recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Обыр.** Біздің ұғымымызда — көзі тоймайтын, ашқарақ, жебір, қомағай. «Өскен, жетілген обыр балапанды асырау оңайға соқпады» (Д. Қасенов, Жаза).

Қазақ тілінен басқа түркі тілдері ішінен бұл тұлғалас әрі мағынасы сәйкес сөзді қырғыздардан ғана ұшыраттық («обур»). Тіпті моңғол тобындағы тілдерде де мұндай мағына басқа дыбыс құрамында айтылады.

Осыларға қарағанда, сөздің төркіні қазақ тіліне тән болар деген ойдамыз. Ойымызды төмендегі деректер қостайтын тәрізді. Біріншіден, «обыр» сөзінің түбірі өзімізге аян «обу» етістігі. Ал мұның мағынасы түк қалдырмай жалмап жеп, жұтып қою екендігі бәрімізге бесенеден белгілі. Қырғыз сөздігін құрастырушы — К. К. Юдахиннің көрсетуінше, «обур» сөзі қырғызстанның тек солтүстік тұрғындары тілінде қолданылады. Демек, ондағы қырғыздарға шекаралас, көрші отырған қазақтардан ауысқан, бұл — екінші. Етістік түбіріне -быр, -ыр жұрнақтары қосылып, зат есім тудыратын заңдылықтарды, бұл жерде, айтып жату артық.

Бір таңданарлық жайт — парсы тілінде «оубар» тұлғалы сөздің «жеп қою, жұтып қою» мағынасымен шектелуі. Бірақ сөздікте осы сөздің тұсына парсы тілінде сирек қолданылатындығы айтылған. Осының өзі де бұл сөздің парсыларға басқа тілден, әсіресе, түркі тілдерінің бірінен ауысқандығына кепіл болмақ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Баршыкент**-Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы орта ғасыр қаласы. Қақпасы батысқа қараған қала Сырдарияның сол жақ бетінде орналасқан. Сығанақ халқының Жошы әскерінен ұырғын тапқанын етсіген қала тұрғындары Жошы қолына айтарлықтай қарсылық көрсетпеген. Баршыкент туралы деректер әр қилы. Қорғанның ішінен құм басқан үш ірі құрылыстың ізі байқалған. Күйдірілген қышын жергілікті халық тасып кеткен. Қорғанның шығысында 400 қадамдай жердегі өзеннің кеуіп қалған арнасын Баршындария деп атаған. Қала маңына жақын жерде мазар бар. Мазар қорғанның батыс жағында, қала қақпасынан 280 қадамдай жерде орналасқан. Тұрған жері биік құм. Күмбезі бар мазар есігінің сыртындағы жазудың ("ғұммал жай лаһат"), яғни, "ғұммал" - тыныштық, "лаһат" - жалаңаш деген ұғым беретінін ғалым Ә.Қоңыратбаев оқыған.
*Басқа мағыналар үшін Армавир деген бетті қараңыз.*

 Темір жол стансасы
**Армавир** (арм. Արմավիր, 1932 жылға дейін  — **Сардарапат**, 1992 жыл ға дейін — **Октемберян**) — Армениядағы қала, Армавир облыс орталығы. Арарат жазығында, Арагац тауының оңтүстік етегінде орналасқан.

Қала маңында көне Армавирдің (Айрарат патшалығының астанасы) қираған қалдықтары табылған. 

Алғашқы қазба жұмыстары 1880 ж. өткізілген. Бірақ тек 1962 ж. Армавирдің аймағында тұрақты археологиялық экспедиция жұмыс істей бастады. 

Археологиялық жұмыстарының нәтижесінде қаланың көпқабатты тарихы айқындалды. Ең көне қабаты - Урарту заманына байланысты - б.з.б. VIII-VII ғасырларда 776 ж. патша Аргишти І қаланың алғашқы қорғанын соғып, атын *Аргиштихинили* деп қойған. Көптеген басқаншылар қаланы бір-бірінен тартып алған: Рим империясы, Византия империясы, Саджиттер, грузиндардың Багратион әулеті, түрік-салжұқтар, монғолдар, Темір хан, Осман империясы т.б. Түрік-салжұқтар қаланың атын Сардарапат деп ауыстырған. 1828 ж. орыс-түрік соғысының нәтижесінде қала орыстардың қарамағына көшкен. Кеңес одағының құрамында болғанда қаланың аты Октемберян деп ауысты. 1992 жылы, Армения тәуелсіздік алғанына 2 жыл боғанда қалаға тарихи аты Армавир қайтарылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Население Армении - Армстат

* Тирацян Г. «Раскопки Армавира». ВОН. Ер. 1972, 2, на арм. яз.
* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Орыстың императорлық географиялық қоғамының Семей бөлімшесі**  - Ғылыми-зерттеу мекемесі.

Алғаш рет 1902 ж. наурыздың 31-нде орыс тілді оқырманға арналып, Семей облыстық статистикалық комитетінің негізінде Орыс императорлық географиялық қоғамы Батыс Сібір бөлімінің Семей географиялық бөлімшесі болып ашылды. Абай Статистика комитетінің мүшесі болып сайланған Өлке тарихында ерекше орны бар Ғылыми-зерттеу мекемесіне айналған бөлімше қазіргі Семей, Шығыс Қазақстан, Павлодар облыстарына тарихи, этнографиялық, археологиялық және географиялық экспедициялар ұйымдастырып, қазақ халқы өмірінен көптеген құнды да қызықты материалдар жинады. Бөлімше қарауына 3715томнан тұратынҒылыми кітапханажәне облыстық музей берілді. Осы бөлімшенің жұмысына орыстың атақты жиһангез ғалымдары Г. Н. Потанин, П. П. Семенов-Тянь Шанский, Е. П. Михаэлис, Абай Құнанбаев, Әлихан Бөкейхановтар белсене атсалысты. Абайдың шәкірті Шәкерім Құдайбердіұлы қоғамның толық мүшесі болып сайланды. Бөлімше жанынан қоғам жұмысын көпшілікке насихаттайтын «Записки Семипалатинского подотдела Западно-Сибирского отдела императорского русского географического общества» деген ғылыми еңбектер жинағы шығып, 1925 жылға дейін оның 15 томы жарық керді. Осы жинақтың 1907 ж. 3- басылымында Ә. Бөкейхановтың «Абай (Ибраһим) Құнанбаев» атты 8 беттік азанамасы жарияланып, орыс еліне қазақтың Абайдай ұлы ақынын алғаш рет таныстырды. Жергілікті өлкетанушы, географиялық қоғамның белсенді мүшесі Б. Герасимовтың Абайдың жақын досы Михаэлистің өліміне байланысты жазылған «Евгений Петрович Михаэлис» атты азанама-мақаласы осы жинақтың 6-басылымында және «Евгений Петрович Михаэлисті еске алғанда» атты көлемді мақаласы 8-басылымында жарық көрді. Екі мақалада да Михаэлистің Абай ақындығына тигізген ықпалы кеңінен сөз болып, Ұлы ақын талантына зор баға берілді. 1914 ж. қаңтардың 26-нда Семейде жергілікті географиялық бөлімшесінің, ондағы қазақ жастарының жәрдемімен Абайдың қайтыс болуына 10 жыл толуына байланысты әдебиет кеші ұйымдастырылып, семинария мұғалімі, қазақ әйелдері арасынан шыққан алғашқы қалам қайраткері Нәзипа Құлжанова Әлихан Бекейханов жазған Абайдың тұңғыш ғұмырнамасын, ақын өлеңдерін оқыды. Бұл кеш туралы аса көрнекті қоғам қайраткері М. Дулатов «Қазақ» газетінде (1914, № 67) жарияланған «Абай» атты бас мақаласында тебірене жазды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Такафул** (Араб: التكافل) — шариғатқа сәйкес, такафул операторымен іске асырылатын қаржы сақтандыру кооперативтік жүйесі. Бұл жүйені жиі исламдық сақтандыру жүйесі деп атайды, оның негізі исламдық *муамалат* (исламдық банкинг), шариғат заңдарына сәйкестігіне тексеріледі. Бұл концепт 622 жылдан бері қолданылып келеді. Үлестік ортақ жауапкершілік (*ақуила* жүйесі Мекке және Медине мұсылмандарының тәджірибесінде болған) бүгінгі күнгі ортақ сақтандыру жүйесінің негізін қалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ajmal Bhatty, President & Chief Executive Officer, Tokio Marine Middle East, Takaful Summit 2011.
2. ↑  *Omar Fisher and Dawood Y.Taylor* Prospects for Evolution of Takaful in the 21st Century: Origins of Takafu. *President and Fellows of Harvard College* (сәуір 2000).
**Арлат** , Арулат (монғ. арула, арулас, арулад; ару — арқа, арьергард) — Шыңғысхан империясындағы ақсүйек тайпалардың бірі. "моңғол ун ниуча тобчи ан" ("моңғолдардың асыл аңызы") жылнамасына қосымша берілген кестеге қарағанда, Қайдудың кенжесінен тараған тайпа. Арлаттан шыққан Бо орчин бала кезінде Шыңғысханның досы, кейін нөкері болса, осы тайпаның тағы бір өкілі Бо орчу моңғол әскерлерінің оң қанатын басқарып, аса ірі қолбасшы саналған. Бұл дәрежелер (монғ. бо орчин, бо орчу — "бүйрек басшы", яғни "әскердің тылын басқарушы") моңғолдардың әлеум. тайпалық құрылымында арлаттың ерекше жағдайда болғанын көрсетеді. Шежіре деректеріне қарағанда, 13 ғ-дың басында арлаттың бір бөлегі Алтайға ығысқан, яғни қазіргі Шығыс Қазақстан жерін қоныстанған. 14 ғ-дың ортасында Шыңғысхан балаларының бірі — Шағатайдың қол астындағы арлаттар Солт. Ауғанстанды мекендеген. Әбілғазының айтуына қарағанда, 15 ғ-дың өзінде-ақ түрікмендер арасында Шағатай-Куллар атты ру-тайпалық бөлік болған. Бұлар Темір әулеті заманында (15 ғ.) түрікмендер жерін паналаған Арлат тайпасынан шыққан қашқындардан құралған. Кейбір деректерде арлат моңғолстан тайпаларының ішіндегі бастысы деп те сипатталады. Сондай-ақ 15-16 ғ-дың құжаттарында көшпелі өзбектердің құрамына енген тайпа ретінде де аталады. Бұлар батысқа қоныс теуіп, түркі халықтары арасына ертеден-ақ сіңісіп кеткен арлаттар не арлат өкілдері басқарғандықтан, солай аталып кеткен сол арадағы жергілікті тайпалар болуы ықтимал. Әдеб.: Владимирцов Б.Я. Общественной строй монголов. Л. 1934; Козин С.А. Сокровенное сказание, М.-Л. 1941; Рашид ад-Дин, Сборник литописей. т. 1, М.-Л. 1952; Әбілғазы, Түрік шежіресі, А. 1992.
**Торғай облыстық қазақ съезі** , 1917 ж. 2 – 8 сәуір аралығында Орынбор қаласында өтті. Съезді алаш қозғалысының А.Байтұрсынов, С.Қадырбаев, О.Алмасов секілді қайраткерлері ұйымдастырды. Съезге 300-ден астам делегат қатысты. Олардың қатарында Торғай облысынан келген делегаттармен қатар Ақмола, Семей, Сырдария облыстарынан және Қшкі ордадан келген өкілдер де болды. Съезге қонақ ретінде Қазан мұсылман к-тінен Н.Халфин, Уфа мұсылман к-тінен Ә.Рахметдинов, татар тіліндегі "Вакит" ("Уақыт") газетінің редакторы Ф.Каримов қатысты. Съезді құттықтамақ болған бұрынғы Орынбор ген.-губернаторы Эверсман делегаттар тарапынан қарсылыққа ұшырап, съезден шығып кетті. Оның соңынан іле-шала М.Дулатовтың мәлімдемесі негізінде Орынбор қаласындағы орта оқу орнының дін сабағының мұғалімі Әбдірахман Мачиев пен Торғай облыстық басқармасының тілмашы Мұхамедияр Тұнғаншинге жандармерияның тыңшылары болды деген айып тағылып, олар съезге қатысушылар қатарынан аластатылды. Съездің күн тәртібіне патша өкіметі құлатылғаннан кейінгі жергілікті өкімет және басқару органдарын құру, жалпықазақ съезін шақыру, бүкілресейлік мұсылман съезіне өкілдер жіберу, уақытша үкіметке және ол жалғастырып отырған соғысқа көзқарас, мәдени, діни және шаруашылық істер сияқты мәселелер қойылды. Съезде мынадай шешімдер қабылданды: Уақытша үкіметке қолдау көрсету үшін жер-жерлерде азаматтық к-ттер құрылысын; бүкіл қазақ халқын біріктіру, оның мұқтаждықтарын анықтау үшін жалпықазақ съезі шақырылсын, бұл съезді шақыру бюросының құрамына Ә.Бөкейханов, Байтұрсынов, Дулатов, Қадырбаев, О.Есенқұлов, И.Әлімбеков, И.Тұрмұхамедов, К.Тұрымов енсін; Мәскеуде өткізілетін бүкілресейлік мұсылмандар съезіне Торғай облысының өкілдері ретінде О.Татиев, Қадырбаев, А.Досжанова, С.Ысқақов жіберілсін; Ресей мемлекеті демокр. парламенттік және орталықтанбаған республика болып құрылсын; Торғай облысы қазақтарының діни істері уақытша Орынбор мүфтилігіне қаратылсын; бастауыш білім алу жалпыға бірдей міндетті болсын; бұрын қоныс аудару қорына алынған қазақтар иелігіндегі жерлер кері қайтарылсын. Т. о. қ. с. Уақытша үкіметке қолдау көрсететіндігін танытып, ол жүргізіп отырған соғысқа көмек беретіндіктерін білдірді. Сонымен қатар 1916 жылғы тыл жұмысына қазақтардан адам алу барысында және халық көтерілісін басу кезінде патша өкіметінің заңсыз әрекеттері мен қатыгездігін тергейтін комиссия құру керектігін Уақытша үкіметтен талап етті.
Әдеб.: Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия, М. 1994; Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы, А. 1995; Нұрпейісов К. Алаш їәм Алашорда, А. 1995.

Дереккөздер
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Югай Герасим Андреевич** (28.7.1931 ж.т. Ресей, Владивосток қ.) – философия ғылымдарының докторы (1965), профессор (1968). 

ҚазМУ-дың философия-экономика факультетін (1954, қазіргі ҚазҰУ) және КСРО ҒА Философия институтының аспирантурасын (1957) бітірген. Қазақстан ҒА-ның Философия және құқық институтында (1958–69, қазіргі Философия және саясаттану институты) ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі, институт директорының орынбасары, Пущино қаласындағы КСРО ҒА Биология ғылыми-зерттеу орталығынданда топ жетекшісі (1969–71), Мәскеу қаласындағы Медицина стоматология институты (1971–81) мен Сырттай оқытатын кеңес саудасы институтында (1981–86) кафедра меңгерушісі, Бүкілодақтық ауыл шаруашылық ғылым академиясында (1986–93, қазіргі Ресей ауыл шаруашылық ғылым академиясы), Ресейдің Ұлттар ісі министрлігінде сектор меңгерушісі (1993–94) болып жұмыс істеді. 1995 жылдан Еуразия институтының ректоры және Ресей Табиғат ғылымдары академиясы ғылым орталығының директоры қызметін атқарады. 

«Проблема целостности. (Философский анализ)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Югайдың ғылым-зерттеу еңбектерінің негізгі бағыты – биология мен социологияның филосософиялық мәселелері. 120-дан астам ғылым жарияланымның, оның ішінде бірқатар монографиялар. Ресей Табиғат және Халықарының қоғам мен табиғат ғылымдар академияларының толық мүшесі болып сайланған.

### Шығармалары

* «Проблемы целостности. Философский анализ», 1962;
* «О категориях части и целого», 1963;
* «Философские проблемы теоретической биологии», 1976;
* «Антропосоциогенез: философские и психологические аспекты», 1982;
* «Общая теория жизни», 1985;
* «Капитал» К.Маркса и методология научного исследования», 1968;
* «Человек и медицина», 1982, екеуінің де телавт.;
* «Средний путь России. Конвергентное общество», 1998, т.б. авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
**Торғай қақпасы** – Торғай үстірті мен Сарыарқа, Торғай қолаты және Обаған – Құсмұрын, Торғай – Сарықопа аралығындағы табиғи аңғарлық бұғаз (өткел) немесе қақпа.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Сарыкөл ауданы аумағында орналасқан.

Жер бедері мен қалыптасуы
-------------------------

Торғай қолатының орталық бөлігінде солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Ені 15 – 20 км. Теңіз деңгейінен 100 м биіктікте. Батыс Сібір ойпатын Торғай ойпатымен байланыстырады. Оның бұғаз деп аталуының себебі мыңдаған жылдар бұрын бұл жерде ежелгі Арал-Каспий теңізі бассейні сол кезде Батыс Сібір ойпатының орнында болған теңіз бассейнімен байланысқан. Кейбір ғалымдардың пікірі бойынша Торғай қақпасы Торғай, Обаған өзендері бастауларының бір-бірімен Сарыөзен арқылы жалғасуына байланысты қалыптасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**ГЕРДЕР Иогани Готфрид** (1744-1803) - неміс ағартушы-философы, жазушы, әдебиет зерттеушісі. 1762-64 жылдары Кенигсбергте оқыды және Канттан дәріс алды. Канттың ақыл-парасатқа "сынын" жоққа шығара отырып, оған өзінің адамның таным қабілетінің "физиологиясын" және тілдесудің "ақыл-парасаттан" бұрын болғандығы турасындағы ілімін қарсы қойды. Гердер тәжірибелерді қорытындылай отырып, кеңістік пен уақыт туралы түсінікті тұжырымдады, таным формасы мен материяның бұлжымас бірлігін дәріптеді. Табиғаттағы дамудың заңдылықтарына сүйене отырып, тарихи прогресс туралы ("Адамзат тарихы философиясына көзқарас", 1784-91) және қоғамның гуманизмге қарай ойысуы туралы ілімді дамытты. Гердер түрлі халықтардың рухани мәдениетінің өзіндік ерекшеліктерін ерекше атап көрсетті. Ол өңдіріс (қолөнер) мен ғылымның қоғам дамуындағы атқаратын ролі туралы маңызды пікір айтты. Гердер және адамның субъективті мақсаты мен оның объективті тарихи нәтижесінің бір арнаға сыймайтындығы туралы Шеллинг пен Гегельдің болашақ ілімін алдын ала болжай білді.

*Дереккөздер*
-------------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік
**Торғай боксит аймағы** – Қостанай, Ақтөбе облыстары жерінде орналасқан алюминий кендері шоғырланған аймақ. 

Т. б. а-на Батыс Торғай, Шығыс Торғай, Орт. Торғай және Мұғалжар бокситті аудандары кіреді. Бұл кентасты аудандар жер қыртысының платформалық даму жағдайындағы мезозойлық үгілу қыртысы процестерімен байланыста қалыптасқан. Мұнда гиббсит бокситтері басым. Боксит иірімдерінің көбі эроз.-карстық шұңқырдың орта және шеткі бөліктерінде орналасқан. Кен сыйыстырушы карст шұңқырлары палеозой іргетасындағы терең жарылыстарда дамып, субмеридиандық бағытқа созылған. Батыс Торғай бокситті ауданы Торғай ойпаңының батыс ернеуіндегі Валерьян құрылымдық-фациялық белдемінде орналасып, бат-нда Ливанов, шығ-нда Апанов аймақтық жарылымдарымен шектескен. Боксит иірімдері карстық, беткейлік болып бөлінеді. Бокситті шөгінділер палеозой қабаттарына бойлаған шұңқырлы қалталы, құмыра пішінді карстық дисперсиялармен байланысты дамыған. Телімдер әктастар мен эффрузиялардың жапсарына таяу орналасқан. Аудан үш бокситті белдемге бөлінеді: Қызыл Октябрь, солт.-Ливанов, Тауынсор. Қоры жөнінен (жалпы қордың 70%-ы) Қызыл Октябрь кенді ауданының маңызы зор; мұндағы ірі кендер – Қызыл Октябрь, Белинский, Әйет, Темір, Жоғ. Тобыл. Орталық Торғай бокситті ауданы Қостанай облысындағы Торғай ойысының Қостанай белесінде орналасқан. Ол юралық көмірлі шөгінділер және бордың турон ярусының жанартаутекті шөгінділерімен толған Құсмұрын грабенінде шоғырланған. Аудан екі бокситті алаңға бөлінеді: баланстық қоры 15 млн. т болатын солтүстік алаң (Қосмұрын, Приозерное, Обаған бокситті тобы) және қоры 91 млн. т болатын оңтүстік алаң (Наурызым мен Көктал). Шығыс Торғай бокситті ауданы Арқалық, Солт. Жоғ. Ашут, Үштөбе, Ақтас, т.б. кен орындарынан тұрады. Олар фамен карбонатты ойыстары арқылы дамыған. Мұндағы бокситтің баланстық қоры 17,6 млн. т. Мұғалжар бокситті ауданына Ырғыз маңында орналасқан карстық, беткейлік типтерге жататын 40-тан астам кендер мен кентас белгілері кіреді. Боксит альб тау жыныстарымен байланысты (Талдыащысай, Қайыңды, Киров, Ақтоғай, Соркөл, т.б. кендер) қалыптасқан. Кен денелерінің бетіндегі бор-палеоген шөгінділерінің қалыңд. 15 – 80 м-ге жетеді. Al2O3-тің мөлш. 33 – 47%.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Торғай ойпатында жоспарлы геофизикалық іздестіру жұмыстарын жүргізу үшін ұйымдастырылған ғылыми-барлау мекемесі. 1948 жылы Одақтық орал геофизикалық тресі Қостанай қаласында ашқан. Экспедиция айналдырған 10-15 жылдық мерзімінде аса кең аймақта пайдалы қазбалардың Соколов, Қашар, Алешинск, Қоржынкөл (алғашқы ашқандар: В.П. Носиков, М.Ш. Вайс), Құсмұрын, Егінсай, Приозерный, Қызылтал (Қазақстанның еңбек сіңірген геологі Т.С. Тычкова), Белинский, Тауынсор, Әйет (мемлекеттік сыйлықтың иегерлері Н.Н. Кленчин, А.М. Ничупоренко) сияқты негізгі кен орындарын анықтады. ТГФЭ граниметриялық және аэромагниттік түсірулерді кең көлемде жүзеге асырды, Солтүстік Қазақстан аумағының елеулі бөлігінде 1:50000 – 1:2000000 масштабтағы геологиялық түсірімдердің геофизикалық негізін қалады. Тиімді пайдаланылған электрбарлау және сейсмикалық әдістер алтын, вольфрам, мұнай кен орындарының көздерін ашуға көп көмегін тигізді. ТГФЭ қызметкерлері арасында көркемөнерпаздар қозғалысы мен спорт жақсы жолға қойылды. Режиссер В.А. Вольфтің басшылығымен МГАТ халық театры пайда болды. Бұл жаңалық жыл сайын Солтүстік Қазақстан геологтарының қысқы және жазғы спартакиадаларын өткізу дәстүрін бастап берді. 1954 жылы ТГФЭ «Қазгеофизтресттің», 1966 жылы Солтүстік Қазақстан геологтар басқармасының құрамдарына енгізіліп, 1970 жылы Амангелді ГФЭ-на қосылды. 1974 жылы оларға Қостанай ПСЭ-сі қосылды да, 1944 жылы Қостанай ПСЭ-сі АҚ болып қайта құрылды. Қазіргі уақытта осы атауымен аталады.

Дереккөздер: Торғай елі. Энциклопедия. Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл
**Сегед** (маж. *Szeged*) — Мажарстанның оңтүстігіндегі қала. Халық саны 162 889 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша).

Қала атауының шығуының екі нұсқасы бар: біріншісі – көне мажар «szeg» сөзінен шыққан. Ол «бұрыш, бұрылыс» деген мағына береді. Тиса өзені арнасының бұрылысында орналасқандықтан осылай атаған. Екіншісі нұсқа бойынша – «sziget» сөзінен шыққан, ол «арал» деген мағына береді. 

Бұл жерлерді адамдар көне заманнан бері мекендейді. Клавдий Птоломейдің қалдырған мәліметі бойынша римдіктер қаланы – Партискум деп атаған. Ғұндардың басшысы Едігенің сарайы Сегед қаласына жақын жерде орналасқандығы жайында болжам бар. 

1879 жылы болған су тасқыны салдарынан қала қирап, 5 723 құрылыстың тек 265 ғана сақталып қалады. Қаланың қалпына келтіре жұмыстарын Франц-Иосиф император бастап, құрылыс жұмыстары бірнеше онжылдыққа созылады. 

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаланың көп бөлігі қиратылған болатын. Шамамен 6 мыңға жуық адам қаза тауып, қаланың біраз ғимараты бұзылды.

Дереккөздер
-----------
Шметтерлинг Hs 117 зымыраны
**Һеншель Hs 117 «Шметтерлинг» зымыраны** (нем. *Schmetterling*; *шметтерлинг* — көбелек) — Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияда жасалған жер-әуе зымыраны. Оның әуе-әуе түрі де болған.

Зымыранды басқарушы оны арнайы дүрбі арқылы бақылап, радио арқылы джойстик секілді басқару құралымен басқарып отырған.

Тарихы
------

1941 жылы профессор Һерберт Вагнер (ол бұрынырақ кемелерге қарсы қолданылатын "Һеншель Hs 293" зымыранын да жасап шығарған болатын) Шметтерлинг зымыранын ойлап шығарып, оны Рейх Әуе министрлігіне (RLM) тапсырды. Бірақ министрлік жобаны қабылдамады, себебі ұшаққа қарсы қолданылатын қару-жарақ түрлері жеткілікті болатын.

Алайда 1943 жылы Германияны жаппай бомбылау басталғанда Рейх Әуе министрлігі ойын өзгертіп, "Һеншель" фирмасы оны жақсартып, шығара бастауға тапсырыс қабылдады. 59 сынақ атуы болып, оның 34-і сәтсіз аяқталды.

1944 жылдың мамырында Hs 117 зымыранының сынақтары табысты аяқталды. Оны жаппай шығара бастау 1944 жылдың желтоқсанына белгіленіп, ұрыс жағдайында қолдана бастау 1945 жылдың наурызына белгіленді. 1945 жылғы қаңтарда зымыранның жаппай өндіріске арналған үлгісі дайын болды, бірақ ақпанның 6-сында СС-обергруппенфюрері Һанс Каммлер бүкіл жоспарды тоқтатып тастады.

Түрлері
-------

Зымыранның **Hs 117H** деген түрі Дорниер Do 217, Юнкерс Ju 188, or Юнкерс Ju 388 ұшақтарынан ұшырылуға лайықтап жасалған. Ол зымыранның өзін ұшырған ұшақтан 5 км жоғары ұшып жүрген әуе аппараттарын жоюға мүмкіндігі болған.

Техникалық сипаттамалары
------------------------

* Негізгі қолданылуы: жер-әуе зымыраны
* Жасап шығарушы: "Һеншель" фирмасы
* Қозғалтқыштары:
	+ үдеткіш қозғалтқыштары: 2 Шмиддинг 109-553 қатты отынды үдеткіш, жалпы итеру күші — 4 секундқа созылатын 17.1 kN (1750 kgf).
	+ басты қозғалтқыш: сұйық отынды BMW 109-558 зымыран қозғалтқышы, оның итеру күші — 33 секундқа созылатын 3.7 kN (375 kgf), содан соң 24 секундқа созылатын 588 N (60 kgf).
* Қолданған отыны: азот қышқылы, Тонка
* Ұзындығы: 4.2 m
* Диаметрі: 350 mm
* Қанаттарының жайылымы: 2 m
* Ұшырылу алдындағы салмағы: 420 kg (үдеткіштерді қоспағанда, үдеткіштерінің жалпы салмағы 170 kg)
* Жылдамдығы: 183 m/s [сынақтарда: бастапқы жылдамдығы — 304 m/s, кейін 270–210 m/s-қа дейін баяулайды]
* Жарылғыш жүгі: 100 немесе 250 kg жарылғыш зат (түрлі дерек көздерінде түрліше көрсетіледі)
* Ұшуұзақтығы: 32 км
* Биіктігі: 10.7 км
* Жарғыштары: Fox алыстан жарғышы
* Бағыттау жүйесі: MCLOS; көзбен бағыттау, радио арқылы бағыттау
* Бір данасының құны:
* Ұрыста қашан қолданыла бастады: ешқашан
* Қолданғандар: Германия. КСРО соғыстан кейін Hs-117 зымыранын Р-105 деген атпен әуеге қарсы қорғаныс жүйесін дамытуға қолданды.

Тағы қараңыз
------------

* Һеншель Hs 293
* Вассерфалль
* «Райнтохтер»
* Енциан
* Үшінші Рейхтың Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі басқарылмалы зымырандарының тізімі

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Осында Шметтерлинг зымырандарының ұшырылуының жазбасын көруге болады
**Құбайыс Қаратаев** (1903, Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Батбақкөл ауылы - 1943, Сталинград майданы) - ақын. 1928 - 31 жылдары Орынбор қаласындағы аймақтық милиция мектебінде оқыған. Аудандық милиция, есеп-санақ, финанс мекемелерінде қызмет еткен. Өлеңдері, жыр-толғаулары ел арасына кең тараған. 1938 жылы Қазақстан Жазушылар одағы жанынан ашылған халық ақындарының екі айлык курсында оқыған. Кейін аудандық мәдениет бөлімінде, концерт-эстрада бригадасында жұмыс істеген. Өлеңдері облыстық аудандық газеттерде жарияланған. Солтүстік-Батыс майданында шығып тұрған "Отан үшін" газетінде бірнеше өлеңдері жарық көрген. Отан соғысына қатысып, жауынгерлік медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Жүсіп сұлулығы** (лат. *СOLEUS КОЛЕУС*) – көпжылдық, шөптесін немесе жартылай бұтақты, қалақай тұқымдасына жататын өсімдік. Негізгі отаны - Азия, Ява аралдары. 150-ден астам түрі белгілі. Ол өзінің түрлі-түсті ала жапырақтарымен бағаланады. Бірақ бір түсті түрлері де кездеседі. 
Жапырағы жүрек пішіндес және жиегі ара тісті, беті тегіс емес. Соңғы уақытта жіңішке, жиегі жыртық жапырақты сұрыптарын өсіру үлкен сәнге айналды. Жаз, күз мезгілдерінде гүлдейді. Гүлдері айтарлықтай әдемі емес, шырақ секілді сабақ басында орналасады. Жүсіп сұлулығын гүлі үшін емес, әдемі жапырақтарына бола өсіреді. Бір жылдық түрлеріде бар. Бір жылдық түрлерін көгалдандыруда қолданады, күз кезінде алып тастап, көктемде қайтадан орнына жаңа өскіндерін егеді. Бөлмедегідей, аулада да топтасып тұрғанда, немесе жол жиегіне еккенде әсем көрінеді.

Жарығы:
-------

Жарықта жақсы өседі. Жарық жетіспеген жағдайда сабағы майысып, жапырақтары қанық түстерін жоғалтып, бозғылданып әрсіз болып кетеді.

Жылуы:
------

Жылы температураны ұнатады. Қыста бөлме температурасы 120С төмен болмау керек. Ыстық күндері, ауа ылғалдылығын молырақ жасау қажет.

Суғарылуы:
----------

Жаз айларында молынан, қыста өсу процесі баяулайтындықтан суды азырақ құяды.

Ылғалдылығы:
------------

Жапырақтарына су бүркіп тұрады

Қоректендірілуі:
----------------

Минералды немесе органикалық қорекпен тыңайтады. Жапырағының әдемілігін сақтау үшін, азоты көбірек тыңайтқыш қолданады. Сатып алынған тыңайтқыштың белгілі мөлшерін сумен араластырып (қорап сыртында нұсқауы тұрады) көктем – жаз мезгілдерінде екі аптада бір рет қоректендіріп тұрады.

Аурулары:
---------

Көбінесе өсімдік битімен ауырады. Оған қарсы инсектицидтер қолданады.

Көбейтілуі:
-----------

Қалемше арқылы көбейтеді. Сонымен қатар тұқымы арқылы да көбейтуге болады. Бірақ қалемшелеп көбейткенге қарағанда, біршама қиынырақ және тұқымынан өсіп шыққан жүсіптің сұлулығы, бастапқы түрінен өзгеше болып шығуы мүмкін.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
**Көпсайыс** – спорт жарыстарының бір түрі. Көпсайыста адамның жан-жақты шынығуына әсерін тигізетін спорттың бірнеше түрі біріктірілген. Ертеде дүние жүзілік олимпиадалық ойындардың программасында жүгіруді, ұзындыққа секіруді, диск, найза лақтыруды және күресті біріктіретін бессайыс болған. Қазіргі көпсайыс бір спорт түрін (коньки, шаңғы, гимнастика) біріктіретін біртекті, әр спорт түрлерін (жеңіл атлетикалық көпсайыс, ГТО комплексі) біріктіретін әртекті болып екіге бөлінеді. Мысалы, коньки көпсайысы ерлер үшін: бірінші күн 500, 1500 м, екінші күн 1000, 10 000 м, әйелдер үшін: бірінші күн 500, 1500 м, екінші күн 1000, 3000 м, спринтерлік көпсайыс ерлер мен әйелдер үшін 500 және 1000 м-ге екі күн қатарымен өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Абзал Ахатұлы Талтенов** (11 қаңтар 1972, Чкалово ауылы, Махамбет ауданы, Гурьев облысы, Қазақ КСР) — химия ғылымдарының докторы (2007), профессор (2010).

Өмірбаяны
---------

Талтенов Абзал Ахатұлы 1972 жылы 11 қаңтарда Атырау облысы, Махамбет ауданы, Чкалово ауылында (Бейбарыс) қызметкерлер отбасында дүниеге келді. Руы Есентемір бөлімі Әжімбет, Кіші жүз. 

1979 жылы Индер ауданы, Елтай ауылындағы В. И. Ленин атындағы орта мектепке оқуға түсіп, 1989 жылы М. Әуезов атындағы орта мектепті күміс медальмен бітірді.

1989 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің химия факультетіне оқуға түсіп, оны 1994 жылы үздік бітірді. Сол жылы Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ жанындағы аспирантураға түсті.

1998-2001 жылдары Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі Білім комитетінің республикалық «Дарын» ғылыми-практикалық орталығының бас маман, кейіннен директордың орынбасары болып еңбек етті.

2001-2008 жылдары С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінде қызметкерлер мен істер басқармасының бастығы, Әкімшілік департаментінің директоры, ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры, бірінші проректоры қызметтерін атқарды.

2008-2011 жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында бірінші проректор-оқу ісі жөніндегі проректор болды.

2011-2016 жылдары Л.Н.Гумилев атындағы Евразия ұлттық университетінің аппарат жетекшісі, оқу ісі жөніндегі проректор, ғылыми-зерттеу жұмыстары бойынша проректор қызметін атқарды.

2016-2019 жылдары Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің ректоры болды.

2019 жылғы 6 қыркүйектен бастап "ЭФКО Алматы" ЖШС директоры.

Еңбектері
---------

1997 жылы кандидаттық диссертациясын, ал 2007 жылы химия ғылымдары саласында докторлық диссертациясын қорғады. 2010 жылы профессор ғылыми атағын алды.

80-нен астам ғылыми-әдістемелік жарияланымдардың, соның ішінде 3 монографияның, 7 авторлық куәліктің авторы.
Қазақстан Республикасының Ұлттық Жаратылыстану ғылымдары Академиясының академигі, Халықаралық педагогикалық білім Академиясының мүше-корреспонденті, Қазақстан Республикасы Педагогика ғылымдары академиясының академигі. Химия және экология саласынан бірқатар ғылыми журналдардың редакциялық алқасының мүшесі.

Марапаттары
-----------

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Алғыс хаты» (2004), «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері» белгісімен (2005), «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісімен (2009), С.Торайғыров атындағы алтын медальмен (2010), "ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл" медалімен (2011), "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" медалімен (2015) және Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтуге байланысты іс-шараларды ұйымдастыруға қосқан үлесі үшін Қазақстан Республикасының Алғыс хатымен (2015) марапатталды.

Сілтемелер
----------

* ТАЛТЕНОВ АБЗАЛ АХАТҰЛЫ
**Электр өткізгіштік** – уақыт бойынша өзгермейтін электр өрісі әсерінен заттың тұрақты электр тогын өткізу қабілеті. Заттың Э. ө-і оларда қозғалғыш электр зарядтары – ток тасушылардың болуына байланысты. Ток тасушылардың тегіне қарай Э. ө.: электрондық өткізгіштік (мыс. металдар мен шала өткізгіштерде), иондық өткізгіштік (мыс. электролиттерде) және аралас (электронды-иондық) өткізгіштік (мыс. плазмада) болып ажыратылады. Ал меншікті электрөткізгіштігіне () байланысты барлық денелер: өткізгіштер (106 сименс/м), шалаөткізгіштер (10–8 сименс/м) 106 сименс/м және диэлектриктер (10–8) болып үш топқа бөлінеді. 2) Электр кедергісіне кері шама. Ол бірліктердің халықаралық жүйесінде (СИ) сименспен өрнектеледі.

Дереккөздер
-----------
**Қыңыр**. Көбіне мінезге байланысты қолданылатын қарыспа, қисық, қиқар, қыршаңқы сөздерінің орнына қолданылады. «Нағашысы Тұяқпай қарадан шыққан қыңыр еді, көрдің бе жиенінің қалай қарай тартқанын» (I. Есенберлин, Қаһар.).
Сөздің алғашқы мағынасына төркін боларлық тұлғаны ескі шағатай тілінен ұшыратамыз. В. Радловтың сөздігінде «кіңір» жабайы есек мағынасында көрінеді. Қырғыз тілінде де «қыңыр» сөзі қазақ тіліндегідей «қиқар, қырсық» мағыналарын меншіктенеді.
Жабайы есек былай тұрсын, қолдағы есектің де қырсықтығы өзіне жүк болғандай. Мінезі өте қырсық, қарыспа адамды жабайы есекке теңеуден «қыңыр» сөзі қалыптасқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Көпталшықтылар** — өкілдерінің 4-6, одан да көп талшықтары, кейде толқын тәрізді жарғақ мембранасы және бүкіл денесін бойлап өтетін тығыз тірек таяқша - аксостильдері болады. Ядроның қасында ірілі - ұсақ түйіршіктерден құралған парабазальды денешіктер орналасқан. Көпталшықтылардың бәрі де паразиттік тіршілік етуге бейімделген. Адамда трихомонас (Trichomonas) және лямблия (Lamblia) туысының өкілдері кездеседі.

Trichomonas chominis адамның тоқ ішегінде, Tr. vaginalis жыныс жолдарында тіршілік ететін сопақша келген кішкене 5-15 мкм-ді талшықтылар. Денесінің алдыңғы жағында төрт талшығы болады, олардың үшеуі бос күйінде алға қарап шығып тұрады, ал төртінші талшығы артқа қарай бағытталып толқын тәрізді жарғақтың шетіне бекініп, толқынды (ундуляция) мембранасын түзейді. Тг. hominis адамға зақым келтірмейді, ал Tr. vaqinalis адамда болатын трихономонас ауруын қоздырушы. Жыныс мүшелерін зақымдайды.

Lamblia intestinalis адамның ащы, он екі елі ішегінде және өт жолдарында тіршілік етеді. Денесі екі жақты симметриялы, екі ядросы, 8 талшығы және парабазальды түйіршіктері болады. Денесінің қақ ортасынан аксостильге ұқсас фибриллярлы екі жұқа тірек таяқшасы өтеді. Ішек эпителиіне жабысатын сорғышы болады. Лямблия ішек ауруын туғызады, кейбір жағдайларда өт жолына, бауырға өтеді. Ауру циста арқылы жұғады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Дәуітбаева К. Ә.Омыртқасыздар зоологиясы. Оқулық. - Алматы: 2004. ISBN 9965-749-11-6
**Электр торы немесе найзағайдың соғуы**, Тұрмыстық электр приборларын олақ пайдалану немесе аңдаусыз ұстағанда адам ток зақымдауы мүмкін. 

  

Электр тогының соғуынан алған зақымдану жеңіл болған жағдайда сым тиген жер қызарыс ауырады (күйелі), зақымданған адамның өңі қуарып, бойын үрей билейді. Ауыр зақымданған жағдайда күйік ұлғайып, тоқ ұрған жердегі дененің ткані қарайғаны байқалады,адам талықсып, сіңірі тартылады, тыныс алуы мен жүрек соғуы тоқтал қалуы мүмкін. Зақымданудың ауырлығы, негізінен, токтың күшіне және оның ұру ұзақтығына байланысты. Токтың кедергісі тез етуі (бұған себеп: қолдың су болуы, аяқ киімнің дымқыл, жердің сыз болуы) электр тогы зақымын күшейте түседі, мұндай жағдайда тіпті кернеуі 36 В «қауіпсіз» ауыспалы токтың соғуынан-ақ өліп кетуге болады.   

Алғашқы көмек көрееткенде ең алдымен электр тогының әсерін тоқтату керек. Бұл қажет, өйткені электр сымы тартқанда зақымдалушы адамның көбінесе босанып шығуға дәрмені жетпейді. Көмек көрсетуші адам өз басының қауіпсіз болу ережесін де сақтауы керек. Ток келіп тұрған көзді тоқгату үшін ажыратқыш-қосқыш тетікті, тығындарды, рубильникті ажыратыл, көмек көрсетуші адам қолын (резина қолғап киіп немесе құрғақ жүн матамен ұстайды) және аяғын (резина етік киеді) ток ұрмайтындай еткеинен кейін ғана зақымданушы адамды токтан тартып ажыратуы не болмаса зақымданушы адамды басқа да тәсілдермен ток көзінен ажыратуы керек (мысалы, кез келген құрғақ ағаш затпен ток сымын басқа бір жаққа бұру). 
Жүрегі тоқтал, тынысы бітіп кетпеген болса, оған толық тыныштық керек (денені сұлатып жатқызады), жылы сусын ішкізіп, мүсәтір спиртін иіскетеді; терісі күйгенде — борлы вазелин жағыл немесе сутегінің асқын тотығымен сүртіп, стерильді бинтпен таңыл тастайды. Егер тынысы тоқтап, жүрегі соқпай қалған жағдайда (клиникалық өлім) көрсетілетін алғашқы көмек — дәрігер келгенге дейін реанимация шараларын жасау (жүрекке массаж жасау, «ауызбен ауызға дем үрлеу» арқылы қолдан тыныс алдыру; Алғашқы көмек деген мақаланы қараңьіз). Сонымен бірге шұғыл дәрігерлік көмек көрсету және ауруханаға жеткізу үшін жедел жәрдем дәрігерін шақыру қажет. 

Егер электр тогынан зақым алғаннан кейін 30—40 минут өткен соң да ұйқы басып, басы айнала берсе, жүрегі қағып, тер басса, тынысты тарылып, денесі тітіркенсе, онда алған зақымы жеңіл сияқты болып көрінгеніне қарамастан, дәрігерлік бақылауға алып, көмек көрсету міндет. 
Электр тогынан зақымданудың бір түрі жай отынан — күн күркіреген кездегі атмосфералық электр разрядынан зақымдану болып табылады. 

Электр тогы ұрған) адамды тоқ «шықсын» деп жерге кему керек деген ел арасындағы соқыр сенім — зиянды адасушылық, өйткені жерге көмілген ағза тез салқындайды, кеудеге салмақ түсіп сығылады, тынысы тарылады, жүрегі қысылады, пайдалы алғашқы көмек көрсетілуге тиісті уақыт өтіп кетеді.
Жай оты түскен (немесе электр тоғы ұрған) адамды ток «шықсын» деп жерге көму керек деген ел арасындағы соқыр сенім — зиянды адасушылық, өйткені жерге көмілген ағза тез салқындайды, кеудеге салмақ түсіп сығылады, тынысы тарылады, жүрегі қысылады, пайдалы алғашқы көмек көрсетілуге тиісті уақыт өтіп кетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Шаңырақ" үй-тұрмыс энциклопедиясы, Алматы, 1990
**Ғұмар Ахметчин** (8.9.1941) - журналист.. ҚазМУ-ді бітірген (1968). 1966 жылы облыстық "Қостанай таңы" ("Коммунизм таңы") газетінде мәдениет және тұрмыс, хат бөлімдерінің меңгерушісі, 1984 жылы редактордың орынбасары және бас редакторы болды.

```
1992 жылы облыстық әкімінің баспасөз хатшысы қызметіне тағайындалады. Бұл қызметті 2000 жылы наурыз айына дейін атқарды. 1998-99 жылдары "Қостанай таңы" облыстық газетінің бас редакторы болды, қазір облыстық әкімі аппаратының бас маманы, әрі 2002 жылдан бері Қазақстан Жазушылар одағы Қостанай облыстық филиалының директоры қызметін қоса атқарып жүр. Республикалық "Ара" журналының Қостанай облыстық бойынша штаттан тыс тілшісі. 
```

"Жалын" баспасынан "Қолды болған қораз", "Көзілдіріктің кесірі", "Көзі сынық тебен", "Елорда" баспасынан "Ұмытшақтық зобалаңы" сатиралық жинақтары жарық көрді. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен, бірнеше медальмен, Оның ішінде "Астана" және "Тәуелсіздікке - 10 жыл" медальдармен марапатталған. ҚР-ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Садықов Абид** (15.11.1913 ж.т. Ташкент - 21.07.1987, Ташкент) - совет химик-органигі. Химия Ғылымдарының докторы (1946), профессор (1947). Өзбекстан, КСРО ғылым академиясының (1947), КСРО ғылым академиясының академигі (1972, корр. Мүшесі 1966). КСРО-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері(1960) Социалистік Еңбек Ері (1973). 1946 жылдан КПСС мүшесі.

Өмірі
-----

1937 ж. Орта Азия мемлекеттік университетін бітіріп, Ташкент тоқыма институтында (1937-39), Өзбек университетінде (1939-41) сабақ берді. 1941 жылдан Орта Азия (Ташкент) ун-де доцент, кафедра меңгерушісі (1956), ректоры(1958-66), сонымен қатар Өзбекстан КСРО ғылым академиясының Химия инстиутында директор (1946-50). 1966 жылдан Өзбекстан КСРО ғылым академиясының президенті. Садықовтың басқаруымен Орта Азияда өсетін өсімдіктерден 100- ден астам алкалоидтар және қоза жапырағы тұқымы, тамырынан, қозапаядан түрлі көмірсутектер, спирттер, А, С, Р витаминдері алынды.

Еңбегі
------

Ол лимон, алма қышқылдарын алудың оңай әдістерін ашып, оны өндіріске енгізді. Оның 450- ге жуық ғылыми еңбектері және монографиялары бар. КПСС 24-24 сьезіндерінің делегаты. 6-9 сайл. Өзбекстан КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты.

Сыйлықтары
----------

4 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту, Октябрь Революциясы, « Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдарымен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том, 610-611 бет
**Электр тізбегі** – электр тогын өткізетін құрылғылардың жиынтығы. Электр тізбегіндегі электромагнитті процестер ЭІК-і, электр тогының күші мен кернеуі арқылы сипатталады. Полюстеріне потенциалдар айырмасы түсірілген қандай да бір екі қысқышты бір-бірімен қосатын (жалғастыратын) сым осы тізбектің қарапайым түріне жатады.

Бөліктері
---------

Атқаратын міндетіне қарай электр тізбектерін: 

* Энергия не сигнал көзі бар бөлікке;

* Қабылдағышы бар бөлікке;

* Басқа бөліктерді өзара қосатын бөлікке ажыратуға болады.

Өткізгіштердің жалғануы
-----------------------

Электр тізбегіндегі өткізгіштер өзара тізбектей, параллель не аралас жалғануы мүмкін. Мұндағы екі негізгі жалғау түрлері – параллель және тізбектей жалғау.

Параллель жалғау – бірінші өткізгіштің басы мен екінші өткізгіштің басы және бірінші өткізгіштің аяғы мен екінші өткізгіштің аяғы бірге жалғанатын жалғау түрі. Параллель жалғаудың нәтижесінде өткізгіштердің арасында екі түйін пайда болады.

Тізбектей жалғау – бірінші өткізгіштің басы мен екінші өткізгіштің аяғы, екінші өткізгіштің басы мен үшінші өткізгіштің аяғы жалғанып, кейін тізбек тұйықталғанша жалғаса беретін жалғау түрі. Тізбектей жалғаудың нәтижесінде бірнеше түйін пайда болады.

Ал "Аралас жалғау" деген ұғымды біз параллель мен тізбектей жалғаулардың бір электр тізбегінде бірге кездесетін жағдайларында қолданамыз.

Қолданылуы
----------

"Электр тізбегі" ұғымы радиотехника, электртехника, бионикада және т.б. салаларда кеңінен қолданылады.
**Электрлендіру** – Кеңес өкіметі жылдарында айналымға енгізілген термин, Владимир Ильич Ленин жүргізген жаңа экономикалық саясаттың басым бағыттарының бірі. Жаңа заман талаптарына сай электр энергетикасы елдің бүкіл экономикасын: өнеркәсіпті, а. ш-н, көлікті, тұрғын үй-коммуналдық кешенді тех. жағынан қайта жарақтандыруды алдын ала айқындады. Лениннің пікірінше, бүкіл елді Э. күйзелген, артта қалған елді бай индустриялық державаға айналдырудың бірден-бір дұрыс, неғұрлым үнемді және қысқа жолы болды. Бұл саладағы ғыл. жұмыстар 1918 ж. басталды. 1920 ж. Ресейді Э-дің алғашқы жоспары әзірленді. Жоспарды әзірлеу жөніндегі жауапкершілік Ресейді Э. жөніндегі мемл. комиссияға (ГОЭЛРО) жүктелді. ГОЭЛРО жоспарына сәйкес ең алдымен қолданыстағы электр стансалары қалпына келтірілді. ГОЭЛРО жоспарында жаңа электр стансаларын салу да қамтылды, олардың алғашқылары: Волхов, Шатура, Кашира электр стансалары. КСРО халық ш-н дамытудың 1928/29 – 1932/33 жылдарға арналған алғашқы бесжылдық жоспарларына енгізілді.
Электр тогының ең қарапайым генераторы

Электротехника
--------------

Бүкіл электртехниканы ең қарапайым түрде үш нәрсе деп қарастыруға болады: электр энергниясының көздері, энергия беру желілері-сымдар.Сымның қимасының ауданы, өткізгіштің және бар болса оқшаулағыштың материалы маңызды болады.Жалпы алғанда, электр энергиясының көздері электргенератор және аккумуляторлы батарея.Аккумуляторда химиялық энергия электр энергиясына түрленеді.Электргенератор механикалық энергияны электрлікке түрлендіреді.
Электргенераторлар өнеркәсіптік энергетиканың негізін құрайды.Генераторлар гидроэлектр станцияларында (ГЭС), жылу және атом электр станцияларында (ЖЭС және АЭС) орнатылған. ГЭС-те генераторлар су ағысының әсерімен қоғалады.Мұндай станцияларды өзендерге салады. ЖЭС-те генераторды айналдыруға жанған отыннан, мысалы көмірден алынған жылу энергиясы пайдаланылады.АЭС-те атом энергиясы «жұмыс істейді». Электргенератордың негізгі бөлшектеріне ротор мен статор жатады. Ротор сыртқы заттың- ГЭС-тегі судың күшімен айналады.Ротор айналған кезде статорда электр тогы пайда болады. 

Статор

Электрқозғалтқыш
----------------

Электрқозғалтқыш- бұл да электргенератор, тек ол керісінше жұмыс істейді.Егер электрқозғалтқыштың статорының сымдарымен ток жүрсе, ротор айналады. Әдетте ротор статордың ішінде орналасады. Электргенераторлар айнымалы токты ғана өндіреді, электрқозғалтқыш айнымалы токпен де, тұрақты токпен де жұмыс істей алады.Айнымалы токты тұрақтыға түрлендіру үшін түзеткіштер қолданылады.Тұрақты токпен жұмыс істейтін әлемдегі бірінші электрқозғалтқышты 1834 жылы орыс ғалымы Б.С.Якоби жасаған. Айнымалы токтың электрқозғалтқышы одан екі жыл бұрын пайда болған, оны америкалық физик Дж.Генри ойлап тапты.Іс жүзінде қолдануға жарамды электргенераторлар 1830-шы жылдары пайда болды.

Электрогенератор
----------------

Электргенераторлар- кез-келген электр станциясының негізі. ХІХ ғасырда электр станцияларын электр энергиясын пайдаланатын орындарға- зауыт пен фабрикаларға мүмкіндігінше жақындатып салған. Электр энергиясын қашық жерлерге беру техникасы жетілгеннен кейін электр станцияларын зауыттарға «байлап» қоймауға жол ашылды.Мұндай электр станцияларын біраз уақыт бойы орталық деп атады.

Волховсктағы ГЭС Әлемдегі бірінші орталық электр станциясын 1881 жылы Нью-Йоркте Т.А.Эдисон салған, ол жылу электр станциясы болатын. Ең бірінші ГЭС-ті 1880 жылы Ұлыбританияда салды. Әлемдегі бірінші атом электр станциясы 1954 жылы Калугна облысындағы Обнинск қаласында іске қосты.Бұл АЭС 2002 жылға дейін жұмыс істеді.

Қызықты деректер
----------------

Қозғалатын ротордың ішінде қозғалмайтын статоры бар әдеттен тыс электр моторлары да болады. Мұндай қозғалтқыштың үлгісі- өте дәл навигациялық жүйелерде пайдаланылатын электрлік гироскоп.

Дерек көздер
------------

* Техника, Балалар энциклопедиясы РОСМЭН,Мәскеу 2012
**Электрлік Импульс** – электр кернеуінің не ток күшінің қысқа мерзімді өзгерісі. Э. и. жоғары кернеу импульсы, шамасы үлкен ток импульсы, радиоимпульс болып ажыратылады. Жоғары кернеу импульсы (пішіні апериодты) әдетте найзағай және конденсатор разряды кезінде пайда болады. Шамасы үлкен ток импульсының секірмесі өзінің пішіні жағынан жоғары кернеу импульсына ұқсас болып келеді. Мұндай импульстар телевизияда, есептеу техникасында,радиолокацияда, автоматикада, т.б. қолданылады. Радиоимпульс деп амплитудасы мен ұзақтығы үзілісті жоғары жиілікті не аса жоғары жиілікті электр тогының не кернеудің тербелісін айтады. Радиоимпульстар негізінен радиотехника мен байланыс техникасында қолданылады.
**«Қарағандыэнерго»**, Қарағанды энергетика жүйесі барлық өнеркәсіп орындарын, халықтың тұрмыс кажеттерін, әлеуметтік-мәдени және тұрмыстық қызмет мекемелерін энергетикалық және жылу қуатымен камгамасыз ететін энергия көздерінің және оны беру мен бөлу қондырғыларының жиынтық торабы. 

  

Энергетика жүйесі Қарағанды Орт. электр ст. пайдалануға берілгеннен бері жұмыс істейді (1931). 1941 ж. Шторов Мемлекеттік аймақтық электр стансасының (Луганск облысы, Укр. КСР) бөлшектеліп алылған турбогенераторлары мен бу қазандары Қарағандыга тасып өкелінді, бұлар соЛ кезде салынып жатқан 1-Қарағанды Мемлекеттік аймақтық стансасының қарамағына берілді. Алылған жабдық құрастырылганнан кейін қуаты 25 мың кВт. 1-Қарағанды Мемлекеттік аймақтық электр стансасы 1942 ж. қазаша салынып болды. Қарағанды орт. электр стансасы 1-Мемлекеттік аймақтык электр стансасы және осы мандағы электр желілері негізінде 1943 ж. Қарағанды энергетикалық комбинаты құрылды. 1945 ж. энергет. комбинат *«Қарағандыэнерго»* аймақтык энергет. басқармасы болып қайта құрылды. Ақмола, Павлодар, Екібастұз, Қостанай және Алтай энергет. жүйелерімен бірге *«Қарағандыэнерго»* Солтүстік Қазақстан біріккен энергет. жүйесіне енді. Оған кіретін электр стансаларының орнатылғанқуаты 1,6 мың кВт. Кернеуі 220-500 кВ электр беретін желілердің жалпы ұзындығы 3,5 мың км шамасында, ап барлық кернеулі электр желілерінің жалпы ұзындығы 33 мың км-ден астам. 1-Қарағанды Мемлекеттік аймақтық электр стансасын кеңейту (1942-56), Балқаш ЖЭО-н (1937-64), Жезқазған ЖЭО-н (1952-70, Балқаш электр жұйелері кәсіпорнын ұлғайту және жоғары в-тты Жезқазған электр жүйелері кәсіпорнын құру, энергетика жүйесін онан өрі дамытуға жәрдемдесті. Электр энергиясына деген кажеттің өсуіне байланысты 2-Қарағанды Мемлекеттік аймақтық электр стансасы (1962-68). 1-Қарағанды ЖЭО (1960-69) мен 3-Қарағанды ЖЭО (1977-1980), Қаражал ЖЭО (1960-63), Тентек ЖЭО (1964-65) салынды, сондай-ақ ЖЭО-ПВС (1960-72), 2 ЖЭО (1973-82) пайдалануға берілді. «Орталық Қазэнергожөндеу» өндірістік жөндеу кәсіпорындары, *«Қарағандыэнерго жөндеу»* арнаулы кәсіпорны, Қарағанды электр жүйелері кәсіпорындары (жоғары в-тті, солтүстік бөлу жүйелері), *«Қарағанды жылу»* ЖШС, кәсіпорындары мен энергетикалық бақылау мекемелері, энергетика кәсіпорындарын жөндеу, жағу және электр энергиясын тарату ісімен және т. б. айналысады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*