**Қазақ күнтізбесі**, байырғы қазақ күнтізбесі – табиғат құбылыстарын бақылаудан туған халықтың көп жылдық тәжірибелері қорытылған, жұлдызды аспан туралы астрономиялық түсініктер мен білімдер жинағы. Табиғат құбылыстарының қайта айналып келіп отыруын, күн мен түннің, жыл мезгілдерінің (жаз, қыс, күз, көктем), айдың тууы мен батуының алмасуын; жұлдыздардың орналасу тәртібін, мұқият бақылап, есептеп ұғынудың қазақ халқының дәстүрлі шаруашылығы үшін орасан зор маңызы болды. Қазақтар өзінің байырғы күнтізбесі арқылы жайлауға қай уақытта көшу, күзеуге және қыстауға қай уақытта қайту, қой мен қозыны қырқу, күйекке алу, мал төлдету, соғым сою, егін егу, шөп шабу шаруашылық жұмыстарын жүргізу мезгілдерін негізінен есептеп белгілеп отырды. Бұл есептен жаңылу шаруашылық үшін қауіпті болды. Мысалы, күйек дәл уақытында алынбай, ерте алынса – мал суық айларда төлдеп шығынға ұшырайды, кеш алынса – қой қысыр қалады немесе төл кенже туып, жетіліп үлгермей қыс түседі. Мұндай жәйттер уақыт есебін мұқият білуді, айналадағы табиғат құбылыстарын қатаң бақылап отыруды қажет етті. Табиғат құбылыстарын, қоршаған ортаны, жұлдызды, аспанды бақылаудан туған, халықтың көп жылдық тәжірибесінде жинақталған, қорытылған, зерделенген астрон. құбылыстар мен білімдер жүйесі негізінде Қазақ күнтізбесі қалыптасты. Бұл күнтізбе шетсіз-шексіз кең далада мал бағуға, көшіп-қонуға, жол жүруге, жоқ іздеуге, аң аулауға, төрт құбыласын айыруға, қараңғы түндерде жұлдызды аспанға қарап бағыт-бағдарды ажыратып, өткел, суат, қоныс, құдықтарды адаспай табуға көмектесті. Халық арасында ауа райын болжайтын және уақыт есебімен шұғылданатын арнайы есепшілердің білім-тәжірибелері атадан балаға мирас болып қалып отырды. Есепшілер көптеген ұрпақтардың білім тәжірибесін жинақтап, жылма-жыл табиғат құбылыстарына бақылау жүргізіп, күн райын болжады. Олар Қазақ күнтізбесі нің толық жыл есебін жүргізді, маусымдық жұмыс кезеңдерін белгіледі, қыстың қандай болатыны туралы болжам жасады. Әр айдағы ауа райының шұғыл бұзылатын кезеңдерін, яғни үш, бес күндік амалдарды алдын-ала болжап, жұртқа хабарлап отырды. Осымен қатар қазақ қауымы планеталарды, жұлдыздарды жаңылыспай таныған. Олар, жайында өлең-жыр, сан алуан аңыздар шығарды.

| № | Зодиак белгісінің атаулары | Арабша атауы және мерзімі(қазіргі азаматтық күнтізбесімен) |
| --- | --- | --- |
| Көнетүркіше | Қазақша мағынасы |
| 1 | Қозы | қозы | Жамал (әл-Жамал) (наурыз — сәуір) |
| 2 | Үді | торпақ | Сәуір (ай) (сәуір — мамыр) |
| 3 | Ерентұз | егіздер | Зауза (мамыр — маусым) |
| 4 | Құшық | шаян | Саратан (маусым — шілде) |
| 5 | Арслан | арыстан | Әсет (шілде — тамыз) |
| 6 | Бұғдай башы | бикеш | Сүмбіле (тамыз — қыркүйек) |
| 7 | Өлкі | таразы | Мизан (қыркүйек — қазан) |
| 8 | Чаян | сарышаян | Ақырап (қазан — қараша) |
| 9 | Иа (Сү) | мерген | Қауыс (қараша — желтоқсан) |
| 10 | Ұғлақ | теке | Жади (әл-Джади) (желтоқсан — қантар) |
| 11 | Көнек | мираб | Дәлу (қантар — ақпан) |
| 12 | Балық | балық | Үт (үт-Хүт) (ақпан — наурыз) |

Қазақтардың аспан денелеріне қойған аттары да өздерінің мал бағушылық өмірінен алынды. Жұлдызды аспан картасын олар Темірқазықтан бастады. Темірқазық – қазақтардың түнде жол жүргенде бағыт-беталысын бағдарлайтын астрон. компасы іспетті болды. Оның жанындағы екі жұлдыз "Ақбозат", "Көкбозат" деп аталды. Жетіқарақшы қазақтың мал күзеткен күзетшілерінің астрон. сағаты еді. Күздің ұзақ таңында күзетшілер Жетіқарақшыға қарап кезек ауыстырды. Юпитерді – "Есекқырған", Марсты – "Қызыл жұлдыз", Сириусты – "Сүмбіле" деп атады. Бұлардың аспан күмбезіндегі орнын, қозғалысын біліп отырды. Үркер шоқжұлдызының қазақтар үшін мәні болды. Қазақтар Үркердің аууынан күн райы өзгереді деп білді. "Үркер жерге түспей жер қызбайды" деген содан қалса керек. Халық есепшілері Үркердің тууы мен батуын ұдайы қадағалаған, бақылап отырған, шаруашылық маусымдарын соған сәйкестендірген. Орион шоқжұлдызына ерекше көңіл бөліп, оны әр алуан аттармен: Арқар, Үш арқар, Таразы, Шідер деп атады. Шілденің аяғында "Таразы жұлдызының" тууы жаздың өтіп, аптаптың беті қайтқандығын аңғартады. Қазақ есепшілері бұл жұлдыздың көрінуіне қарап: "Таразы туса, таң салқын, бидай, тары піседі" деп тұжырымдайды. Сүмбіле туған соң жаз аяқталып, малдың тынышын алатын шыбын-шіркей кешікпей жоғалады. "Сүмбіле туса – су суыр" деген сөз егін орып, отын-су жинап, жылы үй дайындап, қыстың қамын ойлауды аңғартады. Қазақ есепшілері жыл айларын дұрыс есептеу үшін Айдың қозғалысын үнемі бақылап отырды. Олар бір жылды он екі айға, айды үш ондыққа (отыз күнге) бөлген; жыл мезгілдерін Күннің Үркерге қарағандағы жайына қарай да белгілеген. Күн көзіне негізделген жылдың айларын қазақтар "жұлдыз" деп атады. Бұл Жердің, Айдың он екі фазасына сәйкес он екі зодиактық шоқжұлдыздардың санын еске салады. Қазақтар дүниенің төрт тарабын күн көзінің күндізгі жайына қарай "күншығыс", "күнбатыс", "оңтүстік", "солтүстік" деп атады. Ерте заманнан келе жатқан мүшел жылы есебінің қазақ өмірінде үлкен мәні болды. Қазақтар уақыт есебін осы мүшел жылы бойынша жүргізді. Әрбір жыл хайуан атымен: тышқан, сиыр, барыс, қоян, ұлу, жылан, жылқы, қой, мешін, тауық, ит, доңыз деп аталды. Мүшел жылы күн мен түннің көктемдегі теңелу кезі жиырма екінші наурызда ауысады. Байырғы Қазақ күнтізбесінде он екі айды бір жылға, үш айды бір тоқсанға, жеті күнді бір аптаға, бір күн мен бір түнді бір тәулікке есептеді және айлардың өз аттары болды: наурыз, сәуір (‘’көкек’’), мамыр, маусым, шілде, тамыз, қыркүйек, қазан, қараша, желтоқсан, қаңтар, ақпан. Қазақ есепшілері күннің түнге қатысты ұзару, қысқару құбылыстарын да мұқият бақылаған: күн желтоқсанда торғай адым, қаңтарда қарға адым, ақпанда ат адым ұзарды, шілдеде шіл адым қысқарды деседі. Қазақ күнтізбесі нде уақыт есебінің Үркер шоқжұлдызы бойынша жүргізілетін жүйесін тоғыс есебі деп атайды (Тоғыс есебі). Байырғы Қазақ күнтізбесі нде жыл басы көктемдегі күн мен түннің теңелуі (жиырма екінші наурыз) күнінен басталады. Бұл күні жаңа жыл – наурыз мейрамы өткізілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуУақытты өлшеу және уақыт стандарттары |
| --- |
|  |
| Халықаралық стандарттар | 
Дүниежүзілік үйлестірілген уақыт (UTC) • Дүниежүзілік уақыт (UT) • DUT1 • Қосалқы секунд • Халықаралық атомдық уақыт (TAI) • Халықаралық Жердің айналу қызметі (IERS) • Жерлік уақыт (ТТ) • Геоцентрлік координаттық уақыт (TCG) • Барицентрлік координаттық уақыт (TCB) • Азаматтық уақыт • 12-сағаттық пішім • 24-сағаттық пішім • Даталар ауысу сызығы • Уақыт белдеуі • Жазғы уақыт • Орташа күн уақыты |
|  |
| Ескірген стандарттар | 
Эфемеридтік уақыт • Барицентрлік динамикалық уақыт (TDB) • Гринвич уақыты (GMT) • Бастапқы меридиан |
|  |
| Уақыт физикасы | 
Уақыт-кеңістік • Хронон • Планк уақыты • T-симметрия • Салыстырмалылық теориясы • Уақыттың баяулауы • Санақ жүйесінің уақыты • Меншікті уақыт • Дискретті және үздіксіз уақыт • Абсолюттік кеңістік пен уақыт • Уақыт теңдеуі |
|  |
| Сағат | 
Астрариум • Атом сағаты • Күн сағаты • Құм сағаты • Механикалық сағат • Су сағаты • Хронометр • Электронды сағат • Қол сағат (Секундөлшер • Ақылды сағат) |
|  |
| Күнтізбе | 
Астрономиялық • Византия күнтізбесі • Григориан күнтізбесі • Еврей күнтізбесі • Ислам күнтізбесі • Қазақ күнтізбесі • Мысыр күнтізбесі • Үнді-Парсы күнтізбесі • Юлиан күнтізбесі • Ай күнтізбесі • Ай-күн күнтізбесі • Күн күнтізбесі • Епакта • Кібісе жылы • Тропиктік жыл • Қысқы мен жазғы күн тоқырауы • Күн мен түннің теңесуі |
|  |
| Астрономиялық хронология | 
Галактикалық жыл • Ядролық уақыт • Прецессия • Жұлдыздық уақыт |
|  |
| Уақыт өлшем бірліктері | 
Секунд • Минут • Сағат • Тәулік • Апта • Ай • Тоқсан • Жыл • Люстр • Мүшел жас • Ғасыр • Мыңжылдық |
|  |
| Қосымша | 
Жыл санау (Хронология) • Геохронология • System time • Академиялық сағат • Хроноскоп |

 |