recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Шырмауық кирказан** (Кирказан тұқымдасы) — тұқымдастың өкілі тропикалық және субтропикалық аймақтарға тән. Қазақстанның солтүстік-батыс шекарасында тараған. Батыс Қазақстан облысы және Ақтөбе облыстарының өзен жағалауларында, су жағалауларындағы шалғындықтарда және шіліктер арасында өседі. Бұл көжылдық өрмелегіш тамырсабақты, биіктігі 90 см-ге дейін әлсіз иректелген сабақты, кезектесе орналасқан жүрек тәрізді ашық-жасыл, жұұа жапырақты. Гүлдер шоқ болып жапырақтардың қуысна орналасқан. Пішіні де ерекше, түрлі жәндіктердің көмегімен айқас тозаңдана алады. Гүлсерігі қарапайым, пішіні біркелкі емес, түтікше тәрізді. Түтіктің түбіне 6 аталық және аналық орналасқан, қампиған, ал жоғары бөлігі үлкен тіл тәрізді қайырылған. Гүлдеу кезеңінің басында, аналықтар аузы пісіп жетілгенде, кирказанның гүлі жоғары көтеріліп, тіл тәрізді бөлігі имектеніп жәндіктердің қонуына ыңғайлы алаң түрінде болады. Гүл түтігінің ішіне енген жәндіктер аталық пен аналық орналасқан гүлдің түбіне жетеді. Қайтар жолда оларұа түтікшенің ішіндегі көптеген қатты, ішке қарай қиғаштай орналасқан түктер, кедергі келтіреді. Тұзаққа түскен жәндік шығар жол іздеп жан ұшырады. Олар аналықтығ жіпшесін қозғайды, басқа гүлдерден алып келінген тозаңды оған сілкиді. Түтіктің қатты түктері тозаң пісіп, ашылып, жәндіктер жаіа тозаңды жинағаннан соң иіліп қалады. Содан кейін ғана жәндіктер босап шығады. Кирказанды шыбындар мен қоңыздар тозағдандырады. Оларды гүлдің сыртқы көрінісі ғана емес, сонымен қоса шіріген еттің иісі тәрізді өте жағымсыз иісі де өзіне шақырады. Тұқымдарының үлкен жолақтары бар олар алмұрт тәрізді қауашаққа орнаасқан, тұқымының құрылысы да ерекше, суда көп уақытқа дейін өсіп-өну мүмкіндігін жоғалтпай тұра алады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
**Жюльен Офре Де Ламетри** (фр. ; Lamettrie; 25 желтоқсан 1709, Сен-Мало, Бретань — 11 қараша 1751, Берлин)) - француздық философ-материалист. 

Ламетри алғашқы болып Францияда механистикалық материализмге жүйелі мазмұн берген. Ламетри өзінің мақсатын Эпикур жүйесін қайта жаңғырту деп білген. Ламетри түсінігі бойынша тек бірыңғай материалдық субстанция бар. Ламетри адамзаттың ағзасын сағат механизімі сияқты, өздігінен оталатын машина деп қарастырған.

Әйгілі шығармалары
------------------

* «Жанның табиғи тарихы», 1745;
* «Эпикур жүйесі»;
* «Адам – өсімдік»;
* «Адам – машина», 1748;

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия. Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1
**Валлес (Valles) Жюль**(11 маусым 1832-14 ақпан 1885)-француз саяси қайраткері,жазушы,Екінші империя кезінде бонапартизмге қарсы шықты. I Интернационалдың және Париж Коммунасының (1871) мүшесі болды.1871 жылы 18 наурыздағы көтеріліске қатысты.Коммуна құрылғаннан кейін Англияға кетіп,1880 жылы кешірім берілген соң Францияға қайта оралды.

Туындылары
----------

Көптеген әдеби шығармаларының ішіндегі таңдаулысы "Жак Вэнтра" атты өмірбаяндық трилогия.Ол Париж Коммунасының алғашқы кезеңі мен тарихына арналған.Памфлеттерінде финанс шонжарларын әшкерелеп,дүниені әлеуметтік жолмен қайта құруды талап етті, очерктеріндеинтеллигенцияның ауыр жағдайы мен шаруалардың ақсүйектерге қарсы күресін жазды.
‟Лондон көшесі" атты очерктер жинағы мен ‟Бюзанстағы аштық" романында Валлес жұмысшы табының тарихи рөлін түсінуге жақындады.
1860 жылдың аяғында ‟Рю",‟Пепль" деген демокр. газеттер шығарып тұрды.1870 жылы 4 қыркүйектегі революциядан кейін ‟Кри дю пепль" газетінің негізін қалады.Коммуна кезінде оны қайта шығарды.

Дереккөздер
-----------

.[1]

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы
Қызыл жүзген бұтасы
**Қызыл жүзген** (Қызыл жүзгін Calligonum aphyllum) - жүзген туысына жататын бұта.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Биіктігі 1-2 м, қабығы қызыл не күрең. Жапырағы ұсақ, ұзындығы 1,5-3 мм. Қолтық гүлдері 2-ден гүл сидамына орналасқан. Жемісі - домалақ, ұзындығы 16-20 мм, ені 15-18 мм жаңғақша.

Өсу аймағы мен таралуы
----------------------

Қызыл жүзген құм, шағылда өседі. Кавказ, Батыс Сібірде, Орта Азияда, Қазақстанда Батыс Қазақстан облысында, Атырау облысында, Ақтөбе облысында, Қызылорда облысында, Бетпақдала, Мойынқұм, Қызылқұмда, Зайсан алқабында кездеседі.

Маңызы
------

Қызыл жүзген құм бекітеді, бір жылдық жас бұтақтарын қой, түйе жейді. Ара гүлінен бал жинайды, илік заттар алынады, отын ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Шыртылдақ (ұлттық тағам)** - Жылқының майын үлкен ыдысқа ерітіп, үстіне қант қосады. Ол қатпайды. Шай ішкенде оған нан батырып жесе тым сүйкімді. Оны сары майдың орнына да пайдаланады. Сүті жоқ шайға бір қасықтан салып ішсе шайды көп ішкізіп, шайнаманы көп жегізеді. Шыртылдақ - қазақтың атақты асының бірі. Қазақтар оны жел-құзды қуады деп есептейді. Шыртылдақ сары май құсап тез бұзылмайды. Нанмен қосып жеген шыртылдақ жүректі айнытпайды. Алайда оны көп жеуге болмайды. Артық жесе, ішке тоқтамайды.

Дереккөздер
-----------

**Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы**. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Шырақшы** – әулиелердің мазарын қорғап, зияратшыларға қызмет көрсетуші адам. Шырақшы көбінесе әулиенің ұрпағы болып кесене, мазардың маңында тұрады. Ол жергілікті жердің тарихына, әулиенің халыққа сіңірген еңбегі мен өміріне байланысты деректерді, аңыз әңгімелерді жетік білетін, діни сауаты бар, зиярат жасаушылардың діни-ғұрыптық ғи-бадаттарына жөн сілтейтін, көмектесетін адам болады. Шырақшы архитеткура, тарихи, мәдени құндылыққа жататын нысанның сақталуына ғана қызмет жасап қоймай, рухани сабақтастықты сақтаушы, киелі мекеннің халық жадында жаңғырып, ұрпақтар жалғастығының үзілмеуіне себепші болып табылады.

Сілтемелер
----------

Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Бұл тоған шаруашылықтарында және табиғи суларда ең көп тараған ауру. Аурудың қоздырғышы әлі белгілі емес. Қайсыбір ғалымдар аурудың қоздырғышы арнаулы сүзгіден өтетін вирус, ал енді біреулері **Аеrоmоnаb рunсtаtа** бактериясы деп есептейді.

Ауруға бейімділік және аурудың таралуы.
---------------------------------------

Ауруға бейімділік және аурудың таралуы. Бұл ауруға барлық жастағы тұқым балық шалдығады. Табиғи сулардағы сазан, табан, көксерке және басқа балықтар да осы ауруға шалдығады. Аурудың шығуына балықты тасымалдаудың бетімен жіберілуі, судың өнеркәсіп орындарының қалдық суымен ластануы, балық терісінің зақымдануы әсерін тигізеді.
**Жюль Риме** (фр. *Jules Rimet*; 14 қазан 1873, Жоғары Сона, Франция — 16 қазан 1956, Сюрен, Франция) — ФИФА-ның үшінші президенті ретінде әлемге танымал болған тұлға. ФИФА-ны 33 жыл үздіксіз басқарған. Бұл рекордтық көрсеткіш.

Өмірбаяны
---------

Риме сонымен бірге 1897 жылы Париждің "Ред Стар" клубын құрған, 1919-1949 жылдары Франция Футбол Федерациясын басқарған. 1873 жылы Франциядағы Жоғары Сона аймағында дүниеге келген. Бірінші дүниежүзілік соғыстың ардагері, лейтенант шенін алған. 1921 жылы ФИФА-ның президенті боп сайланды да, әлем чемпионатын ұйымдастыру ісіне бел шеше кірісті. Рименің белсенуімен 1930 жылы Уругвайда тұңғыш әлем чемпионаты өтті. 

2014 жылы түсірілген режисер Ф. Обертеннің "Олар әлемді біріктірді" фильмінде Жюль Рименің рөлін Жерар Депардье сомдады.

Марапаттары
-----------

* "Құрметті легион" ордені
* "Соғыс кресті" ордені

Дереккөздер
-----------

1. ↑  History of FIFA - More associations follow.  FIFA. Тексерілді, 10 сәуір 2012.
2. ↑  *Murray, Scott*. Which Fifa presidents have served longer than Sepp Blatter? (23 March 2011). Тексерілді 10 сәуірдің 2012.

Сілтемелер
----------

* Биографиясы
**Жюльетт Греко** (фр. ) – Францияның атақты актрисасы, әнші. .
1927 жылы 7 ақпанда Монпельеде (Франция) туған. Екінші дүниежүзілік соғыстағы қиыншылықтар мен адамзатқа әкелген қайғысы туралы әндерді орындаған. 1949 жылы алғаш рет Жан Коктоның «Орфей» фильміне түскен. 
1960-1970 жылдары Голливуд продюссері әрі режиссері Дэрилл Зануктың киноларында басты рөлдердің бірін сомдаған. Греко 3 рет күйеуге шыққан. Әндері: «Si tu t’imagines» (1950), «Je suis comme je suis» (1951), «Les Dames de la poste» (1952), «Déshabillez-moi» (1967). Түскен фильмдері: «Торжество Эдерманна» (2002) – Ивонн Бекер, «Бельфегор – призрак Лувра» (2001), «Лили, полюби меня» (1975) – Фло, «Ночь генералов» (1967) – Жюльетт т.б.

=Дереккөздер
============

1. ↑
Шөгінді жыныстар (АҚШ, Юта)
**Қызыл түсті шөгінділер** - қызыл немесе қызғылт қоңыр түсті шөгінді тау жыныстарының (конгломерат, құмтас, алевролит, аргиллит, мергель, т.б.) қабаты.

Қалыптасуы
----------

Қызыл түсті шөгінділердің жер асты суымен араласқан аймақтарында темір және басқа элементтердің қайта қалыптасуына байланысты жасыл горизонттар пайда болған. Көгілдір, сарғыш, сұрғылт түсті жыныстар аралас келген қызыл түсті шөгінділер шұбар түсті шөгінділер деп аталады.
  

Қызыл түсті шөгінділер негізінен тау етегіндегі жазықтарда, тау арасындағы ойпаттарда, өзендердің сағалары мен атырауларында, көлдерде, кейде теңіздердің таяз аумақтарында қалыптасады. Бұлар геология жүйесінде кембрийге дейінгі кезеңнен басталып неогенге дейін қалыптасқан.

Таралу аймағы
-------------

Қазақстан жерінде қызыл түсті шөгінділер ордовиктен бергі барлық жүйелерде кеңінен таралған. Олар Солтүстік Тянь-Шань мен Шу-Іле тауларында, Торғай қолаты мен Жезқазған аймағында, Жетісу Алатауы жотасында кездеседі. Шөгінділерде мыс, уран, ванадий, флюорит, целестин, гипс, тұз, мұнай кен орындары жиі кездеседі.

Дереккөздер
-----------

* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**БАҚ-тағы маркетинг** – көпшілік аудиторияның сұранысын қанағаттандыру үшін және оларды өзіне тарту, ауқымын кеңейту, талап-тілектерін орындау үшін жүзеге асырылатын маркетингтік қызметтің бір түрі.. 

БАҚ маркетингінің тиімді жүзеге асырылуы оның рейтінгінің жоғарылауына әсер етіп, ақпарат құралының табыс көзіне айналуына айтарлықтай септігін тигізеді. Сондай-ақ БАҚ маркетингі аудиторияны толығымен зерттеуге баса назар аударады. 

Бүгінде қазақ БАҚ маркетингісі енді ғана даму жолына түсе бастады. Сондықтан қазақ ақпарат айдынында маркетинг жүйесі айтарлықтай дамыған деп айту қиынға соғып отыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001
**Құрқылтай тұқымдастар** (лат. *Remizidae*) – торғайлар отрядына жататын құстар.

Биологиялық сипаты
------------------

* Дене бітімі кішірек. Денесінің ұзындығы шамамен 120 мм, салмағы 20 г-дай.
* Бастары көбінесе сұр түсті, бастарындағы қара жолағы ерекше көзге түседі.
* Тұмсығы – жіңішке, үшкір, қалыпты ұзындықта.
* Қанаттары мен құйрықтары қара түсті, ақ жолақтары бар. Құйрығы дөңгеленіп біткен, құйрығы қанатынан қысқа, қауырсындары жұмсақ, қалың, қоңыр түсті, құрсақ тұсы ақ келеді.
* Аяғы – қысқа , алайда табаны – мықты, жақсы дамыған артқы саусағы бар; тырнақтары – ілмектенген, тұтқыр.

Қорегі, тіршілік сипаты
-----------------------

Ұясы
Жәндіктер және қоңыздармен қоректенеді, алайда жылдың суық мезгілінде өсімдік тұқымдарын да жейді.
  

Бұл тұқымдасқа жататын құстардың көбі ұясын қолғап тәрізді етіп, қамыс немесе талдың бұтақтарына өсімдік талшықтары мен мамықтан салады. Бүйірінен аузы шығарылған жабық ұясы ерекше құрылым. Ұяға 5-10 ақ түсті жұмыртқа салады. Балапандары жұмыртқаны 14 күннен кейін жарып шығады.

Таралу аймағы
-------------

Еуропа мен Азияда 51° солтүстік ендікке дейін тараған. Қазақстанда Еділ-Жайық аралығында, Елек өзен (Ақтөбе облысы), Талас, Шу өзнедері тоғайларында (Жамбыл облысы), Балқаш-Алакөл алабының қамысты-құрақты жерлері мен ормандарында, Іле, Талас Алатауларында мекендейді. Бұл тұқымдасқа жататын құстардың кейбір түрлері жыл құсы, кейбірі жыл бойы Жерорта теңізі аймағын тұрақты мекен етеді.
  

Еуразия, Африка және Солтүстік Америкада қоныстанатын құстардың тұқымдасында 4 туысқа жататын 10-125 түрі бар. Қазақстанда тұқымдастың негізгі туысына жататын 3 түрі кездеседі: кәдімгі құрқылтай (*Remiz pendulinus*), қарабас құрқылтай және қамысшыл құрқылтай (*Remiz macronyx*).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
2. ↑  К45 Құстар.Мектеп энциклопедиясы («Қазақстан жануарлары» сериясы. Алматы : Атамұра , 2010. – 352 бет ). Ковшарь А.Ф. Ковшарь В. А.
**Қойсарысор** — Қалдығайты өзенінің ағысындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданының оңтүстік-шығысында, Жаманқұдық ауылынан солтүстікке қарай 18 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 3,37 км2, ұзындығы 2,2 км, ені 1,9 км, жағалауының ұзындығы 13,8 км. Жауын-шашын және жер асты суымен толығады. Қарашада қатып, сәуірдің 1-жартысында мұзынан арылады. Суы тұзды, ащы. Көктем айларында суы молайып, жаз айларында екі бөлініп, сор батпаққа айналады. Жағалауы жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8
**Қойнауқаттың қанығуы** - тау жынысы қойнауқаттарына І кеуектердің, жарықтардың, жарықіиақтардың, өзге де куыстардың сумен, наймен, газбен тоғытылу дәрежесі. Қойнауқат қанығуының әр түрлі дәлдіктегі түрлі-түрлі өндірістік-геофизикалық әдістер көмегімен алынған мәліметгер
негізінде анықталады, бұл әдістерге жататыңдар — кедергі каротажы, нейтрондық
микрокаротаж, газдық каротаж, нейтрондық белсенділік каротажы.
алған әдістер көмегімен қойнаукщтьщ қанығу дәрежесін анықтау ұстанымдары
1) кедергі каротажы көмегімен: қойнауқаттың меншікті электрлік
(рJ өсу коэффиценті, қойнауқаттың салыстырмалы электрлік
(рJ немесе мұнаймен қанығу коэффиценті ( k j және осы шамалардың
шауқаттан мұнай мен газдың өндірістік ағымдары алынған сәттегі сындарлы
мөлшерлері пайдаланылады; алғашқы шамалар сындарлы мөлшер шамаларынан
болған жағдайда (р>рсын, Р>РСЫН.) қойнауқаттың зерттелген
мұнаймен яки газбен қаныққан болып шығады; 2) нейтрондық каротаж
сулы крйнауқат деңгейіндегі нейтрондық каротаж көрсеткіші мұнайлы
шауқат деңгейіндегі осы көрсеткіштен әлдеқайда жоғары; 3) микрокаротаж
иегімен: егер үңғыма оқпанына шендес белдемдегі қалдық мұнаймен (газбен)
іығу дәрежесі өте жоғары болса, онда мұнаймен немесе газбен жақсы қаныққан
інауқат деңгейіндегі потенциал-зонд көрсеткіші сулы қойнауқат деңгейіндегі
>індай көрсеткіштен әлдеқайда жоғары болмақ; 4) газдық каротаж көмегімен:
бен қаныкқан қойнауқаттар жеңіл көмірсутектер мөлшерінің жоғары
юеткішімен сипатгалса, мұнаймен қаныққан қойнауқаггар ауыр көмірсутектер
лшерінің жоғары көрсеткішімен сипатталады; 5) нейтрондық белсенділік
көмегімен: егер сулы және мұнайлы жинауыьитар белсенді элементтерді
a, С1) әр түрлі деңгейде кіріктірген болса, онда сулы қойнауқат түсындағы
[ма-сәулелердің қарқындылығы мұнайлы қойнауқаттардың осы көрсеткішіне
қарағанда жоғары болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**БИІК-Қазығұрт** — Шымкент қаласындағы қыздар футбол клубы. Қазақстан чемпионаттарында ойнайды.

Тарихы
------

2009 жылы "Алма-ҚТЖ" базасында құрылды. 

2009 жылы "Алма-ҚТЖ" клубы таратылып, біраз футболшылары "БИІК-Қазығұртқа" ауысты. Соның себебімен клуб күшейтіліп, екінші онжылдықта Қазақстандағы үздік клуб атанды.

Бірнеше рет Чемпиондар лигасының 1/16 финалына дейін жетті, ал 2017/18 және 2019/20 жылғы маусымдарда 1/8 финалға шықты.

Жетістіктері
------------

Қазақстан чемпионаты

* Қыздар лигасының чемпионы (10 рекорд): 2011, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021
* Қыздар лигасының финалисі (2): 2010, 2012
* Қыздар лигасында 3 орын (1): 2009

Қазақстан кубогы

* Жеңімпаз (10 рекорд): 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* УЕФА сайтындағы профилі
Франциско Франко, 1964
**Франко Баамонде Франсиско** (4.12.1892, Эль-Ферроль — 20.11.1975, Мадрид) — Испанияның диктаторы, генералиссимус.

Өмірбаяны
---------

1892 ж. Галисиядағы Ферроле қаласында өмірге келді. 
Жаяу әскер академиясын бітірген. Испанияның Африканы отарлау соғысына қатысып, Мароккодағы жеңістерінің арқасында 33 жасында генерал дәрежесін алды (1925). Франко — Испания тарихындағы ең жас генерал. 1927 — 1931 ж. қалпына келтірілгенде Сарагоса қасындағы әскери академияның бастығы болды. 1936 — 1939 ж. Испаниядағы азамат соғысы кезінде әскери фашистік бүлікті басқарды. Германия мен Италияның көмегіне сүйеніп республикашыларға қарсы күресті. 1939 ж. Испаниядағы республика құлағаннан кейін елде авторитарлық диктатура орнатты. Әскери хунта оны Испанияның өмірлік басшысы (каудильо) етіп жариялады. Ол Испания министрлер кеңесінің төрағасы (1973 жылға дейін), сондай-ақ әскери қарулы күштердің бас қолбасшысы болды. Елдегі саяси партияларға тыйым салынды. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде Франко Германия мен Италияға көмектесіп, соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ-пен тығыз байланыс орнатты. 1947 ж. Испанияда корольдік басқару қайта орнайды деп жариялағанымен өзі өлгенше басқару өзгермеді. Франко 1969 ж. 22 шілдеде Хуан Карлос Бурбонды (1902 — 31 ж. Испанияны билеген король Альфонс ХҚҚҚ-нің немересі) өзінің мұрагері және Испанияның болашақ королі етіп жариялады. 

Ол әрқашан Рим папасының қолдауына сүйенді. Франко диктатурасы испан халқына аса ауыр тиді. Испания экономикалық және өндірістік дамудан Еуропада артта қалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Шығыс православтық шіркеуі киелілердің киелісі деп аталады. Шіркеу маңының бәрі киелі болып саналады.
Шығыс православтық шіркеуі - дүниежүзіндегі көлемі жағынан екінші орынды алатын үлкен христиан дінінің қауымы.
Православие - шығыс- христиан шіркеуі ретінде шыққан христиан дінінің бір тармағы.
Шығыс православтық
шіркеуі Иса пайғамбарды - шіркеудің басы, ал шіркеудің өзі оның денесі деп санайды.

Православ ғибадатханасындағы иконостас алдындағы Киелі үстел адам бара бермейтің шектеу қойылған жер.
Иконостастардың алдындағы орын киелі жердің алтарі аталған және де ол киелілердің киелісі болып саналатын әл- Құдыстағы ғибадатханамен теңестіріледі.
Шығыс православтық шіркеуі грекше сөйлейтін шығыс шіркеулері мен латынша сөйлейтін батыс шіркеулерінің догмалары2 мен шіркеулерге қатысты уәкілділікке келіспеушілігі нәтижесінде пайда болған.
Шығыс православ дінінде жылдың әр жексенбісі Иса пайғамбардың қайта тірілу кунін және Троицаны3 қурметтеп, тойлауға бағыш- талады.

Шығыс православтық шіркеуі көптеген тарихи иконаларға бай.
Икона көбінесе Інжілдегі оқиғаларды, кейіпкерлерді, мысалы, Мәриям- ананы, жергілікті әулиелерді немесе Иса пайғамбарды суреттейді.
Православ шіркеуінің күнтізбесіндегі әр киелі кун Иса пайғамбардың қайтадан тірілуіне тікелей немесе жанама байланысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
*Басқа мағыналар үшін Қойсары деген бетті қараңыз.*
**Қойсары тауы** – Айыртау тауларының солтүстік-батысындағы тау. Абсолюттік биіктігі 771 м.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Каменка ауылының солтүстік-батысында 2 км жерде орналасқан. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 6-7 км-ге созылып жатыр, енді жері 2-3 км-ге созылған.

Геологиялық құрылымы және сипаты
--------------------------------

Девон кезеңінің орта жоғарғы бөлімдерінің жыныстарынан түзілген. Оңтүстік беткейі тік жартасты келген, солтүстігі көлбеу, онда қалың бұта шоғырлары өскен. Бөктерінен Қызылсу, Қанай (Дресвянка) өзендерінің салалары бастау алады.

Өсімдігі
--------

Таудың қызғылт қоңыр топырағында дала өсімдіктері өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Шығыс Нормауыл мұнай-газ конденсат кен орны** — Оңтүстік Маңғыстау ойысымының Өзен-Жетібай антиклин баспалдағындағы мұнай-газ конденсат кен орны. Жаңаөзен қаласынан солтүстік-шығыста 63 км жерде орналасқан. 1986 жылы ашылған.

Иеленушілері
------------

Қазақстан Жетібаймұнайгаз (Қазақстан Маңғыстаумұнайгаз (Нидерланд Mangistau Investments B.V. (51% ҚазақстанҚазмұнайгаз/49% ҚытайCNPC))

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жоғарғы триастың шағылдырушы беті бойынша кенорынды сыйыстырушы құрылым (-3300 м-лік изогипса) өлшемдері 4x12 км, ендікке жуық бағытта созылған брахиантиклин қатпар. Ашық кеуектілігі 13-14%, өтімділігі 0,05 мкм2 ұсақ түйірлі құмтастардан құралған жоғарғы триас шөгінділері енімді. Қалыңдығы 250 м немесе одан да асатын тығыз саз будасы жапқыш рөлін атқарады.

Жатыс сипаты
------------

Жатындар қойнауқаттық, тектоникалық тұрғыдан қалқаланған. Батыс көтерілімнің шетінде биіктігі 60 м газ жатыны анықталған. Өнімді горизонттардың тиімді газға қаныққан қалыңдығы 9,8 м, газға қанығу коэффициенті 0,88. Газ-су жапсары -3272 м-лік белгіде. Шығыс көтерілім мұнайлы. Оның жинауыштарының жалпы қалыңдығы 29,6 м, тиімді мұнайға қаныққан қалыңдығы 7,2 м. Жатынының биіктігі 30 м, ауданы 3,3 км2, мұнайға қанығу коэффициенті 0,71. Су-мұнай жапсары -3125 м-лік белгіде орныққан. Мұнайдың шығымы 12 м3/тәу. Бастапқы қойнауқаттық қысым газ жатынында 37,48 Мпа, мұнай жатынында 35,19 Мпа, температура 120°С.

Құрамы
------

Мұнайдың тығыздығы орташа (861 кг/м3), мол парафинді (28%), 0,57% асфальтендері, 3,63% силикагельдік шайырлары бар. Мұнайда еріген газы ауыр, этан мөлшері 17%. Ауыр көмірсутектер 28%, метан 69,7%. Аз мөлшерде азот (1,9%) және көмір қышқылы (0,2%) бар. 15 мм-лік штуцердегі шығымы 182 мың м3/тәу, еркін газдың абсолют тығыздығы 0,943, ауада 0,841. 

Құрамы жағынан газы ауыр, этан-пропанды, ауыр көмірсутектер мөлшері 21%-га жетеді. Азот пен көмірқышқыл газының мөлшері, тиісінше, 1,2 және 0,3%. Конденсаттың тұрақты мөлшері 12-15 г/м3-ді құрайды. Қойнауқаттық сулары хлоркальцийлі типті жоғары минералданған тұздықтар болып келеді. Кен орны 1988 жылдан бері игерілуде.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Сэр Джайлс Гилберт Скотт** (ағылш. *Sir Giles Gilbert Scott*, 9 қараша 1880 жыл – 8 ақпан 1960 жыл) әйгілі ағылшын сәулетшісі және дизайнері.

Мансабы
-------

Әлемге танымал қызыл телефон күркесі
### Қызыл телефон күркесі

Оның ең танымал туындысы — қызыл телефон күркесі. Әсем өнерлердің корольдік комиссиясы ең үздік телефон күркелері бойынша жариялаған байқаудың нәтижесінде Джайлс Гилберт Скоттың жұмысы ең сәтті деп таңдалды.

«Kiosk no. 2» (қысқаша «K2») атты телефон күркесінің жобасы іске сәтті асырылды. Күркенің биіктігі 2,7 метрді құрады. Сәулетші оны құру үшін шойын мен жуан шыныны қолданды. Алғашқы кезде күрке күміс түспен боялған, бірақ «К2» моделі арбиған және ауыр болғандықтан, оны жетілдіру бойынша шешім қабылданды.

«К3» моделі морт болғандықтан, ол жарамсыздыққа тез келетін. Кейін, онын орынан соңғы «К6» моделі келді, және бұл модель ең сәтті болды. Сол кезде ол бүкіл әлемге танымал қызыл түске боялды.

### Ливерпуль соборы

Сәулетшінің тағы бір танымал жұмысы — Ливерпульдегі католиктік соборы. Кам өзенінің батыс жағалауында орналасқан неоготилкалық стиліндегі діни құрылыс. Оның құрылысы 1904 жылы басталып, бірақ 1970-ші жылдары ғана аяқталды. Собор Англиядағы ең ірі собор болып табылады. 

### Ватерлоо көпірі

Әртүрлі жылдары қолға алынған Ватерлоо көпірін қайта құру жұмыстарын өткізудің сәтсіз әрекеттерінен кейін, жаңа жобаны жасауды Джайлс Гилберт Скотт өз жауапкершілігіне алды. 1937 жылы көпірдің қайта құру жұмыстары аяқталды. Бұл қарапйым темір-бетонды құрылым. Көпірдің үстінен автомобиль қозғалысына арналған 6 жолақ және екі жағынан екі жаяужол өтеді.

Сілтемелер
----------

* Profile on Royal Academy of Arts Collections
* Design Museum biography Мұрағатталған 12 қаңтардың 2013 жылы.
**Шығыс Сазтөбе газ-мұнай кен орны** — Каспий маңы ойысының ернеуі маңының оңтүстік-шығыс өнірінің (Оңтүстік Ембі белесінің) Тұран тақтасының Үстірт-Бозащы ойысымымен ұштасар жеріндегі газ-мұнай кенорны. Маңғыстау облысының Бейнеу ауданында. 1988 жылы ашылған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тұзасты шөгінділерінде шағын көтерілім түріндегі кенорынды сыйыстырушы құрылым -4000 м-лік изогипсамен жиектелетін, ендікке жуық бағытта созылған антиклин. Өлшемдері 15x3,5 км, амплитудасы 200 м-ден астам. Төменгі пермнің сакмар жікқабатының шөгінділері мұнайлы.

Жатыс сипаты
------------

Жатын 3754,5 м тереңдікте. Карбонатты жинауышы кеуекті, ашық кеуектілігі 8-9%, өтімділігі 0,013 мкм2. Қалыңдығы 15 м немесе одан да астам саз қабатшасы жапқыш рөлін атқарады. Жатынның мұнайлы бөлігінің биіктігі 59,8 м, тиімді мұнайға қаныққан қалыңдығы 35,3 м, мұнайға қанығу коэффициенті 66%. Жатын қойнауқаттық дөңестік. Су-мұнай жапсары -383,35 м белгіден өтеді. Бастапқы қойнауқаттық қысым 41,1 Мпа, температура 109°С. 6 мм-лік штуцердегі мұнай шығымы 24 м3/тәу.

Құрамы
------

Мұнайы жеңіл, тығыздығы 828 кг/м3, газға қанығу дәрежесі 280 м3/т. Мұнайда еріген газ құрамы жағынан метанды-этанды, 63% метан, 4,7% этан және 9,2%-дан астам жоғарғы гомологтар, 2,25% азот және аз мелшерде көмір қышқылы бар. Мұнайы мен қойнауқаттық сулары аз зерттелген. Кен орнын барлау аяқталмаған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
Джамай мешіті Оңтүстік көпір көшесі Кіші Қытай ауданы Сингапур күмбездер.
**Джамай мешіті** (*мешіт* сөзі Тамиль:ஜமா மஸூதி, Қытай: 詹美回教堂) Сингапурда салынған ең ерте мешіттердің бірі, Сингапурдың Қытай қалашығында орналасқан. Мешітті салу 1826 жылы басталды. .

Тарихы
------

Джамай мешіті Оңтүстік Үндістанның Тамиль мұсылман жамағаты салдырған. Бұлар Сингапурға сауда-саттық, айырбастау мақсатымен келген адамдар болатын.

Архитектурасы
-------------

Masjid Jamae photographed on 19 ақпан 2007

Тағы қараңыз
------------

* Ислам архитектурасы
* Ислам өнері
* Сингапурдағы мешіттер тізімі

Сілттемелер
-----------

* National Heritage Board (2002), *Singapore's 100 Historic Places*, Archipelago Press, ISBN 981-4068-23-3

Сыртқы сілттемелер
------------------

* Мәсжід Джамай ВизитСингапур торабында Мұрағатталған 11 қаңтардың 2006 жылы.
**Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті**, РКФСР БОАК декреті бойынша 1921 ж. 21 сәуірде Мәскеу қаласында ашылған. Шығыс республикалары мен халықтары үшін кеңес қызметкерлерін дайындау мақсатында құрылған. ШЕКУ кейіннен БК(б)П ОК-нің қарамағында болды. Онда негізінен жергілікті ұлт өкілдері білім алды. Кейіннен бөлімшелері Ташкент, Баку, Иркутск қалаларында ашылды. Оқу бағдарламасы жалпы білім беру сипатында, оқу мерзімі 3 жыл болды. Негізгі бөлімшелерінде партия, комсомол, кәсіподақ қозғалысы қызметкерлері дайындалды. Университетте ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіліп, Шығыстағы әлеуметтік-экономикалық мәселелерді зерттейтін ассоциация құрылды. 20 ғасырдың 30-жылдарының аяғында ұлттық республикаларда жоғары оқу орындары ашыла бастағаны себепті өз жұмысын тоқтатты. Бұл оқу орнында басқа шығыс халықтарының өкілдерімен бірге көптеген қазақ азаматтары білім алды.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Юрий Борисович Шерстнёв** (орыс. *Юрий Борисович Шерстнёв* 24 сәуір 1941 жылы Кеңестік Социалистік Одағы — 12 мамыр 2017 жылы Ресей Мәскеу) — кеңес және ресей театр мен киноның актері, Ресейдің еңбегі сіңген әртісі.

Өмірбаяны
---------

Юрий Шерстнев 24 сәуірде 1941 жылы Мәскеуде әскери отбасында дүниеге келген. Әкесі, Шерстнёв Борис Илларионович, 1942 жылы Сталинградта қайтыс болды. Соғыс уақытында отбасы көшірілді (Өзбек КСР) Самарқанд, анасы мен Юрий ауылға көшті Юкаменскта Удмуртия. Соғыстан кейін отбасы Мәскеуге оралды, Үлкен Новинское шатқалында (бүгінгі күні Жаңа Арбат). Мектепте оқыдым № 637.

1963 жылы МХАТ мектеп-студиясың бітірді(В.К.Монюков курсы).Ол Станиславский атындағы театрында жұмыс істеген,кейін «Сфера» театр-студиясында, ал сосын Перовскаядағы театрда.Кейін драматургия мен режиссура орталығының қойылымдарымен айналасады.

Әйелі: Макеева Людмила Викторовна театр актрисасы мен режиссёрі.

2017 жылы 12 мамырда қайтыс болды аурудың асқынуынан. Борисов зираты жерленген.

Сілтемелер
----------

* 
* 

1. ↑  [Юрий Шерстнева туралы  Мұрағатталған 13 мамырдың 2017 жылы. әйелі актерлік өлім себептерінің туралы әңгімелеп берді.]
**"Атакент"**  — Қазақстандағы іскерлік ынтымақтастық орталығы, акционерлік қоғам. 1992 ж. ҚР Министрлер Кабинетінің қаулысымен құрылған. Негізгі мақсаты — экон. және өндірістік-коммерц. байланыстардың, іскерлік ынтымақтастықтың, кәсіпкерліктің, отандық экономиканың әлемдік экон. жүйемен интеграц. байланысының дамуына ықпал жасау. Құрылтайшылары — республиканың ірі компаниялары, банктері және жеке кәсіпкерлер. Құрамында алты еншілес фирма мен компания бар. Олар "Атакент-Экспо", "Көрме сервис", халықар. "Атакент-Сауда" сауда үйі, "Атакент-Сақтық", "Атакент-Отель", "Атадан" Қазақстан-Германия бірлескен кәсіпорны. "Атакент-Экспо" халықаралық ұлттық арнайы көрмелер ұйымдастырады. Жәрмеңке, бизнес-байланыстар ұйымдастырып, конференциялар өткізеді, көрме стендтері құрылысы мен безендіру жұмыстарын жүргізеді. "Көрме-Сервис" коммуникац. қызметпен толық қамтамасыз етеді. Халықар. "Атакент-Сауда" сауда үйі халықар. сауда жұмысын, тауарларды сату алдындағы дайындық және маркетинг, консигнация (тауарды сату үшін несиеге беру) жұмыстарын орындайды. "Атакент-Сақтық" коммерц. қаржыны сақтандырады. "Атакент-Отель" шетелдік фирмалар мен компаниялар өкілдерін қабылдау, орналастыру және сервистік қызмет көрсету ісімен шұғылданады. Ал, "Атадан" Қазақстан-германия бірлескен кәсіпорны шетелдік, отандық фирмалар ұйымдастырған жәрмеңкелер мен көрмелердің барлық түріне қызмет көрсетеді. "А." акицон. қоғамының иелігінде 650 мың м2 жер бар, оның 15 мың м2-інде үйлер, ғимараттар және түрлі құрылыс объектілері орналасқан. Олардың көбісі көрме жұмысына лайықталып салынған ғимараттар, көрме алаңдары т.б. құрылыстар.
Ата-енелік жұп (родительские пары) - жақсы ұрпақ алу ушін шағылыстыруға тандап алған аталық пен аналық мал. А.- е.ж. тандау - мал тұқымын асылдандыру тәсілдерінің бірі. Себебі, ұрпақтың сапасы ата-енесінің нәсілдік қасиеттерінің үйлесімділігіне байланысты. Мал тұқымын асылдаңдыру тәжірибесінде а.-е.ж. таңдаудың біртекті және әртекті деп аталатын екі түрі қолданылады. Біртекті жұп тандауда ұнамды
өнімдік қасиеттері ұқсас малдар шағылыстырылады. Нәтижесінде ата-ененің ұнамды өнімдік қасиеттері ұрпақтан
ұрпаққа бекітіліп, одан әрі жетіледі. Әртекті жұп тандағанда өнімдік қасиеттеріңде тегінде айырмашылықтары бар малдар шағылыстырылады. Мұндағы мақсат — енесіне тән кемшілікті жою, не ата-енесінің әрқайсысына тән әртүрлі ұнамды қасиеттерін келесі ұрпақта үйлесімді біріктіру. Шаруашылықта өсірілетін малдың өнім сапасына байланысты жұп таңдаудың
екі түрі де қатар немесе уақытша, біреуінің жиі не сирек қолданылыуы мүмкін.

Дереккөздер
-----------

< Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6/> Мал шаруашылығы:
Қос өркешті түйе
Бұғы
сиыр
Күйіс қайыратын мал - қарны күрделі, бірнеше бөлімнен тұратын мал. Ол қарынның алдыңғы мес- не тазқарын, тақия қарын мен жалбыршақ деп аталатын алдыңғы бөлімдерінде ас қорыту бездері болмайтындықтан қарын сөлі бөлінбейді де, күйіс қайыру барысында құйылатын мол сілекей арқылы оңдағы микроорганизмдер дамуына жайлы жағдай қалыптастырылып, жиналған жемшөп әрі қарай сөл бөлінетін нағыз қарын - ұлтабарға өткенше, пайдалы микробиологиялық өңдеуден өткізіледі. Күйіс қайыратын малға мүйізді ұсақ және ірі қара мал, түйе, бұғы жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Мюрдальсйокудль** (исл. Mýrdalsjökull) — Исландияның оңтүстігіндегі мұздық. Рейкьявик қаласынан оңтүстік-шығысына қарай 180 км қашықтықта және Эйяфьядлайокюдль мұздығынан шығысқа қарай 20 км қашықтықта орналасқан.

Мюрдальсйокудль шыңының биіктігі — 1493 метр; 1980 жылдың күйіне қарай мұздықтың аумағы 595 км² құрайды. Мұздықтың оңтүстік-шығыс бөлігінің астында, кальдера диаметрі 10 км құрайтын және 40-80 жылда атқылап түратын Катла белсенді жанартауы орналасқан.

1612 және 1821 жылдарда Катла жанартауы Эйяфьядлайокюдльден кейін атқылайтын. Соңғы рет Катла 1918 жылы атқылады .

Тағы қараңыз
------------

* Исландия мұздықтары
* Исландия жанартаулары

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Katla Volcano  (ағыл.)
2. ↑  Volcanoes in Iceland Мұрағатталған 2 мамырдың 2010 жылы.  (ағыл.)
3. ↑  Облако вулканического пепла накрыло Европу: свежая метеокарта
4. ↑  Iceland: Katla Volcano  (ағыл.)

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Мюрдальсйокудль**
* (ағыл.)
**Фузариоз** — Fusarіum туысына жататын саңырауқұлақтар тудыратын өсімдік ауруы. Бұл ауруға мәдени және жабайы өсімдіктер мен дақылдардың әр түрлі мүшелері шалдығады. Фузариоз қоздырғышы топырақта, өсімдік қалдықтарында тіршілік етеді. Ол өсімдік тамырында саңырауқұлақ жіпшелері, хламидоспорасы түрінде сақталып, жапырақ пен сабаққа су және қоректік заттар тасымалданатын өткізгіш түтікшелерді бітейді, сол себепті өсімдік солып, қурап қалады. Фузариозды солуға мақтаның жіңішке талшықты сорттары, орамжапырақ, картоп, дәнді бұршақ және асқабақ, т.б. шалдығады. Фузариоз шірімесі дәнді астық дақылдарын, қауын, қарбыз, қияр, қызанақты зақымдайды. Фузариоз топырағы тығыз, ылғалы мол егістіктерде көп кездеседі. Өсімдіктің тамыры мен тамырсабағын шірітеді. Фузариозға шалдыққан өсімдіктің масағы солып, тамыры шіриді, дәні босап, егістік көктемей қалады. Күрес шаралары: ауыспалы егіс жүйесін дұрыс пайдалану, тұқымды гранозан немесе меркуранмен, фунгицидпен дәрілеу, егістікті өсімдік қалдықтарынан мұқият тазарту, тазарған және залалсызданған тұқым себу, фосфор-калий тыңайтқыштарын шашу керек.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Барорецептор** (гр. *baros* - «*ауырлық*») - қан тамырындағы қан қысымын реттейтін сезімтал нерв ұштары. Олар ірілі-уақты қан тамырларының бәрінде де болады. Алғашқы кезде Барорецепторлар тек каротин синусы маңында, қолқада, кіші қан айналыс шеңберіндегі тамырларда ғана болады деп саналған. Барорецепторлардың ұсақ қан тамырларында да болатындығын К.М.Быков дәлелдеді (1947 ж.). Қан қысымы көтерілген кезде Барорецепторлар тітіркенеді де, рефлекторды тұрде артериядағы қан қысымы төмендейді, жүрек соғуы бәсеңдейді. Ал қан қысымы төмендеген кезде мұның керсінше рефлекс пайда болады. Барорецепторлардың тітіркенуі тыныс алу процесіне, бұлшық еттер қызметіне, адреналиннің бөлінуіне т.б. да процестерге әсер етеді. Барорецепторлардың негізгі физиологиялық маңызы - олар жүрек-қан тамыр жүйесін қан қысымының кенет өзгеруінен қорғайды, ішкі органдардың қызметін реттеуге қатысады .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
**Дайыров Әлмағамбет Бекішұлы** (10.5.1920 ж.т. Қызылорда облысы Шиелі ауданы Қараөзек ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1970), профессор (1971). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1957).   

  

Алматы мемлекеттік медицина институтын (1941, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Қызылорда қаласындағы денсаулық сақтау бөлімінің бастығы (1946–52), Алматы мемлекеттік медицина институтында ассистент (1952–57), Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының ректоры (1957–63), Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің №4 басқармасына қарасты Орталық аурухананың бас дәрігері (1963–71), Қазақ ұлттық медицина университетінде кафедра меңгерушісі (1971–98) болды. «О влиянии обширных резекций тонких кишок на процессы пищеварения и общее состояние организма» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Дайыров ішек-қарын (ащы ішектің) бөліктерін алып тастау салдарынан ас қорыту жүйесінде болатын өзгерістерді зерттеді, лазер сәулесін қолдану, эхинококкозды анықтау, емдеу мәселелерімен шұғылданды.   

  

Қазан революциясы, екі рет Еңбек Қызыл Ту, екінші дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Бетсүйек доғасы** (ағылш. *zygomatic arch*, немесе **Шықшыт сүйегі**, ағылш. *cheek bone*) — анатомияда самай сүйектің бетсүйек томпағынан (құлақ алдындағы бассүйек бүйірінен алға қарай созылып шыққан сүйек) және бет сүйегінің самай томпағынаннан (жақ сүйектерінде) құралған бұлтиған сүйек бөлігі болып, екеуі қиғаш жымдасады (бет-самай сүйектерінің жымдасуы, zygomaticotemporal suture). Самай бұлшықетінің сіңірі осы доғаның аралығынан өтіп, астыңғы жақсүйектің тәжді томпағына енеді.

Бетсүйек нүктесі бетсүйек доғасының жоғарғы шегінің (upper border) алдыңғы ұшында орналасқан болып, сонда шайнау бұлшықеті мен үстіңгі жақсйүектің ұшырасуы бұрыш (angle) жасайды, әрі сонда ол бетсүйектің томпағына ұшырасады.

Бетсүйек доғасы сүтқоректілер мен олардың жойылған туысқандарын да қамтитын, амниоттардың бір кладасы болған аңтәрізділердің (Synapsida) негізгі бір ерекшелігі болып, ол мысалы мосхопс және диметродон секілділерде кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Herring, Susan W.; Mucci, Robert J. (1991). "In vivo strain in cranial sutures: The zygomatic arch". *Journal of Morphology* **207** (3): 225–239. doi:10.1002/jmor.1052070302. ISSN 0362-2525. PMC 2814820. PMID 1856873.
**Мұсабек Байзақұлы**, Молда Мұса (1849, Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан ауданында Шоқтас ауылында - 1932, сонда) - ақын. Түркістандағы, Қарнақтағы медреселерде оқыған. "Октябрьдің 14 жылдығына", "Ащысай", "Табиғат тамашаларында", "Насихат", "Харакетке жаратқан адамзатты", "Тышқан мен түйе", "Семірген есек" өлеңдері, "Қос сұңқар" термелері, "Опасыз жар", "Сұлу әйел мен молда", "Ұры мен жолбарыс" дастандары бар. Орыс ақыны И.Крылов мысалдарын ("Адамменен аюдың достығы") қазақ тіліне аударған. Байзақұлының ақындық даңқын мәшһүр еткен оның Манат қызбен айтысы. Екеуі әуелі хат арқылы, соңынан жүзбе-жүз кездесіп, ауызша айтысқан. Ақын Бұдабаймен де айтысқан ("Айтыс", 1-том, 1965). Ақын шығармашылығы туралы "Қазақ әдебиетінің тарихында" (И т, 2-кітап, 1964) мағлұмат беріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Аян Төлеубайұлы Тұрарбеков.** 1973 жылы 3 қарашада Талдықорған облысы Андреев
ауданының Жыланды ауылында туған. Қазақ.
Әкесі - Тұрарбеков Төлеубай, инженер. Анасы - Тұрарбекова Шарбану, Алакөл СЭС зертханашысы.
Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің
хылықаралық қатынастар факультетін (1996) халықаралық
қатынастар маманы, екі шет тілін меңгерген елтанушы
мамандығы бойынша; Қазақ гуманитарлық-заң университетінің заң факультетін (2005) заңгер мамандығы бойынша бітірген.
Қазақ, орыс, неміс және ағылшын тілдерін біледі.
1996 жылдан - ҚР СІМ Еуропа және Америка елдері
департаментінің референті, атташесі. 1999 жылдан - ҚР
СІМ Екі жақты ынтымақтастық департаментінің ушінші хатшысы, екінші хатшысы. 2001 жылдан - Австрия Республикасындағы ҚР Елшілігінің ушінші хатшысы (Вена қаласы). 2003
жылдың қаңтар айынан - ҚР Қауіпсіздік кеңесі хатшысының
көмекшісі. 2003 жылдың тамыз айынан - ҚР Президенті
Әкімшілігінің Ішкі саясат бөлімінің бас сарапшысы. 2004
жылдан - ҚР Президенті Әкімшілігінің әлеуметтік-саяси белімінің бас сарапшысы. 2005 жылдан - ҚР Президенті
Әкімшілігінің әлеуметтік-саяси бөлімінің сектор меңгерушісі.
2006 жылдан - ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі
аппаратының жетекшісі. 2008 жылдан - ҚР Мәдениет және
ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағаттар комитеті
төрағасының орынбасары.
2008 жылдың шілде айынан бері - ҚР Премьер-министрі
Кеңсесінің ақпараттық-талдау орталығының меңгерушісі.
Мәдениет қайраткері (2008).

Әскери атағы - запастағы лейтенант.

Діни көзқарасы - дәстурлі мұсылман.
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев,
М.К. Ататүрік, Д. Сяопин, М. Мохаммад.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Бәсекеге
қабілетті, өнеркәсібі дамыған, өркендеген».
Хоббиі - балық аулау.
Сүйіп оқитын әдебиеті - ғылыми фантастика.
Үйленген. Жұбайы - Тұрарбекова Айнель Ұлжабайқызы,
«НИТ» АҚ бас маманы. Балалары - Әділет, Асанәлі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Аяқ астындағы қазына** - "Қазақтелефильм" студиясының ақ-қара түсті, 1 бөлімді, қазақ-орыс тілдерінде фильмі (1987).. Жол салу ісінде құрамында битумы бар табиғи жыныс - кирлер пайдалану жайлы фильм. Кадрларда: КСРО орынбасары А.Коротков, "Мұнайлы мола" кең орны автошаруашылығының бастығы Б.Мендешев, геол.-минер. ғылдарның кандидаты Қазақ КСР FA-ның аға ғылылми қызметкері А.Праун, "Дортехника" ҒӨБ-і Бас директорының орынбасары, техника ғылымдарының кандидаты В.Стрельникова. Режиссері және операторы - ЮЛитвяков.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
Аяқ астындағы жіп- Қазақтың ұлттық ойындарының бірі.

Дайындық: 2-4 құрама 2 м қашықтықта бір-біріне параллельді бір қатарға тұрады, қатардағы ойнаушылар арасында қашықтық 1 м кем емес. Әрбір ойнаушы өз орнын дөңгелекпен белгілейді. 6-8 м қашықтықта әрбір қатарға қарама-қарсы бір тұрысты немесе таяқты қояды. Қатар алдында тұратын ойнаушыларға секіргіш (немесе ұзындығы 2 м жіп) беріледі.

Ойын жазылуы: белгі бойынша ойнаушылар секіргіштермен бірге өзінің тұрыстарынан дейін жүгіреді, оны айналады және өзінің қатарына келіп, секіргіштін бір шетін алдында тұрған ойнаушыға береді. Секіргішті екі шетінен ұстап, олар өз қатары бойынша, біреуі сол жақтан, басқасы оң жақтан жүгіреді және секіргішті бүкіл қатардағы ойнаушылардың аяқ астынан өткізеді. Қатардағы ойнаушылар секіргіш арқылы секіреді. Жұп жіпті қатардын аяғына дейін өткізеді, сосың ойынды бастаған бірінші ойнаушы қатардын аяғында қалады, ал екінші ойнаушы секіргішпен бірге өзінің тұрысына дейін жүгіреді, оны айналады, қатарына қайтып келеді және секіргіштін бір шетін келесі, алдында тұрған ойнаушыға береді. Екеуі олар тағы да бүкіл қатардын аяқ астынан секіргішті өткізеді.

Қатарда тұрған ойнаушылардың бәрі секіргішпен тұрысқа дейін және құрама жолдасымен бірге бүкіл қатардан бәрі өтпегенше дейін ойын жалғаса береді. Ойынды бастаған ойнаушы секіргішті қолына алғанда, ол оны жоғары көтереді және "Тік тұр!" бұйрығын береді. Бүкіл қатар "тік" тұрады. Айып ұпайлары жоқ, жіппен аяқты тигізбеген және ойынды ерте бітірген құрама ойнаушылары жеңімпаз атанады.

Дереккөздер
-----------

1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж.

2. ↑ Мұрағатталған 2 ақпанның 2014 жылы.
**Аякөз сыртқы округі**  — Ресей патшасы үкіметінің шешімі бойынша (1831) осы аттас өзеннің бойында құрылған әкімшілік-территориялық бөлік. Сарыарқаның Жетісумен іргелес өңірінде құрылған ерекше округ. 

Бұл арқылы Ресей әкімшілігі патша реформасына қарсы қарқыны күшейіп бара жатқан Саржан сұлтанның көтерілісін оңтүстікке таратпауды, ең бастысы Жетісу, Алатау өңірін империяның құрамына қосу үшін саяси, әскери алғы шарт дайындауды көздеді.Округтің алғашқы аға сұлтаны болып Сарт Жошыұлы төре, қазылары Итемген Сейтенұлы би және Ақша Ханқожаұлы төре сайланды. 10 мыңдай шаңырағы бар 12 болыс елді біріктірді. Олардың болыстары болып Есім Жошыұлы (Назар болысы), Самұрат Жошыұлы (Мұрын болысы), Қымыран Жошыұлы (Мұрын-2 болысы), Тұрсын Жошыұлы (Қыржын болысы), Қисық Тезекұлы (Мұрын-Кенже, Айдар, Мырзаш болысы), Дәуіт Мамырханұлы (Матай болысы), Солтабай Бопыұлы (Сыбан болысы), Жамантай Бопыұлы (Сыбан-2 болысы), Омар Бопыұлы (Ақымбет болысы), Оспан Жапиұлы (Төмен болысы), Шыбынтай Сағалұлы (Семіз Найман болысы), Санбек Есімұлы (Назар-2 болысы) сайланды. 

А. с. о-мен бір мезгілде Аягөз дуаны құрылды (1831-68). 1857 ж. Аякөз сыртқы округінің бірнеше болыстығынан Қапал округі ұйымдастырылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**Блейк Лайвли** (ағылш. *Blake Lively*), толық есімі **Блейк Эллендер Браун** (ағылш. *Blake Ellender Brown*; 25 тамыз 1987 жыл, Тарзана, Калифорния, АҚШ) — америкалық әртіс және фотомодель. "Сплетница" (2007.) телесериалындағы Серена ван дер Вудсен рөлімен бүкіл әлемге әйгілі болды. 

Ол Эрни және Элейн Лайвли әртістерінің отбасында дүниеге келден. Бес баланың ішіндегі ең кенжесі. Сонымен қоса ағасы Эрик Лайвли және туған әпкесі Лори және Робин және үлкен ағасы Джейсон бар. Жас кезінен бастап Блейктің ата-аналары оны актерлік шеберлік курстарына бірге алып жүретін. Осы кезден бастап әртіс болу арманы да басталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  The Birth of blake brown  (ағыл.).  californiabirthindex.org. Тексерілді, 6 қазан 2014.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Блейк Лайвли (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Үлгі:Tvtome person
* Блейк Лайвли Мұрағатталған 2 желтоқсанның 2008 жылы. (ағыл.) The CW телеарнасында
* Блейк Лайвли (ағыл.) TV Guide арнасында
*Milvus migrans*
**Қызыл кезқұйрық** (лат. *Milvus migrans*) – сұңқартәрізділер отряды қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс. 
Еуропада, Кавказда, Иранда, Кіші Азияда және Африканың солтүстік-батысында кең тараған (тек ормансыз жазықтар мен өте биік таулы аймақтарда кездеспейді). Сирек түрлері, әлемдегі жалпы саны 17-28 мыңға бағаланады, олардың басым көпшілігі Францияда, Германияда және Испанияда ұя салады. Түрлі ұлттық және халықаралық келісімдерге қорғалған: Балтық аймағындағы сирек құстардың тізіміне енгізілген, Халықаралық сауда туралы конвенцияның (СИТЕС) 2 қосымшасында, Бонн конвенциясының 2-қосымшасына, Ресей Федерациясының Қызыл кітабына енгізілген.

Сипаттамасы
-----------

Шәулісінің қанатының ұзындығы *41 – 51 см*, құйрығының ұзындығы *25 – 28 см*, ұябасары сәл ірілеу. Салмағы *1000 г*-ға жетеді. Басқа жыртқыш құстардан айырмашылығы: құйрығының ұшы айыр. Ол әсіресе қалықтап ұшқанда жақсы байқалады. Арқасы қара қоңыр, қоңыр сұр түсті, басы ақшылдау, ал бауыры – ұзына бойына орналасқан қара дақты, сарғыш қоңыр. Ұшып жүргенде қанат астындағы ақ дақ жақсы көрінеді. Жас құстардың реңі басқаша: қауырсындары бурыл, денесі қызғылт қоңыр теңбілді және құйрық қанаттарының ұшы ақ. Кезқұйрық – жыл құсы. Наурызда Қазақстан аумағына ұшып келеді. Сәуірдің ортасында ағаш басына (негізінен еменнің), жартасқа ұялайды. Ондағы 2 – 3 жұмыртқаны ұябасары 30 күндей шайқайды. Балапандары 45 күннен кейін ұядан ұшады. Тамыздың аяғы – қыркүйектің басында топталып, жылы жаққа – Африка мен Оңтүстік Азияға ұшып кетеді. Әлсіз жыртқыш болғандықтан негізгі қорегі – жануарлар өлексесі, ұсақ кемірушілер, тауықтәрізділер мен су құстарының балапандары, кесірткелер, жыландар, бақалар, су бетінде қалқып жүрген өлі балықтар, моллюскілер. Өлексені, т.б. қалдықтарды, зиянды кемірушілерді жеп пайда келтіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Milvus migrans*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2009.2*.  International Union for Conservation of Nature (2009). Тексерілді, 15 ақпан 2010.
2. ↑  Hagemeijer, W.J.M. and Blair, M.J. (1997) The EBCC Atlas of European Breeding Birds: Their Distribution and Abundance, T. and A.D. Poyser, London.
3. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**"Қызыл көтерілу"** - теңіз көтерілуі кезінде оның кең көлемді жағалық бөлігінде фитопланктондар (оның ішінде диатомдар, көк-жасыл балдырлар және хлорофилі бар талшықтылар) санының тым көбейіп кетуінің салдарынан судың қызыл түске айналу процесі. Мысалы, Қызыл теңіздің атауы осындай құбылысқа сәйкес қойылған. "Қызыл көтерілу "еріген оттектің күрт азайып, балықтар мен омыртқасыздардың жаппай қырылуына себепші болады.

Қызыл қар
---------

A."Қызыл қар"
**Қызыл қар** - биік таулар мен полюсаралық аймақтарда (Греплапдияда) қардың үстіңгі қабатында Сһlamydomonas nivalis балдырының әсерінен қызыл түске айналған қар.

Қызыл орман
-----------

**Қызыл орман** - қылқан жапырақты ағаштардан, негізінен, қарағайлардан тұратын ормандар; шоқ қарағай деген мағынаны білдіреді. Термин қарағай кабығының қызыл сары түсті болуына орай пайда болуы мүмкін.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6