recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Бригада** – 2002 жылы жарыққа шыққан Ресейлік сериал.

Халық арасына тез тарқап, көптеген пікірлерге ие болған телехикая. Бұл 15 сериялы фильм 1989 және 2000 жылдар арасындағы оқиғаларды қамтиды. Басты кейіпкерлері 4 бір-бірімен жақсы дос жігіт, онымен қоса олар ақылды қолбасшылар болып саналады. Александр Белый (фильмде Саша Белый есімімен танымал) фильмнің бас кейіпкерлерінің бірі. Фильм «Аватар Фильм» киностудиясымен бірлесіп түсірілген.

"Бригада" телехикаясы режиссер Алексей Сидоровтің ең тұңғыш еңбегі болып табылады. Фильмде 4 дос жігіттерді сомдаған Сергей Безруков, Дмитрий Дюжев, Владимир Вдовиченко және Павел Майковтар сериял жарыққа шыққаннан кейін халық арасында өте танымал бола бастады. Одан да басқа, Андрей Панин, Екатерина Гусева сияқты танымал актерлардың да беделі одан бетер артты. 
Ресейлік Гангстерлік дастан туралы баяндайтын «Бригада» фильміне негіз болған, одан ертерек шыққан «Крестный отец», «Однажды в Америке» фильмдері болып табылады. Алайда ең маңызды рөл «Лицо со шрамам» фильміне беріледі. 

2003 жылы «Бригада» көп сериалы фильмы «Телевизионный художественный сериал» номинациясы бойынша «ТЭФИ» жүлдесіне ие болды.
Онымен бірге, сол жылы «Лучший игровой телевизионный сериал» номинациясы бойынша «Золотой Орел» жүлдесімен марапатталды.
Ал бір жылдан кейін, яғни 2004 жылы, Ресейлік «Бригада» сериалы «художественный сериал» номинациясы бойынша ЕММY International американдық емес жетістіктер үшін берілетін халықаралық жүлденің европалық жартылай финалистер қатарына кірді. 
Сериалда ең басты р кейіпкерді, яғни Саша Белыйді сомдаған Сергей Виталиевич Безруков 1973жылы қазан айының 18, қазіргі Ресей Федерациясы Мәскеу қаласында дүниеге келген. Ресей халық әртісі (бұл атаққа 2008 жылы ие болған), кинода көптеген рөл сомдаған онымен қоса театрда да өнер көрсеткен. 
Космос атты өте қатал мінезді жігіт рөлін сомдаған Дмитрий Петрович Дюжев – ресейлік театр және кино актері, 1978 жылы 9 шілдеді бұрынғы КСРО жеріндегі, Астрахань қаласында дүниеге келген.
Владимир Вдовиченко (ФИЛ) 1971 жылы 13 тамызда Ресей Федерациясы, Калининград облысында дүниеге келген. Ол Ресей Федерациясының халық әртісі атағына 2012 жылы ие болды.
Павел Сергеевич Майков (Пчёла) – ресейлік актер және тележүргізуші, 2008 жылдан бастап әнші және музыкант. Ол 1975 жылы 15 қазанда бұрынғы КСРО жерінде Мытищида туған.

Сілтемелер
----------

«Энциклопедия отечественного кино» сайтындағы "Бригада"
*Lucia di Lammermoor* (1908).
**Энрико Карузо** (итал. Enrico Caruso; 1873 ж. 25 ақпан, Италия Корольдігі, Неаполь— 1921 ж. 2 тамыз, Италия Корольдігі, Неаполь) — атақты итальяндық опера əншісі (тенор).

Өмірбаяны
---------

Өз дебютына Неапольде, 1895 жылдың 15 наурызында жетті. Танымалдылық оған Палермода Понкьеллидің *«Джоконда»* операсындағы Энцоның партиясын ойнағанда келді. 1900 жылы ол алғаш рет миландық Ла Скала театрының сахнасында өнер көрсетті (Доницеттидің *«Махаббат шырынындағы»* Неморино); 1902 жылы лондондық Ковент-Гарден театрында үздік өнер көрсетеді (Вердидің *«Риголеттосындағы»* герцог). Əншінің ең үлкен танымалдылығы Нью-Йорктегі  Метрополитен-операмен байланысты болды. Осы театр сахнасында 1903 жылдан 1921 жылға дейін басты солист  болып өнер көрсетті.  Карузо өз əндерін көп жазды, опера əншілерінің арасында алғашқылардың бірі болып өз репертуарының басым бөлігін граммофондық пластиналарда жазып қалдырды. Қайталанбас тембрлі дауысты иеленген, оның дауысында орта жəне төменгі регистрлердің баритондық жұмсақтығы жоғарғы тенорлық ноталармен керемет үйлесетін. Ерекше тыныс алу дағдылары мен мінсіз интонациясының, бастысы, жоғарғы дəрежедегі орындау шеберлігінің арқасында XX ғасырдың əн өнеріндегі аңызға айналып, келешек опера тенорларына үлгі болды.

Карузо лирикалық жəне драмалық партияларды қатар ала жүріп, көбінесе, Вердидің (*«Трубадурдағы»* Герцог, Манрико; *«Бал-маскарадтағы»* Ричард; *«Аидтағы»* Радамес) жəне верист композиторлардың (Леонкаваллоның *«Паяцаларындағы»* Канио жəне т.б.) операларында өнер көрсетті. Федерико (Чилеаның *«Арлезианкасы»*, 1897), Лорис (Джорданоның *«Федорасы»*, 1898), Джонсон (Пуччинидің *«Батыстық қызы»* Пуччини, 1910) рөлдерінің алғашқы орындаушысы болды. Карузоның концерттік репертуарында негізгі орынға неаполитандық əндер ие болатын.

Энрико Карузо 1921 жылдың 2 тамыз күні таңертең, Неаполь қаласында 48 жасында іріңнен болған плевриттен дүниеден өтті. Оның өлімінен кейін халық қаржы жинап, өте үлкен балауыз шам жасатқан. Бұл шам жылына бір рет Мадоннаның алдында жағылуы керек. Есептеулер бойынша, бұл шам 500 жылдан астам уақыт бойы жағуға жететін көрінеді.

Дереккөздер
-----------
Лезу - Орталық Африкада тұратын көп халықтарының мифологиясы бойынша жоғарғы құдай. Лезу кәрі шал ретінде суреттеледі. Оның көзі кәріліктен жасқа толғанда - аспаннан жаңбыр жауады. Тонга халықтың бір ертегі бойынша, Лезуның шешімі бойынша бір әйелдің бар отбасы өлуі керек еді. Соңда бейшара әйел аспанға барып, Лезудың көз алдына келіп, оған неге соңшама азап түсіргенін себебін сұрағысы келді. Сол үшін әйел баспалдақты жасап, аспанға көтеруге басталды. Бірақ баспалдақ сынып қалды. Енді, әйел аспанға апаратын жолын іздеуге басталды, бірақ таба алмады. Адамдар ше оны жұбатып, оған Лезуның орнына сұрақтарына жауап беруші еді. Олардың айтқаны бойынша, адамзаттың бәрі азаптан құтыла алмайды, олардың ішінде сол әйел де құтыла алмайтын болды.
**Бронхтардың обструкция синдромы** - Обструкция синдромы деп бронхоспазм нәтижесінде бронхтардың өткізгіштігінің бұзылуынан пайда болған организмнің патологиялық жағдайын атайды. Бұл синдромның клиникалық белгілерінің негізінде бронхтардың өткізгіштігінің бұзылуы, соның нәтижесінде нашарлаған әр келкі вентиляция және өкпенің қалдықты көлемінің ұлғаюы жатады. Нақты бронхобструкция синдромына ұсақ бронхтардың өткізгіштігінің өзгеруі жатады. Бұндай жағдай бронхтардың шырыш қабатының қабынуы мен ісінуінен, дағдыды шырыш қабатының ісінуімен бірге жүретін бронхспазмнан, көбінесе бронхтарды сырттан қысып тарылатын диффузды перибронхиалды фиброздан пайда болады.
Созылмалы обструктивті аурулардың негізгі клиникалық белгілері болып келесі симптомдар есептелінеді:
1)Қою және тұтқыр қақырығы бар жөтел 
2)қатты ентігу
3)өкпелік жүрек синдромының пайда болуы
4)ақырында тыныс алу мен жүрек жетіспеушілігінің дамуы
Бұл аурудың ең жиі кездесетін этиологиялық факторы ол темекі тарту. Созылмалы обструктивті бронхитпен ауырған науқастарда цианоз бен жүрек қызметінің жетіспеушілігі жиі анықталады. Обструктивтік синдромның осындай варианты кезінде терминалды бронхиолалардың шырыш қабатының қабынып,ісінуінің нәтижесінде пайда болған альвеолалар гипожелдеткіші, оттегінің парциалды қысымының төмендеуі, көмір қышқылының парциалды қысымының жоғарылауы гипоксемия мен гиперкапния, кейін альвеоларлық капиллярлардың тарылуы және кіші қан айналым шеңберіндегі шипертензия пайда болады. Бұдан әрі өкпелік жүрек пайда болады, оны қалпына келе алмайтын перифериялық ісінуге әкеліп соғады.
Өкпенәң созылмалы обструктивті синдромының келесі бір себебі ол обструктивтік эмфизема, бұл кезде көгеру айқын анықталмайды. Бұл ауруда да бронхиалды обструкция байқалады, бірақ та негізінен альвеолалардың созылымды қасиеттері жойылғандықтан, бронхиолалардың қабырғалалары бір-біріне жақындайды, ол әсіресе дем шығарған кезінде жақсы анықталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ішкі аурулар пропедевтикасы,Айтбембет Б.Н,Алматы-2009
**Адеринсола Хабиб Эсеола** (укр. *Адерінсола Хабіб Есеола*; 28 маусым 1991, Житомир, Украин ССР, КСРО) — украин футболшысы, шабуылшы.

Карьерасы
---------

### 2009-18 жылдар

Украина футболының түлегі. 2009 жылы Киевтің ЦСКА клубында бір жыл ойнады да, "Динамоға" ауысты. Бірақ "Динамо" сапында бір рет те ресми ойында алаңға шықпай, 2010 жылы Италияға кетті. 2010-13 жылдар аралығында Италияның Д сериясындағы клубтарда ойнады. 

Карьерасында ешқандай клубта бір жылдан артық тұрақтаған емес. 2013 жылы Украинаға оралды да, жарты жылдай клубсыз бос жүрді. 2014 жылы қаңтар айында өзінің туған клубы "Арсенал-Киевке" қосылды. 2014-18 жылдары Украинаның төменгі лигаларындағы бірнеше клубта доп тепті. 2018 жылы қаңтарда "Заря" (Кропивницкий) сапында ойнап жүріп, Қазақстанға, "Ақжайық" клубына жалға берілді. 

### Қайрат ( Алматы)

"Ақжайықта" жарты жылдай ойнап, 2018 жылы жазда Алматының "Қайратымен" келісім-шартқа отырды. "Қайрат" сапындағы алғашқы ойынында-ақ "Ертістің" қақпасына гол соқты.

"Қайрат" 2018/19 жылғы Еуропа Лигасының алғашқы кезеңінде Андорраның "Энгордань" клубымен кездесті де, Алматыда өткен қарымта ойында (7:1) Эсеола гол соқты. Екінші кезеңде қайраттықтар Нидерландының АЗ Алкмаар командасымен ойнап, бірінші ойында 2:0 есебімен жеңіске жетті. Бұл ойында Эсеола екі доп соқты да, "Қайрат" 2:0 есебімен жеңіске жетті.
2021 жылы 1 шілдеде "Ворсклаға" ауысты.

Жетістіктері
------------

### Жеке

**Арсенал (Киев)**

* Олег Макаровты еске алуға арналған турнирдің үздік мергені: 2015

### Клубтық

**Қайрат**

* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2018, 2019
* Қазақстан кубогы: 2018
* Қазақстан чемпионы: 2020

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Бұқаралық көңіл-күй** - адамдардың көпшілігін елітетін психикалық хал-жай. Көпшілік адамдарың біркелкі жайдары немесе қолайсыздықты уайымдауы. Ол үш жағдайда көрініс табуы мүмкін: 

* біріншіден, жалпы әлеуметтік саяси жағдайға көңілі толып, қанағаттанушылық немесе керісінше, көңілі толмай, қанағаттанбаушылық;
* екіншіден, осы жағдайларға адамдардың әлеуметтік - саяси мүмкіндіктерін жүзеге асыруын жеке бағалау;
* үшіншіден, өз талаптарын іске асыру барысында жағдайды өзгертуге талпыну.

Бұқаралық көңіл-күй - екі негізгі фактордың алшақтығынан туындайды: бір жағынан, көпшілік бұқараға ортақ мүдделер мен қажеттіліктер арасындағы талап- тілектердің және екінші жағынан, шынайы өмір жағдайларының арасындағы жер мен көктей айырмашылықтың болуы. Бұл уайыидауының түрі жеккөрушіліктен қайран қалушылыққа дейін өзгеруі мүмкін. Негізгі түрлері: "селқос көіәл- күй ", енжарлық және апатия, адамдардың талап- тілектері мен оны жүзеге асыру мүмкіндіктерін арасындағы айырмашылықтарды жеңуге сенбеуі. Б.К.-К."жұқпалы" әрі тез таралады. Олар сананың бақылауына көнбейді. Ұқсас әлеуметтік- саяси жағдайдағы адамдарды тез әрі оңай біріктіріп, өздерінің талаптарын қанағаттандырмайтын "оларға" қарсы "біз" деген ортақ сезімді қалыптастырады. Б.К.-К. негізгі атқаратын қызметі - көпшілік қауымның әлеуметтік- саяси іс- әрекеттерінің себеп- салдарын қалыптастыру, қамтамасыз ету, саяси-психологиялық іс-әрекетті бастап, кейіннен, әлеуметтік мінез-құлықты реттеп отырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірмек сөздік
**Ханшаболған** – Торғай алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы және Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі жерімен ағады.

Бастауы
-------

Төрткіл (360 м) тауының етегіндегі бұлақтар суының қосылуынан түзіледі. Есентұр қыстауының тұсында Сарыторғай өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 55 километр, 7 саласы бар, олардың ірілері: Қияқсай, Тоғайрық, Жылқыбай. Жағасының көпшілік бөлігі тік жарлы, аңғары кең. Көктемгі еріген қар және жер асты суымен толығады. Сәуірде тасиды, жаздың ыстық айларында жекеленген қарасуларға бөлініп кетеді. Өзен алабында жайылымдық және шабындық жерлер, қыстаулар (Алтынбек, Есентұр) бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Бұқар жырау жаршысы** - Бұқар жырау аудандық газеті. 1939 жылдан шығып келеді (1962 жылға дейін «Социалистическая жизнь», 1962-1965 ж. газет шықпады, 1965 жылдан «Знамя Ильича»). 1994 жылы 5 ақпанда орыстілді «Знамя Ильича» және 1988 жылы 1 қыркүйектен шыға бастаған қазақтілді «Сарыарқа» газеттерінің редакциялары біріктіріліп, «Сарыарқа» атауымен қазақ, орыс тілдерінде шығады. 1997 жылы Тельман және Ульянов аудандары біріккеннен кейін газет «Сарыарқа» атауымен шығуын жалғастырды. 2013 жылы сәуірде «Бұқар жырау жаршысы» газеті болып өзгертілді. Газет Ұлы Отан соғысы жылдары аудан енбекшілерін жеңісті жақындатуға жұмылдырды. Соғыстан кейінгі кезенде ауданның қоғамдық-саяси өміріндегі жаңалықтарды жария етіп келеді. А-3 форматымен аптасына 1 рет шығады. Бас редакторы - Ә. Жұмақаева (2006 жылдан бастап).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Газет тарихы
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
*Басқа мағыналар үшін Бұқар жырау (айрық) деген бетті қараңыз.*

  

**Бұқар жырау даңғылы**, Қазыбек би ауданында орналасқан. Темір жол вокзалынан солтүстік-батысқа қарай Ермеков, Әлиханов, Комиссаров, Сәтбаев, Жамбыл көшелерімен, Нүркен Әбдіров, Ленин даңғылдарымен, Бейбітшілік бульварымен қиылысып, Үлкен Бұқпа өзенін кесіп өтеді. Соғысқа дейінгі жылдары, Қарағанды темір жол торабы мен кірме жолдардың дамуына, Жаңа қаланың жерін игеруге байланысты қалыптаса бастады. Оның бойына негізінен бес және тоғыз қабатты үйлер салынған, олардың бірінші қабаттарында сауда, қоғамдық тамақтандыру, тұрмыс қажетін өтеу кәсіпорындары орналасқан. Әлиханов көшесімен қиылысында — қаланың орталық алаңы, «Арселор Миттал Теміртау» АҚ көмір департаменті әкімшілік үйі бар. Бұқар жырау даңғылының бойында мыналар орналасқан: Кеншілер мәдениет сарайы, Қарағанды академиялық музыкалық комедия театры, политехникалық колледжі (бұрынғы тау-кен техникумы), Абай атындағы облыстық балалар кітапханасы, бейнелеу өнері мұражайы, «Қарағанды» мейманханасы, Тұрмыс қажетін өтеу үйі, «Абзал» сауда орталығы. Бұқар жырау даңғылының бойында «Шахтер даңқы» монументі, Н. Әбдіров ескерткіші тұрғызылған.ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

Дереккөздер
-----------
NASA түпнұсқасы, түрлі жастағы, мөлшердегі, және пішіндегі галактикалар қамтылған. Шамамен 10,000-дай шағын, қызарыңқы галактикалар оптикалық телескопке түсірілген ең алыс галактикалар болып, олардың Жойқын жарылыстан кейінгі сәті.
**Хаббл ультра терең өрісі** (ХУТӨ, ағылш. *The Hubble Ultra-Deep Field*, HUDF) — шамамен 10 000 галактиканы қамтыған Форнакс (пеш) шоқжұлдызы кеңістігіндегі кішкене аймақтың суреті. Түпнұсқасы Хаббл ғарыш телескопының 2003ж, 24 қыркүйектен 2004ж, 16 қаңтарға дейінгі деректері жинақталған. Бұл сурет шамамен Жойқын жарылыстан кейінгі 400 және 800 миллион жылдар аралығын білдіретін 13 млрд жыл бұрынғыға көз жүгіртіп, сол кездегі галактикаларды шарлайды. ХУТӨ суреті маңында жарық жұлдыздар тығыздығы төмен аспанның бөлігінде түсірілген болып, бұл неғұрлым алыс әрі күңгірт объекттерді жақсы көрсеткен. 2009ж тамыз және қыркүйек айларында ХУТӨ таяуда орнатылған Wide Field Camera 3 (WFC3) құралының инфрақызыл каналын пайданылып ұзын толқынұзындығын (1,0 - 1,6 мкм) байқады. Оны қолданыстағы ХУТӨ мәліметтерімен үйлестірген кезде астрономдар өте алыс галактикалардың жаңа тізімін анықтай алды.

Галерея
-------

* ХУТӨ әйгілі бақылауы; 15k галактикалар, Тамыздың 16, 2018 жарияланғанХУТӨ әйгілі бақылауы; 15k галактикалар, Тамыздың 16, 2018 жарияланған
* ABYSS WFC3/IR ХУТӨ; Қаңтардың 24, 2019ABYSS WFC3/IR ХУТӨ; Қаңтардың 24, 2019

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Жиенбаев Сұлтан Сүлейменұлы
**Жиенбаев Сұлтан Сүлейменұлы** 1921 жылы 22 шілдеде Алматы қаласында туған.

Өмірбаяны
---------

Орта мектепті тәмамдаған соң Қазақ мемлекеттік университетіне оқуға түседі. Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін 1941 жылдың желтоқсан айында институттың екінші курсынан өз еркімен 100-ші жеке қазақ атқыштар бригадасының құрамында майданға аттанады. Сөйтіп танкіге қарсы қарулар тобының командирі бола жүріп, Ржев, Великие Луки, Невель қалаларын азат етуге қатысқан. 1944 жылы үшінші рет ауыр жарақат алуына байланысты Қарулы күштер құрамынан босатылады.

Алматыға оралған соң Түркістан-Сібір темір жолының Алматы бөлімшесінде басшы болып еңбек жолын бастаған. 1950 жылы Мәскеу қаласындағы КСРО Сауда министрлігінің Жоғарғы сауда мектебіне оқуға жіберіліп, 1953 жылы оны бітіргеннен кейін ҚазССР-нің Сауда министрлігінің Өндірістік тауарлар басқармасының бастығы болып қызметке тағайындалады. 1954 жылы КСРО-ның Бас универмагының Алматы орталық универмагының директорлығына жолданады.

Осы 1954 жылы күзде Алматы қалалық партконференциясында Алматы қалалық партия комитетінің әкімшілік, жоспарлау-қаражат және сауда органдарының бөлім меңгерушісі болып бекітіледі. 1959 жылы Фрунзе аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды. 1960 - 1962 жылдар аралығында Қазақстан Компартиясының ОК-де бөлім меңгерушісі болып еңбек етті. 1962 жылы Қазақ ССР-нің Сауда министрі болып, ал, 1970 жылы – Қазақ ССР-і Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалып, онда 14 жыл қызмет атқарған. Бірнеше мәрте Қазақстан КП ОК-нің мүшесі және Қазақ ССР-інің Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған.

Марапаттамалары
---------------

Ұлы Отан соғысындағы қантөгістерде танытқан ерліктері үшін тоғыз жауынгерлік төсбелгілермен марапатталған. Солардың ішінде: екі мәрте Ұлы Отан соғысының 1-ші дәрежелі ордендерімен, Ресейдің «Великая Победа» орденімен, «Ерлігі үшін», «За отличие в охране госграницы СССР», «За победу над Германией», «1941-1945 ж.ж. Ұлы Отан соғысы кезеңіндегі ерен еңбегі үшін» медальдары бар.

Республика игілі жолындағы ерен еңбектері үшін «Октябрь революциясы» ордендерімен, «Жеңіс» орденімен, үш рет «Еңбек Қызыл Ту» орденімен, «Халықтар достығы» орденімен, «Құрмет», «Парасат» ордендерімен, ҚазССР-і Жоғарғы Кеңесінің төрт құрмет грамоталарымен, сондай-ақ, жауынгерлік ерліктері және ерен еңбектері үшін 28 медальдармен марапатталған.

2000 жылы «Дайк-Пресс» баспасынан, 100-ші жеке қазақ атқыштар бригадасының жауынгерлік жолы суреттелген, батырлардың аттары аталған, сол бригаданың жауынгерлері мен командирлерінің ерліктері туралы айтылған «Сотая Казахская» кітабы жарық көрді.

«1941-1945 жж Ұлы Отан соғысы кезеңіндегі ерен еңбегі үшін» медалімен, ҚазССР-і Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, «КСРО Мемарбитражының органдарына 60 жыл» медалімен және алты түрлі мерекелік медальдармен, Мемарбитраждың грамоталарымен марапатталған.
Сұлтан Сүлейменұлы мен Нурания Гиреевна екеуі 67 жыл отасып, үш бала тәрбиелеп өсірген және алты немерелері мен он екі шөберелері өсіп келеді. Үш баласы да ғылым кандидаттары.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақстан. Қазақстан саясаты кітабы, 2011 ж. АлматыКітап.
**Ханша** — ханның әйелі. Шыңғыс хан империясы ыдырағаннан кейін пайда болған мемлекеттерде хандардың әйелдері ғана Ханша аталды. Түркі-моңғол ұлыстарында кейде Ханшалар мемлекеттік істерге де араласып отырды. Әсіресе, хан көтеру кезінде өз ұлдарының таққа отыруы үшін түрлі әрекеттер жасады. Елге беделді ақсүйектерді өз жағына тартып, ұлдарын хан етіп тағайындауға үгіттеді. Құрылтайға өз өкілдерін жіберіп, қайтыс болған хан өсиетінің орындалуын қадағалауға ұмтылды. Шыңғыс хан әулетінің тарихына қатысты дерек көздерінде ханның (мысалы: Күйік ханның) әйелдері (Оғыл-Қаймыш, Төлі-гәйхан) есімдеріне Ханша сөзі қосылып айтылады. Кейінгі орта ғасырларда Ханшаны ел құрметтеп *ханым* деп атады. Бұл сөздің бастапқы мән-мағынасы қазіргі таңда елеулі өзгерістерге ұшыраған.
**Сүлейменов Сұлтан Тәшімбайұлы** (20.8.1928, Қызылорда облысы Қазалы ауданы Әйтеке би кенті – 22.6.1996, Алматы) – ғалым,

| Жыл | Оқиға |
| --- | --- |
| 1970 ж. | Шымкент технологиялық ғылымының докторы |
| 1967 ж. | Шымкент технологиялық ғылымының профессоры |
| 1972 ж. | Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы ғылым академиясының академигі |
| 1952 ж. | Шымкент технологиялық институтын бітірген |
| 1956 – 57 ж. | Қазақ химия-технологиялық институтында аға оқытушы |
| 1957 – 59 ж. | Қазақ химия-технологиялық институтында факультет деканы |
| 1959 – 74 ж. | Қазақ химия-технологиялық институтында ректоры |
| 1976 жылдан | Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының профессоры |
| 1978 – 96 ж. | Алматы құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау институтында директор болды |

Негізгі ғылыми еңбектерінің бағыты химия өнеркәсібін дамыту, силикаттардың жаңа түрлерін шығару, т.б. мәселелерге арналған. Қазақстан ЖЭС-терінен шығатын көмір қалдықтарын кешенді қайта өңдеу мен құрылыс материалдарын пайдалану саласын кеңейту үшін күл-қождық қалдықтардың қасиеттерін зерттеуді жүйелеумен айналысты, күл-керамикалық материалдарды өнеркәсіптік негізде өңдеудің ғылыми негіздерін жасауға мүмкіндік беретін лабораториялық және теориялық зерттеулер жүргізді. Бұл зерттеулер жылу-энергететикалық шикізаттарды үнемдеуге ықпал етті. Сүлейменов С. Т. – 313 ғылыми еңбектің авторы (оның ішінде 6 монографиясы бар), 90-дай авторлық куәліктің иегері. Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" ордендерімен және медальдармен марапатталған.

### Шығармалар

* Новые силикатные и органические материалы, А.-А. 1967 (соавт.);
* Стекло и стеклокристаллические материалы из горных пород Казахстана, А.-А. 1969;
* Электротермические фосфорные шлаки – сырье для производства стеклокристаллических материалов, А.-А. 1976 (соавт).

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Бұқаралық сана** — қоғамдағы қалың бұқараның деңгейіндегі идеялардың, көзқарастардың, сезімнің, көңіл-күйлерінің жиынтығы, ұжымдық топтардың қажеттері мен мүдделерін тұтас бейнелейтін, олардың өмірлік мұраттары мен тәжірибелерін талдап, тұжырымдайтын түсінік. 

Бұқаралық сана — қоғамда кең тараған идеяларды, көзқарастарды, ұғымдарды, әлеуметтік сезімдерді қамтиды. Онда қоғамдық сананың күнделікті психологиялық, теориялық-идеологиялық дәрежелері ұштасып келеді. Бұқаралық санада теориялық-идеологиялық элементтерінің болуы мен олардың үлес салмағы Бұқараның әлеуметтік субъект ретінде даму деңгейі, тарихи жағдайлармен байланысты. Сонымен бірге ол бұқараның тұрмыс жағдайларының әсерімен стихиялы түрде қалыптасады.

Дамыған Бұқаралық сана қоғамдық және мемлекеттік істерді реттеуге, демократияны жетілдіруге, елдің алдында тұрған жаңа міндеттерді талқылауға және шешуге көмектеседі. Бұқаралық сананың көріну сипаты, қоғамда атқарар қызметі түрліше. 

Бұқаралық сана субъектісі — әлеуметтік топтардың қоғамдағы орнына, көздеген мұрат-мақсаттарына қарай белсенді, прогресшіл немесе бейтарап, бейжай сипатта өріс алады. Топтық мінез-құлық арқылы адамдардың бірлестігін жетілдіру барысында Бұқаралық сана қоғамдық келісімді күнделікті тәртіпке, өмірлік салтқа айналдырады. [1][2]

Дерекөздер
----------

1. ↑   Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
2. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
**Сұлтанғали Қаратайұлы Қаратаев** (23 маусым 1936, Қазақ КСР, Ақтөбе облысы — 27 ақпан 2018, Қазақстан, Алматы ) — қазақтан шыққан тұңғыш спорт комментаторы. Рабат Жәнібеков, Диас Омаров, Қынабай Аралбаев секілді танымал комментаторлардың кәсіби ұстазы, спорт журналисі.

Өмірбаяны
---------

1936 жылы 23 маусымда Ақтөбе облысында өмірге келген. 18 жасында, сегізінші сыныпты бітіргенде лагерге оны дене шынықтыру жетекшісі ретінде жібереді де, спортқа ең алғаш солай бауыр басады. 

Өткен ғасырдың жетпісінші жылдары Алматының Орталық стадионынан тікелей эфирде алғаш рет қазақша сөйлеген қазақ комментаторы. Комментаторлық жұмысты Қазақ радиосы мен Қазақ телевидениесінде атқарған.

Сұлтанғали Қаратаевтың бүгінде қазақ комментаторлығына қажетті көптеген термин сөздерді де енгізді. Мәселен, "Айып алаңы", "Оң қаптал", "Сол қаптал", "Қосалқы құрам" тағы басқасы да бар. Бүгінде сол сөз тіркестері жиі қолданылады.

Спорттың барлық түрінен трансляция жүргізген.

Басқа да фактілер
-----------------

Ақтөбе облысы, Әйтеке би ауданының құрметті азаматы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 2 наурыздың 2018 жылы.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Тұңғыш комментатормен сұқбат Мұрағатталған 2 наурыздың 2018 жылы.
**Сұлтан уәйіс тауы** (қарақ. *Sultan wa'yis tawi*, өзб. *Sulton Uvays tizmasi*) — Әмудария оң жағалауындағы, Қарақалпақстан (Өзбекстан) тау сілемі. Жота Әмудария өзенінің аңғарынан шөлді бөліп тұрған Қызылқұмның шеткі оңтүстік-батысында орналасқан.

Ұзындығы 50 км-ден астам, ені — 25 км-ге дейін жетеді. Жотаның шығысында солтүстік-батысқа қарай батыс бөлігіне өзгеретін ендік созылым бар. Ең жоғары биіктігі 473 м-ге жетеді. Сілем гранодиорит интрузиялары бар кварциттер, гнейстер, мәрмәрлерден құралған тізбектерден тұрады. Оңтүстік және батыс беткейлері тік, солтүстік және шығыс беткейлері — жайпақтау. Шөл ландшафттары басым. Жылдық жауын-шашын мөлшері 80-100 мм. Жылдық температурасы 12-13°, қаңтардың орташа температурасы -5°, -8°, шілденің 26-28°. Тұрақты ағынды су жоқ. Жотадан өтетін аңғарлар жазда мүлдем сусыз, өте ыстық, желсіз келеді.
**Ханты тілі** *(өзд. атауы - остяк тілі)* - ханты халқының тілі. Ханты тілінде сөйлеушілер Ресей Федерациясының Түмен обл-на қарасты Ямал-Ненец және Ханты-Манси ұлттық округінде, сондай-ақ Томь облысының Александровск, Каргасок аудандарында тұрады. Жалпы саны 29 мың адам (2002). Ханты тілі манси тілімен қоса финн-угор тілдерінің об-угор тобына жатады. Шашырай қоңыстанған халық болғандықтан, Ханты тілі әр түрлі жергілікті ерекшелікке бөлінеді. Батыс тобына *обдар, приобск, прииртыш* диалектілері, шығыс тобына *сургут пен вах-васюган* диалектісі жатады. Жеке диалектілер фонет. лекс. морфол. ерекшелігімен де ажыраталады.Батыс диалектілерінде үш септік жалғауы, шығыс диалектілерінде сегіз септік жалғауы бар. Әдеби тілісы екі топтың ортасындағы аралық диалектілік ерекшелігі негізінде қалыптасқан. Ханты тілінің лексикасында орыс тілінен енген сөздер басым. Фонетикасында дауысты дыбыстар көп кездеседі. Сан есімнің жекеше, көпше түрлері бар. Сөз екпіні негізінен алғашқы буынға түседі. Кенже жазулы Ханты тілінің жазуы тек Қазан төңкеріcінен кейін 1930 жылы латын әліпбиі, 1937 жылдан кириллица негізінде қалыптасқан.

Дереккөздер
-----------

[1]

1. ↑   Қазақстан. Ұлттық энциклопедия/Басредакторы.Б.Аяған. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясының" Бас редакциясы, 2007. - 299 бет/ ISBN 9965-893-10-1
**Ренат Фоотович Абдулин** (14 сәуір 1982) — қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы. 2002-2016 Қазақстан құрамасы сапында ойнаған.

Карьерасы
---------

### Ұлттық құрамада

Ұлттық құрама сапында 2002 жылы сәуірде Латвияға қарсы жолдастық кездесуде алаңға шықты (1:2). 2003 жылы тамызда Потугалиямен ойында алаңға шыққан соң алты жыл бойы ұлттық құрама жейдесін кимеді. 

Тек 2009 жылы неміс маманы Бернд Шторк Ренатты құрамаға қайта шақырды.11 ақпан күні Эстониямен жолдастық ойында (2:0) 90 минут бойы ойнады. Келесі ойында (2009 жылы 1 сәуір күні) Беларусь құрамасымен ойында Ринат есеп ашты, бірақ құрама 1:5 есебімен ұтылып қалды. 

Ұлттық құрамадағы екінші голын 2014 жылы қазан айында Нидерланд (ЕУРО-2016 іріктеуі) қақпасына соқты. Ренаттың голы есеп ашқанымен, кейін қазақстандықтар 1:3 есебімен ұтылып қалды.

Жетістіктері
------------

* Қазақстан чемпионы (2): 2004, 2010

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Кеңес Одағының Батыры** — Кеңес Одағында 1934 – 1991 жылдары Отан үшін ерекше ерлік көрсеткен адамдарға берілген ең жоғары атақ. КСРО ОАК-нің 1934 жылғы 16 сәуірдегі қаулысы бойынша бекітілген. Кеңес Одағының Батыры атағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумының Жарлығымен берілді. Кеңес одағының батыры атағы берілгендерге Ленин ордені, «Алтын Жұлдыз» медалі және КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының грамотасы тапсырылды. Кеңес Одағының Батыры атағын 2-ші рет алғандар екінші «Алтын Жұлдыз» медалімен марапатталып, оның туған жеріне қоладан бюст қойылды. Кеңес одағының батыры атағын үш рет алғандарға бюст Мәскеуде қойылды. Кеңес Одағының Батыры атағын ең алғаш алғандар мұзда қалған кемелердегі адамдарды құтқарушы ұшқыштар болды.

Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары
-------------------------------------

Қазақстандықтардың ішінен ең алғаш Кеңес Одағының Батыры атағын алғаш ұшқыш П.Ф. Шевцов (1937, 22 қазан) Испанияда фашизмге қарсы күресте көрсеткен ерлігі үшін берілді. 1938 – 1941 жылдары жапон және фин соғысында көрсеткен ерліктері үшін С.В. Гуденко, Е.С. Чуйков, В.К.Булавский мен Г.С. Пулькин Кеңес Одағының Батыры атанды. Ұлы Отан соғысы жылдарында 500-ге жуық қазақстандықтар Кеңес Одағының Батыры атанды. Одан кейінгі уақытта да Кеңес Одағының Батыры атағын алған қазақстандықтар қатары біршама өсті.

*Толық мақаласы: Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)*

Тағы қараңыз
------------

* Ұлы Отан соғысы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы

Сыртқы сілтемелер
-----------------
**Кеңес Мұстаханұлы Аухадиев** (27 желтоқсан 1938 — 23 қаңтар 2022) — кеңестік және қазақстандық мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1978–1985). КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар кеңесінің депутаты (1979–1984).

1957 жылы Сарыөзек орта мектебін бітірген соң Талдықорған ауыл шаруашлығы техникумында, Қазақ ауыл шаруашлығы институтында оқыған. 1960 жылы Панфилов ауданында Ленин колхозында трактор-егіс бригадасының жетекшісі ретінде еңбек жолын бастады. 1962 жылы Панфилов ауданы комсо­мол комитетінің 1-хатшылығына сайланды. 1966–75 жылдары аралығында Қазақстанның ЛКЖО аппаратында, Алматы облысыс комсомол комитетінде, т.б. республикалық жастар ұйымдарында лауазымды қызметтер атқарды. 1971–75 жылдары Совет ауданы партия комитетін (Алматы қаласы), Ал­маты калалық атқару комитетін басқарды. Кейін Алматы облыстық партия комитетінің 1-хатшысы (1978–85) болды. 1985 жылдан республикалық "Главриссовхозстрой" жүйесінде жұмыс істеді. 1975–78 жылдары Қазақстан КП облыстық комитетінде 1-хатшы, 1985 жылдан су шаруашылығы министрлігінде жұмыс істеген. 

"Құрмет белгісі" орденімен марапатгалған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
**Ашық кеуектілік** — тау жынысытардағы бір-бірімен өзара байланысқан кеуектер көлемінің сол тау жынысытардың жалпы көлеміне қатынасы. Нашар дәнекерленген құмтастардың Ашық кеуектілік. көрсеткіші мен нақты кеуектілік көрсеткіші бір-біріне сәйкес келеді десе де болғандай. Бұл екі көрсеткіштің бір-бірінен айырмашылығы құмтастардың прогрессиялық эпигенез барысында немесе тау жынысытардың саздылығы өскен сайын бірте-бірте арта береді. Кеуек типті жинауышитардың ашық кеуектілігі әдетте 10-20% аралығында болып келеді,бірақ кеуектіліктің бұл көрсеткіштерден әлдеқайда төмен немесе әлдеқайда жоғары мәндері де некенсаяқ ұшырасады. Ал жарықшақты жинауыштардағы Ашық кеуектілік мөлшері 2-3% болған жағдайдың өзінде де бұл жинауыштар өндірістік игеруге толық жарамды кенорындар рөлін толығымен атқара алады. Ашық кеуектілік көрсеткішін анықтау үшін тау жынысы үлгілерін зерттеудің зертханалық әдістері, қойнауқаттарды зерттеудің гидродинамикалық әдістері, сол сияқты өндірістік геофизика әдістері қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Штерн Лео** (27.3.1901 жылы дүниеге келген)- неміс (ГДР) тарихшысы және қоғам қайраткері. 1921 жылы Австрия Компартиясына кірді. 1927 және 1934 жылдары Вена пролетариатының қарулы толқуларына қатысты. 1934 жылдан эмиграцияда (Чехословакияда, кейін КСРО-да) болды. 1936-1938 жылы Испанияда Интернационалдық бригадалар қатарына шайқасты. 1941-1945 жылы герман фашизміне қарсы соғыстарға қатысты; «Ерікті Германия» Ұлттық комитетінің мүшелігіне сайланды. 1950 жылы ГДР-ге қайтып келіп, сол жылы Германияның социалистік бір тұтас партиясы қатарына кірді. 1953-1959 жылдары Галладағы университет ректоры. 1955 жылдан ГДР ғылым академиясының (1963-1968 жылдары вицепрезидент) мүшесі. Оның еңбектері жұмысшы қозғалысының тарихына, тарихнама,орта ғасырдан бастап қазіргі күнге дейінгі неміс тарихы мәселелеріне арналған. Лео Штерн- Ұлттық сыйлықтың лауреаты (1955).

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Мұрат Əбенұлы Айтқожин** – ірі қоғам қайраткері, Қазақстанда молекулярлық биология мен биотехнологияның негізін қалаушы, биология ғылымдарының докторы, профессор, академик. Ол 1939 жылы 29 мамырда Солтүстік Қазақстан облысының Петропавл қаласында туып, небәрі 48 жасында (19.12.1987 ж.) Алматы қаласында дүниеден өтті. Ол клеткалық макромолекулалардың (нуклеин қышқылдары мен белоктың) синтезі саласында аса құнды зерттеулерін жүргізді. Ол жануарлар мен өсімдіктер клеткаларының суббөлшектерінен әрекеті күшті будан рибосомалар алуаға болатындығын дәлелдеді. Адматыдағы Ғылым академиясы жанынан ол 1983 жылы молекулалық биология және биохимия ғылыми зерттеу институтын ашты. Қазір ол Мұрат Әбенұлы Айтқожиннің есімімен аталады. 
Өмір жолына көз салсақ, Мұрат аға қазақтың әл-Фараби атындағы университетін 1962 жылы бітірген. Оқу сонынан ол 1965 жылы Қазақ-ғылыми қызметкер, 1967 жылы аға ғылымии қызметкері, 1978 жлдан 1983 жылға дейін директоры болып жұмыс істейді. 1983 жылдан бастап өзі ұйымдастырған Молекулалық биология және биохимия институтын басқарды. 1986 жылдан өмірінің соңғы күндеріне дейін Қазақ Ұлттық ғылым академиясының президенті қызметін атқарады. Ол 1977 жылдан биология ғылымының докторы, 1980 жылы профессор, 1978 жылы Қазақ Ұлттық академиясының академигі атағын алды. Лениндік сыйлықтың иегері. 1987 жылы Халықаралық бейбітшілік қорының Алтын Медалімен, және "Халықтар достығы" орденімен марапатталды. Ғалымның аты өшпейді.

Дереккөздер
-----------


Тұңғыштар/Құрастырған Ш.Күмісбаев.-Алматы:"Алматыкітап", 2007-қазақ тілінде.

Дереккөздер
-----------

«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4
**Су-суан** Қос сөз мағынасына түсіндірме сөздікте — су, шалап, көже сияқты сұйық тамақ деген анықтама берілген. «Құр сүлдері қалған жұрт кешкі су-суанын ұрттар-ұрттамастан төсегіне құлайды» (Қ. Сатыбалдин, Қараторғай). Қос сөздегі тарихы мен шыққан тегін іздестіретініміз екінші сыңары —«суан». Қадағалап қараған адамға мұның өзі көптеген қос сөздер құрамында ұшырасып отыратын мағынасыз, мәнсіз тұлға емес. Іздестіре келгенде оған да иелік жасап, меншіктенетін тілдердің барлығын көреміз. Қазақ тіліндегі «сүт» мағынасы қалмақтарда —«үсн», бурят тілінің кейбір жергілікті ерекшеліктерінде—«сүн»,
моңғолша—«сүн». Көрсетілген тұлғалардың қазақ тіліне ауысып, «суан» болып қалыптасуы тіл заңдылығына кереғар келе қоймайды. Осының нәтижесінде тілімізде «су-суан» қос сөзі пайда болғанда, тура мағынасы, бір кездерде, «су-сүт» дегенге ұқсаған. Осы тұста ескерте кетерлік жайт, біздің ойымызша, қазіргі тілімізде жиі қолданылып жүрген —«сусын» сөзінің де төркіні «су-суан» қос сөзімен тектес болса керек.
Әрине, мұнда біздегі «су» мен моңғол тілдеріндегі «сүн» тұлғалары біріге келіп, бір сөз құрастырған деуге болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Мұрат Есқалиұлы Есқалиев – техника ғылымдарының докторы (1998), професор (2000).

Қысқаша өмірбаяны
-----------------

  

  

1965–74 Семей педагогика институтының физика-математика факультетін бітірген соң орта мектепте, техникумда және институтта дәріс берді.  

1975–78 Қазақстан Ғылым Акакдемиясының Сейсмология институтында аспирант, кіші ғыл. қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. «Упрогопластическая сейсмостойкость горных выработок в слоистом (трансстроном) массиве» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы

Сілтемелер
----------

МАҚТАНЫШЫМЫЗ ТҮЛЕКТЕРІМІЗ Мұрағатталған 27 сәуірдің 2012 жылы.
**Су-мұнай жапсары** (СМЖ) - қойнауқаттағы
мұнай, газ (газ-конденсат) жатынының
мұнайлы жиегін олармен жапсарласатын
арынды қойнауқаттық сулардан шектейтін
жазықтық. Су мен мұнай арасындағы бұл
шекара айқын да дәл болмайды, себебі
мұндағы су-мұнай жапсарында аралық белдем немесе қалыңдығы әртурлі өзара алмасу белдемі болады. Ол капиллярлік кетерілім
биіктігіне, сулы-мұнайлы шөгінділердің
жинауыштық қасиеттеріне, мұнай мен судың
физикалық-химиялық параметрлеріне байланысты. СМЖ орны ұңғымадан сынама
алу немесе мұнайдың, судың қойнауқаттық
қысымдарын және олардың тығыздықтарын
өлшеудің деректері бойынша есептеу жолымен анықталады, есептеу ұңғыма ернеуінен
басталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Мұрат Абдиримұлы Ахмадиев** - 1950 жылы 12 қаңтарда ҚХР-да туған.

Ахмадиев Мұрат Абдуреймұлы (1950 жылы 12 қаңтарда дүниеге келген, Шәуешек, Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы, Қытай) — театр және кино актері. "Яшлық" тобының негізін қалаушысы және жетекшісі. Қ.Құжамьяров атындағы Мемлекеттік республикалық ұйғыр музыкалық комедия театрының директоры (1984-2007). Қазақстан Республикасы Парламент Мәжiлiсінің V (2007-2011) және V сайланым (2012-2016) депутаты. Қазақстан халқы Ассамблеясы Кеңесінің мүшесі. Қазақстан Республикасының халық әртісі (1998). Ұйғыр, қазақ және орыс тілдерін біледі.

Өмірбаяны
---------

Әкесі - Ахмиди Абдирим (1927-1999), Өзбекстанның Халық әртісі. Анасы - Зайнахунова Тұранқыз (1932-2004).

1965 жылы «Мосфильм» киностудиясында «О чем молчала тайга» фильмінде, 1966 жылы О. Сүлейменовтың сценарийі бойынша Ш.Аймановтың «Атамекен» фильмінде Баян рөлін сомдады. Ол «Тақиялы періште» фильмінің түсіріліміне қатысты.

1971-1972 жж. орта мектепте ән мұғалімі;

1975 жылы Құрманғазы атындағы Апматы мемлекеттік консерваториясының хор дирижері факультетін бітірген.

1973—1984 жылдары - Мемлекеттік Қ. Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театрының солист-вокалисті.

1984-2007 жылдар аралығында ол ТМД-дағы жалғыз кәсіби ұйғыр театрының директоры болды. 1996 жылы театр төңірегіне пікірлестер мен демеушілерді жинап, ұйғыр театрының ескі ғимаратын қайта жаңғыртудың бастамашысы әрі ұйымдастырушысы болды. 2002 жылы Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаевтың қатысуымен жаңа театр ғимаратының ашылуының салтанатты тұсаукесері өтті.

2007 жылдан бері - Қазақстан Халқы ассамблеясынан сайланған ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі. Алматы қалалық Халық депутаттары кеңесінің депутаты (1984-1986, 1987-1990). 2007 жылдан 2011 жылға дейін Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің төртінші шақырылымның депутаты.

1984 жылы «Қазақ ССР», 1998 жылы «Қазақ Республикасының халық әртісі» құрметтік атақтарына ие болды, 2005 жылы «Құрмет» және 2010 жылы «Парасат» ордендарымен марапатталды.

2002 жылдан бастап Еуропа университетінің өнертану құрмет докторы. Қазақстан халқы Ассамблея Кенесінің мүшесі.

Марапаттары
-----------

* Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі (1984)
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамоталары
* Қазақстан халық әртісі (1998)
* Еуропа университетінің өнертану ғылымының құрметті докторы (2002)
* «Құрмет » ордені (2005)
* Парасат ордені (2010)
* «Мәдениет саласының үздігі» төс белгісі (2012 ж.)

Қызықты фактілер
----------------

Діни көзқарасы - мұсылман.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Хоббиі - спорт, футбол.

Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи романдар.

Үйленген, бес бала тәрбиелейді. Жұбайы - Тұрдиева Гүлбахрам, Қ. Қожамияров атындағы Мемлекеттікреспубликалықұйғыр музыкалықкомедия театрының балет әртісі. Ұлдары - Ахмадиев Дилшат, Ахмадиев Абдирим, Ахмадиев Диас; қыздары - Ахмадиева Дилназ, Ахмадиева Малика.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2

Сілтемелер
----------

* Мәжілістің құрамы мен құрылымы, АХМАДИЕВ Мурат Абдуреимұлы
**Пиер Жюл Теофил Готие** (фр. ; 30 тамыз 1811, Тарб – 23 қазан 1872, Париж маңындағы Нёйи (Франция) – француз ақыны және романтикалық мектептің сыншысы. 

1830 жылы «Poésies» атты тұңғыш өлеңдер жинағы жарық көреді. 1830-1836 жылдары жарық көрген атақты шығармалары: «Albertus» («Альбертус», 1832) поэмасы, «La Jeune-France» (Жас Франция», 1834) романы, «Mademoiselle de Maupin» («Мадемуазель Мопен», 1835), «Fortunio» (1838), «Une larme du diable» (1839), сондай-ақ XV-XVII ғасырдағы ұмыт қалған ақындар туралы жазылған «Гротесктер» «Grotesques» атты кітабы. 

Оның шығармаларын В.Г. Бенедиктов, В.Я. Брюсов, Н.С. Гумилёв, В.В. Левика, О.Н. Чюмина, А.С. Эфрондар орыс тіліне аударған. Сондай-ақ саяхат жасауды ұнатқан. Ол бүкіл Еуропаны және Ресейді аралап шыққан.
**Ақмырзаев Мұрат Мұрзағалиұлы** (1952 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – педагог, байланыс маманы, өлкетанушы.

Өмірбаяны
---------

Гурьев (қазіргі Атырау) мемлекеттік педогогикалық институтын (1974), Атырау темір жол техникумын бітірген (1996). 

1974 – 2000 жылдары нөмір үшінші Жетібай орта мектебі, Өтес мектебі, дарынды балаларға арналған мектеп-интернат, М.Әуезов атындағы орта мектеп, «Мейірбике» медициналық колледжінде мұғалім, оқу-тәрбие және ғылыми жұмыстар жөніндегі директордың орынбасары, облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институтында аға әдіскер болды. 

2000 жылдан бастап Е.А. Бөкетов атындағы ҚарМУ-дың Ақтау бөлімшесінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарып жүр.

Шығармашылығы
-------------

«Валеология курсына көрнекті көмекші құрал» (2000), «Валеология» (машықтану жұмыстарының жинағы) (2001), «Валеология» (дәрістер жинағы) (2003), «Экология және валеология» (2004), «Экология», «Адай уезінің жазба мұралары» (2006), «Валеологиялық мәдениет қалыптастыру терминологиясы» (2007) кітапшаларының авторы.
**Вернер Бергенгрюн** (Үлгі:Lang-dut, толық аты-жөні – Вернер Макс Оскар Пауль Бергенгрюн (Үлгі:Lang-dut); 16 қыркүйек 1892 жыл, Рига, Лифлянд губерниясы, Ресей империясы – 4 қыркүйек 1964 жыл, Баден-Баден, ГФР) – неміс жазушысы, ақын және аудармашы. [1]

Сурет:Werner Bergengruen (timbre RFA).jpg1992 жылы Германияда Вернер Бергергрюнның туылғанына 100 жылға қарсы шыққан пошталық марка
1911 жылы Марбургте білім алады. Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1918 жылы Латвиядағы Азаматтық соғысқа қатысады. 1923 жылы новеллалар мен қысқа әңгімелер жаза бастайды. 1927 жылы кәсіпқой жазушы болуға шешім қабылдайды.

Шығармалары
-----------

* "Ұлы Алкагест" (1926)
* "Құлдыраған империя" (1927)
* "Герцог Карл Смелый" (1930)
* "Алтын грифель" (1931)
* "Ұлы тиран мен сот" (роман, 1935)
* "Ревеледегі өлім" (1939)

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Мұрат Рақымжанұлы Сұлтанбеков** (1938) ақын, аудармашы.

Мұрат Сұлтанбеков 1938 жылы 28 қаңтарда Семей қаласында дүниеге келді. Болашақ қаламгердің балалық шағы қиындықпен өтті. 

1971 жылы Алматыда Қазақ мемлекеттік университетінің үлкен залында «Абайдың поэмалары» деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап шыққан жас ғалым өзі оқыған пединститутта аға мұғалім, доцент, Талдықорғанның педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі болып қызмет етеді.

Қос тілдің шебері, қаламгер Мұрат Рахымжанұлының ұшқыр қаламынан әр жылдары бес кітабы жарық көрді. Абайдың он бір өлеңін, Шәкәрімнің «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек» шығармаларын тәржімалап, сондай-ақ Б.Майлийннің «Жалбыр» пьесалары, Есмағамбет Исмайлов, Кәмен Оразалин шығармалары, Сәду Машақов, Аманжол Шамкенов, Тәңірберген Әміренов, Қашаф Туғанбаев, Ақылбек Манабаев сынды ақындардың өлеңдері, 2005 жылы Ырысхан Мұсаұлының «Саға» романы, 2006 жылы Халық жазушысы Әзілхан Нұршайықұлының «Мәңгілік махаббат жыры» дастаны, 2007 жылы Шәкәрімнің «Ләйлі-Мәжнүн» шығармалары М.Сұлтанбековтың аударуында орыс тілінде сөйледі. 
2007 жылы М.Рақымжанұлының «Поэтическое вдохновение:Абай, Шакарим и Мұхтар» атты кітабы шықты. Онда автордың мақалалары, эссе, өлеңдері және поэмалары жинақталған.
М.Сұлтанбеков аудармашылықпен қоса, драматургия саласында жемісті еңбек етті. Көп актілі «Аттила» атты тарихи пьеса жазды және Қайнар университеті мен Патеон Ассос университетінің Седимес институты ұйымдастырған Алматыда өткен Аттиланың 1600 мерейтойына арналған ғылыми конференцияда Аттила жөнінде баяндама жасап, аталған пьесасы үшін Аттила атындағы медальмен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Қаржылық лизинг – бұл лизингтік төлемдерді төлеудің өзара әрекеттері кезеңіндегі қарастырылатын келісімдер, құралдардың толық құнының немесе оның көп бөлігінің амортизациясын лизинг берушінің қосымша шығындары және пайдасы жабады. Қаржылық лизингтің негізгі белгілері:

```
   -үшінші тараптың қатынасуы (мәміле объектісін жеткізуші немесе өндіруші);
   -негізгі жалға беру уақыты деп аталатын уақытта яғни жалға беруші шығындарының орнын толтыру үшін қажетті уақтта, келісімшартты бұзудің мүмкін еместігі, алайда, іс жүзінде кейде лизинг туралы келісімшартта олар айтылмайды, сондықтан мұндай операциялардың құны жоғары болады;
   -лизингтік келісімшарт кезеңінің неғұрлым ұзақтығы (әдетте мәміле объектісінің қызметі уақытына жақын);
   -қаржылық лизинг кезінде мәмілелер объектісінің құны жоғары болады.
   Жедел лизингтегі сияқты лизинг алушының келісімшарт уақыты біткеннен кейінгі мүмкіндіктері:
   -мәміле объектісін қалған құны бойынша сатып алуы;
   -аз уақытқа және жеңілдіктің мөлшерлемесімен жаңа келісімшарт жасайды;
   -лизингтік компанияға мәміле объектісін қайтарады.
```

Лизинг алушы өзінің таңдауы туралы лизинг берішіге келісімшарттың аяқталуына дейін немесе алты ай бұрын хабарлайды. Егер келісімшартта мәміле затын сатып алуға келісім (опцион) қарастырылса, онда тараптар объектінің қалған құнын ертерек анықтайды. Әдетте ол алғашқы құнның 1-10% құрайды, бұл лизинг алушыға құралдардың барлық құнының амортизациясын есептеуге құқық береді. 

```
   Қаржылық лизингтің экономикалық белгілері бойынша ұзақ мерзімді капиталдық салымдарды банкілік кредиттеумен біртұтас болғандықтан, қаржылық лизинг нарығында ерекше орынды банкілер, қаржылық компаниялар және банкімен тығыз байланысты мамандандырылған лизингтік компаниялар алады.
```
**Қаржылық менеджмент стандарттары** — халықаралық тәжірибе негізінде, атқарушы органдарда қаржылық менеджментті жетілдіру нәтижелігіне бағытталған бюджеттеуді белсенді түрде дамытатын мемлекеттердің басқару стандарттары. Нәтижелілікке бағытталған бюджеттеуде Аустралия, Канада, Жаңа Зеландия, Швеция көшбасшылық танытып келеді, өйткені аталған елдер бюджеттік сектор мекемелерінде қаржылық менеджментті тиімді ұйымдастырып келеді. Қаржылық менеджмент стандарттары және оны бағалау үлгілері орталықтандырылған ведомстволармен дайындалады. 

Аустралия мен АҚШ қаржылық менеджмент стандарттарын мемлкеттік басқаруда қолдану үшін заң негізінде бекіткен. 

Дамыған елдерде мемлекеттік басқару органдарының қызметінде келесі түрде қолданылады: 

* Теориялық әдебиеттерде, мемлекеттік қызметкерлердің саяси мақсаттарға жету үшін шектеулі ресурстарды тиімді және ықтынды пайдалануда оңтайлы қолдану әдістерін анықтауға бағытталған қызметі болып табылады.
* Тәжірибелік нұсқаулықтарда (мысалы, Ұлыбритания) мемлекеттік ұйымның қаржысын басқару жүйесі, сонымен бірге оларды басқару арқылы ұйымның мақсаттарына жетуге ықпал етеді.

Дәстүрлі бюджеттен нәтижелілікке негізделген бюджетте ауысқан кезде, қаржыны басқару жетілдіріледі (табыс пен шығыс, актив пен пассив). Бюджеттік шығындар аясында екі маңызды сипаттама өзгереді: ведомство шығындарының құрылымы, басқару тиімділігі нәтижеге жету болып кетеді. 

Жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы қарым-қатынас екі жаққа да міндеттер мен жауапкершіліктер жүктейді. Жұмыс берушілер өздерінің жұмысшылары алдындағы борыштары мен міндеттерін мойындауы керек, егер олар мазмұнды және нәтижелі жұмысшыларды күтсе.

Кандидаттарға жұмыс берушіге Кодекс пен Стандарттардың көшірмесін беруі ұсынылады. Бұл материалдар жұмыс берушіге CFA институты мүшесінің немесе CFA бағдарламасындағы кандидаттың міндеттері туралы хабарлайды. Кодекс пен Стандарттар сонымен қатар жұмыс берушілердің осы жауапкершіліктерге қайшы келетін саясаты мен практикасына күмән келтіруге негіз бола алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Financial Regulations (Updated January 2017)(қолжетпейтін сілтеме)