recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Netta rufina*
**Қызылтұмсық сүңгуір** (Netta rufina) - басы едәуір үлкен, мойнының ұзындығы орташа, едәуір ірі денелі (1-1,5 кг) үйрек.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Күйттік жасану кезінде аталықтың басы - ашық қызғылтсары (сол үшін «краснобаш» деп те аталады), тұмсығы және табаны - қызыл, төсі мен бауыры - қара болып көрінеді. Аналығының бауыры - ашық сұр және екі жағы ашық түсті болып келеді.Ұяларды тіршілігін жойған ескі қамысты алаңшаға, ақпа заттарға, сирек те болса жағадағы қамыстар аралына салады. Жеке жұп түзіп те, шағын топ құрып та ұялайды. Салындыдағы 6-10 жұмыртқаларды аналығы 4 аптаға жуық басады, соңынан балапандарға қамқорлық жасап, ұялас балапандарды жұмыртқадан шығару кезінде түлейді. Аталықтар ұяға жұмыртқалар салынысымен топқа бірігіп, өзен иірімінің ашық жерінде түлейді.
Тек өсімдіктермен ғана қоректенетін құс. Ұялау орындарына өзен үйректерінен кешірек - наурызда пайда бола бастайды, қарашада ұшып кетеді. Денесі ірі, еті жақсы дәмді болғандықтан, ең сүйікті аулау нысаны болып есептеледі.

Таралуы
-------

Кездейсоқ таралған жерлері: Еуропада - Жерортатеңізде, бұдан соң Қара теңізден Орталық Азияға дейін дала және шөл зоналарында біраз шоғырланған. Қазақстанда қамыс және қоға қалың өскен суқоймалардың оңтүстік жартысында ұялайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Netta rufina*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
**Қоңыр теміртас** - темірдің кентасы; кремний, алюминий гидрототықтарынан тұрады. Түсі қара қоңыр, ашық сары.

Минералдары
-----------

Қоңыр теміртас минералдарына гетит, гидрогетит, гематит, т.б. жатады. Құрамында оолит, бұршақ, конкреция, сталактит, қабыршақ, т.б. кездеседі. Бұларды кейде пирит, марказит, т.б.сульфидтер, темірлі карбонаттар мен тотықтар, органикалық қазба қалдықтар алмастырады.

Құрамы
------

Темір мөлшері 30%-дан жоғары (кейде 55%-ға дейін) болып күкірт, фосфор, күшәла мөлшері аз болғанда, өндірістік кентасқа жатады.
  

Қоңыр теміртас құрамында жиі кездесетін пайдалы қоспаларға марганец (4-5%), ванадий (пайыздың жүздік бөлігі) жатады.

Қалыптасу аймағы
----------------

Металлургияда кеңінен қолданылатын қоңыр теміртастың ең ірі кендері шөгінді жыныстар (теңіздік, өзендік, көлдік, батпақтық) мен ультранегізді жыныстардың үгілу қыртысында кездеседі.
  

Қазақстанда қоңыр теміртас Әйет өзені, Лисаковск қаласы, Арал теңізі маңындағы темір кендерінде кездесаді. Қоры бірнеше млрд. т-ға жететін кен орындарындағы қоңыр теміртастың мөлшері 37% шамасында. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Ацидофобты ағзалар** ( лат. *acidus* - қышқыл + гр. *φόβος* — қорқады) - қышқыл ортада тіршілік ете алмайтын, тек сілті ортада ғана өсіп-өнетін ағзалар.

Ацидофобты ағзаларға кейбір бактериялар, мысалы, несеп зәрін ыдыратушы уробактериялар жатады. Олар тек сілтілі ортада (рһ 8-9 шамасында болғанда) жақсы өсіп-өнеді. Ал рһ 6-дан төмендегенде, олардың тіршілігі тежеледі. Бұл бактериялар көміртегін әр түрлі органикалық қосылыстардын, соның ішінде органикалық қышқылдар тұздардан, мысалы, лимон, алма және сірке қышқылдарының тұзынан алады. Олар аммиак тұзын немесе несеп зәрін ыдырататын кезде бөлінетін газ күйіндегі аммиактан азот алады. 

Ацидофобты ағзаларға жоғары сатыдағы өсімдіктерден қызылша, беде, лобиа жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Мувашшах** (араб.: موشّح‎ - белделеу, қоршау) – арабтың ортағасырдағы поэзиясының жанры қасыдаға ұқсас, көбіне әйелге арналатын мазақ өлең. Музыкалық аспаптың сүйемелдеуімен әнмен айтылады. Мувашшах жанрын ойлап тапқан Испанияда өмір сүрген Мукаддам ибн Муафа (9 ғасыр вяғы мен 10 ғасыр басы). Мувашшах 4-тен 10-ға дейін шумақтан тұрады. Алғашқы екі бейіт өзара ұқсайды, осы ұқасты ең соңғы бәйіт қайталайды. Мувашшах кейін өзгеріп, ғазалға ұқсас, бірыңғай ұйқасы бар өлең үлгісіне айналды, Түркі тілдес халықтар поэзиясында ұшырасады, өзбекте, ұйғырда бар. Мәселен, ұйғыр ақыны Литфулла Муталлиптің бірнеше мувшағы бар.[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Әдебиеттану. Терминдер сөздігі (Құрастырушылар: З. Ахметов, Т. Шаңбаев) Алматы: "Ана тілі", 1998. - 384 бет. ISBN 5-630-00567-7
Ұлыма – 1. Зат. Табу қасқыр(қолжетпейтін сілтеме).
2. Зат. Эфм. Қасқыр. Қасқыр ұлиды, қой маңырайды ендеше солардың дауысына лайықты «ұлыма», «маңырама» дей салу қандай жеңіл (С. Телжанов, Сейфулла). Қазақ халқының қасқырға қойған жанама аты. Қазақ түз тағысын сөз еткенде, табиғатына дүлей долылық, қайтпас қайсарлық және жанкештілік тән қасқырға басқаша атау беруге тырысқан. 
Ертедегі қазақ халқының негізгі шаруашылығы мал болғандықтан ең үлкен қауіп күтетін аңдарының бірі қасқыр болған. Сондықтан атын тікелей атасаң қырсық шалады, жамандық шақырады деген түсінікпен малға шабатын аңдардың атын тура атамай жанамалап атаған. Міне, қасқырға осы мақсатта қойылған атаудың бірі болып табылады. Сондай-ақ, қазақ халқының ат тергеу салтында да қасқырды ұлыма деп атау кездеседі.
==

Тарихы
------

Мысалы: Ыбырай Алтынсариннің «Орынбор ведомоствосы қазақтарының құда түсу, қыз ұзату және той жасау дәстүрлерінің очеркі» дейтін еңбегіндегі (1879): «Бір қазақтың бес ұлы болыпты. Олардың аты: Көлбай, Қамысбай, Қасқырбай, Қойлыбай және Пышақбай екен. Бір күні келіні суға барса, көлдің ар жағында, қамыстың бер жағында қасқыр қойды жеп жатыр екен. Сонда келіні ауылға жүгіріп келіп:
«Сарқыраманың ар жағында, сылдыраманың бер жағында маңыраманы ұлыма жеп жатыр, тезірек жанығыш пен кескішті жеткізіңдер» дейтін тәмсіл ел ішінде мәшһүрлігімен аян. Бұл – жұмбақтап, ишараттап, нақты жайттарды ұқсастыққа ие құбылыстармен салыстырып сөйлетудің таза классикалық үлгісі, қазақ халқының сөйлеу, ойлау мәдениеті тарихындағы астарлап айтатын ғибратты қағидаты.


1. ↑  1. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. 14 том. – Алматы: 2011
2. ↑  2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Дейк-Грес, 2008.-968 б.
**Германия басылымдарына тән ерекшеліктер** – 1. Неміс басылымдарының аймақтық сипаты басым.. Бұған себеп-бірнеше ғасырларға созылған феодалдық бытыраңқылық болса керек. Мәселен, бүл елде 420 газет шығатын болса, соның 400-і жергілікті жаңалықтарды дер мезгілінде, нақты жеткізетін аймақтық басылымдар санатында. 

2.Таңертеңгілік газеттердің басымдылығы байқалады. Қатары шағын кешкілік газеттердің ішіндегі көрнектісі- "Гамбургер абендблат" (1948 жылдан бастап шығады, тиражы 280 мың дана). Сондай-ақ соңғы кездері жексенбілік газеттердің беделі өсіп, қатары да көбейген. Мәселен, 1989 жылы экс-ГДР-да бірден-бір жексенбілік басылым болмаса, 1993 жылы жексенбілік газеттің саны 25-ке жеткен. 

3.Партиялық басылымдардың беделі төмендеген. Барлық газет- журналдар таралымының 10%- ын ғана құраған. Партиялық басылымдардың таралымы шағын, негізінен партияның активтеріне арналған. Христиан-демократиялық одағы "Унион ин Дойчланд" (1946 жылы) журналын 10 күнде бір рет шығарған. Христиан-әлеуметтік одағы "Бейернкурир" (1950 жылы) апталық газетін шығаруда. Ертеден шығып келе жатқан социал-демократ, партияның органы "Форвертс" (1976 жылы таралымы - 57,6 мың дана) апталық газеті қаржылық қиыншылықтардан шыға алмай, 1989 жылы жабылып қалған. "Жасылдар партиясының" басылымдары - "Грюнен" (1979, таралымы - 200 000 дана) апталық газеті, "Грюнен базисдинст" журналы. "Жасылдар" басылымдарының құрылымы қызық. Бұларда әдеттегідей қызметтегі шенге бөліну жоқ. Мәселен, бас редактор, жауапты хатшы, корректор, еден жуушы болып бөлінбейді. Редакция қызметкерлері бұл жұмыстарды кезектесіп атқарады. Жобаның авторларының ойынша, бұл жүйе қарым-қатынастың жаңа түрін әкелді, редакция ішіндегі бәсекелестік жоқ, ымыраға келушілік күшейді деп есептейді. 

4. Жеке капиталдардың электронды бұқаралық ақпарат құралдарына, әсіресе, теледидарға шабуылы күшейе түскен. 

5. Рудольф Моссе, Леопальд Ульштейн, Август Гук, Август Шерльдер негізін қалаған баспасөздің шоғырлануы жоғары деңгейде. Қазіргі кезде Германияда шығатын газет-журналдардың (75%) дені бес ipi концерндерге қарайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**«Ацтека»** (исп. *Estadio Azteca, «эстадио астека»*) — Мексиканың астанасы Мехикодағы футбол стадионы. Әлемдегі ең ірі ареналардың бірі. Екі бірдей Футболдан әлем чемпионатының (1970, 1986) финалы ойнатылған. Теңіз деңгейінен 2200 метр жоғарыда орналасқан.

Тарихы
------

1968 жылғы Жазғы Олимпиадалық ойындарындағы ареналардың бірі. Құрылысы 1961 жылы басталып, 1966 жылы пайдалануға берілді. 1970 жылы дәл осы стадионда Бразилия Ұлттық футбол құрамасы Италияны 4:1 есебімен ұтып, Алтын Нике кубогын мәңгілікке өздерінде қалдырған. Мехиконың "Америка" клубы мен Мексика Ұлттық футбол құрама командалары өз алаңындағы ойындарын өткізетін арена. 

Стадион сыртынан қарағанда оншалық зәулім көрінбейді, себебі, көгал төселген алаң көшенің деңгейінен 9 метр төменде. 

1986 жылы 17 тамызда «Америка» — «Гвадалахара» матчнда төреші Антонио Маркес 71-минутта алаңдағы 22 футболшының барлығына да қызыл қағаз көрсетіп, алаңнан қуған. Себебі, екі жақ болып, жаппай төбелесіп кетіп, төрешіні тыңдамай қойған. Ойын солайша соңына жетпей бітіп қалған.

Дәл қазіргі уақытта стадионға 105 мың адам жайғаса алады. 1993 жылы Хулио Сесар Чавес — Грег Хоген кәсіпқой бокс жекпе-жегін 132 247 көрермен тамашалапты.

Стадионда өткен ірі жарыстар
----------------------------

* Жазғы Олимпиадалық ойындар 1968
* ӘЧ-1970 матчтары (финалмен қоса)
* Панамерикан ойындары: 1975
* Футболдан жастар арасындағы әлем чемпионаты 1983
* ӘЧ-1986 матчтары (финалмен қоса)
* КОНКАКАФ кубогы 1993, 2003
* Конфедерациялар кубогы 1999
* Либертадорес финалы 2001 (Крус Асуль — Бока Хуниорс)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Estadio Azteca  (исп.).

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресми сайты
**Жыл қайыру** — халықтың тапқырлық есебінің бірі-жыл қайыру. Бұл әсіресе, адам жасын есептеуге келгенде бірден-бір ұтымды жол. Ескіше жыл қайыру әдісімен өзінің қазақша қай жылы туғаның, неше мүшелге толғанын білгісі келсе, ол өз туған жылын он екіге бөлу керек. Қалдықсыз бөлінсе-мешін, қалдық біреу болса-тауық, екеу болса-ит, үшеу бола-доңыз, төртеу болса-тышқан, бесеу болса-сиыр, алтау болса-барыс, т.с.с болып, әрі қарай есептеле береді.

Жыл басы
--------

Жыл басы-наурыз айынан басталады.Жыл санау мен жыл қайыруда осы наурыз айынан басталатынын ұмытпау керек.Жыл басы тышқан.Жыл қайыру да осы тышқаннан басталады және оның реттік кезегі мынадай:

1. Тышқан
2. Сиыр
3. Барыс
4. Қоян
5. Ұлу
6. Жылан
7. Жылқы
8. Қой
9. Мешін
10. Тауық
11. Ит
12. Доңыз

Түсініктемелер
--------------

* "Көне түріктер", 1994 ж.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Жыл қайыру-уақытты он екі мүшел жыл жүйесімен есептеу",І.Кеңесбаев
**А. И. Куза атындағы Ясса университеті** (рум. Universitatea Alexandru Ioan Cuza din Iaşi) — Ясса қаласында орналасқан, Румынияның ең үлкен жоғары оқу орындарының бірі.

Тарихы
------

Ясса университетінің ресми ашылуы 1860 жылдың 26 қазанында өтті. 1860-1861 жж. университеттің алғашқы ректоры Ион Страт.

Бастапқыда үш факультет жұмыс жасады: заңгерлік, философия және теология факультеттері. Қазіргі таңда 15 факультет жұмыс жасап жатыр. Мұнда 40 000 астам студент оқып, 870 оқытушы жұмыс істейді.

Ясса университетінде астрономиялық обсерватория, биология-география және зерттеу орталық мұражайы жұмыс істеуде. М. Эминеска атындағы орталық университеттің қорында шамамен 2,5 миллион кітап бар.

Ректорлары
----------

* Ион Страт (1860–1861)
* Филарет Скрибан (1861–1862)
* Николае Ионеску (1862–1863)
* Титу Майореску (1863–1867)
* Штефан Микле (1867–1875)
* Петру Сучу (1875–1880)
* Николае Кулиану (1880–1898)
* Александру Ксенопол (1898–1901)
* Константин Климеску (1901–1907)
* Георге Богдан (1907–1913)
* Константин Стере (1913–1916)
* Матей Кантакузино (1916–1918)
* Николае Леон (1918)
* Юлиан Теодореску (1919–1920)
* Николае Леон (1920–1921)
* Траян Брату (1921–1922)
* Ион Симионеску (1922–1923)
* Александру Слэтиняну (1923–1926)
* Петру Богдан (1926–1932)
* Траян Брату (1932–1938)
* Ион Танасеску (1938–1940)
* Виргил Нитулеску (1940–1941)
* Михаил Давид (1941–1944)
* Александру Миллер (1944–1945)
* Леон Баллиф (1947–1948)
* Жан Ливеску (1948–1955)
* Ион Крянгэ (1955–1972)
* Михай Тодосия (1972–1981)
* Виорел Барбу (1981–1989)
* Петре Мылкомете (1989)
* Петру Кэлин Игнат (1989–1992)
* Георге Попа (1992–2000)
* Димитру Опря (2000–2008)
* Василе Ишан (2008 жылдан бастап)

Дереккөздер
-----------

Яссы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

Официальный сайт университета

 Мұрағатталған 21 қыркүйектің 2013 жылы. Ресми сайт
Ректоры Университета с 1860 до настоящего времени. Ясский университет. Тексерілген 14 ақпан 2016.
**Ұлыбритания** (ағыл. *Great Britain*, скотс. *Great Breetain*, валл. *Prydain Fawr*, шотл. *Breatainn Mhòr*, корн. *Breten Veur*) — Еуропадағы ең үлкен арал (ауданы жағынан әлемде жетінші орында); оның аумағы 229 946км², Хонсю аралынан сәл үлкенірек. Аралдың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы шамамен 1440 км-ге тең, ең үлкен ені екі есе кіші. Халық саны жағынан шамамен 63 миллион адаммен Ява мен Хонсюдан кейін әлемде үшінші орында. Британ аралдары құрамына кіреді. Аралда Англияның, Шотландияның және Уэльстің негізгі аумақтары, атап айтқанда, Біріккен Корольдік аумағының 95% -ы орналасқан.

Шеткі нүктелері
---------------

* солтүстікте - мыс Даннет-Хед (ағыл. *Dunnet Head*) 58°40′00″ с. е. 3°22′00″ б. б.﻿ / ﻿58.666667° с. е. 3.366667° б. б.﻿ / 58.666667; -3.366667 (G) (O) (Я)
* батыста - мыс Коррахад-Мор (ағыл. *Corrachadh Mòr*) 56°42′56″ с. е. 6°13′41″ б. б.﻿ / ﻿56.715611° с. е. 6.227944° б. б.﻿ / 56.715611; -6.227944 (G) (O) (Я)
* оңтүстікте - мыс Лизард (ағыл. *The Lizard*) 52°28′47″ с. е. 1°45′46″ ш. б.﻿ / ﻿52.4797° с. е. 1.7628° ш. б.﻿ / 52.4797; 1.7628 (G) (O) (Я)
* шығыста - мыс Лоустофт-Несс (ағыл. *Lowestoft Ness*) 52°28′52″ с. е. 1°45′46″ ш. б.﻿ / ﻿52.481167° с. е. 1.762833° ш. б.﻿ / 52.481167; 1.762833 (G) (O) (Я)

Арал Атлант мұхитының суымен ұласады. Ол Норвегия мен Даниядан таяз Солтүстік теңізі, Франциядан - Ла-Манш пен Па-де-Кале бұғазы, Ирландия аралынан - Ирланд теңізі, Әулие Георг бұғазы және Солтүстік бұғазы арқылы бөлінген. Оның қазіргі заманғы жағалық сызықтары салыстырмалы түрде жақында қалыптасқан; ол шығанақтармен қатты бөлген: солтүстіктегі фьордтар және оңтүстіктегі өзен эстуариялармен.

Оңтүстіктегі аралдың рельефі негізінен тегіс. Уэльсте 1085 метрлік Кембрий таулары орналасқан. Англияның солтүстігінде Пеннин таулары (893 м, Кросс-Фелл) батыста Камберленд таулары (978 м, Пайк) және Оңтүстік-Шотланд қыратымен (843 м, Меррик) шектеседі. Соңғысы Орташа шотландық ойпат арқылы елдің ең биік таулары Бен-Невис (1344 м) және Бен Макдуимен (1309 м) орналасқан Солтүстік-Шотланд таулы қыратынан бөлінген.

Ұлыбританиядағы ең ұзын өзендері Северн (354 км) және Темза (334 км), ең үлкен көлдер - Лох-Ломонд (71 км²) және Лох-Несс (56 км²), ең үлкен түбегі Уэльс және Корнуолл.

Тағы қараңыз
------------

* Британ аралдарының аралдар тізімі
* Ауданы бойынша аралдар тізімі
**Ұлытау антиклинорийі** - Ұлытаудан Арғанаты тауына дейінгі 400 километрге созылған каледондық қатпарлы құрылым.

Құрылымының өзегі меридиандық бағытқа созылған, күшті қатпарлануға шалынған және қуатты метаморфтану салдарынан гнейстерге, кристалдық тақтатастарға айналған төм. және ортаңғы протерозойдың жанартаулық-шөгінді тау жыныстарының қалың қабаттары мен гранит интрузияларынан құралған.Ұлытау антиклинорийінің қанаттарында жоғ. Протерозой мен төм, палеозойдың жанартаулық, миогеосинклиналдық кремнийлі-терригендік шөгінділері дамыған. Бойлық   
бағыттағы ірі жарылымдармен тілінген бұл құрылым:

* Майтөбе
* Ұлытау антиклинорийлеріне
* Байқоңыр
* Қарсақпай синклинорийлеріне бөлінеді.

Соңғылары көлденең грабендер арқылы бірнеше блоктарға бөлінген және девон мен төм. Карбонның терригендік-карбонаттық шөгінділерімен толған. Протерозой тау жыныстарында темір, кембрий   
шөгінділерінде алюмофосфат кендері бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Жыл нәзір
=========

Ас беру деп айтады. Ас беру үшін алажаздай, қаза болушының мініс атын тұлдайды, ерте қамданып дайындық жұмыстарын істейді. Біршама көлемді өткізіледі, қадыр қымбаты жоғары, жасы үлкен кіслер болса ас соңында көкбар және бәйге беретін жағдайларда бар. Жыл назыры көбінесе бір жыл толғанда, ішінара 6-3 ай болып күз мезгіліне тура келсе өткізе беретіндерде кездеседі, ал жыл уағы болғанда жылын сындырып аят оқып өткізіп береді. Қазақстан республикасының басым обылыстарында 100 күндік нәзірі яғни Жүзін өткізеді.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтеме
--------------

* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
**Пальма-де-Мальорка** (ис. *Palma de Mallorca*, кат. Palma) — Испанияның Балеар аралдары провинциясының бас қаласы және порт. Мальорка аралының Пальма айлағында орналасқан. Ұзындығы - 25км, ені - 20км. Қала үлкен туристік орталық болып саналады. Халық саны - 407 648 (2012).

Экономика
---------

Бельвер бекінісі
Пальма шығанағындағы күннің батуы
Пальма-де-Мальорка қаласында жібек маталардың, қағаздың, сабынның, шамның, былғары тауарлардың, жиһаздың, музыкалық аспаптардың, жасанды маржанның өнімдері бар. Айлақ пирспен қорғалған (ұзындығы 385м) және осы жерде үлкен кемелерге арналған маяк бар.

Ішуге жарамды судың аз болғаны Пальма-де-Мальорка қаласының дамуына зиян тигізеді.

Пальма-де-Мальоркада үлкен халықаралық әуежай бар. 2007 жылы жер астымен жүретін қалалық электрлік темір жол ашылды.

Қалалық көлік
-------------

Пальма-де-Мальорка қаласында автобус маршруттары және жер астымен жүретін қалалық электрлік темір жол жүйесі жұмыс істейді. Трамвай сызығын соғуды жоспарлап жатыр. Бұл қалада 31 автобус маршрут бар.

Бауырлас қалалар
----------------

* Испания Лас-Пальмас-де-Гран-Канария, Испания
* Италия Альгеро, Италия
* Германия Дюссельдорф, Германия
* Аргентина Мар-дель-Плата, Аргентина

Астрономия
----------

Пальма-де-Мальорка қаласының құрметіне 1893 жылы ашылған астероид (372) Пальма деп аталған.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* larivera.info
**Яссауи атындағы көше (Алматы)** - көшеге халық арасында «баба-ұстаз» деп атанған, бүкіл түркі сопыларының атасы саналатын ақын әрі философ Қожа Ахмет Яссауидің (1093-1166) есімі берілген. Қожа Ахметтің «Диуани хикмет» - «Даналық кітабы» жинағына біріктірілген өлеңдері осы уақытқа дейін түркі халықтарының арасында кең танымал. Сол кезде өмір сүрген діни бағдарламалардан ерекшелігі кітаптың шағатай тілінде жазылғандығы. Соның арқасында ислам діні бірінші рет түркі тілінде сөйлеген. Ахмет Яссауи кесенесі дүниежүзілік сәулет өнерінің қазынасына кіреді. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Райымбек даңғылынан басталып, Жандосов көшесіне дейін созылып жатыр. Төле би, Ташкенская, Шаляпин көшелерімен қиылысады. Бұрынғы атауы - Центральная көшесі. Кешенін ұзындығы - 5100 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Ұлысбегі**, Ұлыбек — Моғолстан мемлекетіндегі жоғарғы лауазым. Ұлысбегі мемлекетте ханнан кейінгі адам болған. Ішкі және сыртқы саясатта ханға ақыл-кеңес беріп отырған. Бахр әл-Асрар шығармасында Моғолстанда мемлекет басқаруға ханға дулат тайпасының әмірлерінен тағайындалатын Ұлысбегі көмектесіп отырғандығы жазылған. Моғолстанда хандардың және мемлекеттің бірден-бір тірегі әрі ұйтқысы ұзақ уақыт бойы дулат тайпасы мен оның көсемдері болды. Елге сіңірген қызметтеріне орай Моғолстанның шағатайлық хандары бастапқыда дулат билеушілеріне жеті "артықшылықтар" берсе, кейін Тоғылық Темір мен Қызыр Қожа хандар тұсында олардың саны он екіге жеткен. Дулат билеушілері Моғол ұлысының әмірі саналған. Ұлысбегі мансабы ұрпақтан ұрпаққа өтіп отырды. Хан жарлығы ханның және Ұлысбегінің мөрлерімен бекітілді. Ұлысбегі мөрі хан мөрінен төмен тұрған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Ұлытау артезиан алабы** - Қарағанды облысының солтүстік-батыс бөлігін алып жатқан жер астысуы бар өңір. Ауданы 23500 км². Бір-бірімен кезектесе келген бірнеше антиклиналдық және синклиналдық құрылымдардан тұрады. Олар қалыңд. 100 — 150 м болатын сулы горизонттар төм. карбонның турне ярусының әктастары және құмтастарымен байланысқан. Мульдалардың орт. бөлігіндегі жер асты суларының арыны күшті, шет жақтарында төмендейді. Арыны күшті сулар 30 — 150 м тереңдікте кездесіп, жауын-шашын мен жер асты суларының ағынынан қалыптасады. Суының минералд. 1 — 5 г/л шет жақтарында, ал төм. горизонттарында 3 — 5 г/л-ге жетеді. Химикалық құрамы гидрокарбонатты, гидрокарбонатты-хлоридті, хлоридті. Ұңғымаларындағы су шығымы тәулігіне 450 — 2651 м3. Карсты әктастардың су шығымы өзгелерден жоғары. Алаптың жалпы қоры 30 млрд. м3 шамасында. Алаптың суы тереңд. 50 — 80 м-лік құдықтар қазу, ұңғымалар бұрғылау арқылы жер бетіне шығарылып, елді мекендерді, а. ш-н сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады.

Ciлтемелер :
------------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Нәрестені емдеп жатқан дәрігер
**Ятрофобия**—қорқыныштың дәрігерлерден қорқу түрі.Бұл қорқыныш түрі адамдар арасында өте танымал.Себебі дәрігерлерден қорқу күннен-күнге көбеюде.

Дәрігерлердің гинеколог, стоматолог, хирург секілді түрлері бар. Ятрофобтар олардың барлығынан қорқады. Бірақ 2008 жылы өткен сұрауға сенсек, ятрофобтар үшін дәрігерлердің ең қорқынышты түрі — стоматолог екен. Одан кейінгі орындарда гинеколог және хирург тұрады.

Қорқыныш себептері
------------------

Ятрофобия қорқынышының себептері дәрігерлердің түрлеріне қарай өте көп. Бірақ бұл қорқыныштың да белгілі бір себептері бар. Бұл қорқыныш адам бала кезінде алған негативті емдеудің әсерінен немесе дәрігердің емдеу кезінде жіберген қателігінің әсерінен болуы мүмкін. Кейбір адамдар туылғаннан ақ түсті қауіп түсі деп қабылдайды.Бұл себептерден бөлек қорқыныш адамның туысқандары айтқан әңгімелерден шығуы мүмкін. Мысалы, туысқандар олардың ауыр отадан өткендігін немесе олардың бір мүшесін кесіп, қайта тіккендігі туралы айтуы мүмкін немесе туысқандар балаларды тыныштандыру үшін: "дәрігер келіп, екпе салады",- деп қорқытады. Бұның әсерінен қорқыныш пайда болып, бала өскенге дейін өрши береді.

Қорқынышты жеңу жолдары
-----------------------

Сіз қорқынышты жеңу үшін дәрігерлер жайлы ойыңызды өзгертуіңіз қажет. Егер сіздің қолыңыздан бұл іс келмесе, сіз дәрігерлер жайлы жақсы фильмдер көріңіз. Фильмдерде ақ халатты абзал жандар адамдарды құтқарады. Шын өмірде де олар сіздің өміріңізді құтқаратынын ұмытпаңыз.

Бұл жолдан бөлек бұл аурудың нейролингвистикалық жолдары бар. Ол жолдар гипнотерапия, психотерапия сеанстары, топтық психотерапия секілді болуы мүмкін. Бұл жолдардың біреуі кем, біреуі артық емес. Маман сізге бұл қорқынышты жеңу, үшін осы жолдардың біреуін таңдайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ятрофобия—дәрігерлерден қорқу
**Аспендостағы Кармен** - әлемдік опера өнерінін жауһар туындыларының бірі болып саналатын Жорж Бизенің "Кармені" қандай айтулы өнер ордасы үшін де елеулі сынақ. .Фильмді жасаушылар (сценарий авторы - Эльмира Жамилова, режиссері Гүлнәр Мейірбекова, операторы - Эдуард Галеев) Аспендостағы айрықша спектакльдің ұзын-ырғасын көрсетіп тұрып алмай, Ангалия аясындағы VIII халықаралық опера және балет өнері фестивалінің қайталанбас атмосферасын, сахна туындысын дүниеге әкелер алдындағы тебіреністі сәттерді, Қазақ опера әншілерінің әлемдік деңгейдегі вокалына лайықты баға берген шетелдік көрермендердің лебіздерін жеткізуді көздегені өте сәтті шыққан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
ҚазҰУ жұмыс берушілер кеңесінің төрағасы «Казатомпром» ұлттық компаниясының президенті Владимир Школьник. ҚазҰУ жұмыс берушілер кеңесінің басты мақсаты Елбасының қойған Қазақстанның дүниежүзілік қауымдастыққа кіру жолында интеллектуалды секіріс жасауы міндетінің аясында университетке бәсекеге қабілетті жоғарғы біліктілігі бар мамандарды дайындауға жәрдемдесу.
Кеңес қызметінің басты бағыттарына жұмыс беруші компаниялардың тәжиірбеден өту базаларын кеңейту, бірлескен ғылыми-зерттеу бағдарламаларын жүзеге асыру, халықаралық жобаларға қатысу мен басқа сан-алуан шараларды жатқызуға болады. Сонымен қатар Кеңеске мүше компаниялар оқу үдерісінің жұмыс берушілердің талаптарымен сәйкестендіру мен мамандарды дайындаудың бірлескен білім беру бағдарламаларын жасаумен айналысады. Жұмыс берушілер сапалы мамандарды дайындау мақсатында еңбек нарығын зерртеп, жұмыс берушілердің талаптарына сай оқу бағдарламаларын жетілдіру бойынша сараптама жасап, түрлі ұсыныстар беруге дайындығын білдіріп отыр.
Кеңес төрағасы В. Школьниктің айтуы бойынша: «Біз ғылыми-техникалық революцияның алдында тұрмыз. Жаңа шешімдерсіз біз бәсекеге қабілетті бола алмаймыз. Білікті мамандарсыз жаңа белестерге шығу мүмкін емес. Осы себепті жұмыс берушілер өз қызметкерлерін бірінші курстан бастап оқытып-өсіруі керек».
ҚазҰУ жұмыс берушілері кеңесінің құрамына Қазақстан экономикасының түрлі салаларында жұмыс істейтін ірі компаниялар кірген болатын: Microsoft Kazakhstan, KPMG, HSBC, «Самрұк-Қазына» Ұлттық Әл-Ауқат қоры,Қазақстанның Халық банкі, Казатомпром ұлттық компаниясы, Ұлттық ғарыш агенттігі, «Парасат» ұлттық ғылыми-технологиялық ходингі, GSM Қазақстан ұялы байланыс операторы, Қазфосфат компаниясы, «ҚазМунайГаз» ұлттық компаниясы, «Еуразиялық банк» акционерлік қоғамы, «Ел Арна» теле-радиокомпаниясы және т.б.
Ассалаумалейкум бір сұрағым бар еді
**Аспергиллез** (*Aspergillosis*) - *Aspergillus* тегінің саңырауқұлақтары қоздыратын тыныс мүшелерінің жұқпалы ауруларының тобы.

* Ең жиі кездесетін түрі - бронхпульмоналды аспергиллез, аспергиллома және өкпенің инвазиялық аспергиллезы.
* Көбіне қоздырғыш - *Aspergillus fumigatus*.
* Көбіне ауруға шалдыққыш адамдар - иммунитеті төмен адамдар.
* Ара ұрықтарын, кей жағдайда сақа араларды да қамтитын жұқпалы ауру.

Аурудың белгілері
-----------------

Ауру қыстың аяқ шеніне қарай немесе ерте көктемде кездеседі. Личинкалар барлық өсу сатыларында да ауруға шалдығып, қоңырқай тартады да ақыры өліп қалады. Қоздырғышы ара ұрықтарының желке тұсынан жарақаттап, бүкіл мойын, көкірегіне ауысады. өлген личинкалар семіп, кішірейіп кетеді. Зақымдаушы грибоктың тегіне қарай өлген личинкалардың денесі әр түсті болады (ақ сары, жасыл, қара). Ал сақа аралар ауырғанда денесін үлбіреген ақ мақта тәрізді түк жауып кетеді. Мұндай ауру, әсіресе ерте көктемде ұясының іші ылғал ара семьяларына тән.

Ауруды анықтау
--------------

Оны жай көзбен анықтауға болады. Сондай-ақ 20-30 ара өлексесін, 10\*15 см кәрез бетін кесіп мал дәрігерлік лабораториясына жөнелтеді. Емі жоқ. Ең дұрысы аурудың алдын алу.

Сақтандыру шаралары және санитарлық бағасы
------------------------------------------

Ең алдымен, ұяны құрғақ ұстау керек. Ауырған семьяларда грибок өсіп, көгерген кәрездерді, қымтауға қойылған заттарды түгел ауыстырып, араларды 67 проценттік қант ерітіндісімен қоректендіреді. Аспергилл грибоктары адамға да қауіпті. Сондықтан ауырған ара семьяларын тексергенде омарташы тазалық сақтап, ауыз, мұрнын ылғал дәкемен жауып алғаны дұрыс. Зақымданған омартаны көзін жояды немесе жоғарғы температурада воскқа өңдейді. Ұялардың көгерген жылулыққа арналған материалдарын алмастырады. Ұяларды қысқартып, жылытады. Аралар азықтандыруын күшейтеді. Негізгі профилактикалық шаралар пасектерді құрғақ жерлерге орналастырады. Қыс пен көктемде ұяларда ылғалдылықты қадағалап отыру керек. Бал,воск,ұялар мен барлық құралдарды зарарсыздадырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Семей мемлекеттік университеті ,«Өсімдік, балық және ара шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау», оқу әдістемелік кешені, ПОӘК 042-14-03.01.20.9/032012ж
**Аспидистра** (лат. *Aspidistra*) – қасқыржемдер тұқымдасына жататын аспидистраның мәдени түрге енгеніне біраз уақыт болды. Көбінесе оны меруерт гүлімен шатастырып жатады. Алайда аспидистра мен меруерт гүлінің айырмашылығы жер мен көктей. Үй жағдайында жиі өсірілетін аспидистраның жапырағы ұзын (50 см), түсі қою жасыл, қабығы жылтыр болады. Жапырағының ұзындығына бола оны «Биік аспидистра» (Aspidistra elatior) деп атайды. Үй жағдайында терезе алдын және үстел үстін көмкеруге қолданады.

Жарығы:
-------

Жарықты жақсы көреді, алакөлеңкеде де өсе береді.

Жылуы:
------

Қыста ауа температурасы 15 °C-дан төмен болмағаны дұрыс.

Суғарылуы:
----------

Көктемнен күзге дейін топырағын құрғатпай жиі суғару қажет. Қыста суғару азайтылады.

Ылғалдылығы:
------------

Ауаның құрғақ болғанына аспидистра гүлі шыдамды келеді. Бірақ, құрғақтық ұзақ уақытқа созылмауы қажет. Ұзақ уақыт құғақ жағдайда тұрса жапырақтары ширатылып кетуі мүмкін. Сондықтан жапырақтарына су бүркіп тұрған пайдалы.

Қоректендірілуі:
----------------

Көктемде және жазда екі аптада бір рет әдемі жапырақтыларға арналған сұйық тыңайтқышпен қоректендіру қажет.

Аурулары:
---------

Аспидистра ауруға көп шалдықпайды.

Көбейтілуі:
-----------

Түбін бөлу және тұқымы арқылы көбейтеді.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
*Басқа мағыналар үшін Малай (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Малай** – Шығыс Каспий алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерімен ағады.

Бастауы
-------

Бастауын Мұғалжар тауының оңтүстік-батысындағы Шошқакөл бұйратының батысынан алып, Маныссай өзеніне Кедейдектау тауы тұсында құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 60 км. Жағалауы жарқабақты, биіктігі 1-2 м-ге жетеді. Жар асты, жауын-шашын суларымен толығады. Арнасымен көктемде 10-15 күндей су ағып, кейін қарасуларға бөлініп қалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Аспидтар** (лат. *Elapidae*) – 61 текті құраған 347 түр улы жыландардың үлкен тұқымдасы. Тұқымдастың аты грек сөзінен гр. *aspidos* - "улы жылан". Тұқымдаста 2 үлкен тарап бар: 

* *Elapinae* (кобралар, маржан жыландары т.б.)
* *Hydrophiinae* (теңіз жыландары).

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Аспидтердің барлық түрі улы (улы тісі жоғары жақ сүйегінің алдынғы жағында ), өзге тісіне қарағанда, улы тісі ірілеу. Аспидтердің түсі әр түрлі болады. Жер бетінде, ағаш басында тіршілік ететін түрлері (көзілдірікті жылан, мамба т.б.) қоңыр, құм түсті, ал ін қазатын ұсақ түрлері айқын түсті, сақина тәрізді қызыл, сары, қара дақты.

Аспидтер бақа, кесіртке және тышқан тәрізді сүт көректілерді қорек етеді, басқа түрге жататын улы емес жыландарды да жейді. Көпшілігі жұмыртқа салады, жұмыртқасын тірі туатын түрлері де бар.

Таралуы
-------

Аспидтер жер шарының (Еуропадан басқа) субтропик және тропик аймақтарында, әсіресе Аустралия мен Африкада көп таралған. Аустралияда (қара ехидна), оңтүстік Азияда (крайтер, пама), Африкада (көзілдірікті жылан, мамба), Америкада тек бір туысы (маржан Аспидтер) бар. Азияда 31 түрі кездеседі. Түркменстанның, Өзбекстанның оңтүстігінде және Тәжікстанның оңтүстік-батысында орта азиялық көзілдірікті жылан тіршілік етеді. Ұсақ тістілері адамға онша қауыпты емес.

Тұқымдастың ішіндегі бөлінуі
----------------------------

Elapinae тарабы:

* *Aspidelaps*
* *Boulengerina*
* *Bungarus*
* *Calliophis*
* *Dendroaspis*
* *Elapsoidea*
* *Hemachatus*
* *Hemibungarus*
* *Homoroselaps*
* *Maticora*
* *Micruroides*
* *Micrurus*
* *Naja*
* *Ophiophagus*
* *Paranaja*
* *Pseudohaje*
* *Walterinnesia*

Hydrophiinae тарабы:

* *Acalyptophis*
* *Acanthophis*
* *Aipysurus*
* *Aspidomorphus*
* *Astrotia*
* *Austrelaps*
* *Cacophis*
* *Demansia*
* *Denisonia*
* *Drysadalia*
* *Echiopsis*
* *Elapognathus*
* *Emydocephalus*
* *Enhydrina*
* *Ephalophis*
* *Furina*
* *Hemiaspis*
* *Hoplocephalus*
* *Hydrelaps*
* *Hydrophis*
* *Kerilia*
* *Kolphophis*
* *Lapemis*
* *Laticauda*
* *Loveridgelaps*
* *Micropechis*
* *Notechis*
* *Ogmodon*
* Тайпандар (*Oxyuranus*)
* *Parahydrophis*
* *Parapistocalamus*
* *Pelamis*
* *Praescutata*
* *Pseudechis*
* *Pseudonaja*
* *Rhinoplocephalus*
* *Salomonelaps*
* *Salomonelaps*
* *Simoselaps*
* *Suta*
* *Toxicocalamus*
* *Tropidechis*
* *Vermicella*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Search results | The Reptile Database
2. ↑  Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии
3. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Көген** – Балқаш көлінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі оқшауланған тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы Ақтоғай кентінен солтүстік-батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Бақанас және Аягөз өзендерінің аралығында. Абсолюттік биіктігі 507 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км-ге, енді жері 7 км-ге созылып жатыр.

Жер бедері, геологиясы
----------------------

Беткейі көлбеу келген. Жер қыртысы герцин қатпарлығының андезит, дацитриолиттерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, баялыш, терек өседі. Баурайы мал қыстағы ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Көбең, ала кебең.** Тілімізде *«таң атар-атпас, алагеуім»* және *«ымырт жабыла, қараңғы түсе»* сияқты екі
мағынада қолданылады. *«Ала көбеңнен оянып, дереу қағаз-қарындаштарына жармасты»* (Б. Тоғысбаев, Алдыңғы.). «Кешкі ала көбең уақыт еді» (А. Лекеров, Тұз
гүлі).
«Ала көбең» тіркесі —«алагеуім» сөзімен синонимдес.
Соңғы сездің (алагеуім) төркіні жөнінде бұрын бір автор жазған болатын-ды. Сондықтан біз оған тоқталмаймыз.

Қазіргі тілімізде «ала» сөзі жеке түрып та жиі қолданылса, ал «көбеңде» ондай қасиет жоқ. Алайда, кейбір түркі тілдерінде, дәлірек көрсетсек, хакас тілінде
«кебең» жеке қолданылып та, өзіне меншікті мағынасын сақтайды көбең — қара көк (Хак.-рус. сл. 1953).
Кейде бұл тілде — сағым, бұлдыр мағынасына да ие.
Ойлап қараған адамға, түн мен таң немесе күңбату мен ымырт аралығындағы кез осы түстес (қара көк) болатынын байқау қиын емес. Осы түстін алдына «ала» қосылып, белгілі бір мезгілді көрсететін болып қалыптасқан сияқты. «Ала» жәрдемімен жасалған тілімізде бұл
сияқты түр, түсті білдіретін тіркестер аз емес (ала көлеңке, ала шабыр, ала шұбар т. б.).
Біздіңше, «геуім», «көбең» сөздерінің алғашқы түбірі бәрімізге аян — «көк» сөзі болуы ықтимал. Мұны біз
түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктеріне сүйене айтып
отырмыз. Тілімізде «к», «у», «п» т. б. дыбыстар бірінің
орнын бірі алмастырып отыратын жағдай жоқ емес
(елік — елу, жау — жап, егек — егеу және көптеген мысалдар табуға болады).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Ксернофиттер** (гр. *ξερός* - құрғақ, *φυτόν* - өсімдік) – құрғақ жерлерде өсетін, құрғақшылыққа және жоғары температураға көп уақытқа шыдайтын өсімдіктер.

Олар ауа және топырақ ылғалдығы төмен жерлерде өсед і: дала, шөл, шөлейт, құмды зоналар.

Ксерофиттердің құрылымдық және физиологиялық ерекшеліктері уақытша не тұрақты құрғақшылықа шыдауға мақсатталған. Кейбір ксерофиттер ,мысалы, экстрималды уақыт аралықтарын тұқым немесе спора ретінде өткізеді; оған Калифорния эшшольциясын жатқызуға болады.

Ксерофиттер **суккулент** және **склерофит** болып екіге бөлінеді.

**Суккуленттер** - су жинақтайтын паренихимасы жақсы дамыған шырынды өсімдіктер. Олар Орталық Азия және Оңтүстік африка территорияларында кездеседі.

Суккуленттердің жапырақтары , олардың редукциясы кезінде, сабағы қалың кутикулаға, балауызды қабатқа иде болады. Өсчімдіктің іш жағында орналасқан леп тесіктер ылғалдық сақтайды. Олар күндіз жабық болғандықтан өсімдікегі транспирация мөлшерін азайтады. Суккуленттерге кактум, алоэ, агава, аспарагус секілді өсімдіктер жатады.

**Склерофиттер** - кішкентай, кей кезде түтікше ретінде кездесетін, жапырақтары бар құрғақ өсімдіктер. Склеренхиманың жақсы дамуымен байланысты склерофиттер 25% ылғалдыққа дейін жоғалта алады. Судың жетіспеушілігінде транспирация мөлшерін күрт төмендетеді. 

Аталмыш өсімдіктердің топтарынан басқа, көптеген өтпелі топтарды бөледі.

Дереккөз
--------

* **Үлкен совет энциклопедиясы**
**Крылов атындағы көше** Көшеге орыс халқының мысалшысы, драматург, журналист - Иван Андреевич Крыловтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 18.04.1956) берілген. Крылов Иван Андреевич (1769-1844) Мәскеу қаласында дүниеге келген. Ол - «Почта духов» сатиралық журналын шығарған, трагедия
және комедия, опералық либреттолар жазған, мысалдар жинағының авторы. Көше Алмалы ауданында орналасқан. Райымбек даңғылынан басталып, Рысқұлов даңғылына дейін созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 1290 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
```
Аспектология (грек.aspectus сыртқы пішін және logos сөз, ілім) - тілде белгілі көрініс тапқан вид (аспект, түр) категориясын және оған қатысты бүкіл аспектуалдықты зерттейтін грамматиканың саласы. Аспектология бұдан басқа етістіктің аспектуалды топтарын (динамикалық, статикалық,шекті/шексіз етістіктерді), қимыл-әрекет тәсілдерін, етістік емес лексикамен және синтаксистік жолмен берілетін контекстің релеванттық компоненттерін зерттейді.
```

Етістіктің аспектуалды топтарына антикалық дәуірден (Аристотель, Аполлоний Дискол, Варрон) бастап көңіл аударылған. Бірақ кейінгі грамматиктер ондай етістік формаларды шақ категориясының жеке топтары ретінде қарастырды. Етістікті осылай түсіндірудің Батыс Еуропалық дәстүрі көпке созылды, орыс тілінің грамматика ғылымына да әсер етті (М.В. Ломоносов орыс етістігінің 10 шағын көрсеткен). Вид термині грек және латын, орта ғасырдағы орыс грамматикаларында кездеседі. 19 ғасырда қазіргі орыс тілі материалы негізінде вид туралы ілім жасала бастаған (И.С.Фатер, А.В. Болдырев, Н.И.Греч, К.С.Аскаков)
20 ғ. 1-жартысында орыс етістігінің вид категориясын зерттеуде А.Мазон, С.О.Карцевский, А.А. Шахматов, А.М.Пешковский, В.В. Виноградов зор үлес қосты. Аспектологиялық зерттеулерге үндіеуропалық емес: афразия, фин-угор, моңғол, тұңғыс-манжур, кавказ, баск, корей, қытай, түркі (Д.М.Насилов, А.А.Юлдашев. Л.Юхансон) тілдері кеңінен қатыстырылуда. Салғастырмалы типология бойынша, атап айтқанда, туыстық тегі, географиялық аймақтары әр түрлі тілдерді бірыңғай бағдарламамен зерттеу жұмысы дамып келеді.
**Ятрофа** (лат. *Jatropha*) – 150 жуық түрі бар, сүттіген тұқымдасына жатады. Америка мен Африканың тропикалық және субтропикалық аймақтарында таралған. Ағаш, бұта және көпжылдық шөптесін түрінде болады. Бәрінің құрамындағы сүтті шырыны улы болып келеді.

Шыққан жері - Орталық Америка. Суккулентке жатады. Бұл гүлдің пішіні бөтелке тәрізді, діңінің төменгі жағы жуан, биіктеген сайын жіңішкере түседі. Негізінен бұл өсімдік тастақ шөлдерде өсетіндіктен, бойына суды жинау үшін пішіні осылай қалыптасқан. Биіктігі 50-70 см. аралығында. Жылда маусым-шілде айларында гүлдейді. Кейде жапырақтарынан бұрын гүл сабағы пайда болады.

Жарығы:
-------

жарық сүйгіш. Тіке түскен күн сәулесіне төзімді.

Жылуы:
------

жазда +20 +250С, қыста +10 +150С температурада өсіреді.

Суғарылуы:
----------

жазда топырағының беткі қабатын құрғатып барып суғарады. Қыста жапырақтары түсіп, жаңа өркен шығарғанға дейін суғармайды.

Ылғалдылығы:
------------

құрғақ ауаға төзімді. Су бүркуді қажет етпейді, дегенмен де жапырақтарын тазарту мақсатында су бүркіп жуып немесе дымқыл матамен шаңын сүртуге болады. Ескертетін жай, су бүркігенде діңіне су тигізбеу керек. Ол үшін қағазбен діңін орап қойған дұрыс.

Қоректендірілуі:
----------------

көктем, жаз мезгілдерінде ятрофаны кірпігүлдерге арналған тыңайтқышпен қоректендіру керек.

Аурулары:
---------

ауруға сирек шалдығады. Кене және трипс зиянкестері ауру түсіреді. Мөлшерден артық суғаруға болмайды. Өз бойында ылғалды ұстап тұру мүмкіндігі бар өсімдік болғандықтан, артық құйылған судан тамыры мен діңі тез шіріп кетеді.

Көбейтілуі:
-----------

қалемшелеп көбейтеді. Тұқым арқылы көбейтуге болады. Бірақ бұл әдіс қиындау.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Пайдаланылған әдебиеттер
------------------------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
**Қосбасар Болатбекұлы Нұрбеков** 1956 жылы 1 қаңтарда Алматы облысы Қаскелең ауданының Шамалған станциясында туған. Қазақ. Алматы энергетика институтын (1978) инженер-электрик мамандығы бойынша; КСРО МҚК Жоғары курстарын (Минск қаласы, 1982) бітірген. 1978 жылдан - С.М. Киров атындағы Апматы зауытының электригі. 1982 жылдан - Алматы қаласы және Алматы облысы бойынша ҚР ҰҚКБ жедел өкілі, аға жедел өкілі, бөлімше бастығы, қарсы барлау қызметі бастығының орынбасары. 1995 жылдан - Апматы қаласы және Апматы облысы бойынша ҚР ҰҚКБ бастығының орынбасары. 1996 жылдан - ҚР ҰҚК Кадрлар бас басқармасы бастығының орынбасары, бастығы. 1997 жылдан - Алматы қаласы және
Алматы облысы бойынша ҚР ҰҚКД бастығы. 1999 жылдан ҚР ҰҚК төрағасының бірінші орынбасары. 2001 жылдың мамыр айынан - ҚР ҰҚК төрағасының орынбасары. 2001 жылдың қараша айынан - Апматы қаласы және Апматы облысы бойынша ҚР ҰҚКД бастығы. 2002 жылдан - Алматы қаласы бойынша ҚР ҰҚКД бастығы. 2006 жылдан - Жамбыл облысы бойынша ҚР ҰҚКД бастығы.
II дәрежелі «Даңқ» орденімен, 6 медальмен марапатталған. ҚР ҰҚК Құрметті қызметкері. Генерал-майор. Үйленген. 2 ұлы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Қайбұлад Ерниязов** - 1938 жылы 21 мамырда Қарақалпақстанның Тахтакөпір ауданында туған.

Ташкент Мемлекеттік университетінің журналистика факультетін 1961 жылы тамамдағаннан кейін «Еркін Қарақалпақстан» (бұрынғы «Совет Қарақалпақстаны») газеті редакциясында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі (1964—1978), «Агитатор блокноты» журналында жауапты хатшы (1978 — 1979), «Қарақалпақстан» баспасында (1979—1984) Бас редактор, Қарақалпақстан Республикасы Баспасөз бойынша мемлекеттік комитеті төрағасының орынбасары (1984-1986), Тасс-ӨзТАГ-тың Қарақалпақстан республикалық бөлімінің (1986—1987) бастығы әрі Бас редакторы, «Еркін Қарақалпақстан» республикалық газеті Бас редакторының орынбасары (1987 — 2003) қызметтерін атқарған.

Шығармашылығы
-------------

Алғашқы кітаптары «Тағдырым менің — Арал!» (1980), «Ленинменің жүрегімде » (1981) Қарақалпақстан баспасынан жарық көрген. «Өнерге арналған өмір» (1982), «Намысы биік тұлға» деректі повестер мен «Барақ батыр — 250 жыл», «Айбат берген, қайрат берген — Алатау!», «Адамның күші, адамның үқыбы» атты публицистикалық әрі жолжазба очерктері басылып шыққан. М.Шагинянның «Бірінші Бүкіл ресейлік» романын қарақалпақ тілше аударып, 1983 жылы Нөкістегі баспадан шығарған. «Есімің елдің есінде» деректі повесі 2002 жылы Астанада Л. Н. Гумилев атындағы ЕҮУ баспасынан жарық көрген.

  

1969—1989 жылдары Қарақалпақстан Журналистер одағы төрағасының орынбасары. Қарақалпақстанға еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1980), Өзбекстан және Қарақалпақстан Республикалары Жоғарғы Кеңестерінің төрт рет Құрмет грамоталарымен марапатталған.

2003 жылы Қазақстанға көшіп келген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Крушельницкий Марьян Михайлович** (18. 4. 1987, қазіргі Тернополь обл. - 5. 4. 1963, Киев) - украин совет актері, режиссер, театр қайраткері, профессор (1947). КСРО халық артисі (1947).1943 жылдан КОКП мүшесі. Шаруа семьясында туды. Сахналық қызметін 1915ж. бастады. 1924 ж. Прага ун-тінің филос. ф-тін бітірді 1924-52 ж. Киевтің "Березиль" театрының (қазіргі Харьковтың Т. Г. Шевченко атынд. драма театры) актері болып, көркемдік жағын басқарды. Рольдері: Иван (Кропивницкийдің "Жүрекке ерік берсең - еріксіздікке тап боларсың" пьесасында), Швандя (Треневтің "Любовь Яроваясында"), Гаврила ( Корнейчуктың "Богдан Хмельницкийінде"). Ол - украин сахнасында В. И. Лениннің сахналық тұлғасын (Корнейчуктың "Шындығында") тұнғыш жасаған актерлердің бірі. 1952 жылдан өмірінің соңына дейін Украинаның И. Франко атынд. театрында (1956 жылдан бас режиссері болды) қызмет етті. Театрда спектакльдер қоюмен бірге Киевтің театр өнері ин-тында пед. қызметпен шұғылданды. Киноға 1926 жылдан түскен. 3-4 сайланған УССР Жоғ. Советінің депутаты. КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты ( 1947,1948). 2 рет Ленин орденімен және Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
**Жаубасар Қалиев** (1948 жылы туған), суретші-мүсінші. Алматы қаласындағы Н.В. Гоголь атындағы өнер
училищесін (1970), Санкт-Петербургтегі И. Е. Репин атындағы өнер академиясын бітірген. Қазақстан
Суретшілер одағының мүшесі. Облыстық, республикалық, халыкаралық көрмелердің бірнеше
дүркін жүлдегері. Қаз дауысты Қазыбектің
Егіндібұлақ ауылындағы мүсіні, Құрманғазының
«Сарыарқа» әуежайындағы, Мәдидің Қарқаралыдағы мүсіндері, т. б. көптеген ескерткіштер
суретші-мүсінші Жаубасар Қалиевтің қолынан шыққан туындылар.

Жаубасар Қалиев туралы фильм
----------------------------

1981 — «Кісен ашқан» М.Горьки атындағы ғалымдар үйінің Альфа студиясы, скульптор Жаубасар Қалиев (Қарағанды) 

```
Жанр: «Деректі фильм» режиссері: Қ.Умаров
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Торбернит** (швед химигі Торберн Бергманның құрметіне аталған), мыс-уранды слюда – фосфаттар класының минералы. Хим. формуласы: [[Cu[UO2]2[PO4]28–12H2O]], құрамы: CuO – 7,73%, UO3 – 57,50%, P2O5 – 14,50%, H2O – 20,30%. Тетрагондық сингонияда кристалданады. Кристалдық құрылымы қабатталған типті; уранил-анионды [] қабаттар үш өлшемді қаңқаға қабат аралық катион (Cu2+) және су молекулаларының көмегімен байланысқан. Жеке кристалдары жапырақ, бипирамида тәрізденіп, қабыршақ, ұнтақ, пластинка сияқты агрегаттар құрайды. Түсі көкшіл жасыл, изумруд немесе көк алма тәріздес; әйнекше жарқырайды. Жіктілігі жетілген, қатт. 2 – 2,5, тығызд. 3,260 – 3,600 г/см3, радиоактивтілігі өте жоғары. Сұйытылған минералды қышқылдарда жақсы ериді. Уран минералдарының үгілуі кезінде түзіледі. Т-тен уран алынады. Қазақстандағы, Франциядағы, Англиядағы, т.б. уран кен орындарында кездеседі.

Пайдаланылған әдебиет
---------------------

Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы", 8 том  

1. ↑   Webmineral
2. ↑   Mindat
**«Жауын, бу және жылдамдық»** — ағылшын кескіндемешісі Уильям Тёрнердің суреті.

Өнеркәсіп төңкерісінің аяқталуынан бірнеше жыл ғана өткенде салынған бұл сурет Темза үстінен көпірмен өтіп жатқан пойызды бейнелейді.

Жаздың жауынды күнінде айнала буалдыр тартты, жылдам келе жатқан пойыздың тек алды ғана анық көрінеді, мұржадан шыққан бу лезде жаңбыр тамшыларымен араласады. Өзенде қайықпен серуендеген адамдар көрінеді.

Жалпы көзқарас бойынша, суретте 1839 жылы салынып біткен Мейденхэд көпірі көрсетілген, көрініс шығысқа Лондон жаққа бағытталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ұлттық галереядағы сипаттамасы  (ағыл.)