**Кюньо арбасы** (фр.  *feu* ( *fardier) de Cugnot*) — 1769 жылы Францияда әскери инженер Никола Джозеф Кюньо жасалған автомобиль мен паровоздың прототипі (фр.  Николас-Джозеф Кугнот ).

Тарихы
------

1769 жылы француз өнертапқышы Кюньо бірінші прототипі бу қозғалтқышты машинаны сынақтан «шағын Кюньо арбасын» (бірінші өткен сынама Парижде мұражайында ұшырайтыны белгілі) және 1770 жылы - «Үлкен Кюньо арбасы» өнертапқыштың өзі оны «Отты арба» деп атады - бұл артиллериялық қару-жасақ тасуға арналған. 

Екінші нұсқа 1770 жылдың аяғында жасалынды және сыналды, бірақ сол жылдың желтоқсанында өнертапқыш пен тапсырыс беруші оппозицияны қолдаушы ретінде жер аударылды. Бұл дамытпалар ауыр әскери жүктерге (қару) арналған көлік және яғни алғашқы бу машинаны ретінде көрсетіледі. 

 Никола Джозеф Кюньо өзінің *fardier à vapeur* (бу арбасы), бу артиллериялық тартқышын тәжирибеде көрсетуде.
Кюньо арбасы тек машинаның ғана емес, сонымен қатар паровоздың да негізін қалаушы болып саналады, себебі оны бу басқарған. Кюньо бу арбасы (fardier à vapeur de Cugnot) жалғыз алдыңғы доңғалаққа жетекші болды. Алайда, оның басқарылуы маңызды болмады, бұл әлемдегі алғашқы автомобиль апатына себеп болды: сынау кезінде өнертапқыш басқаруды жоғалтты және 18 ғасыр технологиясының кереметі Арсеналдың қабырғасын қиратты. Рас, кейбір авторлар апат фактісіне күмән келтіреді. 1794 жылы Кюньо арбасы Париж өнер және қолөнер мұражайына апарылды, онда ол әлі де жақсы жағдайда.

Жоба тарихы
-----------

1764 Кюньо Францияның соғыс министрі Маркиз де Чойзельден артиллерия қажеттіліктері үшін бу арбасын жасау туралы ресми бұйрық алды. 1769 жылдың қазан айында Кюньо Парижде өзінің көлігін бірінші рет көрсетті. Бұл машинаның бу қазандығында от жинағы болған жоқ және ондағы суды жылыту үшін қазандықтың астына от қойылды. Бу қысымы тиісті деңгейге көтерілгеннен кейін, көлік жолға шықты. Қазандықтың бу қысымы 12 минут жұмыс істеу үшін жеткілікті болды. Содан кейін бу қазанды қайтадан сумен толтырып, астына от жағылды. Кемшіліктерге қарамастан, қозғалтқыш Соғыс министріне өте қызығушылық танытты және ол Кюньоға үлкенірек және қуатты машинаға тапсырыс берді. 

1770 жылы 22 сәуірде келесі сынақ машинасы енгізілді. Бұл машинаның бу қазандығының өз оттығы бар. Алдымен құрылғыны көрсету сәтті өтті, бірақ бір сәтте басқару жүйесі кептеліп қалды, нәтижесінде құрылғы қабырғаға соғысты. 1771 жылдың шілдесінде автомобиль жөнделді, бірақ ол кезде Кюньоға қамқоршы болған министр сотта масқара болып, Кюньо жұмысы тоқтатылды. Кюньо осылайша қажетті қаржылық қолдаудан айырылды.

Сипаттамалары
-------------

 Кюньо бу арбасының диаграммасы 
 Отыны - ағаш отын 
 Кюньо арбалары қозғалтқышы 
* Жалпы ұзындығы: 7,25 м
* Жалпы ені: 2,19 м (басқа көздерде 2,3 м)
* Доңғалақ базасы: 3,08 м
* Алдыңғы қозғалтқышы бар алдыңғы қозғалтқышты автомобиль
* Доңғалақтың диаметрі 1,23 м (басқа деректерге сәйкес 1,28 м), доңғалақтың ені - 0,19 м. Доңғалақ темірден жасалған құрсаумен ағаштан жасалған.
* Артқы дөңгелектердің диаметрі: алдыңғы доңғалаққа қарағанда үлкенірек диаметрі.
* Артқы дөңгелектер арасындағы қашықтық: 1.75 м
* Қозғалтқыш - екі цилиндрлі, бу,
* Цилиндр диаметрі - 325 мм,
* Поршеньді соққы - 378 мм,
* қабырға қалыңдығы 9 мм,
* Қазандықтың диаметрі: 1,5 м (басқа деректерге сәйкес 1,34 м)
* Қазандықтың биіктігі: 0,98 м
* Пештің диаметрі: 1 м
* Пештің құятын құдықтың биіктігі: 0,30 м
* Отын - бұл отын,
* Салмағы - 2,8 тонна
* Жүктеме - 5 т
* Жылдамдығы - 3-4 км / сағ.
* Максималды айналу бұрышы: солға және оңға 15 градус

### Кюньо арбасының дизайны

 Көлік құралының артқы жағы зеңбіректің бөшкесін орналастыруға арналған, ол раманың түбіне бекітілген.
Арбада үш доңғалаққа үлкен емен қаңқасы болды. Дөңгелектер серіппесіз болды. Алдыңғы доңғалақ бағыттаушы болды. Алдыңғы дөңгелектің үстіне бу қазандығы орнатылды. 

Автокөліктің берілуі өте ерекше түрде өтті. Қазаннан шыққан бу поршеньдері бар екі цилиндрге жіберілді. Поршеньдер кезек-кезек жұмыс істеді, біреуі көтерілді, екіншісі құлады. Цилиндрлердегі поршеньдердің трансляциялық қозғалысы механизмнің көмегімен алдыңғы жетек доңғалағының айналмалы қозғалысына айналды. Поршеньдер бір-біріне рокер қолымен қосылған, соның арқасында қарама-қарсы бағытта тұтқалардың қозғалысы қамтамасыз етілген. Машинада иінді механизм жоқ. Алдыңғы доңғалақ ілікті механизмімен жабдықталған және екі итергіш тұтқалармен бұралған, олардың әрқайсысы алдыңғы дөңгелектің екі жағына бекітілген дөңгелектердегі кесулерді кезек-кезек қысып тұрған. Әр басу дөңгелекті толық айналымның төрттен біріне айналдырды. Арба алға және артқа қарай жүре алады, бұл механизмдегі ілмектің қандай күйде екендігіне байланысты. Алдыңғы доңғалақты машина идеясы автомобиль идеясымен бірге пайда болды және қисынды болды, өйткені ат арбаның алдына ілінген. Кюньо арбасында жалғыз алдыңғы доңғалақ бар, ал қозғалтқыш және беріліс алдыңғы доңғалақтың шанышқысы ретінде қызмет ететін темір ұстам түрінде болды. Қуат блогының мұндай орналасуы жетек доңғалағына жақсы жүктеме әкелді, бұл «бу арбасының» негізгі функциясын - артиллериялық тракторды (дәлірек айтқанда зеңбірек жүктерін тасымалдауға арналған бу арба) орындау үшін қажетті жоғары тарту күшіне қол жеткізу тұрғысынан тиімді болды. Көлік құралының артқы жағы зеңбіректің бөшкесін орналастыруға арналған, ол раманың түбіне бекітілген.

Жобаны бағалау
--------------

Бұл уақыт ішінде жоба революциялық болды. Өнертапқыш үшін проблема 18 ғасырдың технологиясының жалпы дамымауы болды. Барлық құрылымдық элементтер нөлден жасалынған. Бу қозғалтқышы Ньюкомен бу атмосфералық қозғалтқышының модификацияланған нұсқасы болды, ол бұрын көлік құралдарын басқаруда қолданылмаған. Трансмиссия бірегей қозғалыс болды, мүмкін оны сағат техникасынан алған. Суспензия арбаның қарапайым нұсқасы болды. Жұмыс тежегіш жүйесі мүлдем жоқ. Осындай ауыр көлік құралын басқару жүйесі қарапайым болды және жүргізуші керемет күш пен төзімділікке ие болды. Негізгі проблема алдыңғы қозғалтқышты құрастырудың максималдылығы болды. Бу қондырғыларының жұмысын автоматтандырмастан, қозғалтқыштың істен шығуын қамтамасыз етудің жалғыз мүмкіндігі - экипаж құрамына жүргізуші мен стокерді қосу болады, ол бу арбаның көмегімен өздігінен жүретін құралдарға қозғалтқыш бөлігінің басқару бөлімімен интеграциялануына байланысты болды. Жалпы алғанда, автомобиль трактор ретінде нақты жол жағдайында жұмыс істеуге жарамсыз және тәжірибелік үлгі болды.

Көшірмелері
-----------

Әлемдегі бірнеше - Франция, Италия, АҚШ мұражайларында сіз Кюньо арбасының көшірмелерін көре аласыз. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  Кюньо арбасының үлгісі - туған Кюньо Вуа-Ваконе ауылының қалалық залында орналасқан 1: 2.  | Тампа-Бей автомобиль мұражайында Кюньо арбасының үлгісі (ағылш. Tampa Bay Automobile Museum), АҚШ, Флорида. |  Италиядағы Турин қаласындағы Ұлттық автомобиль музейіндегі Кюньо арбасының үлгісі.  |

 241 жылдан кейін, 2010 жылы, Кюньо арбасының көшірмесі Arts et Métiers ParisTech институты, Француз Grande école (елдегі беделді университеттер кіретін Үлкен мектептердің ресми емес ұйымы) және Вуа Вацон (Void-Vacon) ауылдарының студенттерінің бірлескен күшімен салынды. Бұл көшірме өте жақсы жұмыс істеді, 1769 жылғы сынақтардың нәтижелерін растады және осылайша тұжырымдаманың өміршең екендігін дәлелдеді. Бұл көшірме 2010 жылы Париж автосалонында көрмеге қойылған. Қазіргі уақытта ол өзінің туған ауылы Вуа Вакондағы Кюньо ауылында жергілікті ұйымның өкілі. 

 «Кюньо арбасы»-ның 2015 жылғы көшірмесі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Le fardier de Cugnot. Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 наурыз 2012.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 5 сәуір 2010.

Әдебиет
-------

* Паром арбасы