**Юджин Вигнер** немесе **Енё Пал Вигнер** (маж. *Wigner Jenő Pál*, [ˈviɡnɛr ˈjɛnøː ˈpaːl] деп айтылады; 17 қараша 1902, Будапешт — 1 қаңтар 1995, Принстон, АҚШ) — математикалық физикаға үлес қосқан венгр-американдық физик-теоретик. Ол 1937 жылы Америка азаматтығын және 1963 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын «атом ядросы мен элементар бөлшектер теориясына қосқан үлесі үшін, атап айтқанда симметрияның іргелі принциптерін ашқаны және қолданғаны үшін» алды.

Берлин техникалық университетінің түлегі Вигнер Берлиндегі Кайзер Вильгельм институтында Карл Вайзенберг пен Ричард Беккердің және Геттинген университетінде Дэвид Гильберттің ассистенті болып жұмыс істеді. Вигнер мен Герман Вейл топтық теорияны физикада, әсіресе симметрия теориясын қолдана бастады. Осы жолда ол бірқатар математикалық теоремаларды дәлелдейтін таза математикада алғашқы жұмыс жасады. Атап айтқанда, Вигнер теоремасы кванттық механиканың математикалық тұжырымының ірге тасы болып табылады. Ол сондай-ақ атом ядросының құрылымы туралы зерттеулерімен танымал. 1930 жылы Принстон университеті Джон фон Нейманмен бірге Вигнерді жұмысқа алып, Америка Құрама Штаттарына көшті.

Вигнер Лео Сзилардпен және Альберт Эйнштейнмен кездесуге қатысты, соның нәтижесінде Эйнштейн — Сзилард хаты президент Франклин Д. Рузвельт атом бомбасын жасау үшін Манхэттен жобасын бастады. Вигнер, атом бомбасын бірінші неміс ғалымдары Германияда неміс ядролық қару жобасының бөлігі ретінде әзірлейді деп қорықты. Манхэттен жобасы кезінде ол уранды қаруға жарамды плутонийге айналдыру үшін ядролық реакторларды жобалаумен айналысатын топты басқарды. Ол кезде реакторлар тек қағаз жүзінде болған және бірде-бір реактор тиімді тізбекті реакцияны әлі көрсеткен жоқ. Вигнер Дюпонның реакторлардың құрылысына ғана емес, егжей-тегжейлі жобасына жауапты болғанына қынжылды. Ол 1946 жылдың басында Клинтон зертханасының (Ок-Ридж ұлттық зертханасы) ғылыми-зерттеу және әзірлеу жөніндегі директоры болды, бірақ Атом энергиясы жөніндегі комиссияның бюрократиялық араласуына ренжіп, Принстонға оралды.

Соғыстан кейінгі кезеңде ол бірқатар мемлекеттік органдарда, соның ішінде 1947 жылдан 1951 жылға дейін Ұлттық стандарттар бюросында, 1951 жылдан 1954 жылға дейін Ұлттық ғылыми кеңестің математика комиссиясында, Ұлттық ғылым қорының физика комиссиясында және 1952 жылдан 1957 жылға дейін және 1959 жылдан 1964 жылға дейін Атом энергиясы жөніндегі комиссияның ықпалды Бас консультативтік комитетінде жұмыс істеді. Кейінірек ол философияға қызығушылық танытып, техникалық математика мен физикадан тыс өзінің ең танымал жұмысын *«Жаратылыстану ғылымдарындағы математиканың шексіз тиімділігі» деп* жариялады.

Ерте жылдар
-----------

Вигнер Енё Пал 1902 жылы 17 қарашада Будапештте, Аустрия-Венгрияда орта таптағы еврей отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Антал Вигнер (маж. *Antal Wigner*, 1870—1955), тері өңдеу зауытының меңгерушісі болып жұмыс істеді; анасы, Элизабет (маж. *Erzsébet Einhorn Wigner*, қыз күніндегі тегі Эйнхорн, 1879—1966) үй шаруасындағы әйел болды. Вигнердің анасы жағынан атасы Айзенштадттағы Эстерхази иелігінде дәрігер болған. Оның Берта (ағылш. *Biri*) деген әпкесі және Маргит (ағылш. *Margit*) атты қарындасы бар еді, кейін Манси (ағылш. *Manci*) деген атпен белгілі, ол кейінірек британдық физик-теоретик Пол Диракқа үйленді. Ол 9 жасына дейін кәсіби мұғалімнің қолында үйден білім алып, үшінші сыныптан мектепке барған. Бұл кезеңде Вигнер математикалық есептерге қызығушылық танытты. 11 жасында Вигнер алғашында туберкулез деп диагноз қойған ауруды жұқтырды. Дәрігерлер диагноз қате деген қорытындыға келмес бұрын ата-анасы оны Аустрия тауларындағы санаторийге алты апта тұруға жіберді.

Вигнер отбасы еврей болған, бірақ діни емес еді. 1915—1919 жылдары ол әкесі оқыған Фасори Евангеликус Гимназиум орта гимназиясында оқыды. Оның курстасы Янош фон Нейман болатын, ол Вигнерден бір жас кіші және досының сыныбында оқиды. Екеуі де атақты математика мұғалімі Ласло Рацтың сабақтарынан көп нәрсені үйренді. Фашори гимназиясында діни білім міндетті болды, ал Вигнер иудаизм сабақтарына қатысты. 1919 жылы Бела Кун коммунистік режимінен қашып, Вигнер отбасы Аустрияға қысқа уақытқа қашып кетті, ал Кун құлағаннан кейін Венгрияға оралып, лютерандықты қабылдады. Вигнер кейінірек оның отбасының лютерандықты қабылдау туралы шешімі «негізінен діни емес, антикоммунистік» және ішінара Бела Кун режиміндегі еврейлердің артықшылықты жағдайына байланысты деп түсіндірді. Вигнердің өзі атеист болған.

1920 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Вигнер Будапешт техникалық ғылымдар университетіне оқуға түсті, ол *Műegyetem* деген атпен белгілі. Ол ұсынылған курстарға қанағаттанбады және 1921 жылы ол Жоғарғы техникалық мектепке (ағыл.) Берлинге (қазіргі Берлин техникалық университеті) оқуға түсіп, химия инженериясын оқыды. Вигнер сонымен қатар неміс физикалық қоғамының күндізгі коллоквиумдарына қатысты. Макс Планк, Макс фон Лауэ, Рудольф Ладенбург, Вернер Гейзенберг, Вальтер Нернст, Вольфганг Паули және Альберт Эйнштейн сияқты жетекші зерттеушілер осы коллоквиумдарға қатысты. Вигнер сонымен қатар физик Лео Силардпен кездесті, ол бірден Вигнердің ең жақын досына айналды. Вигнер кайзер Вильгельм атындағы физикалық химия және электрохимия институтында (Фриц Хабер ат. институт), сонда ол Майкл Поланиді кездестірді, ол Ласло Рацтан кейін Вигнердің ең маңызды ұстазы болды. Ол Вигнердің «Молекулалардың түзілуі және ыдырауы» (нем. *Bildung und Zerfall von Molekülen*) докторлық жұмысына жетекшілік етті. 1924 жылы Вигнер бакалавр дәрежесін алды, ал 1925 жылы техника ғылымдарының докторы болды.

Жетілген жылдар
---------------

 Вернер Гейзенберг және Юджин Вигнер (1928).
 6j Вигнер символы үшін Джуси диаграммасы. Түйіндердегі қосу белгісі қоршаған сызықтарды сағат тіліне қарсы оқуды білдіреді. Оның симметриялылығына байланысты бұл диаграмманы көрсетудің көптеген жолдары бар. Баламалы конфигурацияны оның айна бейнесін алу және осылайша плюстарды минустармен ауыстыру арқылы жасауға болады.
Вигнер Будапештке қайтып оралды, онда ол әкесінің тері өңдеу зауытында жұмыс істеуге кетті, бірақ 1926 жылы Берлиндегі кайзер Вильгельм институтының (Макс Планк атындағы физика институты) қызметкері Карл Вайсенбергтің ұсынысын қабылдады. Вайссенберг оның рентгендік кристаллографиялық жұмысында біреудің оған көмектесуін қалады, ал Полани Вигнерді ұсынды. Алты ай Вайсенбергтің көмекшісі болғаннан кейін Вигнер Ричард Беккерге екі семестр жұмыс істеуге кетті. Ол кванттық механика саласындағы ғылыми-зерттеумен айналысты, Эрвин Шредингер жұмысын зерттеді. Ол сонымен қатар Фердинанд Фробениус пен Эдуард Риттер фон Вебердің топтық теориясына тереңірек үңілді.

Вигнер Арнольд Соммерфельдтен Геттинген университетінде математик Давид Гильберттің ассистенті ретінде жұмыс істеуге шақыру алды. Бұл жұмыс оның көңілін қалдырды, өйткені қарт Гильберттің математикалық қабілеттері төмендеп, қызығушылықтары логикаға ауысты. Алайда Вигнер оқуын өз бетімен жалғастырды. Ол кванттық механикада симметриялар теориясының негізін қалады және 1927 жылы қазір Вигнер D-матрицасы деп аталатын нәрсені енгізді. Вигнер мен Герман Вейлдің арқасында топтық теория кванттық механикада кеңінен қолданыла бастады. Вейль 1928 жылы қазіргі классикалық *«Топ теориясы және кванттық механика»* монографиясын жазды, бірақ оны түсіну, әсіресе жас физиктер үшін оңай болған жоқ. Вигнердің *«Топтық теория және оның атомдық спектрлердің кванттық механикасына қолданылуы»* (1931) жұмысы топтық теорияны кеңірек аудиторияға қолжетімді етті.

Вигнер өз еңбектерінде кванттық механикада симметрия теориясын қолданудың негізін қалады. Бұл теория қазіргі кванттық механиканы өзгертті, 1931 жылы дәлелдеген Вигнер теоремасы қазір кванттық механиканың математикалық тұжырымының ірге тасы болып табылады. Теорема бұрылыстар, трансляциялар және CPT симметриясы сияқты физикалық симметриялардың Гильберт күй кеңістігінде қалай көрсетілетінін анықтайды. Теорема бойынша кез келген симметрия түрлендіруі Гильберт кеңістігінің сызықтық және унитарлы немесе антисызықты және антиунитарлы түрленуімен бейнеленеді. Өз кезегінде, симметрия тобының Гильберт кеңістігіндегі көрінісі не кәдімгі бейнелеу, не проекциялық бейнелеу.

1929 жылға қарай Вигнердің жұмысы физиктердің назарын аударды. 1930 жылдардың аяғында Вигнер атом ядролары туралы зерттеулерін кеңейтті. 1930 жылы Принстон университеті Вигнерді бір жылдық лекция курсына жалдап, Еуропадан жеті есе көп жалақы төледі. Онымен бірге фон Нейман университетке қабылданды. Енё Пал Вигнер мен Янош фон Нейман 1928 жылы үш және 1929 жылы екі мақалада бірлесіп жұмыс істеді. Олар аттарын «Юджин» (ағылш. *Eugene*) және «Джон» (ағылш. *John*) деп тиісінше ағылшыншаға өзгертті. Келісімшарт мерзімі біткенде, университет оларға шақырылған профессор ретінде бес жылдық келісім-шартты ұсынды, жыл сайын олар Принстонда жарты жыл, ал жарты жыл техникалық орта мектепте оқытушылық қызметте тұруға мәжбүр болды. Бұл өте уақтылы болды, Германияда нацистер билікке келді. 1934 жылы Принстонда Вигнер әпкесі Мансиді физик Пол Диракпен таныстырды, олар үйленді.

Вигнердің Принстон университетімен келісім-шарт мерзімі 1936 жылы аяқталды. Грегори Брейттің көмегімен Вигнер Висконсин университетінде жаңа жұмыс тапты. Онда ол өзінің бірінші әйелі Амелия Фрэнкті (ағылш. *Amelia Frank*) кездестірді, ол физика студенті болды. Алайда ол 1937 жылы күтпеген жерден қайтыс болып, Вигнерді терең депрессияға ұшыратты. Кейінірек, 1938 жылы ол Принстон университетінің кафедраға қайта оралу туралы ұсынысын қабылдады. Вигнер 1937 жылы 8 қаңтарда Америка Құрама Штаттарының азаматтығын алып, ата-анасын сол елге әкелді .

Манхэттен жобасы
----------------

 1946 жылдың 5 наурызы Вигнер Роберт П. Паттерсоннен (сол жақта) Манхэттен жобасындағы жұмысы үшін медаль алуда.
 Бірінші басқарылатын тізбекті ядролық реакцияны тойлау үшін Вигнер сатып алған Кианти фиаскосы.
Өзінің саясатта сарапшы емес екенін мойындағанына қарамастан, 1939 жылы 2 тамызда Вигнер Лео Сцилардпен және Альберт Эйнштейнмен кездесуге қатысып, нәтижесі Эйнштейн-Сцилард хатымен аяқталды, бұл президент Франклин Рузвельтті Манхэттен жобасын құруды бастауға итермеледі. Атом қаруын жасау жобасы. Вигнер неміс ядролық қару жобасының сәтті болатынынан және Германия Екінші дүниежүзілік соғыста жеңуі мүмкін деп қорықты, сондықтан ол саусақ іздерін беруден бас тартты, өйткені олар оны анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін. «Өлтіру туралы ойлар, —деп еске алды ол кейінірек, —сіздің ақыл-ойыңызды керемет түрде шоғырландырады».

1941 жылы 4 маусымда Вигнер Мэри Аннет Уилерге екінші рет үйленді (ағылш. *Mary Annette Wheeler*), ол Вассар колледжінің физика профессоры, 1932 жылы Йель университетінде докторлық дәрежесін қорғаған. Соғыстан кейін ол 1964 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Нью-Джерсидегі Ратгерс университетінің Дуглас колледжінің факультетінде физикадан сабақ берді. Неке екі бала туды — Дэвид Вигнер (ағылш. *David Wigner*) және Марта Вигнер Аптон (ағылш. *Martha Wigner Upton*).

Вигнер 1942 жылдан 1945 жылға дейін Чикаго университетінің металлургиялық зертханасында жұмыс істеді, онда Энрико Фермимен бірге бірінші атом ректорының құрылысына қатысты. Манхэттен жобасында жұмыс істеу кезінде Вигнер кіші Дж. Эрнест Уилкинс, Элвин М. Вайнберг, Кэтрин Уэй, Гейл Янг және Эдвард Кройц кіретін топты басқарды. Топтың миссиясы уранды қаруға жарамды плутонийге айналдыра алатын коммерциялық ядролық реакторларды жасау болды. Ол кезде реакторлар тек қағаз жүзінде болды, нақты тізбекті реакция әлі жүзеге аспады. 1942 жылдың шілдесінде Вигнер графит нейтронды модераторы және суды салқындату бар 100 МВт қондырғысын таңдады және басқарылатын ядролық тізбекті реакция әлемдегі бірінші Чикаголық отын-1 ядролық реакторында орын алды.

Вигнер DuPont компаниясының реактор құрылысына ғана емес, оның егжей-тегжейлі жобасына да жауапты екеніне қынжылды. Ол 1943 жылдың ақпанында отставкаға кетемін деп қорқытты, бірақ оны металлургиялық зертхананың бастығы Артур Комптон көндірді, оның орнына оны демалысқа жіберді. Белгілі болғандай, DuPont-тың реакторды көбірек уран үшін қосымша қоректендіру түтіктерімен жабдықтау туралы жобалық шешімі нейтрондық улану мәселесі туындаған кезде жобаны сақтап қалды. Қосымша түтіктер болмаса, реактор графиттегі бор қоспалары жанып кеткенше және реакторды толық қуатпен іске қосу үшін жеткілікті плутоний өндірілгенше жобалық қуатының 35% ғана жұмыс істей алады, бұл жобаны бір жылға артқа тастайды. 1950 жылдары Вигнер DuPont компаниясында Саванна өзенінің учаскесінде жұмыс істеді. Вигнер Манхэттен жобасында басқа ғалымдармен бірге жұмыс істегені үшін өзін кінәлі сезінбеді және кейде атом бомбасының бір жыл бұрын жасалмағанына өкініш білдірді. 1945 жылы наурызда атом бомбасын жасау бағдарламасына қатысқан физиктер атынан Лео Сцилард меморандум жасады, онда ғалымдар атом бомбасын дереу қолдануға қарсы шықты, бұл құжатқа Вигнер де қол қойды.

Ғалымның жобамен жұмыс істеу кезінде жасаған маңызды жаңалығы Вигнер эффектісі болды (нейтрондық сәулеленудің әсерінен атомдардың ығысуынан пайда болған графит бәсеңдеткішінің ісінуі), бұл Хэнфорд кешенінде реакторлар үшін күрделі мәселе болды. соғыстан кейінгі кезеңде және өндірістің қысқаруына және реактордың толық тоқтауына әкелді. Ақырында оны басқарылатын қыздыру және күйдіру арқылы тегістеуге болатыны анықталды.

Манхэттен жобасының қаржыландыруымен Вигнер мен Леонард Эйзенбуд ядролық реакцияларға жалпы тәсілді, Вигнер-Эйзенбуд R-матрицалық теориясын жасады. Бұл тақырыптағы еңбектер 1947 жылы жарық көрді.

Кейінгі жылдар
--------------

1946 жылдың басында Вигнер Теннессидегі Ок-Ридж қаласындағы Клинтон зертханасының (Ок-Ридж ұлттық зертханасы) директоры қызметін атқарды. Әкімшілік қызметті өз мойнына алғысы келмегендіктен, ол зертхананың қосалқы директоры болды, ал Джеймс Лам атқарушы директор ретінде әкімшілік жұмысты өз қолына алды. 1947 жылдың басында құрылған Атом энергиясы жөніндегі комиссия (AEК) зертхананың жұмысына жауапты болған кезде, Вигнер көптеген техникалық шешімдер Вашингтонда қабылданады деп қорықты. Ол сондай-ақ әскердің зертханада соғыс уақытындағы қауіпсіздік саясатын жалғастыруын зерттеуге кедергі келтіретін «тітіркендіргіш бақылау» ретінде қарастырды. Осындай оқиғалардың бірі 1947 жылы наурызда, АЭК Вигнер ғалымдары уран-235 сыни массасымен эксперименттер жүргізіп жатқанын анықтаған кезде, Манхэттен жобасының директоры, генерал-майор Лесли Р. кіші-Гроувс, тамыз айында мұндай эксперименттерге Лос-Аламос зертханасында Луи Слотин қайтыс болғаннан кейін тыйым салған кезде болды. 1946 ж. Вигнер Гроувстың бұйрығынан бас тартуды ұсынды, бірақ олар Слотинді өлген тәжірибеден мүлдем өзгеше болғанына қарамастан, эксперименттерді тоқтатуға мәжбүр болды .

Ол 1947 жылы басқарушылық қызметке жарамсыз сезініп, Ок-Риджді тастап, Принстон университетіне қайтып оралды, бірақ ол ұзақ жылдар бойы Ок-Ридждің кеңесшісі болып қала берді. Соғыстан кейінгі кезеңде ол бірқатар мемлекеттік органдарда, соның ішінде Ұлттық стандарттар бюросында (1947—1951 жж.), Ұлттық ғылыми кеңестің математика комиссиясында (1951—1954 ж.ж.), Ұлттық ұлттық институттың физика комиссиясында және Ғылым қоры және ықпалды Атом энергиясы комиссиясының Атос энергетикасы бас консультативтік комитетінде (1952—1957 жж. және 1959—1964 жж.) қызмет етті. Азаматтық қорғанысқа да үлес қосты .

Өмірінің соңына қарай Вигнердің қызығушылығы философияға ауысты. 1960 жылы ол математика және физика философиясындағы классикалық мақалаға айналған, оның техникалық математика мен физикадан тыс ең әйгілі еңбегі «Жаратылыстану ғылымдарындағы математиканың түсінбейтін тиімділігі» деп аталатын еңбегін жариялады. Ол биология мен дүниетаным физикалық ұғымдардың қайнар көзі бола алады — біз адамдар оларды қалай қабылдаймыз деп дәлелдеді. Вигнер математика мен физиканың соншалықты жақсы сәйкес келетін бақытты сәйкестігі «ақылға қонымсыз» және түсіндіру қиын деп есептеді. Оның түпнұсқалық мақаласы пәндер бойынша көптеген жауаптарды тудырды және шабыттандырды. Олардың қатарында информатикадан Ричард Хэмминг, молекулалық биологиядан Артур Леск, деректерді өндіруде Питер Норвиг, физикадан Макс Тегмарк, математикадан Айвор Граттан-Гиннесс және экономикада Вела Велупиллаи болды.

Кванттық механика теориясының философиялық сұрақтарына жауап бере отырып, Вигнер кванттық механикалық өлшеу процесінің негізінде сана жатыр деген сенімін көрсету үшін ойлау тәжірибесін (кейінірек Вигнер досы парадоксы деп атады) жасады. Осылайша, ол адам санасын ғаламның орталығына қоятын онтологиялық тәсілді ұстанды: «Кванттық механиканың қамтамасыз етуге тырысатынының бәрі сананың кейінгі әсерлері (сонымен бірге «апперцепциялар» деп те аталады) арасындағы ықтималдық байланыстар болып табылады».

Өлшемдер біздің санамызда әсер тудыратын (және нәтижесінде «өлшенген» физикалық жүйенің толқындық функциясын өзгертетін) өзара әрекеттесуді білдіреді — бұл «сананың күйреуін тудырады» түсіндірмесі деп аталған идея.

Хью Эверетт III (Вигнердің студенті) 1957 жылғы диссертациясының бастапқы бөлігінде Вигнердің ойлау тәжірибесін «көңілді, бірақ *өте гипотетикалық* драма» деп сипаттады. Эверетт жұмысының алғашқы жобасында «Вигнер досы» жағдайының сызбасын да табуға болады, бұл ой экспериментінің бар екендігінің қағаздағы алғашқы дәлелі ретінде қарастырылуы керек, оның бастапқы көзі Вигнер болды. Бұл Эверетт кем дегенде Вигнермен мәселені талқылағанын көрсетеді.

1963 жылдың қарашасында Вигнер ұлттық қорғаныс бюджетінің 10%-ын ядролық жарылыстардан баспаналар мен тірі қалу ресурстарына бөлуге шақырып, мұндай шығындар қарусыздануға қарағанда аз шығынды талап етеді. Вигнер жақындағы Вудс Хоул зерттеуінің ядролық соққы американдықтардың 20%-ын өлтіреді деген тұжырымды өте қарапайым болжам деп санады және бұл ел мұндай шабуылдан Германияның Екінші дүниежүзілік соғыстың күйреуінен қалпына келгеніне қарағанда тезірек қалпына келуі мүмкін.

Вигнер 1963 жылы «атом ядросы мен элементар бөлшектер теориясына қосқан үлесі үшін, атап айтқанда симметрияның іргелі принциптерін ашқаны және қолданғаны үшін» физика бойынша Нобель сыйлығымен марапатталды. Сол жылы ақшалай сыйлық бірнеше лауреаттар арасында бөлінді, сыйлықтың екінші жартысы Мария Гепперт-Майер мен Дж. Ханс Д. Йенсен арасында бөлінді. Вигнер мұндай мүмкіндікті ешқашан ойламағанын айтып, былай деп қосты: «Мен ешқашан жамандық жасамай, менің есімім қағазға түседі деп күткен емеспін». Ол сонымен қатар 1950 жылы Франклин медалін, 1958 жылы Энрико Ферми сыйлығын, 1959 жылы «Атом бейбітшілік үшін» сыйлығын, 1961 жылы Макс Планк медалін, 1969 жылы АҚШ-тың ғылым саласындағы ұлттық медалін, 1972 жылы Альберт Эйнштейн сыйлығын, 1974 жылы Американдық жетістіктер академиясының алтын тақтасы сыйлығын және 1978 жылы Вигнер медалін алды. 1968 жылы Вигнер Гиббс лекциясымен марапатталды.

Әйелі Мэри 1977 жылы қарашада қайтыс болды. 1979 жылы Вигнер Эйлин Клэр-Паттонға (Пэт) Гамильтонға (ағылш. *Eileen Clare-Patton (Pat) Hamilton*) үшінші рет үйленді, ол физик Дональд Росс Гамильтонның жесірі, Принстон университетінің Жоғары мектебінің деканы, 1972 жылы қайтыс болды. 90 жасында ол Эндрю Сантонмен бірге *«Юджин П.Вигнердің естеліктері»* атты мемуарын жариялады. Оларда Вигнер: «Өмірдің толық мәні, барлық адам қалауларының жиынтық мәні, шын мәнінде, біздің түсінігімізден тыс жұмбақ. Жас кезімде бұл күй мені ренжітетін. Бірақ қазір мен онымен келісімге келдім. Мен тіпті осы құпиямен байланысты болғаным үшін белгілі бір құрмет сезінемін. «Философиялық рефлексиялар мен синтездер» (1995) эсселер жинағында ол былай деп атап көрсетті: «Кванттық механиканың заңдарын санаға сілтемесіз толық дәйекті түрде тұжырымдау мүмкін емес еді».

Вигнер 1995 жылы 1 қаңтарда Нью-Джерси штатындағы Принстон қаласындағы Университетт медициналық орталығында пневмониядан қайтыс болды. Оның артында әйелі Айлин (2010 жылы қайтыс болды) және балалары Эрик, Дэвид және Марта, сондай-ақ оның әпкелері Берта мен Маргит қалды.

Жарияланымдар
-------------

* Wigner, E. P. Group theory and its application to the quantum mechanics of atomic spectra. — Expanded and improved ed. — Academic Press, 1959. — ISBN 9780127505503.
* Е. Вигнер. Непостижимая эффективность математики в естественных науках // УФН. — 1968. — Т. 93. — С. 535—546. — doi:10.3367/UFNr.0094.196803f.0535.
* Wigner, E. P. Symmetries and reflections: scientific essays of Eugene P. Wigner. — M.I.T. Press, 1970. — ISBN 9780262730211.
* Weinberg, A. M.; Wigner, E. P. The physical theory of neutron chain reactors. — Univ. of Chicago Pr, 1972. — ISBN 9780226885179.
* Wigner, E. P.; Szanton, A. The recollections of Eugene P. Wigner as told to Andrew Szanton. — Plenum Press, 1992. — ISBN 9780306443268.
* Wigner, E. P.; Mehra, J.; Wightman, A. S. Philosophical reflections and syntheses. — 1st ed. — Springer, 1995. — ISBN 9783540633723.
* *Айзенбул Л. Вигнер Е.* Структура ядра. — М. 1959;
* *Вайнберг А. Вигнер Е.* Физическая теория ядерных реакторов. — М. 1961;
* *Вигнер Е.* Теория групп и её приложения к квантово-механической теории атомных спектров. — М. 1961;
* *Вигнер Е.* Этюды о симметрии. — М. 1971;

Әдебиет
-------

* Hewlett, Richard G. Atomic Shield, 1947—1952 / Richard G. Hewlett, Francis Duncan. — University Park, Pennsylvania : Pennsylvania State University Press, 1969. — ISBN 978-0-520-07187-2.
* Johnson, Leland. Oak Ridge National Laboratory: the first fifty years / Leland Johnson, Daniel Schaffer. — Knoxville : University of Tennessee Press, 1994. — ISBN 978-0-87049-853-4.
* Rhodes, Richard. Dark Sun: The Making of the Hydrogen Bomb. — New York : Simon & Schuster, 1995. — ISBN 978-0-684-80400-2.
* *Mukunda* N. Eugene Paul Wigner. — A tribute // Resonance. 2009. — Vol. 14. — P. 944.
* Szanton, Andrew. The Recollections of Eugene P. Wigner. — Plenum, 1992. — ISBN 978-0-306-44326-8.
* Wigner, E. P. Gruppentheorie und ihre Anwendung auf die Quanten mechanik der Atomspektren : [нем.]. — Braunschweig, Germany : Friedrich Vieweg und Sohn, 1931.
* Wigner, E. P. Group Theory and its Application to the Quantum Mechanics of Atomic Spectra. — New York : Academic Press, 1959. — ISBN 978-0-12-750550-3.
* Wigner, E. P. The collected works of Eugene Paul Wigner, Volume 5, Part A, Nuclear energy / E. P. Wigner, Alvin M. Weinberg. — Berlin : Springer, 1992. — ISBN 978-0-387-55343-6.
* Wigner, Eugene Paul. Volume 7, Part B, Philosophical Reflections and Syntheses / Eugene Paul Wigner, Jagdish Mehra, A. S. Wightman. — Berlin : Springer, 1995. — ISBN 978-3-540-63372-3.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3  The Nobel Prize in Physics 1963.  Nobel Foundation. Басты дереккөзінен мұрағатталған 8 сәуір 2018.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 19 мамыр 2015.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35  Szanton, 1992
3. ↑   *Вигнер, Юджин Пол*. .
4. ↑  Wigner, E. (1927). "Einige Folgerungen aus der Schrödingerschen Theorie für die Termstrukturen" (in de). *Zeitschrift für Physik* **43** (9–10): 624–652. Bibcode 1927ZPhy...43..624W. doi:10.1007/BF01397327.
5. ↑  Wightman, A.S. (1995). "Eugene Paul Wigner 1902–1995". *Notices of the American Mathematical Society* **42** (7): 769–771.. Retrieved 2022-07-12.
6. ↑  Wigner, 1931
7. ↑  Wigner, 1959
8. ↑  Szanton, 1992, pp. 197–202
9. ↑  Wigner Biography.  St Andrews University. Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 қыркүйек 2013.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 10 тамыз 2013.
10. ↑  Eugene Wigner  (ағыл.). *britannica.com*. Басты дереккөзінен мұрағатталған 22 қыркүйек 2022.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 6 қыркүйек 2022.
11. ↑  Chicago Pile 1 Pioneers.  Los Alamos National Laboratory. Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 ақпан 2012. Тексерілді, 10 тамыз 2013.
12. ↑  Wigner, Weinberg, 1992
13. ↑  A Manhattan-tervet támogatta, de az atombomba bevetése ellen tiltakozott Wigner Jenő  (маж.). *e-folyóirat Múlt-kor*. Тексерілді, 6 қыркүйек 2022.
14. ↑  Rhodes, 1995
15. ↑  *Wilson* A young Scientist's Meetings with Wigner in America. Budapest:  Wigner Symposium, Hungarian Academy of Sciences (November 8, 2002).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 16 мамыр 2015.
16. ↑  *Leal* Brief Review of R-Matrix Theory. Басты дереккөзінен мұрағатталған 10 наурыз 2022.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 12 тамыз 2013.
17. 1 2  Johnson, Schaffer, 1994
18. 1 2  *Seitz* Eugene Paul Wigner.  National Academies Press. Басты дереккөзінен мұрағатталған 29 қазан 2013.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 20 тамыз 2013.
19. ↑  ORNL History. Chapter 2: High-Flux Years. Section: Research and Regulations. *ORNL Review*.  Oak Ridge National Laboratory's Communications and Community Outreach. — «Oak Ridge at that time was so terribly bureaucratized that I am sorry to say I could not stand it.»  Басты дереккөзінен мұрағатталған 16 наурыз 2013. Тексерілді, 20 тамыз 2013.
20. ↑  Hewlett, Duncan, 1969
21. ↑  Wigner, E. P. (1960). "The unreasonable effectiveness of mathematics in the natural sciences. Richard Courant lecture in mathematical sciences delivered at New York University, May 11, 1959". *Communications on Pure and Applied Mathematics* **13** (1): 1–14. Bibcode 1960CPAM...13....1W. doi:10.1002/cpa.3160130102.. Retrieved December 24, 2008.
22. ↑  Wigner, E. P. (1995), *Remarks on the Mind-Body Question*, Springer Berlin Heidelberg, pp. 247–260, doi:10.1007/978-3-642-78374-6\_20, retrieved 2021-12-01
23. ↑  Lyons, R. (1963, November 22). Asks Better Civil Defense for Atomic Victory. *New York Daily News*, p. 6.
24. ↑  Eugene P. Wigner.  The Franklin Institute (15 қаңтар 2014). Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 ақпан 2021.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 19 мамыр 2015.
25. ↑  Eugene P. Wigner, 1958.  United States Department of Energy Office of Science. Басты дереккөзінен мұрағатталған 5 мамыр 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 19 мамыр 2015.
26. ↑  Guide to Atoms for Peace Awards Records MC.0010.  Massachusetts Institute of Technology. Басты дереккөзінен мұрағатталған 5 тамыз 2015. Тексерілді, 19 мамыр 2015.
27. ↑  Preisträger Max Planck nach Jahren  (нем.).  Deutschen Physikalischen Gesellschaft. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 қыркүйек 2015. Тексерілді, 19 мамыр 2015.
28. ↑  The President's National Medal of Science: Recipient Details.  United States National Science Foundation. Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 мамыр 2022.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 19 мамыр 2015.
29. 1 2  Eugene P. Wigner.  Princeton University. Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 наурыз 2016.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 12 шілде 2022.
30. ↑  Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement. *www.achievement.org*.  American Academy of Achievement. Басты дереккөзінен мұрағатталған 15 желтоқсан 2016.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 12 шілде 2022.
31. ↑  The Wigner Medal.  University of Texas. Басты дереккөзінен мұрағатталған 30 қыркүйек 2018.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 19 мамыр 2015.
32. ↑  Josiah Willard Gibbs Lectures.  American Mathematical Society. Басты дереккөзінен мұрағатталған 7 қазан 2016.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 15 мамыр 2015.
33. ↑  Wigner, Mehra, Wightman, 1995

Сілтемелер
----------

* 1964 жылғы Стефан Груфтың Юджин Вигнермен аудио сұхбаты Манхэттен жобасының дауыстары
* Wigner Jenö Iskolas Évei, Раднай Гюла, ELTE, Fizikai Szemle 2007/2 — 62.o. (*Венгрия*). Будапешттегі балалық және әсіресе мектеп жылдарының сипаттамасы, сондай-ақ қызықты фотосуреттер.
* Миннесота университетінің Чарльз Бэббидж институтындағы Джон фон Нейман туралы Юджин П. Вигнермен сұхбат, Миннеаполис. Вигнер Венгриядағы мектеп жылдарындағы Джон фон Нейманмен қарым-қатынасы, Берлинде аспирантурада оқығаны және 1930 жылы Принстонға тағайындалуы туралы әңгімелейді. Вигнер фон Нейманның кванттық механика теориясына қосқан үлесін, Вигнердің осы саладағы жұмысын және фон Нейманның теорияны атом бомбасы жобасына қолданудағы қызығушылығын талқылайды.
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат  (ағыл.)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1951—1975 жылдардағы Физика саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері |
| --- |
|  |
| 

Кокрофт / Уолтон (1951) •
Блох / Пёрселл (1952) •
Цернике (1953) •
Борн / Боте (1954) •
Лэмб / Куш (1955) •
Шокли / Бардин / Браттейн (1956) •
Янг / Ч. Ли (1957) •
Черенков / Франк / Тамм (1958) •
Сегре / Чемберлен (1959) •
Глазер (1960) •
Хофштадтер / Мёссбауэр (1961) •
Ландау (1962) •
Вигнер / Гепперт-Майер / Йенсен (1963) •
Таунс / Басов / Прохоров (1964) •
Томонага / Швингер / Фейнман (1965) •
Кастлер (1966) •
Бете (1967) •
Альварес (1968) •
Гелл-Ман (1969) •
Альфвен / Неель (1970) •
Габор (1971) •
Бардин / Купер / Шриффер (1972) •
Эсаки / Джайевер / Джозефсон (1973) •
Райл / Хьюиш (1974) •
О. Бор / Моттельсон / Рейнуотер (1975) 
 |
|  |
| 
Толық тізім | 
1901—1925 |
1926—1950 |
**1951—1975** | 
1976—2000 | 
2001—ден бері

 |

 |