recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
кубалық қолтырауын
 **Кубалық қолтырауын**  - (Крокодил ромбифері) - Тек Кубада табылған қолтырауынның кіші орта түрі. Әдеттегі ұзындығы 2,1–2,3 м (6,9–7,5 фут) және салмағы 70-80 кг (150–180 фунт). Ірі еркектердің ұзындығы 3,5 м-ге жетеді және салмағы 215 кг-нан (474 ​​фунт) асады. Қарапайым мөлшеріне қарамастан, бұл өте агрессивті жануар және адамдарға қауіпті.

Сыртқы түрі
-----------

Ересек дарақ
Кубалық қолтырауынның оны басқа қолтырауындардан ерекшелейтін бірқатар ерекшеліктері бар: ашық түсті, ұзын және күшті аяқтар, үлкен таразылармен жабылған. Сары және қара дақтардан тұратын теріге тән болғандықтан, бұл түрді кейде інжу-қолтырауын деп атайды. Іші жеңіл, қара дақтары жоқ.

Тұмсығы өте қысқа және кең, көздің артында сүйек қыртысы бар. Кубалық қолтырауындардың бас сүйегінің ұзындығы 66 см және 67,7 см, плейстоценде тұратын осы түрдің өкілдеріне тиесілі. Тістерінің саны - 66-68. Артқы тістері алдыңғы жағынан кеңірек және қысқа, бұл тасбақа қабығын оңай тістеуге мүмкіндік береді.

  

Кубалық қолтырауын биологтарға физикалық және мінез-құлық ерекшеліктері үшін қызығушылық тудырады. Бұл қолтырауындардың ұзын және мықты аяқтары бар. Оның таңдаулы тіршілік ету ортасы тұщы су батпақтар мен өзендер сияқты орталар. Онда ересектер балықтармен, тасбақалармен және ұсақ сүтқоректілермен қоректенеді, ал жас балалары омыртқасыздар және ұсақ балықтармен қоректенеді. Жұптасу мамыр мен шілде аралығында болады. Тұтқындағы жануарларға ақыл-ойды ұсына отырып, фокустарға үйретуге болады. Олар Кариб теңізінде таралған, адамдардың аң аулауына байланысты оның ауқымы азайып, тек Сапата батпағын және Исла-де-ла-Ювентудты ғана қамтиды. Түрлерді қалпына келтіруге көмектесетін асыл тұқымды асылдандыру жобалары жүзеге асырылуда, қазба түрлері бойынша, Багамада қазба қалдықтары табылған кезде бір уақытта оның ауқымы Доминикан Республикасы және Кайман аралдарында едәуір көп болды.

Өмір салты
----------

Кубалық қолтырауындар тұщы су қоймаларын жақсы көреді, бірақ басқа нағыз қолтырауындар сияқты олар да тұзды суда өмір сүре алады. Сонымен қатар, олар қазіргі заманғы қолтырауындар болып саналады. Кубалық қолтырауындар құрлықта көп уақыт өткізеді, көбінесе "жоғары қолтырауын" деп аталады (асқазан жерге тимеген кезде) және тіпті жерден секіріп, өте жоғары секіре алады. Ұзын аяқтарында олар 17 км/сағ жылдамдықпен жүре алады және аз уақыт ішінде жәбірленушіні немесе жауды қуып жетеді 

Кубалық [қолтырауын]дар – бұл нағыз қолтырауындардың стандарттары бойынша да өте агрессивті жануарлар. Мүмкін, бұл тарақ тәрізді крокодилмен бірге отбасының ең агрессивті өкілі шығар. Бірге тұтқында болған кезде немесе жабайы табиғатта қиылысқан кезде [куба]лық қолтырауындар әлдеқайда үлкен өткір қанатты қолтырауындарға үстемдік етеді, олардан тамақ алады немесе тұщы су аймақтарынан шығарылады. Ұзындығы 1,83 м болатын жас кубалық қолтырауынның ұзындығы бойынша екі есе және салмағы бойынша сегіз есе болатын өткір қанатты қолтырауынды қалай қуып, ауыр жарақаттағаны сипатталған .

Алайда, агрессияның жоғары деңгейіне қарамастан, кубалық қолтырауын қазіргі қолтырауындардың ішіндегі ең "ақылды" түр болып табылады, ол өте күрделі ұжымдық өзара әрекеттесуге қабілетті.

Дереккөздер
-----------
**Интернализм** (кейде **интерналдылық**, ағылш. *internalism*) — ішкі өзілік мағынасындағы "интернал" (internal) сөзі арқылы жасалған тезис болып, ол "өзі арқылы өзін түсіндіру" сипатындағы философиялық теория ретінде дүниедегі ешбір факт адамның ішкі қалауы мен нанымынан тәуелсіз түрдегі пайымдамалармен (reasons) қамтамасыз ете алмайды деген тезис. Бұл өз кезегінде пайымдамаларды дүниенің объективті белгілерімен анықтау керек деп есептейтін экстернализм (externalism) тезисіне салыстырмалы дәріптеледі.

Интернализм ме экстернализм философия салаларындағы түрлі тақырыптарды түсіндірудің қарама-қарсы жолдары есептеледі. Бұл тақырыптарға мысалы адам мотивациясы, білім, негіздеу, мағына және ақиқат қатарлылар жатады.

Ғылыми танымдағы интернализм
----------------------------

Интернализм ғылыми білімнің ішкі табиғатымен байланысты факторларды ғылымның дамуының қозғаушы күші ретінде таниды, бұл ішкі факторлар ғылымның ішкі қажеттіліктері, оның мақсаттары, проблемалары және зерттеу бағдарламалары. Ғылымның дамуын кез-келген сыртқы факторларға тәуелді емес ғылыми білімнің әртүрлі формалары мен элементтерінің өзара әрекеттесуінің өзін-өзі ұйымдастыратын процесі ретінде қарастыруға болады. Интернализм ХХ ғ-дың 30-жылдары қалыптасты. экстернализмге қарсы тезис ретінде ғылымның генезисі кезеңінде де, ғылыми білімнің дамуының барлық келесі кезеңдерінде де әлеуметтік факторлардың іргелі рөлін атап өтті. Интернализмнің негізгі өкілдері: Декарт (түйсігі), позитивистер, Поппер, Гуссерль.
Мысалы, Карл Поппер интернализм тұжырымдамасының ғылыми танымдағы маңызды негіздемесін берді, ол шындықтың 3 тәуелсіз, себептік байланыссыз үш әлемін сипаттады, олар физикалық әлем, психикалық әлем және білім әлемі.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Giuseppina D'Oro, "Collingwood, psychologism and internalism," *European Journal of Philosophy* **12**(2):163–177 (2004).
**Интервал** (немесе аралық) - сандар өсіндегі интервал деп кез келген екі нүктесімен бірге олардың арасындағы барлық нүктелері де кіретін нүктелер жиыны. Мысалы a<x<b теңсіздігін қанағаттандыратын барлық нақты х сандар жиынында шеткі нүктелері кірмейді. Мұндағы а мен b интервал шеткі нүктелері деп аталатын нақты сандар. |х-х0|<δ теңсіздігі аркылы берілген интерал х0 нүктесінің δ -маңайы делінеді.

Интервал түрлері
----------------

{\displaystyle {\begin{aligned}(a,b)={\mathopen {]}}a,b{\mathclose {[}}&=\{x\in \mathbb {R} \,|\,a<x<b\},\\{}[a,b)={\mathopen {[}}a,b{\mathclose {[}}&=\{x\in \mathbb {R} \,|\,a\leq x<b\},\\{}(a,b]={\mathopen {]}}a,b{\mathclose {]}}&=\{x\in \mathbb {R} \,|\,a<x\leq b\},\\{}[a,b]={\mathopen {[}}a,b{\mathclose {]}}&=\{x\in \mathbb {R} \,|\,a\leq x\leq b\}.\end{aligned}}}

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
**Сөйлемнің бірыңғай мүшелері** - сөйлемнің бір ғана мүшесінің қызметін атқаратын, бір ғана сұраққа жауап беретін, көбінесе бір тұлғада, бір сөз табынан жасалып, бір ғана сөзге қатысты болатын сөздер тобы. Сөйлемнің барлық мүшелері де сөйлемнің бірыңғай мүшелері бола алады.

***Бірыңғай бастауыш***: Жаз келер, қыстыгүні қысым етіп, Қар, суық, аяз, боран — бәрі кетіп (Шәкәрім). ***Бірыңғай баяндауыш***: Ат міндім, атан алдым, шекпен кидім, Жөнім жоқ сені мақтай сөйлемеске (Жамбыл). ***Бірыңғай толықтауыш***: Бай бейілін, мейірін, Сән, салтанат сейілін, Ақыл күшін, зейінін, Ең ақыры, төбетін, Күймен, жырмен мадақтап, Бәйіт қылып беретін (Жамбыл). ***Бірыңғай анықтауыш***: Тапқыр, адал, ақ ниет адамдардың Алданбайсың артынан ерте берсең (Шәкәрім). ***Бірыңғай пысықтауыш***: Ол мойнын бұрып жан-жағына қарады да, түйенің табанындай аяқ-қолдарын асықпай, табандықта сермеп жүзіп жүре берді (Б. Момышұлы). Сөйлемнің бірыңғай мүшелері жалғаулықсыз да, жалғаулықтар арқылы да байланысады. Негізінен, мұндай реттерде ыңғайлас жалғаулықтар, қарсылықты жалғаулықтар және талғаулы жалғаулықтар қатынасады: Арбада, дөңгелектер де, адамдар да, олардың ойлары да қызғылт шаңның ішінде (М. Жұмабаев); Бірыңғай мүшелерідің алдында немесе соңында жалпылауыш сөздер болады. Ондай қызметті есімдіктер, сияқты, тәрізді сөздер, сондай-ақ сан есімдер де атқарады: Арқаға аяқ салып түскен барып Екі оттың — орыс, қытай арасына (М. Жұмабаев).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Сөйлеу айшықтары** — тыңдаушыға әсерлі болып, сөйлеудің әсемдігін, мәнерлілігін, эксперссивтік мәнін күшейтіп беретін синтаксистік құрылымдардың ерекшеленген формалары; мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан, шешендік сөзде жиі қолданылатын амал-тәсілдер. Оларға: шендестіру (антитеза), градация (дамыту), қайталау, параллелизм, риторикалық сұрау, риторикалық қаратпа, дауыс ырғағы т. б. жатады. Сөйлеу айшықтары жеке адамның сөйлеу шеберлігін, зерделілігін, тіл байлығын көрсетеді. Бұл амал-тәсілдерді үйреніп, пайдалану - тілдің құдіретін танытып, ой-пікірді мәнерлі, парасатты жеткізудің жолдарының бірі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**«Арыстан» мамандандырылған лицейі** — Алматы облысы, Талғар ауданының Бесқайнар ауылында, бүкіл Қазақстанда баламасы жоқ заманауи оқу орны. «Нұрсұлтан Назарбаевтың білім беру қоғамдық қорының» мұрындық болуымен 2011 жылы ашылған. 

Әскери үлгіде дәріс беретін «Арыстан» арнайы лицейі, мемлекеттік органдар мен құқық қорғау саласында қызмет істейтін мамандарды даярлайтын оқу орны.

Жаңа лицей 20 мың шаршы метр аумақты алып жатыр. Мұнда, сапалы білім алуға барлық жағдай жасалған. 4 мезгіл тамақ, негізгі және қосымша сабақтар, спорттық және әскери дайындық – бәрі тегін. Қойылатын жалғыз талап, тыңдаушы білім алуға үлкен ықылас танытып, темірдей тәртіпке бағынуы тиіс.

Үміткер оқушылар физикалық және психологиялық тұрғыда өте мығым, сонымен қатар дәлдік ғылымдарға құштар ұл балалар ғана қатаң емтихандардан өтіп қана осы оқу орнына түсе алады.

Өкінішке қарай бұл оқу орны тек қана орыс тілінде білім береді. Оқу орнында бассейн, дене шынықтыру залы, футбол алағы барлығы заманауи талаптарға сай.

Іле Алатауының етегінде бой көтерген жаңа оқу орны бұрынғы КСРО кезіндегі «Искорка» деген санаторий орнында салынған.

Сілтемелер
----------

* Лицей сайты
**Гат қаласы** (Ливия) – Ливиядағы қала. 
[1].

Халық саны 5 096 (2010 жылғы халық санағы бойынша) адам. Көне заманда Гат шөлейт арқылы жүретін сауда керуендерінің ақырғы нүктесі және Феццане әкімшілігінің орталығы болған.

1911 жылдан бастап Гат пен Феццане Италияның отарына айналады. Дегенмен 1923 жылға дейін Италия үкіметінің билігі тұрақсыз болған. 

Итальяндықтар Сенусийя суфийстік діни орденіндегі берберлер мен араб тайпаларының көтерілісін басу мақсатында Коукемен төбешігіне қамал салады. Бұл қамал осы күнге дейін сақталған және Гаттағы танымал туристік нысан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Сөйленіс** – тілдің жергілікті ерекшелігі. 

  

Тіл білімінде жергілікті ерекшеліктерді қамту аумағы мен тілдік материалдың көлеміне қарай диалект, сөйленіс терминдері қолданылады, оларды диалектология ғылымы зерттейді. Диалектіге қарағанда сөйленістің қамтитын аясы шағын (бірнеше аудан не облыс), көбіне бірнеше сөйленіс бір диалектінің құрамына енеді. Қазақ тіліндегі сөйленістер 1950 жылдардың 2-жартысынан зерттеле бастады. Қазақ диалектілерінің өз ішінде сөйленістерге бөлінетіні туралы алғаш А.Аманжолов, Н.Сауранбаев, Ж.Досқараев еңбектерінде айтылған. Қазақ диалектологтарының кейбірі "айтылым" (С.Омарбеков), екінші бірі (Ә.Нұрмағамбетов) "сөйленіс" деп атауды ұсынған. Әр географиялық аймақтың табиғи ерекшелігіне, әр өлке халқының өзіндік әдет-ғұрпына, жергілікті кәсіп түріне байланысты туындаған алуан түрлі сөйленістер бар. 

Мысалы, оңт-тегі мақта шаруашына қатысты шитті мақта, жүйек, ақай, қоза, қозапая; Сыр өлкесіндегі қауынның түрлері мен одан жасалатын тағамдарға қатысты әңгелек, торлама, күләбі, патсайы қауын, ұн қауын, қант қауын, басыбалды, шыртылдақ, қауын ішек, қауынқұрт, қақ; Арал теніз жағалауындағы халық тілінде қолданылатын сүген, қаяз, тыран сияқты балық аттары; Маңғыстау өлкесінде жер бедерінің ылди-өрі, ой-қырына қатысты айтылатын ағас, жалас, қапы, қобыс, үдек, жығары, далда, үрпек, тұран, күп, үспе, арпа, т.б. сөздер бар. Мұндай нақтылы бір өлке халқы ғана шұғылданатын кәсіп төңірегінде қолданылатын сөздер сөйленіс ретінде қарастырылады. Мұндай сөздердің көбі айтыла келе әдеби тіл лексикасынан орын алады. Қазақ тіліндегі сөйленістерді жергілікті халықтық (өзге тілдің әсерінен тыс), ауыспалы (екі диалектілік аумақ аралығында қалыптасқан ішкі ауыспалы сөйленіс және шекаралық аудандарда өзге тілдің әсері байқалатын сыртқы ауыспалы сөйленіс), аралас (қостілділік сипаты басым диаспораның тілі) секілді түрлерге жіктеуге болады. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
**Сөйлеу тілі** — күнделікті қарым-қатынаста пайдаланатын әдеби тілдің бір түрі. Сөйлеу тілі белгілі бір жағдайда ауызба-ауыз тікелей жалғанатын қатынас тілі болғандықтан, ол сөйлеудің ауызша формасымен тығыз байланысты болады. Ал ауызша сөйлеуде еркіндік басым келеді, яғни үйреншікті жағдайда адамдар емін-еркін сөйлейді. Сондықтан онда сөйлеу тақырыбына сай күнделікті тұрмыста жиі жұмсалатын дағдылы сөздер мен сөз тіркестері қолданылады. Сонымен бірге сөйлеу тілі жазбаша түрде де қолданылады деген пікір бар (жекелеген адамдардың хат жазысу, күнделік жүргізу т. б.). Сөйлеу тілі мен кітаби тіл арасындағы айырмашылықтар көптеген экстралингвистикалық факторлар (бейресми жағдайда, дайындықсыз өтуі, сөйлеуші және тыңдаушы жақтардың болуы т. б.) әсерінен туындайды. Өмірдің барлық саласында сөйлеу тілі кеңінен пайдаланылады, бірақ қарым-қатынас жағдаятына байланысты оның атқаратын қызметі және тілдік құралдардың пайдаланылуы біртекті болып келмейді. Сондықтан сөйлеу мәнері де түрліше болады. Сонымен бірге сөйлеу тілінде интонация, сөз екпіні, ым, дене қимылы үлкен қызмет атқарады. Ым мен дене қимылы сөйлеу үстінде белгілі бір нәрсенің көлемін, түрін т. б. бейнелеуді (мысалы, ұзындығы мынандай—дене қимылы—сала құлаш жылан көрдім), құптау, мақұлдауды (бас изеу), шақыруды (қол бұлғау), қорқытуды (қолын аузына апару) т. б. білдіре алады. Кітаби тіл секілді, сөйлеу тілінің қалыптасқан нормалары бар. Оның өзіндік ерекшеліктері тілдің барлық деңгейінде көрінеді. Дыбыс жүйесінде, мысалы, бір дыбыстың орнына басқа бір дыбыстың айтылуы (анаң қара), дыбыстарды түсіріп айту, (кеп-келіп, босын-болсын), дыбыстың созыңқылығы (ке-ре-мет!) т. б. морфологияда кейбір морфемалардың түсіріліп айтылуы (барам-барамын, барад- барады), синтаксисте сөздердің орын тәртібінің еркін болатындығы (Іштеме шығар ма екен осы көптен! Ғ. М.) т. б. Сөйлеу тіліне тән белгілерді кездестіруге болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
Сөк
Сөк — қазақ халқының ертеден дайындап, ішіп-жеп келе жатқан тағамының бірі. Ол тарыдан жасалады. Ақталмаған тарыны қара тары дейді. Бұдан сөк дайындау үшің қара тарыны әбден тазалап, үлкен қазанға су құйып қайнатады. Қауызы ашыла бастағанда тарыны қайта алып, шыптаға салып сүзеді. Оны кептірмей, қазанға салып қуырып, былғауышпен күйдірмей араластырып отырады. Ұстауға ыңғайлы, бір жақ басына шүберек оралған ағашты былғауыш дейді.
Қуырылған тары енді піседі. Оны ыдысқа салып алады да түйеді. Түюге келі мен келсап пайдаланылады. Қуырған тары осыған құйылады да, оны келсаппен соғады. Түйілген тарының қауызы уатылып, ішіндегі дәні бөлінеді. Мұны тары түю дейді. Осы кезде оны қайтадан қотарып алып, қауызын (кебегін) ұшырады. Мұны қаралау дейді. Қаралап болғаннан кейін, оны қайтадан келіге салып түйеді. Мұны ақтау дейді. Ақталғаннан кейін оны сөк деп атайды. Сөктен түрлі талқан, жарма, тары көже, сүт көже, төп, бөртпе тағы басқа дәмді ұлттық тағамдар жасалады. Сөкті сүтке, қаймаққа, майға араластырып жейді. Балалар, жастар сөкті құрғақтай да жей береді. Тарыны диірменге тартып талқан жасайды. Сөкті майға қуырады, оны майсөк деп атайды.
**Фтизиатрия** (грек. phthіsіs — титықтап арықтау, көксау және іatreіa — емдеу) — туберкулез ауруы және оны емдеу, одан арылу шаралары жөніндегі ғылым; клиникалық медицинаның бір бөлімі. Фтизиатрияның ғылым ретінде қалыптасып, дамуына неміс микробиологы Р.Кохтың (1843 — 1910) туберкулез қоздырғышын ("Кох таяқшасы") ашуы шешуші рөл атқарды (1882). Фтизиатрия Қазақстанда 20 ғасырдың 20-жылдарында зерттеле бастады, жүйелі зерттеулер 1932 жылдан бастап жүргізіледі. Қазір осы бағыттағы ғылыми-зерттеулік жұмыстарын республика бойынша үйлестіріп отыратын мекеме — Туберкулез мәселелері ұлттық орталығы, бұл мәселемен, сондай-ақ медициналық жоғары оқу орындарының, Дәрігерлер білімін жетілдіру институтының туберкулез кафедралары, Хирургия ғылыми орталығының торакалды хирургия бөлімі шұғылданады. 
Қазақстанда күнделікті дәрігерлік жұмыста туберкулезді емдеудің терапиялық, хирургиялық әдістері қолданылады. Туберкулез эндемиясын алдын ала болжау, халыққа ұдайы Фтизиатриялық көмек көрсетіп отыру мәселелері өз шешімін тапты. Бала туберкулезін анықтаудың рентген флюорогафиялық әдісі жетілдіріліп, дерттің эпидемиологиясы, клиникасы мен сақтану жолдары жөніндегі зерттеулер одан әрі дамытылды. Малдан (ірі қарадан) адамға туберкулез жұғатыны (әсіресе ауылдық жерлерде), ауруға шалдығудың трансмиссивтік жолы да бар екені анықталды. Туберкулез мәселелерімен айналысатын мекемелердегі ауру адамдар санын анықтау үшін автоматтандырылған есептеу жүйесі қолданылады. Туберкулез эпидемиологиясы патологиялық процестердің ауыр-жеңілдігіне, республиканың әр жерінде тұратын тұрғындардың жасы мен тұрмыс жағдайына байланыстырыла зерттелуде. Республика бойынша туберкулезге қарсы 53 диспансер, туберкулез емдейтін 72 аурухана, туберкулезге қарсы 31 санаторий, 116 тубкабинеттер және орталығы аудандық ауруханаларда туберкулезден емдейтін 30 бөлімше жұмыс істейді (2006). Туберкулезбен ауыратын адамдар үшін 14700 төсек-орын (оның 465-і Туберкулез мәселелері ұлттық орт-нда) қамтамасыз етілген. Жылына 45 мыңнан астам ауру адам ем қабылдайды. 2003 — 2006 ж. Фтизиатрия саласындағы республика ғалымдары 66 авт. куәлікке ие болды. Қазір Фтизиатрия ғылымының дамуына үлкен үлес қосып жүрген белгілі ғалымдар: медициналық ғылыми докторлары Ш.Исмаилов, Г.Хауодамова, Р.Ағзамова, Е.Белова, С.Шаймерденов, т.б.
Ш. Исмаилов, А. Исмаилова

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Трихотилломания синдромы** - дененің әр түрлі бөліктеріндегі шашты жұлуы. Бұл ауытқулар балалық шақта кең тараған. АҚШ зерттеулеріне сәйкес, трихотилломания синдромына қыздардың 3,4% және 1,2% ұлдар ұшырайды. 1889 жылы француз дерматологі А. Аллопо зерттеп, анықтаған.

Аурудың сипаты
--------------

Науқастардың тікелей шашты тартуға ықыласы өте жоғары болады. Бұл ықылас бірден шашты тартқаннан кейін жоғалып, науқаста рахат жағымды сезім пайда болады. Әдетте мұндай аурулардың шашты жұлу ережелері бар. Олар алдымен шашты саусаққа орап, сосын тартып жұлып, шашты жұтып қояды. Мұндай жағдайлар , жалғыздықтан, күнделікті қайталанатын бір істентен жалыққанда туындайды. Сондай-ақ, стресс немесе жүйкенің қозуынан болуы мүмкін, бірақ жиі науқастың тыныш жағдайларында пайда болады. Науқастар шаштың жоқ жерлерін, парик кию арқылы, кірпік жабыстыру арқылы, қасқа татуаж жасату арқылы, ұзын жеңді көйлек кию арқылы жасырады. Оқушылар мен жасөспірімдер арасындағы трихотилломания синдромы -толыққанды психикалық бұзылу. 

### Психикалық бұзылу көріністері

Стресс және мазасыздану, обессивті-компульсивтік бұзылуды жеңу қабілетсіздігі. Генетикалық бейімділігі және ми нейрондық биологиялық белсенді заттардың алмасуының бұзылуы, қолайсыз оқиғалар мен жағдайлар себеп болады.

### Өз-өзіне зиян жасауы

Бұл бұзылуда , науқас әдейі эмоционалдық мәселелерді уақытша жеңілдету үшін өздерін жарақаттап, жарақат ауыруы қысқа мерзімді пациенттердің қанағаттануын қамтамасыз ететін эндорфинді тудырады.

### Мидағы морфологиялық өзгерістер

Кейбір науқастарда ми құрылымдарының өзгерістері анықталған, бірақ аурудың бұл өзгерістермен байланысы әлі дәлелденген жоқ. Белгілі бір геннің қатысуымен аурудың генетикалық бейімділігі қазір белсенді зерттелуде.

Аурудың белгілері
-----------------

Адамдар бас терісіндегі шашты тартып жұлады. Сондай-ақ қас пен кірпіктіде жұлу, ал аяқ-қолдағы, денедегі түктерді жұлу сирек кездеседі. Шашты жою үшін, науқастар, өз саусақтарын, тырнақтарын, немесе пинцет сияқты басқа қол жетімді құралдарды пайдаланады.

Емі
---

### Гипноз

Гипноз - жылдам нәтижелер береді және қатты жұмыс талап етпейді тиімді әдісі. Бір гипноз сеансы кезінде, терапевт науқасқа мінез-құлық және стресске қарсы реакция, жаңа және тиімді бағдарламалар мен шабыттандырады. Гипноз кезінде өз-өзіне деген сенімділік ынтасын арттырып, нәтижесінде жаман әдеттері ұмыттырылып, көп жағдайда ол әдеттері қайталанбайды. 

### Танымдық мінез терапиясы

Трихотилломания синдромын емдеу үшін ТМТ әдістері ең тиімді әдетті қайта даярлау болып табылады. Осылайша, бір жағынан, адам мінез-құлқына қажетсіз жағдайларды анықтау үшін және өзін қалпына келтіру үшін үлкен талпыныс жасайды. Мысалы, шашты тартудың орнына басты сипау, науқас түрлі ыңғайсыз жағдайларда, шашты тартпай-ақ өмір сүруге үйренеді.

Дереккөздер
-----------


[1]

[2]

1. ↑  Г. Г. Шанько "Неврозы у детей" Минск 2007 г
2. ↑  Медициналық анықтама Алматы 2010 жыл
**«Сөнбес жұлдыздар»** - 1989 ж. «Қазақстан» баспасынан «Достық дастан»топтамасымен жарық керген ғылыми-танымдық мақалалар жинағы.

Құрастырған Б. Ысқақов. Кітапқа филология ғылыми докторы М. Мырзахметовтың шығыстың жарық жұлдыздары атанған Әл-Фараби, әл-Бируни, әл-Хорезми, Ибн Сина, Наршаһи т. б. жайлы зерттеулері енгізілген.

*«Әл-Фараби мен Абай сабақтастығында»* деген мақалада екі ойшылдың дүниетанымындағы өзектестік, Абайдың адамгершілік, гуманистік ойларының бастау алар кездері талданады. Абайда жиі сез болатын «езін танымақтық», «жан қуаты», «толық адам», «инсаниаттың кәмаләттығы», «адам болу» т. б. ұғымдардың әл-Фарабимен сабақтастығы айтылады. Әбу Бәкір ән-НаршаҺи жайлы зерттеуде Наршаһидің «Бұхара тарихы» шығармасы мен Абайдың «Бірер сез қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» еңбегі арасындағы сабақтастықтың тарихи тамыры ашып көрсетілген. Абай ислам дінінің таралуы, оның жергілікті халықтардың ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрі мен әдет-ғұрпына, салт-санасына тигізген әсері жайлы сыншылдық тұрғыдан пікір айтқанда Наршаһидің кітабына сүйенгені тұжырымдалған. Жүсіп Баласағұни туралы мақалада Абай мұрасы мен Жүсіп Баласағұнидың «Қутадғу білік» дастанына талдау жасалады. Көлемі *9,95 б. т. 7,5 мың* дана болып басылған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Соғды қызғалдағы** – Қазақстанның қызыл кітабыңа енген, сирек кездесетін қызғалдақтарға жатады.

Сипаттама
---------

Биіктігі 10-25 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, қалыңдығы 0,7-1,5 см, қара қоңыр, терілі, қатты, ішкі жағы түкті қабықты. 

Сабағы жалаңаш, жапырақ саны екеу, үштен сирек, едәуір алшақ орналасқан, қайырылған, кейде шамалы бұйра, жалаңаш, таспа сызықты, төменгісі едәуір жалпақ, ені 4-10 мм, гүлден аспайды. Гүлі біреу, екіден сирек, гүл серігі ақ, зорға байқалатын қызыл реңді, түбі сары, ұзындығы 15-25 мм, сыртқылалары ұзынша таспа тәрізді, сүйір, сырты күлгін, ішкісінен екі есе дерлік жіңішке, ішкілері жұмыртқа тәрізді, доғал, сүйір ұшы қысқа, түбі жіңішкерген және осы жері шамалы кірпікшелі, аталықтары гүл серігінен 2-2,5 есе қысқа. Олардың жіпшілері сары, сүйір үшы қысқа, түйіні аталықтарынан қысқа, бағаны өте қысқа, қорапшасы ұзынша, ені 1 см, ұзындығы 1,5 см, қысқа тұмсықты. 

Наурыз- сәуір айларында гүлдейді.

Қазақстанда таралуы
-------------------

Құмды, сирек сазды шөлде өседі. Қызылқұм флористикалық аймағында кездеседі.

Дереккөздер
-----------
**Соқ, өтірікті соқты.** Түсіндірме сөздігімізге қарап
отырсақ, «соқ» етістігінің мағыналары алуан түрлі, бір
басына жетерлік. Солардың бірі — бір нәрсені айту,
зуылдату; көйіту. «Соқ өтірікті. Қорықпасаң өтші, кәнеки,— деді Темірхан» (М. Гумеров, Хазірет).
Біздің тілімізде де «соқ» етістігінің өте ертеректе қазіргі кездегі «айт» «айту»» орнына қолданылғанын кейбір
түркі тілдері мәліметіне қарап, көз жеткізуге болады.
Мысалы, тува тілінде «чугаа», якуттарда «саңар» дыбыс құрамындағы сөздер біздегі «айту» мағынасын түсіндіреді.Осы деректерді еске алсақ, «өтірікті соқты» тіркесі
«өтірікті айтты» дегенмен мағыналас.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Виноградов Павел Гаврилович

**Виноградов Павел Гаврилович** (30.11.1854, Кострома,- 19.12.1925, Париж)- орыс тарихшысы, орта ғасырдағы Англияның аграрлық тарихын зерттеген ірі ғалым. Мәскеу университетінің профессоры (1884). 1902 жылдан Англияда тұрып, Оксфорд университетінің профессоры болды.1905-1907 жылғы бірінші орыс революциясынан кейін оңшылдыққа бой ұрды. Қазан революциясынан кейін Совет өкіметінің дұшпанына айналып, ағылшын азаматтығын қабылдады.

### Негізгі еңбектері

«Лангобард Италиясындағы феодалдық қатынастардың пайда болуы»
«Орта ғасырлардағы Англияның әлеуметтік тарихи жөніндегі зерттеулер»
«Англиядағы вилландық»
«11 ғасырдағы ағылшын қоғамы»

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Павел Валерьевич Дуров** (10 қазан 1984, Ленинградта туған) - орыс кәсіпкері, программист, миллиардер, "Вконтакте" әлеуметтік желісінің жасаушыларының бірі.
2001 жылы өте жақсы деген бағамен академиялық гимназиясын бітірді. 2006 жылы - Санкт-Петербургтың мемлекеттік университетін бітірді.

Өмірі
-----

Павел Дуров 1984 жылы 10 қазанда Ленинградта туды. Қарапайым мектепте ұзақ оқымай Академиялық гимназияға түсті. Ол 11 жасында программалауды үйрене бастады. 2002 жылы Павел СПбГУ-дың Филологиялық факультетіне түсті. Студенттік өмірге белсене қатысқаны үшін ол Ресей Федерациясының стипендиясымен марапатталды. Ол информатикадан, лингвистика және дизайн олимпиадаларынан жеңген. Оқып журген кезінде де Павел Интернет-жобаларды жасаумен айналысқан. Мысалы Durov.com және spbgu.ru. Ол америкада Facebook сайтын көре сала, еліне келіп "ВКонтакте" интернет-жобасын ашты.

Отбасы
------

Павелдың әкесі Валерий Семенович Дуров филология ғылымдарының докторы болған. Ағасы - Николоай Валерьевич Дуров физика-математика ғылымдарының кандидаты.

ВКонтакте
---------

*Толық мақаласы: ВКонтакте*
ВКонтакте немесе VK (орыс. ВКонтакте, "байланыста" деген мағына береді) — бұл көбінесе орыстілді ғаламторда (рунет) танымал ресейлік көптілді халықаралық сайт, әлеуметтік желі. 2013 жылда зерттеулер бойынша "ВКонтакте" сайтына күніне 43 миллион адам кіреді. "Вконтакте" сайтының негізін салушы — Павел Дуров. Танымалдылығы жөнінен Белоруссия, Қазақстан және Украинада – бірінші орынды, Ресейде – екінші орынды иеленеді. 2014 жылы 24 қаңтарда Дуровтың өзінің «Вконтакте»-дегі 12 % акциясын Иван Тавринға сатып жібергені және енді қоғамдық желінің ендігі еншілесі еместігі белгілі болды.[]

Өмірге деген көз қарасы
-----------------------

Павел Дуров либералдық көзқарасты ұстанады, ал тамақтануда вегетарианшыл.[]

Дереккөздер
-----------

* Код Дурова
* Форбс журналы
**Сламхат Сейітхамзаұлы** (15.10.1952 жылы туған, ҚХР, Алтай аймағы, Қаба ауданы Алқабек ауылы) - ақын. Алтай аймақтық педагогика колледжін (1973), Іле педагогика университетін бітірген (1985). 1973 - 1983 жылдары орта мектептерде мүғалім болған. 1983 - 1998 жылдары ҚХР, ШҮАР, Іле автономиялық облысы білім мекемесінде кеңсе меңгерушісі, саяси кадрлар басқармасының бастығы, Іле ағарту журналының бас редакторы болған. Өлең-толғаулары "Дала дабылы", "Алтай аясында", "Бәйшешек" атты ұжымдық таңдамалы жинаққа енген.
"Ақ жайқын" атты жыр жинағының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Павел Викторович Погребняк** (8 қараша 1983 жыл, Мәскеу) — ресейлік футболшы, шабуылшы. Ресей Ұлттық футбол құрамасында ойнаған.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Мәскеудің "Спартак" клубының түлегі. 2002 жылы кәсіпқой карьерасын бастады. Бірақ "Спартак" сапында негізгі құрам ойыншысы бола алмады, түрлі клубтарда арендада жүрді де, 2005 жылы "Томь" клубына ауысты.

2007 жылы "Зенитке" ауысты да, алғашқы маусымда Ресей чемпионы, келесі жылы УЕФА Кубогын ұтып алды.

Кейінгі карьерасында Ресей, Германия, Англия клубтарында ойнаған. 2018 жылдан бері "Орал" клубында ойнайды.

### Ұлттық құрама

Құрамадағы тұңғыш ойынын 2006 жылы 16 тамызда Литваға жолдастық кездесуде өткізді. 2008 жылғы Еуропа біріншілігінде бес кездесуге қатысты, бірақ финалдық турнирге жарақатының кесірінен бара алмады. 
2012 жылғы Еуропа чемпионатына қатысқан.

Жетістіктері
------------

### Командалық

«Зенит»
* Ресей чемпионы: 2007
* Ресей суперкубогы: 2008
* УЕФА кубогы: 2007/08
* УЕФА суперкубогы 2008

«Динамо»
* 1 лига чемпионы: 2016/17

«Тосно»
* Ресей кубогы: 2017/18

### Жеке

* УЕФА кубогының үздік мергені: 2007/08 (10 гол + 1 гол іріктеуде)

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Сілтемелер
----------

* Статистикасы (zenit-history.ru)
Интерактивті тақта - мультимедиалық электрондық оқыту құралдарының бірі. 

Бұл білім үрдісінде қолданылатын ақпаратты көрсетуге және оны компьютермен басқаруға тағайындалған әмбебап интерактивтік жүйе.

Интерактивті кешен
------------------

Кешеннің құрамына компьютерге және проекторға тізбектелген порт арқылы қосылатын, қабырғаға ілінетін тақта, басқаруға керекті қалам және жазуға арналған блокнот кіреді. 

Компьютердің VGA –портына проектор арқылы қосылатын тақтада көрсетілетін ақпаратты сабаққа қатысушылардың барлығы көре алады. 

Сонымен қатар тақтаның, проектордың драйвері және орнатылатын арнайы бағдарламалық жабдықтамасы бар. 

Кешен екі режимде жұмыс істейді: тышқан және аннотация режимі арқылы. Бірінші жағдайда тақта тышқан орнында қолданылып қолданушының іс әрекетін операциялық жүйеге жеткізеді, екінші жағдайда маркер тікелей қалам ретінде, яғни жазу немесе сурет салу үшін қолданылады. Мұндай жағдайда графикалық редакторды қажет етпей, экран бетінде сурет салуға болады.

Көптеген интерактивтік тақталар монтаждан соң калибрлеуді, яғни маркердің тақта бетіндегі орнын анықтауды қажет етеді. Калибрлеу экранның әр бұрыштарын және ортасын көрсетілген нүктелерді арнайы утилит көмегімен белгілеу арқылы жасалады. Егер тақтамен проектордың орналасу орны өзгермесе, калибрлеуді қайтара жасау қажет емес. 

Преоктордың орналасуына қарай интерактивтік тақталар тікелей (тура) және кері проекциялаушы деп екі класқа бөлінеді. 

Бірінші класқа жататындар – қолданушы кей уақытта экранды көлеңкелеп жауып қалу кемшілігіне қарамастан өте кең тараған. Сондықтан обьективті төменге еңкейтіп проектерді тақтаға мүмкіншілігінше жақындатып төбеге іледі. 

Екінші класқа жататындар біршама қымбат тұрады, онда проектор тақтаның артында орналасады да өте көп орын алып тұрады. Қазір интерактивтік тақтаны жасаушылар көбіне дайын кешендерді, яғни тақтамен жұмыс істейтін құралдардың барлығын бірге ұсынады.

Интерактивтік тақталарда қолданылатын технологиялар
---------------------------------------------------

Интерактивтік тақталарда қолданылатын технологиялар төрт типке бөлінеді:

1. Сенсорлы аналогтық-резистивтік технология;
2. Электромагниттік технология;
3. Лазерлік технология;
4. Ультрадыбыстық / инфрақызыл технология;

Дереккөздер
-----------

Тағы қараңыз
------------

Сыртқы сілтемелер
-----------------
**Интервью әдісі** - әлеуметтік психологиялық зерттеу әдістерінің бірі.

Мұнда зерттеуші (интервьюер) сыналушымен (респонденті) әңгімелеседі, жол-жөнекей оның сөз саптауына, түрлі реакцияларына, ілтипатына зер салып отырады. Әңгіме белгілі сұрақтың айналасында, зерттеуші көздеген мақсатқа орай, арнаулы жоспар бойында жүргізіледі. Зерттеуші сыналушының ниетін қас-қабағынан біле алатындай әдісқой, тәсілшіл, білгір кісі болуы қажет. Интервью әдісінде анкета арқылы анықталуы қиын, ұсақ-түйек детальдармен мәселенің түп-төркінін аша түсуге мүмкіндік туады. Осы әдіс арқылы жиналған материалдың объективтілігіне ерекше мән бермейінше болмайды. Өйткені зерттеушінің әңгімесіне ықыласталған адам кейде жаңсақ, екі ұшты мәліметтер беріп қоюы ықтимал. Зерттеудің нақтылы талап-тілегіне орай интервью бірнеше түрлерге бөлінеді. Ол жеке адамдармен (дара интерьвю), сондай-ақ арнайы ұйымдастырылған топтармен де (семья әулеті, комсомол активі, дос жарандар тобы т.б.) жүргізіледі. Интервьюдың стандарттық (алдын-ала жасалған нақты программа бойынша), үлкен тақырыптың төңірегінде құрылған дейтін түрлері де бар. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том.
Пилюлялардың түрі
**Пилюля** (лат. *pilula* — *домалақ, шар тәрізді*) — дәрінің домалақтанған түрі. Фармокологиялық комитетінің қарарына сәйкес салмағы 0,1—0,5 г, диаметрі 3— 8 мм-ден аспауы керек. Фармокологияда таблетка шыққанға дейін Пилюля кең қолданылып келді. Пилюляның басқа дәрілерден ерекшелігі — кейбір дәрілердің ішуге жағымсыз иісі мен дәмін білдірмейді. Өз салмағындай таблеткаға қарағанда ішуге ыңғайлы, оңай жұтылады. Пилюля дәрілік заттарға су, спирт, глицерин, қант, бал, ұн, алюминий тотығы т. б. қосу арқылы жасалады. Бұл аталған заттардың қайсысын қосу дайындалатын Пилюля түріне және қолданылуына байланысты. Пилюля арнайы ыдыстарда (картон, шыны, пластмасса) құрғақ жерде сақталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуДәрілік формалар |
| --- |
|  |
|  Қатты дәрілік формалар | 

Таблетка •
Май (дәрілік форма) •
Гранула •
Пилюля •
Ұнтақ (дәрілік форма) •
Дәрілік қалам •
Капсулалар
 |
|  |
|  Жұмсақ дәрілік формалар | 

Май (дәрілік форма) •
Линимент •
Гель •
Крем •
Суппозитория •
Пластырь •
Паста
 |
|  |
|  Сұйық дәрілік формалар | 

Суспензия (дәрілік форма) •
Эмульсия (дәрілік форма) •
Тамшылар •
Тұнба •
Шырын 
 |
|  |
|  Газды дәрілік формалар | 

Аэрозоль •
 |
|  |
| Тағы қараңыз | 

Иньекциялық дәрілік форма •
Дәрілік өсімдік •
 |

 |
**Флюороантимон қышқылы** - химиялық формуласы бар бейорганикалық қосылыс
2FSbF
6 (сондай-ақ H жазылған
2F [SbF
6], 2HF · SbF5 немесе қарапайым HF-SbF5). Оның pKa -31.3 бар. Бұл 2: 1 стехиометриялық қатынасында сутегі фторидін (HF) сурьменді пентафторидпен (SbF5) емдеу арқылы алынған ионды сұйықтық. Бұл ең күшті суператид. Бұл айрықша коррозиялы және улы. Тіпті көмірсутектерді протонданса да, пентакоординатикалық карбокаттарға ие болу үшін көрсетілген. Осындай қышқылдарды артық сурьма пентафториді пайдалана отырып жасауға болады.

Флюорантимон қышқылын алу реакциясы
-----------------------------------

SbF5 + 2 HF → SbF-
6 + H2F +
Қышқылды жиі «жалаңаш протондар» деп айтуға болады, бірақ «еркін» протондар, фтораний катиондарын (су ерітіндісіндегі гидронды катионды сияқты) жасау үшін әрдайым сутегі фторидті молекулаларға байланысады. Флюороним қышқылының экстремалды қышқылдықты есепке алатын фторлы-иондық. Флюороантимон қышқылы 100% күкірт қышқылынан 1016 (10 квадриллион) есе артық. [7] Протондар ерітінді арқылы оңай қоныс аударып, Grotthuss тетігі арқылы H2F + -дан HF-ге дейін қозғалады:

H2F + + HF ⇌ HF + H2F +
Флюороантимон қышқылы жоғары температураларда термиялық түрде ыдырайды, сутегі фторидті газ шығарады.
**Майли Рэй Сайрус** (ағылш.  *Miley Ray Cyrus*; азан шақырып қойған аты **Дестини Хоуп Сайрус** ({{lang-en|Destiny Hope Cyrus); 23 қараша 1992 жыл) – америка актрисасы, әнші, кантри әндерін орындаушы Билл Рэй Сайрустың қызы. 
.
«Ханна Монтан» телехикаясында басты рөлді сомдап әлемге танылған. Осы хикаятқа екі саундтрек жазған: *Hannah Montana* (2006) және *Hannah Montana 2/Meet Miley Cyrus* (2007). «Ханна Монтана» рөлімен көптеген жасөспірімдердің кумиріне айналған. 

2007 жылы өзінің жеке мансабын бастау үшін *Hollywood Records компаниясы*мен шарт жасасқан. Сол жылы **Best of Both Worlds Tour** атты концерттік сапарын ұйымдастырады. Кейінірек осы концертте жүргізілген жазбалары «Концертный тур Ханны Монтана и Майли Сайрус» (Hannah Montana & Miley Cyrus: Best of Worlds Concert, 2008) фильміне енген. Майли 2008 жылы алғашқы Breakout атты жеке альбомын шығарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Флюорография** (лат. fluor — ағыс және грек. grapho — кескінін көрсету, бейнелеу) — фотографиялық пленкаға флюоресценттік (сәулелендіруші) экраннан зерттелетін нысанның рентгендік кескінін алудан тұратын рентгенологиялық зерттеу әдісі. Рентген сәулесі ашылғаннан кейін Флюрографияның негізгі принциптерін италиялық ғалымдар А.Баттелли мен А.Карбассо және америка ғалым Дж. М.Блейер жетілдірді. Флюрографияға түсірген кезде нысанның кескіні кішірейеді. Флюрографияның кішірейтілген (2424 мм немесе 35-35 мм) және үлкейтілген (7070 мм немесе 100100 мм) түрлері болады. Басқа рентгендиагностик. әдістермен салыстырғанда Флюрографияның артықшылығы — клиникасы көпке шейін жасырын болған ауруларды жаппай зерттеуге мүмкіндік береді. Флюрографияны көкірек қуысының, сүт бездерінің, сүйек ауруларының диагностикасын қойғанда қолданады. Флюрографияның 2 түрі: тұрақты және жылжымалы (автобус, вагон) кабинеттер пайдаланылады. Кейбір жұмыс орнындағы қызметкерлер (мыс. балабақша тәрбиешілері, перзертхана қызметкерлері, балалар тағамын үлестіретіндер, мектеп оқытушылары, т.б.) 6 айда бір рет; ал тағам өнеркәсібінде, қоғамдық тамақтану; сан.-гигиен. (шаштаразда, моншада, т.б.) орындарында, дәріханада, жатақханаларда, кітапханаларда, т.б. жұмыс істейтін адамдар жылына бір рет Флюрографиялық тексерістен өтіп отыруы тиіс.

Сілтемелер
----------

Қазақ Энциклопедиясы, 9 том


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуМедициналық визуалдау |
| --- |
|  |
| Рентгенология | 
Ангиография • Ангиопульмонография • Аортография • Компьютерлік томография (КТ) • Миелография • Пиелография • Рентгенография • Рентгеноскопия • Томосинтез • Флюорография |
|  |
| Радиоизотоптар | 
Сцинтиграфия • Бірфотонды эмиссиялық компьютерлік томография (SPECT) • Позитронды эмиссиялық томография (PET) |
|  |
| Ультрадыбыс | 
Эхоэнцефалоскопия • Эхокардиография • Жүктілікті анықтау • Доплерография |
|  |
| Эндоскопия | 
Артроскопия • Бронхоскопия • Гастроскопия • Гистероскопия • Лапароскопия • Колоноскопия • Ректороманоскопия • Торакоскопия • Цистоскопия • Эзофагогастродуоденоскопия • Эндосонография |
|  |
| Басқасы | 
Магниттік-резонанстық томография (МРТ) • Оптикалық когерентті томография (ОКТ) • Конфокалды микроскопия • Термография |

 |
**Майкөл** — Ертіс-Қарағанды каналының сол жағалаулық аңғарындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Екібастұз қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 23 км жерде орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 298 м биіктікте жатыр. Аумағы 3 км2, ұзындығы 2,9 км, енді жері 1,4 км, жағалау бойының ұзындығы 8 км.

Сипаты
------

Жағалауы ашық әрі жазық. Батысынан шағын Елемес өзені құяды. Солтүстігі мен шығысында әйгілі Богатырь көмір кен қимасы, Екібастұз-ІІІ ГРЭС-і орналасқан. Шарасында жыл бойы су болады. Қараша айының 2-жартысында суы қатып, сәуір айының 2-жартысында ериді. Жағалауы шабындық, алабы - жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Ханбали мазһабы** (араб.: المذهب الحنبلي‎, мазһаб өкілдері ***ханбалилер*** деп аталады, араб.: الحنابلة‎‎‎) — сүннетке еруші мұсылмандардың бүгінгі күнге дейін сақталған төрт фиқһ мектептерінің (*мазһаб*) бірі. Мазһабтың негізін қалаушы — ең әйгілі хадистанушылардың бірі бағдаттық ғұлама Ахмад ибн Ханбал.

Ирак аумағында пайда болған ханбали мазһабы XI—XII ғасырларда Шам қалаларыда таралып, осы өлке ханбалилердің «екінші отанына» айналды. Шам аумағынан ханбалилік исмаилилер билеп отырған және шафиғи мазһабы басымдыққа ие болған Мысырға таралады. Моңғол басқыншыларына қарсылық көрсеткендіктен, XIII ғасырға таман ханбалилер мұсылман әлеміндегі ықпалынан айырылып қалды.

Тірі кезінде Ахмад ибн Ханбал шариғи құқық бойынша бір ғана еңбек жазғандықтан, оның ілімін дамыту ісін ұлдары мен жақын шәкірттері қолына алды. Ханбали мазһабы өкілдерінің арасында Әбу Бәкр ал-Халлал, Ибн Ақил, Ибн әл-Жаузи, Ибн Таймийа секілді көптеген атақты мұсылман ғұламалары болды.

Жақтаушыларының саны бойынша ханбали мазһабы төрт мазһабтың ішінде соңғы орында орналасқан. Ханбали құқық мектебі Сауд Арабиясы мен Катар мемлекеттерінің ресми мазһабы; Біріккен Араб Әмірліктері, Оман сұлтанаты және Парсы шығанағының маңында орналасқан басқа да мемлекеттерде біршама ханбали мазһабының өкілдері тұрады. Ирак, Сирия, Мысыр, Палестина және Ауғанстан елдерінде ханбалилердің азғантай қауымдары бар.

Анықтамасы
----------

*Мазһаб* деп Ислам дініндегі шариғи құқық мектептерін атайды. Ежелден мазһабтар *асхаб әл-хадис* («хадисті ұстанушылар») және *асхаб әр-рай* («жеке пікірді ұстанушылар») деген екі түрге бөлінеді. Әл-Муқаддаси, әш-Шаһрастани, Ибн Халдун, Ибн ән-Надим секілді ғұламалар бір ауыздан ханбали мазһабын бірінші аталған топқа жатқызған. Бірақ атақты тарихшы әт-Табари (839—923) ханбали мектебінің мазһаб екенін, Ибн Ханбалдың құқықтанушы екенін мойындамаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  George Makdisi, 1979, p. 3—4
2. ↑  George Makdisi, 1979, p. 7

Әдебиет
-------

* *George Makdisi* The Significance of the Sunni Schools of Law in Islamic Religious History // *International Journal of Middle East Studies*. — Cambridge University Press, 1979. — Т. 10. — № 1.
*Басқа мағыналар үшін Қыземшек деген бетті қараңыз.*

**Қыземшек** – Мұңлы тауының солтүстік-батысындағы аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Қаражал қалалық әкімдігіне қарасты аумақта, Қаражал қаласының оңтүстік-батысында 41 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі - 521 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км-ге созылған, енді жері 1 км.

Жер бедері
----------

Беткейі жонды-қырқалы келген. Таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Шығысында Қарашоқы, оңтүстік-шығысында Бектау таулары бар.

Өсімдігі
--------

Ашық қоңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, жусан, бұталы өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Шабуылдаушы** - команданың шабуылға шығатын ойыншысы, басқа ойыншыларға қарағанда қарсылас қақпаға ең жақын тұрады. Негізгі мақсаты гол соғу болып табылады. Сондай-ақ осындай ойыншыларды **форвард, страйкер , голедор** және тағы да басқалай атайды.

Түрлері
-------

### Орталық шабуылдаушы

Ең негізгі мақсаты гол соғу. Қайда тұрса да үнемі допты қабылдап, қарсылас қақпаға гол көздеуі тиіс. Көбінесе бомбардирлер осы орталық шабуылдаушылар болады.

### Ысырылған шабуылдаушы

Көбінесе шабуылдаушы мен жартылай қорғаушының ортасында жүреді. Көбінесе плеймейкер деп атайды. Олардың мақсаты гол да соғу, голдық паста беру болып табылады.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

*
Фабрика
**Фабрика** (лат. *fabrіca* — шеберхана) — машиналар жүйесін қолдануға негізделген өнеркәсіп орны. Фабрика мен зауыттың арасында экон. тұрғыдан айырма жоқ. Дегенмен, фабрика негізінен жеңіл және тамақ өнеркәсібінің тауарларын дайындайтын кәсіпорын. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың бас кезінде Батыс Еуропада болған өнеркәсіп төңкерісі нәтижесінде бұрынғы мануфактуралардың орнына құрылды. Фабриканың мануфактуралардан айырмашылығы онда бірыңғай қол еңбегінің орнына машина кіргізіле бастады. Ресейдегі алғашқы фабрикалар 19 ғасырдың бас кезінде пайда болды. Қазақ жеріндегі фабрикалар 19 ғасырдың 2-жартысынан салына бастаған. Олар негізінен шикізат өңдеу (жүн, тері, т.с.с.) үшін пайдаланылды. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Қазақстанда үлкен қалалардың барлығында дерлік ірі-ірі фабрикалар салынды. Олар соңғы үлгідегі құрал-саймандармен жабдықталып, халық тұтынатын тауарлар шығарды. Бірақ 1970 — 1980 ж. бүкіл кеңес экономикасының "тоқырауға" ұшырауы салдарынан олардың шығарған тауарлары шетелдік технологиялармен бәсекеге түсуге қабілетсіз болып шықты. Сөйтіп, 1990 — 2000 ж. Қазақстан экономикасы нарықтық қатынастарға көшкен кезде олардың көпшілігі жабылуға мәжбүр болды. Дегенмен, қазіргі кезде жергілікті фабрикалардың көпшілігі шеттен инвестиция тарту арқылы жаңа технологиялар әкеліп, өз жұмыстарын жандандыра бастады.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Қызбұлақ** – Іле алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Ұйғыр ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 31 км, 20-дан астам шағын салалары бар. Сұнатсай және Қызышбұалақсай өзендері аралығында.

Бастауы
-------

Бастауын Кетпен (Ұзынқара) жотасының солтүстік баурайынан алып (2261 м биіктікте) Іле өзеніне жетпей, Қызбұлақ қонысында жерге сіңіп кетеді.

Гидрологиясы
------------

Бұта шоғырлары аралас жағалауы жарқабақты (жоғарғы ағысында 20 м, орта ағысында 40 м-ге жетеді) қиыршықтасты-малтатасты келген. Алабы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Фабьен Ален Бартез** (фр. ; 28 маусым 1971 жыл, Лавлан, Франция) — франциялық футболшы, қақпашы. 1998 жылғы әлем чемпионы, 2000 жылғы Еуропа чемпионы.

Карьерасында "Тулуза", "Монако", Манчестер Юнайтед", "Нант" командаларының қақпасын қорғаған.

Карьерасы
---------

### Ұлттық құрама

Ұлттық құрама сапында 1994, 2006 жылдары ойнады. Алғашқы ойынын 1994 жылы 26 мамыр Аустралияға қарсы өткізді. 1996 жылғы Еуропа чемпионатына барғанымен, Бернар Ламаның көлеңкесінде қалып, қосалқы құрамды отырды. Ал, 1998 жылғы әлем чемпионатына дейін негізгі қақпашы ретінде құрамаға орнығып үлгерді. Чемпионаттағы жеті ойынның бәрінде де алаңға шығып, екі доп қана жіберді (оның біреуі пенальтиден). Бұл чемпионатта Франция құрамасы алтын жүлдені иеленді.

Бартез ЕУРО-2000, ӘЧ-2002, ЕУРО-2004 турнирлеріне негізгі қақпашы ретінде барып, орнан ешкімге бермеді. ЕУРО-2004 турниріндегі Францияның сәтсіздігінен соң құрамадағы карьерасын аяқтады. Бірақ ӘЧ-2006 іріктеуінде құрама тым нашар ойнап, Бартез Франция Футбол федерациясының өтінішімен құрамаға қайта оралды. Оның керемет ойыны Францияға әлем чемпионатына жолдама әперді. 

2006 жылғы әлем чемпионатында Бартез барлық ойында құрама қақпасын қорғады. Құрама финалда Италиямен тең ойнады да, пенальтилер сериясында ұтылып қалды. Бартез бір соққыны да қайтара алмай, күміс жүлдені қанағат тұтты. 

Осы ойыннан соң Бартез құрамадағы карьерасын біржола аяқтады.

Жетістіктері
------------

### Командалық

**Олимпик (Марсель)**

* Чемпиондар лигасы: 1992/93
* УЕФА кубогының финалисі: 2003/04
* Интертото кубогы: 2005

**Монако**

* Франция чемпионы: 1996/97, 1999/00
* Франция суперкубогы: 1997

**Манчестер Юнайтед**

* Англия чемпионы: 2000/01, 2002/03

**Франция құрамасы**

* Әлем чемпионы: 1998
* Еуропа чемпионы: 2000
* Конфедерация кубогы: 2003
* Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 2006

### Жеке

* Лев Яшин жүлдесінің иегері: 1998
* Әлем чемпионатының симвликалық құрамы: 1998
* УЕФА версиясы бойынша Еуропаның үздік қақпашысы: 1998
* МФФИИС версиясы бойынша әлемнің үздік қақпашысы: 2000
* Еуропа чемпионатының символикалық құрамы: 2000
* Құрмет легионы орденінің кавалері: 1998

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі (ағыл.)
Дереккөздер
-----------

**Пава** — Барнаул қаласында орналасқан Ресей бидай өңдеуші компания..

Компания қызметі
----------------

Бидай өңдіруші компанияның тарихи орналасқан джері Алтай өңірі. Компания ұн өндірумен, басты кезекте жоғары сұрыпты ұн шығарады. Тұтынушылар ұнның сапасын жоғары бағалауының нәтижесінде Бүкіл Ресейлік және Халықаралық көрме-жәрмеңкелерде медальдар және дипломдармен марапатталады. Өзінің "Алтай-Батюшка" және "Пава" жеке сауда маркасының атымен ұн жіне ұнтақ өнімдерін өндірумен айналысады.Қазіргі уақытта орта есеппен алғанда компания Алтай өңірінің 10 % -ға жуық бидайын ғана өндіре алады. Компания 200 мың тонна астықты сақтай алады. Күнделікті элеваторлар мен бидайқоймалары 6 мың тонна астықты қабылдайды.

Негізгі иелері
--------------

* Игошин Павел Серафимович — 45,03 %
* Игошин Андрей Павлович — 44,44 %.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Қызамық бұтасы
**Қызамық тұқымдасы** (Vacciniaceae) - қос жарнақты, мәңгі жасыл не жапырағын тастап отыратын бұта.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Сабағы тік, кейде төселмелі, бүтін жиекті жапырағы кезекті орналасқан. Гүлі қос жынысты, күлтесі, тостағаншасы 4-5 жапырақшалы, аналығы төмен жатынды, 4-5 ұялы. Жемісі - көп тұқымды жидек, сирек те болса қуашақ.

Өсу аймағы мен таралуы
----------------------

Тропиктерде, субтропиктерде өседі. Иран, Ирак, Скандинавия, Жапонияда, Солтүстік Америкада, Кіші Азияда, Жерорта теңізі аймағында таралған 35 туыс, 800 түрі, Кавказ, Батыс Сібір мен Шығыс Сібірде, Моңғолияда 2 туыс, 9 түрі бар. Қазақстанда Тобыл, Мұғалжар алқабында, Ақмола облысы мен Ақтөбе облысында, Алтай, Тарбағатайда 2 туыс, 5 түрі кездеседі.

Кәсіптік маңызы
---------------

Жемісінде сахароза, глюкоза, фруктоза, лимон қышқылы, С витамині бар, шырын алынады. Шарап жасауда, кондитер өнеркәсібінде, тосап жасауда, медицинада асқазан бұзылғанда дәрі ретінде қолданылады. Әсемдік үшін де өсіріледі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том