Сэр **Уильям Уоллес** (шотл. *Uilleam Uallas*, ағыл. *William Wallace*; 3 сәуір 1270, Пейсли — 23 тамыз 1305, Лондон) — шотландық рыцарь, Англиядан тәуелсіздік үшін соғысқа қатысқан қолбасшылардың бірі. 1297-1298 жылдары Шотландия Сақшысы (регент). Шотландияда патриот және ұлттық батыр ретінде құрметке ие болды.

1297 жылға қарай Шотландиядағы жағдай
-------------------------------------

1290 жылы Норвегиялық Қыз королева Маргарита қайтыс болғаннан кейін Шотландияда Мак Альпин әулетінің тікелей желісі тоқталды. Елдің тағына тоқталған әулетпен жақын туысқандығы бар бірнеше кандидатты, соның ішінде Джон Баллиол мен Роберт Брюстың (болашақ патшаның атасы) талаптары ұсынылды. Талқылау Джон Баллиолдың пайдасына шешкен Англия королі Эдуард I-нің назарына жеткізілді және 1292 жылы 30 қарашада Баллиол Шотландия патшасы болып тағайындалды. Қолдаудың ризалығын білдіруіне орай жаңа король Иоанн I Англияның Шотландияға ықпалын мойындады.

Дегенмен, ағылшындардың озбырлығы Иоанн I-ні Франция және Норвегиямен одақ құрып, оларға қарсы шығуға әкелді. 1296 жылы Эдуард I, Брюстердің партиясының қолдауымен, Шотландияға басып кірді. 27 сәуірде оның қолы шотландық әскерді Спотсмур түбіндегі шайқаста жеңіп, бүкіл елді оңай басып алды. Иоанн I-ні тұтқынға алды, тақтан бас тартқызып, Тауэрге орналастырды, сосын Францияға жер аударды. Вассалдық сюзерен құқықтарына қатысудан бас тартқан Эдуард I өзін Шотландия королі деп жариялады, нәтижесінде ел тәуелсіздігін жоғалтты. Шотландия бекінісіне ағылшын гарнизондары енгізілді, жергілікті дінбасылар ағылшынға ауыстырылды. Алайда келесі 1297 жылы елде бірнеше жерлерде ағылшындық оккупацияға қарсы көтерілістер басталды. Солтүстікте Эндрю де Морей, батыста және орталықта Уильям Уоллес басқарды.

Уоллестің алғашқы жылдары
-------------------------

Уильям Уоллес. Өрнек шам. 1700 ж.
Эдинбург сарайындағы Уоллестің мүсіні
Уильям Уоллес болашақ шотланд патшаларының әулиетінен шыққан лорд Джеймс Стюарттың вассалы болған шағын шотланд рыцарі сэр Малькольм Уоллестің кенже ұлы. Басқа нұсқа бойынша Уильям Уоллес маңызды шотланд аристократы Аллан Уоллестің кенже ұлы болды.

Оның алғашқы жылдары туралы мәліметтер сақталмаған. Әдетте, ол Ренфруширдегі Элдерсли ауылында дүниеге келген деп есептейді, бірақ соңғы кездері ол Эйрширдегі Эллерслиден шыққан деген нұсқасы шықты. Сондай-ақ, ол Пейсли монастырінде латын тілін оқып, сосын Дандидегі грамматикалық мектебінде оқыған деп есептейді. Көтерілістің басында Уоллесдің әскери тәжірибесі болғаны және өткен жылдардағы жорықтарда садақшы ретінде қызмет еткен деп болжайды. Аңызға сәйкес, ол ағылшынды өлтіргені үшін жастық шағында-ақ заңнан тыс болды (нұсқалар сәйкес келмейді, бір нұсқа бойынша Ирвин өзенінде ағылшын сарбаздарын өлтірді, ал екінші нұсқа бойынша Уильям мен оның отбасын қорлаған ағылшын билеушісі Дандидің ұлын өлтірді). Бір кездері Уоллес жасырынып жүрді.

Көтерілістің басталуы
---------------------

1297 жылы мамырда Уоллес жақтастарымен Ланарк шерифі, Уильям Гезльригті өлтірді. Бұл көктем айларындағы антиағылшындық қимылдарындарын жасағандардың бірі болды, бірақ ол Шотландия Тәуелсіздігі үшін Бірінші соғыстың бастаушысы болды. Гезльригті өлтіргеннен кейін Уоллес жазбаша дереккөздер беттерінде пайда болады. Оған дейінгі құжаттарда айтылмайды, бірақ кейінгі автор Соқыр Гарри жазған аңызына сәйкес Уоллес жасырын Ланарға барып жүрген әйелі, Мэрион Брейдфьюиттың (сэр Хью де Брэйдфьюиттың қызы, Ламингтонның мұрагері) кегін қайтарғанын айтады. Сол кездері олардың қызы болды. Соқыр Гарридің әңгімесіне сәйкес, Уоллестің Ланарктағы сапарларының бірінде әйелі екеуін мазақ қылған ағылшын сарбаздарымен қақтығысып қалады. Уоллес Мэрионның үйіне шегініп, сол жерден жоғалып кетті, бірақ шериф Мэрионды өлтіреді, Уоллес бұны жасырынған жерінен көреді. Біраз уақыттан кейін Уоллес түнде Ланаркқа шабуыл жасап, шерифті және 50-ге жуық адамды өлтіріп, бірнеше ғимараттарды өртеп жіберді. Шерифтің денесін бөлшектеп-кесіп тастайды.

Стерлинг көпіріндегі шайқас. XIX ғасырдағы сурет
Ланарктың шерифын өлтіргеннен кейін Уоллес ағылшын гарнизондарына қарсы белсенді іс-қимылдар жасайды, оның жасағы тез өсіп, оған басқа да көтерілісшілер жасағы қосылады. Уоллеске қосылған бірінші ақсүйек Дуглас лорды, Уильям Харди болды. Олар бірге Скун аббаттығына шабуыл ұйымдастырып, онда ағылшындардың қазынасын тартып алып, юстициардың қашуын мәжбүр еткізеді. Дугласты жазалау үшін, Эдуард I Роберт Брюсты (болашақ патшаны) жіберді, бірақ ол қарсыласы Баллиолдың реставрация туының астында болғанына қарамастан, қозғалысқа қосылды.

Уоллес орталық және батыс Шотландияда әрекет еткенде, Эндрю де Морей солтүстікте қозғалыстың жетекшісі болды, ал оңтүстікте көтерілісті Шотландияның Жоғарғы стюарды, Джеймс, Глазго епископы, Роберт Уишарт және Роберт Брюс сияқты көшбасшылардың басшылығымен алдыға қозғалды. Шынында да, бұл соңғы қозғалыс тұрақсыз болды: 9 шілдеде Ирвин көлінде Генри Персидің ағылшын әскерімен шотландық ақсүйектердің әскері (жас Брюс, Уильям Дуглас және басқалар қолбасшылығымен) кездесті, бірақ не Англиядан мүлкін жоғалтқысы келмейтін, не кедей тектен шыққан Уоллеске бағынғылары келмеген лордтар рақымшылық шарттарымен күресуден бас тартып, бірқатар жеңілдіктер мен артықшылықтарға кепілдік бере отырып, Эдуард I-мен («Ирвиндегі капитуляция» деп аталатын) ымыралы келісім жасасты.

Уоллес Мореймен бірігу үшін солтүстікке қарай беттеді және 1297 жылы тамызда онымен бірікті. Осы уақытқа дейін Форт өзенінен солтүстікке қарай барлық Шотландия бүлікшілердің қолында болды, тек Данди бекінісі ағылшындардың бақылауда қалды, бірақ Уоллес пен де Морейдың қоршауында еді. Ағылшын билеушінің өкілі Хью Крессингем мен Суррей графы (Спотсмур жеңімпазы), Джон Де Вареннаның басшылығымен 10 мыңға жуық әскер оларға қарсы келе жатқанын естіп, Уоллес пен де Морей Дандидің қоршауын қала тұрғындарына тапсырып, өздері Стерлинг қамалына жақын Форт өзенінің жағасындағы жоғарғы төбеде орналасты.

Стерлинг түбіндегі шайқас және оның салдары
-------------------------------------------

Біздің заманымыздағы Стерлинг шайқасы болған орын. Ағаш көпірдің орнындағы тас көпір кейінгі құрылыс. Артқы жағында 1867 жылы Уоллестің құрметіне мұнара ескерткіш тұрғызылған болып табылады, мұнда ол шайқастың басында орналасты.
1297 жылы 11 қыркүйекте Уоллес пен де Морейдің жасағы Суррей графының 10 мыңдық жазалаушы экспедициясын Стерлинг көпірінде толығымен талқандады.

Ағылшындық атты әскер тар ағаш көпірдегі өткелде, ұзын найзалармен қаруланған шотланд жаяу әскерімен кездесті. Суррей өзінің негізгі күштерінен өзенмен кесілген авангардтың опатқа ұшырауын көріп, көпірдегі өткелді тездетуге тырысты, бірақ нәтижесінде ағаш көпір құлады. Күйреуді Форт өзенін кешіп өткен жеңіл қаруланған шотландық атты әскері, ағылшындарды тылдан соққы жасаған де Морейдің рейді аяқтады. Алайда, осы рейд барысында де Морай ауыр жарақат алып, көп ұзамай қайтыс болды.

Қашып бара жатқанда батпаққа батқан ағылшын әскері, түгелге жуық талқан далды, ағылшын өкілі Хью Крессингем қаза тапты. Шотландықтар терісін сыпырып алды, аңызға сәйкес Уоллес одан қылышына саңылау жасады. Дегенмен, Уоллес қозғалысында де Морейдің орны ерекше екені көрінді. Эндрю Де Морейдің көрнекті қолбасшы және Уоллестің өзі сияқты ағылшындармен соғыстың соңындағы саяси немесе қаржылық қызығушылығы үшін емес, патриот ретінде күрескен.

Стерлинг шайқасынан кейін бүкіл Шотландия дерлік ағылшындардан босатылды. Шотландық барондар Шотландия патшасы Иоанн I болмаған кезде Уоллесті Шотландияның Сақшысы (регент) етіп сайлады. Уолластың әсері оның үлкен танымалдылығына және Стерлинг түбіндегі жеңістен кейін тікелей оған бағынатын халық жасағына негізделген. Уоллес онымен 1297 жылдың қарашасында ағылшын аудандарын аяусыз шауып, Солтүстік Англияға (Нортумберленд және Камберленд арқылы) жорық жасады.

Фолкерк түбіндегі шайқас, қашуы мен қаза болуы
----------------------------------------------

Уоллес Вестминстердегі сотта. Дэниел Маклиздің суреті (XIX ғасыр)
1298 жылы Эдуард I Шотландияға тағыда шабуыл жасады. Патша 12 мың жауынгерді (соның ішінде 1000-нан астам ауыр қаруланған атты әскер) алып келді. Уоллес оған қарсы «күйдірілген жер тактикасын» қолдануға бел байлады және Эдуард I Шотландиядан ашылған әскерін алып кетуді ойластырғанда, Уоллес өз кезегінде Фолкеркте тұрғанын естіді.

1298 жылы 22 шілдеде Фолкерк шайқасы өтті. Уоллес өз атты әскерінің әлсіздігін өтеу үшін қорғаныс тактикасын қолданып, шарбақпен қоршаған жаяу әскерді дөңгелек шилтронға қойып, ара-арасына садақшыларды орналастырды. Дегенмен, төменгі дәрежелі Уоллес үшін шайқасқысы келмеген лордтар рыцарлық атты әскерді алып кетіп, жаяу әскерді өте қиын жағдайда қалдырды. Дегенмен, шотландық шилтрон қарсыласына аянбай қарсылық көрсетіп, қарсыласқа үлкен шығынға ұшыратты. Дегенмен, валлийлік садақшыларының жебелері қорғанысын тесіп шығып, атты әскер бұзып-жарып кіргенде шайқастың нәтижесі шешілді.

Беделі қатты сілкінген Уоллес, қыркүйек айында Роберт Брюс пен Иоанна I-нің бөлесі Джон Коминның пайдасына қарай Шотландия Сақшысы қызметінен босатылды. Осыдан кейін ол Францияға барып, франко-шотландық одағы туралы келіссөздер жүргізді. Француз патшасы Филипп IV қызы Изабелла мен Эдуарда I-нің ұлының (болашақ патша Эдуард II) некесі туралы келісімге келді, сондықтан Англияның жауына айналуын қаламады. Дегенмен, 1300 жылы 7 қарашасында патшаның Римдегі өз елшілеріне жазылған Уоллеске қолдау көрсетулерін талап еткен хаты сақталған.

Осы уақытта Шотландияда партизан соғысы жалғасып жатты, 1304 жылы Уоллес отанына оралды да, бірнеше қақтығыстарға қатысты. Алайда, 1305 жылы 5 тамызда оны Глазгоның шетінде ағылшындарға адал шотланд рыцары Джон де Ментейс алып келген ағылшын жауынгерлері тұтқынға алды (Ментейс, өз кезегінде, Уоллестің келгенін туралы мәліметті онымен жеке есебі болған (Уоллес оның ағасын өлтірген), қызметкері Джек Шорттан алды). Уоллес Лондонға әкелініп, Вестминстерде Эдуард опасыздығы үшін оны жеке өзі соттады. Уоллес Англияға қарсы көрсеткен барлық іс-әрекеттерін мойындады, алайда опасыздығын жоққа шығарып: «Мен Эдуардтың сатқыны бола алмаймын, өйткені мен оның боданы болған емеспін», - деп мәлімдеді. 23 тамызда ол Лондонда дарға асу, ішек-қарынын ақтару және төрттағандау арқылы жазаға тартылды. Оның денесін бөлшектеп, басы шауып, басын Үлкен Лондон көпіріне ілінді, ал денесінің бөліктерін Шотландияның ірі қалаларында - Ньюкасл, Бервик, Стерлинг және Пертте іліп қойды.

Уоллестің өнердегі бейнесі
--------------------------

Уильям Уоллес - идеолог және Шотландияның тәуелсіздік үшін күрестегі белсенді қатысушысы, шотланд әдебиетінің көптеген көрнекті туындыларының қаһарманы, әсіресе, Соқыр Гарридің (XV ғ.) эпикалық поэмасы «Элдерсли рыцарі, сэр Уильям Уоллестің әрекеті».

1869 жылы Уоллестің ескерткіші деп аталатын 67 метрлік мұнара, Шотландияның Стерлинг қаласында Уильям Уоллестің құрметіне салынған болатын.

Соқыр Гарридің поэмасына сүйене отырып, 1995 жылы «Ер жүрек» көркем фильмі құрылды (режиссер және басты рөлді сомдаған - Мел Гибсон). Бұл фильм көптеген тәсілдермен Уолластың қазіргі кездегі бейнесін массалық санаға айналдырды, бірақ ол нақты прототиптен өте ерекшеленеді (Уильямды қару-жарақсыз күресетін шаруа және т.б. ретінде көрсетті).

Қызықты фактілер
----------------

* Уоллес Шака Зулумен шайқасқан «Қырғынға ұшырататын жауынгер» шоуында пайда болды. Уоллестің қаруы ретінде клеймор, дирк, тарч, соғыс балғасы және өзегі бар тізбек болды.
* Қазіргі уақытта «Уоллестің қылышы» Британдық тарих мұражайында сақталады.

Тағы қараңыз
------------

* Уоллестің ескерткіші
* Уоллестің қылышы
* Уоллес кланы

Сілтеме
-------

* Уоллестің өмірбаяны (ағыл.)
* Уильям Уоллес Стерлинг көпіріндегі және Фолкерк түбіндегі шайқасында  (ағыл.)
* 1297 жылғы Любек хаты
* Wallace letters to go on show