recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Шырын Мамасерікова** - 1945 жылы 1 қаңтарда Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданындағы Жалпақсаз ауылында туған. Каменка орта мектебінің 7-сыныбын бітірген соң, Жамбыл педучилищесінде оқыды. 1963-1967 жылдары Алматыдағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. Еңбек жолын Меркі ауданындағы Гранитогор мектеп-интернатында мұғалім болып бастаған. Кейін аудандық халық ағарту бөлімінде методист, 1986 жылдан зейнетке шыққанға дейін Меркі ауданы тарихи өлкетану мұражайы директоры қызметтерін атқарған. 1986 жылдан бері Қазақстан жазушылар одағы мүшесі. «Жыл құстары», «Гәкку», «Назерке», «Нәзік нақыш», «Асылдың сынықтары», «Өлеңімнің әр жолы — өмірбаян», «Әулие бабам — Сыпатай», «Фатима», «Бақыт», «Арман гүлі» атты кітаптары жарық көрді. Ойға тарта жыр жинақтарына топтамалары енген. Бірнеше дүркін аудандық, облыстық, республикалық Ақындар айтысының жүлдегері атанды. Шорабек Айдаровпен, Әзімбек Жанқұлиевпен, Аяз Бетбаевпен, Серік Қалиевпен, т.б. айтыстары баспасөзде жарияланды. 1984 жылы «Жамбыл - Семей» республикалық айтыста І орынды иеленді. Сондай-ақ, 2006 жылы «Баянауыл басынан» атты жазба ақындардың республикалық жыр-мүшәйрасында І орынды, «Ясауитану» атты республикалық жыр сайысында ІІІ орынды жеңді. Екі рет аудандық Кеңеске, бір рет аудандық Мәслихатқа депутат болып сайланды. Төрт рет Қазақ ССР Жоғары Сотының халық заседателі болып сайланды, көптеген сот процестеріне қатысып, қоғамдық тәртіптің нығайтуына үлес қосты. 
1997 жылы «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі» төс белгісімен, 2000 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен Ерен еңбегі үшін медалімен, 2001 жылы «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығы», 2016 жылы «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне - 25 жыл» медальдарымен наградталды. 2017 жылы «Ардагерлер ұйымына - 30 жыл» мерекелік медалін алды. 2011 жылдан бері төртінші шақырылған Меркі аудандық Мәслихатының кезекті 48-сессиясының шешімі бойынша «Меркі ауданының Құрметті азаматы» атағын иеленді. Сондай-ақ, 1974, 1977 жылдан социалистік жарыс жеңімпазы, 1984 жылы ВЛКСМ «Золотой колос» белгісімен, 1987 жылы ВДНХ медалімен, «ҚР Президентінің «Алғыс хатымен», аудандық, облыстық әкімшіліктің Құрмет грамоталарымен марапатталған.
Күйеуі Әспетов Бейсен 1969 жылы, ұлы Әспетов Жақпар 2000 жылы қызмет бабы кезінде қайтыс болған. Екі немересі бар. Олар Алматыда оқиды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Паустовский Константин Георгиевич** *(31.5.1892, Москва, - 14.7.1968, сонда, қалуға облысындағы Тарус қаласында жерленді)* – орыс совет жазушысы. *«Суда»* атты алғаш жазған әңгімесі 1912 жылы жарияланды. Киев унивеситетінде оқыды (1911-13). 1917 жылдан кейін РОСТА мен ТАСС-та (1924-29) қызмет етті. Паустовскийдің алғашқы шығармалары – *«Теңіз нобайлары»* *(1925)* *«Минетоздар»* (1927) *т.б. әңгіме, очерктер жинағы,* «Жаркыраған ақша бұлттар»(1929) *романы. Оның атын шығарған шығарма –*«Қара бұғаз»(1932) *повесі. 30 жылдары* «Колхида»(1934)*,* «Қара теңіз»(1936)*,* «Солтүстік повесі»(1939) *т.б. повестері мен* «Исаак Левитан»(1937)*,* «Тарас Шевченко»(1939) *т.б.биографиялық циклге кірісіп, оның «Алыстағы жылдар»* (1945)*, «Мазасыз жасытқ шақ»* (1955)*, «Тылсым ғасырдың басы»* (1957)*, «Зор үміт шағы»* (1959)*, «Оңтүстікке талпыныс»* (1960)*, «Көзбелер кітабы»* (1963) *бөлімдерін аяқтады. «Алтын раушан»* (1955) *бөлімдерін атты романы «жазушы еңбегінің тамаша мәнін» бейнелейді. Паустовский шығармалары көптеген шетел тілдеріне аударылды. Қазақ тілінде шетел тілдеріне аударылды. Қазақ тілінде «Қара бұғақ » (1935), «Телегей тасқын» (1973) атты повестер мен әңгімелер жинақтары шықты. Ленин орденімен, басқа 2 орденімен және медальдармен марапатталған.*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы
**«Жұлдызды түн»** (нидер. ) – голланд суретшісі Винсент Ван Гогтың суреті. 1889 жылдың маусымында салынған. Суретте таң атар алдындағы мезгілдегі қала көрінісі бейнеленген. Суретші бейнелеуде өзінің Сен-Реми-де-Прованс қаласындағы үйінің шығыс әйнегінен қала көрінісін қолданған. Сурет 1941 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Нью-Йорк қаласында Заманауи өнер мұражайында сақталады. 
  

Жұлдызды түн

Салыну тарихы
-------------

«Жұлдызды түн» Ван Гогтың түнгі аспанды алғаш бейнелеуі болған жоқ. Оның алдында суретші 1888 жылы ақпанда Арль қаласына көшіп, сол қалада «Рона үстіндегі жұлдызды түн» суретін салды. Ван Гог біз түнде бақылайтын аспаннан ерекше, қиялғажайып жұлдызды түнді көрсеткісі келген. Хаттардың біреуінде ол болашақ суреттің көрінісін сипаттаған – кипаристер мен жұлдызды түн, мүмкін піскен бидай алқабының үстінде. Өз ойын ол тек Сен-Ремиде жүзеге асырды. Кейбір зерттеушілердің пайымдауынша бұл кезеңде суретші қатты күйзелістерге ұшырап, осы және тағы біраз суретін борау пішінді оюлармен, сызықтармен салған.

Дереккөздер
-----------

1.Vincent van Gogh : March 30th—July 29th 1990. — Milan: Mondadori, 1990. — ISBN 88-242-0023-0.
  

2.Большая иллюстрированная энциклопедия искусств, Machaon (2011)
**«Шырақшы»** — толық метражды көркем фильм. 2018 ж. Қазақфильм және Tursunov Film киностудиялары шығарған.

Сюжеті
------

Фильм сюжеті соғыстан қайт­қан сарбаздың кейінгі өмір жолын баяндайды. Қан майданда немістің шалын құтқарып қал­ғаны үшін ескі фильмдер тас­па­лан­ған кинопроекторды сыйға алған сәтте майдангердің өмірлік мұ­раты жаңа арнаға бұрылған еді. Ол өмірінің соңына дейін кинопроекторды көзінің қарашығындай сақтап, келешекке жеткізуді мұ­рат етеді. 

Көркем туынды «зама­на көші озғанмен, өнер ғана мәңгілік» деген ойды белгілі бір арна­ға тоғыстыра отырып, тартысты оқиғамен өрбітеді.

Рөлдерде
--------

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Константин Константинович Олимпов** (шын тегі Фофанов) (1889—1940) — орыс ақыны, эгофутуризмнің негізін салушылардың бірі.

Өмірі
-----

1889 жылы Санкт-Петербургте дүниеге келген, атақты К.М.Фофановтың ұлы. Балалық шағын Гатчинде өткізген. 1907 жылы Петербургте принц П.Г.Олбденбург училищесін тәмамдаған. 1912 жылы өлеңдерін жарыққа шығара бастаған.

Соғысқа қатысуы
---------------

1917 жылы Қазан революциясына қатысқан. Қызыл Армияға өз еркімен барған. 2 рет сотталған.

1911 жылы Игорь Северянинмен бірігіп «Эго» үйірмесін құрған. 1912 жылы Олимповтың «Аэропланные поэзы. Нервник 1. Кровь первая» атты өлеңдер жинағы жарық көреді. 
[
1922 жылы ол Петроградта «Анафема Родителям Мироздания», «Третье Рождество великого мирового поэта Титанизма Великой Социальной Революции Константина Олимпова, Родителя Мироздания» атты кітаптарын жарыққа шығарады.

1940 жылы 17 қаңтарда Омбыте жоқшылықта қайғырып қайтыс болған.

Сілтемелер
----------
**Шыршашөп** (Hypopitys) – өзі аттас тұқымдасқа жататын хлорофилсіз, сапрофитті қоректенетін көп жылдық шөптесін өсімдік. 

  

Қазақстанның таулы аудандарындағы қарағайлы, қылқан  жапырақты, аралас ормандардағы көлеңкелі жерлерде өсетін 1 түрі – кәдімгі шыршашөп (Н. monotropa) бар. Оның биіктігі 10 – 25(35) см. Тамырлары ұя тәрізді тамыршалардан тұрады. Сабағы етжеңді, қабыршақ тәрізді жапырақтар жауып тұрады. Гүлі қоңырау пішінді, қос жынысты, саны 3 – 8, сабақтың ұшында шашақтанып, төмен қарай салбырап тұрады. Жеміс бергенде жоғары қарай көтеріліп тікейеді. Аталығының саны 6 – 12, аналығы 1 – 6 ұялы. Гүл жапырақтары кірпік тәрізді, қылтанақты, хлорофилсіз, ақшыл, кепкеннен кейін қараяды. Күлтелері бос жатады, сары түсті. Шілде айында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі – көп тұқымды қорапша.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
**Шырмауық** (лат. *Convolvulus*) – өзі аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық (кейде бір жылдық) шөптесін өсімдік не шала бұта. 

  

Негізінен қоңыржай белдеулерде өсетін 250-ден астам түрі белгілі. Қазақстанның барлық өңіріндегі далалы, тастақты жерлерде, өзен аңғарларында тараған 14 түрі бар. Олардың биіктігі 7 – 130 см. Сабағы шырмала немесе тік өседі, кейде оның бұтағы көп болады. Жиектері бүтін, жапырақтары кезектесіп орналасқан. Гүлі қызғылт, ақ, күлгін түсті, жеке-жеке, кейде үш-үштен жапырақ қолтығында орныққан, шашақ тәрізді гүлшоғырына топталған. Сәуір – тамызда гүлдеп, маусым – қыркүйекте жемісі піседі. Жемісі – төрт дәнегі бар қосұялы қорапша. Далалық шырмауық (С. arvensіs) – қаулап өсетін арамшөп, ал кірпі шырмауық (С. erіnaceus) – құнарлы мал азығы.

Шырмауық – аралия тұқымдасына жататын, аты айтып тұрғандай шырмалып өсетін өсімдік. Отаны – Еуропа, Азия мен солтүстік Африка аймақтарына таралған. Табиғатта ауа тамырымен ағаштарға оралып, 15-20 м биіктікке өседі. Ал, үй жағдайында 3-4 метрге жетеді. Сонымен қатар жоғарыдан төменге қарай жайыла және жерге төселіп те өседі. Табиғи 15-ке жуық түрі белгілі, 400-ге жуық сұрыпты түрі бар.
Шырмауық-әдемі жапырақты өсімдікке жатады. Қою жасыл, ала, көкшіл түстері бар. Сонымен қатар ұсақ жапырақты және жай өсетін сұрыптары бар. Күтімі жеңіл. Ол әртүрлі жағдайларға шыдамды әрі бейімделгіш келетіндіктен гүлпаздардың, флорашылар мен дизайнерлердің көптеп қолданатын сүйікті гүліне айналған. Үй жағдайында аспалы түбектерде, композициялар мен ыдыста орналастырылған шағын бөлме бақшаларын жасауға қолданады. Түбек ішіне бамбуктен немесе темір сымнан доғал, үшбұрыш, ирек пішінді тіреу орнатуға болады. Өсімдік тіреуге шырмалып, белгілі бір пішін сақтап өсуі үшін сабағын байлап, кесіп, реттеп отыру керек.

### **Таралуы**

Шырмауықтың түрлері Атланд мұхитының аралдарында, Батыс, Орталық және Оңтүстік Еуропада, Солтүстік батыс Африка мен Азияда өседі.

Жарығы:
-------

Ала жапырақтылары жарықта жақсы өссе, жасыл түрлері алакөлеңкеде өсе береді, көлеңкеге де шыдамды.

Жылуы:
------

Қыста бөлме температурасының 120С тан төмен болмағаны жөн. Жазда жиі суғарып тұрса, қатты ыстыққа да төзе алады.

Суғарылуы:
----------

Көктем-жаз айларында молынан жиі, қыста сирек суғару керек.

Ылғалдылығы:
------------

Жапырақтарына жиірек су бүркіп ылғалдандырып тұрған дұрыс.

Қоректендірілуі:
----------------

Көктем-жаз айларында он күнде бір рет, ал қыста айына бір рет әдемі жапырақты өсімдікке арналған тыңайтқышпен қоректендіреді.

Аурулары:
---------

Ыстық және өте құрғақ бөлмеде зиянкестермен, өрмекші құрты және өсімдік битімен ауруы мүмкін.

Көбейтілуі:
-----------

Сабағын қалемшелеу және қасындағы ыдысқа иіп, түйреуіш бастырып, тамырландыру арқылы көбейтеді.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727

Сілтемелер
----------

Қазақ энциклопедиясы, 9 т
**Аяулы анам менің** -"Қазақтелефильм" студиясының түрлі түсті, 2 бөлімді, қазақ-орыс тілдеріндегі фильмі (1989).. Ауыр қара жұмыс әйелдер үшін қалыпты жағдай болған тұста бүкіл КСРО экономикасын мойындарымен көтерген, бірақ отбасы үшін сүйікті жар, аяулы ана болып қалған үш қарапайым ананың тағдыры жайлы түсірілген фильм. Фильмге Соцалистік Еңбек Epi, зейнеткер Мария Данилова, Қаскелен кірпіш зауытының жұмыскері Тілектес Шаукенова, Алматы теміржолының жол шебері Валентина Ткаченко түскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Александр Арди** (Гарди; Alexandre Hardy; шамамен 1570-1632 жылдар) – француз драматургі .

Алғашында *«Корольдік актерлер»* ("Comediens du Roi") атты труппаның драматургі болады. Ол 1592 жылдан бастап жаза бастайды. 800-дей шығарманың авторы. «Александр Гардтың театры» (Le Theatre d'Alexandre Hardy, parisien) атты 5 томдық пьесалар жинағын құрастырады. 12 трагедия («Дидонның өзін-өзі өлтіруі» (Didon se sacrifiant), Scedase ou l'Hospitalite violee (Плутарх бойынша), Panthee, Meleagre, « Ахиллдің өлімі», «Кориолан» т.б.), 10 трагикомедия (Arsacome, Dorise, Fregonde, «Эльмира» (1627; Elmire ou l'Heureuse Bigamie), Gesippe (Дж. Боккаччо, Phraarte (Дж. Б. Джиральди), «Корнелия» (1613), 3 драмалық поэма және 5 пастораль («Альцея» (1610), Corinne, «Махаббат триумфі» (1626), L'Amour victorieux ou venge) жазған.

Өмірбаяны
---------

Жас кезінен бастап актер Валлеран Лекомте (Valleran Lecomte) басқарған "король комедиялары" ("Comediens du Roi") труппасымен бірге саяхаттады. Ең алдымен, ол труппаның драматургі ретінде орын алды, бірақ сонымен бірге сахнада өнер көрсетті. 1598-1600 және 1606-1612 жылдары компания Париждегі бургон қонақ үйінде қойылымдар ұсынды. Леконт қайтыс болғаннан кейін ұжымды Белроз басқарды (Bell rose; Pierre le Messier). Труппа 1629 жылы Бургон қонақ үйінде өнер көрсетуге айрықша құқық алды. Белрозбен қақтығысқа байланысты Арди 1627 жылдан бастап "корольдің ескі комедиялары" ("Vieux Comediens du Roi") труппасына жаза бастады, оны Клод Дешан (Claude Deschamps) басқарды, ол Ду Маре театрында (Театр Ду Мараис) қойылымдар берді. Обадан қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Александр Васильевич Дружинин, 1856 жыл
**Александр Васильевич Дружинин** — орыс жазушысы, әдеби сыншы.

Шекспир, Байрон шығармаларын аударған. 1847 жылдан бастап «Современник» журналында әңгімелері, повестері, романдары мен әдеби-сын мақалалары жарияланып отырады. 

1856 жылы В.П. Печаткиннің шақыртуымен «Библотеки для чтения» журналын қайта шығара бастайды. «Отечественные записки», «Искра», «Русский вестник» журналдары мен «Санкт-Петербургские ведомости», «Северная пчела» газеттерінде қызмет етеді. 1847 жылы «Современник» журналында *«полинка Сакс»* повесі жарық көреді.

Шығармалары
-----------

* «Прошлое лето в деревне»
* «Жизнь и смерть короля Джона»
* «Воспоминание о русском художнике П.А. Федотове»
* «Жюли»
* «Художник»
**Хапсалис Александр Антонович** 17 қазан 1957(19571017), Талғар) — спортшы, футболдан халықаралық дәрежелі спорт шебері.

Өмірбаяны
---------

### Карьерасы

1973-75 жылдары "Қайраттың", 1976-82 жылдары Киевтің "Динамо" командасының құрамында ойнады. 1978, 1982-84 жылдары КСРО Кубогінің иегері атанды. 1980-82 жылдары КСРО чемпиондығына қол жеткізді. 1976-85 жылдары КСРО құрама командасының мүшесі болған.

1973 жылы "Қайраттың" екінші құрамында ойнады. Ұзамай негізгі құрамда ойнай бастады. Негізгі құрамдағы тұңғыш ойынын 1974 жылы 27 мамырда "Заря Ворошилов" клубына қарсы өткізді. Бұл КСРО кубогы матчы болатын. 1975 жылы "Қайрат" сапында КСРО бірінші лигасында ойнады.

1975 жылы Ташкентте халықаралық турнирде үздік мерген атанды да, "Динамо Киев" бапкерлерінің бірі Михаил Ломанның көрсетуімен Валерий Лобановскийдің көзіне түседі. Ұзамай сол клубқа ауысты. 1976 жылы 4 сәуірде киевтіктер сапындағы тұңғы ойынын "Динамо Мәскеуге" қарсы өткізді. Хапсалис кездесудің 68-минутында алаңға шықты.

1983 жылы сол Мәскеудің "Динамосына" ауысты. Кейін Украин КСР-індегі бірнеше клубта доп тепті. 

1992 жылы АҚШ-тың "Сан-Диего Соккерс" клубына ауысты. Сол күйі АҚШ-қа тұрақтап қалды.

### Ұлттық құрама

1979 жылы КСРО құрамасы сапында екі ойын өткізді. 7 шілдеде ЕУРО-1980 іріктеуінде Финляндияға қарсы ойында бірінші, 14 қазанда Румынияға қарсы жолдастық кездесуде екінші ойынын өткізді. Финляндиямен ойыында бір гол соқты, бұл ойын 1:1 есебімен тең аяқталды.

### Жеке өмірі

КСРО дәурінде дәрігерлер "жүрегі нашар" деген диагнозбен футбол ойнауына тыйым салды, тіпті "егер біздің ескертуімізді тыңдамай ойнай берсе, бір кінәлі болмаймыз" деген тілхат та жазып берді. Бірақ соған қарамастан Хапсалис 1993 жылға дейін доп тепті. 

Екі рет үйленген, екі әйелінен төрт перзенті бар.

Қазір Лос Анжелесте футбол мектебі бар, өзі соның қожайыны.

Жетістіктері
------------

* КСРО чемпионы (2): 1980, 1981
* КСРО кубогы 1978, 1982, 1984
* Жаөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионы 1976.
* Жастар арасындағы Еуропа чемпионы 1980.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
2. ↑

Сілтемелер
----------

* 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
FootballFacts.ru · National-Football-Teams.com · Transfermarkt |

 |
**Александр Борисович Белявский** (6 мамырда 1932 Кеңес Одағы Ресей  Мәскеу – 8 қыркүйекте 2012 Ресей Мәскеу) — совет, орыс театр және киноактері. 2003 жылы Ресейдің халық әртісі атағын алады.

Өмірбаяны
---------

Александр Белявский 1932 жылы 6 мамырда Мәскеуде Борис Моисеевич және Любовь Александровна Белявский отбасында дүниеге келеді. 
1955 жылы Мәскеу түсті металл және алтын институтының геология факультетін тәмамдайды. 1961  Б. Щукин атындағы театр училищесін бітіреді. 
1961-1964 жылдары Сатира театрында, 1964-1966 жылдары К.С.Станиславский атындағы театрда, 1966 жылдан бастап киноактер театр-студиясында актерлік қызмет атқарады.

«Белыйпопугай» телепрограммаларына қатысады. 1980-жылдардағы танымал дубляж актері болады. 
Александр Белявский театр және кинода көптеген рөлдер сомдаған.

1988 жылы Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі атағын алады.

Дереккөздер
-----------
**Александр Васильевич Сидоренко** (укр: *Олекса́ндр Васи́льович Сидоре́нко;* 19 қазан 1917 ж. – 23 наурыз 1982 ж.) — украин-кеңестік геологы, мемл. қайраткері, академик (1966; 1953 жылдан КСРО ғылым академиясының корр. мүшесі). КСРО ғылым академиясының вице-президенті (1975). 1942 жылдан КОКП мүшесі. 

Воронеж ун-тін бітірген (1940). 

Одан кейін КСРО ғылым академиясының Түркімен бөлімшесінде істеді. КСРО ғылым академиясының С. М. Киров атынд. Кола болімшесі Президиумы председателінің орынбасары (1950–52), председателі (1952–61). 1961–62 ж. РКФСР Мин. Кеңестінің ғыл.-зерт. Жұмыстарды үйлестіру жөніндегі Мемл. комитеті председательінің бірінші орынбасары, 1962–75 ж. 

КСРО геол. және жер қойнауын қорғау министрі. Негізгі еңбектері шөл геологиясы мен геомофологиясына, үгілу қыртысындағы минерал түзілу процестеріне және бұнымен байланысты пайдалы қазбаларға, минералдық шикізатқа комплексті баға беруге, табиғи ортаны қорғауға араналған. 

Докембрийдің шөгінді-метаморфтық жыныстары қат-қабаттарының литологиясы жөніндегі ғылми бағытты дамытты. КОКП-тың 23–24-съездерінде ОК мүшелігінен кандидат. 7–9-сайл. КСРО Жоғ. Советінің депутаты. Лениндік сыйлықтың лауреаты (1966). Екі рет Ленин орденімен және басқа 2 орден, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Баспан Құлымбайұлы** (1843, Қазалы уезіне қарасты Көшербай болысы – 1915, Қазалы ауданы) – ақын, жырау. Кіші жүздің **Шөмекей** руы *Бозғыл (Бозғұл)* бұтағынан шыққан.

  

Ел арасына тараған «Есенгүл қаратамыр Баспан жырау, қиырын талай жердің басқан жырау» деген сөз оның көп жерлерде болғандығын аңғартады. Баспанның «Төребай биге», «Көңіл қосымен», «Самұратқа», «Бәшкеннің Оспанына», «Өзім туралы», тағы басқа өлеңдері сақталған. Ақын өлеңдерінде ел жақсыларын татулыққа, бірлікке шақырады.

*Шежіре: Баспан-Құлымбай-Баймұрат-Ақсақ-Есенғұл-Құттығай-Қожас-Қаратамыр-Бозғыл-Шомекей*

Дереккөздер
-----------

1. 1 2   Кете Шомекей шежіресі / Дайрабаев Т. – Алматы, Ана тілі, 1995. - 167 бет.
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Өмірінің соңғы жылдарын өткізген қала - Үрімші
**Баспай (Башпай) Шолақұлы Бапин** (1889, Шығыс Түркістан — 1953, Үрімжі) — Қытай қазақтары арасынан шыққан қайраткер, Шыңжаңдағы Тарбағатай аймағының алғашқы уәлиі (губернаторы). 

Қытай үкіметі алдындағы беделін пайдаланып, қазақтар жайлайтын Тарбағатай аймағының әлеуметтік, экономикалық, мәдени дамуы жолында игілікті істер атқарған. Көптеген мектептер ашып, электр стансасын, өндіріс орындарын, Еміл өзенінен көпір ("Баспай көпірі") салдырған. Уәлилік жалақысын қолына алмай, әр түрлі қоғамдық ұйымдарға аудартып отырған. Отан соғысы кезінде КСРО-ға көмекке 500 атты ер-тұрманымен жіберген (1943).

Қ.Жұмаділовтың "Соңғы көш" романының кейіпкері Жасыбайдың прототипі де осы Баспай.

Марапаттары
-----------

* ҚХР-ның 1-дәрежелі "Тәуелсіздік" ордені
* ҚХР-ның "Азаттық" ордені.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
**ЖАЛҒАСҰЛЫ Нариман** (31.12.1939 жылы туған, Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Мырзабай ауылы) – техника ғылымының докторы (2001), профессор Қазақ политехника институтын (1963, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университет) бітірген. Жезқазған кен-металлургия комбинатында, Батыс Жезқазған кенішінде (1963–1967) қызмет атқарған. Алматы Тау-кен істері институтында аспирант, кіші және аға ғылыми қызметкер (1968–1996) болып жұмыс істеді. 1996 жылдан Кен істері институтында жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері тау-кен өндірісі саласының геотехнологиясы және геоэкологиясы мәселелеріне арналған. Шахты астындағы құлауға айналған кентіректерді берік етіп бекіту әдісін тауып, өндіріске енгізгені үшін ҚР-ның Мемлекеттік сыйлығын алған (1991). 160-тан астам ғылыми еңбегі, оның ішінде 3 монографиясы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ситуациялық комедия** немесе қысқаша ситком (ағылш. *situation comedy*, *sitcom*) — негізгі кейіпкерлері тұрақты болып келетін және киноның әрекет ету орыны да тұрақты болатын комедиялық радио және телебағдарламалардың жиынтығы. Алғашында АҚШ-та 1920 жылдары пайда болған, 1970 жылдарға қарай ситком телехикаяларда өз бетінше бір жанр болып қалыптаса бастады.
Телевизиялық ситкомдар үшін белгілі бір анықталған уақыт форматы айқындалған - әдетте ол титрлар мен жарнаманы қосқанда 20-30 минуттай болады. 

Алғашқы ситкомдар көрермендер алдында студияда түсірілген, сондықтан ситком болғанда кадрдың сырт жағында күлкілі сәттерінде күлкілер естіледі.

Жанрдың тарихы
--------------

"Ситуациялық комедия" немесе "ситком" терминдері 1950 жылдарға дейін қолданылған жоқ. Радиохабарларда ситкомға ұқсас қойылымдар болып жүрді, ал алғашқы телевизиялық ситком ретінде "Пинрайдтың прогресі" (ағылш. *Pinwright's Progress) қойылымы* есептеледі, оның 10 эпизоды Ұлыбританияда 1946-1947 жылдар аралығында BBC арнасында таратылған. АҚШ-та 20-дан астам ситкомдарды қойған режиссер, продюсер Уильям Ашер "ситкомды ойлап тапқан адам" ретінде белгілі.

Қазақстанда түсірілген ситкомдар
--------------------------------

Қазақстандағы ситкомдарда көбіне КТК ойынынан шыққан актерлер продюсерлік етеді. Мысалы Нұрлан Қоянбаев Базарбаевтар телехикаясына продюсерлік етті. Ол туралы ол "Жұлдыздар отбасы" журналына берген сұхбатында былай дейді:

- *«Бұл телетоптаманы қолға алмас бұрын, біз үлкен дайындықтан өттік, - дейді жоба продюсері. – Айталық, «Әзіл студио» жобасында белгілі бір тақырыпты бірер минуттың ішінде ашып беру басты мақсат болса, ситком мұндай жеңіл күлкі, жеңіл әзілге илікпейді. Яғни, мұнда тұрақты кейіпкерлер, белгілі бір оқиғалар тізбектеліп, әзілдер де соған сай өріліп отыруы тиіс. Сондықтан, КВН-ді де, телевизиядағы басқа жобаларды да осы ситкомның алдындағы дайындық, өзімізді шыңдау мектебі болды деп айта аламыз».*

* Пәленшеевтер
* Базарбаевтар (телехикая)сы

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  Lewisohn, Mark (2003). "Radio Times Guide to TV Comedy". BBC Worldwide Ltd.
3. ↑
**Кенбаев атындағы көше**. Көшеге қазақтың алғашқы кәсіби суретшілерінің бірі, кескіндемеші, педагог, Қазақстанның халық
суретшісі, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері - Молдахмет Сыздықұлы Кенбаевтың есімі
(Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 №83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008
№2/139 қаулысы) берілген. Молдахмет Сыздықұлы Кенбаев (1930-1993) Қостанай облысы Амангелді ауданы Сартол ауылында дүниеге келген.

Көше Әуезов ауданының «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Кешенін ұзындығы
- 900 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Шығыс Мұғалжар антиклинорийі** – Арал теңізінің солтүстігінде орналасқан аса ірі геологиялық құрылым. Ол батысында Магнитогор антиклинорийінің оңтүстік бөлігімен, шығысында Ырғыз (Шығыс Орал) синклинорийімен шектелген. Жоғарғы протерозой және төменгі палеозой тау жыныстарынан, геологиялық жасы әр түрлі гранитоидтардан құралған. Шығыс Мұғалжар антиклинорийі Оралдағы Орал – Тобыл антиклинорийінің оңтүстік жалғасы болып саналады. Ол көршілес синклинорилермен аса терең жарылымдар арқылы түйіседі. Ұзындығы 200 км-ге жуық, ені 50 км. Пішіні асимметриялы; шығыс бөлігінде ортаңғы-жоғарғы палеозой құрылымдары кеңінен дамыған. Шығыс Мұғалжар антиклинорийі ұсақ қатпарлықтарға жиырылып, жарылымдармен тілінген, тізбектеле орналасқан біршама ірі антиклиналдар мен синклиналдардан тұрады. Мұнда оңтүстіктен солтүстік, солтүстік-шығысқа қарай созылған Қарасай антиклиналы, Қарабұтақ антиклиналы сияқты құрылымдар бар.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Шығыс Понтий таулары** – Түркияның солтүстігіндегі тау-жоталар жүйесі, Понтий тауларының шығыс бөлігі. Қара теңіз жағасына параллель, батысында Мелет, шығысында Чорух өзендері аралығында созыла орналасқан. Гиресун, Гюмюшане, Зигана, Трабзон және Лазистан (Качкар тауы, 3937 м) жоталарын біріктіреді. Ұзындығы 400 км, ені 100 км. Кристалдық, метаморфтық және жанартаулық жыныстардан түзілген. Өзендермен күшті тілімделген. Солтүстік беткейінде (жылдық жауын-шашын мөлшері 3000 мм-ге дейін) ылғалды субтропиктік, 400 – 500 м-ден жоғары аралас және шырша ормандары өседі. Оңтүстік қуаң беткейлерінде жерортатеңіздік "құрғақ" орман және бұталар өседі. 2000 м-ден жоғары субальпі және альпі шалғыны тараған.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Каскад компаниясы** — толық метражды фильдер түсіретін ресейлік киносеріктестігі. .

Тарихы
------

2005 жылы Мәскеуде негізі қаланады. Бас директоры — Александр Иншаков. Бас продюсері — Юрий Шабайкин. Киносеріктестік "Лопухи", "Мальтийский крест", "Сердце врага" фильмдерін түсіріп шыққан. Қазіргі уақытта "Лопухи 2", "Приключения русских в Италии", "Бригада 2" фильмдерін түсіру үстінде. Сондай-ақ "Князь Владимир" компьютерлік ойының өңдеуіне ат салысады. 2006 жылы СТС арнасына "Шесть кадров" бағдарламасы болып ауысқан РЕН ТВ арнасындағы 2005 жылы "Дорогая передача" деп аталған бағдарламаны жарық көруіне ықпал етіп отырған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 28 қарашаның 2011 жылы.
**Мийо Виадугы** (фр. ) — Францияның Мийо қаласында орналасқан әлемге әйгілі көпірлердің бірі. Виадук Мийодағы Тан өзенін басып өтеді. Бұл көпір өзінің шедеврлі биіктігі үшін Гиннес рекордтар кітабына енгізілді. Биіктігі – 343 метр. Сәулет өнері саласында атақты дәрежелердің бірі Outstanding Structure Award–ты алған болатын. «The New York Times» оны *«инженерлік триумф»* деп атаса, *Би-Би-Си «ХХІ ғасырдың инженерлік кереметі»* деген мәртебе берді.

Тарихы
------

Франция президенті Жак Ширак көпірді 2004 жылы өзі ашты. Құрылысқа кеткен қаражат 394 млн еуро немесе 524 млн доллар.

Галерея
-------

* 
* Сурет:Millau (10).JPG
* Сурет:Millau (19).JPG
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  arcadis.nl

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Le Viaduc de Millau (фран.) (ағыл.) (Ресми сайты)
* Мийо Виадугына арналған сайт Мұрағатталған 21 маусымның 2005 жылы. (ағыл.)
* Structurae: Millau Viaduct (ағыл.)
* France shows off tallest bridge (ағыл.) (BBC-дің ашылу салтанатындағы арнайы репортажы)
* In Pictures: The Millau Bridge (ағыл.) (BBC жасаған суреттері мен орналасқан картасы)
* France opens world’s tallest bridge Мұрағатталған 18 сәуірдің 2006 жылы. (ағыл.) (MSNBC-дің ашылу салтанатындағы арнайы репортажы)
**«Каскортранссервис»** – «Каскор» компаниясы құрамындағы акционерлік қоғам. Іргесі 1961 ж. құрылған. 1964 ж. Каспий маңы кен-металлургия комбинаты құрамындағы шағын темір жолы цехы болды. 1980 ж. «Каспий темір жол көлігі кешені» өндірістік бірлестігіндегі темір жол көлігі басқармасы болып қайта құрылды. Қазіргі таңда «Каскортранссервис» АҚ қуатты, техникалық тұрғысынан жабдықталған, мыңдаған жүк жіберушілер мен жүк алушыларға қызмет көрсететін темір жолы көлігі мекемесі саналады. Ол ҚР «ҚТЖ» ҰК темір жолы магистралі мен Ақтау халықаралық теңіз сауда портының негізгі тоғыстырушы, байланыстырушы буыны болып табылады. Бұл кешенді мекеме Ақтау – Ноушарх (Иран), Ақтау – Бақы (Әзірбайжан) және Ақтау – Оля (Ресей) халықаралық паромдық қатынастардың маршрутын байланыстырады. Кәсіпорынның темір жолы көлігімен 2 млн. м2-ден астам қиыршық қоспалары, шағылтас және т.б. құрылыс материалдары жеткізілді. Жүк тасымалдау қызметінің металл, мұнай өнімдері, астық, тұрмыстық пайдалану тауарлары, т.б. жүктердің табиғи түрлері 2000 – 2006 жылдар аралығында 37,5 млн. т-дан асып, 3 есеге өсті. 550 адам жұмыс істейді. Кәсіпорынның алғашқы бастығы В.Н. Щетинин болды (1980 – 1992). Кейінгі басшылары: Г.М. Исаков, В.Титухин, Ю.Д. Проконенко. 1997 жылдан кәсіпорынды В.Гедз басқарып келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.
**Ле́о Ску́рник** (фин.  Leo Skurnik; 28 наурыз  1907, Хельсинки, Ұлы Финляндия княздігі — 4 желтоқсан  1976, Оулу, Финляндия) — дәрігер және Кеңес-финдік соғысының қатысушысы (1941—1944), өзінің ерлігі үшін Үшінші рейхтің Темір Кіресімен марапатталды, бірақ финдік еврейлер қауымының өкілі ретінде нацисттік орденінен бас тартты.

Өмірбаяны
---------

Скурниктің ата-анасы бизнесмен Бенцион Скурник пен Сара Скурник болды. 1939 жылына дейін Лемпи Ирен Лауккамен некелескен болды, ал 1949 жылдан бастап Анники Кайстомен некеде тұрды. Скурник 1926 жылы Хельсинки университетінің медициналық факультетіне өтті және 1937 жылы дәрігерлік диплом алды. 1937-1947 жылдары Скурник Ий қаласының муниципалитетінде дәрігер болып жұмыс істеді. 1947-1950 жылдары *Rauma-Raahe Oy* зауытында дәрігер жұмысын атқарды және Хаукипудас қаласы мен Мартинниеми ауданында аудандық дәрігер болып жұмыс жасады, 1953-1961 жылдары — Паавола мен Ревонлахтиде. 1961 жылдан бастап Оулу қаласында дәрігер болды.

Темір кіреспен марапаттау
-------------------------

Әскер қатарына шақырылып, Кеңес-фин соғысы кезінде (1939-1940) және кеңес-фин соғысы кезінде (1941-1944) әскери медик болып қызмет етті. Скурник Кестеньге 53-полкінде қызмет етті. Жанында эсэсов бөлігі орналасқан. 1941 жылдың тамыз-қыркүйек айларында фин және неміс сөрелері қоршауға түсті, Скурник 9 километр батпақпен Қырыққабат өзеніне дейін жараланғандарды шығаруды ұйымдастырды. Ол сондай-ақ бейтарап жолақтан жараланған эсэсовтарды шығарды. Осылайша 600 адам құтқарылды. Соғыс соңында 53-ші полктің медициналық қызметінің бастығы лауазымында болған, ол неміс госпиталін сәтті эвакуациялады. 

Әскери қызметі үшін немістер Скурникті 2-ші дәрежелі темір кіреспен марапаттады. Скурник марапаттаудан бас тартты. Ол оны жақсы қарым-қатынаста болған генерал Ялмар Сийласвуо ли арқылы жасады. Наразылық білдірген немістер Скверникті оларға жеткізуді талап еткенде, генерал оларға: «Мен сізге ең жақсы дәрігерімді беремін бе?» деп бас тартты.

Сілтемелер
----------

* Евреи в Финляндии, 1938—1945 годы
* The Jews who fought for Hitler, The Telegraph
* Еврейские солдаты, сражавшиеся за Финляндию
* The story of Leo Skurnik
* Jukka Petäjä, 2017. *Lauantaiessee: Natsi-Saksa palkitsi suomenjuutalaisia rautaristillä jatkosodassa*. Helsingin Sanomat, 14.10.2017, s. C6.
**Пепломерлер** (грек.: *пеплос* "халат", "[әйел] көйлек" + *мерос* "бөлігі") — бұл әдетте қоршалған вирустың беткі қабатының липидті биқабатынан шығатын гликопротеиндерден тұратын түйін құрылымдары. Пепломерлер инфекция процесінде маңызды рөл атқарады.

Пепломер термині бүгінде сирек қолданылады және сыртқы қабықтың барлық ақуыздары үшін бұдан былай қолданылмайды. Оны негізінен дәлірек емес өрнек адгезиясы алмастырады. Алайда, бұл айналмалы құрылымда жоқ ұшты құрылымды ұсынады. Сыртынан олар дөңгелек, жалпақ немесе түйме түрінде болады. Алайда, екі термин де, пепломер және спайк тек морфологиялық көрінетін құрылымды сипаттайды және мембраналық ақуыз немесе қабық ақуызымен бірдей емес. Вирустардағы көптеген басқа мембраналық ақуыздар бұл көрнекті құрылымдарды құрмайды.

COVID-19 коронавирустық инфекциясын алдын-алуға бағытталған вакциналарда SARS-CoV-2 вирус пепломері басты антиген ретінде қолданылады.

Функциональдық рөлі
-------------------

Пепломерлер инфекция процесінде маңызды рөл атқарады:

1. Олар вирустық бөлшекті немесе вирионды қабылдаушы жасуша бетіндегі рецепторлардың бөліктеріне бекітеді
2. Жасуша мембраналарымен бірігуге мүмкіндік береді. Бұл вирус геномының жасушаға енуіне мүмкіндік береді.

Құрамы және құрылымы
--------------------

Ұзындығы - 5-10 нм.

Пепломер жеке мембраналық ақуыздардан тұруы мүмкін, немесе димерлер мен тримерлер түзілуімен жиналуы мүмкін. Олардың бөліктері бірдей (гомомер) немесе әртүрлі (гетеромер) болуы мүмкін.

Әр түрлі вирустарда пепломерлер әртүрлі құрылымға ие:

* Тұмау вирустары (ортомиксовирустар) пепломердің екі түрінің болуымен сипатталады: біреуі (H) гемагглютининнен, екіншісі (N) нейраминидазадан тұрады.
* Парагрипп вирустарында (парамиксовирустар) пепломердің бір түрі гемагглютинин мен нейраминидазадан (HN), ал екіншісі — "біріктіру ақуызынан" (F) тұрады.
* Рабдовирустарда бір гликопротеиннен тұратын пепломердің бір ғана түрі бар.
* Коронавирустардағы пепломерлер күн тәжіне ұқсайды, сондықтан олар өз аттарын алды. Коронавирустар пепломердің екі түрінің болуымен сипатталады: gpS (трансмембраналық гликопротеин) және HЕ (мембраналардың синтезін тудыратын гликопротеин).

Вирус типтері
-------------

Пепломерлерді электронды микрофотографиядан ортомиксовирустар, парамиксовирустар, рабдовирустар, филовирустар, коронавирустар, буньявирустар, аренавирустар және ретровирустар сияқты вирустардың бетінде көруге болады.
**Кендірлік** – Жоғарғы Ертіс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданыны жерімен ағады. Ұзындығы 95 км, су жиналатын алабы 5330 км2.

Бастауы
-------

Тарбағатайдың шығысындағы Сауыр тауының солтүстік беткейінен бастау алып, Зайсан көліне (Бұқтырма) құяды.

Гидрологиясы
------------

Жоғарғы ағысында арнасы тар шатқалды болып келсе, Кендірлік ауылынан төмен арнасы кеңейіп, жайылмасы ұлғаяды. Сағасындағы көп жылдық орташа су ағымы 9,8 м3/с шамасында. Негізінен қар, жаңбыр суларымен толығады. Өзен суы егін (12 мың га) суғаруға пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Формальдегид
Формальдегид
**Формальдегид** (лат. *formica* - құмырсқа), халықаралық уағыздалатын аты - *метаналь*, ескіше - *құмырсқа алдегиды*.  
 
Екінші кластағы аса қауіпті түссіз газ. Ол адамның тыныс алу жолдарына, көзге және теріге аса зиян. Және адамның жүйке жүйесін зақымдайды. Егер оның мөлшері ауадағы зиянды заттардың қауіпсіз мөлшерінен неше жүз есеге асып кетсе, барлық тірі жанды құртып жіберуі ғажап емес дейді мамандар. Формальдегид негізінен көлік газдарынан тарайды.  

(CH2=O) — газсынды өткір иісті түссіз зат , гомологиялық қатардың алифатикалық альдегидтер болатын алғашқы мүшесі.
Формальдегидтің 40%-тік ерітіндісін формалин деп атайды.

Қолданылуы
----------

Формалин дезинфекциялағыш зат ретінде кеңінен қолданылады. Құмырсқа альдегиді фенолформальдегид шайырын, карбамидті шайыр, органикалық бояулар, қопарылғыш заттар, лактар алуда қолданылады. Формальдегид нәруызды ұйыту қасиетіне байланысты анатомиялық препараттарды консервациялауға, дезинфекциялауға, дәрі-дәрмек алуға және тері илеу өндірісінде, егін егу алдында дән тұқымдарын өңдеуде пайдаланылады.
**"Халықаралық солақай күні"** (ағылш. *International Lefthanders Day*) — бейресми мереке, ол сол қолды жақсырақ пайдаланатын адамдарға арналған (сол қолды адамдар).

"Халықаралық солақай күні" жыл сайын 13 тамызда атап өтіледі. Бұл күн алғаш рет 1976 жылы 13 тамызда Lefthanders International бастамасымен атап өтілді. Кейбір мәліметтерге сүйенсек, "солақай күні" алғаш рет 1992 жылы 13 тамызда Британдық солақай клубынан екі жыл бұрын құрылған.

Акцияның мақсаты - әр түрлі жабдықты өндірушілердің назарын солақай адамдардың проблемаларына аудару: оң қолдағы сол қолдарға арналған жабдықта жұмыс істеген кезде олар үшін табиғи емес қозғалыстар жасайды, нәтижесінде жүйке және бұлшықет стресстері жиі кездеседі. Нәтижесінде, 1991 жылы АҚШ-та жүргізілген зерттеуге сәйкес, солақайлар өндірістегі апаттарда жиі өледі.

Зерттеушілердің пікірінше, солақайлар жер шарындағы адамдардың шамамен 15 пайызын құрайды немесе әр 7 адамның бірі солақай. Солақайлар тамақ, жазу, басқа да қолмен атқарылатын істің барлығын сол қолмен орындайды. Сондықтан өмірде бірқатар қиыншылықтарға тап келеді. Мысалы, жазу құралдары, компьютер тінтуірі, асхана жиһаздары және басқа да түрлі бұйымдар оңқайларға арнап шығарылады. 

Көбінесе әйелдерге қарағанда ерлер солақай болады екен. Солақайлар ең көп кездесетін мекен – Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия, Шығыс Еуропа, Аустралия мемлекеттері. Жер шарының солтүстікке қарағанда оңтүстік бөлігінде солақайлар көп кездеседі. Қазіргі күнде жер бетіндегі солақайлар саны 1 миллиардқа жақын. Еуропадағы туған сәбилердің 10 пайызы солақай боп өседі. Жыл сайын солақайлардың саны көбейіп келе жатыр. Сондықтан Халықаралық Солақайлар күні миллиондардың мерекесі десек қателеспейміз. 

Солақай балалар әртіс, суретші, жазушы сияқты өнер адамдары болуға бейім. Олар қылыштасу өнерімен, үстел теннисімен де көбірек айналысады. 2014 жылғы статистикаға қарағанда, әлемдегі ең мықты 20 теннисші солақай. Сондай-ақ, оңқайларға  қарағанда солақайлардың арасында жоғарғы санаттағы мамандар көп кездеседі.

Психологтардың айтуынша, солақайлар мінезді және зор шығармашылық мүмкіндіктерге ие болады екен. Мысалы, Нұрғиса Тілендиев, Аристотель, Марк Твен, Леонардо да Винчи, Бетховен, Пол Маккартни, Юлий Цезарь, Александр Македонский, Наполеон Бонапарт, Уинстон Черчилль, Ньютон, Вольфганг Амадей Моцарт, Петр I, Чарли Чаплин, Мэрилин Монро, Том Круз, Билл Гейтс, Брэд Питт, Киану Ривз, Сильвестр Сталлоне, Брюс Уиллис, Николь Кидман, Деми Мур, Джулия Робертс, Франц Кафка, Джеймс Кэмерон, ханзада Уильям, ханшайым Виктория және Жанна Д'Арктар солардың қатарында. АҚШ президенттері – Джеральд Форд, Рональд Рейган, Джордж Уокер Буш, Билл Клинтон, Барак Обамалар да солақай адамдар қатарына жатады. Атақты Фидель Кастро да солақай болған. 

13 тамызда әлемнің әр түкпірінде мерекеге байланысты түрлі іс-шара өткізіледі. Оған қатысқан оңқайлар тек сол қолын пайдаланады. 

Халықаралық Солақайлар ассоциациясының штаб пәтері АҚШ-тың Канзас штатындағы Топика қаласында орналасқан. Осы ұйым тарапынан "Солақайлар жайлы Билль" атты заң қабылданған.

Дереккөздер
-----------

* 13 тамыз – Халықаралық Солақайлар күні
**Атавизм** (лат. *atavus* — ертедегі тегі) — ағзаның жақын ата-тегінде жоқ, бірақ ертедегі ата-тегінде болған, алайда эволюция процесі барысында жойылып кеткен белгілердің ұрпақта кездейсоқ қайталануы. Мыс. ірі қара малдың және қойдың таза тұқымды мүйізсіз түрінен кейде мүйізі бар төл туады. Сол сияқты қазіргі жылқылардың ішінде үш ашатұяқты жылқы да болады. А-нің кейбір белгілері — денені қалың түк басу, қосалқы емшектер, құйыршық т.б. адамдарда да байқалады. А. белгілері организмдердің жоғарыда аталған белгілерін анықтайтын гендерде эволюция барысында толығымен сақталады. Олар қалыпты жағдайда репрессорлардың (реттеуші белок) әрекетіне байланысты бейтарап күйде болғанымен, қоршаған орта жағдайының әсерінен қайтадан белсенділік танытуы мүмкін. Адамда А. белгілерінің кездесуі, адамның шығуы мен тарихи дамуы жеке процесс емес екендігін, яғни органик. дүниенің дамуында жануарлар эволюциясымен тығыз байланысты болғанын көрсетеді.
**Формалды ғылым** (ағылш. *Formal science*) — логика, математика, статистика, теориялық информатика, жасанды интеллект, ақпарат теориясы, ойындар теориясы, жүйелер теориясы, шешім теориясы және теориялық лингвистика сияқты формалды жүйелерге қатысты формалды тіл пәндерін зерттейтін ғылым саласы.

Тарихы
------

Формалды ғылымдар ғылыми әдісті тұжырымдамас бұрын басталды, ең көне математикалық мәтіндер біздің заманымызыға дейінгі 1800 (Вавилон математикасы), б.з.д. 1600 (Египет математикасы) және 1000 жыл (Үнді математикасы). Содан бері әртүрлі мәдениеттер, мысалы грек, араб және парсы, математикаға үлкен үлестерін қосты, ал қытайлар мен жапондар, алыс мәдениеттерге қарамастан, өздерінің математикалық дәстүрлерін дамыта бастады.

Математикадан басқа, логика формалды ғылымдар саласындағы ежелгі пәндердің тағы бір мысалы болып табылады. Ақыл-ой әдістерін нақты талдау ретінде логика бастапқыда тұрақты түрде үш жерде дамыды: біздің дәуірімізге дейінгі VI ғасырдан бастап Үндістан, б.з.д V ғасырда Қытай және біздің дәуірімізге дейінгі 4 ғасыр мен б.з. I ғасыр арасындағы Греция. Қазіргі логиканың формалды түрі грек дәстүрінен басталады, Аристотель логикасының берілуінен кейін пайда болып, оны исламдық логистер одан әрі дамытты. Үнді дәстүрі ерте заманнан келіп жалғасқан. Қытай дәстүрі ежелгі дәуірден тыс өмір сүрген жоқ, дегенмен үнді логикасы кейінірек ортағасырлық Қытайда қабылданды.

Формалды ғылымның басқа да көптеген пәндері математикаға қатты сүйенетіндіктен, олар математика дамыған деңгейге жеткенге дейін болған да жоқ. Пьер де Ферма мен Блез Паскаль (1654) және Кристиаан Гюйгенс (1657) ықтималдықтар теориясын ең алғашқы зерттеуді бастады. 1800 жылдардың басында Гаусс пен Лаплас статистиканың математикалық теориясын жасап шығарды, ол сонымен қатар статистикалық сақтандыру мен мемлекеттік бухгалтерлік есепте қолдануды түсіндірді. Математикалық статистика математикалық пән ретінде ХХ ғасырдың басында танылды.

20 ғасырдың ортасында математика операциялар зерттеу мен жүйелерді жобалау сияқты жаңа математикалық ғылымдар мен инженерлік пәндердің пайда болуымен кеңейтіліп, байыды. Бұл ғылымдар электротехника саласындағы негізгі зерттеулерден, содан кейін ақпараттық есептеу, сандық талдау (ғылыми есептеу) және теориялық информатиканы ынталандыратын электрлік есептеулерді дамытудың пайдасын көрді. Теориялық информатика Есептеу теориясын қамтыған математикалық логика теориялық информатиканың дамуына пайда әкеледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  MSC2010 database. Тексерілді, 17 мамыр 2019.
2. ↑  Классификация наук // Философия: Энциклопедический словарь. — М.: Гардарики. Под редакцией А. А. Ивина. 2004
A.Индуизм
**Карма** (*санскрипша – іс-әрекет*) – ежелгі үнді философиясы мен дініндегі ұғым. 

*Индуизм* ілімінде жеке адамның табиғатпен тікелей байланысы К. заңдары арқылы реттеледі. Атма адам тәніндегі жанға айналып, жақсы, жаман әрекеттерге итермелейді. Карма – осы іс-әрекеттердің нәтижесі, жанның бір денеден екінші денеге көшуіне жағдай жасайтын себеп, сондықтан да адамның туғандағы хал-ахуалы (байлық, кедейлік, құрмет, жәбір, қасірет, тағы басқа) ата-бабаларының өткендегі іс-әрекеттері мен мінез-құлқының шарапаты не кесапатына байланысты.[1]

Дереккөздер:
------------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Ишан қаласы
**Атажанбай медресесі** (өзб. *Otajonboy madrasasi*) — Өзбекстанда Хорезм облысындағы діни оқу орны, қазіргі кезде Хиуадағы Ишан қаласы құрамындағы архитектуралық ескерткіш. 

1842 жылы Хиуа хандығының билеушісі Аллақұл хан Хиуаның бір бөлігін арнайы дуалмен қоршатып, қаланың ол бөлігін Ишан қаласы деп атады. 19 ғасырда Хиуада көптеген медреселер мен мешіттер салынды. Әйгілі медреселердің қатарына көркем безендірілген ғимараты бар Атажанбай медресесі жатады. 1990 жылы Ишан қаласы ЮНЕСКО-ның шешіміне сай әлемдік мәдениеттегі ерекше орны бар қалалардың қатарына қосылды№ 543. 1997 жылы Хиуаның 2500 жылдық мерейтойы аталып өтті.

Медресе Мазари Шариф медресесі мен орыс мектептерінің арасында орналасқан. 1884 жылы хиуалық Атажанбайдың көмегімен салынған болатын. Төбеден қарағанда медресес төртбұрыш сияқты көрінеді. Шығыстан батысқа қарай созылған. Оңтүстік қабырғаға асимметрияша орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
2. ↑  Хиуа – Бекет ата білім алған, Сырым Датұлы өмірден өткен көне шаһар (ФОТО).

Сілтеме
-------

* 
* Медресе Атажанбай

Тағы қараңыз
------------

* Өзбекстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі
**Жаманадыр** – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағында орналасқан тау. Шідерті мен Өлеңті өзендері аралығында. Абсолюттік биіктігі 443 м. Батыстан шығысқа қарай 7,5 км-ге созылып жатыр, ені 3 км.

Геологиялық құрылымы, жер бедері
--------------------------------

Тау ордовиктің ортаңғы және жоғарғы тау жыныстарынан түзілген. Беткейлері көлбеу келген.

Топырағы, өсімдігі
------------------

Тау етегінде шала дамыған қою күлгін және ксероморфты топырақтар таралған. Қараған, жусан, т.б. бұталы петрофитті өсімдіктер өседі. Етегі мал және егін шаруашылықтарына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан табиғаты энциклопедиясы"
**Жаманадыр** – Ерейментау ауданындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Ерейментау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 457 м. Қарабұлақ өзенінің аңғары Жамандырды Байғұлы тауынан бөліп тұрады. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай 6-7 км-ге созылған, енді жері 3,5 км. Батыс беткейі тік құламалы, бұлақтар кездеседі, шығыс беткейінің етегінен 1,5-2 км жерде Теңіз көлі жатыр.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девон дәуірінің граниттері мен гранодиориттерінен түзілген.

Өсімдігі
--------

Қара-қоңыр топырағында бетегелі-сұлыбасты-бозды өсімдіктер өскен. Кей жерлерінде қараған және тобылғы шоқтары кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан табиғаты энциклопедиясы"
### Маңызы

**Карма заңы** - қуатты сақтау заңы, күшпен кері әсер ету заңы – бүкіл әлемнің негізі. Карманың Ньютон заңы былай құрылған: қозғалыстың күші қарсы қозғалыстың күшіне тең. Механика ғылымының жетістігі болған Карма заңы жер ғылымына кірді, бірақ бірде бір адам бұл заңды материяның энергетикалық деңгейіне, мысалы, психологияға қолдануға әрекет жасамады. Ғарыштағының бәрінің энергетикалық табиғаты бар. Сондықтан кез келген әрекеттің, сөздің, ойдың кері күші, кері әсері болады. Карма заңы, кері әсер ету заңы бәрін қамтиды. Оны дамуға түрткі болатындай, шынайы өмірді жақсартатындай етіп пайдалану керек. Сөйтіп өзің үшін, отбасы, достарың үшін, ауылың, елің, Жер, Жұлдыздар әлемі үшін жағымды ұстаным жасауың керек.

### Қайта оралу кезеңі

Кез келген әрекеттің қуаты, сөз, ой түрлене өзгеріп жеке адамға сол мезетте немесе бір жылдан кейін қайта оралады. Ойы биік, айналасына сүйіспеншілікпен қарайтын адам кеңстікті оң етіп құрады және өзін шындық ақпаратпен қамтамасыз етіп отырса, тез дамиды. Адамның кармалық каналдары күші бойынша иерархиялық болады. Туған-туыстардан каналдар жүрек чакрасына, достық қарым-қатынастар күн чакрасына, іскерлік байланыстар тамақ чакрасына, дұшпандық байланыстар жүрек және күн чакраларына бағытталады. Өзіндік жеке карма куандалиниге, сегізкөз аумағына бекиді. Төменгі штамптарда карма генетикалық аппаратқа әсер етеді. Карма барлығына да қатысады. Карма (өзінше энергетикалық қарыз) кристалда да, тірлік иесінде де, отбасы, ел, өркениет, Жұлдыздар әлемінде де бар. Кармалық каналдар тартылыс қуатынан тұрады, оның екі желісі бар –энергетикалық және парасат желісі. Парасат плюстің рөлін, тартылыс минустың рөлін атқарады. Парасаттың күші неғұрлым көп болса, оның тартылыс өрісі мен дамушы рөлі соғұрлым үлкен болады. Жеке адам үлкен күш парасатына жетіп, оны жүзеге асырған кезде ол өзінің тіршілік желісінің тартылыс күштерін жеңіп, өмірдің келесі деңгейіне шығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Денсаулықты жақсарту тәсілдерінің жолдары. Қазақстан халық емшілері қауымдастығының «Шалкөде» баспасы. Издательство «Шалкөде» при АНЦК 050060, г. Алматы ул.Радостовца 191
**Гумоноид** (лат. *humanoides* — «адам тәрізді») — аңыздар мен қиялдардағы ақылды адам тәрізді жаратылыс. Гуманоидтарға барлық адам тәрізді жаратылыстарды жатқызбаймыз, бірақ тек ғылымға таныс еместерді, сонда да ағылшын тілінде «humanoid» сөзі сондай-ақ адам тәрізді маймыл, антропоморфтық роботтар, мифологиялық және қиял әдебиетіндегі сипатталған жаратылыстар, адамға ұқсас дегенді білдіреді.

Әдетте айтылатын гуманоидтар туралы уфологиялық әдебиеттерде айтылады, дегенмен барлық гумоноидтардың пайда болуы БҰН-ның қолдауымен болмайды. Сондықтан, осылайша айтуға болады, гумоноидтар жақтастардың қызығушылық заты болады, уфологияда ғана емес, критозоологияда да.
**Баспа ісі** – кітап, журнал, газет, бейнелеуші материалдар, т.б. баспа өнімдерін дайындауға, басып шығаруға және таратуға байланысты мәдениет және өндіріс саласы.

Оқырманға арналуына орай баспаның сипаты анықталады: көпшілікке арналған, көркем, ғылыми, балалар т.б. 1917 жылы дейін Қазақстан жерінде Орал, Қызылорда, Орда, Семей және Алматыда кішігірім баспалар жұмыс істеді. Бірақ Қазақстан жайлы революцияға дейінгі кітаптардың көбісі Қазан, Орынбор, Ташкент, Уфа, Троицк, Астраханда басылды. 

1836 жылы Орынбор орыс әскери ведомствосының баспаханасында қазақ тілінде кітаптар шығаратын бөлімше ашылды. 1920 жылы оқулықтар, саяси әдебиеттер шығаратын Киргосиздат (Кырмембаспа) құрылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ телевизиясы". Энциклопедия. - Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. - 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5