recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Михаил Филиппович Харкин** (22.11.1883, Жайық казак-орыс әскері, Круглый кенті - 19.09.1952, Гурьев облысы, Бақсай ауданы, Яманка кенті) – Махамбет ауданына еңбегі сіңген ұстаз.

17 жасында болашақ педагогтің әкесі Филип Абрамович ұлын Орал діни семинариясына оқуға жібереді. 1902 жылы оқуын аяқтаған соң, Михаил Филиппович Жайық казак әскерінің Круглый кентіне ауыл мұғалімі болып жұмыс жасауға жіберіледі. 1904 жылы ол Гагаева Анна Ивановнамен отау құрып, бірге 11 баласын өсіріп жеткізеді.

7 жыл халық мұғалімі болып табысты жұмыс жасап, Жайық казактарына білім беруде үлкен жетістіктерге жеткен соң, 1909 жылы балаларға білім беру үшін қалмақ даласына мұғалім болуға жұмысқа жіберіледі.

1912 жылы Жайық даласына оралып, ұстаздық қызметін Жайық казак әскерінің Гурьев бөліміне қарасты Бақсай кентінде 1921 жылға дейін жалғастырады. Сол жылы ол Яманка кентіндегі мектептің меңгерушісі лауазымына тағайындалады.

1937-1938 жылдары Редут кентінде жұмыс істейді. Ол сонда 5 және 6 сыныптарды құрып, алғаш рет орталау білім беретін мектеп ұйымдастырады.

Халық ағарту ісіндегі қажырлы әрі жемісті еңбегі үшін Михаил Филиппович «Еңбек Қызыл Ту» орденімен марапатталды. Бұдан бөлек, оған «Қазақстанның 15 жылдығы» белгісі берілді.

1942 жылы оны Гурьев облысы, Сарайшық кентіндегі орта мектеп-интернаттың директоры қылып тағайындайды. Онда 1943 жылға дейін табысты басқарады. Ауыр сырқат ұстаздың педагогикалық мансабын уақытша үзеді. Сауыққан соң өз қалауы бойынша Яманхалинка орта мектебіне жіберіліп, 1952 жылға дейін мұғалім болып қызмет атқарады.

1952 жылы 19 қыркүйекте 68 жасында ауыр сырқаттан Михаил Харкин көз жұмды.

Халық педагогтің еңбегін жоғары бағалады. Ол республикалық маңыздағы дербес зейнеткер болды. 1998 жылы Махамбет ауылына оның атына көше берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Очерк об истории семейства уральских казаков Харкиных
Темір тапшылық күйлер амбулаторлық-клиникалық тәжірибеде жиі кездесетін, темір алмасудың бұзылысымен жүретін адамның микроэлементоздарының бір түрі және қазіргі көзқарас бойынша оның 3 сатысын ажыратады (А.А. Бугланов, 2000; Л.И. Дворецкий, 1999).
  

1. Жасырын алды сатысы – тіндік темір тапшылығының клиникалық белгілерінің болмауына, қан сарысунда темір мен трансферриннің темірге қанығу коэффициентінің қалыпты болуына қарамастан, ферритиннің төмендеуге және тасымалдаушы протеин – трансферриннің жоғарылауға бейімділігі байқалып, ішектен темір сіңірілуінің артып, сүйек миында темір деңгейі төмендейді; 
  

2. Жасырын темір тапшылығы сатысы – қан сарысуында темір, ферритин төмен, ал трансферрин жоғары және трансферриннің темірге қанығу коэффициенті кем, бірақ тіндік темір тапшылығының клиникалық белгілерінің болуына қарамастан, анемия дамымайды, яғни гемоглобин мен эритроциттер көрсеткіштері қалыпты болады;
  

3. Темір тапшылық анемиясы немесе манифестік сатысы – темірдің барлық метаболизмдік қорларының кемуі және гемоглобин мен эритроциттер көрсеткіштерінің төмендеуі

Темір тапшылығының кезеңдері кестеде көрсетілген.

Темір тапшылық күйлердің кезеңдері
  

Темір тапшылық анемиясының алып келген этиологиялық себептері ескеріле отырылып жасалған Л.И. Идельсон (1980), Ю.Г. Митерев, Л.Н. Воронинаның (1992) жіктемесі:
  

• созылмалы қан жоғалтуларға байланысты дамыған созылмалы постгеморрагиялық темір тапшылық анемиясы;
  

• ағзада темірге деген сұраныстың артуы кезеңіндегі ТТА (жас- өспірімдер бойының күрт өсу, акселерация және жыныстық жетілу кезеңдері);
  

• нутрициондық немесе алиментарлы (тағамдық) ТТА;
  

• осы биометалдың сіңірілуінің жетіспеушілігі кезіндегі ТТА (постгастрорезекциялық және агастралды ТТА);
  

• генетикалық ақаулар салдарынан дамыған ТТА (гипо- немесе атрансферринемия).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "ҚАН АУРУЛАРЫ", Байжанова К. Т. Бекмурзаева Э.Қ. оқу құралы, Шымкент 2010
**Темір хан** (туған жылы белгісіз – 1412) – Алтын Орданың ханы (1411 – 12). Ұрыс ханның ұрпағы. Әкесі Болат хан қайтыс болғаннан кейін Едіге бидің қолдауымен билікке келді. Едігенің қызына үйленді. Әкесінің венециялық саудагерлердің факториясы болып табылатын Қырымдағы Тана қаласын басып алу жолындағы әрекетін жалғастырып, бұған қол жеткізді. Оның қаланы басып алуы венециялық саудагерлерге 100 мың дукаттан астам шығын әкелді. Едігемен бірлесіп Тоқтамыс хан ұрпағы – Жәлеләддинмен күрес жүргізіп, оны Литва князі Витовтаның иелегіне барып паналауға мәжбүр етті. Жалеләддинмен күрестегі табыстар Темірдің беделінің артуына ықпал етті. Ол өзінің қолдаушысы болған Едігенің ықпалынан құтылуды көздеп, оған қарсы күрес жүргізді. Жайық өзен бойында, Сарайшық қаласы маңында Темір мен Едіге әскерлері арасында шайқас болды. Бұл шайқаста жеңілген Едіге Хорезмнің астанасы Үргенішке қашты. Темір өз әскерімен Едігенің көзін жою мақсатындағыа Үргенішке жорыққа аттанып, қаланы 6 ай бойы қоршауға алды. Бірақ Темірдің жорықта жүргенін пайдаланған Жалеләддин Сарайшықты басып алды. Темір қайтып оралғанда Жалел әд-Дин әскерінен жеңіліс тауып, өзі қашуға мәжбүр болды. Осыдан кейін көп ұзамай Темір белгісіз жағдайда қайтыс болған.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАлтын Орда хандары |
| --- |
|  |
| 
Бату хан • Сартақ хан • Ұлақшы хан • Берке хан • Меңгу Темір хан • Туда Меңгу хан • Төле Бұқа хан • Тоқта хан • Өзбек хан • Тыныбек хан • Жәнібек хан • Бердібек хан • Құлпа хан • Наурыз хан • Құзыр хан • Темір Қожа хан • Ордамәлік хан • Келдібек хан • Мұрад хан • Мір Болат хан • Әзіз Шейх хан • Абдулла хан • Мұхаммед Бұлақ хан • Ұрыс хан • Шеркес хан • Қағанбек хан • Арабшах хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Темірқұтылық хан • Шәдібек хан • Болат хан • Темір хан • Жәлеләддин хан • Керімберді хан • Кепек хан • Шөкре хан • Жаппарберді хан • Дервиш хан • Қадырберді хан • Қажы Мұхаммед хан • Ұлық Мұхаммед хан • Барақ хан • |

 |
Координаттар: 31°37′12″ с. е. 74°52′35″ ш. б.﻿ / ﻿31.620029° с. е. 74.876394° ш. б.﻿ / 31.620029; 74.876394 (G) (O) (Я)

**Алтын ғибадатхана** немесе **Хармандир-Сахиб** - Үндістанның Амритсар қаласындағы сикхизм дінінің ең көне және әсем орталық ғибдатханасы (гурдвара). Сонымен қатар Харимандир Сикхтің үйі деп қабылданады. Бұл - сикхи дінінің рухани және мәдени орталығы. Алтын ғибадатхаға сапар шегушілер саны Аградағы Тәж Махал кесенесіне барушылардан әлдеқайда көп.

Аптын ғибадатхананың құрылысы 1574 жылы Моғол императоры Акбар сыйға тартқан жерге салына бастады. Ғибадатхана 1601 жылы салынып біткенімен, қайта жөндеу және әрлеу жұмыстары ұзақ жылдар бойы жүргізілді.

Ғимараттың сырты алтынмен қапталғандықтан халық оны «Алтын ғибадатхана» деп атап кеткен. **Махараджа Ранжит Сикхидің** [1] шебер ұсталары ғибадатхананың ішкі бөліктерін алтынмен жалату жұмыстарын шебер орындап шыққан. Махараджа байлығының көп мөлшерін осы ғибадатханаға жұмсап, құрылыс заттарын өз мойнына алған. Осы әрекеті үшін Махараджа Ранжит Сикхи сикхи қауымы мен Пенджаб тұрғындарының ыстық ықыласына бөленді.

Ғибадатхананың құрылысынан хинду және ислам діндеріндегі сәулет өнерінің нақыштарын байқауға болады, яғни бұл құрылыс екі діннің өзара ықпалының көрінісі[2].

Галерея
-------

* Алтын ғибадатхана
* Түнгі көрініс
* Ғибдатхананың дарбазасы
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Пенджабтың аты әйгілі батыр патшасы
2. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек"
**Темір жол транспорты**. Облыстық темір жолы транспорты Қарағанды көмір бассейнің жедел игерудің нәтижесінде 1930-жылдардың басында дами бастады.

1931 жылында ақпанда областық жері арқылы өтетін Петропавл-Қарағанды темір жолы пайдалануға берілді.

1985 жылында облыс жеріндегі темір жолдың ұзындығы 488 км-ге жетті.

Темір жол станцияларының категориялары:

* класқа жатпайтындары—Қарағанды—Сұрыптау,Жаңаауыл;
* 1-класка жататындар—Қарағанды, Жаңа Қарағанды, Қарабас, Теміртау, Қарағанөзек (Үлкен Михайловка),
* 2-класқа жататындар—Мырза, Май Құдық, Жаңа Дубовка, Нұра:
* 3-класқа жататындар—Осакаровка, Үлкен Металлургия, Көкпекті (Солонички), Топар, Қарағайлы,Құлаайғыр,
* 4-класқа жататындар—Ақтасты, Шоқай, Ботақара, Ащысу, Талды, Шерубай-Нұра, Карьер.

Облыс ішіндегі темір жолы тармақтары: 

* Қарағайлы (248 км), Теміртау (25,3) және Топар (2,5км).

Жүкең көпкелетін станцияларылары — Қарағайлы, Жаңаауыл. Өндірістік темір жолы торабы «Қарағанды көмір», «Қарағанды цемент», «Карбид», «Карметкомбинат» өңдірістік бірлестіктеріне, ТЭЦ-ке, машина жасау зауыттарына, Құрылыс индустриясының зауытттарына келетін жол тармақтарынан құралады. Негізгі торабына «Қарағанды көмір» бірлестігіне қарасты жүк тиеу, жүк түсіру басқармасының Жаңа Шығыс (19 км), Қарабас —Абай (8 км), Нұра—Углесборочная (22,8 км); Қарағанды металлургия комбинаттының Жаңаауыл —Углеродная (5,6 км), Жаңаауыл—Входная (6,3 км) түйісу жолдары жалғаскан. Тың темір жолының Қарағанды бөлімшесіне қарасты барлық түйісу жолдарының жалпы ұзыны—890 км, 1970 жылдан
бастап паровоздарды тепловоздар алмастырды.
Станциядағы рельсті ажыратушы және қосушытілдер, хабарлағыштар (сигналдар) электрлі орталықтандыру жүйесімен жабдықталған. Поезд құрастыру, вагондарды тіркеу,а ғыту, тұйық жолға апару жұмыстарында радио байланысты пайдаланады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Темірақын Жақып** - 1952 жылы 20 мамырда Қытай Халық Республикасының Сүйдін қаласында туған. 1973 жылы Абай атындағы Қазақ Мемлекеттік педагогика институтының филология факультетін тамамдаған. Институт жолдамасымен Алматы облысының Үйғыр ауданына қарасты Шарын орыс-қазақ-ұйгыр орта мектебіне мұғалімдік жұмысқа орналасқан.

Әр жылдары газет-журнал редакцияларында корректор, редактор, бөлім меңгерушісі, аудармашы, жауапты хатшы, бас редактор болып қызмет еткен. «Қазақпарат» баспа корпорациясында редактор, «Қазақстан» ұлттық телеарнасында аударма және дубляж бөлімінде қызмет атқарған.

Шығармашылығы
-------------

Белгілі жазушы Болат Жандарбектің «Сақтар» атты тарихи роман-дилогиясын қазақ тіліне аударған. Беларус балалар жазушылары Василь Витка, Леонид Леванович, қырғыз жазушысы Аман Нааматов, молдаван жазушысы Ариадна Шаларь сияқты қаламгерлердің шығармаларын қазақ тіліне тәржімалаған. «Қарлығыш», «Жыр тәңір!», «Күміс күйме» сияқты бірнеше жыр жинақтарға топтама өлеңдері енген. 

* «Нарық натюрморттары» (1997),
* «У мен Дерт» (1998),
* «Жаншуақ» (2000) жыр жинақтарының авторы. «Сорос-Қазақстан» Халықаралық Қоры жариялаған «Қазақ әдебиеті» — 2000» байқауының жеңімпазы. Бірнеше республикалық мүшәйралардың жүлдегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
Жүген
**Желкелік** – аттың желке тұсына келетін жүгеннің, ноқтаның құрамдас бөлігі, яғни екі жақтаудың түйіскен жері.

Сипаты
------

Жүген ноқта жақтауының қамшылар жағы ұзындау келеді де, аттың желкесін орап келіп, мінер жақтауға тоға арқылы бекітіледі. Ат желкесін орап тұрған осы бөлшек - "желкелік" аталады.  

Жүген, ноқтаны кеңейту, тарылтуға арналған жырым сол желкеліктен шығарылған. Бұл жырымның ұзындығы бір сүйемдей. Онда тоғаның тілі түсетін 3-4 көз (тесік) бар. Жырымның ұшы салақтамау үшін тоғаның артында жақтауға бекітілген кішкене қайыс бүлдіргі болады. Жырымның артық ұшы сол бүлдіргіден өткізіледі.  

Егер жүген-ноқта қайыстан, жіптен түйілген болса, тарылтатын желкелік пен ағытып түйілген болса, тарылтатын желкелік пен ағытып түймелеп тұратын сағалдырық сияқты бөлшектер тоғасыз жасалады. Қайыстан түйіп жасалған тұрманда жалғастырылатын, бекітілетін орындар көбінше шалып байлайтын тұйық бүлдіргелі немесе түймелі, тиекті, түйме баулы болып жасалынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9
**Оксикериттер**. Органикалық еріткіштерде еру қабілетін
түгелге жуық жоғалтқан, бірақ келесі морылу сатысына тән сулы сілтілерде
еру қасиетін де иемденіп үлгермеген, біршама жақсы тотыққан шайыртасты
таушайырлардың тотық жіктемелік атауы. Бұлардың қарамағындағы сутек
мөлшері болымсыз болып келеді (6-7 %), бірақ оттегімен жақсы қаныққан;
құрамы мен өзіндік қасиеттері бастапқы таушайыр түріне және оның морылу
дәрежесіне байланысты кең аралықта өзгеріп отырады. Әдетте оксикериттер
омырылғыштық қасиетпен, кеуектілікпен, жалтырлығының болмауымен
немесе күңгірттеу жалтырлықпен сипатталады. Түсі қошқыл-қоңыр реңнен
ашық-қоңыр реңге шейін өзгереді. Оксикериттер таушайырлардың әр түрлі тектік
тізбектерінде ұшырасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
**«Арсенал-Киев»** (укр. «Арсенал-Київ») — бірнеше рет тарап, бірнеше рет қайта құрылған Киев қаласындағы футбол клубы. 2018/19 жылғы Украина чемпионатының қорытындысында 1-лигаға түсіп кетті.

Тарихы
------

1925 жылы құрылған. 1950-60 жылдары Украин КСР чемпионатында ойнады. 1964 жылы маусы барысында атауы "Темп" боп өзгерді. Соның артынша күштің бәрін "Динамо" Киев клубына жұмсау мақсатында "Арсенал" таратылды. 
2001 жылы 18 желтоқсанда қайта құрылды. 

2013 жылы тағы да қары тапшылығынан жабылды да, 2014 жылы қайта құрылып, екінші лигада ойнай бастады. 2017/18 жылғы маусым қорытындысында премьер-лигаға жолдама алды. Бірақ бір маусымнан соң қайта түсіп кетті.

Жетістіктері
------------

* УКСР кубогының иегері (2) — 1954, 1955;
* УКСР чемпионы (2) — 1954, 1958;
* Украина кубогының жартылай финалисі (1) — 2010/2011;

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт Мұрағатталған 8 тамыздың 2014 жылы.
* Профилі
**Темір кентастары** – темір металын бөліп алу экономикалық жағынан тиімді саналатын табиғи минералдық түзілімдер. Темір кентастары минералдық құрамы, темірінің мөлшері, пайдалы және зиянды қоспалары, түзілу жағдайлары, өндірістік қасиеттері жағынан әр түрлі болып келеді. 300-дей минералдарының ішінде кентас құрайтындары: магнетит, гематит, магномагнетит, мартит, гетит, гидрогетит, сидерит, сидероплезит, шамозит, тюрингит, липидокрокит, титаномагнетит. Өндірістік кентастардағы темір мөлшері 16 – 70% аралығында. Пайдалы қоспаларына Nі, Co, Mn, W, Mo, Cr, V тағы басқа; зиянды қоспаларына S, P, Sn, Pb, As, Cu, тағы басқа жатқызуға болады. 
Темір кентастары бай (Fe50%), орташа (Fe30 – 50%), жұтаң (Fe25%) болып бөлінеді. Магматогендік, экзогендік және метаморфогендік процестерге байланысты қалыптасқан кендерді магниттік, сеперациялық, гравитациялық әдістермен өндіреді.
Магмотогендік тип магмалық, жапсарлық-метасоматикалық (скарндық), гидротермалдық болып жіктеледі (Соколов, Сарыбай кендері). Экзогендік типтегі шөгінді кендер теңізге, көлге, өзен маңайына көшіріліп әкелінген тау жыныстарынан немесе хим. тұнбалардан түзіледі (Кривой Рог, Курск магнит аномалиясының кендері). Метаморфогендік типтің кендері шөгінді, жанартаутекті тау жыныстарының жоғары темп-ра мен қысым жағдайында күшті өзгеруінен және минералдардың өзара ауысуынан қалыптасады. Темір кентастарынан негізінен шойын, болат, ферроқорытпа балқытылады. Қазақстандағы темір кентастарының басты белдемдері: Атасу, Қостанай, Қарсақбай, Жуантөбе.

Пайдаланылған әдебиет
---------------------

* Қазақ энциклопедиясы, 8 том
**Атқонақ** (лат. *Phleum*) – астық тұқымдасына жататын, қарабас шалғын деп аталатын дәнді шөптердің бір туысы, бір немесе көп жылдық өсімдіктер. 

  

Негізінен Жерорта теңізі жағалауларында өсетін 20-ға жуық түрі белгілі. Еуропада 18 ғ-дан бастап мәдени өсімдік ретінде өсіріліп келеді. Қазақстанның оңтүстік-шығыс, оңтүстік, орталық, шығыс аудандарында өседі. Атқонақтың далалық атқонақ, альпілік атқонақ, шашақты атқонақ, рожевиц атқонақ сияқты түрлері бар. Олардың ішіндегі ең маңыздысы және жиі кездесетін түрі – шалғындық Атқонақ (Ph. pratensіs). Оның биікт. 60 – 100 см. Сабағы көп жапырақты болады. Жапырағы түп жағында көп болғандықтан, шоғырлана өседі.Гүлшоғыры – жалған масақ. Масағы ұсақ, бір гүлді келеді. Тұқымы – ұсақ ақшыл түсті, сопақша дән. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Атқонақ – қолдан өсірілетін жоғарғы өнімді, бағалы мал азығы. Оның әр га-сынан 30 – 40 ц өнім алынады. Ылғал жеткілікті болса, жылына екі рет оруға болады. Атқонақтың топырақ тыңайту үшін де маңызы зор.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Помпоний (Помпонио) Амальтео** (ағылш. *Pomponio Amalteo*; 1505—1588) — XVI ғасырдың әйгілі итальяндық суретші.

Биография
---------

БЕЭС-не сенсек, Помпоний Амальтео Сан-Вито-аль-Тальяменто қаласында (басқа деректер бойынша, Мотта-ди-Ливенца қаласында) 1505 жылы дүниеге келді. 

Амальтео сурет салуға Джованни Антонио Порденоннан (итал. *Il Pordenone*; 1484—1539) үйренген. Ол оның қызына үйленген және оның сурет салуына, әсіресе, фресканың шебер орындауына барынша еліктеген. 

1533 жылы Сан-Вито-аль-Тальяментода Амальтео собордың әулиелерінің фигурасын салды. Көбісінің ойынша, оған Тицианның стилі әсер еткен. Кейінірек, Помпоний Амальтео Ценеда ратушында «Сузаннаның тарихы», «Соломонның соты» және басқа да жұмыстарды салды. 1536 жылдан ол қайтадан Сан-Вито-аль-Тальяменто қаласында өмірінің соңына дейін жұмыс істейді. Санта-Марии-де-Баттути атты христиандық шіркеуде хорды және көптеген інжіл суреттері бар күмбезді бояйды. Оның басқа жұмыстары Продолонда, Удинде, Казарзеде және Вальвазонда орналасқан. Қазіргі заманның бейнелеу өнерінің негізін қалаушы Джорджо Вазари оның жұмыстарын тым жоғары бағалады. 

Помпоний Амальтео 1588 жылдың (БЕЭС ақпараты бойынша, 1584 жылы) 9 наурызында Сан-Вито-аль-Тальяменто қаласында қайтыс болды.

Отбасы
------

Помпонийдің ағасы миниатюрлы кескіндемемен, ал қызы Квинтилия сурет салу және мүсіндерді жасаумен айналысты.
**Темір өзені** – Жем алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысының Мұғалжар және Темір аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 213 км, су жиналатын алабы 8200 км2.

Бастауы
-------

Ақтөбе облысындағы Бұрма ауылының жеріндегі бұлақтардан басталып, Шеңгелші ауылы тұсында Жем өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Ірі салалары – Көлденеңтемір, Көбелей, Толғанай. Аңғарының ені 3 – 10 км, жайылмасы 0,2 – 6 км. Арнасы жоғарғы бөлігінде 30 – 50 м, төменгі бөлігінде 150 – 200 м. Жауын-шашын, ішінара ыза суымен толысады. Жылдық орташа су ағымы Қопа ауылы тұсында секундына 6,55 м3. Сағасынан 34 км-ден 209 км-ге дейінгі аралықта 5 тоған салынған. Суы көктемде – тұщы, жазда – кермек татиды. Суы егістік, шабындық, мал суаруға, Темір қаласының, басқа да елді мекендердің мұқтажына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Оксана Александровна Чусовитина** (19 маусым 1975, Бұхара, Өзбек КСР, КСРО) — өзбекстандың гимнаст, КСРО, Германия, Өзбектаннның атынан сынға түскен, 1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпионы. Сегіз бірдей жазғы Олимпиада ойындарына (1992, 1996, 2000, 2004, 2008, 2012, 2016, 2020) қатысқан жалғыз гимнаст. КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (1991).

Карьерасы
---------

Карьерасын 1991 жылы КСРО сапында бастаған. Сол жылы КСРО чемпионы атанды. 

2002 жылы отбасы жағдайына байланысты Германияға қоныс аударып, 2006-12 жылдары Германияның атынан сынға түсті. 2008 жылғы Жазғы Олимпиадаға Германияның атынан сынға түсіп, күміс жүлде алды. Өзбекстанға 2013 жылы оралды.

2020 жылғы Жазғы Олимпиадаға қатысты да, 46 жасында карьерасын аяқтады.

Жетістіктері
------------

* Олимпиада чемпионы: 1992
* Олимпиада күміс жүлдегері: 2008
* Әлем чемпионы: 1991,, 2003
* Еуропа чемпионы: 2008

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Сурет, видео және аудио | 
Ортаққор · Instagram |
|  |
| Тематикалық сайттар | 
Sports-Reference.com |

 |
**Эрик Белтон Эверс Брун** (дат. Erik Belton Evers Bruhn; 1928 ж. 3-қазан, Копенгаген — 1986 ж. 1-сəуір, Торонто) — дат бишісі жəне хореографы.

Өмірбаяны
---------

Эрик Брун мен Мария Толчиф, 1961 ж.
1937 жылдан бастап Данияның Патшалық балетінде оқыды. 1946 жылы Харальд Ландердің «Торвальдсен» балетінде Адонис рөлін сомдап, дебюты болды. 1949 жылдан — театр солисті. 1949 жылы Американдық балет театры труппасына қабылданып, осында 9 жыл еңбек етті. 1955 жылы Алисия Марковамен бірге «Жизель» балетінде билейді, бұл қойылым халық арасында орасан зор танымалдылыққа ие болды. Карла Фраччимен бірге жиі дуэтте билейтін, ал 1969 жылы «Жизель» фильм-балеті түсіріліп, осы дуэт оның негізгі жаңалығына айналды. Əсіресе, «Сильфида», «Жизель», «Аққулар» көлі балеттеріндегі рөлдерді ерекше танымалдылыққа ие. Швецияның Патшалық балетін 1967—1973 жылдар аралығында, ал Канаданың Ұлттық балетін 1983—1986 жылдар аралығында басқарды. 1961 жылдан 1986 жылға дейін Рудольф Нуреевтың сырлас досы болды. 1986 жылдың 1-сəуірінде 57 жастағы балет əртісі ЖИТС-тан қайтыс болды. ХХ ғасыр классикалық балетінің ең ұлы бишілерінің бірі болып есептеледі. 1988 жылдан бері жыл сайын осы бишіні еске алу мақсатында Торонто қаласында Эрик Брун атындағы сыйлыққа Халықаралық конкурс ұйымдастырылады.

Жеке өмірі
----------

Рудольф Нуреев, 1961 ж.
Эриктің қалыңдығы сұлулығымен елге танымал Мария Толчиф (1925—2013) болды. Бірақ 1961 жылы ол атақты биші Рудольф Нуреевпен (1938—1993) кездеседі.

Брун мен Нуреев жұп болып, өз қарым-қатынастарын Брун дүниеден өткенге дейін 25 жыл бойы сақтап келді.

Дереккөздер
-----------

* Gruen J. Erik Bruhn, danseur noble. New York: Viking Press, 1979 (датское изд. — 1981)
**Лоллардтар** - XIV ғасырда Англиядағы *шаруа-плебейлер қозғалысына* қатысушылар. 

Еуропаның бірқатар басқа да елдеріндегі *католик дініне* қарсы шығушыларды осылай атаған. Олар алғаш рет Антверпенде 1300 жылдар шамасында пайда болды. Олар католик шіркеуіне қарсы шығумен қатар *феодалдық қоғам әділетсіздіктерін* қатаң сынады, *барщинаны*, десятина мен *алым-салықтарды*, *сословиелік билікті* жоюды талап етті. *Дінсіздерді өртеу туралы* 1401 жылғы статустан кейін лоллардтарды жаппай жазалау басталды. Лоллардтар қозғалысының *ағылшын реформациясын* дайындаудағы рөлі зор болды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 7 том
**Әбу ТаҺир Мұхаммад ат-Тарази**, **Әбу ТаҺир Мухаммадбин Әбу Нәсір ИбраҺимбин Маккиат-Тарази** ( т.-ө. ж. б.) — Тараздан шыққан ортағасырлық ақын. 

Жастайынан әкесі - Әбу Насыр ИбраҺиммен бірге ИсфаҺан қаласына қоныс аударып, сонда өмір сүрген. XII ғасырда Тараз қаласынан қоныс аударғандар ИсфаҺан қаласында шоғырланып, бір төңіректе тұрғандықтан, ол төңірек Тараз махалласы атанған. ИсфаҺанда өзінің ақындығымен танылғаны үшін жергілікті тұрғындар оны "Һаджир" (келімсек) ақын деп атаған. Оның шығарған жырларынан бізге дейінгі ортағасырлық араб тарихшысы Йақұт әл-Хамауи ар-Руми жазып алған жолдары ғана жеткен. Бұл жырдың үзіндісінде «Киік менің жарамды тырнайды, Жанарыма ұйқы бермейді. Ол түркі нәсілді Тараз киіктерінен еді. Оның екі бетінің сұлулығы жібек іспетті. Оның екі беті Тараз іспетті хош иісті,»- деген жолдар бар. Оның қаламынан туған бұл жыр жолдарынан Отанынан алыс кеткен адамның туған даласы мен жерін, елін аңсаған көңіл-күй сезіледі. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ мәдениеті.Энциклопедиялық анықтамалық.-Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2005. ISBN 9965-095-8
**Михаил Фёдорович Астангов** (1900 жылы 3 қарашада Варшавада дүниеге келіп, 1965 жылы 20 сәуірде Мәскеуде дүниеден өткен) – совет театр және киноактері. [1].
1955 жылы КСРО-ның халық әртісі атанған. 1948, 1950, 1951 жылдары сталиндік сыйлықтың иегері болады. Мәскеу университетінің заң факультетінде оқып жүріп, әуесқойлық қойылымдарда ойнаған. А.А. Матвеева атындағы Кіші театр мектебінде дайындалған. 1920 жылдан бастап Ф.И. Шаляпин студиясында сабақ алады. 1923-1925 жылдары Комиссаржевский атындағы театр құрамында актерлік қызмет атқарады. 1943-1945 жылдары Астангов Моссовета атындағы театрда жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Бейдеман Михаил Степанович** [10.(22).10.1839 – 15.(17).12.1887] – Орыс революционері. Бессарабия губернда дворян отбасынан шықты. 1860 жылы Петербургтегі Константиновск әскери училищесін бітірді. Сол жылы Батыс Европаға эмиграцияға кетті. Италиядағы Гарибальди отрядтарында шайқасты. Лондағы А.И.Герцен баспаханасында (Дубровин) әріп теруші болып істеді. 1861 жылы шілде айында Шаруалар ревормасы (1861) жүргізілетінін және осыған байланысты саяси оқиғалар болып жатқанын естіп, Ресейге оралуға бел байлады. Шекарада «Константин Біріншінің» атынан халықты самодержавиені жоюға шақырған үндеу табылды. Содан қамауға алынып, Алексей равелинінде жеке адамдық камерада 20 жыл отырды. Қазанда ауруханада қайтыс болды. Бейдеманның өмір жолы О.Форштың «тас құрсану» атты романында сипатталады. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энцклопедиясы
**Михаил Ярославич** (1271/1272 — 1318) — Тверь князі (1285 жылдан), Владимир ұлы князі (1305-1317).

Ұлы князь Ярослав Ярославичтің баласы (екінші әйелінен). 1300 жылға дейін Мәскеу және Переясавль князьдарымен одақтаса отырып, Владимирдің ұлы князьдары Дмитрийге, кейін Андрейге қарсы күрес жүргізді. Бұлар Ноғай ордасының көмегіне сүйінді. 1300 жылы Михаил Ярославич ұлы князь Андреймен жақындасты, бұл оның Андрей өлімінен кейін 1305 жылы ұлы князь тағына отыруына жәрдемдесті. Михаил Ярославич митрополит Петрдің орнына өз адамын қоюға, Новгород жеріне де өз билігінн жүргізуге ұмтылды. Осыған байланысты Новгород пен Москва шіркеуі өзара одақтасып кетті. Михаил Ярославич орыс князьдарының ішінде бірінші болып «барлық орыс жерінің ұлы князы» деп аталды. 1317 жылы Өзбек хан Владимирдің ұлы князьдығындағы билікті Москва князы Юрий Даниловичке берді. Юрий театр әскерлерімен қоысылып, Михаил Ярославичке қарсы шықты. 1317 жылы 22 желтоқсанда Бортенево жанындағы ұрыста Михаил Ярославич жеңіске жеткенімен Өзбек ханның сотына баруға мәжбүр болды. Хан ставкасында Михаил Ярославичті Юрийдің малайлары өлтірді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Михаи́л Ю́рийұлы Ю́рченко** (20 маусым 1970, Үштөбе) — кеңестік және қазақстандық боксшы, ауыр салмақ категориясының өкілі. 1980 және 1990 жылдары КСРО және Қазақстан құрама сапында шықты, ТМД чемпионы, халықаралық деңгейдегі турнирлердің жеңімпазы және жүлдегері, Атлантадағы жазғы Олимпиада ойындарының қатысушысы.

Өмірбаяны
---------

Михаил Юрченко 1970 жылы 20 маусымда Қазақ КСР Алматы облысының Үштөбе қаласында дүниеге келген.

Алғаш рет 1987 жылғы маусымда Пхеньяндегі «Достық» жасөспірімдер турнирінің және Тбилисидегі Халықаралық жасөспірімдер турнирінің күміс жүлдегері атанды.

Луцкадағы 1990 жылдың КСРО чемпионатында шешуші финалдық кездесуде Евгений Белоусовтан жеңіліп, ауыр салмақтағы есепте күміс медальді жеңіп алды. Кеңес ұлттық құрамасының құрамына кірген Бомбейде Әлем Кубогында және Сиэтлдегі ізгі ниет ойындарында өнер көрсетті.

1991 жылы бокстан ТМД-ның бірінші және жалғыз чемпионатында жеңіске жетіп, Минскіде КСРО халықтарының спартакиадасында қола медальға ие болды.

Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін біраз уақыт Қазақстан құрамасына өнер көрсетті. 1994 жылы Қазақ құрамасының сапында Бангкоктағы Әлем кубогында ширек финалға дейін жетті.

1996 жылы мэр Кубогында күміс медаль жеңіп алды және сәтті өнер көрсетудің арқасында Атлантадағы жазғы Олимпиада ойындарында ел намысын қорғау құқығына ие болды — мұнда 91 кг-дан астам бірінші жекпе-жекте мерзімінен бұрын бірінші раундта ресейлік Алексей Лезинден жеңіліс тапты және бірден медаль үшін күресуден кетті.

Спорттық мансабын аяқтағаннан кейін бизнеспен айналысты. Алматы бокс федерациясының вице-президенті қызметін атқарды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Деректер қорының материалдары бойынша *amateur-boxing.strefa.pl*
2. ↑  *Ерзат Сергазин* Михаил Юрченко: «Алматының міндеті — Лондонға екі жолдама».  Vesti.kz (19 мамыр 2010). Тексерілді, 30 желтоқсан 2018.

Сілтемелер
----------

* Михаил Юрченко — *Sports-Reference.com* сайтындағы олимпиадалық статистика (ағыл.)
**Михай Хорват** (маж. *Mihaly Horvath*; 20 қазан 1809, Сентеш - 19 тамыз 1878, Карловы Варлы) — мажар саясатккер, тарихшы. Мажарстандағы революцияға (1948-49) белсене қатысушы. 

1849 жылдың қаңтарынан Дебрецендегі мемлекеттің жиналыстың депутаты.1849 жылы маусым айынан Б.Семер үкіметінде дін және ағарту министрі. Хорваттың көптеген маңызды еңбектер жазды.

Еңбектері
---------

"Мажарстанның 1823 жылдан 1848 жылға дейінгі тарихының 25 жылы"(1867),"Венгрияның 1848-49 жылдардағы тәуелсіздік жолындағы күресінің тарихы"(1871-72).Хорват бұл еңбектерінде негізінен революцияға дейінгі және революциядан кейінгі Венгрияның саяси тарихын баяндайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 44 бет

* Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: ***Михай Хорват***
Ерке атан — айтушы мен орындаушы М.Шәутиев. Нотаға түсірген Е.Тұңғышұлы.

Халық күйдің аңызы
------------------

Баяғыда шал мен кемпір болады. Олардың жалғыз қызы, мал дегенде , боталаған түйесі бар екен. Қыз бала ерке атанға бауыр басып, әден үйренісіп кетеді.Күндердің - күңінде қыз бой жетіп, оған құда түсіп, қыз ұзату рәсімі басталады. Ол уақытта қызға : "Не қалайсың?" - дейді екен. Сонда қыз : "Кішкентайдан бірге өскен ерке атанды қалаймын",-дейді екен. бірақ, әкесі "малымның басы" дей ме , әйтеуір атанды қимады. Сонымен, қыз әке-шешесін , елін, жұртын тастап сыңсуға салып кете барады. қызға әбден үйреніп, бауыр басқан ерке атан қыздың көшінің артынан жүгіріп бара жатып дарияға түсіп кетеді. Сүйікті жануарына жаны ашыған қыз : "Әке-ке-ау, әке-ке-ау , ерке атан кетті, қайтейін",-деп жылайды.

Дереккөздер
-----------

Қазақ музыкасы кітабы , 2005 жыл Алматы , 484 бет


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|   Тәттімбеттің күйлері |
| --- |
|  |
| 

Азамат • Азына • Алшағыр • Бес төре • Боз айғыр • Боз торғай • Былқылдақ • Ерке атан • Жетім қыз • Кер киік • Көкей кесті • Көш жанаған • Қара жорға күйі • Қашқан қалмақ • Қорамжан • Қосбасар • Ноғай-қазақ • Сал қоңыр • Сары жайлау • Сары қамыс • Сары өзен • Сылқылдақ • Терісқақпай • Шәйір қалды
 |

 |
**Бұланай Көлбайұлы** (1747, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Сайқан тауы — 1845, сонда) — палуан.

Шыққан тегі Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Қаракерей руы.

  

Орта жүздің ел басылары Қызылжарда өтетін Көкиірім съезі кезінде өнер көрсету үшін палуандар жинайды. Жәнібек Бердәулетұлы 20 балуанның арасынан Бұланайды таңдап алады. Зайсаннан 250 км жердегі Көкпектіге жақындағанда, Бұланай мінген ат болдырып, палуанды түйеге мінгізіп жеткізеді. Сол жиында 18 жасар Бұланай түйе палуан атанып, бас бәйгеге түйе, 15 арғымақ, 50 уақ мал алып қайтады. Абылай хан елшілігінің құрамында Пекинге барған Бұланай император сарайының алдындағы тастан қашалған қос арыстанның бірін жылжытып, өзінің жойқын күш иесі екенін қытайларға да танытады. 1997 ж. Зайсанда Бұланайға арнап ас берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", II-том
**Еркек усасыр папоротнигі (кәдімгі папоротниктер тұқымдасы)**

Қазақстандық жеті түрдің ішіндегі едәуір танымалы және кең тарағаны.Республиканың таулы массивтерімен,қылқан жапырақты және аралас ормандарында,дала аймағының солтүстік-шығыс бөлігінде кездеседі.Бұл көпжылдық шөптесін споралы өсімдік жуан,мықты ескі жапырақ сағақтарының қалдықтарымен және кең жұмсақ қабыршақтарымен қымталған тамырсабағымен ерекшеленеді.Сабағы жоқ,тамырсабақтан ірі,екі қайтара қауырсынды-тарамдалған тақталы жапырақтар шоқтала өсіп шығады.Биіктіктері 100 сантиметрге жетеді.Жапырақтың өсуі көктемде басталады.Бастапқыда олар көптеген папоротниктерге тән оралған,ұлу тәріздес болады,кейін өсе келе түзеледі.Усасырдың тамырсабағы улы,бірақ бұрыннан бері тиімді ішек құртын түсіргіш зат ретінде медицинада ғана емес,мал дәрігерлері де қолданады.Барлық вегетациялық кезеңнің ұзақтығында усасыр сәндік сапасын сақтайды.Кейінгі кездері безендіру шараларына пайдаланып жүр.

**Дереккөздер**:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
**Бұлан** (туған-өлген жылы белгісіз) — Хазар қағанатының қағаны. 

  

Бұлан Кавказ жеріне ішкерілей енген араб әскерлеріне қарсы күрес жүргізді. Бірақ оның бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. 727 ж. араб қолбасшысы Хабиб ибн Маслам Бұланға ойсырата соққы бергеннен кейін Хазар қағанатының астанасы — Беленджер қаласын жаулап алды. Бұлан қағанатты қайта нығайту мақсатында парсы елінен Дағыстан жеріне келіп қоныстанған еврейлерден көмек алуға ұмтылды. Себебі ол иудей дініне ислам дініндегі арабтарға қарсы күресте үлкен идеологиялық құрал ретінде қарады. Сөйтіп 731 жылы Бұлан қағанның өзі және оның қол астындағы Солтүстік Дағыстанды қоныстанған хазарлардың бір тобы иудей дінін қабылдады. Бұлан иудей дініне арнап ғибадатхана салу мақсатында арабтардың қол астындағы Әзірбайжан жеріне жорық жасап, мол олжамен оралды. Бұланның тұсында иудей діні Хазар қағанатында кең тарала қойған жоқ. Бұланның немересі Обадия билік еткен кезде ғана иудей діні мемлекеттік дін ретінде жарияланды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы II том
Әбу Бекр ибн Мұхаммед ибн ал－Хусайн Әл－Каражи ((парсы: ابوبکر محمد بن حسین کرجی‎, ағылш. *Abū Bakr ibn Muhammad ibn al Husayn al-Karajī (or al-Karkhī)*, 953 жылы 13 сәуірде (кейбір кітапта оны Бағдатта тулған деп есептейді) дүниеге келіп, 1029 жылдары шамасында қайтыс болған) - ірі парсы математигі. 
Еңбектерде оның атын екі түрлі жазады,бірақ еңбектері бірдей, кей еңбектерде ал－Каражи болып жазылса, ал Парсы тарихын зерттеген ғылыми еңбектерде оның атын ал－Карқи деп жазады. Қалай жаздаса, ғылыми еңбектері бірдей болғандықтан оның атын тек жалпы энциклопедиядағы аты бойынша жаздым. Атының жазылуына байланысты оның туған жері туралы талас бар, кейбірі оны Иранның каражи қалсынан келген деп қарса, енді бірі атының жазылуы бойынша Бағдаттың жанынадығы Карқи қаласынан келген деп есептейді, бұл әлі күнге шешімін таппаған мәселе.Қайда туылғаны белгісіз болғанымен ғұлама бір мезет Бағдатта тұрғаны анық. оның ең алгебрадағы басты еңбегі «Әл－Фақри» осы қалада жазылған. Бірақ, ол соңында белгісіз себептермен Бағдаттан кетіп, өзінің жазуы бойынща "таулы мемлекетке "кеткен. Оның айтқаны қай ел екені белгісіз.

Әл－Каражидің математика дамуындағы қосқан ұлесін осы заманғы математика тарихын зерттеушілер әр түрлі бағалайды, кейбірі оның еңбегін жоққада шығарады. Кезіндегі кейбір «ғалымдар» әл－Хорезмидің еңбектерін де жоққа шығарған еді. Ал кейбір еңбектер оны геометриялық амалдардан бос алгебраны толығымен ажыратқан адам ретінде қарайды (J N Crossley, The emergence of number (Singapore, 1980)). Қалай десекте оның математикадағы ойларын мойындайтындар көп.

Математикдағы еңбектері арифметикалық амалдарды, соның ішінде көпмұшеліктердің өзара көбейту амалында байланысты. Осыларға сандық жағынан мысал келтіріп отырған, бірақ дәлелдері жоқ. екінші дәрежелі теңеулерді шешудің жолдарын,көне грек ғалымы Диофантустың еңбегі негізінде жазған теңдеулерді шешу амалдарын қамтыды.

Оның еңбектерінің тарихи маңызы да бар,Себебі, ғұламаның жазған еңбектерін зерделей оқу барсында біз Диофантустың жоғалған бір еңбегі мен әл－Хорезмидің кейбір еңбектерін таба алдық, сонымен қатар басқада ислам әлемінің математиктерінң еңбектері де оның трактаттарында бар. Ол бұдан да басқа кітаптар жазған болуы ықтимал, бірақ бізге жеткені осы ғана
**Еркек шөп** , еркек бидайық (лат. *Agropyron cristatum*) – астық тұқымдасының бидайық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

  

Қазақстанның барлық облыстарында өседі. Биіктігі 25 – 70 см. Сабағы түкті, кейде жылтыр, жіңішке жапырағы таспа тәрізді. 3 – 10 түкті гүлі болады. Гүлшоғыры – масақ, жемісі – сопақша дәнек. Маусымда гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Еркек шөп – құнарлы мал азығы, оны басқа өсімдіктермен (әсіресе беде не эспарцетпен) қосып егеді. Далалы жердің ойпаттарында өсетін еркек шөптің масақтары жалпақ үш бұрышты болып келеді, ал оның құмда өсетіндерінің масақтары жіңішке және ұзын болады. Бір түптен 2-3 сабақ өседі. Масақ салған соң жылына бір рет орылады. 3 – 4 жылдан кейін өнімділігі жақсара түседі. 100 кг пішенінде 48,7% азық өлшемі, 3,3 – 4,1 кг сіңімді протеин бар, га-нан 12 – 20 ц пішен, 40 – 50 ц-дей көк шөп, 3 – 4 ц тұқым алынады. Аудандастырылған сорттары: жіңішке масақты Тауқұм, жергілікті Ақсеңгір, Қарабалық-202, жіңішке масақты Орал, т.б.

Табиғатта таралуы.
------------------

Жалпақ масақты еркек шөп Орал, Ақтөбе, Қостанай, облыстарыңда, ал жіңіщке масақты еркек шөп Семей, Павлодар, Шығыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында кездеседі.
Дәрілік шикізат және азық ретінде өсімдік жаңадан гүлдей бастаған кезде шалғымен шабылып немесе орақпен орылып алынып, қуратылмай кептіріледі.

Химиялық құрамы.
----------------

Оның сабағы мен масағының құрамында көп мөлшерде нәруыз, клетчатка, майлар, минералды заттар бар.

Қолданылуы.
-----------

Бұл өсімдік, біріншіден, жұғымды мал азығы, екіншіден, малдың асқазан-ішек жұмыстарын жақсартып, малды тез қондандырады. Сондықтан оның алдын – ала дайындалған шөбі қыста және көктемде арықтап, көтерем болуға айналған малдың жеміне араластырып беріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энцклопедиясы

*Шәріпбаев Н.* Малдың асқазан - ішек ауруларын емдеуге қолданылатын дәрілік өсімдіктер // Еркек шөп —  "Қайнар", 1988. — Б. 84-85. — (Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану). — 5700 таралым. — ISBN 5 - 629 -00074 - 5.
**Әбисатов Қайыржан** (21.2. 1937 ж.т. Атырау облысы Индер ауданы Мәмбет ауылы.) – медицина ғылымдарының докторы (1984), профессор (1989).

Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) және Мәскеудегі КСРО Мед. ғыл. академиясының эксперименттік және клиник. онкология ин-тының аспирантурасын (1963) бітірген. Қазақ онкология және радиология ғыл.-зерт. ин-тының Гурьев (қазіргі Атырау) қаласындағы бөлімшесінде кіші, аға ғыл. қызметкер, бөлім меңгерушісі (1963–85), 1985 жылдан Алматы мемл. мед. ин-тында кафедра меңгерушісі болды.

Оның қазақ тілінде жазылған алғашқы ғыл.-зерт. жұмыстары өңеш қатерлі ісігінің пайда болу себептерін анықтау, ісік алды науқастарын емдеу және өкпе, асқазан, ішек рагына қарсы қолданылатын ем тәсілдерін жетілдіру, емнің жаңа жолдарын іздестіруге арналған. Ә. 130-ға тарта ғыл.-зерт. жарияланымның, оның ішінде 1 монография, оқулық (екі томдық «Онкология»), 7 оқу-әдістемелік құралдары мен сөздіктің («Қазақша-орысша медициналық сөздік») авторы.

Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.
**Фюрер** (нем. *Führer* [ˈfyːʁɐ] Файл жайлы ақпарат тыңдау — «*көсем*», «*жетекші*») — нацисттік Германиядағы 1934—1945 жылдарда ел басының және Ұлттық-социалистік неміс жұмысшы партиясының (1921—1945) көшбасшысының ресми титулы. Бұл титулды ресми түрде тек Адольф Гитлер ұстаған.

Тарихы
------

«Фюрер» лауазымын 1934 жылы тамыз айының 9 жұлдызында Веймар Республикасының рейхпрезиденті Гинденбургтің өлімінен кейін Гитлер иеленген. Заң бойынша, жаңадан қабылданған фюрер және рейхсканцлер лауазымы президент және канцлер лауазымдарын біріктірді. Бұл лауазым Гитлерді Германияның жеке-дара басшысы етті.. «Фюрерлік қағида» (нем. *Führerprinzip*) ұрандар «Бір халық, бір мемлекет, бір көсем» (нем. *Ein Volk, ein Reich, ein Führer*) деп есептелген, нацисттік партиядан насихатқа ие болған.

Қазіргі таңдағы қолданылысы
---------------------------

Қазіргі кезде бұл сөз (ирониялы түрде) кез—келген охлократия көсеміне сәйкес қолданылады. 

Сөз көптеген сөздердің құрамдық бөлігі болып табылады. Мысалы: Lokführer (машинист), Spielführer (топ капитаны), Führerschein (көлік жүргізу төлқұжаты) және т.б.

Тағы қараңыз
------------

* Көсемшілдік
* Дуче
* Охлократия

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Thamer, Hans-Ulrich* Beginn der nationalsozialistischen Herrschaft (Teil 2) (german). *Nationalsozialismus I*. Bonn:  Federal Agency for Civic Education (2003). — «President von Hindenburg died on August 2nd, 1934. The day before, the cabinet had approved a submission making Hitler his successor. The role of the president was to be dissolved and united with that of the chancellor under the title „Führer und Reichskanzler". However, this was in breach of the Enabling Act. (shortened & paraphrased)»  Басты дереккөзінен мұрағатталған 31 мамыр 2012. Тексерілді, 4 қазан 2011.
2. ↑  *Winkler Heinrich August* The German Catastrophe 1933-1945 // Germany: The Long Road West vol. 2: 1933-1990. — P. 38–39. — ISBN 978-0199265985.
**«Корк Сити»** (ағылш. *Cork City Football Club*) — Ирландияның Корк қаласындағы футбол клубы, 1984 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Тернерс Кросс" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 7 400 адам. 

Ирландиядағы ең табысты клубтардың бірі, үш рет чемпион атанған және 9 рет екінші боп мәреге жеткен.

Жетістіктері
------------

### Ұлттық

**Ирландия чемпионаты**

* Чемпион (3): 1992/93, 2005, 2017
* 2 орын (9): 1990/91, 1993/94, 1998/99, 1999/00, 2004, 2014, 2015, 2016, 2018

**1 дивизион**

* Чемпион (1): 2011

**Ирландия кубогы**

* Жеңімпаз (4): 1998, 2007, 2016, 2017
* Финалист (5): 1988/89, 1991/92, 2005, 2015, 2018

**Ирландия суперкубогы**

* Жеңімпаз (1): 2018

**Ирландия лига кубогы**

* Жеңімпаз (3): 1987/88, 1994/95, 1998/99
* Финалист (2): 1996/97, 2011

**Президент кубогы**

* Жеңімпаз (1): 2016

Сілтемелер
----------

*
Пьер Данфер-Рошро
**Пьер Мари Филипп Аристид Данфер-Рошро** (фр. ; 11 ақпан 1823 — 11 мамыр 1878) — франция қолбасшысы, полковник, 1870-1871 жылғы Франк-прусс соғысында Бельфор қаласын қорғау арқылы көзге түскен. Оның басқаруымен 17000 адам, оның ішінде 3500 әскер адаммен прусс елінің 40000 әскерін талқандайды. Осы үшін Данфер-Рошроны «Бельфорлық арыстан» деп атаған.

Оның құрметіне Парижде алаң аталған, Бартольди атты сәулетші «Бельфорлық арыстан» атты бірнеше туындының авторы, оның біреуі Бельфорда орналасқан, ол ескерткіш қаланың символына айналған.

Сілтемелер
----------

* Данфер-Рошро, Пьер-Мария-Аристид // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
**Көктас** – Нарын жотасының шығыс бөлігіндегі асу.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы Балғын ауылының оңтүстігінде 11 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Ең биік жері 1900 м шамасында. Маусым – қараша айларында салт атты адам өте алады. Асу бойынан Балғын өзенінің саласы бастау алады. Көлбеу беткейлі кең өзен аңғарлары мен жартас жоталар жоғары қарай біртіндеп тар аңғар, құлама беткейлі шатқалдар, қырлы жоталар мен үшкір шыңдарға ұласады.

Өсімдігі
--------

Жоғарғы белдеуінде қайың, көктерек, шырша, самырсын өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Әбсаттар Әбдіқұлұлы** (1943, Қарағанды облысы. Жаңаарқа ауданы – 2002) – медицина ғылымдарының докторы (1995). 

Қарағанды мемлекетік медицина университетін (1969, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 1971–1974 жылы КСРО Медицина ғылыми академиясының Қазақ бөлімшесі Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар институтында аспирант, 1975 жылы аға ғылыми қызметкер, 1985 жылы Қазақстан Республикасынын Ғылым Акедамеясының Физиология және еңбек гигиенасы институтында зертхана меңгерушісі болып қызмет атқарды. Әбдіқұлұлы 36-дан аса ғылыми еңбек пен монографиялардың авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Пьер Абеляр** (1079, Лё Пале, Нант маңы, Бретань — 21 сәуір, 1142, Сен-Марсель монастыры, Шалон-сюр-Сонға жақын маңда, Бургундия) — француз философы, теологы және ақыны.

Өмірбаяны
---------

Росцелин мен Шамполық Гильомның қолында оқыған. 1113 жылы өзінің мектебін ашқан, мектебі кең танымал болған. Элоизаға деген махаббатының тарихынан соң екеуі де монастырьға кеткен (1119 жыл).

Универсалилер (жалпы ұғымдар) табиғаты туралы ортағасырлык философияға тән концептуализм идеясын ұстанды, сонымен бірге схоластикалық реализмді өткір сынады.

Абеляр Пьер рыцарьдың ұлы болған ол философияға бет бұрып, мұрагерліктен бас тартады. 1114 жылы Париждегі Элоизаның немере жиеніне жеке оқытушы болып жалданады. Олар бір-бірін ұнатып қалады. Элоиза жүкті болып, құпия түрде некелерін қиғызады. Элоизаның ағасы Абелярды күшпен піштіріп тастайды да, осыдан кейін Элоиза екеуі тақуалық жолын ұстанады. 1121 жылы Абеляр теологиясы еретикалық шығарма деп танылады. 1125 жылы Бретания монастырға аббат болып сайланады. Бірақ қауыммен арадағы қатынасы нашарлаған соң, өміріне қауіп төнгендіктен қашып кетуге мәжбүр болады. 1135 жылдан бастап Абеляр Мон-Сен-Женевьевте сабақ береді. Осы жерде күнә түсінігі туралы талдау еңбегі Этиканы жазады. 1140 жылы дін бұзарлық қылығы үшін қайта айыпталып, Клюнидегі монастырға қашып кетеді. Оның негізгі Ия және Жоқ еңбегі мен бір-біріне қарама-қайшы келетін әртүрлі тақырыптағы Шіркеу әкейлері шығармалар жинағы оқырмандарды бұрыс ойлармен күресу арқылы шындыққа әкелуге бағытталған. Ол өзінің номиналистер мен реалистердің әмбебаптық жайлы таласында концептуализм атауымен белгілі аралық концепциясын шығарады. Сондай-ақ ол «История моих бедствий» атты автобиографиясын жазады. Ең атақты шығармалары Элоизамен ажырасып кеткеннен кейінгі бір-бірімен жазысқан хаттары болып саналады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1
2. ↑  Encyclopedia Britannica ISBN 978-5-17-038532-4
Сипаттама. Жанаргүл туысына жататын, биіктігі 10-40 см-ге жететін, көп жылдық шөптектес өсімдік. Жеміс берген кезінде өсімдіктің биіктігі 50-60 см-ге дейін жетеді. Сабағының диаметрі 2,3 -5,5 мм. Сабағының жоғарғы жағы қырлы, жапырақтары ұзын, 2-5жапырақшалары бар. Сабағының ортасында жапырақтар жоқ, тек жоғарғы бетінде жапырақтары санаулы, отырмалы, домаланып келген. Түп жагы үшкір, жиегі тузу. Гүлдері жалгыздан, ірі, диаметрі 4-8 см. Тұқымы 4-7 мм, жалаңаш тұмсығы бар, бүралып келген, тұқымының салмағы. 10,5 г. Мамыр-маусым айларында гүлдейді, жемісі шілде-тамыз айында піседі.

Таралуы. Өсімдік Қазақстан мен Өзбекстанда кеңтаралған. Негізгі таралу аудандары: Іле, Күнгей Алатаулары.
Дайындалуы. Дәрі жасау үшін өсімдіктіңжер бетіндегі бөлігін, /Herba Adonidis/теріп алады.Шикізатты гүлдегеннен кейін жинайды. Себеттерге салып, көлеңке жерде немесе желдетілген бөлмеде кептіреді. Кептіргіштерде де 60° С температурада кептіруге болады.

Сонымен қатар, флавоноидтар: ориентин, изоориентин, илік заттар, алкалоидтар, сапониндер, С витамині, органикалық қышқылдар кездеседі. Қолданылуы. Жылтыр жанаргүлдің шөбінен жасалған дәрі-дәрмектер негізінен қан айналу қызметінін жетіспеушілірінде, орталық жүйке системасын тыныштандыру үшін, невроз ауруларын емдеу үшін қолданады. Жанаргүлдің шөбі М.Н. Здренко микстурасының қүрамына енеді.
Дәрі-дәрмектер. Тұнба, құрғак экстракт, Адонис-бром, Адонизид, Кардиовален.
Сақталу мерзімі 6 ай немесе 1 жыл.
**Әбу Зайд ибн Сахл әл-Балхи** (парсы: ابو زید احمد بن سهل بلخی‎) - бірқатар маңызды географиялық шығармалардың авторы.

Орта Азияның Балх қаласында туған. Жас кезінде 8 жыл Иракта болып, атақты араб философ әл-Киндиден деріс алды. Мұнда ғылымның түрлі саласынан білімге қанықты, әсіресе оның астрономия және филология жөніндегі пайымдауы ерекше бағаланады. Балхидың көптеген шығармаларының ішінде Сувар ал-акалим («Аймақтар бейнесі»), Таквим ал-булдан («Қалаларға бөліну») деген географиялық еңбектері белгілі. Шығарма карталар мен атластардан құралған, оның әрқайсысына түсініктеме берілген. Кейін бұл шығарманы әл-Истахри (941) өзінің "Китап месалик әл-мемалик"( "Елдерге саяхат кітабы") атты еңбегіне қосқан болса керек. Ибн-Хаукәл де оны өз еңбегінде кеңінен пайдаланған. Әл-Балхи еңбектері Шығыс тарихын, оның ішінде, Орта Азия мен Қазақстан тарихын географиялық тұғырдан зерттеуде ерекше роль атқарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том