recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
«**Илхандар мемлекеті**»

Илхандар (елхандар немесе Хулагу әулеті мемлекеті) әулеті Таяу және Орта Шығыста 1256 жылдан 1353 жылға дейін өмір сүрді. Бұл мемлекет құрамына қазіргі Ауғанстан, Иран, Ирак, Әзірбайжан, Армения елдерінің аумағы толықтай енді. Илхандар мемлекетінің негізін қалаған – Шыңғыс Ханның Төледен туған немересі Хулагу хан.

1253 жылы Қарақорымда өткен құрылтайда Шыңғыс хан империясының сол кездегі Ұлы қағаны Мөңке Таяу Шығысқа жорық жасауды ұсынады. Жорықты басқаруды өз інісі Хулагуге тапсырады.

Хулагу сарбаздары Ауғанстан, Иран, Ирак, Сирия аумағын жаулап алып, Құдыс (қазіргі Иерусалим) шаһарына жетеді. Оларға Египетті билеген қыпшақ Құтыздың Бейбарыс сұлтан бастаған сарбаздары (мәмлүктер) қарсы тұрады. Дәл осы кезде Хулагуге Қарақорымнан «Ұлы қаған Мөңке қайтыс болыпты» деген хабар жетеді. Империяның Ұлы ханы болудан үміті бар Хулагу Құдыс түбіне жиырма мың сарбазымен Кетбұғаны қалдырып, өзі Қарақорымға қайтады. Құдыс қаласының маңындағы Галилей жазығында 1260 жылдың 3 қыркүйегінде болған шайқаста Бейбарыс бастаған мәмлүктер Кетбұғаның жиырма мыңдық әскерін тас-талқан етіп жеңеді. Кетбұға сол шайқаста қаза табады.

Ал Хулагу Тебриз қаласын астана етіп, жаңа Илхандар мемлекетінің негізін қалайды. Мемлекеттің христиан сенімін ұстанатын алғашқы хандары Рим папасымен, Франция королімен одақтасып, мұсылмандықты қабыодаған Алтын Ордамен, Египет мәмлүктерімен, Осман сұлтандығымен үнемі соғыс жүргізген.

Хулагу 1265 жылы қайтыс болып,ақсүйектер арасында билік үшін талас өршиді.Жан-жақтағы мұсылман елдерімен соғыс толастамайды. 1353 жылы соңғы елхан Туга Темір өлген соң Ильхандар мемлекеті мүлдем құлап,Иран жерінде тәуелсіз мемлекеттер құрыла бастады.

«**Дереккөздер**» 

```
 «*"Сен білесің бе?" энциклопедиясы./Құраст.:Қ.Ж.Райымбеков,Қ.Т.Байғабылова. - Алматы: "Аруна" баспасы.*»
```

.
**Әбдірахим Смағұлов** (1900-1968), педагог, облыс мүғалімдері арасынан алғаш Ленин орденімен (1939) марапатталған ұстаз, КазКСР еңбек сіңірген мұғалімі (1961). Ақтоғайдың түлегі. Қарқаралы уезі, Темірші болысы, 6-ауылында 1925 жылдан бастауыш мектеп мұғалімі және алғашқы меңгерушісі болады. Ақтоғай, Қарқаралы аудандарында ересек адамдар арасында сауат сыздықты жою (1922 - 1939) ісіне қатысады. 1939-1947 ж. Қарқаралыдағы № 1 қазақ орта мектебінің директоры, Қарқаралы оқу бөлімінің меңгерушісі болады. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Смағұлов Қарағанды облысында отбасылық мұғалімдер әулеті дәстүрінің негізін қалаушы. Баласы Смағұлов Қайдар (1931-1978) Қарағайлыдағы № 3 орта мектептің , Қарағандыдағы № 2 мектеп интернаттының директоры, ҚарМУ - дедоцент болды, тарих ғылымының кандидаты (1970). Ата жолын немерелері мен шөберелері ұстаз болып , жалғастыруда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
Нормен Хоуорс
**Уолтер Нормен Хоуорс**(басқаща:Гэворт)(19.03.1883,Чорил - 19.03.1950,Бирмингем) - ағылшын химик - органигі және биохимигі. Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1928).

Өмірі мен зерттеулері
---------------------

Геттинген университетін бітірген(философия ғылымының докторы,1910).Манчестер университетінде ғылым докторы (1911). 1912 жылдан Сент - Эндрюс университетінің, 1920 жылдан Ньюкаслдегі Армстронг - колледжінің, 1925-48 жылы Бирмингем университетінің профессоры. Хоуорстың негізгі еңбектері көмірсутектер химиясына арналған. Полисахаридтердің химиялық құрылысын зерттеген. Моносахаридтердің кеңістіктегі циклдік формулаларын ұсынды. Аскорбин қышқылын (С витамині) синтез жолымен алушылардың бірі (1933). "Конформация" терминінің авторы. Хоуорс 2 - дүниежүзілік соғыс кезінде уран изотоптарын бөлу жұмысымен айналысты.

Сыйлықтары
----------

Нобель сыйлығының лауреаты (1937,П.Каррермен бірге).

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 42 бет
**Демидова Анна Александровна** (1884-1946), актриса, ҚазКСР халық артисі (1944. ҚазКСР еңбек сіңірген артисі, 1940). 1904-1938 Ресей театрларында жұмыс істеген. 1938-1946 Қарағанды облысының орыс драма театрының артисі. Тандаулы рөлдері: **Мурзавецкая (А. Островскийдің «Қасқырлар мен қойында»), Васса (М. Горькийдің «Васса Железновасында»), Таланова (Л. Леоновтың «Басқыншылығыңда»), мисс Пирс (Б. Шоудың «Пигмалионында»), Настасья Петровна (А. Островскийдің «Белугиннің үйленуінде»), Брусилова (И. Сельвинскийдің «Генерал Брусиловында»), Фанни (Л. Хельманның «Фаредли вилласында»), Мирреле (Я. Гординнін «Мирреле Эфросында»)**.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Майра Жансаева** — 1909 жылы Петропавл қаласында туған.1915 жылдан 1918 жылға дейін молдадан оқып хат танып, Петропавл қаласындағы қазақ мектебін 1942 жылы бітіріп шықты. 1934 жылдан бастап Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасында редактор болып істей жүріп, өлең-жырлар жазған. Сол кезде жазған өлеңдері облыстық, республикалық газет, журналдарда, ұжымдық жинақтарда жарияланған. Алғашқы топтамасы «Жастар даусы» атты республика жас ақындарының жинағында (1949) шықты. 1951 жылы «Ана жүрегінен» атты жеке өлеңдер жинағы жарық көрді.

Шығармашылығы
-------------

Татар жазушысы Г.Башировтың «Намыс» атты романын (1952), татар жазушыларының әңгімелері «Татар әңгімелері» (1954) деген атпен қазақ тілінде жеке кітап етіп шығарды.

* Жастар даусы. Коллективтік жыр жинағы. А. ҚМ КӨБ, 1949;
* Ана жүрегінен. Өлеңдер. А. ҚМКӘБ, 1951.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
Зденек Фирлингер
**Зденек Фирлингер** (чех. *Zdeněk Fierlinger*; 11 тамыз 1891 жыл - 2 мамыр 1976 жыл) — чехословак мемлекет және саяси қайраткері, дипломат. 

1945 ж. гитлершіл басқынщылардан азат етілген чехословак жерінде құрылған алғашқы чехословак үкіметінің председатлеі. 1937-1945 ж. Чехословакия Республикасының КСРО-дағы кіші елшісі, кейіннен елшісі болды. 1953-1964 жылдары Ұлттық жиналыс Президиумының төрағасы. 1948 жылдан Чехословакия коммунистік партиясының (ЧКП), 1948-1971 ж. ЧКП Орталық Комитетінің, 1948-1966 ж. ЧКП Орталық президиумының мүшесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
**Кәмила Құдабаева** — 1939 жылы 18 мамырда Алматы облысының Талдықорған қаласында дүниеге келген. Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген соң, Қарағанды, Жезқазған облыстық газеттерінде, радио және теледидар редакцияларында, республикалық *«Жалын»* баспасында, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының *«Тура би»* журналында жауапты шығармашылықтың қызмет атқарды. *«Позиция — К2»* (орыс тілінде) республикалық қоғамдық-саяси газетінде, *«Партия»* газетінде, республикалық *«Бөбек»* ғылыми орталығында жұмыс істеген. Қазір республикалық *«Ару жан»* атты қоғамдық әйелдер журналы бас редакторының орынбасары.

*«Қызыл көйлекті қыз», «Раушан гүлдер», «Ұйқысыз түн дер», «Ең сұлу әйел» «Бидайшы бабаның арғы аталары мен кейінгі ұрпақтары»* атты прозалық кітаптары *«Жазушы», «Жалын»* баспаларынан басылып шықты. *«Қара кемпір», «Көзжасы», «Тіріжетім», «Жалғыздық»* атты әңгімелері, *«Айдана», «Қысқа интервью»* повестері бар. 2004 жылы *«Жазушы»* баспасынан *«Жалғыз хат»* атты кітабы жарық көрді. Қарақалпақ жазушысы Т.Қайыпбергеновтің жас-өспірімдерге арналған повестерін, орыс жазушысы Г.Немченконың балаларға арналған повестері мен әңгімелерін Ю.Виноградовтың *«Рахмет саған, ұстазым», «Қиқар қызыл әтеш», «Тәтті каторга»* сияқты шығармаларын қазақ тілше аударды.*«Баспасөз үздігі»* белгісімен марапатталған, Валентин Пикуль атындағы Халықаралық әдеби сыйлықтың лауреаты (2008), алтын медалінің иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2010 жылы Алиса тобы сингл шығарды. Басында еш аты болмайтын. Кейіннен «Ъ» секілді танымал болып кетті. Оның құрамына үш өлен кірді: «Твердый знак», «В путь» және «Работа». Сингл 2010 жылдың 12 маусымында «Рок над Волгой» фестивалінде Самарада сатуға шығарылды.

Тарихы
------

Ъ бүкіл альбомы «шикі» түрінде 2009 жылы дайын болды. Бірақ топ өздерінің жеке студиясының құрылысы күтті. Құрылыс біткеннен кейін музыканттар барлық композицияларды жазып, Германияға альбомды дұрыстау үшін аттанды. Жаз альбомның релизі үшін сәтті уақыт болмағандықтан, оны күзге ауыстыру шешіліп, жазда синглды шығаруға келісті.

Алғашқы рет сингл 2010 жылдың 12 маусымында «Рок над Волгой» фестивалінде Самарада сатуға шығарылды. Алиса Deep Purple тобынан кейін шығып, осы фестивальды жапқан болатын. Басында синглді тек сол жерде ғана сатып алуға болады деп болжам жасады. Алайда, ол сатылымға Ғаламторда түсті.

Композициялар тізімі
--------------------

| № | Атауы | Ұзақтығы |
| --- | --- | --- |
| 1. | «Ъ»  | 3:50 |
| 2. | «Крен»  | 4:33 |
| 3. | «В путь»  | 6:23 |
| 4. | «Зона»  | 4:08 |
| 5. | «Страх»  | 6:03 |
| 6. | «Работа»  | 3:38 |
| 7. | «Дождь и я»  | 4:11 |
| 8. | «Звезда»  | 4:42 |
| 9. | «Главное»  | 3:25 |
| 10. | «Крик»  | 6:11 |
| 11. | «Фавор»  | 5:27 |

Авторлары Константин Кинчев.

Константин Кинчев 2009 жылғы сұхбатында «Работа» әнінің мағынасын ашты.

*..Бірақ мен өмірім мен жұмысты бөлмеймін. Ал жұмыс үшін алаң дәу. Мысалы, қазір мен не істеп жүргеніме жауап беруге әлі дайын емеспін. Өкінемін, өзімнің сөздерімді өлшеймін, салыстырамын. Сондықтан, мен демалмаймын. Менде соңғы әндерімнің бірі солай аталады: «Работа». Жұмыс – өмір сүру. Және маған өмір сүру қызықты.*

Ресімдеу
--------

Топтың логотибімен ақ диджипак домалақ кертігі бар қызыл қапқа салынған. Диджипактың кері жағында орыс әліпбиі әріптерінің арасында «Алиса» жазуы қызыл түспен бөлініп тұр. Диджипактың ішінде қара фонда композициялардың атаулары жазылған. Дисктің өзі бір қызыл түстімен жасалған. Мультипорталдың шолушысы «Km.ru» Денис Ступников осындай ресімдеуді «сопылық стильді» деп айтты.
"Ы. Алтынсарин" төсбелгісі
**"Ы. Алтынсарин"** төсбелгісі – 2000 жылдың 12 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің білім беру және ғылым саласындағы белсенді оқытушыларын және педагогика қызметкерлерін ынталандандыру мақсатында және моральдық өсу үшін тағайындалған Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің №1159 министрліктің қаулысы бойынша бекітілген марапаты.

Толығырақ
---------

"Ыбырай Алтынсарин" төсбелгісімен білім беру мен тәрбиелеу процесін ұйымдастыру мен жетілдірудегі, оқыту мен тәрбиелеудің біртұтастығын қамтамасыз етудегі, білім беру және тәрбиелеу бағдарламаларын іске асырудағы елеулі табыстары, оқушыларды, тәрбиеленушілерді практикалық даярлаудағы, олардың шығармашылық белсенділігін арттыру табыстары, облыстық (аудандық), олардың республикалық халықаралық білім бағдарламалары мен жобаларындағы жетістіктері үшін білім беру органдары мен ұйымдарында 10 және одан да көп жыл еңбек өтілі бар қызметкерлер марапатталады.

Құрметті төсбелгісінің сипаттамасы
----------------------------------

"Ыбырай Алтынсарин" төсбелгісі диаметрі 32 мм шеңбер нысанында қалыңдығы 2 мм мыс пен никельдің қорытпасынан дайындалады.
Төсбелгінің беткі жағында Ыбырай Алтынсариннің бейнесі орналасқан. Бейненің астында "Ы. АЛТЫНСАРИН" деген жазу бар.
Төсбелгінің артқы жағында "Педагогикалық қызметтегі табыстары үшін" деген жазу орналасқан.

Төсбелгі құлақша мен шынжыр арқылы ені 25 мм және биіктігі 15 мм көгілдір түсті қатқыл лентамен қапталған, төменгі жағында лавр бұтақтары бар тікбұрышты тағанмен жалғанады.
Төсбелгі киімге визорлы бекіткіші бар түйреуіш арқылы бекітіледі.
**Orano SA** — ядролық отын циклінің трансұлттық компаниясы. Штаб-пәтері Францияның Шатийон аумағында орналасқан. Компания уран өндірумен, конверсиялық байытумен, пайдаланылған отынды өңдеумен, ядролық логистикамен, ядролық циклды бөлшектеумен және жобалаумен айналысады. 2017 жылы Areva ядролық конгломератын қайта құрылымдау және қайта капиталдандыру арқылы құрылды. Orano акцияларының бақылау пакеті Франция үкіметіне тиесілі. 2021 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша Orano әлемдегі уран өндірісінің 9% үлесімен әлемдегі екінші ірі уран өндірушісі болып табылады.

Этимология
----------

Orano атауы грек Уран құдайынан шыққан және уранға қатысты. Компанияның дөңгелек сары логотипі yellowcake уран концентраты мен ядролық отын цикліне тұспалдайды.

Тарихы
------

Orano өз тарихын 1976 жылдан бастап Францияның баламалы энергия және атом энергетикасы жөніндегі комиссиясының (CEA) өндірістік бөлімшесі негізінде ядролық материалдардың бас компаниясы (COGEMA, қазіргі Orano Cycle) құрылған кезден бастап жүргізіп келеді. 2001 жылы COGEMA Framatome және CEA Industrie-мен біріктіріліп, Areva құрылды.

2016 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты Areva қайта құрылымдау процесін бастады. Бұл New Co немесе New Areva деп аталатын жанармай циклінің жаңа компаниясын құрды. Жаңа компания Areva Mines, Areva NC, Areva Projects және Areva Business Support companies компанияларын біріктірді. Ол AREVA-ның жүз пайыздық еншілес кәсіпорны ретінде құрылды; дегенмен, Франция үкіметі компанияны қайта капиталдандыруға қаражат салғандықтан, Areva компанияны бақылауды жоғалтты. 2018 жылдың 23 қаңтарында компания өз атауын Orano деп өзгертті. 2018 жылдың ақпанында Japan Nuclear Fuel Limited және Mitsubishi Heavy Industries әрқайсысы компанияның 5% акциясын сатып алды.

2018 жылдың қыркүйегінде Америка Құрама Штаттарының Ядролық реттеу комиссиясы Айдахо штатының Бонневилл округінде салынуы тиіс Eagle Rock уранды байыту қондырғысының құрылысына Orano лицензиясының күшін жойды. Жоба 2011 жылдың желтоқсанынан бастап тоқтатылды. Сонымен бірге Orano Францияда Philippe Coste уран өңдеу зауытын ашты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  World Uranium Mining Production.  World Nuclear Association (желтоқсан 2018).
2. ↑  *De Clercq, Geert*. France's Areva rebrands to Orano in dire uranium market, *Reuters* (23 қаңтар 2018).
3. 1 2  New Areva changes name to Orano, *World Nuclear News* (23 қаңтар 2018).
4. ↑  *De Clercq, Geert*. Areva to be renamed Orano – Les Echos, *Reuters* (23 қаңтар 2018).
5. ↑  *De Clercq, Geert*. Japan's JNFL and MHI take up minority stakes in Orano, *Reuters* (27 ақпан 2018).
6. ↑  MHI, JNFL complete acquisition of Orano stakes, *World Nuclear News* (27 ақпан 2018).
7. ↑  Areva's Eagle Rock Enrichment Facility license withdrawn.  International Panel on Fissile Materials (22 қыркүйек 2018).
8. ↑  Orano launches new conversion facility, *World Nuclear News* (11 қыркүйек 2018).
**Кузьма Александрович Семенченко** (3 шілде 1896, Украина, Чернигов облысы, Ичня ауданы, Мартыновка селосы - 1965, Грузия, Тбилиси қаласы) — 1- және 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, генерал-майор, дивизия командирі.

Өмірбаяны
---------

Украин. 1909 жылы Павлодар облысы, Успен ауданына қоныс аударған. 

1919 жылдан әскери қызметте болып, 1918-20 жылдары Азаматтық, 1941—45 жылдары Ұлы Отан соғыстарына қатысқан. Оңтүстік-Батыс майданында 5-армия 22-механикаландырылған корпус 19-дивизияның командирі Семенченко соғыстың бастапқы кезеңінде Владимир - Волынь тас жолы арқылы Войница, Александрия (Украина, Волынь облысы, Локачи ауданы) аймақтарында күші басым жаумен шайқаса отырып, дивизия бөлімдерін қоршаудан аман-есен алып шықты, әрі жаудың танк легінің ілгері жылжуын бөгеді. Осы ұрыстарда өз дивизиясын шебер басқара білгені үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Семенченкоға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (22.7.1941). 

1945 жылы Мәскеу Әскери академиясын бітірді. 1947 жылы запасқа шығып, Тбилиси қаласында тұрды.

Естелік пен марапаттары
-----------------------

Павлодар қаласындағы бір көшеге есімі беріліп, Успенка селосында мемориалдық тақта орнатылған. 

2 Ленин, Қызыл Ту, l-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генерал-майору танковых войск Семенченко К. А.» от 22 июля 1941 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1941. — 26 июля (№ 33 (108)). — С. 1.
2. ↑  А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х
*Басқа мағыналар үшін Эмерсон деген бетті қараңыз.*
**Эмерсон Палмери дос Сантос** (порт. *Emerson Palmieri dos Santos*; немесе қысқаша **Эмерсон**, порт. *Emerson Palmieri*; 3 тамыз 1994 жыл, Сантус, Бразилия) — бразилиялық және италиялық футболшы, Италия Ұлттық футбол құрамасы мен "Вест Хэм Юнайтед" клубының қорғаушысы.

Карьерасы
---------

"Сантос" клубының түлегі. Кейін "Палермо", "Рома" клубтарында ойнап, 2018 жылы жазда "Челсиге" ауысты. 

Бразилияның 17 жасқа дейінгі құрамасында ойнап, 2011 жылы Эквадорда өткен жасөспірімдер арасындағы Оңтүстік Америка чемпионатына қатысты. Турнирде алты кездесуде алаңға шығып, бір гол соқты (Чили құрамасына). 

Сол жылы жазда Мексикада өткен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатына қатысты да, алты кездесуде құрама намысын қорғады. 

2018 жылы 10 қыркүйекте Португалияға қарсы УЕФА Ұлттар Лигасында тұңғыш рет Италия құрамасы сапында алаңға шықты.

Жетістіктері
------------

**Командалық**

**«Сантос»**

* Паулиста лигасы — 2011
* Паулиста лигасы — 2012

**«Челси»**

* Англия кубогы — 2017/18
* УЕФА Еуропа Лигасы — 2018/19

**Вест Хэм**

* УЕФА Конференция Лигасы 2022/23

**Халықаралық**

**Бразилия-17**

* Оңтүстік Америка чемпионы — 2011

**Италия**

* Еуропа чемпионы: 2021

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Статистикасы
* Профилі
Ыбырай Алтынсарин
Бұрынғы атауы Климент Тимирязев көшесі. Ыбырай Алтынсарин көшесі Жеңіс даңғылынан басталып, Иоганн Гете көшесінде аяқталады. Қарлығаш, Ілияс Есенберлин, Мұхаметжан Тынышбаев, И.Құтпанов көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 758,6 м.

Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) - ұлы ағартушы, педагог, жазушы, этнограф, фольклоршы, қоғам қайраткері. Ол Ырғызда қазақ қыздары үшін жанында интернаты бар мектеп аштырған. 1879 жылы «Қазақ хрестоматиясы» атты оқулығы жарық көреді. «Қышлақ Сейітқүл», «Киіз үй мен ағаш үй» тәрізді новеллалары мен «Аурудан аяған күштірек», «Асыл шөп», «Шеше мен бала», «Бай баласы мен жарлы баласы», «Таза бұлақ», т.б. әңгімелері бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
Графен көміртек атомдарынан бал ұяшықтары тәрізді құрылымды зат.
**Графен** – бұл кәдімгі алмаз бен графиттен ерекшеленетін көміртегінің жаңа формасы. Графен көміртегінің екі өлшемді модификациясы – қалыңдығы бір атом болатын көміртегі атомдарының қабаты. Бұл заттың қасиеттерінің теориялық зерттелінуі 1947 жылы басталған.
Бірақ 2004 жылға дейін графенді ешкім ала алмады. Тәжірибе жасаушыларға басты бөгет графен пішінін тұрақтандыра алмаулары болды. Өзінің беттік энергиясын азайтуға ұмтылу салдарынан ол көміртегінің әртүрлі аллотроптық модификациялары – фуллерендер, нанотүтікшелер мен аморфты көміртегіне трансформацияланып оралады (мысалға рулонға оралған ватман бетін келтіруге болады, сіз оны жазған кезде оның қайта оралып қалуы
сияқты). 
2004 жылы Андрей Гейм және Константин Новоселов жетекшілік еткен Манчестер университеті мен Черноголовкадағы Микроэлектроника технологиясының проблемалары институтының бір топ ғалымдары графеннің сәтті тұрақталғанын жария етті.
Графеннің әртүрлі салаларда таптырмайтын зат ретінде айрықша физикалық- химиялық қасиеттерге ие екені анықталды. Графен электр тогын мыс сияқты жақсы өткізеді. Мөлдірлігінің, жақсы электр өткізгіштігі мен иілгіштігінің үйлесімділігі оны сенсорлы дисплейлер мен күн батареялары үшін фотоэлементтер жасауда қолдануға болады деген ойға алып келді. Тәжірибелер барысында осыған ұқсас графен негізіндегі құрылғының барлық көрсеткіштері бойынша индий-қалайы тотығы (қысқаша ITO) негізіндегі қазір қолданып жүрген құрылғыларға қарағанда жақсырақ екені дәлелденді. Графеннің қаншалықты қолданысқа ие екендігін көрсету үшін оның әртүрлі салаларда қолданылуы басталып қойған толық емес тізімді келтірейік:

* бұл сыйымдылығы өте үлкен 1 Ф және одан да көп ретті ионистор – конденсаторларының электродтарын жасауға арналған материал;
* графен негізінде газдың бір молекуласын да «сезе алатын» микрометрлік газ

сенсорлары жасалынуда;

* графеннің көмегімен ғалымдар ДНК секвенирлеуін жасады; лазермен қиыстыруда

графен қатерлі ісікті емдей алуы мүмкін. Қатерлі ісікті графен мен лазердің көмегімен емдеу
әдісі ұсынылды.
Графенді қолдануға байланысты жетістіктер әзірге жеке сипатқа ие екендігін атап өтеміз. Негізгі қиындықтар пішіні тұрақты, ауданы үлкен, жоғары сапалы, арзан графен беттерін синтездеуде туындайды. Дегенмен де, графенді алуға арналған соңғы мақалалар
белгілі бір сенімділік ұялатады.

Дереккөздер
-----------
**Мори теоремасы** (ағылш. *Morrie's law*) — бұл келесі Тригонометрикалық үйлестіктің кездейсоқ аты:

{\displaystyle \cos(20^{\circ })\cdot \cos(40^{\circ })\cdot \cos(80^{\circ })={\frac {1}{8}}.}
Бұл одан жалпы түрдің жекеше түрі болып табылады

{\displaystyle 2^{n}\cdot \prod \_{k=0}^{n-1}\cos(2^{k}\alpha )={\frac {\sin(2^{n}\alpha )}{\sin(\alpha )}}}
*n* = 3 және α = 20° болғанда. «Мори теоремасы» аты дәл осы атпен бұл үйлесімділікті пайдаланған Ричард Фейнман арқасында пайда болды. Фейнман бұл атты балалық шағында Мори Якобс деген баладан осы үйлесімділікт туралы естіп жаттап алғаннан солай пайдаланған.

Синусқа қатысты баламасын да жазуға болады:

{\displaystyle \sin(20^{\circ })\cdot \sin(40^{\circ })\cdot \sin(80^{\circ })={\frac {{\sqrt {3}}\ }{8}}.}
Оның үстіне екіншісін бірінші үйлесімділікке бөлгенде тангенс үшінде табатынымыз:

{\displaystyle \tan(20^{\circ })\cdot \tan(40^{\circ })\cdot \tan(80^{\circ })={\sqrt {3}}=\tan(60^{\circ }).\,}

Дәлелдеу
--------

Қос бұрыштың синусы формуласын пайдаланып былай жазамыз

{\displaystyle \sin(2\alpha )=2\sin(\alpha )\cos(\alpha ).\,}
Осыдан {\displaystyle \cos(\alpha )} өрнектеледі

{\displaystyle \cos(\alpha )={\frac {\sin(2\alpha )}{2\sin(\alpha )}}.}
Онда 

{\displaystyle {\begin{aligned}\cos(2\alpha )&={\frac {\sin(4\alpha )}{2\sin(2\alpha )}}\\[6pt]\cos(4\alpha )&={\frac {\sin(8\alpha )}{2\sin(4\alpha )}}\\&{}\,\,\,\vdots \\\cos(2^{n-1}\alpha )&={\frac {\sin(2^{n}\alpha )}{2\sin(2^{n-1}\alpha )}}.\end{aligned}}}
Осы теңдіктердің сәйкесінше оң жіне сол жақтарын көбейте табатынымыз:

{\displaystyle \cos(\alpha )\cos(2\alpha )\cos(4\alpha )\cdots \cos(2^{n-1}\alpha )={\frac {\sin(2\alpha )}{2\sin(\alpha )}}\cdot {\frac {\sin(4\alpha )}{2\sin(2\alpha )}}\cdot {\frac {\sin(8\alpha )}{2\sin(4\alpha )}}\cdots {\frac {\sin(2^{n}\alpha )}{2\sin(2^{n-1}\alpha )}}.}
Бөлшектерді қысқартқанда соңғы алымында да, біріншінің бөлімінде де синус қалады, сонымен бірге 2-нің *n* дәрежесі бөлімінде қалады:

{\displaystyle \prod \_{k=0}^{n-1}\cos(2^{k}\alpha )={\frac {\sin(2^{n}\alpha )}{2^{n}\sin(\alpha )}},}
Ал мұл Мори теоремасының жалпы түрі.

ескерту
-------

1. ↑  W.A. Beyer, J.D. Louck, and D. Zeilberger, *A Generalization of a Curiosity that Feynman Remembered All His Life*, Math. Mag. 69, 43-44, 1996.


Үлгі:Дежурный по связности/cgi-bin/go.sh?listby=suggest,title&language=ru&interface=ru&title=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8\_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B **Связать**?
**УЕФА Конференция Лигасы** (ағылш. *UEFA Europa Conference League*; **UECL**) — УЕФА қарамағындағы Чемпиондар Лигасы мен Еуропа Лигасынан кейінгі үшінші деңгейдегі құрлықтық клубтық футбол турнирі.

Тарихы
------

УЕФА басшылары Чемпиондар лигасы мен Еуропа лигасында жеңіске жете алмай жүрген елдің командалары үшін тағы бір жарыс ұйымдастыруға кіріскелі көп болды. 2018 жылы "Лига Еуропа 2" турнирін бастауға бел шеше кірісті. 2019 жылы Конференциялар лигасы деп атауды ұйғарды. Алғашқы маусымы 2021/22 жылғы маусымда өтті.

Форматы
-------

Турнирге УЕФА-дағы рейтингі төмен чемпионат өкілдері қатысады. Бұрынғыша чемпион атанған клуб Чемпиондар лигасына қатыса береді, ал 2-3 орын алған клубтар Еуропа лигасына емес, Конференциялар лигасында бақ сынайды. 

УЕФА чемпиондар лигасының бірінші және екінші іріктеуінде сүрінген клубтар да жарысты бұрынғыша Еуропа лигасында емес, осы турнирде жалғастырады. Сондай-ақ Еуропа лигасының үшінші іріктеу және плей-офф кезеңінде ұтылғандар мен топтық кезеңінде үшінші орын алған командалар осы турнирде жарысты жалғастырады.

Турнир жеңімпазы келесі маусымда Еуропа лигасына қатысады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуУЕФА Конференция Лигасы |
| --- |
|  |
| Маусымдар | 
2021/22 • 2022/23 • *2023/24* |
|  |
| Финалдар | 
2022 • 2023  • *2024* |

 |
**PayPay корпорациясы** PayPay жапон. 株式会社 – электронды төлем қызметтерін дамытатын жапониялық компания. Ол 2018 жылы Z Holdings холдингтік компаниясы арқылы SoftBank Group және Yahoo Japan арасындағы бірлескен кәсіпорын ретінде құрылды.   38 миллион пайдаланушысы бар PayPay - ең үлкен жапондық мобильді төлем қолданбасы.  2018 жылдың қазан айынан бастап ол Үндістанда орналасқан Paytm төлем қызметі компаниясымен бірлесіп әзірленген QR коды мен штрих-код негізіндегі төлем қызметін бастады. 

Смартфон қолданбасынан пайдаланушылар банк шотын байланыстырады және PayPay аккаунтына ақша қосады. Сату орнындарында пайдаланушы QR кодын сканерлеу арқылы немесе кеңсе қызметкеріне смартфондағы штрих-кодты сканерлеу арқылы төлем жасайды.

2020 жылғы киберқауіпсіздік оқиғасы
-----------------------------------

2020 жылдың 28 қарашасында Бразилияда пайда болған PayPay сервері бұзылды. PayPay операторының айтуынша, оның бүкіл пайдаланушы базасының жеке және қаржылық ақпараты бар сервер бұзылған. Компания конфигурациядағы кемшіліктер ақпаратқа рұқсатсыз қол жеткізуге әкелгенін мойындады. Оқиға туралы кейін қызмет көрсетуші операторға хабарланып, алдын алу шаралары жүргізілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Jacky Wong*. How to Read Japan's Big Internet Merger, *Wall Street Journal* (14 қараша 2019). Тексерілді 15 қарашаның 2020.
2. 1 2  *Ito*. Z Holdings' Margin Expansion to Be Slower Because of Increasing Costs; Revise FVE to JPY 500 (16 мамыр 2021). Тексерілді 6 маусымның 2021.
3. ↑  PayPay、バーコードを使った実店舗でのスマホ決済サービス「PayPay」を提供開始, *Nikkei Shinbun* (5 қазан 2018). Тексерілді 6 қазанның 2020.
4. ↑  *Suzuki*. SoftBank wants to burn money, *Nikkei Asia* (9 қыркүйек 2020). Тексерілді 6 қазанның 2020.
5. ↑  Payment service PayPay hacked (7 December 2020).
**Жетіқара-Қайрақты вольфрам кен орны** - Қарағанды облысындағы Ақадыр темір жол станциясынан солтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. Кен орнын 1945 жылы геолог Г.И. Бедров ашқан.

Геологиялық құрылымы, сипаты
----------------------------

Кен алаңы плутонның интрузия үсті белдемінде (5×17 км) орналасқан екі конус пішіндес штокверктермен ұштасқан. Вольфрам кені солтүстік-батыс бағытқа қарай созылған жарықтарда 750 – 800 м тереңдікке дейін шеелит-пирит-кварц минералдары қауымдастығында шоғырланған. Кентас құрамында 100-ден аса минералдар бар екені анықталған, олардың басым бөлігі шеелит минералы (СаWO4), құрамында Мо, Ві, Ag бар. Жетіқара-Қайрақты вольфрам кені қоры жағынан бірегей кен орындары тобына жатады. Кен орны толық барланып, өндіріске дайындалған. Кен орны вольфрам кенінің көлемі жөнінен ТМД елдерінде барланған бүкіл вольфрам кенінің 95%-ға жуығын және қазіргі уақытта дүние жүзіне белгілі вольфрам кен орнының 30%-ға жуығын құрайды. Осы кен орнының негізінде Қайрақты кен-металлургия комбинаты жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Атығаев Әбітай** (5.12.1912 жылы туған, Жезқазған облысы Ақадыр ауданы - 1985, Алматыда қайтыс болған) -аудармашы. "Социалистік Қазақстан" (қазіргі Егемен Қазақстан") газетінің редакциясында корректор, әдеби қызметкер, әдеби хатшы, аудармашы, "Жазушы" баспасында аға редактор қызметтерін атқарған. Атығаев Әбітай француз жазушысы Луи Бусенардың "Қаһарман капитан", неміс жазушысы Генрих Белльдің "Қайда едің, Адам?", романдарын, орыс жазушылары Л.Соболевтің "Үшінші лек" әңгімелер жинағын, А.Мұсатовтың "Дөң басындағы үй", О.Коваяковтың "Тұнжыр Вангур", Қазакстандық жазушы М.Зверевтің "Ақ марал" повестерін қазақ тіліне аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Исламбек Ержанұлы Қуат** (12 қаңтар 1993, Ақадыр, Қазақстан) — қазақстандық футболшы, "Астана" клубы мен Қазақстан ұлттық құрамасының жартылай қорғаушысы.

Мансабы
-------

Арғын тайпасының Қуандық руының Сайдалы бөлімінен шыққан.

### Клубтық

Ол Астаналық "Жеңістің" түлегі, өзінің кәсіпқой мансабын Исламбек 2011 жылы көкшетаулық «Оқжетпестің» сапында бастады. Қуат «көкшеліктерге» Бірінші лиганың жарыс кестесінде екінші орын алып Қазақстанның Премьер-лигасына шығуына жәрдемдесті. Маусым соңында Исламбек Қуат Қазақстанның үздік жас ойыншысы атағын алды.

Келесі жылы талантты жартылай қорғаушыға «Ақтөбе» назар аударып, Қуат чемпиондардың қатарына ауысты.

2013 жылы Исламбек «Астанаға» ауысты. Астаналық клубтар кіл легионерлердің көлеңкесінде қалып, алаңға онша шыға алмады, есесіне 2014 жылы Қазақстан чемпионы атанды.

2014 жылдың маусымынан "Қайраттың" ойыншысы атанды. Қайраттықтар сапында бес рет Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері атанды.

2020 жылы 1 қаңтарда "Орынборға" ауысты. Клуб сапында үш ойын ғана өткізді. Оған COVID-19 пандемиясына байланысты, қатаң режимдегі карантин себеп болды. Чемпионат жаздың ортасына дейін тоқтатылды да, қайта жалғасқан соң Исламбек жаңа клуб іздеуге мәжбүр болды.

2020 жылы қыркүйекте "Химкиге" ауысты.

2021 жылдың басында Қазақстанға қайта оралып, "Астана" сапына қосылды. 

### Құрама сапында

2015 жылдың 3 қыркүйегінде Қазақстан құрамасының сапында Чехияға қарсы ойында дебютін жасады. Бұл ойын 2016 жылғы Еуропа Чемпионатының іріктеу кезеңінің шеңберінде өткен еді. 2015 жылы 10 қарашада Нидерланд құрамасының қақпасына алғашқы добын соқты.

Келесі кездесуде Ригада 13 қазан күні Латвия құрамасына қарсы жалғыз гол соғып, қазақстандық команданың топтағы соңғы орынан шығуына көмектесті. Бір қызығы, осы Латвиямен болған нәтиже Түркия құрамасына финалдық турнирге тікелей жолдама әперіп, Исламбек бір күннің ішінде Түркияда да танымал боп шыға келді.

2017 жылы 10 маусымда ӘЧ-2018 іріктеуінде Дания құрамасының қақпасына бір гол соқты, бірақ бұл ойында Қазақстан 1:3 есебімен ұтылып қалды. Арада тура бір жол өткен соң, ЕУРО-2020 іріктеуінде Сан-Мариноның қақпасына гол соқты (4:0).

Ұлттық құрамадағы бесінші голын 2020 жылы 3 қыркүйекте сырт алаңда Литва қақпасына (УЕФА Ұлттар Лигасында) енгізді, бұл ойында Қазақстан 2:0 есебімен жеңіске жетті. Алтыншы голды 2021 жылы 7 қыркүйекте сырт алаңда Босния және Герцеговинаның қақпасына соқты, бұл ойын 2:2 есебімен тең аяқталды.

Жетістіктері
------------

«Оқжетпес»
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (1): 2011
* Қазақстанның үздік жас ойыншысы (1): 2011

«Ақтөбе»
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (1): 2012

«Астана»
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері (1): 2013

«Қайрат»
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (1): 2014
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері (2): 2015, 2016, 2017, 2018, 2019
* Қазақстан кубогы (3): 2014, 2015, 2017, 2018
* Қазақстан суперкубогы: 2017

Дереккөздер
-----------

1. ↑


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
FootballDatabase.eu · National-Football-Teams.com · Soccerway · Transfermarkt · worldfootball.net |

 |
**ФЛИАКИ** (грек. phlyax — әзіл) — 1) Ежелгі Грекиядағы халық ойын-сауықтары. Ол кезінде гректердің қала-мемлекеттері орналасқан Оңтүстік Италия мен Балкан түбегінің көп жерлеріне тараған. Флиакидің мәтіндері сақталмаған. Флиакиде құдайлар мен батырлардың (көбіне Зевс, Дионис және Гераклдің) тұрмыс-тіршілігі, басынан өткерген қызықты оқиғалары бейнеленді. Кейбір Флиакилер комедия мен трагедияларды пародияға айналдырды. Күлкілі жағдайларды әсірелеп көрсету мақсатымен Флиакиде арнайы киім-кешектер (костюмдер) мен маскалар пайдаланылды. Флиаки тақтайдан жасалған онша биік емес, аласалау сахналарда қойылды. Сахнадағы жылжымалы шымылдық декорация қызметін атқарды. 4 ғасырдың аяғында Ринтон Флиакиді әдеби формаға түсірді. Оның мифтерге трагедия бояу беріп жазған пародиялары кең тараған. Бертінгі дәуірлердегі Флиаки авторлары: Скир, Тимохарид, Сопатр, т.б. 2) Флиакиді орындаушы — актер.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Пішен жегілер** (Psocoptera) – бунақденелілердің бір тобы. Шала түрленіп дамиды, ұсақ (1-10 мм), денесі жұқа, нәзік, өте жұмсақ. Пішен жегілердің қылқан жапырақты ормандарда, орманды жерлерде таралған 800–ге тарта түрі белгілі. Ағаш бұтақтарында, ағаш діңінің қабықтарының жарылған жерлерінде, жапырақ қалдықтарының астында, қамба, қоймаларда кездеседі. Жұмыртқаларының сыртын өрнекпен торлап, мекендейтін жерлеріне салады. Дернәсілдері ерекестеріне ұқсас келеді, айырмашылығы - қанат бастамаларының дамуына байланысты. Дернәсілдері мен ересек түрі қына, саңырауқұлақ, органикалық қалдықтар, шөп–шаламмен қоректенді. Пішен жегілердің басы денесінен айқын бөлінген, фасетті көзі үлкен, кейбіреулерінде екі жұп жарғақ қанаты болады. Ауыз мүшелері – кеміргіш, 11 – 14 бунақты жіп тәрізді жіңішке, жұп мұрты болады. Пішен жегілердің үйде кездесетін түрі кітаптарды, ботан және энтомологиялық коллекцияны бүлдіреді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 7 том.(Н-С) Алматы, 2005 жыл
Желпең. "Туркестан этюды с натуры В.В.Верещагина" (СПб. 1874) атты еңбектен.
**Желпең** – жылы мезгілде киілетін жеңіл жұқа баскиім.

Сипаты
------

Желпең. СПб. РЭМ қорынан.
Төбесі шошақ етіп, төрт сайдан құралып тігілген. Оған желкелік пен құлақша деп аталатын доғалданып келген ауқымды бөліктер қондырылған. Желпең адамның құлақ пен желке тұсын тұтастай жауып тұрады. Алдыңғы бөлігінің маңдай тұсы күнқағар тәрізді етіп келте жасалған. Желпеңнің екі жағының да құлақ тұсынан (ішінен немесе сыртынан) матадан ызылған құлақбау қадалған. Ол бау тамақтың астынан байлауға арналған.  

Санкт-Петербордағы РЭМ-нің қорына ХІХ ғасырдың соңында Атырау өңірінен түскен (суретте) қазақ арасында аса сирек кездесетін мұндай баскиім өте сапалы талдырма киізден жасалған. Бір қарағанда күләпараға ұқсас болғанмен, одан өзгешелігі төбе жағы биіктеу шошақ болып келеді. Сондай-ақ, желпеңнің талдырма киізден жасалатындығымен ерекшеленеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Қазақтың дәстүрлі киім-кешегі. Ғылыми каталог (қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде). Ғылыми редактор және жоба жетекшісі Нұрсан Әлімбай. Алматы: Өнер, 2009;
* ҚР МОМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.
Підиә өткізу
============

Бір өлімге кемінде бірнеше молдаға хабар айтылады. Қаза болған адамның өсиеті бойынша, підиәсі мен намазын өткізіп беруге молда бекітіледі өсиеті болмаса өлімге келген молдалардың ішінен, ақы иелерінің талабы бойынша екі молда орналастырылады. Біреуі підиәсін, біреуі намазын өткізуге жауапты болады. Бұларды жұртқа жария етеді.Підиәға бір тұяқ ұсақ мал, сансыз дән (жарым қалта мөлшерінде жүгерінің дәні), тақ санды ақша даярланады. Есік алдына бір парша киіз жазып молдалар және қарт кісілер тізерлеп отырады. Жалпы қауымды пидиә өткізуге шақырады. Сондайақ підияға байланған бір тұяқ жанды малды, підиә өткізуге жауапты болған молда, ‹‹сауапқа›› келетін кісілер барма? Деп ұқтыру жасайды. ‹‹сауапқа›› келмесе мешіттің алқасынан біреуі келіп «сауапқа» отырады. Молда бір тұяқ малдың бұйдасын ұстап тұрып, қайтыс болған адамның жасы, балиғат жасын шығарғанда қалған жасы, әке-шешесінің атын айтып, бақидан пәниге аттанды. Балиғат жасын шығарғанда пәленбәй жастың өтелмеген парызы, өткізген күнәләрі үшін жамағат алдында қабыл қылып алдыңызба? Деп үш қайтара ‹‹сауапқа» отырған кісінің қолын алып қолдасады. Егер жеті мүшелі аяқталған қарт адам болса 2 жас, 100 жасқа таяған иәки 100 жастан асқан адам болса, 3 жас қосып жасын шығарады.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтеме
--------------

* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Глицеральдегид
**Глицерин альдегиді** (*Глицеральдегид*, *глицераль*, *глицероза*, *глицеротриоза*, *2,3-дигидроксипропаналь*) — триоза тобына жататын моносахарид, формуласы C3H6O3, моляр массасы = 90,08. Құрамында көміртектің ассиметриялық атомы болғандықтан, глицерин альдегидінің екі стереоизомері болады. (D- жəне L- формалары). 3-фосфоглицерин альдегиді глюкоза жəне пентозфосфаттық циклдің анаэробты бөлігінде түзілетін маңызды қосылыстарының бірі болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Thisbe K. Lindhorst* Essentials of Carbohydrate Chemistry and Biochemistry — 1st. —  Wiley-VCH, 2007. — ISBN 3-527-31528-4.
2. ↑   Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
**«Сантос»** (порт. *Santos Futebol Clube*) — Бразилияның Сан-Паулу штатында орналасқан үздік футбол клубтарның бірі. 

2010 жылы Бразилия футбол Конфедерациясының шешімімен "Сантос" сегіздей титулдың иегері ретінде танылды. Оның алтауын Пеленің уақытында жеңіп алған еді. "Сантос" клубы 1912 жылы құрылған. 50 - ші жылдардың ортасында клуб тек 1 рет қана штат чемпионы болды. 60 - шы жылдары "Сантос" Бразилиядағы үздіктер қатарына қосыла бастады. Осы уақыт ішінде Пеле клуб үшін 1091 гол соқты, "Сантос" 5 рет Бразилия кубогын, 2 реттен Либертадорес кубогын, 2 реттен Континентаралық Кубокты, он рет штат чемпионатын, Континентаралық Суперкубокты иеленді. Клубтан Пеле мен оның қатарлас ойыншылары кеткеннен кейін "Сантос" сирек ойнайтын болды. Мықты команды болып қайта құрылуы 90 - шы жылдардың аяғы болды. 1998 жылы "Сантос" КОНМЕБОЛ Кубогын жеңіп алды. Команда стадионы - Вила Белмиро.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт (порт.) (ағыл.)
* «Сантоса» on Facebook
* «Сантос» *Twitter* сайтында
* «Сантоса» YouTube видеохостинг сервисіндегі жеке бейнедидары
* «Сантос» Instagram парақшасында
* Үлгі:Flickr
* Super Santos
* SANTÁSTICO — новостной сайт
Піл оқиғасы – Мекке қаласының қасиеттілігінің дәлелі ретінде Құран сүресінде арнайы баяндалған хикая. Хикая бойынша қасиетті Қағбаны қиратып, зияратшылардың назарын Санд қаласында салынған пұтханаға аудару мақсатымен Иемен басшысы Әбраһа он үш пілді алға салған қалың қолмен жорыққа шығады. Құдайдың құдыретімен «әбәбил» атты топ-топ құстар әскерге қарсы тас жаудырып, оларды қырғынға ұшыратып, тойтарыс береді. Бұл оқиға Мекке мен Қағбаны ерекше қасиеттілігінің дәлелі ретінде Ислам әдебиетінде кеңінен баяндалған.

Дереккөздер
-----------


Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 7 том.(Н-С) Алматы, 2005 жыл
**Лавренев көшесі** - Көшеге орыс жазушысы, КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері Борис Андреевич Лавреневтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 10.01.1961 #1 шешімі) берілген. Борис Андреевич Лавренев (1891-1959) Херсонда дүниеге келген. Ол - «Бетер», «Сорок первый», «Седьмой спутник», «Гравюра на дереве» драмаларының «Разлом», «За тех, кто в мореі», «Голос Америки» иығармаларының авторы.

Орналасқан жер
--------------

Көше Түрксіб ауданында орналасқан. (Көшенін ұзындығы - 600 метр.)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Қия, ұя**. «Қызын қияға, ұлын ұяға қондыру» фразеологизміне «Қазіргі түсіндірме сөздікте»— бала шағасы өсіп, ер жетті, отау тікті деген анықтама берілген. «Менің сегіз балам бар, ұлым ұяға, қызым қияға қонды» (С. Талжанов, Адам тур.).
Осы фразадағы «ұя», «қия» сөздері алғаш қандай мағынада қолданылғанын білу өте лазым.
Қазіргі тілімізде «ұя» да, «қия» да жеке тұрып жиі қолданылатын сөздер қатарына жатады. Алайда, мына тұрақты тіркесте сол сөздердің түпкі мағынасының лебі еседі. Біздің шамалауымызша, екеуі де түркі тілдеріне меншікті, төл сөздер. Уақыт өтіп, қоғам дамуымен байланысты сөздер де мағына жағынан талай тарихты басынан өткізгенге ұқсайды.
Хакас тілінің дерегі бойынша: хыя — шет жақ, басқа жақ. Ертеде түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде жиі қолданылған осы сөз мағынасы, қазір мына сияқты тұрақты сөз тіркесінде сақталған дей аламыз. Мұның езі ой шеңберіне де сиымды. Өйткені ерте кезде қыз баланың ез төркінінен жырақ, алыс жақтан (тұрмысқа шығып) қоныс тебуі заңды құбылыс
«Ұя» сөзінің қазіргі біз білетін «құс паналайтын орын», «аң жатағы болған апаннан» басқа (өте ертеде) ерекше мағынасы болғандығын көне түркі жазба ескерткіштерінен табу қиын емес. Енисей бойынан табылған жазуда: «уйа — туыс, ағайын (ДТС, 607). Ақылға салсақ, бұл да сенерлік мағына — ұл бала, көп/ жағдайда, үйленіп, отау тіккенде де өз туыс, ағайындарының ара- сында қала бергендігі, ерте кезден мәлім.
Фразадағы көне сөздерді бізге түсінікті жаңа тұлғамен ауыстырсақ та, мағынасы өзгермейтіндігіне көз жетеді. Демек, «ұлын ұяға, қызын қияға қондыру»— «ұлын туыс, ағайын ортасына, қызын шетке қондырды» дегенмен бірдей.
Сөз болып отырған тұрақты тіркеске мағынасы жағынан кейде жақын, кейде қарама-қарсы (антоним) — «ұлын ұрымға, қызын қырымға» сияқты фраза да бар. Ол туралы сәл кейін әңгіме болмақ.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Қызылжар көшесі** – Көшеге Сарыарқаның оңтүстігіндегі таудың атауы (Алматы қаласы мәслихаттың 4.04.2001 # 200 шешімі мен Алматы қаласы әкімінің 9.04.2001 200 қаулысы) берілген. Қызылжар Шажағай, Сарыбұлақ өзендерінің аралығында жатыр. Биіктігі - 1068 метр. Батыстан шығысқа қарай 20 шақырымға созылып жатыр, ені 10-12 шақырым.

Орналасқан жер
--------------

Көше Медеу ауданындағы «Думан-1» шағынауданында орналасқан. Алтын Емен көшесінен басталып, Жиренше шешен атындағы көшеге дейін созылып жатыр.\

* Көшеcінің - ұзындығы - 1900 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
Ислам дінінде рамазан айында мұсылмандар жан амандығына шүкірлік ретінде мешітке барып пітір-садақа береді. Пітір-садақа жан басына қарай есептеледі. Садақа айт намазына дейін беріліп бітуі керек. Оның мөлшері жыл сайын бір килограмм бидайдың құнына байланысты өзгеріп отырады. Пітір-садақа, негізінен, ақшалай, кейде заттай да берілуі мүмкін.

**Пайғамбарымыз (с.ғ.с.):** «Пітір садақа-сәһу сәждесі сияқты, яғни сәһу сәжде намаздың жаңылысқан жеріне каффарат болса, пітір садақа тұтқан оразаның кемшіліктерінің өтеуі» -дейді.

Дереккөздер
-----------

«Сен білесін бе?» энциклопедиясы. Автор: Райымбеков Қ.Ж. Байғабылова Қ.Т.
*Басқа мағыналар үшін Қазақстан (айрық) деген бетті қараңыз.*
Координаттар: 43°14′42″ с. е. 76°57′27″ ш. б.﻿ / ﻿43.24500° с. е. 76.95750° ш. б.﻿ / 43.24500; 76.95750 (G) (O) (Я)

**«Қазақ­стан»** — қонақ үй, Алматы қаласының орталығында орналасқан республикалық дәрежедегі жоғары класты мейманхана. Өзінің ерекше пішінімен бұл қонақ үй — Алматы қаласының символдарының бірі.

Жалпы мағлұмат
--------------

1000 орындық мейманхана ғимаратының 25 қабатының 21 қабаты (бір, екі, үш бөлмелі) қонақжай бөлмелерінен, төменгі екі қабаты қоғамдық қызмет көрсету жайларынан тұрады. Төменгі қабаттарда қонақтарды тіркеу, оларға тұрмыстық, техникалық қызмет көрсету (пошта, телеграф, жинақ кассалары, медициналық жәрдем, жолаушылар кассасы, "Интурист" бюросы, т.б.) бөлмелері орналасқан. Жылына 266 мың адамға қызмет көрсете алады. Жиналыстар, семинарлар, т.б. өткізуге арналған қосымша орындары, 116 орындық мәслихат залы, бизнес орталығы, жазғы кафе, банкет залы, ұлттық асхана, іскерлік кездесулер өткізуге арналған кең холл-вестибюль мен әр қабатта арнайы жабдықталған мүйістер бар.

Ғимараттың оңтүстік павильонында 4 банкет залы бар мейрамхана орналасқан. Ең жоғарғы қабатта тау мен қала келбеті айқын көрінетін "Космос" кафесі жұмыс істейді.

Сеулетшілері — Ю.Г. Ратушный, Л.Л. Ухоботов

Инженерлері — Ә.Тәтіғұлов, А.К. Деев, Н.Л. Матвеец

Техникалық сипаттамасы
----------------------

Қазақстан — елдегі жер сілкіну қаупі бар аймақта орналасқан, сейcмикалық жағынан берік, биіктігі 102 м алғашқы заңғар ғимарат.

Оның зәулім тұлғасы 50,2×29,6 м өлшемді эллипс пішіндес, қызмет көрсету блогі бар тұғырбеттік бөлімнің өлшемдері 76,0×82,0 м, меймандар бөлмелеріне күн сәулесінің жақсы түсуі (инсоляция), жылдың ыстық маусымындағы желдің қолайлы бағыты ескеріліп, маңайындағы басқа құрылыстармен, табиғатпен жарасымды үйлестірілген. Балкондардың қоршаулары, ғимараттың шет жақтары және алдыңғы беттерінің саңылаусыз тік бөлшектері ғимаратқа монументтік сипат беретін ақ ұлутаспен қапталған. Орталық павильонның негізгі бөлігі — көлденең темірбетонды диафрагмалар тарайтын тұтас құйылған темірбетонды өзек. Ғимараттың негізгі қоршау құрылымдары жеңіл аспалы панельдерден құралған. Ішкі-сыртқы әрлеуіне мәрмәр, алюминий, сәндік сылақ, Қазақстанның жергілікті материалдары — ұлутас, гранит пайдаланылған. Мейманхана кешенінің барлық сәндік әшекейлерінде жергілікті ұлттық дәстүрлер ескерілген. Жобалық есебі аса күрделі де көлемді құрылыс сырт қарағанға жеңіл, еңселі тұрпатқа ие болған, төбесіне тізіле тартылған эркер жарықтары әсем ғимараттың айшықты тәжі іспетті.

«Қазақстан» мейманханасын жобалап, салған бір топ сәулетшілер, инженер-конструкторлар мен құрылысшылар Қазақстан Республикасының Ш.Уәлиханов атындағы Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды (1980).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9
*Басқа мағыналар үшін Ергенек деген бетті қараңыз.*
Ергенек. Суретін салған Ж.Шәйкен.
**Ергенек** – ағаштан жасалған бұйымдардың ашылып-жабылатын топса тәрізді қызмет атқаратын бөлшегінің атауы, топса түрі. Есіктің өте қарапайым түрі шарбақ тәрізді ергенек кемелдендіріліп, даму үрдісі барысында сөз болып отырған арнайы тетік пайда болуына байланысты тілдік заңдылық бойынша ол да бірдей аталды.

Сипаты мен атаулары
-------------------

Ергенек құру тәсілі. ҚР ҰМ қорынан.
Ергенек тетік ретінде маңдайша мен табалдырыққа сұғыныла кіріп тұрады. Соған байланысты есік қақпағының бір босаға жақ жақтауы ұзынырақ етіп алынады. Жұмырлап жонылған қақпақтан ұзын шығып тұрған ол бөлік қаламдеп аталады. Ол маңдайша мен табалдырыққа сұғынып келетіндей етіп ойылады. Бұл ойықты қаламдық дейді. Аталған тетікті есіктен ажырату үшін оны сықырлауықтың ергенегі деп те атайды. Яғни есіктің сықырлауық деген де жалпы атымен қатар ергенек деген анықтама қосылып айтылады. Жарма қақпақтары ергенек арқылы байланысатын бөлшектері алмалы-салмалы келген мұндай есік түрі көшпелі ортаның талаптарына, көшіп-қонуға өте қолайлы болып саналады. Сондықтан да кең қолданыс тапқан мұндай есік түрлерін жасаумен арнайы мамандар айналысқан. Алайда бұл тетіктер оңай сынып, қолданыстан шығып қалу жағдайы жиі ұшырасады. Соған байланысты қазақта «Есіктен ергенек кетсе, иттен ұят кетеді» деген мәні мен мағынасы терең мәтел туындаған (бұл мәтелдің қазаннан қақпақ кетсе, иттен ұят кетеді деген нұсқасы да бар).  

Кейін есіктің ашылып-жабылуын қамтамасыз ететін топсаның міндетін атқаратын барлық тетіктер жалпылама ергенек деп аталды.  

Киіз үй есігінің дәстүрлі канондарды сақтай отырып жасаған ерекше түрі тетігіне байланысты ергенек немесе ергенекті сықырлауық деп аталды немесе қос қақпақты, сондай-ақ жарма есік деп те алуан түрмен аталады.  

Киіз үйдің қосымша есігін де, қаша мен қораның және шөп шарбақтың аузына есік ретінде қойылатын қалқа да ергенек деп атала береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранство. М. 1964;
* Мұқанов С. Халық мұрасы (тарихи-этнографиялық шолу). Таңдамалы шығармалар. ХV том. Алматы: Жазушы, 1979;
* Муканов М.С. Казахская юрта. Алма-Ата: Қайнар, 1981;
* Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Өнер, 1987;
* Нұркеұлы Қ. Ұлттық мирас – ата мұра. Өлгий, 1991;
* Жәнібеков Ө. Жолайрықта. Алматы: Рауан, 1995;
* Толыбаев Қ. Бабадан қалған бар байлық. Алматы: Қазақстан, 2000;
* Қазақтың киіз үйі. Фото-альбом. Жобаның авторы, директор Э. Агамалов. Атырау-Лондон, 2005;
* Диалектологиялық сөздік. Алматы: Арыс, 2007;
* ҚР ҰМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.