**Сиыр шаруашылығы**, мүйізді ірі қара шаруашылығы — мал шаруашылығының басты салаларының бірі.Аса қажетті азық-түлік (*сүт, май, ет, тағы басқа сойыс өнімдері*), бағалы жеңіл өнеркәсіп шикізаттарын (*тері, қылшық, мүйіз, тағы басқа*) береді.

Тарихы
------

Сиыр өсіру осыдан *7 — 8 мың* жылдай бұрын жабайы сиырларды (*тур, зубр, бизон, бантенг, зебу, қодас*) қолға үйретуден басталды. Қазақстанда ерте замандардан бері күтімді аса қажет етпейтін жайылым малдары (*қой, ешкі, жылқы, түйе*) көптеп өсіріліп келді. Мүйізді ірі қара шаруашылығы (*әсіресе сүтті бағыттағы*) 19 ғ-дың басынан еліміздің қара топырақты құнарлы аудандарына орыс шаруаларының жаппай қоныстануына, қалыптасқан саяси-әлеуметтік өзгерістерге сай, жергілікті халықтың көшпелі тіршіліктен тұрғылықты өмір сүруге ауысуы нәтижесінде қарқынды дами бастады.

Өнімділігі
----------

* 1820 — 65 жылы Орталық Қазақстанның мал шаруашылығында сиырдың үлес салмағы *0,7 — 1,7%-ды*
* 1899 — 1916 жылы *17,3 — 22,8%-ды* құраған. 20 ғ-дың бас кезінде сиыр түлігінің саны *5,0 млн.* бастан асқан.
* 1917 — 22 жылы сиыр малының 1/3 бөлігі шығынға ұшыраса
* 1930 — 40 жылы олардың саны қарқынды өсті.

Осы мақсатта өнімділігі аз жергілікті мал тұқымы еуроп. тұқымдар — герефорд, швиц, симменталь, голланд сиырларымен, қырдың қызыл сиырымен будандастырылып, малдың мол өнімді тұқымдары алынды. 1974 жылы мүйізді ірі қара саны *5,36 млн-ға* жетіп, жылқы, түйе түліктерін қоса есептегендегі мөлшерден *5,3 есеге* басым болды.

Мал тұқымы
----------

Ұзақ уақыт жүргізілген ғылыми практикалық жұмыстардың нәтижесінде елімізде алғашқы етті мал тұқымы — қазақтың ақбас сиыры, сондай-ақ сүтті-етті тұқым — алатау сиыры мен сүтті тұқым — әулиеата сиыры шығарылды. Осымен қатар қырдың қызыл сиыры мен симменталь сиырының белгілі бір аймақтардың табиғи-шаруашылық жағдайына бейімделген жаңа түрлері алынды. Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенінің дамуында мүйізді ірі қара шаруашылығы ерекше орын алады. Оның *93,5%-ы* шоғырланған жеке меншік иелігіндегі шаруашылықтарда мал санының өсуі орта есеппен *5,9 — 6,5%-ға*, ет, сүт өндіру мөлшері *3,5 — 6,0%-ға* өсті.

Жоғары өнімі
------------

Республикада сүтті бағыттағы сиырлардың 7 тұқымы, олардың жоғары өнімді табындары — 16 тұқыммал зауыты мен 80 тұқыммал шаруашылығында, етті бағыттағы сиырлардың 5 тұқымы, жоғары өнімді бөлігі — 11 тұқыммал зауыты мен 30 тұқыммал шаруашылығында өсіріледі. Қызылорда, Маңғыстау облыстарынан өзге облыстардың тұқыммал шаруашылықтарында өсірілетін сүтті сиырлар барлық асыл тұқымды сиырлардың 68%-ын, Атырау, Жамбыл, Қарағанды, Маңғыстау, Оңтүстік Қазақстан облыстарынан басқа аймақтарда өсірілетін асыл тұқымды етті сиырлар 32%-ды құрайды. 
Республика бойынша мүйізді ірі қараның үлес салмағы: *қара-ала сиыр тұқымы— 30,7%, симменталь — 24,3%, қырдың қызыл сиыры — 20,4%, алатау — 17,3%, әулиеата — 5,3%, айршир — 1,3%, латыштың қызыл-қоңыр сиыры — 0,7% болса*, етті бағыттағы сиырлар негізінен отандық сиыр тұқымдары — қазақтың *ақбас сиырлары (84,4%) мен әулиекөл сиырларынан (11,3%) тұрады*.

Зерттеу
-------

Мал өнімділігін арттырудың тиімді жолы — төлдерінің сапасы бойынша тексерілген, жақсартушы бұқалардың ұрықтарын сақтау және кеңінен қолдану. Сондықтан Сиыр өсіруде бастысы бағалы қасиеттерін төлдеріне тұрақты бере алатын тұқымжақсартушы бұқалар алу және өсіру жұмыстарын жолға қою болып табылады. Малды өнімділік бағыты, жас-жыныс, тұқымдық ерекшелігі мен физиологиялық күйіне орай жайылым мен қолда құнарлы азықтандыруды ұйымдастыра білу мүйізді ірі қара түлігінің өнімділік қасиеттерін биологиялық және шаруашылық тұрғыдан тиімді деңгейге дейін тұрақты арттыруға мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9