**Йорктер, Йорк әулеті** (ағыл. *House of York*) — Плантагенеттердің тармағы, Англияға Алқызыл мен Ақ раушан соғысы кезінде келген және елді 1461 жылдан 1485 жылға дейін билеген королдік әулет. Йорктердің эмблемасы ақ раушан.

Ата тегі. Мортимерлердің таққа құқығы
-------------------------------------

Йорктер Эдуард III-нің үшінші ұлы Йорк герцогы, Эдмунд Лэнглидің ұрпағы (атау осыдан шықты). Ағылшындардың мұрагерлік ережесі бойынша билік әйелдер жағына өтуін көздейтіндіктен, Йорктер өздерінің әулеттік құқықтары Эдуард III-нің үшінші ұлы Джон Гонттан тараған 1399 жылғы төңкерістен кейін билікті өз қолында ұстаған Ланкастерлерден гөрі үлкен екенін мәлімдеді. Шынында да, 1385 жылдан бастап 1399 жылға дейін Лионельдің ұрпақтары - Марч графтары, Роджер мен Эдмунд Мортимерлер - баласыз патша Ричард II-нің мұрагерлері болды. Ричард II-ні құлатқан Генрих IV Ланкастердің билік еткен кезде мұрагер Эдмунд Мортимер қамауда болды және 1413 жылы патша қайтыс болғаннан кейін босатылды.

Эдмунд Лэнглидің (1402 ж.қай.) екі ұлы бар - баласы жоқ Эдуард, 2-ші Йорк герцогы және Кембридж графы, Ричард, ол Лионель Кларенстің шөбересі мен Эдмунд Мортимердің апайы Анна Мортимерге үйленген, оларда Ричард (1411 ж.туғ.) деген ұлы болды. 1415 жылдың тамызында Саутгемптонда король Генрих V-нің Францияға кетер алдында Кембридж графы әйелінің ағасы Марч графын таққа отырғызу үшін патшаға қарсы қастандықты басқарды. Қастандық ашылды (кейбір дереккөздерге қарағанда, Марчтың өзі жеткізді), ал Кембридж графы титулдарынан айырылып, жазаланды. Екі айдан кейін, 1415 жылдың қазанында, оның ағасы, Йорк герцогы, Азанкур түбіндегі шайқаста қаза тапты. Йорк герцогтігінің мұрагері, Йорк герцогы титулын алған, титулды ағасы қайтыс болғаннан кейін емес (әкесі сатқын деп жарияланғандықтан), біраз уақыт өткеннен кейін алған, Кембридждің ұлы, 4 жасар Ричард болды.

Йорклер Мортимерлердің талаптарының мұрагері
--------------------------------------------

1425 жылы Ричард Йорктік Эдвард III ұрпақтарының ішіндегі ең үлкені болған нағашысы Эдмунд Мортимердің ауқымды поместье мен Марч графы титулын алды; сол уақыттан бастап Йорктар биліктің әлеуетті үміткерлері болды. 1455 жылы ланкастерлік патша Генрих VI-нің психологиялық аурулары мен жүзжылдық соғыс кезінде сәтсіздікке ұшырауын пайдаланған Ричард Йорк таққа өзінің құқықтарын жариялады. Осыдан Алқызыл мен Ақ раушан соғысы басталды.

Соғыс
-----

Бірінші жеңістерден кейін (Сент-Олбанс түбіндегі шайқас, 1455), Ричард Йоркті Генрих VI-нің (оның ұлын айналып өту) мұрагері деп танылды, бірақ Ланкастердің кейбір жақтастары бұл шешімді мойындамай, күресті жалғастырды. 1460 жылы Ричард Уэйкфил түбіндегі шайқаста өлтірілді, бірақ соған қарамастан, соғыстағы сәттілік қуатты Ричард Невилл, 16-шы Уорик графының («Патшаларды жасаушы») көмегімен Йорктердің жағында болды.

Йорктер билікте
---------------

Патша атанған әулеттің бірінші өкілі Генрих VI-ны тақтан тайдырған (1461) және сол жылы Таутон түбіндегі шайқаста ланкастер әскерлерін жойған Ричардтың ұлы, Эдуард IV, Марч графы болды. 1470 жылы Уорик графы Йорктерге опасыздық жасады, ал Генрих VI оның көмегімен қайтадан патша болып тағайындалды, бірақ қысқа реставрациядан кейін (1470-1471) тақтан тайдырылып, Тауэрде өлтірілді; сол жылы Тьюксбери түбіндегі шайқаста, соңғы Ланкастер, Уэльс ханзадасы, Генрихтың ұлы Эдуард қаза тапты, ал Барнет түбіндегі шайқаста Уорикте қаза тапты.

Эдуард IV қайтыс болғаннан кейін (1483), оның кәмелет жасына томаған ұлы Эдуард V таққа отырды. Регент (патшалықтың лорд-протекторы) болып, Ричард, Глостер герцогы, болашақ патша Ричард III болды. Эдуард үш ай ғана билік жүргізді және ата-анасының некесі заңсыз деген сылтаумен тақтан тайдырылды; Глостер герцогы патша болып жарияланды. Алдағы уақытта жас Эдуард V мен оның інісі Ричард, Йорк герцогының кейінгі тағдыры белгісіз, мүмкін, оларды Тауэрде өлтірді.

Ағылшын тақтадағы соңғы Йорк Ричард III, екі жыл билік етті, содан кейін ол Босворт түбіндегі шайқаста (1485) қаза тауып, Ричмонд графы, Генрих Тюдор, Генрих VII атымен патша болды. Генрих VII, Ланкастердің ұрпағы (некесіз жақтан) ретінде таққа отырып, Эдуард IV-нің қызы Елизавета Йоркке үйленді. Тюдорлық насихат осы некені екі үйдің түпкілікті келісімі мен бірігуі ретінде ұсынды.

Йорктердің ұрпағы
-----------------

Алайда, Йортердің ерлер жағынан тікелей соңғы ұрпағы(ол тағы соңғы Плантагенет) әлі тірі болған және 1499 жылға дейін өмір сүрген - Эдуард Плантагенет, 17-ші Уорик графы, 1478 жылы өлген Эдуард IV мен Ричард III-нің бауыры, Кларенс герцогы, Джордж Плантагенеттің ұлы. Ол Тауэрден қашуға жасағаннан әрекетінен кейін өлтірілді. Оның апайы, Солсбери графинясы, Маргарет Поул, 1541 жылы жалған айып таққаны үшін Генрих VIII-нің бұйрығымен өлтірілді. Өздерін Йорктерміз деп жалған атты иемденген Ламберт Симнел мен Перкин Уорбек сияқты алдамшы адамдар болды. 1525 жылы, Йорктердің соңғы таққа үміткері (әйел жағынан) - Эдуард IV-нің апайының ұлы, эмигрант Ричард де ла Поль - француздар жағында болып, Павий түбіндегі шайқаста қайтыс болды; таққа талап етпеген інісі Уильям 1539 жылы Тауэрде қайтыс болды.

Дегенмен, Тюдорлардың Йорктердің қалған тармағын құрту әрекеттеріне қарамастан, әйелдер жағынан әулеттің кейбір ұрпақтары террордан аман қалып, олардың мұрагерлері қазіргі уақытта өмір сүруде. Бұл Лоудоун графтары (Австралияда өмір сүреді) және Маргарита де ла Польдің ұрпағы Стаффорд барондары.

Әдебиет
-------

* *Агамов А. М.* Дом Йорков // Династии Европы 400-2016: Полная генеалогия владетельных домов. М.: URSS. 2017. 1120 с.
* *Crawford, Anne.* Yorkists: The History of a Dynasty. — Hambledon & London, 2007.

Сілтеме
-------

* «House of York» мақаласы  (ағыл.)
* Йорктер Британдық монархтарының ресми сайтында  (ағыл.)
* Йорк әулетінің өкілдері туралы кітаптардың библиографиясы  (ағыл.)