recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Шалғындық бозторғай** (лат. *Alauda arvensis*) — Қазақстандағы шалғындық бозторғайлар туысының екі түрінің біреуі.

Сипаттамасы
-----------

Дене мөлшері орташа (35-45г), бозторғайға тән үйреншікті реңі бар, адамдардың көпшілігіне белгілі, кең тараған бозторғай түрі. Адамдар шалғындық бозторғайлардың үнін ғана нағыз бозторғайдың сайрауы деп санайды. Оған қазақ халқы «бозторғай» деп ән арнаған. Әуелеп тұрып, аспанға жоғарылай-жоғарылай ұзақ сайрап, көзге көрінбей кетеді. Сайрағаны өте әдемі- сыңғырлата үздік-үздік шырылдап, ұзақ сайрайды. Оның әуезі бірін-бірі қайталамай , тұтастығын сақтайды. Жұбымен жүрді, бір жазда екі ұяға жұмыртқалап, 2 рет балапан өргізеді. Ұясы- құрғақ шөп төселген шұңқыр жер. Балапандарды бір жарым аптаға жуық жемдеп, балапандар ұядан шығып жүрен кезде тағы бір апта қоректендіреді. Қазақстанның оңтүстігінде бұл құбылыс сәуірде байқалады.

Олар қыркүйек-қазанда Қазақстанды тастап, қыстаудан ақпан-наурызда оралады. Қыс жалы болғанда шалғындық бозторғайлардың шағын бөігі Қазақстанның нағыз оңтүстігінде жән Өзбекстанда қыстап қалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Alauda arvensis*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы. Ковшарь А.Ф. Ковшарь В.А. ISBN 978-601-282-168-0
**Күй аңызы** — Тахауи Ахтановтың алғашқы әңгімесі.

Әңгіменің негізгі тақырыбы — өнер құдіреті. Естемес деген күйшінің ауыр тағдыры. Ол өзінің мұңлы да зарлы күйі арқылы ботасы өлген боз інгеннің тақырдай қатып қалған қайыс жонын жұмсартып, тіршілікке нәр бергендей болды.

Қысқаша мазмұны
---------------

Бұл әңгіме күйші Естемес пен жас жігіт Оразымбеттің жолдағы әңгімесі мен бастан кешкен оқиғасы туралы. Естемістің жас қызға ғашық болып, оған соңына дейін тырмысып өзіне алғысы келгені, бірақ қыздың ондай ойы болмағанын біліп, көңілі түскені туралы болатын.

Шығарма кейіпкерлері
--------------------

* Естемес - күйші, тарамыс денелі, қатқыл өңді, егде кісі, тағдырына ыза болған, өкінген адам.
* Оразымбет - Естемістің шәкірті
* Жаңыл - тік мінезді, басына үкілі тақия киген, талдырмаш қыз.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуТахауи Ахтанов шығармалары |
| --- |
|  |
| Романдары | 
Қаһарлы күндер • Боран • Шырағың сөнбесін |
|  |
| Повестер мен әңгімелері | 
Күй аңызы • Алғашқы ән • Қызғаныш • Махаббат мұңы • Дала сыры повесі • Жоғалған дос • Жолы болмас жігіттің • Үндістан хикаясы |
|  |
| Драмалары | 
Сәуле • Арыстанның сыбағасы • Боран • Күтпеген кездесу • Ант • Махаббат мұңы • Әке мен бала • Күшік күйеу |

 |
**Шалқар Аманқосұлы Жүсіпов**

1970 жылы 11 сәуірде Алматы облысының Сарыөзек ауылында туған. Қазақ.

Әкесі - Жүсіпов Аманқос Айқуатұлы, 40-жылдық тәжірибесі бар педагог. Анасы - Төлекенова Сақып Байменқызы, 35 жылдық тәжірибесі бар педагог.

Қазақ мемлекеттік сәулет-құрылыс академиясын (1994)
инженер-құрылысшы мамандығы бойынша; ҚазМБА жанындағы Нарық институтын (1997) экономист мамандығы бойынша бітірген.

Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі.

1994 жылдан - Сарыөзек ауылындағы Ұлттық банктің есептік-касса орталығында операция бөлімінің маманы, аға маманы. 1996 жылдан - Талдықорған қаласындағы
ҚР Ұлттық банктің облыстық филиалының инвестициялар бөлімінде аға маман. 1997 жылдан – Талдықорған қаласындағы ҚР Бюджет банкінің облыстық филиалында тексеруші, жетекші тексеруші. 1997 жылдың қыркүйегінен - «Қазақстан несиелендіру қоры» Корпоративтік Қорының бас бухгалтері, 1998 жылдың тамызынан - бас директоры.
2006 жылдан бері - «КazMicroFinanсе» МНҰ» ЖШС басқарма төрағасы.

Қазақстанның микронесие ұйымдары қауымдастығының
Директорлар кеңесінің төрағасы; ҚР Президентінің жанындағы Кәсіпкерлер кеңесінің мүшесі; «ДАМУ» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ Директорлар кеңесінің мүшесі;
«Ауыл шаруашылығына қаржылық қолдау көрсету қоры» АҚ Директорлар кеңесінің мүшесі; «Атамекен» одағы Қазақстанның Ұлттық экономикалық палатасы басқармасының мүшесі; ТМД микроқаржы қауымдастықтары Халықаралық үйлестіру кеңесі төрағасының орынбасары.

Марапаттары
-----------

2-ш дәрежелі «Атамекен» одағы» Қазақстан ұлттық экономикалық палатасының медалімен (2008), ҚР Құрмет грамотасымен (2006) марапатталған. ҚР Президентінің Алғыс хатымен (2001) ескерілген.

Діни көзқарасы
--------------

Діни көзқарасы - «Радикалды діни көзқарасты ұстанбаймын, бірақ адам тағдырын анықтайтын жоғары саналы күштер мен заңдардың болатынына сенемін».

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы
--------------------------------

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Абылай хан, Ф.Д Рузвельт, А. Сахаров.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы
------------------------------------

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Пайдалы қазбалардың орасан қорлары, республиканың тиімді геосаяси орналасуы, жоғары дамыған адам әлеуметі - Қазақстанның әлемдік экономикаға қарқынды интеграциясының, әлемдік қауымдастықпен әріптестік қатынастарды нығайтудың маңызды құрамдаушылары, - бұл Қазақстан Республикасының табысты дамуының кепілі!»

Хоббиі
------

Хоббиі - футбол, жүзу, балық аулау.

Сүйіп оқитын әдебиеті
---------------------

Сүйіп оқитын әдебиеті - Мұхтар Омарханұлы Әуезов, М. Булгаков, Б. Акунин, X. Мураками, В. Пелевин.

Үй жағдайы
----------

Үйленген. Жұбайы - Жүсіпова Дина Келеңғожақызы (1972 жылы туған), инженер-технолог. Қыздары - Арай (1995 жылы туған), Нұрай (1998 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Елекшөп** (лат. *Juncus*) – елекшөптер тұқымдасына жататын көп сирек бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

  

Екі жарты шардың қоңыржай және салқын белдеулерінде, тропиктік және субтропиктік аймақтарда кездесетін 250-ден артық түрі белгілі. Қазақстанның барлық жерінде кездесетін 24 түрі бар. Көбірек тарағаны – қызғылт Елекшөпі (J. erythropodus) бар. Биіктігі 10 – 30 см, көп сабақты, түбінен бастап бұтақталады. Жапырақтары өте жіңішке, бүктемелі келеді, сабағынан екі еседей қысқа, түп жағы қызыл не қызғылт сары түсті. Гүлі қоңыр кейде жасыл түсті, олар бұтақталған сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қауашақ. Өсімдіктің құрамында 6,4 – 10,3% протеин бар. Оны мал сүйсініп жейді. Е-тің кейбір түрінің сабағынан Ежелгі Мысырда хат жазатын таяқша жасаған, көптеген түрінің тұқымы медицинада, сабағы ши тоқуға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энцклопедиясы
**Альбертина Карри** (ис. *Albertina Carri*, 1973, Буэнос-Айрес) – Аргентина кинорежиссёрі, сценариші. 

Әкесі – әлеуметтанушы, тілші, анасы – латын тілі мен әдебиетінің мұғалімі болған. Альбертина 4 жасқа келгенде ата-анасы әскери диктатураның құрбандары болған. Екі әпкесімен бірге апасының қолында тәрбиеленген. Буэнос-Айрестегі киноуниверситетте оқыған. 1998 жылы кино саласында өзі жеке жұмыспен айналыса бастаған. 2000 жылы толықметражды фильмін жарыққа шығарады. Режиссерлік қызметтен басқа оператор, монтажер, актриса ретінде де танымал. 

Еңбектері: *No quiero volver a casa* (2000 ж), *Excursiones* (2001 ж), *Aurora* (2001 ж), *«De vuelta»* (2004 ж) т.б

Дереккөздер
-----------
**Елена Брусиловская (1950.)**– тележурналист.. ҚазМУ-ді бітірген. 1978-85 жылдар аралығында Қазақ радиосының "Соңғы жаңалықтар" редакциясының комментаторы, 1985-91 жылдары Қазақ радиосының қоғамдық- саяси бағдарламалар редакциясында саяси шолушы, бөлім меңгерушісі. 1991-92 жылдары "Казревью" (АПН-нің қазақ бөлімінің негізінде құрылған) Халықаралық ақпарат агенттігінде жетекші қызметкер, "ТАҢ" тәуелсіз телерадиокомпаниясы ақпарат бағдарламалар редакциясының бас редакторы. 

1993-94 жылдары "Панорама" ақпараттық-сараптама газетінің шеф-редакторы. 1995 жылы "Аргументы и факты Казахстан" газетінің саясат бөлімінің редакторы, бас редактордың орынбасары. 2000 жылы "Известия в Казахстане" газетінің бас редакторы. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
**Елдос Нұрболұлы Абақанов** - Қазақстан Республикасы Парламент Мәжілісінің VII сайланымындағы депутаты. Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитетінің мүшесі.

Өмірбаяны
---------

1988 жылы 7 тамызда Қарағанды облысы, Жезқазған қаласында дүниеге келген. 

2010 жылы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетін құрылыс бакалавры, 

2011 жылы аталған оқу орнының «Құрылыс материалдары, конструкциялары мен бұйымдарын өндіру» мамандығының магистрі бойынша бітірді. 

2007 жылдың желтоқсанынан 2008 жылдың маусымына дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ Жастар саясаты орталығы жанындағы мемлекеттік органдармен және қоғамдық ұйымдармен жұмыс бөлімінің маманы. 

2009 жылдың шілде айынан бастап құрылыс компанияларында сметашының көмекшісі. 

2011 жылдың ақпан айынан бастап «Қазгидромет» РМК өндірістік - техникалық басқармасының жетекші инженері. 

2012 жылдың ақпан айынан бастап «ТКШ жаңғырту мен дамытудың қазақстандық орталығы» АҚ-нің бас менеджері. 

2015 жылдың сәуір айынан бастап «Жасыл экономика және G-Global-ды дамыту Коалициясы» ЗТБ жобаларінің менеджері. 

2016 жылдан бастап «ҚР энерготиімділік және ресурс үнемдеу қоғамдық палатасы» ЗТБ Басқарма Төрағасы. 

2017 жылғы желтоқсаннан 2021 жылғы қаңтарға дейін «Қазақстанның экологиялық ұйымдарының Қауымдастығы» ЗТБ Басқарма төрағасының орынбасары. 

2021 жылғы қаңтардан бастап VІI сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, «AMANAT» партиясының партиялық тізімі бойынша сайланды, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитетінің мүшесі Энергия үнемдеу, Жасыл экономика және қоршаған ортаны қорғау мәселелері бойынша Еуропа, Азия, ТМД және АҚШ елдерінде тағылымдамадан және біліктілігін арттырудан өтті.

Марапаттары
-----------

* «Ерен еңбегі үшін», «Экология саласының үздігі»,
* «Қазақстан Республикасының экология саласының 30 жыл» медальдарымен марапатталған.

Үйленген, үш баласы бар.

Дереккөздер
-----------
Малсырға - бір-бірінен ажырату үшін малдың құлағына тағатын нөмірленген сырға. Малсырғаны өндірістік жолмен шығару қалыптасқан. Түліктің түріне байланысты (сиырға, қойға, шошқаға) малсырға әр түрлі заттан жасалады. Малсырғаны малдың құлағына арнайы қысқаштар арқылы тағады. Малсырға тағу, яғни малды сырғалау - мал тұқымын асылдаңдыру және малдәрігерлік жұмыс жүргізу үшін міндетті шаралардың бірі. Нақтылы бір мал туралы деректер (туған жылы, ата-тегі, берген өнімі, малдәрігерлік сақтандыру-емдеу шаралары) барлық мал құжаттарында құлағындағы малсырғаның нөмірі бойынша тіркеледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
Шах Аббас I қабылдауында.
**І Аббас** (парсы: شاه عَباس بُزُرگ‎; әз: *I Abbas Səfəvi*; 27 қаңтар 1571 жыл – 19 қаңтар 1629 жыл) — Парсы империясындағы Сефевид әулетінің ең көрнекті билеушісі және қолбасшысы. 

Аббас – Иран шаһы Сұлтан Мұхаммедтің үшінші ұлы және тақ мұрагері. Әкесінің орнын 1588 жылдың қазан айында басты. 1590 жылы Аббас Парсы территориясының бір бөлігін беріп, Осман империясымен арадағы соғысты тоқтатты. 

Мұндағы мақсаты Солтүстік-Шығыс Ирандағы көшпелі өзбектерді елден қуып, өздеріне бәсекелес Қызылбас тайпасын биліктен шеттету болатын. Үндістан мен Еуропа арасында сауда-саттық байланысты дамытты. Осы кезеңде парсы өнерінің жұлдызды шағы туып, жазбаларды қашап жазу, керамика мен бейнелеу өнері қарштап дамыды. Әскери жетістіктері мен әкімшілік жүйені тиімді басқаруының арқасында Аббас шах Иранды Ұлы мемлекет деңгейіне жеткізді. 

Әкесі шах Мұхаммедтің ізін жалғастырған ол, осман және өзбек әскерлерін қуып шығып, тұрақты армия жасағын құру арқылы Сефевидтер династиясын күшейткен. Аббас Исфахан қаласын Парсы елінің астанасы қылып бекітеді. Исфахан елді Аббас билеп тұрған кезде әлемдегі ең әдемі қалалардың бірі болып өркендейді. 

Осы кезеңде парсы өнерінің жұлдызды шағы туып, жазбаларды қашап жазу, керамика мен бейнелеу өнері қарыштап дамыды, ал португалдықтар, голландтар мен ағылшындар Парсы елімен сауда-саттық жасау құқығы үшін өзара талас жүргізді. Қоғамдық өмірде төзімділік танытып (христиандық қауымға айрықша құқықтар беріп), халықтың әл-ауқатын көтеруге ден қойды. Алайда өз басының қауіпсіздігі үшін жақын туыстарына қатыгездікпен қараған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Encyclopedia Britannica ISBN 978-5-17-038532-4

Әдебиет
-------

* Ұлы императорлар. – Алматы: "Aруна" баспасы. – 208 бет. – Сер.: "1100 қызықты деректер". ISBN 978-9965-26-591-4
**ІІІ Александр көпірі** (фр. ) — Францияның астанасы Париж қаласында орналасқан әлемдегі атақты көпірлердің бірі. Көпірдің ұзындығы — 160 метр.

Тарихы
------

Көпірдің салынуы 1896 жылы басталып, 1900 жылы аяқталды. Ол *арт-нуво стилінде* салынып, қанатты аттар, періштелер, кемелер, нимф ескерткіштерімен безендірілген. Көпірдің Парижде орналасуына қарамастан, Франция мен Ресейге ортақ альянстің атымен аталған. Александр ІІІ ұлы Николай ІІ көпірдің негізін қалайтын бірінші тасты өз қолымен қойған. Ескерткіштер алтыннан, қоладан және Франция стиліне сәйкес тастардан жасалған.

Галерея
-------

* 
* 
* 
* 
*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Көпірдің тарихы Мұрағатталған 26 желтоқсанның 2007 жылы.  (фран.)

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* aviewoncities.com Мұрағатталған 2 маусымның 2010 жылы.
**Дмитрий Степанович Ковешников** (26.10.1918, Ресей, Орынбор облысы, Матвеев ауданы, Емельяновка селосы - 17.12.1998, Мәскеу қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, генерал-лейтенант. 

Балалық шағы, еңбек жолы Жамбыл облысы, Жуалы ауданының Көлбастау (Евгеньевка) ауылында өтті. 

Ұлы Отан соғысы жылдары 1339-атқыштар полкінде штаб бастығы, майор қызметтерін атқарды. Новороссийск қаласын (Ресей, Краснодар өлкесі) азат ету үшін болған ұрыста ол өзінің талантты әрі тәжірибелі командир екенін көрсетті. Одан кейін Керчь түбегінде плацдарм алатын десанттық ірі операцияға қатысты. 1943 жылы 1 қарашаға қараған түні 1339-полктің 318-атқыштар дивизиясы құрамында Керчь бұғазынан өтіп, Эльтиген ауданында жауға тұтқиылдан шабуыл жасады. Жау бекініс бөгеттерінен өткен десантшылар маңызды биіктікті алып, плацдармда бекінді. 1 қарашада таң алдында жау десантшыларға қарсы танкімен күшейтілген 2 жаяу әскер дивизиясының бөлімдерін жіберді. Полк командирі десантшылардың 2-тобында қалғандықтан, Ковешников басшылықты өз қолына алды. Қырымғабарар бекіністі алу кезінде көрсеткен ерлігіне байланысты оған КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (17.11.1943). 

Соғыстан кейін Кеңес әскері катарында қызметін жалғастырған. Мәскеу Әскери академиясын бітірді (1952). 1978 жылы запасқа шыққан. 

Ленин, 2 рет Қызыл Ту, 3-дәрежелі Суворов, 1-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз», 3-дәрежелі «КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет еткені үшін» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Биография
* Памятник
*Басқа мағыналар үшін Ақши айыл аймағы деген бетті қараңыз.*
**Ақши айыл аймағы** (қыр. *Ак-Чий айыл аймагы*) ― Қырғызстанның Талас облысы Айтматов ауданындағы әкімшілік бірлік.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына Жуантөбе, Жиде айылдары кіреді. Орталығы ― Жуантөбе айылы.

Халқы
-----

2009 жылы айыл аймағында 3360 адам тұрған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Талас облысы Айтматов ауданы айыл аймақтары |
| --- |
|  |
| 

 Ақши •
 Аманбаев •
 Бақайыр •
 Бақиян •
 Бейсеке •
 Көксай •
 Қарабура •
 Маймақ •
 Шекер •
 Шолпанбай 
 |

 |
**Өтеген батыр көшесі** — Алматы қаласы Әуезов ауданында орналасқан көше. Райымбек даңғылынан басталып, Шаляпин көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Төле би, Жұбанов, Қуанышбаев көшелерін қиып өтеді. Көшенін ұзындығы - 2500 метр.

Атауы
-----

Көшеге қазақ жерін басқыншылардан азат етуде, Абылай хан бастаған жоңғарларға қарсы жорықтарда қайсарлық танытқан батырлардың бірі Өтегеннің есімі берілген (Алматы қаласы әкімінің 06.09.1999 № 802 шешімі бойынша). Өтеген батыр (1699-1771) Жамбыл облысында дүниеге келген.

Бұрынғы атаулары: а) 2-ші Златоустовская; ә) Мате Залка көшелері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: «ИП Волошин» баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
I Ұлы Оттон
-----------

I Ұлы Оттон 912 жылы Саксонияға қарасты Валлхаузен деген жерде дүниеге келген. Ол Саксония герцогы **(936 - 961 жж),** Германия патшасы (936 ж), Италияның патшасы (961 ж), Қасиетті Рим империясының императоры (962 ж) болған.
Герман мемлекетінің
тағына отырған кезде Оттон 24 жаста болатын.
Ол іскер адам еді.
Өмірінің көп бөлігін үнемі жорықта жүрумен
өткізгендіктен, ел оны «көшпенді патша» атап кеткен
Билікке келгеннен бастап Оттон Германияның Лотарингия Бавария және Франкония аймақтарындағы герцогтер бастаған бүлікшілермен күресте жеңіске жетіп, өзіне қарасты аймақтарға өз отбасының адамдарын отырғызды.
Ол венгерлермен, славяндармен арадағы соғыста үлкен табысқа жетті. Солтүстік Италияға екі рет жорық жасады. Екінші жорығында Ломбардия патшасын жеңіп, өзін сол жердің патшасы деп жариялады. Сөйтіп, Рим папасынан император тәжін алды.
Осылайша, Оттон үш рет тәж киді. Оның алғашқысы - Аахенде киген күміс тәж, екіншісі - ломбардтық темір тәж, ал үшіншісі - Римде киген императорлық алтын тәж. Деректерге қарағанда, Оттон діндар, жомарт, орнымен қатал көбіне көңілді жүретің аз ұйықтап, көп еңбек етенетін алғыр да зерек патша, шебер саясаткер болған.
Ол үнемі ұлттық киім киіп жүрген, езге елдің киімін ешқашан кимеген.
Оттон Галледен **40** шақырым жердегі Мемлебенде **973 жылы 7 мамырда** қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------

Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: "Aруна" баспасы. – 208 бет. – Сер.: "1100 қызықты деректер".
ISBN 978-9965-26-591-4
**Өтеміс Алдабергенов** (1917 жыл, Әйтеке би ауданы, Қарабұтақ кенті - 1991 жыл, Ақтөбе қаласы) — партия-кеңес қызметкері.

Өмірбаяны
---------

1942 жылы әскер қатарына шақырылды. Волхов майданында 2-ші атқыштар дивизиясының 200-ші полкінің құрамында майданның ауыр жолынан өтті. Рота командирінің саяси жұмыстар жөніндегі орынбасары. 1945 ж. әскер қатарыннан босаған соң партия-кеңес органдарында қызметте болды. 1962 жылы Ақтөбе облысының кеңес атқару коммитетінің төрағасы болып сайланды. Кейін зейнеткерлікке шыққанға дейін ұзақ жылдар тұрмыстық қамту басқармасының бастығы.

Марапаттары
-----------

1-ші дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
**Өтежан Нұрғалиев** - 1938 жылы 15 тамызда Ақтөбе облысы, Байғанин ауданының «Ақжар» ұжымшарында дүниеге келген.

Еңбек жолы
----------

1964 жылы Қазақ Ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. 1964 — 1968 жылдары Жарқала орта мектебінде мұғалім, 1968—1969 жылдары «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде тілші, 1969—1972 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінде тілші, содан кейін «Жалын» баспасында редактор болып қызмет атқарған. Қазақ телевидениесінде жұмыс істеді. 2011 жылы 6 қаңтарда Алматы қаласында өмірден өтті.

Еңбектері
---------

Әдебиетке алпысыншы жылдары ***«Менің махаббатым»*** атты жыр жинағымен келген ақын өлеңдерінде жаңа бояу, тың үн, тосын мінез бар. Ақынның өзі де әдебиетке жаңбыр болып қүйып, нөсер болып төгіліп келді. Әдебиетке жаңа леп, жаңа тыныс қосылды. Ол көптеген кітаптардың авторы.
Шығармалары: Менің махаббатым. Өлеңдер. «Жазушы», 1962; Ақ нөсер. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1968; Нөсерден кейін. Өлеңдер. А. «Жалын», 1971; Ай астында ақбоз үй. Өлеңдер. А. 1972; Қайыңды тоғай. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1973; Таңдамалы. Өлеңдер мен балладалар. А. «Жазушы», 1976; Соғыстың соңғы жазы. Балладалар. 1-кітап. А. «Жалын», 1977; Соғыстың соңғы жазы. Балладалар. 2,3,4-кітаптар. А. «Жазушы», 1978, 1980, 1984; Тыныштық. Өлеңдер. А. 1987; Афина мектебі. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1997.
«Құрмет» орденімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Нейтан Кресс** (ағылш. *Nathan Karl Kress*; 18 қараша 1992 жыл, Глендейл, Калифорния, АҚШ) — америкалық актер, көбінесе «ICarly» телетоптамасындағы Фредди Бенсон рөлінде атақты .

Өмірбаяны
---------

Натан Кресс 18 қарашада 1992 жыл Глендейлда, Калифорния штатында дүниеге келген. Оның екі ағасы бар, Эндрю (туған күні 23 қазан 1987 жыл) және Кевин (туған күні 30 мамыр 1990 жыл), бірақ екеуінің ешқайсысыда шоу-бизнесқа қатыстары жоқ. Натан өзінің мансабын 4 жасында, теледидардан көрген шоуды есіне сақтап алуынан бастаған. Бұл оқиғадан кейін оның анасы агентпен қол қойысқан, кастинге жіберді. Келесі 3 жылда Натан басып шығаратын жарнамаларыға модель болды, сонымен қатар көптеген жарнамалық бейнекөріністрге түсіп, рөлдерді дауыстды. Солардың ішінде ең атақты болғаны «Babe: Pig in the City» 1998 жыл. 6 жасында Натан Кресс түсірілімдерге тоқтау қойып мектепте білім алуды таңдады. 11 жасында актерлік мамандығына қайтып оралды.
Өтекин Әлкей
------------

**Өтекин Әлкей** – қоғам қайраткері. 1894 жылы Солтүстік Қазақстан облысы, Уәлиханов ауданы, Қойтас ауылында туып – 1937 көс жұмды. Омбы гимназиясын бітірген. Әлкей Жангелдин ұйымдастырған Қызыл керуен ағарту ұйымында жұмыс істеген. 1923 – 1937 жылдары Қазақ АКСР-і ХКК-нде (Қазақ Акср Орталық Атқару Комитеті) іс басқармасының бастығы, Балқашқұрылыс жұмысшы жабдықтау бөлімінде қызмет атқарған. Жастайынан өнерімен, сал-серілігімен танылып, інісі Қаскей екеуі С.Сейфуллинмен дос-жаран болған. Саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. Өтекин жайлы деректер жазушы-ғалым Т.Кәкішевтің "Ескірмейді естелік" атты кітабында кездеседі.

Сілтемелер
----------

* Қазақ Акср Орталық Атқару Комитеті.(қолжетпейтін сілтеме)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Смирнов** – мемлекеттік табиғи зоологиялық қорықша. Қорықша 1968 жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің облыстық маңызы бар № 808 қаулысына сәйкес 10 жыл мерзімге құрылған. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің 1986 жылғы 17 ақпандағы № 69 қаулысымен Смирнов қорықшасы республикалық маңызы бар қорықтар санатына мерзімсіз ауыстырылды. Ауданы – 240 000 га. Құрылу мақсаты - аңшылық жануарлар түрлерін сақтау және көбейту.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар, Аққайың, Есіл аудандары жерінде орналасқан. Жер бедері Есіл – Ертіс су алабының тегіс жазығымен және көлдер, батпақтар мен сортаңдар алып жатқан шағын ойпаңдармен сипатталады.

Флорасы
-------

Қорықша аумағындағы шағын ормандарда қайың, ішінара көктерек, талдар, жабайы итмұрын, далалық шие, сынғыш итшомырт өседі. Шөптесін өсімдіктер тобылғы түрлерінен, қазтабан, бүлдірген және т.б. бұталы түрлерден тұрады. Оңтүстік аймақтарын шөлді дала өсімдіктері – қау, бетеге, жусандар алып жатыр. Көлдер көп емес, бірақ Балықты, Жыланды сияқты т.б. үлкен көлдер бар. Көлдер маңындағы батпақтардың жалпы ауданы 2 мың гектарға жуық. Қорықша аумағындағы қорғауға алынған өсімдік түрлері: қарағай, қайың, көктерек, жабайы раушан, далалық шие, сынғыш итшомырт, бүлдірген, тобылғы, қызылбояу, сиырсілекей, жусан, қазтабан, қау, жебір, қазтамақ.

Фаунасы
-------

Қайың, көктерек алқаптарында жануарлардан бұлан, сібір елігі, жабайы шошқа, түлкі, қарсақ, жанаттәрізді ит, ақ қоян, ор қоян, дала күзені, сары күзен, қара күзен, ақкіс, борсық, ондатр, құстардан бөдене, ақ кекілік, сұр кекілік, үйректер, қаздар, қасқалдақ, мамырқұс. Көрнекі түрлер: марал, ақмаңдайлы қаз, қызылжемсаулы қарашақаз, шиқылдақ қаз, құр. Қызыл кітапқа енетін түрлер: орман сусары, сұр тырна, сұңқылдақ аққу, ақбас тырна. Көлдерде Қазақстанның Қызыл кітабына құстар: сұңқылдақ аққу, ақбас үйрек, шиқылдақ қаз, қызылжемсаулы қарашақаз, сұр тырна, ақбас тырна, бақалтақ қыран, дала қыраны, қарақұс, бүркіт, ителгі, үкі, орман сусары. Қорғауға алынған түрлер: ақмаңдайлы қаз, сұр қаз, қоңыр үйрек, барылдауық үйрек, ысылдақ шүрегей, даурықпа шүрегей, көк сүңгуір, айдарлы сүңгуір, қасқалдақ, мамырқұс, бөдене, аққұр, сұр құр, шұбарқұр, шетен сайрағы, бұлан, елік, жабайы шошқа, құндыз, түлкі, қарсақ, дала күзені, борсық, ондатр, жанаттәрізді ит, кермарал, қасқыр, аққалақ, сары күзен, американдық қара күзен, ақкіс, ақ қоян, ор қоян.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Сайт "Особо охраняемые природные территории Республики Казахстан"
1977 ж. шыққан сөздік
**Фразеологиялық сөздік** — тілдегі сан алуан тұрақты тіркестерді жинап, мағыналық жағынан бір жүйеге түсіретін лексикологиялық еңбек. Фразеологиялық сөздіктің басқа (түсіндірме, терминологиялық, диалектологиялық, аударма, арнаулы, т.б.) сөздіктерге қарағанда өзіндік ерекшеліктері бар. Түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тіл білімінде алғаш рет 11 мыңға жуық фразеологиялық тіркесті қамтитын Фразеологиялық сөздік 1977 ж. акададемик Ісмет Кеңесбаевтың авторлығымен жарық көрген. Сөздікке қазақ халқының сан ғасырлық тұрмыс-тіршілігін, мәдениетін бейнелейтін образды тұрақты тіркестер, жазба әдебиет шығармаларында кездесетін өрнекті сөз орамдары, сондай-ақ ауызекі тілде және мерзімді баспасөз беттерінде кездесетін тиянақты тіркестер тобы енгізілген. Әрбір фразеологизмнің мағынасына түсініктеме беріліп, қолданылу орайы көрсетілген. Сөздікте кездесетін алғыс, қарғыс мәнді, діни мағыналы фразеологизмдерге диалектілік тіркестерге стильдік белгілер қойылады. Фразеологиялық сөздікте тұрақты тіркестердің варианттары мен мағыналас фразеологизмдер арнайы айырым белгімен ерекшеленген. Етістікке бітетін фразеологизм ауызекі тілде, көркем шығармада қалай аталса, өзгеріссіз солай берілген. Етістік тұйық формада емес, көбінесе ашық райда берілген. Мысалы, Жүрегі тас төбесіне шықты, жүрегі (зәресі) ұшты (шошынды), зәресі кетті — қатты үрейлену, шошып кетті, қорықты: Менің жүрегім тас төбеме шықты, қалтырап кеттім. (Б.М.) Оқ жыландай ирелеңдеп, жайдың оғы басталды. Жүрегі ұшып Күнайым, Ердің қасын бас салды. (С.М.) Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігінен басқа 1988 ж. 2300 фразеологиялық тіркесті қамтитын "Қазақша-орысша фразеологиялық сөздік", 2002 ж. "Мағыналас фразеологизмдер сөздігі" жарық көрді. Сөздікте жалпы ұғымның әр түрлі түсініктері нақтыланатын 3 мыңға жуық мысал бар. 

<gallery>

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Құмдыкөл** — Есіл алабындағы көл, Зеренді тауларының солтүстік бөлігінде.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Зеренді ауданы Кеңөткел ауылының солтүстік-батысында 9 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 288 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 6,7 км2, ұзындығы 3,2 км, енді жері 2,8 км, жағалау бойының ұзындығы 9,4 км. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді.

Жағалау сипаты
--------------

Құрғақ жыдғалармен тілімденген жағалауында қамы, құрақ өскен. Батысында Баршын, солтүстігінде Жолдыбай көлдері бар. Мал суаруға пайдаланылады.[1]

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Аян бұлағының шегендеуі
**Шегендеу**- каптаж (франц. captage — ұстап қалу) — бұлақ және әр түрлі жер асты суларын жинайтын әдейі жабдықталған құрылыс. Мұндай жұмыстар мұнай, газ кендерін пайдаланғанда да қолданылады. Шегендеу құрылыстарына шахталы құдықтар қазу, ұңғымалар жүргізу, т.б. жатады. Кішігірім тұмалар мен қайнарларды шегендеу үшін олардың су көзі аршылып, саз, ұсақ түйірлі құмнан тазартылып, тас не басқа материалдармен қоршалады. Судың мол жиылуы, өнімнің көбеюі, таза болуы және ұзақ уақыт пайдалануға ыңғайлы болуы үшін бұлақ көзі көбіне тереңдетіле қазылады да темір, асбест құбырлар орнатылады. Құдық қабырғалары темір-бетон цилиндрлермен бекітіледі. Құдыққа сулы қабаттан су еркін келуі үшін төменгі цилиндрді тесіп, түрлі торлар орнатады. Ұңғымала] қабырғалары да темір құбырмен бекітіледі, құбырдың сулы қабат арқылы өтетін бөлігіне тор қойылады. Бұрын шөл, шөлейт аудандарда қарапайым әдістермен құдықты шегендегенде су дәмін бұзбайтын бөрене, тақтай, ірі бұталы өсімдіктер, т.б. қолданылған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 том

Тағы қараңыз
------------

* Шеген құдық
**Құмкөл** — Нұра алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы, Қорғалжын ауданының солтүстігінде, Құмкөл ауылының оңтүстік-шығысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 330 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 6,5 км2, су жиналатын алабы 119 км2. Ұзындығы 4,2 км2, енді жері 1,7 км, жағалау бойының ұзындығы 18,4 км. Еріген қар және жер асты суларымен толысады. Шығысындағы шығанаққа жазда кеуіп қалатын жылға құяды. Суы тұщы, мал суаруға пайдаланылады.

Жағалау сипаты
--------------

Көлдің жағалауы жайпақ, пішіні күрделі келген. Оңтүстігінде және шығысында 2 шығанақ бар. Көлдің орта тұсының түбі лайлы, жағалауына жақын жерлері құмдауытты. Онда қамыс, құрақ өскен.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Құмдыкөл** — Сілетітеңіз көлі алабындағы тұщы көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Біржан сал ауданы Қойтас ауылынан шығысқа қарай 12 км жерде, теңіз деңгейінен 113 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 5,4 км2, ұзындығы 2,7 км, енді жері 2,4 км, жағалау бойының ұзындығы 8,3 км.

Жағалау сипаты
--------------

Күрделі пішінді көлдің шығысынан шағын Семізбай өзені ағып шығып, Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы Жамантұз көлінің батысындағы сорға құяды. Көл жағалауының шығыс және солтүстік жағалауы жазық, батысы мен оңтүстік жағалаулары жарқабақты келген. Жағалауының басым бөлігінде қамыс, құрақ өскен. Суының тұщылығына байланысты және маңындағы елді мекендердің шаруашылықтарын сумен қамтамасыз ету үшін көлге бөгет орнатып, бөген жасаған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
Дуа – теріс биоэнергетикалық әсер. Ол көз тиюге қарағанда теріс эмоциядан (іштарлық, жамандық ойлау, жек көру) туындамайды. Бұл қара магтың мақсатты түрде жасаған салқын қанды әрекеті. Егер энергетикалық жағынан күшті кез келген адам көз тигізе алатын болса, дуаны тек кәсіби шеберлер ғана жүзеге асыра алады. Көз тиюге қарағанда дуа тек әдейі жасалады. Дуа – белгілі бір адамға, жануарға немесе басқа да нысанға (мысалы, баққа, табиғатқа, белгілі бір жерге, тіпті кейбір елді мекендерге) зиян келтіру, денсаулығын немесе сол нысанның өзін құрту мақсатында әсер ететін ақпараттан тұратын биоэнергетикалық код. 

Дуаның белгілері де көз тигендегі белгілерге ұқсайды – әлсіздік, қайдан пайда болғаны білгісіз аурулар. Дуаны емдеп-жазу әлдеқайда күрделі. Дуа алынбайынша, ешқандай ем көмектеспейді.

Өкінішке орай, дуа мен көз тиюдің айырмашылығын ашатын әдебиет өте аз. Белгілеріне қарағанда олар ұқсас, бірақ оларды бір әдіспен емдеу оң нәтиже бере бермейді. Сондықтан дуаның көз тиюден қандай биоэнергетикалық айырмашылығы бар екенін түсіну керек. 

Дуаны бірнеше әдіспен анықтауға болады. Бірінші әдіс – бұл науқас адамның күйін анықтау. Мұны рамка, қол немесе «сұрақ-жауап» тәсілін қолданып маятник көмегімен анықтауға болады. Тек бұл жағдайда «көз тию» сөзін «дуа» сөзімен алмастыру керек. Дуаны анықтаудың тағы бір тәсілі – бұл мойынның сол жағында түйнектердің пайда болуы, сол жерде түрлі пішінді көгерген жерлердің пайда болуы, сол жерден шығатын суық сәулені сезіну, сүліктердің сол жерде үймелеуі.

Тәжірибесі мол емші мойындағы суреттерге қарап отырып, оларды жүйелеп, дуаның қандай жерге жасалғанын анықтайды.
**Кұмдыкөл** – Нұра өзені алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Қорғалжын ауданы жерінде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Көлемі 10,5 км2, ұзындығы 5,1 км, енді жері 1,3 км. Тереңдігі 0,7 м, су жиналатын алабының аумағы 299 км2. Жағалауы көбіне жатық; тек оңтүстігінде 3 км, солтүстігінде 2 км-дей, жағасы жарлы (биіктігі 1-2 м). Түбі тегіс, лайлы. Суы тұзды. Тайыз жерлерінде қамыс пен құрақ өседі. Көлге Қарасу өзені (ұзындығы 16 км) құяды. Көктемде еріген қар және жер асты суларымен толығады. Көл жағалауларын мал жайылымына және пішендік жер ретінде пайдаланады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Құмсай мұнай кен орны** – Ақтөбе облысы, Темір ауданында, Темір қаласынан оңтүстікке қарай 70 км жерде. Кен орнының құрылымы 1948 жылы геологиялық түсіріммен анықталып, барлау жұмыстары 1959-1963 жылдары жүргізілген. Кен орны 1960 жылы К-І ұңғымасын тексеру кезінде ашылған.

Геологиясы мен сипаты
---------------------

Өнімді горизонт ортаңғы юра шөгінділерінде (жатыс тереңдігі 270-285 м) қалыптасқан. Мұнайға қаныққан қабат 7 м, кейде 23 м, сіңіру коэффициенті 0,8. Ашық кеуектілігі 18%, өткізгіштігі 0,688 мкм2. Жабыны ортаңғы юра саздары және юра шөгінділеріне шайыла жайылған Готерив жікқабатының сазды қабаттарынан түзілген.

Құрамы
------

Мұнайы ауыр (0,939 г/см3), күкіртті (0,71%), парафині аз (0,36%), мол шайырлы (32,2%). 
Бастапқы қабат қысымы 2,26-2,46 МПа, температурасы 13°С. Ұңғымалардағы мұнайдың тәуліктік өнімділігі 0,82-2,5 м3, газ қанығушылығы 1,2-1,9 м3/т. Мұнайдағы еріген газ құрамы бойынша ауыр, этанды. Ауыр көмірсутектердің үлесі 40%, метан 58%, азот 0,15%.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Хавортия** (HAWORTHIA DUVAL ХАВОРТИЯ) өсімдігінің атауы ағылшын ботанигі А.Н.Хаворттың (1768-1833ж) құрметіне қойылған. Отаны – Оңтүстік Африка. Хавортияның 150-ге жуық түрлері бар. Олар суккулентті, аласа бойлы көпжылдық өсімдіктер қатарына жатады. Хавортиялар көп жағынан алоэға ұқсас, жапырақтары шырынды. Ортасынан биіктігі 40 см болатын гүлсидамын шығарады. Гүлдері ұсақ, онша әдемі емес. Отаны Оңтүстік Африкада хавортия құмды, тасты жерлерде өседі. Ал, бізде оны бөлме өсімдігі ретінде өсіреді. Сол себепті оның топырағы да құм, ұсақ тас араласқан болуы керек. Жыл сайын хавортияның топырағын жаңартып, жанама өскіндерін бөліп алу керек. Жаз кезінде хавортияны балконға шығарып, таза ауада ұстаған дұрыс.

Жарығы:
-------

Жарық жерде жақсы өседі. Сол үшін де терезенің алдына қою керек. Бірақ тіке түскен күн сәулесінен қорғаған жөн.

Жылуы:
------

Көктемнен күзге дейін температура тұрақты болуы керек. Қыс айында ең тиімді ауа температурасы 10-12 °C.

Суғарылуы:
----------

Топырағы құрғаған кезде ғана суғару керек. Қыс кезінде 2 айда бір рет суғарған абзал.

Ылғалдылығы:
------------

Жиі су шашудың қажеті жоқ. Бірақ бөлмедегі ауаны желдетіп тазартып тұру керек.

Қоректендірілуі:
----------------

Суккулентке арналған тыңайтқышпен көктемнен жаздың ортасына дейін қоректендіріледі.

Аурулары:
---------

Көп жағдайда өсімдік битінен зиян шегеді.

Көбейтілуі:
-----------

Жанама өскіндері арқылы көбейтіледі. Оларды негізгі өсімдіктен бөліп алып, жеке отырғызады. Жапырағын кесіп алып, 3 күн кептіреді. Содан кейін құм араласқан топыраққа отырғызып, 3-4 аптадан кейін ғана суғара бастайды.

Сілтемелер
----------

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

Дереккөздер
-----------

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
**Бронислав Михайлович Кузеняткин**(4.5.1946 жылы туған, Қарақалпақстан, Шымбай қаласы) әскери қайраткер, авиация генерал-майоры, I класты әскери ұшқыш.

1967 жылы Әскери-әуе күштері училищесін, 1977 жылы Ю.Гагарин атындағы Әскери-әуе академиясын бітірген. 1967-91 жылдары КСРО Әскери-әуе күштерінде ұшқыш, аға ұшқыш, звено командирі, эскадрилья командирінің орынбасары, полк командирінің орынбасары, полк командирі, Орта Азия әскери округі Әскери-әуе күштері қолбасшысының орынбасары кызметтерін атқарған. 1991- 97 жылдары авиация корпусы командирінің орынбасары, ҚР Әскери-әуе күштері басқармасы қолбасшысының 1-орынбасары болды.

Көптеген медальдармен және Құрмет грамоталарымен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х
**Шегініс**- шығармадағы оқиға желісіне тікелей қатысы жоқ басқа жай-жағдайларды кенжелей кірістіріп айту. Көбінесе әңгіме желісін үзіп, кідіріс жасаған кезде бұдан бұрынырақ болған жай тілге тиек етілетіндіктен, бұл тәсіл шегініс деп аталады. Кейде лирикалық, шегініс десе, кейде авторлық шегініс делінеді. Лирикалық шегіністе байқалып отырған жағдайға, суреттеліп отырған кейіпкерге автордың өз қатынасы, өз көңіл-күйі айтылады. Бұл оқиға баяндаушы өзі тікелей араласқандай әсер етеді. Ал авторлық шегініс баяндаушы тарапынан да берілуі мүмкін. Ә.Нұрпейісовтің "Қан мен тер" романында бір ауылға қонаққа келген Есбол деген қарт кісі Мөңке есімді адаммен кездесіп отырып, оның жас кезін еске түсіреді. Ол Мөңкені баяғы бала кезінен біледі: "Есбол қария шиқ-шиқ күледі. Ел қыдырып жүріп, бір жолы, біраз адам түстеніп отырғанда бұлардың үстіне аласа, бірақ шойындай сом тұлғалы қара бала кіріп, сәлем береді. Сонда оған Есбол ішінен назар аударып: "Мынау қай бала. Бадамшасынай өзінің. Көлдің тоқпақбас қара мөңкесіндей екен.", - деп жұртты ду күлдіріп еді. Аузы дуалы қарияның сол айтқаны елдің есінде қап, Рәбіл баланың атын жұрт "Қара Мөңке", "Тоқпақбас Мөңке", "Балықшы Мөңке" деп атап кетті." Автор шегініс жасау арқылы кейіпкердің бала кезіне қатысты бір жайды орынды жерде еске алып, оның бейнесін толықтыра түскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Қабиев Одақ** (20. 05. 1932 жылы туғын, Орал облысы, Қаратөбе aуданы, Құскөл к-зы — 09.03.1987) - фармаколог, мед. ғыл, докторы (1968), профессор (1970). 1961 жылдан КОКП мүшесi. Алматы мед. институтын бiтiрдi (1954). Осы институттың аспиранты (1954 — 1957), фармакология кафедрасының ассистентi (1957-1961). 1961 жылдан Қазақтың онкология және радиология ғыл.–зерт. институтының эксперименттiк бөлiмiнiң меңгерушiсi. 1973 жылдан осы институт директорының ғылым жөніндегі орынбасары. Қабиев — 1 монография және 75 ғылми еңбентiң авторы. Денсаулық сақтау мин-лiгiнiң ғьлми кенес бастығының орынбасары, респ. фармакология және фармация комиссиясының бастығы, онкологтар қоғамының бас секретары.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Газет
2. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы.1975. Том 6
Шеелит
**Шеелит** - (швед химигі К.В. Шееле есімімен аталған) — вольфраматтар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: CaWO4, құрамы (%): CaO — 19,4, WO3 — 80,6, қоспалары: MoO3, CuO, ниобий, тантал, сирек жер элементтері. Тетрагондық сингонияда кристалданады.[1] Жеке кристалдары бипирамида, октаэдр, қалақ, минералдық агрегаттары сеппе, кейде түйірлі масса түрінде ұшырасады. Түсі сұр, сары, қоңыр, кейде — түссіз; сызығы ақ, шыны не алмастай жылтыр, мөлдір, қатты. Моос шкаласы бойынша 4,5 — 5, тығызд. 5,8 — 6,2 г/см3, ультракүлгін, катод, рентген сәулелері түскенде ашық көгілдір түс береді. Шеелит кендері скарндарда, ал шағындары жоғоры, орта, төмен температуралы гидротермалдық кендерде, пегматиттерде кездеседі. Ірі кен орындары Кореяда, Малай топаралында, Ұлыбританияда, Кавказда, Оралда бар. Қазақстанда Сарыарқада (Жоғары Қайрақты) және Таулы Алтайда кездеседі. Шеелит — вольфрамның басты кентасы.[2]

Сингониясы тетрагондық ; дипирамида формасында. Кристалдық құрылысы орталық ты тетрагондық призма. Оптикалық оңқай, Ng = 1,937, Nm= 1,920. Кристалдық бейнесі — дипирамида.
Жаратылысы. Шеелит гидротермалық және контакт — метасоматикалық ретінде, кейде пегматит арасында болады. Ол
көп жерлерде вольфрамитпен бірге кездеседі.
Шеелит те вольфрамит сияқты, вольфрам өндіру үшін қолданылады.[3]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 9 том
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайышов — Алматы: "Мектеп" баспасы" ЖАҚ , 2003. — 248 бет.
ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
3. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
**Тұқымның жарақаттануы** - комбайндар мен молотилкалардың, тұқым тазалағыш және сорттағыш машиналардың, кептіргіштердің әртүрлі тиеу құралдарының сепкіштер мен басқа машиналардың жұмыс органдары тұқымдар мен түйісу және оларға әсер етудің нәтижесінде белгілі бір дәрежеде оларды жарақаттайды. Әсіресе астық бастырғанда тұқымның ең көп жарақаттануы байқалады.
Зақымдану дәрежесіне қарай түқым жарақаттануының екі түрі ажыратылады:
*а) Макро-жарақаттар* – тұқымның бір бөлігінің шығынына байланысты анық көрінетін зақымдар (уатылған, ұрылған, езілген, ұрықтың толық немесе бір бөлігінің болмауы). Тұқым тіршілігіне ең қауіптісі осылар, көбінесе өнгіштікті жоғалтуымен байланысты. Макрозақымданған тұқымдардың 8 түрі ажыратылады:
1. ¥рық толығымен ұрып шығарылған. Тұқымның өну қабілеті жоғалған.
2. ¥рықтың бір бөлігі ұрылған. Тұқым қалыпты өсімдік қалыптастыра алмайды, алайда лабороториялық жағдайда олардың кейбіреулері өнуі мүмкін.
3. ¥рықтың бір бөлігі ұрылған және эндосперм макрожарақат алған. Себілген тұқым опат болады.
4. ¥рықтың бір бөлігі ұрылған және микрожарақат алған. Тұқым көктей алмайды.
5. Эндоспермнің бір бөлігі ұрылған (жоғалған), лабораториялық жағдайда тұкым тез өнеді, бірақ танаптық (далалық) жағдайда әлсіз өсімдіктерді калыптастырады.
6. Эндоспермнің бір бөлігі ұрылып жоғалған және ұрық микрожарақат алған, бұлар тұқымның өнуін және өскіннің әрі карай дамуын әлсіретеді.
7. Тұқым қабығының бір бөлігі (немесе толық) жоғалған. Тұқым өнеді, бірақ тыңғылықты дәрілеуді қажетсінеді.
8. Тұқым кеміргіш зиянкестермен жарақаттанған. Мұндай жарақаттар өте қауіпті, өйткені әдетте оның қоректік ткані ғана жарақаттанады.
*ә) Микрожарақаттар* — көрінбейтін, көзге шалынбайтын зақымдар. Бұл қабықтар мен ішкі тканьдердің жарықшағы, олар микроорганизмдер мен ішкі зиянкестердің әсерінен пайда бо¬лады. Микрозақымдардан олардың айырмашылығы сол, қазіргі тұқым тазалағыш машиналармен оларды бөліп алуға болмайды. Олардың тұқым сапасына тигізетін теріс әсері, айтарлықтай, әсіресе ұрықтың зақымдары қауіпті.
**Шілікті археологиялық экспедициясы** 2003 жылы ҚазҰУ-дың Шығыс Қазақстан археологиялық экспедиция негізінде құрылған (жетекшісі Ә.Төлеубаев). 

Экспедиция Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Шілікті аңғарындағы көне дәуір ескерткіштерін зерттеумен шұғылданады. Далалық зерттеу жұмыстарына ҚазҰПУ, Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті, Семей университеті, Семей топографиялық және картографиялық колледжі, Павлодар мемлекеттік университеті, т.б. жоғары оқу орындары мен республикалық ғылыми-зерттеу мекемелерінің қызметкерлері, оқытушылары, студенттері қатысып келеді. Құрылған уақыттан бастап экспедиция мүшелері Шілікті 1, 2, 3 обалар тобындағы патша обаларына қазба жұмыстарын жүргізді. Олар аңғарда 200-дей сақ-үйсін заманына жататын обалардың орналасқандығын анықтап, төлқұжатын рәсімдеді. Қола дәуірі қонысын, ерте ортағасырлық археологялық нысандардың орындарын тапты. 2003–04 жылдары Шілікті – 3 обалар тобындағы 2-обадан (Бәйгетөбе) алтын киімді адам қалдықтарын тауып, ғылыми айналымға енгізді. Обаның биіктігі 8 м, диаметрі 100 м-дей. Ол топырақ, тас үйінді, самырсын қабірхана сынды үш бөліктен тұрады. Құрылысы мұнда патша жерленгендігін көрсетеді. Патша киіміне тағылған 4333 алтын түйме, қапсырма, тоғаларға арқар, таутеке, қасқыр, аю, т.б. түз аңдарының бейнелері түсірілген. Табылған артефактілер арасынан бес жұлдыз бедерленген алтын түйме сақ мәдениетінің бірегей туындысы болып саналады. Алынған мәліметтерге қарағанда, Шілікті аңғары шамамен б.з.б. 8 ғасырда сақтар қоныстанған ірі тарихи-мәдени аудан болған.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* ҚазҰПУ
* Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті Мұрағатталған 6 тамыздың 2008 жылы.
* Павлодар мемлекеттік университеті(қолжетпейтін сілтеме)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
**Первомай ауданы** (орыс. *Первомайский район*) — Ресейдің Орынбор облысындағы әкімшілік-аумақтық бірлік (аудан) және муниципалды құрылым (муниципалды аудан).

Әкімшілік орталығы — Первомайский ауылы.

Географиясы
-----------

Первомай ауданы Орынбор облысының оңтүстік-батысында орналасқан және: оңтүстігінде - Қазақстан Республикасымен, батысында - Самара облысымен, оңтүстік-батысында - Саратов облысымен, солтүстігінде - Құрманаймен, солтүстік-шығыста - Тоцкиймен, шығыста - Ташла аудандарымен шектеседі.

Аумақтың ауданы — 5055 км² құрайды. Солтүстіктен оңтүстікке қарай ең үлкен ұзындық — 87 км, батыстан шығысқа қарай — 108 км құрайды.

Тарихы
------

Аудан 1928 жылы маусымда РКФСР құрамында Қазақ АКСР ішінде Тёплов (орталығы - Тёпловка ауылы) болып құрылды. 1934 жылы 7 желтоқсанда ауданның көп бөлігі Қазақ АКСР-інен Орынбор облысына берілді. 1962 жылы 21 мамырда Первомайск болып өзгертілді (орталығы Первомайский ауылына көшірілді).

Тұрғындары
----------
**Тұқымның өнуі** — ұрықтан өскіннің дамуы. Суға салынған тұқымның тыныс алуы жылдамдайды. Ұрықтың қоректенуіне оңай болу үшін қоректік қор заттары ерітіндіге айналады. Сыртындағы қабығы жарылып, ең алдымен ұрықтың алғашқы тамыршасы төмен қарай бағытталады. Топыраққа бекініп, су мен еріген минералды заттарды өзіне сіңіріп сора бастайды. Қос жарнақты тұқымда ұрық тамыршасынан алдымен негізгі тамыр өседі. Тамырдан соң бүршікшесі жер бетіне шығып, алғашқы жапырақтың қызметін атқарады. Дара жарнақты өскінде қосалқы тамырлар шығады.

Дереккөздер
-----------

Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген, толықтырылған. — Алматы: Атамұра,2011. — 208 бет. ISBN 978-601-282-245-8
**Шілтертап** – көрініс пішіні өсімдік бұтақтары мен жапырақтарын еске салатын, түрлі минерал кристалдарының бір-бірімен жарыса немесе қосақтала өсуі нәтижесінде пайда болатын агрегаттар. 

Шілтертаптар түзілімінің өте тез кристалдануы, кристалдану процесінің жарықшақтар өңірінен көрініс беруі немесе тұтқыр орталарда жүзеге асуы нәтижесінде қалыптасуы мүмкін. Саф алтындар мен саф күмістер, табиғи таза мыс агрегаттары, псиломелан деп аталатын марганец минералы, мұз қыраулары т. с. с. түзілім кристалдары шілтертаптар түрінде ұшырасуы мүмкін. 

Псиломелан шілтертаптарының өсімдік жапырақтарының табына ұқсайтындығы соншалық, оларды көне өсімдіктердің қазба қалдықтарымен шатастырып алу оп-оңай.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Н. Сенатов, А. Абдулин. Геология терминдерінің сөздігі.– Алматы: Қазақстан, 1996, 368 бет. ISBN 5-615-01738-4