recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Рахметқажы Ескендірұлы Берсімбай** 1947 жылы 8 наурызда РКФСР Алтай өлкесі Көшағаш
ауданының Жазатор ауылында туған. Қазақ.
Новосібір мемлекеттік университетінің жаратылыстану
ғылымдары факультетін (1969) «Биология» мамандығы
бойынша; КСРО ҒА Сібір бөлімшесі Цитология және генетика институтының аспирантурасын (Новосібір қ.) бітірген.
Ұлттық медициналық зерттеулер институтында (Лондон,
1983-1984), Еуропалық молекулярлық-биологиялық зертханада (ГФР, 1987) машықтанудан өткен.
Биология ғылымдарының докторы. Профессор. Қазақстанның ҒА корреспондент-мүшесі (1995). ҚР Жоғары
мектеп ҒА (1999), Халықаралық Жоғары мектеп Ғылым
академиясының (2001) академигі.
АҚШ, Жапония, Ұлыбритания, Германия, Италия, Қытай,
Египет, Финляндия, Оңтүстік Корея, Сингапур және басқа
елдердегі ірі халықаралық ғылыми форумдарда баяндама
жасаған.
300-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде ағылшын
тіліндегі монографиялардың және жоғары оқу орындарына
арналған қазақ тіліндегі жалпы және молекулярлық генетика бойынша оқулықтардың авторы. Оның жетекшілігімен
18 кандидаттық және 2 докторлық диссертация қорғалған.
Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі.
1972 жылдан - КСРО ҒА Сібір бөлімшесінің Цитология
және генетика институтындағы молекулярлық генетика
зертханасының кіші ғылыми қызметкері. 1975 жылдан -
С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің
(әл-Фараби атындағы ҚазМУ) дарвинизм және генетика кафедрасында аға оқытушысы, доцент, кафедра меңгерушісі,
генетика және молекулярлық биология кафедрасының
меңгерушісі, биология кафедрасының деканы. 1995-
2000 жылдары - ҚР ҰҒА жаңадан құрылған Жалпы генетика және цитология институтына басшылық еткен. 2004
жылдан - ҚР Білім және ғылым вице-министрі, министрлік
аппаратының жетекшісі. 2005 жылдан - ҚР Президенті
жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының бірінші
вице-ректоры.
2008 жылдың шілде айынан бері - Л.Н. Гумилев атындағы
Еуразия ұлттық университетінің ғылыми жұмыс жөніндегі
проректоры.
Ганновер медициналық зерттеу орталығының (ГФР, 1987,
1991), Астон университетінің (Англия, 1994) шақырылған
профессоры.
Британ кеңесінің стипендиаты (1983-1984), Орталық
Азия мен Қазақстаннан Александр Гумбольдт қорының
бірінші стипендиаты (ГФР, 1986). Қазақстандағы Гумбольдт клубының президенті. INTAS, CRDF, INCOCopernicus, Welcome Trust Халықаралық ғылыми қорлары
гранттарының жетекшісі және жауапты орындаушысы.
Ұлыбритания Корольдық қоғамының П. Капица атындағы
сыйлығының лауреаты (1993). «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Астананың 10 жылдығы» (2008)
медальдарымен; ҚР БҒМ «ҚР ғылым саласын дамытуға
сіңірген еңбегі үшін» белгісімен (2003) марапатталған. ҚР
білім беру саласының құрметті қызметкері (2007).
Үйленген. Жұбайы - Тоқсобаева Гүлмира Асанқызы, биология ғылымдарының кандидаты. Ұлы - Берсімбаев Ержан Рахметқажыұлы, тарих ғылымдарының кандидаты; қызы - Берсімбаева Айжан Рахметқажықызы, заңгер.
Немересі - Әсел.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Абдрахманов Рахметулла Хәкімұлы** — 1911 жылы Семей қаласында дүниеге келген.Ұлы Отан Соғысына,Курск шайқасына қатысқан. 247 минометті полктың 5-минометті бригадасының құрамында 1942 жылдың 29 желтоқсанынан бастап 1943 жылдың шілде айына дейін телефонист болып шайқасқа түскен.1943 жылдың 7-маусымында он қолы күрделі жараланып, Вычуга қаласында орналасқан №3080 эвакогоспиталінде 5 ай жатып емделген,алайда,мүгедек болып қалды.Рахметулла Хәкімұлына Ұлы Отан Соғысының 1-дәрежелі мүгедегі атанды.
КСРО–ны қорғағаны үшін "Қызыл жұлдыз" орденімен марапатталған (№ 3599961).Сондай-ақ, ҰОС аяқталуына орай жыл сайын берілетін мерейтойлық медальдардың иегері.
Көлік апатынан жаба шегіп, бас сүйегі мен миына зақым келіп 1978 жылдың 22 маусымында өмірден өтті.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Дереккөздер
-----------



Семей қаласының тарихи өлкетану мұражайының тапсырысымен басылып шыққан "Солдаты победы"("Жеңіс жауынгерлері") кітабы,2005 жыл.
***Рахметолла Райымқұлов*** (1913-1978) - 11 мамырда қазіргі Ташкент облысы, Бостандық ауданы, Қараманас ауылында дүниеге келген.

 1929 жылы төрт кластық білімімен Ташкент қаласындағы Қазақ педагогикалық техникумына түскен. Оны 1933 жылы бітірт, Ташкент облысының Жоғары Шыршық ауданында өзі оқыған мектепте мұғалім болған.

Қара қаңлы руынан шыққан.

Еңбек жолы
----------

Аудандық *«Алға»* газетінің редакторы қызметін атқарады. Сол жылдардан бастап ұзақ уақыт баспасөзде істеген. 1935—1936 жылы Ташкенттегі педагогикалық институтта оқиды. 1937 жылы Алматыдағы Қазақстан Коммунистік Журналистер институтына ауысып, оны 1939 жылы бітіріп шығадыда, *«Сталин жолы»* (қазіргі *«Қазақстан әйелдері»**]) журналына жауапты хатшы қызметіне қалдырылады. 1941 жылы* «Социалистік Қазақстан» *(қазіргі *«Егемен Қазақстан»*) газетіне ауысады. Сол жылы майданға кетіп, 1946 жылдың қаңтарына дейін әскер қатарында болды. Соғыстан оралысымен Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетінде очерк және фельетон жанрларынан семинар сабағын жүргізеді, 1949—1953 жылдарда Полиграфия және баспасөз қызметкерлері кәсіподағы республикалық комитетінің төрағасы болып екі рет сайланады. 1953—1961 жылдары* «Жұлдыз» *журналында жауапты хатшы,* «Қазақ әдебиетінде», «Жұлдыз» *журналында проза бөлімінің меңгерушісі болды. 1971 жылдан Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы көркем әдебиетті насихаттау бюросы директорының орынбасары болып істеген. Аударма саласында С.Айнидың* «Бұқара» *трилогиясының екі кітабын қазақшалаған. Біраз туындысы орыс тіліне аударылған. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған.*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  МЕНІҢ АЛҒАШҚЫ БАСТЫҒЫМ - Қабдеш Жұмаділов - Әңгімелер ...
2. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
3. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Рахымжан Дүйсенбаев** (1870-1919), журналист. Қарқаралы ауданының түлегі. 1892-1906 жылдары Акмола, Семей, Жетісу облыстық ведомстволарына қосымша ретінде шығып тұрған «Дала уәлаяты» газетінде аудармашы-журналист, әдеби қызметкер болып істеді. Газет қосымшасы орыс және қазақ тілдерінде Омбыда басылып тұрды. Оз мақалаларында жергілікті үкіметтің озбырлығына қарсы шықты, патша өкіметінің отарлау саясатын, сот ісін, билеуші таптық мүддесін қорғауға негізделген сайлау жүйесін сынады. 1896 жылы Атбасардағы маркстік үйірмеге кірді. 1905-07 жылы революция кезінде көтеріліске шыққан Омбы мен Акмола жұмысшыларын қолдау үшін үгіт-насихат және ұйымдастыру жұмыстарын жүргізді. 1906 жылдан Архангельск губерниясына (Солтүстік Двинадағы Котлас аймағына) жер аударылды 1917 жылдың сәуірінен 1918 жылдың шілдесіне дейін ұйымдастырушысы және идеялық жетекшісі С. Сейфуллин болған бірінші қазақ революциялық демократиялық газеті «Тіршіліктің» ресми редакторы болды. Дүйсенбаевтың кұрметіне Астана, Қарқаралы калаларында оның есімі берілген көшелер бар. Қарқаралы ауданының «Бесоба» ауылындағы орта мектеп Дүйсенбаевтың есімімен аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Сезімсіздендіру**
-------------------

### Жүру процесі

Сезімсіздендіру - хирургиялық операция кезінде, ауыр жарақат және кейбір патологиялық жағдайларда, сондай-ақ ем, диагностикалық процедуралар кезінде пайда болатын ауру сезімін қолдан жою. Сезімсіздендірудің қарапайым әдістері, дәрі-дәрмектерді пайдалану, дәрілік өсімдіктерді пайдалану өте ертеден белгілі. Сезімсіздендіруге 19 ғасырда морфин кең қолданылған. Сезімсіздендірудің 2 түрі бар. Оның бірі белгілі бір жерді сезімсіздендіру, екіншісі жалпы сезімсіздендіру. Белгілі бір жерді сезімсіздендіргенде нервтің сезім қабылдайтын ұштарының, нерв жүйесі шетінен оның орталығына баратын нерв жолдарының сезімталдылығы жойылады. Сезімсіздендірудің тағы бір әдісіне А. В. Вишневский тәсілімен 0,25% -тік новокаин ерітіндісі жай жылжитын инфильтрат түрінде организмге енгізіледі. Сезімсіздендірудің дәріні (хлорэтил, кокаин) ағза немесе жасуша бетіне жағатын әдісі де бар. Жалпы сезімсіздендіру әдістерін наркоздау процесі арқылы жүргізеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 99-бет
Созақ ауданы
**Рахым Балабиев** (*10.1.1936 жылы туған, Созақ ауданы, Сызған ауылы*) – ақын. 1961 – 1978 жылы Кентаудағы жүк тасымалдау мекемесінің жүргізушісі, бас инженері, одан кейінгі жылдары Түлкібас автокөлік мекемесінің, Кентау жүк автомобиль көліктері мекемесінің директоры қызметтерін атқарды. *«Жан сыры» (1992), «Төскейсаз» (1994), «Жүректерге жол іздеу» (1998), «Саңғылдар» (1999), «Жел қайық»* (2001) өлең кітаптары жарық көрген. Жергілікті, респ. жыр мүшәйраларының жүлдегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
3. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Цоелофизис
**Цоелофизис** — ұзындығы 2,7 метр, төрт аяқты, шағын, жеңіл құрылымды динозавр. Оның борпылдақ әрі қуысты сүйектері, ұзын үшкір басы, ондаған өткір тісі, алдыңғы аяқтарында үш тырнақты саусақтары, ұзын мойынды болған. Цоелофизистің қатқыл және кескінді сүйектерден тұратын екі түрі табылған. Біреуі аталық, ал екіншісі аналық динозавр екен. Цоелофистер шамамен 210 миллион жыл бұрын кейінгі Триас дәуірінде өмір сүрген. Ол - пайда болған алғашқы динозаврлардың бірі.

Қызықты дерек
-------------

* Цоелофизис деген сөз бос формалы деген мағына береді.
* Цоелофизистер топталып өмір сүрген.
* 1940 жылдардың соңында қазіргі Нью–Мексико штатындағы Гост–Рэнч қалашығынан цоелофизистің біраз қалдықтары табылған.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : ұсақ жануарлар мен өлекселер
* Салмағы : 45 келі
* Тұқымдас : Цоелофизид
* Отряд тармағы : Теропод [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
Сурет:Oxerengineanimation.gif

**Шатун** - іштен жанатын қозғауыштың поршеннің ілгері кейін қозғалысын иінді біліктің айналмалы қозғалысына түрлендіретін кривошипті шатунды механизмнің қозғалмалы бөлігі.

**Шатун**, *бұлғақ, дәргеш*, Кривошип-ползун
механизмінің бөлшегі, ол поршеньнің немесе
ползунның қозғалысын иінді біліктің
кривошипіне береді. Шатунның иінді білікке
жалғасатын бөлігі кривошип басы деп, ал оған
қарама-қарсы басы поршеньнің (немесе
ползунның) басы деп аталады. Шатун жүктемесі
үшбұрыш заңымен өзгеретін, топсалы
тиянақталған арқалық ретінде иілуге
есептелінеді.

Каретка шатуны
--------------

Каретка шатуны - педаль каретка иініне байланыстыратын, велосипедтің (педаль) баспа жетегінің тетігі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0
3. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.
Шаула (λ Sco / Лямбда Сарышаян) — Сарышаян шоқжұлдызындағы екінші жұлдызды жүйе және түнгі аспандағы ең жарқын жұлдыздардың бірі. Шаула атауы арабтан шыққан. الشولاء aš-šawlā, бұл көтерілген [құйрық] дегенді білдіреді, өйткені ол Сарышаянның құйрығында орналасқан, ол солтүстік жарты шардан бақыланған кезде ашулы соңы (жало) ретінде байқалады.

Шаула-үш бақыланатын компоненті бар еселенген жұлдыз. Сарышаян в - 15-ші шаманың жұлдызы — А компонентінен 42-ші бұрыштық секундқа артта қалады, ал λ Сарышаян С — 12-ші шаманың жұлдызы — 95 бұрыштық секундқа A. бұл компоненттердің физикалық тұрғыдан А компонентімен байланыстырылғаны белгісіз.

Спектрлік өлшеулер А компоненті үш жұлдыз жүйесінен тұрады: 6 күн кезеңі бар бір-біріне айналатын В класты Екі жұлдыз және 1100 күн кезеңі бар жұлдыздардың осы жұбының айналасына айналатын төмен массасы бар басты тізбектегі жұлдыздар.
Кең-баба этнопаркі
------------------

Шымкент қаласында 2001 жылдың қыркүйек айында ашылған этнопаркі. Қаланың орталығында орналасқан ескі пионерлер паркінің орына ашылды. Жалпы ауданы 3,5 га жерде шеберлер мен қолөнершілер ауылы, Келісім алаңы, "Азиатский перекресток" эстрадасы, суретшілер галереясы, жеті ұлттық-мәдени павилиондарына(қазақ-өзбек, түрік-кавказ, славяндық, татар-башқұрт, еуропалық, корей-ұйғыр және қытайлық) арналған жайлар бар. Сонымен қатар, паркте құм үстіндегі "Сафари" ертегі қалашығы, "Миниатюрадағы Қазақстан" макеті бар. Аттракциондар қалашығы, волейбол және баскетбол алаңдары, теннис корты, шахмат клубы, шайхана, интернет-кафе, "Дары Юга" жасыл қалашығы, Ақ-су сарқырамасы, 9 фонтан және жасанды канал бар. Этнопаркке кіру тегін.

сілтемелер
----------

* 
* Мұрағатталған 29 шілденің 2013 жылы.
**Мыңбұлақ артезиан алабы** (*Мынбулакский артезианский бассейн*) – Қарағанды, Қызылорда облыстары өңіріндегі, Ұлытаудан Сырдарияның оң жағасына дейін созылған арынды және арынсыз жер асты су алабы.

Бірнеше артезиан алаптарының шектескен жерінде орналасқан. Негізгі артезиан сулы қабаты жоғары бор дәуірінің құмды шөгінділерінде *50 – 106 м*-ден (*алаптың шет жағында*) *350 – 500 м*-ге дейінгі тереңдікте (*орта тұсында*) қалыптасқан. Судың минералдығы *0,6 – 1,1 г/л* аралығында, құрамы гидрокарбонатты-сульфатты-хлорлы натрийлі. Сулы қабаттамалардың жалпы қалыңдығы *35* м-ден *153 м*-ге дейін өзгереді (*орташа алғанда 96 – 118* м). Бұл қабаттамалардағы судың арын күші *15 – 20 м*-ден *542 м*-ге дейін. Сулы қабаттарға жеткізіле қазылған әр ұңғымадан деңгейі жер бетіне жақындап көтерілетін (*60 м-ге дейін*) немесе жер бетінен *42 м* биіктікке дейін көтеріліп, шапшып ағатын су алынады. Жер бетіне жақын жатқан (*0,5 –* 13 м *тереңдікте*) неоген – антропогендік көшпенді құмдармен байланысты грунт суы қабаттаманың орташа қалыңдығы *7 м*. Артезиан алабындағы жер асты суларының болжамдық пайдалану қоры *70 м3/с* (артезиан сулары) және *3,9 м3/с* (грунт сулары). Барланып бекітілген тәулік пайдалану қоры *250 мың м3*. Мыңбұлақ артезиан алабы суларын негізінен егістіктерді суаруға, мал жайылымдарын суландыруға және ауыз су ретінде пайдалануға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002.
2. ↑  "Қазақ энцклопедиясы - VI"
**Құрым**, **кешқұрым**. Қазіргі тілімізде «кешке таман, кешке қарай» мағынасында түсінеміз. «Есеней тапсырған ту бие кешқұрым сойылды» (С. Мұқанов, Аққан жұлдыз.).
«Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігінде» (1966 ж.) кейбір авторлар «құрым» (құрым киіз, құрымдай дегендегі) сөзінің төркінің іздестіру барысында, «кешқұрым» сөзінің құрамындағы «құрымды» да ездері қарастырып отырған «құрымның» алғашқы мағынасы — «күйе», «ыс» дегендермен байланыстыра келіп, «күйе мен ыс түс жағынан қара нәрселер. Сонда «құрым» сөзі «кеш» сөзімен бірігіп «кешкі қараңғылық<кешкі уақыт» дегенді білдіріп кеткен болар деп шамалаймыз» дейді.
Бұл топшылаудың шындыққа маңайламайтындығына басқа бір тілдік деректер куә болғандай. Сібір татарлары тілінің Томск диалектісінде құрам — «кешке» мағынасында қолданылады. Осыған қарағанда, «құрым» түркі тілдерінің өз туындысы ма ден ойлап қалуға болады. Бірақ бұған тағы бір мәлімет бой бермейді. Иран тілінде ғоруб — күннің батуы. Мұның «құрым» қалпына дейін өзгеруіне түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестігінің заңдылығы жол береді. Бір таңданарлық жайт қалмақ тілінде хург — кеш ,кешкі мезгіл дегенді ұғындырады. Біздіңше, оларға бұл сөз түркі тілдерінің бірінен ауысуы мүмкін. Өйткені монғол тобына жататын басқа тілдерде «кеш» мағынасын берерлік мұндай тұлға кездеспеді.
Сөз соңын түйе келгенде, «құрым» сөзі парсы тілінен ауысқан болса керек. Олай болса, «кешқұрым» сөзі түркі тіліндегі «кеш» сөзіне иран тілінен енген сөз қосарланып, бір мағынаны қайталап тұр.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Шатырақ** (лат. *Seseli*) — шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде шала бұта туысы болып та табыла береді. *The Plant List* мәліметі бойынша туысты 77 биологиялық түр құрайды, Қазақстанда 24 түрі бар. Олар республиканың Батыс шекарасынан Алтайға дейінгі кең байтақ жеріне, сондай ақ Тянь-Шаньға, Бетпақдалаға, Балқаш маңында тараған. Орман алқабында, бұталар арасында, тастақты тау бөктерінде, борпылдақ топырақты жерлерді, жартас жарықтарында өседі. Маусым мен шілде айларында гүлдейді. Биіктігі 10-120 см. Сабағы қырлы болып келген. Жапырағы қауырсын тәрізденіп, тілімденген. Гүлі ақ, сарғыштау, кейде сәл қызғылт тартқан, шатыршаға ұқсаған, шоқтанған. Жемісі - қос дәнек. Құрамында куарин, хромон, флавоноид бар, сондықтан медицинада қолданылады.

Кең таралған түрлері
--------------------

Кең таралған екі түрі бар:

* Көпгүлді шатырақ (лат. *Seseli condensatum*)
* Өткірұшты шатырақ (лат. *Seseli muchrohatum*)

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  *Seseli*  (ағыл.).  The Plant List. Version 1.1. (2013). Тексерілді, 1 қазан 2016.
2. ↑  Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Шатырақ**
**Сейд әзім шируани** (9. 7. 1835, Шемаха, – 20. 5. 1888, сонда) – азербайжан ақыны. Діни қызметкердің отбасысында туған. Иракта жоғары діни оқу орнын бітірген. Туған еліне қайтып келген соң, діни лауазымнан бас тартып, өз бетінше жаңаша мектеп ашты да, онда парсы, азербайжан және орыс тілдерін оқыттырды. Ғашықтық-лирикалық ғазелдерінде ол Физули дәстүрін жалғастырды. Сатиралық өлеңдері мен мысалдарында Сейд әзім шируани діндарларды әжуалап, мешеулік пен қараңғылыққа қарсы шықты, халықты мәдениетке үндеді. Замандас ақындар оны өздеріне ұстаз тұтқан.

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Шаубалшықшы** (лат. *Limnocryptes minimus*) - Тауқұдірет тұқымдастарына жататын аяғы қысқа кішкене денелі (30-40 г) балшықшы. Жонының жабын қауырсындары - бойлай созылған қызылсары жолақтары бар қошқыл қоңыр, жемсауы және төсі - ақ түсті алабажақ қызылсары реңді. Тұмсығы - ұзын, соңғы үштен бір бөлігі сезімтал. Түнде және іңір қараңғылығында өмір сүреді. Қорғаныш реңі болғандықтан, күндіз аяқ астынан ұшуды ұнатады. Бұл түрдің құсойнағы назар аударады. Құсойнақ шарқтаған биіктікте, әуеде өтеді және тығыз топырақта "топ-топ-топ" деп дүбірлеткеніндей оғаш дыбыс шығарады да оны бірнеше рет қайталайды. Шаубалшықшылар шөптері аз ашық лайлы мибатпақтарға ұялайды. Салындыда 3-4 жұмыртқа болады. Қазақстанда көктемде - наурыз-сәуірде, күзде - қыркүйек-қазанда болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Lymnocryptes minimus*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
Ботаникалық сипаттамасы.
------------------------

**Шатырша толғақшөп** – биіктігі 15 – 20 см, екі жылдық шөп тектес өсімдік. Сабағы төрт қырлы түзу, оның жоғары жағында бұтақшалары көптеу болады.
Өсімдік тамыры жіңішке, сопақша келген жапырақтары шоғырланып, топтасып орналасқан. Жапырақтары жұмыртқа тәріздес, шеттері бүтін болады.
Майда,қызғылт және ақ түсті гүлдері топтасып, шоғырланып орналасады.
Өсімдік шілде – тамыз айларында гүлдейді. Гүл жапырақтары да, гүл тостағаншасының қалақшалары да бес – бестен болады. Жемісінің жалпы пішіні ұзынша келген қауашақ тәріздес.

Табиғатта таралуы.
------------------

Бұл өсімдік республикамыздың солтүстік облыстарында жиі кездеседі. Олар су жайылған шабындықтарда, көл – өзен жағаларында, сазды жерлерде өседі.
Дәрілік шикізат ретінде сабағын, жапырағы мен гүлін гүлдеген кезінде жинап алып, өте құрғатпай, көлеңке жерде кептіреді де, фанерь жәшіктерде сақталады. Дұрыс жиналып, құрғақ жерде сақталған дәрілік шикізат екі жылға дейін шипалық қасиетін жоя қоймайды.
Химиялық құрамы.
Өсімдіктің дәрілік шикізатының құрамында бір процент шамасында генцианин деп аталатын алколоид, эритаурап, эритроцентауран, генциопикрин деген глюкозидтер, сондай – ақ аздаған мөлшерде эфир майлары, аскорбин қышқылы, шайырлы заттар, балауыз және басқа да заттар бар.

Қолданылуы.
-----------

Халық емінде бұл дәрілік шөп малдың асқазан – ішек жұмысы нашарлағанда, ішектер түйіліп ауырып, желденгенде , өт қалтасы және өт жолы қабынғанда қолданылған. Малшылар, тәжірибесі мол мал дәрігерлері мен фельдшерлер бұл өсімдікпен бүйрек ауруларын да емдеген.  

Қазіргі мал дәрігерлігі практикасында шатырша толғақшөппен негізінен асқазан – ішек ауруларын емдейді.  

Дәрілік шөп амара тинктурасы деп аталатын ащы тұнба қоспасының құрамына кіреді. Оны жасау үшін андыз тамырының 30 грамы, шатырша толғақшөбінің 60 грамы, кермек жусанның 30 грамы, мандарин қабығының 15 грамы араластырылып, 50 проценттік 850 – 900 мл спиртте 6 – 7 күн бойы ашытылады. Бұл ащы тұнба малдың азыққа тәбетін ашу және асқазан – ішек сөлінің көп шығуы үшін қолданылады.  

Оның малға беру мөлшері : жылқыға – 1 – 3 мл, ірі қараға 2 – 8, қой – ешкіге 0,3 – 0,2 мл.  

Шатырша толғақшөп мал ішегіндегі жұмыр гельминттерді түсіру үшін қолданылады. Ол үшін шайшөптің - 50, түймешетеннің 50,шатырша толғақшөптің – 50 грамы араластырылып, қоспаның 50 – 60 грамы қайнап тұрған 1 литр суға салынып, 15 – 20 минут тұндырылады. Бұл тұнба гельминтозбен ауырған ірі қараға 100 – 150 мл, қойға 30 – 50 мл мөлшерінде тәулігіне 3 рет ішкізіледі.
Малдың өт ауруларын емдеу үшін шатырша шөптің 10 грамы, аңдыздың 10 грамы, шайшөптің 10 грамы жақсылап араластырылады да, бір жарым литр салқын суға салып, 10 – 12 сағат тұндырлады ( түнге қарай ). Одан кейін 1 – 2 минут қайнатылып, суытылады.
Бұл тұнба ірі қараға – 150 – 250, жылқыға – 120 – 230, қойға – 50 – 90 мл мөлшерінде тәулігіне үш рет ішкізіледі.
66-67-68 бет

Дереккөздер
-----------



*Шәріпбаев Н.* Малдың асқазан - ішек ауруларын емдеу үшін қолданылатын дәрілік өсімдіктер // Шатырша толғақ шөп —  "Қайнар", 1988. — Б. 66-68. — (Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану). — 5700 таралым. — ISBN 5 - 629 -00074 - 5.
**Kyrgyz Express Post** (қысқартып **KEP**) — Қырғызстанның пошта компаниясы, 2012 жылдың 16 наурызында құрылған және екінші тағайындалған пошта операторы мәртебесіне ие.

Жалпы ақпарат
-------------

Kyrgyz Express Post Қырғызстанның пошта нарығында 2012 жылдың 16 наурызынан бастап жұмыс істейді. 9 айдан кейін, атап айтқанда 2012 жылдың 7 желтоқсанында KEP Қырғызстанның екінші тағайындалған пошта операторы мәртебесін алды. Бұл ресми мәртебе Дүниежүзілік пошта одағының Халықаралық Бюросының 2013 жылғы 21 мамырдағы №83 циркулярымен расталды, бұған Дүниежүзілік пошта одағының сайтының тиісті бөліміндегі ақпарат дәлел.

Екінші тағайындалған оператор мәртебесі KEP-ке пошта маркаларын шығаруға және оларды пошта жөнелтілімдерін франкирлеу үшін, сондай-ақ филателистердің мүдделерін қанағаттандыру үшін пайдалануға мүмкіндік береді.

Филателия
---------

«Қырғызстан фаунасы» шағын маркасы, аралас
«Пошта көлігі» шағын маркасы, аралас
2014 жылдың 18 қарашасында Kyrgyz Express Post өзінің алғашқы пошта маркалары мен блогын айналымға енгізді. Шығарылым ДПО-ның 140 жылдығына арналған. Маркалар Қырғызстанның пошта байланысының даму тарихын, атап айтқанда пошта жөнелтілімдерін тасымалдау құралдарын көрсетеді.

2014 жылғы 19 қарашада KEP "Қырғызстан фаунасы" пошта маркаларының сериясын айналымға енгізді. Маркалар Қырғыз Республикасының жануарлар әлеміне тән өкілдерін көрсетеді: ителгі, қодас, Орталық Азия тауешкісі және қар барысы.

KEP маркаларын тек Бішкектегі пошта операторының кеңсесінде ғана емес, сонымен қатар KEP сайтында сатып алуға болады.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Министерство Юстиции Киргизской Республики  (орыс.). *Реестр юридических лиц*.  register.minjust.gov.kg (14 қаңтар 2015).
2. ↑  Kyrgyz Express Post  (орыс.). *О компании*.  stamps.kg (29 желтоқсан 2014).
3. ↑  The UPU website  (ағыл.). *About status of postal entities* (29 желтоқсан 2014).
4. ↑  Киргизия. Обзор новинок.
5. ↑  Kyrgyz Express Post  (орыс.). *Наши марки*. Тексерілді, 29 желтоқсан 2014.
Елетміш Білге қаған ескерткіші
Могон Шине Усудан шыққан Елетміш Білге қаған ескерткіші Яглакар әулетінен шыққан ең атақты ұйғыр қағанына арналған. Ол 1909 жылы Г.Расмстед басқарған фин экспедициясы жұмыстарының арқасында табылып, әлемнің көптеген тілдеріне аударылған.

Жазбаның мазмұнында түркілер мен ұйғырлардың бүкіл Орта Азияға үстемдік жүргізбекші болған шайқастары баяндалған. Елетміш Білге қағанының тоғыз-оғыз тайпасын біріктіруі үлкен ерлік болды. Онда ұйғыр әскерлерінің қытай көтерілісшілерін басып тастағаны және сол үшін қытай императоры оларды бағалы сыйлықтармен марапаттағаны суреттеледі.

Ішкі қақтығыстар ұйғыр қағандығының басты оқиғасына айналған еді. Оған рубасы Яглакар қағанның билігін бекітіп тағайындау себеп болды. 749 жылы қаған әскері Тай Білге-тұтұқтың басшылығымен 747 жылы басталған оғыздардың көтерілісін басты. Ал 754-755 жылдары байарку-чик-қырғыздар күйреді.

**Елетміш Білге қаған ескерткіші** – ең атақты ежелгі ұйғыр руналық жазбаларының туындысы.

Дереккөздер
-----------

«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4
Күлкі күні
1 сәуір — **Күлкі күні**. Бұл күнді тойлау Францияда бастау алған деседі. Ежелгі римдіктер де ақпанның он жетісінде «ақымақтар мерекесін» атап өткен. Шығыс Үндістанда наурыздың отыз бірінде «қалжыңдау салты» ежелден етек алған екен.

Қысқаша тарихы
--------------

Күлкі күнін адамзат өте ерте кезден бастап атап өткені тарихи жазбаларда бар. Ежелгі эллиндер (ежелгі гректер) бұл күннің шығу тарихын жер асты құдайы Аидтың Деметра құдайдың қызы - Прозерпинаны ұрлап әкетуімен байланыстырады, қанша іздесе табылмаған қыздың жер астынан шыққан дауысы жалған жаңғырық. Міне, сол көктем күнін алдау күні дейді эллиндер өз жазбаларында.

Ежелгі Рим жазушысы Апулей 1-ші сәуір күлкі құдайы Кизиздің құрметіне өтетін көңілді шараларды суреттеген.

Ежелгі исланд сагалары 1-ші сәуір — алдау күні Англия, Германия,Норвегия, Дания, Швеция, тағы басқа елдерде өтетініне деректер келтіреді.

1-ші сәуірді күлкі күні ретінде атап өту ежелгі индустарда да бар , олар өз құдайы Ситоның туған күні деп есептеп, бір-бірін осы күні күлкі үшін алдаған.

Тіпті бұл күнді халықаралық атеистер күні деп атау да жоқ емес.

Бірде таңертең мәлім қала тұрғындары әдетте өрт шыққанда ұрылатын қатты дабылдың даусынан оянады. Әбігерге түскен халық өрт ошағын көре алмайды. Сөйтсе, бұл әзілкештердің ойыны екен. Әзілкештердің бұл әрекеті сәуірдің біріне тап келді. Сол кезден бастап, бұл ойын халық қолдауына ие болды.

Ерекшелігі
----------

Күлкі күнінің аталуы мен ерекшелігіне келер болсақ, Франция, Англия, Америкада бұл – ақымақтар күні, Испанияда – дөкірлер, Үндістанда – тоқылдақ, Жапонияда – қуыршақтар, Шотландияда тепкі күні деп аталады екен. Бұл күні әркім таныстарының арқасына сездірмей «мені теп» деген жазу іледі де, оны сырттай күлкіге айналдырады. Бірақ атаулар әртүрлі болғанымен, бұл күн күлкі күні болып саналған соң, бұл күнгі қалжыңға ешкім ренжімейді. 1 сәуір ресми мереке емес. Бұл күні ешкім демалмайды, бір-біріне сыйлық ұсынып, мерекелік дастарқан жайылмайды. Тек адамдар бір-бірімен қалжыңдасып, көңіл көтеріп, күлкіге қарық болады.

Әзіл-қалжыңға қашанда теріс қарамайтын қазақ халқы да бұл күнді ескерусіз қалдырмаған. Қыстың қыспағын, ерте көктемнің алай-дүлей мінезін қалжыңмен жуып-шайғысы келген халық бұл күні бір-бірінің көңілін қалжыңмен көтеруге тырысады.
**Күлкі сөз** - адамға эмоциялық жағынан әсер ететін, көңіл-күйдің құбылуына елеулі ықпал ететін сөз қолданысы. Адамның арына тию тұрғысынан күлкі сөз бірнеше түрге бөлінеді. .

Адам ауырлайтын да, ауырламайтын да күлкі бар. Ауыр күлкінің аты **мазақ**, **мысқыл** болады да, женіл күлкінің аты **сықақ**, **қулық** болады. Ең жеңілі ойын сөз; оны әзіл деп айтамыз. 
а) Мазақ қылу біреудің кемшілігін, мінін айтып күлу болады. Әдебиет жүзінде мазақ қылу кемшілік пен мінді әшкерелеп, жұртқа жаю болады. Мазақ түрінде күлудің ауыр болатын себебі осыдан. ә) Мысқылдау сөздің өңін теріс айналдырып айту. Бұлай айту кекесін болады. Кекесін сөз зілді болады. Мысқыл сөздің ауыр тиетін себебі осы. б) Сықақ пен қулық күлкі сөздің, асылында, ауырламайтын түрлері. Бұлар ауырлайтын түрге айналса, онда олар сықақ та, қулық та болмай, мазақ пен мысқылдың бірінің түріне түсіп кетеді. А.Байтұрсынов.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
Қаламсап
**Қалам** — жазуға, сурет салуға арналған құрал. Оның көмегімен сия қағаз (көбінесе) бетіне із қалдыра алады. Қаламның бірнеше түрлері бар:

* құс жүнді қалам;
* қаламсап;
* капилляр каламы;
* фломастерлер;
* гельді қалам және роллер-қалам;
* биополимерлік қалам.

Кейде қаламдарды өшірілетін сиямен жасайды.

Термин және тарихы
------------------

Жазатын қауырсын бұрынғы заманнан бері бәріне танымал. Олар қамыстан жасалатын. Ағылшын тіліндегі "pen" сөзі латын тіліндегі "penna" сөзінен (қауырсын) пайда болған, өйткені сол кезде қаздың қауырсындары танымал болған. VI ғасырдан бастап адамдар мыңдаған жылдар бойы қауырсындар қолданған. Қаздың, аққудың қауырсынынан жасалған каламдар өте қымбат болған. Археологтер Помпеяда мыстан жасалған қауырсындарды тапты, бірақ олар тек XVIII ғасырдың соңында әйгілі болды. Жүздеген жылдардан кейін автоқаламдар пайда болды. Оларға капиллярлық жүйені Л.Е. Уотерман жасады.
**Күлбаран Әлібекова** (6.3. 1928 – 2003, Төле би ауданы Қызыл Әскер ауылы). Еңбек жолын 14 жасында жұмысшы болып бастап, Қызыл Әскер, Октябрь революциясы, ІІІ Интернационал ұжымшарларында түрлі шаруашылық жұмыстарында, егіс бригадаларында жұмыс істеген. 1961 – 1985 жылдары 1 Мамыр кеңшарында көкөніс бригадаларында жұмысшы, звено жетекшісі болды. Ол 1965 – 1967 жылдары картоптан рекордтық өнім алғаны үшін 1967 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған (1972), «Батыр ана» медалінің иегері.[1]

Сілтеме
-------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
Мемориал және Т-34 ескерткіші
**1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға ескерткіш** — Балқаш қаласындағы ҰОС мемориалы.

Ескерткіш 1970 жылы 21 мамырда ашылған. Ол Желтоқсан көшесі бойында, Балқаш көлінің жағасындағы төбешікте орналасқан.

Төбешіктің дәл ортасында бесбұрышты жұлдыз пішініндегі «мәңгілік алау» орны бар. Оны төрт жағынан қоршап және жерден сәл көтеріңкі етіп тұрғызылған темірбетон қабырғалар орнатылған, олардың ішкі жағында соғыс тақырыбындағы барельефтер бейнеленген. Бұған дейін, сәл төменірек екі ұзын қабырға тұрғызылған, онда жауынгерлердің есімдері жазылған. Мемориал аллеяға ұласады.

Мемориалдық тақталарда Балқаш қаласынан және Ақтоғай ауданынан майданға шақырылып, соғыс алаңында із-түзсіз жоғалған немесе қайтыс болған 1737 адамның есімдері жазылған.

Мемориалға жақын жерде Т-34 танкінің ескерткіші бар. Ол Ұлы Отан соғысындағы балқаштықтардың ерен еңбегінің құрметіне 1978 жылы орнатылды. Ескерткіштің тақташасында жазылғандай, әрбір шығарылған 100 тонна молибденнің 60 тоннасын балқаштықтар беріп отырған.

Екі ескірткіш те жергілікті маңызы бар ескерткіштер тізіміне кіреді.

* Мемориалдың ішіндегі барельефтерМемориалдың ішіндегі барельефтер
* Балқаштық жауынгерлердің тізіміБалқаштық жауынгерлердің тізімі
* Т-34 ескерткішіТ-34 ескерткіші

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды облысындағы ҰОС ескерткіштері туралы
2. ↑  Памятники и мемориалы, Карагандинская область
**Қалажан қашқан** — халық күйі. Күйді орындаған сыбызғышы Жұмайхан. Нотаға түсірген А. Хабыкей.

Күй туралы аңыз
---------------

Ертеде біреудің Қалажан деген келіншегі болыпты. Қалажан көрікті, сымбатты болса керек. Ол тұрмысқа шыққаннан кейін қосағына көңілі толмай, ауыл арасының Кит деген жігітімен күйеуінен жасырын көңілдес болады. Қалажанның күйеуі үйде болмаған кезде Кит келіп-кетіп жүріп, екеуінің көңілі одан әрмен жақындаса береді. Ақыры екеуі қашуға келісіп, келісімді күні Кит келсе, қалажанның күйеуі тағы да жоқ екен. Киттің жетектей келген атына Қалажан мініп, Кит өз атына мініп қашады. Екеуі ауылдан шыға бере үйге жеткен күйеуі қашып бара жатқан екеуін көреді де, есік алдындағы бақанды ала сап арттарынан қуады[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ музыкасы, Алматы, 2005 жыл; 460 бет
***Kind of Blue*** — американдық джаз музыканты Майлс Дейвистің студиялық альбомы, АҚШ-та Columbia Records компаниясы 1959 жылы 17 тамызда шығарған.

Альбом туралы
-------------

Диск Нью-Йорк CBS 30th Street Studio студиясында 1959 жылы 2 наурыз бен 22 сәуірде жазылды. Пластинканың жазбасында Дейвис жинаған секстет қатысты, олар пианист Билл Эванс және Уинтон Келли, дабылшы Джимми Кобба, басист Пол Чемберс және саксофонист Джон Колтрейн , Кэннонболл Аддерли. Билл Эванс секстеттің құрамына кіргеннен кейін, Дэвис келесі қадам жасап *Milestones* (1958) және *1958 Miles* (1958) альбомдарын жазды.

Көптеген музыкалық жазушылар *Kind of Blue* альбомын коммерциялық тұрғыдан алғанда ең сәтті альюом ғана емес, сонымен бірге барлық уақытты есептесек ең көп сатылған джаз музыкасы ретінде де атап өтеді. 2008 жылдың 7 қазанында ол төртінші рет Американ дыбысжазушы компанияларының ассоциациясының платин дискісінің сертификатын алды

Көптеген сыншылар оны маңызы аса зор джаз альбомы және Дейвистің өнердегі үздік туындысы ретінде қарастырады.

Композициялар тізімі
--------------------

Барлық әндерді жазған Майлс Дейвис.

1. «So What» — 9:22
2. «Freddie Freeloader» — 9:46
3. «Blue in Green» — 5:37
4. «All Blues» — 11:33
5. «Flamenco Sketches» — 9:26

Бонус-трек қайта басылған
1. 
2. «Flamenco Sketches» (Alternate take) — 9:32

Әдебиеттер тізімі
-----------------

* Palmer, Robert (1997). Liner Notes to 1997 Reissue. Kind of Blue (CD). New York, NY: Sony Music Entertainment, Inc./Columbia Records
* *Kahn Ashley* Kind of Blue: The Making of the Miles Davis Masterpiece —  foreword by Cobb, Jimmy, Da Capo Press, USA, 2001. — ISBN 0-306-81067-0.
* Blumenthal, Bob (2001). Liner Notes, Miles Davis at Newport 1958. Columbia/Legacy CK85202
* *Nathan Brackett, Christian Hoard* The New Rolling Stone Album Guide —  Simon and Schuster, 2004. — ISBN 0-74320-169-8.
* *Richard Cook, Brian Morton* The Penguin Guide to Jazz on CD —  Penguin, 2002. — ISBN 0140515216.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* *Kind of Blue* (барлық басылымдары) *Discogs*

♙
ІІІ Альфонсо
**ІІІ Ұлы Альфонсо Леон** - Галисия және Аустрия патшалықтарын б.з. 866 жылдан бастап өмірінің соныңа дейін басқарған. 

  

Ол Аустрия патшасы І Ордоньоның ұлы әрі мұрагері. Альфонсо маврлармен табанды түрде күресіп, Тахо өзенінің солтүстігіндегі бірнеше аудандарды жаулап алды. Кордова эмиратының ішкі жағдайының қиындауы Альфонсаның жетістікке жетуіне мүмкіндік тудырды. 

Шамамен **б.з.869** жылы Альфонсо Памплон патшалығымен одақтасып,осы одақты нығайту үшін Иньигес Гарсия патшаның қызы – Хименаға,одан кейін Иньигестің қарындасы – Леодигандиге үйленді. 910 жылы өзіне қарсы шыққан балаларына шамасы келмей, тағынан таюға мәжбүр болды. Осылайша Аустрия патшалығы І**ІІ Альфонсаның**балаларына теңдей бөлінді. Альфонсо шамамен б.з. 910 жылы Испанияның Самора қаласында қайтыс болды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ұлы императорлар. – Алматы: "Aруна" баспасы. – 208 бет. – Сер.: "1100 қызықты деректер". ISBN 978-9965-26-591-4
**Ұлы Морав мемлекеті**, Морав (*Ұлы Морав*) князьдігі — 9 — 10 ғасырларда батыс славяндар құрған мемлекет. Өзінің гүлдену кезеңінде қазіргі Моравия, Словакия, Чехия, Лужиц, Паннония, Кіші Польша мен словен жерлерінің бір бөлігін қамтыды.

Астанасы
--------

Велеград қ. болды. Оның орналасқан жері нақты анықталмаған.

Археологиялық зерттеулер және Тарих
-----------------------------------

Чех және Cловак археологтарының (В.Грубой, И.Поулик, Ф.Калоусек, т.б.) Моравия аумағында жүргізген көптеген қазба жұмыстары Ұлы Морав мемлекетінде жоғары егіншілік мәдениеті мен қолөнердің (қыш құмыра, темірден, шыныдан бұйымдар жасау, зергерлік өнер) дамығандығын, сауданың гүлденгенін дәлелдеді. Археол. деректер Ұлы Морав мемлекетінің Византия, Киев Русі және Қара теңіз жағасындағы мемлекеттермен тығыз байланыста болғандығын айғақтады. Ұлы Морав мемлекетінiң экон. және саяси өмірі қолөнер мен сауданың орт. ақсүйектердің қамалы мен резиденциялары болған — градтарға шоғырланды. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: Угерске-Градишке қ-ның түбіндегі Старе-Место, Годонин қ-ның түбіндегі Микульчице, Поганско, Нитра, Девинске, Нова-Вес болды.Тарихи деректер бойынша елдің тұңғыш билеушісі — князь Моймир Қ (*830 — 846*) болған. Оның кезінде Ұ. М. д-на христиан діні тарала бастады. Моймирдің мұрагері Ростиславтың (*846 — 870*) тұсында Ұ. М. д. күшейе түсті. Ростислав неміс басқыншылығына қарсы күресте Византиямен (*862*) одақтасты. 863 ж. Ростиславтың өтініші бойынша Ұ. М. д-на Византиядан славян ағартушылары Кирилл мен Мефодий келді. Олар тәуелсіз славян шіркеуін (*869/870*) құрды. Ол елдің саяси дербестігін нығайта түсуге қызмет етті. Святополктің кезінде (*870 — 894*) Ұ. М. д. өзінің ең көлемді аумағына жетті. Бірақ 9 ғ-дың соңында шет аймақтардағы дербес князьдер күшейді. Святополктің өлімінен кейін оның ұлдары — Моймир ҚҚ мен Святополк ҚҚ елді өзара бөлісіп алды. Ұ. М. д-нан Чехия (895), серб-лужичтердің (897) жерлері бөлініп шықты. 906 ж. көшпелі мажарлар Ұ. М. д-на жойқын шабуыл жасап, оның көпшілік бөлігін басып алды. Көп ұзамай Ұлы Морав мемлекеті мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатты.

Ciлтемелер :
------------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Ницца** (фр. ; антикалық Niceaca), Францияның оңтүстік-шығысындағы қала, халқы: 342 738 адам (1999; жақын қалашықтарымен 888 784 адам); Италия шекарасына жақын маңда Жерорта теңізінің жағалауында, Лазур жағалауында. Гректер салған б.ж.с.д. 350-ден б.ж.с. І ғ. дейін римдіктер басып алған және сауда орталығы болған. 10 ғ. Прованс графтігі басып алды. 1388 ж. Савойя графтігіне көшіп, 1860ж. Франция қарамағына өткен. Сұлу молалар төбешігі, Ницца жағымды климатымен ерекшеленеді және Француз Ривьерінің әйгілі курорты бар. 

Ницца

Сілтемелер
----------

* Отдых в Ницце  (орыс.). — қала жайында және артықшылықтары туралы қысқаша мәлiметтер.
* Ницца  (орыс.). — ақпарат мына сайттан evolutionvoyages.com. Басты дереккөзінен мұрағатталған 25 тамыз 2011.
* Ville de Nice  (фран.). — ресми веб-сайт. Басты дереккөзінен мұрағатталған 25 тамыз 2011. Тексерілді, 14 маусым 2009.
* Русская Ницца  (орыс.). — қаланың жолнұсқаушылары және ақпараттар. Басты дереккөзінен мұрағатталған 25 тамыз 2011.

Flower Parade
-------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------
**Көбеев атындағы көше** Көшеге қазақ жазушысы, ағартушы-педагог, Қазақ КСР-не еңбек сіңірген ұстаз - Спандияр Көбеевтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 26.12.1962 №453/26 шешімі) берілген. Көбеев Спандияр
(1878-1956) Қостанай облысының Мендіқара ауданы Ақсуат ауылында дүниеге келген. Ол - «Қалың
мал», «Үлгілі бала» т.б. шығармалардың авторы. Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Қаланың солтүстігінен оңтүстігіне қарай Кремль көшесін қиып өтіп, Тоқай көшесіне барып тіреледі. Бұрынғы атауы - Молодежная көшесі. Көшенің ұзындығы - 1320 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Ұлу тұмандығы** — термоядролық отынын жоғалтып, ақ ергежейлі жұлдыздың орнында пайда болған Жерге ең жақын ерекше аспан объектілерінің бірі.

Ашылу тарихы
------------

Геттинген университетінде Гаусстың көмекшісі ретінде жұмыс істей отырып, 1824 жылы неміс астрономы Карл Людвиг Хардинг бұрын белгісіз ғаламшарлық тұманды тапты. Кейінірек ол ашқан нысан NGC 7293 атауымен Жаңа бас каталогтың бірінші басылымының тізіліміне кірді.

Белгілі фактілер
----------------

Еуропалық астрономдар түсірген фотосуретте бұл ғаламшарлық тұмандық бізге ашық кеңістікке ұқсайды, бізге кеңістіктің тереңінен қызығушылықпен қарайды дейді. Бұны журналистер Құдайдың көзі деп ойлап тапқан атау қойды. Оның қабығының сыртқы қабаты тартымдылығы төмендегеннен кейін кеңістікте шашыраңқы. VISTA инфрақызыл фотосуреті суық газ жолақтарын, шаңнан және иондалған қоқыстардан пайда болған күрделі түсті өрнектерді анықтайды.

Vista телескобының түсірген суреті
Біздің жүйеден 650 жарық жыл қашықтықта орналасқан тұмандық бізге сөнген жұлдызға айналған спиральды жолақтар ретінде көрсетіледі. Үлкен көздің өлшемі 2,5 жарық жылына жетеді. Жұлдыздан қалған ақ ергежей ультракүлгін сәулелерін қатты шығарып, қоршаған кеңістікте молекулалық газдың жарқырауын тудырады. 

Құдайдың көзіне ұқсастығы

Бақылау жері
------------

Ұлу тұмандығы үлкен зодиакальды Суқұйғыш шоқжұлдызында орналасқан. Оны төмен қуатты телескоппен көруге болады. Бізге жақын орналасқаннан және оны қалыптастырған жұлдыз бен Күннің эволюциялық жолының ұқсастығына байланысты ғалымдар тұмандылықты мұқият зерттеп жатыр.

Суқұйғыш шоқжұлдызында орналасуы
--------------------------------

Аризондық "Китт-Пикк" астрономиялық обсерваторияның арқасында объекттің кеңісікте кеңею жылдамдығын есептелді. Нәтижесі 31 км/с болды. Бұл зерттеулер Ұлу тұмандығының жасын - 10,600 жылды өте дәл есептеуге мүмкіндік берді. Көптеген жоғары ажыратымдылықтағы суреттер мен сипаттамаларды ESO Параналдық обсерватория түсірген. VISTA телескопындағы арнайы детекторларды пайдаланып, ғалымдар инфрақызыл диапазонында суреттер түсірді. Бұл әдіс ыстық қабаттардан өтіп, суық молекулалық газдың орналасуы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тумманость Улитка
**Көбенқопа** – Тобыл өзені аңғарындғы тұйық көл. Тентексор көлдерінің оңтүстік-батысында орналасқан.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Қамысты ауданы Қарабатыр ауылының оңтүстік-батысында 20 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Теңіз деңгейінен 250 м биіктікте. Аумағы 3,2 км2, ұзындығы 3,3 км, енді жері 1,9 км, жағалау бойының ұзындығы 10,8 км, орташа тереңдігі 0,3 м. Жазық келген жағалауында қамыс, құрақ өскен. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Жазда көл айдыны тартылып, жағалауы батпаққа айналады. Қараша айында суы қатып, сәуірде ериді. Суы кермек, сілтілі келген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Ұлы Канал** (қыт. *Даюньхэ*) — Қытайдағы кеме жүзетін канал, ежелгі гидротех. құрылыстардың бірі. Жалпы ұзындығы 1782 км, Ханчжоу, Пекин және Наньтун тармақтарымен бірге 2470 км. Хуанхэ, Янцзы өзендерін, Байхэ, Вэйхэ, Сышуй, т.б. өзендер арналарының табиғи су жолдарын және бірқатар көлдерді біріктіреді.

Ұлы Каналдың қасиеттер
----------------------

Ұлы Канал бірнеше бөліктен тұрады: ең оңт-ндегі — 7 ғ-да, ең солт-ндегі — 13 ғ-да салынған; орт-ның бір бөлігі (Хуайинядан Цзяндуға дейін) ежелгі Ханьгоу каналы арқылы өтеді. 1961 — 62 және 1982 — 83 ж. жөндеуден өткен. Ені Шаньдун, Хэбэй өңірінде 40 м-ден, Шанхайда 3500 м-ге жетеді. Фарватерінде тереңд. 2 — 3 м, 21 шлюзі бар. Ұ. к. арқылы жылына 10 млн. т жүк тасымалданады. Канал екі ірі портты — Тяньцзинь мен Шанхайды жалғастырады.

Ciлтемелер :
------------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Тиберий Цезарь Август
---------------------

**Тиберий Цезарь Август**- б.з. 14 жылдары Августтың өлімінөн кейінгі Римнің екінші императоры. Юлий-Клавдий әулетінен шыққан.
Ол Римнің ұлы генералдарының бірі болып саналады.
Паннония, Иллирия және Германиямен бірігіп солтүстік шекараның салынуына үлес қосқан.
Ішкі саясатта **Тиберий Августтың** жолымен жүрді. **Тиберий** билік еткен тұста мемлекеттік қазына молайып, провинцияларды басқару жақсарды. Ал ең басты нәтиже император билігінің күшейтілуі болатын.
Сондай-ақ Тиберийдің сараңдығының арқасында елдің
экономикасы нығайды. Оның тұсында мемлекеттің қаржысына құрылыс жұмыстарын жүргізу тоқтатылды. Тек ғибадатханалар мен әскери маңызы бар жолдар ғана салынды.

**Б.з. 16 және 22** жылдары сенат сән-салтанат пен есім алушылыққа қарсы заң қабылдады. Сонымен қатар Тиберийдің бастамасымен қазынадан ойындарға қаржы бөлу тоқтатылды. Дегенмен Тиберий кезек күттірмейтін жағдайларда қаржыға сараңдық танытқан жоқ. **Б.з. 12** жылы жер сілкінісінен зардап шеккен қалаларды қалпына келтіру үшін ол 10 миллион сестерций (рим ақшасы) қаржы бөліп, сол қалаларды бес жыл салықтан босатты.
Өзі билік еткен жылдары Тиберий империя қазынасын асыра толтырып, өзінен кейін үш миллиардқа жуық сестерций қалдырды.
Біздің заманымыздың басында
негізі қаланған Израильдің Тверия қаласы **Тиберийдің**
құрметіне осылай аталған.
Тиберий өз билігі тұсында тапсырыспен өзі және анасы Ливияның суреті бейнеленген ақшалар шығарды.

Дереккөздер
-----------

Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: "Aруна" баспасы. – 208 бет. – Сер.: "1100 қызықты деректер".
ISBN 978-9965-26-591-4
**Лариса Петровна Сахьянова** (13.02.1930 жылы туған, Қырен селосы, Қазіргі Бурят - 08.07.2001, Улан-Удэ) - бурят кеңес балет артисі, КСРО халық артисі (1963). 1937 - 42 жылдары және 1945- 46 жылдары Мәскеудің хореография училищесінде оқыды. 1946 жылдан Бурят опера және балет театрының (Улан - Удэ)
соло - бишісі. Одетта - Одиллия (Чайковскийдің "Аққу көлінде"), Мария (Асафьевтің "Бақшасарай фонтанында"), Сүйімбитке (Ярулиннің "Шуралесінде"), Ангара (Книппер мен Ямпилловтың "Ангара сұлуында") т.б. партияларды биледі. Гастрольдік сапармен шетелдерде(Болгария, Иран,Ауғанстан т.б.) өнер көрсетті. 1964 жылы Қазақстанда өткен орыс әдебиеті мен өнерінің он күндігіне қатысты. 1966 жылдан педагогикалық қызметпен шұғылданды. 7 сайлауда КСРО Жоғары кеңесінің депутаты. РСФСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты(1972). Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 68 бет
**Жетісу металлогения аймағы** - Қазақстанның оңтүстік бөлігін қамтиды. Солтүстігінде Балқаш, солтүстік-шығысында Алакөл, оңтүстік және оңтүстік-батысында Солтүстік Тянь-Шань, Қырғыз жоталарымен шектеледі.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Аймақ герцин дәуіріндегі тектоникалық қозғалыстар нәтижесінде қалыптасып, мезозойда Еуразия платформасының бір бөлігін құрады. Альпі дәуірінде тектоникалық қозғалыстардың әсерінен Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы, Тарбағатай, Алтай, Саяқ таулары қалыптасты.

Кентастық белдемдері
--------------------

Бұл өңірдегі кен орындар белдеуленіп орналасқан бірнеше кентастық белдемдерге бөлінеді:

* ішкі Жоңғар — Балқаш белдемі (Сu, Аu);
* сыртқы Жоңғар — Балқаш белдемі (Cu, Рb, Zn);
* Көксу — Текелі белдемі (Рb, Zn, Аg);
* Оңтүстік Жоңғар белдемі (Рb, Zn, Аu, Сu);
* Іле сырты белдемі (Рb, Zn);
* Баянқол белдемі (Аu);
* Шу — Іле белдемі (Аu);
* Бетпақдала — Кіндіктас белдемі (Сu, Аu);
* Шу— Сарысу белдемі (Сu);
* Қырғыз белдемі.

Кентасты белдемдер бір-бірінен тереңнен өтетін жарылыстармен бөлінген және олардың тектоникалық қалыптасуында өзгешеліктер бар.

Кен орындары
------------

Шағын темір кендері Қаратау мен Талас тауының айналасындағы девон — төменгі таскөмір шөгінділерінде кездеседі. Саяқ, Жоңғар, Іле тауларында гематитті желілер, аздап ванадий, титан кентастары ұшырасады. Түсті металдар Саяқ, Кіндіктас, Талас, Жоңғар тауларында шоғырланған. Саяқта скарнды кен (Ірісу), Шатыркөлде халькопиритті кварц-карбонат желілері, Көксайда мысты порфирлі кен орындары, Жетісу (Жоңғар) Алатауында (Көксу-Текелі аймағы), Қаратауда (Мырғалымсай, Тұрлан) қорғасын мен мырыш, Іле Алатауы мен Кетпен (Ұзынқара) жоталарында (Шынасылсай, Тұйық) үлкенді-кішілі скарнды және метасоматозды кен орындары орналасқан. Жетісу металлогения аймағының жалпы металлогениясын анықтайтын металдар — қорғасын, мырыш, мыс, алтын, уран, сирек жер металдары. Басты өндірістік маңызы бар кен орындары: Текелі, Яблоневое, Бурылтас, Байжансай, Шалқия, Тұйық, Текес, Шатыркөл, Жайсаң.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы