**Джеймс Стюарт** (ағылш. *James Stewart*; шамамен 1531 жыл — 23 қаңтар 1570 жыл), 1562 жылдан бері **Морей графы** — XVI ғасырдың ортасындағы Шотландияның ірі мемлекеттік қайраткері, 1567—1570 жылдардағы Шотландия регенті.

Жас кезі
--------

Джеймс Стюарт шотланд королі V Яков пен Маргарет Эрскиннің некесіз туылған ұлы, осылайша, Шотландия королевасы Мария Стюарттың қандас ағасы болып келеді. Мария де Гиздің билігі кезінде лорд Джеймс королева-ананың саясатын қолдағаны үшін ол бірнеше шотланд және француз аббаттықтардың табыстарын алды. Алайда, 1550 жылдардағы екінші жартысында лорд Джеймс Джон Нокстың уағыздарының әсерінен протестантизмге көшті. Джеймстың қарындасы, Мария Стюарт, католик және сол уақытта Францияда болғандықтан, Шотландиядағы Реформацияның дамуы оған көп мүмкіншіліктер ашты. Сондықтан, 1559 жылы протестант революциясының басынан бастап лорд Джеймс бүлікшілерге қосылды. Ағылшындық әскердің қолдауымен революция 1560 жылы протестанттардың жеңісімен аяқталды. Джеймс Стюарт жаңа үкіметтің құрамына кірді, оның ықпалы артты. Ағылшын елшісі Уильям Сесилдің айтуынша, Джеймс жақын арада Шотландтық тағына қол жеткізе алды. Алайда, Шотландиядағы барондардың көпшілігі монархты өзгерту идеясын қолдамады. 1561 жылы Мария Стюарт Шотландияға қайта оралды.

Морей мен Мария Стюарт
----------------------

Патшайым Мария өзінің отанына оралғаннан кейін, шотланд саясатының қулығына қарамай, королдік әкімшіліктің басшылығын «қалыпты протестанттар» жетекшілері және Англиямен жақындасудың дәйекті қолдаушылары ағасы Джеймс Стюарт пен оның әріптесі Уильям Мейтландқа тапсырды. Лорд Джеймс 1561-1563 жж. Шотландиядағы жағдайды тұрақтандыруға қолы жетті: радикалды протестанттар (соның ішінде Джон Нокс) мемлекеттік шешімдерді қабылдау үдерісінен шығарылып, 1561 жылғы көтерілістері жаншылды, ал Хантли графы бастаған консерваторлар король әскері тарапынан басылды (1563 жылы Джеймс Стюарттың солтүстік-шығыс өңірлеріне жорығы). Шотландияда қалыпты протестанттық реформалар басталды және жаңа шіркеу иерархиясының негізі қаланды (шіркеу мен мемлекет арасындағы шіркеу кірістерін бөлу туралы 1562 жылғы акт). 1562 жылы патшайым ағасына елдің солтүстігіндегі Морей графтығын берді.

Бірақ 1565 жылғы 29 шілдеде Мария Стюарт пен лорд Дарнлидің күтпеген некесі елдегі тепе-теңдікті жойды. Бұл неке Морей мен Мейтланд жүргізген Англиямен жақындасу саясатының құлдырауы, сондай-ақ патшайымның дербес билігінің басталуын білдірді. Джеймс Стюарт қызметінен кетуге мәжбүр болды және Марияға қарсы астыртын әрекеттерді жоспарлай бастады. Англия мен бірнеше шотланд барондары астыртын әрекетті қолдауға уәде берді (де Шательро герцогы мен Аргайл графы). 1565 жылғы тамызда Морей көтеріліске шығып, протестанттарды патшайымға қарсы бірлескен іс-әрекеттерге шақырды. Алайда, Мария Стюарттың жігерлі әрекеті көтерілістің күш жинауына жол бермеді, королдік әскер Морейге шабуыл жасады, ал ол Англияға қашуға мәжбүр болды. I Елизабет көмек туралы уәдені бермеді.

Морей графы Шотландияға тек 1546 жылы Дәуіт Риччоның өлімінен кейін радикалды протестанттарға қарсы патшайымға қосымша қолдау қажет болғанда қайтып оралды. Джеймс Стюарт кешірім алып, үкіметке қайта оралды. Сол уақытта, королева мен оның күйеуі лорд Дарнлидің арасындағы антагонизм күшейе түсті. Дарнлиге қарсы бірнеше астыртын әрекеттер құрылды, соның салдарынан 1567 жылғы 10 ақпанда Марияға күмән келтіретін жағдайда өлтірілді. Морей Дарнлиге қарсы қастандыққа қатысқаны туралы құжаты жоқ, бірақ, ол жақындап келе жатқан қылмыс туралы білгеніменде, тіпті, Мария Стюарттың абыройының түсуін үміттеніп, көмектесті. Шын мәнінде, 1567 жылдың жазында, королеваның Ботвелл графымен жаңа некесінен кейін, Мария Стюартқа қарсы барлық дерлік шотландтық ақсүйектер көтерілді. 1567 жылғы 24 шілдеде королева бір жасар ұлы VI Яков пайдасына биліктен бас тартатын құжатқа қол қойды, ал Морей графы регент болды.

Шотландия регенті
-----------------

1567 жылғы 22 тамызда Джеймс Стюарт Шотландияның регенті болып жарияланды. Жаңа билеуші Мария Стюартты құлатуға қатысушылардың арасында мүмкіндігінше көп барондарды өз жағына қаратуға тырысып, татуласу саясатын жүргізе бастады. Алайда, 1568 жылғы 2 мамырда тақтан құлатылған патшайым Лохливен қамалындағы қамаудан қашып кетті. Үлкен армия құра алған бірнеше ірі ақсүйектер (Шательро, Аргайл, Хантли) дереу патшайымның жағына өтті. Бақытына орай, регентке патшайым әскерлерін 1568 жылдың 13 мамырында Лангсайд түбіндегі шайқаста жеңді. Мария Стюарт Англияға қашып, I Елизабеттен көмек сұрады. Ағылшын патшайымы делдалдық көрсетуге келісті, ал 1568 жылдың қазанында лорд Дарнлидің өлімене қатысты және Мария Стюарттың құлатуы жайлы тергеу жұмыстары жүргізілді. «Шкатулкадағы хаттардың» жария болуының арқасында Морейге I Елизабетті төңкерістің заңды болғанына сендірді. Англия Морейдің үкіметін мойындады, тіпті оған өте көп мөлшерде қарыз берді.

Англияның қолдауына сүйене отырып, Джеймс Стюарт Шотландияның ішкі жағдайын тұрақтандыруға және протестанттық реформаларды жалғастыруға қол жеткізе алды. Дегенменде, тақтан тайдырылған королева Марияның жақтастарының маңызды және ықпалды тобы елде қалды («патшайымның партиясы»). Бұған көп ұзамай регенттің серіктесі Мейтландта қосылды. 1570 жылғы 23 қаңтарда королева жақтастарының біреуі Джеймс Стюартты Линлитгоуда өлтірілді. Морейдің қайтыс болуы Шотландияда 1573 жылға дейін созылған «патша партиясы» мен «патшайым партиясы» арасындағы азаматтық соғыстың басталуына әкеліп соқтырды.

Мінезі
------

Морей графының жеке тұлғасы туралы екі полярлық көзқарас бар. Халықтық жадында ол «жақсы регент» ретінде қалды, мүмкін шотланд тарихында ең жақсысы, салыстырмалы түрде тыныш билігі қайтыс болғаннан кейін басталған қақтығыстар мен азаматтық соғыстарға қайшы келді. Екінші жағынан, Стефан Цвейг өзінің патшайым Мария Стюарт апологиясында Морейді қарындасының тақтан құлатылуын ұйымдастырған, опасыз және есепші қаскүнем ретінде бейнелеген. Шамасы, бұл екі ұстаным шындықтан алыс: Джеймс Стюарт бірнеше мәрте жеңіліске ұшырап, саяси қателіктерге жол берді, оның табыстары негізінен жағымды сәйкестікпен түсіндіріледі, ал мемлекет пен шіркеудің игілігі оның өз амбицияларынан ажырамайтын болды.

Дереккөздер
-----------