4-сатылы беріліс қорабы, канондық көрініс
**Беріліс қорабы** (сондай-ақ **қорап**) — беріліс қатынасын өзгерту үшін негізінен автокөліктерде қолданылатын механизм. Доңғалақты және шынжыр табанды көлік құралдарының беріліс элементі, пайдаланылатын қозғалтқыштың айналу жылдамдығы мен моментінің диапазонын кеңейтуге, кері қозғалыс мүмкіндігін, жұмыс істеп тұрған қозғалтқышты трансмиссиядан ұзақ уақыт ажыратуға арналған. Конструкциясы бойынша бұл әдетте жеке блок болып табылады, оның корпусында (картерінде) айналмалы қозғалыстың белгілі бір механикалық берілістері бар, бекітілген беріліс коэффициенттеріне (берілістерге) сәйкес белгілі бір диапазондағы қуат ағынын таңдау үшін көп бағытты азайтуды жүзеге асырады. Ішкі жану қозғалтқышы жағдайында ол іс жүзінде трансмиссияның бір бөлігі болып табылады, бірақ оны вариатормен ауыстыруға болады. Әдетте, ол жоғары бейімделгіштік және гиперболалық (бу үшін) немесе параболалық (тұрақты ток электр қозғалтқыштары үшін) тартым сипаттамалары бар бу немесе электр қозғалтқыштары бар көлік құралдарының беріліс қорабында қолданылмайды.

Велосипедтерге арналған Speedhub 500/14 маркасындағы беріліс қорабының жоспарлы сызбасы
Шыржырлы беріліс
*Берілістер қорабы* — беріліс қатынастарының баспалдақты өзгеруі тісті берілістердің ажыратылып-қосылуымен жүзеге асырылатын көп буынды механизм. Берілістер қорабы металл кескіш білдектің жетекші білігі айналуының түрақты жиілігі кезінде жетектегі біліктің айналу жиілігін өзгертуге арналған, мысалы, металл кескіш білдектердің негізгі жону қозғалысының жетегі. Берілістер ауыстыру тәсілі бойынша жылжыма тісті жиынтығы бар берілістер қорабы (жұдырықшалы және тісті жалғастырғышты), үйлестіргіштері бар тісті жалғастырғышты, үйкеліс түзілімді жалғастырғышты жөне тежегішті, бос жүріс жалғастырғышты болып бөлінеді.

Классификация
-------------

 Ашық механикалық 16 сатылы (2х4х2) беріліс қорабы ZF 16S181, 2, 4, 5 — бөлгіш (***2х***4х2), 7 — 10 - негізгі 4-сатылы артқы жүрісті беріліс қорабы
 Ашық планеталық демультипликатор (қатар селекторы,ағылш. *range*, 2x4***x2***), ZF 16S181 беріліс қорабы
 Беріліс қорабының екі білікті және үш білікті бес сатылы (+5; -1) беріліс бөлігі.
### Айналу моментін түрлендіру әдісі бойынша

Сатылы беріліс қорабы
Айналу моментін тісті берілістермен түрлендіретін беріліс қорабы - яғни тісті беріліс және/немесе планетарлық беріліс. Мұндай беріліс қорабында бекітілген беріліс коэффициенттері бар берілістердің белгілі бір саны бар, оның барлық қуат диапазоны бөлінеді.
Фрикционды беріліс қорабы
Айналу моментін түрлендіру үйкеліс элементтері арқылы жүзеге асырылатын беріліс қорабы - бұл жағдайда вариаторлар. Мұндай беріліс қорабында берілістердің нақты саны жоқ және оның барлық қуат диапазонында беріліс қатынасын сатысыз өзгерте алады.
Гидромеханикалық беріліс қорабы
Гидродинамикалық беріліспен (гидротрансформатормен не гидромуфтамен) бірге жұмыс істейтін беріліс қорабы. Ол сатылы және үйкеліс сатысыз болуы мүмкін. Бұл комбинация беріліс қорабының қуат ауқымын кеңейтуге және автомобильдің әртүрлі жүргізу жағдайларына бейімделуін жақсартуға мүмкіндік береді.
### Басқару тәсілі бойынша

Механикалық беріліс
Берілістерді ауыстыру жетегі тек механикалық құрылғылардан тұратын беріліс қорабы. Әдетте, күнделікті сөйлеуде механикалық беріліс қорабы ретінде, онда беріліс қорабын ауыстыру толығымен механикалық қолмен немесе аяқпен басқарылатын жүргізушіге жүктелетін беріліс қорабы түсініледі. Құрылымдық жағынан, көп жағдайда ол тісті берілістерге негізделген, өйткені олар ғана берілістерді ауыстыру құрылғыларын барынша жеңілдетуге мүмкіндік береді.
Автоматты беріліс қорабы
Құрылғысы мен жұмыс механикасы оған ең қолайлы қолжетімді беріліс қатынасын дербес анықтауға және көлік қозғалысы процесінде бір беріліс қатынасынан екіншісіне дербес (автоматты түрде) ауысуға (ауыстырып қосуға) мүмкіндік беретін беріліс қорабы. Құрылымдық жағынан ол тісті, планетарлық және фрикциондық берілістерге негізделуі мүмкін.
Жартылай автоматты беріліс қорабы
Жобалауында қандай да бір көмекші автоматика қолданылатын беріліс қорабы, не мұндай беріліс қорабы бар жүргізушінің жүруін жеңілдетеді, немесе мұндай беріліс қорабының қалыпты жұмыс істеуі үшін қажет, бірақ кез келген жағдайда жүргізушіге берілісті таңдауға қалдырады. ағымдағы жүріс жағдайлары және берілістен беріліске ауысу сәтін анықтау. Оның әдетте механикалық емес түрдегі ауысым жетектері (пневматикалық, электрлік, гидравликалық, электропневматикалық) болады.
### Дизайн ерекшеліктері бойынша

Білікті-тісті доңалақты беріліс қорабы
Сатылы беріліс қорабы, оның ішіндегі айналу моментін беру біліктермен, ал айналу моментін өзгерту тісті доңғалақтар арқылы жүзеге асырылады. Мұндай беріліс қорабына берілістерді қосу екі берілістерді қосу арқылы да, тұрақты қосылыстағы берілістермен муфталарды бекіту арқылы да мүмкін болады. Олар екі білікті, үш білікті, көп білікті болуы мүмкін.
Планеталық беріліс қорабы
Сатылы беріліс қорабы, оның ішінде айналу моментін беру және түрлендіруді планетарлық беріліс, білік және тісті доңғалақтар қосалқы рөл атқарады. Олар екі, үш және төрт еркіндік дәрежесімен болуы мүмкін. Әдетте (бірақ міндетті емес) планеталық беріліс қораптары автоматты және гидромеханикалық болып табылады.
Біліксіз беріліс қорабы
Сатылы беріліс қорабы, оның ішіндегі айналу моментін беру біліксіз муфталар арқылы жүзеге асырылады, ал айналдыру моментін түрлендіру тісті берілістер арқылы жүзеге асырылады.
Сатысыз беріліс қорабы
Фрикционды беріліс қорабы немесе вариатор сияқты.
Роботтық беріліс қорабы
Беріліс қорабы құрылымдық түрде механикалық түрде орналасқан, бірақ іс жүзінде бұл автоматты.

Жобалау ерекшеліктері бар беріліс қорабтары
-------------------------------------------

### Біліксіз беріліс қорабы

Бұл беріліс қорабында тісті доңғалақтар жиынтығы үшін жалпы біліктері жоқ, сондықтан схеманың атауы «біліксіз». Цилиндрлік тісті доңғалақтар екі параллель осьте жұп болып орналасады (біліктері бар сияқты). Бір қатардағы берілістердің әрбір жұбы бір-бірімен тұрақты торда болады. Барлық өстес орналасқан берілістер бір-бірімен блоктаушы муфталар арқылы қосылады және бір қатардағы екі берілістің әрбір екі муфтасы өзара ерекше принцип бойынша қосылады: бір ілініс қосулы кезде екіншісі өшіріледі. Мұндағы жетек білігі оның бірінші қатардағы берілісіне қатты қосылған. Жетекші білік өзінің соңғы қатарындағы беріліс механизміне ұқсас. Екі білік те өстес немесе өстес емес орналасуы мүмкін, бұл қандай да бір түрде беріліс коэффициенттерін есептеуге әсер етеді, бірақ бұл маңызды емес, тек өстес орналасуда тікелей беріліс болуы мүмкін.

Жұмыс механикасы тұрғысынан алғанда, бұл схемада бірінші және соңғыдан басқа кез келген қатардағы екі берілістің әрқайсысы үшін жетекші-еруші сияқты қатаң бекітілген рөл жоқ. Әртүрлі беріліс коэффициенттерін қалыптастыру кезінде аралық қатардың бірдей берілістері бір жағдайда жетекші, ал екіншісінде еруші болуы мүмкін. Бұл мүмкіндік қол жетімді беріліс коэффициенттерінің көбірек санын алуға мүмкіндік береді және жалпы жағдайда олардың саны әрқашан х-1 дәрежесіне 2 түріндегі экспоненциалды функция болып табылады, мұнда x - қатар саны. Әрбір беріліс қатынасы барлық қатарларды бір уақытта пайдалануға дейін бір қатардан көп құрылуы мүмкін. Мұндағы беріліс ауыстыратын муфталарды топпен қосуға болады, бұл қандай да бір қосалқы автоматтандыруды және әртүрлі орталық синхрондау құрылғыларын пайдалануды қажет етуі мүмкін.

Біліктердегі схемаға келетін болсақ, біліксіз схема екі бағыттағы берілістердің санын көбейтіп қана қоймай, өлшемдерді азайта отырып, беріліс қорабының қуат диапазонын ұлғайтуға мүмкіндік береді, бұл неғұрлым байқалатын болса, қатар саны соғұрлым көп болады. берілістердің. Мысалы: 4 қатар тісті доңғалақ – 8 беріліс (не 8 алға не 4 алға және 4 артқа); Тісті доңғалақтың 5 қатары - 16 беріліс (+16; 0 немесе +8; -8). Схеманың қалпына келтірілмейтін кемшіліктері қажетті беріліс коэффициенттеріне сәйкес қуат диапазонының ерікті бұзып алудың қиындығы (немесе тіпті мүмкін еместігі), сондай-ақ қосалқы автоматтандырусыз таза механикалық түрде беріліс қорабын жасау мүмкін еместігі болып табылады.

Біліксіз беріліс қорабын Maybach неміс компаниясы әзірледі және ілгерілетті. Үш модель танымал болды: Variorex, Olvar және Mekydro. Әртүрлі нұсқадағы алғашқы екеуі соғыс кезеңіндегі неміс танктері мен бронетранспортерлерінде қолданылған. Гидротрансформатормен жинақталған Mekydro беріліс қорабы гидромеханикалық беріліс қорабы бар неміс магистральдық тепловоздарында қолданылды. Біліксіз беріліс қораптар соғыстан кейін КСРО-да тәжірибеден өтті, бірақ ол практикалық қолдануға келмеді. Қолданыстағы өте сирек схема, заманауи берілістер оның кемшіліктеріне байланысты пайдаланылмайды.

### Синхрондалмаған беріліс қорабы

 Американдық жүк көлігі тракторының көп сатылы синхрондалмаған беріліс қорабы
Бұл жобалауда синхронизаторлар жоқ механикалық беріліс қорабын білдіреді (сонымен қатар, бұл синхронизаторлар негізінен мүмкін емес жылжымалы тісті доңғалақтар схемасы немесе тұрақты қосылыстағы тісті доңғалақтардың схемасы болуы мүмкін). Мұндай беріліс қорабында берілістерді ауыстыру жүргізушіден бір берілістен екіншісіне өту процесінің ұзақтығын анықтау және газ педальымен бір уақытта жылдамдықты реттеу арқылы муфталар мен берілістердің бұрыштық жылдамдықтарын дербес синхрондау бойынша белгілі бір дағдыларды талап етеді. Екеуі де, әдетте, қозғалыс жылдамдығы мен қозғалтқыш жылдамдығынан болатын сезімдер негізінде, белгілі бір көлікті басқару тәжірибесіне негізделген, ал тахометр қосымша көмек көрсете алады.

Соғысқа дейінгі барлық дерлік механикалық беріліс қораптары синхрондалмаған. Қазіргі заманда көлік жабдықтары, синхрондалмаған беріліс қораптары американдық жүк тракторлары және самосвалдары, мотоциклдері, кейбір тракторлары және жарыс автомобильдері жабдықталған. Кейбір беріліс қораптарында синхронизаторлар мүлдем емес, тек берілістердің бір бөлігінде ғана болмауы мүмкін. «Қайта газдандыру» және «қос ілінісуді босату» сияқты терминдер синхрондалмаған беріліс қораптарының жұмысына қатысты, бірақ шын мәнінде заманауи синхрондалмаған беріліс қораптары ілінісуді пайдаланбай-ақ берілістерді ауыстыруға мүмкіндік береді.

### Жұдырықшалы беріліс қорабы

 Сол жақта жұдырықшалы ілінісу және оң жақта тісті ілінісу
Бұл біліктердегі синхрондалмаған механикалық беріліс қорабын және жұдырықшалы муфталармен қосылған тісті доңғалақты тұрақты берілістерді білдіреді. Мұндай беріліс қораптарының ұқсас беріліс қораптарынан, бірақ қосылған тісті доңғалақты іліністерден айырмашылығы, жұдырықшалы муфталар бұрыштық жылдамдықтарды синхрондау тұрғысынан да, күш тұрғысынан да ауысу кезінде дөрекі жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, барлық жұдырықша беріліс қораптары шулырақ, өйткені әрбір ауыспалы жеделдету кезінде ілініс құлыпталған беріліске қатысты аздап айналуы мүмкін. Жарыс машиналары жиі шудың тұрақты болуы белгілі бір норма болып табылатын осындай беріліс қораптарымен жабдықталғандықтан, бұл жерде жиі кесілген тісті доңғалақтары қолданылады, бұл одан да көп шу тудырады, бірақ беріліс қорабының тиімділігін арттырады.

### Реттік беріліс қорабы

 Реттік беріліс қорабы
Реттік деп, беріліс механизмі осы уақытта қосылып тұрғанға қатысты келесі берілістерді ерікті түрде таңдауға мүмкіндік бермейтін, бірақ қолжетімді берілістердің ауқымын тек бір жоғары және бір төмендеткішпен шектейтін беріліс қорабы түсініледі. Мұндай беріліс қорабында бейтарапқа өту әдетте екі берілістен ғана мүмкін болады - бірінші және кері (мотоциклдерде бұл бірінші және екіншіден мүмкін). Кейбір дәйекті беріліс қораптары кез келген берілістен жылдам бейтараптандыру механизмдерімен жабдықталуы мүмкін, бірақ бұл ереже емес.

Оның канондық түрінде дәйекті беріліс қораптары жарыс автомобильдерінде және кез келген мотоциклдерде қолданылады. Мұндағы ауыстыру механизмі, әдетте, ауыстыру рычагының өзекшесінің бір жақты кері қозғалысын айналуға түрлендіретін саңылаулы барабан болып табылады. Тізбекті беріліс қорабындағы механикалық беріліс қорабының жобалауы іс жүзінде кез келген болуы мүмкін және беріліс механизмінің дәйектілігіне ешқандай қатысы жоқ, дегенмен көбінесе дәйекті беріліс қорабы жұдырықшалы муфталармен бекітілген берілістері бар тісті доңғалақтың тұрақты ілінісу схемасын қамтиды. Планетарлық дәйекті беріліс қораптары бар (Чифтен цистернасы). Берілістерді таңдауға және ауыстыруға жауапты қондырғының жобалауы мұнда да әртүрлі болуы мүмкін: таза механикалық (мотоциклдің жұдырықшалы беріліс қораптары), гидравликалық (кейбір танктердің планетарлық беріліс қораптары), электронды-гидравликалық (қазіргі заманғы жарыс машиналары беріліс қорабында). Мұнда берілістерді ауыстыру бір жақты тұтқалы болуы да мүмкін, оның тек екі тұрақты емес позициясы бар - берілістерді жоғарылату және төмендету және осыған ұқсас механикасы бар аяқ педаль. Руль дөңгелегіндегі түймелер арқылы беріліс ауыстыратын «Формула 1» сияқты жарыс автомобильдерінің электронды басқарылатын жартылай автоматты беріліс қораптарын да дәйекті деп санауға болады. Тізбекті беріліс қорабының имитациясын Tiptronic-Porsche типті автоматты беріліс қораптары және жүргізушінің бұйрығы бойынша қосымша дәйекті беріліс ауыстыру режимі бар автоматты беріліс қораптарының барлық ұқсас жүйелерін қарастыруға болады.

### Алдын ала таңдамалы беріліс қорабы

 Соғысқа дейінгі MG Magna автокөлігінің таңдамалы беріліс қорабының таңдау селекторы
Бұл келесі берілісті таңдау оған ауысқанға дейін болатын беріліс қорабын білдіреді.

Тарихи ретроспективада бұл термин әдетте өткен ғасырдағы соғыс аралық кезеңдегі оқиғаларға қатысты қолданылады және берілістерді ауыстыру процесін жеңілдету үшін әртүрлі механизмдермен толықтырылған планетарлық немесе біліксіз беріліс қорабын білдіреді. Сол кезде синхрондалған механикалық беріліс қораптары да, автоматты беріліс қораптары да болмаған кезде беріліс қорабын дамытудағы мұндай бағыт өзекті болды. Алдын ала таңдау беріліс қорабын басқару алдын ала таңдау беріліс қорабы арқылы жүзеге асырылды. Селектор қажетті беріліске орнатылды және қосу сәтінің өзі ілінісу педальын басу арқылы немесе селекторды тұрақты емес күйге қысқа басу арқылы анықталды (автокөліктерде центрифугалық ілінісу қолданылған жағдайда ). Жүргізушіден біліктілік немесе арнайы дағдылар талап етілмеді. Алдын ала таңдаулы беріліс қораптары әртүрлі көліктерде қолданылды: SdKfz 250 бронетранспортерлерінің біліксіз Maybach Variorex неміс беріліс қораптары және PzKpfw III танктері; біліксіз Maibach Olvar беріліс қораптары Tiger және Royal Tiger танктері үшін; Racing Auto Union және атқарушы Maybach неміс планеталық беріліс қораптары; Matilda II танктерінің, AEC RT типті автобустар, Armstrong Siddeley, Daimler, MG, Riley жеңіл автокөліктері; Уилсон британдық планетарлық беріліс қораптары; Delage, Delahaye, Talbot, Bugatti жеңіл автокөліктеріне арналған француздық Cotal және Talbot планеталық беріліс қораптары; Cord және Tucker машиналарының американдық планетарлық беріліс қораптары.

 екі ілінісі бар алдын ала таңдамалы беріліс қорабының заманауи схемасы
Қазіргі уақытта <b id="mwpQ">екі ілінісі бар кез келген беріліс қораптары алдын ала таңдамалы</b> деп аталады, өйткені мұнда қосалқы автоматика жаңа беріліске ауысу сәтін автоматты түрде немесе жүргізуші анықтайтынына қарамастан, ағымдағы жүргізу режиміне байланысты әрқашан ауысымды жоғарылату немесе төмендетуді алдын ала таңдайды. Өзінің бастапқы түрінде, қазіргі заманғы таңдамалы планетарлық және біліксіз беріліс қораптары көліктерде қолданылмайды. Қазіргі көп жылдамдықты беріліс қораптарында жүк көлігі тракторларында, негізгі беріліс қорабының тұтқасындағы ауыстырып-қосқыш түймесі арқылы алдын ала таңдау арқылы бірқатар берілістерді қосуға болады, бірақ мұндай беріліс қорабы алдын ала таңдау деп аталмайды.

Сондай-ақ қараңыз
-----------------

* Автомобиль трансмиссиясы
* Механикалық беріліс
* Автоматты беріліс қорабы
* Роботтық беріліс қорабы
* Алдын ала таңдау беріліс қорабы
* Айнымалы жылдамдықты жетек
* Жартылай автоматты беріліс қорабы
* Тізбекті беріліс қорабы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Машинажасау. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6

Ақпарат көздері
---------------

* ГОСТ 18667-73. «Автомобили, основные агрегаты и механизмы. Термины и определения». — Москва: ИПК Издательство стандартов, 2005. — 12 с.
* Чобиток В. А. Данков Е. В. и др. Конструкция и расчёт танков и БМП. Учебник. — М.: Воениздат СССР, 1984.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Беріліс қорабы, бейне
* *Сергей Апресов* Полным-полна моя коробочка: Вскрываем коробку перемены передач  (орыс.).  Журнал «Популярная механика» (мая 2005). — Обзорная статься об устройстве и принципах работы различных коробок передач. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 қыркүйек 2011.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 29 мамыр 2009.
* Беріліс қорабы Мұрағатталған 14 наурыздың 2022 жылы.