recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Қызылкөл** – Ақжар көлдерінің оңтүстігіндегі тұзды көл.

Географиялық орны
-----------------

Түркістан облысы Созақ ауданы Құмкент ауылының батысында 7 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 331 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Ауданы 16,2 км2, ұзындығы 6,1 км, ені 2,8 км, тереңдігі 10 м. Жағалық сызығының ұзындығы 18,6 км.

Жер бедері
----------

Солтүстік және шығыс жағалауы жатық, батысы мен оңтүстігі тік жарлы. Оңтүстік-шығыс жағалауының биіктігі 50 м, шығысы, солтүстік-шығысы еңіс. Суы тұзды, су көлемі 60,4 млн. м3. Көктемде батысынан ағып өтетін Үшбас өзенінің деңгейі көтеріліп, бір саласы көлге құяды. Жазда өзен арнасы көл суынан бөлінеді. Көл алабы шабындық, малға жайылым. Жағалауында қыстаулар орналасқан. Емдік шипасы бар. Қызылкөлдің солтүстігінде демалыс үйлері бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты: Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Шинфейнерлер- 20 ғасырдың бас кезінде құрылған ирланд саяси ұйымының мүшелері. Ол өз қатарына ирланд ұллтық буржуазиясы мен радикалдық интеллигенцияның патриоттық топтарын біріктірді. Ол Ирландияны ағылшын отарлық үстемдігінен азат ету мақсатын қойды. 1-дүн. жүз. соғыстың (1914-1918) аяқ шенінде Шинфейн жаппай саяси уйымға айналып, ирланд халқының ұлт-азаттық күресіне басшы роль атқарды. 1918 жылы олар дублинде өздерін 1-ирланд парламентіміз деп жарияланды. 1921 жылы оның оңшыл басшылары тәуелсіздік мәселесіне ағылшын үкіметімен ымыралық шарт жасады. Бұл келісім ирланд ұлт-азаттық қозғалысының жікке бөлінуіне және Ирландияда азамат соғысының( 1922-23) басталуына әкеліп соқты. Соғыста шинфейнерлер жеңіліске ұшырап, астыртын жағдайна көшті. 1957 жылы ол өзінің жария саяси партиясын қайта құрды. 1970 эылдардың бас кезінде ол екі қанатқа өлінді. Олардың бірі ("ресми") Ирландияны саяси жолмен бірікитіру үшін күрес жүргізді. Екіншсі уақытша террирорлық күрес әдісін ұстады.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
**Қызылжемсаулы сайрақ** (Turdus ruficollis) - қаражемсаулы сайраққа өте ұқсас, бірақ тамағы мен жемсауы қара реңді емес, тат түстес қызғылтсары құс. 

Көптеген мамандар күні бүгінге дейін қаражемсаулы сайрақ пен қызылжемсаулы сайрақты бір түрдің - қошқыл сайрақтың екі түршесі деп есептейді. 

Алтайдан Забайкальеге дейінгі Сібір ормандарында мекендейді. Ал Қазақстанда маусымдық жылыстау және қыстау кездерінде анда-санда кездеседі. 

Қазанда және қаңтар мен наурызда кездескені мәлім.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Turdus ruficollis*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Ширақ батыр(б.з.б. VI ғ.)
-------------------------

```
 Сақтардың патшасы Тұмардың қолынан Кир патшасы қаза тапқаннан кейін, оның орнына Дарий отырды. Көп ұзамай, Кирдің кегін алу үшін ол да сақтарға қарай жорыққа шықты.
 Сонымен Дарий қара құрттай қаптаған әскерімен дарияның бергі бетіне өтіп, шабуылға шықты. Сақ әскері сан жағынан аз еді. Ойсырай жеңіле бастағаннан кейін халқының тағдырын ойлаған Ширақ деген батыр ел-жұртына: "Бүкіл ел қырылғанша, біріміз құрбан болайық"- дейді.
 Сөйтеді де өзінің құлақ-мұрнын кесіп, Дарий патшаның алдынан шығады: "Өз елім мені қорлады. Енді сізге қызмет етемін",- дейді. Бұған сеніп қалған Дарий Ширақты жолбасшы қылып, көшіп кеткен сақтардың ізіне түседі. Бірақ жеті күн, жеті түн жүрсе де, алдынан ешкім көрінбейді. Елсіз-күнсіз Қызылқұмның ішінде қамалады. Әскері қырыла бастайды. Бір бәленің болғанын сонда ғана сезіп, Дарийдің қолбасшысы Ширақты алқымға алады. Сонда Ширақ: "Мен дегеніме жеттім, елімді аман алып қалдым. Енді қолыңнан келгенді істей бер!"- дейді. 
 Дарий сонда ғана алданғанын түсініп, ызадан не қыларын білмей, Ширақтың басын қылышпен шауып түсіреді. Адамдары да, аты да қырылады. Сасқаны сондай, тәңіріне жалбарынып: "Осыдан аман қалсам, енді сақтарға қарап аяқ баспаспын!"- деп ант береді. Сол кезде жаңбыр жауып қана жаны аман қалып, аз ғана әскермен еліне қайтады. 
 Сөйтіп, Ширақ батырдың арқасында сақ даласы жауынан құтылды. 
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қыраубайқызы А.Ежелгі дәуір әдебиеті:Қазақ әдебиетін тереңдетіп оқытатын мектептерге арналған оқу құралы.-Алматы:"Мектеп"баспасы"ЖАҚ,2002-88 бет
**Кенқұс** – Дәутау тауының солтүстігінде 9 км жердегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Мұғалжар тауында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 557 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Оңтүстік-батыс беткейі тіктеу келген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы девон және тас көмір кезеңінің құмтас пен әктас жыныстарынан түзілген. Осы тұстан Ақтөбе – Шалқар темір жолы мен автомобиль жолдары өтеді. Баурайында ірілі-ұсақты шоқылар бар.

Өсімдігі
--------

Таудың қиыршықтасты, қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, сұлыбас, бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Шыбыншылар тұқымдасы** (лат. *Muscicapidae*) – Торғайтәрізділер құстар отрядына жататын 73 тұқымдастың біреуі. Шыбыншы тұқымдас құстар – ормандарда және қалың өскен бұталарда, сондай-ақ дақылды ландшафта да мекендейтін ұсақ тоғайтәріздес құстар. Дене бітімі едәуір тығыз, жабын қауырсындары тегіс, жұмсақ. Қанаты біршама үшкірлеу. Тұсығы – бунақдене жегіш құстар ретінде жіңішке, жұп жағы кең, жалпақтау, ұшында кішкене ілмегі бар. Езуінде аулағыш аумақты үлкенірек ететін жақсы дамыған қылтандары болады. Түрдің көпшілігі ұшып жүрген бунақденелілерді ағаш бұтақтарынан аңдып аулайды. Аяқтары – әлсіз және қысқа, жерде ұзақ жүруге бейімделмеген. Жабын қауырсындарының реңі – бір түстес реңсізден өте көрікті ашық түсті болып келеді. Бір түрлердің аталықтары аналықтарынан жақсы ажыратылса, екінші түрлерінде олар ұқсас болады. Жас құстар әрқашан теңбілді болғанымен, алғашқы күзде қауырсындарын ауыстырып, аналықтардан айырмашылығы болмай қалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Кеп**. «*Халықтың қарызын өтей алмай, қас масқаралық кепте екенбіз деді*» (Бозінген).
Осы сөздің мағынасын берерлік" тілімізде кейіп, қалып, сиық сияқты баламалары бар. Осылардың ішінен
«кеп» сөзіне мағына жағынан жақыны «қалып» та, тұлға жағынан сәйкестеуі «кейіп». Түркі тілдерінің ішінен
бізден басқа «кеп» сөзі якуттарда «киеп» дыбыс құрамында ұшырасып, «форма» мағынасын береді. Біздің
жобалауымызша сөз төркіні моңғол тілдері болса керек,
моңғолдарда хэв — қалып (Қаз.-мон. сөз. 1977, 175);
Қалмақ тілінде кев — тұлға (фигура) "(Рус.-кал. сл.
1964, 751). Осы сөздер қазақ тіліне ауысып, «кеп» тұлғасына дейін өзгерген де, мағына жағынан өзіміздегі
«қалып» сөзімен сәйкестенген.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Дидактикалық поэзия** (гр. *didaktikos* - үлгі, өнегелі, тағылымды) - үгіт-насихаттық, өсиет сарын - сипатында түзілген, поэзиялық жанрда жазылған шығармалар. 

Атап айтқанда, дидактикалық - философиялық толғаулар, мысалдар, термелер, баталар, қанатты, нақыл сөздер, ғылыми-танымдық немесе қоғамдық-саяси философиялық-әлеуметтік тақырыпта жазылған поэзиялық трактаттар. Дидактикалык мазмұндағы туындыларда халықтық философия, педагогика, мораль, этика мәселелері, гуманистік сарындар баяндалады. Халықтың көркемдік және эстетика түсініктері, сан замандар мен ғасырлар бойы жинақталған білік, ақыл, тәжірибе, әдет-ғүрып, түрмыс-салттағы жарқын дәстүрлер әңгімеленеді. Дидактикалық поэзия үлгілеріне Жүсіп Баласағұнидың *"Құтадғу білігі"*, Ахмет Жүгінекидің *"Ақиқат сыйы"*. Махмұт Қашқаридің *"Диуани лұғат ат-түркі"*, Қожа Ахмет Иасауидің өсиет, үгіт сарындас сөздері жатады. Түркі тілдес халықтардың жазба поэзиясының бастау-бұлағы - оның дәстүрлі ауызша дидактикалык поэзиясы әрі бұл оның мазмұны мен түріне де қыруар өрнектер косқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Араб мәдениеті** — исламның әлемдік дінге айналуы 
негізінде қалыптасып, араб тілін ғылыми және әдеби тілге айналдырған араб және көне басқа да мұсылман халықтарының мәдениеті. Араб мәдениеті негізінде афроазиялық және еуроазиялық даланың көп аумағын қамтыған және қазіргі әлемдегі 8 супер өркениеттердің бірі — Ислам Өркениеті қалыптасты (жалпы тұрғындарының саны 1,5 млрд. адам). Араб мәдениетінің қалыптасуына Таяу Шығыс пен Солтүстік Африка аймағыңда өмір сүрген ежелгі Шығыстағы өркениеттердің (Мысыр, Финикия, Вавилон, Шумер, Ассирия, т.б.) ықпалы мол болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биекенов К. Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
Велес (гр.  *Ελεούσα — Элеуса*)— Македония Республикасының орталық бөлігінде, Вардар өзенінің бойында орналасқан қала. 

Қала Велес қауымдастығының орталығы болып табылады.

Бастапқыда қалаға түріктің Кепрюлю (Köprülü)"көпірі бар" қала деген мағына беретін сөзімен аталған. 

1946 жылдан 1996 жылға дейін ол Титов-Велес деп аталған. Бұл атау Титоның құрметіне берілді. 

Велес қаласының маңында Вардар өзені келіп құятын Брегалница өзені ағып өтеді. 

Қала Скопье мен Афины қалаларының ортасындағы магистральді жолдың бойында орын тепкен. 
Қаланың негізі б.з.д.168 жылы қаланған. Ол тұста оның атауы Вилла Зора болғаны белгілі. 

1994 жылы болған санақтың нәтижесі қалада 44 149 тұрғын тұратынын анықтаса, 2002 жылы бұл сандар көрсеткіші 43 716 болып, халық саны соңғы сегіз жылда біршама кеми түскені айқындалды. 

Қалада тұратын түрлі ұлт өкілдерінің саны: 

```
* македондықтар: 40 269 
* албандар: 91 
* түріктер: 1694  
* сығандар: 799 
* влахтар: 340 
* сербтер: 297 
* бошняктар: 36 
* өзге ұлттар:190 
```

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Таралу аймағы
**Араб тілінің Мысыр диалектісі** (араб.: اللهجة المصرية‎ немесе **мысыр-араб тілі** араб.: اللغة المصرية الحديثة‎, өзіндік атауы — **масри**, مصري) — Мысыр халқының көп бөлігі сөйлейтін араб тілінің диалектісі.

Классификация
-------------

Бұл тілдің шығу тегі араб тілінен бе, әлде бұл бөлек тіл ме деген тақырып талас-тартыстың себебіне айналып отыр. Ресми түрде ол афразиялық тілдердің семит тобына жататын араб тілінің диалектісі саналады.

Қазіргі халі
------------

Шамамен 76 миллион мысырлық араб тілінің диалектілері тобында сөйлеседі. Мысыр диалектісі мысырлық БАҚ-тардың басымдылығына байланысты барлық араб әлеміне түсінікті, ең көп таралған және көп зерттелетін диалект саналады.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|   Араб тілі · العربية |
| --- |
|  |
| Жалпы мағлұмат | 
Араб тілі • Араб әдебиеті • Араб мәдениеті |  |
|  |
| Әліппесі және сандары | 
Араб жазуы • Араб сандары • Харакат • Күн және ай әріптері |
|  |
| Әріптері | 
Әлиф • Бә • Тә • Сә • Жим • Хә • Ха • Дәл • Зәл • Ра • Зәйн • Син • Шин • Сад • Дад • Та • За • Айн • Ғайн • Фә • Қаф • Кәф • Ләм • Мим • Нұн • Уәу • Һә • Йә |
|  |
| Дәуірлері | 
Көне солтүстік Арабия тілдері • Көне араб тілі  • Классикалық араб тілі  • Араб әдеби тілі |
|  |
| Диалектілері | 
Арабия  • Мысыр  • Месопотамия  • Мағриб  • Сирия-Палестина  • Орта Азия |
|  |
| Лингвистика | 
Иғраб • Араб тілі грамматикасы • Араб-қазақ транскрипциясы |

 |
**Меңғали Шаймарданұлы Мусин** (1927-2011), журналист, жазушы-өлкетанушы.

Меңғали Шаймарданұлы 1927 жылдың тамыз айында Катонқарағай ауданы (бұрынғы Үлкен Нарын ауд.), Нұғыман ауылында дүниеге келген. Жазушы өз бабалары жайлы: «алғашқы Жоғарғы Ертіс ауданына қоныстанушылар менің үшінші атамның, яғни Дінмұхаммед Шәрәпидің басшылығымен қоныстанған»,- дейді. Бұл аңыз М.Мусиннің «Волга впадает в Иртыш» романында жазылған.

1931 жылдың басында Меңғали Шаймарданұлының ата-анасы қазақ-орыс аралас елді мекеніне, яғни Күршім ауданына көшіп барады. Жазушы мүлдем орыс тілін білмегендіктен, ал қазақ тілі татар тіліне ұқсас болғандықтан Меңғалиды ата-анасы Құмашқын (қазіргі Күршім) қазақ мектебіне оқуға берген. «Орыс тілінде білімін 17 жасымда әскер қатарына шақырылғанда ғана арттырдым, ал қазақ тілін үйге қайтқанда ғана үйрендім»,- дейді Меңғали Шаймарданұлы.
Екі кластық қазақ мектебін бітірген соң, Казнаковка, Самар аудандарындағы орыс мектебіне түсіп, төрт класты аяқтайды. Аттестатты Үлкен Нарын ауданындағы Жұлдыз орта мектебінен алды. Алғаш рет Меңғали Шаймарданұлы әдеби шығармалармен айналысуды қазақ тіліндегі шығармалардан бастап, сол бойынша күнделік жүргізе бастады. Ал 16 жасында «Жамбыл», «Партизандар» атты поэмалары жарық көрді. Бұл шығармалары жазушының жеке мұрағатында сақталған.

М.Мусин аудандық «Сталинский путь» газетінде екі жыл жұмыс атқарып, кейін «Знамя Коммунизма» (қазіргі «Рудный Алтай») газетіне ауысады. Содан бері басылымнан қол үзген жоқ, нәтижесінде елу жылдан астам журналистік тәжірибесі жинақталды. 1964 жылы жоғарғы партия мектебінің журналистика бөлімін тәмамдаған. Зейнеткерлікке «Рудный Алтай» газетінен шықты, оның Риддер қаласындағы меншікті тілшісі болды. Осында қызмет істеген жылдарда П.Бажов атындағы сыйлықтың лауреаты болды. 1995 жылы ұлтаралық Қытай радиосының әдеби сыйлығының лауреаты атанды. Бұл сайыс Жеңістің елу жылдығына орай өткізілген. М.Мусиннің шығармалары мәскеулік, республикалық басылымдарда басылды. «И любовь твоя и боль» атты повестер жинағы, «Қырғын», «С Катонских гор, с берегов Нарыма», «Түнекте тұншыққандар» атты кітаптары жарық көрген.

Москва қаласында жоғарғы партия мектебін бітірген. 50 жылдық жұмыс өтілі бар кәсіби журналист. Көптеген орталық, аймақтық, облыстық, аудандық баспасөз беттерінде, «Огонек», «Жұлдыз», «Простор» журналдарында, халықаралық «Феникс» журналында, сонымен қатар дерекке негізделген жинақтарда еңбектері жарияланды.

«Люди щедрого сердца» (1964), «Любовь таоя и боль» (1979), «Унесенные в небытие» (1997), «Репортаж XX века» (1999), «Почтовый ящик 15», «Волга впадает в Иртыш» (2003), «Дети Каратая» атты кітаптары әртүрлі деңгейдегі баспалардан басылып шықты.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**Интеллект коэффициенті** *(ағылш.intellectual quotient)* – ақыл-ой жасы деп аталатынын (АЖ) осы тұлғаның шын хронологиялық жасына (ШЖ) қатынасы; iQ символымен белгіленетін бұл қатынас мына формула бойынша анықталады: **АЖ : ШЖ Х 100% = iQ.** Ақыл-ой жасы жас шкалаларының бірі арқылы тестілеу нәтижелерімен анықталады (*қ.Зият тестілері*). Әртүрлі жас шкалаларына енгізілген тестілердің көпшілігінде логикалық, логикалық-перцептивтік және арифметикалық амалдардың меңгерілуі, жалпы хабардарлық, практикалық жағдаяттардағы бағдарлану, ырықты ес (*жад*) және т.б. қамтылып орындалатын міндеттер белгіленеді. Жас шкалалларын құрастырғанда психолог тәжірибе мен түйсікті басшылыққа алып, міндет-тапсырмаларды іріктейді. Олар өздері қамтыған материал бойынша (терминдер, ұғымдар, графикалық бейнелер және т.б.) ынталандырылатын ақыл-ой әрекеттері бойынша осы әлеуметтік қауымдастықтағы шкала қамтитын жастарға ұғынықты болуға тиіс. Мұның өзі, әдетте, жастық өкілдік іріктемелерде эксперимент арқылы тексеріледі. И.к. былайша алынады. Бастапқыда сыналушыға оның өз жасынан бір жас кіші жасқа сәйкесетін тапсырмалар ұсынылады; жас шкаласы бойынша «төмен» бағытта одан қатарынан бес дұрыс жауап алу керек. Бұдан әрі шкала бойынша «жоғары» қарай қатарынан дұрыс емес жауап алынғанға дейін тапсырмалар ұсынылуы тиіс. Тестілеу осымен шектеледі. Бұдан соң «балалық жас» тестілерінің санына барлық дұрыс жауаптарының саны қосылады. ерекше кесте бойынша алынған қосынды қандай ақыл-ой жасына сәйкес келетінін табады. Осыдан кейін формула бойынша И.к. ұғындыруда бұл коэффициент барлық әлеуметтік құрамдастықтар үшін ортақ ешқандай ақыл-ойды немесе зиятты анықтамайтынын есте ұстау керек, сол сияқты ол қайсыбір табиғи немесе тұқым қуалаған жалпы дарындылықты диагностикалауға келмейді.

Дереккөздер
-----------

Психология
**Интегралды-оптикалық схема** (Интегрально-оптическая схема) - элементтері арасындағы байланыс сәуле сигналдары көмегімен жүзеге асырылатын интегралдық схема. Біртұтас және гибридті интегралды-оптикалық схема бірегей технологиялық циклде бір төсеніш үстінде жасайды. Біртұтас интегралды-оптикалық схема жасау үшін AIII BV (мысалы, GaAs) типтегі ШӨ қосылыстыр және олардың негізіндегі қатты ерітінділер, сондай-ақ электро, акустика немесе мгнитооптикалық қасиеттері бар диэлекриктер монокристалдарды пайдаланады. Жекелеген оптикалық элементтерді дәл құрастыру арқылы гибридті интегралды-оптикалық схеманы жасайды. Интегралды-оптикалық схемада оптикалық жарық шығару көзі ретінде ШӨ лазерлер, ал оптикалық жарықты қабылдағыштар ретінде фотодиодтар, фототранзисторлар және фоторезисторлар қолданылады. Интегралды-оптикалық схеманы талшықты оптикалық байланыс жолдарында, ақпаратты оптикалық өңдеу жүйелерінде, шекті радиосигналдар анализаторларында, логикалық құрылғыларда, аналогті сандық түрлендіргіштерде, жарық күшейткіштері мен генераторларында қолданылады.

1. ↑  Электроника, Радиотехника және Байланыс сөздігі, Алматы 2007
**Қазаэронавигация** — Қазақстан Республикасы әуе кеңістігін азаматтық пайдалану саласында аэронавигациялық қамтамасыз етуді жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі Азаматтық авиация комитетінің "Қазаэронавигация" шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны.

Толық атауы: "Қазаэронавигация" Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі Азаматтық авиация комитетінің әуе қозғалысын басқару, ұшуды радиотехникалық қамтамасыз ету және электр байланысы жерүсті құралдарын техникалық пайдалану жөніндегі шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны

Мекен-жайы: Астана қаласы, Есіл ауданы, Пригородное тұрғын алабы, Е522 көшесі, 15 ғимарат.

Кәсіпорын қызметінің негізгі түрлері:

* ҚР әуе кеңістігінде әуе қозғалысын ұйымдастыру және қызмет көрсету.
* ҚР әуе кеңістігінде ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
* Ұшуды және байланысты радиотехникалық қамтамасыз етуді пайдалану.
* ҚР әуе кеңістігін пайдаланушыларды аэронавигациялық және метеорологиялық ақпаратпен қамтамасыз ету.

Тарих, мәртебе
--------------

Әуе қозғалысын басқару жөніндегі республикалық мемлекеттік кәсіпорын, Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің 1994 жылғы 10 мамырдағы "аэронавигация тәртібі мен шарттары туралы "№ 489 қаулысына сәйкес" Қазақстан әуе жолы "ұлттық акционерлік авиакомпаниясының құрамынан" Қазаэронавигация "кәсіпорнын бөлу туралы" Көлік және коммуникация министрлігінің 1995 жылғы 22 маусымдағы № 133 бұйрығымен құрылған республиканың әуе қозғалысын басқарудың бірыңғай технологиялық жүйесінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету мақсатында "Қазақстан Республикасының әуе көлігінде қызмет көрсету Қазақстан барлық пайдаланушылардың қажеттіліктерін әуе кеңістігімен қанағаттандыру үшін.

"Қазаэронавигация" РМК — өз тұтынушыларына коммерциялық негізде аэронавигациялық қызметтер көрсететін мемлекеттік компания.

"Қазаэронавигация" РМК қызметін Халықаралық Азаматтық авиацияны реттейтін Чикаго конвенциясында және Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген шеңберге сәйкес жүзеге асырады.

"Қазаэронавигация" РМК өзара қарым-қатынас орнатқан негізгі азаматтық авиациялық ұйымдар: ИКАО, ИАТА, canso халықаралық ұйымы, Еуробақылау, Мемлекетаралық авиациялық комитет, "Еуразия" Үйлестіру кеңесі.

"Қазаэронавигация" РМК Талдықорған қаласын қоспағанда, жоғары әуе кеңістігінде және Қазақстан Республикасының көптеген әуеайлақтарында ұшу, қону, ұшу маршруттарында қауіпсіз және тиімді коммерциялық негізде аэронавигациялық қызметтер көрсетеді.

Басшылық
--------

Жетекшісі Ахметов Нұржан Нұраханұлы (2023 жылғы 12 сәуірден бастап)

Аумақтық органдар
-----------------

Ұйымның орталық кеңсесі Астана қаласында орналасқан.

Аэронавигациялық қызмет көрсетуді қамтамасыз ету бойынша филиалдар Астана, Алматы, Ақтөбе, Ақтау, Атырау, Қостанай, Шымкент, Орал, Қызылорда, Тараз, Семей, Өскемен, Қарағанды, Көкшетау, Павлодар, Петропавл қалаларында орналасқан. Қарағанды филиалының құрамында "Жезқазған", "Балқаш" қашықтағы позициялары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
"**Жетіген батыр**"— дастан. Халық ақыны Есдәулет Қандекұлы жырлаған дастан оқиғасы махаббат тақырыбына құрылған, онда адамның қартайса да армансыз болмайтындығы баяндалады. Дастан әрі батыр, әрі бай Жетіген қарттың жас кезінде басынан өткен ғашықтық дерті туралы сыр шертеді. Жас Жетіген батырдың қалмақ ханының қызы Шырын сұлуға махаббатын бас кейіпкер өзі әңгімелейді. Оқиға сюжетінің кейбір тұстары ертегідегідей елес беріп, дастан соңы қайғылы аяқталғанымен, шығарма махаббатқа адалдық пен адамгершілік асыл қасиеттер жайлы үлкен әсер қалдырады. 1939 ж. Есдәулет ақынның айтуынан жазып алынған бұл дастан бұрын еш жерде жарияланбаған. Жыр нұсқасы толық, 11 буынды қара өлең және 7 — 8 буынды жыр үлгісіне құрылған, кей тұстарында қара сөзбен түсінік беріліп отырылады. Қолжазбасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы тұр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Қазандық қондырғы** ыстық су мен бу өндіру үшін қолданылатын механизмдер мен қондырғылар жиынтығы. 

  

Қазандық қондырғы қазан агрегатынан және қосымша жабдықтардан (газ және ауа құбырларынан, оттықтан, үрлеу құрылғысынан, т.б.) тұрады; тұрғын үй, қоғамдық және өнеркәсіптік ғимараттардың және технология тұтынушылардың (өнеркәсіптік мекемелер, т.б.) жылыту, желдету, ыстық сумен қамтамасыз ету жүйелерін жылумен жабдықтауда қолданылады. Шағын қуатты Қазандық қондырғыда қосымша құрылғылар болмайды, оның есесіне қоректендіргіш арматуралар және қазанға құйылатын су әзірлейтін жабдықтар болады. Қазан цехында, ЖЭО-нда әдетте бірнеше Қазандық қондырғылары орнатылады. Бұл қазандар ортақ магистрал бойынша қоректендіріледі. Буды ауық-ауық қыздырып тұратын қуатты Қазандық қондырғы қазан-турбина блогі жүйесін түзеді. Қуатты Қазандық қондырғының орнатылатын бөлмесінің аумағы бірнеше мың м3, сағатына 4000 т-ға дейін бу өндіре алады. Қазақстанда 20 ғасырдыңдың ортасында жасалған ПТВМ және КВ-ГМ (шамамен 117 дана) түріндегі орташа жылу өндіруі 116 МВт (100 Гкал/сағ) дейінгі су ысытқыш қазандар қолданылыста болған. Қазіргі кезде, тек қана Алматы қаласында **КСГн** сериялы пайдалы әсер коэффиценті 92%, табиғи газбен жұмыс істейтін 50-ге жуық су ысытқыш қазандар, **КВ-Г-3,56** сериялы 4 қазан және **КВ-Г-7,65** сериялы бір қазан жұмыс істейді. Жылу техника көрсеткіштері бойынша жетілдірілген жаңа **КВ-Г-35** қазаны "АЖЖЭ" *ААҚ*-ның Оңтүстік қазандығында өндіріске енгізілуде. Қазақ энергетика ғылыми-зерттеулер институтында **КСТ**, **КСГн** және **КВ-Г-35** сериялы Қазандық қондырғылар жасалды.[1]

Түйіршіктерді күйдіру үшін қыздырғыштардың 2 түрі қолданылады:[2]

* Алау - тек түйіршіктермен жұмыс жасау (негізінен ағаш және ауылшаруашылық түйіршіктерде). Алау қыздырғыштарының тиімділігі реторлық оттықтарға қарағанда жоғары (күрделі дизайн және екінші реттік ауа берілуіне байланысты);

* Реторт - олар 5-25 мм фракциясы бар көмір бұршақтарында тиімді. Түйіршіктерді қолданған кезде тұтыну көп болады (алау оттығымен салыстырғанда). Көптеген реторлық қыздырғыштарда өзін-өзі тазарту функциясы бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
2. ↑  Пеллет қазандықтары. Пеллет қазандықтарының дизайны және қыздырғыш түрлері.
**Мунтжактар** (лат. *Muntiacus*) – бұғылар тұқымдасына жататын марал туысы, 8-ге жуық түрі бар.. 

Азияны мекендейді, Англия мен Францияға орналастырылған. 

Жотасының биіктігі 40-65 см, салмағы -15-35 кг. Түсі сұр, сары немесе қоңыр. Еркектерінде азулы тістері және қысқа мүйізі бар. Салмағы шамамен 40-50 кг болатын алып мунтжак (М. vuquangensis) 1993-94 жылдары Орталық Вьетнамда табылған. Мьянма және Таиландтағы Феа (M.feae) мунтжагының жоғалу қаупі бар, қалған түрлері сирек кездеседі.

Мінез-құлығының ерекшеліктері
-----------------------------

Мунжактардың еркектері өз аймақтарын басқа еркектердің енуінен қорғайды. Олар кездескен кезде, әдетте, төбелеске келеді, онда қысқа мүйіздер өткір азу тістер ретінде қолданылмайды. Бұл бұғылар қуанғанда немесе қобалғанда иттердің үргеніне ұқсас дыбыстар шығарады.

Әйелдердің жүктілігі шамамен 7 айға созылады, содан кейін әдетте бір бала туады, оны анасы оны өз бетінше ұстанғанша қалың бұталарға жасырады. Бұл бұғылар өсімдік тағамдарымен қоректенеді: жапырақтар, шөптер, бүршіктер, құлаған жемістер.

Бір қызығы, сүтқоректілердің жаңа түрлерінің ашылуы екіталай деп есептелетін 1990 жылдары алғаш рет мунджактардың 5 жаңа түрі ашылған және сипатталған.

Азия елдерінде мунджактарды аулайды, олардың еті деликатес болып саналады.

Мүйіздері
---------

Олар мүйіздердің өте қарапайым құрылымында ерекшеленеді: әрбір мүйізде ұзындығы 15 сантиметрден аспайтын бір ғана, ең көбі екі бұтақ бар. Бұғылардың барлық дерлік түрлері сияқты тек аталықтарының мүйіздері болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Үлкен Бұғыты** – Іле Алатауының қиыр шығысында оқшау жатқан аласа тау.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Еңбекшіқазақ және Ұйғыр аудандары жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1816 м. Солтүстік-батысында 10 км жерде Кіші (Бала) Бұғыты, батысында (20 км жерде) Сөгеті таулары орналасқан. Тау оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 18 км-ге созылған, енді жері 10 км.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Үлкен Бұғыты тауы карбонның және плейстоценнің, құмтас, мергель, конгломерат тау жыныстарынан түзілген.

Климаты
-------

Климаты аридтік, қысы суық, жазы ыстық. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –9 -10С, шілдеде 21-230С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшемі 300 — 350 мм.

Өсімдігі
--------

Шөлейтке тән қиыршықтасты сұр, бозғылт сұр топырақ қалыптасқан. Жусан, баялыш, теріскен, көкпек басым өседі. Кезінде Үлкен Бұғытыны тау ешкілері мекендеген. Көктем және жаз айларында жайылым ретінде пайдаланылады. Баурайында Бұғылы, Алтыншек, т.б. қыстаулар орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
*Басқа мағыналар үшін Мерген (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Мерген**, Хауыс (латынша *Sogіttarіus*) – жұлдызды аспанның Оңтүстік жарты шарындағы зодиактік шоқжұлдыз. 
Бүркіт, Қалқан, Жылан, Жыланбөктерген, Сарышаян, Оңтүстік Тәж, Телескоп және Ешкімүйіз шоқжұлдыздарының аралығында орналасқан. Ең жарық жұлдыздары (Мергендегі  және ) 2-көрінерлік жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. Қазақстан жерінде көктемнің соңында және жазда жақсы байқалады. Галактиканың центрі Мергеннің бағытында орналасқан;

Пайдаланылған Әдебиеттер
------------------------

1. ↑   Зодиак
2. ↑   Галактика
3. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Муньос Марин Луис** (Mufioz Marin, Luis)- (18 ақпан 1898 жыл, Сан-Хуан, Пуэрто-Рико - 30 сәуір 1980 жыл, сол жерде), мемлекет қайраткері, төрт мәрте Пуэрто-Риконың президенті (1948-64) болып сайланған.. АҚШ-та білім алып, Ля Демокрасия газетінің редакторы болады, 1932 жылы Пуэрто-Рико сенатына сайланады. 

Мансабының басында АҚШ-қа тәуелсіз болуды қорғаған, бірақ кейінірек Америкамен ынтымақтастықты таңдады, Пуэрто-Рикодағы жағдайды жақсарту үшін либералды губернаторды тағайындады. Ол экономикалық дамуға ұмтылған «Өзіндік көмек» бағдарламасын құрастыра алды. 

Пуэрто-Рико 1948 жылы өз президентін сайлау құқығына ие болғанда, халықтың басым көпшілігі оған дауыс берді, кейін қайта сайланды. Пуэрто-Риконы федерация жасаймын деген мақсаты орындалды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)
**Сепсис** (латынша sepsіs — шіру, іріңдеу) — ірің микробтарымен залалданған қаннан дамитын ауру. Сепсистің негізгі қоздырғыштарына стафилакокк, стрептококк, менингококк, т.б. іріңдеткіш микроорганизмдер жатады. Сепсистің дамуында жергілікті іріңді ошақтың сипаты; сол жердегі бактериялардың саны және адамның иммундық жүйесінің әлсіреуі үлкен рөл атқарады. Көбінесе организмнің қабынуы мен іріңді жаралардың асқынуынан, ауыр операциядан, қан кетуден, қоректің жетіспеуінен, аурудан кейін организм әлсірегенде адам Сепсиске ұшырайды. Сепсисте фагоцитоз процесі бұзылып, лейкоциттер сіңіріп алған микробтар жойылмастан жасуша ішінде көбейе бастайды. Лимфоциттер мен моноциттердің белсенділігі төмендеп, иммундық антиденелердің түзілуі бұзылады. Сепсистің орналасқан орнына қарай: терапевтік (өкпенің іріңді қабынуы); бадамша бездік (іріңді баспа); хирургиялық (шиқан шыққанда); гинекологиялық (ауруханадан тыс жасатқан аборттан кейін); урогендік (несеп жолдарындағы іріңді қабынулар); отогендік (іріңді отиттің асқынуы); кіндіктік (нәрестенің кіндігінің айналасындағы қабыну) түрлері бар. Егер инфекцияның қай жерден түскенін анықтай алмаса, оны криптогендік (жасырын) Сепсис деп атайды. Сепсис кезінде науқастың дене қызуы 39 — 40ӘСепсисқа дейін көтеріледі, басы қатты ауырады, асқа тәбеті шаппайды, дел-салданады, кейде есінен танып сандырақтайды, ісінеді, жүрек соғуы жиілеп, тыныс алуы қиындайды. Сепсистің кенеттен дамитын, жедел, жеделдеу және созылмалы (хрониосепсис) түрі болады. Жедел түрі 1 — 2, жеделдеуі 5 — 7 күнде өтеді. Клиник.-морфол. белгілеріне қарай: септицемия, септикопиемия, сепсистік эндокардит болып бөлінеді. Септицемия — Сепсистің метастазсыз түрі. Бұл кезде көкбауыр үлкейіп, лимфа түйіндері ұлғаяды. Ішкі органдарда дистроф. өзгерістер, қабынулар байқалады. Септикопиемия кезінде Сепсистік ошақтар өкпеде, бүйректерде, ми тінінде, жүректе басталады. Іріңді қабыну Сепсис ошағынан айналадағы тіндерге өтіп, іріңді плеврит, перикардит, перитонит дамиды. Сепсистік эндокардит жүрек қақпақшаларынан басталады. Соның нәтижесінде некроз ошақтары пайда болады. Өзгерген қақпақшалар ыдырап, олардың бетінде тромбтар түзіледі. Тромбоз организмде инфаркт ошақтарының қалыптасуына жағдай туғызады. Кейбір жағдайда ішектің, аяқтың және терінің гангренасы дамуы мүмкін. Сепсис — өте қауіпті ауру, сондықтан, көп жағдайда бұл аурумен ауырған адамдар жазылып кетпейді. Емі: Сепсистік ошақтар сақталып қалған жағдайда оларды хирург. жолмен тазартып, антибиотиктермен және антисептиктер қолданып, іріңді тазартып жуып-шаю; антибиотиктер қолданып, организмнің инфекцияға төзімділігін арттыру; құнарлы тағам, витамин беру, қан құю арқылы организмді әлдендіру. Сепсис жануарлар мен мал арасында да жиі кездеседі.
**Шартты топ** — белгілі бір нышаны бойынша (іс-әрекеттің сипаты, жынысы, жасы, білім деңгейі, ұлты және т.б.) біріккен, әлеуметтік психологиясын зерттеу объектісі болып табылатын және бір-бірімен тікелей не жанама объективтік қарым-қатынастары жоқ адамдардың қауымдастығы. Бұл қауымдастықты құрайтын адамдар бір-бірімен ешқашан кездеспеуі мүмкін екендігі былай тұрсын, бір-бірі туралы ештеңе білмеуі де мүмкін, бірақ, бұл орайда, олар өздерінің нақты топтарының басқа мүшелерімен белгілі бір азды-көпті бірдей қатынастарда болады. Мысалы мектепке дейінгі баланың, шартты жастық топтың психологиясын зерделеу үшін мектепке дейінгі тиісті жастағы біраз баланы олардың нақты топтарында зерттеу қажет.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Секешфехервар** (маж. *Székesfehérvár*) — Мажарстанның қаласы. Халық саны 101 465 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). Қала елдің маңызды қалаларының бірі, онда патшалық резиденция орналасқан.

Қала Рим империясының кезінен бері бар. Ал қазіргі мажар қаласы 972 жылы қалыптасқан. Аңыз бойынша бұл жерде қазіргі Мажарстанның аймағына көшуді басқарған Арпаданың шатыры орналасқан. Қаланың негізін Арпаданың шөбересі – кінәз Геза қалаған. 

Орта ғасырларда Секешфехерварда 37 (38) мажар патшаларының таққа отыру рәсімдері болған. Қалада алғаш болып 1038 жылы Петр Орсеолоның таққа отыру рәсімі болса, соңғы болып 1526 жылы Янош Запольяидің таққа отырғызу рәсімі болған. Жалпы қалада 15 патша жерленген, олардың ішінде – I Әулие Иштван, II Бела, Ұлы Лайош, Матьяш Корвин және басқалары.

Дереккөздер
-----------
**Сейітқұл Оспанов** (1955-2003) - 30 наурызда Қызылорда облысының Қазалы қаласында дүниеге келді. 1977 жылы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірді. «Жалын», «Мектеп» баспаларында, *«Пионер», «Зерде», «Парасат»* журналдарында, «*Жетісу*» газетінде жұмыс істеді. 1994 — 2003 жылдары Қазақстан Республикасы Үкіметінің аппаратында аударма секторын басқарды. «Қазақойл» ұлттық мұнай-газ компаниясында қызмет етті.
*«Бәйге», «Ащы қауын, тәтті қауын», «Күн көтерілген шақ»* атты жыр жинақтары мен *«Ағаш ат», «Бақытты үй», «Самый сладкий день», «Құлдар көтерілісі»* атты проза кітаптарының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Сеппе** (присыпка) терінің қабынып ауруына қарсы қолданылатын, дезинфекциялаушы және құрғатушы дәрі-дәрмек; теріде қабыну құбылыстары пайда болғанда, сондай-ақ тер көп шыққанда және тері майланғанда қолданылады. Бұл дәрілер құрамына қарай: минералды сеппе (онда мырыш тотығы немесе тальк болады) және өсімдік сеппесі (құрамында крахмалы бар) болып бөлінеді. Кейде аралас қоспалы сеппе пайдаланылады. Емдік сеппе құрамында әр түрлі емдік препараттар — анестезин, формалин, бор қышқылы, уротропин, дерматол т.б. болуы мүмкін. Сеппені *пысынауда, терлеуді, тершеңдікті* болдырмау және оларды емдеу мақсатында пайдаланады: сеппеге мақтаны тигізіп алып тері қатпарларын сүртеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Темірбаев Сейітхан Нұрмұханбет ұлы** (1922 жылы Қостанай облысында, Таран ауданында дүниеге келген)- Совет Одағының Батыры (31.5.1945). КОКП мүшесі. Қызыл Армияға 1941 жылы шақырылды. Сталинград шайқасынан кейін ол взводқа, ротаға командир болды, Харьков, Донбасс,Одесса, Белоруссия, Польшаны азат етуге қатысты. 1945 жылы 25 сәуірде оның ротасы Берлин-Шпандау каналынан қарсы жағалауға бірінші болып өтті. Осы ұрыста асқан ерлік пен батырлық көрсетті. 1950 жылы Алматы жоғары партия мектебін бітіріп, партия,совет,кәсіподақ органдарында қызмет істеді. Қостанайда тұрады, «Энергосбыт» басқармсында бөлім бастығы.Ол Ленин орденімен, Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз,1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
**Арабшах Мұззаффар** (Араб оғлан) — Алтын Орда ханы (1377— 1380), «Ұлы дүрбелең жылдардың» өкілі. Ол Қағанбектің ұлы. Әкесі жағынан Жошы ханның бесінші ұлы Шибанның ұрпағы. Оның дүниеге келген дәлме-дәл уақытын анықтау қиыншылық тудырады. Себебі, көнеорыс және өзге деректер мемлекеттік қайраткерлердің есімін белгілі бір оқиғаларға қатысты ғана атап өтетін болған. Ол жайлы мәліметтер 1377 жылдан бастап кездеседі. Сол жыл Руське шабуыл жасаған болатын. Біріккен мәскеу-нижегород әскері ордалықтарға қарсы тұрса да, тас-талқан болып жеңілді. Бұл шайқас тарихта «Пьян қырғыны» деген атпен қалды. Қазіргі тарихшылар орыс жазбаларына сүйеніп Арабшах Мамайға қызмет еткен деп тұжырымдайды. Ал оның жорығын жазалау ретінде қабылдайды. Орыс әскерінің тас-талқан жеңілісінен соң (2 тамыз), Арабшах Нижний Новгородты тонады (5 тамыз). Сол жылы Засурьеге шабуыл жасады. Осыдан кейін оның есімі жылнамаларда кездеспейді. Нумизматикалық деректерге қарағанда Арабшах аз уақытқа Берке Сарайды басып алған. Оның соқтырған тиындары бізге жеткен. Оның билігі Берке Сарайды Тоқтамыс басып алғанға дейін соғысқан.

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуАлтын Орда хандары |
| --- |
|  |
| 
Бату хан • Сартақ хан • Ұлақшы хан • Берке хан • Меңгу Темір хан • Туда Меңгу хан • Төле Бұқа хан • Тоқта хан • Өзбек хан • Тыныбек хан • Жәнібек хан • Бердібек хан • Құлпа хан • Наурыз хан • Құзыр хан • Темір Қожа хан • Ордамәлік хан • Келдібек хан • Мұрад хан • Мір Болат хан • Әзіз Шейх хан • Абдулла хан • Мұхаммед Бұлақ хан • Ұрыс хан • Шеркес хан • Қағанбек хан • Арабшах хан • Тоқтамыс хан • Құйыршық хан • Темірқұтылық хан • Шәдібек хан • Болат хан • Темір хан • Жәлеләддин хан • Керімберді хан • Кепек хан • Шөкре хан • Жаппарберді хан • Дервиш хан • Қадырберді хан • Қажы Мұхаммед хан • Ұлық Мұхаммед хан • Барақ хан • |

 |
**Ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні** - Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен *саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы* болып аталған 1997 жылдан бастап атап өтіледі. Тәуелсіз Қазақстанда алғашқы болып қабылданған заңдардың бірі - 1993 жылғы сәуірдің 14-індегі «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» ҚР Заңы.

1930 жылдары Кеңес Одағының құрамында болған Қазақстанда 103 мың адам қуғын-сүргінге ұшыраған және 25 мың адам ату жазасына кесілген. Нақ осы жылдары қазақстандық ғылым, мәдениет және саясат саласының зиялы қауым өкілдері атылған. 

Жалпы 1930-1953 жылдары аралығында 40 миллионнан астам кеңес азаматтары репрессияға ұшыраған. Әсіресе бұл заңсыз жазалауға Кеңес Одағы құрамында болған барлық халықтар мен ұлттардың бетке ұстар интелегенция өкілдері ұшыраған. Осы кезеңде қазақтардың 40 пайызы қаза тапқан. Ал Қазақстан аумағында орналасқан лагерлерге корейлер, поляктар, Еділ немістері, Қырым татарлары, Кавказ халықтары және басқа да ұлт өкілдері қоныс аударылып келген.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  31 мамыр. ҚАЗАҚПАРАТ КҮНТІЗБЕСІ: АТАУЛЫ КҮНДЕР, ОҚИҒАЛАР, ЕСІМДЕР.  ҚазАқпарат. Тексерілді, 31 мамыр 2013.
**Магон Уильям** (Mahone, William) (1 желтоқсан 1826 жылы, АҚШ, Вирджиния штаты, Саутхемптом графствосы — 8 қазан 1895 жылы, Вашингтон), америкалық саясаткер және теміржол магнаты. [1].

Вирджиниядағы Әскери институтты бітіргеннен кейін сабақ бере жүріп, инженер ісін бір уақытта зертеп жүрді. 1851 жылы Норфолк-Питерсберг  теміржолында инженер болып жұмыс істеді, ал 10 жылдан кейін осы компанияның президенті болып тағайындалды. 

Азамат соғысы кезінде Конфедерацияда бас квартирмейстер болып сайланды, бірақ солтүстік Вирджиниядағы армияға кетіп, онда генерал майор шеніне дейін өсті. Соғыстан кейін жол құрылыс жұмыстарына қайта оралып, Атлантика, Миссисипи және Огай (кейіннен Норфолк-Батыс) теміржолдарының президенті болды (1867 жылы). 

Теміржол патронажының негізінде саяси база салды, бірақ 1870 жылдары теміржолға бақылаудан айрылды. Демократиялық партияның губернаторына үміткерлікке ұсынылып өтпей қалған соң (1877 жылы), «риджастерлер» (қайта ұйымдастырушылар) саяси партиясын жасау үшін (1879 жылы) афроамерикалық және ақ нәсілді кедейлердің коалициясын ұйымдастырды, олар өз кезегінде реформаны жариялауға үлгерді. 
АҚШ Сенатына республикашылардың атынан қатысты (1880-87 жылдары).

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Жетіжол** – Іле Алатауының батысындағы жота.

Географиялық орны
-----------------

Алматы облысы Жамбыл ауданы жерінде орналасқан. Сілемнің батысы Кіндіктас жотасына ұласады. Шығысында Іле Алатауынан Қастек асуы және Қарақастек өзені арқылы бөлініп жатыр. Абсолюттік биіктігі 3273 м (Суықтөбе тауы), ұзындығы 85 км, енді жері 25 км.

Геологиялық құрылымы мен жер бедері
-----------------------------------

Негізінен тас көмір кезеңінің кристалдық тақтатасынан, гнейстен, кейбір тұсында жер бетіне шығып жатқан гранитоидтардан түзілген. Жер бедері орта таулық, жалдары тегістелген, беткейлері тік, сай-жыралармен тілімденген.

Су торабы
---------

Іле мен Шу өзендерінің суайрығы саналатын жотаның баурайынан Ырғайты, Жанысай, Жіңішке, Ешкілі, Жиренайғыр, Жаманты, т.б. өзендер бастау алады.

Климаты, өсімідігі
------------------

Жетіжолда бірнеше ландшафттық-климаттық белдеулік байқалады. Тауалдының далалық қоңыр топырақты белдеуінде (800 – 1400 м) бидайық, тарғақ шөп, бозшағыл, т.б. шөптесіндер өседі. 1400 – 2600 м биіктіктегі шалғынды қара топырақты жерлерінде орман сирек кездеседі, үстіртті-жонды белдеуінде (2600 м-ден биікте) доңызот, самалдық, байғұт, субальпілік шалғын өскен. Жетіжолдың баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
**Борис Александров атындағы спорт сарайы** — Өскемен қаласындағы мұзайдыны сарайы. ЖХЛ ойнайтын «Қазмырыш-Торпедо» хоккей командасы өз алаңындағы ойындарын осында өткізеді. Орналасқан жері: Абай даңғылы 2, Өскемен, Қазақстан.

Тарихы
------

Спорт сарайы 1964 жылдан 1968 жылдар аралығында салынды. Қазақстанда алғаш рет сарай ғимаратын салу кезінде 64 метрлік шатыр фермалары қолданылды, КСРО-да алғаш рет негізгі алаңмен бірге жаттығу мұз алаңы салынды. Бастапқыда негізгі аренаға 5200 көрермен сыятын болса, 2001 жылы жүргізілген ауқымды қайта жаңартудан кейін орын саны 4400-ге дейін қысқарды. Сарайдың іші бірнеше рет елеулі өзгерістерге ұшырады, бірақ ғимараттың сырты өзгеріссіз қалып отырды.

2011-2012 жылы қыста ғимараттың өзі жаңартылмай қасбеті ауыстырылды. Сәулетшілердің ойы бойынша, жаңа қасбет қақпашының бас киіміне ұқсайды. Сонымен қатар, ғимараттың жанында хоккей ойыншысына арналған ескерткіш пен үлкен бүгілген жарықдиодты экран пайда болды.

Сілтеме
-------

* «Қазмырыш-Торпедо» ХК сайтындағы профиль
**Балаубаев Сәлкен** (1902, Қарағанды облысы Осакаровка ауданы — 1972, Қарағанды) — алғашқы қазақ психологтарының бірі. Орта Азия мемлекеттік университетін (Ташкент) бітірген (1929). Қазақ педагогика училищесінде (Ташкент), Қазақ педагогика институтында (Алматы) оқытушы, Орта Азия еңбек қорғау ғылым-зерттеу институты лабораториясында, Қазақ АКСР Оқу халық комиссариаты жанындағы Әдістемелік кеңесте ғылыми қызметкер болып істеді. Балаубаев Сәлкен профессор А. Б. Залкиндтің "Педагогика", профессор П.Н. Шимбиревтің педтехникумға арналған "Педагогика" атты оқулықтарын тәржімалаған. Мектептегі тәрбие саласына қатысты "Мектеп группаларын комплектеу" (1934), "Қиын бала" ("Политехникалық мектеп", 1933, ғасыр 7—8), т.б. ғылыси мақалалар жазды. Балаубаев Сәлкен 1937 — 1938 жылдары саяси қуғын-сүргінге ұшыраған. 1939 жылдан өмірінің соңына дейін Қарағанды педагогика институтында ұстаздықпен айналысты. Жоғары оқу орындарына арналған "Психология" оқулығында Балаубаев Сәлкен жеке тұлғаны қалыптастыру, адам өміріндегі идеалдың маңызы, қажеттіліктің орны мәселелерін зерттеді. Темперамент типтеріне сипаттама беріп, оның мінезбен байланысын ашып көрсетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Иравади** немесе **Ирравади** - Мьянмадағы (Бирма) (бастауы Қытайда, алабының біразы Қытай мен Үндістанда) аса ірі өзені.

Үзындығы 2150 км, алабы 430 мың км (кейбір деректер бойынша, 415 мың км²). Гималайдың шығыс сілемдерінен басталып, негізінен солтүстіктен оңтүстікке қарай ағады. Иравади мен оның салалары жоғарғы жағында жунгли арасымен терең шатқалдар арқылы ағады, арнасы шоңғалды келеді. Орта және төменгі ағысында Иравади жазығын кесіп өтеді, бұл тұста аңғары кеңейеді. Сағасына 300 км қалғанда батпақты атырауы басталады, оның ауданы 30 мың кm² шамалы (кейбір дерек бойынша, 48 мың кm²). Орташа су шығыны төменгі ағысында 13 - 14 мың m³/ сек. Нөсер жаңбыр жауған кезде 40 мың m³/ сек - қа жетеді. Сұрапыл су тасқыны жиі болып тұрады. 1100 км - ге дейін, жазда 1440 км - ге дейін (Бамо қаласына дейін) дейін кеме жүзеді. Кішігірім кемелер Мьичина қаласына (сағасынан 1600 км) дейін көтеріле алады. Орта және төменгі ағысында Иравади және оның салаларымен жер ағызылады. Энергия ресурсы мол, бірақ мүлде пайдаланылмайды. Жағасында Мандалай, Пьи, Хинтада қалалары, атырауында Бирманың астанасы - Рангун қаласы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том
**Жетікөл** — Ресей Федерациясы Орынбор облысының Светлый ауданында, Қазақстанмен шекаралас жерде орналасқан ағынсыз тұзды көл.

Ауданы шамамен 12 000 га болатын көл Светлый ауданының оңтүстік-шығысында ең үлкен көл қазаншұңқырларының бірінде орналасқан. Орынбор облысында бұл екінші үлкен көл, тек Шалқар-Екі қара ғана одан үлкен. Көлдің қазаншұңқыры төбелермен қоршалған. Көлдің су беті шамамен 4000 га құрайды. Көлдің солтүстік-шығысындағы жағасы терең сайға байланысты су ойып кеткен және төмендетілген. Көлдің тереңдігі 1-1,5 м.

Көл жағасында Светлый ауданы Озерный ауылдық кеңесінің әкімшілік орталығы Озерный ауылы орналасқан. Жетікөл көлі көші-қон кезеңінде суда жүзетін құстардың ұя салатын және демалатын орны ретінде көл қаумалына жатқызылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Светлый көлдері  (орыс.).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 5 желтоқсан 2019.
**Колесов Федор Иванович** (20.5.1891, Орал, - 29.7.1940,Мәскеу) - Кеңес мемлекет және партия қайраткері. Түркістанда Кеңес өкіметін орнату жолында күрес ұйымдастырушыларының бірі. 1917 жылдан Компартия мүшесі. 1911 жылдан Орынбор темір жолында жұмыс істеді, темір жолшылардың тораптық кәсіподақ комитетінің председателі болды. 1917 жылы қыркүйекте большевиктерден Ташкент Кеңесі аткомының мүшелігіне сайланды, жұмысшылардың жаппай ереуілін ұйымдастырушылардың бірі. Кеңестердің бүкіл ресейлік 2 - съезінің делегаты, БОАК мүшесі 1917 жылы қарашада Түркістан Кеңестерінің 3 өлкелік съезінде Түркістан халкомсовының председателі болып сайланды. РК (б) П Түркістан өлкелік комитетеінің мүшесі. РК (б) П 8 - съезінің делегаты. 1918 - 20 жылы Қызыл Армияның саяси комиссары ретінде Азамат соғысына белсене қатысты. 1923 - 28 жылдары Қиыр Шығыс Халық шаруашылық Жоғарғы Кеңесінің председателі, Қиыр Шығыс ревкомының, Гомель губерниясының атком мүшесі. 1929 - 33 жылы Мәскеу архитектура институтында және Архитектура академиясының аспирантурасында оқыды. 1933 - 36 жылдары Моссовет жоспарлау бөлімінде және Мәскеудің Пролетар ауданың архитекторы болып істеді. 1936 жылы пенсияға шықты.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 495 бет
Сәлдегүл таушымылдығы(Pаeonia hybridа)- таушымылдықтар тұқымдасына жататын , дерлік эндемиктік, таралу аймағы таралып бара жатқан түр. Алтай, Тарбағатай, Сауыр және Жоңғар Алатауының солтүстік бөлігі, сонымен қатар Шығыс шоқыларының шекаралас аймақтарында кездеседі. Ашық ылғал тасты және тасты далалы беткейлерде, тау етегінен орта тау белдеуіне дейінгі бұталар арасында өседі. Дөңгеленген (дерлік шар сияқты) түйнек тәрізді жуандаған тамырымен, биіктігі (35-40 см) және гүлінің ашық қызыл немесе ақшыл көк түсімен ерекшеленеді. Таралу аймағы адамның тікелей әсерінен, яғни гүл шоғырына жинау, емдік қасиеті үшін тамырымен қазып алудан қысқарып отыр. Мәдени түрде жақсы өседі, көшеттері үшінші-төртінші жылдары гүлдейді. Жақсы күтім болса, үлкен болып өсіп, 20 жылдан кем гүлдемейді. Батыс Алтай мен Марқакөл қорықтарында, Қатонқарағай ұлттық паркінде қорғалады.

Дереккөздер
-----------


Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Алматы: «Алматыкітап» ЖШС, 2006. – 75 бет.