recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Дмитрий Хананович Астрахан
**Дмитрий Хананович Астрахан** (1957 жылы 17 наурызда Ленинградта дүниеге келген) – Ресей театр және кинорежиссері. 

2009 жылы Ресейдің еңбек сіңірген өнер қайраткері атанған. Дмитрий отбасында бесінші, кенже бала болады. Мектеп кезінде кітап оқумен, математика және спортпен айналысады. Сегізінші сыныпты бітіргеннен кейін №30 физика-математикалық мектепке тапсырады. 1981-1987 жылдары Свердловск Жас көрермендер театрында режиссерлік қызмет атқарады. Одан кейін ол әскерге борышын өтеуге кетеді. 1991-1995 жылдар аралығында Н.П. Акимов атындағы Комедиялық театрда жетекші болады.

Дереккөздер
-----------
**РОМАН МСТИСЛАВИЧ** – 1168-1169 жылдары Новгород, 1170-1205 жылдары Владимир-Волынь , 1199 жылдан Галицк князы. Ол Киевтің ұлы князы Мстислав Изяславичтің туған баласы. Туған жылы белгісіз. Ол билігін нығайту үшін боярлармен, шіркеу иелерімен ойдағыдай күрес жүргізді. 1188 жылы Галицк тағын тартып алды, бірақ одан көп кешікпей кетуге мәжбүр болды. 1199 жылы Галицк князы Владимир Ярославич өлгеннен кейін князьдықты қайта өзіне қаратты. Галицк-Волынь біріккен князьдығын иемденген ол бүкіл Киев жеріне өктемдігін жүргізді. Русьтегі күшті князьдардың бірі саналған ол Византия, Польша, Венгрия , Рим елдерінде беделді болды. Князь 1205 жылы дүниеден озды.

Дереккөздер
-----------

Пашуто В.Т. Очерки по истории Галицко-Вольнской Руси [M.], 1950.
**Роман Иринархович Тихомиров** (1915 жылы 24 маусымда (7 шілде) Саратовта дүниеге келіп, 1984 жылы 4 тамызда Ресейде дүниеден өткен) – совет музыканты, кинорежиссер және сценариші[1]. 

1973 жылы Ресей Федерациясы халық әртісі атағын алған.

Н.А. Рим-Корсаков атындағы ЛГК-ға (скрипка тобына) тапсырып, 1941 жылы бітіріп шығады. Бұдан кейін сол консерваторияның дирижерлік класында оқып, 1945 жылы бітіріп шығады. 

1952-1957 жылдарда Роман Иринархович Новосибирь АТОБ-да режиссер болады. 1958 жылы өзі режиссер және сценариші болған «Евгений Онегин» атты бірінші фильмі экран бетінде жарық көреді.

1962-1977 жылдар аралығында С.М Киров атындағы ЛАТОБ-та режиссер болып жұмыс атқарады. Сонымен қатар Роман Тихомиров телекөрсетілімде де жұмыс істеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Эрвин Пискатор** (нем. *Erwin Piscator*; 17 желтоқсан 1893, Грайфенштайн (Гессен), — 30 наурыз 1966, Штарнберг) — XX ғасырдың ең атақты неміс режиссері , театр теоритигі, коммунист.1920—1921 ж, Берлинде «Пролетар театрын» ұйымдастырып, труппамен бірлесіп жазған «Ресей күні» (1920) пьесасын қойды. Бұл спектакль Советтік Ресейді қолдауға үндеді. 1923—24 ж. Орталық театрға жетекшілік етіп, М. Горькийдің «Тоғышарлары» мен Р. Ролланның «Келер уақытын» сахнаға шығарды. Бұдан кейін «Фольксбюне» театрында режиссер болып, Горькийдің «Шыңырау түбіндесін» (1927) және прогресшіл неміс драматургтарының пьесаларын қойды. Берлинде Пискатор театрын ұйымдастырды. Оның репертуарына империалистер мен соғысқа қарсы жазылған Э. Толлердің, Ф. Вольфтің, В. Н. Билль-Белоцерковскийдің пьесалары орын алды. 30 жылдары Халықаралақ жұмысшы театр одағы атқару комитетінің мүшесі, ал 1934 ж. президенті болды. Пискатор творчествосы 1920— 30 жылдардағы антифашист драматургия мен революция театрдың дамуына зор ықпал жасады. Ол тұңғыш рет саяси театрдың негізін салып, спектакльдерінде кинохрониканы, фотомонтажды, жаңа сахналық конструкцияларды кең пайдаланды. Нацистер өкімет басына келгеннен кейін (1933) шетелге кетуге мәжбүр болды. 1935 жылға дейін КСРО-да, одан кейін Францияда, АҚШ-та тұрды. 1947 жылдан Мангейм, Мюнхен т. б. қалаларда спектакльдер қойды. 1962 жылдан Батыс Берлиндегі «Фрайе фольксбюне» театрының Көркемдік жағын басқарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
Көшеге қазақтың көрнекті ақыны, М.Жұмабаев атындағы сыйлықтың тұңғыш лауреаты Жарасқан Әбдірашевтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. Әбдірәшев Жарасқан (1948-2006) Қызылорда облысы Арал ауданы Аманөткел ауылында дүниеге келген. Белгілі қазақ басылымдарында бас редактор болып қызмет атқарған. «Тамаша» ойын-сауық театрында бас редактор болған.

Көше Алатау ауданындағы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 500 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Роман Иванович Самарин**(05.08.1914 ж.т. Рязан губерниясы. Елатомск уезі, Квасьево селосы.)- қазақстандық терапевт, медицина ғылымдарының докторы. (1960), профессор (1961). 1939 жылдан КПСС мүшесі. Алматы медицина иснтитутының емдеу факультетін бітірді. (1941). 1935 жылдан Алматы облыстық «Сталин жолы» газетеінің ауыл шаруашылық бөлімінің меғгерушісі, әкімшілік бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 1949-1950 ж. Қазақстан КП ОК денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі орынбасары (1950-1958). Самарин 1959 жылдан Алматы медициналық институтының терапия кафедрасының меңгерушісі (ректоры, 1960-1963). Оның 60-тан астам ғылыми еңбектері бар.

Сыйлықтары
----------

Самарин екі 2- дәрежелі Отан соғысы, екі «Құрмет Белгісі», Қызыл Жұлдыз және Қазан Революциясы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 6 бет
**Чиро Феррара** (итал. *Ciro Ferrara*; 11 ақпан 1967, Неаполь) — италиялық футболшы, қорғаушы, 1990-2000 жылдардағы Италиядағы үздік қорғаушылардың бірі. Кейін бапкерлікпен айналысты. Карьерасында "Наполи", "Ювентус" секілді клубтарда доп тепті және Италия Ұлттық футбол құрамасы сапында 1988, 2000 жылдары Еуропа чемпионатына, 1990 жылы әлем чемпионатына қатысты. Италия Олимпиада футбол құрамасы сапында 1988 жылы Сеул Олимпиадасында бақ сынады.

Жетістіктері
------------

### Клубтық

**Наполи**

* Италия чемпионы: 1986/87, 1989/90
* УЕФА кубогы: 1988/89
* Италия кубогы: 1986/87
* Италия суперкубогы: 1990

**Ювентус**

* Италия чемпионы: 1994/95, 1996/97, 1997/98, 2001/02, 2002/03
* Италия кубогы:1994/95
* Италия суперкубогы: 1995, 1997, 2002, 2003
* Чемпиондар лигасы: 1995/96
* УЕФА суперкубогы: 1996
* Құрлықаралық кубок: 1996
* Интертото кубогы: 1999

### Халықаралық

**Италия**

* Еуропа чемпионатының жартылай финалисі: 1988
* Әлем чемпионатының қола жүлдегері: 1990
* Еуропа чемпионатының финалисі: 2000

### Жеке

* Гаэтано Ширеа жүлдесі (2003)

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------
**Роман Селиверстов** (27 қыркүйек 1981 жыл) — қазақстандық футболшы, шабуылшы.

Карьерасы
---------

2002 жылы "Есіл-Богатырь" клубында кәсіби карьерасын бастады. Алаңға тұрақты шыққанымен, нәтижелі ойын көрсете алмай, келесі маусымда команданың фарм клубына түсіп кетті.

2005 жылы "Энергетик" клубына, 2006 жылы жаңадан құрылған "Авангард" (Петропавл) клубына ауысты.

2008 жылы туған клубына қайта оралғанымен, мүлде алаңға шықпады.

2009 жылы жаңадан қайта құрылған "Намыс" (бұрынғы "Астана-64") клубына ауысты.

2010 жылы "Қызылжарға" оралды да, карьерасының қалған бөлігінде ешқайда ауыспады.

Жетістіктері
------------

* Бірінші лига жеңімпазы: 2006
* Бірінші лига қола жүлдегері: 2009

Сілтемелер
----------

* Футболшының профилі
**Сембаев Әбдіхамит Ібінияұлы** (1905, қазіргі Қарағанды облысы, Шет ауданы, Қарабұлақ селосы — 1989, Алматы) — көрнекті педагог, педагогика ғылымы докторы (1966), профессор (1967), КСРО Педагогика ғылымдары академиясының академигі (1967), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері. 1931 ж. Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогика институтын бітіргеннен кейін Қазақ ауыл шаруашылық институтында ассистент, химия кафедрасының меңгерушісі, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары, 1940 ж. директоры, 1941 — 55 ж. Қазақ КСР-ының Оқу министрі, 1955 — 63 ж. Қазақ мемл. ун-тінде проректор, педагогика кафедрасының меңгерушісі, 1963 — 74 ж. Ы.Алтынсарин атындағы педагогика ғылыми-зерттеу институтының директоры болды. 80-нен астам ғылыми еңбегі бар. Ленин ордені (1945), "Құрмет белгісі" (1960), Еңбек Қызыл Ту ордендерімен (1971) марапатталған.
Шығ.: Қазақ совет мектебінің тарихы жөніндегі очеркі, А. 1958; Қазақ совет мектебінің тарихы, А. 1967.
С. Қалиев
**«АРАЛТҰЗ»** - еліміздегі тұз қазу мен оны өңдеу бойынша ең ірі кәсіпорын. Мекеме сапалы тауар шығару бойынша көптеген халықаралық және республикалық көрмелер дипломының иегері. 2001-2003 жылдары «Аралтұз» АҚ-ны зауыт тарихында бірінші рет қайта құру жұмыстары атқарылып, өндіріске «тұзды екінші байыту» технологиясы енгізілді. Яғни, тұзды жуу, йодтау, кептіру жұмыстары осы заманғы жаңа технологиямен орындалды деген сөз.

### Мақсат

«Аралтұз» компаниясының жақын жылдарға негізгі стратегиялық мақсаты өзінің ас тұзы нарығындағы лидерлік позициясын сақтап қалу. Компания бәсекелестік орта әлсіз немесе толығымен жоқ, тұз нарығындағы немесе оған жақын жаңа сегметтер мен секторды меңгеріп алуға тырысады. 
Бәсекелестік орта жылдам өсіп жатқан шақта компания нарықтың өзгерістеріне икемді және оперативті сату жүйесін қалыптастыра алды.
Аралтұз маркасымен тұз өнімдерін жетекті өндіруші және сатушы ретінде мақсатты нарықта лидерлік позицияны сақтап қалуға септігін тигізді:

* логотип пен дизайнды өзгерту арқылы негізгі өнімнің имджін сақтап қалу;
* қаптауыш типі бойынша ассортименттік линияны кеңейту;
* экстра тұзын өндәру әдісі бойынша ассортименттік линияны кеңейту;
* ұнтақталу линиясын кеңейту;
* жаңа нарықтарға әртараптану.

### Қысқаша даму тарихы

1913 жылы Арал тұзды көлдерінің алғашқы зерттеулері Арал өндірістік кешенінің негізін қалады. 1925 жылы Жаксықылыш тұзды көлдерінің базасы негізінде «АРАЛТҰЗ» АҚ комбинатының негізі болған «Соль» артелі құрылды.
Шағын артельден кәсіпорын бұрынғы Кеңес Одағының тұз өнеркәсібінің көшбасшысына айналды. Комбинат базасында тұзды өндіру мен оны өңдеудің жаңа технологиялары жоспарлы түрде енгізіліп жатты. Бұл шаралар өндіріс көлемін сақтауға, ал кейінірек тұздың өндірісі мен өңделу қарқынын арттыруға мүмкіндік берді.
КСРО тарағаннан кейін «Аралсоль» жекешелендірілді, бұл оның нарықтық экономика талап етіп отырған шарттарға сай болатын қазіргі заманғы басқару мен жоспарлау әдістеріне өтуге мүмкіндік берді. 
1994 жылы «Аралтұз» АҚ құрылды. 1996 жыл сауықтыру іс-шараларының бастамасы болды. Жабдықтар жаңартылды, ас тұзының жаңа полиэтиленді орауыш линиясы, кейіннен халықаралық стандарттарға сай полиэтиленді пакеттер линиясы орнатылды. 2002 жылы «Аралтұз» АҚ-да өндірісті тоқтатусыз тұзды екінші рет байыту технологиясы ойдағыдай енгізілді, бұл шығарылып жатқан өнімнің сапасын айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік берді.

«АРАЛТҰЗ» АҚ алдында мынадай мақсаттар қойылды:
Қазақстан Республикасының нарығын сапалы және қымбат емес ас тұзымен қамтамасыз ету;
КСРО кезінен белгілі брендті сақтап қалу;
Кәсіпорынды халықаралық нарыққа шығару;
Комбинаттың тұрақты жұмыс істеуін, өндірістегі тиімділік пен өнімнің өтімділігін жоғарылату мақсатында кәсіпорынды ұйымдастыру мен басқарудың қазіргі заманғы принциптерін енгізу.

### Дереккөздер

Арнайы сайт  Мұрағатталған 21 қазанның 2016 жылы.
**Ащысор** – Маңғыстау облысы Түпқараған ауданындағы ойыс.

Сипаттамасы
-----------

Ұзындығы мен ені орта есеппен 10 – 12 км, аумағы 105 км². Ойыс теңіз деңгейінен 38 м төмен жатыр. Сор басып жатқан ойысты құм төбешіктер қоршаған. Батыс жағалауындағы құм қырқасында Апаша құдығы бар. Жағалау бойында шөлге тән сораң шөптер өседі. Ойыстың солтүстігінде мұнай кен орындары бар.

Орналасқан жері
---------------

Қарақия аудының орталығы Құрық ауылының солтүстік-батысында 14 км жерде орналасқан. 

Каспий теңізі жағалауына жақын орналасқан (теңізден 5 км жерде) ойыстың пішіні дөңгелек келген.

Болашақта ойыстың орнын Каспий теңізінің суымен толтырып, жасанды көл құру көзделген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  В Мангистау планируют создать искусственное море площадью 300 кв.км
**Алыну** (гр. *аuthebung* - «өзгерту», «тарату» және «сақтау») — Гегель философиясында кеңінен қолданылған термин. Бір нәрсенің бір сәтте жойылуымен қатар сақталып қалуын білдіреді. Гегель "Алыну" терминін абсолюттік идеяның қозғалысын сипаттау үшін қолданды. Идеяның әрбір тап осы сәттегі жағдайы одан жоғарғы жағдайымен "алынып" отырады. Осы арқылы даму сатыларының байланысы да айқындалады. Мысалы, триадада жоғарғы категория ( "синтез" ойдың қозғалысы кезінде антитезисті жойып қана қоймайды, болып өткен дамудың барлық мазмұнын қайта қорытылған түрінде сақтап та қалады. Алыну идеясынан Гегель материалдық дүние дамуының дәлелді зандылықтары мен адамның (теориялық және практикалық) іс-әрекетінің ерекшеліктерін байқады. Сонымен қатар Гегельдің философиясында Алыну - абсолюттік-логикалық сипаты бар ұғым. Диалектикалық материализмде "Алыну" термині дамудағы бір із қуушылықты зерттегенде және төменгі құбылыстың жоғарғы құбылыспен байланысын, қатынасын (мысалы, механикалық қозғалыс материя қозғалысының биологиялық формасына "алынған" түрінде енеді деген қағида сияқты) сипаттаған кездерде қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Философиялық сөздік, Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1996, 525 б. ISBN 5-89800-097-6
*Басқа мағыналар үшін Ащысу деген бетті қараңыз.*
**Ащысу** – Қарағанды облысының Бұқар жырау, Павлодар облысының Баянауыл аудандары арқылы ағатын өзен.

Бастауы
-------

Айыр мен Желтаудағы бұлақтардан басталып, Жаркөл көліне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 276 км. Ірі салалары – Жыландыбұлақ, Қорған, Айрық, Қарасу және Күртіөзек. Аңғарының ені 7,5 км. Қар, жер асты суларымен толығады. Жазда тартылып қарасу тізбектеріне айналады. Теңдік ауылы тұсында жылдық су ағымы 0,44 м3/с. Қараша – сәуір айларында суы қатады. Суы мол кезде тұщы, сабасына түскенде ащы келеді. Мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Аэрогеофизикалық барлау**, әуегео-физикалық картаға түсіру **- ұшақта немесе тікұшақта орнатылған аппаратура арқылы Жердің табиғи не жасанды түрде қоздырылған физикалық өрістерін өлшеу әдістерінің жиынтығы.** 

Пайдалы қазба кенорындарды (мұнай, газ, т.б.) іздестіруде, тектоникалық аудандастыру мен геологиялық картаға түсіруде қолданылады. Жер бетінен алыстаған сайын физикалық өрістер қуатының кемуіне байланысты, Аэрогеофизикалық барлау құрлық немесе теңіз бетінен онша биік емес деңгейде (30-300 м) орнатылады. Түсіру масштабы 1:10000-нан 1:200000-ға дейін. Қалыптан ауытқушылықтың тереңдіктегі кезін анықтау үшін кейде Аэрогеофизикалық барлау ұсағырақ масштабта, 1-3 шақырым биіктіктен жүргізіледі. Бір мезгілде, бірнеше әуегеофизикалық өрістерді тіркеуге, кен аумақтарын іздестірудің сенімділігін едәуір жоғарылатуға мүмкіндік беретін бірнеше геофизикалық станциялардың деректерін кешенді пайдалану Аэрогеофизикалық барлауда ең жоғарғы тиімділікке қол жеткізеді.

**Аэрогеофизикалық тәсілдер**, *аэрогеофизика* — ұшаққа орнатылған аспаптар арқылы жер қыртысын түсіру, зерттеу, кен орындарын іздеу және барлау; геофизика тәсілдердің арнаулы түрлеріне жатады. Барлық аэрогеофизикалық тәсілдер тау жыныстарының физика қасиеттерін өлшеуге негізделген.

Аэрогеофизикалық тәсілдердің аэромагниттік түсіру, аэроэлектрлік барлау, аэрорадиометриялық түсіру, аэрогравиметриялық өлшеу деп аталатын түрлері бар. Аэромагниттік түсіру ұшақтарда қондырылған аэромагнитометрмен Жер магнит өрісінің толық векторының (т Т) өсуін немесе оның тік құраушысының өсуін өлшеуге негізделеді. Тау жыныстары мен кен денелерінің магниттік өрісінде елеулі айырмашылық болатындықтан, аэромагниттік түсіру арқылы темір, боксит, титанмагнетит кентастарын табу, геол. карта жасау, кен орны құрылымын анықтау жұмыстары жүргізіледі. Аэроэлектрлік барлау тәсілі тау жыныстарының электрлік қасиеттері мен электрмагниттік өрістерінің кернеулігін және полярлануын өлшеуге негізделген. Оған шексіз ұзын өткізгіш, индукция, айнымалы магнит өрісі, жердің табиғи электрмагниттік өрісін өлшеу тәсілдері жатады. Оларды әр түрлі кен орындарын іздеуге, геол. карта түсіруге, тұщы су көздерін іздеу мен көп жылдық тоңы бар аудандарды зерттеуге пайдаланады.

Аэрорадиометриялық түсіру тау жыныстарынан тарайтын гамма сәулелердің радиоактивтігін өлшеуге негізделген. Бұл тәсілді радиактивті элементтердің кен орындарын табуға, геол. карталар жасауға, мұнай және газ кендерін іздеуге қолданады. Аэрогравиметриялық өлшеу ұшақтарда орнатылған гравиметр арқылы жердің тартылыс күшінің үдеуін өлшеуге негізделген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Геосъемка и ее применение, М. 1967
2. ↑  Магниторазведка, М. 1980
3. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ойын бизнесі** - құмар ойындарды (бильярд, казино) ұйымдастырудан, лотерея өткізуден, ойын-сауық-эстрадалық қойылымдарды, сахналық көрсетімдерді, т.б. ұйымдастырудан пайда алуға бағытталған бизнес. Ойын бизнесі өнім (тауар) өткізумен, жұмыстарды орындаумен, қызметтер көрсетумен айналыспайтын жəне ойынхананың құмар ойындар мен бəстесулерге қатысудан ұтыс жəне оларды өткізгені үшін төлемақы түрінде табыс алумен байланысты кəсіпкерлік қызмет. "Ойынхана" - ойын бизнесі саласындағы кəсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға берілген лицензия негізінде құмар ойындар өткізілетін жəне бəске тігілетін заттар қабылданатын кəсіпорын: казино, тотализатор, букмекерлік кеңсе, ойын автоматтары құжырасы жəне басқа ойын үйлері (орындары).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. Алматы баспасы
**Шалбас батыр мұнарасы** — XVIII-XIX ғғ. жататын мұнара. Архититектуралық ескерткіш Қызылорда қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 60,6 шақырым жерде (азимут 295°), үстіне қалың сексеуіл өскен, айналасында кейінгі жерлеу орындары бар кішігірім төбешікте орналасқан.

**Географиялық координаттары:**

45°04′61,3"с.е.

64°49′95,3"ш.б.

### Шалбас батыр жайлы аңыз

**Шалбас батыр** (табын руынан) аңыз бойынша, қалмақтармен болған соғыста өлімші болып жараланып, үйіне қайтып келе жатқанында қаза тапқан, сол жерге мұнара тұрғызылған. Шалбас батыр осы өңірге танымал Қалжан ахунның арғы атасы болып саналады.

Мұнара сипаттамасы
------------------

Мұнара тікбұрышты қам кесектерден (7/9×16/18×31 см, 10 қатар + 10 жым = 1,0 м.) тұрғызылған, аумақтың өлшемдері: диаметрі- 2,70 м, сақталған биіктігі- 6,70 м.

Ғимарат жоспарында дөңгелек, үстіне қарай ақырындап тарылған, жоғарғы күмбез тәрізді бөлігі әрең көрінетін "тартылым" түрінде жасалған, шығынқы іргесі бар. Мұнараға кіретін қиылған жебе тәрізді аркалы ойық іргенің үстінен басталып, оңтүстік, оңтүстік-батысқа бағытталған, ойық сыртқа қарай кеңейген. Мұнараның жоғарғы бөлігінде де ойық (кескіні шаршыға жақын) бар, оңтүстікке бағытталған оның көлемі кішірек. Мұнараның тұрқы тік осінен аздап ауытқыған. 

Мұнараның іші қуыс, қабырғасының қалыңдығы 80 см-ге жуық, қаландысы іш жағынан сырғауылдармен көлденең байланыстырылған. Ішкі кеңістігінің үсті төселген сырғауылдардың үстіне жайылған саз балшық қабаттарымен жабылған. 

### Мұнарадағы өзгерген заттар

Мұнараның қаландысында терең жарықтар бар, ескерткіштің беті атмосфералық құбылыстардың әсерінен қатты зақымдалған. Ескерткіштің қисаюына, терең жарықтың пайда болуына, теміржол құрамдарына берілетін дірілдерге қарамастан, ескерткіштің қаншама жылдар бойы сақталып, бекем тұруына - көлденең қойылған сырғауылдардан жасалған байламдардың қатысы өте зор. 

  

Мұнара адамдар туралы естеліктерді ішіне жасырған, бірақ жерлеу ғұрыптары іске асырылмайтын ерекше монументальді коммеморативтік құрылыс. Қазақ архитектурасындағы мұндай ескерткіштер шектелген аймақтарда, тек Сырдарияның төменгі ағысында ғана кездеседі, сонысымен олар бірегей. Сондықтан әр ескерткіштің тарихи-мәдени маңызы зор. Сонымен қатар, бір типті мұнаралар жоқ, олардың барлығы, соның ішінде Шалбас мұнарасы да жеке композициялық өңдеуден өткен. Бұл олардың сәулетшілік құндылығын арттырады[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы, Қызылорда облысы, Алматы: Аруна баспасы , 2011
**Шалдай орманы** — «Ертіс орманы» Мемлекеттік табиғи резерватындағы (Шалдай кенті төңрегі, Павлодар облысы) орналасқан сирек кездесетін қылқан жапырақты орман алқабы.

«Шалдайдың қарағайлары тек Австралия ормандарында ғана өседі» деген де ғалымдардың пікірі бар.

Шалдай орманын қорғау
---------------------

Қазіргі кезде бұл алқап өрт және заңсыз кесу салдарынан жойылып барады. Бүгінгі таңда Шалдайдағы өртенген алқаптардың көлемі 60 мың гектарды құрайды. Ал өртеніп кеткен Шалдайдағы алқаптарды қайта қалпына келтіру үшін 30 жылдай уақыт қажет.

Шалдай орманын қорғау үшін «Халықаралық қайта құру және даму банкінен» қарыз алуды қолға алуда (2007 жыл). Ормандарды сақтау жобасының құны 63,5 млн доллар. Бұл соманың 30 млн доллары аталмыш банктен алашақ ретінде алынбақ. 5 млн долларын Ғаламдық экологиялық қор бермек. Тек 28 млн доллары ғана республикалық бюджеттен қарастырылып отыр.

ҚР АШМ орман және аңшылық шаруашылығы комитеті орман және ерекше қорғалатын табиғи аумақтар басқармасы бастығының орынбасары Мақсат Елемесовтің сөзіне қарағанда, жоғарыда аталған жоба алты жылға ғана лайықталған. Сол секілді жан-жақтан құйылатын қомақты қаражат тек қана 2000 гектар орман алқабын қайта қалпына келтіруге жетеді екен.

Қазіргі күні ағаш өсіретін питомниктер де жұмыс атқаруда.
**Кентербери** (ағылш. *Canterbury*) — Англияның оңтүстік-шығысындағы Кент графтығында, Стаур өзенінің жағасында орналасқан ежелгі қала. Халқының саны - 43,4 мың (2001).

Тарихы
------

Шіркеуге кіретін Крайст-Чёрч қақпасы
Рим императоры Клавдий б.з. 43 жылы Британияны жаулап алу жорықтары кезінде кельттік елді мекеннің орнына Дуровернум Кантиакорум деген римдік қала тұрғызды.
Бұл қала арқылы Дуврдан Лондонға қарай жол салынды, бұл жол бүгінде Уотлинг-стрит деген атпен белгілі.
VI ғасырда Кентербери Кент патшасы Этельберт пен оның жұбайы Бертаның резиденциясына айналды. I Григорий папа Кентербериге Августин есімді миссионерді жіберді. Берта патшайым Августинді құшақ жая қарсы алды. Августин король сарайында әулие Августин аббаттығының негізін қалап, кейінірек Кентербери шіркеуін салды.
Кентербери қаласы аумағынан неолит, қола дәуіріне жататын көптеген құрал-саймандар мен қару-жарақтар табылды.
Рим басқыншылығы кезінде Кентерберидің айналасы тас дуалдармен қоршалды.

Кентербери шіркеуі
------------------

Кентербери шіркеуінің ішінде білім беретін монастырь, сопылыққа бет бұрған адамдарға арнап салынған тұтас қалашық бар. Кентербери шіркеуі 1174 жылы өрттен едәуір зақымдалып, тек 11 жыл өткен соң қайта жөнделді. Нысан ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне еніп, қорғауға алынған. Кентербери шіркеуі Кент корольдігінің, кейінірек Англияның басты ғибадатханасына айналды. Орта ғасырларда Кентербери Англияның басты діни орталығы болып қалды. Кентербери шіркеуі - Англиядағы ең ескі және ең әйгілі құрылыстардың бірі. Кентербери шіркеуі Англия христиан одағының негізгі орталығы болып табылады. Қала атауы «Кент дыбысы» деп аталатын музыкалық жанрға орай қойылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек"
**Мамун аль-** (786, Бағдат, Ирак, - 833, тамыз, Тарсус, Сицилия) - Аббасидтер әулетінің 7-халифы. 

813-833 жылдар аралығында әмір жүргізген. Оның әкесі атақты Харун ар-Рашид. 809 жылы әкесі өлген соң азаматтық соғыс кезінде туған ағасын аль-Аминді жеңіп, халифат билігін қолына алды. Кейін сунниттер мен шииттерді біріктірмек болып, өз мұрагерін шиитердің арасынан Али ар-Ридуды тағайындады. Бұған сунниттер қарсы шықты. Бірақ, бәрібір Мамунь-аль мұрагерінен ұзақ өмір сүрді. 

Мутазилиттерді, телогиялық ағымдарды қолдады. Грек тіліндегі философиялық және ғылыми еңбектерді аударуға көмектесті. Сондай-ақ обсерватория мен кітапхана тұрғызып, жұртшылықтың ықыласына ие болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Britannica настольная энциклопедия» Том I. АСТ-Астрель. Мәскеу, 2006 жыл. ISBN 978-5-17-038532-4 (Т.1) (АСТ). ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Сағадат Жапабайұлы Дүйсебеков** (1938 жылы туған), партия, кеңес қызметкері. Ақтоғайдың түлегі. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Сарым бұтағынан шыққан.[1]

Қарағанды педагогикалық институтын (1961), Алматы Жоғары партия мектебін бітірген (1972). Мектепте мұғалім, облыстық комсомол, партия комитеттерінде нұскаушы, аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы, Ұлытау аудандық партия комитетінің 1-хатшысы, халық депутаттары Жезқазған облыстық Кеңесі төрағасының орынбасары қызметтерін ажарды. 1992-1997 жылдары Ақтоғай ауданының әкімі болып істеді. Облыста және аудандағы басшы қызметте жүргенде езінің білімін, тәжірибесін, ұйымдастырушылық жұмыстарға байланысты пайдалана білді. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Ақтоғай ауданының құрметті азаматы.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қаракесек шежіресі», екінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Т.А. Еңсебаев. Кітаптың таралымы – 500 дана. 2017
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**«Ойыл уәлаяты»** Уақытша үкіметі - XX ғасыр басында Жайық өңірінде орнаған мемлекеттік-автономиялық құрылым. 

  

Ол 1918 жылғы сәуір айының соңында Жымпитыда өткен 4-Орал облыстық қазақ сьезінің қарарымен құрылды. Ойыл уәлаятының кұрамына Ілбішін, Орал, Гурьев, Ақтөбе, Ырғыз уездерінің қазақтар мекендеген аудандары мен Маңғыстау, Ойыл және Бөкей уездері кірді. 

  

Үкімет құрамына 7 адам: Жанша Досмұхамедов, Халел Досмұхамедов, Дәулетше Күсепқалиев, Өлеңті болысының бұрынғы басқарушысы С.Датұлының шөбересі Салық Омаров, Саратов университетінің түлегі, экономист Қалдыбай Асанов, Бағдат университетінің түлегі, Қуанай хазіреттің баласы Ғабдол Қосдәулетов мүше болды. 

1918 жылы 11 қыркүйекте Ә.Бөкейхан төрағалық еткен Ж.Досмұхамедұлы және Х.Досмұхамедұлы, А.Бірімжанов, Ә.Ермеков, М.Тынышбаев, У.Танашев қатысқан Алашорда үкіметінің шұғыл мәжілісінде «Ойыл уәлаяты» үкіметі таратылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7
**Алып қалқаншалылар** (лат. *Gigantostraca*) – буынаяқтылардың толығымен жойылып кеткен класы, палеозой дәуірінде суда тіршілік еткен жыртқыштар. Олардың 200-ге жуық түрі болған, ұзындығы 1,8 м-ге жеткен. Қалдықтары Шотландияның ерте заманнан сақталған қызыл құмынан табылған. Денесі бас-көкіректен және артына қарай жіңішкерген 12 сегментті ұзын құрсақтан құралған. Құрсағы алдыңғы және артқы бөлімдерге бөлінген. Соңғы сегменті аналь қалқаншасына (тельсонға) айналып, тақта, тікенек немесе ине түріне өзгерген. Алдыңғы құрсағында жапырақ тәрізді, 4 жұп желбезек аяқтары болған. Бас-көкірек бөлімі бірігіп, тұтас біткен қалқаншамен жабылған, оның жоғ. жағында қарапайым көзшелері, ал бүйірінде күрделі көздері және 6 жұп аяқтары (хелицералары, яғни 1-ші жұп аяқтары қысқаш тәрізді) жақсы дамыған.
**"Апалы-сіңілі екі қыз" көтерілісі** (Hai Bà Trưng|𠄩婆徵) - Қытайдың Хань әулетіне қарсы лаквьеттердің (вьетнамдықтардың арғы тегі) жалпы халықтық көтерілісі (б.з.40-43 жылдар). Көтеріліс вьетнамдықтарды қытайландыруға және қанаудың күшеюіне байланыстышықты. Негізгі қорғаушы күші шаруалар болды. Көтерілісшілерге ақсүйек тұқымынан шыққан апалы-сіңілі **Чынг Чак** (Trưng Trắc|徵側) және **Чынг Ни** (Trưng Nhị|徵貳) деген екі қыз басшылық етті.

Чынг апалы-сіңілі қыздар б.з. 12 жылдар шамасында әскери қызметкерінің отбасында туған. Әкелері Мелинь (Mê Linh|麊泠) елді мекенінің префекті болған. Бір күні префекттің үйіне қонаққа көрші ауылдың префекті келеді, оның баласы Тхи Шань қыздардың үлкенін - Чакты жақсы көріп қалып, көп ұзамай екеуі үйленеді.

247 жыл бойы Қытайдың Хань әулеті навьеттерге (вьетнамдықтардың арғы тегі) еріксіз қытайландыру саясатын өткізіп жатқан. Тхи Шань (үлкен апасының күйеуі) Хань империясына қарсы шығып, қытайлықтардың қолынан қаза тапты.

Тхи Шаньның қайтыс болғаны екі апалы-сіңілі Чынгтерді көтеріліс бастауына себепболады. Б.з. 39 жылы Чак пен Ни Чынгтар өз ауылынан қытай әскерлерін қуып шығады. Осы оқиға халыққа дем беріп, екі қыздың бастауымен бур-екі айда 65 қаланы қытайлықтардан босатады. 2 жылдан астам Чак Чынг тәуелсіз мемлекеттің монархы болып, қыатйлықтардың шабуылдарын қайтарып отырды.

42-43 жылдары Хань империясы дайындалып, күш жинап тағы шапқыншылыққа шығып, көтерілісті басады.

Бұл көтеріліс жайлы халық аузында аңыз көп. Аңыз бойынша, қытайлық еркек әскерлері шабуылға тыржалаңыш шешініп шығады, вьетнам әйелдері ұялып қысынып, майдан даласынан қашып кеткен. Әйелдердің ерлігі туралы да әңгіме көп. Тағы бір аңыз бойынша, Фунг Тхи Тинь - армияның капитан әйел, екіқабат болып шабуылға қарсы шыққан. Сол шайқас арасында, қолында найзаны қысып ұстап, босанады. Босанып болғаннан кейін, баласын құндақтап, өзі қайтадан майданға шығады.

Ханойдағы апалы-сіңілі Чынг құрметіне салынған ғибдатхана
43 жылдағы шайқастың соңына дейін ерлікпен соғысқан Чынгтар ақырында жеңілетіндігіне көзі жетіп, өз-өзін Дэй өзеніне тастап, суға батып өледі. Әлдегі капитан Фунг Тхи Тинь алдымен өз нәрестесін бауыздап, сосын өз-өзін өлтіреді.

43 жылы қытайлықтар Вьетнамды қайтадан басып алады.

Чынг апалы-сіңілі қыздарды Вьетнамда қатты құрметтейді. Жылда 6 қаңтарда Ханойда Чынг апалы-сіңілі қыздардың құрметіне мемлекеттік мейрам өтеді. Қыздардың құрметіне Ханойда бір ауданды атаған, ірі көшелерге атын берген.

Бұл оқиғаның сол кездегі шежірешілерінің жазуының арқасында тарихшылар Вьетнам туралы көп мәлімет білді. Солардың бірі - қытайлықтардың басқыншылығының алдында Вьетнамда матриархат болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Đại Việt Sử Ký Toàn Thư - Kỷ Thuộc Hán (Vietnamese).  Institute of Social Studies Vietnam (1993). Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 қыркүйек 2012. Тексерілді, 19 қазан 2011.
2. ↑  Праздник храма сестер Чынг — Иллюстрированный журнал Вьетнам Мұрағатталған 24 желтоқсанның 2013 жылы.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Trung sisters Tuyet A. Tran & Chu V. Nguyen

* Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Чынг апалы-сіңілі**
**Апатеизм** (прагматикалық атеизм) - атеизмдік дүниетанымдың бір саласы, дінге апатиялық көзқараспен қараумен сипатталады. Апатеисттер Құдайдың бар болуы туралы ойлануды өмірге қажет етпейді.

  

18 ғасырда өмір сүрген француз ағартушы-философы атеизмде айыпталғанын мойындамай, өзін Құдайдың тіршілігі сұрақ төңірегінде ойланбайтынын айтқан. Вольтерге жолдаған хатында:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Желкекті убалдырғанмен шатыстырмау жөн. Бірақ та Құдайға сену немесе сенбеу, ол маңызды емес.* |  |

Прагматикалық атеизмға сүйенсек, апатеисттер Құдайлардың бар немесе жоқ болуына ойланбайды және бұл сұраққа жауап табуға талпынбайды. Олар табиғат құбылыстарын түсіндіруде Құдай күштерін қатыстырмайды. Сонымен қатар апатеизмде Құдайлардың бар болуы тұжырымына келісу немесе келіспеу ескерілмейді. Бұл тұжырым апатеист үшін керек емес деп танылады. Бұл дүниетанымға сүйенсек, адамның өміріне құдайлардың ықпалы және мәні жоқ деп білді.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* *Robinson, B.A.* Apatheism: 'Does God exist? I don't know & I don't really care'.  Ontario Consultants on Religious Tolerance (29 January 2012). Тексерілді, 17 қаңтар 2015.

Үлгі:Atheism-stub
**Кішілік** — мінездегі кішіпейілділік, қайырымдылық сипаттарымен ерекшеленетін қасиет. Кішілік адамның ибалығын, әдептілігіен де білдіріетің жағымды сипат. 

Ауыспалы түрде кішілік біреудің айтқанын тыңдап, оның ақыл-кеңесін өмір тәжірибесінде, іс-әрекетінде қолдана білуі кіші адам қасиетіндегі мінездің ұнамды сипат-ерекшеліктерін білдіретін белгісі ретінде кімнің болса да сыйлап, құрмет тұтуына лайықты адам деп саналады. 

Кішілік - адамның тұлғалық қасиеті мен кісілік бейнесін орыныз кішірейту немесе адамның өз басын шамадан тым кемітіп кішіреюі ұнамсыз қасиет деп саналады. Кішілік кішірею мағынасында жасару, жақсаруды да білдіреді. "Бұл түрінде ол он бес жас кішірейіп қалған сияқты (Ә. Әбішев)". Қазақ халқында: "Ағайынның кішісі болсаң, күшігі бол" дейтін мәтел бар. Мәтел топ ішіндегі, отбасы мен жора-жолдас арасындағы жасы үлкендерді сыйлап құрмет көрсетуге тәрбиелеп, кішілерге қамқорлық жасап, өнеге, тәрбие көрсетудің, кішіпейілділік пен қамқорлық мінезге баулудың үлгісі болып табылады[1].


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Жаманның көңілі көкте, жерде басы, алыс өой аңғарарға екі арасы, Жақсының өзі кішік, ойы биік, бірдей ме екеуінің мәртебесі (Жамбыл)* |  |

. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Досмағұл кішіпейіл, мейрімді, сабырлы кісі еді (Көбеев)* |  |

. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Кішіпейілділік бәрімзге ұнайды (Иманжанов)* |  |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Психология" энциклопедиялық сөздік. Алматы 2011
**Кішібай Мәлік**— Арал қаласының түлегі. ҚазМУ-дың филология факультетінде оқыған, денсаулық — салауатты өмір салты тақырыбына калам тартып жүрген журналист .

2002 жылдан "Шапағат-Нүр" баспасында редактор, аудармашы болып істеп келеді. "Сахабалар", "Зекет", "Пайгамбар қасиеттері", "Исламның ықшам тарихы", "Ілім іздеушілерге осиет", "Фиһқтың дамуы", "40 хадис" атты кітаптарды тәржімалаған.

xxxx
**Қадирова Зәйтүнәм**— 1936 жылы 12 акпанда Алматы облысы Ұйғыр ауданы Шарын селосында дүниеге келді .

1947 жылдан 1957 жылға дейін Шарын селосындагы орта мектепте оқыды.

1957 жылдан 1959 жылға дейін Алматы қаласында бухгалтерлік курсты тамамдады.

1959 жылдан 1967 жылғы дейін Шарын селосында балабақшада есепші болып жұмыс істеді. 1967 жылдан зейнетке шыққанға дейін "Мектеп" баспасында істеді.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық", Алматы,"Білім" баспасы, 2005 жыл - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**Күдеріқожа Көшекұлы** (1820, қазіргі Сырдария ауданы Шіркейлі ауылы – 1858, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы) – ақын. 

Қожа руынан шыққан.
Ақындық, әншілігімен жастайынан аты шыққан. Күдеріқожаның өзі өмір сүрген тұстағы атамекеннен ауа көшкен ел мұңын жырлап айтқан «Қарқаралы, қазылық», қалмақтардың шапқыншылығына арналған «Абылай ханның қалмақты аударғанына айтқаны» деген өлең, толғаулары бар. Күдеріқожа айтысқа да қатысқан. Оның Ұлбикемен айтысы (1840 жыл шамамен) қыз бен жігіт айтысының жұмбақ аралас келетін көне түріне жатады, халықтың дүниетанымын, философия ой-түсініктерін білдіреді. Күдеріқожаның бұл айтысын В.В.Радлов жазып алып, «Түркі тайпалары ауыз әдебиетінің үлгілері» кітабына (1870) енгізген. Ақынның «Қарқаралы, қазылық» атты толғауын М.Әуезов пен С.Сейфуллин жоғары бағалап, өздері құрастырған хрестоматияларға кіргізген. Күдеріқожаның осы толғауы және Ұлбикемен айтысы «Бес ғасыр жырлайды»атты жинақта жарияланды (1985).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Күдеріқожа Көшекұлының туғанына 200 жыл (kk-KZ).
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Кіші қарқылдақ** - өзен қарқылдағына өте ұқсас,бірақ кішілеу.Қанатының құлашы 0,5 метр,салмағы 50 г. Аяғы мен тұмсығы сары түсті,маңдайында ақ дағы бар.Дауысы өте қатты. Қазақстанның барлық жерінде ұялайды. Басқа қарқылдақтар сияқты, ұсақ балықтар және ірі жәндіктермен қоректенеді.Ұсақ балықтарды ұшып жүріп қарайды, көрген бойда қанаттарын қағып, тұрып қалады, содан кейін қанаттарын жиып, шүйіледі де, денесін иығына дейін суға батырып, жемтігін ұстайды. Ұя салу үшін адам немесе үй жануарларының ізін пайдаланады.Көбеюі өзен қарқылдағына ұқсайды.Қазақстанда сәуірден қыркүйектің ортасына дейін болады.
**Роман Николаевич Широков** (6 шілде 1981, Дедовск, Мәскеу облысы) — ресей футболшысы, қорғаушы. 2008, 2012, 2016 жылдары Еуропа чемпионатына қатысқан.

Клубтық мансабы
---------------

ЦСКА футбол клубының шәкірті. 1998-2001 жылдары Роман ЦСКА-2 деген команданың сапында өнер көрсетті. 2007 жылы Роман өзінің үздік ойын өнерін тек бірнеше рет қана көрсете алды. Роман Широков 7 жыл ішінде 6 команда ауыстырды. "Химки" футбол командасы маусым соңында 9 орында тұрғанымен, Роман ол команда да ойнап үздік ойын өнерін көрсете алды. Соның арқасында Ресей ұлттық құрамасының басбапкері Гус Хиддинк Романды ұлттық құрамаға шақырды.

### "Спартак"

2014 жылдың 18 шілдесінде Роман Широков мәскеулік "Спартак" клубымен 2+1 шартымен келісімге тұрады. Жаңа командада Роман 9 нөмірді тандады, себебі ол нөмірдің астында Пятницкий және Титов атты атақты ойыншылар ойнаған. 2014 жылдың 26-шы қазанында Роман Широков өзінің "Спартак" сапында алғашқы ойынын мәскеулік "Локомотив" командасына қарсы өткізеді, ол ойынға Роман тек екінші тайымда кіріп, бірден гол соғады.

Ұлттық мансабы
--------------

Роман Широков өзінің ұлттық құрамадығы ең алғашқы ойынын 2008 жылы 26 наурызда Румыния ұлттық құрамасына қарсы өткізеді. 2008 жылдан соң Роман ұлттық құрамада көрінбейді. Ұлттық құрамаға Роман Широков тек 2010 жылы Болгария ұлттық құрамасына қарсы ойында шақырылады. Ол ойында Роман ұлттық құрама сапында ойнап өзінің ең алғашқы голын соғады.

ЕВРО-2012 чемпионатында Роман Широков топтық кезеңнін үш ойынынада негізгі сапта ойынап қатысады. Ол чемпионатта Широков Перт Чехтың қақпасына гол соғып өз командасына жеңіс алып келеді. Ресейліктердің ол жеңісіне қарамастан олар топтық кезеңнен өте алмайды, себебі олар шешуші ойында гректерден (1-0) жеңіліс табады.

2013 жылы 25 наурызда Бразилиямен өткен ойында Роман Широков капитан болып шығады. Роман одан кейіге екі ойынға да капитандық атпен шығады. Роман Широков 2014 жылда өтетін Әлем Чемпионатының барлық 10 іріктеу кезеңіне қатысады. Іріктеу кезеңінен сүрінбей өтіп Ресейліктер 2014 жылдың Әлем Чемпионатына қатысады. Роман ол ойындарға дайындалғанымен өзінің жарақатының кесірінен ол Әлем чемпионатына қатыса алмайды.

Дереккөздер
-----------
**Аралық және тұйық аралық** - түзу сызық бойында жатқан нүктелердің қарапайым жиыны.

Аралық - түзу сызық бойында А және В нүктелерінің арасында жатқан нүктелердің жиыны, сонымен бірге А мен В нүктелері қамтылмай жиыннан тысқары орналасып, оған тиесілі болмайды: (a, b) немесе ]a, b[ болып белгіленеді.

Тұйық аралық(сегмент) - түзу сызықтың бойындағы А және В нүктелерін де қамтитын нүктелер жиыны: [a, b] болып белгіленеді.

Аралық пен тұйық аралық сәйкес түрде a≤x≤b теңсіздігін қанағаттандыратын нақты сандар жиындарын белгілеу үшін қолданылған.

Аралық пен тұйықты аралықты белгілеуді оның ішінде(a, b) белгісін 1909 жылы неміс математигі Герман Ковалевский(1876 - 1950) енгізсе, [a, b] белгісін 1921 жылы австриялық математик Ханс Хан(1879 - 1934), ал ]a, b[ белгісін 1956 жылы Никола Бурбаки деген лақап ат жамылған француздық математиктер тобы енгізген.

Дереккөздер
-----------

Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
**Рымкүл Исатайқызы Бимендина** (1942 ж. т.), қобызшы, халық аспаптары дирижері, ҚР еңбек сің. қайраткері (2005). Жаңаарқаның түлегі. Қарағанды муз. училищесін (1964), КарПИ-дін музыка факультетін (1970), Құрманғазы атынд. мемлекеттік консерваторияны бітірген (1984). КарПИ-де оқытушы болған. 1968 ж. Кеңшілердің мәдениет сарайында
*«Ғасырлар сазы»* атты халықтық ұлт-аспаптар оркестрін құрды. Бүкілодақтық, республикалық конкурстардың лауреаты. Қарағандының мамандандырылған дарынды балаларға арналған орта музыка мектебінін аға оқытушысы. Әкесі Исатайдың, басқа да халық арасындағы сазгерлердің күйлерін нотаға түсірген. Әлкетану жұмысымен айналысып, республ. облысы басылымдарға Жаңаарқа өңірінің әйгілі адамдары (Сеңгірбай, Арғымбай, Аралбай батыр батырлар, Қылыш әулие, Итемген, Манамбай, Ханкелді билер) туралы тарихи очерктер жариялады. ҚР Құрмет грамотасымен марапатталған (2000).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
*Басқа мағыналар үшін Ащысу деген бетті қараңыз.*
**Ащысу** – Нұра өзенінің оң саласы.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы жерімен ағады.

Бастауы
-------

Семізбұғы ауылының оңтүстік-шығысында 11 км жерде теңіз деңгейінен 700 м биіктіктегі бұлақтан басталып, Шешенқара ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде Нұра өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 85 км, алабындағы өзен жүйесінің жалпы ұзындығы 405 км, алабының аумағы 2080 км2. Қарашада қатады, сәуірдің ортасында мұзы еріп, жыл сайын суы тасиды. Негізінен қар және жер асты суларымен толығады. Өзен бастауында суы тұщы, төменгі ағысында тұзды әрі ащы. Мөңке, оңғақ, шортан, алабұға, аққайран тіршілік етеді. Суы жерді суландыру үшін және ауыз суына пайдаланылады. Өзен бастауының алабы геоморфологиялық тұрғыдан солтүстік Семізбұғы және оңтүстік Айыр таулары беткейлерінің аралығындағы жазық болып табылады. Шығыстан батысқа қарай ағып жатқан өзен гидрологиялық жағынан қос беткейдің жыл бойғы ағын суын жинайды, өзен суын шағын бөгет арқылы бекіту нәтижесінде Ащысу бөгені қалыптасты. Бөген көктемгі өзеннің мол ағынын Бұқар жырау ауданы жерінде жинап, ылғалға тапшы жаз айларында шаруашылықтар жерін тұрақты суландырып отырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ілияс Мұхамед-Халелұлы Сүлейменов** (1964 жылы 25 маусым күні Алматыда туған) - белгілі қазақ зергері, ғалым, философия ғылымдарының докторы, қолөнердегі "Еуразиялық этномодерн" бағытының негізін қалаушы.

Өмірбаяны
---------

Ілияс Сүлейменов 1964 жылы 25 маусымда Алматыда қаласында белгілі жазушы, аудармашы, ғалым Мұхамед-Халел Сүлейменовтің отбасында дүниеге келген. 
1986 жылы Қазақ мемлекеттік университетін тәмәмдаған. Әскердегі қызметтен кейін Қазақ ҒА Философия және құқық институтының аспирантурасына түседі. 
1997-1998 жылдары Мәскеу Үкіметінің жанындағы оқу орындарының біріккен академиясының докторантурасында оқиды.

Дереккөздер
-----------
**Ілияс Манкин** (13.01.1880, Қарағанды облысы Нұра өзені бойындағы Ботақара деген жерде - 13.10.1950, Қарағанды қаласы) - халық ақыны. Мұсылманша сауат ашқан. Ақындық жолға түсуіне себепші болған нағашысы Соңтуған ақын. "Қобыланды", "Алпамыс", "Қыз Жібек" қиссаларын жаттап, жиын-тойларда айтатын болған. 1900 жылы Спасск мыс зауытында, Қарағанды шахтасында жұмыс істеген. Өлеңдері "Қарағанды пролетариаты" (кейіннен "Советтік Қарағанды") газетінде жарияланған. "Нұра бойын жағалап", "Қайысты қабырғасы жұмысшының", "Көмір ері", "Қимылда кеншілер", "Алтынды Қарағанды даңқың артты" шығармаларының, "Қуат қашқын", "Лұқпан хакімнің өсиеті", "Кара соқырдың жорығы", "Бекболат" дастандарының авторы. Манкиннің өмірі мен шығармашылығы жайында "Қазақ әдебиетінің тарихында" (І-т. 2-кіт. А, 1964) Б.Ысқақов жан-жақты зерттеп жазған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Ілесу қорығы** (әз. *İlisu dövlət təbiət qoruğu*) — Әзірбайжанның Гах облысындағы қорық, Үлкен Кавказдың оңтүстік беткейінде Закатала мен Исмайыллы қорықтарының арасында орналасқан.

Тарихы
------

Ілесу қорығы Әзірбайжан КСР Гах облысы аумағында 1987 жылы 20 ақпанда табиғатта болып жатқан процестер мен құбылыстардың динамикасын бақылау мақсатында құрылған. Қорықтың бастапқы ауданы 9345 гектар жерді құрады. 2003 жылы 31 наурызда Ілесу мемлекеттік табиғи қорығының аумағы 17381-ге дейін ұлғайтылды.

Қорық Үлкен Кавказдың оңтүстік беткейлерінің табиғи кешенін қорғау, флора мен фаунаның сирек және жойылып бара жатқан түрлерін сақтау және көбейту, ормандардың бұрынғы түрлерін қалпына келтіру және сел ағындарының қаупін азайту үшін эрозия ошақтарын анықтау мақсатында құрылған.

Флора мен фауна
---------------

Қорықта 500-ге жуық өсімдік түрі бар, оның 60-қа жуығы эндемикалық. Мұнда бұғы, елік, тау текелері, қабан, тиін және басқа жануарлар кездеседі.

Тағыда қараңыз
--------------

* Әзірбайжан флорасы
* Әзірбайжан фаунасы
* Әзірбайжандағы қорықтар тізімі

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. 1 2  Заповедники, парки, заказники. Управление делами Президента Азербайджанской Республики Президентская библиотека.(қолжетпейтін сілтеме)
{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}
Агара́к **(арм. Ագարակ) — Сюникск облысының оңтүстік бөлігіндегі Армениядағы қала.**

Географиясы
-----------

Агарак Иранмен бір шекарада Мегриға оңтүстік- батыстан 9 км арақашықтықта орналасқан. Аракс өзенінің сол жақ жағалауында кішкене тең орналасқан. үш жағынан Зангезур жоталарының бөктерімен қоршалған.

Тарихы
------

Агарак 1949 жылы әскери ауыл ретінде қалыптасқан. Ал 1954 жылы қалалық типтегі ауыл статусына ие болды. 1990-шы жылдары қала статусын алды.

Үйлердің көп бөлігі көпқабатты, күлгін туфтан жасалынған.

Тұрғындары
----------

Тұрғындарының динамикасы кестеде берілген.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Жылы | 1972 | 1979 | 2001 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 |
| Тұрғындар саны | 3800 | 4073 | 4801 | 4872 | 4881 | 4908 | 4929 | 4443 | 4386 |

Экономикасы
-----------

Агарак таулы адамдардың қаласы болып саналады. Түсті металлургияның отаны болып есептелінелі. 1853 жылы мысты- молибденовалы туған жері ашылды. 1853 жылы мысты- молибденовалы комбинат ашылды. 1989 жылы комбинат жұмысы тоқтатылып, 2000 жылы қайта жаңғырды. 2004 жылдың мамыр айында америкалық компания Comsup Commodities 100 пайыз жабық акционерлік қоғамды 600 мың долларға сатып алды.   

Қалада пункт Карчеван таможнясы және шекара бойындағы Армения- Иран базары бар.

2004 жылдың  30 қарашасында Агаракада Иран- Армения газ құбыры құрылысы басталған болатын.

Қала мэры болып Размик Мартиросян табылады.

Ағайындас қалалар
-----------------

* border|22x22px|Белоруссия Солигорск
Шыбынжұт - Агарик тұқымдастардың уәкілі
**Агарик тұқымдастар** - (лат. *Agaricomycetes*) - базидиомицет класының гименомицеттер қатарына жататын саңырауқұлақтар.

### Биологикалық сипаттамасы

Агарик тұқымдастардың жеміс денесі үлкен, бір түбірлі, жоғарғы жағында қалпақшасы бар. Осы құрылысына қарап, бұларды *қалпақшалы саңырауқұлақтар* деп те атайды.  

Базидиоспора шығаратын мүшесі - гименофор пластинкалары, қалпақшаның төменгі жағын айнала қоршап тұрады.  

Агарик тұқымдастар - топырақтағы өсімдік қалдықтарымен қоректенетін сапрофиттер. Кейбір түрлері жоғары сатыдағы өсімдік тамырларымен микоризалық тіршілік етеді.   

Агарик тұқымдастарға жататын 6 топқа жататын 700-ден астам түрі белгілі, олардың 20-30 түрі ғана жеуге жарайды, улы түрлері де көп.

### Таралуы

Қазақстанда 300-ден астам түрі өзен бойындағы тоғайларда, орманда, таулы жерлерде өседі. Шөлді аймақта наурыз-сәуір айларында ақ саңырауқұлақ кездеседі. Қазақстанда өсетін Агарик тұқымдастардың улы түрлерінің ең көп таралғаны - Шыбынжұт, немесе аммонита деп аталатын саңырауқұлақ.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Агафокл** (көне грекше: ἀγαθός (agathos) - мейірімді және κλέος (kleos) - мәртебе; лат. *Agathoklēs*) - 361 ж. б.з.д. — 289 ж. б.з.д. өмір сүрген Сиракуз (Сицилия) тираны.  

Мамандығы - құмырашы. Қолбасшылық қабылетімен танылды. Жалдамалы әскерлер мен шаруашылығы күйзелген адамдарға сұйеніп, Сиракузыдағы олигархияны құлатты.   

313 жылға дейін Сицилиядағы грек қалаларын түгелдей дерлік жаулап алды. Үстемділікке таласып, Карфагенмен талай рет соғысты. Ол билік еткен кезде Сиракуздың күш-қуаты артып, мәдениеті гүлденді.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
*Басқа мағыналар үшін Ащысу деген бетті қараңыз.*
**Ащысу** – Ертіс  алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы, Жарма, Аягөз, Абай ауданы аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 349 км, су жиналатын алабы 18100 км2.

Бастауы
-------

Бастауын Жақсы Қойтас, Жаман Қойтас, Сарытау баурайындағы бұлақтардан алып, Шаған өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Өзен жағасы жарлауытты (биіктігі 2 м-ге жетеді) келген. Негізінен қар суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 0,34 м3/с (Үшбиік темір жол стансасы тұсында). Суы мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Атамекен Географиялық энциклопедия. Алматы 2011 ISBN 9965-893-70-5