recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Балпан балық** , шұбарбалық (лат. *Blicca bjoerkna*) – тұқы тұқымдасына жатады. 

  

Батыс Қазақстанның өзендерінде (Жайық, Жем, Ойыл, Сағыз) кездеседі. Ірі және ұсақ түрлері бар. Дене тұрқы 35 см-дей, салм. 400 г-ға (кейде 1,2 кг-дай) дейін, ұсақтарының тұрқы 10 – 15 см, салмағы 110 г-дай болады. Пішіні тыранға ұқсас, айырмашылығы: жұтқыншақ тістері екі қатарлы, қабыршағы ірілеу, арқа және құйрық асты қанаттарының талшықтары аз тарамдалған. Кеуде және құрсақ қанаттарының түсі қызғылт немесе қызыл, кейде сұр түсті болады. 3 – 4 жасында (ұсақ түрлері 1 – 2) жыныстық жағынан жетіледі. Уылдырығын мамыр – маусым айларында су түбіндегі шөптерге шашады. Ұсақ жәндіктердің дернәсілдерімен, моллюскілермен, өсімдіктермен, балдырлармен қоректенеді. Балпан балықтың кәсіптік маңызы шамалы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Айдарбек Махмутұлы Махмутов** (29. 12. 1922 жылы туған, Талдықорған облысы, Қапал ауданы — 1986, Алматы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1963). Ұлы Отан соғысына қатысқан. Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1950). 1950—1957 жылдары Павлодар облысы мектептерінде оқу бөлімінің меңгерушісі, кейін директоры болып қызмет істейді. 1957—1970 жылдары ҚазКСР ғылым академиясының Тіл білімі институтында кіші, аға ғылыми қызметкер. ҚазКСР ғылым академиясының академигі. I. Кеңесбаевтың жетекшілігімен "Қазақ тіліндегі архаизмдер мен историзмдер" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. Осы жылдары екі томдық және көп томдық "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін", "Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігін" (1966) құрастыруға қатысады. Көп жылдар эпиграфикалық экспедицияларга қатысып, эпиграфика жөнінде материал жинады. Ғалым қаламынан тіл тарихына, эпиграфикаға байланысты 20-дан астам мақала жарық көрді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
Бұрынғы атауы Ме29 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Айдарлы көшесі Баршын көшесінен басталып, Ұлытау көшесінде аяқталады. Құланөтпес көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 294,2 м.

Айдар - кішкентай баланың төбесіне қойылатын шаш. Айдар қою қаһарлы күш-қуаттың белгісі тәрізді болған. «Тұлымдысын тұл қылды, айдарлысын құл қылды» («Қобыланды батыр») деген тіркес жыр-аңыздарда кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8


|  |  |
| --- | --- |
| 
П:
 | Қазақша Уикипедияда***«Астана»*** порталы бар |

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Андрес Цорн**(*Zorn*)(18.02.1860,Даларна,Мора, - 22.08.1920,сонда) - швед кескіндемешісі және график. Стокгольм Көркемссурет академиясында оқыды (1877-81). Шетелдерде (Франция,Англия,АҚШ,Ресей т.б.) еңбек етті. 1896 жылдан Морада тұрды. Шведтің белді реалист кескіндемешісі Цорн - "Иван түніндегі би" (1897,Стокгольм,Ұлттық музей) атты крест жорығы жайлы белгілі жанрлық картинаның және көптеген басқа картиналар мен пейзаждық туындылардың авторы. Суретші өнернамасында образ жарқындығы мен өміршеңдік, асқан ұтқырлық пен шешім еркіндігі тән. Цорн мұнымен қатар сулы бояумен сурет салудың үздік шебері, офортшы әрі мүсінші болды.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 87 бет
*Басқа мағыналар үшін Тобыл (айрық) деген бетті қараңыз.*

**Тобыл** (орыс. *Тобол*) — Ертіс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қазақстанның Қостанай облысы және Ресейдің Қорған, Түмен облыстары жерімен ағады.

Бастауы
-------

Тобыл Оңтүстік Оралдың шығыс сілемдерінің бірі – Қараадырдан басталып, Ертіске құяды.

Су алабы
--------

Қазақстан жеріндегі ұзындығы 800 км, су жиналатын алабы 426 мың км2, Қазақстандық алабы 130 мың км2. Басты салалары – Шортанды, Сынтасты, Әйет, Үй, Обаған (көпшілігі сол жағынан құяды). Өзен алабында Жақсы Алакөл, Жаман Алакөл, Қулыкөл, Тентексор, Томарлыкөл, Теңіз, т.б. көлдер бар.

Гидрологиясы
------------

Бастаулық бөлігінде Торғай қолатымен өтеді. Бұл тұста өзен арнасы тастақты келеді және аңғарында ойдым-ойдым қарасулар көп кездеседі. Аңғары өте енді, 2 – 30 км аралығында. Негізінен қар (60%-ы) және жауын-шашын суымен толысады. Жылдық ағынның 82,5%-ы көктемде, 13,5%-ы жазда – күзде, 4,0%-ы қыста болады; жоғарғы деңгейі сәуір – маусым айларына келеді. Қазақстандық бөлігіндегі жылдық орташа су ағымы 26,2 м3/с, орташа лайлығы 300 г/м3, минералдылығы 500 – 600 мг/л-ге, далалық өңірде 2000 мг/л-ге жетеді. Суы хлорлы. Өзен қараша – сәуір айлары аралығында қатады; мұзының қалыңдығы 70 – 78 см. Жазғы суының орташа температурасы 19 – 20°С кейде шілдеде 28,2°С-қа дейін жылынады.

Сипаты
------

Кең жазық болып келген өзен жайылмасында шоқ қарағайлы орман өседі. Өзенде балық бар. Алабы тың және тыңайған жерлерді игерудің нәтижесінде республикадағы сансалалы ауыл шаруашылық дамыған басты астықты өңірге айналды. Қойнауынан темір кентасы, көмір асбест қорлары анықталды. Аңғарында еліміздегі салалық ірі кәсіпорындар саналатын Соколов-Сарыбай кен-байыту, Жітіқара асбест, Лисаковск кен-байыту комбинаттары, т.б. орналасқан. Тобыл суын тиімді пайдалану үшін Жоғарғы Тобыл бөгені, Қаратомар бөгені, Амангелді, Желқуар, Қызылжар бөгендері салынған. Өзен бойында Жітіқара, Лисаковск, Рудный және Қостанай қалалары орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 18 том
**Абай даласы** — Теректі жотасы (даланың солтүстік-шығысы) мен Қоржынтау жоталары (оңтүстік-батысы) арасында орналасқан Орталық Алтайдағы тау аралық қазаншұңқыры. Алтай Республикасы Көксу ауданының аумағына жатады. Елді мекендер - Амур, Абай, Үстік.

Топографиялық сипаттамалар
--------------------------

Биіктігі шамамен 1100 м, ұзындығы - 25 км, ені 6-9 км құрайды. Қатын алабына қатысты Көксу, Абай, Ақсас өзендерінің – кәрізі. Дала негізінен дала өсімдіктерімен жабылған, солтүстік-батыс және батыс бөліктерін ойпатты батпақ басқан. Даланың көп бөлігі жыртылған.

Этимологиясы
------------

Абай өзенімен аталған. Гидроним алтайдың абаай "аға" (әкенің бауыры/ағасы) ; қайынаға (әйелінің ағасы); алтай фольклорындағы әйелге ізгі көрсеткенде; Абайдың жеке есімі де болуы мүмкін.

Тағы қараңыз
------------

* Қатантау даласы
* Оймын даласы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Pospelov, Evgenij M.* Geografičeskie nazvanija Rossii : toponimičeskij slovarʹ; bolee 4000 nazvanij geografičeskich obʺektov Rossii — Spravočnoe izd. —  Мәскеу: AST, 2008. — 523 б. — ISBN 978-5-271-20728-0, 5-271-20728-5, 978-5-17-054966-5, 5-17-054966-0, 978-5-17-054983-2, 5-17-054983-0, 978-5-271-20729-7, 5-271-20729-3.
**Олег Хе** – журналист..

Білімі жоғары, әл-Фараби атындағы ҚазҰМУ-дің журналистика факультетін тәмамдаған. 1994-2003 жылдар аралығында *«Казахстанская правда»* басылымында, *«Караван-блиц»*, *«Панорама»* газеттерінде қаламын ұштаған.

```
2003-2004 жылдары ұжымдық *«Инфо-телеком»* газетінің, кейіннен *«Курсивь»* басылымының бас редакторы болған. *«Эксперт-Қазақстан»* журналының қаржы бөлімін басқарған. 2005 жылдан бастап бүгінгі таңға дейін *«Бизнес&Власть»* басылымы мен *«РБК Центральная Азия»* журналының бас редакторы қызметін атқарып келеді.
```

Сонымен қатар 2005 жылдан бері *«Территория теңге»* телебағдарламасының сценариін жазумен айналысқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан журналистерінің тәжірибесінен» Алматы, 2008 жыл. ISBN 9965-9860-7-X
**Нақыш салғыш** – металл бетіне түрлі өрнектер түсіруге, бедерлеуге, оймыштауға арналған қол құралы. Қызған темірді төске төсеп, үстіне нақыш салғышты қатарлай ұрып, түрлі бедерлі өрнектер салынады. Оның ұзындығы – 8 – 12 см, жуандығы – 0,2 – 1,0 мм. Нақыш салғыштардың жүзінде əр түрлі ойық, бедерлі өрнектер болады. Кейбіреуінің жүзі тегіс не дөңес, енді біреулері ойыс, сайлы, т.с.с. түрлі мəнерде бедерленеді. Нақыш салғыштың сабы ағаштан жасалады. Жүздері жұмыр, шаршы, шар тəрізді, үшбұрыш, трапеция, т.с.с пішінге келтіріліп жасалады. Содан соң суғарылады. Нақыш салғыштар бедерлеме жұмыстарына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
*Басқа мағыналар үшін Тобыл (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Тобыл** — Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы кент (1946 жылдан), ірі темір жолы бекеті, Тобыл кенттік әкімдігі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Облыс орталығы – Қостанай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 98 км, аудан орталығы – Әйет ауылынан 18 км жерде орналасқан.

Халқы
-----

1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 7734 адам (3696 ер адам және 4038 әйел адам) болса, 2009 жылы 6895 адамды (3318 ер адам және 3577 әйел адам) құрады.

Тарихы
------

Іргесі 1939-40 жылдары Ақмола – Қарталы (Ресей) темір жолы магистралін салуға байланысты қаланған. 1958 жылы Тобыл арқылы Қостанай – Жітіқара темір жолы мен автомобиль жолдары салынды, 1971 жылы одан Лисаковск қаласына темір жол тармағы тартылды.

Кәсіпорындары
-------------

Тобылда темір жолы және автомобиль көліктерінің ірі кәсіпорындары мен мекемелері орналасқан. Олардан басқа байланыс бөлімшесі, машина-трактор жөндеу шеберханасы, жанармай стансасы, ірі астық қоймасы, құрылыс материалдары кәсіпорны, нан зауыты, салқын су өндіретін цех, тұрмыс қажетін өтейтін мекемелер бар.

Инфрақұрылымы
-------------

2 орта мектеп, балабақша, мәдениет үйі, темір жолы ауруханасы мен емханасы, дәріхана, қонақ үй, демалыс саябағы жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақсуат •
 Апановка •
 Асенкритовка •
 Әйет •
 *Әйет* •
 Байшуақ •
 *Барсуковка* •
 Баталы •
 Береговое •
 Богородское •
 Валерьяновка •
 Варваринка •
 *Воронежское* •
 *Достияр* •
 Евгеновка •
 *Жамбаскөл* •
 Журавлёвка •
 Козыревка •
 Красносельское •
 Қайыңдыкөл •
 *Қоржынкөл* •
 Қызылжар •
 *Ленинское* •
 Майлин •
 Майское •
 Мақсұт •
 Мирное •
 Набережное •
 Нагорное •
 Нелюбинка •
 Николаевка •
 Новоильиновка •
 Оренбургское •
 Павловка •
 Приозёрное •
 Приреченское •
 Притобольское •
 Смаилов •
 Тобыл •
 Увальное •
 Щербиновка •
 Юбилейное 
 |

 |
**Мырғалымсай қорғасын-мырыш-барит кен орны** - Түркістан облысы Кентау қаласының маңында орналасқан. Оны алғаш 1928 жылы М.Қадылбеков ашқан. Кейін Н.Л. Бубличенко, И.П. Новохатский, Л.И. Балавинский, В.С. Булыго, Д.Н. Малечник, Е.С. Зориндер зерттеген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Мырғалымсай қорғасын-мырыш-барит кен орнының кенді қабаттары жоғарғы девонның фамен ярусының доломиттенген әктасты, доломитті, доломит-баритті жыныстарындағы таспа пішіндес горизонттарда орналасқан.

Жатыс сипаты
------------

Кен алаңы 8 телімге (Орталық, Жайпақ, Оңтүстік, Сонкөл, Батыс, Солтүстік, Мұхамбет, Беріксай) бөлінеді. Тарамды-сеппелі, әр текті, бірнеше км-ге созылған негізгі кенді қабат буданың төменгі жартысын қамтиды. Оңтүстік-батыстағы құлау бұрышы 30. Қорғасынды, қорғасынды-мырышты, қорғасынды-баритті кентастардың 3 басты иірімі (Ұялы, Негізгі, Аралық) бар. Олардың ұзындығы 6,3– 0,9 км, қалыңдығы 7,5–13,6 м шамасында.

Минералдары, құрамы
-------------------

Кеннің басты минералдары: барит, галенит, доломит, кальцит, ал қосымша минералдары сфалерит, пирит, халькопирит, арсенопирит, гематит, аргентит, тағы басқа Кен орнындағы қорғасынның орташа мөлшері 1,01%, мырыш 0,6%, барит 11,6% және күміс 23 г/т. Тотығу белдемінің тереңдігі 30–40, кейде 150–200 м. Барит пен қорғасынның қоры бойынша Мырғалымсай қорғасын-мырыш-барит кен орны ірі кен орындарының қатарына жатады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы VI-том
**«Абай афоризмі»** - 1993 ж. «Қазақстан» баспасынан жарық көрген жинақ. 

  

Авторы - Қ. Өмірәлиев, құрастырып, баспаға әзірлеген - М. Мырзахметов. 

Кітап ақынның тәлім-тербиелік мәні зор, адамгершілікке үндейтін, нақылға айналған қанатты сөздерімен ашылады. Ойшыл-ақынның эстетикалық, этикалық, талғам хақындағы, педагогикалық, философиялық, психологиялық, имандылық туралы ойлары жеке-жеке топтастырылған. Жинақтың 2-бөліміне ғалымның Абай шығармалары тақырыбына әр жылдарда жазған зерттеу мақалалары енгізілген. Кітап соңында құрастырушының марқұм Өмірәлиевтің өмірі мен ғалымдық жолына арналған «*Екі күймек бір жанға әділет пе?*» деген мақаласы берілген. 

Жинақ көлемі 6,56 б. т. 55 мың дана болып басылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
Тоби Рэндалл (ағлш. *Toby Randall,* 2001 жылы 6 тамызда туылған) Британ музыканты, артист. YouTube және Vine атты әлеуметтік желілерде өзінің каверлерін жариялап танымал болды. Тоби YouTube каналында 1,1 миллионнан астам жазылманы бар. 2017 жылы ол Jay Z компаниясының RocNation музыкалық затбелгіне қол қойды.

### Даңқ алында

Тоби Vine және YouTube әлеуметтік желі сайттарында танымал болды, онда 2013 жылдың желтоқсан айында өзінің жатын бөлмесінен хит-музыка әндерін жаза бастады. Twitter-ге тиесілі мобильді бағдарлама пайдаланушыларға қысқа циклдық бейне клиптерді жасауға және орналастыруға мүмкіндік береді. Твиттерге тиесілі Vine-мен жасалған бейнежазбалар алты секундтың ең үлкен ұзындығына ие әлеуметтік желісіне қосыла алып, 40 миллионнан астам белсенді қолданушыларын таба алды. 11 айдан астам уақыт бойы Тоби миллионнан астам ізбасарларды,120 миллионнан астам көріністерді жинады.

### Отбасы

Тоби Рэндаллда Люк атты ағасы және Уильям інісі бар.

### Авторлық өнері

Тоби 2016 жылы өзінің бірінші "Misfits" атты әнін жариялады. Бір жыл өткен соң, Тоби DJ Khalid-пен бірге "Landslide" әнін, ал одан кейін "House Party", "Hold Me Down" әндерін жариялады.

### Әйгілі артисттермен байланысы

Мамыр айында Нью-Йорк Таймс танымал рэпер, ән-жазушы және актриса Никки Минаж Тобиге жетіп, оның әлеуметтік платформалары арқылы «Пиллз Н Посфор» әнінің мұқабасын жариялады. 2014 жылдың маусым айында ол тағы бір танымал әуесқойлыққа ие болды. Көптеген платина сатушысы Парамори Уильямс Хэйли Уильямстың назарын өзіне аударады. Ол Уильямс Томиге сілтеме жасаған 19 елде он бір синглге қол жеткізді.

###### Дереккөздер

* https://kidsmusic.info/artists/toby-randall

* https://vk.com/tobyrandall

1. ↑
Табиғи газ құрамында байырғы газ және байырғы бу түрінде дараланатын заттар жиынтығы. Мұндағы газдар қалыпты жағдайда газ түрінде ғана ұшырасады, олар — метан, этан, пропан, бутан, азот, т.б. Қалыпты жағдайда газ түрінде де, сұйық түрінде де ұшырасатын заттар — су, пентандар, гександар, сынап, т.б. Өзге табиғи заттармен, бірінші кезекте сумен әрекеттесу сипатына қарай, газдық құрамбөліктер химиялық тұрғыдан белсенді және химиялық тұрғыдан салғырт құрамбөліктерге жіктеледі. Белсенді құрамбөліктер (С02, H2S, сирегірек NH3, S02, HBr, HC1, HF, т.б.) сумен жақсы әрекеттеседі, сондықтан онда жақсы ериді, сөйтіп жерасты суларының құрамында біршама мол ұшырасады. Салғырт құрамбөліктер қалыпты жағдайда сумен әрекеттеспейді, ерігіштігінің төмен дәрежесімен сипатталады, бірақ бүкіл табиғи газдар құрамыңда үшырасып отырады. Табиғи газдар құрамында кеңінен таралған газдық құрамбөліктер өздерінің химиялық қасиеттеріне қарай үш топша жіктеледі, олар — қышқыл құрамбөліктер (С02 және H2S), көмірсутектер (СН4, С2Н6, С3Н8, С4Н10) және бейтарап құрамбөліктер (N2, He, Ar, Хе, Kr, Ne).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Андрей Яковлевич Карстен** (1923 ж. т.), проходкашы, Соц. Еңбек Ері (1966), КСРО-ның құрметті шахтері (1957), ҚазКСР-інің еңбек сің. құрылысшысы (1965). 

1942 - 1961 жылдары *«Қарағаңдышахтақұрылысы»* комбинатының Саран, Шерубай-Нұра көмірлі учаскелерінде проходкашы, 1962 - 1980 жылдары *«Қарағандышахтапроходкалау»* шахта салу басқармасының ұңғы проходкалаушылар бригадирі. Карстен баскарған проходқашылардың аралық бригадасы жоспарлы тапсырмаларды жүйелі түрде орындап отырды. 1964 жылы 13 сәуірде 30 жұмыс күні ішінде 131 кума м дайын ұңғы қазып, тік ұңғы проходкалау жөнінен респ. рекорд жасады. 1980 - 1981 жылдары ағаш қоймасының шебері, 1982 жылдан *«Қарағандышахтапроходкалау»* шахта салу басқармасының ағаш өндеу цехында қоймашы. 

8-сайл. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 

Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
A.

**Газет** — мерзімді, уақытша не бір рет қана шығатын басылым. Ежелгі Шығыс қалаларында көпшілік орындарға ілінетін хан жарлықтарынан бастау алады. 16 ғасырда Венецияда «жаңалық жазушылар орталығы» құрылып, арнаулы ақпараттарын «газета» (италияша gazzetta — базар нарқы туралы ақпарат сатып алуға арналған ұсақ ақша) деп аталатын тиынға сатты. 1631 ж. француздық «La Gazzette» мерзімді басылымының шығуына байланысты «газета» термині осы заманғы мағынасына ие болды. Қазақ тіліндегі тұңғыш басылымдар «Түркістан уәлаятының газеті» (1870—82) мен «Дала уәлаятының газеті» (1888—1902). 20 ғасырдың басында қазақ зиялылары ұлттық мүддені көздеп, бұқаралық сананы оятуға ұмтылған «Қазақ» газеті (1906), «Серке» (1907) басылымдарын шығаруды қолға алды. Қазіргі кезде қазақ тілінде 100-ге тарта газеттер шығарылады ("Егемен Қазақстан", "Жас Алаш", "Қазақ әдебиеті", "Ана тілі", "Алматы ақшамы" т.б). Олар шартты түрде: ресми, тәуелсіз, партиялық, т.б. сондай-ақ орталық (республикалық), облыстық, қалалық, аудандық газеттерге бөлінеді.
Газеттің шығармашылық-шаруашылық жұмыстарына бас редактор басшылық жасайды.

Ішкі сілтемелер
---------------

* Журнал

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Newspaper (ағылш.)
* Газета (орысша)
**Жабай Қарабиұлы** (1697, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Қарағайлы кент жағалауы — 1770 жылдары, сонда) — батыр. Орта жүз құрамындағы керей тайпасының абақ руынан шыққан. 

Жоңғар шапқыншылығына қарсы ұрыстарға қатысып, ерлігімен көзге түскен. Жабай Қарабиұлы батыр туралы Дәстем салдың *"Қаһармандар"* дастанында айтылады. Оның ерліктерін Бұқар жырау, Үмбетей, Жанкісі, Тәтіқара, Көтеш, Шал ақындар жырлаған. 

Жабай Қарабиұлы батырдың Тоқсан, Сексен, Мыңжасар есімді ұлдарынан тараған ұрпақтар бүгіндері Ресейге қарасты Түмен облысы мен Солтүстік Қазақстан аумағында тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ер Жабай батыр елеусіз қалды
* Социал Жұмабаев. Ұлылар туғАН
1830 жылы Қызылорда облысы, Шиелі ауданы,Қорғалы елді мекенінде дүниеге
келген.Ислам дінінің білгірі тұяқты қыпшақ соқпан Қоспанбет ахунның ұлы.
Жастайынан дарынды, зерек болып өскен Нұртаза баба қасиетті Түркістанның
жанындағы Орта Азияға белгілі "Қарнақ" медресесінде білім алған, Кейін Бұқара
медреселерінде білімін шыңдап," Ахун" дәрежеіне ие болады.Нұртаза ахун заманында
"Мұрабтық" қызметімен ел құрметіне бөленіп, Сыр диқандарының "Ұлы ұстазы"
атанған жан.
Сыр бойы халқының әлеіметтік жағдайын көтеруге бағытталған егін егу, суландыру
жүйелерін жүргізу жұмыстарына жетекшілік жасайды. Шиелі өңірін суландыруда
Сырдария өзенінің Төменарық тұсынан бастау алып, Шиелі-Бәйгеқұм-Жөлекке дейін
созылатын "Шиелі өзегі",Қаратау етегіне қарай созылған "Арғын" су жүйелері елдің
сарқылмас қазынасына айналуы мұраб Нұртаза бабаының есімімен тікелей
байланысты.
1880 жылдары Сыр бойының сол жағасындағы ежелден егіншілік ордасы болған
Асанас, Қожанқожа, Қызылтам өңіріне біраз елді қоныстандырып, ол жерге Ақарық-
Асанас су жүйесін жүргізеді.Ақарықтан су алатын Қызылтам,Тас,Тораңғылды,Доңғал,
Соқпан, Досан,Көзей,Қонақбай,Құмтоған,Әутек,Аунамас,Мәслихат арықтарын
қаздырып, Шақа,Тіней,Мортық,Қарақұс - Келіс су қоймаларын- көлдерін жасаған.Осы
кезеңдерде егіндік алқаптарын суландыру үшін шығырлар кеңінен қолданыла бастады.
Мұраб Нұртаза баба Сыр өзенінің сол жағалауынан сағасын түсірген Тартоғай- Ботабай
өңіріндегі Ботабай арығы мен Қожанқожа -Жетікөл су жүйелері қазіргі кезде жаңадан
инженерлік жүйеге келтіріліп, Айдарлы,Ботабай,Жеткөл,Амангелді елді мекендерінің
игилігіне айналды.
1901-1907 жылдары жүргізілген Орынбор- Ташкент теміржол құрылысындағы орыс
инженерлері Сыр өзенінің асау табиғатын терең білетін Нұртаза Мұрабтың ақыл-
кеңесімен Ақмешіт -Жаңақорған аралындағы өзенніңұрма иіндерін анықтап, су
тасқыны өтетін көпірлер салған.
1896 жылы Ресей патшалығы тарапынан Нұртаза бабаға үлкен құрмет көрсетіп,Ресей
патшасы Николай ІІ-нің аты жазылған "Мирабь" деген медальмен марапатталған.
Қызылорда облысы су шаруашылығы қызметкерлері,еңбек ардагерлерінің ,Қызылорда
қаласы мен Шиелі ауданы әкімдігі мен мәслихат депутаттарының қолдауымен
Қызылорда қаласы мен Шиелі депутаттарының қолдауымен Қызылорда қаласы мен
Шиелі ауданында көше аттары және Шиелі каналы Сыр Мұрабы Нұртаза бабаның
атымен аталады.

  

дереккөз: "Қыпшақ Қайраткерлері" кітабінен.
**Клара Поллачек** (нем. *Clara Katharina Pollaczek*; 1875-1951) — аустриялық жазушы, оның кейбір шығармаларына Боб және Боб Бел бүркеншік аттары қойылған.

Ол сонымен қатар әдебиетте 1923 жылдан 1931 жылы қайтыс болғанға дейін өмірлік серігі болған Артур Шницлермен қарым-қатынасымен танымал.

Өмірбаяны
---------

1875 жылы 15 қаңтарда Венада банкир Луи Лоебтің еврей отбасында дүниеге келді (Луис Лоеб, 1843-1928), онда ол екі ағасы Альфред пен Оттомен, сондай-ақ оның әпкесі Аннамен бірге өсті. Бастапқы білімін үйде алды, ол жазда бүкіл отбасымен Бад-Ишлде жиі өткізетін.

Дарынды және білімді Клара 19 жасында ерлердің бүркеншік аттарымен қолтаңба қалдырып, жаза бастады. 1897 жылы сәуірде оның алғашқы жұмысы Mimi. Schattenbilder aus einem Mädchenleben. 1898 жылы 10 мамырда ол Штадтемпель синагогасында Прагада дүниеге келген және ірі былғары көтерме саудагердің мұрагері болған Отто Поллачекке үйленді. 1899 жылы олардың бірінші ұлы Герман Эрих, 1902 жылы екінші ұлы Карл Фридрих дүниеге келді. Отбасы Венада Блумауэргасседегі өз үйінде тұрды. Клараның некесі бақытты болмады - Поллачек көп ұзамай оны екінші жүктілігі кезінде алдап, сүйіктісімен демалысқа кетті. 1907 жылы оның компаниясы қаржылық қиындықтарға тап болып, 1908 жылы 17 сәуірде Отто Поллачек өз-өзіне қол жұмсады. Клара аз ақшамен табыссыз қалған ата-анасы үшін үйінен кетті.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін отбасының материалдық жағдайы нашарлады. Ол зергерлік бұйымдарын сатып, кейіннен 1928 жылы сатылған ата-анасының үйінен кетуге мәжбүр болды. Ол Венаның он сегізінші ауданындағы шағын пәтерге көшкенге дейін біраз уақыт қонақ үйде тұрды. Отбасын асырау үшін ол 1924 жылы жазушылыққа қайта оралды, сонымен қатар аудармашы болып жұмыс істеді. 1920-1930 жылдар аралығында ол күнделікті беделді Neue Freie Presse газетінде әңгімелер, романдар мен поэзияларды жариялады; көптеген адал оқырмандарды жинап, бірнеше роман жазды.

Аншлюстен кейін Клара Поллачек антисемиттік қудалауға ұшырады. Оның аман қалуына Отто Поллачекпен некеге тұруының нәтижесінде алынған чехословак паспорты көмектескен болуы мүмкін. Аустрияны оккупациялағаннан кейін екі жылдан кейін ол Прагаға көшіп, Германия бұл елді де басып алғанға дейін сонда тұрды. Поллачек Швейцариядағы достарына көшті, онда туыстарының қаржылық қолдауымен ол Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін қалды. 1945 жылы ол Англияда отбасымен бірге тұратын ұлы Карлға қосылды. Оның ағасы Отто Леб 1948 жылы Клараның Венаға оралуын ұйымдастырды.

Клара Поллачек ауырып қалып, енді әдеби мансабын жалғастыра алмады. 1938 жылға дейін бірге қызмет еткен көптеген әріптестері қайтыс болды немесе елден көшіп кетті. Ол 1951 жылы 22 шілдеде Венада қайтыс болды және қаланың басқа құрметті азаматтарының арасында Зиверингер Фридхоф конфессияаралық зиратында жерленді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Clara Katharina Pollaczek.(қолжетпейтін сілтеме)
2. ↑  Clara Pollaczek.(қолжетпейтін сілтеме)
**Жабайы бұқа** немеесе **Гаур** (лат. *Bos gaurus*) - ірі, күшті бұқа. *Bibos* тұқымына бантенг пен купрем кіреді.

Жүні қысқа болғанмен, тығыз тұрады. Таулы ормандарда, бамбукты джунглилерді, Үндістан, Үндіқытайдың түбектерін және Малакка аралын мекендейді. Шөппен, бамбуктың өркендерімен және бұталарымен қоректенеді. Шомылуды ұнатады. Таңертең және кешке жайылады да, түнде, күндіз ұйықтайды. Гаурлар топтанып жүреді. Үйірдің көсемі өте тәжірбиелі кәрі сиыр болады. Бұзауларды анасы қорғайды. Жауларына маңдайымен емес, бір жанымен шабуыл жасайды, басын төмен салып, аяғын бүгеді де бір мүйізімен соққы береді.

Сипаттама
---------

Дене ұзындығы 3 м дейін. Шоқтығының ұзындығы 2,2 м дейін. Мүйіздері көлемді орақ секілді қайырылған, ұзындығы 83 см.

Мекендеуі
---------

Үндістанда, Непалда, Үнді-Қытай аралшаларда мекендейді. 600-1700 м дейін биіктіктегі таулы ормандарда үйір-үйір болып өмір сүреді. Саны азаюда, ұлттық саябақтарда ғана сақталып алған. ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Гаурдың, Жабайы бұқаның үй пішіндесі, гаял.

Аналығы бұзауымен
Аталығы

Қауіп-қатер
-----------

Гаурлар жойылып бара жатқан жануарлар болып саналады. Аң аулау және сиыр эпизоотиясын жұқтыру салдарынан гаур популяциясы айтарлықтай қысқарды. Бүгінгі таңда 20 мыңға жуық гаурлар әртүрлі шектеулі аймақтарға шашыраңқы табиғатта өмір сүреді. Әртүрлі елдердегі гаурлар санының дамуы өте әртүрлі: Үндістанда популяциялар 1990 жылдардан бастап біршама өсе алды және бүгінде барлық гаурлардың 90% құрайды. Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде жағдай қиын, барлық популяциялар жойылу қаупінде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жануарлар әлемінің үлкен атласы,«Алматыкітап» баспасы. 2000 жыл ISBN 2078-6727
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
Координаттар: 49°27′46″ с. е. 57°25′35″ ш. б.﻿ / ﻿49.46278° с. е. 57.42639° ш. б.﻿ / 49.46278; 57.42639 (G) (O) (Я)

**«Нұртай» мешіті** — Қандыағаш қаласындағы мешіт, А. Қалиев көшесі, 9 үй. Мешіт салынғаннан бері Оразалы қажы Шынболатов мешіттің имамы қызметін атқарды, содан кейін 2009 жылы Ғабит Сақтапұлы Маткаримов (қазіргі «Нұр Ғасыр» мешітінің наиб-имамы болып тағайындалды.

Мешіт Кеңес Одағы кезінде қуғын-сүргінге ұшыраған жергілікті дін қайраткері және Джурун мешітінің имамы Нұртай Құрманалиннің есімімен аталады. 1995 жылы Нұртай Құрманалин қалпына келтірілгеннен кейін немересі Бауыржан Хайруллаұлы Құрманалин алдымен Қандыағашта (1997), содан кейін Журунда (2004 ж.) Атасының құрметіне мешіт салды.

2011 жылы «Күркей бер, туған жер!» Акциясы аясында мешіт күрделі жөндеуден өтті. Күрделі жөндеу кезінде ерлер мен әйелдердің намазханаларына бөлек кірулер жасалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сведения о религиозных объединениях.doc.  Официальный сайт Акимата Актюбинской области. Басты дереккөзінен мұрағатталған 22 сәуір 2013.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 17 сәуір 2013.
*Басқа мағыналар үшін Жабағылы деген бетті қараңыз.*
**Жабағылы** – Арыс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Түлкібас ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 36 км, су жиналатын алабы 222 км2.

Бастауы
-------

Бастауын Талас Алатауының солтүстік батыс беткейіндегі бұлақтардан басталатын Сарқырама, Құрсай, Көксала жылғаларының қосылған жерінен алады. Азаттық (Азаттылық) ауылы маңында Арыс өзеніне құяды.

Гидрологиясы
------------

Алатау, Кіші Ақсу таулары аралығындағы арнасы тік жарлы тар шатқалмен ағып, Жабағылы ауылы тұсында ағысы баяулап, бірнеше салаларға тармақталады. Қар, жер асты суларымен толығады. Егін, мал суаруға пайдаланылады.

Атау сыры
---------

Жабағылы өзені туралы аңыз: Ертеректе, жаугершілік заманда тау аңғарларын паналап жаудан тығылған елден бір жылдан соң хабар алмақ болып шыққан іздеушілердің алдынан жабағы кездесіпті. Содан сол жердің де, өзеннің де аты "Жабағылы" атанып кеткен деседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**† Жабайы өгіз** немесе **Тур** - (лат. *Bos primigenius*, немесе лат. *Bos taurus primigenius*)  - атропоген дәуірінің екінші жартысыда тіршілік етіп құрып кеткен жабайы сиыр, мүйізді ірі қараның тегі.

Таралуы
-------

Жабайы өгіз Шығыс жарты шарда кең тарап орманды дала, далалық аймақты мекендеген.

Биологиялық сипаттамасы
-----------------------

Биіктігі (шоқтығынан) - 2м, шонданай тұсынан 1,8 м. Салмағы - 800кг-ға дейін.

Маңдай сүйегі жалпақ, аздап ойысты. Сиырдың басқа түріне қарағанда аяғы ұзындау, мүйізі ұзын, алшақ және алдына қарай имек біткен.

Әртүрлі сүйек қалдықтары Қазақстанның көбінесе орталық және солтүстік облыстарында бірнеше жерден табылған.

Ең соңғы тур Польшада 1627 ж. ауланған.

Тағы қараңыз
------------

1. Сиыр
2. Тур (млекопитающее)

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Көркемдік түр (форма)** - әдеби шығармадағы мазмұн, мағыналық ондағы ой-сезім байлығының сөзбен мүсіндеп жеткізілген қалпы, алуан түрлі суреттеу тәсілдерінің біріккен жүйелілік тұтастығынан туатын шығарманың көркемділік қуаттылығы. Әдеби шығарманың Көркемдік түрін (формасын) қүрайтын бөлшектер, ерекшеліктер қандай десек, олар - композициялық, сюжеттік қүрылысы, жанрлық өзгешелігі, сөзбен бейнелеу тәсілдері, яғни тіл кестесі, поэзиялық шығарма болса - бұларға қоса өлең өрнегі, өлеңге тән ырғақ-интонация жүйесі, шумақ, ұйқас түрлері. Олардың бәрі әдеби шығарманың бойында бір-бірімен байланысып, жалғасып, тұтаса келіп, көркемдік жүйе дәрежесінде қалыптасқанда және сол шығарманың идеялық мазмұнымен ажырамас бірлік-бірлестік тауып, соны әсерлі жеткізгенде - сонда барып нақтылы шығармадағы көркемдік формаға айналады. Жазушының өмір шындығына бойлауы, оны сезініп-түсінуі және сол шындықты сөзбен мүсіндеп жеткізу шеберлігі - міне, осы екеуі Көркемдік түрдің (форманың) жасалу шарты. Сөйтіп, әдеби шығарманың Көркемдік түрі дегеніміз сол шығарманың мазмұнына сәйкестендіріліп, әр түрлі бейнелеу құралдарын орнымен пайдаланып, көптеген сурет-айшықтардан өрілген, бір жүйеге келтірілген өрнек. Оның мағыналы көркемдігі шығарманың идеялық мазмұнымен қабысуынан, мазмұн мен түрдің бірлік-бірлестігінен туады. Осындай бірлестік негізінде Көркемдік түр мағыналық сипат алады. Сондыктан мазмұн мен түрді, олардың жеке қүрамды бөліктерін жекелеп қарастыру қажет болады. Соның өзінде де мазмұн мен түрдің бірлестігін, жекелеген бөлшек, айшықтардың өзара байланысын, Көркемдік түрдің тұтастығын ескеру шарт. Көркемдік түрдің кестесін бұзып, әр жібін үзіп, бөлек алғандай болса, бойынан жаны кетіп, өңсіз, ажарсыз құр қаңқасы қалғандай көрінуі ықтимал. Онда шығарманың бізді тамсандырып, таңқалдырған көркемдеп жасалған өрнегі ыдырап, оған тән жарасымды гармониясы әсерлі болып шықпайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Көркемдік деталь** (бөлшек, бедер-белгі) - мағыналық, көркемдік мәні бар ұсақ ерекшелік, сөз болып отырған нәрсенің жекелеген сипат-белгілері. Әншейінде оп-оңай көзге түсе бермейтін өзгешеліктерді байқағыштықтан, көрегендіктен туындайды, сондықтан ол өмір құбылысының әр түрлі нәрсенің ерекшелігін сондай-ақ адамның бойындағы қандай да бір қасиет- сипатты дәл тауып, бейнелеп беру шеберлігін танытады. Кейіпкердің мінезіндегі, кескін-келбетіндегі, іс-әрекеті мен сөйлеу мәнеріндегі немесе шығарманың сюжеттік желісіндегі, композициялық құрылысындағы жекелеген ерекшеліктер немесе суреттеменің, баяндаудың дәлдігін, нақтылығын арттыра түсетін әр түрлі бояу-нақыштар - көркемдік деталь ретінде алып карауға болады. 

Мұхтар Әуезов "Абай жолы" роман-эпопеясында жас Абайдың Тоғжанға деген ыстық сезімін суреттегенде қолданылатын портреттік деталь - қыздың бейнесін оның шолпысының сылдыры арқылы әсерлі елестетуі. Шолпы әуелі жиі сылдырлап, аздан соң баяулай бастап, тағы біраздан соң анда-санда бір ғана шылдыр ете түсіп ұзап барады. Абай өз жүрегінің аттай тулап соққан дүрсілін естіді. Шолпы үнін сол басып барады. Өзгеше ыстық, қымбат шолпы ең соңғы рет бір шылдыр етті де, білінбей кетті. Түн тыныштығын ұрлап кеткендей жұтып кетті". Шолпының әдемі сылдыры жас қыздьщ қимыл-козғалысының, жүрісінің бір ажырамас белгісіндей көрініп, Абай мен Тоғжанның алғашқы кездескен сөттері суреттелгенде-ақ біздің көңілімізге берік ұялайды. Шолпының дыбыстык әсері жас қыздың қимыл-қозғалысының айрықша келісті сәнділігін көзге елестетеді. Бұл көркемдік тәсілдің айрықша ұтымдылығы - аз сөзбен көп мағына беріп, өмір күбылысын ықшамды, орамды түрде, ұтымды бейнелеуге ұмтылуда. Айталық, адамның мінезін, қимыл-әрекетін суреттегенде, бірнеше дөп басып көрсетілген сипат-өзгешелік аркылы оның бейне-тұлғасын көзге тұтас күйінде айқын елестетуге мүмкіндік туады. Не нәрсе суреттеліп, қандай жағдай баяндалса да, бүтінді жеке бір бөлшегі арқылы, тұтас құбылысты кейбір дара сипаттары арқылы немесе адамның іс-әрекетін, жүріс-түрысын бір-екі кимыл-қозғалысы арқылы әсерлі көрсету - міне, көркемдік деталь қолданудағы жазушының шеберлігі осыдан жақсы аңғарылады.

Сондай-ақ. аз ғана сөздің айқын суретке айналып, шындықты дәл танытуы, көл-көсір мағынаға ие болып, оқырманды қызықтыруы. Мысалы,*"Сеземін шоршып ұшып, қонғанын да, Кірпіктей қанаттары жыпылықтап"* (Ж. Молдағалиев)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Көрсеткіштік функция** , экспоненциялық функция, экспонента – y=ezexpz функциясы [мұндағы е (натурал логарифмдердің негізі) – непер саны]. z-тің кез келген (нақты немесе комплекс) мәні үшін ол ez=формуласы бойынша анықталады. z=1 болса, К. ф-ның мәні e=2,7182... болады. К. ф-ның негізгі қасиеттері: және z1 мен z2-нің кез келген мәндері үшін дұрыс орындалады. Кез келген n саны үшін z ұмтылғанда К. ф. xn дәрежелік функцияға қарағанда жылдамырақ өседі де, z– ұмтылғанда жылдамырақ кемиді (қ. сурет). К. ф. – дифференциалдау мен интегралдау кезінде өзгермейтін бірден-бір элементар функция: (ez)=ez,. К. ф. кез келген z үшін жинақталатын мынадай дәрежелік қатарға жіктеледі: ez= =z комплекс сан болғанда К. ф. тригонометриялық функциялармен ez=ex+іy=ex(cosy+іsіny) түріндегі Эйлер формуласы арқылы байланысады. a>0 болған жағдайдағы az К. ф-сы мен ez (негізгі) К. ф-сы арасындағы байланыс az=ezlna формуласы арқылы өрнектеледі.

* Параболы порядка n:     
  
    
      
        n
        =
        0
      
    
    {\displaystyle n=0}
  
      
  
    
      
        n
        =
        1
      
    
    {\displaystyle n=1}
  
      
  
    
      
        n
        =
        2
      
    
    {\displaystyle n=2}
  
      
  
    
      
        n
        =
        3
      
    
    {\displaystyle n=3}
  
      
  
    
      
        n
        =
        4
      
    
    {\displaystyle n=4}Параболы порядка *n*:     {\displaystyle n=0}      {\displaystyle n=1}      {\displaystyle n=2}      {\displaystyle n=3}      {\displaystyle n=4}
* n реттік гипербола:     
  
    
      
        n
        =
        −
        1
      
    
    {\displaystyle n=-1}
  
      
  
    
      
        n
        =
        −
        2
      
    
    {\displaystyle n=-2}
  
      
  
    
      
        n
        =
        −
        3
      
    
    {\displaystyle n=-3}*n* реттік гипербола:     {\displaystyle n=-1}      {\displaystyle n=-2}      {\displaystyle n=-3}
**Cан антьесі** - санның бүтін бөлігі. Нақты х санының бүтін бөлігі - осы саннан артық болмайтын бүтін сан. Бұл сан [х] немесе Е(х) деп белгіленеді де, «х санының бүтін бөлігі», (немесе «х-тен алынған бүтін бөлік», немесе «антье х», немесе «х-тен алынған антье») деп оқылады. А. - француз тілінен алынған entiere - сөзі. Мағынасы - бүтін х санының бүтін бөлігі M<x<[jt]+1 теңсіздіктер жүйесінің бүтін шешімі ретінде анықталады.[1]

Жоғарғы бүтін сан функциясы графигі
Төменгі бүтін сан функциясы графигі
1962 жылы Кеннет Айверсон {\displaystyle x} санының бүтін бөлігін алудыің екі жолын «төменгі» және «жоғарғы» {\displaystyle \lfloor x\rfloor } және {\displaystyle \lceil x\rceil } белгілеуән ұсынды сәйкесінше
[2].
Айверсона терминологиясы бойынша санды қай жағына қарай бүтіндеу керек екендік көпмәнділік мәселесі жоқ:

{\displaystyle {\begin{matrix}\lfloor 2{,}7\rfloor =2,&\lfloor -2{,}7\rfloor =-3,\\\lceil 2{,}7\rceil =3,&\lceil -2{,}7\rceil =-2\end{matrix}}}

Анықтама
--------

{\displaystyle \lfloor \,\cdot \,\rfloor \colon x\mapsto \lfloor x\rfloor } төменгі функциясы ең үлкен {\displaystyle x} санынан кіші не тең бүтін санды айтады :

{\displaystyle \lfloor x\rfloor =\max\{n\in \mathbb {Z} \mid n\leqslant x\}}
{\displaystyle \lceil \,\cdot \,\rceil \colon x\mapsto \lceil x\rceil } жоңарғы функциясы ең кіші {\displaystyle x} санынан үлкен не тең бүтін санды айтады:

{\displaystyle \lceil x\rceil =\min\{n\in \mathbb {Z} \mid n\geqslant x\}}
Бұл анықтамалар келесі теңсіздіктерге бара-бар (ондағы *n* — бүтін сан)
[3]:

{\displaystyle {\begin{aligned}\lfloor x\rfloor =n&\Longleftrightarrow &n\leqslant x<n+1&\Longleftrightarrow &x-1<n\leqslant x\\\lceil x\rceil =n&\Longleftrightarrow &n-1<x\leqslant n&\Longleftrightarrow &x\leqslant n<x+1.\end{aligned}}}

Тағы қараңыз
------------

* Санның бөлшек бөлігі

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Математика / 0-71 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл. - 192 б. ISBN 9965-08-339-8
2. ↑  *Р. Грэхем, Д. Кнут, О. Паташник.* Конкретная математика —  Б. 88.
3. ↑  *Р. Грэхем, Д. Кнут, О. Паташник.* Конкретная математика —  Б. 90.
**Нұртай Ерназар** - 1956 жылы 5 мамырда Түркістан облысы, Созақ ауданы, Шолаққорған ауылында дүниеге келген. 1981 жылы ҚазМУ-дің филология факультетін, 1992 жылы аспирантурасын бітірген. Қазақстан Жазушылар одағында, «Жұлдыз», «Ақ желкен», «Маңмаңгер» журналдарында, «Жас қазақ» газетінде, «Өнер» баспасында редактор болып қызмет істеген. 1998 жылдан «Шапағат-Нұр» исламтану журналын ашып, Бас редактор қызметін атқарыл келеді. «Тел Арна» баспаханасының директоры.

Шығармашылығы
-------------

«Қарлығаш», «Тобылғы күзде гүлдейді», «Үзілмейтін ән», «Тоқсан толғау», «Жетінші дауыс», балаларға арнап «Мақтаншақ қаз», «Аңдар жиыны» секілді жыр жинақтарының, екі кітаптан тұратын «25 Пайғамбар», «Дін — ұлт тірегі» секілді діни прозалық кітаптардың авторы. Сондай-ақ «Тәубаға келу жолдары», «Суннаны сақтау қажеттілігі», «Улы тұлғалар Ислам жөнінде» секілді діни кітаптарды және шешен, қырғыз, татар ақындарының шығармаларын тәржімалаған. Бір топ әндер мен күйлер дің авторы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Мұхтар Керімқұлұлы Смағұлов** 1961 жылы 2 қазанда Алматы облысы Іле ауданның Николаевка ауылында туған. Қазақ.
Әкесі - Смағүлов Керімқұл (1924-2007), мектеп директоры болған. Анасы - Шамболова Қапиза (1930-1992), мұғалім
болып жұмыс істеген. Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің
заң факультетін бітірген (1992), заңгер. Қазақ және орыс тілдерін біледі.
1979 жылдан - Алматы облысы Іле ауданының «Жөндеуқұрылыстехника» өндірістік бірлестігінің автобазасында 1-ші дәрежелі слесарь. 1979 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1982 жылдан - Алматы қаласы Калинин аудандық сотында сот мәжілісінің хатшысы, сот
орындаушысы, шағымдар жөніндегі консультант міндеттерін атқарушы. 1992 жылдан - ҚР Әділет министрлігінің сот органдары мен сот-сараптама мекемелері басқармасының аға консультанты, 1-ші дәрежелі консультанты, жетекші консультанты. 1993 жылдан - ҚР Жоғары төрелік сотының
ұйымдастыру-кадр бөлімінің аға консультанты. 1994 жылдан - Алматы қаласы төрелік сотының мемлекеттік төрешісі, судьясы. 1995 жылдан - Алматы қалалық сотының судьясы. 1996 жылдан - Апматы қалалық сотының шаруашылық істер жөніндегі алқасының төрағасы, судьясы. 2002
жылдан - Маңғыстау облыстық сотының төрағасы. 2007 жылдан бері - Батыс Қазақстан облыстық сотының төрағасы. «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» мерейтой медалімен марапатталған (2005).

* Діни көзқарасы - атеист.
* Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
* Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Әлемнің бәсекеге қабілетті 50 елінің қатарына қосылу».
* Хоббиі - тау шаңғысы.
* Сүйіп оқитын әдебиеті - детективтер, фантастика.
* Үйленген. Жұбайы - Смағұлова Рымды (1964 жылы туған)
* Ұлдары - Данияр (1986 жылы туған), Олжас (1989 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Нұртай қорымы** – көне дәуір ескерткіші. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында, Талды темір жол станциясынан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде. Тас тақталардан жасалған қоршауы бар, диаметрі 3 – 16 м, биіктігі 0,1 – 0,7 м топырақ үйінділі 21 қола дәуірінен қалған оба, диаметрі 10 – 12 м, биікігі 0,1 м тас үйінділі 2 ерте темір дәуірінің обасы, сондай-ақ сопақша пішінді, өлшемдері 2\*4 м, биікт. 0,2 м шағын тас құрылыстан құралған, барлығы 24 нысаннан тұрады. 1980 жылы Қарағанды облысы тарихи-өлкетану музейінің экспедициясы (жетекшісі А.А. Ткачев) 15 қола дәуірі обасын қазды. Тас жәшіктер түріндегі 33 қабірде мүрделердің қол-аяғы бүгіліп, басымен батысқа қаратыла, бүйіріне жатқызылып жерленгені анықталды. Мұның ішінде 5 обаның үйіндісінде кезінде тағам құйылған қыш ыдыстар, жылқы мен қойдың сирақтары, сиырдың басы сияқты ас беру ғұрпының іздері сақталған. Бір обадағы қабір сыртынан аяқтарымен бір-біріне қарама-қарсы қойылып, бүйірлеріне жатқызылған 2 жылқының қаңқасы табылды. Олар ақ түсті балшықтан таптап арнайы жасалған алаңшаға қойылған, осы жерден басталған аласалау балшық жал қабірді айнала өткізілген. Ғалымдардың пайымдауынша, бұл – көне дәуірдің жауынгер арбасының символы. Қабірлерден 41 қыш ыдыс, қоладан құйылған пышақ, біздер, білезіктер, қапсырмалар, тізбелер, алқа-шекеліктер, моншақтар, қола, сүйек жебе ұштары, сүйек айылбастар, әктастан жасалған асатаяқ, тас қайрақ, 38 қой асығы және т.б. бұйымдар табылған. Барлығын қосқанда 798 қоладан, 15 тастан, 84 сүйектен, 1345 пастадан жасалған бұйымдар бар. Қыш ыдыстардан петровтық-алакөлдік белгілер байқалады. Қазылған обалары б.з.б. 17 – 15 ғасырлар деп мерзімделетін Нұртай қорымы Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштерінің айрықша маңыздылары қатарынан саналады.

Тағы қараңыз
------------

* Ескерткіш

Дереккөздер
-----------
***Нұртаза Ыбыраев*** (1931 жылы туған), ғалым-зоотехник, халық шаруашылығын ұйымдастыру саласының қызметкері. Ауыл шаруашылығы ғылымының кандидаты (1964). ҚазКСР еңбек сіңірген зоотехнигі (1967). Алматы зоотехник-мал дәрігерлік институтын бітірген(1954). 1959-1965 жылдарында Жамбыл облысындағы Мерке асыл тұқьімды кеңшарының директоры, облыстық кеңшарлар басқармасының бастығы, Шу өндірістік-аумақтық ауыл шаруашылық басқармасының бастығы. 1965-1966 жылдарында облыстық ауыл шаруашылық тәжірибе стансасының директоры, 1966-1970 жылдарында Жамбыл аудандық партия комитетінің 1-хатшысы, 1970-1973 жылдарында Республика кәсіподақтар Кеңесінің хатшысы, 1973-1983 жылдарында Жезқазған облыстық, партия комитетінің хатшысы, кейін 2-хатшысы, 1985-1994 жылдарында Қызылорда облаткомы төрағасының 1-орынбасары, облысының агроөнеркәсіп комитетінің терағасы, Қызылорда ауыл шаруашылық ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары, 1995 жылдан Қазақтың егіншілік ғылыми-зертттеу институтында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. 10-11-шақырылған ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 3 мәрте Еңбек Қызьл Ту, 2 мәрте «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Газдық хроматографтар**. Газ хроматографиясына арналған приборларды құрылысында бірін-бірі алмастыратын тораптар мен тетіктердің қолданылуы қарастырылған. Мұндай приборлар негізінен дәл және көп бағыттағы зерттеулер үшін пайдаланылады. Мұндайда зерттеуші сан түрлі мәселелерді шешеді. Мысалы, бірін-бірі оңай ауыстыратын бағаналарды пайдаланған кезде, тиімді бағананы тез анықтап, онымен белгісіз қосылысты жедел талдайды. Нақ осылайша жазатын, өлшейтін жабдықтарды да ауыстырады.
Соңғы кездегі хроматографтар температураны реттейтін бағдарламалармен қамтамасыз етілген. Ол бағдарламаларды тікелей қолмен де, ЭЕМ көмегімен де береді. Ондағы өздігінен жазатын жабдық (принтер) бөлек орналасқан.

Қазіргі хроматографтардың басым көпшілігі қарапайымдалумен қатар пернетақтамен басқарылатын микропроцессормен, микрокомпьютермен жабдықталған. Олар нақтылы талдаудың жағдайын қалыптастырып, нәтижелерді есептегенде үлкен септігін тигізеді. Сол сияқты басқарылатын микрокомпьютер түрлі есепееулермен қатар график сала алады. Көптеген хроматографтар тек белгілі мәселені ғана шешуге арналған, атап айтқанда, лабораторияда өнім сапасын бақылау. Мұндай жағдайда бір ғана жазып, тіркейтін аспап жеткілікті, тіпті ол қолмен басқарылып, температураны да реттеуі мүмкін. Әрине, бұл завод өндіріс жағдайындағы бірнеше қайталана беретін талдауға бола береді. Оларды технологиялық желілерде оқулық лабораторияларда да қолдануға болады. Оларға ЛХМ-8МД, ЛХМ-72, J1XM-80 сиякты хроматографтар жатады. Ал, 3400 және Цвет-100
секілді түрлері жетілдірілген болса, цвет-500, цвет-1000 маркалалардың соңғы хроматографтарға жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық. II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7
**Орфография** (лат. *orthographia*, грек ὀρθός – дұрыс, γράφειν – жазу) – сөздерді дұрыс жазу ережелерінің жиынтығы және оны қарастыратын тіл білімінің бір саласы. Орфография дыбыстарды (фонемаларды) әріппен таңбалауды, сөздерді, оның бөлшектерін бірге, бөлек немесе дефис арқылы жазуды, бас әріптердің қолданылуын, тасымал тәртібін белгілейді. Орфография емле мағынасында да қолданылып, тыныс белгілерінің қойылу тәртібін де көрсетеді. Мұндай ережелер:

* фонематикалық,
* фонетикалық,
* тарихи-дәстүрлі,
* айырым принциптеріне негізделеді.

Фонематикалық қағида
--------------------

**Фонематикалық қағида** көп жағдайда морфологиялық қағидаға сәйкес келеді, мұнда белгілі бір фонемалық түрленімдер әліпбидегі бір ғана әріппен белгіленеді. 

* Мысалы, басшы (башшы емес), түнгі (түңгі емес), саудагер (сәудегер емес).

Фонетикалық қағида
------------------

**Фонетикалық қағида** бойынша сөз бөлшектерінің дыбыстық өзгерістері есепке алынып, айтылуы негізінде (естілуінше) жазылады. Қазіргі орфографиялық ереже бойынша кейбір жалқы есімдердің сыңарлары фонетикалық қағидақа негізделген (Ботагөз, Амангелді, т.б.).

Тарихи-дәстүрлі қағида
----------------------

**Тарихи-дәстүрлі қағида** жазу-сызуы бір графика негізінде қалыптасқан, өзгеріске түспеген тілдерге тән (ағылшын, француз, т.б.). Қазақ жазуында әліпби жиі ауысып отырғандықтан, бұл қағида сирек қолданылады. 

* Мысалы, тарих, халық, хикая, қаһарман, т.б. сөздердің жазылуы осы қағидақа негізделген.

Айырым қағидасы
---------------

**Айырым қағидасы** бойынша дыбыстық құрылымы ұқсас сөздер шартты түрде Орфография арқылы ажыратылады: қан – хан, қауып – қауіп, өкімет – үкімет, т.б. Сөздердің бөлек не бірге жазылуы түрлі лексика-грамматикалық топтарды қамтиды да, сөзді, сөз тіркесін, күрделі сөздерді бір-бірінен ажыратып тұрады. 

* Мысалы, ақтаңдақ (сөз) – ақ таңдақ жер (сөз тіркесі). Сондай-ақ сөйлемнің басында тұрған сөздер мен жалқы есімдер бас әріппен таңбаланады. Сөздерді тасымалдау ережесі қазақ Орфографиясында сөздің буын жүйесіне негізделген.

Сөздердің дұрыс жазылу ережелерін сақтау үшін басты екі қағида басшалаққа алынады олар:

1. **Морфологиялық қағида**-әр сөздің түбірі мен оған жалғанатын қосымшанаң тұлғасын сақтап жазу қағидасы.

Мысалы: бас-шы (башшы деп айтпаймыз ол қате болып саналады), кете-алмай (кетеалмай деп айтуға болмайды), сары-арқа (сарарқа деуге болмайды)

1. **Фонетикалық қағида**-сөздердің естілу дағдысын сақтап жазу қағидасы.

Мысалы: тарағы (тарақы емес), Торайғыров (Торыайғыров емес) және т.б

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Уәлиев Н. Алдашева А. Қазақ орфографиясындағы қиындықтар, А. 1988;
2. ↑  Сыздық Р. Қазақ тілінің анықтағышы, Аст. 2000;
3. ↑  Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі, А. 2001
4. ↑  Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005. ISBN 9965-409-88-9
5. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3
6. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3