recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Корей Халық Демократиялық Республикасының мәңгі президенті** (кор. 조선민주주의인민공화국의 영원한 주석) — 1998 жылдың 5 қыркүйегінде КХДР Конституциясына түзету енгізілгеннен бері пайда болған формальды лауазым. Ұйымдастырылған кезден бастап лауазымға **Ким Ир Сен** «иелік етуде».. Бұл формальды өкілетсіз құрметті титул. 

Бұл конституцияның қабылдануы лауазымды қайтыс болған адамның иелік етуіне әкеліп соқтырды: Ким Ир Сен 1994 жылдың 8 шілдесінде қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Де-факто Ким Ир Сеннің барлық өкілділігі оның өлімімен аяқталды, 8 шілде 1994 жыл. Де-юре ол 1972 жылдың 28 желтоқсанына билік басында.
2. ↑  КХДР конституциясы
**Джеймс Патрик Стюарт** (ағыл. James Patrick Stuart; туған. 16 маусым 1968) — англ-американдық театр, кино, теледидар актері.

Өмірбаяны мен жеке өмірі
------------------------

Стюарт 1968 жылы 16 маусым күні Калифорния штатындағы Голливудта Чед және Джилл Стюарттар отбасында туды. Эндрю атты ағасы мен Бэт атты кіші қарындасы бар. Джеймс Стюарт өзінің балалық шағын музыкалық индустрияда өткізген, себебі оның әкесі Chad & Jeremy музыкалық дуэттің құрамасында болған. Мансабының басында ол Патрик Стюарт атымен жүріп, «Звездный крейсер Галактика 1980» сериалында доктор Зи рөлін ойнаған.

Атағын көбінесе келесі фильмдарда шақырылған актер ретінде ойнағандықтан иленеді: «C.S.I.: Место преступления», «Энди Рихтер, властелин вселенной», «Ищейка», «Невероятная стойкость», «Фрейзьер». Джеймс Стюарт компьютерлік ойындарды да дауыстаған: «Kingdom Hearts II», «Kingdom Hearts Birth by Sleep», «Call of Duty 2» және т.б. 1989 - 1992 жылдар аралығында "Все мои дети" сериалында Уилл Кортленд рөлін ойнаған. "90210:Новое поколение" сериалының бірінші сезонының бірнеше эпизодында көрінген. "Росомаха и Люди икс" мультсериалында Авалан мен «Пингвины Мадагаскара» мультсериалында бірнеше кейіпкерді дауыстады. Ең әйгілі жұмыстары: "Геттисберг" (1993) және оның приквелі "Боги среди нас" (2003). Осында Стюарт Полковник Эдвард Александр рөлін ойнаған.

2000 жылы 9 қыркүекте Джозелинмен бірге неке құрды. Қазіргі кезде отбасымен бірге Лос-Анджелесте тұрады. Осы некеден екі ұлы бар.

Дереккөздер
-----------

1. Джеймс Патрик Стюарт Internet Movie Database сайтында
2. Джеймс Патрик Стюарттың ресми сайты
3. Джеймс Патрик Стюарт
**Джейсон Мэттью Биггс** (ағылш. *Jason Matthew Biggs*; 12 мамыр 1978, Помптон-Плэйнс, Нью-Джерси) – америкалық актер, «Американский пирог» квадрологиясына түсіп, танымал атанған.

Өмірбаяны
---------

Биггз менеджер мен медбикенің отбасында дүниеге келген. Ол өз карьерасын он үш жасынан бастайды. 1991 жылы Drexell’s Class сериалында өзін сынап көрді. World Turns операсына қатысып, «Эмми» жүлдесінің номинанты атанған. 15 жасынан «Как вращается мир» операсында екі жыл түсті де, «Дайджест мыльных опер» сыйлығына ие болды. Осы рөлдерінің кесірінен, Биггз колледжді бітіре алмайды. Бір тоқсан Нью-Йорк университетінде оқып, кейін шығып кетеді де, Нью-Джерси штатының Монтклер университетінде жалғастырады. Одан соң, Биггз Голливудқа бару жайлы ойланып, 1997 жылы «Каникулы с Элвисом Пресли» фильмінде рөлге ие болады. Джейсонның Адам Сендлермен түрі ұқсас болғандықтан, екеуін жиі салыстырып отырады.

Жеке өмірі
----------

«Американский пирог» жобасы шыққан соң, Биггз көптеген фанаттарға ие болғанымен де, өзінің махаббаты - Дженни Молленге адал болып қалады. 2008 жылдың 23 сәуірінде екеуі үйленіп, 2014 жылдың 15-ақпанында Сид Моллен-Биггз атты ұлдары дүниеге келеді.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Джейсон Биггс (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Джейсон Биггс *Twitter* сайтында
* Джейсон Биггз Мұрағатталған 25 қарашаның 2014 жылы.
* Джейсон Биггз
**Джейн Леви** (ағылш. *Jane Levy*; 29 желтоқсан 1989, Лос-Анджелес, Калифорния, АҚШ) – американдық актриса.

Биография
---------

Джейн Колберн Леви суретші Мэри Леви және музыкант Лестор Левиндің отбасысында Лос-Анджелесте туған. Ол Солтүстік Калифорнияда өсіп, сол жерде мектеп бітірді. Мектеп жасында Джейн қыздар футбол клубының капитаны болған және хип-хоп биін билейтін. Сондай-ақ Леви мектеп театрында көрініс қоятын. Кейін ол Гаучер колледжінде оқыды, ал сосын Нью-Йорктегі актерлік студияда оқыды

Нью-Йоркте екі жыл оқып, Джейн қайтадан Лос-Анджелеске оралып, Мэнди Милковчитың рөлін телехикаяда сомдады.

2011 жылдың ақпаныңда ABC арнасының «Қала маңы» атты сериалында басты рөлді алады. Шоуда Джейн Леви Тесса Альтманды ойнайды. Сериал жақсы баға алды. Леви *TV Guide* журналының пікірі бойынша жылдың ең жақсы жұлдыздарының қатарына кірді.

«Ешкім кетпейді» фильмінде ойнап Леви танымал болды. Бұл жобаның тұсаукесері 2012 жылдың көктемінде өтті. Осыдан кейін ол ірі жобаларға қатысып, басты рөлдерді сомдай бастады.

Фильмография
------------

| Жыл | Атауы (қазақша) | Атауы (ағылшынша) | Рөлі |
| --- | --- | --- | --- |
| 2012 | Ешкім кетпейді | Nobody Walks | Кэролайн |
| 2012 | Кішкентай бойлы | Fun Size | Эприл |
| 2013 | Қара кітап | The Evil Dead | Мия |
| 2014 | Алекс туралы | About Alex | Кейт |
| 2014 | Фрэнк және Синди | Frank and Cindy | Кейт |
| 2014 |  | Bang Bang Baby | Степпи |
| 2015 | Монстр-трак | Monsters Trucks |  |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  California birth index.  Family tree legends. Басты дереккөзінен мұрағатталған 31 тамыз 2012. Тексерілді, қазан 17, 2011.
2. ↑  Twitter from Stella Adler Conservatory
3. ↑  *Clehane, Diane*. Hipster in Wonderland (5 қараша, 2011). Тексерілді 4 ақпанның 2022.
4. ↑  Late Show with David Letterman, қазан 25, 2011. Тексерілді, 25 ақпан 2012.
5. ↑  *Nededog, Jethro* 'Suburgatory' Star Jane Levy Isn't Afraid the Show Will Offend Suburbanites. *The Hollywood Reporter* (September 28, 2011). Басты дереккөзінен мұрағатталған 27 қазан 2012. Тексерілді, қазан 1, 2011.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Джейн Леви (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
**Стимфалия құстары** — ежелгі грек мифологиясындағы жыртқыш құстар, Стимфал қаласының жанында мекен еткен. Оларды Арес өсірген және қанаттары, тұмсықтары, тырнақтары мыстан жасалған. Олар адамдарға да, жануарларға да шабуылдаған. Олардың ең қорқынышты қаруы қауырсындары. Құстар қауырсындарын жерге садақтай тастаған. Олар айналасындағы егінді жеген, адамдарды да жеуден тайынбаған.

Гераклдың Стимфалия құстарымен айқасы

Гераклдың үшінші ерлігі
-----------------------

Эврисфей патшаның Гераклға тапсырған үшінші тапсырмасы стимфалия құстарын жеңу еді. Бұл тапсырманы орындауға батырға Афина көмектесті, ол Гераклға Гефестпен соғылған, екі мыс тимпан берді. Афина оған тимпандарды(дабыл) құстардың ұясының жанына орнатып, оларға соғуды тапсырды. Сол уақытта құстар аспанға көтеріліп, қауырсындарын тастай бастады, бұл кезде құстар өте осал болады. Геракл сәтті қолданып, оларға ата бастады, құстардың бір бөлігі құлап, бір бөлігі үркіп қашып кетіп, оралмады.
**Джеймс Рамсей (Рамси) Макдональд** (ағылш. *James Ramsay MacDonald*; 12 қазан 1866 жыл, Лоссимут, Шотландия — 9 қазан 1937 жыл) — Ұлыбританияның мемлекет және саяси қайраткері, Лейбористік партия басшыларының бірі. 1924,1929-1931 жылдары лейбористік үкіметтің премьер-министрі. 

1931 жылы ұлттық коалициялық деп аталатын үкіметі басқарып, Томаспен және Сноуденмен бірге Ұлттық-лейбористік партияны құрды. Макдональд Дауэс жоспарының қабылдануына жағдай жасады. Макдональд үкіметті 1929 жылы Совет үкіметімен дипломатиялық қатынасты қалпына келтірді. Макдональд консерваторлардың отарлау саясатын жалғастырып, Үндістандағы, Ирандағы, Англияның тағы басқа да отарларындағы ұлт-азаттық қозғалысын басып жаншыды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 7 том
**Георг Арутюнович Чмшкян**(19.03.1837, Тифлис,-10.01.1916,Петербург) - армян актері, режиссер, драматург, театр қайраткері. Тифлистегі армян діни семинаиясында және орыс жер өлшеуші училищесінде оқып, агрономиялық білім алды. Сахналық қызметін 1862 жылы Тифлисте бастады. 1863 жылы осында армянның профессионалды жаңа театрын ұйымдастырып, режиссерлік және актерлік өнермен шұғылданды. Чмшкян - армянның реалистік сахна өнерінің негізін салушы.

Рөлдері
-------

Негізінен Г.М.Сундукян пьесалары бойынша қойылған спектакльдерде ойнады:Масисян ("Хатабалада"),Микаэл ("Тағы бір құрбандықта"),Пэпо(осы аттас пьесада). Бұдан басқа Отелло, Шейлок (Шекспирдің осы аттас трагедиясы мен "Венециан көпесінде"),Карл Моор (Шиллердің "Қарақшыларында"),Эрнани,Анджелло(Гюгоның осы аттас пьесаларында) т.б. пьесаларды ойнады. Ол - драмалық , трагедиялық, комедиялық және фарстық - водевильдік рөлдерде бірдей өнер толғаған көрнекті сахна суреткері. Пьесалар аударды, сондай - ақ өзі де драмалық шығармалар, армян театры туралы мақалалар жазды.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 146 бет
**Джейн Остин**(ағылш.  *Jane Austen*, 1775—1817) — ағылшын жазушысы.

Ол ағылшын әдебиетіне реализмді алып келген сатирик ретінде танымал. Оның туындылары адам жанының кейіпкерлер психологиясына енуіне мүмкіндік беретін, нағыз "ағылшын әзілінің" дәмін татқызатын әлемдік шедеврлердің қатарына енгізілген. Джейн Остинді бүгінге дейін ағылшын әдебиетінің "бірінші ледиі" деп атайды. Оның шығармалары Ұлыбританияның университеттері мен колледждерінде міндетті түрде оқытылады.

Өмірбаяны
---------

Джейн Остин 1775 жылдың 16 желтоқсанында Хэмпшир графтығының Стивентон қалашығында дүниеге келген. Оның әкесі Джордж Остин шіркеу пірәдары болып қызмет жасаған. Ол өте сауатты және білімді адам болған. Джейн Остиннен басқа оның отбасында алты ұл және кішкентай сіңлісі болды. 

Джейн Остин бірнеше мектептің табалдырығынан аттағанымен олардың бірін де тәмамдай алмаған. Сол себептен оның әкесі үйдегі екі қызды өзі сауаттандырып, әдебиеттен, өнерден хабардар етіп, олардың бойына биік талғам жасау қасиетін сіңірді.

Джейн Остин ешқашан тұрмысқа шықпаған. 

Оның бойжеткен шағы Наполеон соғысының тұсына сәйкес келді. Сондықтан ол соғыста жүрген ағаларымен үнемі хат алысып тұратын. Міне бұл жағдай оның шығармашылығына әсер етіп, хаттар желісі арқылы әңгімелер жазуды бастайды. 

Жазушы 1817 жылы 18 шілдеде Адиссон ауруынан Винчестерде дүниеден озады. 

Өлер алдында соңғы "Сэндитон" романын аяқтап үлгерді.

Винчестер соборында жерленген.

Шығармалары
-----------

* Үш апалы-сіңлі(ағылш.  *The Three Sisters*)
* Махаббат пен достық(ағылш.  *Love and Freindship*),
* Англия тарихы (ағылш.  *The History of England*)
* Кассандра сұлу(ағылш.  *The Beautifull Cassandra*)

**Романдары**

* Сана мен сезім(ағылш.  *Sense and Sensibility*) (1811 жыл)
* Тәкаппарлық пен жаңылыс (ағылш.  *Pride and Prejudice*) (1813 жыл)

Жері аз ақсүйек мистер Беннеттың отбасында бес бойжеткен қыздары бар - Джейн, Элизабет, Мэри, Китти және Лидия. Беннет отбасы мекендеген Лонгборн алпауыт қожалығы тек ерлерге мұра етіп қалдырылғандықтан, миссис Беннет қыздарын ерге сәтті шығаруға бар күшін салады. Бір балдың кезінде Беннет қыздары Незерфилдке жақында көшіп келген бай бойдақ мистер Бингли және оның досы мистер Дарсимен таныстырылады. Джейн - Беннет отбасының ең үлкен қызы - өзінің сұлулығымен мистер Бинглиді таң қалдырды. Мистер Бингли барлық адамдарға ұнаған мезгілде, мистер Дарсидің асқақ мінезі, Элизабетті қоса, барлық адамдарғы жақпады. 

* Мэнсфилд-парк (ағылш.  *Mansfield Park*) (1814 жыл)
* Эмма(ағылш. *Emma*) (1816 жыл)
* Сананың болжамдары(ағылш.  *Persuasion*) (1817 жыл)
* Нортенгер аббаттығы (ағылш.  *Northanger Abbey*) (1818 жыл)

Дереккөздер
-----------
**Варвара Николаевна Рыжова** - орыс совет актрисасы6 КСРО халық артисі. Актер отбасында туған. 1893 ж. Мәскеу театр училищесінің драма курсын бітіргеннен кейін кіші тетар труппасына қабылданды. Осы театрда 1956 жылға дейін қызмет етті. Негізінен орыстың классикалық туындылары, әсіресе А.Н. Островскийдің пьесалары бойынша қойылған спектакльдерде өткір мінезді, тұрмыстық және камедиялық рольдерді ойнаумен ерекше көзге түсті. Алғашқы ойнаған рольдерінің бірі - Лев Толстойдың "Қараңғылық патшалығындағы" Акулина. Бұдан басқа *Лиза, Анфиса, Улита, Фелицата, Домина Пантелеевна Марья т.б.* рольдерді орындады. Сөз өнеріне ден қойды. Ойнайтын ролінің мінез ерекшелігін дәл анықтап көрсету - оның актерлік өнеріне тән қасиет. Шығармашылығымен Кіші театрдың игі дәстүрін ілгері дамытты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976ж. 9 том
Геометриялық ою-өрнектерді қиық шаршылар, иректер, үшбұрыштар және көпбұрыштар құрайды. Қазақ ою-өрнегінің геометриялық нақышы көшпелі қазақтарға грек математигі Пифагордың заңдары мен нақты сандардың белгілі болғанын көрсетеді. Өйткені біздің ата-бабларымыз тек көшіп-қонып қоймай, сонымен қатар ірі қалаларда өмір сүрген. Олардың ортасында қолөнершілер, саудагелер, құрылысшылар көп болған. Өсімдік тектес өрнектермен араласқан геометриялық нақыштарды Бабажы қатын (ΧΙ - ΧΙΙ ғғ.), Айша бибі (ΧΙ - ΧΙΙ ғғ.), Қожа Ахмет Иасауи (ΧΙΙΙ - ΧΙV ғғ.) және т.б. монументті құрылыстардан көруге болады. 
  
Геометриялық ою-өрнектердің элементтері төрбұрышты, қиық шаршылы, жұлдызды болып келеді. Олар ағашты көркем өңдеуде, үй іші мен жиһаз бұйымдарын, музыкалық аспаптар мен аңшылық саймандарды әшекейлеуде өте жиі кездеседі.
  
"Ирек", "ирек су" геометриялық өрнектері қисық сызықтар сынығынан тұрады. Осы сызықтардың шегі болмауы да мүмкін. Олармен бешпенттер, камзолдар, шапандар және тақияның жиегі, сондай-ақ сақина, білезік, қапсырма, алқа секілді зергерлік бұйымдар, ши тоқымалары, сырмақтар мен кебеже, жүкаяқтар, ыдыс-аяқ пен киім-кешектер әшекейленеді.

Дереккөздер:
============

"Сен білесің бе?" Энциклопедиясы ( Райымбеков Қ.Ж. Байғабылова Қ.Т. Алматы: "Аруна" баспасы.)
Линолеумнің түріне және оны желімдейтін еденге қарай әр түрлі мастикаларды қолданады(мастиканың құрамы массалық бөліктері бойынша көрсетіледі).Клейстер матадан астары бар линолеумнің кез-келгенін ағаш,картон еденге немесе кедір-бұдыры тегістелген еденге жапсырғанда қолданады.Клейстерді дайындау үшін картоп ұны немесе басқа ұн-85,скипдар -15 керек.Ұнға аз мөлшерде су құйып,сұйық қамырға айналғанша араластырады,сосын оны қайнап тұрған суға сыздықтатып құйып(cуды ұнның салмағынан шамамен 3 еседей көп етіп алады),қоймалжың массаға айналғанша араластырып ,сонан соң скипидар(бұлғай отырып )қосу керек.Клейстер дауындаудың бұдан басқада тәсілін ұсынуға болады.Ұнға салмағынан 3 есе көп мөлшерде су құйып, 70 C градусқа дейн жылытып, осы температурада 30 минуттан 1 саағатқа дейн араластырады,сонан соң алынған масса салмағының 3 % -дей күйдіргіш натрдың 20% ерітіндісін қосады да,сироп тәрізді бір келкі мөлдір массаға айналғанша араластыра береді.
**Линн Редгрейв** (ағылш. *Lynn Redgrave*, 8 наурыз 1943 — 2 мамыр 2010) — британдық киноактриса. «Алтын глобус» жүлдесінің номинанты атанған. (2 рет).

Өмірбаяны
---------

Линн Рейчел Редгрейв 1943 жылы 8 наурызда Лондон қаласында дүниеге келеді. Оның әкесі мен анасы, Майкл және Рэйчел, актерлық карьерамен айналысқан. Оның апайы мен ағасы, Ванесса және Корин де актерлер атанған. 1962 жылы «Сон в летнюю ночь» қойылымында ойнап, кейін «Цветок тюльпана» қойылымында Селия Джонсонның рөлін ойнайды. «Том Джонс» (1963), «Девчонка с зелеными глазами» (1964) және «Дело самоубийцы» (1966) фильмдерінде сынға түсіп, 1966 жылы «Девушка Джорджи» фильмінде басты рөлді ойнайды да, «Оскар» жүлдесін иеленеді. 1967 жылы Линн Джон Кларк атты актер және режиссерге күйеуге шығады. Олардың үш балалары дүниеге келеді. 30 жыл бірге тұрып, 2000 жылы айырылысады. 1970-1980 жылдары Линн «Остров фантазий», «Отель» және «Она написала убийство» телесериалдарында, «Всё, что вы всегда хотели знать о сексе, но боялись спросить» (1972), «Национальное здоровье» (1973), «Счастливый Хукер» (1975), «Воскресные любовники» (1980) и «Всё как надо» (1989) фильмдерінде түседі. Линн көптеген жобаларда көрініп, 2010 жылдың 2 мамырында Кент қаласында (Коннектикут) дүниеден өтеді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Линн Редгрейв
* Жеке сайты
**Гемостаз** - ол бір жағынан қан ағымында қанның сұйық күйде ұстап тұру, ал екінші жағынан қан тамыры зақымданғанда қан кетуді тоқтатуға және қан жоғалтуды азайтуға жауап беретін ағзаның маңызды қызметі. Осы қызметке жауап беруге қатысатын мүшелер мен тіндер гемостаз жүйесін құрайды. Гемостаз жүйесі әртүрлі экзогендік және эндогендік әсерлерге белсенді түрде жауап береді. Гемостаз жүйесінің аурулары кезіндегі гемостаздық қызметтің бұзылыстары туа не жүре пайда болады.

Гемостаз жүйесінің құрылымдары
------------------------------

Гемостаз жүйесінің құрылымын шартты түрде "морфологиялық" және "қызметтік" деп бөлуге болады.
  

**Морфологиялық**

* тамыр қабырғасы;
* тромбоциттер және қанның жасушалық элементтері;
* плазмалық құрылымы - протеиндер, пептидтер және гемостаздың протеиндік емес медиаторлар, цитокиндер, гормондар;
* сүйек миы, бауыр, көкбауыр (олар тромбоциттер және гемостаз жүйесінің плазмалық құрылымын синтездейді)

  

**Қызметтік**

* прокоагулянттар;
* коагуляцияны тежегіштері (антикоагулянттар);
* профибринолиттиктер;
* фибринолизді тежегіштер

  

Гемостаз жүйесінің жұмыс істеу механизмі күрделі болуына қарамастан, оның нәтижесі қарапайым - "жүйе зақынданбаса қан ұю болмайды, ал зақымданған жағдайда қан кетуді тоқтату үрдісі іске қосылады". 

1. ↑  "Қан аулулары" Байжанова К.Т. Бекмурзаева Э.Қ. 2010 ISBN 9965-833-40-0
Франц фон Зикинген XVI ғ.Империялық сері 
**Империялық серілер**(нем. *Reichsritterschaft*) – "Қасиетті Рим империясындағы" көбінесе Германияның оңтүстік және батыс облыстарындағы лауазымы жоқ ұсақ және орта феодалдардың категориясы. Өз иеліктерінде жергілікті мемлекет билігінің құқықтарына ие болды. Рейхстагта өкілдігі болмады. Империялық серілер князьдарға қарсы тұра алмай, мал – мүлкінен жұтап, оларға кіріптар болып қалып отырған. 1577 жылы империялық серілер Шваб, Франк, Рейн аймақтарына бөлінген корпорация құрып, бірте – бірте сан және иелігі жағынан азая берді. Империяның таратылуына (1806) байланысты олардың иеліктері Рейн одағы мемлекеттерінің құрамына енгізілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том.
Сурет:Гамазид.jpgГамазид
**Гамазидтер** - *Parasitiformes* отрядына жататын кенелер тобы. Денесі домалақ, сопақша, немесе ұзынша келген ( 0,3 - 0,4 *мм*). Аяқтары алты буынды, ауызы шаншуға, соғуға бейімді. Трахея арқылы тыныс алады. Жұмыртқалайтын да, тірі туатын да түрі бар. Тірі туған 6 аяқты дернәсіл түлеп, 8 аяқты бірінші, екінші сатыдағы нимфаға, содан ересек кенеге айналады. Гамазидтердің көпшілігі топырақ арасында, жерге түскен жапырақ арасында, көңде кездеседі.Ұсақ буын-ақтылар, нематод құрттарымен қоректенеді. Кейбір түрлері бауырмен жорғалаушыға, кұстарға, сүт қоректілерге жабысып, олардың қанын сорып, паразиттік тіршілік етеді. Адамды шағатын түрі де бар. Тек Қазақстанда паразиттердің 100-ге жуық түрлері бар. Гамазидттер инфекциялық ауру коздырғыштарын тасымалдайды (*сүзек, чума, спирохитоз, туляремия, бурцелиоз*). Тауық кенесі тауық тері ауруына шалдықтырады. Түрлі тышқандарда болатын гамазидтер де қауіпті.

### Дереккөздер

Алматы-кітап, 1997ж. 3-том.
**Ракөш** — Атырау облысы, Мақат ауданы құрамында болған ауыл.

XIX ғасырдың I жартысында Жем өзенінің Каспий теңізіне құяр сағасында бой көтерген балықшылар кенті. XX ғасырдың басында Ембі мұнайын иемденген "Эмба" және "Жайық-Каспий" қоғамдары осы маңайға мұнай айыру зауыттарын тұрғызған. Сонымен бірге мұнай сақталатын қазандар орнатып, оларды Доссордан тартылған құбырлар арқылы толтырып отырған. Пристаньға келген кемелерге құйып, мұнай мен мұнай өнімдерін Астраханға, одан әрі орталыққа жөнелткен. Өндіріс өркендеп, жұмысшылар санының көбеюі елді мекеннің ұлғаюына септігін тигізді. Бірнеше шағын аудандар пайда болды. Бастауыш мектеп, фельдшерлік пункт, шіркеу, т.б. тұрғызылды. 

XX ғасырдың 30-жылдарына дейін кент Ракөш болысының орталығы болып есептелген. Оған 7 ауылдық Кеңес қараған. Халқының саны - 5334 адам. Темір жол тартылып, Каспий-Орск мұнай құбыры төселгеннен кейін мұнайды теңіз арқылы тасымалдау тоқтатылды. Осыған байланысты тұрғындар жұмыс орны бар мекендерге қоныс аударып кетті. Бүгінде теңіз суы шайған орны ғана бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мақат ауданы: Шежіре.-Алматы: "Исламнұр" баспасы 2004. ISBN 9965-9628-0-4
**Эрос** (көне грекше: Ἔρως, тағы да Эрот, Амур, римдіктерде Купидон) — ежелгі грек мифологиясында махаббат Құдайы, осы жерде ұрпақ қалдыру үшін жасалатын рәсімнің тірі бет-бердесі.

Басты мифтар
------------

Эрот – Құдайларды некелік жұпқа байланыстыратын, бүкіләлемдік Құдай. Хаос (қараңғы түнек) пен жарық күннің немесе Аспан мен Жердің баласы деп саналады. Ол адам мен Құдайлардың жүректері мен еркіндігімен басқарады, сыртқы табиғаты мен адмгершілік әлеміне қожалық етеді. Табиғат құбылысына келетін болсақ, ол жерді көктететін және жаңа өмірді болмысқа алып келетін, есіркеуші көктем Құдайы деп саналады. Оны қанаты бар, әдемі бала деп ойлаған, ерте кезде – лира мен гүлі бар, одан ертеректе махаббат жебелерімен немесе жанып тұрған алаумен.

Феспияларда, гимнастикалық және музыкалық жарыстармен жүргізілетін, әр төрт жылда Эросқа арналған мереке жасайды – Эротидии. Бұдан басқа да, Эрос бозбалалар мен бойжеткендерді қосатын, махаббат пен достықтың Құдайы ретінде гимназиялар мен мектептерде табынушылықты пайдаланған. Гимназияларда, Эростың ескерткіштерін, Гермес пен Гераклдың бейнесінің жанына қойған. Спартандықтар мен криттер, соғыс алдында Эросқа құрбан шалып әкелетін. Оның құрбан шалатын орны, гимназиялар мен мектептердің кіреберісінде орналасқан.

Әдебиет
-------

* Эрот // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
**Лиссабон университеті** (порт. *Universidade de Lisboa* [univɨɾsi'dad(ɨ) dɨ liʒ'boɐ], тж. *Universidade Clássica de Lisboa*; lat.: *Universitas Olisiponensis*) — Португалияның ең ірі университеттердің бірі.

Сандар және фактілер
--------------------

Университеттегі 8 факультетте  20мыңнан астам студент оқиды. Университет аумақтың жалпы ауданы 145 997,93 м² болып табылады.

Факультеттер
------------

* Заң факультеті
* Жаратылыстану ғылымдары факультеті
* Медицина факультеті
* Әдебиет факультеті
* Фармация факультеті
* Бейнелеу өнер факультеті
* Стоматология факультеті
* Психология және педагогика факультеті

Сілтемелер
----------

* **ul.pt** — официальный сайт Лиссабонского университета
* Лиссабонский университет
**Гетр** қазірде бойжеткендердің керекті әрі сәнді аксессуарларының бірі. Себебі, бұрын гетрді спорттық костюммен киген болса, бүгінде оны кез келген киім және аяқ киіммен (уггиден басқа) үйлестіруге болады.

Тым ұзын бойынан ұялатын бикештер көлденең жолақты, ал орта немесе аласа бойлы бойжеткендердің тігінен түскен өрнектері бар гетрді таңдап, киюлеріне болады. Әсіресе аласа бойлы қызға биік өкшелі етікке түстес гетрді кез келген белдемшемен киген өте жарасымды көрінеді.

Өте суық аязда етігіңіздің қонышы қысқа болып, балтырыңыз тоңатын болса, қалың гетрді қабаттап киіңіз: бұл әрі сәнді, әрі аяғыңыз жылы жүреді.

Гетрді биік өкше етіктердің сыртынан, ал гранж стиліндегі дөрекілеу етіктің ішінен киген жөн. Сондай-ақ қысқа шалбармен, қысқа белдемшемен де өте жарасымды.

Алма пішіндегі бойжеткендерге гетрді қабаттап кигені, алмұрт пішіндегілерге қабаттап киген де, жай киген де жарасымды.

Егер ұзын гетрді кигіңіз келсе, онда бір тегіс түстегісін (қара, қоңыр, сұр) таңдаңыз. Оны сникерс ботильон және қысқа күрте, паркалармен кисеңіз, сәнді аруға айналасыз.

Аксессуардан ірі алқа, шарф, палантин, ұзын сырға, ірі білезік, көзілдірік, қолғап образды аяқтауға көмектеседі.

Дереккөздер
-----------

Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет
**Эльпидио Кирино** (ис. *Elpidio Rivera Quirino*, 1890—1956) — филипиндық саясаткер, Филиппин республикасының 6-президенті.

Өмір баяны
----------

16 қарашада 1890 жылы Виганда туылды (Оңтүстік Илокос, Лусон аралы).1915 жылы ол Филиппиндегі мамандар университетін бітіріп заңгер болып шықта. 1919 жылға дейін админ болып жұмыс істеді — бірінші елді басқару органында, сосын парламент мүшесі болды. 1925 жылы сенатор болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Мануэля Кесонаның ішкі және сырдқы істер бойынша министірі болды. Соғыс кезінде японықтарда бағынбағаны үшін абақтыда отырды. 1946 жылы президент орынбасары болды, Мануэля Рохаса қайтыс болғаннан кейін 1948 жылы президент болды.

Дереккөздер
-----------
**Қарасай үңгірі** – Қаратау жотасының оңтүстік беткейіндегі карсты үңгірлердің бірі.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысының Бәйдібек ауданы жерінде, Кентау қаласының оңтүстік-шығысында 6 км жерде орналасқан.

Сипаты
------

Үңгірдің ұзындығы 200 м, ені 15 м, биіктігі 20 м. Ортаңғы палеозой дәуірінің әктасты қабатты судың шаюынан пайда болған. Мұнда бірнеше бүйірлік үңгір, тармақталған қуыстар және әр түрлі бейнедегі сүңгілер (сталактиттер) бар. Туристік экскурсия жасауға, сондай-ақ спелеологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізуге қолайлы орын.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Қарасопы кесенесі** — XVIII–XIX ғасырларда салынған архитектуралық ескерткіш. Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданының орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай 5 шақырым жерде, Сырдарияның жағасында орналасқан.

Сипаттамасы
-----------

Кесене күйдірілген кірпіштен қаланған. Негізгі фасады оңтүстік-батысқа қарай бағытталып, портал түрінде безендірілген. Қасбетінің негізі оңтүстік-батысқа қарай қаратылып, портал түрінде жабдықталған. Кесененің сегіз айқышты, қас бетінің үсті негізгі қабырғадан биік өріліп, күмбезі, қабырға карниздері де өрнектелген. Жобадағы өлшемі 14х9 м, биіктігі-9 м, үстінде 8 айшығы бар, шағын екі бөлмеден тұрады. Қабір жатқан бөлменің аумағы 12,34х8,70 м, қосалқы бөлме аумағы 6,50х5, м. Есігі құбылаға қараған, алдында Қарасопы бейіті бар. Қарасопы кесенесі ислам сәулет өнері үлгісінде салынған. Осы аймақтағы Қорасан Ата, Қылышты Ата, Айқожа, т.б. тарихи жәдігерлер олардың көшпелі өзбектер дәуіріне қатысын байқатады. Қарасопы күмбезі арнайы зерттелмеген.

Тарихы
------

Ел аузындағы мәліметтерге қарағанда Қарасопы 5 жасар Айқожаны асырап алып, Бұхара, Мекке жағына алып барған. Кейін Айқожаның баласы — Атақожа Қарасопы мазарын салдырған (XVIII ғасырдың аяғы). 

Ескерткіш 1982 жылы Қазақ КСР-нің тарихи және мәдени маңызы бар ескерткіштерінң тізіміне енді. Мемлекеттің қорғауына алынған.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстан Қызылорда облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері |
| --- |
|  |
| Қызылордада | 
Екі мәрте Социалистік Еңбек Ері Ыбырай Жақаев бюсті • Айтбай мешіті • Құтқарушы Христос шіркеуі |
|  |
| Арал ауданында | 
Бегім Ана мұнарасы |
|  |
| Жалағаш ауданында | 
Жент қалашығы (Жанқала) |
|  |
| Жаңақорған ауданында | 
Қарасопы күмбезі • Айғожа ишан күмбезі • Ақтас мешіті • Сығанақ қалашығы • Қорасан ата кесенесі |
|  |
| Қазалы ауданында | 
Ескі Қазалы ғимараттары (Ғани бай үйі • Ғани Мұратбаевтың мемориалдық мұражайы • Қазалы кітапханасы • Ноғай (Нұралы) мешіті) • Теміржолшылар клубы ғимараты • Сараман-Қос мұнарасы • Құттыбай күмбезі • Жанкент (Янгикент) қалашығы • Бақатам кесенесі |
|  |
| Қармақшы ауданында | 
Баланды күмбезі • Жетіасар-3 (Алтынасар) қалашығы • Сырлытам кесенесі • Қорқыт Ата ескерткіші • Шірік-Рабат қалашығы • Бәбіш Молда |
|  |
| Сырдария ауданында | 
Көтібар мұнарасы • Сырлытам • Молқалан (Молла-Қалан) • Асанас кесенесі • Қожан қожа кесенесі |
|  |
| Шиелі ауданында | 
Асан ата кесенесі • Сауысқандық петроглифтері • Оқшы ата мазары |

 |
Асбест
------

Асбест кен орны магмалық жыныстарға байланысты игеріледі. Ең ірі кен орны Қостанай (Жітіқара) және Қарағанды (Жезқазған) облыстарында. Мұғалжардың оңтүстігінде Бөгетсай және Шу-Іле тауларында, Хантау кен орындарында асбестің едәуір қоры бар.

Фосфорит
--------

Қазақстан фосфориттің қоры жөнінен АҚШтан кейін екінші орын алады. Оңтүстік Қазақстан облысында, Қаратауда ірі фосфорит кен орындары (Шолақтау, Ақсай, Жаңатас) бар. Сапасының жоғарылығы және қабатының қалыңдығы жөнінен бұл кен орындарының бүкіл жер шарында теңдесі жоқ. Сондай-ақ фосфорит кен орындары Ақтөбе облысында, Жем өзенінің жоғары ағысында да кездеседі.

Тұз
---

Қазақстан аумағында тұз қоры өте мөл. Әсіресе тұзға Каспий маңы ойпаты бай. Ондағы кей жерлерде тұз қабатының қалыңдығы (тұз күмбездері) 2 км-ден асады. Кейбір қабаттарда ас тұзына қоса, калий, т.б. тұздар да кездеседі. Сондай-ақ Каспий маңы ойпаты мен Батыс Сібір жазығында және республиканың басқа да аудандарында кептеген тұзды көлдерде тұнба тұздар жиналған.

Қазақстан әктас, мергель, бор, мәрмәр, гипс, отқа төзімді саз, кварцты құм, минералды бояулар сияқты құрылыс материалдарына да бай. Бұлардың кен орындары республиканың көп жерінде кездеседі.

Пайдалы қазбалардың халық шаруашылығы үшін маңызы зор. Көптеген кен орындары бір-біріне жақын жатқандықтан (темір мен марганец, темір мен тас көмір, өктастар мен отқа төзімді саздар), бұларды кешенді түрде өңдеуге мүмкіндік береді. Көптеген пайдалы қазбалар жер бетіне жақын жатқандықтан, өларды қазып алу көп шығынды талап етпейтін ашық әдіспен өндіріледі. Қазақстанда барланған кен орындарының едәуірі қазір пайдаланылуда. Солардың негізінде көптеген зауыттар салынды.

Қазақстанда минералды шикізат қорының барлық түрі бар. Бірақ мұнай, көмір, темір кені, т.б. минералды ресурстар шексіз емес. Олардың жалпы қоры пайдаланылған сайын азая береді. Кейбір кен орындары сатылып, барлау нәтижесінде жаңа кен орындары ашылып жатыр. Мұның өзі жер қойнауы байлығын қорғауды талап етеді. Сонымен бірғе кен орындарын игеру ісі табиғат қорларының (топырақ жамылғысы, жер асты және жер беті сулары, орман, егістік, жер, ауа т.б.) жағдайына әсерін тигізеді.

Сондықтан сарқылатын қорларды кешенді әрі тиімді пайдалану және оларды сақтап, қорғау ісін жүйелі түрде жүргізу қажет. Табиғатта таза химиялық элемент кездеспейді. Мысалы, көптеген темір кен орындары кұрылымында фосфор, күкірт сияқты сирек металдар бар. Негізгі кенмен бірге қосымша құрамын да айырған дұрыс. Ол үшін негізгі және бірге жатқан пайдалы қазбалар қорын жер қойнауынан неғұрлым толық алу керек, шикізатты өндіргенде, тасымалдағанда және еңдегенде кететін қыруар шығынмен күрескен жөн, шикізатты өңдегеннен қалған өнімді тиімді пайдаланып, әрі қалдықсыз технологияны игеру қажет.
"Жамбыл-Тараз" - қалалық апталық газет, 1996 жылдың 16 ақпанынан бастап шығады. Алғашында орыс тілінде жарық көрді. Арагідік қазақ тілінде де бет, парақ жарияланды. 2002 жылдың 22 наурызынан газет екі тілде - қазақшы және орысша екі бөлек болып басылатын болды. Қазіргі кезде газеттің жалпы тарлымы 11 мың данадай. Қазақ тіліндегісі 4 мың. Апталық газеттердің әрқайсысы 2 беттік. Редакциялық ұжымы бар болғанымен әр газеттің өзіндік мазмұны бар. Аударма басылымдар емес, бірін-бірі қайталмайды. Газеттің редакторы Қ.Оршабеков.

Тағы қараңыз
------------

Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жамбыл, Тараз қаласы энциклопедиясы, Алматы 2003
**Абдуллаев Даут** (1883, бұрынғы Әулиеата уезі, Жалпақтөбе а. - 1937, Тараз қ.) - дүнген халқынан шыққан қоғам қайраткері. Жасынан әр түрлі кәсіппен шұғылданып, қазақ, қырғыз, ұйғыр, орыс және өз ана тіліне жетік болып өседі. 1917 жылы қарашада БПК мүшесі қатарына өтіп, Әулиеата уезі атқару комитеті құрамына кірді. Уезде дүнген полкын құруға белсене атсалысып, М.Масанчи мен Б. Шагабутдиновпен тығыз байланыс орнатады. 1920 ж. дүнгендерден тұратын әскери жасақтың эскадрон комиссары болады. Жетісу казачествосының Бойко басқарған полкін талқандауға қатысты. Жетісу облысының төтенше комиссиясы бастығы Суворовтың қарамағында болып, Қасымхан Чанышевпен бірге Дутовтың көзін жою операциясына қатысады. 1922-1924 ж. Меркі аудандық милиция бастығы, 1924 ж. мамыр айынан Әулиеата уездік милициясының бастығы болды. Ұжымдастыру жылдарында Абдуллаевтың басшылығымен дүнгендердің "Саңлақ", "Жалпақтөбе" деген ұжырымшалары құрылды. Осы екі ұжырымшаларды басқаратын Полатқосшы ауылдық кеңес төрағасы қызметін Абдуллаев атқарады. 1935-1937 ж. Қазақстан сауда халық комиссариатының Әулиеата қаласындағы өкілі болды. 1937 жылы қуғын-сүргінге ұшырап, абақтыға жабылды. Онымен бірге жауынгер Жаркенттен Әулиетаға қонаққа келген Чанышев те ұсталған. Абдуллаев ОГПУ үштігінің шешіміне сәйкес ату жазасына кесілді. Жалпақтөбе ауылының бір көшесіне, мектепке *Абдуллаев Дауттың* есімі берілген. 


1. ↑  "Тараз, Жамбыл облысы" энциклопедиясы, Алматы 2003
**Азия хабар тарату одағы** (АХТО) - 46 елден 70 мүшесі бар одақ. Штаб-пәтері Токиода, жекелеген ұйымдары Сидней мен Куала-Лумпурда. АХТО ақпараттар жинаумен, оларды таратумен және жаңалықтар алмасумен әрі Жер серігі байланыс жүйесі арқылы ірі оқиғаларды таратуды ұйымдастырумен, конференция, семинарлар өткізу, журнал, бюллетеньдер шығарумен айналысады. "Коммуникация, культура и развитие", "Телевизионные развитие в АТР", "Азиатская коммуникация: следующие 25 лет" т.б. өзекті проблемаларға арналған конференциялар өткізді. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Ат күші** немесе а.к. — қуаттың ескірген, жүйеден тыс өлшеу бірлігі. Келесі белгіленулері бар: ағылш. *HP (hp)*, нем. *PS*, фр. , нидер. .

Алғашқы рет бұл шаманы Джеймс Уатт өзінің бу қозғалтқышы қуатын өлшеуге пайдаланған. Адамдар арбаларды тарту үшін жылқыларды пайдаланғандықтан, бұл сол кезде көптеген адамдар түсінетін энергия мөлшері болды. Адам шамамен 0,1 ат Күшін (75 Вт) сақтай алады, бірақ қозғалтқыш әлдеқайда көп қуатты сақтай алады. Шағын қозғалтқыштар 10 ат Күшін (7,5 киловатт) шығара алады, ал реактивті қозғалтқыш 1000-нан астам ат Күшін (750 киловатт) шығара алады. Ғылымда өзінің нақты шама еместігінен көп қолданбайды, дегенмен аутоиндустриясында кеңінен пайдаланылады.

Ағымдағы анықтаулары
--------------------

|  |  |
| --- | --- |
| Механикалық ат күші | ≡ 33,000 фут·фунт-күш/мин
= 550 фут·фунт-күш/с
= 745,69987158227022 В (exactly) |
| Метрикалық ат күші | ≡ 75 kgf·m/s
= 735.49875 В (дәл) |
| Электр ат күші | ≡746 В |
| Бу ат күші | ≡ 33,475 б.ж.б/сағ
=9809,5 В |
| Гидравликалық ат күші | =Ағу жылдамдығы(галлон/мин) \* Қысым(фунт/дүйм²) / 1714 |
**Тірек тораптары**. Геодезиялық түсірістердің қай түрі болсын, олар алдын ала жер
бетінде бекітілген және өте жоғары дәлдікпен пландық
координаталары (*Х,У*) және биіктік координатасы (*Н*) аныкталған
нүктелерге сүйенеді. Мұндай пункттерді тірек пункттері дейді.
Координаталары геодезиялық тәсілмен біртұтас координаталаржүйесінде анықталған тірек жүйелерін геодезиялык тірек жүйелері
деп аталады.
Жалпыдан жалқыға көшу принципіне карай мемлекетіміздегі
барлық тірек жүйесі бірнеше кластарға бөлінеді.
Оларды құру ең жоғарғы кластан төменгі, күрделі және дәл
геометриялық кұрылымдардан ұсақ, дәлдігі төмендеу кластарға
көшеді. Жоғарғы класты пункттер бір-бірінен (бірнеше ондаған
километр) әжептәуір үлкен арақашыктықта орналасады. Одан кейін
олардың аралары, төменгі кластарда жиілетіледі. Геодезиялық
жұмыстарды осындай принциппен жүргізу қысқа мерзім ішінде
үлкен территорияны біртұтас координаталық жүйемен қамтамасыз
ете алады.
Геодезиялық тірек жүйелері пландык және биіктік жүйелері
болып бөлінеді. Пландық жүйеде тірек пункттерінің тік бұрышты
жазық координаталары (*X* пен *У*-ті) аныкталады, ал нүктелердің
биіктіктері (*Н*) Балтық теңізінің биіктік жүйесімен есептеледі.
Геодезиялык жүйе мемлекеттік жиілету және түсіріс жүйелері
болып бөлінеді, ал олардың өзі дәлдігіне қарай өзара кластарға
бөлінеді.
Геодезиялық жұмыстарды дұрыс жүргізу үшін түсіріс жүргізер
алдында күні бұрын керекті өлшеу дәлдігімен тапсырма беріледі,
одан соң жұмысты жүргізу әдістерімен тиісті аспаптар таңдалып
алынады.

Дереккөздер
-----------
**Тiнiбай Кәукенов**, ХIХ ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстанда товар-ақша қатынасы дамып, қанат жая бастаған кезеңде Семей өңiрiнде, қазақ арасында алғаш саудамен айналысып, 2-шi гильдi көпес атағын алған iрi саудагер, бай. 
Руы — Уақ. Көкен болысының старшинасы. Сонымен бiрге Семей көпестері қоғамына мүшелікке қабылданып, мещанин атанған қазақ. 

Ол уақытта мещандардың отбасы мүшелері де түгелдей осы атаққа ие болған. Мұндай атақ патшалық Ресейде 1785 жылдан ресми түрде қолданыла бастаған. Мещандар құрамын әлеуметтік тап ретінде ұсақ буржуазия өкілдері құраған. Олар көпестер қауымдастығына мүшелік жарна, ал қала бюджетіне алым-салықтар төлеп тұрған. Сондай-ақ мүдделері заң жүзінде қорғалып, мещан екендіктерін айғақтайтын арнайы төлқұжаттар берілген. Және де бұл мещандық атақ әкеден балаға мұрагерлікке қалдырылған. 1897 жылғы Ресейдегі халық санағы бойынша мещандар саны 13386,4 мыңға жетіп, ең ықпалды әлеуметтік топ болып саналған.
Тiнiбай Семей өңiрiнен Меккеге барып қайтқан алғашқы қажылардың бiрi. Оның қажы екенi 1888 жылы жазылған Семейдегi N7 жамиғи мешiттiң имам-хатибi Ахметуәли Мунасыповтың қолжазбасында айтылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Дәйкенов Темірболат* = Уақ шежіресі / Омаров Асан, Смайылов Ермұханбет — 2. —  Астана: Фолиант, 2021. — 992 б. — 1000 таралым. — ISBN 978-601-338-848-9.
2. ↑  «Шығыс жұлдыздары» энциклопедиясы, «Фолиант» баспасы, Астана,2-ші том
**Болатхан Құлжанұлы Тайжан** (8 наурыз 1941 жыл, Павлодар – 20 ақпан 2007, Алматы) – мемлекет қайраткері, дипломат, Төтенше және Өкілетті Елші. Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтын (1966) және КСРО ҒА жанындағы Мәскеу халықаралық экономикалық қатынастар институтының аспирантурасын (1970) бітірген.

Өмірбаяны
---------

1970 – 74 жылдары Қазақ КСР-і ғылым академиясының экономика институтында кіші ғылыми қызметкер, 1974 – 75 жылдары Қазақ КСР-і Сыртқы істер министрінде бас хатшы, 1975 – 80 жылдары Йемен Араб Республикасындағы КСРО елшілігінде 2-хатшы, 1980 – 85 жылдары Қазақстан КП ОК-де, Қазақ КСР-і СІМ-нде жауапты қызметкер, 1985 – 89 жылдары Йемен Халық Демократиялық Республикасында бас консул, кеңесші, 1989 – 93 жылдары Қазақ КСР-і СІМ-нде жауапы қызметкер, ҚР сыртқы экономикалық қатынастар министрінің 1-орынбасары, 1993 – 99 жылдары Қазақстанның Египеттегі Төтенше және өкілетті елшісі және қосымша Марокко, Тунис, Алжир, Иордания, Сирия, Ливия елдеріндегі Төтенше және өкілетті елшісі, 1996 – 99 жылдары Ислам Конференциясы ұйымындағы ҚР-ның тұрақты өкілі, 1999 – 2001 жылдары Қазақстанның Малайзиядағы Төтенше және өкілетті елшісі болды. 2003 – 05 жылдары "Нұр Отан" партиясы төрағасының кеңесшісі, 2005 жылдан өмірінің соңына дейін ұлттық-патриоттық "Ұлт тағдыры – ел тағдыры" қозғалысының төрағасы болды. Тайжан Қазақстанның сыртқы саясатын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды және зиялы қазақ азаматы ретінде елдегі қоғамдық қозғалыстарға белсене араласты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Тілеуханов Төлек**, жазушы (1939).

Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан.

1939 жылы 18 шілдеде бұрынғы Семей облысының Шұбартау ауданында туған. 
1964 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. 1964–1969 жж. мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, мектеп директоры, 1970–1988 жж. «Жазушы» баспасында редактор, редакция меңгерушісі, 1992–1995 жж. «Айқап» баспасында бас редактор, 1996 жылдан «Жұлдыз» журналында бөлім меңгерушісі болды.
1965 жылы «Қазақстан әйелдері» журналында алғашқы әңгімесі жарияланған.
Қаламгердің шығармалары 1965 жылдан бастап жарық көре бастады. Оның «Көрші келіншек», «Шарапатты жан», «Өзгенің бақыты үшін», «Өмір арнауы», «Мәуелі бәйтерек» әңгіме-повестері, «Келешек кіріспесі», «Үш ұрпақ мұңы» романдары жарық көрген. 
Австралия жазушысы А. Маршаллдың «Мен секіріп ойнай аламын» повесін, Р.Тагордың, А.Чеховтың, словак жазушысы Андрей Плавактың, өзбек жазушысы Х.Нәзірдің, орыс жазушысы А.Беляевтің, үнді жазушысы А.М.Нуридің әңгіме, повестерін аударған. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (2005).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ШАҚАНТАЙ ШЕЖІРЕСІ( төртінші басылым ) | Kerey.kz/Керей.кз. Тексерілді, 16 қараша 2020.

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**Абдурашит Ибрагимов**, *Рашит қазы* (1857, Ресей, бұрынғы Тобыл губерниясы, Тара қаласы – 1944, Жапония, Токио қаласы) – Ресей империясындағы түркі халықтарының 20 ғасырдың басындағы азаттық күресі жетекшілерінің бірі, көрнекті қоғам қайраткері, публицист.

Өмірбаяны
---------

Еділ бойындағы медреседе, Бұхарадағы діни оқу орнында білім алған. 1885 – 92 жылдары Тара қаласында имам, Түмендегі (Тюмень) медресе мұғалімі, 1892 – 93 жылдары Орынбор мұсылмандары діни басқармасында қазы болып қызмет етті. 1893 жылы Түркияға кетті. Онда жүріп шетелдік басылымдар арқылы Ресей империясының отаршылдық саясатын сынға алып, әлем жұртшылығының назарын Ресей мұсылмандарына бұруда елеулі рөл атқарды. 1895 жылы өзінің әйгілі "*Шолпан жұлдызы*" атты кітабын шығарды. Кітапта мұсылман халықтарының ұлттық-саяси мәселелері көтерілді. 20 ғасырдың басында Ибрагимовтың "*Шолпан жұлдызы*" Ресейге жетіп, мұсылмандар арасында зор беделге ие болды. Кітап патша тыңшыларынан жасырын түрде қолдан қолға өтіп, мұсылман халықтарының саяси оянуына өз септігін тигізді. 1904 жылы Стамбұл қаласында Ресей өкіметінің шешіміне орай тұтқындалып, абақтыға жабылды. Көп ұзамай мұсылман жұртшылығының талап етуімен абақтыдан босатылып, Қазанда, Перьмде, Уфада, Троицкіде, Қызылжарда отаршылдық саясатқа қарсы үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. Қызылжар (Петропавл) қаласында болған кезінде сол өңірдегі қазақ, татар халықтарының өкілдерін жинап, мұсылмандардың талап-тілектерін тұжырымдап, Ресей Министрлер Кеңесінің төрағасы граф Витте атына өтініш жіберуді ұйымдастырды. 1904 жылы "*Автономия*" атты кітабы жарық көрді. Онда мұсылман халықтарының азаттық қозғалысындағы басты міндеті автономия алу мәселесі болу керек екендігін атап көрсетті. Санкт-Петербургте "*Мират*" журналын, ал 1905 жылдан бастап "*Үлфәт*" және "*Тилмиз*" атты газеттерді шығарып, Ресей империясы мұсылмандарының саяси-әлеуметтік мәселелерін көтерді.
"*Үлфәт*" газетіне қосымша ретінде қазақ тілінде "*Серке*" атты газет ұйымдастырды. Газетінің алғашқы саны ғана жарық көріп, Ресей өкіметінің тыйым салумен жабылып қалды. 1905 – 1907 жылдары Бүкілресейлік мұсылман съездерін өткізуге жетекшілік етті. "Ресей мұсылмандары одағы" ұйымының ОК-і мүшесі болды. 1-, 2-Мемлекеттік думадағы мұсылман фракциясының қызметіне қызу араласты. 1909 жылы Ресейден кетіп, Шығыс Азия елдеріне саяхат жасады. 1912 жылы Түркияда "*Ислам дүниесі*" атты журнал шығарды. 1-дүниежүзілік соғыс жылдары немістерге қолға түскен татар, башқұрт халықтары өкілдерінен патша өкіметіне қарсы күресетін "*Азия батальоны*" деп аталатын қарулы жасақ құрып, 1916 жылы Юсуф Акчурин секілді қайраткерлермен бірге АҚШ президенті В.Вильсонға (1856 – 1924) телеграф арқылы мәлімдеме жолдады. Онда 1-дүниежүзілік соғыстан кейін Ресей мұсылмандарының тәуелсіздікке қол жеткізу мәселелері айтылған. 1921 – 33 жылдары Египетте, 1934 жылдан Жапонияда тұрды. Токиода мешіт ашып, оның имамы болды.[1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Бадам
**Бадам жаңғағы, миндаль** — бадамның жемісі. 

Қазақстанда 5 түрі кездеседі, олардың ішінде шаруашылықтық маңызы бары (A. communіs) Оңтүстік Қазақстанда қолдан өсіріледі. Бадамның биіктігі 6—10 м, пішіні — пирамида тәрізді немесе дөңгелек болады.

Жабайы түрі бұта болып өседі, бұтақшалары тікенекті, тамырлары топыраққа терең бойлайды. Бадамның жемісі сүйекті, салм. 0,6 — 5,4 г, дәнінің үлесі 12 — 80 г. Жемісі тәтті немесе қышқылтым келеді. Жемісі тәтті сорттарының құрамында 40 — 80 г май, 20 — 25 грамм белок, 5 грамм қант және 3-ке жуық шырыш, ал жемісі ащы сорттарында 2,5 грамм эфир майы (амигдолин) болады. Бадам — жылу, жарық сүйгіш өсімдік, ол сондай-ақ қуаңшылыққа, суыққа төзімді, ағаштар түріндегілері — 27 С° аязға дейін шыдайды. Жыл сайын өнім береді. Бадамды тұқымынан өсіруге, немесе өсімді (вегетативті) жолмен көбейтуге болады. Ағаштары 100 жылдай жасайды, 30—40 жыл жақсы жеміс береді. Екпе көшеттері отырғызылғаннан кейін 3—4 жылда жемісбереді, орта есеппен әр га-нан 10—25 ц өнім алынады. Бадамның Қазақстанда көп тараған сорттары: "Десертный", "Ялтинский", "Угамский", "Никитский", "Урожайный". Дәні тамақ өнеркәсібінде, дәрі жасау үшін пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
3. ↑  Кроткевич П.Г. Культура орехоплодных, М. 1954.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|   Жаңғақтар |
| --- |
|  |
| 

Арахис • Бадам жаңғағы • Грек жаңғағы • Емен жаңғақ • Жатаған самырсын жаңғағы • Кешью жаңғағы • Маньчжур жаңғағы • Мускат жаңғағы • Орман жаңғағы (Фундук) • Пісте • Самырсын жаңғақтары • Су жаңғағы • Талшын жаңғағы • Шамшат жаңғағы
 |

 |
**Болгар-осман соғыстары** — ыдырау үстіндегі Болгария мемлекеті мен Осман түріктері арасында 14 ғасырдың екінші жартысы мен 15 ғасырдың басында болған соғыстар. Соғыс 1422 жылы бір кездері күшті болған Болгар патшалығының жойылуымен аяқталды. 1878 жылы Осман империясының бес ғасырлық үстемдігінен кейін ғана болгарлар өз мемлекеттігін қалпына келтірді. Соғыс нәтижесінде Осман империясы Дунайдан Эгейге дейін созылып жатқан Балқан түбегіндегі өз территориясын едәуір кеңейтті. Болгарияда бұл кезең әдетте болгар халқының Осман империясының шапқыншылығына қарсы күресі ретінде сипатталады.

Османлы шапқыншылығына дейінгі Балқандағы жағдай
------------------------------------------------

XIII ғасырда екі ең қуатты Балқан мемлекетінде - Византия мен Болгарияда жекелену процесі басталды, оған жергілікті феодалдардың Константинопольдегі императорға және Тырноводағы патшаға бағынбауы себеп болды. Бұл жағдай 
осы мемлекеттердің әскери және экономикалық қуатын айтарлықтай әлсіретті. Бұл процес XIV ғасырда, көптеген феодалдар орталық үкіметке тек номиналды түрде бағынған кезде одан сайын күшейді. Болгариядағы Шишман руы батыста Видин провинциясын басқарса, шығыста феодал Балик Тырноводан тәуелсіздік алуға тырысты.

Әдебиет
-------

* *Васил Н.* *Златарский*. Булгарската д'аржаваның тарихы орта ғасырлардан тыс. - I, II бөлім. - София: Ғылым және өнер, 1970 ж.
* *Атанас Пейчев пен* 1300 жыл командасы күзетте. - София: Әскери баспа үйі, 1984 ж.
* *Йордан Андреев, Милчо Лалков*. Болгар ханов және королі. - Велико Тырново, 1996 ж.
* *Пламен Павлов, Иван Тютунджиев*. Булгар және Османлы жаулап алуы (ХІІІ өлке – XV ғасырдағы сәрсенбі). - Велико Тырново, 1995 ж.
**Қаналыкөл**, *Қыналыкөл* – Ырғыз алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы Аралтоғай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде, теңіз деңгейінен 240 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Сопақ пішінді көлдің аумағы 10,8 км2, ұзындығы 10,2 км, енді жері 1,6 км, жағалау бойының ұзындығы 46,2 км. Қар және жер асты суларымен толығады.

Жағалау сипаты
--------------

Жағалауы жазық, көл айдыны мен жағалауының басым бөлігін қамыс, құрақ шоғырлары қамтыған. Солтүстік-шығысында ұзындығы 3 км шамасындағы түбек орналасқан. Алабы шабындыққа пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5