recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Ақжолтай»** (*«Октябрь»*), спорт сарайы (Қарағанды, Бұқар жырау даңғылы, 53), Н.Әбдіров атындағы спорт. комбинатына қарайды. Әр түрлі спорт түрлерінен жаттығу және жарыс (гимнастика, бокс, күрес, баскетбол, волейбол, шайбалы хоккей т. б.), сондай-ақ ойын-сауық, қоғамдық шаралар өткізіледі. 1972 ж. ашылған. Хоккейлік корт (60×30), хореография залы (15×9), көрермендер үшін 3600 орынды трибуна, ауданы 23 465 м2 фойе бар. Мәнерлеп сырғанау, коньки жарысы, ырғақты гимнастика, хореография секциялары, денсаулықты жақсартатын дене шынықтыру тобы жұмыс істейді. Шайбалы хоккей спорты бойынша «Сарыарқа» командасы 2012 жылға дейiн жаттығу өткізген.

Тағы қараңыз
------------

* Қарағанды-арена
* Мұз айдыны (спорт сарайы) (Теміртау)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ice Sports Palace Akzholtay Karaganda details — Eurohockey.com

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Шайкин Есім Шәйкенұлы** (1926 жылы, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Үлгі ауылы – 2002 жылы, Благовещенка) – Социалистік Еңбек Ері (1976). Еңбек жолын 1943 жылы туған аулында қоймашы болып бастаған, кейін сол ауданның Тегісшіл ауылында есепші болып жұмыс істеген. 1944 жылы Кеңес Әскері қатарына алынып, Берлинді алуға қатысады. 1950 жылы Новорыбин май зауытының директоры, 1952 жылы аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, 1955 жылы Преснов аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы. 1962 жылы Республика совхоз басшыларын даярлайтын мектебін бітіріп, «Заградов», «Тораңғыл» кеңшарларының директоры, Соколов аудандық атқару комитетінің төрағасы, Мәскеу, Сергеев аудандық партия комитеттерінің бірінші хатшысы, 1985 жылы облыстық әлеуметтiк қамсыздандыру бөлімінің меңгерушісі, Жамбыл ауданы «Киров» кеңшарының директоры, Благовещенка селолық округiнiң әкiмi қызметтерін атқарған. Ордендермен және медальдармен марапатталған. Сергеев қаласының Құрметті азаматы.

Дереккөздер
-----------

1. Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. "Алматыкітап баспасы", 2009
Тәттімбет Қазанғапұлы (1815-1862)
**Тәттімбет көшесі** Боталы көшесінен басталып, С.Кубрин көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 852 м.

Тәттімбет Қазанғапұлы (1815-1862) - қазақтың күйші-композиторы, домбырашы, шертпе күй орындаушылық мектебінің негізін қалаушылардың бірі. Тәттімбет қырықтан аса күй шығарған. «Қосбасар», «Сарыжайлау», «Сылқылдақ», «Былқылдақ», «Терісқақпай», «Бес төре», т.б. күйлердің авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Киікшөптес бөденешөп** (лат. *Veronica serpyllifolia*) – бақажапырақ тұқымдасына, бөденешөп туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

  

Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы альпі белдеуінің қиыршықтасты бөліктерінде өседі. Биіктігі 8 см-дей, өте көп жіңішке тамырлары бар өсімдік. Сабақтары жіңішке, түбінен бұтақтанып шығады. Төменгі жағындағы жапырақтары жұмыртқа тәрізді, жоғарғылары ұзынша, эллипске ұқсайды, сағақсыз, өркен бойына қарама-қарсы орналасады. Тостағанша жапырақшалары 4 бөлікті, сырты тікенекті. Күлтелері ақшыл немесе көкшіл түсті, пішіні дөңгелек тәрізді, іші жалаңаш. Тұқымынан көбейеді. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қауашақ. Киікшөптес бөдене – өте сирек кездесетін эндемик түр. Таралу аймағының жылдан-жылға азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Қызыл кітап
**ГЕДЕЛЬ Курт** (1906-78) - австрия математигі және логигі. Мета-математика және матемматикалық логика проблемаларын зерттеді. *Гегельдің* қолы жеткен ең негізгі нәтиже жеткілікті түрде бай формальді жүйелердің толық еместігін (оның ішінде жиындардың аксиоматикалық теориясын және натурал сандар арифметикасын) дәлелдеуде (1931) болды: мұндай жүйелерде олардың шеңберінде дәлелденбейтін және жоққа шығаруға болмайтын ақиқат сөйлемдер бар. *Гегельдің* ашқан бұл жаңалығы шектелген формальдық жүйелерді зерттеуді тездетті (А. Черчтің, С. Клинидің, Тарскийдің, Т. Московскийдің, П. Новиковтың және т. б. жұмыстары), ал философиялық тұрғыда ғылыми ілімнің толық формалдануының принципті түрде мүмкін еместігін тұжырымдады. Сондай-ақ, *Гедель* модельдер теориясындағы (пікірлердің тар есептелуінің толықтығы туралы теорема), конструкциялық логика саласындағы, рекурсивті функциялар теориясындағы және т. б. маңызды нәтижелерге ие. 30-жылдары *Гедель* өзінің философиялық көзқарастарында неопозитивизмнің ықпалын басынан кешірді, кейіннен субъективизмді сынады.

*Дереккөздер*
-------------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы" - Философиялық сөздік
**Тәртіп** *(лат.* disciplina*)* – адамдардың белгілі бір қауымдастығындағы, тіршілік қарекеті саласындағы реттіліктің, жөн-жосықтылық пен ұйымшылдықтың сапалық сипаты; адам мінез-құлқының қоғамда қалыптасқан құқық, мораль нормаларына не әлдебір ұйымның жарғылық талаптарына сәйкестігі. Тәртіп тұлғаның ұстамдылығын, іштей ұйымдасқандығын, жауапкершілігін, өз мақсаттарына бағыну мен қоғамдық нұсқауларға (заңдар, әлеуметтік нормалар, қағидалар) бағынуға әзірлігі мен дағдысын қамтиды. Қоғамдық тәртіп адамдардың мінез-құлқы мен жүріс-тұрысына үйлесімді сипат береді, ұжымдық іс-әрекеттің өнімділігін, әлеуметтік инабаттардың қалыпты қызмет атқаруының, тұлғааралық қатынастың дұрыс болуының алғышарты болып табылады.

**Тәртіп** - қоғамда қалыптасқан құқық, мораль нормаларына немесе қандай да болсын ұйымнын жарлық талаптарына адамдардың мінез-құлығының сәйкестігін бейнелейтін қандай да болсын қауымдастықта, адамдардың тіршілік әрекеті сферасында реттіліктің ұйымшылдықтың сапалық сипаттамасы. Оқушылардың тәртібі - оқу орынында белгіленген тәртіпті қатаң және дәл сақтау, өз міндеттерін, мұғалімдер мен оқушылар ұжымының талаптарын мүлтіксіз орындау, өз борышына саналы қарау.

Сілтемелер
----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Педагогика / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. 2006. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6
**Тәрбиелік жағдаят** - шәкірттердің оқудан тыс іс-әрекеттерінің көрінісі. Тәрбиелік жағдаят шәкірттердің оқудан тыс әрекеттерінің арнайы ұйымдастырылуын да қамтиды. Тәрбиелік жағдаят — баланы дамытуға, яғни оның өзін-өзі тәрбиелеуіне, өздігінен білімін жетілдіруіне бағытталған қарым-қатынас. Тәрбиелік жағдаят — адамзат тәжірибесінің алмасуы мен меңгерілуі, пайдаланылуы. Тәрбиенің нәтижелілігі — іс-шараларды дұрыс ұйымдастыру мен атқару арқылы жүзеге асады. Тәрбиелік жағдаят — тұлға үшін маңызды сапалар және қасиеттердің әлеуметтік қалыптасуының өлшемі, тәрбиелеуші үрдістің нәтижесін сипаттайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
**Тәттібаев Бактыкүл**— 1948 жылы 5 қаңтарда Жамбыл облысы, Талас ауданы Қызыләуіт ауылында дүниеге келген.. 1965 жылы орта мектепті үздік бітіріп, Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне оқуға түсіп, 1970 жылы осы аталған университетті қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша бітірген. 

Еңбек жолын 1972 жылдан "Мектеп" баспасынан бастап, корректор болып бастап, кейіннен редактор болып қызмет атқарған.

Б.Тәттібаева тәжірибелі баспагер ретінде "Мектеп" баспасы шығарған оқулықтардың, оқу құралдарының сапалы шығуына белсене атсалысты. Оның редакторлығымен бірнеше оқу куралдары, саяси әдебиеттер жарық көрді. Сондай-ақ Қазақстан Республикасы үкіметінің Тілді дамыту жөніндегі бағдарламасына орай жарық көрген 31 томдық терминологиялық сөздіктердің редокторы болып сапалы шығуына үлес қосса, "Көлік жөне қатынас жолдары", "Философия және саясаттану", "Әдебиет және лингвистика", "Жеңіл және тоқыма өнеркәсібі" сөздіктерінің авторлар ұжымының мүшесі.

Б.Тәттібаева өзық, үлгілі редактор ретінде Қазақстан Республикасы Баспа және полиграфия комитеті және Білім министрлігінің мақтау грамоталарымен, сондай-ақ оқулықтардың сапалы шығуына ұзақ жыл үлес қосқаны үшін Қазақстан Республикасы "Баспа ісінің үздігі" (1998) белгісімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж. ISBN 9965-09-134-Х1981-89
**Табыл Құлыяс** (15 желтоқсан 1935 — 18 ақпан 2022) — қазақстандық және кеңестік жазушы, журналист, редактор.

1935 жылы 15 желтоқсанда Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы, «Қаракөл» кеңшарында туған. 1978 жылы ҚазМҰУ-ды бітірген. 1950 жылдан бастап республикалық «Пионер» журналы, «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан»), «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газеттерінде мақала, өлеңдері шығып тұрды. 1957 жылдан Ойыл аудандық «Еңбек туы», «Жаршы» газеттерінде аймақтық, республикалық басылымдар да очерктері жариялана бастады. «Көкшетау правдасы», Жамбыл облыстық «Еңбек туы» газеттерінде қызмет істеген. 1970 жылы республикалық телерадионың Торғай, Ақмола облыстарындағы меншікті тілшісі, қазақ телевидениесінің насихат редакциясында редактор қызметін атқара жүріп, «Жебе» сатиралық журналын шығарды. Тұңғыш сатиралық кітабы «Кесілген бұрым» 1977 жылы жарық көрді. «Сауда сақал сипағанша», «Қоңыраулы күлкі-грамма», «Жалмауыз», «Құйын», «Ақмылтық» (екі том), «Жегі» сатиралық кітаптары, «Шемен шер», «Дүние дәурен», «Ізет» сияқты очерктері, Жиенғали Тілепбергенов туралы «Аңыз ізімен» романы шықты. ЛКЖО-ның Құрмет грамотасымен, «Тың игергені үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған. Б. Қыдырбекұлы атындағы сыйлықтың лауреаты, Ойыл ауданының Құрметті азаматы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық // Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл.
**Клавдия Антоновна Пищулина** (10.11.1934 ж. т. Ресей, Большой Самовец с.) — кеңестік және қазақстандық шығыстанушы, тарих ғылымдарының кандидаты (1979). 

ММУ-дың шығыс тілдері институтын (Азия және Африка елдері институты) бітірген. 1957-59 ж. осы оқу орнының аспиранты. 1959 — 2001 ж. ҚР ҰҒА Тарих және этнология институтында кіші ғылыми қызметкер, ғалыми хатшы, жетекші ғылыми қызметкер, ежелгі және орта ғасырлар бөлімінің меңгерушісі болды. Ол парсы және түркі деректемелері негізінде Қазақ хандығы кезіндегі Оңтүстік Қазақстан мен Сыр бойындағы қалалардың тарихын және 14 — 16 ғасырлардағы Моғолстан мен Қазақ хандығының құрамындағы Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның этносаяси және әлеуметтік-экономикалық дамуын қарастырды. Қазақ халқының этногенезі, оның этникалық тарихы және аумағы, әкімшілік құрылысын зерттеу мәселесіне елеулі үлес қосты. "Қазақ КСР тарихы" (2-т. 1979) мен "Қазақстан тарихы" (2-т. 1997) академиялық басылымдарының негізгі авторларының бірі. Жоғары оқу орындары мен мектеп оқулықтарын жазған.

"Достық" орденімен марапатталған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
Табуле
------

Сурет:Қоспалармен табулеТабуле
Табуле (араб. تبولة‎, ивр. ‏טאבולה‏‎‎‎ ‏טאבולה‏‎‎‎, арм. Թապուլէ, Թաբուլե) — шығыс салты немесе жеңіл тағам. Негізгі ингредиенттерге булгур және де ақжелкен болып саналады. Одан басқа жусан, қызғалдақ, жасыл жуа да жатады. Табуле лимон шырынымен және зәйтүн майымен үстінен қосылады. Бұл тағамның отаны Ливан мен Сирия болып саналады. Ол елдереде табуле салат жапырақтарымен беріледі, кейде булгур мен кус-кус қосылып та дастарқанға қойылады.

### Дайындалуы

Булгур (немесе кус-кус) пісірілгенше пісіріп, кейін сууға уақыт береді. Жұқа тартылған булгур суға жібегеннен кейін қайнатылмайды. Ақжелкен жапырағын сабағынан бөліп тастап майдалап турайды.Басқа да көкөністермен сонында бетіне себеді.

### Қосымша фактілер

• Ең үлкен табулеге арналған ыдыс немесе чаш 9 тамызда 2006 жылы Рамалла қаласында жасалған болатын, оның салмағы 500 тоннадан асқан.Ол 《Гиннес рекордтар кітабы》 атты кітабына еңгізілген болатын.

### Сілтемелер

1. Tabbouleh (Bulgar and Parsley Salad) на сайте islamonline.net (ағылш.)

Дереккөздер
-----------



 Lebanese Cuisine - Tabbouleh. // h2g2.com. (ағылш.)
**Табын ісі** - ауыл шаруашылығын жаппай ұжымдастыру мен 1931-33 жылы ашаршылық кезінде бұрынғы Адай округіне қарасты Табын уезінде (қазіргі Ақтөбе облысы Байғанин ауданы) кеңес өкіметінің саясатына қарсы көтеріліске шыққан шаруаларды жауапқа тарту. 

Табын ауданындағы көтеріліс Адай округінде 1930-31 жылы әртүрлі үзіліспен жалғасқан шаруалар көтерілісінің құрамдас бөлігі (Адай көтерілісі) болды. Оған әр кезде белсене қатысып, басқарғандар Б.Шоланов, Құбжанов, Ембердиев, К.Шешенов, т.б. 

1931 жылы 20 сәуірде көтерілістің негізгі ошағы Кенжыға деген жерде әскер бөлімдерінің күшімен басылды. 834 адам тұтқындалып, соңынан 500-ден астам адам сотталды, 18 адам ату жазасына кесілді. Ашаршылық пен қуғын-сүргін салдарынан жүздеген шаруалардың отбасы ауа көшіп, Түрікменстан, Қарақалпақстан жерін паналады, Иранға өтіп кетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
Капиллярлық эффект
**Капиллярлық** - таужыныстардың, топырақтың кішкентай капилярлық түтікшелері, кеуектері, немесе жарықшақтары бойымен сұйық молекулаларының қатты және сұйық фазалар жапсарында пайда болған беткейлік тартылыс күші әсерінен жоғары көтерілуімен және олардың сол жеткен деңгейінде сақталып қалуымен сипатталатын физикалық құбылыс.

Капиллярлықтың арқасында жануарлар мен өсімдіктердің өмірлік белсенділігі, әртүрлі химиялық процестер, тұрмыстық құбылыстар мүмкін (мысалы, керосинді керосин лампасындағы білекке көтеру, қолды сүлгімен сүрту), бірақ биологиялық объектілерде сұйықтықтың қозғалысының капиллярлық механизмі жалғыз емес (осмос маңызды рөл атқарады).

Капиллярлық әсер ине тәрізді мұзының пайда болу себебі болып табылады.

Қолданыс салалары
-----------------

Ылғал шүберектердің, губкалардың, сүлгілердің, майлықтардың, капиллярлық қаламдардың, оттықтардың әсері капиллярлық әсерге негізделген.

Капиллярлық әсер бақыланатын өнімнің бетіне шығатын ақауларды анықтау үшін бұзбайтын бақылау (капиллярлық бақылау немесе енетін заттарды бақылау) қолданылады. Көзге көрінбейтін 1 мкм-ден бастап жарықшақтарды анықтауға мүмкіндік береді.

Қағаз хроматография әдісінде де қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Эскильстуна** – Швецияның орталығындағы коммунамен аттас қала.. 1659 жылы қала мәртебесіне ие болған. Эскильстуна Сёдерманланд леннің ірі қалаларының бірі. Халқының саны– 94 785 адам. Еуропалық автомобиль маршруты Е20 осы қала арқылы өтеді.

Эскильстунаон өзенінде орналасқан. Шаһардың атауы әулие Эскиланың құрметіне қойылған. Қалада Вольво концерінің бірнеше бөлімшелері орналасқан. Оның ішінде Volvo CE Component өндіріс компаниясы «Volvo Construction Equipment», Munktell мұражайы, Вольвоның құрылыс техникасына арналған қосалқы бөлшектерін сақтайтын қоймасы және тұтынушыларға қызмет көрсету орталықтары бар. Сонымен бірге қалада Альфа Лавальдің сепаратор фирмасының өндіріс зауыттары да орналасқан. Эскильстунада Мелардален университетінің бөлімшесі де бар.

Parken Zoo хайуанаттар бағында түрлі экзотикалық және өте сирек кездесетін жануарларды көруге болады. Мысалы: ақ жолбарыс, азиялық арыстан, қабылан және комодор қойлары.

Атақты тұлғалары
----------------

* Анни-Фрид Люнгстад
* Кеннет Андерссон
* Рок-топ Pain of Salvation

Дереккөздер

1. ↑
Рея
**Рея** (көне грекше: Ῥέα) — ежелгі грек мифологиясындағы алып, олимпиялық Құдайлардың анасы. Уран мен Геяның қызы. Алып Кроностың әйелі мен қарындасы, үй ошағының Құдайы Гестияның, жазықтық пен құнарлықтың Құдайы Деметраның, отбасы мен әйел босанушылықтың Құдайы Гераның, жер асты патшалығынң Құдайы Аидтың, теңіз Құдайы Посейдонның және найзағай мен күн күркіреудің Құдайы Зевстің анасы. Орфиктар бойынша, Протогонның қызы. Римдік пантеонда, оған Опа мен Кибела кеңес береді. 

Кронос, өзінен мықты болып туған баладан қорқып, өзінің барлық балаларын жеген, бірақ Рея кенже баласын – Зевсті құқарып қалған. Гея мен Уранның кеңесі бойынша ол Зевсті Ликтос ауданында туып, Дикте тауында тығып қойған; немесе оны құпия жерде, Крит аралындағы үңгірде туған; немесе, аяғы ауыр болған кезде, алыптар қорғап тұратын Аркадидағы Тавмасион тауына жетіп, ал Зевсті Ликея тауында туып, Лимакс өзеніне тастайды.

Ол, Кроносқа бөленген тасты салып жібереді. Кронос оны Посейдон екен деп жеп қояды. Мифтің келесі нұсқасында Рея Посейдонды жайылып жүрген қойлардың арасына тығып тастайды, ал кронос болса құлынды жеп қояды.

Дереккөздер
-----------
**Тітіркенгіштік** – тірі клеткалардың, тіндердің (ұлпалардың) немесе тұтас организмнің ішкі және сыртқы тітіркендіргіштерге жауап қайтару қабілеттілігі; ортаның өзгерістеріне бейімделушілік процесі. Тітіркенгіштікті тіршілік дамуының барлық деңгейлерінен байқауға болады, ол зат алмасу, электр потенциалы, протоплазма жағдайының өзгерістері сияқты кешенді өзгерістермен қабаттаса жүреді, ал жоғары сатыдағы жануарларда ол өздеріне тән қызметтерді орындаумен байланысты. Мысалы, жүйке импульстерін өткізу, бұлшық еттерді жиыру, секрет бөлу, т.б.;
өсімдіктерде тітіркенгіштік мембрананың құрылымдық және функциялық өзгерістерімен байланысты және олардың реттеушілік жүйесінің негізін құрайды. Өсімдіктер дүниесінде тітіркенгіштікті жарыққа қайтаратын жауап реакцияларынан (фотопериодизм, фототропизм), гравитациялық алау (геотропизм) және қозғалыс реакцияларынан байқауға болады. 
Жануарларда, оның ішінде жүйке жүйесі болмайтын жануарларда тітіркендіруге қайтаратын жауап реакциялары тұтастай протоплазманы қамтиды және ол жауап әрекеттері қозғалыс реакциясы түрінде көрінеді. Көп клеткалы жануарларда жүйке және бұлшық ет тіндері (ұлпалары) тітіркендіруге қайтаратын жауап реакцияларының тез және нақты орындалуын қамтамасыз етеді. Жоғарғы жүйке жүйесі мен сана арқылы тітіркендіргіштермен (рефлекторлы түрді) реактивті байланыстың жанама нысандары нығайып, жетіле түседі. Жүйке және бұлшық ет клеткаларының тітіркендіруге жауап реакциясы болады (Қозу). Кейде тін (ұлпа) мен клеткалардың жергілікті реакцияларын *реактивтік* деп, ал толқын тәрізді таралатын процестердің пайда болуын *қозғыштық* деп атайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Алексаңдр Алексаңдрович Золотаев** (1942 жылы
туған), құрылыс инженері, архитектор. ҚР Архитектор одағы
мүшесі (2005). Қарағанды политехника институтын
бітірген (1964). 1964-2002 жылы «Қарағанды азаматтық жобалау» мемлекеттін аумақты институтының инженері,
топ жетекшісі, жобапардын бас инженері, архит. жобалау шеберханасының бастығы, бас инженері,
директоры. 2003 жылдан «Азаматтық жобалау» институты» ЖШС бас арх-ы. 3-тын тікелей қатысуымен
Қарағанды, Теміртау, Қарқаралы, Жезқазған,
Балқаш, Приозёрск, Екібастұз т. б. қалалардың
бас жоспарлары жасалды. Орталық Қазақстан
қалаларын салу ісіне үлкен үлес қосты. *«Құрмет*
Белгісі» *орденімен марапатталған.*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Александруполис қаласы** (Грекия) (гр. *Αλεξανδρούπολη*) – Грекияның солтүстік-шығысындағы, Фракиядағы қала. Қаланың негізі біздің заманымызға дейінгі 340 жылы Ескендір Зұлқарнайын қаланған. 19 ғасырға дейін қазіргі қаланың орнында балықшылардың Дедеагач (маж. *Δεδεαγάτς*) атты шағын қонысы болған. Аңыз бойынша үлкен ағаштың көлеңкесінде ақылды және кәрі ағаш өскен. Қаланы осы ағаштың құрметіне атаған. 

  

19 ғасырда Стамбул мен Македонияның негізгі қалаларын біріктіретін теміржол торабының салынуы қаланың жақсы дамуына септігін тигізді. 

Бірінші дүниежүзілік соғыста (1914-1918) Болгарияның жеңілісінен кейін елеулі өзгерістер болжалды. Бейбітшілік келісімі бойынша Болгария Батыс Фракияның бір бөлігін Грекияға береді. Дегенмен Болгария Эгей теңізі арқылы жүктерін тасымалдауда Дедегач арқылы жүктерін өткізу құқығын сақтап қалды. 

Кейінірек Грекияның патшасы I Александр қалаға келеді. Ол бұл қалаға келген алғашқы патша болатын. Алдағы уақытта қаланы соның құрметіне Александруполис деп атайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Алексеев гранит кен орны** – Ақмола облысы Ақкөл ауданында орналасқан. Барлау жұмыстары 1960 жылы жүргізілген.

Геологиялық құрылымы, құрамы
----------------------------

Кен орны Бұланды алқабының герциндік қатпарлығына шоғырланған. Граниті лейкократты ақшыл қызыл және сұр түсті. Механикалық құрамы орташа түйіршікті, қошқыл түсті минералдардың мөлшері 5-8%. Аршылым жыныстарының қалыңдығы 2 м-ден асады. Кварцты порфирлерінің түсі қошқыл қызыл түсті. Кен денелерінің беріктілігі 865-1610 кг/см2; су сіңірімділігі 0,28-0,38%, тығыздығы 2,57-2,59 г/см3. Кен орнындағы тас 300 маркалы гранитке сай келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Сахалин аралы
**Сахалин** — Азияның шығыс жағалауында орналасқан арал. Ресейдің Сахалин облысы құрамына кіреді. Осы елдегі ең үлкен арал. Охота және Жапон теңіздерімен шектеседі. Құрлықтық Азиядан Татар бұғазы арқылы бөлінген (ең қуыс жері — Невельский бұғазында — ені 7,3 км-ге тең және қыста қатады); жапониялық Хоккайдо аралынан — Лаперуз бұғазы арқылы бөлінген.

Географиясы
-----------

### Климаты

Сахалиннің климаты — қоңыржай-муссонды (қаңтардағы орташа температура оңтүстігінде −6ºС-дан солтүстігінде −24ºС-ке дейін, тамызда — сәйкесінше +19ºС-дан +10ºС-ға дейін), ұзақ салқын қарлы қысы және орташа жылы жазы бар теңіз климаты. Аралдағы орташа жылдық температура (көп жылғы мәліметтер бойынша) солтүстігінде шамамен −1,5ºС, ал оңтүстігінде — +2,2ºС.

Халқы
-----

Сахалин — Ресей Федерациясы құрамындағы халқы жөнінен ең ірі арал. 2010 жылдың 1 қаңтарына сәйкес Сахалин мен Курил аралдарындағы халық саны 510,9 мың адамды құрады, Сахалин аралының өз халқы 493 мың адам болды.

Южно-Сахалинск қаласы
2002 жылғы жалпыресейлік санақтың нәтижесі бойынша аралды 527 268 адам мекендейді, оның ішінде 253 304 ер және 273 964 әйел адам. Халықтың 84 %-і — этникалық орыстар, қалғандары — корейлер (5,6 %), украиндар (4,0 %), татарлар (1,2 %), белорустар (1,0 %), мордвалар (0,5 %), 1 %-тен аз бөлігін Солтүстіктің байырғы тұрғындары — нивхтар (0,5 %) мен ороктар (0,06 %) құрайды.

Сахалиннің ең ірі қаласы — облыс орталығы Южно-Сахалинск (190 227 адам), қалған салыстырмалы түрде үлкен қалалары — Корсаков (33 148 адам), Холмск (29 563 адам), Оха (21 830 адам), Поронайск (15 476 адам), Долинск (11 885 адам), Невельск (10 965 адам).

Сахалин көркем әдебиетте
------------------------

* Антон Чехов «Остров Сахалин»
* В. С. Пикуль «Каторга»

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Численность населения Сахалина и Курил составляет 510,9 тыс. человек. 03.02.2010.
2. ↑  Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям, 1 қаңтар 2013 ж. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Мұрағатталған 12 қазанның 2013 жылы.

Сілтемелер
----------

* Photos of Sakhalin @ Flickr
* Photos of Sakhalin @ Panoramio.com Мұрағатталған 28 желтоқсанның 2008 жылы.
* Сахалин в книге: *Н. А. Гвоздецкий, Н. И. Михайлов.* Физическая география СССР. М. 1978.
**Түбірлі томағашөп** (лат. *Scutellarіa subcaespitosa*) – ерінгүлділер тұқымдасы, томағашөп туысына жататын, өте сирек кездесетін, эндемик түр. Қырғыз жотасының батыс сілемдерінде және Талас Алатауында, Қаржантауда (Ақ Мешіт жырасы), Қазығұрт шыңы мен Сырдария Қаратауында (оңтүстік бөлігі мен орталық сілемінде) кездеседі. Тасты және шағыл тасты –ұсақ топырақты аласа тау беткейлерінде өседі. Шағын популяция болып кездеседі. Малды шектен тыс жаюдан зардап шегеді. Мәдени түрде тек Ташкент ботаника бағында (Өзбекстан) өсіріледі. Тұқымы арқылы көбейеді. Екпе көшеттері екінші жылы гүлдеп, жеміс береді. Мәдени өсіруде төзімді. Гүл мен жемісті мол береді. Екпе көшеттері 18 жылдан кейін қурайды. Табиғи популяцияларының жағдайлары зерттелмеген. Қаратау мен Ақсу –Жабағылы қорықтарында бірен-саран қорғалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Алматы: «Алматыкітап» ЖШС, 2006. – 112 бет.
**Прокофий Прокофьевич Корниенко** (1911-1972), қатардағы жауынгер, Кеңес Одағының Батыры (1943). 

1933 жылдан Қарағанды облысы жабдықтау базасының тауар айырушы маманы. 1942 жылдан Кеңес Армиясы қатарында, әскери қызметті 303-атқыштар дивизиясының 347-атқыштар полкінің барлаушылар ротасында атқарды. Украина мен Молдавияны азат ету ұрыстарына қатысты. 27.09.1943 жылдары Днепропетровск облысы Верхнеднепровск ауданы Червонное село маңында белімшенің Днепрден өту сәтінде ерлік көрсетті. Барлаушылар бөлімшесінің құрамында бола тұра 2 пулемет нүктесін, 1 ротадай немістің жаяу әскерін жойып жіберіп, негізгі күштердің оң жағалауға өтуін қамтамасыз етті. 1945 жылдан Бұқар жырау ауданының Токаревка кентінде тұрды. Тельман ауаткомы төрағасының орынбасары болып істеді. Аудан орталығында Корниенко құрметіне аталған көше бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Агенс** (лат. agenc - әрекет) - сөйлемдегі қатынасушының типтік семантикалық мінездемесі (рөлі). "Агенс" терминімен іс-әрекетті жасаушы адамды белгілейді. Номинативті тілдерде агенс бастауыш болады, мыс.: "Асан мектепке барады", "Асан кесені сындырды" немесе пассивте — агенттік анықтауыш болады, мыс.: "Асанның кінәсінен кесе сынды". Эргативті тілдерде **агенс** екі валентті етістіктерде ерекше септік - эргатив арқылы, ал бір валентті етістіктерде - номинатив арқылы анықталады. Активті тілдерде агенс етістіктің арнайы (активті) септелуі арқылы көрініс табады.[1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Түбітті ешкі** - узақ уақыт сұрыптап, халықтық селекция әдісімен шығарылған ешкі. Түбітті ешкі әр түсті болып келеді. 

Ешкісі күзде орта есеппен 44-45 кг, көктемде 36-38 кг, текесі күзде 70-75, көктемде 55-65 кг-да дейін тартады. Ешкісінен 120-350 г, текесінен 580-610 г түбіт алуға болады. Түбітің талшығы басқа ешкі тұқымдастарынан ұзындау, яғни орташа есеппен 5-7 см және жіңішкелігі 14,7 мкм. 18-20 айлығында ғана шағылысқа түсіріледі. 100 ешкіден 130-140 лақ алынады. Түбітті ешкі Ресейде Орынбор облысында ғана өсіріледі. Қазақстанда өте аз, басқа ешкі тұқымдарымен будандастыру үшін пайдаланылады. Тұқым жақсарту жұмысымен Қазақ қой шаруашылығы технологиясы ғылыми зерттеу институты айналысуда.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-
A. *Топырақ*.
**Топырақтану ғылыми-зерттеу институты**– топырақ пен оның жамылғысын кешенді түрде зерттейтін ғылыми-зерттеу мекемесі. 

  

1945 жылы Қазақстан ғылым академиясының тұңғыш президенті Қ.И.Сәтбаевтың ұсынысымен құрылған. Институтта 4 ғылыми бөлім мен 3 лаборатория, аспирантура, диссертациялық және ғылыми кеңес жұмыс істейді. 

A.
Негізгі ғылыми бағыттары Қазақстан аумағындағы топырақ пен оның жамылғысын зерттеудің ғылыми негізі; топырақ ресурстарының өнімділігін арттыру және оларды пайдалану; топырақ құнарлылығын арттыру; топырақ экологиясы мен оны қорғау мәселелері. Институт ғалымдары топырақ пен оның жамылғысының қазіргі жағдайын анықтау үшін географиялық-генетикалық зерттеулер жүргізіп, нәтижесінде графикалық ақпарат және цифрлық мәлімет беретін әлемдік дәрежедегі жаңа топырақ картасын жасады. Сонымен қатар еліміздің экологиясы нашар аудандары топырақтарының қазіргі жағдайын анықтап, оларды болашақта тиімді пайдалану жолдарын ұсынды. Институт Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1974). *«Қазақстанда суландыруды дамытуды жетілдіру үшін топыраққа мелиорациялық баға берудің ғылыми негізі»* атты монографиясы үшін 1984 жылы институттың бір топ ғалымдарына (Ж.Аханов, Қ.Қаражанов, В.М.Боровский, М.А.Орлова, Л.И.Пачикина, В.А.Корниенко) Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы берілді.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
**Қазақ технологиялық ауыл шаруашылық техникасын пайдалану және жөндеу ғылыми-зерттеу институты** 1962 жылы 12 желтоқсанда құрылды. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыттары: ауылдық тауар өндірушілерді инженерикалық-техникалық жағынан қамтамасыз етудің тиімді жүйесін жасап, ұйымдық-техникалық шаралар кешенін өндіріске енгізу; тозған бөлшектерді қалпына келтірудің жаңа технологиясын жасау; машиналарды жөндеудің бірыңғай құралдары кешенін және көпсалалы технологиясын жасау; жағармайлардың сапасын тексерудің экспресс-бақылау тәсілдері мен приборларын жасау; жағармайларды қайта пайдалану мен тазалауға арналған жабдықтар жасау, сондай-ақ жанар-жағармайларды сертификаттық сынақтардан өткізу. Институт ұжымында барлығы 80 адам жұмыс істейді. Олардың арасында 40 ғылыми қызметкер, 1 ғылыми докт. 5 ғылыми канд. болды. 1 ғалымға КСРО Министр Кеңесінің сыйлылығы берілген. Институтта машиналарды жөндеуге және оларға қызмет көрсетуге арналған жабдықтар дайындау бойынша 55 конструкторлық құжаттар жасалынды. Жабдықтардың 63 тәжірибе үлгілері жасалынып, олардың бірқатары МИС-39 өндірістік сынағынан өтті. Қазақстан мен Ресейдің 16 патенті мен 29 авторлық куәлігі алынды. Машиналарды жөндеу және тозған бөлшектерді қалпына келтіру технологиялары мен жабдықтарын жасау бойынша 12 жаңалық өндіріске енгізілді. Жанар-жағармайды жылытқыш, катерлі газ шығындары индикаторы, май сапасын бақылау кешені өндіріске қосылды. Тың ауыл шаруашылығын механикаландыру мен электрлендіру ғылыми-зерттеу институты 1961 жылы 29 сәуірде құрылды. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыттары: жүгері өндірісі процесін кешенді механикаландыру; құрама жем дайындау процесін кешенді механикаландыру; сүт фермаларындағы өндірістік процестерді механикаландыру және автоматтандыру, өсімдік шаруашылығы өнімдерін өңдеу процестерін механикаландыру.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Ақыл көші** (ағылш. *brain drain*) – ел немесе өлкеден саяси, экономикалық, дiни немесе басқа себептер бойынша мамандар, ғалымдар және білікті жұмыскерлердің кетiп қалуымен сипатталатын эмиграциялық процесс. Мамандардың кетуi орын алған елдерге АҚЫЛ КӨШІ үлкен экономикалық, мәдени, кейде саяси залал келтiрiлсе, маман-эмигранттарды қабылдаушы елдер, керiсiнше, мол және арзан зияткерлiк капиталға ие болады.

«Ақыл көші» термині екiншi дүниежүзілік соғыс уақытында және кейiн ғалымдар мен инженерлер арасындағы миграциялық процестердi сипаттау үшiн Британдық Корольдік қоғамы енгiзген болатын.

Мамандардың шет елге кетуi дамушы елдердiң көпшiлiгi үшiн маңызды проблема болып саналады (Малави, Судан, Заир, Замбия), әсiресе Африкада. Дегенмен, «ақыл көші» елдiң экономикалық ахуалы жақсарған жағдайда тоқтайды. Осылайша, Силикон алқабы ауданындағы жоғары технологиялық американ корпорацияларында бiрнеше жыл жұмыс iстегеннен кейiн отанына оралған үндi ғалымдары жаңа компьютер бағдарламаларын жасау бойынша үндi өнеркәсiбiнің дамуына бастама болды.

Шетелден келуші жұмысшылар жұмыс орындарының санын қысқартып, жергілікті тұрғындар арасында жұмыссыздықты үлкейтетiндiктен, иммиграцияның экономикалық әсерлері көбiнесе терiс сипатталады. Мұндай мәселенiң бар екендігін терiске шығармай-ақ, иммигранттар жаңа тәжiрибе, бiлiм және дағдыларды ендіретiндігiн атап өту керек. АҚШ, Канада және Австралия – иммиграция нәтижесiнде пайда болған елдер. Басқа елдерде иммигранттар түгелдей салалардың экономикалық дамуына динамизм енгiзедi.

Индонезия мен Малайзиядағы қытай өнеркәсiп жұмысшылары, Канададағы Гонконг кәсiпкерлерi, Африкадағы үндi және ливандық кәсiпкерлер, Парсы шығанағының мұнай өндiрушi елдерiндегi иордан және палестиналық қызметкерлер мысал бола алады. Керiсiнше, көп елдерде иммигранттар жергiлiктi тұрғындар арасында талапкерлер бәрiбiр болмайтын бос орындарды толтырады. Түркия және Солтүстік Африканың квалификациясыз қызметкерлерi Германия, Францияға иммиграцияның 60-80% құрайды. Ауыр жұмысқа Израильдегi палестиналықтар, Малайзиядағы индонезиялықтар, Аргентинадағы боливиялықтар жалданады. Керiсiнше, елдер үшiн экспорттық табыс беретiн өндiрiстің кейбiр салалары иммигранттарсыз өмiр сүрмес едi. Мысалдар арасында – ОАР тау-кен өнеркәсiбi, Доминикан Республикасы, Малайзия және Испаниядағы ауылшаруашылық плантациялары, Малайзияның каучук және резеңке өнеркәсiбi.

Әлбетте, дамыған елдерде, ең алдымен, иммигранттар құйылу нәтижесiнде квалификациясыз жұмысшы күші нақтылы жалақысының төмендеуімен байланысты иммиграцияның келеңсiз салдарын терiске шығаруға болмайды. Мысалы, АҚШ-та 12 сыныптан кем бiлiмі бар әрбiр төрт жұмысшының бiреуi – иммигрант.
**Женева университеті**— Швейцарияның ең ескі университеті. 1553 жылы университет Жан Кальвинмен орнаған. 

Қазіргі уақытта Женева университетінде мына факультеттер бар: құқықтық, медициналық, табиғи тарихы, экономикалық, социологиялық, тоелогиялық, психология факультеті, аудармалық факультеттер және бірнеше серіктестік орталықтар мен институттар. Қазіргі уақытта Женева университетінде тоғыз факультеттердің оқытуы француз тілінде өткізеді (кейбір пәндер ағылшын, неміс, итальян және испан тілдерінде өткізеді). Женева университетінде 15000 студенттер оқиды.

Университеттің оқытуын оңайту үшін университетте аудио немесе видео форматта сақтаған лекциялар қамтитын мәліметтер базасы бар. Тағы университеттің қосымша сайт бар. Сол жерде студентерге қосымша ақпарат, әдебиет және үй жұмысты алуға болады. Сонымен қатар, әр студенттерде жеке пошталық аккаунт бар.

Суреттер
--------

* Филология факультеті
* Экономика және социология факультеті
*

Ескерту
-------
**Алла прима** (итал. *alla prima* - бірінші сәтте, бір сәтте) — суретті (немесе оның бір бөлігін) алдын-ала кескіндеусіз және бояусыз орындауды көздейтін майлы бояу техникасының бір түрі.

Суретші кескіндемені бір сеанс ішінде, бояулар құрғағанға дейін салып үлгіруі тиіс. Қажетті нәтижеге жету үшін суретші тез және сенімді жұмыс істеуі керек. Бояудың екінші қабатын дымқыл, әлі құрғап үлгірмеген жерге жағу автордан ерекше шеберлікті талап етеді.

Франс Коппелаар суреті (2001)

Артықшылықтары мен кемшіліктері
-------------------------------

Техниканың артықшылықтарына көбінесе жатқызады:

* Суретшінің қоршаған ортаның және табиғаттың жағдайын кенепте «осында және қазір», «бір сәтте» түсіруге мүмкіндік бар.
* Қысқа мерзім ішінде аяқталған жұмысты көру мүмкіндігі және суреттен эстетикалық ләззат алу.
* Суретшінің өз қорқыныштарын жеңу мүмкіндігі (жұмысты уақытында бастаудан немесе аяқтамай қалудан қорқу, суретті ұзақ уақыт салу барысында өзіне деген көптеген күмәндардың туындауы).

Кемшіліктері:

* Суреттердің кейде толық аяқталмауы.
* Заттың көлемі мен формасын, түстері мен реңктерін кенепке немесе қағазға нақты практикалық тәжірибесіз дәл жеткізудің қиындығы.
* Бөлшектерді мұқият сызуға уақыттың болмауына байланысты композицияның қарапайымдылығы.

Тарихы
------

Алла прима бейнелеу өнерінде XVI ғасырдан бері белгілі. Бастапқыда ол қосымша мақсаттарда ғана қолданылды: портреттік немесе пейзаждық нобайлар салу кезінде. Кейін суретші өзінің шеберханасында қол жетімді нобайлар негізінде ұзақ уақыт бойы дайын жұмыс жасады. Бір ғасырдан кейін осы техникаға деген көзқарас өзгерді. Барокконың, содан кейін рококоның көптеген көрнекті шеберлері оны кескіндемені салудың негізгі әдісі ретінде қолдана бастады.

ХІХ ғасырдың ортасында Алла прима Клод Моне арқасында ең жақсы әрі жемісті кезеңдерін бастан кешірді. Импрессионизмнің негізін қалаушылардың бірі ретінде автор өз көргеннің өткінші әсерін жеткізуде осы техниканың орасан зор мүмкіндіктерін анықтай алды. Кейінгі жылдары «шикі» кескіндеме ретінде бұл техника өнердің басқа жанрлары арасында сұранысқа ие болды: постимпрессионизм; экспрессионизм; модернизм; авангард. Бүгінгі күні көптеген суретшілер өз туындыларын осы ерекше техниканы қолдана отырып жасайды, ал мыңдаған бастаушы суретшілер оның көмегімен кәсіби шеберліктерін шыңдайды.

Танымал суретшілері
-------------------

* Диего Веласкес - барокко кезенінің әйгілі испандық суретшісі, портрет суретшісі
* Франс Халс - голландтық сурет өнерінің алтын ғасырының танымал өкілі
* Жан-Оноре Фрагонар - рококо стилінің француз суретшісі
* Томас Гейнсборо - ағылшын бейнелеу өнерінің шебері
* Клод Моне - өзінің туындыларымен жүздеген ізбасарларын шабыттандырған данышпан импрессионист

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алла прима
2. ↑  Алла прима - суть техники Мұрағатталған 31 қазанның 2020 жылы.
**«Ақын Жұбан Молдағалиев»** - "Қазақтелефильм" студиясының түрлі түсті, 3 бөлімді, қазақ-орыс тілдерінде фильмі (1986). Фильм ақын Жұбан Молдағалиев, оның өмір және шығармашылық жолдары, майдандық "Отан үшін" газетіндегі жұмыстары жайлы.

**Кадрларда**: Молдағалиев Кремльде, Медеуде өлең оқып тұр, жылы Молдағалиев жас ақындар арасында, Молдағалиев шәкірттерінің ортасында, отбасымен бірге. **Фильмге ақындар**: А.Крымов, Мұстай Кәрім, Римма Қазақова, Владимир Савельев, Энгельс Раббасов қатысқан. Режиссері К.Ахметов, операторы Б.Бақтыбеков.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
«Ата салтың – халықтық қалпың» демекші, өз жұртының қадір – қасиетінен мәлімет беретін ғұрып қасиетпен, оған мейлінше құрметпен қарау – ұлтымызға, елдігімізге сын. Тыңдар құлаққа, көрер көзге, сезінер жүрекке танымал, басқа елдерде жоқ дәстүр өрнектері, ортақ мұралары, тұрмыс – тіршілігіндегі керемет салт – ғұрпы мақтаныш сезімін тудырып, жұртшылықты жалпы отаншылық пен елжандылыққа тәрбиелеуде маңызды міндет атқармақ.

Той малы
--------

**Той малы** (дәстүр). «Жүз жылқы той малына кетіпті» (М.Ж.Көпеев). Келін алуға келген қадірлі құдалар ел дәстүр салты бойынша сән салтанатымен, жөн-жосығымен келіп түседі. Бұл жолдың кәде жоралары да көп болады. Соның ішінде ең басты кәдесінің бірі осы топқа арнайы әкелген «той малы» деп аталатын жолды дәстүр. Бұған әр құда өз дәулеті мен шамасына қарай жылқы немесе бірнеше қой әкеледі. Күйеудің абырой, беделі осы кәдеге де байланысты болады. Бұған қымбат мата, бұйым, жеміс, қант, шәй да қосылады. Әкелген мал арқылы құдалар қыз әкесінен, атасынан немесе сол ауылдағы жолы үлкен ақсақалдан бата тілейді. Батадан кейін әлгі мал сойылып, тойға жиналғандар одан ауыз тиеді. Той малы толымсыз болса қыз жеңгелері құдалардың бетіне басады. Сондықтан да «той малының» мүшесі түгел әрі семіз болуы қатты қадағаланады.

Күйеуаяқ
--------

**Күйеуаяқ** (ғұрып). Жігіт қалыңдығын алғаннан кейін әдеп бойынша енесін қошаметпен өз үйіне апарып салады. Ата енесі күйеу баласына ірі мал атайды. Мұны «күйеуаяқ» дейді.

Түйемұрындық
------------

**Түйемұрындық** (ғұрып). Ұзатылып жатқан келіншек көшінің жолында отырған ауылдың адамдары (жастары, әйелдері) керуен атының ноқтасынан, не түйесінің бұйдасынан ұстап тұрып сұрайтын кәдесі. Қыз анасы оларға кәдесін жасайды, кәде алған риза болып, бақыт тілеп батасын беріп, жол болсын айтады.

Қыз қашар
---------

«**Қыз қашар**» (дәстүр). «Былайша қыз қашар дәстүрін өткізетін үйді «болыс үй» дейтін көрінеді». (Х.Арғынбаев). Күйеудің келуін «ұрын келу» десе, қыздың атастырылған күйеуін көруі «қыз қашар» дейді. Бұл «ұрын тойы» өтетін күні болады. «Ұрын той» жастар үшін көңілді, думанды тойлардың бірі. Бұған жас жеңгелер мен жастар қатынасады. Күйеуден алынатын «қол ұстатар», «шаш сипатар», «қыз құшақтар», «арқа жатар», «көрпе қимылдатар» тағы сол сияқты кәделер осы жолы беріледі. Екі жастың бірін бірі көріп, тілдесуі де осы тойда болады. Екеуі де бірін бірі ұнатып, қалыңдық жігітке қыз белгісі орамалын және оның іні қарындастарына да түрлі сыйлықтар береді.
Күйеу ұрын барғаннан кейін құдалық бұзылатын болса қазақ заңында өте ауыр іс. Үлкен дауға кетеді. Күйеу себепсіз бас тартса бұрынғы берілген мал қайтарылмайды және айып салынады. Батаны қыз жағы бұзатын болса қалың мал толық қайтарылады әрі айып төлейді.
**Глен-Мор** (ағыл. *Glen More*, шотл. *Gleann Mòr*), сондай-ақ **Грейт-Глен** (ағыл. *Great Glen*) — Солтүстік-Шотланд таулар арқылы өтетін және солтүстік-батыс бөлік пен Грампиандық тауларға бөлетін тектоникалық ойпатта орналасқан, Ұлыбритания аралының солтүстігіндегі қысаң алқап. Алқап солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 97 км, Инвернесс қаласының маңындағы Мори-Ферт шығанағынан Форт-Уильямдегі Лох-Линн шығанағына дейін созылып жатыр. Шотландияның ең ірі ауданы Хайлендте орналасқан.

Алқаптың шеткі нүктелері мұздан шыққан көлдер Лох-Несс, Лох-Ойх және Лох-Лохидан өтетін кеме жүзетін Каледондық каналмен біріккен. Алқаптың оңтүстігінде Ұлыбританияның ең биік шыңы - Бен-Невис тауы орналасқан. Шотландиядағы 1715 жылғы якобиттердің көтеріліс бірнеше форттерді (Форт-Огастус, Форт-Джордж) еске салады. 2002 жылы алқапта Great Glen Way жаяу адам маршруты ашылды.
Қазақ халқының есептері
-----------------------

Қырсық жолаушы
--------------

  

Екі қыстақтың арасы 10 шақырым.Қырсық жолаушы күніне 2 шақырым алға жүріп, 1 шақырым кейін қайтады.Қырсық екі араны неше күнде өтеді?

Жылқыға жем беру
----------------

  

Ауылдасы жылқыңды қалай бағып отырсың деп үй иесінен сұрады.Сонда ол:-жылқыларыма күніне 10 қадақ жем беремін.2 бием бар. Құнанға екі қадақтан,тайға бір қадақтан жем беремін.Әржағын өзің есепте .Шаруасың ғой,-деді үй иесі.

Қасықыр,ешкі және қырықбуын
---------------------------

  

Бұл да халқымыздың ертек есептері.
Шаруа өзеннен қасқыр,ешкі және шөпті алып өтуі керек.Қайыққа шаруаның өзі мінеді.Одан соң не қасқырды,не ешкіні , не шөпті алуына болады.Егер шаруа жағаға ешкі мен қасқырды қалдырып, шөпті алып кетсе , қасқыр ешкіні жеп қояды.Егер шаруа жағаға ешкі мен шөпті қалдырып,қасқырды алып кетсе, ешкі шөпті жеп қояды.Шару өз жүгін қалай өзеннен аман-сау алып өтеді?

Шекпен киген қара мен қарқаралы хан
-----------------------------------

  

Мейірімді,өз бағыңыздан бір алма алуға рұқсат етіңіз,-деді қара.Хан алуға рұқсат етті.Қара баққа келсе ,бақ үш рет қоршауға алынған екен.Әрбір қоршау қақпасында жасауыл тұр.
Қара бірінші жасауылға келіп:

-Хан маған бір алма алуға мейірімділік жасады,-деді.

-Ал, бірақ шығарда алған алманның тең жартысын ,және бір алма бересің,-деді жасауыл.

Қақпадағы екінші және үшінші жасауыл да оған осылай деді.Жасауылдарға сұраған алмаларын беру үшін,қара бақтан неше алма алуы қажет?

Тауық нешеу саналған?
---------------------

  

Қызық есеп айтайын,

Сынап сені байқайын.

Жауап айтшы бөгелмей,

Шешім болсын дегендей.

Бір сарайға қамайлар,

Тауық , түлкі табылар.

Есеп шарты мынандай:

Аяқ пен бас саналар.

Отыз аяқ жүр бір топ боп.

Көрмегенмен оларды

Айыруға болады.

Болсадағы бұл тосын,

Жауап берші,жүр досым.

Түлкі нешеу қамалған?

Тауық нешеу санлған?

**Қолданылған материалдар**
---------------------------

  

1.Қазақ халқының есептері,Бабаңнан саған не қалған.
Алла Александровна
***Корнилова Алла Александровна***- (1946 ж.т.) архитектор,архитектор ғылымының докторы (2004),профессор (2002), Целиноград ауыл шаруашылық институтын бітірген (1970). 1970-73жылдары осы институттың елді мекен орындарын жоспарлау кафедра ассистеті, 1974 жылы кафедраның аға ағартушысы, қазір С.Сейфулин атындағы қазақ агротехникалық институтының деканы. «Селоларды аймақтық жағдайда жобалау мен салу жөнінде ұсыныстар», «Аграрлық мекендерді аймақтық қалыптастырудың тұжырымдамалық моделі,т.б. 80-нен астам жұмысы жарияланған.

Дереккөздер
-----------

А 37 Астана:Энциклопедия.-Алматы: «Атамұра», 2008.-576 бет.
Ресей Орал тауларынан шығысқа қарай Тынық мұхитқа дейін 5000 км-ге созылады. Ресей аумағының Моңғолиямен және Қытаймен шекарасының елеулі бөлігін Яблоневый және Становой тәрізді таулы қыраттар алып жатыр. Ресейдің азиялық бөлігін географиялық жағынан төрт көлемді аймаққа бөлуге болады: оңтүстіктегі таулы облыстар, Батыс Сібір жазығы, Орта Сібір таулы үстірті және Ресейлік Қиыр Шығыс. Бұл аймақтардың барлығы өте көлемді, жер бедері ландшафты мен өсімдіктері бойынша да өте сан алуан. Онда адамдар қоныстанбаған дерлік орасан үлкен аумақтар көп. Сібірде дүние жүзіндегі аса ірі орман массивтері орналасқан. Сібірдің куатты өзендеріндегі су электр станциялары Ресейдегі бүкіл электр қуатының 80%-ын өндіреді. Әсіресе Ангара өзенінде СЭС-тер көп. Орал тауларынан шығысқа қарай Жер шарындағы ең үлкен жазықтықтардың бірі Батыс Сібір жазығы созылып жатыр.

Батыс Сібір жазығы
------------------

*Толық мақаласы: Батыс Сібір жазығы*
Жазық батыстан шығысқа қарай шамамен 1900 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 2500 км-ге созылып, 3 млн км2 ауданды алып жатыр. Оның аумағының жартысынан көбі теңіз деңгейінен 100 м-ге жетер-жетпес тек оңтүстігі мен шығысында ғана 250 м-ден астам биіктікке көтеріледі. Жазықта дүние жүзіндегі ең көлемді батпақтар бар. Батыс Сібірден мұнай мен газдың 300-ден астам ірі кен орындары табылған. Ресейдің үлесіне дүние жүзінде табылған газ ресурстарының 33 пайызы мен оны өндірудің 28%-ы тиеді. Түмен облысындағы Нижневартовскіге таяу жердегі Самотлор кен орны — дүние жүзіндегі төрт мұнай алыбының бірі. Осында Түменде ең ірі газ кен орындары да ашылған. Осы жерден Ресейдің еуропалық бөлігін ғана емес, Орталық және Батыс Еуропаның көптеген елдерін газбен қамтамасыз ететін дүние жүзіндегі ең ұзын газ құбырлары басталады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5
**Обьект** – информатиканың негізгі ұғымдарының бірі. Ол информатиканың әр саласына байланысты әр түрлі ұғымдарды білдіреді. Ақпарат көзі болатын кез келген түсінік. Обьекті анықтау үшін оның аты жіне басқаларынан ажыратып алуға болатын өзіндік қасиеттері болуы тиіс. 
Обьект реляц. Мәліметтер базасында сақталатын нақты процесс, құбылыс, зат жайлы мәліметтік элемент. Оған кесте, сұраныс, форма, басылым түсініктері кіреді.

Операциялық жүйедегі (Windows, DOS) обьекттер – бума, файл, бағдарлама, құжат, жардық, т.б. 
Компьютер бағдарламаларындағы обьект – өңделуге тиіс мәлімет элементі. Оған айнымалылар, сандар, жиымдар (массивтер) кіреді.
**Айналыс** - экономикада еңбек өнімдері мен басқа да меншік объектісін сатып алу және сату арқылы болатын тауарлы шаруашылыққа тән айырбас нысаны. Айналыстың тікелей айырбастан өзгешелігі - ол ақша арқылы жүзеге асады. Айналыстың тікелей айырбастан өзгешілігі - ол ақшаның дәнекерлігімен жүзеге асады. Тауар иесі алдымен тауарды ақшаға айырбастайды, содан соң ақшаны өзіне қажетті тауарға айырбастайды. Капиталисттік өндірісі әдісі кезінде айналыс өзінің жоғары даму дәрежесіне жетеді. Ол сан алуан түрде болып, экономикалық қатынастардың түрлі сипатын білдіреді.Капиталисттік айеалымды сатып алу үшін сатып алу формуласы арқылы жүзеге асады, бұл жағдайда айналыстың мақсаты мен қозғаушы себебі - тұтыну құндарын айырбастау арқылы пайда табу. Капитализм тұсында тауар айналысы экономикалық заңдардың стихиялық әрекетіне бағынады, ол капиталистер арасындағы бәсеке тартыс пен өндіріс анархия жағдайында болады. Экономикалық дағдарыстар кезінде нарықта тауарларды өткізу үлкен қиындыққа кездесіп отырады. Әлеуметтік қоғамда айналыстың материалдық базасы - *әлеуметтік өндіріс*, ол екі формада болатын қоғамдық меншік негізінде дамиды. Әлеуметтік айналыс капиталисттік айналыстан түбірінен өзгеше. Социалисттік меншік өндіріс құрал-жабдықтарының айналысында мәнді ерекшеліктер енгізеді. 

* Біріншіден, өндіріс құрал жабдығы жеке меншік бола алалмайды, демек өткізілгеннен кейін де өзінің әлеумкттік сипатын өзгертпейді.
* Екіншіден, өндіріс құрал жабдығының айналысы жоспарлы түрде жүзеге асырылады.
* Үшіншіден, өндіріс құрал-жабдығын сатып алу және сату процесі жеке адамның баю мақсатында ұйымдастырылмайды, ол әлеуметтік өндірісті жетілдіру мүддесіне, технологиялық прогреске кең жол ашу үшін, соның негізінде тұтыну заттарын көптеп өндіруді дамытуға, қызмет көрсету саласын жлоға қоюға, сайп келгенде, халықтың әл-қуатын жақсартуға бағытталады.

Кәсіпорындар жоспарлау мен экономикалық ынталандырудың жаңа жүйесіне көшу нәтижесінде тауар айналымының рөлі едәуір арта түседі. Шаруашылықты жүргізуінің жаңа жағдайында өнім өткізу басты көрсеткішке айналады. Өндііріс пен айналым сферасындағы қызметкерлерге төленетін еңбекақы мөлшері көбінесе сатып өткізілген өнім көлеміне байланысты.

Түсініктемелер
--------------

* К.Маркс «Саяси экономия сынына»