recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Нұрмұханбетов Нағым Нұрмұханбетұлы** — 1952 жылдың 1 шілдесінде Алматы облысы, Ақсу ауданында дуниеге келген. Ақсудың Ы.Алтынсарин /Мамания/ атындағы мектебін 
1970 жылы бітірген. Кеңес Армиясы қатарында /1970\*1972/ болған.

* 1973—1977 жылдары Алматыдағы Н.В.Гоголь атындағы көркем-сурет училишесінде оқыған.
* 1977—82 жылдары Мәскеудың полиграфиялық институтын, полиграфиялық өнімдерді техникалық-безендіру факультетін, суретші-график мамандығы бойынша бітіріп, Қазақстандағы баспалар мен редацияларда еңбек етті.
* 1982—86 жылдары "Жазушы" баспасында, 1986—1996 жылдары республикалық "Ара-Шмель" сатиралық журналында бас суретшілік қызметтерді атқарды.

Алматы банкнот фабрикасында дизайнер, "Қайнар", "Өнер" баспаларында бас суретші болды. Штаттан тыс "Рауан", "Білім", "Санат", "Арыс","Ана тілі" баспаларында кітаптың ішкі құрылымы мен илюстрациямен көркемдеп кітап мұқабаларын безендірді.

Суретші, "Айқын-Литер" газетінде дизайнер қызметтерін атқарды. 

Қазақстан суретшілер одағының, Дизайнерлер Одағының және Журналистер Одағының мүшесі. Шет ел және Одақтас республикалардың көптеген кітап байқауларында, "Кітап және полиграфия", "Кітап өнері", "Қазақстан графикасы" секілді көрмелерге қатысып әртүрлі дәрежедегі дипломдар мен грамоталармен марапатталған.

1982 жылдан бірнеше жеке көрмелерін өткізіп, баспа саласында кітап көркемдеу, "станковая графика", живопись, ксилографика, линогравюра, компьютерлік грапфика тағы да басқа көркемдеу мен безендірудің жаңа түрлері бойынша шығармашылық ізденістердің игі нәтежелеріне қол жеткізіп келеді.

Оның өзіне тән стилімен, айшықтауымен қазақ ақын-жазушыларының көптеген кітаптары көркем де жоғары деңгейде безендіріліп оқушы қауымның ыстық ықыласына бөленген.

2003 жылдан Қазақстанның менеджмент, экономика және болжау институтында дизайнер. Қазақстандағы кітап көркемдеу саласында өзіндік қолтаңбасы бар Нұрмұхамбетов көптеген халықаралық, бүкілодақтық конкурстардың дипломанты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
2. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
**Фаготерапия** (phagos — жеймін және therapeіa — емдеу) — кейбір жұқпалы ауруларды (іш сүзегі, дизентерия, тырысқақ, т.б.) ерекше зат бактериофагтар көмегімен емдеу. Бактериофагтың тек өзіне тән ерекше қасиеті бар екендігін алғаш Н.Ф. Гамалей (1859 — 1949) байқап (1898), 1915 ж. ағылшын ғалымы Ф.Туорт ашқан. Ал 1917 ж. француз ғалымы Ф. д`Эрелль дизентериямен сырқаттанған адамның нәжісін тексеріп, одан сүзіп алынған затта дизентерия ауруын тудыратын микробты жойып жіберетін қасиет бар екендігін анықтады. Кейбір жұқпалы ауруларды емдеуде антибиотиктер мен сульфаниламидтермен қатар бактериофагтар да қолданылады. Әрбір жұқпалы аурудың өзіне тән бактериофагы анықталған. Олар қажетіне қарай белгілі бір жүйе бойынша пайдаланылады. Әдетте Фаготерапиялық әдіспен емдеуді эпидемиолог немесе эпизоотолог дәрігер белгілейді. Мысалы: газ гангренасын көпвалентті, ал стрептококк пен стафилококктарданболатын ауруларды қосвалентті препараттармен емдеу газдалынатын, өлі еттенетін гангреналарды асқынудан сақтайды, бұл жағдай жарақаттарды емдеуде де тиімді болып табылады. Фаготерапия сүзек, дизентерия, тырысқақ, оба сияқты қатерлі аурулардың алдын алу мен диагнозын анықтау үшін фагодиагностикалық әдіс ретінде пайдаланылады. Фаготерапияның, әсіресе, тырысқақ ауруын емдеуде маңызы зор.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Стоматология** (көне грекше: στόμα – ауыз + λογος – ғылым) — тіс, ауыз іші, жақ сүйектері мен бет аурулары, оларды анықтау, емдеу, олардан сақтану туралы ғылым; клиникалық медицина саласы.
Стоматология (грек. stoma, stomatos – ауыз және logos – ілім) – клиникалық медицинаның тіс, ауыз қуысы, жақ сүйектері, бет пен мойынның оған шектесетін бөліктерінің ауруларын зерттейтін саласы. Тіс аурулары мен ауыз қуысы жөніндегі алғашқы ғылыми мәліметтер Сушрут (Үндістан), Гиппократ, Гален, Цельс, т.б. еңбектерінде кездеседі. Бірақ стоматологияның өз алдына жеке ғылым ретінде дамуы 20 ғасырдың 1-жартысынан басталады. Ғылым пән ретінде стоматологияның негізін салған француз хирургы П.Фошар (1690 – 1762) болды. Стоматология емдеу тәсілдеріне байланысты терапия, хирургия, ортопедия (протездік) стоматология және балалар стоматологиясы болып бөлінеді. Терапиялық стоматология – арнайы хирургия көмекті қажет етпейтін ауруларды (тіс, тіс айналасындағы тіндердің және ауыздың шырышты қабығының) дәрі-дәрмекпен, физиотерапия әдістермен емдейді және аурудың алдын алу жолдарын қарастырады. Ортопедиялық стоматология – тісті шегендейді, тіс, жақ, таңдай және бет кемістігіне протез жасайды. Хирургиялық стоматология – әр түрлі қабыну процестерін, жақ, бет, тіс сүйектерін хирургиялық операция арқылы емдейді. Сондай-ақ емдеуге келмейтін тісті жұлады. Балалар стоматологиясы бала тістері мен ауыздың шырышты қабықтарын емдеуді жетілдіру және алдын алу шараларын қарастырады.   

Қазақстанда стоматология саласындағы зерттеулер 1960 жылдары басталып, республикадағы мед. жоғары оқу орындары мен Алматыдағы Дәрігерлер білімін жетілдіру институтының стоматологиялық кафедраларында жүргізіліп келеді. Қазіргі уақытта Қазақстанда 10 мыңнан астам стоматолог-дәрігерлер, оның ішінде 23 ғылым докторы, 150-ден астам ғылым кандидаттары бар (2005). 1995 жылы ҚР стоматологтарының Ассоциациясы құрылып, 1996 жылы Дүниежүзілік стоматологтар Ассоциациясының (FDҚ) құрамына қабылданды. Қазақстанда "Стоматология мәселелері", "DENTҚST Қазақстан", "Қазақстан стоматологиясы", "Стоматологический вестник" газет-журналдары шығып тұрады.
Әдеб.: Бүгінгі жағдайдағы стоматологияның даму жолдары. Қазақстан стоматологтарының Қ (ҚV) съезінің материалдары, А. 1998; Мырзабеков О. Организация стоматологической службы в условиях рыночной экономики, А. 2002. [1]

Пайдаланған сілтеме
===================

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
Александр Александрович Фадеев
Көшеге орыс жазушысы Александр Александрович Фадеевтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 28.08.1957 № 31 шешімі) берілген. Фадеев Александр Александрович (1901-1956) Калининск облысында дүниеге келген. Ол КСРО Жазушылар Одағының төрағасы қызметін атқарған. А.А.Фадеев - «Молодая гвардия» романының авторы.

Көше Алмалы ауданында орналасқан. Райымбек, Рысқұлов даңғылдары, Маганадский, Бөкеев, Соқпақбаев көшелерімен қиылысады. Көшенің ұзындығы - **1850 метр**.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Нағыз саламандралар** немесе **Саламандралар** (лат. *Salamandridae**) —* құйрықты қосмекенділер отряды тұқымдасының бірі. Еуразия, Солтүстік Африка және Солтүстік Америкаға тараған 15 туысы, 45 түрі белгілі. 

Бұларға тән белгілер: астыңғы және үстіңгі жақтарында тістері бар; қабақтары жақсы дамыған; ересектерінің өкпесі болғанымен желбезектері жоқ. Денесі тығыз, құйрығы қысқа, аяқтары мықты, қысқа, алдыңғы аяғында 4 саусақ, артқы аяғында 5 саусақ болады. 

Саусақтарының арасында жарғақ болмайды. Қазақстанда кездесетін жалғыз түрі — кәдімгі тритон (*Trіturus vulgarіs*) Жем өзенінің бойы мен Арал теңізінің солтүстік жағалауында шағын популяциялар түрінде таралған. 

Саламандраның дене тұрқы 20 — 28 см. Саламандраның ішінде құрлықта тіршілік ететін (нағыз саламандра) және суда тіршілік ететін (тритондар) түрлері бар. 

Кейде құйрықты қосмекенділердің өзге тұқымдастарының өкілдерін (мысалы, өкпесіз саламандра, т.б.) де саламандраға жатқызады. Саламандра ылғалы мол, көлеңкелі ормандарды, бұлақтар мен өзендердің жағалауын мекендейді, таулы аймақтарда 3000 м биіктікке дейін көтеріледі. 

Сары теңбіл саламандраҚорегін іздеуге ымырт түсе немесе түнде шығады. Ұсақ омыртқасыздармен қоректенеді. Іштей ұрықтанады, яғни, суда тіршілік ететін түрлерінің аталықтары тастаған сперматофорды (сперматозоид толы капсула) аналықтары клоакасымен іліп алады. Көптеген түрлері тірі дернәсіл туады немесе ішінде жетілген дернәсілі бар жұмыртқа салады. 

Дернәсілдері суда дамиды. Саламандра лабораторияда жануар ретінде тәжірибелерге пайдаланылады.

Дереккөздер:
------------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 7 - том
**Мицар**, Жетіқарақшыдағы «Жігіт» [1] (ζ UMa)— 2,0-визуаль жұлдыздық шамада жалтырап көрінетін, Жетіқарақшы қос жұлдызының жарығырағының аты. Жарқырауы Күннің жарқырауынан 74 есе артық, Күннен қашықтығы 27 парсек. Мицар — үш жұлдыздан құралған жүйе. Оның құрамында жұлдыздар спектрінде слектрлік сызықтардың ығысатындығы алғаш рет 1889 жылы байқалған. Бұл ығысу жеке құраушы жұлдыздардың ортақ ауырлық центрінен орбита бойымен қозғалуынан пайда болады.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астрономический календарь. Постоянная часть. 7-е изд. переработанное. Под ред. В. К. Абалакина. — М.: Наука, 1981
2. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том
**Дмитрий Александрович Рожковский** (15.10.1915 ж.т. Ресей, Омбы облысы Тара қ. – 14.8. 1991, Алматы қ.) – физика-математика ғыл. докт. (1963), проф. (1969), Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғыл. қайраткері (1967). 

Томск мемлекеттік университетінің физика-математика ф-тін бітірген (1941). Новосибирск қаласындағы аэрогеодезиялық кәсіпорында инженер (1941–42), Семей геология барлау техникумында оқытушы (1942–46), Қазақстан ғылым академиясының Астрономия және физика институтында кіші (1946–50), аға ғыл. қызметкер (1950–51), бөлім меңгерушісі (1951–86) қызметтерін атқарған. 

1961 ж. «Исследование газовых-половых туманностей на основе фотографических наблюдений со светосильным телескопом Максутова» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Негізгі ғыл. еңбектері газ-тозаңды тұмандықтар мен жұлдызаралық ортаның физ. процестерін, кометалардың қасиеттерін зерттеуге арналған. 160-тан астам ғыл. жарияланымның авторы. 

Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971) марапатталған.
Гифтер
**Мицелий** (саңырауқұлақ) — саңырауқұлақтың вегетативтік денесі. Бұл — тармақталған, жіңішке, ені 1,5—10 мкм жіпшелер. Мицелий әдетте саңырауқұлақ өскен жердің ішінде, кейде оның бетінде дамиды. Мицелий клеткасыз (фикомицеттер) не көп клеткалы (қалталы саңырауқұлақтар, базидиялы және жетілмеген саңырауқұлақтар) болуы мүмкін. Фикомицеттердің, қалталы саңырауқұлақтардың және жетілмеген саңырауқұлақтардың Мицелий клеткалары гаплоидты, ал базидиялы саңырауқұлақтарда спорадан дамыған алғашқы Мицелий ганлоидты болады да, даму процесінде диплоидты түрге айналады. Мицелий үзінділерінен саңырауқұлақтар вегетативті көбейеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том
Дмитрий Ровинский
**Дмитрий Александрович Ровинский** (28 тамыз 1824, Мәскеу - 23 маусым 1895, Германия, Бад-Вильдунген) - орыстың өнер тарихшысы. Петербург ҒА мен Көркемсурет академиясының құрметті мүшесі болды.

Ресей гравюрасының тарихы жайлы тұңғыш рет ересен матриал жинап, оны жүйеге түсірді. Батыс Еуропа гравюрасын жинаумен шұғылданды. Басты еңбектері: *"Орыстың халық суреті", "XVI-XIX" ғасырлардағы орыс гавюралық портреттерінің нақтылы сөздігі"*, Е.П.Чемесов пен Н.И.Уткиннің гравюра альбомдары т.б.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1973ж. 448-бет 2 том
**Дмитрий Борисович Тюрин** (1.10. 1968, Алматы) - еңбек сіңірген СШ-І (1996). 

1985 жылға дейін жүзумен шұғылданды, СШК атағы болды, кейін қазіргі бессайысқа ауысты. 

  

XII Азия ойындарының (1994), Азияның (1995-98) чемпионы (бәрі де командалық есепте). Сан-Антонио кубогының күміс (1998 жекелей есепте), қола (1993, 1997 командалық есепте) жүлдегері (1995, АҚШ). Кубогінің күміс жүлдегері (1992, 1997), осы кубоктың қола жүлдегері (1992, 1995). Мексика кубогының жеңімпазы (1996), осы кубоктың, Сеул кубогының (1996, Оңтүстік Корея) күміс жүлдегері. Олимпиялық ойынға (1996 Атланта, АҚШ) қатысушы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3
**Ұлттық зерттеу Томск мемлекеттік университеті** — Ресейдің Азия аумағындағы алғашқы орыс университеті, 29 ұлттық зерттеу университеттерінің бірі.

5-100 жобасының қатысушысы (әлемнің жетекші ғылыми-білім беру орталықтары арасында жетекші ресейлік жоғары оқу орындарының бәсекеге қабілеттілігін арттыру жобасы).

Тарихы
------

1878 жылы Сібір университеті ретінде негізі құралып, 1888 жылы ашылған. Бастапқыда оның құрамына тек медициналық факультет қана кірген. Кейін заң факультеті (1898), филиология, физика математика (1917) факультеттері қосылды. 2010 жылы Ресейдің Ұлттық зерттеу университеті мәртебесін алды.

1919-1930 жылдар арасында бірқатар өзгерістер болды; университет құрамынан медициналық (1930; қазіргі Сібір медициналық университеті) және педагогикалық (1931) университеттер бөлініп шықты. 1934-1991 жылдары В.В. Куйбышевтің атымен аталды. Қазіргі таңда 23 факультет және білім беру институттары, 2 филиал, 38 жоғары оқу орнына дейінгі дайындық орталығы, 3 ғылыми-зерттеу институты, 100 ғылыми зертханалар бар. Ресей Федерациясы халықтарының мәдени мұрасының ерекше құнды объектілерінің жиынтығы болып табылады. 17 мың студент оқиды (2015).

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мұрағатталған 7 мамырдың 2020 жылы.
**Дмитрий Владимирович Брусникин** – совет, орыс театр- және кинорежиссері, актер, сценариші және театр ұстазы. 1993 жылы Ресейдің еңбек сіңірген әртісі, 2009 жылы Ресей Федерациясының еңбек сіңірген өнер қайраткері атағын алады.

Биографиясы
-----------

Дмитрий Брусникин 1957 жылы 17 қарашада Потсдамда Владимир Михайлович Брусникин және оның әйелі Александра Дмитриевна отбасында дүниеге келеді. 1973 жылы Мәскеу электронды техникалар институтына түседі.

Дмитрий театр мансабын 1975 жылдан бастайды. 1977 жылы академиялық демалыс алып, киноактер театр-студиясында машинист болып жұмыс істейді. 

1978 жылы Мәскеудің 3 театрлық жоғары оқу орнына (Щепкин және Щукин училищелері және МХТА мектеп-студиясы) құжаттарын тапсырады. Соңында үшеуінен де конкурс жеңіп алады, бірақ курсты Олег Ефремов қабылдаған мектеп-студиясын таңдайды. 
Мектеп-студиясы қабырғасында оқып жүргенінде өзінің болашақ әйелі әрә курстасы Маринаны кездестіреді. 1979 жылы 25 мамырда некеге тұрады.

1982 жылы МХТА-ның мектеп-студиясын тәмамдап, МХТА құрамына қабылданады. 

1983 жылы 21 маусымда Дмитрий мен Маринаның ұлы Филипп дүниеге келеді.

2009 жылы Дмитрий Владимирович «Ресейдің еңбек сіңірген өнер қайраткері» атағына ие болады.

Дереккөздер
-----------
**Тасқайнар Флюорит кендерінің тобы**
-------------------------------------

### Кендер тобына жалпы мәлімет

Тасқайнар Флюорит кендерінің тобы - Жамбыл облысындағы кен орындары. Отар тау жынысы станциясының оңтүстік- батысында орналасқан. Бесмойнақ синклиналының солтүстік-батыс бөлігінің ернеуіндегі солтүстік-батыс, солтүстік – шығыс, және меридиандық бағыттағы жарылыстардың қиылысу торабында орналасқан. Флюорит ордовик пен карбонның арасындағы жентастарда шоғырланған. Оңтүстік Тасқайнар, Шығыс Тасқайнар, Аралық Тасқайнар, Өрікті, Ырғайты кендерінен құралады. Әуелгі үшеуінде жайпақ күмбез тәрізді руда денелері солтүстік –батысқа бағытталған; ұзындығы- 600-1200 м, ені 70-550м, қалыңдығы- 2-43,7 м, флюориттің орта мөлшері 30-34%. Соңғы екуіндегі линза пішіндес руда денелері солтүстік- батыс және меридиандық бағытқа созылған, 100-180 м тереңдікке дейін кеткен қалыңдығы 0,75-18,6 м. Кендердің жаралуы герциннің ақырындағы магматизммен байланысты келеді. Флюорит флотациялық әдіспен байытылды. Оңтүстік Тасқайнар кені игерілуде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 10-том, Самал Жел-Тегене. 576-бет
**Тасымова Гүлнәр**— 1961 жылы Алматыда туған.. 1983 жылы Қазақ Педагогика институтының көркем-графика факультетін суретші-аварелист мамандығы бойынша бітірген.
1983 жылдан бастап Гүлнәр 40-тан аса аймақтық, республикалық, халықаралық байқауларға қатысып, өзінің жеке 6 көрмесін ұйымдастырды. 1995 жылы Қазақстан Суретшілер Одағының жастар бірлестігінің мүшесі болды. 1998 жылы Қазақстан Суретшілер Одағына мүше болды.
Гүлнәр шығармалары Қазақстан, Австрия, Австралия, Голландия, Германия, Израиль, Түркия, АҚШ елде- 
рінде жеке жинақтарда сақтаулы. 1997 жылдың қазанында Қазақстан атынан шығармашылық делегация құрамында Германияға барып Берлин және Флато қалаларында өзінің жеке көрмелерін ұйымдастырды.
Қазіргі уақытта Республикалық сурет колледжінде қызмет етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Баспагері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
**Қанар бұлбұлы** (Serinus canaria) — кезеген торғай тұқымдасының бір түрі. Дене тұрқы 12-14 см. қоразының арқасы қоңыр дақты сарғыш жасыл, жемсауы мен тамағы сары, мекиені солғын жасыл түсті. Канар бұлбұлы Мадейра, Азор және Канар аралдарында таралған. Еуропаға 16 ғасырларда әкелінген қолға тез үйренеді, жақсы сайрайды. Канар бұлбұлы Солтүстік-Батыс Африка, Кіші Азияда, Араб түбегінің солтүстігінде КСРО-ның Еуропа бөлігінің батысында кездеседі. Кана бұлбұлы парктерде, бақтарда ағаш басына ұялап, 3-5 жұмыртқа салып, 13 күнде балапан шығарады. Өсімдік дәнімен қоректенеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Serinus canaria*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1974. 5 том. 226 бет.
**Қанабай** – Батыс Үстірт кемерінің шығысындағы төбе.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Төлеп ауылының солтүстік-батысында 40 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 258 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 30 км-ге созылып жатыр, енді жері 18 км. Үстірттің батыс бөлігіндегі төбенің беткейі жайпақталып жазыққа ұласады. Төбенің оңтүстігінде биіктігі 5 м-дей болатын қорғандар кездеседі. Батысы мен шығысында Дүйсенбай, солтүстікнде өзімен аттас құдық орналасқан.

Өсімдігі
--------

Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, күйреуік, бұйырғын, т.б. өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім
**Ертай Ашықбаев** — 1956 жылы 24 сәуірде Ақтөбе облысы, Темір ауданы, Бабатай ауылында дүниеге келген. 

1972–1974 жылдары Темір аудандық «Жұмысшы» — «Рабочее знамя», Торғай облыстық «Торғай таңы» газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болды. 1983 жылы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген. Осы жылдан бері Ақтөбе облыстық «Ақтөбе» газетінде қызмет істеп келеді.

Топтама өлеңдері «Темір қанат» («Жалын», 1981), «Ақ сәуле» (1984), «Бастау» (1990) ұжымдық жинақтарына енді. Жеке жинақтары: «Қос мең» (1988), «Жақсы баға» (1991), «Ұя» (2003), «Ашық сабақ» (2003), «Ғашықтар мектебі» (2004), «Қаңтардағы құс» (2007), «Қобыландының қонысы» (2008).

«Қос мең» жыр жинағы үшін 1989 жылы Қазақстан жазушылар одағының Шәкәрім Құдайбердіұлы атындағы сыйлығының лауреаты болды. «Жалын» баспасы ұйымдастырған балалар мен жасөспірімдердің үздік шығармаларына арналған республикалық жабық бәйгеде төрт рет (1982, 1986, 1991, 1994) жүлдегер атанды. Қазақстан Журналистер одағының Төлеубай Ыдырысов атындағы сыйлығының лауреаты (1996), Ақтөбе облысы әкімі сыйлығының лауреаты (2004). Республикалық мүшәйралардың бірнеше дүркін жүлдегер!. 

«Қазақстан Конституциясына 10 жыл» мерекелік медалімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Исаак Махмуд Ноэль** (Isaac Mahmood Noell) – Сак Ноэль (Sak Noel) атымен танымал испандық музыкалық продюссер, бейнебаяндар режиссері, диджей.[1]

Ол сондай-ақ 2009 жылдан бері жыл сайын өтетін би музыкасы фестивалі Moguda киностудиясының негізін қалаушы. Сак Ноэль музыкамен жеткіншек жасынан бері айналысып келеді. Өзінің жекеменшік Moguda компаниясында музыка жазып, Mak & Sak құрамында гастрольдік сапарларға шығып жүреді. «Loca People» әнімен атағы шығады. Ән 2011 жылы Еуропада үлкен хитке айналған, Бельгия, Дания, Нидерланд хит-парадтарының арасында бірінші орында тұрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  google.ru
**Ерсінбек Қойбағарұлы** - 1946 жылы 23 сәуірде Түркістан облысы, Сайрам ауданы, Көмешбұлақ ауылдық әкімшілігіне қарасты Құрлық ауылында дүниеге келген. 1969 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтының педиатрия факультетін тамамдаған. Еңбек жолын 1968 жылы қалалық жедел жәрдем стансасында дәрігерлік қызметтен бастаған. 1969 жылы Сайрам аудандық орталық ауруханада педиатр, 1970 жылдан осы аурухананың балалар бөлімшесінің меңгерушісі қызметін атқара жүріп, әңгіме, сатира жанрларына қалам тартып, туындылары газет-журналдарда жиі көріне бастаған. 1972-1974 жылдары Карель АССР-інде әскери дәрігерлік қызмет атқарған. 1975—1983 жылдары Сайрам аудандық ауруханасының балалар бөлімшесінің меңгерушісі, 1984 жылдан «Манкент» санаторийінде терапевт-курортолог, медпсихолог, психотерапевт, республикалық «Денсаулық», халықаралық «Дала» журналдарының Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша меншікті тілшісі болып қызмет еткен. Әскерилер өмірінен «Қараша», «Терістік шүғыласы», «Доктор Арсений» атты повестер, басқа да көптеген әңгімелер жазған. Әңгімелері «Арман қанатында», «Қисық шеге», «Күлеміз бе, қайтеміз?», «Қанат қақты» атты ұжымдық жинақтарда жарияланған.
Оннан аса өлеңдеріне белгілі композиторлар ән жазған.
«Қасірет қақпаны» трагедиясы облыстық Ш.Қаддаяқов атындағы филармонияда, «Бала мен қайыршы» пьесасы облыстық Ж.Шанин атындағы қазақ драма театрында, Жетісай, Тараз театрларында, «Аңқаудан алданган айлакер», Костинскиден аударған «Тосын сый» облыстық қуыршақ театрында, «Тырна үлпалары» облыстық Ж.Шанин атындағы қазақ драма театрында қойылған. «Қызғалдақты жұлмаңдар» пьесасы 2008 жылы «Қазіргі пьеса» атты республикалық конкурста ІІІ орынды иеленген.

Әңгімелері мен хикаяттары орыс, өзбек, түрік, қарақалпақ тілдеріне аударылған. «Қанат қақты», «Шабыт шашуы» атты топтамаларды құрастырған.

Облыстық комсомол комитетінің, ҚР Мәдениет комитетінің Құрмет грамоталарымен, Елбасының Алғыс хатымен марапатталған. Облыс әкімінің екі мәрте стипендияты. А.Фадеев атындағы Халықаралық әдеби сыйлықтың лауреаты, А.Фадеев атындағы Алтын медальдің иегері. Ресей әскери-теңіз флотының, Мәскеудегі Словецк мектебінің «Адмирал Рахимов» төс белгісімен марапатталған.

1996 жылдан Сайрам ауданының Құрметті азаматы. Мәскеудегі Халықаралық Жазушылар одақтары Қауымдастығының мүшесі.
[1]

Шығармалары
-----------

* Қараша. Повестер мен әңгімелер. А. «Жалын», 1984;
* Мың бірінші құпия. Сатиралық әңгімелер. «Шымған», 1994;
* Махаббатым менің - ғайып еренім. Повестер мен әңгімелер. «Шымған», 1995;
* Терістік шұғыл асы. Повестер мен әңгімелер. Повестер мен әңгімелер. А. «Жазушы», 1996;
* Бала мен қайыршы. Повестер мен әңгімелер. «Дала», 2001;
* Мен күткен қыз. Повестер мен әңгімелер. «Нұрлы әлем», 2005;
* Таңдамалы шығармалардың ІІ том-дығы. «Ордабасы», 2006;
* Ешлигим, бебошлигим. Повестер мен әңгімелер. «Ташкент», 2006;
* Адам асырайтуған арза. Әңгімелер. «Нөкіс», 2007.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Мейрам Абақанов** (1931 ж. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы - 1998 ж. Жезқазған) - саяси, қоғам қайраткері. Отан алдында адал еңбегі үшін 2 мәрте "Еңбек Қызыл Ту", "Құрмет Белгісі" ордендерімен, он шақты медаль және екі рет республика Жоғарғы Кеңесі Президиумының құрмет грамоталарымен марапатталған.

Өмірбаяны
---------

Алматы зоотехникалық мал дәрігерлік институтын бітірген (1954). 1958-1992 ж. аралығында Қарқаралы қаласы, Жезқазған ауданы кеңесінің төрағасы, Жезді, Қарсақбай, Шет ауданы, Ұлытау аудандарында І хатшысы т.б. басшы қызметтерде болды.

Қоғам қайраткері, ақын Кәкімбек Салықовтың Мейрам Абақановқа арнаған жүрекжарды жырында мынандай шумақтар бар:

*Сарырқа - жомарт өлке, қыраны көп,*
Бір кезде қанаттасқан шұбады лек.
Шыңынан Қарқаралы қанат қағып,
Кетіп ең Ұлытаудың ұланы боп.

Мейрам Абақановтың тегі жөнінде газет беттерінде төмендегідей жазылған.
*Ағайынды үш жігіт Абақан, Құрмаш, Құрманғалилер ерте есейіп, жаңа қоғам құрылысына белсене араласқан. Ал, олардың арғы аталарының аға сұлтан Жамантай төремен, азулы да әділ би Жанқұтты шешенмен аралас-құраластығы жайлы ұрпақтан-ұрпаққа ұмытылмай жеткен әңгімелер сол өңірдің халқына жақсы белгілі.*

*Абақан мен әйгілі ғалым Ақжан Жақсыбекұлы әл-Машани туған нағашы-жиендер. Құрмаш жайлы Сапарғали Бегалин мен Әлжаппар Әбішевтің кітаптарында Қарқаралыға, Қоянды жәрмеңкесіне байланысты салиқалы сипаттамалар бар. Мейрамның өз анасы - Ақлима Сұлтанмахмұт қызы Барлыбай тегі - Баянауыл бөктерінен.*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
2. 1 2  Сарыарқа газеті, 24 ақпан 2001 жыл

Тағы қараңыз
------------
**Ыдырысова Рая Ыдырысқызы** – 1934 жылы Алматы облысы Райымбек ауданы Ұзынбұлақ ауылында туған. КСРО журналистер одағының Қазақстан Республикасы журналистер одағының мүшесі..

1956 жылы Қазақ мемлекеттік кыздар педагогикалық институтының физика математика факультетін тәмамдап, ұстаздық жолын Талдықорган облысы, Сарқант ауданы, М.Толебаев аулындағы қазақ орта мектебінен бастады.

1960 жылдан "Білім және еңбек" журналында әдеби қызметкер, 1966 жылы техникалық шығармашылық бөлімінің меңгерушісі қызметін ат қарды. Камал Смайьшов сияқты май¬талман журналистен дәріс алып, жур налистиканың қырысырын меңгерді. Журнал беттерінде жарық корген "Қалпақтағы ми", "Көгілдір дәптер", "Кардио1" т.б. ғылыми фантастикалық жанрда жазылған әңгімелерімен, сондай-ақ қазақтың ғалым әйелдері: техника ғылымының докторлары Ж.Қандыбаева, Ә.Арынова, филология ғылымының докторы Ә.Нүрмаханова, көрнекті суретші А.Ғалымбаевалар жайында жазылған очерктерімен оқырмандарға танымал болды. 

Жастар тәрбиесі жөнінде "Оку мен еңбек егіз" атты такырыптар төңірегінде қазақ КСР-ның вицепрезиденті академик А.Нүсіпбеков, Қазақ КСР ішкі істер министрі Ш.Қабылбаев, Қазақ мемлекеттік университетің ректоры Т.Дарханбаев сияқты қазақтың қоғам және мемлекет қайраткерлерімен болған сухбат әңгімелері және оқу шылардың өндірістік, ауылшаруашылық бригадалары жайында жазған мақалалары оқырмандар көңілінен шыкты. 1971 жылы "Мектеп" баспасында жаңадан ашылған жоғары оку орындарына арналған оқулықтар редакциясына редакторлық қызметке ауысты. 1980-1984 жылдары Республикалық "Қазақстан мектебі" журналында әдеби қызметкер, политиехникалық оку бөлімінің редакторы болып қызмет атқарды.

1985 жылы "Мектеп" баспасы физикаматематика редакциясының меңгерушісі қызметіне ауысты. Жылма жыл өзгерістер мен толықтырулар ен гізген басылымдар мен Тол оқулықтар сапалы шығуына редакция ұжымын жумылдыра білді. 6 жасар балаларга арналғанматематика окулыгын бел гіленген мерзімде шығарып редакция баспа бойынша алдыңғы шептен көрінді. 1988 жылы осы редакцияның жетекші редакторы қызметін аткарды.
1991-1998 жылдары "Қазақ университеті" аталған "Санат" баспасында жетекші редактор болып қызмет істеген жылдары А.Кобесовтің "Математика тарихы", Қ.Құлажановтың "Аналитикалық химия", Ш.Шаяхметовтың "Полимерлер", Қ.Қасымовтың "Сызықтық алгебра" атты сүбелі кітаптарын редакциялады.

Ыдырысова Рая Ыдырысқызы көпжылдық тәжірибелі еңбегі үшін "Қазақстан Республикасы оку ағарту ісінің үздігі" белгісімен, бірнеше рет медальдармен, Құрмет грамоталарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім баспасы". 2005 ж. - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**Раққа** немесе **Әр-Раққа** (араб.: الرقة‎‎‎; кейде орыс тілінен енген **Ракка**/**Эр-Ракка** атауымен аталады) — Сирияның солтүстігінде орналасқан қала, Раққа облысының *(мухафаза)* орталығы. 2013 жылдан бастап Ислам мемлекетінің бақылауында, осы ұйымның штаб-пәтері (елордасы).

Раққаның негізін селевкилер патшасы Селевк II Каллиник (көне грекше: Σέλευκος Β' Καλλίνικος) біздің заманымызға дейін 242 немесе 244 жылы *Каллиник* қаласы ретінде салған. Византия империясының кезінде қаланың аты *Леонтополь* болып өзгертілді. Қала 542 жылы парсы патшасы Хұсрау Анушриван бастаған жорықтың кезінде жойылды, бірақ император Юстиниан І кезінде қайта құрылды. 639 жылы қала мұсылман арабтардың қолына өтті. Сол кезден бастап *Раққа* деп атала бастады. 796 жылы халифа Һарун әр-Рашид Раққаны өзінің резиденциясы ретінде таңдайды және қала 13 жыл бойы Аббасилер халифатының ресми астанасы болды. Халифат астанасы Бағдатқа көшкеннен кейін Раққа империяның батыс бөлігінің орталығы болып қалды. Раққа 1260-шы жылдары моңғол шапқыншылығының кезінде жойылды, соңғы тұрғындары 1288 жылы қайтыс болды. XVI ғасырдан бастап Раққа Осман империясының кеден бекеті ретінде қайта жанданды. 1864 жылы Раққада тұрғындар қоныстана бастады. 1950-шы жылдардағы бұрын соңды болмаған мақтаға деген сұраныстың әсерінен қала тұрғындарының саны күрт өсті. 2013 жылдың наурыз айында Раққа шайқастың нәтижесінде Ислам мемлекеті ұйымының қолына өтті. Қазір Раққа ИМ-нің елордасы саналады.
Біртектілік және әртектілік, мұнда тек b ғана біртекті
**Біртектілік және әртектілік** (ағылш. *Homogeneity and heterogeneity*, кейде **Гомогенділік және гетерогенділік**) — ғылым және статистика салаларында көбірек қолданылатын, негізінен заттың, немесе организмнің біркелкілігін (uniformity) сипаттайтын ұғымдар. Бір материал, немесе кескінді біртекті деп оның композициясы, немесе қасиетінің (яғни реңі, пішіні, көлемі, салмағы, биіктігі, таралуы, құрылымы, тілі, кірісі, кемшілігі, температурасы, радиоактивтілігі, архитектуралық дизайны, және тб.) біркелкілігін айтамыз; ал әртекті деп осы қасиеттердің кем дегенде бір, не бірнешеуінің анық біркелкі болмауын айтамыз. Ұғымдар күрделіліктің барлық деңгейіне бірдей. Атомдардан бастап галактикаларға дейін өсімдіктер, жануарлар, адамдар және басқа тірі организмдердің барлығының ортақ немесе бірегей күрделілік жиынтығы бар. Демек, элемент кішірек масштабта гетерогенді болуымен салыстырғанда үлкенірек масштабта біртекті болуы мүмкін. Бұл тиімді орта жуықтауы ретінде белгілі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  
Әртекті қоспалар, химияда бұл ұғым толық араласпаған қоспаға қаратылады, яғни мәлім элементтер мәжбүрлі біріктірілген болады, оларға мүмкіндік берілген кезде олар оңай ыдырап кетеді.

Webster's Revised Unabridged Dictionary (1913 + 1828) (Part of this paragraph is public domain material copyright 1828 and 1913). *Heterogeneity*.  The ARTFL Project, University of Chicago (September 2010).
2. ↑  
Webster's Revised Unabridged Dictionary (1913 + 1828) (Part of this paragraph is public domain material copyright 1828 and 1913). *Heterogeneous*.  The ARTFL Project, University of Chicago (September 2010).
3. ↑  *Guéguen Yves* Introduction to the physics of rocks —  Princeton University Press. — P. 53–72 (Chapter 3). — ISBN 978-0-691-03452-2.Google Books preview download available
4. ↑  Shadrivov, Ilya V.; Kozyrev, AB; Van Der Weide, DW; Kivshar, YS (2008-11-24). "Nonlinear magnetic metamaterials" (Introduction section. Free PDF download). *Optics Express* **16** (25): 20266–71. Bibcode 2008OExpr..1620266S. doi:10.1364/OE.16.020266. PMID 19065165.. Retrieved 2009-11-26. [*dead link*]
**Рақым Алшынбаев** (27,1, 1893, Сырдария ауданы Қарақасқа а. – 1980, Тереңөзек кенті) – қайраткер, ұстаз.

Аламесектегі (қазіргі Есет батыр ауылы) екі жылдық орысша–қазақша мектепті (1911), Қостанайдағы Ыбырай Алтынсарин ашқан мектепті, Троицкідегі расуилия мектебін, Бұқара медресесін (1917), Уфа мұғалімдер семинариясын (1919), Абай атында ҚазПИ-ді (ҚазҰПУ, 1931) бітірген. 
1919 – 58 ж. ұстаздық қызмет атқарды. 1929 ж. ашылған Азат мектебінің тұңғыш ұйымдастырушысы болды. 

Алшынбаев тіл ғылымына елеулі үлес қосты. 1936 – 37 ж. 4 – 7 сыныптарға арналған «Қазақ тілінің грамматикасы» оқулығын, «Педтехникумда қазақ грамматикасын оқыту методикасы» (1941) кітапшасын жазды. 

Алшынбаев Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.

Тереңөзек кентіндегі көшеге Алшынбаев есімі берілген. [1]

Отбасы
------

  

Ұлы - Мұхтар Рахымұлы Алшынбай (Алшынбаев) (26.1.1926 ж.т.), техника ғылымдарының докторы (1969), профессор (1973), Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003) және Ресей ауыл шаруашылық Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1978), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1980).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Айдын Арыт** – 1928 жылы Ыстамбұлда дүниеге келген, Түрік театр ойындарының сценарийлерін жазатын романшы және аудармашы 
.

Отбасы Черкес қуғын-сүргінінен кейін Түркияға қоныстанған. Абхаз-адыгей тегінен шыққан. Нағашы ағасы жазушы Фикрет Арыт болған. Қалада мекен ететін адам өмірін, адамның ішкі сезім сырларын суреттейтін шығармалар жазған. Үш романның авторы және көптеген детектив романдарды түрік тіліне аударған. Роберт колледжін тәмамдағаннан кейін Америкаға кетеді. Сол жерде теңізші болып, екі жыл бойы әлемге саяхат жасайды. Африкада басынан күн өтіп ауруға шалдығып, көп уақыт бойы көзі көрмей, ауруханада емделеді. 1951 жылы қайтадан көру қабілеті қалыптасқаннан кейін Түркияға оралады. 1959 жылы «Sapıklar», 2004 жылы «Gemi», 2006 жылы «Siyamlı İkizler» атты романдары өлімінен кейін жарық көреді. Театр ойындарының сценарийлерінің авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Айжігіт Қалмырзаұлы Асанов** (1957. Түркістан облысы Созақ ауданы, Тасты ауылы) - тележурналист, композитор, таукен инженері. Уақ тайпасынан шыққан.
Кентау қаласындағы №2 мектеп-интернаттың 1974 жылғы түлегі. Қазақ политехникалық институтын бітірген (1980). 1980-1984 жылдары Сарышаған сынақ полигонында инженерлік қызметте, 1984-1990 жылдары оқытушылық қызметте, 1990 жылдан бастап ҚР ТРК АҚ Түркістан облысы телерадиокомпаниясында, кейін филиалында директордың орынбасары.Мәдениет саласының үздігі.Қазақстан журналистер одағының мүшесі..

Композитор-орындаушы Асанов Айжiгiт Қалмырзаұлының қысқаша шығармашылық өмірбаяны:

1. 2006ж. Республикалық Шардара қаласына арналған жаңа әндер байқауының БАС жүлдегері («Шағалалы Шардара» әні).

2. Түркістан облысы бойынша 2007 жылғы ЕҢ ҮЗДІК "Димаш аға» әнінің авторы;

3. Шымкент қаласының ән ұранына айналған «Шымкент» әнінің авторы;

4. 2009 ж. VI Республикалық «Елім менің» патриоттық әндер байқауының лауреаты («Қазақстан сарбаздары» әні). Астана қ.;

5. 2009ж. Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық жаңа әндер байқауының лауреаты («Димаш аға» әні). Талдықорған қаласы.;

6. ОҚО бойынша 2011 жылдың «Үздік композиторы» номинациясының иегері.

7. 2012 ж. ОҚО 80 жылдығына арналған жаңа әндердің Республикалық байқауындағы «ең үздік» болып танылған «Оңтүстігім киелі» әнінің авторы, Шәмші Қалдаяқов атындағы жүлденің иегері;

8. 2013 жыл. IV-ші «Тәуелсіздік толғауы» Республикалық конкурстың лауреаты. 2-ші орын, Астана қаласы.

9. 2014 ж. Бірінші халықаралық «Южный ветер» авторлық әндер байқауының «Композитор» номинациясы бойынша ІІ-дәрежелі лауреаты.
10. 2018 ж. XV Республикалық "Елім менің" патриоттық әндер байқауының "Бабаларға тағзым" номинациясы бойынша І орын иегері.
11. 2018 ж. ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің "Мәдениет саласының үздігі" төсбелгісімен марапатталған.
12. 2018 ж. Қазақ теледидарының 60 жылдық төсбелгісімен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Дәйкенов Темірболат* = Уақ шежіресі / Омаров Асан, Смайылов Ермұханбет — 2. —  Астана: Фолиант, 2021. — 992 б. — 1000 таралым. — ISBN 978-601-338-848-9.
2. ↑  "Қазақ телевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5
*Басқа мағыналар үшін Арыстанды деген бетті қараңыз.*
**Арыстанды** – Сырдария алабындағы Шаян өзенінің оң саласы.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Сарысу ауданы Түркістан ауылдық округі жерінен басталып, Түркістан облысы Бәйдібек ауданы арқылы ағады. Ұзындығы 108 км, су жиналатын алабы 423 км2.

Бастауы
-------

Қаратаудың солтүстік-батыс беткейінен басталады.

Гидрологиясы
------------

Бас жағында арнасы тар, әрі тік жарлы болып келеді. Таудан шыға берістегі орташа су ағымының мөлшері 0,64 м3/с-қа жетеді. Қар, жаңбыр және жер асты суларымен толығады. Суы желтоқсанның аяғында қатып, наурыздың басында ериді. Суы егін суғаруға пайдаланылады. Арыстанды өзенінің аңғарын бойлай, батысқа қарай Арыстанды-Қарабас желі соғады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы I том
2. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
| Айдың толық тұтылуы
27 шілде 2018  |
| --- |
| Солтүстік эклиптика |
| Тұтылу процесі |
| Толық | 1:42:57 |
| Жартылай | 3:54:32 |
| Барлығы | 6:13:48 |
| Контактілер 
(Алматы уақытымен) |
| Алғашқы контакт | 23:14:49 |
| Айдың қараңғылыққа толық енуі | 01:30:15 |
| Кульминация | 02:21:44 |
| Айдың қараңғылықтан шыға бастауы | 03:13:12 |
| Айдың қараңғылықтан толық шығуы, құбылыстың аяқталуы | 05:28:37 |

**2018 жылғы 27 шілдеден 28-не қараған түнгі Айдың тұтылуы** — 2011 жылғы 15 шілдеден кейінгі тұңғыш рет айдың орталық аумақтағы толық тұтылу құбылысы. Толық тұтылуы Алматы уақытымен (+6) 28 шілде күні 02:21-де көрінді.

Жердің түрлі нүктелерінде
-------------------------

Құбылыс Шығыс және Орталық Африка, Орта Азия, Антарктидада 100 пайыз байқалды. Оңтүстік Америка, Батыс Африка, Еуропадағылар құбылысты Ай шығыстан шығып келе жатқанда көре алады, ал Шығыс Азия мен Аустралия керісінше, таңға жақын ай батып бара жатқанда көре алады. Солтүстік Америкада мүлдем көрінбейді.

Ал Қазақстан аумағында құбылыс толық көрінді.

Басқа да құбылыстар
-------------------

Ай тұтылған сәтте Қызыл жұлдыз да аспанның сол тұсына жақын өтеді деп болжанған. Мұндай сәйкестіктер сиректеу болады, 15-17 жылда бір келеді. Ал айдың ұзақ тұтылуымен бір сәтте жақын тұруы тек 25 мың жылда ғана бір қайталанады[1].

Бұдан кейінгі тұтылу
--------------------

Бұған дейін толық тұтылу 2018 жылы 31 қаңтарда болған. Келесу тұтылу 2019 жылы 21 қаңтарда болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Fred Espenak (NASA/GSFC)
**Раңмортық** (лат. *Eremopyrum bonaepartis*) – астық тұқымдасының мортық туысының бір түрі. Биіктігі 5—30 см, бір жылдық шөптесін өсімдік. Жапырағы таспа пішінді, гүлі жасыл, көк түсті. Масағы гүл шоғына топтанған, ұзындығы 12— 15 мм, тікенді, сәуір — майда гүлдейді. Раңмортық Жерорта теңізі жағалауы, Еуропа, Кавказ, Орта Азия, Кіші Азия, Иран. Үндістанда таралған. Қазақстанда Бетпақдалада, Мойынқұмда, Балқаш-Алакөл алқабында, Қызылқұмда, Іле, Қырғыз Алатауы, Қаратауда далалы шөлді аймақта өседі. Раңмортық ерте көктемде құнды мал азығы, жауын мол жылы пішенге.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
Хуашань тауы
**Хуашань тауы**(қыт.華山 Huàshān) — Қытайдағы даосизмнің бес ұлы тауларының бірі. Шэньси қаласының шекарасындағы Циньлин жотасында орналасқан.

Шыңдары
-------

Хуашань тауының бес шыңы бар. Олар: Күннің Шығысы шыңы (шығыс), Лотос Гүлінің шыңы (батыс), Құлдыраушы Үйрек шыңы (оңтүсік), Нефритты Қыз шыңы, Бұлттар шыңы. 

Күннің Шығысы шыңы, аты айтып тұрғандай, — таңның атуын бақылауға арналған ең әдемі жер. 

Құлдыраушы Үйрек шыңы — бұл таудың ең биік шыңы (2 160 м). 

Нефритты Қыз шыңы — Хуашаньның ортаншы шыңы. Аңыз бойынша, Қытай ертегісінің кейіпкері осы жерден ақ атпен шауып өткен.

Бұлттар шыңы — Хуашань тауының теріскей жағында орналасқан. Бұл жерде бұлттар тоқтайды. Шыңға арқанды жол алып келеді, сондықтан бұлттарды метрлік биіктіктен оңай көруге болады.

Таудың батыс бөлігінен тауларға әсем көрініс ашылады. Сонымен қоса, бұл жерде қуаттанып, тамақ ішіп алуға болады.

Үңгірлері
---------

Сол жер табиғатының тағы бір назар аударарлық орны — Хуашань үңгірлері. Басқа үңгірлеге қарағанда бұл үңгірлер адамның қолымен жасалған, сондықтан жерасты сарайына ұқсайды. Бұл үңгір пирамидалар, Бермудтық үшбұрыш, Гималай таулары сияқты 30 градус солтүстік ендікте орналасқан. Соның әсерінен, бұл үңгір туралы көптеген аңыздар мен болжамдар айтылады.

Хуашань атының шығу тарихы
--------------------------

Аңызға сәйкес, Хуашань атауы осы тауда ажалсыздар әлеміне көшпестен бұрын әртүрлі рәсімдер жүргізген Сары императордың құрметіне қойылған. Хуашань қытай тілінен аударғанда "Гүлді тау" деген мағынаны білдіреді.

Сілтемелер
----------

1.http:/
2.clubs.ya.ru/4611686018427398066/replies.xml?item\_no=425512
"Шахмардан Қайдарұлы Әбілев" (23.4.1950, Арбген ауылы, қазіргі Павлодар облысы, Шарбақты ауданы) опералық әнші, педагог, ҚР еңбек сіңірген әртісі (1994).

Уақ тайпасынан шыққан.

Білімі
------

Құрманғазы атындағы Мемлекеттік консерваторияны тәмамдады (1981).

Мансабы
-------

Жамбыл атындағы мемлекеттік филармонияның әншісі (1989). 1989-97 вокалды-опералық дайындау факультетінің деканы, ал 1997 Құрманғазы ат. Консерваториясында ән айту кафедрасының меңгерушісі. 2018-2019 жылы Қазақ ұлттық өнер университетінің Вокалдық және хор дирижерлеу кафедрасының менгерушісі.

### Халықаралық сайыстарға қатысуы

Одессадағы Лысенко ат. конкурс және Львовтағы Соломин Крушельницкий атындағы конкурс қазылар алқасының мүшесі. 

### Репертуары

Әнші репертуарында 500-аса шығармалар бар - ариялар, романстар мен қазақ және шетел сазгерлерінің әндері. А. Жұбанов пен Л. Хамидидің (Абай), П.. Чайковскийдің "Евгений Онегин" (Онегин), Моцарттың "Колокольчик" (Анибаль) және "Фигароның үйлену тойы" (Фигаро), Ғ. Жұбанованың «Еңлік-Кебек» (Абыз. Есен) және т.б. рөлдерінде ойнады.

Гастрольдері
------------

Англия, Түркия, Франция, Иран, Польша, Моңғолия, Корея, Италия және ТМД елдерінде гастрольде болды.

Ұлы ақын Абайдың 150-жылдығына орай Мәскеу, Лондон, Париж және республика бойынша жеке концертімен барып шықты.

Ескертулер
----------

1. ↑  *Дәйкенов Темірболат* = Уақ шежіресі / Омаров Асан, Смайылов Ермұханбет — 2. —  Астана: Фолиант, 2021. — 992 б. — 1000 таралым. — ISBN 978-601-338-848-9.

Әдебиет
-------

1. Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар. 2003; Қазақстан, А-А. 1969 (Павлодар Ертіс өңірі)
**Арысқұм мұнай-газ конденсат кен орны** — Қызылорда облысы Жосалы темір жол станциясынан солтүстік-шығысқа қарай 120 км жерде. 1985 жылы ашылған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Арысқұм мұнай-газ конденсат кен орны Арысқұм грабен-антиклиналінің орталығы бөлігіндегі антиклиналдық иілімді алып жатыр. Кен шоғыры төменгі бор жыныстарына байланысты түзілген.

Жатыс сипаты
------------

Өнімді қабат 928 м тереңдікте тектоникалық тұрғыдан оқшау орналасқан. Оның жалпы қалыңдығы 20 м шамасында, тиімді қалыңдығы 12-15 м, мұнай сіңірілген қалыңдығы 3,2-12,6 м. Коллектордың кеуектілігі 17,4е, өткізгіштігі 0,054 мкм2.

Қанығу сипаты
-------------

Мұнай сіңірімділік коэффициенті 0,66; газ сіңірімділік коэффициенті. 0,697. Кен әлсіз цементтелген гравелиттен, құмнан, құмтастан, алевролиттен тұрады. Бастапқы қабат қысымы 10,49 МПА, температурасы 44°С болған. Газдық фактор 39,7 м3/т. Ұңғыманың тәуліктік өнімділігі: мұнай бойынша — 60,9 м3, газ — 69,62 мың м3.

Құрамы
------

Кеннің мұнайы жеңіл (0,854 г/см3), құрамында күкірт (0,46:), парафин (9,7-27,2), шайыр (16,65) бар. Газ негізінен метаннан 93,86 тұрады. Газдағы конденсат мөлшері 9,4-15,2 г/м3, оның тығыздығы 0,738-788 кг/м3. Кен орны "Тұранпетролеум" біріккен кәсіпорнына игеруге берілген (1995).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Татабания** (маж. *Tatabánya*) — Мажарстанның солтүстік-батысындағы қала. Халық саны 70 164 адам (2011 жылғы халық санағы бойынша).

Қазіргі қаланың орнында үш тарихи қоныс орналасқан – Альшогалла, Фельшегалла және Банхида. Ең көнесі – Банхида, ол жайында алғашқы атаулар 1288 жылға жатады. XVI ғасырда аймақты түрік әскері жаулап алады. Түрік билігінен босағаннан кейін қала санының төмендеуі неміс және славян отаршылдарының есебінен көбейді. 

Қазіргі таңда қалада 2 колледж, 10 орта және 16 бастауыш мектептер бар. 1992 жылдан бері заманауи экономика университеті жұмыс жасайды. 

Қаланың экономикасы металлургия, көмір шығару мен ауыр машинаның құрылысына негізделген. 
1947 жылы үш тарихи ауыл мен Татабания шахтер ауылы Татабания қаласы болып өзгертілді. Кейін қалада үлкен құрылыс жұмыстары басталады. Альшогалла, Фельшёгалла және Банхида қаланың ауданы болды.

Көрікті орындары
----------------

* Турул монументі. Атақты Турул құсын бейнелейтін ескерткіш. Ол Татабаньяның таңбасында салынып, қаланың қасындағы таудың төбесінде орналастырылған.
* Селим үңгірі. Герече тауында орналасқан.

Дереккөздер
-----------
**Тасқотан** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстігіндегі тау. Қарқаралы қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км-ге созылып жатыр. Ені 4 км. Ең биік жері 1006 м. Тасқотан қыстауларының бірінде Кеңес Одағының Батыры Нүркен Әбдіров дүниеге келген.

Жер бедері
----------

Тауаралық аңғарлар және сайлармен бөлінген толып жатқан қырқалы таулардан, ұсақ шоқылардан, төбелер мен жондардан тұрады. Беткейлері жайпақ, негізгі жыныстары жер бетіне шығып жатыр.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кейінгі тас көмір, пермьдік гранитоидтардан және төрттік делювийлі-пролювийлі шөгінділерден түзілген.

Өсімдігі
--------

Қызыл қоңыр қиыршық тасты топырағында өлеңшөп, сұлыбас, боз, жыңғыл өседі. Беткейлері қысқы жайылым ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
**Бади ул-Замани Джазари** өткен ғасырлардағы ең белгілі мұсылман механигі болып саналады. Ол хижраның 6 ғасырының соңы 7 ғасырының басында өмір сүрген.

Механика ғылымындағы Джазаридің еңбегі теория және практика назарынан зерттеушілер көңіліне түсіп, ол инженерлер басшысы атқа ие болады. Ол теория саласындағы хабардар болуынан және іс-жүзіндегі тәжірибелері дәлелінен белгілі болды. Джазари өз саласында – дарын еді. Ол ең шиелі, бірақ ең нақты құралдарды сипаттады. Бұл мұсылман ғалым тәжірибені маңызды санап, ғылымды тәжірибесіз қабылдамаған.

Джазаридің жетістіктері мұсылман инженерлері мен Исламға дейінгі Үндістан, Иран және Бейн уль Нахрейн секілді өркениеттердің жетістіктерінің бір бөлімі. Джазари өзіне дейінгі мұсылман инженерлерінің білімі мен тәжірибесін жақсы меңгеріп, бу мен жұмыс жасайтын машиналар мен отының ішінен пайдаланатын моторлар секілді механикалық және гидравликалық құралдар ойлап шығарған. Осы уақытта да оның жаңашылдығынын ықпалын механика ғылымында байқауға болады.

Джазаридің ғылым мен амал арасындағы қарым-қатынасқа арналған кітабы – бұрынғы ғасырлардағы механикалық және гидравликалық құралдар туралы ең жақсы кітап. Бұл кітапта теория мен оның іс жүзінде қолдану әдістерінің арасында тығыз байланыс бар екені жақсы байқалады. 20-шы ғасырдың бірінші онжылдығында Видман және Гавзер секілді германиялық математиктер бұл кітаптың маңыздылығын түсініп, өздерінің ғылым тарихы туралы мәліметтерінде оның кйбір бөлімдерін аударған. Кейін Джазаридің кітабы Дональд Гиль арқасында аударылып, басылып шықты. Содан соң 1979 жылы сириялық ғалым Ахмад Юсеф әл-Хасан бұл кітаптің толық арабша мәтінің басып шығарды. Айта кететін жәйт, Джазари кітабінің парсша аудармасы Теһранда шаһид Мутахари атындағы жоғары мектеп кітапханасында бар.

Джазаридің белгілі кітабі әртүрлі құралдарды сипаттау себебінен құнды кітап саналады. Әрине, Джазари секілді зерттеушілер мен инженерлердің жетістіктерін еуропалық ғалымдарды мойындауға мәжбүр болған. Үлкен тарихшы Джордж Сартон Джазаридің кітабі туралы: "Бұл кітап – толық кітап, оны мұсылмандар кітаптары арасында маңызды деп айтуға болады,"- деп жазған.

Джазаридың кітабінда әртүрлі жаңашылдықтар туралы жазылған. Оның ішінде су сағаттар, пілте сағаттар, қан алатын құралдар, суды жоғары көтеретін машиналар мен басқа да құралдар туралы мәліметтер табуға болады. Бүгінгі өнеркәсіпшілер оның түсініктемелеріне сүйеніп, өнеркәсіпте қолданылатын кейбір құралдардың жұмыстарын жеңілдете алады. Осы уақыттағы мамандардың пікірінше, Джазари жобалаған машиналардың бірі "Механика" ғылымын кемел етуге өз үлесін қосты.

Джазари пайдаланған кейбір құралдар мен әдістерді жаңа инженерлік әдістер деп санауға болады. Осыдан біраз уақыт бұрын Джазари теориялары бойынша жасалған бірнеше өнеркәсіптік құрал, атап айтқанда насос, қан алатын құрал және үлкен су сағат Лондонда өткен Ислам әлемінің фестивальдерінің біріне жіберілді.
**Иінағаш** – иыққа салып су тасуға арналған имек ағаш. 

  

Оны әпкіш, иық ағаш, мойын ағаш деп те атайды. Ұзындығы 2 – 3 құлаш, жуандығы 2 – 3 елідей берік ағаштан жасалып, ұшына темір ілгек тағылады. Жас тал, қайыңды сәл иіп немесе имек өскіндерінің иыққа келетін тең ортасын жалпақ етіп, ал екі иінін жұмырлап жонады да, екі ұшына байланған 2 – 3 қарыс ұзын сымға не қайысқа шелек ілетіндей темір ілгек орнатады. Тұрмыста қолданылатын ең қарапайым құралдардың бірі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том