recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Қызылтас таулары** – Сарыарқадағы аласа таулар мен биік шоқылар шоғыры.

Географиялық орны мен сипаты
----------------------------

Қарағанды облысындағы Ақтоғай ауданының солтүстік-батысында, Қарқаралы тауларының оңтүстік-батысында 60 - 65 км жерде. Аумағы 4 мың км2. Солтүстігінде Керегетас (1183 м), Сораң (1208 м), Қиматас (1247 м), шығысында Берікқара (1099 м), Сарыжол (1153 м), Жантау (1217 м), Қызыладыр (1114 м), оңтүстігінде — Көрпетай (1226 м), Нұртай (1172 м), Жыланды (1195 м), орталығында — Ақшоқы (1153 м), Отар (1159 м), Қушоқы (1283 м), Ақкемер (1132 м) және осы таулардың жалпы атауымен аталған Қызылтас (1195 м), т.б. таулар мен шоқылар орналасқан. Оларды тауаралық аңғарлар мен өзен аңғарлары жеке-жеке тауларға бөліп тұрады. Беткейлері шатқал, сай, жыралармен тілімделген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Карбон кезеңінің гранит, гранодиорит интрузиялары аралас пермь, карбон, силур, девон свиталарынан түзілген.

Су торабы
---------

Қызылтас бұлақтарға бай. Олардан Нұра, Шерубайнұра, Жарлы, Тоқырау, Жәмші өзендерінің жоғарғы салалары бастау алады.

Өсімдігі
--------

Беткейлерінде және тауаралық аңғарларда аласатаулық ашық қоңыр топырақ таралған. Оларда қайың, көктерек, тал шоқтары, әр түрлі астық тұқымдас шалғындар, сондай-ақ, бетегелі және жусанды-бетегелі қуаң далалық өсімдіктер өседі. Таулар төңірегі маусымдық жайылым және оның шалғынды тұстары шабындық ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
2. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қызылтас деген бетті қараңыз.*

**Қызылтас** – Қалба жотасының шығыс бөлігіндегі аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Төменгі Тайынты ауылының оңтүстік-шығысында 32 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1108 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 2,5 км. Беткейі тіктеу, жартасты келген. Солтүстік-шығысында Ляпунов шоқысы, оңтүстігінде Холодная Сопка (Суықшоқы), оңтүстік-шығысында Серебряная (Күмісті), оңтүстік-батысында Қараала таулары орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Ортаңғы және жоғарғы девон дәуірінің тау жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Таудың қоңыр топырақ жамылғысында боз, қызғылт селеу, итмұрын, тобылғы, ешкісабақ, қараған, өзен арналарында қарағай, қайың, т.б. өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Ұлыбританияны көркемдеп, **Альбион** деп атайды. Бұл елдің көне тұрғындары кельттердің тілінде "альбион"-"биік, таулы арал" дегенді білдіреді екен. Бұған қоса, бұл атау аралдың борлы қайраңдарына қатысты, латын тіліндегі "альбус"-"ақ" деген сөзінен де шығуы мүмкін. Үнемі тұман басып тұратындықтан, бұл ел Тұманды Альбион деп те аталады. Британдық кереметтердің ең ежелгісі - елдің оңтүстігіндегі, ашық аспан асытында алып шоғыр болып қаланған алып тастардан тұратын Стоунхендж болып саналады. Мүмкін бұл обсерватория болар, тіпті, құдайларды еске алатын қасиетті орын болуы да ғажап емес.

Лондон
------

Ұлыбританияның астанасы Лондон қаласы-әлемнің ең көне қалаларының бірі. Мұнда Темза өзенінің жағалауында бір кездері Тауэр сарай-қамалы тұрғызылған. Алғашында Тауэр корольдік резиденция қызметін атқарса, кейіннен түрмеге айналған. Лондонның тарихи орталығы Сити- қазір іскерлік кварталы. Ситидің батыс жағында [[]Вестминстер абаттығы], ал оның жанында Вестминстер сарайы орналасқан. 1065 ж. Негізі қалаңған Аббатықта ағылшын монархтары ұлықталып, таққа отырғызылып, атақты адамдар жерленеді. Ал, Вестминстер сарайында (1840-1868 ж.ж. аралығында сәулетшілер Ч. Бэрри мен Э.Бэрри салған) қазіргі ағылышын парламенті отыр. Лондонның ең үлкен шіркеуі- Қасиетті Павелдің Соборы (1710 жылы сәлетші К.Рен салған). Соборда "сыбыр галериясы" бар. Оның қабырғасына тақалып тұрып сыбырлап бір сөз айтсаң, оны 32 м. жердегі қарсықабырғаның жанында тұрған адам естиді

Дереккөздер
-----------

2012 "Мәскеу Росмэн" "Әлем ғажайыптары" ISBN 978-5-353-06044-4 УДК 087,5 ББК 92
**Іскерлік журналистика** (ағылш. *Business journalism*),(журн.тип.) – қаржыға, бизнеске, іскерлікке, биржаға, халықаралық бағамдарға, танымал банктердің жағдайын қадағалауға, жалпы саудаға, ақшаға қатысты кез келген мәселелер төңірегінде мәліметтер жинақтап, халыққа ұсынатын журналистикадағы кәсіби сала. .

Іскерлік журналистика өкілдері ұсынған мәліметтер мен ақпараттар билік басындағыларға және бизнес өкілдеріне жоспар құруға, жалпы аймақтық немесе халықаралық жағдайларды бағамдауға мүмкіндік береді. Іскерлік журналистика өз кезегінде журналистиканың екінші бір бағыты сары басылымдарға қарсы шығады. Іскерлік журналистиканың өкілдері бизнестегі жаңа өзгерістермен халықты таныстыра отырып, осы тақырып аясында болып жатқан түрлі оқиғалар мен жағдайларға баға беруге тырысады. Іскерлік журналистика бизнестің дамуына үлкен септігін тигізетін журналистиканың бірден-бір саласы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Ірі юринея** (**Ірі кекіребас**) Шу, Іле тауларында және Іле Алатауының шығыс бөлігінде кездеседі. Қорымдарда, жартас айрықтарында және аласа таулардың сазды жерлерінде өседі. Сабақтары мықты. Биіктігі 40 см-ге дейін, қабырғалы. Бір-біріне қабаттаса орналасқан көптеген жапырақтары ашық жасыл түсті.
Сабақ түбіндегі жапырақтар созыңқы, қысқа сағақты. Ірі, 4 см-ге дейін биік және диаметрі 3 см. Жапырақшалар орамдары сарғыш жасыл, бас жағы үшкір мықты. Гүлдеу мерзімінде ( маусым-шілде ) юринея өте тиімді көрінеді. Әсіресе аққорымда. Жемістері барынша ірі ( 0,8 см ), таспа тәрізді. Тұқымшалар аппақ қауырсынды, көпжолақты айдармен. Сирек зерттелген түр. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
Жоңғар ергежейлі атжалманы
**Аламантәрізділер**  (Cricetidae) – кеміргіштер отрядының бір тұқымдасы. 

  

Барлық құрлықта тараған, тек Австралия мен Азия және Африканың тропиктік аймақтарында кездеспейді. 80-ге жуық туысы, 400-дей түрі белгілі. А. қазба қалдықтары Еуразияда олигоцен дәуірінен сақталған. Қазақстанда А. атжалмандар, құмтышқандар және тоқалтістер деп аталатын 3 топқа жататын 31 түрі кездеседі. Олар еліміздің барлық аудандарына дерлік, далалы орманнан шөл-шөлейтті жерлердің таулы алқаптарына дейін тараған. А-дің пішіні дембелше келген, ұршық тәрізді және мойын бөлімі жақсы жетілген. Артқы аяқтары алдыңғыларына қарағанда ұзындау, бес башпайлы. А-дің көбі құлақ қалқандары, күрек тістері ақсиған (соқыртышқан), құйрықтары мен аяқтары қысқа, жер қазуға ыңғайлы болып келеді. Су қоймаларына жақын және батпақты жерлерде мекендейтіндерінің артқы аяқтарының башпайларының арасында жүзу жарғақтары болады. Көпшілік түрі қысқы азық жинайды. А. өте өсімтал, жылдың жылы маусымдарында тез көбейеді. Олар а. ш. мен орман ш-тарының зиянкестері әр түрлі індеттер таратады. Кейбір түрлері лаб-лық жануарлар болып саналады.

Дереккөздер
-----------
**Түктібай әулие** — Түктібай бұдан 300 жылдай бұрын Сыр өзені бойында дүниеге келген. Туған кезде үсті-басы
түгел түк болған екен. Сексеннен асқан емші атасы
немересінің бұлай болғанына қуанып: «Бұл бала нышанмен туды. Аты Түктібай болады. Әлі ел-жұртының
атын шығаратын қасиет қонады бұл қарағыма» деп бір
жасқа дейін жан баласына көрсетпей ұстайды. Сүндетке отырар жылы денесін түгел жапқан түктері өз-өзінен сыпырылып түсіп, омыртқасын бойлай ат жалындай түктері ғана қалады.

Аңыз
----

Бала он үшке келгенде ұрғашы тораңғыдан өзі шауып қобыз жасап алыпты. Бұл қобызының үні шықпай,
қара терге түсіп қайта қобыз шабады. Бірде күн батып
бара жатқанда далада ұйықтап кетіпті. Дәл өңіндегідей түс көріпті. Түсінде ақ сақалы желбіреп, беліне
түскен қария: «Балам, анау Әулиешоқы деген құмның
шетінде үй орнындай ғана тақыр жер бар. Соны қазсаң,
өмір бойғы керегіңді аларсың. Ал, батамды бердім. Қобызды да қасиет қонған киелі жан ұстайды, қолыңды
жай!» деп батасын беріпті. Бала әкесіне айтып, екеулеп
Әулиешоқы құмын шарлап, ат аунайтындай ғана тақыр
жерді табады. Сол жерді қазып жіберсе, түйе терісіне
оралған қобыз бен төс, балға шығады. Түктібай қобызды ала салып, айдалада ойнап кеп жөнелгенде уілдеп,
құм суырған жел де тынады, алакөбіктеніп долдана
аққан өзен де сабыр табады. Қара қобыздың үні қалың
құм ішінде шалқып, дала балқып кетеді. Бала тоқтамай
жеті күй тартыпты. Өзен жағасындағы қалың аң-құс
селт етіп бастарын көтеріп аңыраған күйді тапжылмай
тыңдасыпты.
Бой-бой терлеп жеті күйді бітіріп тоқтағанда әкесі
шырт ұйқыдан оянғандай болып:
– Балам, аянмен келген бұл қара қобызды қасиеттеп ұста, ұрпақтан-ұрпаққа бойтұмардай аманатта! Ал мына төсті де ала жүрейік. Бізден тараған
үрім-бұтақтардан ұста, шеберлер көп шығады екен, –
депті. Содан бастап Түктібай бақсы атаныпты.

Кесене
------

Кесене Жамбыл ауданы, Қызыләскер ауылында
орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.
Түлембай Дүйсебаев - Жетісу уәләяты - Алаш кеңесінің мүшесі, Жетісу облыстық қазақ сиезіне қатысушы. Үлкен Алматы болысында туған. Руы - Дулат Қасқарау жаныс, оның ішінде Жолсейіт тармағынан. Түлембайдың әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы Алматы өңіріне танымал би және дінбасы болған. Дүйсебай қажының Верныйда арабша жазумен басылған "Қажылық сапар" атты қисса дастаны қалған. Мұнда ол ата тегін, Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп губернатор канцеляриясында аудармашылық қызметте істеген. Жетісудағы Алаштың арыстары Ғали Ордабаев, Ыбырайым Жайнақовтардың жақын жолдасы. Жетісудағы алашордашы дәрігер Нүсіпбек Жақыпбаевтың немере ағасы. Түлембай Дүйсебаевтың бірінші жары Шамалған болысының болысы Мәңке Исмаиловтың қызы. 
Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Архивында мен Алматы облысының Мемлекеттік Архивындағы қорларда Түлембай Дүйсебаев туралы көптеген деректер кездеседі.
**Бөрқұлақов Талант Әмитжанұлы** (5.5.1947, Қазалы ауданы – 7.4.1989) – әскери қызметкер, 1-рангалы капитан. Әкесі Әмитжан Сыр өңіріне белгілі жыршы, термеші болған адам 

адмирал Нахимов атындағы Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) әскери-теңіз училищесін, әскери-теңіз академиясын бітірген Ресейдің солтүстік флотындағы атом сүңгуір кемелер құрамасында саяси істер басқармасының бастығы қызметін атқарған. Әскери тапсырманы орындау кезінде Норвегия жағалауындағы Медвежий аралында қаза тапты. Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған. Әйтеке би кентінде Бөрқұлақов атына көше беріл генерал Қазалы қаласындағы Ғ.Мұратбаев атындағы мемориалдық мұражайда оған арнап бұрыш ашылған.
БӨРІБАЙ БАТЫР (шамамен 1694 – 1756/60) – қолбасы. 1723 – 40 жылы жоңғарларға қарсы соғыстарда матай руы қолын басқарған. Жалайыр, найман, қоңырат жасақтарының басын біріктіріп, Сарысу өзені бойына қоныстандырған. Жоңғар шапқыншылығының ең ауыр кезеңінде өз қарамағындағы рулардың жаудан қорғану ісін ұйымдастырды. Сарысу өзені бойындағы шайқаста қаза тапқан. Қожа Ахмет Иасауи кешенінде жерленген Бөрібай батырдың ерлігі жайлы кезінде Сегіз сері, Дәстем сал, Жанкісі жыраулар дастандар шығарған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Кантабрлар соғысы кезіндегі кантабрлардың орналасқан жерлері
**Кантабрлар** (лат. *Cantabri*) — 11 тайпадан тұратын тайпалар одағы. Олар Испанияның солтүстік жағалауын, қазіргі Кантабрия провинциясын мекендеген.

Страбонның айтуынша кантабрлар бұрын лузитандар деп аталған, яғни үнді-еуропалық халық болған, бірақ Юлий Цезарь оларды жергілкті халықтар деп есептеген.

Кантабрлар еркін, бағынбайтын тау адамдары болып танылған. Олар ұзақ уақыт бойы римдіктер шабуылына тойтарыс берген. Рим республикасының кантабрларға алғашқы шабуылы б.з.д. 150 жылы болып өткен. Өзінің «Галл соғысы туралы жазбаларында» (iii.26) Цезарь , Красстың қалай «туыстас» кантабрлар мен аквитандардың біріккен күшін талқандағанын айта келіп, кантабрлардың кельтиберлерге жататынына күмән келтіпген. «Кантабры» — лигурларша «тау адамдары» деген мағынаны білдіреді. Кантабр тайпаларының атаулары мен салт-дәстүрлері көрші кельтибер тайпаларынан ерекшеленген.

Кантабрларды тек Агриппа мен Октавиан Август қана өздері кампанияға қатыса отырып жеңген. Бұл тарихта Кантабрлар соғысы (б.з.д 29-19 жылдар)деген атаумен еніп, одан кейін кантабрлар мен оларға одақтас астурлар толықтай талқанданған. Тиберий получил первый военный опыт в войне против кантабров в 25 г. до н. э. в должности солдатского трибуна.

Бұдан кейін кантабрлар жері Тарракондық Испания провинйиясының құрамына енген. Кантабрлар және олардың батыс көршілері астурлар римдіктердің көмекші әскерлері (*auxilia*) құрамына жалданған.

Кантабрларда романизация қатты жүрмеді, бұл құбылыс тек арабтардың шапқыншылығы кезінде ғана толық аяқталды.

Дереккөздер
-----------



1. ↑  Kruta 2000 перечисляет следующие (в латинской транслитерации): Avarigines, Blendii (или Plentusii), Camarici, Concani, Coniaci, Moroecani, Noegi, Orgenomesci, Salaeni, Vadinienses и Velliques.
2. ↑  Strabo, Geography, Book III, Chapter 4
3. ↑   Светоний, *Август*, 21
4. ↑  Светоний, *Тиберий*, 9
Parker Sonnet құс жүнді қаламы
**Құс жүнді қалам** — қағазда қара сиямен  жазуға арналған жазу керек-жарағы. Заманауи құс жүнді қалам, қара сиямен толдыруға арнлаған механизммен, қара сияның сиымдылығымен және металдан жасалған қауырсындан жасалады. Кәзіргі уақытта құс жүнді қалам Батыс Еуропада оқу барысында қолданылады. Күнделікті тұрмыста қолданулыда, құс жүнді қаламдан басқа қалам түрлері озып тұр. Олар жазуға жеңілдіктері көп болған соң озады.

Тарихы
------

Ең бірінші құс жүнді қалам б.з.д. 600 жыл бұрын Испанияда пайда болған. Ал темірден жасалған құс жүнді қалам 1803 жылы пайда болды. Болаттан жасалған құс жүнді қалам 1830-ыншы жылдарда пайда болды, алайда 1850-інші жылдарда құс жүнді қаламды сұранысы азайды.

Сілтеме
-------

* Информационный проект ElitePen.ru Все о мире ручек  (рус.)
* (ағылш.)
* Club des collectionneurs de Plumes et Objets d’Ecriture (CCOE) (фр.)
* Les plumes pour l'écriture de Jean-Claude Raymond  (фр.)
Канопус
**Канопус** — Көрнеулік жұлдыздық шамасы 0,75-ке тең аспан әлеміндегі екінші жарық жұлдыз. Мүлделік жарқырауы (Мүлделік жұлдыз шамасы -5,33) күн жарқырауынан 14000 есе артық, өте жарық болғанымен, жер шарынан қашықтығы 310 жарық жылы болғандықтан, ол Сүмбілеге (жерден қашықтығы 8.6 жарық жылы қашықтықта) қарағанда жер бетіндегі екінші жарық жұлдыз болып көрінеді. Канопус Ғ түріндегі аса жойқын алып жұлдыз есептеледі. Ол көбінесе оңтүстік жарты шардан толық көрінеді.[1]

"Canopus" сөзінің келу қайнары туралы Richard Hinckley Allen өзінің «Жұлдыз аттары: олардың мағынасы мен мәні»《Star Names: Their Lore and Meaning》кітабында екі дерек айтады. Бірі, Троя соғысы ертегісімен байланыстырады. Екіншісі Египеттің Kahi Nub тілінде бұл сөз "Алтын шар" дегенді білдіреді делінген. Ніл өзенінің сағасында күйреген Египет порт қаласы Канопус (Canopus) деп аталған. Ол Ніл өзені соғысы болған жер есептеледі.

Қазақстан жерінде бұл жұлдыз негізінен көрінбейді.

Дереккөздер:
------------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
**Құсбек Тәукеұлы** (1802- ө. ж. б.) - мемлекеттік қайраткер, Қарқаралы сыртқы округінің аға сұлтаны, Қара-Әйтімбет болысының билеушісі.

Өмірбаяны
---------

1854 ж. дейін болыс, одан кейін қатарынан 2 рет (1849-53) Қарқаралы дуанына аға сұлтан болып сайланған. Санкт-Петербургте патша сарайында да болған. Талды, Жарма өзенінің бойын жайлап, Қараша тауы аймағында қыстаған. Қарқаралы дуанының аға сұлтаны болып тұрғанда Құрманғазы тобықты болысы Құнанбаймен талай рет кездесіп, әр түрлі істерді бірге шешіп отырған. 1845 ж. 12-қаңтарда Құнанбай өз аулыңда мұсылманша, орысша мектеп ашпақ болып, соған 2 тілді бірдей білетін мүғалім тауып беруін өтініп келген кезде, Құрманғазы шекара бастығына өзі қол қойып, хат жазған. Әйтседе, екеуінің келіспей қалған тұстары аз болмаған. Абай өзі болыс болып тұрған көздеріңце осы Құсбектің ел басқару ісіңдегі тиімді, пайдалы тәжірибелерін кеңінен пайдаланып отырған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Хұсаиния медресесі** — жоғары дәрежелі оқу орны. 

  

Ресми түрде 1891 жылы Орынбор қаласында ағайынды Ахмед (1837 — 1906), Ғани (1839 — 1902) және Махмуд (1839 — 1910) Құсайыновтардың қаржысына ашылған. «Хұсаиния» медресесінің 10 жылға есептелген бастапқы оқу бағдарламасында дүнияуи пәндер басым болды. Кейін діни пәндер күшейтіліп, оқу бағдарламасы 14 жылға созылды. Алғашқы 3 сыныбы — бастауыш (ибтидаи), одан кейінгі 4 сынып — орта (рушди), кейінгі 4 сынып — жоғары дәрежелі білім алуға әзірлейтін (иғдадия) және соңғы 3 жыл — жоғары (ғалия) бөлімі болды. «Хұсаиния» медресесінде әр жылдары Р.Фахретдин, М.Бигей, З.Қадыри, Ф.Кәрими, Ж.Уәлиди, Қ.Сағди секілді түрік білімпаздары сабақ берді. Орта есеппен 120 — 130 шәкірт білім алды. Қазақ, татар, башқұрт, өзбек, қырғыз, құмық, қарақалпақ ұлтының өкілдері оқыған. 30 жыл ішінде 2 мыңнан аса мұғалім тәрбиелеп шығарды. Хұсаиния медресесі 1919 жылы Құсайыновтар атындағы Мұғалімдер институты болып қайта құрылды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 4 том
**Іскерлік басқару магистрі**, **MBA** (*ағылшынша Master of Business Administration*) - менеджмент саласындағы академиялық дәреже. MBA бағдарламасы студенттерге бизнес саласының есеп және аудит, қаржы, маркетинг, адам ресурстарын басқару сияқты жан-жақты пәндерін қамти отырып ұйымдастырылады.

Тарихы
------

MBA деген атау XIX-шы ғасырдың аяғында Америка Құрама Штаттарында алғаш рет қолданылған. Бұл оқыту бағдарламасының пайда болуының негізгі себебі - ел индустрияланып, кәсіпорындар ғылымға негізделген басқару жүйесін еңгізуге талпынғаны еді.

MBA бағдарламаларының негізгі түрлері
-------------------------------------

**Екі жылдық (Full Time) MBA** - магистратура бағдарламасы екі академиялық оқу жылы бойы жүргізіледі. Студенттер оқуға кем дегенде бірнеше жылдық жұмыс тәжірибесімен қабылданады және сабаққа басқа да университет студенттері сияқты апта іші (жұмыс) күндерінде қатысады.

**Сырттай оқытылытан (Part-time) MBA** сабақтары апта іші (жұмыс) күндерінің кешінде немесе апта соңында өткізіледі. Сырттай оқытылатын MBA көбінесе үш немесе одан да көп жыл аралығына созылады. Бұндай бағдарламаларда студенттер негізінен жұмыс істейтін мамандардан құралып, оқу ауыртпашылығы ұзағырақ мерзім аралығына үлестіріледі. 

**Атқарушы (Executive) MBA (EMBA)** бағдарламасы атқарушы менеджмент деңгейіндегі басқарушылардың білім алуға деген қажеттіліктерін өтеуге арналған. Бұл бағдарлама бойынша студенттер МВА дәрежесін негізгі жұмыстарынан ажырамастан екі жыл немесе одан да аз мерзімде алып шығуға мүмкіндік береді. Қатысушылар әрқилы және әр көлемді ұйымдардан (өнеркәсіп, сауда, мемлекеттік, мемлекеттік емес т.с.с) таңдалады. EMBA студенттерінің жұмыс тәжірибесі MBA студенттеріне қарағанда әлдеқайда көбірек (мысалы, 10 жылдан астам) болады.

**Қашықтықтан оқу (Distance learning) MBA** бағдарламасы кампустан тыс оқытылады. Бұндай бағдарлама жүйесі әртүрлі пішінде жүргізілуі мүмкін: пошта немесе электронды пошта арқылы хабар алмасу, бей-интерактивті (видео тарату), алдын-ала жазылған видео, жанды теле- немесе видеоконференция, офлайн немесе онлайн компьютерлік курстар. 

**Қосарлы (Dual) MBA** бағдарламасы MBA дәрежесін басқа магистрлік дәрежелермен (мысалы, M.Sc. MA) қиыстырады. Осының арқасында, студенттер оқу шығындарын қысқарта отырып, өздерінің қажеттіліктеріне сай бизнес саласындағы білім алуын ыңғайластырады.

**Мини (Mini) MBA** бағдарламада пайда табатын немесе пайда таппайтын институттар бизнес негіздерін үйретеді. Бұрын Мини MBA бағдармалар кредитсіз курстар ретінде берілетін еді. Бірақ Мини MBA сертификаттар критикаға ұшырап, толық кредиттік курстар берілетін болған соң, Мини MBA оқушылар мойынға алынатын дәрежелерді ала алатын болды.

**Жеделтетілген (Accelerated) MBA** екі жылдық бағдармаларының бір түрі. Осы бағдарламаның курстары мен емтихандары тез берілгеннен, жеделдетілген MBA күрделірек болып табылады.

Қабылдау талаптары
------------------

Бағдарлама мазмұны
------------------

Қазақстанда
-----------

### Қазақстандағы МВА тарихы

### Аккредитация

MBA бағдарламаларының бағалануы
-------------------------------

### Туыстық магистрлік/докторлық бизнес дәрежелер

Әдебиеттер
----------

Сыртқы сілтемелір
-----------------
**Мәті** – Бозащы түбегіндегі мола. Мәті моласы Тасорпа құдығының батыс бетіндегі екі шақырымдай жерде орналасқан. Шежіре дерегі бойынша Мәті қазақтар бала етіп алған Иран шахы Нәдірдің (1688 – 1747) ұлы. Мәті Маңғыстауда адай ішінде Жары тоқтамыс руынан шыққан Емелбетке бала болып, мал бағады. Кейін мешіт ұстап, бала оқытқан. Емшілікпен айналысып, шипагер емші атағымен де танылады. Артында бұл қасиеті туралы «*Мәті – аурудың келді сәті*» деген сөз қалған. М. туралы жазушы Ә.Кекілбаевтың «Шандоз» романында, Ә.Спан мен Ж.Дүйсенбаеваның «*Махамбет және Маңғыстау*» әңгімелерінде бейнеленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997;
**Күбішелек** – пошымы мен жасалуы жағынан күбіге өте жақын келетін, бірақ сыйымдылығы онан аздау келген ыдыс түрі. Дәстүрлі ортада қымыз, шұбат, айран, ашыған көже сынды сұйық тағам, сусынды тасымалдауға, уақытша сақтауға пайдаланылған.

Сипаты мен жасалуы
------------------

Оның қақпағы болмайды. Түп жағына қарағанда аузы тарлау болады. Күбішелек екі жолмен жасалады: 

* Біріншісінің жасалу тәсілі күбіге ұқсас. Жұмыр ағаш кесіндісінен (көбінесе қайың) қалаған пішінге келтіре шауып, іші ұңғып алынады. Ернеуіне суағар шүмек, екі бүйіріне көтеретін құлақбау тағатын тұтқа шығарылады.
* Екінші түрі – құрастырмалы күбішелек. Оның түбі бүтін тақтайдан, жақтауын жұқа тақтайшаны қиюластырып жасайды. Түбі мен ернеуіне темірден құрсау кигізіледі.

Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы қорындағы күбішелек бүтін ағаштан шабылып жасалған, түбінен ауызына қарай сүйірлеу келген. Ернеуінің бір шетінде сұйық құюға арнайы жасалған кертпесі және иық тұсына таман бау тағуға арналған шығыңқы құлағы бар. Ал түп жағына шеңберлене ойылған түп қондырылған. Биіктігі 43 см, аузының шарасы (диаметрі) 2,5х2,6, түбінің диаметрі 31х35 см.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Өнер, 1987;
* ҚР МОМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.
**Харед Франсиско Борхетти Эчаваррия** (ис. *Jared Francisco Borgetti Echavarría*; 14 тамыз 1973 жыл, Кульякан, Синалоа) — мексикалық футболшы, шабуылшы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

1994 жылы "Атлас" сапында кәсіпқой карьерасын бастады. Алғашқы ойынын 6 наурызда "Америка" (Мехико) клубына қарсы өткізді. 
1996 жылы "Сантос Лагунаға" ауысты. Бұл командада сегіз маусым ойнап, 300-ден аса кездесуде алаңға шықты. 

2005 жылы Англия Премьер лигасында бағын сынап, бір маусым "Болтонда" ойнады. 2006 жылы Сауд Арабиясының "Әл-Иттихад" клубында ойнады.

2006 жылы желтоқсанда Мексикаға оралып, "Крус Асуль" клубына өтті. 2010 жылға дейін бірнеше мексикалық клубта ойнап, карьерасын аяқтады.

### Ұлттық құрама

Мексика құрамасы сапында тұңғыш рет 1997 жылы алаңға шықты. 

2002 жылы әлем чемпионатына қатысып, топтық турнирдің үшінші кезеңінде Италияның қақпасына бір гол соқты. Алаңнан сыртқа кетіп бара жатқан допты қақпаның алыс бұрышына баспен бұрып жіберді де, чемпионаттағы ең әдемі голдардың бірін соқты. 

2006 жылы әлем чемпионатына қатысты, екі кездесуде алаңға шықты, бірақ мергендігімен көзге түсе алмады.

Сондай-ақ 2001 жылы Америка кубогына, 2003, 2005, 2007 жылдары КОНКАКАФ Алтын кубогына қатысты.

Жетістіктері
------------

* Мексика чемпионы (2): Қыс 1996, Жаз 2001
* КОНКАКАФ Алтын кубогының жеңімпазы (1): 2003
* Мексика чемпионатының үздік мергені (3): Қыс 2000, Жаз 2001
* Мексикадағы жыл футболшысы (1): 2000
* «Сантоса Лагуна» тарихындағы үздік мерген
* «Сантоса Лагуна» сапында ең көп ойын өткізген футболшы

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Мұрағатталған 10 қаңтардың 2010 жылы.
### Жалпы түсінік

Тұқым мен жеміс таралуда жел, адамдар, су, жануарлар қатысады.

### Тұқым мен жемістің жел арқылы таралуы

(Анемохория)
Желмен тек ғана массасы аз, үлкен қашықтыққа ұша алалатын арнайы жеңіл өсімділері бар тұқымдар мен жемістер тасымалдана алалады. Далалы және жартылай далалы аймақтарда жел кейбір тамырымен жұлынып алынған өсімдіктерді айдап жүреді. Мұндай өсімдіктер қаңбақ деп аталады. Домалап, олар басқа өсімдік тұқымдарын шашып жүреді.

### Тұқым мен жемістің сумен таралуы

(Гидрохория)
Сулы аймақпен таралатын тұқым мен жемістердің құрлысында ауамен толы бөлік болады, сондықтан да олар су үстінде батпайды. Осы тәсіл су немесе батпақ жағасында өсетін өсімдіктерде байқалады.

### Тұқым мен жемістің жануар немесе адам арқылы таралуы

Тұқым мен жеміс таралуы жануарлармен (зоохория) немесе адамдармен (антрохория) де тасымалданады. Көпшілік тұқымдар ине тәріздес жабысқақ жермен, талшықтармен, қармақтармен жануар жүніне немесе адам киіміне жабысып, аналық өсімдіктен бірнеше қашықтықтан кейін түседі. Кейбір жалама тұқымдар мен жемістер, мысалы үшін адам аяғындағы балшықпен тасымалданады. Кей тұқымдар жарық түстерімен өзіне құстарды тартып, қанатты достарымыз оларды жеп, жарақаттанбаған дән қалдықпенен жерге түседі. Басқа өсімдіктердің дәндерінде минералды заттармен бай өсінділер болады. Осы өсінділер арқылы дәнді таситын құмырысқаларды қызықтырады.

Дереккөздер
-----------

<Атамұра> корпорациясы ЖШС
050000, Алматы қаласы, Абылай хан даңғылы, 75.
**Смешарики** (смешные шарики) – Мәдениет Министрлігінің қолдауымен жарыққа шыққан отбасылық көрсетілімге арналған ресейлік мультипликациялық хикаят.. 2008 жылы қыркүйекте мультфильмнің 104 сериясы «ағылшынша GoGoRiki» (gəu'gəu'riki') атымен The CW америка телеарнасында көрсетілуіне бейімделеді. Сондай-ақ мультфильм Германияда (немісше Kikoriki, KI.KA арнасы), Ұлыбританияда (ағылшынша Kikoriki, Pop арнасы), Италияда (итальянша Chicorichi), Украинада (украинша Смішарики, Интер, Новый канал) көрсетіледі.

Кейіпкерлер
-----------

Мультфильмдегі басты кейіпкерлерді жасына қарай 2 топқа бөлуге болады – төрт «бала» (Ёжик, Крош, Нюша және Бараша) және бес «ересек» (Кар-Карыч, Копатыч, Лось, Пин және Совунья).

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Мәулид мейрамы** (араб.: مَوْلِدُ آلنَبِيِّ‎) — пайғамбарымыз Мұхаммед ﷺ тұған күнін тойлау рәсімі. Бұл мереке Рабиғ әл-әууәл айының 12-күні тойланады.

Дүниедегі барлық адамдарға пайғамбар ретінде жіберілген, пайғамбарлардың ең соңғысы және ең үстемі Мұхаммед «алейһиссалам» 571 жылы сәуірдің 20-на сай келетін рабиуләууәл айының 12-сі дүйсенбі күні түнде таңға жақын Меккеде дүниеге келді. Барлық пайғамбардың үмметі өз пайғамбарларының туған күнін тойлайды. Бүгін де мұсылмандардың мерекесі. Қуаныш пен шаттық күні. Әлемдегі мұсылмандар тарапынан жыл сайын бұл түн «мәуліт түні» болып тойланады, барлық жерде мәуліт қасидасы, өлеңдері оқылып, расулуллаһ еске алынады. Мәуліт туған сәт дегенді білдіреді.Пайғамбарымыз мәуліт түнінде сахабаларға тағам ұсынып, бала кезінде болған оқиғаларды айтатын. Хазреті Әбу Бәкір халифа болып тұрған кезде сахабаларды жинап, Расулуллаһ туған кездегі ғажайып оқиғалар туралы айтатын. Бұл түні пайғамбарымыз туған кездегі байқалған құбылыстарды, мұғжизаларды айту, тыңдау, үйрену өте сауапты іс болады. Пайғамбарымызды мадақтайтын түрлі мәуліт қасидалары бар. Мәуліт оқу пайғамбардың дүниеге келуін, миғражы мен өмірі туралы айту, оны еске түсіру, оны мадақтау дегенді білдіреді. Мәуліт түні қадір түнінен кейінгі ең қадірлі түн. Бұл түні пайғамбарымыздың туғанына қуанғандар кешіріледі. Хадис шәрифтерде былай бұйырылған: «Мені әке-шешесінен, баласынан және барлық адамнан артық жақсы көрмеген адам мүмін бола алмайды». «Бір нәрсені қатты жақсы көрген адам, әрине оны көп есіне алады». «Пайғамбарларды еске түсіру ғибадат болып саналады».
Бұл түні сазды аспаптар және басқа да харам нәрселерді араластырмай, Аллаһ ризалығы үшін мәуліт отырысын жасап, мәуліт оқу, салауат айту, дәмді тағамдар ұсыну, жақсылықтар жасау мүстахаб болады. Бұл күні Құран Кәрім оқу, қаза намаздарды оқу, садақа беру, дұға оқу және Хақ Тағаладан күнәларымыздың кешірілуін сұрау керек.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
**Харис Сеферович** (босн. ; 22 ақпан 1992, Зурзе, Швейцария) — швейцариялық футболшы, "Бенфика" клубы мен Швейцария ұлттық құрамасының ойыншысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Сеферовичтің тегі босниялық. 1999 жылы туған қаласындағы "Зузре" клубының академиясында оқи бастады. Бес жыл ішінде академиядағы ең үздік шәкірттердің бірі атанды. 2004 жылы 12 жасында "Люцерн" академиясына ауысты. Үш жылдай оқып, 2007 жылы "Грассхопперс" академиясына ауысты да, 2009 жылы кәсіпқой карьерасын осы клубта бастады. 

2009/10 жылғы маусымда "Грасхопперс" сапында үш ойында алаңға шықты. Бір жылдан соң "Фиорентинамен" келісім шарт жасасып, онда бір маусымдай доп тепті. 

2011 жылы отанына оралып, "Ксамакс" сапында арендада ойнай бастады. 2012 жылы қаңтарда "Фиорентинаға" оралып, енді "Лечче" клубына жалға берілді. Кейін "Новарада" бір жыл тағы да арендада ойнап, "Реал Сосьедадқа" түпкілікті ауысты. 

2014-17 жылдары "Айнтрахт" клубында доп тепті. 2017 жылы жазда "Бенфика" сапына өтті. 

### Ұлттық құрама

Швейцарияның бірнеше жастағы құрамаларында ойнады. Негізгі құрамада тұңғыш рет 2013 жылы алаңға шықты.

Жетістіктері
------------

### Командалық

Айнтрахт (Франкфурт)
* Германия кубогының финалисі: 2016/17

Швейцария
* 17 жасқа дейінгі әлем чемпионатының жеңімпазы (2009)

### Жеке

* Швейцарияның үздік жас футболшысы: 2009

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Профилі(қолжетпейтін сілтеме)
**Мәуміт Сейтпембетұлы** (1783 - 1855) – патшалық Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы ұлт-азаттық қозғалысының ұйымдастырушы басшыларының бірі. Қолбасшы Есет Көтібарұлының кеңесші-ақылышысы. Көтеріліс жасақтарының Бас туын ұстаған, ержүректігімен, қайсар мінезімен аты аңызға айналған қаһарман батыр, ел арсында зор беделге ие болған, құрметке бөленген кісі. Сүйегі Арал қаласы маңындағы Жақсы Қылыш төбесіне жерленген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ көтерілістері: Энциклопедия, 388-ші бет. / Бас. ред. Ж.Н. Тойбаева. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2015. — 616 бет. Қазақ тілінде. ISBN 978-601-7472-43-6
**Картоп нематоды**, **гетеродера** (лат. *Heterodera rostochiensis*) - жұмыр құрттар класына жататын паразит құрт. Ұрғашысы алғашқыда ақ, кейін сарғылт және одан кейін қоңыр түсті болады. Қыстайтын ұрғашысы - циста, домалақ пішінді (диаметрі 1 мм-ге дейін). Еркегінің ұзындығы 1,2 мм, пішіні құрт тәрізді, мөлдір түсті. Картоп нематоды Венгрия, Румыния, Болгария және Албаниядан басқа Еуропа елдерінде, Алжир, Израиль, Үндістан, Жапония, Австралия, Канада, АҚШ, Мексика, Боливия, Перуде тараған. КСРО кезінде алғаш рет 1948 жылы белгілі болды. Бұның ошағы Латвия, Литва, Эстония, Белоруссия және Украинада кездеседі. Картоп нематоды картоптың тамырында, сирек те болса түйнегінде, қызанақ т.б. алқа тұқымдас өсімдіктерде тіршілік етеді. Картоп нематоды картоптың дамуын аса тежейді, өнімін азайтады, кейде өсімдік солып қалады. Картоп нематоды болмау үшін зақымданбаған және оған төзімді картоп сорттары егіледі. Ауру шыққан жерге 4 жыл картоп нематодына төзімді дақылдар егіледі, кейін немотоцид дәрілерімен өңделген соң картоп егуге болады:картоп нематоды ошағын жоюға хлорпикрин қолданылдаы, шаруашылыққа карантин салынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, М.Қ.Қаратаев, Алматы 1974, 5 том
**Дмитрий Феофанович Черепанов** (16.6.1907 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Лосихо селосы) - жазушы.

Өскемен педагогикалық техникумын бітірген. Педагогикалық институтта, КИЖ-де сырттай оқыған.

Жетістіктер
-----------

Үш жыл мұғалім болып істеген. 
2-дүниежүзінде соғысқа қатысқан. Содан кейінгі жылдар ішінде түгелдей дерлік Семей облысы газетінде еңбек еткен.

Марапаттар
----------

Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, бірнеше медальмен,

Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Ратан-600 радиотелескобы** — шеңберлерінің диаметрі - 600 метр, биіктіктері 7 метр келетін жеке-жеке қалқандардан құралған алып радиобақылау құралы болып табылады. Қалқандары солтүстік, оңтүстік, батыс, шығыс бағытында орналасқан төрт сектордың әрбірінде парабола бойымен жарықты жинайтын және фокусқа үйлестіретін антенналар лек жолағы орналастырады. Мұндай жолақтың фокусында жарық шағылыстырғыш тұрады. Рефлекторлар құрайтын қалқандарды қиғаштау арқылы радиотелескопты аспандағы зерттелетін обьектіге қарай бағыттайды. Радиотелескоп өз орнынан телескоптар сияқты қозғалмайды. Ол «тұсынан өту» деп аталатын жағдайда жұмыс жасайды. Өзінен радиотолқын шығаратын обьект аспан сферасының тәуліктік айналасына сай тұсынан өткен кезде радиотелескоп одан келіп жеткен радиотаралымды тіркеп алады. Дегенмен де, радиотелескопта аспандағы радиокөзді шектеулі алшақтықта, антенналар фокусындағы жарық шағылыстырғышты темір жол бойымен жылжыту арқылы қадағалауға да мүмкіндік бар. Қазіргі радиотелескоптар 103-104 шаршы метр ауданды бақылай алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астрономия: Энуциклопедия/ Авторы-құрастырушысы Жүніс Сахиев. — Астана: Фолиант, 2014. — 692 б. ISBN 978-601-292-851-8
**Әбдіқадыр Жүргенов** (1924, Жамбыл ауд. Берікқара а. - 28 тамыз 2001, Тараз) - ғалым, тарих ғылымдырының кандидаты, профессор, ҚазМУ-ді, Жамбыл зоовет.техникумын бітірген. 1940 ж. "Жаңаталап" ауылында колхозшы. 1942 ж. Қызыл Армияның қатарына шақырылып, 2-ші дүниежүзілік соғысқа қатысты. Армия қатарынан 1949 ж. оралды. Жуалы ауд. "Қоғалы" кеңшарында кеңшар басқармасы төрағасының орынбасары, төрағасы, Талас және Қордай аудандарында партия кеңес қызметтерінде, Талас аудандық партия комитетінің бірінше хатшысы (1962-66), Қордай аудандық атқару комитетінің төрағасы, қызметтерін атқарды. 1975-98 ж. Жамбыл педагогикалық институтының Тараз мемлекеттік университетінің аға оқытушысы, доценті, профессоры болды. Тарихи тақырыптарға жазылған 3 кітаптың, ондаған ғылыми жұмыстардың авторы. 1-ші дәрежелі Ұлы Отан соғысы орденімен, үш рет "Құрмет белгісі" орденімен, оннан аса медальдармен, Қазақ кСР Жоғары Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марпатталған.

Дереккөздер
-----------


1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы, Алматы 2003
**«Салық өлген»** — Дәулеткерейдің Салық Бажановтың өліміне арнап шығарған жоқтау күйі. «100 күй» құрамына енген.

Күйдің шығу тарихы
------------------

Дəулеткерей өзінің жиені, Қарауылқожадан туған Салық Бажановтың мезгілсіз өліміне орай шығарылған. Мұнда асқан жылылық, шын жүректен шыққан жақындық, жанашырлық үн айқын сезіледі. Əкесіне (Қарақожа) деген ашу-ыза қандай зор болса, баласына деген құрмет пен сый-сияпат сондай күшті болғандықтан, күйші сол кездің прогрессивті адамы Салық Бабажановқа күй арнады. Ол Орынбордың кадет корпусын бітіріп, елге келіп Уақытша Кеңесте істеп жүрген кезінде, шаруалардың қамқоры болып əкімдермен біраз таласты. Ал Петерборға барғанда тоқыма өндірісі, электр тағы басқа жаңалықтармен танысып, солардың қазақ даласына алып келуді арман етті. Бірақ жас талапкердің өмірі ұзақ болмады. Дəулеткерей мезгілсіз қайтыс болған жақынына арнап азалы, қайғылы күй шығарады.

Тағы қараңыз
------------

* Мұхамед-Салық Бабажанов

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|   Дәулеткерейдің күйлері |
| --- |
|  |
| 

Ақбала қыз • Бұлбұл • Ващенко • Желдірме • Жұмабике • Жігер • Керілме • Көрғұлы • Көркем ханым • Қаражан ханым • Қоңыр • Қосалқа • Қос ішек • Құдаша • Қыз Ақжелең • Мұңды қыз • Салық өлген • Тартыс • Топан • Төндірме • Шолтан • Ысқырма
 |

 |
Индау
-----

Индау
**Индау, эрука** - *(лат. Eruca)* - крест гүлділер тұқымдасының бір туысы.  

### Биологиялық сипаттама

Бір жылдық, сирек көп жылдық, жапырағы тілімденген шөптесін өсімдіктер.  

Гүлі сарғылт немесе ақ.  

Жемісі - бұршаққын.  

Қазақстанда 1 түрі - **Екпе индау** *(лат. Erúca sátiva)* кездеседі.  

Ол - бір жылдық өсімдік, биіктігі 15-40см, сабағы тік, бұтақты, сирек түкті.   

Жапырағы етженді, ұзыдығы 1-8 см, ені 2-4 см.   

Тұқымы - сопақша келген қабысыңқы, екі қатарлы, қоңыр түсті, ұзындығы 1,5-3 мм, ені 1,5-2 мм.  

Индау маусым айыда гүлдеп, жемісі маусым - қыркүйек айларыда піседі.  

Егістікке арам шөп түрінде кездеседі.  

Кейде Кіші Азия, Ефиопия жәе Үндіде май алу үшін өсіреді.  

Индаудың тұқымы майлы, жапырағынан салат, сабағынан горчица дайындалады, дәмтатамдық мәні бар.
Индауды мал жемейді.

* Жапырақтары
* Гүлі
* Жемісі

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
Хан ван Мегерен (1945)
*Меегерен Хан ван'* (шын аты Хенрикус Антониус ван Меегeрен) (Meegeren, Han van Henricus Antonius van Meegeren) (10 қазан 1889 жыл, Девентер, Нидерландия — 30 желтоқсан 1947 жыл, Амстердам), голландиялық өнер бұрмалаушысы (фальсификаторы). Кем дегенде бұрынғы 14 шебердің танымал туындыларына көшірме жасап, оларды сату арқылы табыс тапқан; сыншылар оның «Христос и ученики в Эммаусе» картинасын Ян Вермеердің өнер туындысы ретінде қабылдаған. Екінші Дүниежүзілік Соғыстан кейін нацистік басшылар ұрлап әкеткен өнер туындыларын иелеріне қайтару жөніндегі комиссия құрылған кезде оның қызметі әшкереленді. Г.Геринг жинаған суреттердің ішінен Вермеердің жұмысын тауып алған комиссия Меегреннің ізіне түседі. Оған коллаборационист деген айып тағылып, ол туындыларға көшірме жасағанын мойындады. Меегерен үкім шығарылғанға дейін жүрек талмасынан қайтыс болады. 

1889 жылы 10 қазанда католиктер отбасында дүниеге келген. Ол бала күнінен картиналарға әуестенген.
Әкесі ұлының коркем онерге махаббаты бар екенін біле тұра, Ханды Дельфтский атындағы техникалық университетке сәулетші мамандығы бойынша оқуға жіберді. Ван Меегерен бейнелеу өнеріне деген махаббаты бар екенін көрсетіп және білімін жетілдірді.Ван Меегеран білімін жетілдіргеніне байланысты көркемөнер және сәулетші бөлімшесіндегі оқытушының көмекшісі болып орналасты. Ол шіркеудің суретін акварельмен салғаны үшін Алтын медальмен марапатталды.

Отбасы жайлы
------------

Меегерен Анне де Вогтқа үйленді. Көп ұзамай екі баланың әкесі атанды: Жак және Паулин.Меегерен өзінің шығармаларын көркем әдебиет көрмелеріне қоя бастады. Содан кейін суретшінің отбасында қиындықтар басталды. Осыған байланысты ол ішімдікке салынды. Ол 1925 жылы 3 ай бойы Италияда саяхаттап жүрді және Итальяндық шеберлердің суреттерін зерттеді. 1922 жылы Библия тақырыбында көрме өткізді және барлығы сатылып кетті. Ол 1923 жылы ресми түрде Анна мен ажырасты.

Дереккөздер
-----------
Хамурапи сиынып жатқан түрде Шамаша күн құдайынан заңдар жинағын алуда
**Хамурапи**  — б.з.б. 1792 — 1750 жылдардағы Вавилон патшасы. Қосөзен аралығын мекендеген арамей тайпасынан шыққан. Хамурапидың кезінде Вавилон өрлеп, дамыды. Шебер саясаткер әрі қолбасшы Хамурапи әскери күш пен дипломатияның көмегі арқасында 35 жылдың ішінде Вавилонға Ассирияны, Месопотамияның оңт. және орт. бөлігін бағындырды. Оның кезінде тауар-ақша қатынастары, жеке меншік, құл иеленуші шаруашылық дамыды. Мемлекеттің орталықтануы мен патша билігі күшейді. Ол Хаммурапи заңдарынан көрініс тапты.

Хаммурапи кезіндегі Вавилонияның аумағының б.з.б.1792 жылдан б.з.б. 1750 жылға дейінгі уақыттағы кеңеюуі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ancient Iraq by Georges Roux, Chapter 17 The Time of Confusion p. 266

 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
Маралды облысының (Солтүстік- Сібір өңірі) Өрік ауылында қыпшақ руынан шыққан Сұлтан деген атақты бай тұрған. Сұлтанның Хұсни және Хорлан атты екі қызы болған. Хорлан атымен жиырма жастағы жас композитор шығарған "Хорлан" әні көпшілікке жақсы мәлім. Бұл әннің шығу тарихы мынадай: Ертіс өңірінде Ақкөл ауылынан елу шақырым жерде Сүлеймен деген бай өзінің малын ұстайды. Оның ұлы Шошанның қалыңдығы Маралдыдан болған. Қалыңдығы мен оның ата-анасын , көру үшін Шошан бірнеше атты Естайға беріп, оның қасына осы сапарда дос немесе серіктес ғана емес, үлкен рудың құрметті әншісі ретінде еруін сұрайды. Естай шақыруды қуанышпен қабылдайды. Шошанның қалыңдығының үйі Сұлтан ауылында болады. Күйеу жігіттің құрметіне барлық ауылдардан жігіттер мен қыздар жиналады. Дәстүрлі көңілді ойын-сауық басталады. Жастардың арасында Сұлтанның қыздары Хұсни мен Хорлан да бар еді. Өте сәнді киінген, басқа ақындар мен әншілерге ұқсамайтын Естай Хорланға бірден ұнайды. Естайға қыз да ұнайды. Қыз бен жігіт оңаша қалған сәтте, бір-біріне сүйетіндіктерін білдіреді. Хорлан айттырылып қойылғандықтан, үйлену туралы әңгіме де болуы мүмкін емес. Сондықтан, Естай қызды ұрлауға бел байлайды. Қыздың келісімін алған Естай туған ауылы Ақкөлге келіп, достарымен, туғандарымен ақылдасады. Достары оны қуанышпен қолдайды. Бір жыл өткен соң әнші өзінің досымен Маралдыға қайта келеді. Естай көрші ауылда қонақ бола отырып, Хорланға адам жібереді, бірақ қызға үйінен кетуге мүмкіндік болмайды. Жастардың ойлағаны туралы барлығына белгілі болады. Ашу кернеген әкесі қыз атастырылған жаққа жаушы жіберіп, "ақысы төленген" қалыңдықты алып кетулерін талап етеді. Асығыс той жасалып, Хорлан өз тағдырына мойынсұнып, алыс ауылға келін болып кетеді. Естай көзі жұмылғанша Хорланды ұмыта алмайды. Өзінің өмірлік қайғысы, орындалмаған арманы жөнінде ол атақты "Хорлан" әнін шығарады.

Жігіттер қапы қалма бұл жалғаннан, 
Жігіттің арманы не сүйгенді алған,
Сірә, сіздей жан тумас,
Туса туар артылмас.
Бұл ғаламды шарықтап,
О, дариға ләуліктас,
Бағдат, Мысыр, Шынмашын,
Іздесем Хорлан табылмас.

Естай жастық махаббатына берік, адал болады. Ол ұзақ жылдар сынауынан өтеді.
Алпыс жеті жасқа келген Естай "Хорлан" әнін ерекше толғаныспен орындайды. Домбыраны қолына алған ол ұзақ үнсіздіктен соң, көзінен аққан жасын сүртіп, сосын ойнай бастайды, - дейді көзі көргендер, - "Домбыра шегін ол бос қоятын, сол себепті дыбыс та төмен, аса қайғылы, тұншығып шықты. Оның әні жылдар сынағынан өткен нәзік сезіммен өрілген махаббаттың қайғысы мен азабы туралы болады. Әншінің қолындағы үлкен, алтын сақина болатын. Естай оны, "Хорланнан қалған естелік" деп ерекше бағалаған.
***Әбдісаттар Оспанов*** - 1941 жылы 10 қазанда Қызылорда облысы, Арал ауданы, *«Ұялы»* елді мекенінде дүниеге келген. 1973 жылы *«Алматы өнер кәсіп құрылыс»* тресі Өндірістік жабдықтау басқармасы жоспарлау бөлімінің бастығы қызметінде жүріп, Қазақ ұлттық унивеситетінің тарих факультетінің кешкі бөлімін сырттай оқып 1979 жылы бітіреді. Алматы жоғары экономикалық мектебін халықаралық насихатшы-экономист мамандығы бойынша тамамдайды. 1955 жылдан бастап өлеңдер жаза бастайды. *«Өмір неткен тәтті едің...»* кітабы (2000) мен *«Жанқожа батыр», «Хан Сырлыбай»* атты тарихи деректі романдары (2002) жарық көрді. Халықтық өнердің жанашыры ретінде 1987 жылы Жаңақорғанда Қазақстанның халық ақыны М.Көкенов атындағы, 1996 жылы Қазалы қаласында Нұртуған ақын атындағы ақын-жыршылар дайындайтын мектептер ашады.
КСРО халықтары шығармашылығы ІІ фестивалінің лауреаты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
*Басқа мағыналар үшін Аралтөбе деген бетті қараңыз.*
**Аралтөбе** – жер атауы. Семей қаласының оңтүстігіндегі Орда тауының құйрық сілемі. Семей - Алматы бекет жолының бойында.

1880 жылдардан бастап Абайдың екінші әйелі Әйгерімнің қыстауы қоныс тепкен. Абай Аралтөбеде 10 жылдай тұрып, шығармашылықпен белсене айналысты. Ақын шығармаларының дені осындағы қыстауда жазылды. Соның ішінде Аралтөбе Пушкин, М. Лермонтов, И. Крыловтан аударған өлеңдер де бар. Аралтөбе Семейге ұрымтал әрі бекет жолының бойында болғандықтан, Абай әдейі таңдап алған. Баласы Ақылбайдың қыстауы да Аралтөбеден үш-төрт шақырым жердегі Тышқан деген бұлақтың басына орналасқан. Әуездің мекені - Бөрілі Аралтөбеден 7- 8 шақырымдай ғана қашықтықта жатыр. Аралтөбенің көріністері мен табиғат суреттері Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында барынша қанық бейнеленген. Абайдың бәйбішесі Ділдә мен Әйгерімнің зираты осы Аралтөбеде.

Абайдың қолжазбалары мен үй жиһаздарын 1927 ж. Жағыпар Мағауияұлы тәркіден жасырып, Аралтөбедегі зираттың қасына көмген. Ол асыл мұра қолды болып кеткен. 1950 ж. М. Әуезов Қ. Мұқаметханов, Қ. Аманжолов, И. Жағыпароваларды арнайы Аралтөбеге жіберген. Бірақ тығылған қолжазбалар табылмады. Қазір Аралтөбеде Ділдә мен Әйгерімнің ақ ұлутастан тұрғызылған сағаналары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
**Аралсор ұңғымасы** – Каспий ойпатының Ащыөзек өзені жағасында, Аралсор көлінің солтүстігінде 1961 жылдың 4 қазанынан бұрғылана бастаған КСРО мен Еуропадағы бірінші шыңырау скважина. Жобаланған тереңдегі 7000 м. «Аралсор – 1» деп аталатын бұл скважинаны бұрғылаудағы негізгі мақсаттар: 1) тұз қабаттары үстіндегі пермь триас тағы басқа жүйелердің жете тексерілмеген барлық шөгінділерін зерттеу; 2)пермь жүйесінің төменгі бөлімінің кунгур ярусына жететін тұз қабаттарын және тұз астындағы шөгінділердің мұнай мен газ беру мүмкіндіктерін анықтау. Мұндай тереңдігі скважинаны бұрғылауға лайықталған арнаулы бұрлығау қондырғысы бұрын болмағандықтан, біраз техникалық өзгерістер енгізілген «Уралмаш ЗД» бұрғылау қондырғысын пайдалану ұйғарылды. Бұл жерде бұрын мұндай терең скважина бұрғыланбағандықтан және геологиялық деректер жеткіліксіз болғандықтан, 4 колонналы скважина конструкциясының жобасы бекітіллді. Бірақ бұрғылау кезіндегі нақтылы геологиялық-техникалық жағдайларға өзгерістер енгізілгеннен кейін скважинаның конструкциясы болады. Жыныстары каспий ойпатында тереңде жатқындықтан, оларға «Аралсор – 1» сияқты аса терең скважиналар арқылы жетуге болады. Бұл скважинаны бұрғылау көптеген техниканы, технология жаңалықтарды өндірістік сыннан өткізуге мүмкіндік берді. Осы скважинаны бұрғылаудағылыми және практикалық мәні бар жаңа деректер алынды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Аруна LTD." ЖШС, 2010. - 576 б. ISBN 9965-26-X
Тұқымдық аталық мал - ұрпақ алуға жарамды деп табылған және сол мақсатта пайдаланылатын еркек мал. Аса құңды тұқымдық аталық мал тек тауарлы ұрпақ алуға ғана пайдаланылмай, мал басын асылдандыруда өзінің пайдалы қасиеттерін ұрпақтан-ұрпаққа тұрақты беретін ізін, яғни линиясын (зоотехния), қалыптастыруға пайдаланылады. Тұқымдық аталық мал іздері арқылы мал тұқымының пайдалы қасиеттері (өнімі) жетілдіріліп, асылдандыру жұмысы жүргізіледі. Тұқымдық аталық малды түлік түріне сәйкес атайды - асыл тұқымды немесе тұқымдық қошқар, тұқымдық бұқа, тұқымдық айғыр, т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6