**Янцзы**, **Чаңжиаң** (қыт. дәст. 長江, жеңіл. 长江, пінин: *Cháng Jiāng*, сөзбе-сөз: «ұзын өзен»; төменгі ағысындағы тарихи атауы — қыт. дәст. 揚子江, жеңіл. 扬子江, пінин: *Yángzǐ Jiāng*) — Еуразиядағы ең ұзын және мол сулы, әлемдегі үшінші ең ұзын өзен. Қытайдың аумағымен ағады.

Географиялық сипаттамасы
------------------------

Ұзындығы 5800 км, су жиналатын алабының аумағы 1808,5 мың км2.

Бастауын Тибет таулы қыратының орталық бөлігіндегі 5500 метр биіктіктегі Тангла және Кукушили жоталарындағы мұздықтардан алып, Шығыс Қытай теңізіне атырау жасап (ауданы 80 мың км2) құяды.

Янцзы аңғар, арна және ағын ерекшеліктеріне қарай 3 бөлікке бөлінеді: 

* жоғарғы ағысы – бастауынан Ибинь қаласына дейін (2700 км),
* орта ағысы – Ичан қаласына дейін (1020 км)
* төмен ағысы – атырауына дейін (2080 км).

Янцзы өзенінің алабы.*Жоғары ағысында* терең, тар шатқалмен су құлама жасап ағады, еңісі 5 мың метрден асады.

*Орта ағысы* қырқалы Сычуань қазаншұңқыры және қатпарлы жоталар үстімен өтеді, еңісі 251 метр, орташа ені 300 – 600 метр, шатқалдардағы тереңдігі 80 – 110 мтр, ағыс жылдамдығы 5 – 7 м/с.

*Төмен ағысы* аллювийлік Цзянхань және Солтүстік Қытай жазығының оңтүстік бөлігімен ағады. Еңісі 80 метр, орташа ені 600 метрден 2 км-ге дейін, ағыс жылдамдығы 1 м/с. Ірі салалары Ялунцзян, Миньцзян, Цзялинцзян, Ханьшуй (Цзюйхэ). Оң жақ жағалауындағы Дунтинху, Поянху көлдері өзеннің су ағысын реттеп отырады. Орташа су ағымы 34 мың м3/с; су режимі муссондық; жазда су деңгейінің ауытқу шегі жазық бөлігінде 10 метрге дейін көтеріледі. Янцзы және оның салаларында су тасқынынан қорғану үшін ұзындығы 2,7 мың км-дей көтерме бөгеттер (дамбылар) тұрғызылған. Өзеннің тек жоғары бөлігі ғана қатады, 2850 км бойы кеме жүзеді. Төмен бөлігі Ұлы каналмен жалғастырылған. Теңіз суының көтерілуі сағасынан 700 км-ге дейін таралады. Янцзы жыл сайын 280 – 300 миллион тонна тасындылар мен тосқындарды шайып әкетеді. Егістік (негізінен күріш алабы) суаруға пайдаланылады. Янцзы – Қытайдың басты су магистралі. Алабындағы су жолының жалпы ұзындығы 17 мың км. Өзен бойында Нанкин, Ухань, Чунцин, Чэнду, т. б. өнеркәсіп орталықтары, атырауында Шаңхай қаласы орналасқан.

Тармақтары
----------

Янцзы тармағында 700 өзен бар. Ең ірілері:

* Ялунцзян
* Миньцзян
* Цзялинцзян
* Туо
* Ханьшуй (Цзюйхэ)

Орта айлық су шығыны (64 жылдың мәліметтері бойынша)
----------------------------------------------------

Янцзы өзеніндегі ірі қалалар
----------------------------

* Паньчжихуа
* Ибинь
* Лучжоу
* Чунцин
* Ичан
* Цзинчжоу
* Шаши
* Шишоу
* Юэян
* Сяньнин
* Ухань
* Эчжоу
* Хуанши
* Хуанган
* Чаоху
* Чичжоу
* Цзюцзян
* Аньцин
* Тунлин
* Уху
* Хэфэй
* Чучжоу
* Мааньшань
* Тайчжоу
* Янчжоу
* Чжэньцзян
* Нанкин
* Нантун
* Шанхай

### Суреттер

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Янцзы Нанкин қаласының тұсында |  |  | Таңгула мұздықтары өзен қайнар көзі болып табылады |

Сілтемелер
----------

* Нанкин

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Schuessler, Axel (2006), *ABC Etymological Dictionary of Old Chinese*, Abc Chinese Dictionary Series, University of Hawaii Press, p. 306, ISBN 0824829751,
2. ↑  [  (қыт.)](қолжетпейтін сілтеме) Accessed 2010-09-10
3. ↑  "Yangtze River" (in en). *Brittanica*.. Retrieved 2024-04-15.
4. ↑  
Three Gorges Dam, China : Image of the Day.  earthobservatory.nasa.gov. Тексерілді, 3 қараша 2009.
5. ↑  International Rivers, Three Gorges Dam profile Мұрағатталған 20 сәуірдің 2009 жылы. Accessed тамыз 3, 2009
6. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том