recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ағыншаның сығылуы** (Сжатие струи) — гидротехникалық құрылыстардағы судың саңылаудан және саптама арқылы ағып шығуы кезінде байқалатын құбылыс. Ағынша қимасындағы сығылу резервуар қабырғасынан 0,5-сі аралық қашықтықта болады. Ағыншадағы сығылу қимасы ауданының саңылаудың барлық ауданына қатынасын ағыншаның сығылу коэффициенті деп атайды: е = wc\w, мұндағы wc — ағыншаның сығылу қимасының ауданы, w — саңылаудың ауданы. Ағыншаның сығылу коэффициентінің шамасы ағынның пішін өзгерісінің түріне тәуелді болады. Осыған байланысты ағыншаның толық және толмаған, жетілген сығылуы (бұл жағдайда ашық бет немесе саңылауға жақын орналасқан қабырға ағыншаның сығылу құбылысына әсерін тигізбейді) өлшемі саңылауға ең жақын резервуар қабырғасынан немесе ашық бетінен үш есе кем қашықтықта өтуі тиіс. Бұл талап орындалмаған жағдайда сығылу процесі жетілмеген болады. Егер сығылу құбылысы ағыншаның барлық периметрлерімен жүрсе, онда мұны толық, ал бқған қарама-қарсы жағдайда өтсе, толық емес сығылу деп атайды. е коэффициенті толық емес сығылуда толық сығылу коэффициентінен көбірек болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы.
– Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.
**Қалқан**
**Тинктура**
**Қалқан**
**ұстаушы**
**Қалқан**
**ұстаушы**
**Ұран**
**Дулыға үсті әшекей**
**Бурелет**
**Ламбрекин**
**Дулыға**
**Тәж**
**Топырақ**
**Орден**
**Гербтік фигуралар**
**Ұран**

Outline of coat of arms
Елтаңба элементтері

**Тәж** — елтаңбалық қалқанның үстінде орналасатын геральдикалық элемент. Тәж дулығаға (дворяндық), не болмаса шоқпардың үстінде орналасады

Тәждің суреттері
----------------

* Императорлық тәж
* Ежелгі патша тәжі
* Мономахтың қалпағы
* Королдік тәж
* Княз тәжі
* Граф тәжі
* Барон тәжі
* Барон тәжі
* Дворян тәжі
* Папалық тиара
* Кардинал қалпағы
* Патриарх қалпағы
* Примас қалпағы
* Митрополит қалпағы
* Архиепископ қалпағы
* Бес кертеш туралы тәж
**Күмісай Асанова** (26.9.1926 ж.т. Қызылорда облысы Қазалы ауданы) — халық ағарту ісінің үздігі. 

1930-шы жылдардағы ашаршылық жылдарында ата-анасынан ерте айырылып, 1932 - 1942 ж. Қазалы, Сайрам, Бостандық балалар үйінде тірбиеленген. 1942 ж. Шымкенттегі бастауыш сынып мұғалімдерін даярлайтын курсты, 1945 ж. осындағы оқытушылар институтын бітірді. 

1945-1947 ж. Қызылорда облысы Қармақшы ауданы оқу бөлімінде инстпектор, балалар үйі директорының орынбасары болып еңбек етті. Қызылорда педагогикалық институтта оқыды. 1949 жылдан Жамбыл облысы Қордай ауданы Ақтерек ауылындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді. 1950 - 1954 ж. Қордай аудандық партия комитетінің әйелдер арасындағы жұмыс бөлімінің меңгерушісі, 1954 - 1958 ж. аудан орталығындағы қазақ орта мектебінде директордың орынбасары, 1958-1961 ж. Шу аудан ортылығындағы орта мектепте, 1961 - 1985 ж. Тараз қаласындағы А.С. Макаренко атындағы облыстық мектеп-интернатта диреткордың оқу-тәрбие ісі жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 

Зейнеткерлік демалысқа шыққаннан кейін 1997 жылға дейін Тараз қаласындағы Керімбай орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен сабақ берді. Асанова Күмісай Құрмет грамотасымен, медальдармен марапатталды. ҚР Президентінің Жарлығымен "Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қызметкері" деген құрметті атақ берілді. Сонымен қатар бұл кісі "Күміс алқа", I және II дәрежелі "Ана даңқы" ордендерінің иегері. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Тараз, Жамбыл облысы" энциклопедиясы, Алматы 2003
Күміс нитраты (I)
**Күміс нитраты** немесе **Ляпис** - түссіз, мөлдір *кристалды зат*. Формуласы: AgNO3.

Қасиеттері
----------

Тығыздығы — 4,352 г/см³. Балқу температурасы — 209,7 °C. 300 °C-тан астам температурада ыдырайды. Метил спиртінде еруі — 3,6 г/100 г; этил спиртінде — 2,12 г/100 г; ацетонда — 0,44 г/100 г; пиридинде — 33,6 г/100 г (20 °C).

Алынуы:

{\displaystyle {\mathsf {Ag+2HNO\_{3}\rightarrow AgNO\_{3}+NO\_{2}{\uparrow }+H\_{2}O}}}
Күміс нитраты (I) тұз қышқылының реактивы болып саналады:

{\displaystyle {\mathsf {HCl+AgNO\_{3}\rightarrow AgCl{\downarrow }+HNO\_{3}}}}
{\displaystyle {\mathsf {NaCl+AgNO\_{3}\rightarrow AgCl{\downarrow }+NaNO\_{3}}}}
Қыздырғанда күміс металы түзеледі:

{\displaystyle ~{\mathsf {2AgNO\_{3}\ {\xrightarrow {350^{o}C}}\ 2Ag+2NO\_{2}+O\_{2}}}}

Емдік қасиеті
-------------

Күміс нитратының (ляпистің) адам терісінде қалдыратын іздер. 
Кілегей қабығы қабынғанда, *жалақ, ойық жара* пайда болғанда, бленнорея ауруы кезінде май түріндегі ляписті теріге жағады. *Ляпистің* 2%-дық ерітіндісін соз ауруынан алдын-ала сақтандыру үшін сәбидің көзіне тамызады. *Тыныс органдарының* кілегей қабығы қабынғанда антисептикалық және қабынуға қарсы дәрі ретінде *ляпистің* ақуызды препараты (протаргол), ал іріңді жараны, қуықты жууға каллоидты препаратын (колларгол) қолданады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
Тұңғиық жануарлары
**Тұңғиық жануарлары** - мұхиттың түбінде сирек кездесетін алуан түрлі тіршілік иелереі. Балықтардың көптеген түрлері жоғары қысым мен төмен температурада өмір сүруге бейімделген. Әдетте, мұхиттың тереңінде аждаһа-балық, теңіз аты, жыланбалық, мұнтаз-балық, теңіз шошқасы, теңіз кірпісі, теңіз жұлдызы, түтікше құрт, устрица, кальмар, скат, сегізаяқ және басқалар тіршілік етеді. Сегізаяқтың сегіз тармақ қолы болады. Ол теңіз түбінде оңаша өмір сүргенді жақсы көреді. Сегізаяқтың 100-ден аса түрі бар.Теңіз өрмекшілері де өмірін тұңғиықта өткізеді. Оның 100-ден астам түрі белгілі. Көлемдері де әртүрлі: 1-10 мм-ден 90 см-ге жететіндері кездеседі.

Түсініктемелер
--------------

ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-446-5
Координаттар: 55°47′32″ с. е. 37°38′07″ ш. б.﻿ / ﻿55.7924778° с. е. 37.6354222° ш. б.﻿ / 55.7924778; 37.6354222 (G) (O) (Я)

**Тұңғыш жерсерік** - Мәскеу қаласындағы Мещанская ауданында орналасқан «Рижская» метроның қасында орналасқан мүсін ескерткіш.

Ескерткіш туралы
----------------

1958 жылы «Рижская» метроның вестибюльдің қасында салынған. Бұл Жердің бірінші жасанды серігін қолында көтеретін жұмысшы. Оның тұғырында "Жердің бірінші жасанды серігін жасаушыларына. 1957 жылы" деген жазба бар. 

* Пошта маркасыПошта маркасы

Тағы қараңыздаршы
-----------------

* Жердің жасанды серігі
* Ғарышкерліктің күні
* "Ғарыштың бойсұндырушыларына" ескерткіші
* Москва қаласындағы далалы мүсінінің тізімі
* Рижская алаңы
Таксономиялық санат
**Тұқымдас** (лат. *famіlіa*) – биологиялық жүйеленімдегі таксономиялық категория.

Тұқымдас туыстығы жақын, тегі бір туыстарды біріктіреді. Мысалы, тал тұқымдасына тал, терек; ал тиін тұқымдасына тиін, сарышұнақ, т.б. жатады. Бірқатар тұқымдастың құрамына бірнеше жүздеген туыстар (күрделігүлділердің 1 мыңнан аса, аламандардың 100-ден аса туысы бар) кіреді. Сонымен қатар құрамында бір ғана туыс болатын тұқымдастар да кездеседі. Мысалы, анар тұқымдасының өзі аттас бір ғана туысы бар. Тұқымдастың латын атауы ботаникада, микологияда және бактериологияда – aceae; зоология мен вирусологияда іdea-мен аяқталады. Ірі тұқымдастар тұқымдас тармағына бөлінеді (онда oіdae және іnae жалғаулары жалғанады). Туыстығы жақын тұқымдастар отрядқа (зоологияда), қатарға (ботаникада біріктіріледі.

Тұқымдас (familia) - биологиялық жүйелеудегі таксономиялық категория. Ортак шығу тегі жақын туыстарды біріктіреді. Жақын тұқымдастарды қатарға біріктіреді, кейде өтпелі топтарға, тұқымдас үсті, отряд асты және т.б. біріктіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
**Увс аймағы**|  |
| КартаКарта |
| **Құрылу** | 1931 |
| **Елордасы** | Улаангом |
| **Аумағы** | 69,585 км² |
| **Жұрты**  • Барлығы (2009) • Жұрт тығыздығы | 90,0371.29/км² |
| **Телефон белгілемесі** | +976 (0)145 |
| **Автомобилдік нөмірлер** | УВА |
| **ISO 3166-2** | MN-046 |
| **Веб сайт** | www.uvs-aimag.mn |

**Увс аймағы**  (моңғ. ***Увс аймаг***) Моңғолияның батысында орналасқан. 1931 жылы орнаған. Увс аймағы шырғанағы мен әлемге әйгілі. Бұл аймақта бірнеше ұлт өкілдері тату тәтті тұруда. Жер көлемі 69585 км² .

Географиясы
-----------

Увс аймағы Моңғолияның батысында Ханхөхий, Хархираа, Түргэн таулары Увс көлі маныңдағы шөлейт жерлерде орналасқан. Ең биік тауы 4116 м биік Хархираа тауы. Аймақтың солтүстігінде Ресеймен (Тува республикасы). оңтүстік батысында Баян-Өлгей аймағымен, Ховда аймағымен, шығысында Завхан аймағымен шекараласып жатады.

Увс аймақ териториясында Тэс өзені, Нарийн өзені, Завхан өзені, Ховд өзені ағады, Увс көлі, Хяргас нуур көлі, Үүрэг нуур көлі, Ачит нуур көлі бар.

Халқы
-----

Увс аймағының халқының көбін батыс моңғол тайпаларының үлесінде — баяттар, дөрбөттер және хотондар (70 %). Қалғандары — халха моңғолдар, тувалар және қазақтар. Қазақтар көбіне қазақ көп тұратын Баян-Өлгей аймығына шекаралас жерлерде және аймақ орталығы Улаангом қаласында тұрады.

Сұмындары
---------

Увс аймағының сумындары

|  |  |
| --- | --- |
| * Баруунтуруун сумы
* Бөхмөрөн сумы
* Давст сумы
* Завхан сумы
* Зүүнговь сумы
* Зүүнхангай сумы
* Малчин сумы
* Наранбулаг сумы
* Өлгий сумы
* Өмнөговь сумы
 | * Өндөрхангай сумы
* Сагил сумы
* Тариалан сумы
* Тэс сумы
* Түргэн сумы
* Улаангом сумы
* Ховд сумы
* Хяргас сумы
* Цагаанхайрхан сумы
 |

Экономикасы
-----------

Халықтың негізгі шаруашылығы мал шаруашылығы және егін егіу. Егін шаруашылықтары аймақтың оңтүстік батыс бөлігінде орналасқан. Аймақ орталығы Улаангомда құрылыс материалдар комбинаты, азықтүлік комбинаты жұмыс істейді. Ресейге Давст сұмындағы Боршоо, Тэс сұмындағы Тэс боомт бақылау пунктері арқылы қатынайды. Нүүрст хотгор, Хар Тарвагатай кең орындарында тас көмір қазылады. Увс көлінде табиғи тұзды үлкен кеңдері бар.

1993 жылы Батыс Моңғолия электржелісінің "Хандагайты-Улангом" бөлігі арқылы Ресейдің Сібір БЭЖ-не қосылған. Қазіргі таңда бұл электржелісін сұмындарға жеткізу жұмыстары жүрілуде. Қазақстанның Өскемен қаласы және ел астанасы Ұлаанбаатар қаласына үнемі ұшақ қатынауда. Аймақ көлемінде ұялы байланыстын GSM стандартына сай Mobicom, G-mobil CDMA стандартына сай Unitel, Skytel операторлары бар. 

Үлгі:Увс аймағы
Моңғолия
**Картограмма** (карта және ... грамма) белгілі бір экономик.әлеуметтік құбылыстың қарқындылығы, Капсюльға түсірілген территориялық бөліктің жеке аудандары (бірліктері) бойынша көрсетілген карта. Мысалы, Капсюль жеке елдер, облыстар не аудандар бойынша халықтың орта тығыздығын сипаттауға қолданылады. Кескіндер көрнекті болу үшін әр территориялық бөлік көрсетілетін құбылыстың қарқындылығына сай етіліп боялады немесе штрихталады, көрсеткіштің мөлшері артқан сайын бояу, штрих қоюлана түседі. Картограмма халық және статистиканың деректерін көрнекті етіп беру үшін жиі қолданылады. Картограмманың кемшілігі – ол жеке территориялық аймақтың ішіндегі құбылыс қарқындылығының айырмашылығын көрсете алмайды, бірақ аймақ мөлшері кішірейген сайын бұл кемшілік азая береді.

Дереккөздер
-----------

М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
**Сурдопсихология** (лат. *surdus*—саңырау, күңгірт естілетін және ...логия) — арнаулы психологияның саңырау және құлағының мүкісі бар адамдардың психикалық дамуын, оқыту мен тәрбиелеу жағдайында бұл дамуды жетілдіру мүмкіндіктерін зерттейтін саласы. Сурдопсихология құлағының мүкісі бар адамдардың сақау болуына жол бермеу амалдарын зерттейді, естіп қабылдаудың кемістігін көру арқылы, дірілдік, түйсіктер және т.б. арқылы алмастырудың компенсаторлық мүмкіндіктерін анықтайды, мұндай адамдардың танымдық қарекетінің ерекшеліктерін зерделейді, есіту түйсіктерінің болмауы немесе жете дамымауы жағдайында қалыттгасатын ойлаудың, жадтық және басқа да психикалық процестердің ерекшеліктерін зерттейді. Сурдопсихологияның мәліметтерін есепке алу — саңырау және құлағы мүкіс балаларды оқыту мен тәрбиелеуді, оларды өндірістік тұрғыда даярлау мен еңбекке орналастыруды ұйымдастырудың қажетті шарты болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Ингибитор** - тамақ өнімдерін дайындаған кезде әр түрлі бактериялардың дамуын алдын алатын немесе тежейтін химиялық заттардың жинақтық аталуы, соның әсерінен стандартты сапалы өнім алынады. 

  

Ингибиторлар әр түрлі сусындар мен шырындар өндірісінде қолданылады. Субтилин, тиротроцин, полиорденол, хлорамфеникол, биомицин, террамицин, күкіртті ангидрид және т.б. сияқты Ингибиторларды қолдану шектерінің нормалары бекітілген. Консервіленген компоттарды, шырындарды, жеміс езбелерін аспаздықта қолданғанда аса мұқият болу керек, әсіресе қыздырған кезде құрамында ингибиторлардың болуын ескерген жөн оларды қыздырмау керек жөне кепілдігі жоқ консервіленген шырындарды 6 жасқа дейінгі балаларға беруге болмайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.— Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1
**Угйе Дэлэ** (т,ж,б - 846) - Ұйғыр қағандығының билеушісі (841 - 46).

Өмірі
-----

840 ж. Ұйғыр қағандығында аймақтың басшы Гюйлу Мохэ бастаған бүлік басталды. Осы бүліктің кезінде жас билеуші Кэси Дэлэ қаза тауып, қағандық тұрғындарының басым көпшілігі Тибет өңіріне ауа көшті. Қытайлар иелігіне қараған бұл өңір ұйғырлары Угйе Дэлені өз билеушісі деп жариялады. Угйе Дэлэ қытай императорынан өзін Ұйғыр қағандығының билеушісі ретінде тануға қол жеткізіп, бүлікшілерге қарсы күрес жүргізді. Қытай императоры оған қолдау көрсетіп, оның халқына 20 мың қап нан жөнелтті. Угйе Дэлэ 100 мың адамнан тұратын әскери жасақ құрды. Бірақ ол қанша тырысқанымен қағандықтың бұрынғы иелігін өз қолына қайтара алмады. Керісінше жазалау шараларын жүргізу арқылы өзіне қарсыластар қатарын көбейтті. Угйе Дэлэ өз қолбасшысы Хуншунның қолынан қаза тапты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
**Картли патшалығы** — XV ғасыр II-жартысында, 1490 жылы Шығыс Грузияда бір тұтас грузин патшалығының ыдырауы нәтижесінде пайда болған феодалды мемлекет. Астанасы - Тбилиси.

1762 ж. Кахетимен қосылып, Картли-Кахети патшалығы аталды. Картли патшалығының экономикасы *натуралды шаруашылыққа* негізделді. Саяси тұрғыда ел жартылай бағынышты бірнеше бөлікке – *сатавадоға* (сеньорияға ) бөлінді. XVII ғасыр аяғы – XVIII ғасыр басында экономикасы мен мәдениеті дәуірледі. 16-18 ғасырда иран-түрік агрессиясына қарсы үздіксіз күрес жүргізді. Грузин саяси қайраткерлері (С.Луарсаб I, Симон, Георгий Саакадзе, Ростом) елдің саяси тәуелсіздігін аса зор қиындықпен сақтап қалды. 1723 жылы түріктер, 1735 жылы ирандықтар жаулап алды. 1744 жылы Картли патшалығы жат елдің езгісінен құтылды. Біріккен Картли-Кахети патшалығы 1801 жылы Ресейге қосылды.

Дереккөздер
-----------
**Гордон Пири Дуглас Алистер** - ағылшын жеңіл атлеті, стайер. 1931 жылы 10 ақпанда Англияда дүниеге келген. XX ғасырдың 50-жылдарындағы ең атақты спортшылардың бірі. 5 дүркін әлемдік рекорд орнатқан. 1956-1962 жылдары 3000 метрге жүгіруден рекорд жасаған. 1956 жылы өткен Олимпиада ойынында 5000 метр қашықтыққа жүгіруден күміс медаль алған. 1998 жылы Гордон Пири 347 600 км жүгіріп, «Гиннесстің рекордтар кітабына» кірген (салыстырмалы түрде Айға дейінгі арақашықтық 384 000 км). Мансабының соңғы жылы тәулік ішінде «Тез әрі жарақатсыз жүгір» атты кітап жазады. 1991 жылы қатерлі ісіктен қайтыс болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 1 қарашаның 2017 жылы.
«**Ингулец**» (укр. «Інгулець») — Украинаның Кировоград облысы, Петрово кентіндегі футбол клубы. Қазіргі таңда Уркаина бірінші лигасында ойнайды.Өз алаңындағы ойындарын "Ингулец" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 1700 адам. 

2013 жылы «Пятихатск Агрофирмасы» (укр. *«Агрофірма П'ятихатська»*) деген атаумен құрылды. 2015 жылы қазіргі атауына ауысты. 

2015/16 жылы екінші лигада ойнап, тарихын бастады. 

2016/17 жылы тұңғыш рет бірінші лигада ойнады. 

2018/19 жылғы маусымда Украина кубогының финалына шығып, "Шахтерден" (Донецк) 0:4 есебімен ұтылып қалды.

Сілтемелер
----------

* Ресми сайты (укр.)
**Кінә менде.** Қыз ұзату тойы - үлкен мереке. Мұнда ат жарыс, палуан күрес, айтыс, өнер бәсекесі, бәс, ұлттық ойын түрлері, жұмбақ айтыс, ән-жыр сияқты ойын-сауықтар өткізіледі. Бұған қатысқан, көрген жұрт бір серпіліп, жаны жадырап қалады. Осындағы тағы бір қызықты өнер қалыңдықтың жеңгелері мен күйеу жанындағы жігіттердің айтысы. Бұл айтыс басқа айтыстардай ешкім сынап, мінемейді. Кәдімгі әзіл-қалжыңға, күлкіге, тапқырлыққа құрылады. 

Бұл айтыстың аты -**Кінә менде**. Жеңген жақ жеңілген жаққа арнайы сыйлық тапсырады. Бұл, әрине, жеңілген жақтың көңілін көтеріп, олардың ойында кірбің қалмасын деген игі тілек пен жақсы көңілдің алдағы жақындықтың белгісі.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары
Кірпікшелі кебісшенің тіршілігі, сыртқы құрылысы және қозғалуы
--------------------------------------------------------------

Көптеген кірпікшелі жәндіктер еркін жүзетіндіктен, сүйір денелі болып келеді. Солардың бірі- кірпікшелі кебісше. Кебісшенің пішіні кебіске өте ұқсас. Оның бүкіл денесін жіңішке түк тәрізді өскін-кірпікшелер қаптап жатады. Бір кебісшенің денесінде 10-15 мың кірпікше болады, осы кірпікшелердің әрқайсысы ескекше қимылдап, кебісше үздіксіз шапшаң қозғалады.

Кірпікшелі кебісшенің амеба немесе жасыл эвгленадан айырмашылығы: денесін жұқа, тығыз қабықша қаптайды. Қабықша майысқақ, иілімді болғандықтан, кебісше денесін еркін қозғап, әр түрлі қалыпқа келтіре алады. Кірпікшелілер тоқтау суларда, тоғанда, батпақты жердегі суларда кездеседі.

Кірпікшелі кебісшенің денесі күрделі екі жасушадан тұрады. Денесінің негізгі бөлігін цитоплазма толтырады, цитоплазманың ішінде бір үлкен және бір кішкене -екі ядро болады. Цитоплазманың сыртқы қабаты-тығыз қабықша, онда өте көп кірпікше өседі, ал ішкі қабаты сұйықтықтан тұрады. Кебісшенің алдыңғы жағы доғал, ал артқы жағы жалпақтау келіп, сүйірленеді. Оның қозғалып жүзуі: кірпікшелер арқылы алға қарай жылжиды, бүкіл денесімен өз кіндігінен оңға қарай айналады.

Қоректенуі
----------

Кірпікшелілердің негізгі қорегі- бактериялар және ұсақ ағзалар. Кебісшенің алдыңғы жағынан сопақшалау келген ойыс көрінеді. Бұл-кебісшенің ауыз ойысы. Ауыз ойысы цитоплазмада тар шұқырақ тәрізденген жұтқыншаққа жалғасады. Ауыз ойысындағы кірпікшелердің қимылымен судағы ұсақ тірі ағзалар және бактериялар кебісшенің жұтқыншағына қарай жылжиды. Қоректік зат цитоплазмаға түсісімен төңірегінде көпіршік түзіледі және асқорыту вакуоліне айналып, қоректі өзгеріске ұшыратады. Асқорыту сөліне оралған қорек түйірлері қорытылып, цитоплазмамен жайлап жылжиды, қорытылмаған бөлігі денедегі тесік- қылаулатқыш арқылы сыртқа шығады.

Тыныс алуы және зәр шығаруы
---------------------------

Кірпікшелі кебісшенің тыныс алатын ерекше мүшесі жоқ, сондықтан бір ғана жасушадан тұратын денесіндегі жұқа қабықша арқылы өз айналасындағы суда еріген оттегін бүкіл денесіне сіңіріп, газ алмастырады, тыныс алады. 

Кірпікшелі кебісшенің денесінде жиырылғыш, жұлдызша тәрізді екі вакуоль айқын көрініп отырады. Бұл вакуольдерге денедегі артқы мөлшердегі сұйықтық жиналады. Вакуольдердің біреуі кебісше денесінің алдыңғы бөлігінде, екінші артқы жағында орналасады. Олардың мөлшері жинақталған сұйықтыққа байланысты, сондықтан көпіршіктің кейде пайда болып, кейде жойылып кетуі мүмкін. Кірпікшелі кебісшенің осы жиырылғыш вакуольдері зәр шығару қызметін атқарады.

Дереккөздер
-----------

Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 21 б. ISBN 5-625-03599-7
**Кінәз Ибрагимович Мирзоев** (18.05.1947 жылы туған, Армян Республикасы Масис ауданы Регнаул қыстағы) - сыншы, ғалым, филология ғылымының докторы, профессор, Халықараралық Ғылым Академиясының академигі, ҚР Әлеуметтік академиясының академигі 1974 жылдан Армения мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, 1990 жылдары ҚазҰПУ-дың Шығыс филология факультетін басқарған. Қазір осы университеттің Әлемдік тілдер орталығының жетекшісі. "Әзірбайжан-курд әдеби байланысының тарихынан" (1975), "Рйа тезе" газеті бетіндегі Әзірбайжан әдебиетінің сауалдары" (1973), "Ұлттық әдебиет және байланыс"(1985), "Әдебиет көкжиектері"(1986), "Ұлттық әдебиеттегі халықтар достығы тақырыбы" (1988), "Достық көпірі" (1989), "Түрік және Әзірбайжан тілдерінің оқу бағдарламасы" (1992), "Низами және Шығыс халықтарының әдебиеті" (1995), "Курд әдебиетінің тарихи тағдыры" (1996), "Ресейдегі курд әдебиеті" (Мәскеу, 1977), "Курдтардың шағын энциклопедиясы" (2001), "Қазақ пен курд әдебиетінің байланысы" (2002), "Қазақстандағы курдтар" (2002). т.б. еңбектері жарық көрді. Құрмет орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Қызқаш**, *Қысқаш* – Аралқұм құмының шығысындағы таулар.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Сарқан ауданы Көктерек ауылының солтүстігінде 8 км жерде, Лепсі өзенінің аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 740 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 22 км-ге созылған, енді жері 10 км.

Жер бедері
----------

Тізбектелген ірілі-ұсақты шоқылардан тұрады. Беткейлері сай-жыралармен қатты тілімделген. Солтүстік-батысында Баскерегетас, солтүстік-шығысында Өтентай таулары, солтүстігінде Белсексеуіл құмы, шығысында Жартұма, Қанжығабұлақ бұлақтары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Қиыршықтасты қоңыр топырағында сұр жусан, баялыш аралас астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қызғышбаб** - 14 – 15 ғғ. (археол.) мекен. Темір стансасынан сотүстік-батысқа қарай 7 км, Отырартөбенің шығысында 4 км жерде орналасқан. Географиялық координаттары 42T 447510 UTM 4744466. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының отряды (К.М. Байпақов. Д.А. Воякин) зерттеген. Қирандылар (кесененікі болуы мүмкін) шыршы тәрізді, көлемі 10x10 м, биіктігі бір метр төбе болып қалған. Бетінде төртбұрышты, ортасы сай, көлемі 7x6 м жал байқалады. Ең биік тұсында, солтүстік бұрышына ай орнатылған, көлемі 3x3 м темір тордан қоршау орнатылған. Жалдың айналасы мен ішінде көптеген бүтін және сынық қыштар шашылып жатыр. Қыштар шаршы формалы, көлемдері 28x28x6 см. Солтүстік шығысында кішігірім төбешіктер бар. Бұлар да бұзылған құрылыс іздеріне ұқсайды. Қирандыларды Арыстанбабтың ізбасарларының бірі Қазғышбабтың атымен байланыстырады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан Облысы тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинағы
**Қызғалдақ төңкерісі** (қыр. *Жоогазын революциясы*), кейде **Тұңғыш Қырғыз төңкерісі** — Қырғызстанда 2005 жылы көктемде болған, Қырғызстан президенті Асқар Ақаевтың биліктен кетуіне әкелген саяси оқиға, революцияға айналған жаппай наразылықтар.

Қызғалдақ төңкерісі басқа түс революциялары, Грузияда (Раушан революциясы, 2003) және Украинада (Қызғылт сары революция, 2004) болған төңкерістердің әсерінен және халықтың Ақаев билігімен қанағаттанбауымен байланысты басталған еді. Қызғалдақ төңкерісінің себептері қатарында халқы ахуалының нашарлауы, экономикалық және саяси тұрақсыздығы және 2005 жылғы сайлаудың нәтижесі болған.

Этимологиясы
------------

Төңкерісті ұйымдастырған және оны қолдаған адамдар сары және қызғылт түсті жалаулары астында шыққаны үшін және оқиға көктемде болғаны үшін оны басқа бейбіт төңкерістер сияқты «қызғалдақ төңкерісі» деп атаған.

Төңкеріс барысы
---------------

Қызғалдақ төңкерісі Қырғызстанда парламент сайлауынан кейін басталды. Халық өткен сайлаудың нәтижелеріне наразы болды, өйткені үкімет әкімшілік ресурсын қолданып, сайлаудың әділетсіз нәтижелерін жарияланып, парламентке үкіметке қарсы күштер өкілдерін жібермей, өз жақтаушыларын жіберді. Сөйтіп, сайлаушыларын алдады.

Төңкеріс Қырғызстанның оңтүстігінде наурыз айында басталған. 19 наурыз күні төңкеріс Жалалабат облысында басталып, келесі күн Ошта жалғасты. Наурыз мейрамынан кейін, төңкерісшілер Ош пен Жалалабат облыстарында билігін өзіне қаратты. 24 наурыз күні төңкеріс Қырғызстанның астанасы Бішкек қаласында жалғасты. Нәтижесінде, наразы болған халық Ақ үйді басып алып, үкіметті құлатты. Ақаев мемлекеттен қашып, отставкаға кетуге мәжбүр болды. 24 наурыз күні кешкі уақыттан келесі күннің таңына дейін қалада тәртіпсіздік тоқтамады. Көптеген дүкендер, мейрамханалар өрттенді, қалада тонау басталды. Келесі күнде де тәртіпсіздік басылмады.

Президенттің міндеттерін уақытша Исенбай Қадырбеков атқарды, үкімет басшысы Құрманбек Сәлиұлы Бәкиев болып тағайындалды. Абақтыдан оппозицияның жетекшісі Феликс Кулов босатылып, қолына барлық қарулы күштерді, тәртіп орнату күштерін, милицияны және қауіпсіздік органдарын алды. Қалада тәртіпті орнатты. Бір күннен кейін, Қыдырбеков орнынан кетіп, мемлекеттің жоғарғы билігі Құрманбек Бәкиевтың қолына түсті. Кулов ішкі істер министрі болып тағайындалды. Жаңа министрлердің кабинеті үкіметін құрды. Сөйтіп, қызғалдақ төңкерісі аяқтады. Төңкерісті жетекшілері Қырғызстан социал-демократиялық партиясы, Ар-Намыс партиясы (қырғ.)қаз. Атамекен партиясы (қырғ.)қаз. жастардың Кел-Кел (ағыл.)қаз. қозғалысы еді.

Суреттері
---------

* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қырғызстандағы "Қызғалдақ революциясы": 14 жылдан соң  (қаз.).  Азаттық радиосы (25 наурыз 2019). Тексерілді, 28 маусым 2023.
2. ↑  "Тюльпановая революция" в Киргизии (2005)  (орыс.).  РИА Новости (Үлгі:TranslateDate/ru). Тексерілді, 28 маусым 2023.
**Қылаң тентекқұс** - кәдімгі тентекқұстан кішкене ірілеу келген құс түрі. Салмағы 100 г-дай. Негізгі қорегі – түнгі көбелектер мен қоңыздар. Бұл шөл құсы болғандықтан, Қазақстанда тек Сырдария мен Қызылқұм жағалауындағы жазықтықтарда мекендейді. Қылаң тентекқұсы өзен аңғары, батпақты жерлерде сирек кездеседі, олар көбінесе құмдақ шөлді мекен етеді.[1]

### Сипаттамасы

Қылаң теңтекқұс- жабын қауырсындарының ашық сары қызғылтсары реңінің айырмашылығы ғана болмаса, кәдімгі теңтекқұсқа ұқсас құс. Негізгі қорегі- түнгі көбелектер мен қоңыздар, дегенмен түнд белсенді әрекет ететін басқа да бунақденелілерді жейді. Солтүстік Африка, Алдыңғы және Орта Азияда қоныстанады. Қазақстанда бұл құс тек қана Қызылқұм құмында және Сырдария өзенінің оң жағалауындағы жазықтықтан кездеседі. Қмдауыт құмды ұнатады және сазды жайылмада- сирек ,өзен жайылмасының маңынан жиі кездеседі.
Өмір сүру дағдысы аз зерттелген. Қазақстанға сәуірдің соңы- мамырдың басында ұшып келіп, тамыз-қыркүйекте ұшып кетеді.

### Дереккөздер

[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы,«Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2
2. ↑  мектеп энциклопедиясы "Құстар", Ковшарь
Платон (Мюнхендегі гректік нұсқадағы Платон портретінің римдік көшірмесі, Глиптотек Силанион)
**Горгий** (ағылш. *Gorgias*, грек. *Γοργίας* [ɡorɡíaːs]) - бдд. 380ж-дар шамасында Платон жазған Сократтық диалог. Диалогта Сократ пен софистердің шағын тобы (және басқа қонақтар) түскі асқа жиналған кездегі сұхбаты баяндалған. Сократ риториканың шынайы анықтамасын іздейтін софистпен пікірталас жүргізіп, риториканың мәнін анықтауға және сол кездегі Афинада кең таралған софистикалық шешендік өнерінің кемшіліктерін ашуға тырысады. Мойындату өнері (art of persuasion) классикалық Афинада саяси және заңдық артықшылықтар үшін аса қажет деп саналды, ал риториктер өздерін осы негізгі шеберліктің ұстаздары ретінде жарнамалады. Кейбіреулер, мысалы Горгий секілділер шетелдік болып, олар Афинаның зияткерлік және мәдени талғампаздық даңқына қызығушылық танытады. Ал, Сократ өзін нағыз саясатпен айналысатын санаулы афиналықтардың бірімін деп санайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Robichaud, Denis. *Plato's Persona: Marsilio Ficino, Renaissance Humanism, and Platonic Traditions*, University of Pennsylvania Press, 2018, p.32, quote = "Gorgias's art is sonorous, reverberating the oral pronunciation of *gorgos*."
2. ↑  Formal Analysis of Plato's Gorgias.
**Хана Сенеш** – венгер және еврей ақыны, сионист, Екінші дүниежүзілік соғыстың партизаны, Израиль халық қаһарманы[1]. 1921 жылы 17 шілдеде Будапештте дүниеге келген. Венгрияда туып, сонда өскен Хана Сенеш 18 жасында Палестинаға көшіп кетеді. Ұлтшылдардың қолына түсіп, кейіннен атылған. Оның өлеңдері израильдік поэзия хрестоматиясына енгізілген.

Өмірі
-----

### Шыққан тегі

Хана Сенеш 1921 жылы 17 шілдеде Будапештте туған. Оның отбасы әдеби дәстүр мен ғұрыпқа бай болатын. Әкесі – Бела Сенеш әйгілі жазушы және драматург болған. Әкесінің ағасы – Андор Сенеш венгер ақыны және аудармашы болса, оның ұлы – Иван Сенеш жазушы, драматург және ақын болған. 
Анасы – Катерина Сенеш Батыс Вегрияда дүниеге келген. 

### Венгриядағы балалық шағы

Хана 6-7 жасынан өлең жаза бастаған. 

### Палестинада

1939 жылы 19 қыркүйекте 18 жасында Хана өз бетінше Палестинаға көшіп барады. 

### Еуропадағы миссия және тұтқындалуы

1944 жылы 11 наурызда Италияға ұшып барады. 13 наурыз күні ол және оның тобы парашютпен Югославия аумағына тасталған партизандардың қатарында болады. 

### Тергеу, сот және өлім жазасы

Сомбатхея түрмесінен кейін оны Будапешттегі Хадик казармасына жібереді.

Венгрияның азат етілуінен кейін
-------------------------------

Әдеби мұрасы
------------

Естелік
-------

### Өнерде

### Израилдің өзіндік ұлттық санасындағы Хана Сенеш бейнесі

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Ганна** (итал. *Lago di Ganna*) — Италияның солтүстігіндегі көл. Ломбардия өңіріндегі Варесе шет аймағында орналасқан. Көл тау етегі аңғарында, теңіз деңгейінен 390 метр биіктікте орналасқан. 1984 жылдан бастап табиғи қорық деп жарияланған.

Көл Вальганна коммунасының құрамындағы Ганна округінде, SS 233 автодаңғылының маңында орналасқан. Жалғыз тармағы — төменгі ағысында Гирла көліне құятын Маргораббиа[en]өзені. Көлдің аймағындағы климат альпі маңы аңғарларына тән, континенталды. Ең төменгі температура — қыста−20 °C және +25 °C жазда. Көл бойындағы өсімдіктердің арасында кәдімгі қамыс, тұңғиық, шылым, балдыршөп, тал, қандыағаш көп тараған. Фаунадан шортан, қарабалық, барылдауық және сары торғай кеңінен тараған.

Сілтемелер
----------

* Көл жайлы ақпарат Мұрағатталған 4 наурыздың 2016 жылы.
**Түйе етi** сиыр етiне дес бермейдi. Нәрлi құндылығы мен дәмдiлiк сапасы бойынша жақсылап семiздендiрiлген, ерекше жас түйенiң етi жақсы. Ол тез пiсiрiледi, қуырылады, дәмдiлiк сапасы жоғары және пiсiруге, қуыруға, iрi және ұсақ тiлiктерiн бұқтыруға, кесiлген тағамдар әзiрлеуге пайдаланылады.
Түйе етiн жануарлар майын қолдану шектелген диетада пiсiрiлген диеталық тағамдарды қолданады, өйткенi, түйе етi iшкi майлардың қабатын құрайды. Түйе етiнiң майларын құрауы шошқа, қой және сиыр етiне қарағанда көбiрек. Өркештi ерiтiп, жоғары сапалы ақ түстi май алуға болады және ол қой мен сиыр майынан асып түседi.
Жалпы, түйе етiнде 75-80 пайыз су, 18-21 пайыз нәруыз және 1-2 пайыз май бар. Одан басқа, калий, кальций, магний, фосфор, темiр, тағы басқа бiрқатар витаминдерi қатысады. Түйе етiн пiсiру оны ыстық суға салып, жануардың жасына қарамастан, 3-4 сағат әлсiз отта қайнатады.
Сорпадан май мен көбiк дүркiн-дүркiн алынады. Пiсiрiлiп болғанға дейiнгi 30 минут iшiнде лавр жапырағын, бұршақты қара бұрыш, тұз салып, дәмдiлiгi мен дайындығына қарай жеткiзедi.
Iрi тiлiктердi қуыру үшiн қиық пен жас малдың жұқа шеттерiн пайдаланды. Ал, ұсақ тiлiктердi қуыру үшiн (қуырмаш, азу, бфестроган, турамыш) еттi алдын ала 3 пайыздық сiрке суында 22-3 сағат маринадтау қажет. Бұл еттi жұмсақ етедi әрi дәмдiлiгiн арттырады.

Тағы қараңыз
------------

Шұбат
Айзенк Ганс Юрген
**Ганс Юрген Айзенк** (4.03.1916, Берлин-4.09.1997, Лондон) – британ психологы. Психологиядағы биологиялық бағыттың көшбасшыларының бірі. 

Г.Айзенктің жеке тұлға теориясы диспозициялық теорияның үш негізгі бағытының біреуіне – қатаң бағытына жатады. Бұл бағыт адамның қатаң биологиялық құрылымдары: дене құрылымы, жүйке жүйесі, ми және белгілі жеке тұлғалық қасиеттері арасында қатаң сәйкестік құруға ұмтылады. Мәселен, Г.Айзенк "интроверсия – экстраверсия мидың ерекше құрылымы – ретикуларлық формацияның қызметімен байланысты" деген болжам ұсынған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Психология: Энциклопедиалық сөздік.Қ.Б. Жарықбаев, О.С. Саңғылбаев
**Кінәмшілдік** — мінездегі өзге адамды айыптап, оның қателігін көргіштік, сөйтіп оны айыпты деп санау, өз ойындағы болмаған соң жазғыру. Кінәмшілдік — өзімсінген адамға тағылатын кінәрат. Кінәмшілдік адамның бір жағынан жағымсыз, ұнамсыз қылығын білдіретін мінез ерекшелігі болса, екінші жағынан, өзімсінген адамның бойындағы мінез-құлықтарын міней отырып сынаудың көрінісі болып саналады. Өзге жұрттың, басқа адамның тіршілігі мен мінезінің кем-кетігін байқар көргіш, пайымдап білгіштігін білдіреді де, оны кінәлайды. Кінәмшілдік адам мінезіндегі көңіл-күйінен туындайтын орынсыз тілек пен өкпелі ойды да білдіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қ.Жарықбаев, О.Саңғылбаев "Психология энциклопедиялық сөздік", Алматы, 2011
**Хан сарқыты** (салт). "Хан сарқыты - сары бал, сұараусыз ішсем деп едім!" (Махамбет).

"Осы орайдағы басқа жұртта жоқ тағы бір рәсім - хан атқа мініп, ордаға түскен кезде әр тайпадан, әр тайпадан, әр тараптан арнайы іріктелген қаншама адам ханның өрістегі малын, қозы - лақ, құлын - тайына дейін түк қалдырмай бөліске салады. Бұлт рәсім **хан сарқыты** деп аталады. Ханға малдың керегі жоқ. Хан - ел иесі, жұрт тұлғасы, елде бар болса, ханда да бар, ханның халықтан бөтен тілегі болмауға тиіс деген сөз. Сонымен қатар жақсы ырым. Сайлауға келе алмаған жұрт тойдан дәм татады, хан малының тұқымы қалған елге құт әкеледі. Ырым, наным ғана емес, мақтан. Өзінің ұлттық мемлекетінің басында отырған, халық қалауымен көтерілген ханға деген биік құрмет белгісі. (Арада апта өтпей, бұл мал он есе көбейіп, кері қайтады, бірақ бұл ханның емес, қазынаның малы)" (М. Мағауин).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кенжеахметұлы С. К – 30 Қазақ халқының салт – дәстүрлері. – Алматы: «Алматыкітап баспасы» ЖШС, 2010. – 312 бет, суретті. ISBN 978 – 601 – 01 – 0374 – 0
**Кірпібас** (лат. *Sparganium*) – қоғалар тұқымдасына немесе өзімен аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық су өсімдіктері. 

  

Қазақстанда өзен жағалауында, су басқан шалғында өсетін 4 түрі бар. Әсіресе жабайы кірпібастың (S. sіmplex) айрықша маңызы бар. Биіктігі 10 – 100 см. Сабағы бұтақтанып біткен. Жапырағы қос қатарлы, кезектесіп орналасқан, таспа пішіндес, түбінде қынабы бар. Гүлі дара жынысты, ұсақ, жұмыр гүлі қою, шар пішіндес, оның аталық гүлі жоғары, ал аналығы төмен орналасқан. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – жаңғақ. Дәнімен су құстары қоректенеді; олар түлегенде қалың өскен Кірпікбас арасына жасырынады.

Сілтемелер
----------

1. ↑  Қазақстан Энциклопедиясы

Сыртқы Сілтемелер
-----------------

* Ежеголовник
**Жасанды мұз айдыны** — мәнерлеп сырғанаудан, конькиден, мотоцикл спортынан, хоккейден жарыс және цирк, балет, би ойындарын өткізуге арналған орын. 

Жасанды мұз айдыны ашық алаңда немесе жабық залда жасалады. Ол үшін еден бетондалып, оның үстіне құбыр тартылады. Аммиакпен салқындатылған құбырдағы тұзды ерітінді мұзды бірқалыпты ұстауға мүмкіндік береді. Жасанды мұз айдынының жанынан тоңазытқыш қондырғысы бар арнаулы машина бөлімі салынады. Мұз қатыру үшін бетонды еденге су жіберіледі. Мұздың температурасы –1 — 100С шамасында болады. Жасанды мұз айдыны Америка мен Еуропа елдерінде 19 ғасырда пайда болды. Қазақстанда жасанды мұз айдыны бар алғашқы спорт сарайы 1966 жылы Алматыда (қазіргі Балуан Шолақ атындағы спорт сарайы), 1970 жылы биік таудағы Медеу спорт кешенінде (аумағы 10 мың м2) іске қосылды. Медеу мұз айдынының еденіне 35 мың м3 бетон төселіп, 175 км құбыр тартылды. Қазір жасанды мұз айдыны бар спорт сарайлары Астана, Теміртау, Петропавл, Қарағанды, Өскемен қалаларында да бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**"Ганнет компани инкорпорейтед"** (Gannet Gompany, lnc)- АҚШ-тың ipi газет монополиясы .

1906 жылы мұнай магнаты Дж. Пьюмен және Морган қаржы-монополистік тобының кәсіпорнымен байланысты болған респ. миллионер Фрэнк Ганнет негізін қалады. 

Штаб-пәтері Рочестер қаласында (Нью-Йорк штаты) орналасқан. Компания негізінде мерзімдік 130-дан аса басылымдар, сонымен қатар Канада мен Виргин аралдарының түрлі аймақтарында 90-нан аса газет бар. Олардың ішінде АҚШ-тың жалпыхалықтық ірі газеті "Ю-Эс-Эй тудей", аумактық беделді "Цинциннати инкуайер", "Окленд трибюн", "Де-Мойн реджистер" газеттері бар. 7 теледидарға және 13 радио стсаға иелік етеді. АҚШ-тың 11 штатында және Канаданың 30-дан астам қалаларында жарнама компаниялары; сондай-ақ компанияға тиесілі газеттерді материалдармен қамтамасыз ететін ақпараттық қызметі бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизисы", Энциклопедия. "ҚазАқпарат" Алматы, 2009,1-т ISBN 978-601-03-00-70-5
**«Түйетөбе» ескерткіші**  — 1930-1950 жж. саяси қуғын-сүргін құрбандарына орнатылған ескерткіші.

Географиялық орны
-----------------

Ескерткіш Ақтөбе қаласы Пригородный ауылынан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан.

Сипаты
------

Тас белгіде

«Жазықсыз жазаланғандар рухына тағзым», «Жертвам репрессии 30-50-х годов от благодарных потомков.Смерть Ваша безвинна, память о Вас вечна» деген сөздер жазылған.

* Түйетөбе ескерткішіТүйетөбе ескерткіші

Тарихы
------

Тарихшылардың есептері бойынша, 30-жылдардағы репрессия кезінде Ақтөбе облысында сегіз мыңнан астам адам қуғын-сүргінге ұшыраса, оның ішінде екі мыңнан астам адам ату жазасына кесілген. Олардың атылып, көмілгені, кейбіреуінің тіпті Түйетөбенің айналасындағы сайларға лақтырыла салынғаны туралы
1987 жылы ғана белгілі болды. Оны Сергей Гуцаловтың басшылығымен жүргізілген экспедиция кезінде, археологиялық отряд Жаман Қарғалы өзені бойындағы мазарларда қазба жұмыстарын жүргізіп жүрген кезде анықтаған. Көктемгі су тасқыны кезінде адам сүйектері шұңқырдың бетіне шығып қалған еді. Мүрделердің барлығында бас сүйектің желке тұсынан атылған оқ ізі табылған. Жыл сайын 31 мамырда осы ескерткіш-белгі Түйетөбенің басында саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алуға жиналып, олардың рухына құран бағышталып тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.

Сілтемелер
----------

1. Мұрағатталған 2 қыркүйектің 2021 жылы.
2. 
3.
Қызыр Мамырбекұлы
**Қызыр Мамырбекұлы** **ماﻣﯩﺮﺑﻪك ﯗلى ﻗﯩﺰﯨﺮ**‎) (1893 - 1931) — қазақ ақыны

Шығармалары
-----------

Қызыр Мамырбекұлының қол жазбасы: «Салиха-Сәмен»\_дастаны 1-беті.
* Сәлиха - Сәмен (ٴساليقا-ساﻣﻪن‎)

«Сәлиха-Сәмен» әсілінде ғашықтық дастан. 1946 жылы алғаш жарияланатын кезде авторы Әсет Найманбайұлы делініп, арада біраз дау туған екен. Ал оны Қызыр Мамырбекұлы жазған деушілер де көп болған. Авторы кім болса ол болсын, жергілікті халықтың аңызы бойынша оқиға осы Шіңгіл жерінде болған деседі. Жұрт соның куәсі етіп, Сәлиха мен Сәмен бекінген «Жаятас» деген жерді көрсетеді. Дастан - қосыла алмаған екі ғашықтың трагедисымен аяқталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  .Алпыс екi қоңыр Мұрағатталған 14 сәуірдің 2016 жылы.
2. ↑  "ӘСЕТ ШЫҒАРМАЛАРЫ" ТУДЫРҒАН КҮДI(қолжетпейтін сілтеме)К
3. ↑  ТҰРСЫНБЕК КӘКІШЕВ, ЖӘДИ ШӘКЕНҰЛЫ. ҚЫТАЙДАҒЫ БАУЫРЛАРДЫҢ РУХАНИЯТЫ Мұрағатталған 12 сәуірдің 2016 жылы.
**Қылаң торғай** (лат. *Passer indicus*) — торғайтәрізділер отрядына жататын Торғайлар құстар туысының биологиялық түрі, үй торғайына өте ұқсас құс. Көпке дейін оларды бір түрдің түршесіне санады (кейбір жүйелеушілер әлі де солай санауда).

Таралуы
-------

Бұл жарықты ұнататын құс Қазақстанда тек қана республиканың оңтүстік жартысында солтүстікте Торғай және Қарағандыға дейін қоныстанады. Отырықшы өмір сүретін үй торғайынан айырмашылығы - бұл Үндістан және Пәкстанда қыстайтын жыл құсы.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Қылаң торғайдың сыртқы көрінісі жарқын боялған, олардың басының екі жағы - шаңқандай аппақ. Аналықтары мен жас құстарын үй торғайдан ажырату қиындық келтіреді. Қылаң торғай адамнан алысырақ ұялайды, тек қана өте сирек жағдайларда іргелес қоныстануға мәжбүр болады. Әдетте қылаң торғайлар тау бөктеріндегі сазды жарлардағы індерде жайғасады, дегенмен орасан үлкен шар тәрізді ұяларын ағаштардың басына ашық салады. Шөлді жерлерден қырандардың және басқа ірі қанатты жыртқыштардың ұяларына қабырғалас орнығуды ұнатады. Тауға 200 метрден жоғары көтерілмейді. Шоғыр түзіп ұялайды, шоғырда 2-3-тен бірнеше жүздеген жұпқа дейін басады. Ересек құстар дән жейді, алайда балапандарды бунақденелілермен қоректендіреді. Қазақстанның оңтүстігіне - сәуірдің соңында, солтүстік жақта мамырда ұшып келеді.

Салындыдағы 5-6 сұр және күлгін сирек теңбілді көгілдір ақшыл жұмыртқаларды аналығы 12 күнге жуық басады. Ата- енелері балапандарды ұяда соншама күн,
ұядан ұшқан соң тағы бірнеше күн қоректендіреді. Балапандар ұядан ұшқан соң үйір-үйір болып, қашан ұшып кеткенше қоныс аударады да, дәл осы кезде дәнді дақылдар егістігіне шабуыл жасап, басқа да торғайлармен бірлесіп ауыл шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Қазақстанның оңтүстігінде осы түрдің, әсіресе - қылаң торғайдың санын ретке келтіру жұмысы жүргізілуде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар: мектеп энциклопедиясы / А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь. - Алматы : Атамұра, 2010. - 352 б. : ISBN 978-601-282-168-0
Хан моласы қорымы
**Хан моласы қорымы** (19 ғасырдың ескерткіші) – Қабырға өзенінің Өлкейек өзеніне құяр сағасынан 4 км жерде. А.Левшиннің, Н.Рычковтың деректері бойынша бұл қорымда Кіші жүз ханы Әбілқайыр жерленген. 

Капитан Н.Рычковтың 1771 жылы «Қазақ даласына жорығының күнделік жазбаларында»: «Ханның зираты – күйдірілмеген кірпіштен қаланып, ақ балшықпен сыланған, төрт бұрышты кесене. Бұл ғимараттың батыс қабырғасында кең ашық кірме қалдырылған, мұның өзі салынған жайдың қақпасы іспетті. Тамның батысындағы есіктен кіргенде, бейіт ішіндегі шұңқырда кәдімгі киімімен адам жатыр. Қасында қылыш, садақ оғымен қойылған. Қазақтар бұл моланы әулие тұтады, әсіресе хан бейітінің аяқ жағына шыққан биік Ағашхан моласының әулиелігін тіптен көтерген...», - деп сипаттайды. Қорым бірнеше құлыптастар мен төмпешіктен тұрады. Төмпешіктің көлемі 15х10, ондағы құлыптастар ақшыл көк мрамор тасқа ұқсас жазуы араб әрпімен терілген, ал өрнектердің орналасуы әртүрлі. Биіктігі әртүрлі – 0,62 - 0,84 м. Бір ерекшелігі – параллелепипед-құлыптастар сыртқы түрімен Батыс Қазақстан қойтастарына, белгі-өрнектері Оңтүстік үлгілеріне (түркістандық-сырдариялық) келеді. Бұл құлыптастар жерге көмілмеген, биіктігі көмуге келмейді. Тағы бір дәлелі Әбілқайыр ханның қазақ халқының тағдырына байланысты батыл шешім қабылдаған орны, яғни тарихи құжатқа 1731 жылы 10 қазанда қол қойылған жер – Ырғыздар 25 шақырым шамасында. Ол Маңтөбе деп аталады. 

«Хан моласы» қорымын зерттеу үшін ғылыми экспедиция 1-ші рет 1987, 2-ші рет 1998, 3-ші рет 2003 жылы келіп, тексеру жұмыстары тиянақты жүргізіліп, 600-ге жуық қабір жерлеу орны бар екені анықталған. 2007 жылдың тамыз айында С.Е.Әжіғалиев (этнология ғылымының меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, ғалым) бастаған құрамында Тұрғанбаева Л.Т. Новиков А.С. (геофизик), Біләлов С.Ө. (Москва этнография тарих институтының студенті) бар ғылыми топ тарихи орында болып, Әбілхайыр хан жерленген қорым туралы тың материалдармен толықтырды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Ырғыз" энциклопедиясы. - Алматы: "Дала" баспасы, 2010. - 440 бет
*Басқа мағыналар үшін Қызғалдақ ағашы деген бетті қараңыз.*

**Қызғалдақ ағашы** (лат. *Liriodendron*) - орыс тілінде **Лириодендрон** немесе **Тюльпанное дерево** деп атайды.

Ағаш туралы
-----------

Қызғалдақ ағашы – жалпақжапырақты ағаш. Биіктігі 35-40 м, діңінің жуандығы 2 метрден асады. Қызғалдақ ағашы 500 жыл өмір сүреді және 
20 жылдан кейін мамыр-маусым айларында гүлдейді. Гүлдері қызғалдақтың гүліне қатты ұқсайды, түсі ашық-жасыл, 4 күлтеден тұрады. Жапырағы да қызғалдақтың сыртқы пішініне ұқсас. Гүлінің көлемі-6 см болса, жапырағының ұзындығы-15 см-ге жетеді. Жапырақтары күзге таман сары түске айналады. Биік өсетін шымыр ағаш болғандықтан, оны құрылыс материалдарына пайдаланады.

Қолданылуы
----------

Қызғалдақ ағашын көбінесе құрылысқа 35 жастан асқан кезінде қолданады. Себебі, 35 жастан асқан қызғалдақ ағашы бамбуктен де қатты, темірдей мығым болады. Тіпті кейде үлкен зауыттарды салғанда, осы ағашты темір орнына механизмдердің жабдығы ретінде қолданған. Бірақ елімізде бұл ағаш өте аз кездеседі, ол қытай және өзге де шет елдерден әкелінеді. Қызғалдақ ағашы тропиктік аймақтарда алып ағаштар қатарына кіреді. Жапырағы мен гүлі тәтті шырынды келеді. 15-20 метрлік қызғалдақ ағашынан 1кг қызыл бал алынады. Иісі жағымды, бұтағы саялы болғандықтан оны барлық жерге егеді. Әсіресе саябақтар үшін қызғалдақ ағашы таптырмайтын өсімдік. Айтарлықтай тез өседі. Әр көшеттің арақашықтығы 8-10 метрден кем болмауы керек. Сәндік үшін өсірілетін алтын түсті, ала жапырақты түрлері де бар.

Күтімі
------

Отаны ыстық аймақтан болса да, суыққа төзімді өсімдік. -300 С суыққа шыдайды.

Көбейтілуі
----------

Тұқымын қалемшелеу және телу жұмыстары арқылы көбейтуге болады.

Қызғалдақ ағашы туралы тақпақ
-----------------------------

Жапырағы, гүлдері

Қызғалдаққа ұқсайды.

Көп болғанмен түрлері

Бізде онша көп шықпайды.

Беріктігі темірдей,

Құрылысқа өте жарамды.

Осы ағаштан жасайды

Өте мықты бағанды.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Ағаштар: Дидактикалық материал - Алматы, 2010 - 15 б; ISBN 978-601-7237-03-5
Айрық бет

|  |  |
| --- | --- |
| Айрық туралы хабарлама | *Бұл — айрық бет. Көп мағыналы термин сұралғанда, оның мағыналарын ажыратып, қолданушыны тиісті мақалаға бағыттау үшін жасалған. Қандай да бір ішкі сілтеме осы бетке бағыттаса, сілтемені өзгертіп, тиісті бетіне тікелей сілтейтін қылып өзгертіңіз.* |

Қылаң шағала солтүстік жарты шарда кең таралған шағала. Қылаң шағаланың әр түрлі үлескілерге таралу аймағында бірсыпыра айырмашылықтар болғандықтан, ғалымдарарасында оны жүйелеуде көптеген пікірлер туындады.Мамандар соңғы онжылдықта Солтүстік полюс айналасында таралған түрлі бірқатар дұрыс ажыратылмаған түрлерді бөлшектеп бөлді. Сондықтан 19-20 ғасырларда біздің республика аумағында қылаң шағала ретінде сипатталған құсты, қазір өгізшағала деп атайды.
**Хан Чхэён** (кор. *한채영*) нағыз есімі - *Ким Джиён* (кор. 김지영; 13 қыркүйек 1980, Тэгу, Оңтүстік Корея) – оңтүстік корей актрисасы.

Өмірбаяны
---------

Ким Джиён 1980 жылының 13 қыркүйек күні, Тэгу қаласы, Оңтүстік Кореяда туылып, Америка Құрама Штаттарына көшті. Отбасысымен бірге Чикаго қаласының қасындағы (Иллинойс штатында) өсті. Ол «*Adlai E. Stevenson High School*» мектебін және де «*Dongguk University*» университетін бітірді.

Кореядағы бір сапардың кезінде, ол атақты корей қуақасысымен байқалады. Ол оған актерлік жұмыспен айналасуып көріге кеңес береді.

Мансабы
-------

Хан Чхэён кинода 2000 жылдан бастап түсуде. Қазіргі уақытта ол 20 – дан астам кино мен телехикаяда түсті. Оның ең әйгілі рөлдердің бірі бұл «Гүлдерден сымбатты жігіттер» телехикаясындағы Мин Со Хён рөлі болып табылады.

Жеке өмірі
----------

2007 жылдың 2 маусымынан бастап ол Чой Донджумен некеде тұр. Ал 2013 жылдың 5 наурыз күнінде, Хан Чхэённың аяғы ауыр екені мәлім болды. Ол 11 аптада болған. 

28 тамыз, 2013 жылы Хан Чхэён дені сау ұл баланы туды.

Фильмография
------------

### Теледидарлық драма

* 2000 – Күздік ертегі - Choi/Yoon Shin-ae
* 2002 – Махаббат - Yoo Hae-mi
* 2004 –Бейжин менің махаббатым - Yeon-seok
* 2005 – Керемет қыз Чун – Янг - Sung Chun-hyang
* 2005 – Сен ғана - Cha Eun-jae
* 2006 – Менің қызым – Choi Han-na
* 2006 – Фейрвек көрмесу - Shin Na-ra
* 2009 - Гүлдерден сымбатты жігіттер - Min Seo-hyun
* 2010 – Құдай аталған адам - Jin Bo-bae
* 2010 – Хару Корейдегі ұмытылмас күн 2012 – Көктегі түс - Lin Wei Wei
* 2013 – Данышпан хабарлама Ли – Тай –Бае - Go Ah-ri
* 2013 – Әдемі адам - Hong Yoo-ra
* 2015 – 1931 Махаббат хикаяты

### Фильм

* 2000 – Жазылым
* 2002 – Менің дискома орда
* 2003 – Жабайы карточка
* 2007 – Қазір , махаббат
* 2009 – Қайырлы таң Президент
* 2009 – Қыздар
* 2010 – Ықпал
* 2011 – Үлкен келісім

### Театр

* 2007 – 2008 – Ебдейсіз адамдар

Дереккөздер
-----------
**Lua error Module:WikidataCoords ішіндегі 63 жолында: attempt to call field 'formatProperty' (a nil value).****Lua error Module:WikidataCoords ішіндегі 63 жолында: attempt to call field 'formatProperty' (a nil value).**

**Алакөл** – Тобыл алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Қамысты ауданы Қуыссор көлінің батысында орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 10,8 км2, теңіз деңгейінен биіктігі 225 м. Ұзындығы 6,5 км, енді жері 3 км, жағалау бойының ұзындығы 20,5 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді.

Жағалау сипаты
--------------

Көл Сыпсыңағаш қолатындағы Теңіз, Қуыссор, Ұзынсор, Жаркөл, Қайыңдысор көлдерінің жанында орналасқан. Жазық келген жағалауында қамыс, құрақ, қоға, т.б. шөптесіндер өседі.

Дереккөздер
-----------