**Албаниядағы қаржылық пирамида** (алб. Skemat piramidale në Shqipëri) — 1997 жылғы Албаниядағы көтеріліс көптеген қаржылық пирамидалардың сәтсіздігінен айтарлықтай туындады. Ел экономикасына қатысты бұрын-соңды болмаған ауқымға дейін өскен бұл схемалар көптеген албандардың ақшасы мен мүлкінен айырылып қалуына әкеліп соқты, нәтижесінде бүкіл Албанияда кең таралған наразылықтар аяқталды, ақыры бүкілхалықтық көтеріліске ұласты.

Фирмалар банкроты
-----------------

1997 жылғы тәртіпсіздік 25-ке жуық фирманың банкротқа ұшырауынан туындады. Схемалар міндеттемелерінің номиналды құны 1,2 миллиард долларды құрады, бұл сол кездегі Албанияның ЖІӨ жартысына жуығы. Схемалар ел халқының үштен екісіне жуығын сенімді қаржылық табысқа уәде беріп, посткоммунистік Албаниядағы терең қаржылық сауатсыздық пен әлсіз реттеуші ортаны ашты.

Суджаны 1993 жылы аяқ киім фабрикасында жұмыс істеген Суджа деген атпен белгілі Максуде Кадена құрды. Суджа тұтқындалған кезде, ол осы схемаларға тән алдауды суреттейтін тозған тұрғын үй кешенінде тұрған. Құлау Тиранада бірнеше наразылық тудырды, ол да оның жұмыс аймағы болды.

Вефа Холдинг негізгі пирамида фирмасы болды. Оны 1994 жылы Вехби Алимуча жасап, бүкіл елге таратты. Вефа қонақүйлер, жанармай, дүкендер мен зауыттар сияқты экономиканың әртүрлі салаларына инвестиция салды. Ең танымалы - 1996 жылы 26 мамырда сайлауға бірнеше апта қалғанда Тирана қаласының орталығындағы Vefa супермаркетінде болған жарылыс. Вефа көбінесе фирманың жалдамалы PD ретінде қарастырылды. Ол 1998 жылы президенті түрмеде отырғанда банкротқа ұшырады.

Гжаллика фирмасын Кукестен шыққан мемлекеттік қауіпсіздіктің үш бұрынғы қызметкері құрған. Компанияның президенті Шемси Кадрия болды. Гялликаның орталығы Влорада болды. Фирма 1997 жылы 5 ақпанда банкротқа ұшырап, Влорадағы зорлық-зомбылық наразылықтарын тудырды, ол кейінірек үкіметке қарсы көтеріліске айналды.

Халықтық демократия-Кхаферри 1995 жылы құрылып, Лушня, Фиер және Берат ауылдарында өз қызметін кеңейте бастады. Ресми түрде бұл «іргетас» болды, бірақ шын мәнінде ол елдегі ең ауыр пирамидалық фирмалардың біріне айналды. Оның жетекшісі Ррапуш Кхаферри 1997 жылы 22 қаңтарда қамауға алынды, бұл 24-25 қаңтарда Лушнжеде зорлық-зомбылық шерулерін тудырды.

*Populli* (ағылш. *People*) 1996 жылы 16 шілдеде құрылды және Кхаферримен бір аймақта кеңейтілді. Оның президенті бұрынғы Мемлекеттік қауіпсіздік агенті Башким Дриза болды. Ол албаниялық оппозициялық партиялармен терең жұмыс істеп, олардың науқандары мен ақпараттық бюллетеньдерін қаржыландырды. 1997 жылғы тәртіпсіздіктер кезінде АҚШ тікұшағымен кетіп қалды. 2008 жылдың қыркүйегінде Албаниядан келген хабарлама бойынша Уругвай полициясы Башким Дризаны Монтевидеодағы пәтерінде қамауға алды. Соңғы 11 жыл ішінде оның Уругвай, Чили, Доминикан Республикасы және басқа Латын Америкасы елдері арасында еркін жүріп-тұрғаны анықталды. Башким Дриза 2009 жылдың ақпан айында Албанияға экстрадицияланғалы жатқанда, ол пәтерінен қашып кеткен.

Кредиторларға қатысты тоғыз негізгі пирамида фирмалары:

| Фирма | Кредиторлар саны |
| --- | --- |
| VEFA | 59,005 |
| Cenaj | 19,078 |
| Kamberi | 13,241 |
| Sude | 12,991 |
| Beno | 10,793 |
| Gjallica | 8,632 |
| Silva | 4,490 |
| M.Leka | 2,464 |
| Global | 1,793 |
| Жалпы | 132,487 |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Jeffries, Ian* A Guide to the Economies in Transition —  Routledge, 1996. — P. 379. — ISBN 0-415-13684-9.
2. ↑  Finance & Development, March 2000 - The Rise and Fall of Albania's Pyramid Schemes (1 наурыз 2000).
3. ↑  Finance & Development, March 2000 - The Rise and Fall of Albania's Pyramid Schemes (1 наурыз 2000).
4. ↑  Musaraj, Smoki (2011). "TALES FROM ALBARADO: The Materiality of Pyramid Schemes in Postsocialist Albania". *Cultural Anthropology* **26**: 84–110. doi:10.1111/j.1548-1360.2010.01081.x.. Retrieved 2023-10-27.
5. 1 2  *Glauber, Bill*. It's bad in Albania and it's about to get worse Failed pyramid deals spread fear, unrest (23 February 1997).
6. ↑  Arratiset Driza i "Popullit", *Info Arkiva*.