recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*«Жаяу көп жүрем деп аяғым алынып қалды»* (ел аузынан). Мысалдан *«алын»* сөзінің түбірі түсіндірме не екі тілді сөздіктерімізде жиі кездесетін *«бер»* етістігінің антонимі — *«ал»* етістігімен байланысы жоқтығы байқалып отыр. Тілімізде қолданылатын осы етістіктің сөздіктерімізде кездеспеуі таңдандырады. Алайда, якут тілінде де осы етістік тұлғасын ұшыратамыз:

***аал*** — 

1. ысқылау;
2. қажау;

***аалын*** — қажалау

Бұл сөзді осы мағынада тіпті 1938 жылғы С. В. Ястремскийдің «Грамматика якутского языка» деген еңбегінен де табамыз.
Осы деректер бойынша, тілімізде жиі қолданылатын *«қолымның терісі алынып қалды»*, *«аяғым алынып қалды»* тіркестеріндегі *«алыну»* етістігі *«қажалу»* сөзімен бара-бар екендігін аңғарамыз. Оның сөздіктерде кездеспеуіне қарағанда, ұмытылуға бейімділігі байқалады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Жер қойнын геометриялау- пайдалы қазбалардың құрылымдық және сапалық ерекшеліктерін график түрінде өрнектейтін кен геометриясының саласы. Жер қойнын геометриялау пайдалы қазбалардың жер қыртысындағы орналасу қалпын, қорын, негізгі сипаттамаларын, оны қазып алу кезінде туатын әр түрлі процестерді зерттеу және тау-кен, геологиялық барлау ісінің бірқатар мәселелерін шешеді. Жер қойын геометриялау кеннің орналачу қалпын, аумағын т.б. сипаттайтын гипсометриялық план; кен құрамында екздесетін пайдалы және зиянды қоспа мөлшерін 1м2, ауданындағы пайдалы қазба қорын, оның құрамын анықтайтын изосызық; кен қабатының әр жеріндегі қалыңдығын анықтауға мүмкіндік беретін изотереңдік планы деген графиктерден құралады. жер қойнын геометриялаудың ғылми-теориялық негізін жүйелі түрде зерттегген профессор П.к. Соболевский болды. Бұл салада Республикамызда жемісті еңбек еткен ғалымдар- Ж.С. Ержанов, А.Ж. Машано және П.а.Рыжов.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
Сейсмозавр
**Сейсмозавр**. Динозаврдың атауы «жер сілкіндіруші кесіртке» деген мағына береді. Сейсмозавр кейінгі Юра кезеңінің ең ірі шөпқоректілерінің бірі. ол Киммеридж және Титон дәуірлері арасында, шамамен 154 — 144 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Көлемі нақты анықталмаған. Шамамен есептелген ұзындығы — 37 — 45 метр. Джиллет атты ғалымның есептеулерінде «динозаврдың ұзындығы — 39 — 52 метр» делінеді. Кейбір болжамдарда оның салмағы — 113 тонна, енді бірінде — 22— 27 тонна. Біз осы өлшемдердің соңғысын ғана қолданып жүрміз. 1979 жылы Нью Максикодан сейсмозаврдың аз ғана қаңқа бөліктері табылған.

Қызықты дерек
-------------

* Сейсмозавр шыбық тәріздес құйрығын қорғаныс үшін пайдаланған.
* Сейсмозавр тырмадай тізілген тістерімен жақын маңдағы ағаштарың апырақтарын жұлып жеген.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : өсімдіктер
* Салмағы : 30 тонна
* Тұқымдас : Диплодоцид
* Отряд тармағы : Зауроподоморф [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Жыңғылды мұнай кен орны** — Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс ернеуі маңы белдемінің мұнай кен орны. Құрылым аймақтық геологиялық-геофизикалық жұмыстар нәтижесінде 1939 жылы ашылған.

Географиялық орны
-----------------

Атырау облысында Мақат станциясының солтүстігінде 20 км жерде орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кенорын дөңесі солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған, жасырын жарылған тұзкүмбезді құрылымнан орын алған. Галогендік таужыныстардың орналасу тереңдігі күмбез дөңесінде 400 м, баурайларында 1000 м-ге дейін жетеді. Енсіз грабендер арқылы күмбез солтүстік, солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс қанаттарға бөлінген. Оңтүстік-батыс қанаттың өнеркәсіптік мұнайлылығы анықталған. Бұл қанат, лықсымалар арқылы батыс, орталық және шығыс алаңшаралға дараланған. Көлденең лықсымалармен тілгіленген орталық алаңша ауқымында апт, неоком жікқабаттары мен ортаңғы юраға тиесілі мұнайлы горизонттарды кіріктіретін блок дараланады. Шығыс алаңшада апт шөгінділері өнімді. Барлығы 10-ға жуық мұнайлы горизонттар анықталған.

Жатыс сипаты
------------

Жатыс сипаты жөнінен барлық жатындар қойнауқаттық, тектоникалық тұрғыдан қалқаланған, жатыс тереңдіктері 135 м-ден 500 м-ге дейін. Құмтастардан құралған жинауыштары қуысты, ашық кеуектілігі 29-34%-ға дейінгі шамада. Жатындардың жапқыштары рөлін сазды таужыныстар атқарады. Өнімді горизонттардың жалпы қалыңдығы апт жатындарында 5-10 м-ге, неоком жатындарында 5,6-13-ге, юра жатындарында 4,3-7 м-ге дейін, тиімді қалыңдығы, тиісінше, 4-8,5 м-ге, 4-9 м-ге және 3-4 м-ге, мұнайға қаныққан қалыңдық осы ретпен 2,2-5 м-ге, 3,8-5,2 м-ге және 1,3-2,9 м-ге дейін жетеді. Жатындардың су-мұнай жапсарлары -139-472 м-ге дейінгі белгілерде. Дөңдік бөліктегі мұнайлы горизонттардың жатыс тереңдіктері апт жікқабаты үшін 125-170 м-ге, неоком жікқабаты үшін 209-253 м-ге, ортаңғы юра шөгінділері үшін 330-465 м-ге дейін. Жатындардың мұнайлы бөліктерінің биіктігі 7-31 м-ге дейін өзгереді.

Қанығу сипаты
-------------

Мұнайға қанығу коэффициенті 0,55-0,68. Апт жатындарындағы мұнайдың шығымы 0,5-3 м3/тәу, ортаңғы юрада 0,4-12 м3/тәу болды.

Тығыздығы, құрамы
-----------------

Төменгі бор шөгінділерінің мұнайы ауыр, тығыздығы 895-906 кг/м3, аз күкіртті (0,34%), аса мол шайырлы (13-34%) аз парафинді (1,05%). Ортаңғы юра жатындарының мұнайлары айтарлықтай жеңіл, тығыздығы 875-881 кг/м3, аз күкіртті, аз парафинді (1,67-1,77%). Бұлардағы силикагель шайыларының мөлшері 10%-14,5%-ға дейін. Жатындардың режимі гравитациялыққа ауысатын әлсіз суарынды. Хлоркальцийлі типті табандық сулардың тығыздығы 1095-1163 кг/м3. Кен орнында 2004 жылы бұрғылау жұмыстары басталды.
Тарас Шевченко (1814-1861)
Т.Шевченко көшесі Аспара көшесінен басталып, Медеу көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 191,8 м.

Тарас Шевченко (1814-1861) - украин ақыны, суретші. Маңғыстауға жер аударылған жылдары 20-ға жуық повесть, 100-ден астам өлең, 500-ге тарта сурет салды. 
Ол «Түс», «Тәңірінің қолында еді балта» өлеңдерінде, «Егіз», «Варнак», «Бақытсыз» повестерінде жергілікті қазақтардың өмір салтын арқау еткен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
Балға акулалардың тобы, Коста-Рика

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

**Алып балға акуланың** құрсақ түсі ақшылдау, ал жота тұсы қоңыр- сұр түсті болып келеді. Акуланың бұл түрін балға тәрізді тұмсығына қарап, оңай тануға болады. Бұл акуланың тағы бір ерекшелігі- оның бірінші арақа қанаты ұзын, орақ тәрізді үп- үшкір болатындығында. Ал екінші арқа қанаты имек болып келеді. Жазда бұл акулалар салқын су іздеп, басқа аймақтарға кетеді, ал қыста жылы мекен таңдайды. Алып балға акуланың өмір сүру ұзақтығы 20- 30 жыл. Бұл акула адам баласына қауіп төндірмейді. Алып балға акуланың иіс сезу мүшесі жақсы дамыған. Сондай- ақ бұл акуланың басқа акулалар сияқты, ультрадыбыстарды ажырата алу қабілеті де дамыған. Оның бұл қасиеттері қауіптен сақтайды. Сондай- ақ қорегін тауып жеуге көмектеседі.

### Қорегі

Бұл акула ұсақ сүйекті балықтармен, шаяндармен, асшаяндармен, сегізаяқтылармен және ірі теңіз шаяндарымен қоректенеді. Акула өзінің балға тәрізді тұмсығымен скаттарға қатты соққы беріп, қанатын өткір тістерімен жұлып алып кетеді. Сүйікті қорегі- скаттар.

Таралуы
-------

Алып балға акула **тропиктік** және температурасы жылы суларда, жағалау маңында кездеседі.

Тағы қараңыз
------------

* Акула

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
**Таралғы** - үзеңгіні ерге жалғастыратын, айылбасы бар
қайыс бау. «Таралғысы жұмсақ қоңыр былғарыдан жасалыпты» (М. Әбдіхалықов, Алыстағы.).
Қазір бізде қолданылып жүрген «үзеңгі» сөзінің мағынасын моңғолдарда «дөрөө», қалмақ тілінде «дөрэ» тұлғалары ұғындырады. Сондай-ақ моңғолдар мен қалмақтарда «баспалдақ» мағынасын да, біріншісінде —
«даруулга», екіншісінде —«дөрә» дыбыс құрамындағы
сөздер бере алады. Осыған қарағанда өте ерте заманда «үзеңгі» сөзі қазақтарда да «таралғы» қалпында аталуы мүмкін. Кейін тілімізге парсы тілінен ауысқан «зинэ» (баспалдақ)
сөзі біздің тілімізде «үзеңгі» қалпына дейін өзгерумен бірге «таралғының» бұрынғы
мағынасын иеленіп, соңғының (таралғының) қайыс бауға атау болуын белгілеген.
Келтірілген тілдік деректер «таралғы» сөзінің төркіні моңғол тілдері, ал тұңғыш мағынасы «үзеңгі»,
одан кейін сол тілдерде «баспалдақты» қоса иемденіп,
қазақ тілінде ер мен үзеңгіні жалғастыратын қайыс бау
ұғымын беретін болып қалыптасқанын дәлелдейді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Стилоскоп** (ағылш. *stell* - болат және гр. *skope* — қараймын, бақылаймын) — болаттар мен қорытпалардың химиялық құрамын шығарылған сәуле спектрінің арқасында визуалды бақылау арқылы тез талдауға арналған спектроскоп. Стилоскопта заттың үлгісі тез жанып буланады да одан ұшқындық және доғалық разряд шыққан сәуле спектры монохроматтық окулярға түседі, Онда ең негізгі компоненттерге (темір, никель, кобальт, мыс, магний және т.с.с.) сәйкес келетін бөлім бағалары болады. Негізгі артықшылығы - дизайнның қарапайымдылығы және төмен құны, зертханалық химиялық талдаумен салыстырғанда жылдамдығы. Кемшіліктері – төмен дәлдік, бағалаудың операторға тәуелділігі. Классикалық аспап сәулелену спектрінің көрінбейтін бөлігін пайдаланбайды, талдау процедурасы спектрді қарау және анықтау үшін уақытты қажет етеді, бұл аспаптың немесе үлгінің қызып кетуіне әкелуі мүмкін. Қазіргі заманғы жетілдірілген стетоскоптар алынған спектрді суретке түсіруге және автоматты талдау үшін кескіндерді компьютерге енгізуге арналған құрылғылармен жабдықталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
Үлкен Гейзерлер
**Үлкен Гейзерлер** (*Great Geysers*) — АҚШ-тың батысында орналасқан дүние жүзіндегі ірі геотермиялық кен орны. Үлкен Гейзерлер аңғарында орналасқан. Ауданы 55 км². Кен орнын барлау жұмыстары 1921 ж. басталып, 1960 ж. қуаты 12,5 МВт болатын алғашқы геотермиялық жылу электр станциясы іске қосылды. Жылу көзі — тереңд. 5 — 8 км-ге дейінгі Жер қойнауындағы магмалық ошақ. Ұңғымадан шығатын будың температурасы 200 — 290 С. Бу құрамында 1 — 2% конденсаттанбаған газдар (көмірқышқыл газы, метан, сутек, күкіртті сутек, т.б.) бар.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Кіші Қосқопа** – Сарықопа көлінің алабындағы тұзды тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Амангелді ауданы жерінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 111 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 6,8 км 2, ұзындыңы 4 км, енді жері 3 км. Жағалау бойының ұзындығы 11,2 км. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толысады. Жазда айдынының көп бөлігі тартылып, шалшықты көлге айналады. Суы желтоқсанда қатып, сәуірде ериді.

Жағалау сипаты
--------------

Жағалауында қалың қамыс, құрақ өскен. Көл түбі лайлы. Кейбір бөліктерінде тұз тұнбалары шөккен. Кейбір жылдары айдынында суы тартылып, батпақты сорға айналады. Жағалауы – шабындық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Алып көртышқан** (лат. *Spalax giganteus*) – кеміргіштер отрядының көртышқан тұқымдасына жататын аң.

  

Қазақстанның батыс аймақтарындағы ылғалды құмдарында, терең сайлы беткейлері мен құрғап қалған өзен арналарында, жер астында тіршілік етеді. Дене пішіні ұршық тәрізді, мойны қысқа, басы жалпақ, ал көзі және құлақ қалқаны болмайды. Көзінің орнында қалың қылшықты тері қатпарлар орналасқан. Күрек тістері өте жақсы жетілген, жерді сол тістерімен қазады. Құйрығы өте қысқа, олар терісінің астынан көрінбейді. Қысқа аяқтарында жақсы жетілген, мөлшері аса үлкен емес тырнақтары болады. Ересек аңның арқа жағы ақшыл, бас жағы күмістей жарқыраған сары түсті. Балаларының тері жамылғысы бір түсті, ересектерімен салыстырғанда қоңырқай келеді. Алып көртышқанның денесінің ұзындығы 27 см, құйрығы 0,6 см, салмағы 553 г-дай болады. Кәдімгі соқыртышқаннан ерекшелігі – денесі ірі, жер бетіне шығаратын топырақ үйінділерінің көлемі үлкен (диаметрі – 32 – 120 см, биіктігі 10 – 50 см). Індері 2 – 3 қабатты, 90 – 300 см тереңдікке жетеді, ұзындығы 145 – 540 м-ге барады. Негізінен өсімдіктердің (анықталған мәлімет бойынша 38 түрімен) тамыры, түйнегімен қоректенеді, жақсы жейтін қорегі – қияқ. Алып көртышқанның таралуы қияқтың аз-көптігіне байланысты. Қысқа азық (2 – 3 кг) жинайды. Жер астында тіршілік еткеннен кейін тәулік бойына белсенді. Жылына 1 рет көктем – жаз айларында (сирек екінші рет күз айларында) балалайды (2 – 6-ға дейін). Алып көртышқанның тіршілігі әлі толық зерттелмеген. Таралу аймағы шағын, Каспий өңірінде өте сирек кездесетін аң болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты, 7 том;
Стив Джобс MacWorld 2008 таныстырымындағы түйінсөз кезінде MacBook Air-ді таныстыруда. Бұл оның Macworld-қа соңғы шығуы.
**Стивсөз** (немесе **Стив Джобстың түйінсөз баяндамалары**, ағылш. *Stevenote*) - Apple компаниясының бұрынғы бас директоры Стив Джобс жасаған түйінсөз баяндамаларына берілген ауызекі термин болып, Джобстың Apple Worldwide Developers Conference, Macworld Expo және Apple Expo секілді іс-шараларда сөйлеген түйінсөздеріне қаратылады. Осы түйінсөздерде көп санды Apple өнімдерінің алғашқы шығарылымы жұртқа таныстырылғандықтан, "Стивсөздер" Apple акцияларының бағасына айтарлықтай өзгеріс тудырды.

Джобстың 2011ж, 6 Маусымда iCloud (Apple-дің бұлтты есептеу сервисі) жүйесін жариялауы оның соңғы Стивсөзі болды. Сол күні OS X Lion және iOS 5 туралы да айтылды. Бұл оның 24 тамызда бас директорлық қызметінен кеткенге дейінгі және сол жылы 5 қазанда қайтыс болғанға дейінгі соңғы көпшілік алдында шығып сөйлеуі болды.

Тарихы
------

1996ж-дың соңында Apple кампаниясы NeXT-ті сатып алды, Джобс 11 жылдық үзілістен кейін Apple-ге қайта оралды, ол Apple-дің құрушысы болса да, 1985ж Apple-ден кеткен болатын. (11 жыл ішінде Джобс Pixar Animation Studios-тың алғашқы нұсқасын 5 млн долларға сатып алып, әлемдік үлкен компанияға айналдырды.) 1997ж-дың ортасында түйінсөз баяндамасын жасап, компанияның мәртебесі туралы егжей-тегжейлі есеп берді, Microsoft бас директоры Билл Гейтс спутниктік бейнеде көрінді. Джобс Майкрософтпен серіктестік байланыс орнатып, бірнеше маңызды келісімдерқа қол қойғанын жариялады, оның айтуынша бұл Apple-ге пайда әкеледі, әрі аталған компанияны 1990жж басы мен ортасындағы ұзаққа созылған құлдыраудан құтқарып, қайта қалпына келуге мүмкіндік береді. Түйінсөзде екі маңызды хабарландыру жасалды: Microsoft Office (Office 98) бағдарламасының келесі шығарылымы Macintosh үшін дамытылады, ал Microsoft Internet Explorer бағдарламасы Macintosh компьютерінде әдепкі веб шолғыш болады. Аудиторияның дүрлігуіне қарамастан, Джобс серіктестіктің Apple-ге не үшін тиімді болғанын түсіндірді:

> Менің ойымша, Apple мен Microsoft арасындағы бәсекелестік дәуірі әлдеқашан аяқтады. Бұл Apple-дің денсаулығын сақтауға қатысты, сондай-ақ бұл Apple-дің денсаулығы жақсарып және өркендеп, осы салаға керемет үлес қоса алатын болуына қатысты.  
> 
> *— Стив Джобс, MacWorld Boston 1997 – Стив Джобс оралды – Билл Гейтс экраннан көрінді, Мак Тарихы (Mac History, 6 тамыз, 1997), Christoph Dernbach*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Marshal, Katie* Apple seen unloading new MacBook Pros and (possibly) iMacs at WWDC.  Apple Insider (23 мамыр 2007).
**Стилл синдромы** - қызба белгілерімен сапатталатын арттриттің ауыр түрі. Теріде өтпелі бөртпелер және соматикалық органдарының жүйелі қабынуы, зақымдануы. Десе де аурудың клиникалық белгілері, зардап шеккен буынды зерттеуді пайдаланып диагностикаланады. Десе де, ең алдымен, ауруды емдеу емес, стероидты қабынуға қарсы ем жүргізілу жүзеге асырылады. Стилл ауруын британдық дәрігер Джордж Стилл 1897 жылы сипаттаған болатын. Ұзақ уақыт бойы ол кәмелетке толмағандардың ревматоидты артрит түрінде кездесетін ауыр түрлерін қарады. Тек 1971 жылы, Эрик Уатерс ересек науқастарға осы аурудың көптеген мінездемелерін жариялады. Қазіргі заманғы әлемдік ревматологиялық статистикаға сәйкес, соңғы жылдары әлі аурудың таралуы шамамен 1 :100000 адамға шаққанды құрайды. Ерлер мен әйелдер бұл ауруға тең дәрежеде ауырады. Әлі де бұл аурумен ең көп 16 жасқа дейінгі балаларда кездеседі. Кенеттен жоғары қызба басталу, лимфоаденопатия, және лейкоцитоз қан аурудың жұқпалы сипатын көрсетеді. Алайда, бір қоздырғышы анықталған жоқ. Дегенмен аурудың температурасы 39 ° C көтерілуімен сипатталады. Содан кейін бөртпе элементтері кем дегенде, аяқ және денеге шығады. Бөртпе жазық қызғылт дақтар түрінде көрінеді. Кейде оларда қышыну жүреді. Ауру балтырды, тізе, білезік, шынтақ буындарының қатысуымен артриттің белгілері ұлғаяды. Әлі күнге дейін аурудың дамуына генетикалық бейімділіктің болуын жоққа шығарған жоқ.

Дереккөздер
-----------


[1]

1. ↑  С.Ж. Стамбеков "Генетика" 2002ж
Қазақстан Республикасы Iшкi iстер министрлiгiнiң Есiрткi бизнесiне қарсы күрес және есiрткi айналымын бақылау комитетi Iшкi iстер министрлігінiң құзыретi шегінде арнайы атқарушылық және бақылау-қадағалау функцияларын, сондай-ақ есiрткi құралдарының, психотроптық заттардың, прекурсорлардың айналымын мемлекеттiк реттеу және олардың заңсыз айналымы мен оларды терiс пайдалануға қарсы iс-қимыл жасау саласында үйлестiрудi жүзеге асыратын ведомство болып табылады. Комитеттiң негізгі мiндеттерi есiрткi құралдарының, психотроптық заттардың және прекурсорлардың айналымы саласында мемлекеттiк саясатты iске асыру мен қоғамдық және мемлекеттiк қауiпсiздiктi қамтамасыз ету мақсатында олардың заңсыз айналымына қарсы iс-қимыл шараларын белгiлеу болып табылады.
Комитеттің төрағасы
Выборов Анатолий Николаевич
**Ойыншықтау** – Шалқар ауданында қарасты Тоғыз стансасы жанындағы, аты айтып тұрғандай, айналасы небір жан-жануарлардың немесе басқа да заттардың пішініне ұқсас, қолға ұстасаң едәуір салмағы бар ұсақ мүсін тастардан құралатын тау.

Таудың этимологиясына байланысты халық аңыздары
-----------------------------------------------

Ертеректе бір кемпірдің жалғыз қызы болыпты. Әлгі қыз жалғыз өскендіктен бе, әйтеуір жасы біразға келгенше қуыршақпен ойнап отыра берсе керек. Қызының өзімен жасты құрбылары құдықтан су әкеліп, ас-су әзірлеп, бойын түзеп, ағаларына қолқабыс ететінін көріп жүрген анасы қатты налыпты. Күндердің бір күнінде қызының бүл қылығына күйіген анасы бар ниетімен: «Ой, құдай бар болса, қолыңдағы қуыршақтай бол» деп қарғаса керек. Сол ананың қарғысы қабыл болып, әлгі ерке қыз Ойыншықтауға айналыпты-мыс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шалқар энциклопедиясы, 2009 жыл, 233 бет
**Ойыл болысы (Қазыбек)** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезі, Темір уезі және Қазақ АКСР-дағы Адай округінің әкімшілік бөліну бірлігі.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

Болыста 3500 үй бар.

Халқы және тұрмысы
------------------

Ойыл өзенінің орта және төменгі ағысында қоныстанған. Болыстың төңірегінде Әлімұлы және Байұлылары тұрады. Бұлардың арасында көшпенділер жоқ. Халқының негізгі күнкөрісі — мал және егін шаруашылығы. Болыстың жер көлемі онша үлкен емес, бірақ құнарлы. Сондықтан көбіне Адай болыстары жерді пайдаланады. Көшпенділер жазда Үстірттің Ағды-Айрық, Шаған, Шағырай түлейі, Орталық және Оңтүстік Жемге, Атыжақсы, Жайынды, Құздысай, Сарыалтын, Мұғалжар, Жаманәлі, Әлітау, Бақыртау, Намазтау, Қаражар, Төрткілкөл, Шошқакөл, Доңызтау, Темір, Қарақобда уездерінің жерлеріне дейін жайлайды.

Дереккөздер
-----------

* Маңғыстау энциклопедиясы, 4том
*Басқа мағыналар үшін Иммунитет (мағыналары) деген бетті қараңыз.*
**Сот иммунитеті** бойынша, судья тиісті құзыретті органның (Ресейде – Судьялардың біліктілік алқасының, Италияда – Жоғары магистратура кеңесінің, Германияда – Федералдық конституциялық соттың) келісімінсіз қылмыстық жауапқа тартылмайды, қамауға алынбайды, айдап әкелінбейді. АҚШ-та және басқа бірқатар елдерде судья импичмент тәртібімен ғана тиіспеушіліктен айрылады. Қазақстанда судьяға оны тұтқынға алуға, күштеп әкелуге, оған сот тәртібімен белгіленетін әкімшілік жазалау шараларын қолдануға (қылмыс үстінде ұсталған немесе ауыр қылмыс жасаған реттерді қоспағанда) Республика Жоғарғы соты кеңесінің қорытындысына негізделген ел Президентінің келісімінсіз немесе Конституцияның 55-бабының 3-тармақшасында белгіленген жағдайда Сенаттың келісімінсіз қылмыстық жауапқа тартуға болмайтын иммунитет берілген.
Текше пішінді рубик ойыншығы
**Ойыншық** – баланы жан-жақты тәрбиелеу мақсатына пайдаланылады. Баланың дүниетанымын кеңейтуге көмектеседі,белгілі бір мақсаттағы, ойластырылған әрекетке үйретеді, қиялын дамытып, еңбекке сүйіспеншілігін, техникаға қызығушылығын, білуге құмарлығын, аңғарғыштығын қалыптастырады, талғампаздыққа тәрбиелейді, өнерге ынталандырады. Ойыншықпен ойнауға белгілі жағдайда педагогикалық, эстетикалық, гигиеналық, техникалық талап қойылады,сондай-ақ ол баланың жас ерекшілігіне қарай өзгеріп отырады.

Дидактикалық ойыншықтар
-----------------------

Баланың ойлау қабілетін, дұрыс сөйлеу мәнерін дамытуға, оның білімі, шеберлігін және дағдысын қалыптастыруға көмектеcеді. Ойнай жүріп бала затты танып біледі, оның түрін, көлемін, түсін ажыратады, есептік арақатынасымен, санымен, кеңістік жайлы түсінікпен т.б.танысады.

Дидактикалық ойыншықтарға жататындар: біртүсті және түрлі түсті сақиналардан жасалған конусты күмбездер, бірінің ішіне бірі салынатын әртүрлі тостағандар, бөшкелер, шарлар,матрёшкалар, әртүрлі серіппелі, бұрандалы ойыншықтар т.б.

Бейнелік ойыншықтар
-------------------

Қазақша нақыштағы ойыншықтар
*Бейнелік,ишара ойыншықтар*дың тәрбиелік маңызы зор. Оған қуыршақтар (киім-кешек, үй жиһазы, ыдыс-аяқ) ; адамдар мен жануарларды, табиғат элементтерін бейнелейтін фигуралар жатады. Бұл қуыршақтармен ойнаған балалардың қоршаған орта жайлы түсінігі айқындалып, ұғымы кеңейе түседі, ой-өрісі мен қияли дамып, сөздік қоры артады.

Техникалық ойыншықтар
---------------------

Техникалық ойыншықтарға жатытындар көліктік, құрылыстық т.б бұйымдар. Балалардың ойын барасында көп күш жұмсамай-ақ еңбек процесін бейнелеуіне мүмкіндік береді.

Конструкторлық ойыншықтар
-------------------------

Конструкторлық ойыншықтар (құрастырмалы, құрастырмалы алмалы-салмалы) тақырыптық, сұлбалық, немесе әмбебап конструкторлар болып бөлінеді. Құрастырмалы алмалы-салмалы ойыншықтар мектеп жасына дейінгі балаларға арналады. Олар арнаулы бекіткіштер арқылы құрастылатын аздаған бөлшектерден тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. Р.Н.Нұрғалиев, 1991.

Сілтеме
-------

* Қазақша сөйлейтін ойыншықтар Мұрағатталған 15 наурыздың 2016 жылы.
* Компьютерлік дидактикалық және дамыту ойындары
* Ойын
* Қуыршақ театры
* Қазақтың ұлттық ойындары
**Талант** (гр. *talanton* — бастапқыда салмақ, өлшем, кейіннен ауыспалы мағынада — қабілеттер деңгейі) — қабілеттердің ең алдымен, арнайы қабілеттердің дамуының биік деңгейі. Таланттың болуы туралы адам қарекетінің принципті жаңалығымен, бірегейлігімен ерекшеленуге тиіс нәтижелеріне қарап айтуға болады. Адамның таланты айқын қажетсінушілік пен шығармашылыққа бағытталып, әрқашан белгілі бір қоғамдық талап-тілектерді бейнелейді. Осы себепті адамның талантының дамуында оның дүниетанымы, қоғамдық позициясы орасан зор рөл атқарады. Талант деп қандай да бір іс-әрекеттің, әсіресе табысты, дербес түрде шешілуіне жағдай жасайтын аса үздік қабілеттіліктердің ұштасуын атайды. Дарындылық — адамның белгілі бір іске деген айрықша қабілеттілігі, өмірдің қандай да бір саласында өзін ерекше қырынан көрсетуі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Роман Максимович Фатуев** (1 қараша 1902, Мәскеу, Ресей империясы — 20 қыркүйек 1966) — кеңес прозаигі және сценаристі.

Өмірбаяны
---------

1902 жылдың 1 қарашасында Мәскеу қаласында туған. Коммерциялық училищесінде оқыды, сонымен қатар көркем суретпен айналысты. Жастайынан ауыр көз ауруымен ауырған.

1918 жылы Н.К. Крупская басшылығымен Наркомпростың мектептен тыс бөлімінде жұмыс істеді, жылдың соңында Қызыл Армия сапына ерікті ретінде кірді. Азық-түлік салымын ұйымдастыруға қатысты, сол кезде ауыр жараланды.

1920 жылы Фатуевты Ростов-на-Донудағы Кавказ фронтының БТК комендант штабының көмекшісі ретінде өткізеді. 1921-1922 жылдары ол — тоғызыншы Порт-Петров ауданының теміржол милициясының бірінші учаскесінің басшысы болды. 1922 жылы Роман Максимович Мәскеуге қайта оралып, ЖСТШ-да оқиды, Камералық театрда декоратор болып жұмыс істейді. Сол жылдары журналистикамен айналыса бастайды, кішігірім профсоюз 
газеттері мен журналдарында жұмыс жасайды.

1928 жылы «Жизнь и знание» баспаханасында Солтүстік Кавказдағы азаматтық соғыс туралы «На Пьяном Кресте» романы жарық көрді. Бұл романға М. Горький Соррентодан жақсы баға берді.

1929-1933 жылдары Р. М. Фатуев Махачкалада тұрып, Солтүстік Кавказ бойынша «Прожектор» журналының арнайы тілшісі болып жұмыс жасады. Сол жылдардағы оның очерктары мен әңгімелері «Новый мир», «Знамя», «Звезда», «Огонек», «Смена», «30 дней» және т.б. журналдарда басылып шықты. 1934 жылы ол Жазушылар одағының мүшелігіне қабылданды.

Фатуев «Дагестанские рассказы», «Мост на Азарго», «Легенды Кавказа», «Кремневое ружье», «Армау», «Кавказские повести и рассказы», «Родник Саадат», «Дыхание гор» және т.б. кітаптарын жазды. Мәскеу мен Махачкалада оның «Беглец из Газарго» («Горцы»), «Истребитель-17», «Ветер с Кавказа», «Черный изгнанник» пьесалары қойылды.

Ұлы Отан соғысы кезінде Р. М. Фатуев Совинформбюро, «Вечерняя Москва» газетінің корреспонденті болды. «За оборону Москвы», «За оборону Кавказа» және т.б. медальдарымен марапатталған.

Соғыстан кейін Р. М. Фатуевтың сценарийі бойынша «Дала қызы», «Так рождается песня», «Сын Иристона» (М. Цагараев соавторлығымен) және бірнеше мультипликациялық, деректі фильмдер түсірілді. «Сын Иристона» фильмі үшін Р. М. Фатуевқа Солтүстік-Осетин АКСР-ның еңбек сіңірген өнер қайраткері атағы берілді.

Роман Максимович Фатуев 1966 жылдың 20 қыркүйегінде қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Роман Фатуев
**Күмістікөл** – Есіл алабындағы ағынсыз көл.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданында, Терісаққан өзенінің саласы – Бала Терісаққанның жоғарғы ағысының оң жағалауында, Қоскөл ауылынан солтүстікке қарай 3 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Ауданы 10,5 км2, су жиналатын алабы 130 км2. Ұзындығы 4,7 км, енді жері 3 км-ге жетеді, орташа тереңдігі 0,6 м. Қар, жер асты суларымен толығады. Суы жаздың ыстық айларында кермек татиды. Жағасында қамыс, құрақ өседі. Мал суаруға, жайылымдарды суландыруға қолайлы.‎

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Бүркіт тұмсығы
**Құс тұмсығы** - *жоғарғы және төменгі жақ сүйектердің* ұзарып өсуінен пайда болған мүше. 

Сыртқы мүйіз қабықпен қапталған. Өмір бойы өсетін мүйіз қабық үнемі мүжіліп тозады және белгілі маусымда түлеп түседі (құр). Құс ұрығы тұмсығының үстіңгі жағында өткір өсінді пайда болады да, балапан жұмыртқаны осы өсінді көмегімен жарып шығады. *Құс тұмсығының* пішіні, мөлшері құстың тіршілік жағдайына байланысты *(жемін ұстауға, жеуге, ін қазуға, ағаш тесуге, кеміруге, ұя салуға, қауырсынын тазартуға т.б.)* әр қилы болады. Жыртқыш құстар тұмсығы мықты, шомбал және өткір, ал ағаш қабығы астындағы жәндіктермен қоректенетін құстар тұмсығы ұзын, өткір келеді. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
Сот-сараптама қызметінің мазмұны
--------------------------------

Сот-сараптама қызметінің міндеті (4-бап)
----------------------------------------

```
**Сот-сараптама қызметінің міндеті арнаулы ғылыми білімнің құралдарымен қылмыстық, азаттық істер бойынша, сондай-ақ әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету болып табылады.**
```

Сот-сараптама қызметінің принциптері (5-бап)
--------------------------------------------

```
**Сот сараптама қызметі:**
```

1) заңдылық
2) адамның және азаматтың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін , заңды тұлғаның құқытары мен заңды мүдделерін сақтау;
3) сот сарапшысының тәуелсіздігі;
4) сот-сараптамалық зертеулерде жүргізу кезінде ғылыми-техникалық құралдыр мен әдістерді пайдалануға жол беру;
5) сот-сараптамалық зертеулердің жан-жақтылығы, толықтығы және объективтілігі;
6)сот сарапшысының кәсіптік әдебін сақтау принциптеріне негізделеді**.**

Сот сарапшысының тәуелсіздігі (8-бап)
-------------------------------------

```
**1. Сот сарапшысы сот сараптамасын жүргізу кезінде іс жүргізу тұрғысынан дербес, сот сараптамасын тағайындаған органнан(адамнан),сот сараптамасы органының басшысынан және басқа да адамдардың тәуелсіз болады.**
```

2. Сот сарапшысы жүргізілген зерттеулердің нәтижелерін негізге ала отырып қорытынды береді. Бұл ретте ол заңмен айқындалып, жол берілетін зерттеу құралдары мен әдістерін таңдауда дербес болады.
3. Сот сарапшысына құқыққа сыйымсыз ықпал етуге және оның заңды қызметіне кедергі келтіруге жол берілмейді және заңда белгіленген жауаптылыққа әкеп соғады.

Сот сарапшысының міндеттері (19-бап)
------------------------------------

```
**Сот сарапшысы:**
```

1) қылмыстық процесті жүргізуші органның, соттың, әкімшілік құқық бұзушылықтуралы іс жүргізуінде жатқан органның шақыруы бойыншакелуге
2) өзіне ұсынылған объектілерге жан-жақты, толық және объективті зерттеу жүргізуге, өзінің алдына қойылған мәселелер бойынша негізделген жазбаша қорытынды беруге міндетті...
Заң
**Досқара батыр Байкісіұлы** (18 ғасырдың ортасы, Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Марқаш соры көлінің жағалауы - 19 ғасырдың 30- жылдары) - батыр. Орта жүз құрамындағы ашамайлы керей тайпасының көшебе руынан шыққан. 

Оның «қос батыр» атанған *Есқара, Досқара* есімді екі ұлы да 1770-71 жылы болған соңғы қазақ-қалмақ соғыстарына қатысқан Досқара батыр сондай-ақ 18 ғасырдың соңғы ширегінде Батыс Сібірде Ресей отаршылдарына қарсы күреске белсене қатысып, ерлігімен көзге түскен. Досқара батырдың ерлігін *Жанкісі, Шал ақын, Жанақ ақын, Көтеш, Салғара*, т.б. өз жырларына арқау еткен. Досқара батырмен замандас Көшен Бауыржанұлы «Досқара батыр» жырында оның батырлыгымен қатар күйшілік өнері болғанын да айтады. 

«Кер жорға», «Қызыл нар», «Жаралының зары» атты күйлері жазып алынбағандықтан, халық арасына көп таралмаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х
‎

*Басқа мағыналар үшін Ащысу деген бетті қараңыз.*
**Ащысу бөгені**  – Ащысу өзенінің бойындағы бөген. Қарағанды – Қарқаралы автомобиль жолынан 4 км жерде, Бұқар жырау ауданында орналасқан. 1984 жылы салынған.

Гидрологиялық сипаты
--------------------

Су айдынының ауданы 670 га, толған кездегі көлемі 20 млн. м3, ұзындығы 9 км, ені 2 км-ге дейін, ең терең жері 15 м, жағалауының ұзындығы 23 км. Суының минералдығы су тасу аяқталған кезде 300 мг/л-ден күзгі және қысқы төмен деңгей кезінде 1 г/л-ге дейін ауытқып отырады. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Ащысу бөгенінде мөңке, оңғақ, шортан, алабұға, шабақ тіршілік етеді. Ащысу бөгенінің суы аудандағы шаруашылықтардың жерлерін суландыру үшін пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
Файл тақырыбы
 
**Успенский Глеб Иванович** (25.10.1843, Тула,-6.4.1902, Петербург)-орыс жазушысы. Тула және Чернигов гимназияларында (1853-61)), Петербург(1861), Москва (1862) университетінде оқыды. Бірінші шығармасы («Михайлыч» әңгімесі), 1862 ж. « Ясная поляна» журналында басылды. 1864-65 ж. «Орыс сөзі» журналында істеді. 1865ж. «Современник» журналында «Ауылдағы кездесулер» очеркі басылды. 1862-68 ж. жазылған очерктері мен әңгімелеріндегі идеялық, көркемдік тенденцияларды ол « Растеряев көшесінің әдет-ғұрыптары» (1866) очерктері мен «Жұтау» (1869-71) повестер жинақтарында әрі қарай тереңдетті. 1872, 1875-76 және 80 жылдардың 2-жартысында ол шетелдерде болды, батыстық капитализмді сынады.« Шаруа мен шаруа еңбегі» атты очерктер сериясында (1880) деревнядағы шаруалар өмірін суреттеді.Ол творчествосын В.И.Ленин жоғары бағалады. «Көшпелілер мен орыс қоныс аударушылары» (1891) мақаласында ол қазақ өмірі, жер бөлу туралы жазды.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энцкиклопедиясы
**Уссури алхорысы** (лат. *P. s. ussuriensis*) — алхоры сорты. Бұл Қазақстанда өсірілетін алхорылардың ішіндегі қысқа ең күшті төзімдісі болып саналады. Қиыр шығыстан әкелінген. Уссури алхорысының түрлі топырақ жағдайына бейімделгіш қасиеті бар. Ол Семей, Шығыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан, Қарағанды және Павлодар облыстарының бірсыпыра аудандарында жақсы өседі және мол жеміс береді. Оның Қазақстанның тың игерген облыстарының көптеген аудандары үшін болашағы да мықты болуы мүмкін. Уссури алхорысының таңдап алынған өскіндері Қазақстанның солтүстіктегі және солтүстік-шығыстағы барлық тоғыз облысында аудандастырылды.

Ағашының үлкендігі шағын, түзу өседі, биіктігі 3-5 метр. Бұтақшалары жапырақсыз, қызыл-қоңыр түсті. Уссурий алхорысының жемісі ұсақ, салмағы 6 граммнан 15 граммға дейін, түсі әр түрлі, көбіне сары, ашық қызыл немесе қоңыр болады. Жемістерінің формасы көбінесе жұмыр және жүрек пішіндес болып келеді. Дәмі тәтті, қышқылдау. Жұмсағы нәзік, шырынды, талшықты. Қабығы дөрекі, ащы. 

Құрамындағы қант мөлшері жөнінен Уссури алхорысы европалық сорттардан кем түспейді, ал қышқылының көлемі жағынан ол европалық сорттардан анағұрлым асып кетеді. Жемісі тамыздың басында піседі, піскен кезде ағаштан үзіліп түсе береді. Бұл Уссури алхорысының басты кемшілігі. Сүйегі онша ірі емес, көп жағдайда жұмсағынан айырылмайды, сүйегі жұмсағының ішінде бос жататын түрлері сирек кездеседі. Жемісі тасуға көне береді, бір жерде жатса екі апта бойы бұзылмайды.

Уссури алхорысы өте ерте және мол гүлдейді, сондықтан көктемгі аязға ұрынып зақымдануы мүмкін. Бірақ кейбір әдебиеттерде Уссурий алхорысының гүлдері қар жауып, 3 градустық суықта да ешқандай зақымданбағаны атап көрсетілген. Уссури алхорысы жемісі ірі, суыққа төзімді жаңа сорттар шығару жөніндегі бастапқы материал ретінде республикамыздың солтүстік-шығыс облыстарындағы ғылыми-зерттеу мекемелерінің назарын аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ш.Хабибуллин "Алхоры,өрік,шабдалы" "Қайнар" баспасы
Торре-де-Серредо, 2,650 м.Кантабри тауларының ең биік шыңы
Кантабри таулары қыс мезгілінде
2,450 m.
Кантабри таулары (Cordillera Cantabrica) — Испанияның солтүстік бөлігіндегі таулар. Бискай шығанағының оңтүстік жағалауын бойлай жатыр. Ұзындығы 500 км. Биіктігі. 2648 м. солтүстік беткейі тік жарлы, оңтүстік жағы жайпақ болып келеді. Палеозойлық кварциттен, әк тастан, мезозойлық құм тастан, доломиттен т.б. түзілген. Карст көп кездеседі. Тас көмір, темір, полиметалл рудалары бар. Климаты ылғалды. Жылдық жауын-шашыны 1000 мм. Емен, шамшат, қарағай, мәңгі жасыл жоғарғы жағында субальпі бұтасы мен альпі шалғыны өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1974. 5 том. 231 бет.
**Кішітау** – Ұлытау жотасының оңтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданының орта тұсында, Дулығалы Жыланшық өзенінің бастауында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 793 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 10-12 км-ге созылып жатыр, ені 6- 8 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Протерозой жыныстарынан түзілген.

Жер бедері
----------

Тау басы тегіс, көлбеу беткейлері қорымтасты. Кішітаудан батысқа қарай Дулығалы жыланшық, оңтүстікке қарай Қумола, шығысқа қарай Жезді өзендері бастау алады.

Өсімдігі
--------

Беткейлеріндегі аласатаулық сұр топырағында қара жусан, көкпек өседі. Баурайы мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Харитон Прокофьевич Лаптев** (1700 жыл - 1763 жыл 21 желтоқсан) - теңіз офицері, Арктиканы зерттеуші *орыс саяхатшысы*.

Қызметі
-------

*Теңіз флотындағы* қызметі 1718 жылдан басталды. 1739-1742 жылдары *Екінші Камчатка экспедициясындағы* солтүстік жасақтың бірін басқарды. Бұл экспедицияға *С.И.Челюскин, Н.Чекин және Г.Медведев* қатысты. Бұлар Таймыр түбегінің Хатанга, *Пясина өзендерінің* сағалары арасындағы бөлігіне сипаттама жазды. Жағалауға жақын бірнеше аралды ашып, олар жайлы түсініктеме берді. Экспедиция аяқталғаннан кейін Лаптев өз қызметін *Балтық флотында* жалғастырды.

Лаптев туралы
-------------

Таймырдың теңіз жағалауына, *Челюскин түбегіндегі* мүйіске Лаптев есімі берілді. Солтүстік Мұзды мұхиттың *Лаптевтер теңізі* ағайынды Лаптевтердің құрметіне осылай аталды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
*Басқа мағыналар үшін Суықбұлақ деген бетті қараңыз.*
Суықбұлақ қонысы
**Суықбұлақ** – *қола дәуірі қонысы*. Қарағанды облысы Қарқаралы қаласының оңтүстігінен 1,5 км жерде, Мұхтар сайындағы Суықбұлақ қайнарының төңірегінде орналасқан. 

Қоныстың ұзындығы 1 км, ені 200 – 250 м. Қоныс алаңында үй орындарымен бірге, ерте темір ғасырлары кезінде салынған 7 оба мен ортағасырлық 6 тас қоршау бар. Қонысты 1953 жылы Қарағанды мұражай қызметкері Л.Ф. Семенов тауып, 1955, 1962 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) зерттеген. Қоныстан екі үй орны аршылған. Бірінші үй төртбұрышты, аумағы 148 м, бөренеден тұрғызылып, ортасынан екіге бөлінген солтүстңк-батыс бөлігінде үлкен ошақ орны сақталған. Екінші үй аумағы 84 м. Онда да бөренелер орны сақталған. Үй маңы, ошақ жанынан өрнектелген қыш ыдыстардың сынығы, тастан, сүйектен жасалған құрал-сайман, әшекей бұйымдар, мал, аң сүйектері көптеп табылды. Суықбұлақ қонысынан ең алғаш рет темір қорытпалары табылды. Ол б.з.б. 2-мыңжылдықтың аяғы – 1-мыңжылдықтың басында Орталық Қазақстан тайпалары Еуразия құрлығында алғашқылардың бірі болып темір өндірісін игергенін көрсетеді. Марғұлан қайта жаңғыртқан қоныстағы үй пішіні құрылыс өнерінің де биік дәрежеде болғанын білдіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Харки Юсупович Сулейманов** (1895 жыл 2 сәуір, Алматы - 1937 жыл) - Қазақстанда Кеңес үкіметін орнатып, нығайтуға және социалистік құрылыс ісіне белсене қатысушы. 1918 жылдан Коммунистік Партия мүшесі, ұлты - дүнген.

Өмірі
-----

1918 жылдың ортасында *ұлттар істері жөніндегі Жетісу облыстық бөлімінің коллегия* мүшесі. 1921 жылы Сүлейманов *15-дүнген атты әскер полкінің* соғыс комиссары ретінде Орта Азияда басмашыларға қарсы күреске қатысты. 1922 жылы *Алматы уездік, қалалық милициясын* басқарды. 1925-1926 жылдары *Қосшы одағының,* *Жетісу губерния комитетінің* төрағасы. 1926-1937 жылдары әр түрлі жауапты кеңес және шаруашылық жұмыстарында болды. Ол - *Кеңестердің Бүкіл Қазақстандық 6-8 съездерінің делегаты*. 8-съезде ҚАКСР ОАК-нің мүшесі болып сайланды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 443 бет
**Күдері Би** (1875, Шыңжаң өлкесі, Тарбағатай аймағы, Шәуешек ауданы - 1920, сонда) - Төртуыл Найманның төбе биі. Әкесі Сымайыл зәңгі қайтыс болғаннан кейін, 30 жасында орнына сайланған. Төртуылдың үкірдайы Дәмежан жер мен су үшін жергілікті Цин үкіметі билеушілерімен тартысқанда, Күдері Би оны жақтаушылардың бірі болған. Шәуешек қ-нан 50 км жердегі Сібеті даласында өз қаражатына мешіт салдырып, мектеп ашқан. Ділмәр шешендігіне қоса, ақын болған. Шығармаларынан Дәмежанды жоқтауы мен Дәмелімен айтысының кейбір шумактары ғана сақталған. 1919 жылы желтоқсанда Шәуешек маңайындағы қазақ ауылдарының мал-мүлкі мен астығын таратып алып, қарсылық көрсеткендерді қатыгездікпен жазалаған ақ гвардияшылар ген-ы Бакичке елші болып барып, келісім жасаған. Әскерге қоныс беріп, қыстап шығуына көмектескен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Кіші Қарақуыс** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстігінде, Көктал өзенінің сол жағалауындағы тау.

Жер бедері
----------

Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, ені 5,5 км. Ең биік жері 1327 м. Күмбез тәріздес жота тау тізбектерінен тұрады. Солтүстік беткейлері тік, жартасты, оңтүстік мен солтүстік-батысы көлбеулеу келген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тас көмір және пермь гранитоидтарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырағында селеу, мысыққұйрық, бетеге, көде, тауаралық аңғарларда тал, терек өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Харланд Дэвид Сандерс** (1890 жылғы 9 қыркүйек - 1980 жылғы 16 желтоқсан) — американдық ресторатор, Kentucky Fried Chicken (ағыл. — «Кентуккиден жасалған қуырылған тауық», KFC) фастфуд мейрамханалар желісінің негізін қалаушы. Мейрамхананың фирмалық рецепті хош иісті шөптер мен дәмдеуіштер қоспасы қосылған қуырылған тауық еті. Оның стильденген портреті дәстүрлі түрде өз желісінің барлық мейрамханаларынның және компанияның қаптамаларында бейнеленген.[1]

Өмірбаяны
---------

Сандерс 1890 жылы 9 қыркүйекте, Индиана штатындағы Генривилл қаласында бай пресвитериандық отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Уилбур Дэвид Сандерс Харланд 5 жаста кезінде қайтыс болды, анасы жұмыс істегендіктен бала үйде тамақ әзірлеуге жауапты болды. 1902 жылы, 7-сынып оқып жүргенде мектептен шығарылды. Анасы қайтадан үйленгенде, ол үйден кетті, өйткені өгей әкесі оны ұратын. Нью-Олбанидегі ағасына сол күйінде көшіп кетті. Сол кезде Кубада американдық басқыншылыққа қарсы толқулар болды және АҚШ армиясы департаменті аралдағы АҚШ оккупациясын толықтыру үшін еріктілерді жалдау науқанын бастады. Сандерс өзінің туған күнін жалған анықтап, 1906 жылы 16 жасында Америка Құрама Штаттарының армиясына ерікті болды. Ол Кубада толық уақытты логистикалық қамтамасыз ету бөлігі ретінде өткізді (ол негізінен өзінің өмірбаянында көрсетілгендей, армия қораларында жылқы көңімен шұғылданған), онда ол өзінің қызметін аяқтады. Қызмет көрсету барысында американдықтар үшін ерекше климат пен тропикалық ауруларға байланысты Сандерс жұқа болғандықтан 40 фунт салмақ жоғалтты. Босатудан кейін және теңіз арқылы Нью-Орлеан портына келіп, ол теміржол жолдарына жетіп, Миссисипи өзенінің бойымен өтіп бара жатқан жүк пойызына мініп, Сент-Луиске, Миссуриға бет алды. Жас кезінде Сандерс көптеген жерлерде жұмыс істеуге мәжбүр болды: кемеде, сақтандыру агентінде, теміржолдағы өрт сөндірушіде, фермерде, шахтерда. Оның ұлы болды (ол ерте жаста қайтыс болды) және екі қызы - Маргарет пен Милдред.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
**Дмитрий Яковлевич Лаптев** (1701 жыл, Псков губерниясы, Великолук уезі, Болотово ауылы - 1771 жыл 31 қаңтар, сонда) - Арктиканы зерттеуші *орыс саяхатшысы*, вице-адмирал (1762).

Еңбек жолы
----------

1718 жылдан *теңіз флоты* қызметінде. 1736 жылдан *Екінші Камчатка экспедициясындағы* солтүстік жасақтың бірін басқарды. 1739-1742 жылдары ол Лена сағасынан *Үлкен Баранов мүйісіне* дейін және *Анадырь өзенінің* алабын, оның сағасын зерттеп, құрлық пен *Анадырь қамалшасынан* Пенжина кірмесіне дейінгі жерге сипаттама жазды. 1741-1742 жылдары *Үлкен Анюй* және *Анадырь өзендерін* картаға түсірді. 1762 жылы қызметтен кетті.

Лаптев туралы
-------------

Лена атырауындағы мүйіске, *Үлкен Ляхов аралы* мен Азия материгі аралығындағы бұғазға *Лаптев есімі* берілді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж. 7 том
**Алфорс Ларс Валериан** (фин. Lars Valerian Ahlfors, 1907 жылы сәуірдің 18 күні Финляндияның Хелсинкы қаласында туған.～1996.10.11) - Атақты финн және американдық математик. 1930 жылы Хелсинкы университетінің докторлық атағын алған. 1932 жылы іркес-тіркес Хелсинкы мен Гарвард университеттерінің порфессоры болды. 1938 жылы Хелсинкы университетіне қайтып оралып сабақ берумен айналысты. 2 дүние жүзілік соғыс кезінде АҚШ қа кетіп, Гарвардте сабақ берді. 1953 жылы АҚШ мемлекеттік ғылым акедемиясының акедемигі болып сайланады .
Алфорыстың математикадағы негізгі жетістігі жай көмплекс айнымылы сандар теориясы жағында болды.1929жылы Денжой жорамалын (Denjoy’s conjecture бұтін функцияның үқсамайтын шекті жуық мәнінің саны бүтін функцияның өлшемінің 2 есесінен артық болмайды) шешеді. 1935 жылы бүркеу беті назариясын ортаға қойып, осы еңбегі үшін 1936 жылғы тұңғыш таратылған Фиелдз сыйлғын(Fields prize ) алады. Кейіннен ол Риман қыйсығын зеріттеуге ауысады. 1981 жылы геометриялық функция назариясы жағындағы өнімді жаңа әдістерінің құруы мен түбегейлі байқауы арқасында Волф сыйлығын(Wolf prize) алады. Ол осы кезге дейін әлем математикасының ең жоғары 2 сыйлығын бірдей алған 2 математиктің бірі. (бірі кодайра кунихйко) оның «Көмплекс талдау»атты атақты кітабі бар.
**Алып-Тегін** - Газнауи әулеті билеген мемлекетті (Ауғанстан, Пенжаб) құрушы.

Орта Азия түріктерінен шыққан. Самани әулеті тұсында гвардияға қызмет еткен құл (ғұлам) әскер басы дәрежесіне дейін көтерілген. Абдул-Малик І әмірдің кезінде мемлекеттік істерді басқарған. Алып-Тегіннің беделінен қауыптенген әмір астанадан аластатып, Хорасанның билеуші әкімі етіп жіберді. Абдул-Малик өлгеннен кейін (961) өз түріктерінен құралған өз гвардиясының күшімен Самани әскерін талқандап (962), Ғазна қаласын алды. Сөйтіп Ғазнауи әулеті билеген мемлекетті құрды.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Дмитрий Тимофеевич Камоликов** (1923, Шығыс Қазақстан облысы, Бородулиха ауданы, Белағаш ауылы - 16.4.1977, Киев облысы, Белая Церковь қаласы) - 2- дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, барлаушылар бөлімшесінің командирі.

Камоликов соғысқа дейін фабрика-зауыт оқыту мектебін (ФЗО) бітірген. 

Кеңес әскері қатарына 1941 жылы желтоқсанда шақырылған. Полк мектебінде әскери дайындықтан өтіп, Сталинград майданына барлаушы-автоматшылар ротасына жіберілді. Кейін Батыс және 2-Украина майдандарында соғысты. 53-армияның қүрамындағы 1-гвардиялық әуе-десантының атқыштар дивизиясы Тиса өзенінен өту мақсатымен Венгрия аумағына аяқ басты. 1944 жылдың 4 қарашасына қараған түні Камоликовқа өз бөлімшесімен Тиса өзенінің оң жағалауындағы плацдармды алу және батальон жауынгерлерінің өзеннен өтуін оқпен бүркемелеп тұру жөнінде бұйрық берілді. Жауынгерлер қайықпен өте бастағанда жау минометтер мен пулеметтерден оқ боратты. Камоликов бірінші болып жау траншеясына жетіп, граната лақтырып, жаудың пулеметі мен пулеметшілерін жойды. Олар жаудың шабуылын күні-түні тойтарумен болды. Сегізінші шабуыл кезінде Камоликовқа жаудың дзотқа жуық жаяу әскері лап қойды. Осы кезде 3-гвардиялық әуе десантшылары полкінің бөлімдері өзеннен ойдағыдай өтті. Бұдан кейін Камоликов Кіші Тиса өзенінен өтер кезде де осындай ерлік жасап, гитлершілердіц 70 әскері мен офицерін тұтқынға алды. Жасаған ерлігі мен тапқырлығы үшін Камоликовке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3. 1945). 1944 жылы 10 қарашада Камоликов ауыр жарақаттанып, әскер қатарынан босады. 

Ленин орденімен, бірнеше медальдармен марапатталды. 

  

Новосібір құрылыс техникумын бітірген соң зауытта жұмыс істеді. 1967 жылы Киров облысы, Белая Церковь қаласына қоныс аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х
**Елтінжал** – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Жаңажол ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде орналасқан қайыңды орман. Орман 4 км-ге жуық созылып жатыр, ені 1 км.

Флорасы мен фаунасы
-------------------

Кей жерлерінде көктерек өседі, сан алуан шөп пен гүл арасындағы алаңқайларда қой бүлдіргені, шие бұтасы, қалың тоғай ішінде бүлдірген мен саңырауқұлақ өседі. Қоян, түлкі, борсық, елік пен құр мекендейді.

Тариха дерек
------------

1826 жылға дейін Елтінжал халық ақыны, сазгер Біржан салдың қыстауы болған. Орман шетінде сибан руының басшысы Есеней ауылы орналасқан. 1826 – 42 жылдары Есенейдің күйеу баласы Елтіннің туған-туыстарының қыстауы болғандықтан, орман атауы сол адамның есіміне байланысты қойылған. Бұл қыстауда қазақтың атақты жазушылары 1900 жылы Сәбит Мұқанов, 1902 жылы Ғабит Мүсірепов дүниеге келген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5