recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Өзбекстан өнеркәсібі
--------------------

Ел тәуелсіздігін алғаннан кейінгі кезенде, әсіресе отын-энергетика саласын дамытуға көп көңіл бөлінді. Электр энергиясын өндіру Ангрендегі коңыр көмір, Шыршыктағы СЭС тізбегіне және табиғи газға негізделген. Қазіргі кезде 1991 жылмен салыстырғанда мұнай (газ конденсатымен қоса) ендіру 3 есеге жуық, ал табиғи газ өндірісі 10 млрд м3-ге артты. Ел Қазақстан мен Қырғызстанды да табиғи газбен қамтамасыз етеді. Мүбәректе газ өндеу зауыты салынған, мұнда газбен қатар күкірт те ендіріледі. Республикада газ өндеумен қатар, мұнай өндіру саласы да қарқынды дамуда. Алтыарық және Ферғана мұнай өңдеу зауыттары Ферғана аңғарынан өндірілетін мұнайға, ал салынып жатқан Бұхара зауыты Көкдумалак кен орнының мұнай-газ конденсатына негізделеді.Мұнай-газ өндірісі негізінде химия өнеркәсібі ерекше қаркқнмен дамуда. Бұл сала, ең алдымен, ауыл шаруашылығының тыңайтқыштарға деген сұранысын қамтамасыз ету мақсатын көздейді. Шыршық, Навои мен Ферғанада азот тыңайтқыштарын өндіреді, Ферғана, Қоқан, Самарканд, Алмалықтағы зауыттар Қазақстаннан әкелінетін фосфорит шикізаты негізінде жұмыс істейді. Бұл кәсіпорындарда тыңайтқыштармен қатар, өсімдіктерді зиянкестерден қорғауға қажетті заттар, тұрмыстық химия өнімдері де шығарылады. Сонымен қатар резеңке және пластмасса бұйымдарын өндіретін, дәрі-дәрмек жасайтын кәсіпорындар бар.Жергілікті шикізатқа негізделген түсті металлургия айрықша кезге түседі. Алмалық маңында мыс-молибден кендері өндіріліп өңделеді. Ал Ташкент облысындағы комбинаттар жергілікті вольфрам, молибден кендері мен Тәжікстаннан өкелінетін қорғасын-мырыш концентраттары негізінде жұмыс істейді. Алтын өндірісі Қызылқұмдағы Мұрынтау алтын ендіретін комбинатында шоғырланған, жылына 70 ғасырға дейін таза алтын алынады. Ферғана аңғарында күміс өндіріледі.Ташкент қаласы мен оның маңайында ауылшаруашылық машиналарын жасау кәсіпорындары орналасқан. Мұнда мақта жинауға және тазалауға арналған машиналар, тоқыма өнеркәсібі мен суландыруға қажетті жабдықтар шығарылады. Елдің халық тығыз орналасқан шығыс бөлігінде электр техникасын, приборлар мен құралсайман жасайтын өндірістің үлесі едәуір. Мұнда жүк көтергіш көліктер мен химия өнеркәсібіне қажетті жабдықтар, кабель өндіретін кәсіпорындар да орналасқан. 1996 жылдан бастап Андижан облысында "Дэу" компаниясымен бірлескен автомобиль зауыты жұмыс істейді. Бұл кәсіпорында жылына 200 мыңға дейін "Дэу-Нексия" жеңіл автокөлігі құрастырылады.

уики}}
**Эмо** (ағылш. *emo*: және *emotional* — эмоциональді) — Музыкалық топтардың негізінде құрылған жастар субмәдениеті. Оның мүшелері **эмо-кидтер** (emo + ағылш. *kid* — жас адам; бала) немесе, жыныстық бөлініске байланысты: **эмо-бой** (ағылш. *boy* — ер бала, жігіт), **эмо-гёрл** (ағылш. *girl* — қыз, қыз бала).

Субмәдениет ақыры қалыптасып, 2000 жылдары танымалдылықтың шыңына жетті, бірақ оның гүлденуі ұзаққа созылмады. 2010 жылдардың басында эмо стилі сәнден шығып, көптеген жанкүйерлер оған деген қызығушылықтарын жоғалтты. Бұл жерде көптеген басқа субмәдениеттерден де, жалпы қоғамнан да эмо стиліне теріс көзқарас маңызды рөл атқарды

Өмірлік көзқарастары
--------------------

Эмо-лықтар үшін эмоцияны көрсету өте маңызды болып табалады. Оларды айыратын белгілер: өзінді ұсыныс білдіру, әділетсіздікке қарсы шығу, ерекше және сезімтал өмірлік сезімталдық. Негізінен эмо- өте сезімтар әрі өкпелегіш болып келеді. Эмо дегенде көбіне жыланышты жігіттер мен қыздарды да айтуға болады. Эмо да готтар тәрізді панк-роктан пайда болған. Бірақ Гот пен Эмо-ның айырмашылығы: Эмо-өзін жек көреді, сондықтан суицидке жақын болып келеді, ал готтар-әлемді жек көреді.

Киіну үлгісі
------------

Эмо-ның шашының стилі негізінен кекілі мұрыннын ұшына дейін келетін, бір көзін жайып тұратын, ал қыздар үшін кішкентай балалар тәріздес бантик, хвостик қылып ала алады. Еріннің түсі терінің түсімен бірдей боялады. Ал тырнақтары қара түске боялады. Ал киім үлгісі негізінен қызғылт-қара болып келеді. Эмолар үшін ҚАРА: бақытсыздық, уайымшылдық, қайғыру белгілері болады. Ал ҚЫЗҒЫЛТ: бақытты сәттерді еске түсіреді, готтардан бірден-бір айырмашылық және панк-рокка деген сүйіспеншілік.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Эмо тарихы
* Эмо болу үшін.... Мұрағатталған 10 желтоқсанның 2014 жылы.
* Эмо субмәдениеті Мұрағатталған 10 желтоқсанның 2014 жылы.
* Эмо символдары

1. ↑  Shirley R. Steinberg,Priya Parmar,Birgit Richard. Contemporary youth culture: an international encyclopedia.
**Абай Зубайырұлы Икранбеков** 1955 жылы 9 мамырда Түркістан облысы Киров ауданы Киров кентінде туған.
Алматы халық шаруашылығы институтын бітірген (1977),
экономист.
1977 жылдан - Қазақ машина сынау стансасының экономисі, бригадир кемекшісі, тәжірибелік-ендірістік шаруашылықтың аға бухгалтері. 1978 жылдан - кеңшар экономисі.
1979 жылдан - Қаскелең аудандық ауыл шаруашылығы
басқармасы тобының меңгерушісі. 1980 жылдан - Қаскелең
аудандық партия комитетінің нұсқаушысы. 1982 жылдан -
Қазақ машина жасау стансасының тәжірибелік-өндірістік
шаруашылығы партия комитетініңхатшысы. 1984жылдан -
Алматы облыстық атқару комитеті терағасының бірінші
орынбасарының көмекшісі, бас маманы, іс басқарушыіилі
орынбасары. 1991 жылдан - «Алатау» Алматы облысы қожалықгары, ауыл шаруашылығы кооперативторі 
не шағын кәсіпорындар қауымдастығы төрағасының орі.
басары. 1993 жылдан - Алматы қаласы ҚР жер қатынастары және қоныстану комитеті төрағасының
орынбасары. 1997 жылдан - ҚР Премьер-министрі Ұйымдық-инспекторлық жұмыстар және аумақтық.
2007 жылдың қазанынан бері - ҚР Жер ресурсы басқару агенттігінің жауапты хатшысы.
Медальмен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2
Абай даңғылындағы «Ramada Plaza Astana» қонақ үйі.
**Абай даңғылы**. Абай даңғылы К.Күмісбеков көшесінен басталып, Пушкин көшесінде аяқталады. Ол Сарыарқа, Жеңіс, Республика даңғылдарын және Желтоқсан, Бейбітшілік, Ә.Бөкейхан, М.Әуезов, М.Ғабдуллин, Ш.Уәлиханов, Ә.Сембинов, Б.Бейсекбаев, А.Жұбанов көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы 5280,6м.

Абай Құнанбайұлы (1845-1904) — қазақтың ұлы ақыны, философ, ағартушы, композитор. Абай бала кезінен елдегі шешен, ақын, ертегішілердің әңгімелерін тез ұғып алатын зеректігімен, ынталылығымен ерекшеленген. Қазақтың мәдени-рухани байлығын бала кезінен бастап бойына сіңірген ол - қазақ әдебиетіне жаңа идеялық, көркемдік үлгілер әкелді. Шығыс классиктері Низами, Сағди, Науаи, Физули, Жәми және орыс ақын-жазушылары А.Пушкин, М.Лермонтов, Л.Толстой мұраларын оқып, оларды тереңірек зерттепбіліп, таныс болған. Абай өлеңдерінің ішінде мазмүны жағынан да, көркемдік бітімі жағынан да ерекшеленіп тұрған үздік туындылар мол. *«Сегіз аяқ», «Сен мені не етесің», «Қансонарда бұркітші шығады аңға», «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым», «Жаз», «Желсіз түнде жарық ай», «Болыс болдым, мінеки», «Өлсем орным қара жер сыз болмай ма?»* секілді өлеңдері тың дүниелердің қатарына жатады.  

Абайдың философиялық, көркемдік, әлеуметтік, гуманистік және діни көзқарастары терең көрінген еңбегі - оның қара сөздері. Абайдың қара сөздері - ұлы ақынның сөз өнеріндегі көркемдік қуатын, философиядағы даналық дүниетанымын даралап көрсететін классикалық стильде жазылған прозалық шығарма. Жалпы саны қырық бес бөлек шығармадан тұратын бұл шығарма тақырыбы жағынан бір бағытта жазылмаған, әр алуан. Ұлы ойшыл қара сөздерінде шығарманың ажарына ғана емес, оның тереңдігіне, логикалық мәніне назар аударған.  

Абай мұрасы қазақ мәдениеті мен әдеби тілінің дамуына үлкен ықпал жасады. Оның шығармалары басқа тілдерге аударылу арқылы дүние жүзіне тарады. Қазақтың классик жазушысы М.Әуезовтің бас кітабы - «Абай жолы» ұлы ақынға арналған. Абай - қазақ әдебиетінің, оның ішінде қазақ поэзиясының өркендеп дамуына зор үлес қосқан ұлы тұлға.

Бұл даңғылда ҚР Мемлекеттік қызмет агенттігі, Астана қаласы әкімдігі, ақынның ескерткіші, *"Ramada Plaza Astana"* қонақ үйі, *«Мегаспорт»* сауда үйі, *«Жаннұр»* сауда орталығы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8



|  |  |
| --- | --- |
| 
П:
 | Қазақша Уикипедияда***«Астана»*** порталы бар |

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
Бриттон, Конни (ағылш. Connie Britton, туған кездегі аты — Констанс Вомэк, туған күні 6 наурыз 1967 жыл) — американдық актриса, әнші және продюсер.

Балалық шағы
------------

Констанс Вомэк Массачусетс штатының, Бостон қаласында физиктардың жанұясында дүниеге келген. Әкесі Аллена Вомэк, анасы Линда Вомэк.Жеті жасында ата-анасы мен егіз сіңілілері Линчберг, Вирджинияға көшіп келіп E. C. Glass High School- те білім алып Драм колледж- де азиат мәдениетіне үйренеді.Оны 1989 жылы бітіріп, Нью-Йорк штатына көшіп келіп Neighborhood Playhouse атты театрда актерлық шеберлігін дамытқан болатын.

Карьерасы
---------

Конни алғаш рет Neighborhood Playhouse атты театрда "Бұл қыз" атты пьесада басты рөлді сомдап, оқудан шығып қала жаздаған.Себебі колледжде оқып жүрген студенттерге сырттан тыс әртүлі сценаларда ойнауға тыйым салынған.Бірақ соңында оқуын тамамдап сантүрлі офф-бродвейлық қойлымдарда ойнаған.Тұрып жатқан пәтерінің ақшасын тойлеу үшін қосымша жұмыстар істеген.Кеін 1995 жылы Ағайынды Маккелен атты фильмде түскен болатын.Бұл фильм үлкен атаққа ие болған жоқ. Сосын Конни Бриттон Лос-Анджелеске көшіп келіп Эллен телесериалында тұрқты рөлге ие болды. Ең үздіе Конни түсен телесериал «Спин-Сити» болатын, және онда басты рөлді сомдап үлкен атаққа ие болған болатын.

Жеке өмірі
----------

Конни Бриттон 1991 жылы тұрмысқа шығып өзінің Вомэк тегін күйеуі Джон Бриттондікіне ауыстырды.Бірақта олар 1995 жылы айырылысып кеткен болатын, Конни өз тегін Вомэкке ауыстырды, бірақ өнер әлемінде Конни Бриттон оның лақабаты болып қалды.44 жасында Конни Эфиопиялық 9 жасар ұл баланы асырап алды. Қазіргі күнге дейін тұрмысқа шыққан жоқ.

Фильмографиясы
--------------

1. 1995 The Brothers McMullen
2. 1998 No Looking Back
3. 2001 One Eyed King
4. 2003 Lost at Home
5. 2004 Looking for Kitty
6. 2005 Special Ed Abi
7. 2006 The Lather Effect
8. 2009 Women in Trouble
9. 2010 A Nightmare on Elm Street Dr.
10. 2011 Gloria
11. 2012 Seeking a Friend for the End of the World
12. 2013 The To-Do List Mrs. Clark
13. 2014 This Is Where I Leave You
14. 2015 American Ultra

Дереккөздер
-----------

*
Coin of Ukraine Malishko R
**Андрей Самойлович Малышко** *(14.11.1912, Киев обылысы, Обухов ауылы, - 17.02.1970, Киев)* - yкраин совет ақыны. 1943 жылдан КОКП мүшесі. Киевтің халық ағарту институтының әдебиет факультатын бітірген. Шығармалары 1930 жылдан бастап жарияланды.

Ұлы Отан Соғысына дейінгі кітаптарында социализм идеясын жырлады. "Ярина", "Бозторғай", "Данил казак туралы дума" поэмаларында украин халқының тарихын суретттеді. Соғыс жылдарында шыққан "Менің Украинам", "Полк туралы жыр", "Шайқас" т.б. шығармаларының негізгі өзегі - советтік патриотизм. "Лирика" атты жинағы мен "Прометей" поэмасына 1947 ж. КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді. Малышко - "Поэзия туралы ой", "Ақын туралы сөз", атты сын-зерттеу еңбектерінің авторы. 3-5 сайланған УССР Жоғары Советінің депутаты. Т.Г.Шевченко атындағы УССР Мемлекет сыйлығының лауреаты. 2 рет Ленин орденісен және басқа 3 орден, медальдармен марапатталды.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Лукас Ромеро (исп. Lucas Daniel Romero; 18 сәуір 1994 жыл в Буэнос-Айресе, Аргентина) — Аргентина елінің футболисті, «Велес Сарсфилд» клубының жартылай қорғаушысы.

Мансабы
-------

### Клубтардағы мансабы

Ромеро «Велес Сарсфилд» академиясының тәрбиеленушісі. 2012 жылдың 9 қыркүйегінде «Эстудиантес» қарсы ойнаған, матчтың соңында алаңға шыққан. 2012/2013 жылдарындағы Апертура маусымында «Велестың» басты құрамына жиі шыға бастады. Ол 13 матчқа қатысқан, 4 матчында басты құрамада болған. Ромеро клубының құрамында ойнағанда 2012 жылғы Апертураның чемпионы болды.

### Ұлттық құрамасындағы мансабы

2012 жылдың желтоқсанында Ромеро Аргентинаның жастарға арналған құрамына кірді. Ол 2013 жылы Оңтүстік Америкада болған чемпионатқа қатыста. 2013 жылдың 10 қаңтарында ол Чилиге қарсы ойнады.

Дерккөздер
----------



1. ↑
2. ↑
A. *1845 жылдағы Мазурка*.
**Мазурка** — поляктың халық биі. 

  

Мазовиялықтардың "мазура" сөзіне байланысты шыққан. Екпіні бірде бірқалыпты, бірде өте жылдам өзгеріп отырады. Музыкалық өлшемі: 3/4; М-ны 2 адам шеңбер бойын айнала, өкшелерін ырғақты қағыстармен әсем серпіп, жеңіл қимыл-қозғалыспен билейді. Алғашқыда поляк шаруаларының билері негіз болған Мазурка 19 ғ-да Еуропа елдерінде бал биі түрінде және музыкалық шығармаларда көркем жанр ретінде қалыптасты. Мазурканың ырғағын Ф.Шопен, М.И. Глинка ("Иван Сусанин" операсында"), П.И. Чайковский ("Евгений Онегин" операсында"), т.б. опералық және аспаптық шығармаларында қолданған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Пак Андрей Пондюнович (Иванович)** (1926 ж. т. Ресей, Хабаров өлкесі, Бикин ауданы) – қаржы саласының маманы, Қазақстанның еңбек сіңірген қаржы қызметкері (1981)

Семей қаржы техникумын (1949), ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1960). 1949 – 73 ж. аудандық қаржы бөлімінде инспектор, облыстық қаржы басқармасында басшы, 1973 – 88 ж. Маңғыстау облыстық қаржы бөлімінде меңгеруші, 1988 – 2004 ж. ҚР қаржы министрлігінің Маңғыстау облысы бойынша бас маман болды.

«Құрмет белгісі» орденімен (1986), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. [1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
2. ↑  «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007
**Меновное** — Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. Бұрынғы Меновный ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Өскемен қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км жерде, Ұлан өзенінің оң аңғарында орналасқан.

Халқы
-----

1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 4476 адам (2170 ер адам және 2306 әйел адам) болса, 2009 жылы 4870 адамды (2339 ер адам және 2531 әйел адам) құрады.

Тарихы
------

Ауыл 1997 жылға дейін Таврия ауданының көкөніс-сүт өндіру бағытындағы Ярославский кеңшарының және Өскемен мемлекеттік асыл тұқымды тәжірибе стансасының орталығы болып келді. Оның негізінде Меновнойда және Ахмер, Жаңа Ахмер, Ново-Троицкое, Ново-Явленка, Самсоновка ауылдарында ЖШС-тер, бірнеше шаруа қожалықтар жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халық санағы Мұрағатталған 13 мамырдың 2013 жылы.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық әкімдігі елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ахмер •
 Жаңа Ахмер •
 Меновное •
 Ново-Троицкое •
 Ново-Явленка •
 **Өскемен** •
 Прудхоз •
 Самсоновка 
 |

 |
**«Саламатты Қазақстан»** - Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау саласын дамытудың 2011-2015 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы болып келеді. Ол Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 29 қарашадағы № 1113 Жарлығымен қабылданды.  

Бағдарламаның мақсаты – еліміздің орнықты әлеуметтік-демографиялық дамуын қамтамасыз ету үшін Қазақстан азаматтарының денсаулығын жақсарту.  

Бағдарламаның өзекті міндеттері мыналар болып саналады:  

• Азаматтардың денсаулығын сақтау және санитарлық-эпидемиялық саламаттылықты қамтамасыз ету мәселелері бойынша сектораралық және ведомствоаралық өзара іс-қимылды күшейту:  

• Бірыңғай ұлттық денсаулық сақтау жүйесін дамыту және жетілдіру;  

• медициналық және фармацевтикалық білімді жетілдіру, медицина ғылымын және фармацевтикалық қызметті дамыту.
Денсаулық сақтау саласын дамытудың мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру барысында Қазақстан мынадай негізгі жетістіктерге қол жеткізуге тиіс:   

1. халықтың күтіліп отырған өмір сүру ұзақтығының 2013 жылға қарай 69,5-ке дейін, 2015 жылға қарай 70 жасқа дейін ұлғаюы;  

2. ана өлім-жітімінің 100 мың тірі туылғандарға шаққанда 2013 жылға қарай 28,1-ге дейін, 2015 жылға қарай 24,5-ке дейін төмендеуі;  

3. нәресте өлім-жітімінің 1000 тірі туылғандарға шаққанда 2013 жылға қарай 14,1-ге дейін, 2015 жылға қарай 12,3-ке дейін төмендеуі;  

4. жалпы өлім-жітімнің 1000 адамға шаққанда 2013 жылға қарай 8,14-ке дейін, 2015 жылға қарай 7,62-ге дейін төмендеуі;  

5. туберкулезбен сырқаттанушылықтың 100 мың адамға шаққанда 2013 жылға қарай 98, 1-ге дейін, 2015 жылға қарай 94,7-ге дейін төмендеуі;  

6. 15-49 жас аралығындағы жас тобында АИТВ инфекциясының таралушылығын 0,2-0,6 пайыз шегінде ұстау.  


1. ↑  "Қазақстан даму стратегиясы" кітабы.Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі бағдарламасы бойынша жарық көрді
**Андрогамондар** (андрогамоны); (androgamonum; гр.  *апеr* — еркек; гр. *gamonum* — гормон тәрізді зат) — ұрықтану процесі кезінде сперматозоидтар бөлетін арнайы зат. Сперматозоидтар екі түрлі андрогамондар бөледі. I андрогамондар сперматозидтардың қимылын тоқтатады, ал II андрогамондарды лизин (еріткіш зат) деп атайды. Лизин табиғаты жағынан гиалуронидаза ферментіне ұқсас , яғни ол жұмыртқа жасушасының сыртқы көпқабатты фолликулалы қабығының фолликулалы жасушалары араларындағы желімдегіш зат — гиалурон қышқылын (мукополисахарид) суйылтып ерітіл, фолликул жасушалары арасымен сперматозоидтардың жұмыртқа жасушасы — овоцит цитоплазмасына өтуіне, сөйтіп, ұрықтану процесі нің жүруіне мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9
Жабайы алма ағаштары арасында Недзвецкий алмасының – Орта Азиядан тараған, бөрікбасы шатыр тәріздес, қызыл түсті әдемі жапырақтары бар, тек қана сәндік, балды, аязға және құрғақшылыққа төзімді түрлері бар.Айтарлықтай мол гүлдеуі және жеміс беруі бұл алма ағашын көгалдандыруда және бағбандықта баға жетпес өсімдікке айналдырады.

Жабайы алма ағаштары мыңдаған жылдар бойында экологиялық күрделі тау жағдайында дамығандықтан, мәдени сұрыптарды қалпына келтіру және олардың өнімділігін арттыру жолында алғашқы селекциялық материал ретінде жоғары бағаланады. Тянь – Шаньның аз зерттелген шатқалдарында селекция үшін таптырмайтын, әлі де аз зерттелген түрлері өсіп тұр.

Ортаазиялық аймақта жабайы алма ағаштары негізінен Тянь-Шаньда өседі. Оны көбіне батыс Тянь-Шаньнан , Іле және Жоңғар Алатауынан кездестіруге болады.

Дереккөздер
===========

Химия 8 сынып оқулығы
**Жабайы шомыр** (лат. *Raphanus raphanistrum*) – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. 

Биіктігі 10 — 70 см, жапырақтары жалпақ, кезектесіп орналасқан. Гүлі сары немесе ақ, жемісі — бұршаққын. Жаз бойы және күзде гүлдейді. Жаздық егістікте, тыңайтуға қалдырылған жерлерде көбірек өсетін арамшөп. Жабайы шомыр өспеу үшін астық тұқымын тазалайды, егіс алмастырылады, күздік қарабидай егіледі. Жабайы шомыр тұқымы пісіп жетіле бастаған кезде улы болады. Жас жабайы шомырды мал жақсы жейді, оны сүрлемге қосуға болады. Негізінен шикілей пайдаланылады, пәлегі малға беріледі. Жабайы шомырдың құрамында 1,58% қант, 1,92% болок, С витамині 20-25 мг%, минералды тұздар, ферменттер бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Прорва мұнай кен орны**, *Батыс Прорва* — Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс шетінде, Сарықамыс кентінен оңтүстік батысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Іздестіру, бұрғылау жұмыстары 1964-1975 жылдары жүргізілді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен тұз күмбезді құрылымнан орын алған. Тұз бетіндегі мұнай қабаттарында юра мен триас шөгінділері өнікті болып табылады. 9 өнікті қабатқа бөлінген. Юраның өнікті кабаттары 2179-2320 м, триастікі 3109-3308 м тереңдіктерде орналасқан. Юра қатқабаттарындағы иірімдердің мұнайлы бөлігінің биіктігі 10-28 м, триастікі 36-75 м, газды бөліктері тиісінше 25—56 м.

Құрамы
------

Мұнай құрамында 0,33-1,46% күкірт, 2,05-4,22% парафин, 15,66% шайырлар, 1,12% асфальтендер бар. Кен 1976 жылы пайдалануға берілді.
Шайыр-ақын, орындаушы мағынасында. Таяу және Орта Шығыс елдеріндегі кітаби ақын. Орта Азия мен Қазақстанда төкпе ақындар мен термеші, жыршылар шайыр деп аталады.

"Ақында шайыр ақпанмын, Аспанға үшқан пырақтай", - дейді Жамбыл бір сөзінде.

Дәстүрлі ұғымдағы Шайыр - өзі жаттаған дастан, жырды жай орындаушы емес, жанынан жаңа желілер, тың айшықтар қосып, жетілдіріп отыратын сөз зергері. Шайын міндетті түрде белгілі бір саз аспа бын шертіп, өз әуенін сүйемелдеп отырады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Енисей қырғыздары** , яки Енесай қырғыздары — Оңтүстік Сібірде өмір сүрген ежелгі түркі тайпасы.

Ол жөнінде ең көне мәліметтер ежелгі қытай жазбаларында (б.з.б. II — I ғасырлар) кездеседі. VII — X ғасырлардағы қытай жазбалары Минуса ойпатында тұратын Енисей қырғыздарын хягас деп атаған. Енисей қырғыздары 10 ғасырға дейін қазіргі Моңғолия территориясына билік жүргізген. Негізінен, мал (жылқы, сиыр, қой) өсірген, суармалы егін шаруашылығымен, темір қорытумен айналысқан. Көрші тайпалардан салық ретінде аң терісін жинап, Қытай мен Орталық Азияға сатып отырған. Енисей қырғыздарын тайпа ақсүйектері билеген. 

Олар 1209 жылы Шыңғыс хан шапқыншылығына ұшырап, 1270 жылы империяға толық бағынышты болған. Енисей қырғыздарының Тянь-Шань өңіріне қоныс аударған рулары жергілікті түркі тайпаларымен қосылып, қазіргі қырғыз халқының қалыптасуына ұйытқы болды. Байырғы атамекенінде қалған Енисей қырғыздары XVII ғасырда, негізінен, Минуса ойпаты мен Енисейдің жоғарғы ағысының жағалауларын мекендеп, орыстар іргесін қалаған Красноярск, Ачинск, т.б. қалалар мен бекіністерге шабуыл жасап тұрды. 17 ғасырдың 2-жартысында Енисей қырғыздары Жоңғарияға бағынды, бағынбаған көпшілігі Орталық Азияға қоныс аударды. Көшпей қалған рулық топтары качиндер мен сагайлар құрамына кіріп, қазіргі хакас халқын құрады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Әдебиет
-------

* Киселев С.В. Древняя история Южной Сибири, М. 1951.
* Потапов Л.П. Краткие очерки истории и этнографии хакасов (XVІІ — XІX вв.), Абакан, 1952.
* Малов С.Е. Енисейская письменность тюрков, М — Л. 1952.
* Карауулы ҙ. Көөнө түрктер тарыхы, Бішкек, 1994.
**Енисей шығанағы** — Солтүстік мұзды мұхиттың Қара теңізіне Енисей өзенінің құятын шығанағы. Мұхиттың басқа шығанақтарынан айырмашылығы - ол ұзын (ұз. 225 км), әрі тар. Шығанаққа кірер маңындағы ені 150 км-ге жетеді. Суының тереңдігі 5-20 м. Су деңгейінің жарты тәуліктік толысуы 0,4 м. Шығанаққа Енисейден басқа бірнеше кіші өзендер (Үлкен және Кіші Хета, Танаша) құяды. Суы жаз айларында 8-12 C-қа дейін жылиды. Қыркүйек айынан бастап жағалауын мұз басып, маусым айында ғана ериді. Енисей өзені сағасында шығанақ суының тұздылығы 3-10%-ті құрайды. Енисей шығанағының балық және теңіз жануарларын аулауда жергілікті халық үшін елеулі орны бар. Шығанақ Қиыр Солтүстік халықтарын керекті тауарлармен қамтамасыз етеді. Енисей шығанағының шығыс жағалауында Диксон порты орналасқан. Енисей өзенінің ірі порттары - Дудинка және Игарка қалаларына баратын теңіз жолы да осы шығанақ арқылы өтеді.
**Шерқала қырқасы**, *Шырқала қырқасы* — Жем өзеннің орта бөлігінің шығысындағы бұйратты қырқа.

Гегорафиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Шетпе аулының жанында. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 95-100 км шамасында созылып жатыр, ені 15-20 км. Абсолюттік биіктігі 332 м (Астаусалды тауы).

Геологиялық құрылымы
--------------------

Төңкерілген кеседей қырқа палеоген дәуірінің әктасты, сазбалшықты жыныстарынан түзілген. 1851 жылғы геологиялық экспедицияның құрамында Маңғыстауда болған поляк революционері Б. Залесский: "Шерқалаға алыстан қарағанда, Римнің керемет пантеондарын, ежелгі замандардың ескерткіштерін көргендей боласың. Жақындап келгенде, жеке қабырғалардың колонналарын, қираған мүсіндер сияқты ақ таулардың бағандарын көресің", — деп жазып, Шерқала қырқасының суретін салып алған. Бұл сурет Залесскийдің "Қырғыз даласындағы өмір" атты альбомында 1856 жылы Парижде, 1989 жылы Алматыда қазақ тілінде жарық көрді. Қырқа арабша "жолбарыс қала" деген мағынаны білдіреді. Кезінде Бозащы түбегінен Хорезм мен Хиуаға жүретін жол бойындағы осы қырқалы тауда әскери қамал болған. Пирамида тәрізді таудың солтүстік-шығыс беткейінің түбінен жол тартылған. Шерқаланы үңгіп қазылған тоннель жоғарылаған соң екі тарау болып, қырқалы тау үстіне шығады. Қамалдың ұзындығы 300 м. Ернеулерінде сыйымдылығы екі-үш адамдық атқыш-садақшылар үшін орын бар.

Өсімдігі
--------

Қырқадағы жылдық жауын-шашын мөлшері 150 — 200 мм. Топырағы құнарсыз. Жусан, сораңшөп өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 том

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Көрнекті орындар
**Табылдиев Балтабай** (1940 -1994) — Қызылорда облысының Тереңөзек ауданында дүниеге келген. .
1958 жылы — "Балдырған" журналының суретшісі болған.
1960 жылы — Алматыда өткен Қазақстан график суретшілерінің көрмесіне қатысқан.
1962 жылы — Бүкілодақтық кітап көрмесінің II дәрежелі дипломын алған (Мәскеу).
1965 жылы — Алматы көркемсурет училищесін бітірді. 1965—1970 жылдары Мәскеу полиграфия институтында оқыды.
1965 жылы — Бүкілодақтық өнер байқауында дипломмен марапатталды (Мәскеу).
1965 жылы — Орта Азия және Қазақстан графика көрмесінде I дәрежелі дипломға ие болды (Ташкент).
1970 жылы — "Жазушы" баспасының бас суретшісі.
1972 жылы — Шығармашшық топтың есеп көрмесіне қатысушы (Паланга).
1974 жылы — Қазақстан Суретшілер одағынын мүшесі.
1978 жылы — "Жалын" баспасының бас суретшісі. 
1978 жылы — Орта Азия республикалары мен Қазақстан республикааралық байқауында (Ашхабад). III дәрежелі диплом алған.
1988 жылы — *"Қазақстанның кітап графикасы және плакаты"*көрмесіне қатысқан (Ташкент).
1990 жылы — "Санат" баспасының бас суретшісі қызметін атқарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Баспагері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
**Айдарлы балғабас акула** - балғабас акулалардың ішіндегі ең ірісі.

Сипаты
------

Оның басы балға пішіндес, арқасында өткір жүзбеқанаты болады. Кеуде тұсында және жамбас бөлігінде екі жұп жүзбеқанаты бар. Олардың денесінің түсі көбінесе зәйтүн түсіне ұқсас, қола түстес, ал құрсақ бөлігі ашық қоңыр түсті болып келеді. Жас акуланың жүзбеқанаттарының түсі қара болады, бірақ есейе келе ол ақ түске айналады. Олардың көзі мен танауы балға тәрізді, басының екі жағында орналасқан.

Көбеюі
------

Айдарлы балғабас акула ұрпағын тірі күйінде туады, буаздық мерзімі - 9-12 ай. Аналық акула ұзындығы 43-50 см болатын 25-30 ұрпағын дүниеге әкеледі. Бұл акуланың ұрпағы дүниеге келгенде шеміршек тәрізді жұмсақ болады. Жас айдарлы балғабас акула басқа акулаларға қарағанда баяу өседі.

Қорегі
------

Айдарлы балғабас акула, негізінен, сардина, сельд, скумбрия балықтарымен қоректенеді, ол кейде сегізаяқ тәрізді омыртқасыз балықтарды да қорек етеді.

Таралуы
-------

Акуланың бұл түрі жағалауға жақын аймақтарда, шағын суларда, сонымен қатар шығанақтарда кездеседі. Басқа жыртқыш жануарлардың жемтігіне айналмас үшін олар жағаға жақын аймақтарды мекендейді. Айдарлы балғабас акуланы дүниежүзіндегі барлық теңізде кездестіруге болады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "1100 қызықты деректер" Қ. Байғабылова, "Аруна баспасы", Алматы қ. ISBN 978-9965-26-553-2
**Өзген**, **Үзген**, **Үзгент** (қыр. *Өзгөн*, өзб. *Узган*) — көне қала. Қазіргі Қырғыз Республикасының Ош облысындағы аудан орталығы, Қарадария өзеннің оң жағалауында орналасқан. Ежелгі заман мен орта ғасырларда Ферғана мен Шығыс Түркістан арасындағы керуен жолындағы ірі қала болды. 

Өзгеннің негізі б.з.б. II - I ғасырларда Кушан патшалығы кезінде қаланған. Ферғана аймағын X ғасырдың соңында түркі билеушілері — ілектер немесе Қарахан әулетінің өкілдері басып алды. Сол кездегі жазба деректерінде Өзген бастапқыда бүкіл Мауераннахрдың, кейіннен жергілікті билеушілердің ордасы ретінде жиі еске алынады. Өзген қарахандардың батыс бөлігінің астанасы болды, мұнда шақалар (теңге) шығарылды. 1141 жылдан бастап қарақытайлар Ферғана мен оған жапсарлас аудандарды өзіне бағындырғанымен, бұрынғы әулеттердің билігі мен қалыптасқан қарым-қатынастарына өзгерістер енгізген жоқ. XII ғасырдың 2-жартысында Үзгент билеушілері күшейіп, Самарқандты жаулап алды. Бірақ кейіннен әлсіреп, 1212 ж. Хорезмге бағынды, моңғол шапқыншылығынан кейін Шағатай ұлысының құрамына кірді. Мөңке хан Үзгентті қарлұқтардың билеушісі Арслан ханға берген. Жуайнидің жазуынша Үзгентте қарақытай гурханының қазынасы сақталған. Үзгентте XII ғасырдан XIV ғасырға дейінгі аралыққа тән көптеген мазарлар мен жекелеген архитектуралық ғимараттар да сақталған. Ол үш мазар мен бір мұнарадан құралған. Мазарлар қатарласа орналасқан. Ортаңғысы XI ғасырда салынған, шаршы пішінді (8,5х8,5), порталдары бұзылған. Қабырғаларының іші әр түрлі өсімдіктердің суреттері мен геометриялық пішіндермен өрнектелген. Солтүстік жағындағысы 1153 ж. салынып, Қарахан әулетінің бір өкілі жерленген. Мұның да пішіні шаршы (7,5х7,5), күмбезді. Оңтүстіктегі мазарға да жергілікті хандардың бірінің сүйегі қойылған. Бұл мазар 1186 ж. салынған. Халық арасында мазарларға жерленген хандар жөнінде болжам сипатты аңыздар сақталған. Оның біреуі бойынша мұнда әулие Бұрхан әд-Дин Қылыш әке-шешесімен және екі ағайынды ілек-хандар — Ілек пен Санжар Мазилер жерленген. Мазарлардан 100 м-дей жерде мұнара орналасқан (XII ғасырда салынған, биіктігі 28 м-дей). Өзген Әмір Темірдің билігі кезінде де саяси өмірдің, қолөнер мен сауданың орталығы болды. XIX ғасырдың бас кезінде Қоқан хандығының құрамына кірген соң өз маңызын түпкілікті жоғалтты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Сілтемелер
----------

* Өзген Мұрағатталған 2 мамырдың 2008 жылы. (орыс.)
**Нәзіктұмсық бозторғай** (лат. *Calandrella acutirostris*) – Қазақстандағы торғайтәрізділер отрядына жататын бозторғайлар тұқымдастардың кіші бозторғайар туысының 4 түрінің бірі.

Таралуы
-------

Нәзіктұмсық бозторғай жазықтықта өмір сүретін өз туысының басқа бозторғайларынан ерекше таулы даланы игереді. Қазақстанда Ақсу-Жабағылы аумағына ұласқан орындар Батыс Тәңіртауда ұялаған нәзіктұмсық бозторғайлар кездеседі.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Оның өзге туыс өкілдерінен айырмашылық ерекшелігі - тұмсығы ұзын және жіңішке, оны ұшып жүргенде де жақсы байқауға болады. Дауысы, әуезі және мінез-қылығы - кіші бозторғайлар типтес. Нәзік бозторғайлардың ұясы едәуір қалың қабырғалы және жылы қалыпқа келтірілген дейтін мәліметтер бар. Мұны аталған суық климатты таулы жерлерде тіршілік етуімен түсіндіре аламыз. 

Нәзіктұмсықтылар да басқа бозторғайлар секілді дала өсімдігінің тұқымы мен бунақденелілерді кезектестіріп қоректендірді. Балапандарын тек қана жануартекті жеммен – бунақденелілер және басқа жәндіктермен (өрмекші, құрт, дымсақтармен) қоректендіреді

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Calandrella acutirostris*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамура

Category:Calandrella acutirostris
**Көркемдік Қиял** - көркемдік ойлау ерекшелігі, суреткердің дүниеде, өмірде болатын, болуы мүмкін нәрселерді, жай-жағдайларды қиял арқылы елестету қабілеті, бейнелеп көрсету тәсілі. Көркемдік Қиял шындық пен шарттылықтың бірлестік-тұтастығына негізделеді. Көркемөнерде тақырып таңдау, оның тереңіне бойлау, өмір құбылыстарының ішкі қабаттарына барлау жасау, солардың әлеуметтік-эстетиткалық мәнін үғыну, сан алуан кейіпкердің бейнесін, жан дүниесін, жүріс-түрысын суреттеу Көркемдік Қиялға байланысты. Бүл жерде ескеретін жай - көркем әдебиеттегі шындыққа сай келетін өмір көрінісі де, сондай - армандау, қиялға берілу арқылы жасалатын әдемі елес түріндегі болжам негізіндегі шығармалар болады. Мысалы, қиял-ғажайып ертегілерде кездесетін бейнелер ойдан шығару, көркемдік қиял негізінде туады. Бұдан біз көркем өнердегі ойдан шығару, Көркемдік Қиял дегеніміздің екі түрлі мағынада айтылатынын байкаймыз. Бірінші, кең мағынасында, қандай да болсын өмірдегі кездесетін, кездесу мүмкін қүбылыстары ойша елестетіп бейнелеп көрсету деген ұғымды білдіреді. Бұл түрғыдан қарағанда көркем әдебиеттегі адам бейнелері, өмір суреттері түгелдей ойдан шығару, шындық пен Көркемдік Қиялды ұштастыру арқылы жасалады. Екінші, тұра мағынасында, тек ғажайып сипаты бар, болмыста әлі сол қалпында кездеспейтін қиялдан туған коркемдік бейне, көріністер ғана ажыратылып алынады. Мұндай таза Көркемдік Қиялдан туған бейнелер де қалайда белгілі, өмірде кездесетін нәрселердің нақтылы сипат-белгілерін негізге алып, соларды ойдан шығарылған бейнеге телу арқылы пішінделеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Римдіктер басып алғанға дейінгі Белгика картасы
**Белгтер** ( лат. *Belgae*) —б.з.д 300 жылдары Солтүстік Галлия мен Британияның шығыс жағалауларын мекендеген кельт тайпасы. Белгілі белг тайпалары: белловактар, суессиондар (свессиондар), ремдер, амбиандар, атребаттар, мориндар, менапилер (менапийліктер), нервийліктер, адуатуктар, эбурондар және треверлер. Белгтердің басты елді-мекені *ремдердің* Дуроцерторумы болды (олардың атауынан қазіргі Реймс қаласының атауы шығады).

Б.з.д 58 жылы Галлия белгтерін Юлий Цезарь бағындырды. Кейін 16 жылдан белгтердің жері империяның қиырында орналасып, оңтүстік-шығыс бөлігі римдік Белгика провинциясына кіріп, орталығы Трир (кейін Белгика II) болды. Ал солтүстік-шығыс бөлігі 89 жылы құрылған Төменгі Германия провинциясына кірді.

Бірінші ғасырдың ортасында римдіктер Британияда мекендеген барлық кельт тайпаларын бағындырды. Оның ішінде белгтер де бар еді.

V ғасырда Белгиканы франктер басып алғаннан соң белгтер жойылып немесе олармен араласып кетті. Бұл аймақты кейін герман тайпалары — франктар, біршама фриздар мен сакстар қоныстанды да бұрынғы Солтүстік Белгика тұрғындары белг-римдіктерді германдады. Нәтижесінде олар фламанд халықтарына айналды. Ал Оңтүстік Белгикадағы белг-римдіктердің герман тайпаларымен араласуы аз болып, олар валлон халықтарына айналды.

Тағы қараңыз
------------

* Кельттер
* Галлия
* Юлий Цезарь
* Франктер

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Belgae at Roman-Britain.org

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Кельт тайпалары |
| --- |
|  |
| 

Аллоброгтар | Аревактар | Арверндер | Астурлар | Аутригондар | Белгтер | Беллдар | Белловакилер | Битуригтер | Бойлер | Бриттер | Венеттер | Веттондар | Вотадиндер | Галлектер | Галаттар | Гелветтер | Декеанглиялар | Деметтер | Инсубрлар | Ицендер | Карнуттар | Карпетандар | Катувеллаундар | Келтиктер | Кимврлар\* | Лингондар | Лобетандар | Лузитандар | Лузондар | Олкадтар | Ордовиктер | Пелендондар | Рутендер | Седетандар | Секвандар | Сенондар | Силурлар | Скоттар | Суессетандар | Тарбеллдер | Титтилер | Треверлер | Урактар | Эдуилер
 |

 |
**Белағаш қорықшасы** – мемлекеттік табиғи қорықша. Жалпы ауданы 1,500 га.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы жерінде орналасқан.

Флорасы
-------

Қорықша аумағындағы Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдік түрлері: қарқаралы бөріқарақаты, қызыл қайың, жіңішке көкнәр, көктемдік жанаргүл, кәдімгі қарғакөз, ашық құндызшөп, жапырақсыз орашық, жатаған қызғалдақ, қылтан селеу. Сонымен қатар сирек кездесетін өсімдіктер өседі.

Фаунасы
-------

Қорықшада мекен ететін қара дегелек, сұр тырна, ақбас тырна, бақалтақ қыран, дала қыраны, қарақұс, бүркіт, жыланшы бүркіт, қылқұйрық бұлдырық, үкі, қазақстан архары Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Табиғатты және табиғи ресурстарды қорғау жөніндегі Халықаралық одақтың тізіміне енгізілген жануарлар түрлері де кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Батырбек Рысбекұлы**, *Батырбек датқа*, *Батырбек қажы* (1795, қазіргі Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Күреңбел ауылы маңындағы "Датқа саз" мекені – 1885, сонда) – белгілі тарихи тұлға. Ұлы жүз Дулат ішіндегі Сиқым тармағынан шыққан.

  

Әкесі Рысбек батыр жоңғар шапқыншылығы кезінде ерлігімен көзге түскен. Қыстауы, жаз жайлауы – Жуалыдағы Бөкей тауының етегінде қазір "Батырбек сазы" деп аталатын орманды алқап. Батырбек өз дәуірінде Жуалы, Оңтүстік Түлкібас, Сайрам аумағына, Шымкент төңірегіне билік жүргізген. Байзақ, Сапақ датқалармен сыйлас, дос болып, Қоқан хандығына қарсы күрес жүргізген, Кенесары бастаған көтеріліске қолдау көрсеткен. 1860 жылдардағы Орыс патшалығымен болған соғыстардың барлығына ұлдарымен бірге қатысқан. 1860 ж. Ұзынағаш шайқасына қатысты. Бұл кездері датқа қарт еді. Ұызнағаш, Әулие ата, Шымкент, Манкент, Ташкент түбінде болған соғыстардың барлығына Сыздық сұлтан әскерінің құрамында оның ұлдары қатысты. 

Сондай-ақ олар халықты бірлікке, татулыққа үндеп, отырықшылыққа үйреткен, канал қаздырып, суландыру жүйесін енгізген. 1863 жылы Батырбекке полковник М.Г. Черняев пен Шоқан Уәлиханов арнайы жолығып, Оңтүстік өңірді қоқандықтардан азат ету жөнінде пікірлескен. Осы соғыс кезінде ол алдын ала қам жасап, халықты қырғыннан аман алып қалды. Батырбек Құнанбай Өскенбайұлы, Мұса Шорманұлы, Шыңғыс Уәлиханов, Андамас, Мырқы, Нұрпейіс, т.б. белгілі адамдармен таныс-біліс, құдандалы болған. Өзінің қыстауының жанынан үлкен мешіт салдырып, жанынан медресе тұрғызды. 1874 жылы Меккеге қажылыққа барып, Қасымбек датқа, Құнанбай, Аңдамас, Мырқы, Нұрпейістермен бірігіп, 3 тәккия(қонақ үй әрі медресе қызметін атқарған үй) салдыртқан.

  

Батырбектің кіндігінен 11 ұл, 5 қыз тараған. Батырбекті кезінде Шөже, Майлықожа, Мәделі ақындар мадақтап, жырға қосқан. Оның қайраткерлігі, ерлік істері жазушылар С.Бақбергеновтың "Алтын құс", Ә.Жылқышиевтің "Дауылдан кейінгі жорық", М.Қалдыбайұлының "Бәйдібек баба арманы", А.Өтеуліұлының "Сиқым шежіресі" атты кітаптарында айтылады. Денесі өзі салдырған мешітінің жанына қойылып, басына үлкен күмбез тұрғызылған. Басына халық келіп зиярат жасайды. Ұрпақтары негізінен Оңтүстік өңірдің Жуалы, Талас, Түлкібас, Бәйдібек, Сайрам аудандарында тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 22 желтоқсанның 2016 жылы.
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
**Зуфар ибн Һузәйл**. (араб.: زُفر بن الهذيل أبو الهذيل‎) (110 -158 һ.ж.) Зуфар Әбу Ханифаның жанында Әбу Юсуф пен Мухамадқа қарағанда көп жүрген. Анасы парсы әкесі араб болған. Әбу Ханифаның қияс етудегі ілімді шәкірті.

Өміртарихы
----------

Бағдат тарихы кітабында әл-Музниге бір кісі келіп Ирақ елінің ғалымдары жайлы сұрайды. әл-Музниден Әбу Ханифа жайлы не айтасың дейді? Ол кісі ғұлама дейді. Әбу Юсуфты сұрағанда, хадисті жақсы меңгерген дейді. Мұхаммед ибн әл-Хасан жайлы мәселені бөліп-бөліп, анық қанығына жетіп, жақсы түсіндіреді дейді. Зуфар жайлы не дейсің деп сұрағанда, мәселені қияспен жақсы түсіндіреді деп жауап берген.

Зуфардың өмірі қысқа болғандығы себепті соңынан жазған кітабы қалмаған. Ол Әбу Ханифадан соң 8 жыл өмір сүрген. Зуфар 158 жылы 48 жасында дүние салған. Зуфар Әбу Ханифадан алған ілімін ауызша жеткізіп отырған. Әбу Ханифаның көзі тірісінде Басраның қазысы болған.

Ибн Абдулбирдің «әл-Интиқау» кітабында Зуфар Басраға қазы болып бара жатқанда Әбу Ханифаның айтқан өсиеттері жазылған. Әбу Ханифа Зуфарға «Бізбен Басралықтардың арасында бірашама айырмашылық бар. Оларда көраумаушылық, дұшпандық кездеседі. Олардың арам пиғылдарынан ұзақ бол» дейді. Зуфар Басраға келгенде жергілікті ғамлымдарды жинап әр түрлі мәселелерді қозғайды. Фиқһ мәселесінде олардың келіскендігін байқаған уақытта «бұл Әбу Ханифаның көзқарасы» деп айтып отырған. Олар «Әбу Ханифа бұл мәселені дұрыс деп есептейді ма» дегенде, «ия» деп жауап беріп отырған. Осылайша Зуфар басралықтарға ұнап, көңілінен шығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «әл-Мәзхәб әл-Ханафи». Ахмад ибн Мұхаммед Насируддин әл-Нақиб. Эррияд. 1998. 2-том. 60 бет.
**Зыгмунт Сераковский**(18.(30).5.1826, Лисовое селосы. Луцкий у. Волынск губерниясы.- 15 (27).6.1863, Вильнюс)- поляк орыс және литван революцияшыл азаттық қозғалысының қайраткері. Сераковский 1845 ж. Петербург университетінде оқыды, студенттік үйірмелерге қатысты. (1859). Соғыс митингілерінде бас штабтың капитаны болды. Н.Г.Чернышевский, Н.А.Добролюбовпен байланыс жасады. «Современникке» қатысып тұрды. Шетелде болған кезінде (1860-1862) А.И.Герцен, Н.П.Огаревпен танысып, поляк революцияшыл эмигранттарымен байланыс жасады. 1857 ж. Петербургте революция үйірменің негізін құрды. 1862 ж. желтоқсанда Жемайтия (Литвада) көтерілісшілерінің әскери бастығы болып тағайындалды. 1863ж. Петербургтен шетелге кетті, Ковенщинде ірі көтерілісшілер қүрамасын құрды. 1863 ж. көктемінде жараланып тұтқынға түсіп, далалық соттың үкімі бойынша дарға асылды.

Қолданылған әдебиет
-------------------

Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 134 бет
Ричмондтағы Будда ғибадатханасы - Қытай сарайының үлгісінде салынған буддалық монастырь. Ғибадатхананың Ванкувер қаласында 10 мыңға жуық мүшесі және ондаған сопылары бар. Ғибадатханада жылдың кез келген мезгілінде әртүрлі мейрамдар тұрақты түрде атап өтіледі. Ғибадатхана Ричмондтың нөмірі 5-ші жолының бойында орналасқан. Бұл жолдың бойында басқа да жергілікті ғибадатханалар, шіркеулер, мешіттер және олардың жанынан ашылған мектептер бар. Осы себепті бұл жол «Ричмондтың жұмаққа апаратын жолы» деп аталып кеткен. 

Ғибадатхана - осы жердегі аздаған діни мекемелердің бірі. Ғибадатхананың айналасын жасыл желек жапқан. Онда үлкен алма және алмұрт ағаштары отырғызылған бау-бақша да бар. Жаңадан бой көтерген ғимараттардың арасында сопылар мен әйел қызметшілерге арналған жатақханалар көп. Кейінірек Будда ғибадатханасының ішіне биіктігі 30 метрге жететін, алтын жалатылған Будда мүсіні орнатылған жаңа зал салынды. 

Залдың биіктігі 42 метрді құрайды. 1999 жылы негізі қаланған Ричмондтағы Будда ғибадатханасы Қытайдың дәстүрлі сарайына ұқсатып салынған Будданың туған күні мен Қытайдың жаңа жылын атап өту кезінде ғибадатхананың айналасына арнайы 1000 шырақ орнатылады. Оңтүстік және Солтүстік Америкадағы ең үлкен Будда ғибадатханасының осы қалада салынуының себебі осында. Ричмонд қаласында негізінен Жапония, Қытай және Тайваньнан келген халықтар тұрады. Канаданың басқа қалаларымен салыстырғанда Ричмонд қаласы ерекше ұлттық дәстүрімен және халқының мінез-құлқының өзгешелігімен ерекшеленіп тұрады. Бұл жерге тәу етіп келушілер саны күн санап көбейе түскендіктен ғибадатхананың аумағын төрт есе ұлғайту жоспарланған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Англикан шіркеуі** - ағылш. *The Church of England* - протестант шіркеуілерінің бірі; құдайға құллшылық ету жолы мен ұйымдық принциптері жағынан басқа протестант шіркеулеріне қарағанда католик шіркеуіне жақын.

Англикан шіркеуі - Англияның мемлекеттік шіркеуі. 16 ғасырдағы Реформация кезеңінде пайда болған.

Томас Кранмер (1489—1556), Кембриджском университет Докторы, 1533 жылдан Кентерберий архиепископы
Оны король басқарды ("Суперматия туралы акт", 1534). Оның діни уағызы мен ұйымдық формалары негізінен католиктік күйінде қалды. Эдуард VI тұсында Томас Кранмер (1547-1553) протестант және католик дінінің уағыздарынан құрастырып жазды.

Елизавета Тюдор тұсында "39 сүредегі" (1571 ж.) діни уағыз кальвинизмге сәл жақындатылды. Англикан шіркеуі абсолютизмнің берік тірегіне айналады. 17 ғасырда ағылшын буржуазиялық революциясының теңгеурінімен таратылды, ал 1660 ж. Стюарттар әулеті тұсында қалпына келтіреді.

Англикан шіркеуі басшысы - король; епископтарды іс жүзінде сол тағайындайды. Олардың ішіндегі ең үлкені - кентерберий архиепископы, одан кейінгісі - йорк епископы. Епископтардың едәуірі лордтар палатасына мүше. Шіркеудің негізгі ережелерінің бәрін парламент бекітеді. Шіркеуді ұстауға жұмсалатын шығынды көбінесе мемлекет көтереді. Англикан шіркеуінің жоғарғы иерархиясы финанс олигархиясы мен және Англияның ақсүйек жер иелерімен тығыз байланысты. 

Кентерберий соборы
Англикан шіркеуінде 3 бағыт бар:

1. жоғарғы шіркеу (High Church) католицизмге негұрлым жақын;

1. төменгі шіркеу ( Law Church ) пуратанизм мен пиетизмге жақын;

1. кең көлімдегі шіркеу (Braod Church) барлық христиандық ағымды (Англикан шіркеуіндегі басты бағыт) біріктіруге тырысады.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998

1. ↑  *Gledhill, Ruth*. Catholics set to pass Anglicans as leading UK church, *The Times* (15 ақпан 2007).
**Нәзір Төреқұлұлы көшесі (Астана)**- бұрынғы атауы *Вокзальный көшесі*. *Нәзір Төреқұлұлы көшесі* Ж.Жабаев көшесінен басталады. Ұзындығы - 933,6 метр.  

*Нәзір Төреқұлұлы* (1892-1937) - көрнекті мемлекет және қоғам
қайраткері, ірі тарихи тұлғалардың бірі, Алаш қозғалысының
қайраткері. Жергілікті ұлт өкілдерінің алғашқыларының қатарында
Түркістан компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшылығына
сайланған. Одан кейін де Түркістан Респұбликасы Орталық Атқарұ
комитетін (ЦИК), Оқ ұ-ағартұ халық комиссариатын басқарды.
Ташкенттегі тұңғыш жоғары оқұ орнын ашұда басты тұлғалардың
бірі болды. 1922-1926 жылдары Мәскеуге шақырылып, КСРО
халықтарының Орталық баспасын басқарды, ғылыми-педагогикалық
жұмысқа араласқан. 1928 жылы небөрі 36 жасында һижаз Неж (Саұд
Аравиясы), әрі қосылған аймақтардағы КСРО-ның өкілетті ұәкілі болып
тағайындалды. Араға екі жыл салып КСРО-ның тұңғыш қазақ елшісі
атанды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Қасенов Балтабай** (15. 03. 1925 жылы туған, Целиноград обл. Атбасар қ.) — қазақ совет философы. Философия ғыл. докторы (1972), доцент. 1945 жылдан КОКП мүшесі. 1942-1943 жылдары Ақмолада (қазіргі Целиноград) № 33 Ф3У-ды бiтiрiп, слесарь мамандығын алды. 1943-1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысты, 1949-1954 жылдары А. А. Жданов атынд. Ленинград университетінің филос, факультетiнде оқыды, 1954-1962 жылдары Қарағандының жоғары оқу орындарында ассистент, аға оқытушы. 1963 жылдан Қapaғанды политех. институтының филос. кафедрасының меңгерушiсi.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
**Балтабек Байсұлтанұлы**, ***Балтабек қажы*** (1860 ж. Жетісу облысы Лепсі уезінің Сергиополь округі, Тауқұм-Балқаш болысының №6 ауылы - 1921, Лепсі) - қазақ биі, қоғам қайраткері, қажы.

Найман таймасының Қаракерейден тараған Семізнайман тобының Қожан деген атасының ұлы. Әкесінен 13 жасында жетім қалған. 14 жасқа дейін ауыл молдасынан хат танып, сауатын ашқан. Өте қарулы, қайратты, жастайынан зерделі, зерек болып өскен. Бозбала жасынан Қожан ауылының билігіне араласып, ел көзіне ерте түседі. Кейін келе әділ би деген атағы Семіз Найман руынан асып, Арқа, Жетісу өңірлеріне кеңінен жайылады. Балтабек қажы Найман еліндегі айтулы үш шежірешінің бірі.

Оның шежіресінің түпнұсқасы Сәбит Мұқановтың жеке архивінен табылуы мүмкін. Ғабиден Құлахметовтың айтуы бойынша Сәбит Мұқанов 1957 ж. шежірені алғаны туралы Балтабек қажының ұлы Қодығұлға қолхат берген көрінеді. Балтабек қажы ұлт азаттығы жолында айтулы күрескер болды. Ол 1916 жылы Жетісу облысының Лепсі уезінің халқының патша әміріне мойынсұнбаған ереуілінің басында тұрды. Балтабек қажы толқудың тек өзі мекендеген өңір ғана емес, бүкіл қазақ даласына таралуына белгілі үлес қосты. Оған дәлел оның Балқаш көлі маңындағы қамыс арасында Торғайдан келген Әбдіғапар мен Кейкі батырдың жаушыларымен кездесуі. 1916 жылдың күзінде Балтабек қажы бір топ серігімен Лепсі түрмесіне қамалады. Патша тақтан құлаған соң, 1917 ж. 6 наурызда саяси тұтқындарды босату туралы арнайы Жарлық шығып, Балтабек қажы 10 наурызда босатылады. 1917 жылдың жазына қарай Уақытша Үкіметтің жүргізіп отырған саясатына қарсы халық Балтабек қажының маңына қайта топтаса бастайды. Кейін бұл әрекет жаңадан орнаған қызылдарға қарсылыққа да ұласты. «Торы ала атты Алаш полкі» деген атаумен тарихта қалған қарулы қазақ қосынын ұйымдастыру ісіне ат салысты. Атақты сазгер, әнші Әсет Найманбайұлы да Жүзағаш бекетінде аталған полк құрамына сарбаздар қабылдау комиссиясына мүше болған. Балтабек қажы күрескерлік жолының қай кезеңінде болмасын, өз әрекетін ұлттық мүддеге бағындырған. Оған жат көріністің қандайына болса ымырасыз күресті. Оның бұлтақсыз көзқарасы аққа да, қызылға да жақпады. 

Алаштың ақтаңгер азаматы Балтабек қажы 1921 ж. жазда Лепсі қаласында сотсыз, тергеусіз атылады. Кеңестік ресми билік органдары Балтабек қажы туралы ауыз ашпаса да, жалпақ жұрт ардагер ұлын есінен шығармады. Әріп Тәңірбергенов, Адық Оралбаев, Тобағұл Мұсабаев сияқты ақындар Балтабек қажының тұлғасын сомдап құйды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданының «Аягөз» энциклопедиясы. 1 том. «Көркем» баспасы, Алматы -2010 жыл.