**Қаржылық бақылаудың мәні, міндеттері және қағидаттары**.
Мемлекет пен муниципалдық кұрылымдардың қаржылык қызметінің ажырағысыз кұрамды бөлігі каржылық бақылау болып табылады. Қаржылық бақылау - каржы жүйесінің барлық буындарының ресурстарын жасау, бөлу және оларды пайдаланудың негізділігін тексеруге бағытталған айрыкшалык кызмет және каржыны баскарудың функциялык элементтерінің бірі. Ол баскарудың қаржылық жоспарлау, қаржыны оперативті басқару сияқты басқа элементтерімен тығыз байланысты және бір мезгілде жүзеге асырылады.

Қаржылық бақылаудың болуы экономикалық категория ретіндегі каржыға бақылау функциясының тэн болуымен объективті түрде шарттасылған. Бұл функ- ция арқылы каржы бөлудің калыптасып отырған үйлесімдері, қорлардың ара салмағы, оларды қалыптастырудың көздері, пайдаланылуы туралы ескертіп оты- рады. Қаржының бақылау функциясы материалдык игіліктерді өндіру, айырбас- тау, бөлу және тұтыну үдерісіне қоғам, ең алдымен мемлекет тарапынан ықпал жасауға мүмкіндік береді. Бірақ бұл мүмкіндік тек қоғамдық катынастарда ғана адамдардың катысуымен, мынадай белгілі бір шарттардың кезінде: бақылаудың айрықша органдарын күсрғанда; оларды білікті мамандармен толыктырғанда; бұл органдардың құқыктарын регламенттегенде шындыққа айналады.

Сөйтіп, бақылау функциясы қаржыны бакылаудың кұралы ретінде пайда- лану үшін объективті жағдай жасайды, ал оны саналы түрде колдану коғамдық өндірісте қаржының іс-әрекет ету барысында жүзеге асырылады. Егер қаржы экономикалық базистің қатынастарын, яғни өндірістік қатынастардың бір бөлігін білдірсе, каржыны басқарү элементтерінің (жоспарлау, есеп және талдаумен катар) бірі ретіндегі каржылық бакылау кондырмалық категория болып табыла- ды. Практикада каржының бақылау функциясы қаржылык бақылау нысанында жүзеге асырылады, бірақ бұл ұғымдарды бірдей деуге болмайды. Бацылау функ- циясы - каржының ішкі касиеті, ал қаржылық бақылау каржыға тэн объективті мазмұн ретіндегі бакылау функциясын практикалық қолдану болып табылады. Қаржылык бакылау жеке емес, баска функциялармен етене байланысты іс-әрекет етеді.

Ғылыми негізделген қаржылык саясатты, тиімді каржылық механизмді калыптастыруға жәрдемдесу қаржылық бақылаудың мақсаты болып табылады. Қаржылық бакылаудың көмегімен каржы жоспарларының орындалуы, каржылык- шаруашылык қызметтің ұйымдастырылуы тексеріледі. Басқа жағынан, қаржылық бақылаудың нәтижелігі қаржылық жоспарлауда, оперативті басқаруда пайдала- нылады.

Қаржылық бақылаудың өзіндік өзгешелігі - оның ақшалай нысанда жүзеге асырылатындығында. Оның объекті қаржылық ресурстарды, соның ішінде ұлтт>Л{Лхіаруашылыктың барлық деңгейлері мен буындарында табыстар мен қорланымдарды калыптастыру үдерістері, акшалай қорларды жасау және пайда- лану болып табылады.

Алайда қаржылык бакылаудың объекті тек ақшалай каражаттарды ғана тек-
кең тоЬына таралады, өйткені қаржы басқа құндық категориялармен: еңбекке ақы
төлеумен, өнімнің өзіндік құнымен, табыспен, пайдамен, өндірістік корлармен (негізгі, айналым қорларымен), күрделі жұмсалымдармен, инвестициялармен тығыз байланысты. Ал мекемелер мен ұйымдардың бюджеттік қаражаттарды дұрыс пайдалануын бақылау олардың қызметінің барлык жақтарын - желілер мен контингенттердіңтолымдылығын, каржаттарды жұмсаудың белгіленген нормала- рын сақтауды шалады. Түпкі корытындыда қазіргі жағдайларда өндіру мен бөлу үдерісі ақшалай катынастармен ортақтастырылатындықтан ол елдің материалдық, еңбек, табиғи және басқа ресурстарын пайдалануды бақылауды білдіреді.

Қаржылық бакылау іс-әрекетінің сферасы бақылаудың басқа түрлерімен: әкшиіілік, цүцықтыц, длеуметтік, техникалыц,саяси бақылаумен жиі тура келуі мүмкін. Шаруашылық ұйымдардың қаржылық жағы шаруашылық қызметпен тығыз байланысты болатындықтан каржылық бақылауды шаруашылықтық бақылаудан бөліп алу қиынға түседі, ал кейде мүмкін болмайды, өйткені қаржылық операциялардың көбінде шаруашылық кызметтің баска үдерістері бей- нелеп көрсетіледі.

Мемлекеттік қаржылык бақылауды жүргізу құпиялылык режімді қамтамасыз ету ескеріле отырып, тэуелсіздік, объективтілік, анықтық, ашықтык, құзырлылык, жариялылық цагидаттары міндетті түрде сакталып жүзеге асырылады.

Тәуелсіздік кағидаты - мемлекеттік каржыльщ бақылау органдарының және олардың жұмыскерлерінің қызметті жүзеге асыру кезінде тәуелсіздігіне нұксан келтіретін кез келген араласушылыққа жол бермеу.

Бақылаудың объективтілік қағидаты - бақылауды Қазақстан Республикасы заңнамасына, мемлекеттік қаржылық бақылау стандарттарына қатаң сәйкестікпен жүргізу, мүдделер қактығысын болдырмау.

Анықтық қағидаты - бақылау нәтижелерін бухгалтерлік, банктік құжаттар- мен, бақылау объектінің өзге құжаттарымен растау.

Бакылаудың ашьщтық қағидаты - бақылау нэтижелерін баяндаудың айқындығы, мемлекеттік қаржылық бақылау органдарының Қазақстан Республи- касы Президентіне, Үкіметіне, мэслихаттарға, жұртшылыққа есеп берушілігі.

Құзырлылъщ қағидаты - мемлекеттік қаржылық бакылау органдары жұмыскерлерінің бакылауды жүзеге асыруы үшін қажетті кәсіби білімдер мен дағдылардың жиынтығы.

Жариялылық қағидаты - құпиялылық режімді, кызметтік, коммерциялық және заңмен корғалатын өзге құпияны қамтамасыз етуді ескере отырып, мемл- кеттік қаржылық бақылау нәтижелерін міндетті жариялау.

Мемлекеттік қаржылык бақылауға қойылатын бірыңғай талаптар мемлекеттік каржылық бакылау жүргізу стандарттарымен айқындалады. Бұл стандарттар- ды Республикалык бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті ішкі бақылау жөніндегі уэкілетті органмен бірлесе отырып эзірлейді және Қазақстан Республикасының Президенті бекітеді. Мемлекеттік қаржылык бакылау стан- дарттарын мемлекеттік каржылык бакылау органдары орындауға міндетті.

Қаржылық бакылаудың алдында тұрған міндеттерге мыналар жатады:
шаруашылық жүргізуші субъектілердің карамағындағы акшалай ресурстар- ды (бюджеттік және меншікті каражаттарды, банк кредиттерін, бюджеттен тыс каражаттарды) пайдаланудың дұрыстығын тексеру;
мемлекет, ұйымдар және халық алдында қаржылық міндеттіліктердің орын- далуын тексеру;
каржылық ресурстарды өсірудің, соның ішінде өзіндік кұнды төмендету және өнім, қызметтер рентабелділігін арттыру жөнінде ішкі өндірістік резевтерді аныктау;
кәсіпорындарда, ұйымдарда және мемлекеттік мекемелерде қаржылық опера- цияларды, есеп айырысуларды жасаудың және ақшалай каражаттарды сақтау ере- желерін сақтауды материалдық құндылықтар мен ақшалай ресурстарды ұтымды жұмсауды тексеру;
қаржылық тәртіпті бұзуларды жою және ескерту. Оларды айқындап біл- ген жағдайда ұйымдарға, лауазымды адамдарға және азаматтарға белгіленген тәртіппен ықпал ету шаралары қолданылады, мемлекетке және ұйымдарға залал- ды өтеу қамтамасыз етіледі.
Қаржылық бақылаудың міндеттерін жүзеге асыру нәтижесінде заңдылык жақтарының бірін білдіретін қаржылық тәртіп нығаяды. Қаржылыц тәртіп - бұл мемлекеттік, жергілікті өзін-өзі басқару субъектілерінің, шаруашылық жүргізуші субъектілердің ақшалай қорларын жасаудың, бөлудің және пайдаланудың белгі- ленген ұйғарымдары мен тэртібін айқын сақтау.