recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Дуолинго** (ағылш. *Duolingo*) — америкалық онлайн тіл үйрететін сайт және қосымша, сондай-ақ цифрлы тілдік қабілетін тексеру емтиханын қамтитын freemium (шартты түрде тегін) форматтағы тіл үйрететін платформа. 2018 жылдың қазанындағы мәлімет бойынша тіл үйрену сайты мен қолданба 37 тілде 81 әр түрлі тіл үйрену курстарын ұсынады. Қолданбада бүкіл әлем бойынша шамамен 300 миллион тіркелген пайдаланушысы бар.

Дуолинго әдісінің тиімділігі статистикалық талдауға негізделіп, компания тағайындаған сыртқы зерттеу арқылы расталды. Нью-Йорк қалалық университеті мен Оңтүстік Каролина университетінің профессорларының зерттеуі бойынша, Duolingo-да 34 сағатта университетте 130 сағатты құрайтын бастауыш семестрлік оқығандай білім береді. Зерттеу сөйлеу дағдыларын өлшемеді. Зерттеу барысында Duolingo-да тіл үйренетін 196 адамның 108-і екі сағаттан аз уақыт ішінде оқудан шығарылды. Сол зерттеу Rosetta Stone қолданушыларына бірдей білім алу үшін 55 пен 60 сағат аралығында сабақ қажет болатындығын көрсетті. BBC және сіз оны білгенге дейін басқа ақысыз немесе арзан курстармен салыстыру жүргізілген жоқ.
Duolingo тобы сонымен қатар байланысты өнімдерді дайындайды: Duolingo Test Center және Duolingo for maktab .

Тарихы
------

Жоба 2009 жылдың аяғында Питтсбургта Карнеги Меллон Университеті профессоры Луис фон Ан (reCAPTCHA жасап шығарушы) және оның студенті Северин Хакермен басталып, кейін әрі қарай Антонио Навас, Викки Чеуң, Марсель Уекерманн, Брендан Мидер, Хектор Виллафуерте және Хосе Фуентеспен жетілдірілді.

Duo - Duolingo компаниясының маскоты
Дуолинго жасауға шабыт екі жерден келді. Луис фон Ан "бір оқпен екі қоянды ататын" басқа бағдарлама жасағысы келді, және оны "twofer" деп атады. Duolingo бастақыда осылай істеген болатын: яғни қолданушыларына шет тілін үйрете отырып, құжаттағы қарапайым тіркестерді аударған. Алайда аударма функциясын кейін алып тастаған болатын.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Duolingo moving to East Liberty, plans to add employees
2. ↑  Duolingo moving to East Liberty, plans to add employees.  The Business Journals. Тексерілді, 24 наурыз 2016.
3. ↑  100M users strong, Duolingo raises $45M led by Google at a $470M valuation to grow language-learning platform. *Venture beat*. Тексерілді, 21 маусым 2015.
4. ↑  Duolingo – Learn Languages for Free. *Windows phone*.  Microsoft. Тексерілді, 21 қараша 2014.
5. ↑  *Guliani, Parul*. Duolingo Looks To Dominate The Mobile Education Market With New Flashcard App TinyCards.
6. ↑  By the Numbers: 16 Amazing Duolingo Stats and Facts (October 2017) (en-US), *DMR*.
7. ↑  *Үлгі қатесі: қара* {{Мақала}}
8. ↑  Duolingo Test Center
9. ↑  Duolingo: Schools
10. ↑  *Siegler, MG* Meet Duolingo, Google's Next Acquisition Target; Learn A Language, Help The Web.  TechCrunch (April 12, 2011). Тексерілді, 21 қараша 2014.
11. ↑  The Duolingo Team.  Twitpic.
12. ↑  Learning with Big Data: The Future of Education —  Houghton Mifflin Harcourt, 2014. — P. 9–10. — ISBN 978-0-54435550-7.
13. ↑  What Happened to Immersion?.  duolingo.
**(26.11.1898 - 11.08.1973).**
Неміс химигі. Марбург университетін бітірген (1920). Сонда оқытушы (1923-1926), Гейдельберг университетінің профессоры (1927-1936). Галл университетіндегі химиялық институттың директоры (1936-1943), Мюльхеймде Кайзер Вильгельм институтының директоры (1943-4969), сонымен бірге Ахен қаласындағы Жоғары техникалық мектебінде директор болып жұмыс істеген. Негізгі ғылыми еңбектері органикалық химия мен полимерлер химиясы саласында. Жәй эфирлерге металдық натрий не калийдің әсерінен сілтілі металдардың алкилді туындыларын алу әдісін ұсынды (1923). Мұндай қосылыстар қанықпаған көмірсутектердің полимеризациясына себеп болатынын көрсетті (оның ішінде бутадиен және стирол). Металдық литийдің галогеналкилдерімен әрекеттесуі Гриньяр реакциясы тәрізді өтетінін және метилалкилдерге әкелетінін ашты; (1930) литийдің алкил туындылары құрғақ эфирдегі металдық литийге галогеналкилдің әсерінен түзілетінін тапты. Динитрилдерді циклдеу арқылы макроциклді кетондарды алу әдісін ашты (1933, Циглер реакциясы). 1934 жылы литийалкилдердің нитрилдермен әрекеттесіп иминонитрилдер түзілуін, соның нәтижесінде жасанды мускон алуын ашты (1942). N-бромсукцинимид көптеген олефиндермен әрекеттесетінін көрсетті. 1950 жылы сақинасында 8-12 көміртегі бар циклоалкендер үшін цис- және транс-изомерлер болатынын дәлелдеі. 1950 жылы бутадиеннің термиялық циклодимерленуін өткізді. 1949 жылы жоғары - олефиндерді этиленнен, өршіткі ретінде метилалкан мен литий гидридін қолдана алу әдісін ұсынды. 1949 жылы - олефиндерді алюминий гидридімен немесе литий алюмогидридімен әрекеттестіру арқылы алюминий органикалық қосылыстардың синтезін жүргізді. 1954 жылы үшэтилалюминий және титан галогенидтерінен тұратын кешен (аралас) өршіткілер ашты. оларда төмен қысым мен температурада жоғары молекулалық полиэтилен алды. Бұл өршіткілерді модификациялау арқылы Д.Натта (Циглер-Натта өршіткілері) қарапайым қанықпаған көмірсутектердің полимерлену әдісін ашты және стереорегулярлы полимерлер синтезін жүргізді. 1955 жылы глутамин альдегидінің туындысы - Кениг тұзынан азулен алу әдісін ашты. 1956 жылы метиленмагнийді синтездеді. 1960 жылы үшизобутилалюминий ерекше жолмен автивтелінген алюминийге изобутилен мен сутектің әсерінен түзілетінін көрсетті. Нобель сыйлығының (1963 жылы Наттамен бірге) иегері.

Дереккөздер:
============

С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012)
Юмжагийн Цэдэнбал

**Цеденбал Юмжагийн** (17.9.1916 жылы, Убнусур аймағы)- монғол және халықар. коммунистік қозғалыс қайраткері. Монғол Халық Республикасының(МХР) мемлекеттік және саяси қайраткері. 1938 жылы Иркутскідегі финанс-экономик. институтты бітірді.1939 жылы Монғол халық рев. партиясына (МХРП) кірді. 1940-1954 жылдары МХРП ОК-нің бас секретары.1952-1974 жылдары МХР Мин. Советінің председателі.1958 жылдан МХРП ОК-нің бірінші секретары. КОКП 20-25 съездерінде, Коммунистік және жұмысшы партияларының халықар. кеңестерінде (1960,1969,Мәскеу), Еуропа елдері коммунистік және жұмысшы партияларының Берлиндегі кеңесінде (1976) МХРП-нің делегацияларын басқарды. Ол 2 рет Ленин орденімен, (1944,1976), 1-дәрежелі Кутузов орденімен (1945) және Қазан Революциясы (1971) орденімен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы 12 том
**Уилли Нельсон** (Nelson, Willie) (30 сәуір 1933 жыл, Форт-Уорт, Тexac штаты, АҚШ), американдық кантри-әнші әрі әндердің авторы.

Гитара тартуды атасынан үйренеді, 10 жасында жергілікті мерекелерде өнерін көрсетеді. Диск-жокей болып қызмет еткеннен кейін, 1961 жылы Теннеси штатындағы Нэшвилге көшеді, кантри, ритм-энд-блюз және поп-музыкалардың орындаушыларына арнап көптеген хиттер жазады, оның ішінде:

* «Hello Wаlls»,
* «Night Life» және
* «Crazy» тәрізді әндер бар.

Техасқа оралған соң хитқа айналған

* «Red Headed stranger» (1975) албомын, артынша
* «Wanted: The Outlaws» альбомын шығарады, соңғы альбомы кантри стиліндегі кез келген бұрынғы альбомдардан жақсы сатылды;
* X.Кармайкл мен И.Берлиннің әндері бар Star-dust (1978) альбомы да жарық көрді.

Нельсон Уэйлон Дженнингті (1937 жылы туған) қоса алғанда, кемінде 75 өзге әншілермен ән жазды. 1980 жылдары фермерлерге ақша жинау үшін жыл сайын өтетін Farm Aid фестивалін ұйымдастырды. Кейінгі альбомдарының ішінде сыншылардың ойынан шыққан «Teatro» (1998) альбомы бар.

Дереккөздер
-----------
Категория:Персоналии по алфавиту
роботАлимихан Сейити
**Алмихан Сейіті** (1886–2021) – қытайлық жүз жылдық, фермер және материктік Қытайдан шыққан ұйғыр этникалық.

Алмихан 1886 жылы 25 маусымда Қашқар ауданы, Шөле ауданы, Комушерік ауылында дүниеге келген. 65 жасында тағы бір қыз Тәжігүл Төлді асырап алды. Оның күйеуі 1976 жылы аурудан қайтыс болды.

2013 жылы Луо Мэйчжень қайтыс болғаннан кейін ол Қытай геронтология және гериатрия қауымдастығы жасаған Қытайдың ең қарт тұрғындары тізімінде бірінші орынға шықты, бұрын Қытайдың геронтологиялық қоғамы деп аталатын. Бұған дейін ол үш жыл қатарынан Қытайдағы алғашқы он туған күн қыздарының арасында екінші орында болған. Алайда Қытайда ол дүниеге келген кезде тууды тіркеудің сенімді жүйесі болмағандықтан, оның жасы кейбір БАҚ-та күмәнданды және Гиннестің рекордтар кітабына енгізілмеді.

2021 жылы 16 желтоқсанда Алмихан Сейіті Қашқарда 135 жасында қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  中国最长寿老人 命运坎坷乐观开朗.  新华网 (15 қараша 2014). Басты дереккөзінен мұрағатталған 17 ақпан 2015.
2. ↑  阿丽米罕：中国最长寿老人的"不老童心".  生命时报 (23 шілде 2014). Басты дереккөзінен мұрағатталған 17 ақпан 2015.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 17 ақпан 2015.
3. ↑  罗美珍老人去世后 127岁阿丽米罕老人成第一寿星.  新华网 (16 тамыз 2013). Басты дереккөзінен мұрағатталған 17 қыркүйек 2014.
4. ↑  Doubts over '127-year-old' Chinese woman. *The Telegraph* (28 тамыз 2013). Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 наурыз 2015.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 17 ақпан 2015.
5. ↑  China claims the oldest person ever recorded. *BBC* (26 маусым 2014). Басты дереккөзінен мұрағатталған 15 қыркүйек 2014.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 17 ақпан 2015.

Сілтемелер
----------

* Қытайдағы ең қарт әйел 135 жасында қайтыс болды
* Қытайдағы ең қарт әйел 135 жасында қайтыс болды
Райымбек батыр кесенесі

  Райымбек батыр даңғылымен Разыбақиев көшесінің көлік түйіні

  

**Райымбек атындағы даңғыл (Алматы)** — даңғылға қазақ батыры, XVIII ғасырдың орта шенінде жоңғарларға қарсы шайқасты басқарған, ірі қолбасшы Райымбек Қангелдіұлының есімі (Алматы қаласы әкімінің 17.07.1990 №17/442Б шешімі) берілген. 

Даңғыл Медеу, Наурызбай, Алатау, Алмалы, Әуезов, Жетісу аудандарын қиып өтеді. Даңғыл Алматы қаласындағы ең ірі магистраль болып саналады. Ол қаланың шығысынан батысына қарай кіші Алматы өзені маңынан басталып, қалааралық күре жолға барып жалғасады. Бұрынғы атаулары: **Ташкентская** (1967 жылға дейін), **Октябрдің 50 жылдығы** (1967-1992) Даңғылдың ұзындығы - 13000 метр. Даңғыл бойында Алматы-2 темір жол вокзалы, Жамбыл технология университетінің Алматы филиалы, т.б. мекемелер орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Биғали Әбдікерұлы Қайыпов** (16.7.1951 жылы туған, Арал қаласы) – қоғам қайраткері, экономика ғылымдарының кандидаты.

Қызылорда педагогика институтының (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) филология факультетін, Алматы халық шаруашылық институтының жоспарлау-экономика факультетін, Мәскеу қоғамдық ғылымдар академиясын бітірген.

Еңбек жолын 1968 – 69 жылдары ауылдық мектепте мұғалім болып бастады. Облыстық, республикалық комсомол комитеттерінде бөлім меңгерушісі, хатшы, Қазақстан Компартиясы ОК-нда нұсқаушы, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының көмекшісі болып істеді. 1985 – 95 жылдары Сырдария аудандық Кеңесі атқару комитетінің төрағасы, Арал аудандық партия комитеттінің 1-хатшысы, аудандық Кеңестің төрағасы, Арал ауданының әкімі қызметтерін атқарды. 1995 – 99 жылдары ҚР Парламенті сенатының депутаты, 1999 – 2001 жылдары ҚР Президенті әкімшілігінде мемлекеттік инспектор, 2001 жылдан Республиканың мұнай өндірісі саласында басшылық қызметте.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Үмбетов деген бетті қараңыз.*

**Жәңгір Үмбетов** (3 ақпан, 1947 жылы, Қызылорда облысы Арал қаласында туған) - суретші-безендіруші. Қазақ.

Н.В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген (1973), суретші-безендіруші. Жаңа патенттелген былғарыдан сурет жасау «күшкөн» тәсілінің авторы (1994).

Республикалық және халықаралық көрмелерге 1976 жылдан қатысады. 
Шығармалары АҚШ, Франция, Италия, Германия, Түркия, Ресей, Украина және т.б. мемлекеттердің көрмелеріне қойылған. Жұмыстары түрлі мемлекеттердің көптеген мұражайларының қоры мен жеке коллекцияларында, оның қатарында Елизавета ағылшын королевасының топтамасында сақталуда; суретшінің алғашқы суреттерінің бірі Нью-Йорк қаласы БҰҰ Орталық ғимаратының холлына сән беріп тұр.

«Бәйтерек» жұмысының (2006) және т.б. тең авторы.

Декоративті-қолданбалы өнер, былғарыны көркемдеп өңдеу саласыңда жұмыс істейді. Ол А. Ихановамен бірлесіп, Абай шығармалары жинағының ақын суреті салынған өте сирек кездесетін мұқабасын жасап шығарған. Ол сондай-ақ, «Абайға тарту» атты трип-тихқа кіретін «Өмір», «Жер» және «Ән» атты пан-ноларын салып, Абай поэзиясын қабылдаудағы өзіндік түсінігін жарқын бейнелер арқылы көрсете білді.

Қоғамдық жұмыстары
------------------

КСРО және ҚР Суретшілер одағының мүшесі (1978 жылдан). Украин Суретшілер одағының, Еуропалық өнерлер орталығының құрметті мүшесі.

Марапаттары мен жетістіктері
----------------------------

* Еуропалық Суретшілер одағының сыйлығының лауреаты (Прага, 2003).
* АҚШ Президенті Дж. Картердің, испан королі Хуан IV, Майндағы-Франкфурт қаласы мэриясының, ағылшын королевасы Елизаветаның, БҰҰ және т.б. алғыс хаттарын алған.
* Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері (1998).

Отбасы
------

* Үйленген. Жұбайы - Иханова Амангүл, суретші. Екі қызы бар.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2
2. ↑  Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
Маулетдин Тілеужанұлы Ізбасар
**Маулетдин Тілеужанұлы Ізбасар**

1932 жылы 20 наурызда Қызылорда облысы Арал қаласында туған. Қазақ.

Әкесі - Ізбасар Тілеужан Ізбасарұлы. Анасы - Ізбасар
Балқия Жиенбайқызы.

Ленин орденді және Еңбек Қызыл Ту орденді И.В. Сталин
атындағы Мәскеутеміржол келігі инженерлер институтының
темір жолдарды пайдалану факультетін бітірген (1956),
темір жолдарды пайдалану жол қатынасының инженері.
Техника ғылымдарының кандидаты (1966). Кандидаттық
диссертациясының тақырыбы: «Автоматтандырылған вагон аударғыштың қолданылуымен жаппай жүктерді түсіру стансалары жұмыстарының технологиясын зерттеу».
Қазақстан Маркетинг ассоциациясының, Маркетингтің
қоғамдық академиясының академигі (2001 жылдан).
Қазақ тіліндегі «Маркетинг негіздері» оқу құралының; 60
астам ғылыми еңбектердің авторы.

Қазақ, орыс және ағылшын (сөздікпен) тілдерін біледі.

1956 жылдан - Қарағанды металлургиялық комбинатының
инженері, поезд жүрісінің қауіпсіздігі жөніндегі ревизоры,
темір жол цехы басшысының орынбасары (Теміртау қаласы).
1962-1965 жылдары - Мәскеу теміржол көлігі инженерлер институтының аспиранты. 1966-1993 жылдары - Алматы халық шаруашылығы институтының аға оқытушысы,
доценті, профессоры, жоспарлы жабдықтау ісін жүргізуші факультеті деканының орынбасары, деканы. 1970-1993 жылдары - Қазақ автокөлік ғылыми-жобалау институтында ғылыми-жобалау жұмысын атқарды. 1993-2005 жылдары - Алматы теміржол көлігі инженерлер институтының
«Жүк және коммерциялық жұмысты ұйымдастыру» кафедрасының меңгерушісі, «Экономикалық теория» кафедрасының меңгерушісі, «Транспорттық логистика» кафедрасының профессоры.

1998 жылдан бері - «Аlpari» экономикалық журналының
ғылыми кеңесшісі.

Алматы қаласы Әуэзов ауданының Ардагерлер кеңесінің
мүшесі.

«Ерен еңбегі үшін. В.И. Лениннің туғанына 100 жыл толуы құрметіне» (1970), «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы жеңісінің алпыс бес жылдығы» медальдарымен марапатталған (2005).

Әскери атағы - отставкадағы аға лейтенант.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Мәдениеттің,
ғылымның, қазақстандықтардың барлық қызмет ету өрісінің
өркендеуі».

Хоббиі - туризм.

Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи хроника, қазақ әдебиеті.

Үйленген. Жұбайы - Ізбасар Маян Рахымжанқызы,
ҚазБСҚА құрметті профессоры. Қыздары - Гүлзара, «ЛВ
Экспресс» ЖШС және «ЛВ Ресгиітепі Агенттігі» ЖШС
бас директоры; Балқия, мүсінші; ұлы - Асқар, экономист.
6 немересі бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Футзалдан Қазақстан чемпионаты 2023-2024** — қазақстандық кәсіби футзал клубтары арасындағы ең жоғарғы лига. Чемпионат 2023 жылдың 23 қыркүйегінен бастап 2024 жылдың 25 наурыз аралығында өтеді. Чемпионатқа Қазақстанның 10 қаласынан 11 команда қатысты. Ақтөбе қаласынан Ақтөбе және Рахмет клубтары. Осы маусымнан бастап чемпионатқа семейлік Семей футзал клубы қосылды. Осы маусымда Қарағанды облысынан бір команда қатысады деп күтілді. Олардың арасында Тұлпар, Шахтер және Биосфера аттары аталды. Алайда чемпионат басталар алдында Қарағандыдан команда қосылмайтындығы белгілі болды.

Қатысушы клубтар
----------------

| № | Клуб атауы | Қаласы | Аренасы | Бас бапкері | Капитан | Логосы |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | **«Қайрат»** | Алматы | Қайрат Арена |  |  |  |
| 2 | **«Аят»** | Рудный | Аят Арена |  |  |  |
| 3 | **«Ақтөбе»** | Ақтөбе |  |  |  |  |
| 4 | **«Рахмет»** | Ақтөбе |  |  |  |  |
| 5 | **«Атырау»** | Атырау |  |  |  |  |
| 6 | **«Бәйтерек»** | Орал |  |  |  |  |
| 7 | **«Ордабасы»** | Шымкент |  |  |  |  |
| 8 | **«Каспий»** | Ақтау | Халық Арена |  |  |  |
| 9 | **«Астана»** | Астана | Сайран Арена |  |  |  |
| 10 | **«Жетісу»** | Талдықорған |  |  |  |  |
| 11 | **«Семей»** | Семей |  |  |  |  |

Дереккөздер
-----------
**Асинхронды қозғалтқыш (немесе Асинхронды машина)** — айнымалы токта жұмыс істейтін электр қозғалтқышы, оның роторының айналу жиілігі статордың магнит өрісінің айналу жиілігінен кем. 

Асинхронды қозғалтқыштың жұмыс принципі ротор мен статордың магнит өрістерінің өзара әрекетіне негізделген. Статор орамдары арқылы ток өткенде, айнымалы магнит өрісі пайда болады. Бұл өріс ротор орамында ток тудырады. Пайда болған ток айнымалы өріспен әсерлесіп, роторды ілестіре айналдырады. Оның бұрыштық айналу жылдамдығы полюстер жұбының санын ауыстырып қосу, қоректік ток жиілігін, ротор тізбегіндегі кедергіні өзгерту, сондай-ақ бірнеше машинаны тізбекке қосу арқылы реттеледі. Асинхронды электр қозғалтқыштың айналу бағытын статор орамасының кез келген екі фазасын ауыстырып қосу арқылы өзгертуге болады. Асинхронды электр қозғалтқыштың құрылымы қарапайым әрі сенімді болғандықтан электр жетегіндегі негізгі қозғалтқыш ретінде қолданылады. Оның қуаты бірнеше Вт-тан ондаған МВт-қа дейін жетеді.

Тарихы
------

Айналу магниттілігі деп аталған құбылысты алғаш рет 1824 ж. француз физигі Р.Ф. Араго тәжірибе жүзінде көрсетті. Ал бұл құбылыстың ғылыми негізін 1888 ж. а Г.Феррарис (Италия) пен хорват ғалымы Н.Тесла (АҚШ) әрқайсысы өз бетінше ашты. Алғашқы үш фазалы А. э. қ-ты 1889 ж. орыс электротехнигі М.О. Доливо-Добровольский жасады.

Құрылысы
--------

Асинхронды қозғалтқыштың екі бас бөлігі бар:

* Статор - қозғалмайтын бөлігі. Мұнда электр магнит өрісі пайда болады
* Ротор - айналатын бөлігі. Статорда пайда болатын электр магнит өрісі арқылы қозғалысқа келтіріледі.

Машинаның статорын қалыпталған болат парақтардан жинайды. Оның ішіне ойықтар жасалады. Бұл ойықтар статордың орамалары жататын арналарды құрайды. Статордың үш фазалық орамасын катушка түрінде жасайды.

Асинхронды машиналарда пайдаланылатын ротордың екі түрі болады:

1. Қысқа тұйықталған ротор
2. Фазалық ротор

Қысқа тұйықталған ротор құрылысы: "Тиін торы"
Ротор да қалыпталған электр техникалық болат парақтардан жиналады. Электр техникалық болат парақтары подшипникті қалқанға кіріп тұратын білікке сығымдалады. Қысқа тұйықталған ротор орамасы "тиін торы" түрінде орындалады.

1. ↑  Кацман М. М. "Электрические машины" 2001
### Өмірбаяны

**Геннадий Леонидович Бердюгин** - 1937 жылы 10 қазанда Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданы Сокольск ауылында дүниеге келген. 1958 жылдан 1990 жылға дейін Қазақстанның партиялық органдарында жауапты басшылық қызметтерінде жұмыс істеді. 1990-1994 жылдары Геннадий Леонидович Қазақстан Республикасы Президентінің Аппаратында жұмыс істеді. 1994 жылдан 1998 жылға дейін Қазақстан Республикасы Қаржы Министрлігінің Шығыс Қазақстан облысы бойынша кеден басқармасын басқарды.1998 жылдан бастап «Үлбі металлургия зауыты» АҚ кедендік қамтамасыз ету және лицензиялау бөлімінің бастығы болып істейді. Ол кәсіби мамандар ұжымын қалыптастыра және тәрбиелей алды, кедендік рәсімдер үшін құжаттарды дайындаудың нақты жүйесін құрды, мемлекеттік кедендік органдармен жағымды іскерлік қатынастарды жөнге келтірді. Геннадий Леонидович Бердюгиннің еңбек қызметі Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Құрмет белгісі» орденімен және медалдармен, Құрмет грамоталарымен және алғысхаттармен ескерілді. Өскемен қаласының әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан елеулі үлесі үшін 2009 жылғы 29 қазанда «Өскемен қаласының Құрметті азаматы» атағы берілген.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

 Мұрағатталған 5 қарашаның 2014 жылы.
**Александр Евгеньевич Голованов** (7. 8. 1904) — Совет әскері қайраткері, Авиацияның бас маршалы (1944). 1929 жылдан КОКП мүшесі. Ол 1904 жылы жұмысшы сөмьясында туған. 1919 жылы майданға өз еркімен Қызыл Армия қатарына алынып, Азамат соғысына қатысқан. ЦАГИ-дің жанындағы ұшқыштар даярлайтын мектепті (1932), Бас штабтың Жоғары әскери академиясын (1950) бітірді. 1933—41 жылдары Азаматтық әуе флотында жұмыс істеді. Халхын-Гол ұрысына (1939) және совет-финляндия соғысына (1939—1940) қатысты. Голованов 1941 жылы шалғайлық бомбалаушы авиаполктің, кейін авиадивизияның командирі. 1942 жылғы февральдан шалғайлық авиацияның қолбасшысы, 1944 жылдан 18-әскери-әуе армиясының қолбасшысы. Шығыс Пруссия және Берлин операцияларына қатысты. 1946 жылдан шалғайлық авиацияның қолбасшысы. Бас штаб әскери академиясын бітірді (1950). 1953 ж. денсаулығына байланысты запасқа шықты. 2-сайланған КСРО Жоғарғы Советінің депутаты. 2 рет Ленин орденімен, З рет Қызыл Ту, 3 рет І-дәрежелі Суворов Орденімен, Қызыл Жұлдыз, шетелдің 2 орденімен және басқа да медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том
**«Totally Spies!»** - француз жандандыру студиясы «Marathon Media»-ның мультипликациялық сериалы. Жанрлары: комедия, отбасылы, боевик, фантастика. Режиссёрлері: Стефан Берри, Паскаль Жардин. Қалаушысы: Венсан Шалвон-Демарси Давид Мишель. Рөлдерді дыбыстаған: Андреа Бейкер, Дженнифер Хейл, Кэти Гриффин, Кэти Ли, Джесс Харнелл, Стиви Вэлланс, Дэррил Курило, Скотт Боуден, Ди Брэдли Бейкер, Келли Шеридан, Эйдриан Трасс, Дэниел Десанто, Сэмуел Винсент, Майкл Гоф, Дуэйн Хилл, Кэтлин Ласки, Скотт Бодин. 3-5 сезондары Франция және Канада елдерінде шықты. Бүкіл сериалдың 156 сериасы жарық көрді. Ал әр сериасының ұзақтығы – 22 минут. Жалпы Ресей Федерациясында Fox Kids Россия, Jetix Россия, ТНТ, Nickelodeon Россия арналарында көрсетілді. Ол Беверли-Хиллзте (Калифорния, AҚШ) өмір сүретін 3 адал тыңшы достар туралы баяндайды. 3 жасөспірім Джерри басқаратын WOOHP мекемесінің жасырын тыңшылары рөлін атқарады. Кловер, Алекс және Сэм өзінің Беверли-Хиллз мектебінің жоғары сыныптарының қарапайым оқушысы өмірін және шопинг пен кездесулерді тыңшы өмірімен қиыстыруға міндетті. Сериалдың 5-інші сезонында қыздар мектепті бітіріп, Малибу университетінде оқиды. Бар болғаны 26 сериядан тұратын осы сериалдын 6 сезоны шықты.

Басты кейіпкерлер
-----------------

### Саманта Симпсон немесе «Сэм»

Жасыл көзді, жирен шашты қыз. Жасыл түсті тыңшы костюмін киеді. Топтың ішінде ең ақылды және жауапкершілікті болып табылады. Анасы — Гебби (Гэбриел атының қысқаша түрі). Анасына аунымайды.

### Кловер Мэйсон

Көзі көгілдір, шашы ашық түсті қыз. Қызыл түсті тыңшы костюмін киеді. Өте ғашық болғыш және сәнқұмар. Анасының аты — Стелла. Өзінің жан достары Алекс және Сэммен бірге түрлі ойын-сауық центрлерді, спа-салондарды, киім сататын шағын дүкендерді аралауды ұнатады. Өзінің сыныптасы Мэндиге жеккөрушілікпен қарайды. Нәркес өсімдігіне аллергиясы бар. Вегетерианшыл.

### Александра Хьюстон немесе «Алекс»

Қысқа қара шашты, боб-каре қырқулы қыз. Спортпен белсене айналысады, мінезі ашық, аққөңіл. Сары түсті тыңшы костюмін киеді. Ол да Сэм мен Кловер секілді ойын-сауық центрлерді, спа-салондарды және киім сататын шағын дүкендерді аралауды жақсы көреді, бірақ солай да тхэквандо, каратэмен шұғылдануды ұнатады. Анасының есімі — Кармэн. Мысық пен теңіз өніміне аллергиясы бар. Уинки атты үй жануары бар.

Сілтемелер
----------

* web.archive.org/web/20180423111610/http://www.totallyspies.com/  Totally Spies! — ресми сайты
* Totally Spies! (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
**Шұбар сайрақ** (Zoothera dauma ) – Қазақстандағы шұбар сайрақтар туысының жалғыз өкілі. Қылғытпа сайрақтан денесі ірі ( 130-180 г. ). Жотасы – қауырсын ұштары жарты ай іспеттес қара түспен аяқталып, сары зәйтүн түстес қабыршақпен безенген , дәл сондай безендірулер бауырында да бар , олар – сары қызыл қошқыл реңді ақшыл болып келеді. Ұшып жүргенде қанат астарындағы ақ жолақтар көзге түседі .
Оңтүстік Сібір және Қиыр Шығыста , ормандарда , соның ішінде тауларда мекендейді. Соңғы жылдары шұбар сайрақтың Іле Алатауы ( Үлкен Алматы шатқалы ) , Күңгей Алатауының ( Құлсары қонысы) солтүстік беткейлерінде ұялауы жиілей түсті. Осы жұмыртқаны жарып шыққан , нашар ұшатын балапандар кездесті .Бұл сайрақтың Жоңғар Алатауында да сирек ұялауы мүмкін , өйткені соңғы жылдары ересек құстар бірнеше рет байқалады. 
Өте бай тасалағыш , Жерде жүреді , ондайда қылғытпа сайраққа қарағанда құйрығы едәуір қысқа болып көрінеді. Үріккен кезде пыр етіп ұшып , ағаш басына қонақтайды. Негізінде іңір қараңғысы мен түнде белсенді. Осы кезде оның маубас жапалықтың « сплю» дегеніне ұқсас ақырын шығарған әуені естіледі. Бұл көбінесе екі буынды – бірінші буынында дыбыс жоғарылайды. Ал екінші буынында ( ергенектің желден теңселгеніндей сықырлайды ) дауыс төмендейді. Жекелеген жылдары Іле Алатауының Үлкен Алматы шатқалында мұндай әуен мамырдың бүкіл екінші жартысында естіліп тұрады. Бұл -шұбар сайрақтардың ұшып өтетін кезеңі. Шұбар сайрақ – көңіл аударатын өте аз зерттелген құс .
Таал жанартауы (өзімен аттас көл жақтан түсірілген суреті)
Таал немесе Тааль жанартауы Филиппин астанасы Манила қаласының оңтүстігінде, Лусон аралында орналасқан.
Ол 15 декада жанартауларының бірі болып табылады.
Аралдың дәл ортасында күкіртті көлі бар кратер орналасқан.
Таал күрделі жанартау түріне жатады.

Жанартау бірнеше рет қатты атқылаған болатын.
Осы атқылаулар нәтижесінде көл маңайындағы елді мекендердегі адамдар қаза тапқан. Бұл жанартау - Еуразия плитасының Филиппин қозғалмалы белдеуінің астына қарай орналасқан.
Таал жанартауы Лусон аралдарының батыс бөлігін бойлай орналасқан жанартаулар тізбегінің бір бөлігі болып табылады.
Филиппиндегі Таал жанартауы әлемдегі ең кішкентай белсенді жанартау деген атаққа ие болды.

1572 жылдан бері Таал 33 рет атқылаған.
Таал жанартауы Маниланың оңтүстігінде 70 шақырым қашықтықта,
Таал көлінің маңында орналасқан.
Көптеген зерттеушілер жанартауда кратер не-
месе жанартау аузы болды деп сендіреді. Осылайша, ол «жанар- тау ішіндегі жанартау» деген атқа ие болды.

Таал жанартауы соңғы рет 1977 жылы атқылаған болатын. Оның ең алапат атқылауы 1965 жылы орын алды.
Таал көлі 500 000 және 100 000 жыл бұрын төрт мәрте атқылаудан пайда болған 25-30 шақырым кальдераның ішінде орналасқан.
Таал жанартауының биіктігі 400 м-ді құрайды.

Дереккөз
--------

1. Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
*Acrocephalus melanopogon melanopogon*
**Шитұмсық айқабақ** (лат. *Acrocephalus melanopogon*) — Торғайтәрізділер отрядына жататын Acrocephalidae тұқымдасының құсы. 

Үстіңгі жағы қошқыл, астыңғы жағы ақшыл, шағын денелі (12-15 г) айқабақ. Ерекшелігі: денесінің үстіңгі жағы қошқыл басын бойлай созылған жолақтары бар және "қабағы" айқын ақ түсті. Мінез-қылығы кейде шілделікті еске түсіреді: қалың қопада ұзақ еркінсейді, қауіп төнеген кезде, мылтық атқан дауыс естілсе, көпке дейін жасырынып қалады. 

Қазақстанда жазықтық су қойма жағалауында, қамыс, құрақ немесе қалың бұта өскен жерлерде ұялайды. Ұшып өткен кезде барлық жерден кездесуі мүмкін, бірақ биік таулы жерлерге ешқашан ұшып бармайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Acrocephalus melanopogon*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
**Модибо Кейта** (фр. -{*Modibo Keïta*}-; 1915 жыл 5 маусым — 1977 жыл) - Мали Республикасының мемлекет және саяси қайраткері.

Өмірі
-----

Мамандығы - мұғалім. Мали халқының ұлт-азаттық күресіне белсене қатысқаны үшін француз үкімет органдары қуғынға салды. 1946 жылы *Африка демократиялық бірлестігін* құруға және оның *Франция Суданындағы секциясы - Судан Одағы партиясының* негізін қалауға ат салысты. 1947-1968 жылдары *Судан Одағы партиясының* бас хатшысы. 1956 жылы Бамако қаласының әкімі және француз ұлттық жиналысының депутаты. 1959 жылы *Мали Федерациялық Республика* болып жарияланғаннан кейін Кейта үкімет басына келді. 1960 жылы 22 қыркүйектен Мали Республикасының президенті әрі премьер-министрі болды. 1968 жылғы қарашадағы әскери төңкерістің салдарынан үкімет басынан кетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Ле Ма револвері** - ранцуз Жан Александр Франсуа Ле Ма (Jean Alexandre François Le Mat). Ол 1821 жылы дүниеге келіп, 1843 жылы Жаңа Орлеанға көшеді. Бұнда оңтүстік штаттың ерлеріне полковник шені берілетін болған. Бірақ, Ле Маның әскери шені жоқ. Ол бастапқыда дәрігер, кейін әлемге әйгілі өнертапқыш болды. Оның туындыларының бірі – Америкадағы азамат соғысына дейін жасалған капсюльді тапаншасы. Бұл тапанша өз заманындағы алтыатарлардан өзіндік ерекшелігімен асып түсті. Қазір де өз құндылығын жоғалтқан жоқ.

Тарихы
------

1856 жылы 21 қазанда Ле Ма өзінің алтыатары үшін №15925 патентін алады. 1859 жылы Азамат соғысы кезінде Конфедерат армиясының генералы Пьер Гюстав Тутан де Борегармен (Pierre Gustave Toutant Beauregard) бірлесіп жұмыс істейді. Әскерилер тапаншаны қаруландыруға пайдалану үшін ыңғайлы деп тапқанымен, оларға әскери тапсырыс ала алмады. Оған себеп, тапаншаны жасау жұмысын жеңілдету үшін өзгерістер енгізу керек еді.
1860 жылы 10 сәуірде Борегар өз еншісін Ле Маға қайтып сатып, әскери мансабын жалғастыру үшін серіктестіктен кетеді. Осыдан соң, Ле Ма Америкадан тысқары жақта өз тапаншасын өндірудің мүмкіндіктерін іздей бастайды. Ол серіктестігінің төрттен үш бөлігін француз дәрігері Чарльз Фредерик Жирарға сатады. Сөйтіп, алтыатарды Франция елінде шығара бастайды.
1861 жылы 12 тамызда Конфедерация үкіметінен 5000 тапаншаға тапсырыс алады. Сонымен қатар, Федералды флотпен келісімшартқа отырады.

Жалпы анықтама
--------------

Ле Ма револьверінің калибрі Кольт, Ремингтон және тағы басқа тапаншалардың калибріне қарағанда кішірек. Қарудың салмағы 3,1 кг. Ұзындығы 356 мм. Оқтың ұшу жылдамдығы 190 м/с. 
Қарудың тұтқасы жаңғақ ағашынан жасалған. Тұтқада қиық тәріздес ою бедерленген. Алтыатардың сабының төменгі тұсында ілмегі бар. Ол - қарудың сый ретінде де беріліп жүргенінің дәлелі. Кейін уақыт өте келе Ле Ма тапаншасын асқан шеберлікпен әдемілеп жасайтын болды.
Тапаншаны таңбалауда тапаншаның оқталатын бөлігінің оң жақ бетінде «LM» таңбасы мен сериялық номері жазылады. Үстіңгі қырында «Syst Le Mat Bte s-g-d-g Paris» деген қолмен бедерленген маркалық мәтін бар.

Кемшілігі
---------

Кемшін тұсы – қару барабанының оқтау тетігінің әлсіздігі. Филадельфиядан Джон Крайдердің кәсіпкерлігімен шыққан Ле Ма револьверінің жүз шақтысы әскери сынақтан өткен. Қарудың негізгі бөлшектері 1856-1865 жылдар аралығында Париж және Бирмингем қалаларындағы зауыттардан шықты. Өндіріліп шыққан 2900 алтыатардың 900-і Конфедерация әскеріне, 600-і флотқа жіберілген.

Қызықты дерек
-------------

Қазіргі таңда, Ле Ма револьвері өте қымбат тұрады. Кейбір коллекция жиюшылар бұл қаруды 30-40 мың АҚШ долларына бағалайды екен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *В.Е.Маркевич* Стрелковое оружие мира —  ACT, 2005. — P. 735. — ISBN 5-17-030439-0.
**Ярмоленко қайыңы** (Betula jarmolenkoana) Қайыңдар тұқымдасы — Сирек кездесетің, тар эндемиктік түр. Тек Теріскей Алатауында (Нарынқол, Көкпел және Текес өзендер аңғары) кездеседі. Тіршілік ету ортасының өзгешелігімен ерекшеленеді, яғни жер асты суы жақын шалғынды-сазды топырақта жайылма ормандар түзіп өседі. Мәдени түрде жақсы өседі. Мысалы: Алматы қаласындағы ботаника бағы. Нарынқол елді мекенін көгалдандыру үшін қолданылады. Мәдени түрде кең қолдану және Нарынқол өзені аңғарында ботаника қорықшысын ұйымдастыру ұсынылады.

Дереккөздер
-----------

* ISBN 9965-24-750-1

↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
Өмірбаяны
---------

Кішкентай кезінен спортпен шұғылданды, футбол және баскетболда ойнады. Бокс секция жөнінде дос қызы ұсынған болатын.
Қанат Оспанов, Қарағандыдағы жаттықтырушысы, ең алғашқы жеңістерін көріп, жаттықтыра бастайды. 2012 жылы Милана арқасынан ауыр жарақат алады. Дәрігерлердің үкімі көңілді жұбатпады: Миланаға рингке шығуға тыйым салынды.
2015 жылы Милана Мәскеуге көшті. Біраз уақыт өткен соң Милана Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы Серік Бектургановты кездестіреді. Вячаслав Яновскийдің бокс клубында қайтадан бокспен айналыса бастайды.

Мансабы
-------

64 кг дейінгі салмақ санатында ұлттық чемпионаттың бірнеше дүркін жеңімпазы және жүлдегері.
Үндістанда әйелдер арасындағы бокстың 10-шы әлем чемпионатында, 1/4 финал жарысында, қазақстандық спортшы украиналық Мария Бовамен]] кездеседі және оған 0:5 ұпаймен орын беріп, әлемдік біріншілікте өнер көрсетуін тоқтатады.
Қазан айында Улан-Удэде өткен 2019 жылғы Олимпиада алдындағы әлем чемпионатын қазақстандық спортшы жартылай финал жекпе-жегімен аяқтайды. Төрешілердің бөлек шешімімен итальяндық спортшы Анджеле Карини жеңіске жетеді. Нәтижесінде әлемнің он бірінші чемпионатында әйелдер арасындағы бокста Милана қола жүлдеге ие болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Милана Сафронова.24SMI. Дата обращения 12 октября 2019.
2. ↑  Милана Сафронова: «Буду стараться встать в ряды героев нашего народа» - Бокс/ММА. Sports.kz. Дата обращения 12 октября 2019.
3. ↑  Россиянка Дынник завоевала бронзу чемпионата мира по боксу в весе до 64 кг.ТАСС. Дата обращения 12 октября 2019.
Банкомат — компьютерлік желісін қорғауға мұқтаж объект 
**Компьютерлік қауіпсіздік** — есептегіш құрылғылар (компьютерлер, смартфондар және басқа), сондай-ақ компьютерлік желілерді (жеке және көпшілік желілерді, Интернетті қоса алғанда) қорғау үшін қолданылатын қауіпсіздік шаралар. Жүйелік әкімшілердің қызмет өрісі барлық үдерістер мен механизмдерді, олардың көмегімен цифрлық құрал-жабдық, ақпараттық өріс және қызмет кездейсоқ немесе рұқсат етілмеген кіру, өзгерту немесе деректерді жоюдан қорғалады, және дамыған қауымдастықта компьютерлік жүйелердің тәуелділігінің өрбуіне байланысты көптеген маңызға ие болуда.

*Киберқауіпсіздік* — құпиялылық, тұтастық және қол жетімділіктің қауіпсіздік шараларын қамтамасыз ету үшін пайдаланылатын процес. Жүйелік администратор активтерді қоса алғанда, компьютерлердің жергілікті желі деректерін, серверлерді қорғауды қамтамасыз етеді.  Сонымен қатар, тікелей ғимарат және, ең бастысы, персонал күзетке алынады. Киберқауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында деректерді қорғау (беру процесінде және/немесе алмасу және сақтауда) болып табылады. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында деректер контршаралар қолданылуы мүмкін. Кейбір осы шараларды кіруді бақылау, персоналды оқыту, аудит және есеп беру, бағалау, ықтимал ену тәуекелдерді тестілеу және авторизацияны талап етуді қамтиды (бірақ шектелмейді) .

Сондай-ақ,
----------

* Ақпараттық қауіпсіздік
* Киберқауіпсіздік

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Reliance"spells end of road for ICT amateurs", May 07, 2013, The Australian  (ағыл.)(ағыл.
2. ↑  Cybersecurity: Understanding the Online Threat  (ағыл.)(ағыл.

Сілтемелер
----------

* Top: Computers: Security Мұрағатталған 8 ақпанның 2015 жылы.  (ағыл.)(ағыл.)
Сәбидің еңбектеуі. Суретін салған Б. Қақабаев.
**Еңбектеу** – нәрестенің өсіп, буыны беки бастаған кезде төрт тағандап өздігінен жүруі.

Сәттілік тілеу
--------------

Өздігінен жылжып еңбектей бастаған баланың қадамына сәттілік тілеу мақсатында еңбектеп тұрған баланың бауырынан бас-сирақ салынған табақты үш рет өткізіп бауыраяқ жосынын атқарады.  

Әбден толық еңбектеп үйреніп, қаз тұрып, жағалай бастаған баланы анасы сүйемелдей тәй-тәй басқызып, буынының қатайып, аяғын тез басуына ықпал етеді.  

Еңбектеу және еңбектеу үрдісінде атқарылатын сан алуан ғұрыптар мен ырым-тыйымдар сәбидің тіршілік циклындағы ең жауапты әлеуметтендіру кезеңдерінің бірі болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "Слон", 2012. – (иллюстрацияланған) ISBN 978-601-7026-17-22-том: Е – И – 736 бет.ISBN 978-601-7026-20-2

Әдебиеттер
----------

* Колбасенко И.С. Киргизская колыбель. Несколько слов об уходе за детьми у киргизов. ПКАГО. Киев, 1890. Т.3. Вып.6. С.101-105.;
* ҚР ҰМ материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.
**Қара шелек** - 1930 жылы жазылған, колхозға ұйымдасқан ауыл адамдарының өмірі суреттелген әңгіме. Авторы - Бейімбет Майлин.

Қысқаша мазмұны
---------------

Ауыл адамдарының жаңа тұрмысқа көшуінің қиын процесін ол терең білгірлікпен біртіндеп, сатылап әңгімелейді. «Қара шелек» деген әңгімеде колхозға ұйымдасудың бір көрінісі табиғи елестетілген. Мұнда қарапайым ауыл әйелдерінің бірі Айшаның «Коллектив боламыз» деген жиналыста ойламаған жерден белсенділік көрсетіп, ауыл адамдарының атынан сөйлеуі, «майкөт» (байкот) болған екі байдың жиналыстан шығарылуын талап етуі, ақырында өзі артель бастығы болып сайлануы баяндалады. Жиналыс кезінде өжеттік көрсеткен Айша кенет өзін артель бастығы етіп сайлағанда қатты толқиды. Қолдағы малын ортаға салуға іштей қимағанымен, ол жұрттың ауқымынан, заманның ағымынан сырт кете алмайды. Сөйте тұра, малын колхозға беруге ризалығы жеткен Айша қара шелегін бүлдіріп қойғаны үшін көрші әйелге қол жұмсайды. Автор Айшаның санасындағы жекеменшікшіл психологияның қайшылығын көрсетпек болған. Оқиғалар мен мінездерді өмірдің өз ағынынан ойып ала білген суреткер, әлгіндей бір көрініс төңірегінде-ақ ұжымдастыру жүзеге оңай аспағанын, бұл жолда талай-талай шырғалаң мен сарсаң, күдік пен толқу болғанын байқата алған.

Шығарма кейіпкерлері
--------------------

**Айша** – қара шелектің иесі, артель бастығы, Бірмағамбеттің жары. Жауапкершілігі мол, ұқыпты, сенімді адам.

**Бірмағамбет –** съез басшысы, шыншыл, әрі жауапты кісі.

**Қайралап пен Ыдырыс –** астық науқанында байкот (майкот) болған байлар.

**Жаман –** коллектив болу туралы ұсыныс жасаған адам.

**Қуандық –** Бірмағамбет пен Айшаның сегіз жасар баласы.

**Қожағұл –** молда, саудагер шал. Бірмағамбеттің жақын туысы.

**Қара тоқал** – Қожағұлдың әйелі. Салақ, әрі ұқыпсыз әйел.

Сілтемелер
----------

* 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Бейімбет Майлин шығармалары |
| --- |
|  |
| Роман мен повестері | 
Азамат Азаматыч • Шұғаның белгісі • Раушан коммунист • Берен • Қырманда • Он бес үй • Әміржанның әңгімесі • Асулардан асқанда |
|  |
| Либретто мен пьесалары | 
Шаншар молда • Әмеңгер • Қаламқас • Неке қияр • Сәлде • Халпе • Талтаңбайдың тәртібі • Біздің жігіттер • Майдан • Шұға • Жалбыр • Аманкелді |
|  |
| Поэмалары | 
Байдың қызы • Рәзия қыз • Қашқын келіншек • Зайкүл • Өтірікке бәйге • Хан күйеуі • Маржан • Кемпірдің ертегісі • Мырқымбай • Бөліс • Қанай |
|  |
| Басқа шығармалары | 
Өлеңдері • Әңгімелері • Очерктері |

 |
**Хелена Вурник нее Коттлер** (1882-1962) — Аустрия-Мажарстан империясында дүниеге келген словениялық суретші, Кооперативті бизнес банкінің қасбетіндегі және оның интерьеріндегі сәндік картиналарымен танымал.

Өмірбаяны
---------

Ол Венада Пошта бөлімшесінің заңгері Мориц Котлердің әкесі мен Польшадан келген анасы Брониславаның отбасында дүниеге келген. Ол алдымен «Графикалық оқыту және ғылыми-зерттеу институтында», содан кейін «Әйелдер мен қыздарға арналған көркемсурет мектебінде» білім алып, Вена өнер және қолөнер мектебін бітірген.

Жұмыстары
---------

1910 жылы оқудан кейін ол Италияның Модена маңында бес ай бойы өнер оқуына стипендияны жеңіп алды. Ол Венаға оралғаннан кейін Италияда салған картиналарын сатты және арт-студияны жалға алды. 1913 жылы ол болашақ күйеуі Иван Вурникпен үйінде биолог Франк Мегушарға саламандр салып жатқанда кездесті. Ол «Illustrirtes Wiener Extrablatt» газетінің иллюстраторы ретінде жұмысын тастап, Иван Вурникпен бірге жұмыс істеу үшін алдымен Триестке, содан кейін Люблянаға, соңында Радовляцаға көшті.

БАҚ және кітаптарда
-------------------

Словения RTV арнасында көрсетілген режиссер Алма Лапайненің «Искалка» деректі фильмінің сценарийін және ол және оның күйеуі туралы кітапты Борис Лесковец жазған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Article about the book, MMC RTV Slovenia, September 26
2. ↑  Article about the book Мұрағатталған 25 шілденің 2018 жылы. published in Bukla Magazine 138-139, December 2017

Сілтемелер
----------

* Словенияның өмірбаяндық лексиконындағы суретші туралы мақала (словен тілінде)
* Словения Ұлттық галереясындағы суретші туралы 2017 көрмесі (Словен тілінде)
**Қасым мырза** (жазбы деректерде *Казым, Касим, Касым*, туған жылы белгісіз - 1530) - Тайбұға әулетінен шыққан Ескер (Сібір) жұртының 1516-1530 жылдардағы билеушісі.

Өмірбаяны
---------

Тайбұға әулетінен тараған. Мұхаммед ханның ұлы. Ол таққа немере ағасы Аңғыш қайтыс болғаннан кейін отырды. Ол туралы мәліметтер өте аз. Бәлкім, бір жағынан Сібір хандығының оңтүстік-батысындағы жерлерді иемденген Шибанидтер әулетінен шыққан Мұртаза сұлтанға қарсы күресіп, сонымен бірге жергілікті мурзаларды тежеп, тәуелді княздықтардың билігін күшейтуге әрекеттенсе керек.

Түрлі нұсқалар бойынша ноғайлармен одақты нығайту үшін ол Исмаил бейдің қарындасына үйленеді. Түмен ханы Құлықты жеңгеннен кейін Түмен хандығы Сібір хандығына қосылды.

1530 жылы Қасым өлтірілді, бірақ нақты жағдайлары белгісіз. Оның ұлдары Едігер мен Бек-Болат әкесі қайтыс болғаннан кейін Сібір хандығының тең билеушілері болды.

Әдебиет
-------

* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.
**Роберт Беттс Лафлин** (ағылш. *Robert Betts Laughlin*; 1 қараша 1950, Висейлия) — Стэнфорд университетінің физика және қолданбалы физика профессоры, 1998 жылғы Хорст Стоермер және Даниэль Цуймен бірге «бөлшек электр заряды бар қозудағы кванттық сұйықтықтың жаңа түрін ашқаны үшін» физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.

АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1994) .

Өмірбаяны
---------

Роберт Лафлин Беркли университетінде (Калифорния) физика бойынша бакалавр дәрежесін және MIT-де физика ғылымының докторы дәрежесін алды. 2004 және 2006 жылдар аралығында Теджондағы (Оңтүстік Корея) Корея ғылым және технологиялар институтының (KAIST) президенті қызметін атқарды.

Еңбектері
---------

Лафлин 2005 жылы «Басқа ғалам: физиканы қарама-қарсы жақтан қайта құру» кітабын жариялады. Кітапта автор ғылымдағы редукционизмді пайда болумен алмастыруға шақырады, сонымен қатар физиканың қазіргі мәселелеріне түсініктеме береді.

Марапаттау және тану
--------------------

* 1984 — Эрнест Лоуренс сыйлығы
* 1986 — Оливер Бакли сыйлығы
* 1998 — Физика бойынша Нобель сыйлығы
* 1998 — Бенджамин Франклин медалі
* 2007 — Онсагер медалі (ағыл.)

Дереккөздер
-----------

Сілтемелер
----------

* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат (ағыл.)
* Өмірбаян (ағыл.)
* Лафлиннің қазіргі физикаға шабуылы (ағыл.)
**Темүлен** (моңғ. *Тэмүлэн*; 1170  — ?) - Есугей баһадүр мен оның бәйбішесі Өелүннің қызы, Шыңғыс ханның қарындасы.

Өмірбаяны
---------

Темүленнің ағалары: Темучин, Хасар, Хачиун және Темуге; олардан басқа, Темулунның Есугей Сочихелдің басқа әйелінен туған екі ағасы – Бектер мен Белгітай. «Моңғолдардың құпия тарихына» сәйкес, Темучин 9 жаста болғанда, Темулун «әлі бесікте жатқан». 1171 жылы Есугей қайтыс болғаннан кейін оның көптеген ізбасарлары отбасын тастап, оларды үйлерінен қуып жіберді, ал оның жесірлері мен балалары бірнеше жыл бойы толық жоқшылықта өмір сүрді. Бір күні Тайшуыт басшысы Тарғұтай Кирлтухтың қарулы отряды Бектерді өлтіргені үшін Темучинді жазалағысы келіп, олардың лагеріне шабуыл жасайды; Хасар жауларға оқ атып, Белгутей құлаған ағаштардан бекініс жасап жатқанда, кіші балалары – Темулун, Хачиун, Темуге шатқалда жасырынды; Темүжін қашып құтылды, бірақ бірнеше күннен кейін оны тайшуыттар тауып алып, тұтқынға алды. Темужіннің меркіттердің қосынына шабуыл жасағанда қашып құтылғандар қатарында Темулун да айтылады.

Біраз уақыттан кейін, болжам бойынша, он төрт-он бес жасында Темучин Темүленді анасының туысы, екірес тайпасынан шыққан Бутуға үйлендіреді; үйленгеннен кейін Буту *гүрген* деген атқа ие болды, оның мағынасы «күйеу бала»  дегенді білдіреді. Джек Уэзерфордтың айтуынша, Темулунның балалары болмаған. Шамамен 1202 жылы Темүлен қайтыс болғаннан кейін  Темучин өзінің үлкен қызы Хожин бегіні  Буту-Гүргенге үйлендірді.

Отбасы
------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   | Сочихэл |   |   |   | Есугей |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Оелүн |   |   |   | Негун |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | Бектер |  | Белгүдей |   |   | Темүжін (Шыңғыс хан) |  | Хасар |  | Хачиун |  | Темуге |  | **Темүлен** |   |   |   |   | Буту-гүрген |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   | см. *Шыңғысидтер* |  | Ходжин-бэги |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Гумилёв Л. Н*. Монголы и меркиты в XII веке//Ученые записки Тартуского гос. ун-та, 1977. — N 416: Studia orlentalla et Antiqua: П. — C. 74—116.
2. ↑  {{{тақырыбы}}}. Мұрағат көшірмесі Wayback Machine мұрағатында
3. 1 2 3  {{{тақырыбы}}}.
4. ↑  {{{тақырыбы}}}. Мұрағат көшірмесі Wayback Machine мұрағатында
**Рафаэль Бомбелли** (итал. *Rafael Bombelli*, 1526 жылы қаңтарда Польша～1572) Италиян математигі, инженері. Италияның мәдениеттің қайта гүлдену кезеңіндегі ең соңғы алгебра зерттеушісі. Оның зерттеулері Еуропа математикасының дамуына өзіндік үлесін қосып кетті.

Бомбелли Алгебрасы

Еңбектері
---------

*Algebra*, 1572
Ол уақытының көп бөлігін Италияның орта бөлігіндегі Уардижина шатқалындағы құнарлы жерлерді ашуға жұмсаған. Осы жұмыста жүріп бос уақыттарында математиканы зерттеумен айналысқан. ⅩⅥ ғасырдағы Италияда теңдеулерді шешу тәсілі ең маңызды орында тұрған кез еді. Л.Паколиден (Paciloi L 1445～1517-Италия математигі) соң Феро Дел.С(1510),Н. Тарталия,Ж.Кардано,Л.Ферари қатарлы математиктер жалғастырды. Бомбелли жоғарыдағы ғалымдардың зерттеу жұмысын ары қарай зерттеу керектігін , бұдан да жоғары нәтижелерге қол жеткізуді ойлайды. Ол Римде сапарда жүрген кезде көне гректің атақты математигі Диофанттің «Арифметика» деген кітабының колдан көшірілген көшірме нұсқасын оқып қатты әсерленеді.осы кітаптың оның соңғы зерттеуіне көмегі көп болады. Оның басты еңбегі «Алгебра ғылымы» деген атпен 1557～1560 жылдары аралағында жазылып , 1572 жылы Польша баспасынан жарық көреді. өкінішке орай, көп өтпей қайтыс болады да, кітабының соңы бөлімі жарық көрмей қалады.300 жыл өткеннен кейін ғана оның қолжазбасы табылып(1923 жылы) 1929 жылы баспадан толық шығады.«Алгебра ғылымын» бес тарауға бөліп жазбақ болған: 1-тарауда, алгебраның негізгі ұғымдары мен есептеу әдістері; 2-тарауда, әртүрлі символды енгізуден бастап, бірінші дәрежелі теңдеулерді шешуге дейінгі жолдары көрсетілген; 3-тарауда көптеген жаттығу есептері мен қолданбалы есептерді берген; 4-тарауында,геометриялық әдістің алгебрада қолданылуын көрсеткен; 5-тарауда алгебралық амалдар арқылы геометриялық есептерді шығару жолдарын түсіндірген. Соңғы екі тарауы бітпей қалған. Бомбллиден бұрынғылары 3-дәрежелі теңдеулерді шешудің әдеттегі жолдарын тапқан, бірақ, келтірілмейтін жағдайын(яғни, дискриминанты теріс болып, жорамал сандардан түбір алуға) келгенде сол замандағы математиктер амалсыз қалған. Оның ең басты еңбегі осы жорамал сандарды жаттық пайдалана білгендігі еді.бұндай жағдайды дәлелдеу үшін сөз жоқ 3 нақты түбірі болу шарт. 4-дәрежелі теңдеуде де осындай жалпы жолмен дамытады.

Сілтеме
-------

* Бомбелли «Алгебрасы»  (итал.).