recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Мағжан Жұмабайдың аудармаларына** 12 прозалық шығарма және 15 өлең жатады. Прозалық аудармалардың арасында Максим Горький, Всеволод Иванов, Мамин-Сибиряк, П.Дороховтың әңгімелері бар. Поэзиялық аудармаларының үшеуі шығыс əдебиетінен алынған, төртеуі еуропалық əдебиеттен, қалғаны орыс əдебиетінен аударылған өлеңдер.

Мағжан Жұмабай еуропалық əдебиеттен тəржімалаған өлеңдері — Гётенің «Айрылдым сенен, жан сəулем», «Орман патшасы» туындылары жəне Гейненің «Екі бетің, сұлу қыз...», «Күннің батуы» өлеңдері. В.А.Жуковский аудармасындағы «Орман патшасы» 8 шумақ болса, Мағжан аудармасында 16 шумақтан тұрады. Оның себебі — аударма барысында Мағжан орысша мəтіннің бір шумағын екі шумаққа келтіріп аударған. Алайда бұл өзгерістен туындының көркемдік болмысына да, құрылымына да ешқандай нұқсан келмейді.

Орыс өлеңдерінің аудармасы арасында екеуінің авторы белгісіз, екеуі Лермонтовтікі («Тұтқын», «Сарғайып келген егін толқынданса»), басқалары Кольцов, Мятлов, Дмитриев және Горькийдің авторлығында.

Прозалық шығармаларды аудару барысында Мағжанның екі түрлі мәселеге ден қойғанын байқаймыз. Оның бірі шығармашылық ұстанымдары бойынша, яғни әдеби-көркемдік талғам-түсінік тұрғысынан өзімен үндестік тапқан авторлардың шығармаларын аударуы болса, екіншісі — азаматтық ұстанымына, қайраткерлік мақсатына сәйкес келетін туындыларды тәржімалауы. Бірінші топқа Горькийдің «Сұңқар жыры», «Жұртын сүйген жүрек», «Ана», «Темірді жұмсартқан ана», «Хан мен ұлы», Мамин-Сибиряктың «Ақбоз ат», Ивановтың «Сай» әңгімелерін жатқызуға болады. Екінші топқа Ивановтың «Бала», «Өз өмірімнен әңгіме», «Темірбай», «Жолығу» және Дороховтың «Большевик баласы» деген туындылар жатады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *А.Б. Бейсентай.* Мағжанның поэзиялық аудармалары
2. ↑  *А.Б. Бейсентай, Ж.Ш. Жұмагельдин.* Мағжан Жұмабаевтың прозалық аудармалары

Сілтемелер
----------

* Мағжан Жұмабай шығармаларының 2-томы

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуМағжан Жұмабай шығармалары |
| --- |
|  |
| Поэмалары | 
Батыр Баян • Ертегі • Жүсіп хан • Қаныш бай қиссасы • Қойлыбайдың қобызы • Қорқыт • Оқжетпестің қиясында • Өтірік ертек • Тоқсанның тобы • Толғау |
|  |
| Басқа шығармалары | 
Өлеңдері • Аудармалары • Педагогика оқу құралы • Шолпанның күнәсі әңгімесі • Мақалалар |

 |
**Мадхья-Прадеш** (Madhva Pradesh), орталық Үндістандағы штат. 60 385 118 адамы (2001) бар.[1].

Раджастхан, Уттар-Прадеш, ЧХАТТИСГАРХ, Махараштра және Гуджарат штаттарымен шектеседі. Көлемі: 308 252 км². Бұл Үндістан штаттарының ішіндегі көлемі жағынан екінші орында тұр.

Әкімшілік орталығы: БХОПАЛ. Бұл жерден Үндістанның НАРМАДА, ТАПТИ, МАХАНАДИ және ВАЙНГАНГА секілді кейбір маңызы жоғары өзендері бастау алады. Б.д.д. 4-3 ғасырларда Маурьлер империясының құрамында болды, сондай-ақ көптеген басқа да династиялар ауысты. 11 ғасырдан бастап мұсылмандардың иелігінде болды, 16 ғасырда Ұлы Моңғол империясы жаулап алды. 1760 жылы маратхтардың қол астында болып және 19 ғасырдың басында Англияның отарына өтті. 

1947 жылы Үндістан тәуелсіздігін алғаннан кейін штат болып құрылды; 1956 жылы оның шекарасы өзгерді. 2000 жылы штаттың шығыс бөлігі Чхаттисгарх жеке штат болды. Мадхья-Прадеш пайдалы қазбаларға бай болса да, оның эконмикасының негізгі саласы – ауылшаруашылық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
**Айтақын Әбдіқалұлы** - 1947 жылы 10 қыркүйекте Алматы облысының Нарынқол ауданындағы Қайнар ауылында туған. 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

1966 жылы мектеп бітірген. Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. 

1966 жылдан аудандық газетте, Алматы облыстық «Жетісу» газетінде, «Алатау» облыстық кәсіподақтар газетінде, Алматы теледидарында, облыстық әкімшілікте (тіл және ономастика саласы бойынша), облыстық «Қазақ тілі» қоғамында, «Қазақстан–1» теледидарында, республикалық «Заң» газетінде жауапты қызметтер атқарған.

«Балауса», «Бастау», «Ұшырайын құсымды», «Разбег», «Өміркеме» атты жыр жинақтарының авторы. Сондай-ақ, ол «Мұқағали» деген атпен жарық көрген естелік кітабын, «Мұқағали дастан» зерттеу кітаптарын құрастырған.

М.Мақатаев атындағы сыйлықтың лауреаты. Алматы облысы Райымбек ауданының Құрметті азаматы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Алмабеков Т.* Албан ата энциклопедиялық шежіре. //  —  Алматы, 2003. — 1352 б. — ISBN 9965-00-838-8.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* writers.kz
**Мақан** **Ешімқұлов** (1884 жылы Байғанин ауданы Соркөл ауылы − 1978 жылы Бұлақтыкөл ауылы) – шопан, Социалистік Еңбек Ері (1948).

#### Өмірбаяны

1884 жылы Ақтөбе облысы Байғанин ауданында туған. 1929 − 1957 жылдары "Бұлақтыкөл" ұжымшарында (кейін Абай атындағы кеңшар) аға шопан болды. 1947 жылы 460 саулықтан 562 қозы , келесі жылдары жүзіне 125-135 қозыдан алып. 1965 жылы КСРО халық шығармашылықтары жетістіктері көрмесіне қатысқан.

#### Марапаттары

Ленин орденімен, "1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АБАЙ АТЫНДАҒЫ СОВХОЗ
2. ↑  ЕШІМҚҰЛОВ МАҚАН
3. ↑  ЕШІМҚҰЛОВ МАҚАН
4. ↑  Ақтөбе:Энциклопедия. - Ақтөбе,2001. - 748 бет
Салихитдин Әбдісадықұлы Айтбаев
Көшеге қазақ өнерінің майталманы, кескіндемеші, график-суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, Қазақстан Республикасының Ленин комсомолы сыйлығының иегері Салихитдин Әбдісадықұлы Айтбаевтың есімі (Алматы қаласы мәслихаттың 6.03.2008 №83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 №2/139 қаулысы) берілген. Айтбаев Салихитдин Әбдісадықұлы (1938- 1988) Алматы қаласында дүниеге келген. Шығармалары: «Шопандар демалысы», «Жас қазақтар», «Қонақтар келді», «Менің Отаным» атты суреттер топтамасы.

Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Кешенін ұзындығы - 1600 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Мағираш Сарикова** (23.11.1939 жылы туған, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Ақтөбе ауылы) - ақын. ҚазҰУ-ды бітірген (1963). 1955-1958 жылдары аудандық "Қызыл ту" газетінде әдеби қызметкер, 1963 жылдары Қазақ теледидарында, "Қайнар" баспасында, Кітап палатасында "Денсаулық" журналында редактор болып қызмет істеген. Алғаш өлеңдері 1959 жылы "Жас қанат" атты ұжымдық жинаққа енген. 1964 жылы "Студент қаламы" жинағы жарыққа шыққан. "Сырдария", "Сені сыйлаймын", "Сезім пернелері", "Қарагөз", "Майда", "Қос қағыс", т.б. жыр кітаптарының авторы. "Қазақ совет поэзиясының антологиясында" (1970) "Айтыс" кітабының 3-томына (1960), "Чудесный сад" (1980) орысша жинақ, "Бес ғасыр жырлайды" (2002), "Бес ғасыр жырлайды" (2003) таңдамалы жыр кітаптарына бір топ өлеңдері енген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Альтинг ғимараты
**Альтинг** (исл. Alþingi) - Исландия парламенті. 4 жылға сайланады.

Алғашқы рет 930 ж. Тингвадлаватн көлінің солтүстік жағасындағы Þingvellir деген жерде жиналған. Бастапқы кезде 2-3 жылда бір жиналатын. Исландияның әр ер азаматы Альтингта өз пікірін айтуға құқығы бар тұғын.

1000 ж. альтингқа қатысқан көпшілік христиандық дін қабылдауға дауыс берген.

1798 жылға дейін саяси өмірінің орталығы болды.

1800 ж. Дания үкіметі Альтингті жойды (Исландия 14 ғ-дың аяғынан былай Данияның қол астында болды).

1843 жылдан бері Альтинг қайта шақырылатын болып, бірте-бірте буржуазиялық парламентке айналды.

1920 ж. конституция бойынша Альтингке заң шығару және үкіметтің қызметіне бақылау жасау билігі берілді.

Қазіргі заманда (1991 жылдан бері) Альтинг - 6 сайлаулық аймақтан 63 депутат сайланған бір палаталық парламент. 2009 жылдан бері альтинг төрағасы — Эйнар Кристин Гудфинсон (Тәуелсіздік партиясынан депутат).

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
Өмірбаяны
---------

Мағауия Аманжолов(1949-1995 ) - тарихи және эпикалық суреттердің жүйрігі, қазақ сурет және кенеп бетіне түсірілген кескіндеме өнерінің барлық негізгі жанрларының (пейзаж, портрет) хас шебері.Картиналары- тұтас галереясына, бірегей экспозициялар жинағына сұранып тұрған қылқалам шебері.
Әлемдік деңгейде мойындалуға лайық: "Жайлау","Досымның портреті", "Ақшамдағы майшам", "Ақтабан шұбырынды", "Уақыт үстемдігі", "Тауға тоймаймын" және тағы басқа картиналардың, сондай-ақ А. Құнанбаев, М. Әуезов, О. Сүлейменов, Б. Төлегенова портреттерін салуға жүрек бояун жұмсаған, көз майын тауысқан қылқалам небері.
Ол Қарқаралының тумасы еді. Жаны сері, мінезі өр, әрі аңғал, кісіге тым сенгіш болатын. Табиғаты көркем жерде туғандықтан сұлулыққа құштарлығында шек жоқ-ты. "Қилы заманды" қайталап оқып, теңселіп жүріп кететін. СОның нәтижесінде атақты "Ақтабан шұбырынды" картинасы дүниеге келді. Суретші 1994 жылы Мемлекеттік сыйлыққа ұсынылды. "Дала дидары" үштағанымен. 46 жасынды із-түссіз жоғалып тынды.Суретші картиналары отбасында, мұражайлар мен театрларда сақталуда. Үш қызы: Құралай, Еңлік, Әйгерім әке жолын қуған бейнелеі өнерінің мамандары.
КСРО суретшілеріне жастай қабылданып, Мәскеу көрмелеріне бірнеше мәрте қатысты.

Дереккөзі
---------

"Айгөлек журналы"
**Тастан Башпанов** (1884 - 1972) — Гурьев облысы Новобогат ауданы Карл Маркс атындағы колхозының жылқы шаруашылығының меңгерушісі. Социалистік Еңбек Ері (1948).

Еңбек жолын Айбас аудандағы "Карл Маркс" атындағы ұжымшарда жылқышы болып бастап, ұйымдастыру шеберлігімен танылған. Кейіннен бөлім меңгерушісі болып, Отанына адал қызмет етті.

Марапаттары мен атақтары
------------------------

1945 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1948 жылғы 23 шілдедегі Жарлығымен Ұлы Отан соғысы жылдарындағы және мал шаруашылығын дамытудағы ерен еңбегі үшін Социалистік еңбек ері атағына ие болып, Ленин орденімен және "Орақ пен Балға" алтын медалімен марапатталды.

Атырау облысы Исатай ауданы Тұщықұдық ауылдық округі әкімінің 2016 жылғы 7 желтоқсандағы шешімімен Тұщықұдық ауылындағы көшеге "Айтан Исмағұлов" есімі берілді".

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұщыкұдык ауылы шежіресі/ Алматы-2014, 121 бет. ISBN 978-601-7174-37-8
2. ↑
**Тоқпанов атындағы көше**.
Көшеге қазақтың театр өнерін дамытқан аса талантты режиссер, педагог, Қазақ КСР-інің халық
әртісі Асқар Тоқпановтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 20.11.2006 №292 шешімі мен Алматы қаласы өкімдігінің 29.11.2006 №7/1448 қаулысы) берілген. Тоқпанов Асқар (1915-1994) Алматы облысы Іле ауданында дүниеге келген. Драмалық шығарманың иделық-көркемдік ой мазмұнын
терең ашу, әсіресе, ұлттық тарихи-фольклорлық дәстүр мен тіл поэзиясына ерекше ден қою оның
режиссерлік өнеріне тән қасиет болатын.
Көше Әуезов ауданының «Алтын бесік» шағынауданында орналасқан.
Көшенін ұзындығы - 1700 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Айсұлу Қадырбаева**1950 жылы 2 қарашада Орал (қазіргі Батыс Қазақстан) облысы, Қаратөбе ауданы, Қоскөл деген жерде дүниеге келген. Қаратөбе орта мектебін бітірген соң, 1968 — 1972 жылдары Абай атындағы ҚазПИ-де оқып, қазақ тілі мен әдебиетінің мұғалімі мамандығын алады. Жетпісінші жылдары «Жазушы» баспасында корректор, кіші редактор, редактор, 1984— 1990 жылдары Қазақ радиосының редакторы, оның Орал облысындағы меншікті тілшісі, 1990—1993 жылдары Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы Орал облыстық бөлімшесінің төрағасы болып жұмыс істейді. 1993 жылдан бері шығармашылық қызметпен айналысады.

Көптеген өлең, дастан, толғаулары түрлі газет-журналдарда (соның ішінде Түркияда), ұжымдық жинақтарда 1979 жылдан бастап жарық көрген. «Айту — парыз» (1996), «Ақ мама» (1997), «Барып қайт, балам, ауылға» (1998), «Иманға жүгін, ей, пенде!» (2000) жыр кітаптарының авторы.

1990—1994 жылдары Қазақстанның азаматтық «Азат» қозғалысы басқармасының мүшесі, Орал облыстық бөлімшесінің тең төрағасы болған, 1991 жылдың қыркүйек айында Орал қаласында жергілікті казактардың Ресей казак әскерлері басшылығымен бірігіп, «Орал казактарының патша ағзамға қызмет етуінің 400 жылдық мерекесін тойлау» жөніндегі отаршылдық арандату әрекетіне қарсы тойтарыс акциясын ұйымдастырушылардың бірі. Дүниежүзі түркі халықтарының I қүрылтайының (1994, Измир қаласы, Түркия) делегаты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Бостан Шәмішұлы Сүлейменов** (25 тамыз 1938 - 12 ақпан 2020 Атырау) — қазақстандық эколог, қоғам қайраткері және балық өндірісінің ардагері. Каспий теңізінің биологиялық ресурстары және теңіз заңы саласындағы сарапшы. Атырау облысының Құрметті азаматы.

Өмірбаян
--------

Бостан Шәмшіұлы Сүлейменов 1938 жылы 25 тамызда туған. Руы Алаша Кіші жүзден тараған.

1961 жылы Астрахан балық өнеркәсібі мен шаруашылығы техникалық институтын бітірген.

1963-1973 жылдары Баутинодағы «Гуррыбхолфлот» басқармасының бас инженері болды.

Аумақтық балық инспекциясында екі рет, 1974-1977, 1992-1996 жылдары басшылық қызмет атқарды.

Әр жылдары "Гурьевбалықөнеркәсібі" өндірістік бірлестігінде бас директор, жеңіл және азық-түлік өнеркәсібі бөлімінің, жеңіл өнеркәсіп және халық тұтынатын тауарлар бөлімінің меңгерушісі, Гурьев облыстық экология және биоресурстар басқармасы басшысының орынбасары болды.

Гурьев облысының табиғат қорғау жөніндегі бас мемлекеттік инспекторы, бас экология инспекторы қызметтерін қоса атқарды.

2000 жылдардың басында Халықаралық Каспий экологиялық бағдарламасында (итбалықтарды зерттеу тобы комиссиясының мүшесі) қазақстандық тараптан сарапшы болды.

Марапаттары
-----------

* Қоғамның дамуына қосқан зор үлесі үшін КСРО "Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі" (1970),
* "Ерен еңбегі үшін" медалі
* "Еңбек ардагері" медалі,
* "Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі" (2011),
* "Еңбек ардагері" медалі,
* республикалық және облыстық маңызы бар Құрмет грамоталары мен алғыс хаттар оның еңбегінің лайықты бағалануы болды.

2018 жылғы 29 наурыз "Атырау облысының Құрметті азаматы" атағын беру туралы шешім облыстық мәслихаттың 21-ші сессиясында қабылданды.

Жарияланымдар
-------------

Бостан СУЛЕЙМЕНОВ. «О людях, экологии и биоресурсах Урало-Каспия». 2016

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑
**Тоқсанбай** – Жетісу Алатауының оңтүстік-батыс бөлігіндегі жота.

Географиялық орны
-----------------

Қазақстан (Жетісу облысы, Панфилов ауданы) мен Қытай шекарасында орналасқан. Шығысында (Қытай жерінде) Бежінтау жотасының сілемдерімен ұштасады.

Жер бедері
----------

Жота ендік бағытта 45 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері шығысында (4062 м). Жотаның шығыс, солтүстік-шығыс бөлігі көтеріңкі. Ортасы мен шығысында мұздықтар бар. Жотаның батысында Сатылы, орта тұсында Қарабұлақ (3481 м) асулары орналасқан. Қарабұлақ асуындағы мұздықтардан Көксу өзенінің сол саласы – Көктал бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы герцин қатпарлығының гранит, гранодиорит, әктас және сиениттерден түзілген. Оның бетін төрттік кезеңнің элювийлі-делювийлі шөгінділері басқан. Жер асты сулы горизонт девон тас көмір қабаттарында жатыр.

Климаты
-------

Қаңтар айының жылдық орташа температурасы батысында –8 –11°С, шығысында –14 –16°С. Шілденің орташа температурасы 18 – 20°С-тан шығысында 14 – 16°С-қа дейін өзгереді. Жауын-шашын мөлшері 350-ден (батысында) 750 мм-ге дейін (шығысында) өзгереді.

Өсімдігі
--------

Таудың альпілік шалғын топырағы қызғылт және шымды күлгін топырақ басым. Тау беткейлерінде қылқанды және жалпақ жапырақты орман өскен. Беткейлері мен аңғарларында цирктер, терең шатқалды аңғарлар (800 – 1100 м) жиі кездеседі. Өсек және Қорғас өзендері аралығында денудациялық жазық қалыптасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Жер туралы ғылымдар** немесе **геоғылымдар** - Жер ғаламшарын, оның литосферасын, гидросферасын, атмосферасын және Жер маңындағы ғарышты зерттейтін ғылымдар.

Негізгі бағыттар
----------------

Барлық ғеоғылымдар физика, математика және биология ғылымдарының заңдылықтарын және әдіс-тәсілдерін жиі пайдаланады. Бұл байланыстардың нәтижесінде геофизика және геохимия ғылымдары қалыптасты. Сол сияқты, астрономиямен, физикалық географиямен, геодезиямен, тау-кен ісімен, металлургиямен тығыз байланысты.

Геоғылымдардың негізгі бағыттары болып келесі ғылымдар саналады:

* Геодезия, картография және геоинформатика;
* География;
* Геофизика, гляциология және метеорология;
* Геология, палеонтология, минералогия және петрография;
* Гидрология және океанография.

Жер қыртысының, литосфераның заттық құрамын зерттейтін геологиялық пәндер
-------------------------------------------------------------------------

* Топырақтану
* Дистанциялық зондылау және фотограмметрия (көбіне геодезияның бір бөлігі деп есептеледі)
* Кристаллография
* Минералогия
* Петрография
* Петрология
* Литология
* Геохимия

Геологиялық процестерді зерттейтін геология пәндер кешені (динамикалық геология):

* геотектониканы (тектониканы),
* құрылымдық геологияны,
* вулканологияны,
* сейсмологияны
* геоморфологияны біріктіреді.

Геологиялық процестердің тарихи сабақтастығын зерттейтін ғылымдар кешені:

* стратиграфия,
* фациялар туралы ілім,
* геологиялық формациялар туралы ілім,
* палеогеография.

Тау жыныстарына кіріккен тіршілік қалдықтары мен іздерін зерттеу нәтижесінде сол тіршілік түрлерінің пайда болуын және даму барысын зерттейтін ғылым саласы

* палеонтология.

Іс-тәжірибе шараларын қамтамасыз ету мәселелерімен айналысатын геология салалары:

* кен байлықтары жайлы ілім
* гидрогеология
* инженерлік геология
* аймақтық геология.

Кен байлықтарын зерттеудің және игерудің әдістемелік шараларын және геол.-экон. тиімділігін зерттейтін салалар:

* Іздеу-барлау істері
* Кеніштік геология
* Шахталық геология

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
**Саботаұлы Тоқберген** (1793, Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданы (қазіргі Сырдария ауданы) – 1865, Талас ауданы, Үшарал ауылы) – белгілі би, датқа. Жас кезінде Қоқан ханына қызмет етіп, датқа атанған. Бұқара қаласында Ұлбике ақынның Күдері қожамен айтысын ұйымдастырған. Кейіннен ханның зорлықтарына қарсы шыққан қазақтардың 1821 және 1848 ж. болған көтерілістерін ұйымдастырушылардың бірі болған. 1853 ж. орыс генералы Перовский Ақмешітті алғаннан кейін біржолата Ресейге қосылуды жақтаған. 1858 ж. Қоқан ханының зекетшісі Мырзабиді жасақтарымен қоса өлтіргеннен кейін қуғын-сүргіннен қашып, Арқа жақты паналаған. 1864 ж. генерал Черняев Әулиеата мен Шымкентті басып алғаннан кейін өз қоластындағы рулардың Сыр бойынан Талас өңіріне көшуін ұйымдастырған. Тараз қаласында Тоқберген атындағы көше бар. 
*Ә. Садықбеков*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз энциклопедиясы
Samir Amin at the 2012 Subversive Festival (en) in Zagreb.
**Самир Амин** (фр. ) ;3 қыркүйек 1931, Каир) – Дакарда (Сенегал) тұрып жатқан француз тілді египеттік саясаттанушы, жаһандануды зерттеуші және тәуелді дамуды зерттеуші.

Өмірбаяны
---------

Самир Амин Каирде дәрігерлер отбасында туған. Әкесі – мысырлық, ал анасы – француздық болған. Ол Каирдегі Француз жоғарғы мектебінде білім алып, 1947 жылы куәлік алады. 1947-1957 жылдар аралығында Парижде білім алған. Сол жақта ол саясаттану ғылымдары (1952), статистика (1956) және экономика (1957) салалары бойынша диплом алады.

Парижде болған уақытта Француз коммунистік партияға мүше болған. 1957 жылы Амин студент-жолдастарымен бірге *«Отарлауға қарсы студенттік»* (*Étudiants Anticolonialistes*) атты журнал шығара бастады.

Осы жылы ол диссертациясын қорғап, елге қайта оралады. 1957-1960 жылдар аралығында Египеттің экономика министрімен бірге жұмыс жасап, *Étudesde l’Organismede Développement Économique*-дің басқарушысы болады. Кейін ол Бамакоға барады. Онда оған Малидің жоспарлау министрлігінде кеңесші қызметі ұсынылған болатын. 1960-1963 жылдарда министрлікте қызметте болады. 1963-1980 жылдарда БҰҰ-ның Африкалық институтындағы экономикалық даму мен жоспарлау бөлімінде қызмет атқарады. 1970 жылға дейін осы жұмысымен *Пуатье*, *Дакара* және Париж университетіндегі мұғалімдік қызметін бірге алып жүрген болатын.

Негізгі еңбектері
-----------------

Ол 30-дан аса кітаптың авторы.

* «Империализм және теңсіз даму»(L’impérialismeetledéveloppementinégal, 1976);
* «Қазіргі араб экономикасы» (L’économiearabecontemporaine, 1980);
* Spectres of Capitalism: A Critique of Current Intellectual Fashions(1998);
* «Ескірген капитализм» (ObsolescentCapitalism, 2003).
* «Либерализмнің вирусы. Перманент соғысы және әлемнің америкалануы» (The Liberal Virus: Permanent War and the Americanization of the World). Еуропа, 2007 г. 168 стр. ISBN 978-5-9739-0108-0

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Тоқажанова Багдат Әнуарбекқызы**— 1948 жылы 1 маусымда бурынғы Семей облысы, Аягөз қаласында туған.. 1971 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультеты қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша бітірген.

1971-1973 жылдары Аягөз қаласындағы№2 қазақ орта мектебінде мұғалім болып істеген. 1974 жьщцан Кітап палатасында, 1974—1975 жьшлары мұрағат бөлімінде библиограф, 1976—1988 жылдары ретроспективтік библиография бөлімінде алдымен редактор, кейіннен аға редактор, меңгеруші қызметтерін атқарған. Қазір баспасөз мұрағатынын меңгерушісі.

1975—1998 жылдарда құрастырған "Қазақ КСР кітаптарының жылнамасы", "Қазақ КСР ғазеггері" (19171975, 1976-1985, 1986-1995 жж..); "Ақталған жазушылар мен журналистер еңбектерінің көрсеткіші" (1917—1937 жж.); "Қазақ КСР библиографиялық қуралдар көрсеткіші" (1986—1994); "Қазақстан Республикасының ноталық шығармалары" (1975—1985), "газет мақалаларының көрсеткіші" (1919— 1956), "Журнал мақалаларының көрсеткіші" (1917-1930, 1931-1937 жж.); "Рецензиялар шежіресі" (1969—1975, 1976-1980, 1981-1991 жж.) сияқты 
көрсеткіштердің құрастырушысы, жауапты шығарушысы.

Кітап палатасының, Баспасөз министрлігінің мақтау қағаздарымен, грамоталарымен, "Баспа ісінің үздігі" белгісімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж. ISBN 9965-09-134-Х1981-89
**Ұжымдық еңбек дауы** — жұмыскерлер мен жұмыс берушілер арасындағы еңбек шарттарын (жалақыны қоса) белгілеу және өзгерту, әлеуметтік-еңбек қатынастары мәселелері бойынша ұжымдық келісімшарттарды, келісімдерді жасасу, өзгерту және орындау жөніндегі реттелмеген алауыздық. Мұндай дауларды шешу тәртібі мен тәсілдері, сондай-ақ Ұжымдық еңбек дауын шешу барысында ереуіл жасау құқығын іске асыру тәртібі "Ұжымдық еңбек дауларын шешу тәртібі туралы" ҚР заңында белгіленген. Заңға сәйкес жұмыс беруші жұмыскерлердің талаптарын алғаннан кейін өздерінің шешімдерін олардың өкілдеріне үш күн ішінде хабарлауға міндетті. Жұмыскерлердің талаптары қанағаттандырылмаған жағдайда алауыздықтарды шешу үшін бітістіру рәсімі қолданылады, дау бітістіру комиссиясында, сонан соң делдалдың қатысуымен немесе еңбек төрелік сотында қаралады. Бітістіру рәсімдерін ұйымдастыру үшін Ұжымдық еңбек дауын реттеу жөніндегі арнаулы қызмет құрылған. Ұжымдық еңбек дауын шешу барысында тараптар қол жеткізген келісім жазбаша нысанда бекітіледі және оның тараптар үшін міндеттілік күші болады. Егер жұмыс беруші бітістіру рәсімдерінен жалтарса немесе қол жеткізілген келісімді орындаудан бас тартса, онда жұмыскерлер ереуілдермен қоса жиналыстар, митингілер, қыр көрсетулер, шерулер өткізуге құқылы.

Дереккөздер
-----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Үңгір ғибатханалар** 
Тарихи кезенге дейін өмір сүрген адамдар үшін үңгірлер тек қана баспана емес , құдайға сыйыну орны да болған. Орталық Америкада қмір сүрген Майя тайпасы «Үңгірлер о дүниенің қақпасы, сол себепті үңгірде жасалған рәсімдер арқылы ата бабалар рухынан жылдам хабар алуға болады» деп сенген. Солтүстік Жартышардағы жергілікті американдықтар да үңгірлерді киелі жер ретінді бағалаған. Ежелгі және Вудланд үнділері ең ержүрек дауынгерлерін «Мамонт» үңгірінің қараңғы түкрірінежіберетін болған.
Үңгір ғибадатханалар туралы ерекше мысалдар Үндістаннан табылады. Аджанта мен оның маңындағы Эллора үңгірі - Үндістандағы ең керемет сәулет орындардың бірі. Эллорадағы үңгірлердің барлығы тамаша сәулетік келбетке ие болғанымен, Үнді Кайласа ғибадатханасы- ең танымал үңгір болып табылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Балалар Энциклопедиясы "Үңгірлер"
**Тоқпақ, тоқпақ жілік.** Түсіндірме сөздікте — жауырын мен кәрі жілік аралығындағы жілік деп анықтама
берілген. «Ал қара бала... тоқпақ жілікті аштан келгендей боп, ...сирек тістерімен жұлмалап жатыр» (Ә. Нұршайықов, Батыр.). Тіліміздегі «жілік» өзінің орналасқан орнына не бойындағы басқа белгілеріне қарай, «кәрі жілік», «асық
жілік», «ортан жілік», «тоқпақ жілік» сияқты атаулар меншіктенеді. Осылардың ішінде біздің сөз етпегіміз соңғысы. Біздің топшылауымызша, жіліктің бұл түрі өз атауын түр-тұлғасына байланысты меншіктенген сияқты. Ол басқа жіліктерге қарағанда пішін жағынан қысқа болса да, жуандау, дөңестеу, томпақтау жаратылған. Міне осы тұлғасы оңың атауын тудырған. Томпақ
«тоқпай»—ісіну, дөңестену, ал «тохпах»— дөңес, томпақ мағыналарын мезгейді. Ойымыздың оғаш еместігін, асығы бар жіліктің «асық жілік», жамбас пен асық жілік ортасында орналасқан жіліктің — «ортаң жілік» аталулары куәаландырғандай. Дәл сол сияқты, өзінің тұлғасына (дөңестігі мен томпақтығына) қарай «тоқпақ жілік» есімін алуға қақығы бар сияқты.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Үңгіртану**, спелеология — үңгірлерді зерттейтін ғылым.

Ол үңгірлердің түзілуін, морфологиясын, микроклиматын, суын, өсімдіктерін, қазіргі және ежелгі үңгір фаунасын, адамдардың тас ғасырлардағы мәдени материалдық қалдықтарын, жартастарындағы суреттер мен бейнелерді, қазіргі уақытта пайдаланылуын зерттейді.

Үңгіртануының тарихы
--------------------

A. *Зерттеу жүргізу кезінде*.
Бұл ғылым саласы 20 ғасырдың 2-жартысында қалыптаса бастады. *Оның пайда болуы француз ғалымы Э.А. Мартель, австриялық ғалымдар А.Шмидль, Ф.Краус, А.Грунд, В.Кнебель есімдерімен байланысты.* Ірі үңгірлер көп жағдайда тау жыныстарының еруі нәтижесінде пайда болатындықтан, карст құбылысына жатады. Сондықтан Үңгіртану карсттану ғылымымен тығыз байланысты.

Үңгіртану карст үңгірлерімен қатар мору, дефляция, абразия, суффозия, тектоникалық күштер әрекеті (үңгір-жарықшақтар), лаваның ағуы мен қатуы, мұздақтардың еруі (мұздық гроттары), травертиннің шөгуі нәтижесінде түзілген, сондай-ақ адамдар үңгіп жасаған жасанды үңгірлерді де зерттейді.

Үңгіртану жер асты ландшафт құраушыларын зерттеумен айналысатындықтан, ол геология, минералогия, геоморфология, гидрогеология, гидрология, метеорология, климатология, ботаника, ландшафттану, зоология, палеонтология, археология, т.б. ғылымдармен тығыз байланысты. Үңгірлердің табанында жер асты бұлақтары, өзендер мен көлдер кездеседі. Үңгір қабырғалары, төбесі мен табанындағы минералдық түзілімдер ғылым үшін де, туризм үшін де қызық.

Қазақстандағы спорт үңгіртануы
------------------------------

A. *Мұзды үңгір*.
Үңгірлерді зерттеуде басты рөлді спелеолог-спортшылар (спелеотуристер) атқарады, өйткені олар үңгірдің терең қуыстарына ену үшін күрделі өрмелеуі мен төмен түсуі, су кедергілерінен (сифондардан) өтуі үшін арнайы құрал-жабдықтар мен аспаптарды пайдаланып, зерттеулер жүргізеді. Көптеген елдерде ғылыми және спорттық спелеол. қоғамдар, клубтар жұмыс істеп, ұлттық ұйымдарға бірігеді.

Үңгірлерді зерттеу археологиялық деректер мен ежелгі мәдениет ескерткіштері арқылы жүзеге асырылады.   

Мысалы, Қазақстанның Қаратау жотасындағы Қараүңгір тұрағында табылған мәдени жәдігерлер бойынша оны адамдар осыдан 7 мың жыл бұрын мекендегені анықталды. Қараүңгірден неолит адамдарының тас пен сүйектен жасалған қарулары, еңбек құралдары, әшекейлік бұйымдар табылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Лесотозавр
Лесотозавр
Лесотозавр
**Лесотозавр** — шағын денелі динозавр. Денесінің шағындығынан епті қимылдап, жылдам қозғалған. Ұзындығы - 1 метр. Салмағы 3,5 кг. Фаброзавр тұқымдасына жатады. Ол екі аяғымен жүрген. Тістері өткір, көздері үлкен болған. аузының үстіңгі бөлігінде күрек тістері, ұрт тістері орналасып, астыңғы жақ сүйегінде мүлде тіс болмаған. Лесотозавр - шамамен 208-200 миллион жыл бұрын кейінгі Триас және Юра кезеңінде өмір сүрген орнитопод динозавр. Оңтүстік Африканың Лесото аймағынан лесотозаврдың кі қаңқасы табылды. Динозавр өте аз зерттелген.

Қызықты дерек
-------------

* 1978 жылы питер м. Галтон атты палеонтолог динозаврды «лесотозавр» деп атады.
* Лесотозавр — ұзын және жіңішке құйрықты, қысқа және иілгіш мойынды, кішкентай басты, кесірткеге ұқсап алып динозавр.

Мәліметтер
----------

* Қорегі: өсімдіктер
* Салмағы: 3,5 келі
* Тұқымдас: Фаброзавр
* Отряд тармағы: Орнитопод[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
**Әубәкір Жүнісов** (1886, Алматы облысы, Райымбек ауданы – 6 желтоқсан 1939) – қоғам қайраткері, Он алтыншы жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысушы. 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

Жаркентте а. ш. мектебін бітірген. 1916 жылы Қарқара көтерілісіне қатысқаны үшін тұтқындалып, өлім жазасына кесіледі. Кейін бұл жаза жеңілдетіліп, 1-дүниежүзілік соғыс майданының алдыңғы шебіне жіберіледі. Майданнан оралғаннан кейін Жаркент қаласында Босқындарға жәрдем көрсету жөніндегі Түркістан комиссиясында жұмыс істеді. Жаркент уездік, қалалық милиция бастығының орынбасары ретінде 1921 жылы атаман Дутовтың көзін жою операциясына қатысты. Бұл оқиға "Атаманның ақыры" көркем фильмінде бейнеленген. 1922 – 24 жылы Тұзкен болысының (бұрынғы Кеген ауданы) халық сотында судья болды. 1924 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы облысы сотының мүшесі, облыстық адвокатура коллегиясының төрағасы қызметін атқарған. 

  

Суықтоғай ауылында (Алматы облысы, Райымбек ауданы) Жүнісов Әубәкірге ескерткіш орнатылған, Алғабас орта мектебіне есімі берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Алмабеков Т.* Албан ата энциклопедиялық шежіре. //  —  Алматы, 2003. — 1352 б. — ISBN 9965-00-838-8.
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Тоқалсай** – Байқоңыр алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады.

Бастауы
-------

Дүйсенбек тауының (Оңтүстік Ұлытау) беткейіндегі бұлақтар суының қосылуынан түзіліп, Ащылы ауылы тұсында Ащылы өзеніне сол жағынан құяды. Ұзындығы 28 км.

Гидрологиясы
------------

Жағасы біршама биік, ирелең. Көктемгі еріген қар суы және жер асты суымен толысады. Сәуірде тасиды, жаздың ыстық айларында жекеленген қарасуларға бөлініп кетеді. Өзен алабында шабындық жерлер, қыстаулар бар, ауыз суға, мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Тоқболат би.
------------

**Тоқболатты биді** кейде хан деп те атайды. XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың ортасында өмір сүрген. Қаракетенің Қарабазары, Қарабазардан-Байбөрі, одан Қожамжар. Қожамжардан-Тоқболат, тағы басқа ұрпақтары бар.

Тоқболат туарда Қожамжарға Қыдыр әулие аян беріп, «үшінші ұлыңның атын Тоқболат қоярсың,оған бақыт қонар, халық сыйлап құрметті тұлға болар», - деген халық аузында аңыздар қалған. Қармақшы өңірінде «Тоқболат атамыз би болды,би болды емсе хан болды»- деген сөз бар.Тоқболат өз заманында Кете руының бетке ұстар айтулы басшысы болғандығын «Тоқболат» деген жер атауы дәлелдей түседі.

Дереккөздер
-----------

* Билер сөзі-киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов:Алматы, 2012. - 208б.
* "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**TrueCrypt** – құжаттарды кідіріссіз шифрлеуге арналған тегін бағдарлама (OTFE). Бұл бағдарлама файлға виртуалды шифрленген дискты орналастыру арқылы және ақпаратты сақтайтын құрылғыларды шифрлеу арқылы виртуалды дискты жасай алады (Windows 2000 басқа барлық Microsoft Windows операциондық жүйелерінде бар). Құрылған TrueCrypt файлы әдеттегі жай файлдар секілді жұмыс істейді.
TrueCrypt томында сақталған барлық ақпараттар файл мен тізбелер атымен қоса шифрленеді. Бағдарламаның лицензиясы ашық (тегін) болып саналады. Алайда 2008 жылы қазанда бұл бағдарламаны Fedora бойынша тексергенде, қауіпті белгісіз нәрселер табылғандықтан, қарашада бағдарламаның лицензия құжатына жөндетулер енгізілді.

TrueCrypt мүмкіндіктері
-----------------------

TrueCrypt мынадай түрлерде шифрленген диск құра алады:

* файл контейнерінде, келесі әрекеттерді оңай әрі жеңіл орындауға мүмкіндік береді: жылжыту, көшіру, ат қою, жою.
* шифрленген диск бөлімі ретінде, жұмысты ыңғайлылырақ және сапалылырақ орындауға жағдай жасайды (5.0 нұсқасында жүйелік бөлімді шифрлейтін жаңа мүмкіндік пайда болды).
* USB флеш-картаны толық шифрлей алады (7.0 нұсқасында флоппи дискты шифрлеу қамтылмаған).

TrueCrypt жоспарланған мүмкіндіктері
------------------------------------

TrueCrypt ресми сайтына сәйкес, келесі мүмкіндіктер бағдарламаның жаңа нұсқасында қамтылуы жоспарланады:

* Сыртқы модулдің аутентификациясын қамтамасыз ету
* СD/DVD құрылғылардағы ақпараттарды шифрлеу - шифрлеудің жоғарғы деңгейі
* т.б.

Тарихы
------

TrueCrypt бағдарламасы Encryption for the Masses (E4M) ба5дарламасының негізінде жасалған. Кідіріссіз шифрлеуге арналған ашық бастапқы кодпен әйгілі болған E4M бағдарламасының бірінші нұсқасы 1997 жылы шыққан болатын. Алайда 2000 жылы бағдарлама авторы француз Paul Le Roux коммерциялық бағдарламаларды дамыту саласына ауысуына орай, бағдарламаға жұмыстар жүргізу тоқтатылған болатын. 
TrueCrypt ең алғашқы нұсқасы 2001 жылы ақпанда жарық көрді. Сол уақытта TrueCrypt кідіріссіз шифрлеуге арналған ашық бастапқы кодпен жазылған жоғары қауіпсіздікті қамтамасыз ететін жалғыз бағдарлама еді.

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт (ағыл.)
* Локализация файлдары
* TrueCrypt жұмыс істеу инструкциясы Мұрағатталған 6 тамыздың 2012 жылы.
* TrueCrypt: ДК және ноутбуктың ақпараттарын қорғайтын тегін бағдарлама, «THG», 7 ақпан 2009
* TrueCrypt OpenPGP сайтында
* TrueCrypt 6.2a, securitylab.ru, 21 маусым 2009 ж
* Зерттеушілер TrueCrypt файлы арқылы жасырын ақпараттарды тапты Мұрағатталған 1 желтоқсанның 2012 жылы. xakep.ru, 18 маусым 2008 ж
* Бірнеше бағдарламалардың үлгісі: Контейнерге шифрлеу, itsec.ru, 30 қаңтар 2008 ж
* Жүйені шифрлеу: BitLocker және TrueCrypt
**U-152** - жағаға жақын жерде жүзитін II-D типті кішкене неміс суасты кемесі болып табылады. Ол екінші дүниежүзілік соғыста қолданылған және зауыттық нөмірі 281 болып табылады. 

Ол өз қатарластарына 1941 жылдың 29 қаңтарында қосылған. Ол алғашында 24-і флотилияда болып, 1941 жылдың 1 қыркүйегінен бастап 21-і флотилияда қолданылған болатын және 1941 жылдың 1 наурызынан бастап 31-і флотиляда қолданылған еді. Ол барлық флотилияларда жауынгерлік сабақта суасты кемесі ретінде қолданылған болатын. Кейіннен 1945 жылдың 2 мамырында Вильгельмсхафен портында су тұңғиығына мәңгілікке жіберілген болатын.

Жалпы мүнездеме
---------------

* Жобаның белгіленуі: IID.

* Су үсті жылдамдығы: 12,7 торап.

* Су асты жылдамдығы: 7,9 торап.

* Максималды жүзу тереңдігі 150 метр.

* Экипаж: 26 адам.

Мөлшері
-------

* Су үсті судың ығыстырылуы: 314т.

* Су асты судың ығыстырылуы: 364т.

* Корпус ұзындығы: 4,92 метр.

* Корпус биіктігі: 8,4 метр.

Күштік қондырғылары
-------------------

* 6 цилиндрлі, 4 ырғақты «MWM» RS127S , 2x350 ат күші.

* Электроқозғалтқышы: «Siemens» 2x210 ат күші.

Қаруландыруы
------------

* Артиллерия: 1 х 2 см/65 С/30 (1000 снарядты).

* Торпедалы - миналы 3 ТА 5 торпеда немесе 18 мина

Дереккөз
--------
**Тоқбай Исабекұлы** - (1932-2003) 16 маусымда ҚХР, Құлжа аймағындағы Шипанзе ауданына қарасты Майбұлақ тауының етегінде дүниеге келген. Еңбек жолын 1950 жылы мүғалімдіктен бастаған. 1952 жылы Құлжаға шақырылып, облыстық әкімнің кадрлар бөлімін басқарады. 1955 жылы мамыр да ата-анасымен бірге тарихи атамекені — Қазақстанға келіп, Жаркент педучилищесін бітіреді (1957). Панфилов ауданындағы Кіші Шығай мектебінде мұғалім, 1960 — 1975 жылдары осы мектептің директоры, 1981 — 1991 жылдары кластан тыс тәрбие жұмыстарын ұйымдастырушы болып еңбек етті.

Алғашқы өлеңдері «Іле», «Шың-жаң үнжариясы» басылымдарында жарияланған. 30-дан астам сырлы да сазды әндер шығарған. Әндері «Жастық шақ әуендері», «Ән шырқайық» атты ұжымдық жинақтарға енген. Талай айтысқа қатысып, жүлдегер атанған. Республикалық басылымдарда «Туған жердің түлегі», «Күн шығыстың қыраны», «Күткен күн», «Ұстаз жолы» поэмалары жарияланған. «Жалын» баспасынан «Тау гүлі» (1979), «Жазушы» баспасынан «Мөлдір бұлақ» (1977), «Жердегі жазулар» (1975), «Сырлы дүние» (1982) кітаптары жарық көрді. Әнші Дәнеш Рақышев туралы роман-естелік жазған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
Океанның ескерткіші
**Океан** (көне грекше: Ὠκεανός) — ежелгі грек мифологиясында Құдай, қоршаған жерді және теңізді, Барлық өзендерге, бұлақтарға және теңіз ағымдарына бастау берген, ұлы дүниежүзілік өзен апаты. Гомерда Океан – Құдай ған емес, барлық тірі заттың бастапқысы.

Гесиодта, Океан – алып, Уран мен Геяның баласы ( Жер мен Аспанның), Кронның, Гиперионның және Реяның бауыры, үш мың қыз тудырған Тефиданың күйеуі мен бауыры. Океанид және сонша баласы – өзен ағымдары (ежелгі грекиялық өзен құдайлары).

Океан, алыптардың әкесіне шабуылына қатысқан жоқ және алыптардың Зевске қарсы тұрғанында да қатысқан жоқ, осы арқылы өзінің жоғарғы лауазымын сақтап қалды.

Аполлодор бойынша, ол – Зевстің бірінші әйелінің (Метиданың) әкесі. Өзінің бейбітшілігі мен қайырымдылығымен танымал, мысалы Эсхилда «Байланған Прометейда» ол сәтсіз Прометей мен Зевсті татуластырғысы келді. Құдайлар Океанды кәрі әке секеілді қабылдайды, ол жалғыз тұрса да, оның қамын ойлайды

Батыста, Океан о дүние мен біздің әлемнің шекарасын жуып отырады. Ол жерде жер асты патшалығына кіретін есік бар.

Оның суларында Пегас атты ат туған. Эсхил, Океанды қанатты аттың иегері деп атайды.

Дереккөздер
-----------
**UBS AG** — бүкіл әлем бойынша түрлі қаржы қызметтерін атқаратын, Швейцариядағы ең ірі қаржы конгломераты.

Штаб-пәтері Базель және Цюрих қалалрында орналасқан. UBS капитализациясы және табысы бойынша Еуропадағы ең ірі банктердің ішінде екінші орында тұр.

Меншіктенушілер және басшылығы
------------------------------

2009 жылдың күйіне қарай банк акцияларының 96 % биржа айналымында.

Қызметі
-------

2008 жылдың қазанында Швейцария үкіметі дүниежүзілік қаржы дағдарысы артынан банктың 10 % акциясын 3,9 млрд еуроға сатып алуға мәжбүр болды.

2007 жылдың 10 желтоқсанында, банк он миллиард долларды шығынға жазғанын жариалады. Осыған себеп болған АҚШ-тағы ипотекалық дағдарыс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Банки Швейцарии получат помощь от государства Мұрағатталған 25 қазанның 2008 жылы.
2. ↑  UBS writes down $10 bln, Singapore injects capital Mon Dec 10, 2007 (ағыл.)

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ресми сайты
**Алахан Жапарбеков** (*1914*, Жамбыл ауд. - *2001*, Жамбыл ауд. Бірлесу Еңбек а.) - соғыс және еңбек ардагері. Жауынгерлік 3-дәрежелік Даңқ орденінің иегері.
1941 ж. тамыз айында әскер қатарына шақырылды. Сталинград түбіндегі шайқаста "Ерлігі үшін" медалін алды. Дон және Висла өзендерінен өту кезінде жауға қарсы көрсеткен ерлігі үшін үшінші және екінші дәрежелі Даңқ ордендерімен, Берлинді шабуылдау кезіндегі көрсеткен батырлығы мен тапқырлығы үшін 1-ші дәрежелі Даңқ орденімен марпатталды. Соғыстың соңына қарай қираған қалалрды қайта қалпына келтіру жұмыстарына қатысты. 1945 ж. елге оралғаннан кейін, өзі туып өскен ауылдың шаруашылығын жолға қоюға белсене атсалысады,сал басын арттыруға, онан алынатын өнімдердің молшылығы мен сапасын жақсартуға көп күш-қуатын арнайды. Ұзақ жылдар бойы мал фермасын басқарады. Жамбыл аудынының құрметті аадагері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы, Алматы 2003
**Әше Қазы хан** 1951 жылы 10 қыркүйекте дүниеге келген. 1980 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін, 1997 жылы Қазақстан мемлекеттік Басқару академиясының экономика факультетін қызыл дипломмен бітірген. 1967—1989 жылдары аудандық, облыстық, республикалық басылымдарда, *«Мектеп», «Жазушы»* баспасында жұмыс істеген.

Жұмыс баспалдағы
----------------

1989-1995 жылдары *«Сөзстан»* баспасының директоры, 1995 — 1996 жылдары *«Қазақ энциклопедиясында»* Бас редактордың өндіріс жөніндегі орынбасары, 1996—1999 жылдары *«Бухгалтерлік есеп және аудит»* журналында Бас редактордың орынбасары, 1999 — 2003 жылдары республикалық *«Ара-Шмель»* журналының Бас редакторы болып қызмет еткен.

Еңбегі
------

*«Айшуақ әлем»* атты мысал, аңыз, әңгімелер кітабы, *«Материктердің физикалық географиясы»* атты аударма (**«Мектеп», 1984**), *«Енді қайттім»* сықақ әңгімелер (*«Жазушы», 1987*), *«Тәтті қауын»* (1987), *«Аялы алақан»* (*«Қайнар», 1988*), *«Өзімнен де бар»* атты сықақ әңгімелер мен повестер жинағы (1990), *«Аспан мен ханзада және басқалар туралы»* аудармасы (*1992, «Рауан»*), *«Сөз сүйектен өтеді»* сатиралықмақал-мәтелдері, *«Мұқанның мысқылы»* (1997), *«Сүйген жан кешірімді»* (1996), *«Сам виноват»* (*1996, орыс тілінде, «Сөзстан»*), *«Күлкі көңіл көркі»* (2003) атты кітаптары жарық көрді. 1989—1990 жылдары елімізде *«Құран-Шариф»* кітабын бастырған. *«Иман шарт»*, ақ құранды аударған. *«Мың жылғы арман», «Ағылшынша-орысша-қазақша дипломатиялық терминдер», «Қазақша-ағылшынша-орысша дипломатиялық терминдер»* атты қосарланған кітабы 2007 жылы *«Сөзстан»* баспасынан жарық көрген.

Жетістіктері
------------

1998 жылы Қазақстан Журналистер одағының сыйлығын алды.«Қазақстан Тәуелсіздігіне 10 жыл» *медалімен марапатталған.* «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» *(2006).*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Алаутүсті микрозегрис** (Микрозегрис пламенный Microzegris pyrothoe Eversmann, 1832) — саны қысқарып бара жатқан ақ көбелектер түрі. Ресейдің Еуропа бөлігінің оңтүстік-шығысында, Орта Азияда, Оңтүстік Алтайда, Батыс Қытайда таралған.Қазақстанда Оңтүстік Балқаш маңы мен Каспий маңынан (Үстірт шоқысынан) нақты белгілі. Құмды,сортаңды шөлдердегі сексеуілді және астық тұқымдас түрлі шөпті жүзгіндіктерде тіршілік етеді. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектердің ұшуы сәуір, мамырда байқалады.Жұлдызқұрты мен қоректік өсімдігі белгісіз. Республика жерінен тысбарлық жерде саны төмендеуде,ал біздің республикамызда мәліметтер жоқ. Сарыесік-Атырау шөлі, Iле өзенінің жағалауында (Бақанас ауданы) сирек кездеседі,кей жерлерде кәдімгідей. Жер жырту,
малды шектен тыс бағу, ағаш-бұталы өсімдіктерді кесу нәтижесінде, тіршілік ететін ортасының бүлінуі мен толық бұзылуы, түр популяциясына қатты әсерін тигізіп отыр. Түрді қорғау үшін сексеуілді ормандарды қорғау керек.

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Нижинская Бронислава - (шын аты Бранислава Фоминична Нижинская) (8 қаңтар 1891ж. Минск - 21 ақпан 1972ж. Пассифик-Палисадес, Калифорния штаты, АҚШ), америка бишісі, хареограф, педагог, Ресейден шыққан. Петербург театр училищесінде білім алған, ал 1908ж. Маринский театрының труппасына түскен. 1909ж. бастап Нижинская өзінің ағасы В.Нижинскиймен Парижде орыс балетін биледі. Ол труппаның бірнеше балетін билеген, мысалы: (1920ж.) Свадевька, (1924ж.) Көгілдір экспресс және (1924ж.) Лани. 1920-1930жж. Нижинская басқалар үшін, ал 1932-1937ж. өз ұжымының алдында биледі. 1938ж. Лос-Анджелеске кетіп, онда өзінің балет мектебі ашты, 1960ж. дейін хареограф міндетін атқарды.

Сілтемелер
----------

* Қысқаша биография Мұрағатталған 27 қыркүйектің 2007 жылы.  (ағыл.)
* «Фавна жартылай-күн демалысындағы» балерина Мұрағатталған 5 шілденің 2011 жылы. (Суреттер)
**Низами Мамед оглы Сулейманов** (азірб. Nizami Məmməd oğlu Süleymanov; 25 қазан 1945 жылы, с. Ранджбар — 2 желтоқсан 2016 жылы, Баку) — Кеңестік және әзірбайжандық ғалым-материалтанушы, инструменталды болат саласында маманы. 1989 жылдан бастап Әзірбайжан ғылым Академиясының корреспондент мүшесі, сонымен қатар Әзірбайжан ұлттық өнер академиясының президенті. 1992 және 1998 жылдар аралығында Әзірбайжан президенті лауазымына кандидат болған болатын.

Өмірбаяны және мансабы
----------------------

Әзірбайжан СРО, Алибайрамлинский ауданында, Ранджбар ауылында дүниеге келген. 

Әзірбайжан политехнологиялық институтын тәмәмдаған.

Әзірбайжан Республикасының ғылым академиясы «Кристалл» зауытында директор болып жұмыс істеді.

1989 жылы Әзірбайжан ғылым Академиясының физика-математикалық және техникалық ғылымдар бөлімінің корреспондент мүшесі болып тағайындалды. 

1992 жылы президенттік сайлау кезінде өз кандидатурачын ұсынды, сайлаушылар даусының үштен бірін жинап, екінші орынға йе болды. Нәтижесінде 1998 жылы тағы бір рет өз кандидатурасын ұсынып, халық даусының 8,2 % жинап үшінші орынды алды. 

2016 жылдың 2 желтоқсанында дүниеден өтті. Ғалыммен қоштасу салтанаты сол күні Гейдара мешітінде өтті.

Дереккөздер
-----------
**ЭЛЕМЕНТАР ГЕОМЕТРИЯ** – геометрияның элементар математикаға енетін бөлігі. Э. г-ның шекарасы элементар математиканың шекарасы сияқты дәл анықталмаған. Э. г-да негізінен қозғалыс, көшіру, бұру, гомотетия, инверсия, т.б. геом. түрлендірулер, сондай-ақ аксиоматика, сфералық геометрия, геом. салулар, геом. шамаларды өлшеу теориясы, т.б. мәселелер қарастырылады. Э. г-ны геометрияның алғашқы тарауы деп те қарастыруға болады. Өйткені одан геометрияның басқа бағыттары дамыған. Э. г-ның негізі Ежелгі Грекияда қаланып, Евклидтің "Негіздерінде" баяндалған. Э. г-ны мұндай тарихи тұрғыда анықтау заңды болып есептеледі, бірақ ол да Э. г-ның жалпы мазмұны мен сипатын анықтай алмайды. Себебі Э. г. қазіргі кезде де даму үстінде. Сондықтан бұл анықтама, айқындала түсіп, толықтырылуға тиіс. Э. г. нүкте, кесінді, түзу, бұрыш, жазықтық сияқты қарапайым фигураларды және кесінділер мен бұрыштардың теңдігі (немесе жалпы айтқанда, беттескен фигуралардың теңдігі) жөніндегі ұғымдарды қарастыруға негізделген.

 Мұның үстіне аксиоматик. жолмен құрылған Э. г-да: "нүкте белгілі бір түзуде жатыр", "нүкте жазықтықта жатыр", "нүкте басқа екі нүктенің арасында жатыр" деген ұғымдар да дәл айқындалады. Э. г-ның зерттейтін объектісіне: 1) саны шекті қарапайым фигуралардан құралған фигуралар; 2) қасиеттері белгілі бір бастапқы (негізгі) ұғымдар арқылы анықталған фигуралар; 3) салу арқылы анықталған фигуралар жатады. Э. г-ның зерттейтін нысананың шектеулі болуына байланысты оның тәсілдері де шектеулі. Э. г-ның тәсілдерінде кез келген фигура, айнымалы шама және функция ұғымдары, сондай-ақ шектер теориясының жалпы теоремасы, т.б. пайдаланылмайды. Э. г-ның негізгі тәсілі – не бастапқы алғы шарт – аксиомаларға не белгілі теоремаларға сүйене отырып, көрнекі талдау жолымен жаңа теоремаларды қорыту. Қысқаша айтқанда, Э. г-ның зерттейтін және шешетін мәселелерінде белгілі бір жиын (геом. орын) болғанымен, жалпы шексіз жиын концепциясы болмайды. Мектепте осы уақытқа дейін Э. г-ның Евклид жүйесі оқытылып келсе, соңғы кезде Колмогоров жүйесі оқытылуда.
**Элементтер Кларкі**, химиялық элементтер кларкі, кларк – жер қыртысындағы, гидросферадағы, тұтастай Жер планетасындағы, ғарыштық денелердегі, түрлі геохимиялық немесе космохимиялық жүйелерде тараған химиялық элементтердің орташа мөлшерін өрнектейтін сан. Э. к. салмақтық (%, г/т, г/г) және атомдық (атомдар санының %-ы) болып ажыратылады. 16 км-ге дейінгі жер қыртысын құраушы әр түрлі тау жыныстарының хим. құрамы жөніндегі деректерді қорытындылап, американдық ғалым Ф.У. Кларк ұсынған (1889). Ол анықтаған хим. элементтердің %-дық мөлшерін А.Е. Ферсман біраз дәлелдеді және ол сандарды Кларк саны немесе кларк деп атауды ұсынып, ғылымға атомдық кларк деген ұғымды енгізді. Планетаның Мохоровичич шегінен жоғ. қабаты саналатын жер қыртысындағы элементтердің орташа мөлшерін А.П. Виноградов (1962), С.Р. Тейлор (1964), К.Г. Ведеполь (1967), т.б. ғалымлар қайта есептеп дәлелдеді. Рет нөмері кіші элементтер кларкі жоғары. Мыс. ең көп тараған 15 элементтің кларкі 100 г/т-дан жоғары. Рет нөмері жұп элементтер жер қыртысы массасының 87%-ын, рет нөмірі тақ элементтер 13%-ын құрайды. Жердің орташа хим. құрамы метеориттердегі элементтердің мөлшері негізінде есептеледі. Э. к. пайдалы қазба кендеріндегі, тау жыныстарындағы немесе белгілі аймақтардағы хим. элементтер шоғырының төмендігін немесе жоғарылығын салыстыратын эталон болып саналады. Сондықтан Э. к. кен орындарын іздеуде, оларға өндірістік баға беруде ерекше орын алады.