recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**SGML** (ағылш. *Standard Generalized Markup Language* — стандартты жалпылама белгілеу тілі; [*эс-джи-эм-эл*]) — құжаттардың белгілеу тілін анықтауға мүмкіндік беретін метатіл. 

  

SGML — 1969 жылы IBM дайындалған GML (Generalized Markup Language) тілінің ізбасары. Бұны Open GIS Consortium Мұрағатталған 19 қаңтардың 2006 жылы. тарапынан дайындалып жатқанGeography Markup Language тілімен шатастырмаңыз.

Бастапқыда SGML көптеген ірі үкіметтік және аэроғарыштық жобалардағы машина оқығыш құралдарды бірлесе қолдануға арналып дайындалған болатын. Ол баспа әрі баспагерлік салаларда кеңінен қолданылған болатын, алайда оның күрделілігі күнделікті қолданыстағы таралымын тежей түсті.

SGML құжатының негізгі бөліктері болып саналатындар:

1. SGML-декларация — қондыртпада қандай символдар мен шектеуіштер орын ала алатындығын анықтайды;
2. Document Type Definition — белгілеудің құрылымындағы синтаксисін анықтайды. DTD символдық сілтеме-мнемониктер сияқты қосымша анықтауыштарды қамтуы мүмкін;
3. Белгілеуге қатысты семантика қасиеттері — DTD ішінде айқындала алмайтын синтаксис шектеулерін анықтайды;
4. SGML-құжат мазмұны — кемінде түпкі элементі болуы тиіс.

SGML түрлі қондырғылардың қолданылысы үшін синтактикалық белгілеулердің біраз нұсқаларын айрықшалайды. SGML-декларациюын өзгерте отырып, тіпті бұрышты жақшалардың қолданысынан бас тартуға болады, бірақ бұл синтаксис стандартты немесе басқаша айтқанда *concrete reference syntax* деп саналады.

SGML синтаксисінің үлгісі:

```
<QUOTE TYPE="example"> 
typically something like <ITALICS>this</ITALICS> 
</QUOTE>

```

SGML ISO тарапынан стандартталған : «ISO 8879:1986 Information processing—Text and office systems—Standard Generalized Markup Language (SGML)»

HTML мен XML SGML-ден туындаған. HTML — SGML-дің қондыртпасы болса, XML — құжаттың машиналық талдануы үдерісін жеңілдетуге арналған SGML-дің өзішілік түрленуі. SGML-дің басқа да қондырмалары болып SGML Docbook (құжаттау) және «Z Format» (баспахана мен құжаттау) есептеледі.

Тағы қараңыз
------------

* TeX

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* ISO/IEC JTC1/WG4 Information Technology — Document Description and Processing Languages Мұрағатталған 5 тамыздың 2012 жылы.  (ағыл.)
* Overview of SGML Resources at W3C’s website (ағыл.)
* Описание SGML декларации (орыс.)
* DTD  (орыс.)
* О SGML и HTML (орыс.)
**Әсем Гониолимон** (лат. *Goniolimon speciosum*) — қорғасыншөптер тұқымдасының гониолимон туысының кермектерге жақын кең таралған өсімдік. Қалампыртәрізіділердің ататектілеріне генетикалық тұрғыдан жақын.

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Көпжылдық өсімдік, биіктігі 10-15 см; тамыры вертикалды тартылған жуан келеді; жапырақ кесіндісімен жабылған; қатқыл қалың жапырағы топырақтамыр түбінен розетка түзіп орналасқан, ашық немесе көкшіл-жасыл, ұсақ әктаңдақты, кейде әржерінен қызара, жиегі жалаңаштана келген масақ гүлшоғырлары құрайды. Негізінен гүлсабағы тік келген 1-2 болады, түп жағынан жуандау, иілген қысқалау әрі жалаң, ал жоғарғы жағы тармақталған көпбұтақты және иілген ұсақ бұтақшалы; масағының ұзындығы шамамен 8 мм, гүлсабағы 2-5, тығыз біржақты болып, екі қатарлы черепицалы орналасқан әрі қалқан тәрізденіп келген гүлшоғырын құрайды. Гүласты тостағаншасы ашық немесе қысқа төмен иілген. Гүлжапырақшалары күлгін-қызғылт, биік, гүлтостағаншасынан 1/3 асып тұрады.

Таралуы
-------

Далада, сортаңдау жерде, тау етегінде, тастақты сортаңда, қалың ший арасында және шалғынды ойпаттарда өседі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  The Plant List
2. ↑  Гониолимон красивый – Goniolimon speciosum (L.) Bois.
3. ↑   Мұрағатталған 11 сәуірдің 2020 жылы.GONIOLIMON SPECIOSUM
**Кәмелеттік жасы** — кемелденгендік, толысқандық, адамның бойы өсіп, бұғанасы қатқан, ақыл-ойы, рухани-моральдік жағынан жетілетін шағы. Бұл кезде адам қайратты, алға қойған мақсатын орындап шығарлықтай жігерлі, төзімді келеді. Балалық шақтағыдай албырттық пен қызуқандылыққа бой ұра бермей, байсалды, салмақты бола бастайды. Кәмелеттік шақта адамның бойындағы барлық қабілет-мүмкіншіліктері мейлінше ашыла бастайды.

Заң нормаларына сәйкес толық азаматтық қабілеттілік басталатын жас мөлшері. Сонымен қатар бұл жасқа жетумен бірге басқа құқықтар мен міндеттер пайда болады. Кәмелеттік жасқа жетпегендер неке қиғанда немесе заң белгілеген жастан бастап ерекше жағдай болғанда азаматтық қабілеттілікке ие болады, бірақ әдеттегіде дауыс беру, бала асырау және қамқоршы болу құқықтары берілмейді.

Дінде
-----

* Ислам дінінде кәмелеттік жасына (*балиғат*) жеткен ер немесе қыз бала *мукалләф* болады, яғни олардың міндеттері мен құқықтары пайда болады. Кәмелеттік жыныстық жетілумен байланысты. Ер балалар негізінен 13—15 жаста, қыз балалар 10—13 жаста кәмелеттік жасына жетеді.
* Яһудилік (иудаизм) дінінде еврей баласы кәмелеттік жасқа жеткенде (ер балалар 13, қыз балалар 12 жастан) ол өз істеріне жауап бере бастайды. 13 жастан бастап балалар үлкен адамдармен бірге құлшылықтарға қатыса бастайды.
* Баһаи сенімінде кәмелеттік 15 жаста келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
2. ↑  Ислам Мұрағатталған 30 қаңтардың 2013 жылы. — www.fondihlas.ru

Тағы қараңыз
------------

* Сексуалды келісім жасы
**Әсел Нұрланова Талғатқызы** - қазақ әртісі, Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері. Ол 2006-2009 жылдар аралығында Семейдің Мұқан Төлебаев атындағы музыка колледжінің «Бұқаралық театрландырылған қойылымдардың режиссері» мамандығын үздік дипломға бітіріп, Семейдің Абай атындағы қазақ музыкалы драма театрында 2011 жылдың 20-шы қаңтарынан бастап, бүгінгі күнге дейін қызмет етіп келеді. Әсел Нұрланова Қазақстан ұлттық арнасының төл туындысы «Туған елдің түтіні» телесериялында Әсия бейнесін сомдаған.  

Асел Нұрланова сомдаған рольдері:

* Ғ.Мүсірепов «Қозы Көрпеш - Баян сұлу» - Баян
* Ә. Нұршайықов «Махаббат, қызық мол жылдар» - Тана
* Р. Мұқанова «Мәңгілік бала бейне» -Ләйлә
* Т. Ахтанов «Күшік күйеу» - Алма
* А. Вампилов «Метранпаж» - Виктория
* А. Сапышев «Ақберен» - Даша
* Ш. Айтматов «Қош бол, Гүлсары» - Бүбіжан
* Е. Жуасбек «Үйлену» - Зерек
* Ө. Боранбаев «Сотанайдың соңғы үйленуі» - Әйкенай
* «Жан азасы» - Махаббат
* А. Сапышев «Бәйшешек іздеген қыз» Айғаным

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Нұрланова Әсел.
**Әсел Егізбайқызы Далиева** (туыл. 3 қазан 1989 жыл) — Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері (тоғызқұмалақ), төрт дүркін әлем чемпионы, Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы.

Өмірбаяны
---------

Әсел 1989 жылы 3 қазанда Қызылордада дүниеге келген. Тоғыз-құмалақта 9 жасынан бері ойнайды. Әлем чемпионатында әлем чемпионы атанды. Екі жыл өткеннен кейін классикада және блицте тамаша болды.

Спорттағы жетістіктері
----------------------

Ол тоғызқұмалақтан Қазақстан еңбек сіңірген спорт шебері атанған жалғыз әрі ұлттық спорт түрлері арасында осы атақты иеленген тұңғыш спортшы. Тоғызқұмалақты тоғыз жасында ойнай бастаған Әсел Далиева он екі жасында - еліміздің ең жас спорт шебері, ал он алты жасында - халықаралық дәрежедегі спорт шебері нормативін орындаған ең жас спортшы атанады. Жиырма жасына дейін жастар арасында республикалық тоғызқұмалақ жарыстарының 6 дүркін жеңімпазы болды. Ал ересектер арасындағы республикалық додаларда 11 мәрте чемпион атанып, көптеген халықарлық жарыстарда жеңіс тұғырына көтеріледі. 2013 жылы Әселге Азияда ойындарының алауын жағу мәртебесі берілді. Шебер спортшы өзі жетістіктерге жетіп қоймай, ұлттық ойынымыздан әлемдік сайыстарға түсетін шәкірттер дайындап үлгерді. Биыл Астанада өтіп жатқан 4-ші Әлем Чемпионатына оқушысы Лина Каримова (ересектер арасындағы ҚР-ның 2-дүркін Чемпионы) қатысып, әлем чемпионы атанды. Ол - 2015 жылдан бері тоғызқұмалақтан жаттықтырушы. Сонымен бірге Дүниежүзілік Тоғызқұмалақ Федерациясы спортшыларының жетекшісі қызметін атқаруда. Әсел Далиева - үнемі ізденіс үстіндегі, кәсіби білігімен қоса білімін үздіксіз ұштап отыратын талапты әрі еңбекқор жас. Қорқыт Ата атындағы Мемлекеттік универстетінің «Дене шынықтыру және спорт мамандығының» бакалавры және Көлік және коммуникациялар академиясының магистрі атағын алған. Ол қазақ тілінен өзге орыс, ағылшын, түрік тілдерін еркін меңгерген. Бос уақытында кітап оқып, теннис ойнап, суда жүзеді. Қазақтың шебер ойыншысының жетістіктері бағаланып, оған Қазақстан Тәуелсіздігінің 20 жылдығы медалі және Қызылорда облысының спорт басқармасының 60 жылдық медалі, ТМД Парламентаралық Кеңесінің «Денешынықтыру, спорт және туризмді дамытудағы ерен еңбегі үшін» белгісі берілген.

Сыртқы сілтеме
--------------

* Менің өмірбаяным:Әсел Далиева Мұрағатталған 24 мамырдың 2018 жылы.
**COBWEB** - иерархиялық концептуалдық кластерлеуге арналған инкременттік жүйе. COBWEB жүйесін профессор Дуглас Х. Фишер қазіргі кезде Vanderbilt университеті,ойлап тапты. 
COBWEB біртіндеп бақылауларды жіктеу ағашына ұйымдастырады. Жіктеу ағашыныӊ әр түйіні класс (ұғым) болып табылады және оған осы түйін мүшелерін сипаттайтын аттрибут-мәндер ықтималдық таралу белгіленеді. Бұл жіктеу ағашы жоқ атрибуттарды немесе жаңа класты болжау үшін пайдаланылуы мүмкін..

COBWEB жіктеу ағашын құруда төрт негізгі операцияны пайдаланады. Қай операцияның таңдалғаны санат утилитасына байланысты. Операциялар мыналар:

* Екі түйінді біріктіру   
 Екі түйінді біріктіру олардың балаларының бастапқы түйіндер жиынтығының бірлестігі болып табылатын және олардың астында жіктелген барлық нысандардың атрибут-мәнін таралымын қамтитын түйін арқылы оларды ауыстыру дегенді білдіреді.
* Түйінді бөлу   
 Түйін оны өз балаларымен алмастыру арқылы бөлінеді.
* Жаңа түйінді кірістіру   
 Түйін ағашқа салынған нысанға сәйкес келеді.
* Нысанды иерархиямен төмен түсіру   
 Нысанды түйінніӊ ішкі ағашы арқылы балаларына түсіру.

COBWEB алгоритмі
----------------

```
  *COBWEB*(*root*, *record*):
  Input: A COBWEB node *root*, an instance to insert *record*
  *if* *root* has no children *then*
    *children* := {*copy*(*root*)}
    *newcategory*(*record*) \\ adds child with record’s feature values.
    *insert*(*record*, *root*) \\ update root’s statistics
  *else*
    *insert*(*record*, *root*)
    *for* *child* *in* *root*’s children *do*
      calculate Category Utility for *insert*(*record*, *child*),
      set *best1*, *best2* children w. best CU.
    *end for*
    *if* *newcategory*(*record*) yields best CU then
      *newcategory*(*record*)
    *else* *if* *merge*(*best1*, *best2*) yields best CU then
      *merge*(*best1*, *best2*)
      *COBWEB*(*root*, *record*)
    *else if* *split*(*best1*) yields best CU then
      *split*(*best1*)
      *COBWEB*(*root*, *record*)
    *else*
      *COBWEB*(*best1*, *record*)
    *end if*
  *end*
```

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* COBWEB істеп тұрған python жобасы

Сілтемелер
----------

1. ↑  Fisher, Douglas (1987). "Knowledge acquisition via incremental conceptual clustering". *Machine Learning* **2** (2): 139–172. doi:10.1007/BF00114265. .
2. ↑  *Fisher, Douglas H.* (July 1987). "Improving inference through conceptual clustering" in *AAAI Conference*. *Proceedings of the 1987 AAAI Conferences*: 461–465.
3. ↑  *William Iba and Pat Langley* Cobweb models of categorization and probabilistic concept formation // Formal approaches in categorization / Emmanuel M. Pothos and Andy J. Wills, —  Cambridge: Cambridge University Press. — P. 253–273. — ISBN 9780521190480.
**Әбдуллаһ әс-Саффах** (араб.: عبد الله السفاح‎‎; 722, Хүмайма — 10 маусым 754, Анбар) — Ислам халифатының 20-шы халифасы, мүміндер әмірі. Аббас әулетінен болған алғашқы халифа. Мұхаммед пайғамбардың көкесі болған Аббас ибн Әбділмүттәліптің шөпшегі және халифа Әл-Мансұрдың ағасы.

Өмірбаяны
---------

Умәйяларға қарсы хорасандық көтеріліс болған кезде әс-Саффах көтерілісбасы Әбу Мүсліммен жақсы қарым-қатынастар орнатты. Әс-Саффах Куфада өзін жаңа халифа деп жариялады. Шииттер халифат ретінде Әли ибн Әбу Талибтің ұрпағың көргісі келді, алайда әс-Саффах олай қаламады.

Өз әскерін мұсылман емес жауынгерлермен күшейтіп, өзіне қарсы шығатын және халиф деп мойындамайтындарға қарсы, яғни Умәйяларға, шииттерге, тіпті кейбір хорасандық көсемдерге соғыс ашты. Сондықтан оған "әс-Саффах" ("қанды қасапшы") деп лақап ат қойылды. Өзінің елордасы болған Анбар қаласында (қазіргі Ирак аймағында) шешек ауруынан қайтыс болды. Оның орнына халифатты келесі сегіз ғасыр бойы інісі Әл-Мансұр мен оның ұрпақтары биледі.
**ComputerBild** (журнал) – қарапайым компьютер қолданушыларына арналған ең ірі журнал. 1996 жылы Германияда алғаш рет басылып шыққан. 2001 жылдан бастап әр шығарылымында компьютер бағдарламалары жазылған СD дискпен бірге сатылымға шыға бастады. 2006 жылдан бастап Ресей аумағында басылып шығуда. 2007 жылдан бастап CD дискпен қатар DVD дисктердегі бағдарламалар мен фильмдер қамтылып, журналға қосымша ретінде шыға бастайды. Журналды басып шығаратын компания – Axel Springer AG. Әр шығарылымында оқырмандарға көмек ретінде тәуелсіз бағдарламашылармен дайындалған ComputerBild DataBase бағдарлама-катологизаторы дисктерге енгізіледі.
Сараграр шыңы Гиндукуш тау тізбектеріндегі Терич Мир, Ношак және Истор-оНал шыңдарынан кейін төртінші орынды иеленеді.
Гиндукуш тау тізбегі солтүстік- батыс Пәкістан мен шығыс және орталық Ауғанстанның арасында 762 шақырымға созылып жатыр.
Оның биіктігі 7349 м-ді құрайды.
Бүкіл Сараграр ірі массив болып табылады. Ол - 7349 м биіктіктегі біртүтас созылып жатқан үстірт.

Аталған таудың негізгі шыңдары: Бас Сараграр, Орталық Сараграр, солтүстік-батыс Сараграр шыңы, оңтүстік-батыс Сараграр шыңы, оңтүстік Сараграр шыңы және оңтүстік- шығыс Сараграр.
1958 жылы Тед Норриш басқарған британдық экспедиция Басты шыңға шығуға талпыныс жасады. Алайда бұл жорық команда мүшесі П.С.Нельсонның қазасымен аяқталды.
Оның Солтүстік және Басты шыңына 1959 жылы Фоско
Сараграр Пәкістандаеы Гиндукуштың бір бөлігі болып табылады.

Фоско басқарған топ Сараграр массивіне көтерілу кезінде таудың солтүстік- шығысындағы Нироги мұздығы арқылы өткен болатын.
Марейни басқарған итальяндық экспедиция шыққан болатын.
Сарагрардың дөңестігі 1979 м-ді құрайды.

1967 жылы 24 тамызда жапондық экспедиция мүшелері Сато Юкитоши мен Хара Хиросада таудың оңтүстік шыңына Роше-Голе мүздығы арқылы алғаш рет шыққан болатын.
1971 жылы 29 шілдеде жапон экспедициясының мүшесі Нагано таудың оңтүстік-батыс шыңына көтерілді.
Сараграр әлемдегі ең биік шыңдардың арасында 78-ші орынды иеленеді.

Дереккөз
--------

1. Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Сара Мыңжасарова** (1924-2002) - 29 қазанда Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Қара Шоқат деген жерде туған. Ақтөбедегі мұғалімдер институтында оқыған. 1952 жылы республикалық екі жылдық партия мектебінің аудармашылар бөлімін бітірген.

Еңбек жолы
----------

Еңбек жолын Шалқар аудандық комсомол комитетінің мектеп жұмысы жөніндегі хатшысы болып бастайды. 

* 1949 жылы «Сталиншіл» газетінде бөлім меңгерушісі болады.
* 1952-1960 жылдары Талдықорған облыстық «Сталиншіл» газетінің жауапты хатшысы, «Семиреченская правда» газетінің әдеби қызметкері, Алматы облыстық «Коммунизм таңы» газетінің тілшісі болды.
* 1960-1971 жылдары «Казахстанская правда» газетінің тілшісі.
* 1971-1973 жж. Байланыс министрлігінің мерзімді баспасөзді тарату басқармасының баспасөзге жазылу бөлімінің басшысы.

Аудармашылық қызметі
--------------------

1959-1970 жылдар арасында аудармаға ерекше ден қойып, Вьетнам көркем әдебиетінің алғашқы прозалық шығармасы, Нгумен Ванның «Буйвол» повесін, Абхазия кеңес әдебиетінің классигі Иван Папаскиридің «Женская честь» романын, «Алтын Прага ертегілерін», «Солдат хаттары» суреттемелер жинағын, балаларға арналған шағын кітапшаларды қазақшалайды. Бұларға қоса «Қаһарман қыздар», «Ленин бізбен бірге» деректі әңгімелер жинағын, «Тәжік әңгімелері» сияқты кітаптарды өзге аудармашылармен бөлісіп аударады .

Шығармалары
-----------

Бірнеше очерктер кітабы,көптеген роман, повестері мен әңгімелері бар.
Шығармалары: Қыр қыздары. Роман. А. «Жазушы», 1970; Әйел бақыты. Роман. А. «Жазушы», 1981; Женское счастье. Роман. А. «Жазушы», 1984; Төзім шеңбері. Роман. А. «Жазушы», 1989; Өмір көріністері. Әңгімелер мен повестер. А. «Өлке», 2001.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қожахметова М. Қазақтың тұңғыш романист қызы. Егемен Қазақстан.09 Қазан, 2019.
2. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Айлауық**  (лат. *Onosma* ) – айлауыктар тұқымдасына жататын екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде бұта; өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде Жерорта теңізі маңында, Батыс және Орта Азияда, Батыс Қытайда өсетін 150-дей түрі белгілі. Қазақстанда 10 түрі анықталған, топырақ талғамайды, тастақты, сортаңды жерлерде де өсе береді. Жиі кездесетін түрі – гмелина Айлауығы (Onosma gmelіnі). Биіктігі *20 – 50 см*, сабақтары бірнешеу, бұталы, түкті. Жапырақтары ұзын, *15 см*-дей. Тостағаншасы 5 бөлек жапырақшалы, күлтесі ақ, сары, қызғылт не көгілдір түсті, ернеуі 5 бөлікке тілімденген, сыртын тікен тәрізді қатты түк басқан. Аталығы 5, аналығы біреу. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – жаңғақша.

Айлауық – халық медицинасында дәрілік өсімдік, кейде бал арасы үшін қолдан өсіріледі. Аналық айлауық (Onosma stamіneum) деген түрі Солтүстік Үстіртте өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Маңғыстау облысының «Қызыл кітабына» енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Қазақ ұлттық энциклопедиясы*
**Татьяна Вениаминовна Пасынкова** 1962 жылы 18 маусымда РКФСР Якут АКСР-інің Вилюйск қаласында туған. экономист
(1986)Орыс. Алматы халық шаруашылық институтының бухгалтерлік есеп және қаржы қызметін талдау факультетін бітірген, Орыс, ағылшын және неміс (сөздікпен) тілдерін біледі.
(2007) Экономика ғылымдарының кандидаты 
(1994 жылдан) Қазақстан Республикасының аудиторы, 
(2001 жылдан)Ресей Федерациясының аудиторы .
Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Материалдық емес активтердің инновациялық технологиялары және олардың экономиканың халықаралық стандарттарға ауысуының барысындағы қолданылуы». Қауіпсіздік, қорғаныс және құқық тәртібі академиясының профессоры (Мәскеу қ.). Қазақстанның аудиторлық басылымдарында жарияланған көптеген мақаланың жәнехалықаралық стандарттарға ауысу барысындағы қаржы қызметкерлерін жетілдіру женіндегі әдістемелік кемекші құралдардың авторы. Қазақстандағы аудиттің пайда болуының 20-жылдығына орай шығарылған
мерейтойлық мақалалар мен жарияланымдар жинағының тең авторы.

1989 жылдан - КСРО Мемлекеттік жабдықтау басқармасы «Апматыбасжабдықтау» басқармасының жүйесінің инженері. 
1991 жылдан - Алматы қаласы Алатау аудандық,салық инспекциясының инспекторы.
1993 жылдан - Алматы қаласындағы Бухгалтерлік-аудиторлық орталықтың аудиторы, 1997 жылдан бері - бас директоры.
Аптай өлкесінің Халықаралық арбитраж процесі акадомиясында аралық судьялар алқасының мүшесі (Барнауыл қ )
«Достастық елдері бухгалтерлері мен аудиторларының қауымдастығы» халықаралық қоғамдық ұйымының мүшесі (Мәскеу қ.).
М.В. Ломоносов атындағы сыйлықтың лауреаты (2007)
М.В. Ломоносов атындағы медальмен, Қазақстанның қазақ қоғамдық бірлестіктері одағының Жетісу қазақ әскерінің 140-жылдығына орай естелік белгісімен марапатталған
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Әлеммнің атақты 50 елінің қатарына қосылу».
Хоббиі - жаттығу залында спортпен шұғылдану, классикалық әдебиет, психология.
Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем және кәсіпқой әдебиет

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Арнайы әлеуметтану** — тұтас қоғамның және әлеуметтік процестердің белгілі дәрежеде тәуелсіз, өзіндік жүйелерін зерттейтін әлеуметтану ғылымының дербес салаларының жиынтық атауы. А. с. тұжырымын алғаш рет америкалық социолог Р.Мертон енгізген. Мақсаты — социол. білімнің эмпирикалық (қолданбалы) және теориялық бөлімдері арасындағы ерекше, белгілі дәрежеде тәуелсіз жүйелерін зерттеу. Әрбір әлеум. теория әр түрлі әлеум. қоғамдар мен салаларды, ин-ттар мен процестерді, олардың жалпы және өзіндік байланыстарын, сипаттарын, пайда болу жағдайларын қарастырады. Қазіргі социол-да арнайы әлеум.-психол. зерттеу салаларының бірнеше топтары пайда болған: 1). адамның негізгі қызмет ету формалары мен түрлерін зерттейтін салалар (бос уақыт социологиясы, еңбек социологиясы, тұрмыс социологиясы т.б.); 2). социология және гуманитарлық ғылымдар шекарасында қалыптасқан салалар (құқық әлеуметтануы, экон. әлеуметтану, саясат әлеуметтануы, мәдениет әлеуметтануы, дін әлеуметтануы т.б.); 3). қоғамның әлеум. құрылысын, құрамдас бөліктерін және өзара қатынастарын зерттейтін салалар (әлеум. топтар теориясы, қала социологиясы, ауыл социологиясы т.б.); 4). әлеум. ин-ттар қызметін зерттейтін салалар (басқару әлеуметтануы, отбасы әлеуметтануы, білім беру әлеуметтануы, ғылым әлеуметтануы т.б.); 5). Кертартпа әдет пен мінез-құлықты зерттейтін салалар.
**Тату, қымыздың татуы** Қымыздың дәмі бұзылып,
ішуге жарамсыз болуын осылай атайды. «Қымыз татып кетті» (Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин, Шығ.).
Әдетте, ішуге жарамайтын тамақ болса, «бұзылған,
иістенген» сияқты сөздермен тіркестіре айтамыз да, қымыз көп тұрып бұзылса, оған тек қана «таты» сөзін таңуымыздың себебі не? Бұған жауап беру үшін сол сөздің тарихына үңілу керек сияқты.Көне түркі жазба ескерткіштерінде «татығ» сөзі «астың дәмі» мағынасынан басқа, «тәтті» деген ұғымда
да қолданылған. Сөз жоқ, ертедегі «татығ», қазіргі «тәтті» бір түбірдің жемісі екені ешкімге де 
жұмбақ емес. Солай бола тұрса да, дәмі жағынап жағымдылықты ұғындыратын «тәтті» немесе ерте кездегі «татығ» сөзінің қымызға телінуінің себебі — бұзылған қымыздың белгісі оның дәмінің тәттірек болуымен ғана ажыратылады. Осылайша «татыған қымыз» тіркесі «тәттірек қымыз» дегенге нұсқаса, оны «бұзылған қымыз» деп ұғыну қалыптасқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Татыр** – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы тұщы көл, тарихи орын.

Географиялық орны
-----------------

Аманагелді-Торғай тас жолының солтүстік қанатында, аудан орталығы Торғай кентінен 56 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Жалпы алаңы 10-12 км2. Көктемгі су тасқынында Торғай өзенімен қосылып кетеді. Оңтүстік-батыс жағалауына қалың қамыс, қоға өскен. Құстар ұя салып, шабақ, алабұға, ақ балық, шортан, табан тіршілік етеді.

Тарихи дерек
------------

Көл жағасында Ресей патшасының Маусым Жарлығына көнгісі келмеген Аққұм, Тосын, Қарақоға, Шұбалаң болыстарының көтерілісшілері 1916 жылғы 21 қазан күні Қостанайдан келе жатқан ояз бастығының көмекшісі Ткаченконың жазалаушы отрядына алғаш рет қарсы соғысқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ТОРҒАЙ ЕЛІ. Энциклопедия. Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл
**Мұса әл-Һәди** (араб.: موسى الهادي‎‎‎; 5 ақпан 764, Рей — 14 қыркүйек 786, Бағдат) — Ислам халифатының 23-ші халифасы, мүміндердің әмірі.

Өмірбаяны
---------

Әл-Һәди он алты жасында мұрагер ретінде тағайындалып, әкесі тарапынан Журжандағы көтерілістерді басу үшін Шығыс әскерінің қолбасшысы болған. Әкесі дүние салғанда Журжанда болатын.

Һәди әкесі секілді зындықтармен күресуді жалғастырды. Зындықтарға алдымен тәубе етуді ұсынып, тәубе етпеген жағдайда өлтіретін. 785 жылы Мединеде Құсайын ибн Әли ибн әл-Хасан көтеріліске шықты. Һәди қажылықтың әмірі Сүлеймен ибн Әбу Жағфар әл-Мансұрға хат жазып, Құсайынның көтерілісін басуды бұйырды. Ол Фаһ жерінде Құсайынның алдынан шығып оны және қасындағы адамдарды өлтіртті. Қақтығыстан көтерілісшілердің тек екеуі ғана аман қалады. Олардың бірі Солтүстік Африкада (Мағрибүл-Ақса) Идрисия мемлекетінің негізін салушы Ыдырыс ибн Әбдуллаһ ибн әл-Хасан ибн Әли, екіншісі Табаристанға барып Һарун әр-Рашид заманында көтеріліс жасаған бауыры Жақия ибн Әбдилләһ атты ағайындылар еді. Бұл көтерілістен кейін Әлидің жақтастарына деген байсалды саясат орнына қатаң және төзімсіз саясат жүргізіле бастады. Олардың жалақылары мен мемлекеттен алатын үлестері қиылып, қуғын-сүргінге душар болды.

Мұхаммед әл-Мәһдидің өсиеті бойынша һәдиден кейін Һарун әр-Рашид халифа болуы тиіс. Бірақ әл-Һәди оның орнына ұлы Жағфарды тақ мұрагері етіп қалдырғысы келді. Алайда әл-Һәдидің науқастанып, үш күннен соң дүние салуы ол ойын іске асыруына мұрсат бермеді. Әл-Һәдидің өз бауыры Һарун әр-Рашидті мұрагерліктен алуы немесе билігін шектеуінің себебінен анасы тарапынан уланғандығы да айтылады.

Әл-Һәди — өте жомарт, батыр және күшті кісі болған. Халықтың мұң-мұқтажын тыңдауға да мән беретін. Десек те, Аббаси халифаларының арасында өлең тыңдап, нәбиз ішкен ең алғашқы халифа болатын.

Дереккөздері
------------

1. ↑  Ислам тарихы. Алматы: Ернар Есімқұлов, 2018 ISBN 978-601-7929-37-4
Күрделі будандастыру - үш және одан да көп мал тұқымдарын пайдаланып жүргізген будандастыру. Күрделі будандастыруды жүргізудің біршама қиыңдығы бар. Будаңдарда белгілердің өзгергіштік дәрежесі жоғары болғандықтан, олардың қажетті үйлесімдіктеріне қол жеткізіп, ұрпақтан ұрпаққа тұрақты бекіту үлкен қиындыққа түседі, сұрыптаушы мамандардың білгірлігі мен шыдамдалығын талап етеді. Күрделі будандастыруда пайдаланылатын тұқым санының көп болуы міндеті шарт емес, ол сұрыптау негізі болып алынған жергілікті тұқымның өнімділігіне және оны жетілдіруде қойылған мақсатқа байланысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Хилиазм** (гр. *Chilias* - мың) - ақырзаман алдында жаратқанның жер бетіндегі мыңжылдық "патшалығы" туралы діни ілім. Хилиазм иудаизмге және алғашқы христиандыққа тән болып, жебеуші мессияның келу идеяларымен байланыстырылды. Хилиазм идеялары құлдар мен кедейлерді өзіне тартуға тырысты. Рим империясының ресми дініне айналған христиандық жер бетіндегі тәртіпті өзгерту әрекеттерінен бас тартты, о дүниеде сый-құрмет көрсету идеясынан баса назар аударып, Хилиазмды жалған әлем ретінде теріске шығарды. Орта ғасырда хилиазм шаруалар мен қала тұрғындарының феодализм қанауға қарсы әлеуметтік наразылығының діни сипатын білтіретін бірқатар эретикалық ілімдерде қайта жанданды. Қазір хилиазм - кейбір діни секталар идеологиясының құрамдас бөлігі.

### Дереккөздер

[1]

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"
**Топас** Осы күнгі түсінігімізде бұл сөздің мағынасы — ой-өрісі нашар, надан, ақымақ, кеще. «Қаншама топас, тас бауыр болса да жақсылыққа жібімейтін адам жоқ» (Ө. Қанахин, Жүрек.). Сөздің алғашқы тұлғасы мен мағынасын осы күнгі
түркі тілдерінен-ақ іздеп табуға болады. Хакас тілінде — «тоо» сөзі — біздің түсінігіміздегі «тыңдау, тіл алу», ал
«тообас» тұлғасы — «еш нәрсемен санаспайтын, тыңдаусыз» мағыналарында жұмсалады. Ал тува тілінде «тоовазы»—тықдаусыз, «тоовас» — қайырымсыз, керенау мағыналарында қолданылады. Қайырымсыздық, тыңдамаушылықтың ақыры — надандық, ақымақтыққа әкеп соқтырады. Қазіргі біздің тіліміздегі «топас»—осы, соңғы мағынаны меншіктенген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Валторна
**Валторна** (нем. *Waldhorn* — орман кернейі) — мыстан жасалған үрлемелі музыкалық аспап. 

  

17 ғ-дың соңында аңшы кернейінің жетілдірілуінен келіп шыққан. Алғашқы қарапайым үлгілері кейінгі барокко мен классицизмнің, ерте романтизмнің (И. Гайдн, В.А. Моцарт, К.М. Вебер оркестрлерінің валторнаға арналған концерттері) музыкаларында қолданылған. Қазіргі үлгілері дыбыс шығаратын ауызы кеңейтілген, ұлу пішіндес, оратылған металл түтік түрінде. Жеке орындауда, ансамбльдерде, симфония оркестрлерде қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Саны белгілі бір мөлшерден төмендеп кеткен жануарларды жойылып кету қаупі төнген жануарлар қатарына жатқызамыз. Мұны туу санының өлу санынан төмендеп кеткендігінен аңғаруға болады. Адамдар аңдарды аяусыз аулап, олар мекен ететін алқаптарды тарылтуы салдарынан жануарлар табиғи мекенін тастап, басқа жерлерге кетуге мәжбүр болады. Олар адамдардың іс-әрекетінен қатты зардап шегуде. Көптеген жануарлар терісі мен өзге дене мүшелерінен құнды заттар жасалатын болғандықтан ғана өлтіріледі. Бүгінде, әсіресе, сілеусіндерге жоғалып кету каупі қатты төніп тұр. Малшылар оны малдарына шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Саны азайған жануарлар тізімінде сүйкімді пандалар мен гориллалар да бар. Бір кездері оннан астам түрі қаптап жүретін мүйізтұмсықтардың бүгінде бес түрі ғана қалған. Сондай-ақ, ақ аю, тасбақа, дельфин, шимпанзелер де осы тізімге кіреді. Ежелгі дәуірден бері аман келе жатқан бұл жануарларды ғылым мен техника ғасырының адамдары осылай аздырып жіберді.

* Пржевальский жылқысы (*Equus ferus przewalskii*)
* Калан (*Enhydra lutris*)
* Америкалық бизон (*Bison bison*)
* Калифорния кондоры (*Gymnogyps californianus*)
* Логгерхед (*Caretta caretta*)
* 
* Малайзиялық склеропаг (*Scleropages formosus*)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-446-5
**Саламалейкум** (ағылш. *Cyperus rotundus*) - Қияқөлеңдер тұқымдасының (лат. *Cyperаceae*) көпжылдық шөптес өсімдігі.

Ботаникалық сипаттамасы
-----------------------

Биіктігі 15-50 см, көп жылдық өсімдік, топырақ асты өркені тамыр түйнек тәрізді жуан. 

Сабағы дара, үш қырлы, түп жағы шоғыр жапырақты. Жапырағы ұзынша, беті тегіс, сабағынан екі есе қысқа, ені 2,5 мм. 

Гүл шоғы шатырша тәрізді, маусым-қыркүйекте гүлдейді. Жаңғақшасы үш қырлы сұрғылт-қоңыр, ұзындығы 1,5 мм.

Таралуы
-------

Саламалейкум Жерорта теңізі аймағында, Кіші Азия, Африка,Үндістан, Жапония, Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Кавказ, Орта Азия, Қазақстанда (Қызылорда облысы, Түркістан маңында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда) таралған. Құмда, өзен бойында, мақта, күріш, егістігінде өседі.

Галерея
-------

* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том, 621 бет
**Линзалы антенна**— оптикалық линзаның сәуле шоғырлауы секілді принципте радиотолқындарды шоғырландыруға арналған антенна. Оның жұмысы радиотолқындардың металл қабырғалар арасындағы фазалық жылдамдығының ауадағыдан артық болу қасиетіне негізделген. Сырт пішіні ойыс динзаға уқсас жасалған металл тордан өткен радиотолқындар оның озіне қарай ауытқып шоғырланады. Толқьн көзі (вибратор,рупор,толқын өткізгіш)Линзалы антеннаның фокусында орналасса, онда толқындар параллель шоқ болып тарайды. Линзалы антеннаның молшері толқын узындығымен шамалас диәлектріктен және металдан жаса-лады. Ол сантиметрлік және дециметрлік (ультра қысқа) толқындар тарату үшін пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Линдеман барылдауық қоңызы** (лат. *Carabus lindemanni*) – барылдауық қоңыздар тұқымдасының биологиялық түрі. 
Таралу аймағы тез қысқарып бара жатқан түр. Туыстың филогенезін анықтауға ыңғайлы, себебі туыс жүйесінде жеке бөлініп тұр. Іле Алатауының орталық бөлігі тау етегі, Шамалған мен Түрген өзендері аралығының жергілікті түрі. Теңіз деңгейінен 800-1000 м биіктіктегі тау етегінің ашық далалы жерлерінде тіршілік етеді.Көктемгі эфемер. Қоңыздар сәуір және мамырдың бірінші жартысында белсенді. Оның тіршілік ету ортасының бүлінуіне адамның шаруашылық әрекеттері: құрғақ өсімдіктерді өртеу, улы химикаттармен өңдеу, саяжай құрылыстары, жасанды ағаштар отырғызу кері әсер етеді. Семенов ызылдауық қоңызы сияқты, шаруашылық жұмыстары аз жүрген тау етегінің далалы бөліктерінде шағын қорықтар мен қорықшалар ұйымдастырып, онда саяжай құрылыстарын салуға, бақтар отырғызуға тиым салу керек.

Дереккөздер
-----------

«Ғажайып омыртқасыздар»
Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен
И.Д.Митяев, Р.В.Ященко, В.А.Казенас
Алматы 2005
**Бристоль** (ағылш. *Bristol*) — Ұлыбританияның Оңтүстік-Батыс Англия аймағындағы орналасқан порт және графтық статусы бар қала. Эйвон өзенінің жағалауында орналасқан.

Географиясы және климат
-----------------------

Аспалы көпір
Қаланың ауданы 110 км².Солтүстік батыс бөлігінде Бристоль шығанағы, солтүстігінде Глостершир графтығымен, ал оңтүстігінде Сомерсет графтықтарымен шектеседі. Қаланың көне бөлігі Эйвон өзенінің оң жағалауында орналасқан. Елдің астанасы Лондон қаласынан батысқа қарай 169 километр, ал Атлант мұхитынан 8 километр қашықтықта орналасқан.

Бристоль Ұлыбританияның ең жылы қалаларының бірі. Атлант мұхитының маңында орналасқандықтан қалаға теңіздік климат тән. Жазы ыстық та ылғалды - шілде айындағы орташа температура +21°C, қысы жылы, жұмсақ болып келеді - қаңтар айындағы орташа температура +2°C. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 741-ден 1 060 мм-ге дейін.

Халқы
-----

2007 жыл бойынша қалада 416 400 адам тұрады. Орташа тығыздығы шамамен 3 500 адам/км². Greater Bristol атты қала агломерациясында шамамен 561 500 адам тұрады, бұған Бристоль қаласынан басқа Бат облыстары, Солтүстік-Шығыс Сомерсет, Солтүстік Сомерсет және Оңтүстік Глостершир графтықтары кіреді.

Экономикасы
-----------

Мемлекеттің маңызды экономикалық, қаржы және өндіріс орталығы болып табылады. Қалада әлемдегі ірі компаниялар мен корпорациялардың штаб-пәтерлері орналасқан. Қаланың экономикадағы негізгі салалары - қаржы жүйесі, финанстық активтер және авиациялық өндіріс. BAC (Бристольдық авиациялық компания) әлемдік стандартқа сай ұшақтар мен двигательдерді өндіруде танымал болып келеді.

Қала панорамасы

Бауырлас қалалары
-----------------

* Франция Бордо, Франция (1947)
* Германия Ганновер, Германия (1947)
* Португалия Порту, (1984)
* Грузия Тбилиси, Грузия (1988)
* Никарагуа Puerto Morazán, Никарагуа (1989)
* Мозамбик Бейра, (1990)
* Қытай Гуанчжоу, Китай (2001)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бристоль (Bristol). Ағылышын энциклопедиясы: Англия қалалары
Координаттар: 59°57′18″ с. е. 30°19′26″ ш. б.﻿ / ﻿59.955167° с. е. 30.323889° ш. б.﻿ / 59.955167; 30.323889 (G) (O) (Я)

**Санк-Петербург собор мешіті** – 1909-1920 жылдар аралығында салынды. Жобаның авторы – Н.В.Васильев. 

Мешіттің ұзындығы – 45 м, ені – 32 м, бас мұнараның биіктігі – 39 м, мұнаралар саны – 2, мұнара ұзындығы – 48 м, сыйымдылығы – 5000 адам басқа дереккөздерінде – 3000 адам деп берілген. 

Мешіт құрылысы эмир Сеид-Абдул-Ахат-ханның қаражатына және басқа татар кәсіпкерлердің көмегімен жүргізілді.Бірінші қабатта ер адамдарға арналған зал, екінші қабатта әйел адамдарға арналған зал бар. Мешіттің имамы **муфтий Жафяр Насибуллович Пончаев**.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   соборная мечеть

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуРесейдегі мешіттер |
| --- |
|  |
| Татарстан мешіттері | 
Әшім мешіті • Борнай мешіті • Құл-Шәриф мешіті • Мыңжылдық мешіті • Сұлтан мешіті | Qolsharif Mosque, Kazan |
|  |
| Дағыстан мешіттері | 
Махачқала мешіті |
|  |
| Ресей мешіттері | 
Грозный орталық мешіті • Мәскеу мешіті • Санк-Петербург собор мешіті |
|  |
| Ислам Ресейде
Елдер бойынша мешіттер |

 |
**Сайлаухан Накенов** (1940-2008) - 1940 жылы 25 маусымда Қарағанды облысы, Жаңарқа ауданы, Өркендеу ауылында туған. 1963 жылы Қазақ Ұлттық Уиверситетінің филология факультетін аяқтаған.

Еңбек жолы
----------

Әр жылдарда Өркендеу ауылында мектеп директоры, «Советтік Қарағанды» газетінде әдеби қызметкер, «Жаңа-Арқа», «Новая степь» газеттерінде бөлім бастығы, Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінде меншікті тілші, әдеби қызметкер, «Жезқазған туы» газетінде мәдениет және әдебиет бөлімінің меңгерушісі, Қазақ радиосының Жезқазған облысы бойынша меншікті тілшісі, «Жезқазған туы» газетінің бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары болып қызмет істеген.
1977 жылы «Жазушы» баспасынан «Құдіретті қолдар», 2000 жылы «Жүмақтың жолы» жыр жинақтары жарық көрген.
«Жезқазғанға — 50 жыл» күміс медалінің (2004) иегері, КСРО Журналистер Одағының Құрмет грамотасымен, Қазақ ССР телевизиялық және радиохабары жөніндегі Мемлекеттік комитетінің Құрмет грамотасымен, Қазақстан Журналистер одағының, Халық депутаттары облыстық Кеңесінің, Жезқазған қалалық мәдениет бөлімінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. Бірнеше республикалық жыр мүшәйраларының жүлдегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
Саламанка Университеті
----------------------

Саламанка Университеті
**Саламанка Университеті**(исп. *Universidad de Salamanca*)-Испанияның және Еуропаның байырғы университеттерінің бірі.Саламанка 12 ғасырдың соңында қаланған.Орта ғасырларда және қайта өркендеу дәуірінде Саламанка университеті Еуропаның ірі ғылыми орталықтарының бірі болды.Саламанка университетінде осы кезіңде жаратылыстану ғылымдары зерттеліп,араб мәдениеті дәстүрлері дамытылды;Ибн Сина,Ибн Рушд т.б әлемге әйгілі ғалымдар алғашқы аудармалры дасалды.16 ғасырда инквизизияның үстемдік ету кезіңінде университет Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі зерттелген жалғыз ғана оқу орны болды.

1973 жылы оқу орында философия және филология,заң,медицина,жаратылыстану ғылымдарының факультеттері болды;8 мыңға жуық студент оқыды,500-ге жуық оқытушы,профессор жұмыс істеді

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энцеклопедиясы
**Қызыл жыңғыл** - Қазақстанда өсетін он жыңғылдардың ішіндегі ең көп тарағаны. 

Ең Солтүстік алқаптар мен таулы тарбағатай жне Алтай, Батыс Тянь-Шань қыраттарынан басқа еліміздің барлық аумағында дерлік кездеседі. Өзен, көл жағалауларында, құмды және саз кергішті далаларда және шөлдерде құм үйінділерінде, сортаң жерлерде орман-тоғайларда өседі. Бұл бұта немесе кішкене ағаш биіктігі 3-5 метрге дейін. Қарасұр қабықты және қызғылт жылдық өркендерімен. Жасыл өркендерде жапырақтары ұсақ қылқан жапырақтыларға (Қарағай) ұқсас, ұшындағы тығыз гүл шоғыры шашақ, ұзындығы 3-5 см және ені 0,5 см-дей ұзын немесе қысқа сыпыртқыға жиналғын. Гүлдері ұсақ, қосжынысты, бес мүшелі, қысқа гүл табанына орналасқан. Ұзындығы 1 мм-дей онша байқалмайтын тостағаншалы, желектері аздап үлкендеу. Гүлдеу мерзімі кезінде рюмка тәрізді күлте түзеді, жеміс берген кездегі түспейді, бұл осы түрдің өзіндік ерекшелігі болып табылады. Жаңа гүлшоқтарының пайда болуы есебінен гүлдеу мерзімі ұзаққа созылады, Мамырдан Қазанға дейін. Гүлдер болған шашақтарда жемістер біртіндеп пісп жетіледі, жемістері пирамида тәрізді ұшқырлы қауашақ. Тұқым саны көп, ұсақ (0,5 мм), бас жағында тінді, тігінен бастап ұзын түктермен жабылған. Айтарлықтай ұшуға жетілген аппараттары бар тұқымдар ауада еркін қозғалып, кейде өте қашық жерлерге ұшып кетеді.
Қолайлы жағдайға тап болғандары жаңа шіліктер құрайды, өсіп өнеді. Басқа өсімдіктер мекен етіп үлгермеген жерлерді иеленеді. Мұндай жағыдай кеуіп қалған Арал теңізінің орнынан байқалады. Теңіз тартыла түсуде. Ончң ізімен біржылдық сораңдар және қызыл жаңғылдар жылжып барады, біраз жылдар өткен соң қалың шіліктер алқабын құрайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жануарлары сериясы
**Қызыл суыр** (лат. *Marmota caudata*) — суыр туысына\_ жататын тышқан. 

  

Дене тұрқы 426—570 мм, құйрығының ұз. 162—215 мм, салм. 4,5—5,2 кг. Сарғыш қызыл немесе қызыл қоңыр түсті. Тұмсығы мен аузының айналасында қара теңбілі бар. Қыста үзақ (7—8 ай) ұйқыға жатады, сәуір—майда балаланды. Ініп 2—3 м тереңдікке қазады. Қызыл суырдың 10 шақтысы бір інде қыстайды. 3 жылда жьгаысы жетілуіне байланысты, жаңа жұп құрып, жаңа ін қазады. Қызыл суыр Орта Азияның оңтүстігінде, Памирде, Қырғыз Алатауында кездеседі. Терісі бағалы, жайылымға, шалғынға аздағап зиян келтіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Үлгі:IUCN2014.2
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Сайма**, *Үлкен Сайма* – Финляндияның оңтүстік − шығысындағы көлдер жүйесі.

Физикалық-географиялық сипаты
-----------------------------

Ауданы 4400 км2. Мұздық-тектоникалық жолдармен пайда болған көл қазан шұңқырлары өзара тармақтар арқылы жалғасқан. Жағалауы қырқалы, құзды, қатты тілімделген. Аралдары көп. Тереңдігі 82 м. Шілде-тамыз аралығында деңгейі жоғарылап, сәуірде төмен түседі. Қараша-желтоқсанда қатып, сәуір-мамырда мұздан босайды. Вуокса өзені арқылы Ладога көлімен, Саймен каналы арқылы Фин шығанағымен жалғасқан. Кеме жүзеді. Жағалауында Миккели, Лаппеэнранта порттары орналасқан.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы, 9-ші том.1976
ФИФАның 2011 жылғы логотипы
**FIFA 2011** - FIFA-ның сериясындағы он сегізінші футбол симуляторы. Қазіргі уақытта ФИФА барлық платформаларда бар. Ең алғашқы консольдық нұсқасы 2010 жылы 28 қыркүйекте өтті.

Ойластырылған шабуыл
--------------------

Футболшылар аландағы жағдайды анализдей алады, жігер және айламен қорғаныс шебін бұзу үшін еңбектенеді, және ойынды екі қадам алға ойластырып кояды. Одан басқа,ойыншылар ілгері жұлқынып корғаушыны артта қалдырып және бос кеңістік алады.

Максималды шабуыл
-----------------

Ойыншы доппен жұмыс істегенде, дәл қимылдар қолданылады яғни доптың 360 градус айналасында қимылдауына байланысты. Допқа күрес қиындады және аяусыз болды.

Допты бір жанаумен басқару
--------------------------

Жаңа жүйе допты басқару механизмін өзгертті: футболшылар допты бір жанаумен тамаша қабылдау мүмкіндігінен айырылды. Енді қорғаушылар допты кері оңай қайтара алатын болады.

Tactical Free Kicks
-------------------

Бұл жүйе (Айып соққысын орындау тактикасы) соққыны одан әрі қауіпті қылады , ойыншыға соққыны алдын ала ойлауға мүмкіндік береді және басқа ойыншыны іске қосады.

Player Impact Engine
--------------------

Коментаторлар
-------------

Орыс тілдегі FIFA 2012-те ойынды баяғы Юрий Розанов және Василий Соловьёв

Демо нұсқауындағы футбол клубтары
---------------------------------

Демо нұсқауындағы командалар:

* Милан
* Арсенал
* Боруссия Дортмунд
* Ювентус
* Манчестер Сити

Жалпы Стадиондар
----------------

* Akaaroa Stadium
* Aloha Park
* Arena D’Oro
* British Modern
* Century Park Arena
* Court Lane
* Crown Lane
* Eastpoint Arena
* El Bombastico(El Libertador)
* El Medio(Estadio Nacional)
* El Reducto(La Canchita)
* Estadio Latino
* Estadio President G.Lopes
* Estadio de las Artes
* Estadio del Pueblo
* Euro Park
* Forest Park Stadium
* Ivy Lane
* O Dromo
* Olimpico Arena
* Pratelstvi Arena
* Sanderson Park
* Stade Kokoto
* Stade Municipal
* Stadion 23,Maj
* Stadion Europa
* Stadion Hanguk
* Stadion Neder
* Stadion Olympik
* Town Park
* Union Park Stadium
* FIWC Stadium — (тек PlayStation 3-те ғана)
* DW Stadium
* The Britannia Stadium
* White Hart Lane
* Carrow Road
* Goodison Park
* Stadium of Light
* The Hawthorns
* Liberty Stadium
* The Reebok Stadium

Дереккөздер
-----------
**Жайрақты** – Маңғыстау тауының орта бөлігіндегі тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 351 м.

Геологиялық құрылымы, жер бедері
--------------------------------

Пермь мен триастың қатпарланған құмтас, тақтатас, әктас және конгломерат жыныстарынан түзілген. Беткейі тік немесе жарқабақты келеді. Аласа таулы қырқаларды юра мен бордың құмды-сазды жыныстары жапқан ойысты жерлер қоршап жатыр. Солтүстігінен Солтүстік Ақтау жотасы, оңтүстігінен Батыс Қаратау жотасы өтеді. Таудың оңтүстігі және батысы қатты тілімденген.

Өсімдігі
--------

Беткейлерінің етегінде тасбұйырғын, жусан, т.б. шөл өсімдіктері өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Буитрераптор
**Буитрераптор**. Буитрераптордың сүйектері 2005 жылы Петер Маковицкийдің жүргізген қазба жұмыстары кезінде табылды. Динозавр осыдан 90 миллион жыл бұрын Оңтүстік Америкада өмір сүрген. Ол кезде Оңтүстік Америка қазіргі Австралия сияқты оқшауланған континент болған. Буитрераптор — велоцираптор сияқты кәдімгі солтүстік дромеозавридінен тараған динозавр. Дегенмен оның өзіне тән айрықша белгілері де болды.

Қызықты дерек
-------------

* «Буитрераптор» сөзі испан тілінен алғанда «буитро» — «жыртқыш» деген мағынаны білдіреді.
* Буитрерапторлар бұдан 90 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген.
* Аяқтары ұзын, шапшаң әрі жүйрік жануар.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : жануарлар
* Салмағы : белгісіз
* Тұқымдас : Дромеозаврид
* Отряд тармағы : Теропод [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
*Melanocetus johnsonii*
**Аяққанаттылар.** Бұлардың денесі арқасынан құрсағына қарай сүйірленіп, кеуде қанаттары ескек сияқты су түбінде қозғалуға мүмкіндік беретін органға айналған. Сондықтан да, бұл балықтарды аяққанатты балықтар деп атайды. Бізде Қара теңіз бен Баренцево теңіздерінде теңіз шайтаны (Lорһіиs ріsсаtогіиs) деген түрі тіршілік етеді. Арқа қанаттарының алдыңғы шоқтары ұзын, қозғалғыш қармағышқа айналған. Теңіз шайтандары теңіз түбіндегі
балдырлардың арасында жасырынып тұрып, қармағыштарының жәрдемімен ұсақ балықтарды, балық шабақтарын ұстап қоректенеді.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы
**Орденбек Білісбекұлы Мазбаев** (28 сәуір 1954(19540428), Үштөбе қаласы, Алматы облысы) — география ғылымдарының докторы (2010), профессор (2007). ҚазПИ-ді (1976, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Фабричный кентіндегі №1 мектепте мұғалім, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары (1976-80), ҚазҰПУ-да ассистент, аға оқытушы, доцент (1981-93), кафедра меңгерушісі (2001-10), Халықаралық оқушылар туризмі орталығының директоры (1993-97), ҚазҰУ-да доцент (1998-2001) қызметтерін атқарды. 2010 жылдан ҚазҰПУ-да декан және Тұран университетінің профессоры. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты - туризмнің педагогикалық және географиялық мәселелеріне арналған. Қазақстан Республикасы туризмнің аумақтық дамуының географиялық негіздері тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 260-тан астам ғылыми жариялымның авторы.

Дереккөздер
-----------
**Аға Мұхаммед Шаһ Қажар** (1741 — 14 маусым 1797, Шуша) — қажарлар әулетінің негізін салған Иран шахы (1796 — 97). 

  

18 ғасырдың 80 жылдарынан бастап қажарлардың зендтерге қарсы күресін басқарды. Бұл күрес 1794 жылдың аяқ шенінде каджарлардың жеңісімен аяқталды. Аға Мұхаммед Шах Қажар өз қарсыластарын аяусыз басып-жаншып, кейде күшпен, кейде айламен бүкіл Иран жерін өзіне қаратып алды. Аға Мұхаммед Шах Қажар армиясы 1795 жылы Грузияға басып кіріп, Тбилисиді талқандады. Грузиядан оралған соң 1796 жылы Иран шахы болып сайланып, Грузияға қайта шабуыл жасау үшін дайындала бастады. Көп ұзамай Грузияға екінші рет аттанды. Бірақ бұл жорығы сәтсіз болып, 1797 жылы Шушада өз қызметшілерінің қолынан қаза табады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы
**Куньлунь** — Азиядағы аса ірі тау жүйелерінің бірі, Қытайда. 

Ұзындығы 2700 км-дей. Орташа биіктігі солтүстік жоталарда 6 мың метрдей, оңтүстік бөлігінде 6,5 мың метрге жетеді. Орография, геоморфология жағынан Куньлунь Батыс (кіші) және Шығыс (негізгі) бөліктерден тұрады. Батыс Куньлунь қатар жатқан үш жоталар тізбегінен тұрады, ені 100 км-ден аспайды, бұл тұстағы аса биік жері – Конгур тауы (абс. биіктігі 7579 м).
Шығыс Куньлунь, негізінен, Цайдам және Тибет таулы қыраттары аралығындағы тау тізбектерінен тұрады, ені кей жерінде 600 км-ге жетеді. Куньлуньның ең биік шыңы – Арқатаудағы (Пржевальский жотасындағы) Ұлымұзтау тауы (абс. биіктігі 7723 м) – осы бөлігінде. Батыс бөлігі кембрийге дейінгі метафорфтық жыныстардан, төменгі палеозойлық құмтастан, орта палеозойлық терригендік және әктасты-кремнийлі жанартаутектік жыныстардан, шығысы ордовик-силурдың құмтасы мен тақтатасынан түзілген. Климаты тым континенттік. Тау етегінде шілденің орташа температурасы 25°–28°С, қаңтарда –9°С. Жоғарғы белдеулерде шілденің орташа температурасы 10°С-тан аспайды, қыста −35°С-қа дейін төмендейді. Мұзданудың жалпы ауданы 11,6 мың км²-дей. Ірі мұздығы – Юрункаш (ұзындығы 39 км). Қардың төм. шегі 5000-5200 м биіктікте. Етегінде түйесораң, қылша, қарамық, 2500-5000 м биіктікте жусан, сеңгірлек, ортаңғы белдеуде боз, көде шөп, бетеге, одан жоғарыда Тянь-Шань шыршасы өседі. Арқар, тауешкі, құлан, қасқыр, түлкі, аю кездеседі. 3600 м биіктікке дейін шұратты жер өңдеу шаруашылығы дамыған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан» энциклопедиясы
**«McDonnell Douglas»** (McDonnell Douglas Cor.), азаматтық ұшақ пен ғарыш ракетасы мен кемесіндегі реактивті жойғыш ұшағын өндіретін америкалық компания.

Корпорация 1967 жылы McDonnell Aircraft Co-ның құйылысынан (1939 ж. құрылған) және Douglas Co (1921) құрастырылып шығарылған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дуглос АҚШ-тың әуе флотының алтыдан бірін құрайтын 29000 әскери ұшақтарын шығарған. Соғыстан соң өзінің DС-6 және DС-7 комерциялық ұшу бағынан қожалық жасады. 

Комерциялық реактивті ұшақтардың дамуының нәтижесінде Дуглос «Боингтен» қалып қояды және екінші жүниежүзілік соғыс кезінде тез дамыған McDonnell-мен бірігіп дегеніне жетті және реактивті жойғыш авиатасымалдауыг жетілдіретін бірінші қоймасы болып, негізгі қорғаныс жабдықтаушысы болып қалды. McDonnell Douglas-пен біріккен соң кең қолданыстағы реактивті жойғыш (F-4 Phantom, A-4 Skyhawk, Ф-15 Eagle, F-18 Hornet қосқанда), сондай-ақ зымырантасығаш пен қанатты зымырандар шығарылды. 

Ол 1997 жылы «Боинг» компаниясынан шығарылды. Сонымен бірге «Лонхид-Мартинді» қараңыз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)