Орқапы (Перекоп бекінісі) - орбейдің тұрақты резиденциясы
**Орбей** — Қырым хандығындағы лауазым мен атақ, мемлекете маңыздылығы жағынан төртінші лауазым. Қырым хандығы жағынан Орқапының (Перекоп бекінісі) бастығы (бекіністің негізгі гарнизонын Осман империясының янычарлары құраған). Әдетте, оны Герейлер руының кіші тармақтар өкілдерінен хан тағайындады (яғни Шыңғыс хан ұрпағына тиесілі болды).

Орбей соғысты бастау туралы шешім қабылдайтын Қырым хандығы Күшүк диванының (Кіші мемлекеттік кеңесінің) міндетті мүшесі болды.

Тарихы
------

Орбей солтүстік Қара теңіз аймағының шекара жерлерін күзетіп, Қырымнан тыс жерлердегі ноғай ордаларында жағдайды бақылап отырды. Ол Перекопта өмір сүрді, онда ол өзін және «бес евли» элиталы татар атты әскер жасағын (яғни бес үйден кірісі бар жауынгерді, мүмкін ауыр атты әскерді) тұз саудасы мен жиналған баж салығынан түскен кірістермен тіршілік етті, бұдан басқа оған жеңіл атты әскерді құрайтын айналасындағы ноғай жәрдемші әскері бағынды. Орқапының негізгі гарнизоны және артиллерия османлы яниссарларының бағынуына әскери қауіп төнген жағдайда, егер өзі әскерге бармаса, Кефеден осман паша рұқсат беруі керек еді.

1666 жылы Орқапы бекінісі мен қорғанына барған саяхатшы Евлия Челеби бекіністерге, гарнизонға және Орбейдің өзіне осындай сипаттама қалдырды:

> Бұл биік бекіністі ... жылы Шыңғыс тұқымынан шыққан Сахиб Герей хан салдырған. Бұл Шаддад сияқты тасты қалау салынған екі қабатты әскери бекініс. Оның биіктігі жерден 23 аршынды құрайды. Айналдыра оның ұзындығы 3 мың қадам, 800 тісше бар. Бұл екі қабатты қуатты қамал. Жоспар бойынша бес бұрышты, биіктігі 20 шаршы мұнара бар. Хейхат даласының қай жағынан жақындаса да, Ор бекінісінің мұнаралары бес өткелден алыстан көрінеді. Барлық мұнаралар лағыл қызыл жабынқышпен жабылған. Сонымен қатар тақтаймен жабылған аласа мұнаралар бар. Бекіністің ішінде бар-жоғы 80 татар үйі бар. Олардың барлығы шыммен жабылған. Мұнда бекіністің бастығы және мылтық ұстаған 500 секбан күзетшілері бар. Бірақ олардың барлығы грек жігіттері. Себебі татар халқы мылтық атуды білмейді. Олар мылтықтан қорқады. Егер кез-келген жерде мылтық болса, олар «Мылтық коп» дейді де, ол жаққа жоламайды. Бұл бекіністе татар илесінен бес евли деп аталатын 500 жауынгер бар. Олардың барлығы - шебер, ұрысқа құштар, батыл, қорықпайтын және ебі бар батырлар мен жігіттер. Қалада бекіністің бастығы, 15 бекіністі аг, зеңбірекшілердің және қару жасаушылардың бастығы бар. Ор бекінісі далада орналасқан және бұл ауданда үстемдік етпейді. Оның айналасында жерді кесіп тастаған 15 құлашды құрайтын терең шұңқыр бар. Үш қабатты мықты әрі қуатты темір қақпалар құбылаға қарай шығады. Керемет зеңбіректер шұңқыр бағытына екі жағынан қарайды.Бекіністің ішінде Сахиб Герей Хан мешіті, бидай қамбалары, қару-жарақ қоймасы және су құдықтары бар. Басқа ештеңе жоқ.
> 
>

Орбей дереккөздері арқылы танымал
---------------------------------

* Мехмет Герей, Фатих Герей ханның ұлы
* Шахбаз Герей
* II Селәмет Герей

Әдебиет
-------

* *Панашенко В. В.* Ор-бей // Энциклопедия истории Украины  : в 10 т. / Редкол .: В. А. Смелый (председатель) и др. Т. 7: Мл - А. - С. — Институт истории Украины НАН Украины. —  Киев: Наукова думка, 2010. — 606 б. — ISBN 978-966-00-1061-1.
* *Гайворонский О.* Повелители двух материков. В 2-х томах —  Киев-Бахчисарай: Оранта; Майстерня книги, 2007. — ISBN 978-966-96917-1-2.
* *Неделькин Е. В.* XV ғасырдың аяғында - XVI ғасырдың бірінші жартысында Кефе Османлы аймағы. (ru) // *IV Бахчисарайские научные чтения памяти Е. В. Веймарна (Бахчисарай, 8—9 сентября 2016 г.). Тезисы докладов и сообщений / ред.— сост. Д. А. Моисеев, О. М. Стойкова*. — Бақшасарай - 2016 ж.. — б. 19—20.
* *Евлия Челеби* Саяхат кітабы. Қырым және оған жақын аймақтар. (XVII ғасырдағы түрік саяхатшысының шығармасынан үзінділер). / Кіріспе мақала, Османлы тілінен аударылған, түсініктемелер Е.В.Бахревский — Историко-археологический фонд «Наследие тысячелетий» Изд. 2-е, исправл. и доп.. —  Симферополь: «ДОЛЯ», 2008. — 272 б. — 2000 таралым. — ISBN 978-966-366-159-9.

* *Пилипчук Я. В.* Қырым хандығы Батыс Еуропа тарихшыларының, географтарының және саяхатшыларының көзімен (ru) // *Научный Татарстан*. — Қазан - 2017 ж.. — № 4. — б. 5—40.
* Перекоп, город // Брокгауз бен Ефрон энциклопедиялық сөздігі: 86 томдық (82 т. және 4 қос.) —  СПб. 1890—1907.
* *Кондараки В. Х.* Универсальное описание Крыма, ч. 8-13. — Историко-археологический фонд «Наследие тысячелетий» Изд. 2-е, исправл. и доп.. —  СПб: «ДОЛЯ», 1875.