recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Еуропа Одағының **Эрасмус Мундус** (*ағыл.* ***Erasmus Mundus***) бағдарламасы жоғарғы білім беру сапасын шәкіртақылар (стипендиялар) және Еуропа мен әлемнің өзге елдері арасында академикалық әріптестік арқылы арттыруды көздейді. Эрасмус Мундус үш Әрекеттен (Асtions) құралған.

### Эрасмус Мундус Біріккен Бағдарламалары

### Эрасмус Мундус Әріптестіктері

### Жұмылдыру жобалары

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Erasmus Mundus site within EACEA website  Мұрағатталған 8 сәуірдің 2012 жылы.
* Erasmus Mundus websites
	+ http://ec.europa.eu/erasmus-mundus - Erasmus Mundus Website DG Education and Culture(қолжетпейтін сілтеме)
	+ - Erasmus Mundus Website Executive Agency Мұрағатталған 14 сәуірдің 2012 жылы.
	+ - Erasmus Mundus joint programmes, partnerships and projects Мұрағатталған 8 сәуірдің 2012 жылы.
* - Erasmus Mundus Students and Alumni Association (EMA)
* - Erasmus Mundus Quality Assurance (EMQA )
* - Study in Europe
Юлиа Штегнер.**Юлиа Штегнер** (немісше Julia Stegner) - алман моделі. Алманияның Мюнхен қаласында 1984 жылы 2 қарашада туған.

Қысқаша өмірбаяны
-----------------

Юлиа LSI Corporation ұйымының Орталық және Шығыс Еуропа бөлімінің директоры Гүнтер Штегнер (Günter Stegner) мен есеп маманы Эрика Штегнер (Erika Stegner) отбасында дүниеге келген. Үлкен апасы Джанет кино саласында қызмет етеді. Алғашында жасөспірім Юлиа коммерциялық радиобағдарламалар мен балалар каталогына жұмыс істеген. Одан бөлек, тоғыз жыл бойына би өнерін үйренген. 

Құрбыларының арасында жасынан ұзын бойымен ерекше болған Орта мектеп жасында Юлианың баскетбол ойнына қызығушылығы артып, ол Мюнхен қаласындағы баскетбол клубтарының біріне қабылданады. 

Октоберфест (Oktoberfest) фестивалінде ол Луиза фон Минквицпен (Louisa von Minckwitz) танысады. Бұл кездесу оның болашағын модель ісіне арнауына шешуші әсер етеді. Louisa Models агенттігі оған келісім-шарт ұсынады. Бұл кезде оның жасы 15-те еді.

Кәсіби мансабы
--------------

Тұңғыш рет Парижде Elle журналынан көрінген Юлиа 2003 күзінде Ив-Сен Лоран (Yves Saint Laurent) шоуының тұсауы кесті. 2004 жылға дейін Штегнер Celine, Yves Saint Laurent, Dolce & Gabbana, Ralph Lauren, және Dior үшін жұмыс істеп үлгерді. 

Штегнер Aquascutum, Guerlain KissKiss, Hugo Boss Eyewear, the Hugo Boss perfume, мен Femme-нің бас моделі қызмет атқарған. 2009 жылы ол Mercedes Benz бас моделі болып жұмыс істеді.

Негізгі көлігі ретінде велосипедті таңдаған.
И́мре Ша́тори (венг. Imre Sátori; 7 наурыз 1937 , Будапешт , Венгрия - 30 қараша 2010, сол жерде қайтыс болды) - Венгрия елінің футболисті, Римде өткен Олимпиаданың қола жүлдегері (1960).

Өмірбаяны
---------

1958/1959 жылдарында "Чепель"(Будапешт) клубында ойнап Венгрия елінің чемпионы болып атанды. 
В сезоне 1958/1959 стал чемпионом Венгрии в составе клуба «Чепель» (Будапешт). Барлық ұлттық біріншілікте ойнаған матчтар саны 134 матчты тең. Осы матчтарда Имре Ша́тори 22 гол қақты. 1960 жылы Римдегі өткен олимпиадасында қола медалін жаулап алды.

Дереккөздер
-----------

Rózsaligeti László: Magyar olimpiai lexikon. Budapest: Datus. 2000.
**Аббас Ходжа Ахмад** (7.6. 1914 жылы) — үнді жазушысы, драматург, кинорежиссер және сценарийші. [1]. 

Әдеби қызметі 1935 жылы басталды. Урду, ағылшын тілінде жазады. Үндістанды ашаршылыққа душар еткен ағылшын отаршыларының саясатын әшкерелейтін "Жер перзенті" атты тұңғыш фильмі 1946 жылы экранға шықты. Мұнымен бірге ол "Жаңа өмір", "Ганга", "Қаңғыбас", "420 мырза" фильмдерінің сценарийлерін, көптеген пьесалар жазды. 

Аббас "Үш теңіздің арғы жағына сапар" ("Афанасий Никитин") фильмі сценарийінің де авторы (В.Пронинмен Sipre) әрі жұмыс (М.Смирновамен бірге). Аббас үнді кино өнеріндегі прогресшілдік бағытты ұстанған қайраткер, Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесінің мүшесі (1958).

Дерекөздер
----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциоклопедия. – Алматы: *Қазақпарат*, 2009, 1-T. ISBN 978-601-03-0070-5.
**Үлкен Семізкөл** – Алматы облысы Балқаш ауданындағы ағынды көл. Іле өзенінің атырауында, Семізкөл елді мекенінен оңтүстік-батыста 3 км.

Гидрографикасы
--------------

Теңіз деңгейінен биіктігі 345 м, ауданы 10,91 км2, ұзындығы 5,6 км, ені 3,5 км, жағалық сызығы 19,9 км. Көл Іленің Ақсары және Балатопар суына толған қырқааралық ойпауыттағы батпақтар арасында орналасқан. Қазаншұңқыры шеңбер тәрізді, табаны бұдыр, кей жерлері лайлы. Жағалауы мен айналасындағы батпақтарда құрақ өседі. Көл негізінен Іле тармағындағы өзендер суымен толығады. Балыққа бай.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
**Фрунзе ауылдық әкімдігі** — Қостанай облысы Қамысты ауданында болған әкімшілік бірлік. 2019 жылы Қамысты ауылдық округімен біріктірілген.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Фрунзе ауылы кірді. Орталығы – Фрунзе ауылы болды. Округ құрамында болған *Богдановка* ауылы 2017 жылы таратылған соң, Богданов ауылдық округі Фрунзе ауылдық әкімдігі болып қайта құрылды.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 672 адамды құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қостанай облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы
2. ↑  Қостанай облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы
3. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
**Бабарахым Машраб** (өзб. *Boborahim Mashrab*; 1657 жыл, Әндіжан – 1711 жыл, Балх) — өзбек ақыны. Кедей отбасынан шыққан. Әндіжан қаласында оқыған. Еркін ойлылығы үшін қуғынға ұшыраған. Орта Азия мен Үндістанның көптеген қалаларына сопы-дәруіш ретінде саяхат жасаған. 

Ірі жер иелерін, байларды, шенеуніктерді, дін басыларын әшкереледі. Балх әкімінің бұйрығы бойынша дарға асылған. Машрабтың лирикалары өзінің асқан шыншылдығымен, тілінің түсініктілігімен көзге түседі. Машраб поэзиясында фальклорлық сарын басым. Оның бізге жеткен махаббат және азаматтық лирикалары белгісіз автор құрастырған "Девона Машраб" деген жинағына енген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Сары Жүсіпов** (1903-1968, Атырау облысы) - мұнайлы Ембіні ұйымдастырушылардың бірі. 1920-1929 жылдары - Мақат МКБ-да жүмысшы, оператордың көмекшісі, мүнай өндіру операторы. 1929-1934 жылдары - Байшонас, Доссор, [[Мақат МКБ-да шебер, бастық, меңгеруші. 1934-1936 жылдары - Ескене МКБ-ы директорының көмекшісі, директор. 1936-1940 жылдары - Мақат МКБ- ы директоры. 1940-1941 жылдары - Атырау облыстық атқару комитеті төрагасының орынбасары. 1941-1958 жылдары - Сағыз, Қосшағыл, Құлсары, Байшонас МКБ-ы директоры. 1958-1963 жылдары - Батыс Қазақстан геологиялық басқармасы Мақат бұргылау кеңсесінде директордың орынбасары. Атырау-Доссор мұнай кәсіпшіліктерін қалпына келтіруге, кәсіпшіліктерге мұнай жабдықтары мен ауыз тасыган тар табан темір жол құрылысына тікелей қатынасқан. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталган.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**«Абайдың нақыл сөздерін оқу-тәрбие ісінде пайдалану»** - «Мектеп» баспасынан 1968 ж. жарық көрген мұғалімдерге арналған көмекші құрал. Авторы - Қ. Өмірәлиев. 

Кітапша «*Абайдың нақыл сөздерін оқу-тәрбие ісінде пайдалану туралы*», «*Ақынның нақыл сөздері*», «*Абай афоризмдерінің туу негіздері жайында*» деген 3 бөлімнен турады. Көмекші құрал әр класта өтетін Абай өлеңдері мен ғақлияларында кездесетін нақыл сөздерді шәкірттерге қалай түсіндіру және оларды басқа ақын-жазушылар шығармаларымен байланыстыра оқыту әдістерін ұсынады. 2-бөлімге жинақталған Абайдың нақыл сөздері «*Педагогика. Мораль*», «*Психология. Этика*», «*Философия. Этика*», «*Эстетика. Әдебиет*» деген жеке тақырыптарға топтастырылған. Кітапша көлемі 3,04 б. т. 5900 дана болып басылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
**Алвис Бирковс** (латыш. *Alvis Birkovs*) – совет және латыш режиссері әрі актер.

Биографиясы
-----------

Алвис Бирковс 1950 жылы 30 наурызда Ригада дүниеге келеді. 
1968 жылы №49 Рига орта мектебін тәмамдайды. 1979 жылы Я. Витола атындағы Латвия мемлекеттік консерваториясы, режиссерлік бөлімі,театр факультетін тәмамдап шығады.
1977-1989 жылдары Латвия КСР-і мемлекеттік жас көрермендер театрында режиссер ассистенті, режиссер және актерлік қызмет атқарады. Рига Жастар театрында режиссер болып, Рига Торня театрында актерлік шеберліктен сабақ береді.
Ұлыбритания және АҚШ-тың драма студиясы қойылымдарына режиссер ретінде шақырылады. Шотландияда жеке актерлік мектебінде сабақ береді.
1985 жылы режиссер Арвид Криевстің «Малиновое вино» детективті лентасында басты рөлді сомдайды.
1983 жылы Латвия театр жұмысшылары қауымдастығының мшесі болады.

Фильмографиясы
--------------

* 1978 — Обвиняемый — Браун
* 1985 — Малиновое вино — Гиртс Рандерс
* 2008 — Любитель

Дереккөздер
-----------

Aleksandrs Busse. — Rīga : Preses nams, 1999-. — (Latvija un latvieši). 1.sēj. A-J. — 1999. — 462б. ISBN 9984-00-331-0 (латыш.)

Дереккөздер
-----------
**Пироплазмидтер** (*лат.* Piroplasmidaе) немесе **бабезиидтер** (*лат.* Babesiidae) — қарапайымдардың бір тұқымдасы. Пироплазмидтерді споровиктер немесе саркодалар класына жатқызады. Пироплазмидтер мүйізді ірі қара, жылқы, есек, шошқа, ит т. б. сүт қоректілер эритроциттерінде паразиттік тіршілік етеді. Пироплазмидтерді кене тасымалдайды, қан клеткаларында жыныссыз жолмен көбейеді. Қанмен бірге кене денесіне түскен Пироплазмидтер жыныссыз көбейеді де, аналық клеткаға енеді. Жұмыртқа арқылы кененің келесі ұрпағына өтеді, онда ол әр түрлі теріге, оның ішінде сілекей бездеріне орналасады. Ақырында Пироплазмидтер қан сорған кенеден омыртқалы жануарларға жұғады. Пироплазмидтерге *Babesia* (емесе *Piroplasma*), Babesiidae (немесе *Microbabasea*) және *Nutatallia* туыстары жатады, бұлар жануарларды пироплазмидоз, бабезиоз, нутталлиоз деген қауіпті ауруларға шалдықтырады.

Бабезия өмірлік циклы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Manwell RD (1964). "The Genus Dactylosoma". *The Journal of Protozoology* **11** (4): 526–530. doi:10.1111/j.1550-7408.1964.tb01792.x. .
2. ↑  Rudzinska MA, Spielman A, Lewengrub S, Trager W, Piesman J. "Sexuality in piroplasms as revealed by electron microscopy in *Babesia microti*". *Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.* **80** (10): 2966–70. doi:10.1073/pnas.80.10.2966. PMC 393954. PMID 6574467. .
3. ↑  Definition: Theileriidae from Online Medical Dictionary
4. ↑  Theleriosis: The causal organism and life cycle Мұрағатталған 18 қарашаның 2007 жылы.
*Cuculus canorus canorus* + *Motacilla flava*
**Сары шақшақай** (лат. *Motacilla flava*) — Шақшақай тұқымдастараның Шақшақайлар туысы тармағына жататын құс. Бұлардың, қалған шақшақайларға қарағанда, құйрығы едәуір қысқа болады. Сары шақшақай шағын денелі (16-20 г) құс. Аталықтарының жабын қауырсындары - ашық сары, ал аналықтары мен жас құстардың сарғылттану дәрежесі әр түрлі - сұрғылт жасылдау реңді болады.

Мекен ету ортасы
----------------

Қазақстанның солтүстік жартысында қоныстанады да, көктемде және күзде Африка мен Азияның оңтүстік өңіріне ұшып бара жатқан жолда оңтүстікте кездеседі. Ылғалды шалғындарда өмір сүреді, көбінесе суқоймалар жағалауында тіршілік етеді.

Қоректенуі
----------

Өзге шақшақайлар сияқты нешізінде құрлықта қоректенеді, дегенмен бунақденелілердің соңынан қуып, көбінесе ұшып жүреді. Ұялары қалың шөп арасында болады. Салындыдағы 4-6 жұмыртқа өте теңбілді болып келеді. Жұмыртқаны ұдайы аналығы басады да, балапандарды аталықпен бірлесіп, екеулеп қоректендіреді. Бір жылда 2 салынды пайдаланады.

*Сарымаңдай шақшақай* (лат. *Motacilla flava lutea*) – бұл да сары шақшақайға ұқсас құс. Сарымаңдай шақшақайдың одан айырмашылығы – тек қана аталығының басы лимон өңдес сары немесе жасылдау сарғыш болуында, алайда қасы ашық сары түсті болады. Қазақстанда батыс өңірлерде, сондай-ақ жіңішке тілкемдерде – Ертістің жайылмасында, республиканың нағыз орталығында – Теңіз-Қорғалжын қазаншұңқырында (Ақмола облысы) ұялайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Motacilla flava*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2013). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
3. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
Жасыл арасақ
**Жасыл арасақ** (лат. *Мerops superciliosus*) — сарыалқым арасақтан тамағындағы ашық сары түс пен жонындағы ашық қызылсары түс арқылы ерекшеленетін құс. Оның реңі соншалықты шұбар емес, неғұрлым таңдамалы. Даусында аздаған айырмашылық бар, алайда бұл үшін белгілі дағды қажет Каспий маңы, Орта Азия, Оңтүстік-Батыс Азия, Африка және Мадагаскардың шөл аудандарында өмір сүреді. Қазақстанда тек ірі өзендердің – Сырдария, Ембі, Жайық, Сарысу, Шу және Іленің сағаларында аңғарларды бойлай таралған. Жасыл арасақтар індерін көбінесе құм шағылдарының түбінен қазады. Басқа өмір сүру сарыалқым арасаққа ұқсас. Сәуірдің екінші жартысында ұшып келіп, қыркүйек-қазанның басында ұшып кетеді.
**Тянь-Шань шиесі** (Раушангүлділер тұқымдасы) - жабайы өсетін Қазақстандық төрт түрдің ең кең тарағаны. Шығыс төбешіктерінде, Тарбағатайда, Жетісу Алатауында, Тянь-Шаньда (Шығыс Қазақстан, Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстары) кездеседі. Құрғақ, тасты беткейлерд, жартастарда, қорымда, бұта шіліктерінде тау етегінен таудың ортаңғы белдеуіне дейінгі аралықта өседі. Жиі үлкен көлемді шілік құрайды. Орташа биіктегі (1,5 м-ге дейін) бұта, қоңырлау-сұр қабықты. Жапырағы жіңішке қандауырша, қысқа сағақты, жиегі ұсақ тісшелі. Ұзын бұтақтарындағы жапырақтары қысқа, бұтақтағы жапырақтарына қарағанда ұзын(ұзындығы 3см-ге, ені 1см-ге дейін). Гүлдері қысқарған өркендерге төрт-алтыдан топтаса орналасқан. Гүлдері күлгін, бес мүшелі, көптеген аталықтары және жалғыз түйінімен. Тостағаншаның түтігі цилиндр тәрізді, түп жағы үрмелі, тостағанша тісшелері үшкір, бірнеше есе қысқа. Шие сәуірдің соңынан маусымға дейін гүлдейді. Жемістері (күңгірт-қызыл шар тәрізді сүйекті) маусым-шілдеде піседі. Тұқымын жемісімен қоректенетін құстар мен сүтқоректілер (қасқыр, түлкі т.с.с.) таратады. Қышқылдау тәтті жемістердің дәмі жағымды, бірақ өндірістік маңызды емес. Омарталық, сәндік , өсімдік, құрғақ, тасты беткейлерді тұрақтандырушы. Құрғақшылыққа төзімді түрлер алу мақсатында, будандастыру үшін қызығушылық тудырады.

**Дереккөз**: "Қазақстанның өсімдіктер әлемі. Суретті энциклопедия". Алматыкiтап баспасы 2008
**Бабаев атындағы көше (Алматы)**

Көшеге Жетісу жерінде Кеңес өкіметінің орнауына атсалысқан Юсуп Бабаевтың есімі берілген.Юсуп Бабаев (1887-1938) Алматы облысының Қаскелең уезінде дүниеге келген. Ол 1917 жылдан кейін Верный қаласында «Жұмысшылар одағын» құрушылардың бірі, 1922-1928 жылдары Алматы, Лепсі уезі комитетінің төрағасы болған. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Жароков көшесінен басталып, Тимирязев көшесінің оңтүстік бойымен 20-линия көшесіне дейін созылып жатыр. 
**Көшенің ұзындығы** - 1100 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Жасылкөл** – Жетісу Алатауы тауларындағы биік таулы көл.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Сарқан ауданы Екіаша ауылынан шығысқа қарай 33 км-дей жерде, Лепсі өзенінің саласы Ағынықатты өзенінің аңғарында. Теңіз деңгейінен 1630 м биіктікте, Жетісу Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің аумағында орналасқан. Көлдің солтүстік-батысында Ешкіөлмес тауы жатыр.

Сипаттамасы
-----------

Жер сілкінісінің нәтижесінде тас құлау Ағынқатты өзенінің арнасын табиғи дамбамен жауып, соның арқасында көркем көл пайда болды.
Көктемгі-жазғы кезеңде су лайлы, өйткені көлді қоректендіретін бұлақтар Жоңғария мұздақтарынан бастау алады. Бірақ салқын болғандықтан мұздықтардың еруі тоқтаған соң, су мөлдір көгершіндікке ие болады. Халық оны «Изумрудный» (замартас)деп атайды. Мұздықтар ерігенде, көл ашық-жасыл түсті болады, әсіресе жоғарыдан қарағанда. Көл суының түсі қар еруіне ғана емес, тәулік пен ауа райына да байланысты. Көктемгі-жазғы кезеңде су сүтпен кофе, күзгі-көктемгі кезеңде ол мөлдір көгершіндікке ие болады. Түсте судың көгілдір түсі бар, көк аспанмен, су ультрамарин түсін алады,бұлтты ауа райында қорғасын болады.
Жасылкөл көлінің ауданы-маралдардың көптеген популяциясының мекендейтін жері. Су температурасы жаз мезгілінде тіпті 10 °C-ден жоғары емес.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Т. Жанұзақов қазақ ономастикасының очеркі, баспасы. "Ғылым" - Алматы, 1982.
2. ↑   М. Ж. Жандаев Іле Алатауының Табиғаты.Алматы," Қазақстан", 1978.
**Баймағамбет Мырзаханұлы** (1865-1925), Абайдың досы, ертегіші. Ескене ішіндегі Жуантаяқ руынан. Атасы Тұғанбай - Өскенбай бидің шабарманы - жауына жұмсайтын, қорықпайтын, еркөкірек жігіт болған. Туған әкесі Мырзахан ер көңілді, пысықтығы арқасында Құнанбайдың қасында жүрген. Баймағамбет Абайдың өмір бойы сенімді серігі боп, оның аузынан естіп-білгенінің барлығын халыққа таратып, насихаттауда үлкен еңбек сіңірген. Абай «Баймағамбетке» деп, әйелінін атынан әзіл өлең шығарған. Жастайынан сөзге жүйрік, сырға берік, зерделі, жертанығыш Баймағамбет **«Абай ертекшісі»** деген атаққа лайық болды. Әуезов Баймағамбетті өз көзімен көріп, ертегі-әңгімелерін тыңдаған. Абай, Құнанбай әулеті жөнінде құнды деректер естіген. «Біздің бағымызға, менің бағыма ертекші Баймағамбет ұзақ өмір сүрді. Жасымда оны көп көрдім, тындадым. Бір ғажабы - Абай аузынан естігендерін ұмытпаған еді. Соның бәрі маған ауадай сіңіп, көңіліме ұйыды» деп жазды ұлы суреткер. «Абай жолы» эпопеясында Баймағамбет бейнесі аса шебер, жылы юмормен суреттелген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Борис Сергеевич Преображенский** - совет оториноларинголог-дәрігері, РСФСР-дің еңбек сіңірген ғылым қайраткері, КСРО Медицина Ғалымдар Академиясының академигі, Социал Еңбек Ері, медицина ғылымдар докторы,профессор.

Қызмет жолы
-----------

Мәскеу университетінің медицина факультетін бітірген. 1921 жылдан 2-Мәскеу университетінің құлақ, мұрын, және тамақ аурулары клиникасында ординатор, ассистент, приват-доцент. 1936 жылдан 3-мәскеу медицина институтының құлақ, мұрын және тамақ аурулары кафедрасының меңгерушісі. Оның оториноларингология сласынан 100-ден астам теориялық және практикалық маңызы зор ғылыми еңбектері бар. 5 рет Ленин орденімен және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
*Cuculus canorus canorus* + *Lanius collurio*
ЖасылбасТАҒАНАҚ (қарқанақ) (Lanius collurio) - Қазақстан фаунасындағы кішкене тағанақтардың (24-35 г) 4 түрінің біреуі.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Қалған қарқанақтардан айырмашылығы құйрық реңіне байланысты: құйрық түбі - ақ, ұшына дейінгі үштен бір бөлігі - қара. Аталығының жоны - қоңыр қызғылтсары, басы - сұр, бауыры - солғын қызғылт реңкті ақ; қанаты - шағын ақ «көзтартарлары» бар қошқыл түсті. Аналығының бүкіл жоны - қызғылтсары, тіпті құйрығы да қоңырқай реңді, ал көмескілеу көлденең белгілері бар бауырының реңі ақ. Жас құстар аналыққа ұқсас. Ұялары бұталарда болады, салындыға мамыр-маусымда 4-8 теңбілді жұмыртқалар салады. Жұмыртқаларды аналығы екі аптаға жуық басады, ал соңы-нан аналық соншама уақыт балапандарды аталықпен бірлесіп тағы қоректендіреді. Балапандарды ұядан ұшып кеткеннен кейін де ата-енелері тағы бір ай қосымша жемдейді.

Таралуы
-------

Бүкіл Еуропаны және Азияның айтардықтай бөлігін мекен ететін қарқанақтарды және олардың өмір сүру дағдысын сипаттайтын қолда бар әдебиеттердің көпшілігі дәл осы түрге жатқызады. Кешірек - мамырда ұшып келетін болғандықтан, бір жазда бір рет балапан өргізеді. Қазақстан аумағынан тамыз-қыркүйекте ұшып кетеді.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Lanius collurio*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
**Петров Борис Николаевич** (6 тамыз, 1920, қазіргі Ақмола облысы, Шортанды қаласы - 3 қараша 1971, Петропавл қаласы) — жазушы. КСРО Жазушылар Одағының мүшесі, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының мүшесі, Қазақстан Жазушылар одағы облысаралық бөлімшесінің жауапты хатшысы болған. Куйбышев жоспарлау-экономикалық институтының жұмысшы факультетін бітірген. Ұлы Отан Соғысына қатысқан.

Еңбек жолы
----------

Соғыстан кейін Петропавл қаласына келіп, облыстық «Ленинское знамя» газетінде әдеби қызметкер, кейін Солтүстік Қазақстан облысы партия комитетінің аппаратында жұмыс істеген. Сонымен қатар журналистикамен және жазушылық жұмыстармен де айналысты.

Шығармашылығы
-------------

Петров жазған мақалалардың барлығы да ол үшін «шуақты өлке» болған Солтүстік Қазақстанға арналған. «Воскресный наряд» (1956) романының, «Вьюжная неделя» (1956), «Огни Аксуата» (1961), «Листопад» (1964), «Березовые острова» (1996), «Утро» (1975), т.б. повестер мен әңгімелер жинағының , бірқатар очерктер жинағының авторы.

Марапаттары
-----------

Қызыл жұлдыз орденімен және медалдармен марапатталған. Петропавл қаласындағы көшелердің біріне Петров Борис есімі берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Солтүстік Қазақстан облысы энциклопедиясы, "Арыс" баспасы, Алматы, 2006
**Жасыбай** – Павлодар облысының Баянауыл ауданындағы (Жасыбай аулынан 8 км) табиғаты көркем, тұйық көл. Жасыбай, Сабындыкөл және Торайғыр көлдерінің алабы жоңғар шапқыншылығы кезінде Жасыбай батыр басқарған қазақ жасақтарының жау бетін қайтарған тарихи жерлердің бірі болған. Көл Жасыбай батыр есімімен аталған. Батырдың Жасыбай жағалауында зираты бар.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Баянауыл ауданы жерінде, Баянауыл ауылынан 15 км жерде тауаралық ойыста орналасқан. Теңіз деңгейінен 397 м биіктікте.

Аумағы
------

Аумағы 4 км2, ұзындығы 3,5 км, енді жері 2,4 км, ең терең жері 14,7 м. Суының көлемі 25 млн. м3, су жиналатын алабы 31,2 км2.

Жер бедері
----------

Көл тектоникалық қозғалыстың әсерінен пайда болған. Жағалауы биік жартасты, солтүстік-батыс бөлігі жайпақ келген. Түбі тегіс, лайлы. Суы тұщы, мөлдірлігі 0,5 – 3 м, көкшіл сұр түсті. Жағалауында демалыс үйлері, Баянтау туристік базасы, оқушылар дем алатын лагерьлер орналасқан. Көл суы тері ауруларына ем.

Жануарлары
----------

Суында тұқы, алабұға, шортан, т.б. балықтар кездеседі. Құстардың 50 шақты түрі (қаз, үйрек, тырна, аққу, т.б.) мекендейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002.

Жасыбай көлі курорт маусымының қызған шақта
Көшегө қоғам қайраткері, Қазақстанда ғана емес, әлемдік химия ғылымының дамуына зор үлес қосқан білімпаз тұлға, химия ғылымдарының докторы, профессор. Қазақ КСР Ұлттық Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі Батырбек Бірімжановтың есімі (Алматы қаласы мәслихаттың 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764
қаулысы) берілген. Бірімжанов Батырбек (1911-1985) Орынбор қаласында дүниеге келген. Ұзақ жылдар ҚазҰМУ-дің химия факультетінде кафедра меңгерушісі, декан қызметтерін атқарған. Химия саласында әлемдік маңызы бар жаңалықтар ашқан ғалым-зерттеуші.

Көше Әуезов ауданындағы *«Таугүл-3»* шағынауданында орналасқан. Жандосов көшесінен басталып, Кәрменов көшесіне дейін созылып жатыр. Кешенің ұзындығы - 600 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Біріккенжақтылар.** Бұларға көбінесе теңіздерде, әсіресе тропикгік теңіздерде жиі кездесетін балықтардың азғана тобы жатады. Олардың жақаралық және жоғарғы жақ сүйектері өсіп, соның нәтижесінде жақты "тұмсық" қалыптасқан. Тістері қашау, немесе пластинка тәрізді болады. Бұлардың тістері шаян тәрізділердің, моллюскалардың бақалшақтарын ұстауға бейімделген. Денесі ірі қабыршақтармен немесе сүйекті пластинкалармен қапталған. Мұндай сүйекті
сауыт олардың денесін сыртқы ортаның қолайсыз әсерлерінен сақтайды. Кейбір түрлері жағалауға жақын жерлерде тіршілік етеді. Нағыз өкілдері: ине кұрсақтылар (Теtгоdіоп һіsріdіиs) мен кузовкалар (Оstтасіопgиаdгісогnis)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы
**Степанов Борис Михайлович** (24.05.1910- 24.06.1990)- ядролық физика, электрвакуумдық және импульстық өлшеу жүйелерінің саласында танымал кеңестік ғалым, Қоғамның еңбек сіңірген қайраткері.

Өмірбаяны
---------

1910 жылы Петербург қаласында дүниеге келген. 1935 жылы Ленинград физика- механикалық институтты аяқтаған.

1934-1960 жылы АН КСРО химиялық институтында инженер қызметінен электрвакуумдық зертхананың бастығының дәрежесіне дейін жұмыс істеген. 

1941 жылы «жұмысшы- шаруа Қызыл Әскеріне» шақырылған болатын. Ленинградтық майданда 37418 әскери бөлімде пиротехник қызметін атқарған. 1943 жылдың сәуірінде Ленинградтық 01754 әскери бөлімінде оқ- дәрілерді сақтау бөлімінің бастығы болып және капитан қызметін атқарып жүрді.

Қоршаудан шыққаннан кейін Ленинград қаласынан минаны алу үрдісіне қатысты. 

1945-1960 жылдары әртүрлі өлшеу тәсілдерін және құралдарын өңдеп шығарды. Олар ядролық және термоядролық жарылыстарын сүйемелдеуге, қару- жарақтарды өңдеуге, физика саласында зерттеу жұмыстарын жүргізуге зор мүмкіндіктер ашты.

1990 жылы Мәскеу қаласында көз жұмды.

Марапаттаулары
--------------

Қызыл Жұлдыз ордені (1944), «Құрмет» ордені (1953), Қазандық төңкерісіндегі еңбегі үшін (1971), Ленин ордені (1956, 1962, 1980), «1941—1945 жылдарындағы Ұлы Отан соғысында жеңіске жеткені үшін».

Еңбек жолы
----------

1960—1965 жылдары НИИИТ директоры және ғылыми көшбасшысы.

1965—1983 жылдары оптикалық— физикалық өлшеудің ВНИИ директоры.

Физика— математика ғылымның докторы, профессор.

Қоғамдық Еңбек қайраткері.(1980)

Сталиннің және Ленин сыйлықтарының иегері.

Шығармалары
-----------

Фотометриялық және голографиялық аппараттардың жинағы. 1974.

Жіңішке магниттік қабықшалар туралы мәліметтер. 1976.

Төмен температурада материалдардың оптикалық қасиеті. 1980.

Дереккөз
--------

Орысша уикипедиядан аударылған.
**Балқаш тамыржегіш қоңызы** (лат. *Politodorcadion balchashense*) – қатты қанаттылар сабының сүген қоңыздар тұқымдасына жататын, табиғатқа сән беретін, сирек кездесетін әдемі қоңыз. Таралу аймағы өте шағын. Солтүстік Балқаш маңында анда-санда кездеседі. Долинка маңынан (Қарағанды облысы), Бектау-Ата тауынан (Балқаш қаласы маңы) табылған. Тау етегі аңғарларындағы жусанды-астық тұқымдасты жерлерде тіршілік етеді. Дернәсілдері көпжылдық астық тұқымдастың және қияқөлең өскіндерін кеміреді. Туыстың басқа өкілдері сияқты малдың шектен тыс жайылуы мен жер жыртылуын көтермейді.

Дереккөздер
-----------

"Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен" - Алматы: Алматыкітап баспасы, 2009
Jacques-Marie Émile Lacan**Жак Лакан** (13.04.1901, Париж - 9.09.1981, Париж) - француз ғалымы және құрылымдық психоталдаудың тәжірибелік маманы. «Париждік фрейдизм мектебінің» негізін калаушы. 

Лакан өзінің мақсаты қылып «Фрейдке қайта оралуды» жариялайды және өзінің ілімінің негізіне Фрейдтің психикалық ауруларды диагностикалау және емдеу үшін сөйлеу кемшіліктерінің аса маңызды екендігі туралы ойларын салады.

Лакан өзінің "Психологиялық талдау барысындағы тіл мен сөйлеудің қызметі" атты бағдарламалық мақаласында Фрейдтің (Ол — Мен — Жоғарғы Мен) үштік схемасына "реальды — қиялдағы — символдық" үндес схеманы ұсынады. Лаканның байқауынша, бұл үлгіде қиялдағы мен символдықтың байланысы ерекше орын алады. Жалпы, Лакан өзінің психологиялық талдауында құрылымдық лингвистика, антропология, риторика, т.б. ғылымдардың жетістіктерін үндестіре пайдаланады. Лаканның көзқарасы Ф.Де Соссюр, кейде З.Фрейд көзқарасынан алшақ түсіп жатады. Лаканның теориясы бойынша, "форма мазмұннан ажырайды және адамның психикасына, сол арқылы оның тағдырына ықпал етіп абсолюттенеді". Алайда Лакан психологиялық талдауында адамның "бейсанасыз" іс-әрекетін әлеуметтік жағдайдан бөліп алып қарастырады. Лакан ғылыми ізденістері нәтижесінде психологиялық талдау Францияда қоғамдық ой-сананың калыптасуына ықпалды әсері болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Балқаш шөгінді алабы** - геологиялық тұрғыдан өзімен аттас ойыспен байланысты. Оның шекаралары: шығысында және оңтүстігінде - Жетісу Алатауының қатпарлы құрылымдары, батысында - Шу-Іле қатпарлы құрылымы, солтүстігінде - Балқаш көлі. Алаптың ауданы 540x90-240 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Мезозойға дейінгі түзілімдердің беті мұнда 1 км тереңдікте орналасқан. Мезозойға дейінгі таужыныстардың заттық құрамы алаптың орталық бөліктерінде әзірге белгісіз, бұлар әдетте іргетас ретінде қаралады. Алап юра қатқабаттарында көмір кенорындарының ұшырасуымен сипатталады, бұл қатқабаттар палеоген мен неогеннің қалыңдығы 300 м-лік құмды-гравийлі, құмды-сазды]және құмды таужыныстарымен көмілген. Алаптың құрылымдық жіктелу дәрежесі нашар. Жоғарғы палеозойға тиесілі таужыныстардың мұнай мен газға деген перспективалары күмәнді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Йемен таулары**, *Джебел* – Арабия түбегінің оңтүстік-батысындағы тау жүйесі.

Географиялық орны
-----------------

Йемен Республикасы және Оман аумағында орналасқан. Йемен таулары солтүстік-батыстан сңтүстік-шығысқа қарай 500 км-ге созылған. Абсолюттік биіктігі 3600 м (ән-Наби-Шаиб тауы).

Геологиялық құрылымы, жер бедері
--------------------------------

Таулы массив кристалды және жанартаулы жыныстардан түзілген. Беткейлері кертпештелген. Сөнген жанартаулар кездеседі. Терең шатқал, аңғарлармен тілімденген беткейлері Қызыл теңізге және Аден шығанағына тіреледі. Солтүстік-шығыс бөлігі аласарып, Руб әл-Хали шөліне ұласады. Тау басы тегістеу келген қойтастардан тұрады.

Климаты
-------

Йемен тауларының климаты тропиктік, ыстық әрі құрғақ. Қыс айларының жылдық орташа температурасы 160С, жазда 320С. Температураның тәуліктік ауытқуы 20 – 250С-қа жетеді. Жауын-шашын, негізінен, қыс айларында түседі. Оның жылдық орташа мөлшері 200 – 250 мм, кейбір жылдары 500 мм-ге жетеді. Биік тау бастарына қыста қар түседі.

Өсімдігі
--------

Ландшафтысы құрғақ тау аңғарларынан тұрады, тау етегі – шөлді өңір. Өзен аңғарлары мен бойында жыңғыл, қараған, 1000 – 1500 м биіктікте арша, зәйтүн, бадам ағаштары, дум, құрма пальмалары, олеандр, інжір, т.б. өседі. Йемен таулары тұрғындарының 75%-і тау аңғарлары мен беткейлерде қоныстанған. Олар террасалық бау-бақша егумен айналысады. Негізгі ауыл шаруашылығы өнімдері: тары, сизаль, арпа, бидай, жүгері, көкөніс және жеміс ағаштары.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
**Сандықты шөлі** (өзб. *Sandiqli choʻli/Сандиқли чўли*) — Өзбекстанның Бұхара және Қашқадария облыстарында және Түрікменстанның Лебап уәлаятында орналасқан құмды дала. Қызылқұмның жалғасы болып келеді.

Орналасуы
---------

Солтүстігінде Қаракөл шұратымен, солтүстік-шығысында — Қаршы даласымен және Қашқадария шұратымен қосылып, батысында Әмудария өзеніне аласартады. Ұзындығы батыстан шығысқа қарай 50-70 км, солтүстіктен оңтүстікке қарай 70-90 км. Құмдары Теңізкөл мен Сұлтандақ көлдерін қосатын Жидекөл көлі, сондай-ақ Әму-Бұхара арнасын кесіп өтеді.

Жер бедері
----------

Теңiз деңгейiнен биіктігі 200-300 м тең. Жер бедері пішіндері алуан түрлі, олардың ішінде эолды жерлер басым: төбешік құмдар, құмды жазықтар, соның ішінде ұзындығы, ені және биіктігі әртүрлі барқандар. Ойпаң бөліктері сортаң және тақыр жерлер алып жатқан тостаған тәрізді ойпаттарды құрайды. Құмды алаптар, үстірт тәрізді қыраттар, құрғақ аңғарлар бар. Әмудария аймағында жылжымалы барқандар кездеседі. Жер бедері төрттік кезеңнің шөгінділерінен (құмдар, саздар, малтатастар), қыратты жерлер – бор, палеоген және неоген жыныстарының шөгінділерінен құралған.

Климаты
-------

Климаты күрт құбылмалы, қаңтардың орташа температурасы -1,4 °С, шілдеде - 28-31 °C. Жылына 120–160 мм жауын-шашын түседі.

Өсімдік және жануар әлемі
-------------------------

Өсімдіктер әлемі жүзгін, алабұта, жусан, эфемера, ағашты өсімдіктерден сексеуіл, қоянсүйек жатады.

Сандықтының даласында кесірткелер мен жыландар мекендейді. Сүтқоректілерден кеміргіштер – құмтышқандар, қосаяқтар, сарышұнақтар; жыртқыштардан – қасқыр, түлкі; тұяқтылар қарақұйрықпен ұсынылған.

Шаруашылыққа пайдалану
----------------------

Көктем мен жазда далалық жерлер жайылым ретінде пайдаланылады.

Сандықтыда мұнай, табиғи газ және емдік балшық қоры бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Сандиқли чўли* — Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы Мұрағатталған 28 қыркүйектің 2020 жылы. (өзб.) — Ташкент, 2000—2005.
**Балқашев Үмітбай** (1898 жылы Солтүстік Қазақстан облысы Преснов ауданында дүниеге келген) – педагог-философ, қоғам қайраткері.

  

1911-13 жылдары ауылдық мектепте 3 жыл, одан кейін Троицкіде татар мектебінде (1917-18) оқыды, Орынборда жұмысшы факультетін, М.Ломоносов атындағы ММУ-ді бітірді (1930). Қазақстан Коммунистік Журналистика Институтының тұңғыш директоры (1926). 1930 жылдан бастап Алматы педагогикалық институтында педагогтар мамандығын арттыратын институт меңгерушісі, ассистент, диалектикалық және тарихи материализм кафедрасының доценті, директордың оқу бөлімі жөніндегі орынбасары болды.

1939-41 жылдары Қазақтың Коммунистік журналистика институтының ректоры. Осы кезде марксизм-ленинизм классиктерінің шығармаларын қазақ тіліне аударуға катысты. 1942-46 жылдары Кеңес Армиясы қатарында болды. 1946-50 жылдары Қазақ КСР-ның философиялық секторын басқарды. Философия және басқа ғылыми тақырыптарға арнап жиырмаға жуық мақала жазды. 1950 жылы шыққан "Философия тарихы" (I т.) авторларының бірі. I дәрежелі Отан соғысы ордені және медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы". Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. - 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Көп негізді қышқылдар**  – құрамында металл атомдарына ауыса алатын екі және одан көп сутек атомдары бар қышқылдар. Оларды анорганик. және органик. деп аталатын екі үлкен топқа бөлуге болады. Анорганик. К. н. қ. қышқылдық-негіздік реакциялар кезінде металл атомдарына ауыса алатын қышқылдардың құрамындағы сутек атомдарының санына қарай екі негізді (мыс. күкірт қышқылы H2SO4, көмір қышқылы H2СO3), үш негізді (фосфор қышқылы H3PO4), төрт негізді (пирофосфор қышқылы H4P2O7), бес негізді (ортоиод қышқылы H5ІO6), алты негізді (ортотеллур қышқылы H6TeO6), т.б. деп бөледі. Органик. К. н. қ-ды да қышқылдық-негіздік реакция кезінде металл атомдарына немесе басқа да орын басушыларға ауыса алатын сутек атомдары бар карбоксил топтарының – СООН санына қарай екі негізді (мыс. қымыздық қышқылы HOOC – COOH, малон қышқылы НООС – СН2 – СООН), көп негізді (мыс. төрт негізді этилендиаминтетрасірке қышқылы (HOOCCH2)2NC2H4N(CH2COOH)2) деп бөлуге болады. Олардың ішіндегі әзірге көбірек зерттелгені – екі негізді қышқылдар. Көп негізді қышқылдардың құрамындағы сутек атомдары (иондары) металдарға толық ауыспаған жағдайда қышқыл тұздар түзіледі. Мыс. NaH2PO4 – натрий дигидрофосфаты, Na2HPO4 – натрий гидрофосфаты, т.с.с. Күкірт қышқылы (H2SO4) мен фосфор қышқылы (H3PO4) млн. тонналап өндіріледі. К. н. қ-дың тұздары өнеркәсіп пен техникада кеңінен қолданылады.
*Басқа мағыналар үшін Жосалы деген бетті қараңыз.*
**Жосалы** – Айыр тауларының батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан тау. Қарасор көлінен оңтүстік-батысқа қарай 20 км жерде. Абсолюттік биіктігі 871 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 9 км.

Геологиялық құрылымы, жер бедері
--------------------------------

Кембрий, тас көмір кезеңінің гранитті жыныстарынан түзілген. Беткейі сай-жыралармен қатты тілімденген. Бірнеше бұлақтар орналасқан. Ащысу өзенінің салалары бастау алады. Солтүстік-батысында «Жосалы» санаторийі орналасқан.

Өсімдігі
--------

Сұр қоңыр топырағында қараған, боз, селеу, аңғарында итмұрын, долана, қайың өседі. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Көп шөмішті экскаватор** — үзіліссіз жұмыс істейтін, тұйықталған шынжырға (шынжырлы экскаватор) немесе роторлы доңғалаққа (роторлы экскаватор) орнатылған көп шөміштері бар жер қазатын машина. Оның рельспен жүретін, шынжыр табанды, адымдайтын түрлері бар. 

К. ш. э. біртектес және біршама жұмсақ жыныстарды қазуға және тиеуге пайдаланылады. 

К. ш. э-лардың жұмыс элементтерінің барлығы (қазу, кен массасын түсіретін орнына тасымалдау және оны көлік құралына немесе үйіндіге түсіру) бір мезгілде жүзеге асырылады. Ашық кен қазуда, негізінен, шынжырлы және роторлы 

К. ш. э-лар қолданылады.

Роторлы және шынжырлы К. ш. э-лардың тиімділігі мынада: ол өзі тұрған деңгейден төмен де, жоғары да жатқан тау жыныстары массивін қаза алады. Олардың өнімд. сағатына 15 мың м3, массасы 13 мың т-ға жетеді; қ. Экскаватор.Қ. Ысмағұл, А. Бектібаев
*Басқа мағыналар үшін Жосалы деген бетті қараңыз.*
**Жосалы** – Малайсары жотасының солтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Көксу ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 945 м.

Жер бедері
----------

Солтүстік беткейі Быжы өзенінің арналарымен тілімденген. Солтүстік-батысында Мойынқұм құмымен, батысында Көкшиелі тауымен, оңтүстігінде Достар тауымен шектеседі. Батыс беткейі тіктеу келген.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, т.б. өседі. Етегі мал жайылымына қолайлы. Шығысынан Сарыөзек – Үштөбе темір жолы өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Беккер Говард Пол** - (1899 - 1960 ж.ж.) - америкалық әлеуметтанушы, мәдениет тарихшысы. Әлеуметтанудың басты мақсаты ретінде *Беккер* "әлеуметттік процестерді" жүйелі байқауды ұсынады. Бір-біріне мазмұндары енбейтін және әрқайсысы арнаулы талдауды қажет ететін үш жүйені: тұлға, әлеуметтік қатынастар және мәдениетті тығыз байланыстырып, әлеуметтану ұғымын — екіжақты белсенді әлеуметтік өзара әрекеттерді (мысалы, ассоциация және диасоциация) ғылыми қолданысқа енгізді. Өзара әрекеттер формалары *Беккер* бойынша — қақтығыстар, жарысу және ынтымақтастық. *Беккер* әлеуметтік өзара әрекеттің символикалық жағына ерекше назар аударды. Оның пікірі бойынша: "Мәдениет дегеніміз — бұл қоғамды жалпыландыру арқылы берілетін салыстырмалы тұрақты материалдық емес мазмұн".

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Пьер Дюкан Диеатасы** - «Мен арықтай алмаймын» атты француз диетологының кітабы жарыққа шыққан соң әлемде Пьер Дюкан диетасы әйгілі болып, адамдардың көбі артық салмақтан арылу үшін осы диетаны қолданды. Диетаның негізгі қағидасы – көмірсулардың көлемін азайту. Бұл кремль, америкалық астронавттар және Аткинс диеталарна ұқсайды. 

1975 жылы Пьер Дюкан ортақ тәжірибенің дәрігері болып Парижде жұмыс істеді, тап сонда ол тұңғыш рет семіздік уақиғасымен соқтығыстырылды. Сол кезде семіздікпен күресу үшін калориясы төмен азық-түлікпен тамақтану дұрыс деп саналды. Пьер Дюкан артық салмақтан арылу үшін басқа тәсіл ойлап тапты.Бұл такмақтану жүйесінен кейін пациенттер жоғалған салмақты қайтарған жоқ. Кейін 20-дан астам ғылыми зерттеулерден кейін өзінің зерттеу нәтижелерін «Я не умею» атты кітабында сипаттады.

Пьер Дюканның айтуы бойынша, әрбір адамда дүниеге келгеннен бастап белгілі май жасушаларының саны болады. Оладың саны көп болуына байланысты адамдардың семіру мүмкіндігі өседі. Ал жақсартылған тамақ кезінде бұл жасушалар жылдам бөлінеді. Диетаны ұстанған кезде адам денесінің май көлемі азайады, алайда май жасушаларының саны сол қалпында қалады. Сондықтан, диетадан кейін адамдардың көбі қайтадан салмақ қосады. Оны болдырмау үшін белгілі тамақтану жүйесін ұстану қажет. Пьер Дюкан диетасы келесі сатылардан тұрады. 
Бірінші саты: Тойтарыс беру

Бұл саты кезінде май қыртыстары жоғалады және 3-5 күнге дейін созылады. Бұл сатының созылу уақыты адамның салмағына байланысты; салмағы көп болса, созылу уақыты да көп болады. Бірінші саты кезінде – киллограмға дейін салмақ жоюға болады. Тамақтану жүйесі тек ақуыздардан ғана тұрады. Ақуызға бай тағамдар: ет (әсіресе жылқы еті), балық, жұмыртқа (тек ақ бөлігі ғана, сарыуыз холестеринге ба болып табылады) және майы алынған сүт тағамдары. Тағамдар суда піскені маңызды, және тәулік бойы кез-келген уақытта қагша жегің келсе жей аласын.
Альфа - грек әлiпбиiнiң бiрiншi әрiбi грек пе????). «(әрiп бiрiншiмен соңғымен аралығындағы) альфа және омега - түп-түгел және дейiн бiлдiнетiн өрнек, бастады. Альфа - үшiн әйгiлi атау жинағы бiрiншi, бас немесе жақсы:
Физикада, астрономиялар
Мысалы, альфа - альфа центаврдың шоқжұлдызының жарқын жұлдызы.
Альфа-бөлшек - оң оқтаулы элементар бөлшек, ғұлама 2 протондар және 2 нейтрондармен.
Әрiп тұрақты нәзiк құрылымның үйреншiктi белгiсi сияқты физикалық формулаларда қолданылады
Биологияларда
Жануартануда (альфа- еркек тiркесте әдетте) альфа және, этология жеке алғанда - (топқа ) топтағы бастаушы мал.
(stipa tenacissima латынша) альфа - қағаздың өңдеп шығаруы үшiн сабақтары деп аталатын жалған қылдарды берген солтүстiк африканың дәндiсi өру үшiн материал жарамды.
Дәрiгерлiкте
Альфа- мақам - гц жиiлiктердiң жолағындағы электр энцефалограмманың мақамы 8бен 13пен аралығындағы.
*Фруктоза*
Фруктоза
**Фруктоза**, жеміс қантты, левулоза, С6Н12О6 — моносахаридтер тобына жататын тәтті зат (сахарозадан 1,5 есе, қант құрағынан 3 есе тәтті); глюкозаның изомері. Фруктоза — кетоза көмірсуларының маңызды өкілдеріне жататын және суда жақсы еритін кристалды зат. Фруктоза өсімдік жемістерінің құрамында және ара балында (50%-дай) глюкозамен бірге кездеседі. Оның бірнеше таутомериялық түрлері бар. Табиғатта көп тараған D Фруктозаның -аномерінің балқу t 102 — 104°С. Фруктоза кетотоптары арқылы фенилгидрозон, фенилозазон, n-бромфенилгидрозон, т.б. түзеді. Өнеркәсіпте Фруктоза жеміс-жидектердің құрамынан және сахароза мен полисахаридтерді гидролиздеу арқылы алынады. Ол көптеген олигосахаридтердің құрамына кіреді. Фруктоза тамақ өнеркәсібінде, медицинада (диабет ауруларына глюкозаға қарағанда пайдалы) жүрек ауруларын емдеуде қолданылады.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
*Falco naumanni*
**Далалық күйкентай** немесе **Дала күйкентайы** (лат. *Falco naumanni*) — сұңқартәрізділер отрядының Сұңқарлар тұқымдасының Кәдімгі күйкентайдан біршама кішірек денелі жыртқыш құс.

Аталығы өте ашық реңді-басы шұбарланбаған сұр көгілдер,жоны-ашық қызғылтсары, құйрығы-үстіңгі жағы қошқыл жолақты ашық сұр түсті. Кәдімгі күйкентайдан қысқалау келген құйрығы және ақ тырнақтарымен ерекшеленеді. Ірі жәндіктерді негізінде шегірткелер мен қоңыздарды басымырақ қорек етіп, сондай -ақ кесірткелерді, ұсақ кемірушілермен құстарды да жейді. Оңтүстік Еуропа, Алдыңғы және Орта Азияны қоныстайды. Оңтүстік Азияда және Солтүстік Африкада қыстайды. Қазақстанда үлкен аумақта тіршілік етеді, бірақ нағыз таулардан аулақ жүреді. Шоғыр түзетін құстар,жылыстау кезінде де шоғырланып ұшады. Жартастарға, кейде құрылыстарға және ағаш қуыстарына ұялайды. Соңғы онжылдықта бұл құстың саны барлық аймақта шұғыл кеми түскендіктен, далалық күйкентай түр ретінде Халықаралық табиғат қорғау одағының Қызыл тізіміне тіркелген.

Шығыс Қазақстанда далалы жерлерді, оңтүстігіндегі орманды даланы, қыратты жерлерді мекендейді. Өзен аңғарларында, жағалаудағы жарлы жерлермен бірге құз тастарда да кездеседі. Дала күйкентайының негізгі қорегі майда кеміргіштер, көкқасқа шегірткелер мен қоңыздар, сондай-ақ, кеміргіштер, құрт-құмырсқалар, кейде ұсақ құстарды да аулайды. Ұясын жағалау жанына, үйінді обалардың биігіндегі тастарға салады. Дала күйкентайы кейде басқа құстардың да ұясын паналайды. 2-7 жұмыртқа салады. Дала күйкентайы жыл құсы. Қыстайтын жерлері - Оңтүстік Азия, Африка. 1100 м биікке ұя салғаны біздің аймақта байқалмаған. Қатон-Қарағай мен Бұқтырмада, Берел жағында, Саханың ауыз тұсында көрінген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Falco naumanni*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2013). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Далабай алтын кен орны** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданы Сарыөзек стансасынан солтүстікке қарай 20 км жерде. 1957 жылы ашылған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орнының жоғары пермь вулканиттері мен триастың интрузивтерінде солтүстік - шығыс бағытта параллель орналасқан құрамында алтын бар кварцты желілер жүйесі анықталған. Олар дербес кен шоғырларына бөлінген.

Жатыс сипаты
------------

Кварц желілерінің қалыңдығы 0,2 – 0,3 м-ден 1 – 3 м-ге дейін. Олар құрамында себезгі сульфидтері бар қоңыр сұр кварцтан тұрады. Бұлардан басқа шығысқа қарай ұзындығы 225 м, қалыңдығы 2,7 – 8,8 м тағы бір кен денесі бөлінген. Кентастағы сульфидтердің (пирит, халькопирит, сфалерит, борнит) мөлшері 2%. Кен орнын 1996 жылдан «Кварц» алтын өндірістік мекемесі игереді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
**Лингвистикалық әдістер** - тіл білімі қолданылымын зерттеу амал-тәсілдерінің жүйесі. Қазіргі таңда тіл білімі дербес өрбіген ғылым ретінде өз тәсіл-әдістеріне кең өpic ашты (белгілі бағытпен тілдің мәселелерін зерттеп, тіл-тілдегі құбылыстардың өзіндік заңдылықтарын айқындау; белгісіз сырларын, өзгерістерін дәл анықтау, ашу т. б.) Лингвистикалық әдістердің жалпы және жеке түрлері ажыратылады. Жалпы лингвистикалық әдістер тілдің теориялық зерттеу тәсілі мен әдістерінің жиынтығын құрайды. Олар белгілі бір лингвистикалық теория мен ортақ әдістемеге сүйенеді (мысалы, салыстырмалы-тарихи әдіс, сипаттама әдісі). Жеке лингвистикалық әдістер тіл аспектілерін зерттеуде белгілі бір теориялық қондырғыларға сүйенетін жекеленген тәсілдер, әдістемелер мен операциялардың жиынтығын құрайды. Олар көмекші техникикалық құрал, аспап ретінде қолданылады (мысалы, компонентті талдау, статистикалық талдау, эксперимент т. б.).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Сары алақоржын** (лат. *Eolagurus luteus*) – кеміргіштер отрядының аламантәрізділер тұқымдасына жататын, жылма-жыл саны күрт өзгеріске ұшырап отыратын сирек кездесетін кеміргіш. Саны өте көп болған жылдары Орталық Қазақстаннан бастап Алтайға дейін , ал саны аз жылдары тек Зайсан ойпатында ғана кездеседі. Қар көп жауған қыстар мен құрғақ жаздан басқа әсер ететін анықталмаған факторлар осы түрдің төмендеуінің себебі. Зайсан қорығын ұйымдастыру мен алақоржынды хайуанаттар бағында өсіріп, оның биологиясын зерттеуді қолға алу керек .

Кеміргіш

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Batsaikhan, N. Avermid, D. & Tinnin, D. (2008). *Eolagurus luteus*. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 24 мамыр 2009. Database entry includes a brief justification of why this species is of least concern.
2. ↑  Қазақстанның қызыл кітабы беттерінен. Омыртқалы жануарлар. (А. Ф. Ковшарь) –Алматы, Алматыкітап баспасы 2012 ж.
Фрирайд тау велосипедшілері
**Фрирайд** (ағылш. *freeride*, "еркін айдау") — таулық жағдайларда байкинг, яғни велосипед тебудің бір бағыты. Даунхилл және биг-джамп элементтерін үйлестіреді. Велосипедшілер төбешіктен түсу үшін кез келген айла-тәсілдерді пайдалана алады.

Фрирайдта бірде-бір өзгермеген трасса түрі болмайды; жарыстар қараусыз елді мекендерде, падаланылмайтын шаңғы трассаларында, даунхилл бағыттарында, үлкен және кішкентай қалалардың жасанды жер бедерлерінде өткізіледі. Жүріп өту түрінде фрирайдер кедергілер арқылы жүріп өтуге немесе қарғып өтуге тиіс. Кедергілер түрліше болуы мүмкін - жер бедерлі тар соқпақтардан бастап, асулар мен өзендерге дейін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Балаларға спорт жөнінде энциклопедиясы" —  Алматыкітап баспасы, 2013. — ISBN 978-1-4053-6850-6.