі. Климаты тым континиенттік, қысы суық, жазы ыстық, қуаң. Ірі көлдері: Мамай, Шолақсор.

Флора және фаунасы
------------------

Жері негізінен қызыл қоңыр, қара топырақты; өзен жайылмаларында шалғынды қызыл топырақ кездеседі. Селеу, бетеге т.б өседі. Қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, елік, бөкен, дала тышқандары,; құстан бүркіт, кезқұйрық, дуадақ, тауқұдірет, қызғыш, қаз, үйрек, т.б мекендейді. Халқы көп ұлтты; қазақтар орыстартар украиндар және т.б. халықтар қоныстанған. Өнеркәсіп орындарынан алтын рудниктері, көмір шахтасы, автомобиль жөндеу заводы, тігін фабрикасы, аудандағы тұрмыс қажетін өтнйтін комбинат, жылжымалы механикаланған колонн, электрстанция т. б. шоғырланған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ақмола облысының Сiлетi ауданын тарату туралы
2. ↑  Қазақ КСР. 1986 жылғы 1 қаңтарға әкімшілік-аумақтық бөлінісі
3. ↑  Ресей империясы,  КСРО халық санақтары
4. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 500-бет
**Амантоғай ауданы** — 1977-1988, 1990-1997 жылдары болған Қазақ КСР-нің Торғай облысының әкімшілік бірлігі. Орталығы — Жалдама ауылы.

Тарихы
------

Амантоғай ауданы 1977 жылы 15 ақпанда Торғай облысының құрамында Амангелді, Арқалық, Державин, Науырзым аудандарының бөліктерінен құрылды. Орталығы алғашында Амантоғай ауылында болып, кейін Жалдама ауылына көшірілді.

1988 жылы 2 маусымда Торғай облысы таратылып, аудан Қостанай облысының құрамына енді. 9 шілдеде Амантоғай ауданы да таратылып, жері көршілес аудандарға қосылды.

1990 жылы 17 тамызда Амантоғай ауданы Торғай облысымен қатар бұрынғы шекарасында қайта құрылып, құрамына Амангелді ауданының Амантоғай, Жалдама, Шақпақ ауылдық кеңестері, Арқалық ауданының Горняк, Мирный, Тасты ауылдық кеңестері, Державин ауданының Қарынсалды ауылдық кеңесі, Науырзым ауданының Бүйректал, Октябрь, Степняк ауылдық кеңестері енді.
1997 жылы 22 сәуірде Торғай облысы екінші мәрте таратылып, аудан Қостанай облысының құрамына қайтарылды.

1997 жылы 17 маусымда Амантоғай ауданы таратылып, аумағы түгелдей Амангелді ауданына қосылды.

Әкімшілік бөлінісі
------------------

1986 жылы аудан құрамында 10 ауылдық кеңес пен 21 елді мекен болған:

| Ауылдық кеңес | Орталығы | Елді мекендері |
| --- | --- | --- |
| Амантоғай ауылдық кеңесі | Амантоғай ауылы | Амантоғай, Қаражар, Қарақұдық |
| Бүйректал ауылдық кеңесі | Ақсай ауылы | Ақсай, Орловка |
| Горняк ауылдық кеңесі | Горняк ауылы | Горняк, Қарынсалды |
| Жалдама ауылдық кеңесі | Жалдама ауылы | Жалдама |
| Қарынсалды ауылдық кеңесі | Қарынсалды ауылы | Қарынсалды |
| Мирный ауылдық кеңесі | Мирное ауылы | Мирное |
| Октябрь ауылдық кеңесі | Октябрь ауылы | Октябрь |
| Степняк ауылдық кеңесі | Степняк ауылы | Кірпішкөң, Нарөлген, Степняк |
| Тасты ауылдық кеңесі | Тасты ауылы | Новое, Приреченское, Тасты |
| Шақпақ ауылдық кеңесі | Шақпақ ауылы | Ақкісі, Қоғалыкөл, Чкалово, Шақпақ |

Халқы
-----

| 1979 |
| --- |
|  11606 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ КСР. 1986 жылғы 1 қаңтарға әкімшілік-аумақтық бөлінісі
2. ↑  Ресей империясы, КСРО халық санақтары
**Балабан (музыкалық аспап)** (әз. *Balaban*) — Әзірбайжанның көне халық музыкалық аспабы. Қамыстан жасалған үрмелі музыкалық аспап. Оркестрлерде, ансамбльдерде, сондай-ақ ашуг және басқа да фольклорлық орындаушылық ұжымдарда кеңінен қолданылады.

Тарихы
------

Археологиялық қазба жұмыстары кезінде ежелгі Мингячевир қаласының орнында біздің дәуірімізге дейінгі I ғасырға жататын сүйектен жасалған музыкалық аспаптар табылды. Олар бізге таныс балабанның прототипі болып саналады. Алғаш рет ол туралы деректер «Кітаби-деде Горкуд» аңыз эпосында кездеседі. Мұндай атауды кейін әзірбайжан классиктерінің өлеңдерінен де кездестіруге болады. Аспаптың атауы дыбысты білдіретін «бала» және «тыйым» деген екі сөздің бірігуінен шыққан. Бұл атау аспаптың ерекше лирикалық және мұңды дыбыс шығаратын төмен тембріне байланысты.

1950 жылдары балабан ойнау кәсіптік музыкалық білім беру жүйесіне енгізіліп, оқу-әдістемелік құралдар арқылы оқытылды. Ол Ұлттық консерваторияда оқытылады. "Балабан" атауы орта ғасырдағы көне түркі мәтіндерінде кездеседі. 20 ғасырдың бірінші жартысында балабан Әзірбайжан халық аспаптар оркестрінің құрамына енді.

Балабан әртүрлі мәдениеттерде кеңінен таралды және белсенді қолданылды, модификацияланды және классикалық балабанның дизайнына негізделген жаңа құралдарға айналды. Модификациялары:

* Қытайлық гуанзи Балабан. Әзірбайжан тарихы мұражайы
* Грузин дудугі
* Армян дудугі
* Кореялық хуанпири
* Түрік мейі
* Өзбек буламон
* Жапон хичирикиі
* Қырғыз қамыс сырнайы

Құрылымы
--------

Құрылғы өте қарапайым: ішінен дыбыс шығаратын арнасы бар ағаш түтік. Музыканттың жағында түтік сфералық элементпен, сәл тегістелген мундштукпен жабдықталған. Алдыңғы жағында сегіз тесік бар, тоғызыншы артқы жағында. Негізгі материалы -жаңғақ, алмұрт, өрік ағаштары. Баламанның орташа ұзындығы 30-35 см.

Дыбысы
------

Аспаптың диапазоны бір жарым октаваны қамтиды – кіші «соль» нотасынан екінші октаваның «до» нотасына дейін. Тәжірибелі және виртуозды музыканттар ерін бұлшық еттерін созудың арнайы әдісі көмегімен (кәсіби ортада «додаг сыхма» деп аталады) тіпті екінші октаваның «ми бемоль» дыбысына дейін үзінді шығарады.

Аспаптың масштабы диатоникалық болып табылады. Белгілі бір хроматикалық шкалаларды шығару үшін орындаушы қажетті тесіктерді жабады, осылайша үрлеудің оңтайлы күші мен динамикасын таңдайды. Бір қызығы, балабан вибратосы (мәндік үзік-үзік, дірілдеген дыбыс) төменгі регистрде кларнеттің дыбысталуын біршама еске түсіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Балабан (инструмент)
2. ↑  Балабан (инструмент)
3. ↑  Балабан
4. ↑  История азербайджанского балабана (ФОТО)
5. ↑  Балабан
6. ↑  Балабан (баламан)
7. ↑  Балабан музыкальный инструмент  Мұрағатталған 19 мамырдың 2022 жылы.
**Алчевск** – Украинадағы Луган облысына бағынышты қала. Украинадағы ең ірі өндіріс орталығы.

Қала аумағы 50 кв.м. Халық саны 113 119 мың адам (2010 жылғы халық санағының қорытындысы). Луган облысында өндірілетін өнімнің 23,9% Алчевск қаласында өндіріледі. Қалада Алчевск металлургиялық комбинаты мен Алчевск кокс химиялық зауыты орналасқан. Қала – атақты орыс кәсіпкері, банкир, меценат, қаланың негізін салушы Алексей Кирилловия Алчевскийдің атымен аталған.

Географиялық орналасуы
----------------------

Қала Луганск облысының батыс шекарасына жақын, М-04 (Е40) тас жолының жанында орналасқан. Алчевск-Стаханов агломерациясының құрамына кіреді.

Қаланың аумағы негізінен ұсақ дала төбелері мен өзен жыралары бар жазық. Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 211 метр.

Көршілес елді мекендер: оңтүстігінде Перевальск (іргелес) қалалары, оңтүстік-батысында Артёмовск, батысында және солтүстік-батысында Брянка, солтүстігінде Петровка және Каменка ауылдары, солтүстік-шығыста Лотиково, Карпаты, шығысында Михайловка ауылдары, оңтүстік-шығысындағы Малоконстантиновка ауылы.

Қаланың көрнекті орындары
-------------------------

* Ленин даңғылы
* Ленин алаңы
* Химиктердің мәдениет үйі
* Металлургтердің мәдениет үйі
* Победа атындағы мәдениет және демалыс саябағы
* Лиман тоғаны
* Храмдар
* Свято-Николаев кафедрал соборы
* Свято-Георгиев храмы

Дереккөздер
-----------
**Пемон тілі** (пемон) — оңтүстік америкалық пемон үнді халқының тілі. Ол кариб тілдеріне жатады. Венесуэланың оңтүстік-шығысында (ең алдымен Канаима Ұлттық паркінде), Бразилияның солтүстік-батысында (Рорайма штаты) және Гайанада (елдің батысындағы Паруима елді мекені) таралған .

Жазбалары
---------

XX ғасырға дейін пемон тек ауызша тіл болды. Кейінірек, негізінен католик миссионерлерінің арқасында (әсіресе Армельядтар және Гутьерреса Саласарлар) латын әліппесін қолданатын диакритических белгілері қосылған жазу әзірленді. Сөздік және грамматика шығарылды.

Грамматика
----------

Пемон тілінде есімдік:

| есімдік | аудармасы |
| --- | --- |
| *yuurö* | *мен* |
| *amörö* | *сен* |
| *mö'rö, mesere* | *ол* |
| *yuurötokon* | *біз* |
| *inna* | *біз* (эксклюзивті) |
| *amörönokon* | *сіз* |
| *ichamonan* | *олар* |

### Синтаксис

Пемон тілінде сөздердің негізгі тәртібі SOV, ол OVS отырады.

Сілтемелер
----------

* Пемонский тілі "*Ethnologue. Languages of the World*, 2015.
* Introducción al pemón (Spanish) Мұрағатталған 18 наурыздың 2010 жылы.
* General information about the language Pemon

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Guide for Pemon (Spanish)
2. ↑  La Transitividad en Japrería

Әдебиет
-------

* Gutiérrez Salazar, Msr Mariano: Gramática Didáctica de la Lengua Pemón. Caracas. ISBN 980-244-282-8. 2001.
* De Armellada, Fray Cesáreo y Olza, Jesús, s.j.: Gramática de la lengua pemón (morfosintaxis) Caracas, Publicaciones Ucab, Vicariato Apostólico del Caroní y Universidad Católica del Táchira. 1999.
* Armellada, C. de (Fray), Gutiérrez Salazar, M. (Mons.) Hermanos Menores Capuchinos — UCAB. 2007. 4a edición. ISBN 978-980-244-512-7
Микки Маус
**Микки Маус** (Микки тышқан ағылш. *Mickey Mouse*) – Уолт Дисней компаниясының, жалпы америка поп-мәденитетінің символы болып табылатын мультипликация кейіпкері. 

Миккидің ресми «туған күні» – 1928 жыл 18 қараша. Осы күні Микки «Пароходик Вилли» атты мультфильмде көрінеді, алайда бұдан алдын «Plane Crazy» атты қысқаметражды мультфильмде де бейнеленген болатын. Тышқан жіңішке дауыспен сөйлейді. 

* 1946 жылға дейін Миккиді Уолт Диснейдің өзі дыбыстады ал кейін шылым шегуден туындаған созылмалы жөтелден кейін дыбыстауды тоқтатты. Дисней компаниясы бұл жұмысты Джим МакДональдқа береді.
* 1983 жылдан 2009 жылға дейін Микки Маусты Уэйн Оллвайн дыбыстаған.

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Сарытоғай ауылдық округі деген бетті қараңыз.*
**Сарытоғай ауылдық округі** — Атырау облысы, Махамбет ауданында болған әкімшілік бірлік. Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы болған – Сарытоғай ауылы.

Таратылуы
---------

2013 жылы Атырау облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енуіне байланысты, округ Махамбет ауылдық округінің құрамына енді.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ бойынша округте 1752 адам тұрды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атырау облысы Махамбет ауданының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгеріс енгізу туралы
2. ↑  [stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 - 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том]
Ален Фабьен Морис Марсель Делон (фр. Alain Fabien Maurice Marcel Delon (инф.), Alain Delon; 8 қараша 1935, Со, Франция), Ален Делон есімімен көбірек танымал — француз киноактері, театрактері, режиссер, продюсер, сценарист. 1960— 1980 жылдардағы киножұлдыз..

Биографиясы
-----------

### Балалық шағы

Ален Делон 1935 жылы 8 қарашада Париждің Со оңтүстік қала маңында О-де-Сен (Верхняя Сена) департаментінде дүниеге келген. Делонның балалық шағы Бур-ла-Рен шағын қалашығында өтеді. Онда оның ата-анасы Ален дүниеге келуден бірнеше жыл бұрын осы қалаға көшіп келген болатын.
Әкесі ─ Фабьен Делон, тегі карсикалық, Амбаркадер көшесіндегі № 3 үйде орналасқан «Режина» жекеменшік кинозалын басқарады. Анасы ─ Эдит Делон ─ мамандығы фармацевт, күйеуінің кинозалында контролер болады. Ален үш жасқа толмай ата-анасы ажырасып кетеді. 
1939 жылы Эдит шұжық дүңгіршегінің иесі Поль Булоньға тұрмысқа шығады. Булонь мырзаның мекемесі қала тұрғындары арасында танымал болатын. Эдит жаңа күйеуінің дүңгіршегінде көмектесіп, уақытының көп бөлігі жұмысқа кеткендіктен, баласының тәрбиесіне қарауға уақыт бөле алмайды. Сондықтан Аленге қарау асыраушы мадам Нероға тапсырылу керек деп шешім қабылдайды. Неро жұбайымен Френ түрмесіне жақын жерде шағын үйде тұратын, ал оның күйеуі түрменің күзетші болып қызмет атқарады.
Делон бірнеше жыл асырап алушы мадам Нероның отбасында тұрады. Сол жандармен бірге өткізген жылдар жайлы актер, ерекше ықыласпен еске алады: «Мені асырап алған осы отбасы менің нағыз отбасым бола білді, мұнда маған ерекше мейіріммен қарады. Дәл осы жерде алғашқы балалық көз жасым тамған еді». Неро жұбайларының трагедиялық өлімінен кейін Ален ата-анасының үйіне оралуға мәжбүр болады.

  

### Мектеп жасы мен мамандық таңдау

  

Мектептегі жылдарында Ален тәртібі нашар болғандықтан бірнеше пансиондар мен мектептерден шығарып жіберіледі. Поль мен Эдит Аленнің классикалық білім ала алмайтындығын түсініп, оны шұжықшы мамандығында оқытатындығын шешеді. Ален еш қарсылықсыз оқи бастайды. 
Өзінің бір сұхбатында : «Бұл мамандық менің ата-анамның мамандығы болды. Мен олардың жолын жалғастыруым керек еді. Бұл қалыпты жағдай», ─ деген болатын. 
Бір жыл оқып диплом алып, жұмыс істеу құқығына ие болғаннан кейін Делон Лей-ле-Роздағы шұжық дүңгіршегінде жұмысқа орналасады, онда үш ай жұмыс істеп Париждегі Сен-Шарль көшесінің шұжық дүңгіршегіне ауысады.

### Үндіқытай

### Қызмет

### Мансаптың бас кезеңі

 *Lost Command* филміндегі Ален Делон(1966).
2007жылғы Кан кинофестиваліндегі Ален Делон.
### Алғашқы рөлдер

### Признание

### 1960-шы жылдар

### Голливуд

### 1970-шы жылдар

  

### 1980-шы жылдар

### 1990-е годы

### Біздің уақыт

### Личная жизнь

Театр
-----

Тедледидардағы қызметі
----------------------

Режиссёр, сценарист және продюсер
---------------------------------

Фильмография
------------
Әлемнің мұнай қорлары, 2013.
**Мұнай өнеркәсібі** — отын өнеркәсібіндегі жетекші рөл атқаратын сала. Сонымен бірге негізгі стратегиялық шикізат көзі болып есептелінеді. Мұнайды өңдемей қолдана алмайды. Мұнайды фракциялау арқылы қолданады.

Одан 300 түрлі өнім алады: ең, қажетті өнімдерінің бірі машиналарға арналған отын (бензин, керосин) және химия өнеркәсібіндегі шикізаттар.

1960 жылдардың ортасында осы аймақтағы Маңғыстау алабы ашылды. Ондағы Өзен және Жетібай, Қаражанбас, Қаламқас, Солтүстік Бозащы, Кеңқияқ, Жаңажол, т.б. кен орындарындағы мұнайға барлау жасалды.

Кейінірек алып Қарашығанак, Теңіз мұнай кен орындары ашылды.

1980-ші жылдардың басында республикамызда үшінші алап - Оңтустік Торғай ірі кен орны Құмкөл пайда болды.

1990-шы жылдардың басында ең үлкен мұнай кен орны Қашағанды ашты.

Мұнай қоры жағынан (4,8 млрд т) Қашаған дүние жүзінде бесінші орында.

Қазақстаннан түрлі маркадағы мұнай өндіріледі.

**Мұнай мен газды ірі компаниялар өндіруде**: 

* «Шеврон-Тексако» (Теңіз)
* ҚӨБ консорциумы (Қарашығанақ)
* Қытай ұлттық мұнай компаниясы (Жаңажол, Құмкөл).

«ҚазМұнайГаз» Қазақстанның, ең ірі ұлттық мұнай компаниясы.
Осы компаниялардың жұмыс істеу нәтижесінде мемлекетіміздегі мұнай өнеркәсібінің даму каркыны жылдан-жылға өсу үстінде.

1970-ші жылдары республикамыздағы барлық мұнайды үш облыс (Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе) өндіретін, казір 6 облыс өндіріп отыр.

Көш бастаушы Атырау облысы.

Өндіріс ауданынан тұтынушыға темір жол аркылы цистернада және Каспий теңізі арқылы танкермен тасымалданады. Бірақ негізгі бөлігі құбыр арқылы тасымалданады. Мұнай тасымалдауда кұбырдың рөлі тиімді болғандықтан жыл өткен сайын оның үлесі артуда.

Құбырдың мұнайды өткізу мүмкіншілігі жоғары. Диаметрі 83 см болатын құбыр жылына 10 млн тонна өткізе алады. Сонымен бірге өрт шығу қаупі құбырларда сирек болады. Қазақстандағы магистральді мұнай құбырының ұзындығы 7000 км-ден артық. Ең ірілері Атырау-Новороссийск, Атырау-Самара, Атасу- Алашаңкоу және Омбы-Павлодар-Шымкент.

Мұнайды мұнай өңдейтін зауыттарда (МӨЗ) өңдейді. Мұнай өңдейтін зауыт көбінесе тұтынушыға негізделген. Қазақстанда 3 ірі мұнай өңдейтін зауыт (Атырау, Павлодар, Шымкент) және кішігірім отын жанар-жағармай зауыты Қарашығанақта жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7
2. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1

Сілтемелер
----------
**Нұрғожа Оразов** - 1932 жылы 20 қазанда Қостанай облысы Урицкий ауданындағы «Маяк» кеңшарында туған. 

Лақап аты – Н. Қаршығашы.

1947 жылы туған ауылындағы жеті-жылдық мектепті бітіріп, Гурьев (Атырау) педучилищесін 1950 жылы тамамдаған. Мұнайлы жетіжылдық мектебінде бір жыл мұғалім болған. 1951 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне түскен. 

Алғашқы топтамасы «Жас жүрек» (1956) атты жас ақындар жинағына енген. 1956 — 1958 жж. мектепте ұстаздық еткен. 1958— 1963 жж. Қостанай облыстық газетінде, 1963—1965 жж. «Тың өлкесі» газетінде қызмет еткен. 1965 жылы Целиноград облысаралық бөлімшесіне жауапты хатшы болып тағайындалған. Қазір «Жаңа Сарыарқа» журналының Бас редакторы.

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, ҚР Журналистер одағының М.Сералин атындағы сыйлығының лауреаты, «Астана» және «Тәуелсіздіктің 10 жылдығы» медальдарымен марапатталған. «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2006).
Топтама өлеңдері украин, орыс, қырғыз тілдеріне аударылған.
Шығармалары: Тұңғыш кітап. Өлеңдер. А. ҚМКӘБ, 1963; Кім табады? Өлеңдер. А. «Жазушы», 1965; Достар хаты. Повесть. А. «Жазушы», 1968; Шұғыла. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1970; Көңіл көктемі. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1975; Тың түлегі. Өлеңдер. Поэма. А. «Жалын», 1977; Қырандар ұясы. Өлеңдер. Поэмалар. А. «Жалын», 1979; Жауқазын шақ. Повесть, әңгімелер. А. «Жалын», 1980; Дала дәмі. Очерктер. А. «Қайнар», 1981; Тың тын ысы. Таңдамалы өлеңдер, поэмалары. «Жазушы», 1982; Таңдау. Повестері. «Жалын», 1984.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 248-ші бет
2. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл