recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**"Энтеровирус-71** (ағылш. ***Enterovіrus-71**, EV71*) — жұқпалы вирус, әсіресе, балаларды баудай түсіріп, күн сайын өршіп бара жатыр. Enterovіrus-71 (EV71) инфекциясы Қытайдың орталық Аньхуэй провинциясындағы Фуян қаласынан басталған екен. Тіркелген бес мыңға жуық науқастың көп ұзамай 22-сі көз жұмған. Қауіпті ауру 1998 жылы Гонконг аумағында тіркелген болатын. Ол кезде 129106 бала ауырып, оның 78-і қайтыс болған.

Белгілері мен қасиеттері
------------------------

Энтеровирустар табиғатта кеңінен таралған, сондықтан одан бойды аулақ ұстау мүмкін емес. Инфекцияға қарсы вакцина жоқ. Вирус бірнеше жылдан кейін, адамдардың иммунитеті жойыла бастаған кезде қайталап соғып отырады. кездегі анықталған адам денсаулығы үшін патогендік болып саналатын стеретиптердің түрлері 80-нен астам, алдағы уақыттарда бұдан да көп болуы мүмкін. Enterovіrus-71 оңайлықпен залалсыздандырылмайды. Полиовирустар көкөністерде, сүт өнімдерінде 37 градус жылылықта 3-4 айға дейін сақталады. Энтеровирус инфекциясын тағамдар арқылы, үй мүліктері арқылы вирусты жұқтырған ауру адамдар таратады. Қан арқылы энеровирустар адамды сал ауруына, энцефалиттік және асептикалық менингитке шалдықтыруы мүмкін. Сондай-ақ плевралгиялық, экзантема, перикардит, миокардит, безгек ауруларын қоздырады. Вирусты жұқтырған адамның алдымен екі бетінде, еріндерінде, тілінде, тамағында ақшыл-қоңыр теңбілдер пайда болады. Екі-үш күн өткеннен кейін теңбіл адамның аяқ-қолдарына, алақанына жайылады. Әдетте дене ыстығы көтеріледі. Инфекция, әсіресе, 6-7 жасқа дейінгі балаларға тез жұғады.

Таралуы
-------

EV71 инфекциясымен ауырғандардың саны қазір 25 мыңға, ал қайтыс болғандардың саны 34-ке жеткен. Жұқпалы вирус, әсіресе, балаларды баудай түсіріп, күн сайын өршіп бара жатыр. Моңғолияның Денсаулық сақтау министрлігі 100 адамның энтеровирустық инфекцияны жұқтырғанын мәлімдеді
**Кешірім** — 1989 жылы «Известия» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы Мұстай Кәрім. ISBN нөмірі: 5-206-00012-4.

Қысқаша мазмұны
---------------

"Кешірім" кітабында соғыс уақыты сипатталады. Оқиға қатардағы жауынгер мен ауыл қызының сүйіспеншілікке толы оқиғалары айналасында өрбиді. Олар бір-бірін жақсы көреді, бірақ қатал соғыс уақыты олардың алдына кедергілер қойып, оларды алыстатады. Зухтың кінәсі айқын, ол шайқас қарсаңында кенеттен табылған махаббатымен қоштасу үшін бөлімді өз еркімен тастап кетті. Махаббат оны осы қадамға итермеледі. 

Негізгі кейіпкерерінің бірі -Башқұртстаннан шыққан жиырма жастағы лейтенант Жантемір Байназаров. Мұстай Кәрім Жантемірдің қымбат екенін мойындады. Бұл оның кейіпкері, күрделі рухани өмірдегі адам, ған өмір сүру оңай емес.  Әрі қарай оқиғадағы кейіпкерлер жасаған көңіл-күй әр мазасыздықты, шиеленісті, арттыра түседі. Өкінішке орай, олардың тағдыры қайғылы орын алады. Мұстай Кәрім соғыстың барлық қатыгездігін, ол туралы шындықты ашып көрсетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мустай Карим — лучшие книги livelib.ru:
2. ↑   Книга "Помилование" - Мустай Карим
3. ↑ . Мустай Карим: Помилование
**Ковальский Тадеуш (Kowalski Tadeusz)** (21.06.1889,Шато -Ру қ.Индра департаменті, Франция, - 05.05.1948) - поляк түрколого, араб, парсы филологиясының маманы. Философия ғылымының докторы (1911), 1927 жылдан Поляк Ғалымдар Академиясының корреспондент мүшесі, ал 1932 жылдан академигі, 1939 жылдан осы академияның бас секретары. Поляк эмигрантының семьясында туған. 1895 жылы әкесімен бірге өз Отанына оралып, 1907 жылы Краков гимназиясын бітірді. Ковальский сол жылы Вена университетінің филология факультетінің шығыстану бөліміне түсті. 1911-12 оқу жылында Страсбург, Кельн университтерінде лекция тыңдады. Оны 1914 жылы Ягеллон университеті (Краков) мұсылман Шығысы филологиясының доценті етіп сайлады. Ковальский 1919 жылы профессор атағын алған соң, осы университетте Польщадағы бірінші шығыс филология кафедрасын басқарды. Оның негізгі еңбектері араб, парсы филологиясына, әсіресе түркологияғаа (поляк және француз тілдерінде жазылған) арналған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 485 бет
Ұлы эллада
----------

Бірнеше мыңжылдықтар бұрын Балқан түбегі мен Жерорта теңізінің аралдарында өмір сүрген ежелгі гректерөздерін эллиндер, ал елдерін Эллада деп атаған. Қазіргі Грекия жерінде сол дәуірлерден қалған көптеген антикалық ескерткіштер сақталған.
Крит аралында ертеректе озат теіңзшілер,шеберлер мен суретшілер өмір сүрген. Астаналық Кноссе қаласында 3,5 мың жыл бұрын көптеген ұзын аралық жолдары, салтанат залдары, сәндә жатын бөлмелері бар өте жақсы сарай түзеді. Бұл сарайды көрген гректер - кірген адамшығар есігін таба алмайтын ғимарат, лабиринт атап кетті. Олар лабиринтті басы бұқаның басы, денесі адамның денесімен тұратын құбыжық, қанішер Минотавр жайлаған деп сенді. Көптеген ғасырлар бойы адамдар лабиринт жай ойдан шығарылған аңыз деп келсе, XX ғ. басында Кносс сарайын қазған ағылшын археологтары лабиринттің шын мәнінде болғанын дәлелдеді

Архитектура
-----------

Акрополь бірегей архитектуралық кешені қазіргі Грекияның астанасы Афинада сақталған. Грекше "Акрополь" - "жоғарғы қала" дегенді білдіреді. Бұл мекен көне Афинаның тұрғын үй орамдарынан жоғары, негізінен, ғибадатханалар мен алып ескерткіштерден құралып, тегіс төбенің басына қоныс тепкен. Афинаның басты ғибадатханасы б.з.д. V ғ. салынған (сәлетшілер Иктин мен Каликрат ) Парфенон болды. Гректер оны әлемдегі ең әдемі де маңдай алды ғибадатхана санап, үнемі ғалам ғажайыптары қатарына қосатын. Парфенрн 2 мың жылдан аса уақыт бойы тұрып, ішінара XVII ғ. мүжіле бастады. Афиналық Акропольда,алып та, тіп-тік Парфенонға жақын жерде шағын, нақышты Эрехтейон жайғасқан. Бұл храмның үш түрлі діңмаңдайшасы (кіреберіс) болған. Бір кіреберісіндегі қалқаны бағаналар емес, алты қызыдың (мұндай мүсіндер кариатидалар аталады) тіреп тұрған.

Дереккөздер
-----------

2012 "Мәскеу Росмэн" "Әлем ғажайыптары" ISBN 978-5-353-06044-4 УДК 087,5 ББК 92
Белиздегі Ұлы көк ойық
Лайтхаус-Риф. Ұлы көк ойық дәл ортасында орналасқан
**Ұлы көгілдір ойық** әлде **Үлкен көгілдір ойық** (ағылш. *Great Blue Hole*) — Белиз барьерлік рифының құрамына кіретін Лайтхаус-Риф атолласының ортасында орналасқан ірі көк ойық. Ойық диаметрі 305 м. тереңдігі 120 м. дөңгелек карст шұңқырлары болып саналады.

Құрылу және ашылу тарихы
------------------------

Бұл геологиялық қалыптастыру алғашында мұз дәуірінде құрылған әктас үңгірлер системасы болып табылды. Сол уақытта теңіз деңгейі қазіргі уақытқа қарағанда төмен болды, алайда теңіз деңгейі көтерілген соң үңгір күмбезі құлап, карст шұңқыры пайда болды (бедердің бұндай пішіні Белиз жағалауында көп кездеседі).

Ел аузында бұл ойық ата-бабаларымыз қазына сақтаған "ыдыс" деген әңгімелер кең тараған. Тесіктің қабырғаларының біркелкі әрі тегіс болуы бұл пікірді одан сайын алға тарта бастады.

Десе де, француз зерттеушісі Жак-Ив Кусто бұл пікірді жоққа шығарып, қабырғалардың адам қолымен жасалмағандығын толықтай дәлелдеп берді. Ол 1972 жылы Калипсо кемесімен бірге ойықтың тереңдігін өлшеп, оның табиғи құбылыс екенін дәлелдеді
. Ойыққа бір орынды субмариналарда түсіп экспедиция қатысушылары вертикальдан 10-13 ° бұрышта орналасқан массивты сталактиттерді табады. Бұл ойық геологиялық қозғалыс пен үстірттен төмен еңкеюге ұшырағанын дәлелдеді.

Жоғарылау кезінде Ұлы көк ойықта иірім пайда болып, сол иірім ойық бетінде орналасқан барлық заттарды, соның ішінде:балдырларды, қайықтарды өзіне сіңіреді. Жиі бұл иірімдерде адамдар көз жұмады. Үңгірден шыға берісте, осында қаза болған ондаған дайверлердің тізімі жазылған кесте ілінген. Мұнда болып көрген туристер су түбінде бақилық болған адамның үш қаңқасын кезіктірген көрінеді. Су қайтқан кезінде ойықта бұрқақ пайда болып, ол қуатты су (кейбір кезде қоқыс қосылған су) ата бастайды.

Туризм
------

Ұлы көк ойықта орналасқан коралл
Белизден алыс орналасса да (шамамен 96 км қашықтықта) қарамастан, Ұлы көк ойық рекреациялық дайвинг үшін танымал орын болып табылады. Сүңгуірлер бұл жақта алып груперді, медбике акулаларды және кариб риф акулаларын кездестіру мүмкін.

Бұндай пішінде үңгірлер Белиз пен Юкатан түбегінде сенотес (испанша *cenotes*) атымен белгілі. Бұл үңгірдің құрлықтағы түбектерден басты айырмашылығы - басқа үңгірлермен бірге көлденең дамудың дәлелінің аздығы.

2012 жылы Discovery арнасы бұл ойықты өзінің "әлемдегі ең ғажайып 10 орын" тізіміне енгізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Belize Blue Hole reef.  National Geographic Online. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 наурыз 2012.
2. ↑  *Жак-Ив Кусто* Galapagos - Titicaca - The Blue Holes —  Лондон: Cassell, 1973. — ISBN 0304292591.
3. ↑  Чудеса природы: Блу-Хоулс
4. ↑  *Robert Lamb* The 10 Most Amazing Places on Earth.  Discovery Channel (2012). Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 қараша 2012. Тексерілді, 12 қыркүйек 2013.
**Мұстафа Бүркітбайұлы** (т-ө. ж.б.; шамамен 19 ғ-дың 2-жарты-сы, Баянауыл) - әнші, ақын, сазгер.

Өмірбаяны
---------

Омбыдағы Азия меқтебінде оқыған. Атақты күйші Тәттімбетпен дос болған. Шығыс зерттеушісі, фольклоршы Н.Ф.Костолецкийдің шәкірті. Оның тапсыруымен Бүркітбайұлы қазақ ауыз әдебиеті нұсқаларын, ұлттық ойындарды жинаған. Біржан салдық әншілік дәстүрін ұстанып, Бәйтен сал, Жарылғапберді, Әбжан, Қозықелермен бірге өнер көрсеткен.

Шығармалары
-----------

Өзі де талай әуезді әндер шығарған. Көп әндері ішінде "Бүркітбай" өні ғана сақталып, халық арасына кеңінен тараған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақ Энциклопедиясы", 2 том
Скрипкашы. Қазақстанның халық артисі, "Әлем артисі" (ЮНЕСКО, 1998ж), Халықаралық шығармашылық Академиясының академигі. 1958 ж. Алматы қаласында туған. Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын, П И. Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясын бітірді. Айман - ұйымдастырушы , талантты ұстаз. 1993 жылдан "Солистер Академиясы" Мемлекеттік камералық оркестрін ұйымдастырды. 1998 жылдан ол Астанадағы Қазақтың Ұлттық музыка Академиясының ректоры қызметіне тағайындалды. Қазіргі кезде Президент оркестрінің көркемдік жетекшісі. А.Мұсаходжаеваның аты музыкалық Олимпте М. Плетнев, Г. Кремер, Е. Грач, В. Третьяков, И. Гаврш сияқты әлем жұлдыздарымен қатар тұр. Ол Шығыс музыкасының нәзіктігін, сезімталдығын Европаның музыкалық мәдениетінің руханилығымен, көпқырлығымен үндестіріп, ұлттық өнерді әлем халқына танытты.

Дереккөздер
-----------

1. Әнші бұлбұл кітабы, 2007 ж, 24 бет
**Мұсабек батыр Қалдарбекұлы** (1815-1886) жылдар аралығында казіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Сыр өңірінде өмір сүрген. Мұсабек батыр, Қоқан хандығына қарсы күрес жүргізген Қоңырат тайпасының Байлар-Жандар руынан шыққан атақты қазақ батырларының бірі. Өз заманында алты алашқа аты шыққан Сапақ датқа Қалдарбекұлының туған інісі. Қоқан хандығы 19-ғасырдың екінші жартысында алым саққа қазақ қыздарын ала бастағанда, ел арасында толқулар болып, Қоқан хандығына деген халықтың ашу ызасын тудырады. Мұсабек батыр қол бастап, қазақ батырларын жинап, Бадам өзенінің жағасы Ордабасы тауында Ташкент құсбегі Мырза бидің басын алады. Бұл ұрыста Қоңырат Жаманқара батыр, Қоңырат Белес батыр, Қоңырат Ербөбек батыр, Ұлы жүз батыры Рысқұлбек, Маделіқожа және тағыда басқа да батырлар болған. Мұсабек батыр жайлы ақындар көп жырлаған. 

  

Сары даланы шаң қылған

Қоқаннан олжа мол қылған

Мырза биді өлтіріп

Батырлығын даң қылған

Мұсабек батыр жандардан

Майлы қожа

  

Қоңыратта білемісің Мұсабекті

Солардай болар едің болсаң текті

Өлтіріп Мырза биді намыс үшін

Қоқанның хандығынан алған кекті

Молда Мұса

  

Мұсабек батыр-дың ерлігін бейнелеуге арнап ақын Нәмет Сүлейменов жеке—дара бір кітап—поэма жазып шығарды.Ағартушы-ұстаз ақын Тәңірберген Отарбаев,жазушы Әбжапар Жылқышиев,ғалым Е. Құлымбетов,Мұсабек батыр ұрпақтары Кенжебай,Нұржан,Шыналбай,Алибек құнды деректерге аз да болса қол жеткізді.Сыр өңірінің айтулы ақыны Сәдуақас Мұсабек батыр орыстармен соғысты деп жазады өз еңбегінде.Оңтүстік Қазақстан обылысы, Ордабасы ауданы,Теспе ауылының тұрғыны өткен ғасырдың 90- жылдарында талай бәйгелерде топ жарған айтыскер ақынТалап Өскенбайов бабасы Мұсабек батыр-ға арнап жыр—дастан жазды. Жас қазақ үні газетінің бас редаторы,саяси қайраткер Ақ жол  партиясының мүшесі Қазыбек Иса мырза да Мұсабек батыр-дың ерліктері кейінгі ұрпаққа үлгі болу үшін көп еңбектеніп жүр.Қалдарбек батырдың төрт ұлы Жандарбек,Сапақ датқа,Мұсабек батыр,Айдарбек жайлы әліде терең зерттелуде,алдағы уақыттарда жариялайтын боламыз.
Жуан ішек обыры
---------------

Бұл ауру қатерлі ісіктер тобына жатады.Негізі этиологиясы әлі толық зерттелмеген.
Жалпы көріністері әр түрлі болып келеді.Көбінесе анорекисядан,жүдеуден,жалпы әлсіздіктен басталуы мүмкін.Басқа жағдайларда нәжіске қан араласуынан,іштің қаутына не өтуіне бейімділіктен басталады .Әсіресе қатерлі ісіктің жуан ішектің сол жақ бөлімінде орналасуы науқастың жағдайын ауырлатады:іш қатты бүріп ауырады,метеоризм,іштің үнемі қатуы,біртіндеп іштің тарылып,өтпей қалуы пайда болады.Ішкі пальпация зерттеу әдісімен тексергенде беті бұдыр,тығыз,ісік тәрізді көлемді нәрсе анықталады.Науқасты анықтау ирригоскопия жыне эндоскопия әдістерімен зерттеледі.Кейін биопсия үшін алынған материалды гистологиялық жолмен тексереді.
Асқазан обырына қарағанда жуан ішек обыры жай өседі,метастазды кеш береді.Бірақ ішектік қан кетумен,қабырғасының тесіліп,перитониттің дамуымен,ішектің өткізбей қалуымен асқынуы аурудың барысын қиындатады.

Дерек көздер
------------

Ішкі аурулар пропедевтикасы,Айтбембет Б.Н,Алматы-2009.
Ласса вирусы бұл тұқымдасы Tacaride-LCLM, жанұясы Areuaviridal көзі болып табылады кеміргіштер афреикандық.

Клиникасы.
----------

Инкубациялық кезеңі 17-20 күн, температураның 30-40С-ке дейін жоғарлауы, бас айналу, астения, миалгия, тәбетінің төмендеуі, құсу, іште, көкіректе ауырсыну болады. Кейбір науқастарда диарея болады. Ауыз қуысында, мойында, бетте қызару қатты болады.
ОНЖ зақымдалумен жүреді, қалтырау, естімеуде мүмкін, бүйрек жетіспеушілік болуы мүмкін.
Лабораториялық зерттеуде: лейкопения, СОЭ 40-60 мм/с жоғарлайды, нейтрофильдердің солға қарай жылжуы зәрде анықталады ақуыз, эритроцитурия, цилиндеррурия вирурия ұзақ.
Диагностикасы. РСК, НРИФ, РДПА, РН алдын алу шаралары.

Емі.
----

```
Патогенетикалық ем.
```

Регидратациялық филлипс және тұзды сұйықтықтар қолданылады. Плазмалар, рибовирин қолданады.

Профилактикасы.
---------------

Медициналық қызметкерлер арнайы киім киеді қорғану үшін. Ласса қызбасы ауру адаммен қатынаста болғанда жұғады. Зәрге вирусологиялық зерттеу жасау керек , содан кейін аурухандан шығарылады.

Дереккөздер
-----------

* Мұрағатталған 6 қазанның 2012 жылы.
*
**Ласты**, *Ұласты* – Зайсан көлі алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 48 км (салаларымен бірге 132 км), су жиналатын алабы 1350 км2. Ірі салалары: Орталасты, Шетласты.

Бастауы
-------

Бастауын Тарбағатай жотасының орта тұсындағы Үлкенқожыр және Кішіқожыр тауларының солтүстік беткейінен алып, Қандысу өзенінің тармағы - Қарасу өзеніне Алғадай қыстауынан төменде сол жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Жоғарғы арнасы жартасты тау шатқалымен өтеді. Орта ағысы тауалды жазығының көлбеу сайлы-жыралы өңірімен өтеді. Құйған ауылынан төменде арнасы мен алабы кеңейеді, жағалауының басым бөлігі жарлауытты болады. Құйған ауылынан бастап Ласты деп аталады. Жоғарғы алабы мал жайылымына, Құйған ауылы маңынан бастап егістік пен шабындыққа пайдаланылады. Көктем айларында суы тасиды. Негізінен қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Абыз - толғау** - бұл күй ҚХАМ кітабында "Бақсы" күйі деп жазылған. "Абыз-толғау" күйін Базархан Қосбасаров "Қазақ аспапты музыкасының антологиясы" күйтабағынан қобызшы Дәулет Мықтыбаевтың орындауында жазып алған. Дәулет Мықтыбаев осы күйді "Абыз-толғау" деп орындап, тек қана "Толғау" немесе "Абыздың толғауы" деп айтпаған дейді шәкірті Ә.Жұмабекұлы. Бұдан шығаратын қорытынды: бұл күйді белгілі бір адамға теліп қою күмәнді. Сол себепті "Абыз - толғау "күйі жалпы абыздар мен бақсылардың ортақ сарыны. Күйдің мазмұны мен әуені "қорқыт" күйімен үндес. Мұның өзі қобыз дәстүрін жалғастырушы абыздар мен бақсылардың сарындары әу баста Қорқыттан тарағандығынның айғағы.

Дереккөздер
-----------

"Қазақ музыкасы" кітабы, Алматы 2005 жыл - 440 бет
**Жуантөбе** – Қалба жотасының орта тұсындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма ауданының солтүстігінде, Қызылсу өзенінің сол жағалауында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 798 м.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Жер қыртысы палеозойдың метаморфталған жыныстарынан түзілген.

Жер бедері, өсімдігі
--------------------

Енсіз келген Жуантөбенің солтүстік беткейі тіктеу келген, оңтүстік беткейі сай-жыралармен тілімденіп, төбелі жазыққа ұласады. Оңтүстік беткейіндегі бірнеше бұлақтан Шар өзенінің саласы Жарлы өзені бастау алады. Етегінде бұта аралас астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Таудың етегінде бірнеше қыстаулар бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Өсімдіктер эмбриологиясы
------------------------

**Өсімдіктер эмбриологиясы** (грек. embryon – ұрық және logos – ілім) – өсімдіктің жаратылу заңдылықтары мен оның дамуының бастапқы кезеңдері туралы ғылым. Өсімдіктер эмбриологиясы 17 ғасырдың аяғында пайда болып, 19 ғасырдың ортасында өз алдына дербес ғылым болып қалыптасты. Қазіргі кезде Өсімдіктер эмбриологиясын зерттейтін бағытына қарай: теоретикалық эмбриология және экспериментальды деп бөлінеді. Біріншісі тозаңдықтың, микроспоралардың, аталық гаметофиттің, ұрықтың, эндоспермнің, тұқымның құрылысы мен дамуының заңдылықтары, сондай-ақ, тозаңдану мен ұрықтануды, апомиксис пен полиэмбрионияны зерттейді. Ол осы заманның озық әдістерін (электронды-микроспораларды, биохимияны, биофизиканы, цитохимияны, биотехнологияны, т.б.) қолдану арқылы жүзеге асырылады. Эмбрионалдық құрылымдардың дамуы, олардың өзара және өсімдік организмінің басқа мүшелермен әрекеттесуі және олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын қарастырады. Екіншісіне тозаңдардың тіршілік қабілетін сақтау, сыртқы жағдайлардың тозаң түтікшесінің өсуіне әсерін, **цитоплазмалық аталық стерильдік** (ЦАС), үйлесімділік-үйлесімсіздік құбылыстарын зерттеу, ұрықтану мен апомиксисті меңгеру, ұрықты қолдан өсіру, самалдық ұрықтарды алу, партенокарпияны қолдан жасау жатады. 
Қазақстанда өсімдіктер эмбриологиясы саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстары 1955 жылы ҚазҰУ-де (Қазақ Ұлттық Университеті) басталды. Одан кейін Қазақстан ҒА Ботаника институтында, 1993 жылдан бастап өсімдіктер физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы институтында жүргізілді. Қазіргі кезде эмбриология зерттеулердің нәтижесінде өсімдіктердің әр түрлі типтерінің арасындағы жүйелінімдік және филогенетикалық қарым-қатынасты анықтауға мүмкіндік алынды.

Пайдаланған әдебиетер
---------------------

С. Мұхамбетжанов

Сілтемелер
----------

* Өсімдіктер морфорлогиясы.
* Өсімдіктер Физиологиясы. Мұрағатталған 10 мамырдың 2013 жылы.
* Өсімдіктер биотехнологиясы.
* Өсімдіктер биохимиясы.
* Өсімдіктер генетикасы.
**Өсімтал қорлар** - АҚШ елінің жіктемесіне сәйкес, мұнай мен газдың бұрыннан белгілі жатынының дәлелденген қорын одан әрі өсіру мақсатында бұрынғы барлау қорытындыларын одан әрі нақтылау нәтижесінде анықталатын қорлар. Игеріліп жатқан кенорынға тиесілі, өзінің жалпы өнімділігі анықталған горизонтқа қарасты жаңа жатындардың қоры да осы Өсімтал қорлар қатарына жатады. ТМД елдерінде Өсімтал қорлар түсінігіне С, және С2 қорлары сәйкес келеді. АҚШ елінің тәжрибесінде *"ақырғы өсімтал қорлар"* деген түсінік те қолданылады, бұл термин нақтылы кенорыннан басты әдістермен қатар қосалқы әдістер көмегімен өндіріліп алынуы мүмкін мұнай (газ) қорын да қамтиды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
**Абылай Уәлибақыулы** , *қанішер Абылай* (т. - ө.ж.б.) - 17 ғасырдыңдың басында Сауран мен Түркістанды билеген қазақ сұлтаны, батыр. Үргеніш өңірінде туған. Абылай (Әбілмансұр) ханның туған атасы, Жәдік әулетінен. *«Батырлығымен, батылдығымен аты шығып, сол үшін де қанішер деген қаһарлы да құрметті атаққа ие болған кісі»* (Ш.Уәлиханов). Абылай Уәлибақыұлы кейбір деректерге қарағанда, Кіші жүз бен Орта жүздегі қазақ руларының бір бөлігіне билік жүргізген. Ресей империясы қазақ хандығындағы саяси жағдайға барлау жасау мақсатымен және экономикалық байланыстар орнатуды көздеп, 1616 ж. Тобылдың дуан басы И.С.Куракинге Абылай Уәлибақыұлымен келіссөз жүргізуді тапсырды. Абылай Уәлибақыұлыға Сібірдегі орыс қамалдарына шабуыл жасаған қалмақтарға қарсы соғыс одағын кұру, оның есесіне қазақтарға Сібір қалаларындағы сауда-саттыққа емін-еркін қатысуға рұқсат берілетіндігі ұсынылады. Бірақ Ресей екінші жағынан қалмақтармен де астыртын келіссөздер жүргізіп, қазақтар жөнінде арандатушылық саясат ұстанды. Осы себепті және Бұхар ханы Имамкулидің 1612 ж. Түркістанга жасаған тонаушылық жорығы нәтижесінде Абылай Уәлибақыұлы мен орыстар арасындаты бұл кездегі қарым- қатынас нәтижелі болмаған. Абылай Уәлибақыұлы әкесі Уәлибақы, атасы Жәңгір хан, баласы Көркем Уәли сияқты қан майданда қаза тапты.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
Өсімдіктің химиялық құрамы
--------------------------

Электролиздың микробты торшасы.
**Өсімдіктің химиялық құрамы** – өсімдік тұлғасын құратын органикалық және минералдық заттар. Өсімдік клеткасының химиялық құрамында су – 70%, белоктар – 15%, көмірсулар – 3%, амин қышқылдары – 0,4%, нуклеотидтер – 0,4%, липидтер – 2%, бейорганикалық заттар (Mg, Ca, Mn, Na, K, Fe, Zn, Cu, Mo) – 1,5%, ДНК – 0,5%, РНК – 0,8% болады. Клетканың құрамындағы су бос (95%) және байланыс түрінде (5%) кездеседі. Өсімдіктің химиялық құрамы өсімдік өскен жер жағдайына, жасына, сортына, тәуліктік, вегетац. мерзіміне байланысты өзгеріп отырады. 
Әдетте пісіп жетілген тұқымда құрғақ зат мөлшері көбірек болады. Өсімдіктегі макроэлементтердің (құрғақ заттар – азот, фосфор, калий, кальций, магний, күкірт, темір) мөлшері 0,01 – 5,0%-дай, ал микроэлементтердің (бор, молибден, мыс, марганец, мырыш, кобальт, йод, фтор) мөлшері 0,001 – 0,00001%-дай болады. Өте аз мөлшерде ультрамикроэлементтер – рубидий, цезий, селен, кадмий, күміс, сынап, т.б. ал органикалық заттардан – көмірсу (қант, крахмал, клетчатка, глюкоза, фруктоза, сахароза, т.б.), белок, май болады. Өсімдіктің химиялық құрамындағы органик. заттар мөлшері өсімдік түріне қарай әр түрлі болады. Минералдық заттар тұз түрінде (NaCl, KCl, т.б.) кездеседі, олар клетканың осмостық қысымын және қышқылды-сілтілі тепе-теңдікті бір қалыпты деңгейде ұстап тұрады. Май және май тектес заттар өсімдік тұқымы өнген кезде негізгі энергет. зат ретінде пайдаланылады. Өсімдіктегі белок зат алмасу процесіне қатысып, осы процесті реттейді, ал ферменттер өсімдік тіршілігіндегі биол.-хим. реакциялардың жүруін тездетеді. Өсімдік құрамында түзілетін витаминдер мөлшері көп болмағанмен, олардың өсімдік тіршілігіне және жануарлар мен адам организміне маңызы зор. Өсімдіктің химиялық құрамын өзгертуде түрлі селекциялық, агротехниакалық, т.б. шаралар қолдана отырып, өсімдіктің майлылығы, қанттылығы, өнімділігі арттырылып, т.б. жаңа сорттар алынады.

Пайдаланған әдебиетер
---------------------

І. Өрісбаев

Сілтемелер
----------

* Өсімдіктер морфорлогиясы.
* Өсімдіктер Физиологиясы. Мұрағатталған 10 мамырдың 2013 жылы.
* Өсімдіктер биотехнологиясы.
* Өсімдіктер биохимиясы.
* Өсімдіктер генетикасы.
**Сал, көксал.** Түсіндірме сөздікте «*көксал*» анықтамасын «*көксауыр*» тұлғасына берілген түсініктен қарау ұсынылған. Қарастырғанда, бұл екі сөздің мағынасы көк бояуға боялған сапалы көн, былғары екендігін ұғынамыз. «*Көксал*» мен «*көксауыр*» синонимдес сөздер ретінде танылған.

> 
> «*Қақ қалдырған бүлдіршін, сыртына көксал қаптатып, Can қылдырған бүлдіршін, Тайбуырылдың санына*» (Манас).
> 
> 
> 

«*Көк*» түбірімен біріккен «*сал*» сөзінің түбірін әрі алғашқы мағынасын тек түркі тілдерінен іздеп табамыз. Ертедегі түркі жазба ескерткіші мәліметінде «*чал*» тұлғалы сөз «*күлгін*» түсті білдірген. Қазіргі түркі тілдері ішінде қырғыздар мен хакас тілінде «*чал*» сөзі сақталған да, мағынасы — сұр, буырыл сияқты түсініктерге сілтейді. Ойымызға оралған дүниелерді сарапқа салып, саралай түссек, күлгін, сұр, буырыл түстерінің қайсысы болмасын, басқаларға қарағанда «*көк*» түсімен тектес, туыстастығын байқаймыз. Осыны еске алар болсақ, біз көрсетіп отырған «*сал*» не «*чал*» сездерінің өте ертеректе қазіргі «*көк*» беретін мағынаны да меншіктенбеді ме екен деген болжам киліге түседі. Топшылауымызды түркі тілдері ішінде ете көне саналатын чуваш тілінің дерегі құптағандай болады. Біздегі «*көксал*» орнына, чуваштарда «*шал*» десе де, аяқ киімді мәнерлеуге арналған жасыл былғары екендігін бірден түсінеді. Алғаш бұл түсінікті беру үшін «*шал былғары*» (кей тілде «*сал былғары*») тіркесі қолданылып, осы тіркес қазақтар тілінде «*көк*» сөзін қабаттастырып, «*көксал былғары*» түрінде қалыптасуы болмайтын құбылыс емес. Кейін келе «*былғарыны*» қосарламаса да түсінікке жеңіл болғандықтан «*көксал*» қалпында айту дағдыға айналған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
Сал мен сері.
**Сал-серілік**— қазақ халқы мәдениеті мен өнерінің жарқын белгісі, биік шыңы. 

Ақындық, сазгерлік, әншілік, орындаушылық, адамгершілік, мәрттік, жомарттық, пәктік, зор абырой, тағы басқа ең ізгі қасеттердың бәрі осы мұрат тұтқандардың бойынан табылған. Сал мен сері деп аталатын екі тұлғаның бір-бірінен аз да болса ерекшеліктері бар. **Сал** дегеніміз — аса талантты, бір өзі бір театрдың қызметін атқаратын, ерекше әрі қымбат, әсем киінген, жүріс-тұрысы, іс-әрекеті мүлде бөлек, дүниесін, мал-жанын осы жолда аямайтын мәрт, жомарт жан. Оның киімдері кісі таңданарлықтай басқаша үлгіде тігіледі. Сән-салтанатты басқа, ер-тұрманы да сұлу әрі сымбатты, әшекейлі. Сал — халықтың еркесі, қызығы, думаны.

**Сері** де — сал сияқты әнші, күйші, ақын, өнерпаз. Оның киім киісі сұлі да сыпайы. Осындай өнердің сыртында ол — сұлу сүйген, жүйрік баптап, құс салатын, әрі аңшы, саятшы, әрі мерген, әрі палуан, әрі шешен, әрі шебер, қысқасы, халық сөзімен айтқанда, "сегіз қырлы, бір сырлы" аса биік тұлғалы азамат. Мысалы, атақты Сегіз сері осындай жігіт болған.

Сал-серілік екінің бірінің қолынан келе бермейді. Оған үлкен өнер, қазына, мол байлық керек. Олардың жүрген жері той, думан, қызық, мереке болғандықтан, ел-жұрт өздерінің серкесі, еркесі, мақтанышын шапан жауып көтермелеген. Сал-серілерді Әз- Жәнібек, Абылай хандардың өзі жоғары бағалаған, құрмет көрсеткен. Ақан сері, Біржан сал, Шерке сал, Дәурен сал, Нияз сері, Толыбай сал, Сейіткерей сері сияқты аты халық арасында мәңгі ұмытылмастай болып қалған ер-азаматтар көп болған. Сал-серілер туралы Ш.Уәлихановтың, Ә.Марғұланның, С.Мұқановтың, І.Жансүгіровтың т.б тамаша еңбектері мен шығармалары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Сен білесің бе ?" энциклопедиясы.
Хүсейін Нихал Атсыз
**Хүсейін Нихал Атсыз** (түркше: **Hüseyin Nihal Atsız**) (12 қаңтар 1905 ж. Кадыкөй - 11 желтоқсан 1975 ж. Стамбұл), түрік жазушысы, ақын, тарихшы және идеолог. Неждет Санчардың ағасы, Рыза Нурдың "саңлақ баласы және мирасқоры. Түркі Бірлікшісі және Тұраншы деп есептеледі. Ол Исламды сынап, оны «Арабтар, арабтар үшін жасаған дін» деп анықтады.

Мектепте еңбекқор оқушы болған Атсыз, кейін әскери оқуға түседі. Түркішілдік идеясымен осы оқу орнында танысады. Түркішілдік идеясының маңызды адамдарының бірі Зия Гөкалыптың өлімінен кейін Түркішілдік идеясына қарсы болған шәкірттермен қақтығысады. Осы оқу орнында Арап нәсілді командирге сәлем бермегені үшін оқудан шығарылады.
Түркияда «Атсыз Ата», «Атсыз Бек», «Көкбілге» сияқты есімдермен еске алынған Атсыз XX ғасырда Түркішілдік-Тұраншылық пікірлері үшін үлкен қиындықтарды басынан өткізген. Түркия Республикасының негізін қалаушы Мұстафа Кемал Ататүріктің өлімінен кейін басшылыққа келген Исмет Инөнү, Түрікшілік-Тұраншылық әрекетіне қарсы болады. Осы кезеңде Хүсейін Нихал Атсыз, Инөнүнің бұл әрекетіне қарсы шығады. Осы оқиғалардың нәтижесінде Инөнү тарапынан – Атсыз бен Сабахаттин Али деген коммунист жазушымен арасында болған дау сылтауратылып – басқа түрікшілермен бірге түрмеге қамалып, азап шеккен.

Барлық азап пен қуғын-сүргіндерге қарамастан Атсыз өз пікірлерінен бастартпаған. Қасындағы аз ғана Түркішіл-Тұраншылармен бірге Түрік елдерінің дұшпандарына қаламымен қарсы тұрған. Көптеген кітаптар мен романдар жазып, журналдар шығарған. Дүние жүзіндегі барша түрік халықтардың бірігуін қалаған Хүсейін Нихал Атсыз, 1975 жылдың 11 желтоқсанында өмірден өткен.
«Жолдардың соңы» атты өлең жинағы бар. Көптеген ғылыми кітаптар жазған. Сондай-ақ, «Көк бөрілердің өлімі», «Көк бөрілердің тірілуі», «Рух адам», «Ессіз қасқыр», «З Витамині», «Жағымпаздар түні» сияқты романдар жазған.

көздері
-------

1. ↑  Cenk Saraçoğlu, Nihal Atsız's World-View and Its Influences on the Shared Symbols, Rituals, Myths and Practices of the Ülkücü Movement
2. ↑  Yobazlık Bir Fikir Müstehasesidir (Hüseyin Nihal Atsiz) (Turkish) (22 қазан 2007).
**Сакмариха**, *Сақмар* – Жоғарғы Ертіс алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданы мен Риддер қалалық әкімдігіне қарасты аумақпен ағады.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 47 км, су жиналатын алабы 278 км2. Жалпы ұзындығы 177 км-ден асатын 90-ға жуық саласы бар. Үбі жотасының сілемдеріндегі бұлақтардан бастау алып, Үбі өзеніне құяды. Жоғарғы ағысы тар шатқалды, бастауына жақын Татарка темір жол стансасы орналасқан. Өзен арнасы толықтай дерлік тар шатқалды, жағалау бойымен беткейінде жəне онда орман өскен. Қар, жаңбыр, жер асты суларымен толығады. Сакмариха елді мекендер мен өндіріс орындарын сумен қамтамасыз етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Феликс Христиан Клейн** (нем. *Felix Christian Klein*; 1849—1925) - неміс математигі, Берлиндегі Германия Ғалымдар академиясының корреспондент мүшесі (1913). 1872 жылдан Эрланген университетінің, 1875 жылдан Мюнхен Жоғары техникалық мектебінің, ал 1880 жылдан Лейпциг университетінің профессоры. Негізгі еңбектері евклидтік емес геометрияларға, үздіксіз топтар теориясына, алгебралық теңдеулер теориясына, эллипстік және автоморфты функциялар теориясына арналған. Өзінің геометриялық идеяларын «Геометриядағы жаңа зерттеулерді салыстыра отырып шолу» (1872) атты еңбегінде баяндаған. «Математише аннален» («Mathemattische Annalen») журналының 40 жылдай бас редакторы болған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 468 бет
**Фелипе Коломбо** (ис. *Felipe Colombo*; 8 қаңтар 1983 жыл, Мехико) - аргентиналық актер және әнші. "Мятежный дух" атты телесериалдағы Мануэль Агирре рөлімен танымал болған. Осы сериалда басты рөлдегілер - Луисана Лопилато, Камила Бордонаба, Бенхамин Рохаспен "Erreway" поп-группасының мүшесі болған. Өз елінде әйгілі мексикалық Хуан Карлос Коломбоның (Juan Carlos Colombo) және аргентиналық актриса Патрисия Эгийяның(Patricia Eguia) баласы.

Өмірбаяны
---------

Фелипе Коломбо Эгийя 1983 жылы 8 қаңтарда Мексикадағы Мехико қаласында дүниеге келген. Отбасында өзінен басқа апайы мен ағасы бар. Ең бірінші рөлін "Детвора" сериалында ойнаған. Біраз уақыт өткен соң, "Мятежный дух" телесериалында Буэнос Айросқа келген мексикалық жасөспірімнің рөлін алады. Бұдан басқа, Фелипе "Четыре дороги" жобасында түсті және кішкентайынан дос болып келе жатқан Бенхамин Рохас атты досымен "RoCo" группасында өлең айтқан.

Жеке өмірі
----------

Фелипе Коломбо үш жыл бойы өзінің әріптесі, "Erreway" группасының мүшесі және "Детвора", "Мятежный дух" сериалдарының, "Четыре дороги" фильмінің басты рөлін ойнаған- Луисана Лопилатомен кездескен. Екеуінің жалынды сүйісуі жасырын бейнекамераға түсіріліп, сол үлдір эфир бойынша көрсетілгендіктен, екеуінің жұбы ажырады. Осыдан кейін, Фелипенің Сесилия Бонеллимен романы болған. Содан, Коломбо Сесилия Коронадомен танысып, 2009 жылы олардың Аврора атты қыздары өмірге келеді. Олар әлі күнге дейін бірге өмір сүрсе де, заңды түрде некеге отырмаған.

Дереккөздер
-----------
Lüleburgaz 
**Лүлебургаз** немесе Лүлебургас (қала) – Түркияның Кыркларели иліндегі қала және аудан. [1].

Эдирнеден 60 км оңтүстік-шығыста, Ыстамбұл жолында орналасқан. Халық саны 95 500 адам (2007 жылғы жүргізілген санақ қорытындысы). 823 жылы Аркадиопольде Фома Славянини мекен еткен. 970 жылы қала бекінісінің жанында Киев князі Святослав әскері мен Вард Склир бастаған Византия әскері арасында шайқас болады. 1878 жылы 24 қаңтарда өткен орыс-түрік соғысы кезінде генерал Александр Струков отряды Осман әскерлерін талқандайды. 1923 жылы Лозан конференциясының шешімімен сәйкес Грекия қаланы Түркияға беруге мәжбүр болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
*Басқа мағыналар үшін Жетісу деген бетті қараңыз.*

**Жетісу стадионы** — Қазақстанның Талдықорған қаласындағы көп функциялы стадион. Бұрынғы атауы — "Спартак".

Тарихы
------

"Спартак" стадионы Талдықорғанда 1982 жылы салынған. «Жетісу» футбол командасының үй аренасы болған.

Қайта жөндегеннен кейін стадионға 5550 көрерменге дейін сыятын болды. Екі трибуна (Батыс және Шығыс) пластикалық орындықтар мен үстелдермен жабдықталған. Қайта құру барысында электронды табло орнатылған. Стадионда тренажер залы және қосымша алаң бар.

Жетісу ерлер командасынан басқа "Жетісу" дубль командасы мен "Жетісу" әйелдер футбол командасы ойнайды. Стадионда футболдан Қазақстан жастар құрамасы бірнеше үй ойындары өткізді.

Спорттық іс-шаралардан басқа, стадионда мәдени-көпшілік шаралар, эстрада жұлдыздарының концерттері болады.

Сілтемелер
----------

* "Жетісу"стадионы  ФК "Жетісу"сайтында.
**ҚАапаларасан минералды суы**, Алматы облысы Талдықорған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 83 км, Қапалнаннан 35 км жерде, Бүйен өзенінің сол жағалауында орналасқан.

Ол 1000 – 1200 м биіктікте тектоникалық жарықтар арқылы тереңнен шығып жатқан қайнар бұлақ су көзі. Суы шипалы. 1954 – 64 ж. бұл арада бірнеше ұңғымалар қазылып, минералды судың құрамы мен шипалық қасиеттері зерттелді. Суы арынды, жер бетінен 0,2 – 5,5 м биіктікке дейін көтеріледі. Деңгейін 7,5 – 15 м-ге төмендеткенде тәулігіне 130 – 670 м3 су алынады. Химиялық құрамы хлорлы-сульфатты натрийлі, минералдар 0,5 – 0,6 г/л. Суының температурасы 34 – 44°С аралығында. Судың құрамындағы элементтер мөлшері: кремний қышқылы (50 – 88 мг/л), фтор (8 – 9,7 мг/л), бром (0,3 – 0,5 мг/л), бор (0,2 мг/л), молибден (0,03 мг/л), вольфрам (0,003 мг/л). Суда еріген газдың құрамында азот (63,6%), көмір қышқыл газы (10,02%), аргон (1,05%), гелий (0,15%), т.б. бар. Қапаларасан минералды суы жүрек, қан айналу, қозғалыс, жүйке, өкпе-бауыр, тері және гинекологиялық, т.б. көптеген ауруларға ем. Қапаларасан минералды суы негізінде 1886 ж. Қазақстанда ашылған емдеу орны қазір «Қапаларасан» деп аталады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Энциклопедиясы
**Қапсағай**. Түсіндірме сөздіктегі мағынаға қарасақ —
зор денелі, биік те жуан. *«Бойы екі метрге жақын, кең жауырынды қапсағай жігіт... өзі сұранып балуандыққа түсті»* (3. Шүкіров, Сарша тамыз).
«Қапсағай» сын есімінің берер мағынасы зор, биік
болуы мүмкін, бірақ «жуандық» қасиет (түсіндірме сөздік көрсеткендей) оған жанаспайды. Өз ойымызды былай қойғанда, кейбір түркі тілдері деректері де осы
пікірімізді қуаттайды. Тува тілінде капшагай — епті, оңтайлы, ал кашпагай — өткір, ежет, пысық (Рус.-тув. сл.
1980, 241, 50) мағыналарында қолданылады. Тува тіліндегі бұл сын есім мағыналары бірінен-бірі туындаған
ауыс мағыналар, тұлғаларындағы айырма-қатар дыбыстар орын ғана алмастырған (метатеза құбылысы). Адам
епті оңтайлы болу үшін, жуандық пен семіздік қажет
емес, керісінше, жіптіктей сом дене керек. Якут тілі
дерегіне көңіл аударсақ, «хапсағай» тұлғалы сөз біздің
тіліміздегі «шапшаң, епті, тез» сияқты мағыналар меншіктенеді (Як.-рус. сл. 1972, 480). Бұл қимылдар да
адам денесінің жинақты, сұңғақтылығына байланысты
болса керек. Демек, «қапсағай» адамның дене пішіні
ашаң, арық болса да жүмырлана біткенде ғана оқтайлы,
шапшаң, епті боларына сөз жоқ.

Біздің байқауымызша, сөздің ең алғашқы мағынасы
етістік тұлғалы сөзге соқтырады. Мысалы, тунгус-маньчжур тобындағы тілдерде «хабсара» сөзі — арықтау, ал
«хабсахун» тұлғасы «ашаң, арық» мағыналарына нұсқайды (ССТМЯ, I, 457). Дәл қазір әңгіме болып отырған «қапсағай» сөзінің алғашқы мағынасы мен тұлғасына арқау боларлық деректер осылар болар деген
ойдамыз.

Бұл жерде жер атымен байланысты кездесетін «қапшағай» сөзін мұнымен жанастыруға болмайтын сияқты.
Біздегі жер атымен байланысты «қапшағай» тұлғалас
сөзді қырғыз , якут тілдерінен кездестіреміз. Олардық мағынасы таулы жерде
кездесетін үңгір, шатқалдарға мезгейді. Бұл — өз алдына мәселе.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Жетімшоқы** – Қалба жотасының оңтүстігіндегі оқшауланған тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Жарма ауданының орта тұсында, Шар өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 507 м. Шағын, дөңгелек пішінді келген таудың ұзындығы мен ені 2,5-3 км шамасында.

Жер бедері
----------

Солтүстік беткейі тіктеу келген, қалған беткейлері көлбеуленіп жазық даламен ұласып кетеді. Оңтүстік-шығысында қыстау орналасқан.

Өсімдігі
--------

Етегінің бозғылт сұр, сортаңды қоңыр топырағында бұта шоғырлары аралас бетеге, боз, теріскен, қараған, т.б. шөптесіндер өскен. Таудың шығыс етегінен Жаңғызтөбе (Жалғызтөбе) – Шар автомобиль және темір жолдары өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Түсіндірме сөздікте екі түрлі мағынасы
көрсетілген: 

1. қамтып, қапсыра ұстау;
2. бір нәрсені (есікті т. б.) жабу. *«...Ана есікті қапсыра салыңызшы... деді Майлық»* (А. Нұрманов, Құлан.).

Сөздіктегі алғашқы мағына соңғысының туындысы.
Сондықтан біздің баса көңіл аударарымыз — екінші мағынасы.
Тарихи жағынан алып қарағанда, «қапсыру» сөзінің
ең алғашқы түбірі—«қа». Өйткені, моңғол тобындағы бурят тілінің бір говорында «хаа» түлғасы «жап» деген
етістік мағынасын береді (ИБГ, II, И. Бур. Некоторые...
117). Осыдан бара-бара туынды түбір «қап» қалыптасқан. Бұған дәлел — Евпатория мен Бахчасарай мақындағы қараим тілінде (түркі тілінің бірі) «есікті жап»
деген мағынаны — «қапа қапыны» тіркесі береді
(ВДТЯ, К. Мус... Заметки... 100). Мұнда «қапа» сөзі
«жап» мағынасында қолданылып тұр. Топшылауымызды
басқа да түркі тілдері мәліметі дәлелдей түседі: татар
тілінде «кап + ла», чуваштарда — «хупла» сөздері қазақ тіліндегі «жабу» (етістік) мағынасын білдіреді (ПОАЯ.
С. Мур. О тюркских... 341).
Түркі, моңғол тілдерін былай қойғанда «жап» мағынасының «қа» түбірі арқылы айтылатынын араб тілінен
де байқаймыз: қафәл — бекіту, жабу. Егер біз семитохамит, үндіевропа, алтай, картвел тілдерінің деректеріне
үңілсек, олардың бірқатарында «қап» сияқты түбір —
«жабу», «бекіту» сияқты сөздер мағынасын білдіреді.
Сөйтіп, «жабу» мағынасындағы «қапсыру» сөзінің
түбірі қақап екен де, оның төркіні бірнеше топтағы
тілдерге ортақ екендігі анықталып отыр.
Қазіргі тілімізде «есікті жап» деудің орнына кейде
«есікті қапсыр» деп те айтыла береді. Бірақ бертін келе
«жагі» мен «қапсыр» мағыналары даралана, ажыратыла бастаған. Егер үйдің есігі тұтас болса, онда көбіне «жап»
етістігі қолданылады да, есік жарма — екі жаққа ашылатын болып жасалса, «қапсыр» жиі қолданылады. Осы
ерекшелікті аңғармаудан бірін («жап» сөзін) әдеби тіл
қалпы, екіншісін («қапсыр») диалектизм деп қарайтын
жаңсақ көзқарас та ішінара кездеспейді емес.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Жетісу аяқтыбалығы**, жетісу бақатісі (лат. *Ranodon sibiricus*) — құйрықты қосмекенділер отряды бұрыштістілер тұқымдасына жататын өте сирек кездесетін түр. 

  

Кесслер (Kessler) 1866 жылы ашқан. Таралу аймағы шағын, Қазақстанда Балықты, Ойсаз, Көктал, Қарасу, Қараарық, Арасан, Көксу және Борохудзир, т.б. өзендерінен табылған. Жоңғар Алатауының эндемигі.

Жетісу аяқтыбалығы ағыны қатты тау өзендерінде тіршілік етеді. Дене тұрқы 20 — 25 см. Басы жалпақ, тұмсығы доғал, дене ұзындығының жартысы құйрығының үлесіне тиеді. Құйрығының үстінде жал сияқты тері қатпары және бүйірінде 10 — 13 көлденең жолағы бар. Тістері, бақа сияқты үстіңгі жақ сүйегінде ғана болады. Алдыңғы аяғы 4, артқы аяғы — 5 бармақты. Қорегін кешке қарай немесе түнде іздеуге шығады. Жауын құрты, барылдауық қоңыз, қос қанаттылар және бүйірімен жүзушілермен қоректенеді. Қатпайтын су қоймаларында қыстап шығады. 4 — 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Сырттай (денесінен тыс жерде) ұрықтанады. Аналығы 18 — 85-ке дейін уылдырық шашады, одан 20 — 25 күнде пайда болған дернәсілдері су түбінде қыстап шығып, келесі жылы ересек түріне айналады.

Жетісу аяқтыбалығы — Жетісу Алатауының (Жоңғар Алатауы) сирек кездесетін жәндігі. Таралу аймағының көпшілік бөлігі Қазақстанда, бірақ Қытайда да кездеседі. Су деңгейінің тұрақты болмауы, тау жоталарында малдың жайылуы және сулардың ластануы - оның санының азайып кетуінің негізгі себептері. Оны қорғаудың нақты жолы - Жоғарғы Көксу мерзімді қорығынан қандайда бір болмасын адам әрекетінен тысқары жерді бөліп, оны айрықша қорғау. Қолдан өсірудің белгілі тәсілдерін тәжрибе жүзінде іске асыру керек. Адамдардың іс-әрекетінің ықпалына сәйкес популяцияның өзгеруін қадағалауды онан әрі жалғастыру керек. Оның жылдан жылға санының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
**Ноғай дауысы** (ноғ. ) — Қарашай-Шеркесияда шығатын ноғай тіліндегі республикалық қоғамдық-саяси газет. Газетте республикада болып жатқан қоғамдық-саяси оқиғалар, сондай-ақ ноғайлардың тарихы мен мәдениеті туралы ақпараттар жарияланады. Құрылтайшылары - үкімет пен Қарашай-Шеркес Халық ассамблеясы болып табылады.

1929 жылы 29 наурызда черкес тілінде шығатын облыстық «Черкес плиж» («Қызыл шеркес») газетінде ноғай тіліндегі бет бірінші рет жарияланды. Ал ноғай оқырманы ана тілінде 10 жыл бойы бет түрінде газет алды.

Содан кейін 1938 жылы 23 шілдеде тұңғыш рет «Қызыл Шеркес» («Кызыл Черкес») газеті ноғай тілінде дербес шыға бастады. Ол аптасына үш рет таралымы 1000-ға жуық шағын форматты екі бетте шығарылды. Осы сәттен бастап ноғай газетінің тарихы басталды.

Абдола Алақаев газеттің бірінші редакторы болды. Ол газетті 1938-1939 жылдары басқарды. Әртүрлі жылдар ішінде: А.И. Таклиев (1940-1941), К.М. Матақаев (1941-1942), А.Е-Х. Жәнібеков (1943-1948, 1963-1973), А.Е. Найманов (1948-1950), А.К. Мырзабеков (1950-1955), С.И-А. Қапаев (1955-1959), Б.А.Қарасов (1959-1963, 1973- 1987), М.И-А.Биюков (1987-2002) редактор болды.

2002 жылдан бастап газетті Атуова Алтынай Жүнісқызы басқарады.

БКП (б) Шеркес облыстық комитеті бюросының 1944 жылғы 26 сәуірдегі шешімімен бұрын қолданыста болған «Қызыл Шеркес» атауы «Ленин жолы» («Ленин йолы») болып ауыстырылды. Ал осы атпен газет 1991 жылдың 27 тамызына дейін шықты.

Газеттің формасы мен мазмұнын жақсарту мақсатындағы тынымсыз еңбек, ізденістер жалғасты. 1985 жылдың 20 шілдесінде «Ленин жолы» газеті апта сайын 12 бетке түрлі-түсті мұқабамен шағын форматта шыға бастады.

1980-жылдардың аяғында елде жүргізілген терең демократиялық өзгерістер «Ленин жолы» газетін де айналып өтпеді. Газетті халыққа, оның көптеген оқырмандарына одан да жақын ету үшін, ноғайлардың мың жылдық тарихы туралы толық дауыспен айту мақсатында газетке өткір мәселелер туралы жаңа атау беру туралы шешім қабылданды.

ҚШР Үкіметінің 20.08.91 жылғы қаулысы негізінде газет «Ноғай дауысы» («Ногай давысы») болып өзгертілді. 2001 жылдан бастап оның атауы осылай айтылады - ММ «Ноғай дауысы» газетінің редакциясы, қазіргі уақытта РМБМ «Ноғай дауысы» газетінің редакциясы.

«Ноғай дауысы» газеті — Қарашай-Шеркес Республикасының Үкіметі мен Халық Ассамблеясының баспа органы. Оның қызметі республиканың қоғамдық-саяси, әлеуметтік, мәдени өмірін, ұлттық ноғай тілін, мәдениетін, дәстүрі мен әдет-ғұрпын сақтап, дамытуға бағытталған.

Тағы қараңыз
------------

* Дала дауысы — Дағыстанда жарияланатын ноғай тілді газет.
* Ноғай ауданы — жарияланатын жері.

Сілтеме
-------

* Ресми сайты —
* Инстаграм —
* E-mail — nogai\_d@mail.ru
**Керстин Гир** (нем. *Kerstin Gier*; 1966 жыл туған) — неміс жазушысы, заманауи әйелдер әдебиетімен айналысады. Германияның Бергиш-Гладбах қаласында өмірге келген. Софи Берард (Sophie Berard) және Джули Брэнд (Jule Brand) лақапаттармен өз шығармалар ұсынған болатын. Жастарға арналған "Таймлесс" шытырман оқиғалы трилогиясы өзінің ерекше уақыт белдеуіне саяхаттау жайлы сюжетінің арқасында танымалдылыққа ие болды.

Марапаттары
-----------

2005 — Әдеби премия DeLiA-ны «үздік неміс махаббат романы» номинациясы бойынша «Ein unmoralisches Sonderangebot» немесе «Әдепсіз ұсыныс» шығармасы үшін ұтып алды

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* kerstingier.com  Керстин Гир — ресми сайты
* Publisher’s Author Page
Сурет:Spinosaurus aegypticus (2014).jpgСпинозавр
Сурет:Spinosaurus aegypticus (2014) 2.jpgСпинозавр
Спинозавр
Спинозавр
**Спинозавр** — алып, етпен қоректенетін динозавр. Ол шамамен 98 - 95 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген динозавр. Ұзындығы — 12 — 15 метр, салмағы — 4 тоннадан жоғары. Ол — бізді белгілі басқа тероподтардың алдыңғы аяқтарынан ұзын. Жыртқыш өзінен әлсіз динозаврлармен және ірі балықтармен қоректенген. ол тіпті үлкен зауроподтарды да өлтіре алатын айбарлы күшке ие. спинозаврдың желкені дене температурасын реттеп тұруға көмектескендіктен күнен жылу жинап, көлеңкеге барып артық ыстығын шығарып отырған.

Қызықты дерек
-------------

* Спонозаврдың Африкадан табылған сүйектеріне қарап атау берген палеонтолог — Эрнст Сромер фон Райхенбнрг.
* Спинозавр — орта Бор дәуірінің кесірткежамбасты динозавры.
* Спинозаврдың алғашқы қалдықтары 1912 жылы Мысырдың Бахария алқабынан табылған.

Мәліметтер
----------

* Қорегі : ұсақ жануарлар
* Салмағы : 4 тонна
* Тұқымдас : Спинозаврид
* Отряд тармағы : Теропод [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Динозавр энциклопедиясы—Алматы: „Аруна" баспасы
«Қыз Қорлан хор қызындай тамсандырған...». Сұлулықтың символына айналған Қорлан жайындағы бұл ғажайып әнді естімеген қазақ кемде-кем шығар. Қазақтың салқар даласын көктей өтіп, әлемнің байтақ шаһарларындағы әйгілі сахналардан шырқалып, тыңдаушысын ынтық еткен өнер туындысын тудырған ақын Естай мен Қорлан сұлу арасындағы махаббат хикаяты да уақыт жылжыған сайын аңызға бергісіз болып ұрпақтан ұрпаққа жетті. Әйтсе де күні бүгінге дейін Естай Беркімбайұлы турасында айтылып та, жазылып та жүргенімен, ән кейіпкері Қорлан сұлудың кейінгі тағдыры белгісіз қалып келді. Енді, міне, тарих парақтарының көмбесі ашылып, Қорлан арудың ақ босаға аттап, келін болып түскен жұртынан сыр тарқатудың да сәті түсті.

* «Дүниеге қайта келмес қайран Қорлан...»
**Сэр Майкл Джон Гэ́мбон** (ағылш. *Sir Michael John Gambon* 19 қазан 1940 жыл, Дублин, Ирландия) – британдық театр және кино актері. 

Ең үздік актер номинациясы бойынша төрт рет BAFTA телесыйлығына (1987, 2000, 2001, 2002) және басқа киноматография гильдиясының сыйлықтарына ие болған. *Британ Ұлттық Театрында* жұмыс істеген. Гэмбон «The Singing Detective» телехикаясындағы Филип Марлоудың рөлінен кейін таныла бастаған. Ол Ричард Харристің орнына «Гарри Поттер» фильмінің соңғы алты фильмінде түскен.

Фильмдері
---------

«The Beast must Die» (1974) 
«Повар, вор, его жена и её любовник» (1989) 
«Омен» (2006) 
«Удача» (2011)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Майкл Гэмбон (ағылш.) на сайте Internet Movie Database