recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Меңдібаев Хайрулла** (1905— 1998) - Қазақстанның карт баспагерлерінің бірі. Хайрулла Меңдібаев 1905 жылы Ақтөбе облысы Мұғаджар ауданының "Жаңа жол" ауылында шаруа отбасында дүниеге келген.

Ал 1924 жылы Ақтөбе қаласында ашылған губерниялық совет-партия мектептің бір жылдық курсын бітіріп, Қара Қобы болысындағы "Қосшылар одағының" хатшылығы қызметіне барады. 1927-1929 жылдарда Қызылордадағы өлкелік советпартия мектебінде оқиды. 1932 жылдан бастап ол жергілікті баспасөз орындарында жұмыс істеп, алғашқы мақалаларын жариялауға кіріседі. 1941-1946 жылдар арасында екінші дүниежүзілік соғыс маидандарына қатысқан.
Х.Мендібаев майданнан кайтқаннан кейін 1946-1952 жылдарда "Социалиста Қазақстан" газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы қызметтерін атқарады. 1953 жылдан оның баспагерлік еңбегі басталады. "Қайнар" баспасында аға редактор, бас редактор ретінде ол ауыл өмірін қамтитын небір қызғылықты кітаптарды шығаруға белсене үлес қосқан.
Мендібаев Хайрулла кезінде әлденеше майдангерлік медальдармен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
Қала қарлығашы
Delichon urbicum
**Қала қарлығашы** (лат. *Delichon urbica*) - Қазақстандағы қала қарлығаш туыстылардың жалғыз өкілі.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Қала қарлығашының дене мөлшері мен пішіні әдеттегі қыстау қарлығашқа ұқсас болып келеді, алайда құйрығы едәуір қысқалау (бұрымшасы жоқ), қара, реңді жонындағы және құйрық үстіндегі ашық ақ түс айқын көрінеді, құйрығы да жоны сияқты қара реңді. Ұяларын үстіңгі жағы кесілген жар¬ты шар түрінде тік бетке бекітіп, жапсы¬рып жасайды. Қыстау қарлығаштың ұясынан айырмашылығы - қала қарлығашы ұясының ернеуі ішке қарай тартылып, ұя аузын тарылтады. Әдеттегідей, бірнеше ондаған жүптан бірнеше жүздеген жүпқа дейін шоғыр түзіп орнығады. Оның үстіне мүндай шоғырлардың орындары тұрақты болады, ал қарлығаштар жаңа ұя салумен қатар ескі ұяларды да жөндеп, оларды да пайдаланады. Ұяны ата-енесі бірлесіп жасайды. Салындыдағы жұмыртқаларды да 14-15 күн (күн райы қолайсыз болса, әлде- қайда ұзақ 20-23 күнге дейін басады. Балапандарын ұяда 20-25 күн шамасында бірлесіп қоректенеді. Күн салқын тартқанда ұядан ұшқан балапандар ұяға келіп, ата- енелері оларды қоректендіруін жалғастырады.

Таралуы
-------

Бастапқыда жартастарда мекендегендіктен, Қазақстанның оңтүстік және шығыс тауларындағы жартастарда шоғыр түзіп, өмір сүруде. Дегенмен бұл қарлығаш жазықтық аумағындағы, соның ішінде Қазақстанның елді мекендерін игеріп алды, сондықтан биік ғимараттары бар кез келген қалалардан (кез келген ауылда өмір сүретін қыстау қарлығаштан ерекше бүл қарлығаш қала қарлығаш аталған) кездесуі мүмкін. Қыркүйектің соңында Африкада және Азияның оңтүстік аудандарында қыстауға ұшып кетеді, көктемде сәуір айында оралады. Ұшып өту кезінде бүкіл Қазақстанда кездеседі.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
**Дост Мұхаммед** - парсы: دوست محمد خان ‎ ‎ - (23.12.1793-1863) - Ауғанстан әмірі (1834-1863).  

Ауған жерін біріктірмек болды; жеке хандардың сепаратистік теденцияларына қарсы күресті. Басқа елдермен (Үндістанмен, Ресеймен) сауда байланыстарын дамытты.  

1834 ж. өзін Ауғанста әмірі деп жариялап, Баракзай әулетінің негізін қалады. Ағылшын отаршылдарына қарсы күресті басқарды. Дост Мұхаммед билік құрып тұрған кезінде Ауғанстан мемлекетінің қазіргі шекарасы қалыптаса бастады.

### Дереккөздер

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
Туы
Ұлы Моголдар мемлекетінің шекарасы:  

- Бабыр басшылығыда (1530),   

-Ақбар басшылығында(1605),   

-Аурангзеб басышылығында(1707)
**Ұлы Моголдар әулеті** - Үндістандағы билеушілер әулеті (1526-1858). Оның негізін салушы - Бабыр (Темір әулетінен) Моголстаннан шықты, ол кезде Орта және Орталық Азия осылай аталды, "Моголдар" (үндіше "Мухгал") әулетінің атауы осыдан шыққан.   

Бұл әулетті 17 ғасырда Еуропа саяхатшылар Үлы Моголдар деп атады. Ұлы Моголдар мемлекеті орталықтандырылған феодалдық монархия болған. Ол 17 ғасырда бүкіл Үндістанды (Қиыр оңтүстіктен басқа) және Кабулды біріктірді. Алайда сол кездің өзінде-ақ байқала бастаған ішкі дағдарыс Аурангзеб өлгеннен (1707) кейін, мемлекеттін ыдырауына әкеп соқтырды.   

Ұлы Моголдар әулетінің өқілдері:  

Бабыр (1526 - 1530 жылдары билік етті)  

Құмайын (1530-39, 1555-56)  

Ақбар (1556-1605)  

Жаһангір (1605-1627)  

Шаһ-Жахан (1627-1658)  

Аурангзеб (1658-1707)  

Бахадур-шаһ (1707-1712)  

Жахандар-шаһ (1712-1719)  

Фаррук Сий-Сийяр (1713-1719)  

Мұхаммед-шаһ Аламгір ІІ (1754-1759)  

Шаһ Адам ІІ (1759-1806)  

Ақбар ІІ (1806-1837)  

Бахадур-шаһ ІІ (1837-1858)

* Бабыр (1526-1530)Бабыр (1526-1530)
* Ақбар (1556-1605)Ақбар (1556-1605)
* Шаһ-Жахан (1627-1658)Шаһ-Жахан (1627-1658)

### Дереккөздер

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Ұлы Альфред** (ағылшын-саксон. *Ælfrēd se Grēata*; ағылш. *Alfred the Great*; шамамен 849 — 26 қазан 899 / 28 қазан 901) — Уэссекс патшасы (871—899 жж. аралығында / 901 жылдар). «Англия патшасы» деген дәрежені ресми құжат бойынша иеленген Уэссекстің алғашқы патшасы. Ол өз отандастарының арасындағы ең оқымысты адам еді. Патша сарайында алған тәрбиесінің арқасында ежелгі жазушылардың тілі мен еңбектерін түсініп, оқи алатын. Ол ғылым мен білімді, елінің құқықтық және әскери жүйесін жақсартты. Альфред елін даттық викингілерден қоғап, осының арқасында «ұлы» деген дәриежені иеленді. Альфред 899 жылы, кейбір деректер бойынша 901 жылы Винчестер қаласында қайтыс болған.

1. 1 2  *Jens Chr*. Ottars og Wulfstans nordiske rejsebeskrivelser ca. 890. Institut for Kultur og Samfund.
**Ұлттық әнұран** - патриоттық сезімдерді оятатын елдің тарихы мен әдеп-ғұрыптарынан құрылған ұлттық әні. Оны көбінесе мемлекет билігі қабылдайды.

Мемлекеттік гимн (әнұран)
Елді, мемлекетті, маңызды тарихи оқиғаларды, ұлттық батырларды
асқақтатын бағдарламалық сипаттағы салтанатты ән; мемлекеттін бір
рәмізі.
Мемлекеттік Гимннің жалынды
өзегі — ынтыға шабыттану, көңіл көтеріңкілігі, адамдарды өзінін туған
елінеберілгендігі мен Отанынадеген
сүйіспеншілігі арқылы біріктіретін
тебіренісі болып табылады. Шынайы
отаншылдық, халықтар арасындағы
бейбітшілік пен туған елінің лайықты
азаматтары үшін мақтанышқа негізделеді.
Мемлекетгік Гимн — егеменді елдін
Елтаңбасы мен Туының сазды баламасы[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6

Тарихы
------

Әнұрандар алғаш Еуропада он тоғызыншы ғасырда пайда болды. Алайда әлемде одан да ескі әнұрандар бар. Әлемдегі ең ескі әнұрандар он алтыншы ғасырда жазылған болатын. Голландиялық *Het Wilhelmus* пен Даниялық әнұран 1568 and 1572 аралығында пайда болған.

Қолданылуы
----------

At the commencement of international sporting events, or occasionally (such as in the United States, here pictured) at domestic events, spectators customarily stand for the duration of the national anthem.
Ұлттық Әнұрандар әр түрлі жағдайларда қолданылады.
**Достық алаңы ансамблі** – Жамбыл облысы орталығы Тараз қаласындағы 20-ғ-дың 50-жылдарының соңында құрылысы аяқталған сәулеткерлік кешен. 

  

Төле би көшелерінің Абай даңғылына келіп түйілісетін жеріндегі қоғамдық орталық аумақта орналасқан. 19 ғ-дың ортасынан бері бұл жер үлкен базардың орны болған, бірақ ол кезеңнің құрылыстары қазіргі кезде сақталмаған. 20-ғасырда бұзылып алынып тасталған екі православиелік шіркеудің орнына Жамбыл облыстық қазақ драма театры (1965) және қазіргі кезде М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті орналасқан Саяси-ағарту үйі (1974) салынды. 

  

Алаң ансамблі 50-жылдары әкімшілік, мәдени-тұрмыстық және оқу орындарының ғимараттарынан құралды (Құрылыстың жобасын жасаушы – Жамбыл облыстық құрылыс пен сәулет өнері жөніндегі бөлім, 1955, авторы К.Рахмати). Алаңның көлемі оның оңтүстік жағындағы Төле би көшесінің бірте-бірте кеңейтіле түсіп, бойына тарихи-өлкелік музейдің, қалалық АХАТ-тың (бұрынғы қалалық партия комитеті) және Байланыс үйінің құрылыстарын салу жүзеге асырылды. Төле би көшесімен қатарласа келетін Сүлейменов көшесі тірелетін алаңның солтүстік кенересі жардың табиғи орналасуына байланысты бірнеше қатар баспалдақтардан тұрады. Батыс жағын аспалы арка арқылы бір-бірімен жалғасқан үш қабатты екі үй (Гидромелиоративтік институт пен Тұрмыс қажетін өтеу үйі) қоршап тұр. Шығыс жағынан драма театрының үйі салынып біткеннен кейін, қала ортасындағы Достық деп аталған алаң көркімен де, сәнділігімен көз тартатын ортаға айналды. Алаңның ансамбліне 2002 ж. орнатылған Бәйдібек бабаның ескерткіші, гүлзарлар, сәндік ағаштар, атқылаған су фонтандары айрықша көрік беріп тұр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 5-том
«Сүйекпен сүйегінің» белгісі әдетте улы заттарды белгілеу үшін қолданылады
**У** - аз мөлшерде болғанымен, ағзаға түскен жағдайында, улану немесе өлім туындататын зат.

У – дене салмағына шаққанда өте аз мөлшерде әсер етсе де, организмнің тіршілік әрекетінің бұзылуына улануға, түрлі ауруларға және патологиялық жағдайларға, сонымен бірге өлімге әкеліп соғатын зат. Өндірісте уларды токсиканттар деп атайды. Шығу тегі билогиялық уларды токсиндер деп атайды.
Улар мен олардың әсер ету әрееттерін токсиндік әрекет токсикология зерттейді. Шығу тегі биологиялқ уларды токсинология зерттейді токсикологияның бір тарауы ретінде қарастырылады.

Тағы қараңыз
------------

* Өндірістік у

Дереккөздер
-----------

1. ↑  О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова 
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. "Ғасыр-Ш", 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0
**Күндіз демалып жатқан риф акулалары.**

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

**Қара жүзбеқанатты риф акуласы**- маржан жартастардың арасын мекендейтін балықтармен қоректенетін кішігірім акула. Олар күні бойы шағын топ болып жүзіп жүреді. Дене тұрқы 1,8 метрге жуық. Қысқа доға тәріздес тұмсығы, сопақ көзі және үшкір тістері бар. Олардың арқа жүзбеқанаты- екеу. Басқа акулаларға қарағанда су бетінде тез шоршиды. Мұны ғалымдар "мінез- құлық бұзушылық" деп атайды.

### Дамуы, көбеюі

Аталығы 8 жылдай дамып, 95- 105 см-ге дейін ұзарса, аналығы ұрпақ алып келуге 9 жылда дайын болады. Буаздық мерзімі 16 айды құрайды. туған кезде ұрпақтарының ұзындығы 33- 52 см аралығында болады.

### Қорегі

Олар балықтармен, скаттармен, теңіз шаянымен, дәіт асшаянымен және басқа шаянтәрізділермен қоректенеді.

Таралуы
-------

* Үнді мұхитында,
* Тынық мұхитында,
* Қызыл теңіз бен Шығыс Африкадан Гавай және Туамоту аралдарына дейін тараған.

Тағы қараңыз
------------

* Акула
* Ақ ұшты риф акуласы

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Акулалар, Дельфиндер және киттер .-Алматы: "Аруна" баспасы. -Сер: "1100 қызықты деректер" ISBN 978-9965-26-553-2
**Вольфганг-Феликс Магат** (нем. *Wolfgang-Felix Magath*; 26 шілде 1953, Ашаффенбург, Бавария, ГФР) — германиялық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы.

Карьерасы
---------

Карьерасын "Виктория" (Ашаффенбург) әуесқой клубында бастады, сосын екінші бундеслигадағы "Саарбрюкен" клубына ауысты. 

1976 жылы "Гамбург" сапына ауысты. Карьерасын аяқтағанша "Гамбургтан" кеткен жоқ. 

1995 жылы бапкерлік карьерасын осы ""Гамбургте" бастады. 

Ұлттық құрама сапында 1977-86 жылдары ойнады, 1980 жылы әлем чемпионы атанды. Екі рет әлем чемпионатының финалисі атанды (1982, 1986).

### Мінездемесі

Магат өзінің қатал, ұрда жық, бетке айтатын мінезімен ерекшеленді, командаластарының қателігі үшін жағаласып кетуден тайынбайтын қиын мінезі болса да, ешқашан клубсыз қалған емес, өйткені ол ешқашан бас пайдасы үшін ғана жанжал тудырмайды, не жасаса да команданың абыройы үшін жасайтынын бәрі білетін, "*ол секілді клуб намысы үшін жан-тәнімен беріліп ойнайтындар аз*" деп еске алады жас күнінен жақсы білетіндер. 

1982 жылғы әлем чемпионатында да бапкер Юпп Дервальді сынға алумен болған. Жартылай финалда Францияны пенальтиден әзер ұтып, ГФР футболшылары ессіз қуанып жатқанда да бұл "Немегене сонша қуанасыңдар? Сілікпеміз шығып зорға ұттық емес пе? Мынадай ауыр шайқастан соң форманы қайта тіктеу үшін кемі бір апта керек! Үш күннен соң финал, сол кезде түкке де шамамыз келмей қалады, екінші таймда шаруамыз бітеді! деп айғайлапты. 

Шынында да финалда Италия екінші таймда бұлардың қақпасына үш гол соқты. Бірақ финалда Магат ойнаған жоқ.

Жетістіктері
------------

### Ойыншы ретінде

* Кубок иелері кубогы: 1977
* ГФР чемпионы: 1979, 1982, 1983
* Еуропа чемпионы: 1980
* Чемпиондар кубогының финалисі: 1980
* Чемпиондар кубогының жеңімпазы: 1983

### Бапкер ретінде

* Германия лига кубогы: 2004, 2010
* Германия кубогы: 2005, 2006
* Германия чемпионы: 2005, 2006, 2009

### Жеке

* Германиядағы жыл бапкері: 2003, 2005, 2009

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
Ellie Goulding (2016)
 **Елена Джейн Голдинг**  (ағыл. Elena Jane Goulding; дүниеге келген уақыты 30 желтоқсан 1986 жыл, Херефорд, Англия), көбіне  **Элли Голдинг (ағылш. Ellie Goulding)**  атымен танымал - ағылшындық әнші және композитор.

2010 жылы "Сыншылар таңдауы" номинациясында BRIT Awards 2010 және BBC Sound of 2010 сауалнамасында бірінші орындарды иемденгеннен кейін әйгілі бола бастады. 2009 жылы Polydor Records ұйымымен келісімге тұрғаннан кейін өзінің алғашқы шығармашылығын EP «An Introduction to Ellie Goulding» таныстырды, сонымен қатар ең бірінші өзіндік студиялық «Lights» альбомын шығарды.

«Lights» альбомы UK Alboms Chart топшасында алғашқы орынды иемденді және Ұлыбритания бойынша альбомның 850 көшірмесі сатылды. 2010 жылдың желтоқсанында Элли Элтон Джонның «Your song» әуеніне кавер жасаған туындысы, 2011 жылы сәуір айында 3 апта бойы iTunes дүкенінде алғашқы орынды олжалады. Сонымен қатар, «Lights» әуенін Уильям және Кейт Миддлтон үйлену іс - шарасында Букингем сарайында орындады. Әуен Billboard Hot 100 топшасында да ұзақ уақыт бойын жоғарғы нәтижелерді көрсетіп отырды.

2012 жылдың қазанында Элли «Halcyon» атты өзінің екінші альбомын көрсетті. Бұл альбомды сыншылар өте жылы қабылдады. «Anything could happen» әуені Ұлыбританияның әуендер топшасында алғашқы бестікке кірді және топ 20 бағдарламасы бойынша Австралия, Жаңа Зеландия и Ирландия елдерінде бірнеше орындарды иемденді. Halcyon Billboard 200 топшасында ондыққа кірген болса, өзге елдердің әуендік топшаларында алғашқы бестіктің ішінен орын алды.

Элли Голдинг

### Өмірбаяны

Элли Херефорде (Англия) Артур және Трейси Голдинг отбасыларында дүниеге келген. Жалпы отбасы құрамында төрт бала болған (Элии екінші бала). Эллидің анасы және әкесі дәулетті отбасылар қатарынан емес еді. Сонымен қатар Эллидің 5 жас кезінде оның ата - аналары ажырасып, Элли өгей әке тәрбиесінде өседі. 9 жас кезінен ол кларнетте ойнауды игерсе, 14 жасында гитараны бағындыруға тырысады. 15 жасында өзінің алғашқы әуендерін жаза бастайды. Алғашқы білімді Элли Кингтондағы Леди Хокинс мектебінде және Hereford Sixth Form College бойында алады. Мектепті бітіргеннен кейін Элли Кент университетінде білім алып, өзінің талантын шыңдай түседі.

### Жеке өмірі

2010 жылы Голдинг BBC Radio 1 диджейі Грег Джеймспен бірге болған.

2012 жылы болса, Элли әйгілі бростеп - әнші Скриллекспен бірге кездесіп жүрген. Бірақ, екі жұп тез арада айырылысқан.

### Шығармашылығы

##### Студиялық альбомдар

* 2010: Lights / Bright Lights
* 2012: «Halcyon»
* 2013: Halcyon Days

EP

* 2009: An Introduction to Ellie Goulding
* 2010: iTunes Festival: London 2010
* 2010: Run Into the Light
* 2011: Ellie Goulding: Live at Amoeba San Francisco
* 2012: iTunes Festival: London 2012
* 2013: iTunes Festival: London 2013
* 2013: iTunes Session

### Концерттік турлар

* The Lights Tour (2010—2011)
* The Halcyon Days Tour (2012—2014)
**Қара сыбаға** — қазақ халқының салты. Қазақ сыйлы адамдарына, жақын-туыстарына жыл сайын тиісті сыбағасын сақтап отырған. Оны әдейі сақтау да, сол сияқты кісілердің келіп өз сыбағасын жеу де үлкен парыз әрі сыйластық, құрмет белгісі. Сыбаға сақтамау да, сақталған сыбағаны тата алмау да бір сын. Сол сияқты сыйлы адамдар қайтыс болған күнде де көзкөргендер ол адамның сыбағасын үзбей оның отбасына, әйеліне немесе балаларына әдейі жіберіп отырған.Мұны халық ұғымы мен салтында "қара сыбаға" деп атайды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кенжеахметұлы С. 
Қазақ халқының салт-дəстүрлері. -Алматы: "Алматыкітап" баспасы,2012
**Артур Алипов**  (18.10.1955. Актобе к.) телережиссер. Мәскеу қаласы Мемлекеттік Мәдениет институтын (1980), КСРО Мемл. телерадио к-тінін Жоғары курсын бітірген (1983). Еңбек жолын респ-ның кәсіби одақтар жүйесінде бастап, кейін (1980-82) Шымкент қ. әл-Фараби атынд. мәдениет
ин-тында оқытушы болған .

1982-1995 жылдары Қазақ теледидарында режиссер ассистентінен студияның әдеби-драмалық хабарлар Бас редакциясының бас режиссеріне дейінгі қиын да қызыкты жолдардан өтті. 1995-2007 жылдары ҚР Президентінің Телерадиокешенінде бас режиссер, шығарм.-өндірістік бөлімнің бастығы, кешеннің Алматы қ-ндағы филиалының жетекшісі қызметтерін атқарды. Жоғары дәрежелі режиссер (1989). Қазір респ. және халықар. денгейде өтетін түрлі кездесулер мен елдер арасындағы сан саладағы байланыстар аясындағы түсірілетін бейнефильмдерде реж-лік біліктілігінің жан-жақтылығымен ерекшеленуде.

Сценарий авторы және редакторы С.Байхонов, режиссері А.Алипов, дыбыс операторы Д.Мельников 1986-1987 жылдары "Сал үстіндегі маусым" атты телеэкспедиция аясында Сыр өңірінің экологиялық апатты аймақтарын аралап, Сыр бойымен жүздеген шақырым салмен жүзіп, табиғаттың жан жарасын аудиторияға шынайылықпен, бейнелі тілмен жеткізе білді.

Тележурналист A.Fалиевамен бірлікте жасаған экологиялық телебағдарламасы ОPT. теледидардан көрсетіліп, Халықар. экологиялық конференцияда жоғары дәрежедегі дискуссияға ұласты. 1990 жылы сәуір айында Қазақ теледидарынан өткен 12 сағаттык "Аралға араша" телемарафонының (ұйымдастырушылары Е.Шалахметов, A.Fалиева, К.Тұрсынов, А.Алипов) Интервидение және Еуровидение арқылы жер шарына таралуына режиссерлік түрғыдан аса білімділік танытты. Кинодокументалистикадағы Еңбектері: "Ұзақ жол, ұзақ ғүмыр" (В.Задвицкимен бірлікте, 1998 ж.), "Десятилетие, равное столетию" (2001), "Ел ағасы Қаратай Тұрысов" (2004), "Один день Президента" (2005), "Стальная магистраль" (2005), "Шагнувшие в бессмертие" (2006), "Даңғыл. Академик Е.Сапарғалиев" (2006), "Абайұлы би" (2007), "Ақ шағылда туған арман. Жазушы Әбіш Кекілбай" (2007). "АЛҚА" пікірсайыс телеклубында "дөңгелек үстел" басына жиналған саясаттанушылар, елімізге белгілі саясаткерлер, тарихшылар мен журналистер, белгілі коғам кайраткерлері еліміз бен облыс дамуындағы түйткілдерді ортаға салды. Парламент депутаттарымен өткен пікірсайыстан соң Парламент төрінде аймактың талай мәселелері көтеріліп, шешімін тапты.

2005 жылы көрерменмен кауышкан бағдарлама шын мәнінде зиялы қауымның бас қосатын ордалы ой ошатына айналды. Редакторы А.Шалтынбаева.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Телевизиясы. Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат" 2009, 1-т: - 640 бет, ISBN №978-601-03-0070-5
**Қара материя** – электромагниттік толқын шығармайтын және олармен әрекетке түспейтін материяның бір түрі. Оның осы бір қасиеті оны бақылауды мүмкін емес қылып отыр. Алайда оның бар екенін ғалымдар ол шығаратын гравитациялық эффекттен біліп отыр. 

Қара материя гравитациялық образда «жарық шығарушымен (бариондық)» әрекеттеседі және орташа космологиялық тығыздықтағы, тығыздығы бариондардың тығыздығынан бірнеше есе артық орта болып табылады. Ал соңғылары қара материядан құралған гравитациялық шұңқырларға түседі. Сондықтан, қара материя жарықпен әрекеттеспесе дағы, қара материя орналасқан жерден жарық шығады. Гравитациялық тұрақсыздықтың осы бір тамаша қасиеті қара материяның мөлшерін, қасиетін және таралуын анықтауға мүмкіндік беріп отыр.

Қара материяны зерттеу 1990ж.-дары алынған суреттерден кейін мүмкін болды. Алыста орналасқан галактикалардың суреті соншалықты нақты болмай шықты. Бірақ, суреттерге қарап қара материяның орналасуы мен шоғырлануын анықтауға болатын еді. Бұл қара материяның бар екендігіне дәлел болып отыр.

Күннен 13000 жарық жылдары қашықтықтағы 400-ге жуық жұлдыздардың қозғалысын зерттегенде Күн айналасындағы кеңістікте қара материяның үлкен мөлшерде таралмағандығы анықталды. Теория бойынша Күн айналасындағы қара материяның массасы 0,5кг, ал көлемі Жердің колеміндей болуы тиіс. Алайда өлшемдер қара материяның көлемі Жер шарының көлеміндей, ал массасы 0,00+/-0,06кг екендігін көрсетті. Бұл қара материяның «жай материямен» әрекеттесуін Жерде байқау сәтті болатынына үлкен күмән тудырады.

Дереккөздер
-----------

Сайт Modern Cosmology, содержащий в том числе подборку материалов по тёмной материи.
Г.В.Клапдор-Клайнгротхаус, А.Штаудт Неускорительная физика элементарных частиц. М.: Наука, Физматлит, 1997.
**Мүйізді кесіртке** (лат. *Phrynosoma*) — бауырымен жорғалаушылар класы қабыршақтылар отрядының кесірткелер тармағының Игуанатәрізді кесірткелерінің бақа тәрізді кесірткелер тұқымдасына жатады.

Таралуы
-------

Солтүстік Америкада мүйізді кесірткелердің 14 түрі бар. Олардың сегізі - Америка Құрама Штаттарының эндемигі. АҚШ- та мекендейтін кесірткелердің ішіндегі ең ірісі және ең көп тарағаны. Канаданың оңтүстігі мен Гматемалаға дейінгі жерлерден және Солтүстік пен Орталық Американың шөл және шөлейт аймақтарынан мүйізді кесірткенің ондаған түрін кездестіруге болады. - Техас мүйізді кесірткесі.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Денесінің ұзындығы 10 -15 см-ге дейін өседі. Мүйізді кесірткенің арқасы мен бауыры эволюция барысында жұқарып, жұмсақ қабыршаққа айналған. Бірақ басындағы мүйіздері нағыз сүйектен тұды. Олардың денесі ирелеңдеп, құмға батып кететін қабілеті бар. Мүйізді кесірткелердің кей түрі көзінің ұшынан дұшпанына қарай қан шашыратады. Соңғы жылдары мүйізді кесірткелердің саны азайып барады. Реңі қоршаған ортасындағы топырақтың түсіне байланысты өзгеріп отырады. Дегенмен қауіп төнгенде денесін күжірейтіп, дұшпанының жұтып жіберуіне қиын болу үшін мүйізді қапшықтарын тікірейтеді. 

Қорегі - құмырсқалар. Бейқам кетіп бара жатқан құмырсқаны күтіп отырады, тілін шығарып, жапсырып алып шайнамай жұтады. Соңғы жылдары мүйізді кесірткелерді азайып барады..

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Photos at reptilesofaz.org Мұрағатталған 9 сәуірдің 2017 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  UTexas.edu Мұрағатталған 29 сәуірдің 2011 жылы.
2. ↑  Аруна баспасы. "1100 қызықты деректер ". Жануарлар. 86-87 б.
**Жуань Линьюй** – Қытай актрисасы. Дыбыссыз киноларға түскен. 1910 жылы 26 сәуірде Шанхайда дүниеге келген. 

Азан шақырып қойған есімі – **Жуань Фэнгэн**. Балалық шағы кедейлікпен өткен. 16 жасында мектепті тастап, анасы қызмет еткен Чжан әулетіне барады. Ол жерден жұмыс іздеу үшін кетіп қалады. 1927 жылы **«Вместе только формально»** фильмінде басты рөлді сомдайды. 

Алдымен **Mingxing Film Studio** киностудиясында, 1930 жылы **Lianhua Film Company** студиясында жұмыс жасайды. Жаңа орындағы алғашқы картинасы «Воспоминание о Пекине» фильмі болған. 1932 жылы жапондықтар Шанхайға басып кіргенде, Гонконгқа көшіп кетеді. Келесі жылы тынышталған соң туған жеріне қайта оралады. Жуань танымал болған шақта баспасөздерде оның көңілдесі жайлы мақала жарияланады. 

1935 жылы 8 наурызда шыдай алмай, **өзіне қол жұмсайды**. Жерлеу рәсіміне 300 мың адам келіп, адамдар шеруі бес километрге дейін созылып жатқан.

Дереккөздер
-----------
**Мүйізді ірі қара мал** — аша тұяқты, қуыс мүйізді, күйіс қайыратын сүтқоректі жануар (мал). 

Қолдағы мүйізді ірі қара мал жабайы турдан тараған. Жабайы турдың Еуропалық түрінің соңғы өкілі осыдан 350 жыл бұрын кездескен. Мүйізді ірі қара мал қазіргі кезде дүние жүзінде ең көп тараған сүт пен ет өнімді түліктің бірі. Дүние жүзінде мүйізді ірі қара мал 1000 астам тұқымынан тараған басы 1 миллиардтан асады. Орта есеппен 30 жыл тіршілік етеді. Шаруашылықта 8-12 жыл пайдаланылады. Тұқымына қарай бұқасының салмағы - 300-900 кг, сиырынікі - 250-600 кг тартады. Жылдық сүттілігі - 1500-8000 кг. Жыныс қабілеті - 7-8 айлығында жетіледі, бірақ алғашқы шағылысқа шаруашылық тұрғыдан жетілген - 15-18 айлығында түсіріледі (қашырылады не ұрықтаңдырылады). 285 күнде бұзаулап, көбінесе жалқы туады. Бұзаулағаннан кейін 3-4 аптада күйті келе бастайды да, нәтижелі ұрықтанбаса осы мерзімде күйті қайталанады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Мүкті тістілер (Edentata).** Оңтүстік Америкада тісі шала жетілген азғана сүтқоректілер бар. Олардың тістері мүлдем болмайды, немесе эмалы мен түбі болмайды және түрлі топтарға жіктелмеген. Ми сыңарлары кіші, қатпарлары болмайды. Коракоидалары жауырынымен кейінірек бірігіп кетеді.

Тұқымдастары
------------

Біздің заманымызға дейін бұлардың үш тұқымдасы сақталған. 

**Еріншектер** немесе **Жалқауаң** (Bradypodidae) ағашты жердімекендейтінтүн жануары. Уақытының көпшілігін ағаштың бұтағына арқасын төмен қаратып, ілініп тұрып өткізеді. Олар өсімдік жапырағымен қоректенеді. Оңтүстік және Орталық Американың тропикалық ормандарын мекендейді. 

**Құмырсқажегіштер** (Myrmecophagidae) құмырсқамен және термиттермен қоректенеді. Бұлардың тұмсығы және тілі өте ұзын болады. Тілінде желім сияқты шырыны болады, тістері болмайды. Бұлар тек кана Оңтүстік және Орталық Америкада тараған. 

**Сауыттылар**дың (Dasypodidae) денесі тері тектес сүйекті сауытпен қапталған, сондықтан оларды сауытты мүкі тістілер деп атайды. Сүйекті сауытының үстінде мүйізді қалқандары болады. Сауыттылардың әрбір қалқаны бірімен-бірі қосылып кетпей, қозгалғыш қабілетін сақтаған. Осы қалқандары арқылы жауларынан пассивті қорғанады. Олар шөлді жерлерді мекендеп, аралас азықтармен қоректенеді. Оңтүстік және Орталық Америкада және Солтүстік Американың оңтүстігіне тараған.[1]

* *Dasypus novemcinctus*
* *Bradypus variegatus*
* *Tamandua mexicana*
* *Myrmecophaga tridactyla*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы
*Басқа мағыналар үшін Жуанқұм деген бетті қараңыз.*
**Жуанқұм** – Қызылқұмның солтүстігіндегі құмды алқап.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Қазалы ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Сырдария өзенінің қазіргі аңғары мен атырауы және Сырдарияның тармағы – Қуаңдарияның ескі арнасы аралығында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 80 км-ге созылған, енді жері 20 км, аумағы 1,2 мың км2. Көне аллювийлік шөгінділерден түзілген. Қырқалы-төбелі, ұсақ төбелі құмдар Сырдарияның ежелгі атыраулық жазығын алып жатыр. Жер бедерінің ойпатты жерлерінде жазда кеуіп қалатын көлшіктер кездеседі. Жер асты суы 5 – 20 м тереңдікте жатыр.

Өсімдігі
--------

Еркекшөп, сұр жусан және әр түрлі шөпті эфемерлі өсімдіктер (үрме жемісті өлеңшөп, қоңырбас, күйреуік, эфедра, жүзгін) өскен. Қырқалар етегінде ақ сексеуіл тоғайы кездеседі. Жуанқұм жайылым ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Бұрхан Шағиди** (03.10. 1894, Ресей, Қазан губерниясы Тетеш ауданы Ақсу ауылы — 1989, Қытай, Бейжің) — қоғам қайраткері, ғалым. Бұрхан 1912 жылы Үрімжі қаласына қоныс аударып, Қытай азаматтығын қабылдады (1914). 1929—1933 жылдары Берлин университетінің саяси экономика факультетінде оқыды. 

Найман тайпасының Қызай руынан шыққан.

### Өмірбаян

1934 жылы «Шыңжаңда империяға қарсы тұру» қоғамы бұқаралық басқармасы төрағасының орынбасары, 1937 жылы Қытайдың Зайсан қаласындағы консулы болды. 1938 жылы Шэн Ши Сай үкіметі тарапынан қамауға алынып, 1944 жылға дейін түрмеде отырды. 1945 жылы Үрімжі аймағының уәлиі, Шыңжаң өлкелік бірлескен үкімет төрағасының орынбасары, 1947 жылы қыркүйекте Гоминдан үкіметінің алқа мүшесі болып тағайындалды. 1949 жылы Шыңжаң өлкелік үкіметінің төрағасы, Шыңжаң университетінің ректоры болды. Бұрхан Чан Кайши тобының Ішкі Қытайдағы жеңілісіне байланысты өлкелік үкіметтің барлық алқа мүшелерін Қытай коммунистеріне бейбіт берілуге үндеді (1949, 26 қыркүйек). 1953 жылы Қытай Халық саяси мәслихат кеңесі төрағасының орынбасары, Қытайдағы мұсылмандар қоғамының, Араб — Қытай достық қоғамының төрағасы, 1955 жылы ҚХР Ғылым Академиясының академигі, оның аз ұлттар тілін зерттеу ин-тының директоры болды. 1966 жылы Қытайдағы "мәдени революция" кезінде қуғынға ұшырап, 1978 жылы ақталды. Кейін Қытай Халық саяси мәслихат кеңесі төрағасының орынбасары қызметін атқарып, түркі тілдерін, ислам дінін зерттеу қоғамдарына төрағалық етті. Бұрхан орыс, араб, неміс, қытай, ұйғыр тілдерін жақсы меңгерген. Ұйғырша — қытайша — орысша сөздік шығарған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы II том
**Феликс Санчес Бас** (исп. *Félix Sánchez Bas*; 13 желтоқсан 1975 жыл, Барселона, Испания) — испан футбол жаттықтырушысы, Катар Ұлттық футбол құрамасының бапкері. 2019 жылы Азия кубогының жеңімпазы атынды.

Карьерасы
---------

Бапкерлік карьерасын 20 жасында "Барселона" футбол академиясында бастады. Барселонаның балалар клубында он шақты жыл жұмыс жасады. Кейін Катарға қоныс аударып, Катардың жастар құрамасында біраз жұмыс істеді.

2017 жылы Катар Ұлттық құрамасының тізгінін ұстап[1], 2019 жылы Азия кубогында топ жарды.

Жылнамасы
---------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1996—2006 | Барселона | Жасөспірімдер |
| 2006—2013 | Академия Аспира |
| 2013—2015 | Катар U-19 |
| 2014—2017 | Катар U-20 |
| 2017 | Катар (жастар.) |
| 2017— | Катар |

Жетістіктері
------------

* 14 жасқа дейінгі Азия чемпионатының жеңімпазы: 2014
* Азия кубогының жеңімпазы: 2019

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Зорман** (лат. *Spermophilus fulvus*) – кемірушілер отрядының тиін тұқымдасына жататын ірі тышқан. 

Атырау, Батыс Қазақстан облыстарының жерінен Іле өзеніне дейінгі өңірлерді мекендейді. Негізгі мекені – сазды топырақты, шөлді қоныстар, құмды төбелер мен шөлейтті жазықтар. Дене тұрқы 23 – 35 см, құйрығының ұзындығы 6 – 10 см, салмағы 0,7 – 1,6 кг. Арқасы сарғыш, жүні қалың, ұзын, жұмсақ болады. Зорман өсімдіктің 30-40 түрімен қоректенеді.

Маусым – шілде айларында ұйқыға кетіп, ақпан – наурызда оянады. Көктемде ұйығып, шағылысқаннан кейін 1 айдан аса уақытта балалайды (1 – 9). 25 күннен кейін балалары інінен шығады. Қорегін күндіз аулайды. Зорман құнарлы мал азықтық шөптерді, баданалы өсімдіктерді жеп, ауыл шаруашылығына зиян да келтіреді. Қысқа қор жинамайды. Зорман мамық терілі бағалы аң болғандықтан, кәсіптік жолмен ауланады. Қазақстанда жылына 150 – 200 мыңдай зорман терісі дайындалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Tsytsulina, K. Formozov, N. & Sheftel, B. (2008). *Spermophilus fulvus*. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 8 қаңтар 2009.
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Феликс Леонидович Яворский** (3 мамырда 1932, Новокузнецк, Батыс-Сібір ауданы — 13 желтоқсанда 1983, Мәскеу) — кеңес киноактер.

Биография
---------

Феликс Яворский 3 мамырда 1932 жылы Новокузнецк қаласында Батыс-Сібір ауданында (қазіргі — Кемеров облысы).

ВГИКті бітірді (1954, КСРО халық әртісінің В. В. Ванин және В. В. Белокуров шебері).

1954 жылы институтті бітірген сон киноактёр театр-студиясының труппасына қабылданды.

Кинода 1953 жылдан (кино дебюты— Савва Братушкин рөлі «Честь товарища» фильмінде).

Актер 13 желтоқсанда 1983 жылы Мәскеуде қайтыс болды.Введенский зиратында жерленді.
Зоологиялық мүйіс. Жануарларды үйде ұстаған жағдайда балалар олардың мінез-құлқының қыр- сырына қаныға түседі, осы арқылы баланың бойында байқағыштық қабілет қалыптасып, хайуанаттарға деген сүйіспеншілік сезімі оянып, қалыптаса түседі. Балалар егер жануарларды қолда ұстап өсіруге жауапсыздықпен жүрдім-бардым, салғырт қарайтын болса, онда жануарлардың шығынға ұшырауы мүмкін екенін естен шығармауымыз қажет. Біршама уақыттан соң еркіне босатып жіберуге болады деген есеппен құсты немесе аңды асырау да ағаттық. Өйткені көп уақыт қолда ұсталған хайуанаттың еркіндікте өздігінен қорек тауып жеуі, кездескен қауіп-қатерден құтылуы екі талай, осыдан келіп көп жағдайда құрбан болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ (Қысқаша үй-тұрмысы энциклопедиясы) / Бас редактор Р. Н. Нұрғалиев.- Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас редакциясы.- 1989
**Мал-мүлік дауы**, мал мен мүлікке таластан, қол сұғушылықтан туындайды. Ежелден көшпелі тұрмыста тіршілік еткен қазақ халқында мал ұрлаушылық қатаң жазаланды. Ұрланған мал-мүлік үшін үш тоғыз айып салынған. Мысалы, бір түйе ұрлағаны үшін жиырма жеті түйе және бір құл, екі түйе үшін елу төрт түйе мен екі құл; бір жылқы ұрласа — жиырма жеті жылқы және бір түйе, екі жылқы үшін елу төрт жылқы және екі түйе; бір қой ұрласа — жиырма жеті қой және бір жылқы, екі қой үшін — елу төрт қой, екі жылқы. Ертеректе қазақ қоғамында ірі қара ұрлағандарды өлім жазасына кесуге дейін барған. Ұрланған мүлік үшін де он еселеп айып төлеткен. "Жеті Жарғы" бойынша тазы не бүркіт ұрлаған адам айыпқа құл не күң берген. Үш рет ұрлық жасап, қолға түскен адам өлім жазасына кесілген. Қазан төңкерісіне дейін қазақтардың малға күзет, үйлеріне құлып қолданбауы осындай дәстүрлі ғұрыптық салттың нәтижесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
**Зормата ауылы** — Атырау облысы, Құрманғазы ауданы жеріндегі ежелгі қоныс. Бөкей хан заманында ең шұрайлы, ырысы мол, құнарлы жайлауы, өрісі малға толы аймақ болған. 

Мерәлі (Мұхит әншінің әкесі) хакім еліне кетіп, билік Биляшқа көшкеннен кейін ол Дархан ауылындағы орданы (ставканы) бірден Зорматаға көшіртеді. Ол жерден Шора өзенінің жағасынан еңселі биік кеңсе салдырады. Екінші Примор округының соңғы басқару орталығы осы жаңа үйге орналасады. Бұл ғимарат кеңес үкіметі орнағаннан кейін мектепке айналдырылып, Сталин атындағы орта мектебі аталады. 
Зормата 2008 жылдан бастап Жыланды ауылының құрамына енгізілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Киелі мекен, қасиетті өлке -Құрманғазы. Ағатай баспасы, Атырау-1920 ж. ISBN 978-601-7861-86-5
2. ↑
Мал жаю - малды жайылым отымен өрістете отырып азықтандыру. Жайылымдағы малды қалай болса солай өрістетпей, белгілі тәртіппен жаяды. Алдымен малды өрістететін шаруашылық жайылымдарының маусымын және күнделікті кезегін белгілеп, олардың жыл және маусым бойындағы айналымын көздестіреді. Жайылымда жайлатын мал басын есептеп, олардың бір жағынан жайылым отын тықырлап жеп тұяқтарымен тоздырмай, екінші жағынан, гельминттік құрттарды жұқтырмас үшін бір учаскедегі жаю мерзімін 7-8 күнмен шектейді (бұл мерзімде гельминттердің жұмыртқалары жетіліп үлгермейді). Жайылым учаскесінде де малды жаппай қаптатпай, бір шетінен бастап, бірыңғай айнала жайылуын қадағалайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Колин Эндрю Ферт** (ағылш. *Colin Andrew Firth*; 10 қыркүйек 1960, Грэйшотт, Хэмпшир) — британдық актер. Актерлік карьерасын 1984 жылы бастап, 1995 жылы әлемдік сыншылардың көзіне түседі. BAFTA, Вольпи кубогын, «Алтын глобус», «Оскар» сыйлықтарының номинанты атанған. «Вальмон», «Тәкаппарлық пен жаңылыс», «Английский пациент», «Влюблённый Шекспир», «Бриджит Джонс күнделігі», «Девушка с жемчужной серёжкой», «Шынайы махаббат», «Бриджит Джонс: грани разумного», «Моя ужасная няня», «Мамма миа!», «Дориан Грей», «Король говорит!» және «Шпион, выйди вон!» фильмдерінің арқасында танымал атанған.

Балалық шағы
------------

1960 жылы 10 қыркүйекте Англиядағы Грэйшотт қалашығында дүниеге келген. Анасы Ширли, дін ұстазы, ал әкесі Дэвид, тарих пәнінен сабақ берген. Колиннің Кейт атты апайы және Джонатан атты кіші бауыры бар. Кішкентайында отбасы Нигерияда тұрған. Колин 11 жастқа толып, олар Миссури штатының Сент-Луис қаласына көшеді. Орта білім беретін мектепте оқып, Ферт гитарада ойнауды үйренеді. Мектепті бітірген соң, Barton Peveril Sixth Form колледжіне түседі де, 1982 жылы оқуын бітіреді.

Мансап
------

1984 жылы Грета Скакки және Бен Кингслимен «Дама с камелиями» фильмінде түседі. 1989 жылы Милош Формонның «Вальмон» фильмінде басты рөлді иеленді. «Гордость и предубеждение» фильмінде мистер Дарсидің рөін ойнайды. «Король говорит!» фильмінде түсіп, «Алтын глобус» сыйлығын иеленеді. Кейін Колин көптеген фильмде түскен.

Жеке өмірі
----------

1989 жылы Ферт Мег Тиллимен кездесе бастайды. 1990 жылы олардың Уильям Джозеф Ферт атты ұлдары дүниеге келеді. Тиллимен ажырасқан соң, 1994 жылы Дженнифер Эльмен бір жылдай кездеседі. Қазір Колин Ливия Джуджолли атты итальяндық продюсер және режиссерге үйленген. Олардың екі ұлдары бар: Лука (2001) және Маттео (2003).

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Колин Ферт
Гипс
Гипс роза**Гипс** (*грекше gypsos — бор, ок*)

* минерал — өз құрамына екі су молекуласын кіріктіретін кальций сульфаты;
* негізінен гипс минералынан тұратын тұнба (шөгінді) тау жынысы;
* ғаныш – сульфаттар класының минералы. Химиялық формуласы CaSO4 • H2O. Моноклиндік сингонияда кристалданады.

Гипстің жеке кристалдары қалақша, баған, призма пішінді, ал минерал агрегаттары ұсақ түйіршік (алебастр) немесе талшық (селенит) масса түрінде кездеседі. Гипс ақ, мөлдір кейде қоспаларына байланысты түрлі түсті, шыныша жылтыр; қаттылығы 1,5, меншікті салмағы 2,3 г/см3, балқу температурасы 32 – 41°С. Құрғап келе жатқан тұзды көл мен теңіздерде шөгеді, басқа сульфаттармен бірге мұнай және күкірт кендерінде түзіледі, шөгінділер арасында ангидриттің гидратталуынан тұз кендерінің бұзылу-тозу қабаттарында суға ерімейтін үгінді түрінде шоғырланады. Гипс құрылыста, хирургияда, металлургияда, қағаз, бояу, цемент өнеркәсібінде, мүсін өнерінде, оптикада және ауыл шаруашылығында (тыңайтқыш) қолданылады. Гипстің ірі кен орындары Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Жамбыл және Алматы (Үлкен Бұғыты, Кіші Бұғыты) облыстарында бар.

Кристалдық сырт бейнесі көбінесе таблетка формалас жұқа келеді, кейде призма түрінде болады. Гипстің «қарлығаш құйрық» деген қоспақтары жиі кездеседі. Гипстің жеке кристалы мен қоспағы. Агрегаттары қуыстар ішінде топталып өскен друзалар құрайды. Сонымен қатар оныц майда кристалды тыгыз түрлері болады (алебастр). Тастың жарықтарында шаншылып салаланып өскен
талшық ты гипстер де болады. Талшықты гипс көбінесе жібекше
құлпырған әдемі келеді.

Жаратылысы
----------

#### Гипс әр түрлі табиғат жағдайында:

1. тұзды көлдердіц шөгінділерінде;
2. ангидриттід гидратация құбылысында жыныстардағы судың әсерінен;
3. тұз және сульфид кендерінің үстіңгі үгілу зонасында қалдық минерал ретінде пайда болады;
4. гипс гидратермалық желілерде сирек кездеседі;
5. ол вулканды аймақтарда, әсіресе бу мен газдар атқылаған ыстық арасан көздер (фумаролалар) маңында кездеседі.

Гипс ете бағалы құрылыс материалы болып табылады. Ол түрлі керкемдік, скульптуралық ендірісте қолданылады.

#### Кендері:

Гипс біздің елімізде, Батыс Уралда, Башқұртстанда, Татарстанда, Архангельскта, Вологодск облыстарында, Солтүстік Кавказда (Дагестан), Түрікменстанда, Тәжікстанда, Өзбекстанда, кездеседі. Гипс кені шет елдердің көбісінде бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Балалар энциклопедиясы, III-том
2. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
3. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология— Алматы: "Мектеп" баспасы", 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
**Абылай ханның Қызыл ағашы** — Көкшетаудың маңында Абылай ханның есімімен байланыстырылған екі алаң бар: Үлкен және Кіші алаңдар. Осы орайда, «Абылай ханның Қызыл ағашы» деген жерде былай ханның басты алаңы орналасты деуге негіз бар. Бұл жерге жиырма жыл бұрын Бурабайдағы Абылай хан атындағы музейдің негізін қалаушы, Көкшетау өлкетанушысы Әмина Тұрсынбаеваның ұсынысымен мәрмәр тас орнатылған және оған ақын Мағжан Жұмабаевтың жыр шумақтары жазылған:

> *Ертеде жел өтпейтін Қызыл ағаш*
> 
> 
> *Дариға, бұл күндерде жап-жалаңаш*
> 
> 
> *Қабірінен әулиенің Алашқа артық,*
> 
> 
> *Ертеде Абылайға Орда болған ағаш.*
> 
> 

Аңызға сүйенсек, «Ханның Қызыл ағашы» деп аталатын бұл алаңда Абылай хан құрылтай, әскери жиналыстар, тағы да басқа көлемді іс-шаралар өткізіп отырған. Көкшетау тауының шығыс бөлігіндегі алаң «Абылай хан алаңы» деп аталды. Көкшетау таулары Абылай ханды дұрыс шешім қабылдауға шабыттандыратын деген аңыз сақталған. «Ханның Қызыл ағашы» деген топониммен бірге «Ханның Қызыл үйі» деген түсінік қалыптасқан, бұл жоғарыда аталған орыннан солтүстік-батыс бағытында орналасқан «Абылай ханның ордасы» деген ұғымды білдіретін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.
**Джона Хилл Фелдштейн** (ағылш. *Jonah Hill Feldstein*, **Джона Хилл** есімімен танымал; 20 желтоқсан 1983(19831220) Лос-Анджелесте, Калифорния, АҚШ туған) — американдық актер және сценарист, екіреттік «Оскар» (2012, 2014) марапатының номинанты, нақтылай айтқанда, «MoneyBall» және «Уолл-стрит қасқыры» фильмдері үшін "Үздік екінші пландағы актер" номинациясы. 

Әйгілікті «SuperНашар» (2007), «Get Him to the Greek» (2010), «MoneyBall» (2011), «Джамп көшесі, 21» (2012), «Уолл-стрит қасқыры» (2013), «Джамп көшесі, 22» (2014) фильмдерінен соң алды.
Хилл *Forbes* журналында 2014 - 2015 маусым аралығында әлем бойынша ең қалталы актерлер тізімінде 28-орынды иемденді, оның қаржысы 16 миллион $.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Robehmed, Natalie. "Seth Rogen, Jonah Hill Among Newcomers To Highest-Paid Actors List". *Forbes*.. Retrieved 4 August 2015.
Лицин Активті форма янтарь қышқылы

↓
Сукцинал КоА-коэнзима

↓
Альфа-амино-бета-кетоадипин қышқылы

↓
Дельта-аминолевулин қьшқылы

↓
Порфобилиноген ІІІ

↓
Уропорфириноген-ІІІ

↓
Копропорфириноген-ІІІ

↓
Протопорфирин IX

↓
Ғе2+ - гем
  

Порфириннің қалдық өнімі болып, глицин, янтарь қышқылы КоА мен байланысады, сукцинил КоА-ның активті формасын түзеді, яғни глицинмен қосылысып және альфоаминоны β-кетеоадипин қышқылын түзеді. Ең соңында дельта-аминолевулин қышқылы ферментінің синтезі болып табылады, сондай-ақ кофермент В6-ға, пиридоксальфосфатқа, липо қышқылына және витамин В1 синтезіне қатысады.
  

Одан ірі дегидратаза дельта-аминолевулин қышқылы ферментінің синтезінен профобилиноген түзіледі. Содан кейін декарбоксилаза уропорфириноген ферментінің қатысуымен фибриноген түзіледі. Порфирин биосинтезінің қорытынды сатысы болып, декарбоксилаза копропорфириногеннің әсер етуінен, протопорфириннің темірімен байланысуынан гемнің түзілуі болады.
  

Қорғасынның әсер етуіне байланысты порфирин алмасуының жағдайы өзгеріске ұшырап, «қорғасынды» анемия дамиды. Қорғасын дегидратазадельта аминолевулин қышқылының бөлігі гемнің биосинтезіне қатысатын фермент активтілігін төмендетеді және сульфидрильді тобын блокадалайды. Осының әсерінен несепте дельта-аминолевулин қышқылымен копропорфирин деңгейі жоғарылайды және гем синтезінде іске аспаған протопорфирин және темір құрамындағы эритроциттерде жиналады. Утилизациялық бұзылыстың соңында, қан сарысуында деңгейінің жоғарылауына және сидероциттердің пайда болуынан (құрамындағы эритроциттер кемуі) келеді. Гипохромды гиперсидеремиялық сидеробласты анемия дамиды.
  

Несептегі қорғасынның (қалыпты жағдайда қорғасын 0,03-0,05 мг/л) қоры ағзаға жиналғанда, улану кезінде жиі токсикалық анемия дамиды. Гипохромия - науқаста темірдің мөлшері 1,0 мг/л төмен болған жағдайда дамиды. Қажетсіз темір анемиясы - акристалды, ал қорғасынды интоксикацияда - седокристалды немесе сидермиялы анемия деп аталады. Анемияның негізгі белгілеріне тері жамылғысының бозаруы, әлсіздік, көз алдының қарауытуы жатады, емге тез беріледі. Науқасты қорғасынмен қатынасқа түсірмесе гемоглобин қалыптасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «КӘСІПТІК АУРУЛАР» Бекмурзаева Э.Қ. Сейдахметова А.А. Сейдалиева Ф.М. Абдукаримова Ж.М. Умиралиева Г.А. Ибрагимова Р.Б. Садыкова Г.С. Қорғанбаева Х.Т. Байдуллаев Б.М. Азизова А.А. оқу құралы, Шымкент 2012
| Жазғы Олимпиада ойындарындағы бадминтон 2012 |
| --- |
| Жеке разряд |   | еркектер |   | әйелдер |   |  |
| Жұптық разряд |   | еркектер |   | әйелдер |   | аралас |
| Квалификация |

2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарындағы бадминтоннан жарыстар шілденің 28-нен бастап, тамыздың 4-не дейін жалғасады.

Жалпы медальдық есеп
--------------------

(**Қалың** шрифтпен өз категориядағы ең көп медальдар саны белгіленген; сонымен қатар ұйымдастырушы ел де белгіленген)

|  |  |
| --- | --- |
| **Жалпы медальдар саны** |  |
| Орын | Ел | Алтын | Күміс | Қола | Барлығы |
| 1 |  |  |  |  |  |
| 2 |  |  |  |  |  |
| 3 |  |  |  |  |  |
| 4 |  |  |  |  |  |
| 5 |  |  |  |  |  |
| 6 |  |  |  |  |  |
| 7 |  |  |  |  |  |
| 8 |  |  |  |  |  |
| 9 |  |  |  |  |  |
| 10 |  |  |  |  |  |
Техникалық алмас
----------------

Солтүстік Қазақстанда (Көкшетау ауданы) техникалық алмастың қоры бойынша бірегей құмдыкөл кенорны барланған. Кенорын микроалмас концентрациясының кеңістікте әркелкілігі бойынша ерекшеленеді және ол жойқын мөлшерге дейін
жетеді. Кенорын өнеркәсіптік игеруге даярланған. Ауданда құмдыкөлдік типті жаңа бес алмасты белдем (Кенеткөл, Шығыс және Батыс Қарлыңкөл, Ащыкөл және
Баршын) анықталған.
Түрпі (абразив) тастар - корунд, микрокварцит, анартас. Қазақстанда қоры бойынша өте ерекше Семізбүғы
корунд кенорны орналасқан. Одан 50 жыл ішінде (1926-1977 жж) 150 мың тоннаға жуық жоғары сапалы корунд
кені өндірілген. Кенорын консервацияда. Корундтың
қалдық қоры - 11,5 мың тонна. Корундты делювийлік
шашылымнан алу да резерві бар (15 мың тонна шамасында).
Орталық Қазақстанның Мойынты ауданында алдын
ала дерек бойынша екі ірі - Шешенқора (қоры 60 мың
тонна) және Жанет (75 мың тонна) кенорындары кеніндегі корундтың мөлшері төмен.
Табиғи түрпілерге Қазақстанда кең дамыған халцедонның кейбір сорттары (халцедон шақпақтастар) жатады. Халцедонның басты кенорындары (Ақмамедбүлақ, Белтабай, Приозерное, Шабақты, Қайназар, Көктал,
т.б.) Қаратауда орналасқан. Түрпілік халцедонның жалпы қоры 30 мың тонна шамасында. Шикізаттың бір бөлігі
әр түрлі бұйымдар даярлау үшін (түйгіш, матрица және
т.б.) техникалық тас ретінде пайдаланыла алады. Халцедонның әсем нақышты түрлестері зергерлік-әшекей
тас болып табылады, олардың қоры дербес есептелген.
Микрокварцит түрпі ретінде Бурылбайтал кенорнында
алдын ала бағаланған (400 млн. тонна шамасында).
Кварц-далашпат шикізатының түрпі ретінде есептелген қоры негізінен Шығыс Қазаңстандағы Қалба сирек
металды пегматит кенорындары (Жоғарғы Баймырза,
Бакенді, Қалайытапқан, Ахметкино, Жоғарғы Лабоксай, т.б.) үлесіне тиеді. Бұл қордың жиынтық шамасы
10 млн. тоннаны құрайды. Шикізат тантал кенін өндіргенде ілеспе түрінде айырып алынады.
Қазақстанда түрпілік қасиеттері бар альмандин анартасының бірқатар кенорындары мен кенбілінімдері белгілі
( Қайыңды , Қараүңгір, Бірғыз, Қасқасу, т.б.). Кенбілініміердін барлығы нашар зерттелген, таужыныстардан анарт а с т ы айырып алу мүмкіндігі төмен (30-85%).

Оптикалық материал (пьезооптикалық шикізат)
-------------------------------------------

Шикізаттың Бұл түріне пьезо- және оптикалық кварц (оның
ішінде балқытуға жарамды) пен оптикалық флюорит жатады. Қазақстанда пьезооптикалық шикізаттың бірнеше
кенорны барланған. Орталық Қазақстанда - Ақтас, Надырбай, т.б. (пьезокварц, тау хрусталі, балқытылатын
кварц), Қатпар (пьезокварц пен оптикалық флюорит),
Кент (оптикалық флюорит); Шығыс Қазақстанда -
Ақжайлау (пьезокварц пен оптикалық флюорит), Друзовое (тау хрусталі); Батыс Қазақстанда - АҚШ оқы, Талдық,
Қайыңды, Төлепсай (оптикалық шыны қайнатуға жарамды кварцтың қоры ондаған мың тонна); Оңтүстік Қазақстанда - Сарыкөл (оптикалық кварц), Қызылбелдеу (оптикалық флюорит, оның ішінде балқытуға да жарамды), т.б.
кенорындар анықталған. Кенорындардың көпшілік бөлігі игерілмеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Пайдалы қазбалар. Оқулық. - Астана: Фолиант, 2008. - 440 б. ISBN 9965-35-411-1