recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Сіле, ішек-сілесі қату** Ішегі түйілгенше күлуді кейде
«ішек-сілесі қатты» деген қос сөзді трікеспен де ұғындырамыз. *«Вагоннан үшеуіміз шыққанда, көршілес купелерде біздің жайымызды білетін адамдар ішек-сілесі*
қатып күліп қоя берді» *(Қ. Қайсенов, Жау тылы.).*
«Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігінде»
(1966, 179—180) «сіле» сөзінің қатысымен жасалған «сілесі қатты», «ішек-сілесі қатты», «сілесі құрыды» іспеттес тұрақты сөз тіркестерінің төркінін іздестіруші автор
түркі, моңғол тілдеріндегі «әл, күш, жүйке тамыр, желке
тамыр» мағыналарын беретін «сілеге» сәйкес тұлғаларды дерек ретінде алып, «ішек-сілесі қатты» фразеологиясын да солармен байланыстыра қарайды. Біздің байқауымызша, «сілесі қатты», «сілесі құрыды» деген тіркестердегі «сілені» автор көрсеткен тілдік мәліметтермен
жұғыстыруға болғанмен — «ішек-сілесі қатты»-ны олармен қатар қоюға реті келмейтін сияқты. Бұнда тек қана «сіле» емес, «қатты» етістігінің де төркініне көңіл аудару қажеттілігі туатын тәрізді.
Әдетте, тіл заңдылығы бойынша, қос сөз құрамындағы сөздер мағына жағынан ете жақын болып келіп отырады (жақын-жуық, ілік-шатыс т. б.). Тіпті екінші сыңары түсініксіз деп саналатындары да төркінін аша келгенде мағына жағынан бірдей болады. Мысалы, бала-шаға, қыз-қырқын сияқты қос сөздердегі соңғы «шаға», «қырқын» сыңарларының алғашқысы, түрікмен тілінде — бала, соңғысы, чуваштарда — қыз мағыналарын ұғындырады. Біздің тілімізде олардың мағыналары ұмытылған.
Осы тілдік деректерге сүйене келіп, «ішек-сіле»-ні «ішек-ішек» деп ұғынуға болады. Демек, қайталама қос сөз екен. Сөздің тобықтай түйініңе тоқталғанда мынаны байқаймыз. Адам аса көңілдене күлгенде оның белгісі тек
бет пішінде ғана сезілмей, бүкіл денесіне әсер ететіні
белгілі. Қарқылдап күлкіге кепелген адамның иығына
дейін солқылдайтыны да бар. Күлкінің осы қалпын бейнелеуде кейде «ішегі түйілгенше күлді» деу де тілімізде жиі кездеседі. Дәл осындай бейнелеудің бірі — «ішек-
сілесі қатты». Демек, адам өзі күліп қана қоймай, «ішек-ішегіне дейін күлді» деген ұғымның ертедегі тұлғасы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Сансызбай Сейітжанұлы Есілов
**Сансызбай Сейітжанұлы Есілов**

1951 жылы 18 қарашада Ақмола облысы Астрахан ауданының №92 разъезінде туған. Қазақ 
Әкесі - Есілов Сейітжан, зейнеткер, теміржол жұмысшысы. 
Анасы - Есімова Мәкіш Мекебайқызы, марқұм.

Целиноград теміржол техникумын (1970) «Жол шаруашылығы құрылысы және оны пайдалану» мамандығы бойынша; Целиноград инженерлік-құрылыс институтын (1979) инженер-құрылысшы мамандығы бойынша; Алматы жоғары партия мектебін (1988) қоғамтанушы мамандығы 
бойынша бітірген.

Экономика ғылымдарының кандидаты (2003). Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Еңбек нарқының қалыптасуы мен дамуы: әлеуметтік-экономикалық аспектілер мен перспективалар».

Қазақ және орыс тілдерін біледі.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (1999 жылдан).

1970 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1972 жылдан - жөндеуші , техник, аға шебер, Жалтыр стансасы 7-ші жолының инженері. 1975 жылдан - Қазақстан компартиясы Астрахан аудандық комитетінің нұсқаушысы. 1980 жылдан - Қазақстан компартиясы Теңіз аудандық 
комитетінің бөлім меңгерушісі, хатшысы. 1986 жылдан -Алматы жоғары партия мектебінің тыңдаушысы. 1988 жылдан - Целинград облыстық партия комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісінің орынбасары. 1991 жылдан - Ақмола мемлекеттік аймақтық мүлік комитеті төрағасының орынбасары, 1992 жылдың мамыр айынан 1997 жылдың шілде айына дейін - төрағасы. 1993-1995 жылдары - Ақмола облысы әкімшілігі басшысының орынбасары. 1996 жыл-
дан - ҚР Мемлекеттік мүлік комитеті төрағасының орынбасары. 1997 жылдың шілде айынан - Ақмола облысы әкімі аппаратының жетекшісі. 1997 жылдың желтоқсан айынан -Ақмола (Астана қаласы) облысы әкімінің орынбасары. 2000 жылдан - Астана қаласы әкімінің бірінші орынбасары. 
2007 жылдың тамыз айынан бері - ҚР Парламент Мәжілісі 4-шақырылымының «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша депутаты, Қаржы және бюджет комитетінің хатшысы. «Отан» партиясы қалалық Астана филиалының төрағасы (1999-2000, 2003-2005); «Отан» партиясы саяси кеңесінің 
мүшесі (1999, 2002-2006).

«Құрмет» (2001), II дәрежелі «Достық» ордендерімен; «Астана» медалімен марапатталған.

Әскери атағы - запастағы полковник.

Діни көзқарасы - мұсылман дінін ұстанады.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Менің Отаным - Қазақстан экономикасы дамыған, демократиялық, тұрақты ел болатынына сенемін».

Хоббиі - аңшылық, балық аулау, оқу.

Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи әдебиет.

Үйленген. Жубайы - Есілова Күнайым Табайқызы (1955 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. Ұлы - Асқар (1979 жылы туған); қызы - Сандуғаш (1984 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}
Тертер Ереванци **(арм. Տերտեր Երևանցի, 1290-шылар, Ереван — 1350-шілер) — армян ақыны және  XIV ғасырдың көшіріп жазушысы. Еревандағы алғашқы тума- ақындардың бірі.**

Өмірбаяны
---------

Тегеняц комплексінің Руин монастырьы.
Шамамен 1290 және 1300 жылдары еревандық дін қызметшісі Саргиспен оның әйелі Гоар- Маликтің отбасында дүниеге келген. Бджни қаласынан алыс емес тегеняц монастырьында 1310-1320 жылдар аралығында вардапет акоптың оқытуымен білім алған. Әлеуметтік жағдайларының қиындауына байланысты, моңғол қыспағының кесірінінен туған жерін тастап, Қырымға көшіп кетті. Өмірінің қалған күндерін әртүрлі қалалар мен жартылай араларда және көрші облыстарда өткізді.

1336 жылы Сурахатта 

«Собрание проповедей Вардана Айгекци» (арм. Ժողովածու քարոզից Վարդանայ Այգեկցիոյ), «Книга-проповедь Вардана Айгекци» (арм. Քարոզգիրք Վարդանայ Այգեկցիոյ) және «Собрание поучений» (арм. Ժողովածու խրատուց)кітаптарын көшіріп жазып шыққаны белгілі, содан кейін Григорий шіркеуіндеағартушы болып жұмыс істеген Азакқа көшіп кетті. 1341 жылы Азакта тағы  «Книгу-проповедь Вардана Айгекци» кітабын көшіріп жазып шықты.. |Сонымен қатар, поэмалар жазды, көшіріліп жазылған жазбаларын жады жазбаларында және автобиографиялық өлеңдермен сақтады. Өзінің жады жазбаларынынң бірінде Ереваннан Грузияға көшкенін сипаттайды, содан кейін Кафуға теңіз арқылы және сол жақтан Азакқа жүргені жайлы. 1350 және 1360 жылдардың бірінде қаза болды.
**Сібір құртқашашы** (лат. *Iris sibirica*) – құртқашаштар тұқымдасына жататын Шығыс және Орталық Еуропада, Сібірде (Солтүстік Азия) өсетін көпжылдық өсімдік.

Таралуы
-------

Шығыс және Орталық Еуропада, Сібірде (Солтүстік Азия) өседі. Қазақстанда кездесетін 19 түрі бар. Олар Республиканың тек солтүстігінде, орманды, далалы аймақтарда кездеседі.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Бұл шөптесін көпжылдық өсімдік - тамыры бұтақталған түбін тығыздап алып қайың жанында , түбінде, орманның ашық жерлерінде , ылғалды шалғындарда өседі. Жапырағы жіңішке (1 см-дің айналасында) , таспа тәрізді , тегіс, желпуіш тәрізді шоқтана жиналған. Сабағы тік, биік (100 см-ге жетеді) , жапырақтары дара , гүл саны 2-3, диаметрі 5-7 см-ге жетеді. Түстері жиі өзгереді - қою сия түстен , көкшіл , көгілдір , бозғылт, кейде таза ақ түсті. Қысқа түтіктегі гүл серігі алты бөліктен тұрады , төмен өскен және екі шеңберге орналасқан. Сыртқы жапырақшалар ішкілеріне қарағанда ашыңқы керіліп, иіліп тұрады, ал ішкілері тігінен жоғарыға бағытталған. Осы тұқымдасқа жататын барлық түрлер сияқты аталық мұнда үшеу. Жоғарыдан қарағанда олар байқалмайды .

Сібір құртқашашы әдетте маусымда гүлдейді , жемісі тамыз айында жетіледі. Көбею жолдары - тұқым арқылы және вегетативті түрде .

Пайдалануы
----------

Өсімдіктің барлық бөлігі халықтық медицинада - бас , тіс , асқазан ауруларына , Сібір жарасын емдеуге қолданылады. XYI ғасырдың аяғында мәдени түрде өсіруге тәжірибе жасалған , бұл түр үздік декоротивті өсімдік ретінде танымал. Оның суыққа төзімділігі мен жылдам көбейетіндігін гүл өсірушілер мен сұрыптаушылар жоғары бағылауда.

Дереккөздер:
------------

* Қазақстанның өсімдіктері кітабы , Атамұра 2011ж.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
* 

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Сібір құртқашашы**
**Сукчон** (1661 - 1720) — Чосон патшалығының 19 - шы ваны (1674 - 1720)

Ішкі саясаты
------------

Сукчон билік басына келгеннен кейін, үкіметте белді орын алған партиялардың озбырлығына қарсы күрес жүргізеді. Солшыл және оңшыл партияларды биліктен тайдырып, өзінің партиясын қалыптастырады. Сукчон өз билігі тұсында үш реформа жүргізді. 1718 жылы өзінің мұрагері К*ёнджо*нды регент етіп тағайындайды. 1720 жылы 58 жасында дүние салды.

Сыртқы саясаты
--------------

Сукчон ата жолымен келе жатқан сыртқы дипломатияны ұстанды. Қытай және Жапониямен бірқатар жер - су мәселелерін көтеріп, келіссөздер жүргізіп, екі елдің шекаралық аумағын бекітеді( 1696,1712 жж). 1682, 1711,1719 жылдары Жапон сёгундарына елшіліктер жіберіп, оларды қызметіне тағайындалуымен құттықтады. 1717 жылы Цин императоры Кансидің елшісі Акдунды қабылдады.

Дереккөздер
-----------

* Концевич Л. Р. Хронология стран Восточной и Центральной Азии. — Москва: Восточная литература РАН, 2010. — 806 с. — ISBN 978-5-02-036350-2.
* История Востока. Восток на рубеже средневековья и Нового времени XVI—XVIII вв. Том 3. Под редакцией Рыбакова Р. Б. Алаева Л. Б. М. 2000. — 696 с. — ISBN 5-02-018102-1
* Тихонов В. М. Кан Мангиль. История Кореи: В 2 т. Т. 1: С древнейших времен до 1904 г. (Orientalia et Classica: Труды Института восточных культур и античности: вып. 41.) — М.: Наталис, 2011. 533 с. — ISBN 978-5-8062-0343-5
**Биғайша Медеуова** (1952 жылы 14 желтоқсанда Алматы облысы, Нарынқол ауданы (қазіргі Райымбек ауданы), Қаратоған ауылында дүниеге келген) — ақын, айтыс ақыны, ұстаз. Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі. 

1976 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің тарих факультетін тамамдаған.

Еңбек жолын Қаратоған ауылында тарих, музыка пәнінің оқытушылығынан бастаған. Нарынқол, Талғар, Іле аудандарындағы мектептерде оқутәрбие жұмысы жөніндегі директордың орынбасары болып қызмет істеді.

Педагогика саласында "Мәтінді алгоритммен мазмұндау,  жұптық баяндау арқылы ҰБТ-ға дайындау",  "ҰБТ-ға дайындаудың он амалы" көмекші құралы, "Қазақ этногенезі"  плакаттар сериясының,  электронды оқулықтың авторы.

Шығармашылық
------------

Биғайша Медеуова еліміздің мəдениет саласының, оның ішінде əдебиеттің дамуына айрықша үлес қосып, соңғы 50 жыл көлемінде еңбек етіп келеді. Жазба поэзия мен айтыс жанрларында өзіндік орны қалыптасты: 

Республикалық деңгейдегі айтыстарға қатысқан. 1987 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Жанымның жапырақтары» атты ұжымдық жинаққа өлеңдері енген. 2003 жылы «Үш қиян» баспасынан «Ұларсарын» жыр жинағы жарық көрген

1970-2000 ж.ж аралығында облыстық жəне республикалық 30-дан астам айтысқа қатысып, жүлделі орындарға ие болған. Атап айтсақ, ақиық ақын М.Мақатаевтың 50, 60, 70, 80 жылдық мерейтойына, Қ. Жұбановтың 90 жылдығына, Ж.Жабаевтың 150 жылдығына, С. Аронұлының мерейтойына т.б арналған республикалық айтыстардың   жүлдегері атанған;

«Жанымның жапырақтары», «Ұларсарын», "Ақ боз атты арулар", "Күнге қолын созған қалалар", "Тұрпанға шапқан ту ұстап" жыр кітаптарының авторы. Өлеңдері "Алматы антологиясына" жəне "Қазақ поэзиясының антологиясына" енген. Соңғы жылдары "Аламан қыздардың ақырғы шайқасы", "Тіршіліктің майданы" кітаптарын жазды.

Соңғы елу жыл аралығында өлең топтамалары "Жалын". "Қазақ əдебиеті", "Жұлдыз", "Ана тілі". "Таңшолпан" т.б республикалық мерзімді баспасөзде, газет-журналдарда тұрақты жарияланып келеді.

2012 жылы Қазақстан Жазушылар Одағында 60 жылдық мерейтойына орай ауқымды түрде əдеби шығармашылық кеші өтті.

Қазақстан Тəуелсіздігінің 20 жылдығына арналған Республикалық мүшəйрада II орын иеленген.

Марапаттары
-----------

* 1976 жылы Қазақстан ЛКСМ Орталық комитетінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

* 2000 жылы білім беру саласындағы ерекше еңбегі үшін «***Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі***» белгісімен марапатталған

* 2008 жылы жас ұрпақты оқыту жəне тəрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін ***Ы. Алтынсарин белгісімен*** марапатталған

* 2011 жылы Райымбек ауданының қоғамдық-мəдени өмірін дамытуға қосқан ұзақжылдық үлесі үшін "***Райымбек ауданының құрметті азаматы***" атанған.

* 2021 жылы ***Халықаралық Алаш сыйлығының лауреаты*** (Күнге қолын созған қалалар кітабы үшін)

* 2021 жылы Қазақстан Республикасының ***Тәуелсіздігіне 30 жыл мерекелік медалімен*** наградталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Ханс Цоллман** - Германия азаматы, 400-ге жуық жылқысы бар фермер. 

Ханс Цоллманның отбасы 1959 жылдан бастап жылқы бағуды қолға алған.

Цоллманн отбасы қымыз ашытады, сонымен бірге биенің сүтінен сәбилерге беретін саумалдан бастап, түрлі косметикалық крем сабын, лосьон шығарады. Әр өнім әдемілеп оралып, сыртына неден, қалай жасалғаны туралы жазылады. Өнімдерде «ешқандай химиялық қоспасы жоқ, тек табиғи өнімнен жасалған» деп атап көрсетілген. 

Цоллмандардың жоспары саумал қосқан балмұздақ жасау. Оның құрамы мен дайындау технологиясы жөнінде ұсыныстарын тиісті орындарға жіберген.

Ханс Цоллманның әйелі, үш қызы және немерелері бар.
**Зәуреш (Закон) Есбергенқызы** (1940 жылы, көкек айының 27-ші жұлдызында Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Ақтөбе ауылында дүниеге келген) - республикаға танымал әнші, даусы сирек кездесетін контральт, әрі талантты режиссер. 
Зәурештің әкесі Есберген өз ортасында жыршы, әншә атанған. Ол Ұлы Отан соғысында ерлікпен қаза тапты. Анасы Рабиға халық әндерін көп білген. Зәурештің әнге құмарлығын оятқан сол анасы болатын.

* Есбергенқызы Атырау қаласындағы Ордженикидзе атындағы орта мектепті (1957), Алматыдағы Құрманғазы атындағы өнер институтының режиссерлік бөлімін (1964), Алматы эстрадалық студиясының вокалдық бөлімін (1972) бітірген.
* Еңбек жолын Махамбет Өтемісов атындағы Атырау облыстық драма театрында режиссер болудан бастайды.
* Ол "Әке тағдыры", "Сөнбейтін от", "Нәркес", "Кімге күлеміз?" сияқты т.б. спектакльдерді сахнаға шығарады. Кейін Жамбыл, Торғай облыстық театрларында режиссерлік қызмет атқарған.

Ұзақ жылдар "Қазақконцерт" гастрольдік бірлестігінде әнші болып, еліміздің көптеген аймағын аралайды. Зәуреш мектеп сахнасынан ән сала бастаған, жас кезінде-ақ аудандық, облыстық өнерпаздар олимпиадаларының жеңімпазы атанды. 

* Москвада өткен көркемөнерпаздарың бүкілдодақтық фестиваліне (1955), өнерпаздардың республикалық фестиваліне қатысып (1959), жүлделі орынға ие болған.

Ол әншілік өнерде ешкімге де ұқсамайтын, өзіндік дауыс ерекшелігі айқын әнші.

* Оның репертуарында "Сәулем-ай", "Ахау бикем", "Жылой", "Құдаша" сияқты халық әндерімен қатар, халық сазгерлері Мұхит, Досат әндері де бар.

Есбергенқызы негізінен сирек кездесетін халық әндерін насихаттап келеді. "Әнім менің-Атырау" атты тақырыптық концертпен талай рет облыстарды аралаған. Оның республикаға белгілі әртіс болып қалыптасуына ұстаз педагогі Қазақстан Республикасының халық әртісі Нәдия Әбдірахманқызы Шаріпова мен концертмейстрі Республикаға еңбегі сіңген әртіс Людмила Михайлова Иванова-Сокольская көп еңбек сіңірген.

Қазіргі кезде З.Есбергенова Қазақ радиосында режиссер болып қызмет атқарады. Оның өнері туралы мерзімді баспасөзде (Душа народной песни. "Казахстанская правда" 16 көкек 1986) жылы пікірлер айтылған.

* 1985 жылы Ташкент қаласынан ән табағы жарық көрді.

.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақтың дәтүрлі 1000 әні", EL production company, Co.Ltd 2010
### Жалпы мәліметтер

Байырғы чехтар – чех буржуазиялық партиясы (1860-1918). Басшылары: Ф. Л. Ритер, А. Браф, К. Маттуш. Мақсатын Габсбургтегі монархиясы шеңберіндегі Чехия автономиясын құру деп жариялап, ұлт-азаттық күрестің өрістеуіне кедергі жасамақшы болды және чех буржуазиясының билеуші тобына үкіметтен азын-аулақ жеңілдік алып бермекші болды. Байырғы чехтар өріс алып келе жатқан жұмысшы қозғалысына мейлінше дұшпандықпен қарады. 1874 жылы партияда жік тууы салдарынан одан жас чехтар бөлініп шықты. 1918 жылы Байырғы чехтар Чехословакияның ұлттық-демократиялық партиясының құрамына кірді. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1976 ж. 3-том, 101-бет
**Муавр формуласы** - тригонометриялық түрде берілген кешен санды дәрежеге шығару формуласы. Муавр формуласы мына түрде жазылады: 
{\displaystyle z=r(\cos \varphi +i\sin \varphi )\ } комплек саны үшін 

{\displaystyle (\cos \varphi +i\sin \varphi )^{n}=\cos n\varphi +i\sin n\varphi \ }
кез келген {\displaystyle n\in \mathbb {Z} } үшін орындалады. 
Муавр формуласы И. Ньютонның досы ағылшын математигі И. Муаврдың атымен аталған. Муавр формуласы бүгінгі түріне келтірген Л. Эйлер. Муавр формуласы кей жағдайда Моавр формуласы деп атайды.[1]

Дәлелдеу
--------

Муавр формуласы Эйлер формуласы {\displaystyle e^{i\varphi }=\cos \varphi +i\sin \varphi \ } және экспонент теңдігінен {\displaystyle (e^{a})^{b}=e^{ab}\!}, мұндағы *b* — бүтін сан, бірден шығады.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
2. ↑  Егер *b* — бүтін болмаса {\displaystyle (e^{a})^{b}\!} — көпмәнді функция айнымалары *a*, ал {\displaystyle e^{ab}\!} тек оның бір мәні ғана болар еді.
**Премчанд** - үнді жазушысы, публицист.

Қызмет жолы
-----------

Хинди және урду тілдерінде жазған. Ол әдеби шығармашылығын 20 ғасырдың алғашқы жылдарында бастады. Премчанд қалықтың саяси ояну процесін, азаттық үшін күресін бейнелеп, импераилизмді әшкереледі, социализм және интернационализмді үгіттеді. Премчанд *"Баспана", "Махаббат орны", "Нирмала", "Арен" т.б.* әңгімелер мен повестер жинағының, романдардың авторы. Оның пьесалары, публицистикалық және сын мақалалар жинағы жарық көрді. *"Жыланның гауһар тасы", "Тханкур құдығы"* атты кітаптары қазақ тілінде щықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том
**Вискотт сары көбелегі** — Желтушка Вискотта Colias wiscotti draconis Grum-Grzhimailo, 1890. Ақ көбелектерге жатады.Бөлектеніп кездесетін Батыс Тянь-Шянь түршесі,басты атаудағы түршеден едәуір ерекшеленеді. Тек Батыс Тянь-Шаньда тіршілік етеді.2500–3000 м биіктіктегі солтүстік баурайындағы түрлі шөпті-шалғынды жерлерде кездеседі. Бұл жерлер
үнемі малдың шектен тыс жайылуына ұшырап отырады. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектер шілдеде ұшады. Жұлдызқұрты мен қоректік өсімдігі белгісіз. Түршені қорғау үшін таралуын, тіршілік ортасын және биологиясын жете зерттеу қажет.Оның Ақсу-Жабағылы қорығында.

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
**«Ертістің жабайы жағасында»** — толық метражды көркем фильм. 1959 ж. Алматы көркем және хроника фильмдер студиясы шығарған.

Сюжеті
------

Өнеркәсіп объектілерін тезірек электр қуатымен жабдықтау үшін құрылыстың аяқтау мерзімін жеделдетуге ұмтылған Ертіс ГЭС құрылысшыларының еңбектегі ерлігі мен өмірі туралы. Бұл мақсаттың шешіміне фильм кейіпкерлері әртүрлі жолдармен барады.

Құрылыс басшысы Оралов, қызулана және өзін-өзі ұмытуынша ісіне адал адам, тәуекелге, жұмылаға және әбігершілікке барады; бас инженер Ұлы Отан соғысының ардагері Вакулин — қатаң ғылыми ойдың адамы, технологиялық процестің артықшылығын қайраттанып қорғауда; құрылыс парторгы Мұратов жеңістің басты шарты адамның шығармашылық бастамаларын арттыру деп санайды. Бірақ құрылысшылар өмірінде өкінішті қателіктерде, құрылысшылар арасында жала жабуға дайын, еңбек пен қоғамға тұтынушы көзімен қарайтын адамдарда кездеседі.

Рөлдерде
--------

* Оралов — Қанабек Байсейітов
* Жаңай Оралов — Асанәлі Әшімов
* Әлжанов — Нұрмұхан Жантөрин
* Григорий — Николай Ключнев
* Лаврова — Эмма Цесарская
* Тайка — Лидия Мартюшова
* Вакулин — Леонид Пирогов
* Мұратова — Хадиша Бөкеева
* Мұратов — Шахан Мусин

Дереккөздер
-----------

1. ↑  На диком бреге Иртыша Мұрағатталған 12 ақпанның 2019 жылы.
**Маңғыстаудың су ресурстары** Каспий маңы түщы суға әрдайым зәру. Қатаң континенттік
климат, жауын-шашынның аздығы және жербедерінің мардымсыз ойдымдылығы салдарынан Каспий маңында су жүйесі нашар дамыған. Аймақта ағын су да тапшы. Алқаптың едәуір бөлігінде түрақты ағынды су көздері мүлдем жоқ, мерзімдік өзендер мен уақытша ағысты сулар, керісінше, көп кездеседі. Суы аз,
құмға, сорға, шағын көлшіктерге сіңіп, кеуіп кететін "соқыр" өзендер де бар.
Аймақтағы шаруашылықүшін маңызды өзен Жайық(Орал) өзені. Ол Оңтүстік Оралдың орманды беткейлерінен, теңіз деңгейінен 637 м биіктіктегі Оралтау жотасынан (Ресей) бастау алып, Каспий теңізіне Атырау қаласы тұсынан өтіп барып қүяды. Қазақ халқының Жайық деп келген өзен атауы 1775 ж. Пугачевкөтерілісінен кейін, II Екатеринаның жарлығымен Орал деп өзгертілді. 
Қар суымен қоректенетін Жайық өзені ағынының басым бөлігі (80%) орта есеппен 30-35 күнге, ал суы мол жылдары 2-2,5 айға созылатын (сәуір-маусымның бас кезі) көктемдегі су тасуы кезінде жинақталады. Жылдық ағынның көп жылдық келемі Индербор кенті түсында 7420 млн.м3, орташа шығыны 237 м3/
сек болғанда, мұндағы өзеннің жылдық ағынының ең көп шығыны 651 м³/сек,минималдық шығыны 90,6 м³/сек. Ағынның орташа көп жылдық модулі 1,67 л/сек-тен (Көшім ст.) 0,85 л/сек-ке дейін (Атырау ст.) ауытқиды.
Жайық - Каспий маңындағы тұщы судың ең ірі қайнар көзі. Сонымен қатар бұл өзен бекіре түқымдас балықтардың өсіп көбеюіне бірден-бір ыңғайлы орта болғандықтан, оның суын суармалы егіншілікте,
өнеркәсіпте және турмыста пайдалану мүмкіндігі шектеулі. Ол жал-
пылама жылдық шығыны 569 млн.м315 ірі суару-суландыру және ішкі
шаруашылық жүйелерін (ұзындығы 2000 км-дей, Жайықтың жалпы
ұзындығы 2534 км) және 54 мың гектар көлтабанды (онда ірі жемнің
тұрақты қоры жиналады) сумен қамтамасыз етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Мут** (Mut)- мысырлық аспан құдайы, Құдай-ана.[1]. Бұл табынушылық Нілдің сағасында немесе Орта Мысырда пайда болуы ықтимал. 
18-ші династия дәуірінде (б.э. дейінгі 1539-1292) Мут Фиваларда Амон құдайының серіктес әйелі ретінде санала бастады. Амон, Мут және Муттың баласы болып саналатын жас құдай ХОНСУ Фиван триадасын құрайды. Мут атауы «ана» деген мағынаны білдірді, ол құдайлардың арасында От-ана орнында болды. Әдетте, екі тәжі бар әйел күйінде, кейде басы арыстанның басы тәрізді болып бейнеленеді. 

```
==Дереккөздер==
```

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
Б.з.д VII мыңжылдықта , голоценнің басына қарай, қазіргі кезендегі ландшафт,өсімдіктер дүниесі мен хайуанаттар әлемі қалыптаса бастады.Мамонт секілді ірі сүйектілер жоғалып,тұяқтылар ашатұяқты сүтқоректілер және жануарлардың басқа түрлері пайда болып,олар бүгінгі күнге дейін жетті.Сол кезде алғашқы қауымдық адамдар өздерінің тіршілігін қамтамасыз ететін палеолиттік жүйені өзгертіп ,аңшылықтын ,балық аулаудың жаңа,белсенді түрлерін қалыптастыруға мәжбүр болады.Экономика мен мәдиниеттегі эволюцияның археологиялық бұл үрдісі жаңа тарихи жағдайда мезолитпен (орта тас ғасыры) байланысты болып,садақ пен жебе ойлап шыгарылды .Соңғысына кремнийден немесе яшмадан істеленген ұштықтар кииігізілді.Әдетте жеберердің ұштықтары кремнийдің жалпақ тілігінен ,ұзындығын 1-6 см етіп жасалынатын.Адамдар ағаштан , теріден ,шымнан тұрғызылған кішкентай баспаналарда тұрды.Негізінен олар ескі арналардың жағалауларында, бұлақтардың қасында,жайылма алқаптардыңжоғары жағында немесе текшелі жазық аландардың жайылымдарында қоныстанды.Адамдар жартылай отырықшылық жағдайында өмір сүрді .Аңшылық және балық аулау секілді шаруашылық түрлерімен айналысқан кездеаң аулауға,үй тұрғызуға қолайлы жерлерді іздестіріп ,белгілі бір аймақтарға жиі ауысып отыруға тура келді.Көші-қон негізінен Есіл,Тобыл,Нұра немесе Ертіс өзендерінің аңғарларын бойлай жүрген .Көші-қон күз бен көктемде жүзеге асырылған.Б.з.д VI мыңжылдықта Солтүстік Қазақстанды неолит тобының атбарсарлық мәдениетіне жататын тұрғындар мекендеді.Олар айналадағы сусыз далалармен салыстырғында,сол уақыттарда нағыз көгалды өзен аңғарларын иемденген еді .Атбасарлықтардың тастарды өндей алатын дамыған техникасы болды. олар тасты кесіп ,тесіп ,тегістеп ,бөлшектей алған .Бұған шикізат ретінде Қазақ даласындағы аласа төбелердің беткі қабаттарында жатқан яшма түріндегі кварциттерді пайдаланады.Олар аумағы 2-3 мың шаршы метр болатын тұрғылықты қоныстарда тұрды.Арнайы шеберханаларда сол уақыттарда қазақстандық тұрғындар мен батыс-сібірлік тұрғандардың арасында айырбас саудаға айналған еңбек қуралдары мен олардың дацындамаларын жасады.
**Уэльс ханзадасының аралы** (ағыл. *Prince of Wales Island*) —
Канадалық Арктикалық топаралдардағы арал.

География
---------

Бутия түбегінің солтүстік-батысында орналасқан. Канада аумағының бір бөлігі. Уэльстің ханзадасы аралас негізінен әктастан тұрады. Ауданы 33 339 км², арал - әлемде 40-орын, Канадада 10-орын алады. Жағалау сызығының ұзындығы 2576 км. аралдың теңіз деңгейінен биік нүктесі - 320 метрге дейін жетеді.

Уэльс ханзадасының аралы Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры бөлген Полярлы Тундра (ағыл. *Middle Arctic tundra*) Солтүстік Американың экологиялық аймағына жатады.

Уэльс ханзадасының аралының картасы
Су асты жоталары
**Су асты жоталары**, мұхиттық ортаңғы жоталар – дүниежүзілік мұхит табанындағы тау жоталарының тізбегі. Олар жер геотектурасының жеке түрі ретінде қарастырылады. Жалпы ұзындығы 75000 км-ге жуық, ені 2000 км-дей, орташа биікт. 1000 – 3000 м, ең биік жерлері 6000 м-ге жетеді. Күрделі құрылымды жоталар тізбегінің биік бөліктерінде терең тектоникалық жарықтар жүйесі орналасқан. Су асты жоталарын кейде рифт белдемі деп атайды. Рифт белдемінде Жер шарындағы литосфералық тақталардың ажырау шекарасы (спрединг) орналасқан. Су асты жоталары Солтүстік Мұзды мұхит табанындағы Гаккель, Книпович, Мон жоталарынан басталып, Атлант мұхитындағы Орта Атлант жотасына (Солтүстік Атлант және Оңтүстік Атлант) ұласады. Ол Буве аралына дейін созылып, одан әрі Африка – Антарктида жотасы арқылы Үнді мұхиты табанындағы Батыс Үнді жотасына жалғасады. Одан солтүстік-батысқа қарай Арабия – Үнді, оңтүстік-шығысқа қарай Орталық Үнді жотасы Амстердам жарылымына дейін жетіп, әрі қарай ендік бағыттағы Австралия-Антарктида көтеріліміне жалғасады. Бұл жоталар тізбегі Оңтүстік Тынық мұхиттық көтерілімге, одан әрі Шығыс мұхиттық көтерілімге жалғасады. Су асты жоталарының ортатық бөлігіндегі рифт аңғарлары көлденең жарықтар жүйесімен тілімденген. Олар өте терең болғандықтан дүниежүз. мұхит табанындағы терең шұңғымаларға сәйкес келеді. Сондай жарықтардың бірінде Солтүстік және Оңтүстік Атлант жоталарын бөліп жатқан Романш шұңғымасы (7856 м) орналасқан. Рифт белдемі дүниежүз. мұхиттағы жер сілкіну мен жанартау орталығы болып саналады. Осы қозғалыстар әсерінен су асты жоталары біртіндеп биіктеп, жанартаулық аралдарға айналады. Оларға Исландия, Буве, Тристан-да-Кунья, т.б. (Атлант мұхитында), Пасха, Скотт (Тынық мұхитында), Амстердам, Сен-Поль (Үнді мұхитында) аралдары жатады. Су асты жотары қазіргі тау жасалудың аса ірі ауданы. Мұхиттық жер қыртысы өте жоғары тығыздық көрсеткіші және мантиялық базальтты ультранегіздік (протрузия) жыныстардың көп болуымен ерекшеленеді. Сондықтан су асты жоталарында ірі лавалы үстірттер жиі кездеседі. Жинақталған базальтты лавалардың қалыңд. 300 м-ден 10 км-ге дейін жетеді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Кюлот** — тобықтан жоғары тұратын қысқа, кең балақ шалбар. Оның подуимда кестеленген, біртегіс, принтті, былғарыдан, күдеріден, қалың, жұқа маталардан тігілген алуан түрлері көрсетілді.
Көптеген дизайнерлер мен сән үйлері бұл стильді барынша сәнді етуге тырысты. Мысалы, кюлотты, тренчпен, кимономен (оверсайз), свитшотпен, дениммен үйлестіру. Аяқ киімнен платформа туфли, кроссовка және бізтұмсық балетка ұсынылады. Көктемде жаңбыр жауып, салқындаған кезде оны қиғаш жабылатын күрте, жүн жемпір не свитермен киген дұрыс.

Кюлот бойы ұзын қыз-келіншектерге сөзсіз жарасады. Тым қысқа шалбар (шорты) киюге қысылатындар үшін кюлот - таптырмайтын шешім. Әсіресе күннің ыстығында өте ыңғайлы. Ал аласа бойлы бойжеткендер кигісі келсе, аяғына биік киюді ұмытпағаны жөн. Себебі қысқа шалбар бойды одан сайын аласартып көрсетуі мүмкін.

Дереккөздер
-----------

Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет.
Су Бихай (1914) , қытай тарихшысы, этнограф. Ол ҚХР-дың батыс өңіріндегі халықтардың тарихы мен мәдениетін көп жылдар бойы зерттеп, көлемді ғылыми еңбектер жазған. Соның ішінде «Батыс өңір тарихы мен жағрапиясы», «Қазақ мәдениетінің тарихы» сияқты аса көлемді зерттеу еңбектерінде қазақ халқының рулық таңбалары, туыстық атаулардың түрлері, құдалық, неке, отбасы ережелері мен тәртіптері, еркек, әйел киімдері, тағамдары, той, бәйге өткізудің жөн-жосықтары туралы талдаулары, ой пікірлері ұлт мәдениетінің жағымды жақтарын айрықша атап көрсеткен.

Дереккөздер
-----------

Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.
**Кеңес Сіләмханұлы Юсуп** (30 маусым 1941 жылы, Шығыс Қазақстан облысы - 14 қаңтар 2017 жылы дүниеден қайтқан. Ұлан ауданы Баймұрат ауылы) - жазушы, аудармашы. Қазақстанның еңбегі сіңген қайраткері (2000). Семей өзеншілерінің училищесін (1959), Қаз¥У-ды (1971) бітірген. 1968 - 1996 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық "Коммунизм туы" (қазіргі "Дидар"), "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газеттерінде, "Қазақстан коммунисі" (қазіргі "Ақиқат"), "Жүлдыз" журналдарында бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы қызметтерін атқарған.
Біз үшін осы кісі мәңгі болып қала береді

1997 жылдан Қазақстан Президенті Баспасөз қызметінің бас сарапшысы.

Шығармашылығы
-------------

"Ақиқат сапары" (1977), "Қарашадағы көктем" (1981), "Охапка полевых цветов" (1983) әңгімелер мен повестер жинақтары," Анықтама сөздігі"(1992), "Екі тілде іс жүргізу"(1994), "Желқайық" кітабы(2000), "Құжат тілі"(2001) кітаптары жарық көрген. Айдарма саласында да жемісті еңбек етіп, Габриель Гарсиа Маркестің "Жүз жылдық жалғыздық" (1983) романын, жас болгар жазушыларының "Гүлжазира" (1987) әңгімелер мен повестер жинағын қазақ тіліне аударған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Халед Багдаш** (араб.: خالد بكداش‎, 1912—1995) — Сирия жұмысшы және ұлт-азаттық қозғалысының қайраткері.

Дамаскіде аль-Мухаджирин (المهاجرين) атты күрділер тұратын ауданында туған. Сол жерде бастауыш және орта білім алды. Дамаск университетінің заң факультетінде оқып жүрген жерінен саяси жұмысшы қозғалысына қатысқаны үшін университеттен шығарылған. 1930 жылдан бастап Сирия Коммунисттік Партиясының (СКП) мүшесі. 1933 жылдан СКП Орталық Комитетінің хатшысы, 1937 жылдан бастап - бас хатшысы. 1935 ж. Коминтерннің 7-ші конгресіне қатысты. 1954-58 ж. Сирия парламентінің депутаты болды.

КОКП-ның 19-шы, 20-шы съездеріне, 1957 ж. Коммунистікжәне жұмысшы партиялары өкілдерінің Мәскеуде өткен кеңестеріне Сирия, Ливан КП делегациясын және КОКП-ның 21-ші, 22-ші съездеріне, 1960, 1969 ж. Мәскеу кеңестеріне Сирия КП делегациясын бастап келді.

Багдаш - бірсыпыра теориялық және публицистикалық еңбектердің авторы. "Коммунистік Партияның Манифестін" араб тіліне аударушы.

1995 ж. 15 шілдеде 83 жасында жүрек ұстамасынан қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Khalid Bakdash in Britannica
2. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
3. ↑  Биография Халеда Багдаша на сайте www.asharqalarabi.org.uk (на арабском языке)
4. ↑  Washington Report on the Middle East Affairs
**Шәженов, Халел** (25.3.1908, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы — 25.7.1943, Харьков қаласының маңы) — актер, режиссер. 1932 — 1934 жылдары Қазақ мемлекеттік педогоиялық институтының (қазіргі ҚазҰПУ) тіл-әдебиет факультетінде оқыған. Алғашында ауыл мектебінде мұғалімдік қызметпен айналысты. 1938 жылы Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік сахна өнері техникумының (кейіннен Мемлекеттік театр, музыка және кинематография институты) қазақ студиясын бітіріп, Шымкент облысы қазақ драма театрының құрамына қабылданды. Осы театрда әуелі актер, одан кейін режиссер болып қызмет етті. Театр сахнасында қойылған спектакльдерде Чапаев (Д.А. Фурмановтың осы аттас пьесасында), Президент (Ф.Шиллер, "Зұлымдық пен махаббат"), Березовский (М.Әуезов пен Ә.Тәжібаев, "Ақ қайың"), Бекежан (Ғ.Мүсірепов пен Е.Г. Брусиловский, "Қыз Жібек"), т.б. рөлдерді орындап, өзінің табиғи дарын-қабілетімен ерекше көзге түсті. Шәженов режиссерлікпен де шұғылданып, Әуезовтің "Еңлік — Кебек" (1939) пен "Айман — Шолпан" (1940), Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш — Баян сұлу" (1939) мен "Ақан сері — Ақтоқты" (1942; өзі Ақан рөлін орындаған), Ә.Әбішевтің "Отан үшін" (1940; Серғазы рөлінде ойнады), М.Ақынжановтың "Исатай — Махамбет" (1941) пьесаларын қойды. Ол Шымкент облысы қазақ драма театрының қалыптасып, дамуы жолында елеулі еңбек етті. 1941 жылы соғыс басталысымен әскерге алынып, Украина жерінде қаза тапты.

Сілтемелер
----------

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.
Мәриям Хакімжанова
Көшеге қазақтың белгілі ақын қызы, аудармашы, Қазақстанның халық жазушысы, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Мәриям Хакімжанованың есімі (Алматы қалалық мәслихатының 02.08.2008 № 129 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.08.2008 № 3/558 қаулысы) берілген.

**Хакімжанова Мәриям** (1906-2006) Қостанай облысында дүниеге келген. Ол «Әйел теңдігі» журналында әдеби қызметкер, жауапты хатшы, Қазақстан Жазушылар одағында бөлім бастығы, Қазақ Мемлекеттік көркем әдебиет баспасында жауапты қызметтер атқарған.

Көше Әуезов ауданындағы «Алты Алаш» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - **470 метр**.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Хаберхауэр приониксі** (лат. *Prionyx haberhaueri*)- аз зерттелген, сирек кездесетін түр. Қазғыш аралардың ежелгі туыстарының ірі де әдемі өкілдерінің бірі. Жыныстық ерекшеліктері денелерінің бояуы арқылы белгілі.

Түркия, Израил, Иран, Ауғанстан, Күнгей Кавказ, Орта Азия, Оңтүстік-Шығыс Қазақстанда таралған. Бұл шөл түрі көбіне аласа тау және тау етегіндегі тасты, сазды топырақты және өсімдіктері, сирек жерлерде кездеседі. Аналықтары жерде ұялайды, сірә, басқа жақын түрлері сияқты қор ретінде шегірткелерде ұстайды.

Дереккөздер
-----------

* "Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен" - Алматы: Алматыкітап баспасы, 2009
**Хабиб Мухаммедович Абдуллаев** (өзб. *Habib Muhammedovich Abdullayev*; 31 шілде 1912, Араван, Ферғана облысы — 20 маусым 1962, Ташкент, Өзбек КСР) — көрнекті өзбек совет геологы, металлогенист, Өзбекстан КСР ҒА-ың академигі (1947), вице-президенті (1947-56), президенті (1956-62), КСРО ҒА-ың корреспондент-мүшесі.

Орта Азия индустрия институтын геология фаультеті бітірген (1936). Әуелі Москваның геология барлау институтында, кейін (1940) Орта Азия политехникалық институтында педогогикалық қызметінде болды. 1941-50 ж. Орта Азия индустрия институтының және Өзбекстан КСР ғылым академиясының геология институтының директоры. 130-даң аса гылыми еңбек (оның ішінде 6 монография) жазды. Постмагматикалық кеңдердің жаралуындағы гранитоидтардың орны туралы теория жазды. Ташкент Политехникалық иститутында Совет Одағында бірінші болып металлогения курсынан лекция оқыды, зерттеу жұмыстары ұйымдастырып, гылыми кадрлар даярлады. Абдуллаев Хабиб Мухамедович - Франция геология және Ұлыбританияның минералогия қоғамдарының толық мүшесі (1960). Көптеген ғылыми сессиялар мен жиналыстарды, 1950-61 ж. өткен Халықаралық геологиялық конгресстің үш сессиясын ұйымдастырушының бірі.

Дереккөздер
-----------



* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Көкқорым** – Матай тауларының шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Кербұлақ ауданы Шанханай ауылының оңтүстік-шығысында 22 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2352 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 12 км-ге созылып жатыр.

Жер бедері
----------

Солтүстік-батыс беткейі тік шатқалды, оңтүстік-шығыс, оңтүстік беткейлері тіктеу келген. Ол біртіндеп жазыққа ұласады. Беткейлері мен етегінде қорымды тастар көп кездеседі. Көкқорымның батыс және шығыс етегінен шағын өзендер бастау алады. Шығысында Алтынемел асуы орналасқан (1711 м).

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы палеозой дәуірінің герцин қатпарлығынан пайда болған.

Өсімдігі
--------

Тау баурайындағы бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында бұта аралас жусан, изен, бетеге, селеу өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Бидзинга** (жап. 美人画) — Жапонияның дәстүрлі өнерінде әйел сұлулығын бейнелейтін кескіндеме және графиканың жалпы аты. «Бидзинга» термині әдемі, классикалық Жапон әйелін бейнелеу заманауи өнер тәсілін білдіру үшін пайдалана алады. Әдетте, әйел кимононы киіп тұр. 

Эдо дәуірінде суреттер көбінесе бидзинга жанрында салынған. Сол кездерде бидзинга Жапония өнердің ортанғы бағыты болып саналған. Бидзинга жасаған суретшілер арасында мына шеберлерді әсіресе белгілеуге болады: Хисикава Моронобу, Китагава Утамаро, Судзуки Харунобу, Тоёхара Тиканобу, Тории Киёнага, Нисикава Сукэнобу, Ито Синсуй, Кайгэцудо Андо.

Әдебиет
-------

* Hamanoka, Shinji. *Female Image: 20th Century Prints of Japanese Beauties*. Hotei Publishing 2000. ISBN 90-74822-20-7

Галерея
-------

* Бидзинга жанрндағы картиналар Мұрағатталған 7 маусымның 2009 жылы.
**Көкқұстар туысы** (лат. *Myophonus*) — Қазақстан фаунасындағы торғайтәріздес отрядының Шыбыншылар тұқымдасы құстарға жататын 13 туыстың бірі. Дене мөлшері және сыртқы кейпі нағыз сайрақтарды еске түсіреді. Тұмсығы- биік және күшті, тұмсығының ұшы ілмекті. Сайрақтарға қарағанда аяғы ұзындау. Аталықтары мен аналықтарының реңі бірдей. Оңтүстік Азиядан шығатын күшті ағысты жартасты тау шатқалдарын мекендейді. Қазақстанда бұл туысқа жататын бірнеше түрлердің бірі - көкқұс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Көкқұйрықтар туысы** - Қазақстан фаунасындағы торғайтәріздес құстар отрядына сайрақ тұқымдастарға жататын 13 туыстың біреуі. Бұлқын қауырсындарының ұшы майысқақ ине тәрізденіп келетін қызылқұйрықтар мен бұлбұл құстарға жақын, шағын денелі құстар. Еуразия тайгасынан, Азияның оңтүстігіндегі тау ормандарында қоныстанып, бунақденелілермен қоректенетін нағыз орман құстары. Көкқұйрықтар туысында 5 түр бар, Қазақстанда бір түрі – көкқұйрық кездеседі.

Сипаттама
---------

Көкқұйрық - сырттай қарағанда қызылқұйрық сияқты шағын денелі (20 г шамасында) құс. Уақытының көпшілігін ағаш және бұталардың бөрікбасында өткізеді, алайда жерге де түседі, жерге секектеп жүреді. Тасшыбшық тәрізді тәрізді иіліп, тізесін бүгеді де, қызылқұйрық тәрізді ұйрығын селтендетеді. Бунақденелілерді ауадан аулаған кезде шыбыншыны еске түсіреді, ал шақыру белгісі саяшыл сарықасқаға көбірек ұқсайды. Ересек аталықтар - жонының көк түсінен, ал аналықтар және жас аталықтар денесіндегі жабын қауырсындардың жалпы зәйтүн түсті қоңырқай өңімен бірге құйрықүсті реңінің көгілдірлігі бойынша оңай танып білінеді.

Еуразия тайгасында таяуда ғана республиканың ең шығыс шекарасына жақын Алтай ормандарында ұлайтын орындары табылды. Солтүстік және Шығыс Қазақстанның басқа жерлерінде қыркүйек-қазанда оқта-текте ұшып өткен кезде кездеседі.

Дереккөздер
-----------

* Мектеп энциклопедиясы, Құстар, жануарлар құстар сериясы, Алматы 2010
**Геррозаврлар** *(лат.* Gerrhosauridae*)* кесіртке тұқымдастар.

Сипаттама
---------

Ұзындығы 50 см. Денесін ірі шынайы қабыршақтардың панцирден сүйектік тақтайшаларға дейін жабылған. Көбінің жақтарында терілік қатпар ұсақ қабыршақтармен төселген, олар арқа жағын құрсағынан бөледі. 5 саусақты аяқтары жақсы дамыған, ал кейбіреулерінде өзгертілген.

Қонысталуы
----------

Африкада және Мадагаскар аралдарында 4 туыс, 25 астам түрлері бар. Тасты және құмды шөлдерде, жартылай шөлді жерлер мен субэкваторлық, субтропикалық өсімдіктер өсетін далада қонысталған.

Көбеюі
------

1-ден 7-ге дейін жұмыртқа салады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология. Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
**Бекбике мұнай кен орны** (*Бек-Бике*) — Каспий маңы ойысының ернеуі маңы белдемінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі мұнай кен орны. Атырау облысында, Атырау қаласынан солтүстік-шығыста 140 км жерде орналасқан. Құрылым геофизикалық тәсілдермен, құрылымдық карта жасау бұрғылауымен 1912 және 1943 жылдары дайындалып, кен орны 1926 жылы ашылған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен орнықос қанатты тұз күмбезді құрылымнан орын алған. Төменгі бор шөгінділерінде үш, ортаңғы юра шөгінділерінде бір мұнайлы горизонт бөлінген. Төменгі юрадағы өнімді горизонттар 275-420 м тереңдіктерде, ортаңғы юрадағы горизонт 600 м тереңдікте жатыр. Төменгі бор жатындарының биіктігі 20-35, юралық жатындікі 30 м. Мұнай-су жапсары төменгі бор жатындарында -310 -455 м, юраға тиесілі жатында -640 м белгілер арқылы өтеді.

Жатыс сипаты
------------

Жатындары қойнауқаттық, тектоникалық тұрғыдан қалқаланған. Горизонттар терригендік шөгінділерден құралған, жинауыштары кеуекті. Төменгі бор горизонттарының мұнайға қаныққан қалыңдығы 2-4 м, юра
горизонтынікі 2 м. Жинауыштардың кеуектілігі 30-45%, өтімділігі 0,8 мкм2, мұнайға қанығу коэффициенті 0,63. Юра горизонты мұнайының бастапқы шығымы 4 м3/тәу. Бастапқы қойнауқаттық қысым 2,4-5,3 МПа, температура 20-30°С.

Құрамы
------

Мұнайдың тығыздығы 889-893 кг/м3. Мұнайы аз күкіртті (0,15%), аз парафинді (0,4%), аз шайырлы (9%). Жатын режимі суарынды. Қойнауқаттық сулары хлор-кальцийлі, тығыздығы 1122-1155 кг/м3, минералдану дәрежесі 15,7 г/м-ден 19,4 г/л-ге дейін. Кен орны 1948 жылдан игерілуде.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Бекен Исабаев** (1930 жылы туған) - педагог. Бөрілідегі Әуезовтің мұражай-үйін ұйымдастырушы. 1987 жылы мұражай меңгерушісі, 1995 жылдан ғылыми қызметкер.

Еңбектері
---------

Құнанбай, Абай, Мұхтар туралы тарихи деректерді хатқа түсірген, жер мен ел тарихының білгірі. Исабаевтың құнды әрі нақты дерекке кұрылған жазбалары Абайдың Семейдегі мемлекеттік мұражай-қорығының колжазба корында сақтаулы. «Абай» жене «Мұхтар Әуезов» энциклопедияларына пайдаланылған біраз деректер, Әуезовтің шежіресі осы Бекен қарияның жазба корынан алынды. «Ұлылар мекені» (2001) атты көлемді естілігі, «Абай жерінің тарихы», «Абай елінің тарихы», «Мұхтар Әуезовтің ата шежіресі» атты жазбалары «Семей таңы», «Алматы ақшамы» (1995) газеттерінде, «Жұлдыз» журналында (1995, № 8) жарияланды.

Бөрілідегі Әуезовтің мұражай-үйінің тақырыптық жоспары мен таныстыру көрсеткіштерінің авторы. Жазушының туғанына 100 жыл толуы мерекесіне орай, Әуезовтің әкесі Омархан мен анасы Нұржамалдың жерленген жерін тауып, басына күмбез орнатуға тікелей жетекшілік етті. Әуезовтің өміріне катысты көптеген деректер жинастырды және «Абай жолы» роман-эпопеясында суреттелген жерлерді картаға түсірді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
**«Бекболат поэмасы»** – 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс суреттелетін шығармалардың ішіндегі көрнектілерінің бірі – Иса Даукебаевтың «Бекболат» поэмасы. 

Поэма «Июнь жарлығы», «Елдің қамдануы», «Елге әскер шығуы», «Ұлықтардың Бекболаттан жауап сұрағаны», «Би, қажырлардың жауабы», «Бекболаттың екінші рет жаулап алуы», «Бекболаттың жауабы», «Соттың жауабы мен үкімі», «Бекболат дарға бара жатқанда», «Дар түбінде төрелердің Бекболатқа айтқаны», «Бекболаттың ақырғы сөзі» тәрізді тақырыптар қойылған көлемі мен шағын тараушалардан тұрады. 

Шығарма желісінде 1916 жылғы 25 маусымдағы патша жарлығының қазақ даласына жеткен хабары, оған халықтың қарсы шығып, көтеріліс жасауға бел байлауы, жергілікті ұлықтардың күш көрсетуі, елдің көтеріліске дайындала бастауы, елге қарулы әскер шығып, көтерілістің күшпен басылуы, көтеріліс басшысы Бекболаттың қолға түсіп, қамалуы, ақырында дарға асуы баяндалған. 

Автордың идеялық нысанасы – әділеттілік пен азаттық үшін күрескен халықтың көтерілісі жеңіліске ұшырағаннан кейінгі азапты күндері мен аянышты халін, көтеріліс басшысы Бекболаттың ел тағдыры үшін ерлікпен қаза табуын жырлау.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ әдебиеті. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математикалық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық. Алматы «Жазушы» 2011 жыл.
**Нью́порт** (ағылш.  *Newport*) — Ұлыбританияның Уэльс аймағындағы орналасқан қала.Провинцияның үшінші ірі қаласы (Кардифф және Суонсиден кейін).

Қала Уэльстің оңтүстік бөлігінде орналасқан.Кардиффпен батысында, Кайрфилли мен Торвайн облыстарымен солтүстігінде, Монмутшир графтығымен шығысында шектеседі.

Қала 1 097 000 халқы бар Кардифф-Ньюпорт агломерациясының құрамына кіреді.

2011 жыл бойынша қаланың шамамен 90%-ы - ақтар, 5,5%-ы - азиаттар, 1,7%-ы қара нәсілділер 1,1%-ы мулаттар және 0,5%-ы метистер.

Бауырлас қалалары
-----------------

Германия Хайденхайм-на-Бренце, Германия (1980)  

 Грузия Кутаиси, (1989)  

Қытай Гуанси-Чжуан автономдық ауданы, Қытай (1996)
**Верный** – Алматы қаласының 1921 жылға дейінгі атауы. Орта ғасырлардағы Алмату (Алматы) қонысының орнына 1853 жылы Ресей үкіметі Заилийский әскери бекінісін салды. Ол 1854 жылғы ақпаннан «Верный» («Сенімді») деп аталды. Верный табаны бес бұрышты қамал тұрғызылды, оның айналасына терең ор қазылып, ағаш шарбақпен қоршалды. Қамал гарнизонында Іле отрядының 470 солдаттары мен офицерлері қызмет етті. 1855 жылдан бастап Верныйға Ресейдің орталық губернияларынан, кейіннен Сібірден орыстар мен татарлар көшіп келе бастады. 1855 жылы Алатау округінің әкімшілігі Қапалдан Верныйға ауысты. 

1856 жылы Верныйда Қазына бағы (қазіргі Орталық саяжай) салынды. Татарлар қонысының маңынан кәсіпкер Әлімжановтың алғашқы су диірмені іске қосылды. 1858 жылы Кузнецов деген көпес сыра қайнататын зауыт ашты. 1860 жылы пошта бөлімшесі мен аурухана ашылып, шешек ауруына қарсы егу жүргізіле бастады. 1859 жылы мамырда Верныйдың тұрғындары 5 мыңға жетті. 1867 жылы Верный бекінісі қалаға айналып, Верный уезінің және Семей облысының әкімшілік орталығы болды.
Желтушка Ершова Colias erschovi Alpheraky, 1881
Сирек кездесетін түр. Солтүстік-Шығыс Тянь-Шань жергілікті түрі. Биік таулы сары көбелектер ішіндегі ең ірі және нашар зерттелген түр. 1900–2800 м биіктіктегі субальпі және шыршалы орман белдеуінің оңтүстік және солтүстік баурайларында, түрлі шөпті шалғындарда тіршілік етеді. Бұл жерлер малды шектен тыс бағу әсерінен тез өзгереді. Сирек және анда-санда кездеседі. Жылына бір рет ұрпақ береді.
Көбелектер шілдеде ұшады. Олар екпіндеп тез ұшады. Ересек даралары (аталықтары) алысқа ұша алады.Жұлдызқұрты шөптесін астрагалда (Astragalus sp.) тіршілік етеді. Түрді қорғау үшін оның тіршілік ортасын,әсіресе қоректік өсімдігі бар жерлерді барынша қорғау керек.

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.