recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Сәмәд Аға Ағамалы оғлы**  (нағыз аты **Сәмәд Аға Һәсән Аға оғлы Әлиев** (әз. *Səməd Ağa Ağamalı oğlu Əliyev*); 27.12.1867— 06.10.1930) — Кенес мемлекеттік және қоғам қайраткері.

Шаруа отбасында туған. 1920 жылдан партия мүшесі. Мамандығы жер өлшеуші.

Закавказьеде 1905-07 жылғы революцияға қатысқан.

1917 ж. қаңтар революциясынан кейін Гәнжадағы РСДЖП ұйымы советінің және оның Атқару комитетінің мүшесі. "Һуммәт" ұйымы басшылырының бірі. "Геленжек" ("Келешек") газетінің редакторы.

Әзірбайжанда мусавативтік тәртіп құлағаннан кейін (1920) Әзірбайжан КСР-нің Жер халық комиссары..

1921 ж. - Әзірбайжан Советтерінің 1 съезіде ОАК төрағасының орынбасары.

1922-29 ж. оның төрағасы және Закавказье Федерациясы құрылғаннан кейін ЗСФСР ОАК төрағасы.
Ағамалы-оғлы - Совет Шығыста мәдени революцияны жүзеге асырудың қажырлы күрескері.

1923 жылдан бастап шығыстағы совет республикаларының латын алфавитке көшіруге мұрындық болып, Жаңа әліп кіндік комитетінің төрағалығына сайланды. Латын әліппесін қабылдауға байланысты ол Қазақстанда да болған.

Ағамалы-оғлы Бакуда 1926 жылы өткен Бүкіл одақтық 1 туркологиялық съезінің ұйымдастырушы.

Ағамалы-оғлы Шығыстағы революция қозғалыс, мәдени революция, әйел теңдігі, жаңа алфавит мәселері тіралы әзірбайжан және орыс тілдерінде ғылыми еңбектер жариялаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алиев Самед Ага Агамали оглы  (орыс.), *Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991*.
2. ↑  М.И. Исаев,Языковое строительство в КСРО (процессы создания письменностей народов КСРО),Наука,1979,М.
3. ↑  АГАМАЛЫ-ОГЛЫ Самед-Ага  (орыс.), *Литературная энциклопедия*.

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Кермекке салу
Емен, тал, т.б. ағаштардың қабығын, томарбояу, рауғаш тәрізді өсімдіктердің тамыр-түбірін, ермен-жусанның бүрін кептіріп, талқан тәрізді түйіп жасалған қоспаны кермек деп атаған. Осы қоспаны қазанға салып, су құйып, тұз қосып қайнатады. Содан соң ағаш астауға қотарып, жалаңаш қолдың шынтағын батырғанда күймейтіндей шым-шым кезінде теріні салып қояды. Бірнеше тәуліктен соң терінің пұшпағын өткір пышақпен алып, суын сорғытып, көлеңкеге жауып кептіреді. Кермекке салынған тері әдемі қоңыр-қызыл түске боялады. Осыны қызылдау деп те айта береді.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
**Цейлон хроникалары** - Дипавамса» («Арал хроникасы»), «Махавамса» («Үлкен хроника») және «Чулавамса» («Шағын хроника»). Бұлардың бәрінен бұрынғысы, сірә, біздің дәуіріміздің IV—V ғасырларында дүниеге келген болуы керек. «Махавамса» ертеректегі
түпнүсқаларға негізделген. Хроникалар Цейлондағы британдық орталық биліктің басталуына дейінгі уақытты қамтиды. (XVIII ғасырдың аяғы). Бұларда Цейлон тарихы буддизмдік көзқараста баяндалады. Олар, сонымен бірге, Оңтүстік Үндістанның тарихын зерттеу үшін де маңызды түпнүсқалар болып табылады.

### Тағы қараныз:

* Шри-ланка

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия өнері.— Алматы: Өнер, 1990. ISBN 5-89840-221-7
Целестин
Целестин минералы
**Целестин** (*лат. Caelestіs — көгілдір*) — сульфаттар класына жататын минерал. 
**Хим. формуласы**

* SrSO4,

**Құрамы** (%): 

* SrO — 56,42, SO3 — 43,58;

**Қоспалары:**

* Ca, Ba.

Қасиеттер
---------

Ромбылық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары қалақ, призма, пирамида тәрізді, минералдық агрегаттары түйір, талшық, сояу, пластинка пішіндес, түсі солғын көк, жасыл, қызғылт, түссіз, жымдастығы жетілген, шыныдай жылтыр, қатт. Моос шкаласы бойынша 3 — 3,5, тығызд. 3,9 — 4,5 г/см3. Бояуы тұрақсыз, 200 ° C дейін қыздырғанда жойылып кетуі мүмкін. Целестин сонымен қатар түйіршікті және бағаналы агрегаттарды, тамырлар мен қыртыстарды құрайды. Жалынды қызыл түске бояйды.

Туған жерлерi
-------------

Шөгінді тау жыныстарында (гипс, әктас, доломит, натрий және калий тұздары, сазды тақтатас, мергель, құмтас), гидротермалдық желілерде саф күкірт, стронцианит, кальцит, флюорит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. **Кендері**

* Ұлыбритания,
* Германия,
* Италия,
* АҚШ,
* Ресейде (Волга бойы, Оңт. Орал, Кавказ),
* Орта Азияда табылды.

Кристалдық сырт бейнесі барит сияқты таблетка түрінде
немесе ұзыншақ келеді.

* Жаратылысы. Целестин көбінесе шөгінді тұнба жыныстар арасында, доломит, ізбестас, мергель, гипсті саздармен қабаттас кездеседі. Кейбір жағдайларда целестин гидротермалық және теңіз жәндіктері ішінде (радиолярияда) кездеседі.

Целестин стронций металының тұзы ретінде пиротехникада
қызыл жалын алуда, бояу, шыны өндірісінде қолданылады. Кейінгі кезде онан стронций металын қорытып алып, оны мыстың
сапасын жоғарылатуға қосатын болды.
Целестин кендері КСРО-да Архангельск облысында, Волга
бойында, Башкирияда, Орынбор маңында, Маңғыстауда, Якутияда бар.
Шет елдердегі кені Бристольда (Англия), Вестфалия мен
Вальдекте (Германия) бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
2. ↑  Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69
**ФРАКИЯЛЫҚТАР** — ежелгі заманда Балкан түбегінің солтүстік-шығысын мекендеген үндіеуропалық тайпалардың жалпы атауы. Біздің заманымыздан 1-мыңжылдықта олар Балкан түбегінің солтүстік-шығысын, сонымен бірге Кіші Азияның солтүстік-батысын қоныстанған. Фракиялықтарға гет, бесс, одрис, дак, трибалл, т.б. тайпалар кіреді. Бастапқыда фракиялықтар Адриат т-не дейінгі аймақты қоныстанған, бірақ біздің заманымыздан 13 ғ. шамасында оларды илларийліктер шығысқа қарай ығыстырған. Фракиялықтар егін және мал шаруашымен шұғылданды (көбіне жылқы өсірді), металл өңдеу және қыш өндірісін дамытты. Біздің заманымыздан 342 ж. Оңтүстік Фракия тайпаларын Македония патшасы Филипп ҚҚ басып алды. Біздің заманымыздан 356 — 281 ж. олар А.Македонский құрған империяға, ол ыдырағаннан кейін грек-македон мемлекеттеріне бағынды. Біраз уақыт тәуелсіздікке қол жеткізеді (қ. Фракия). Біздің заманымыздан 3 ғасырдыңдың аяқ кезінен бастап Македонияға бағынды. Үшінші Македон соғысынан (біздің заманымыздан 171 — 168 ж.) кейін Фракиялықтарға Македония қарамағынан біржолата шығады. Біздің заманымыздан 1 ғ-дың ортасында римдіктермен күрес жүргізеді. Біздің заманымыздың 1 ғасырда Фракияның негізгі аумағы Рим провинциясына айналды. Ұлы қоныс аудару дәуірінде Фракиялықтар басқалармен араласып, кейіннен бірқатар халықтардың (болгар, румын, т.б.) этногенезінде елеулі рөл атқарды, Фракиялықтардан сан алуан археологиялық олжалар (басараби мәдениеті, т.б.) сақталып қалған. Біздің заманымыздан 6 — 5 ғасырлардан олар скиф мәдениетімен байланысқа түскендіктен, аң стилі дамыған. Археологиялық мәліметтер мен жазба деректемелер Фракиялықтардың гректермен, әсіресе, афиналықтармен кең көлемде сауда-саттық қатынастар жүргізгендігін айғақтайды.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Хильдинг Хагберг** - швед жұмысшы қозғалысының қайраткері.

Өмір жолы
---------

Халық мектебін бітірді. 1912-1929 ж. Кируна қаласындағы темір кені руднигінде жұмыс істеді. 1914-1917 ж. Швеция ауылдық партиясының мүшесі. 1917 жылғы мамыр айынан Швеция коммунистік партиясының мүшесі. Кируна қаласындағы Швеция жастары комунистік одағы округтық комитетін басқарды, ал 1924-1928 ж. сонда ШКП-нің ұйымыныа басшылық етті. 1930-1967 ж. ШКП ОК-нің, 1933-1967 ж. ШКП ОК Саяси бюросының мүшесі. 1943-1945 ж. ШКП-нің орталық органы *"Nydag"* газетінің саяси редакторы. 1949-1950 ж. ШКП-нің председателі міндетінатқарды, ал 1951 ж. оның председатлі болып сайланды. 1933-1964 ж. риксдаг депутаты. Коммунистік және жұмысшы партияларының халықтар кеңестеріне ШКП делегациясын басқарып келді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том
**Қалыбек**, *Қадыбек* – Ертіс алабындағы тұзды көл.

Географиялық орны
-----------------

Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданының солтүстік-шығысында жатыр. Теңіз деңгейінен 85,6 м биіктікте.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 95,6 км2, ұзындығы 17 км, енді жері 7,3 км, жағалауының ұзындығы 70 км. Көлдің ең терең жері 2 м. Су жиналатын алабы 2660 км2. Алабының басым бөлігі қар, жаңбыр суларымен толығады. Деңгейі жылына 0,3-0,5 м ауытқып отырады. Қуаңшылық жылдары саязданады. Суының минералдылығы 0,5 – 20 г/л.

Жағалау сипаты
--------------

Түбі жазық, жағалауы ашық, топырағы сазды, оңтүстік және батыс жағалауы сай-жыралармен тілімденген. Оңтүстік-батысынан Ащысу, солтүстігінен Жарған өзендері құяды. Басқа жерлері шабындық және жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қарабауыр ұлар** (Tetraogallus himalayensis) - тауықтәрізділер отрядының ірі денелі (биіктігі - 60 см шамасында, салмағы 3 килоға жуық) өкілі.

Биологиялық сипаттама
---------------------

Реңі - шұбар, сұрғылт қоңыр болғандықтан, жартастар мен сусымалар ұларды жақсы жасырады. Ұларлардың дауысы - соңында жоғарылайтын өте ерекше ұнамды ысқырық. Негізінде топ түзеді, ұялау кезінде ғана жұпқа бөлінеді. Ұларлар тек қана жоғарыдан төмен қарай ұшады - мұны жалпақ қанатын қақпай қалықтау десе де болады. Жоғары қарай жорғалап шығады, ол жақсы жүгіре де алады. Өсімдіктердің әр түрлі бөліктерімен, көбінесе ылғалды топырақтан қазып алған тамыршылармен қоректенеді. Жағдайы келсе, бунақденелілерді де жейді. Ұясын қандай да болса қалқадағы шұңқырға орналастырады. Салындыдағы 7-16 секпілді ашық қоңыр жұмыртқаларды тек қана аналығы басады. Жас балапандарды да аналығы өргізеді.

Таралуы
-------

Орта Азия, Памир, Тәңіртау, Гималайдың солтүстік-батыс сілеміне дейінгі таулардың альпілік белдеуінде қоныстанады. Сондықтан бұл түрдің екінші атауы - гималайлық ұлар. Қазақстанда оңтүстік-шығыс және оңтүстік тауларында мекендейді. Ұларлар - отырықшы құстар, олар қыста қары аздау беткейлерге онша ұзамай орын ауыстырады.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Tetraogallus himalayensis*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
**Ось** - бағыты көрсетілген түзу сызық. Егер ось бойында санақтың бас нүктесі және масштаб (меже) бірлігі белгіленген болса, онда әрбір нақты санға белгілі бір нүкте сәйкес болатын координаттар осі берілген дейді. Жазықтықтағы өзара перпендикуляр екі ось - абсцисса осі мен ордината осі тікбұрышты декарттық коорднаттар жүйесін құрады. Бұл координаттар жүйесінде реттелген нақты сандар жұбына белгілі бір нүкте сәйкес болады. Үш өлшемді кеңістікте нүктенің қалпын анықтау үшін аталған екі оське перпендикуляр ось - аппликата осі енгізілген.

Осьтің түрлері
--------------

Жорымал ось - комплекс сандарды жазықтықта бейнелейтін ордината осі.

Координаттық ось - бойында бағыты көрсетілген түзу болатын координаттар жүйесінің бөлігі.

Нақты ось - комплекс сандарды жазықтықта бейнелейтін абсцисса осі.

Ордината осі - жазықтықтағы немесе кеңістіктегі координаттардың декарттық жүйесі осьтерінің екіншісі.

Полярлық ось - сфералық немесе полярлық координаттар жүйесінде полюстен өтетін бұрыштық координаттарың бас нүктесін анықтайтын орнықты түзу.

Сан осі - бойында санақ бас нүктесі О немесе О нүктесінен басталатын оң бағыт көрсетілген әрі бірлік кесінді (масштаб) межеленген, нақты сандарды бейнелеуге арналған түзу.

Симметрия осі - кеңістіктің, жазықтықтың немесе түзудің нүктелерінің симметриялы болып бейнеленетін түзуі.

Дереккөздер
-----------

Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
*Қарабасшөп*
**Қарабасшөп** (Poterium) – раушангүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуропада, Орта Азияда, Батыс Сібір мен Кавказда кездесетін 5 түрі белгілі. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Алатауының жоталарында, Батыс Тянь-Шань тауларының тасты, құрғақ беткейлерінде, өзен бойларында өсетін 2 түрі (жемісті Қарабасшөп, қойоты Қарабасшөбі) бар. Соның ішінде жиі кездесетіні – қойоты Қарабасшөбі (Р. polgamum). Биіктігі 25 – 80 см, тамырлары сүректеніп келген. Сабағы тік, жалаң немесе төм. бөлігі түктенген, жоғарғы жағы бұтақтанып келеді. Жапырақтары күрделі, жұп қауырсынды емес, олардың 15 – 20 ұсақ жапырақшалары болады. Тамыр түбінен шығатын жапырақтары ұзын сағақты. Ұсақ гүлдері жасыл түсті, қалқанша гүлшоғырына топталған, пішіні эллипс тәрізді, ұзындығы 2 см-дей. Қос жынысты. Аталығының саны 10 – 30, аналығы – екеу. Тұқымынан көбейеді. Мамырдан тамызға дейін гүлдеп, тамыз – қыркүйек айларында жеміс береді. Жемісі – қос тұқымды жаңғақша. Қойоты Қарабасшөбі – илік өсімдік, сондықтан оны тері илеуде пайдаланады. Өсімдіктің құрамында 17% протеин, 4% май, 40%-дай азотсыз өте белсенді заттар бар. Жапырағы С витаминіне бай, оны салат ретінде пайдаланып, сорпаға және балыққа дәм-татымдық ретінде қосады. Өте жақсы мал азықтық шөп болғандықтан, оны қой сүйсініп жейді. Гүлінен аралар бал жинайды.

Сілтемелер
----------

1. ↑   Қазақ Энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Қарабауыр деген бетті қараңыз.*
**Қарабауыр Жоны** – Қазақстан және Қарақалпақстан жеріндегі қыратты жон. Үстірттің оңтүстік-шығысында, Мұзбел жонына іргелес. Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. Биік жері – Ақмешіт тауы (290 м). Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 125 км-ге созылып жатыр. Жон сармат, әсіресе, тұзды мергель мен саз кезектесіп жататын жоғ. миоценнің ашық түсті әктастарынан түзілген. Карстық жемірілу кездеседі. Беткейінде жусан аралас бұйырғын өседі. Оңтүстік-батыс беткейінде көптеген құдықтар бар. Маусымдық жайылым. 

Қарабауыр Жоны

Сілтемелер
----------

1. ↑   Қазақ Энциклопедиясы
«**Қарабек батыр**» – батырлық жыр. Жырдың екі нұсқасы бар. Шығыс Сібір татары Мәулікей Юмашев (1834–1910) жырды алғаш рет Омбы аймағы, Мұқыр өзенінің бойында тұрған Әлжан Шоқаманұлынан жазып алып, Қазан қаласында «Қисса-и-Қарабек» деген атпен кітап етіп шығарған (1882). Кітаптың ішкі мұқабасында «Қарабек пен Қараман қиссасы» деп көрсетілген. Жырдың бұл нұсқасы – 1825 жолдан тұрады. 2-нұсқасын 1940 жылы фольклорлық экспедиция мүшесі Марат Ахметов Қызылорда облысы Арал ауданының тұрғыны, жыршы Жаңаберген Бітімбайұлынан жазып алған. Бұл нұсқа – 7500 жолдан тұрады. Екі нұсқаның негізгі мазмұны бір болғанымен, өлең құрылысы мен көлемінде көптеген өзгешеліктер бар. Әлжан нұсқасы толық болса, Жаңаберген нұсқасының соңы бітпеген. Алғашқы нұсқада оқиға

Қарабектің қалмақ ханы Қараманға қарсы аттануымен басталса, екінші нұсқа – бас кейіпкердің әкесі Кәдірхан деген ханның Алладан бала тілеуімен басталып, Қарабектің балалық шағы тәптіштеліп баяндалады. Бірінші нұсқада Қарабек өзіне опасыздық жасаған қарындасын аяусыз жазаласа, екінші нұсқада – кешірім жасайды. Жырдың екі нұсқасының да тілі көркем, тартымды. Шығарма қара өлең және жыр үлгісіне құрылған, бірнеше тарихи оқиғаларда және батырлық жырларда кездесетін қартайған шақта перзент сүйген ата-ана, қорғаушы пірлер сияқты тұрақты сюжеттерді қамтиды. Мәулікей жазып алған Әлжан нұсқасы «Батырлар жырының» 1951 жылы (2-том), 1961 жылы (2-том) жинақтарында және «Ақсауыт» жинағында (1977, 2-кіт.) басылған. Жырдың екі нұсқасы да ҚР Ұлттық ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Қараберік** – Күршім жотасының оңтүстік-батысындағы шоқылы тау.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Қалжыр ауылының оңтүстік-батысында 37 км жерде орналасқан. Қара Ертіс өзенінің аңғарында.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 691 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 12 км-ге созылып жатыр, енді жері 6 км шамасында. Беткейі көлбеуленіп, жазыққа ұласады. Солтүстігінде Ақжал, шығысында Үшқара тауларымен, оңтүстігінде Төрткүл төбесі, батысында Зайсан көлімен шектеседі.

Өсімдігі
--------

Сортаңды сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында сарсазан, қарабарақ, сексеуіл, т.б. шөптесіндер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
**Қоңырбайғұл** – Байғұл тауының оңтүстік-батысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Қаражал қаласының солтүстігінде 25 км жерде орналасқан. Сарысу өзенінің аңғарында.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 618 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта шамамен 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км-ден астам. Солтүстік беткейі тіктеу, оңтүстік бөлігі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Батысындағы Шашты тауы бірге қосарлана орналасқан.

Өсімдігі
--------

Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында бұта аралас бетеге, боз, жусан, т.б. өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қоңырбас** (лат. *Poa*) – астық тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. 

  

Қазақстанның барлық өңірінде таралған. Қара, құм топырақты, саз балшықты жерлерде, дала мен шөлді аймақта өсетін 38 түрі бар. Соның ішінде ең жиі кездесетіні – жуашықты қоңырбас (*roa bulbosa*). Биіктігі 8 – 30 (кейде 80) сантиметр. Сабағы тік, жылтыр, жапырағы жіңішке таспа пішіндес. Гүлі, әдетте, жапырағы бар баданаға айналған. Гүлшоғыры – масақ. Сәуір – мамыр айларында гүлдейді. Жуашықты қоңырбас – мал азығы ретінде де бағаланады. Ал жылдық қоңырбас (*Poa annua*) – егістіктің арам шөбі болып саналады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ферран Торрес Гарсия** (ис. *Ferran Torres García*; 29 ақпан 2000 жыл, Фойос, Испания) — испан футболшысы, "Барселона" клубы мен Испания құрамасының шабуылшысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

"Валенсия" клубының түлегі, 2016 жылы негізгі құрамға тіркелді. Сол жылы 15 қазан күні "Мальоркаға" қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты. 

2020 жылы 4 тамызда "Манчестер Ситиге" ауысты, футболшының құны 23 млн еуроға бағаланды. Оған клубтан кеткен Давид Силваның 23-номері берілді.

2021 жылы 28 желтоқсанда Испанияға қайта оралып, "Барселона" футболшысы атанды. Трансфер құны 55 млн еуроны құрады.

### Халықаралық

2020 жылы 3 қыркүйекте УЕФА Ұлттар Лигасында Германияға қарсы ойында тұңғыш рет ұлттық құрама сапында алаңға шығып, 90 минут толық ойнады. Үш күннен соң осы турнирде Украинаның қақпасына алғашқы голын соқты (4:0).

2021 жылы Еуропа чемпионаты мен УЕФА Ұлттар лигасының финалдық турниріне қатысты. Екеуінде де қола жүлдегер атанды.

Жетістіктері
------------

### Клубтық

**«Валенсия»**
* Испания кубогының иегері: 2018/19

**«Манчестер Сити»**
* Англия чемпионы: 2020/21
* Футбол лигасы кубогының иегері: 2020/21

**Испания құрамасы**
* Еуропа чемпионы (17 жасқа дейінгі): 2017
* Еуропа чемпионы (19 жасқа дейінгі): 2019

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ferran Torres García Мұрағатталған 13 қаңтардың 2018 жылы. Valenciacf.com
2. ↑
3. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Massaget.kz** – Қазақстандағы ақпараттық-сараптамалық, танымдық портал.

Тарихы
------

2011 жылдың 16 желтоқсанында ашылған. Белгілі медиаменеджер, қоғам қайраткері Батыр Қазыбаев негізін қалаған. Alash Media Group медиахолдингі құрамындағы интернет-басылым. 

Сайт қазақ тілінде ақпарат таратады. Бастапқыда интернетте танымдық бағыттағы контент арқылы қазақтілді аудиторияны қалыптастыру, дүниетаным шеңберін кеңейтуге септігін тигізу мақсатында құрылған. Еліміздегі алғашқы ойын-сауық порталы болды.

«Қазақ тіліндегі үздік сайт» (Award), «Интернет-дода» конкурсы (2013 ж), «Халық сүйіктісі» (2014 ж), «Жастар әлемі» интернет байқауы (2016 ж), «Үркер: Қазнеттегі медиасерпіліс» (2017 ж) марапаттарын иеленген. 

Massaget.kz еліміздегі ең үздік сайттардың қатарына енеді. Порталда интернеттің басқа көздерінен табыла қоймайтын эксклюзивті материалдар жарияланады. 2022 жылдан бастап ақпараттық бағытқа бет бұрды. Қазақстан мен әлемдегі басты және соңғы жаңалықтар сәт санап жарияланады. Қазіргі таңда еліміздің барлық аймағынан өз тілшілері бар. 

Оқырмандар саны бойынша Massaget.kz порталы Liveinternet жүйесінде үздік үштікте. Ал қазақтілді ақпараттық сайттар арасында рейтинг көшін бастап тұр. Техникалық тұрғыдан толық қамтамасыз етілген. Сайттың iOS және Android-те мобильді қосымшасы бар.

Massaget.kz сайтында оқырмандар блог жазып жариялай алады. Қазнетте қазір блог жазу мүмкіндігі бар жалғыз платформа. Бүгінге дейін 30 мыңнан асық блог жазылған. 

Сайттың әлеуметтік желілерде ресми парақшалары бар.

Веб-сайт
--------

* Massaget.kz

Меншік иесі
-----------

* Alash Media Group

Негізін қалаған
---------------

* Батыр Қазыбаев

Сайт бағыты
-----------

* Ақпараттық-танымдық портал

Құрылған уақыты
---------------

* 2011 жыл, 16 желтоқсан

Бас кеңсесі
-----------

* Қазақстан, Алматы

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт
* Сайттың YouTube әлеуметтік желісіндегі ресми парақшасы
* Сайттың Instagram әлеуметтік желісіндегі ресми парақшасы
* Сайттың Facebook әлеуметтік желісіндегі ресми парақшасы(қолжетпейтін сілтеме)
* Сайттың TikTok әлеуметтік желісіндегі ресми парақшасы
**Manga** — түрік рок рэп айтатын топ. Музыкасы Анатолиялық мелодияларымен электроникалық элементтер қосындысы. 2009 жылы олар Best Turkish Art марапатына ие болды. Manga тобы Еуровидение Ән Конкурсында Түркия елінің We Could Be the Same әнімен мүддесің өкілдік етті.

Топтың тарихы
-------------

Manga тобы 2001 жылы құрылған. Алдында олар басқа топтардың әндерін орындаған бірақ Хади Елаззи оларға назар аударып көмек беріп Sony Music музыка жазатын компанияға алып барып жеке альбомын жаздырады. Осы дан кейін Manga тобы Kargo Vega Göksel деген белгілі артистермен жұмыс істеді.
Yağmur топтың әндерінің жанырын, рэп рок және Анатолияның музыкасының косындысы деп сипаттады.
Түркияның басты топ болып Saklıfest, Patlıcan, Rokofest және Rock'n Coke фестивальдарына катысады.

Топ мүшелері
------------

* Ferman Akgül вокал
* Yamyam" Yağmur Sarıgül електро гитара
* Cem Bahtiyar бас гитара
* Efe Yılmaz тернтайбл
* Özgür Can Öney дабыл

Дискографиясы
-------------

* *Manga* (2004) – 1-ші студиялық альбомы
* *Şehr-i Hüzün* (2009) – 2-ші студиялық альбомы
**Біректі жүйе** (грек. *homogenes* - біртекті)- 6 фазадан түратын, біркелкі физикалық-химиялық жүйе. біртекті жүйеде қасиеттері әртүрлі, бір-бірінен жанасу беттері арқылы бөлінген бөліктер болмайды. 

Біртекті жүйелер изотроптарды (газдар, сұйықтар) және антизотропты (көптеген қатты және сұйық кристалдар), физ. және хим. әр текті және біртекті болып жіктеледі. Сыртқы электр , магнит өрістерінің әсерінен изотропты Гомогендік жүйеде антизотроптық қасиет көрсетуі мүмкін.

Физикалық әртекті жүйенің қасиеті әр түрлі болғанымен олардың жанасу беті болмайды. өзгеріс үздіксіз сипатта жүреді. Мысалы, ауырлық күші әсер етпейтін газ физикалық біртекті жүйеге жатса, ауырлық күші әсер ететін газдар физикалық әртекті жүйе ге жатады, өйткені олардың төменгі жағының тығыздығы жоғары жаққа қарағанда көбірек.

Химиялық біртекті жүйеге жататын жеке заттар (мыс,,,. су,), ал химиялық әртекті жүйеге екі не одан да көп құрамдас бөліктен тұратын заттар (мыс., тұздардың судағы ерітіндісі) жатады. Біртекті жүйе және Әртекті жүйе арасында аралық қасиет көрсететін ультромикробіртекті жүйелер (мицерриялық жүйелер, микроэмульциялар, т.б.) бөлінеді.
**Атмосферадағы алмасым** , атмосферадағы конвекция — Жер бетіндегі тығыздығы төмен жылы ауаның жоғары көтерілуімен қабаттасса, суық ауа массасының төмен қарай түсуі. Ауа массасының көтерілуі жылдам болады. Ол бірнеше м/сек-тан 20-30 м/сек-қа дейін жетеді. Алмасым әрекеті тропосфераны ғана қамтып қоймай, стратосфераның төменгі қабатын да қамтиды. Температуралық градиент жоғары болса А. а. күшейеді. Жоғарғы көтерілген қабаттың жылдамдығы өте жоғары болған жағдайда алмасымдық будақ бұлт қалыптасады да, сол аймаққа нөсер жаңбыр әкеледі.

Тағы қараңыз
------------

* Атмосферадағы температура инверсиясы,
* Атмосферадағы жылу алмасу,
* Ауа массасы.
**Владимир Степанович Лихотворик** (6.3.1906, Украина, Житомир облысы, Житомир ауданы, Зализня селосы - 22.12.1998, Ирпень) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, полковник, полк командирі, украин. 

1928 жылы Алтай өлкесінің Бийск ауданы әскери комиссариаты арқылы Кеңес армиясына шақырылды. Ол Қиыр Шығыс және Қазақ шекара округтерінің шекаралық әскерлер қатарында қызмет етті. Қазақстаннан майданға аттанды. 1942 жылы қыста Холм қаласы үшін ұрыста капитан Лихотворик көше ұрыстарына қатысты. Кеңес әскері жау бекініске айналдырған үйді ала алмай жатты. Лихотворик шабуыл жасаушылардың бір тобын өзі басқарып, немістер отырған үйге басып кіріп, граната лақтырып, көздерін жойды. Осы жеңісті пайдалана отырып, батальон одан әрі шабуыл жасап, алдына қойылған міндетті орындап шықты. 1944 жылы полковник Лихотворик басқарған атқыштар полкі поляк жерін азат етуде Висла өзенінен бірінші болып өтіп, жау бекінісіне шабуыл жасады. Бірақ артиллеристері оқ атып, соның қолдауымен олар шабуылға шықты. Кеңес жауынгерлеріне 40-қа жуық танкілерін жіберді. Артиллеристер мен жаяу әскерлер жаудың 30-дан аса танкісін қиратты. Ұрыс майдандарында көрсеткен ерлігі мен тапқырлығы және полкті қиын-қыстау кезде шебер баскарғаны үшін Лихотворикке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (7.2.1945).

Соғыстан кейін запасқа шығып, Киев облысының Ирпень қаласында тұрды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х
**Шөген** — түркі тектес тайпа-ұлыстарда, соның ішінде қазақтарда ежелгі замандарда кең тараған спорттық ойыны. Аса шеберлікті қажет ететін бұл сайыс түрі қазақ халқында ұлттық ойын ретінде қолданылған. Өкінішке орай, бұл ойын қазір түркі дүниесі елдерінде де, қазақ халқының да кейінгі ұрпақтарында ұмыт болған. 

Шөген ойынын еске түсіретін спорт түрі бұл күндері Еуропадан кездеседі. Ағылшын ақсүйектерінің сүйікті әрі машықты спорт ойынынның бірі - Поло. Полоны қазіргі замандастарымыз жақсы біледі, ол ат үстінен доп таяқпен доп қуып бәсекелесу немесе оны "атты хоккей" десе де болады. Бірақ Еуролпаның Полосын тамашалап отырып,т замандастарымыз осы ойын өзіміздің ежелгі ұлттық ойынынмыз екендігін біле бермейді. Оны біз көне түркі мұраларын зерттеу үстінде анықтап білдік. X-XI ғасырлардағы түркі халықтарының ежелгі мұраларында "Шөген" ойыны туралы нақты деректер бар. Жүсіп Баласағұни өзінің атақты дастаны "Құтты бүлік" кітабының "Елшілер қандай болу керектігі туралы баяндалатын" тарауында лосы шөгенді айтып өтеді. Елші тілге шебер, шешен, әдепті, зерелі алғыр болуы керек, әрі шахматты, шөгенді жақсы ойнауы тиіс дейді. 

Махмұт Қашқари "Түркі сөздігі" кітабында шөгенді ат үстінен арнайы имек таяқпен доп қуалап ойнайтын спорт түрі деп түсіндереді. Ежелгі Талас, Шу өңірінде өмір сүрген ұлы ойшыл ақын Жүсіп Баласағұнидың айтуынша, жақсы елшілер мен қолбасылар, бектер шөген ойыны жүйрік болған және басқа да шеберлік, ептілік, ақылдылық, сергектік, зеректік қажет әртүрлі ойындарыды, өнерді меңгерген.

Шөген ойыны командалық спорт түрінде 5 рет Олимпиада ойындарына енген. Германияда Берлин қаласында шөген ойыны олимпиада бағдарламасына енген. 1930 жылдан бастап тыйым салынған.

Қысқаша мәлімет
---------------

Шөген - қазақ ұлтының бай мәдениетін, өркениет үлгісін танытатын ойын, сондықтан "Шөгенді" қайта жаңғырту, халқымыздың "Көкпар", "Қыз қуу", "Теңге алу" секілді ойыдарының қатарында.
**Біртанаулылар** - дөңгелекауыздылар класының отряды. Дене тұрқы - 50-60 см. Арқа жүзу қанаты болмайды. Желбезек саңылауларының саны - 1-15. Көзі тері астында орналасқан. Қан тасымалдау жүйесі тұйықталмаған. Субтропиктік және қоңыржай белдеулердің теңіздерінде мекендейді. Отряд құрамына 20-ға тарта түр бар. Барлық біртанаулылар - жыртқыштар немесе паразиттер. Бұрғы тәрізді тілінің көмегімен балықтың денесіне еніп, бұлшықеттері мен ішкі мүшелерін жейді. 20-30 (ұзындығы - 18-20 мм) уылдырық салып, оларды су астындағы заттарға бекітеді. Уылдырығын жазда шашады. Дернəсілдері түрленбей тура дамыды. Кәсіптік маңызы жоқ. Денесінен көптеп шырышты зат бөліп шығарады. Кейбір аудандарда балық шаруашылығына зиянын тигізеді. 
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі.
**Владимир Сергеевич Толстов** (19.07.1884, Лохвиц – 29.04.1956, Брисбен) – әскери қайраткер, генерал-лейтенант. 

Николаевск кавалерия училищесін бітірген (1905). Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысып, 6-Орал полкінің командирі болды. 1919 ж. Орал казак әскерінің атаманы болып сайланған. Астрахан совдепіне қарсы көтеріліп, Орал әскерінің Гурьев тобын басқарған. 1919 – 1920 жылдары Орал армиясының командирі болды. Гурьев түбіндегі ұрыста жеңілген соң, 1920 жылы 5 қаңтарда армиясының қалғанымен, босқындармен (15000 адам) Форт-Александровскіге шегінген. «Ажал маршы» немесе «Қырдағы мұз жорығы» аталған бұл сапарда Фортқа 2000 әскер ғана жете алды. 13 мың адам үсіп, ауырып жолда қаза тапты. Фортқа қызылдардың флоты таяп келген соң Толстов 214 казакпен Красноводскіге (қазіргі Түрікменбашы) қашты. 1920 жылы 22 мамырда 162 казакпен Персия (қазіргі Иран) шекарасынан өтіп, Басра қаласындағы (Иракта) лагерьге орналасты. 1923 – 1942 жылдары Францияда тұрды.

1942 жылы Австралияға кетіп, кәсіпкерлікпен айналысты, мемуар жазды. Сонда «Ажал маршы» кезінде қолын қырған қазақтарға деген кегін «құдай бұрынғы дәуренімді қайтып берсе ең соңғы адайдың қаңқасын Эрмитажға қояр едім» деген сөздерін қағазға түсірген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;
Владимир Сергеевич
**Владимир Сергеевич Шатов**(желтоқсан 1887, Киев, - 07.08.1943) - Қазан революциясына, Азамат соғысына қатысушы, кеңес шаруашылық қызметкері Киев политехникалық институтында оқыған, социал - демократиялық үйірмелерге қатысқан.

Өмірбаяны
---------

1906 жылы патша үкіметінің қуғындауына ұшырап, АҚШ - қа кетеді. Мұнда "Әлемнің индустриялық жұмысшылары" қоғамына енді. 1917 жылы Ресейге қайтып оралды да, Қазан революциясы күндері "Анархо - синдикалистік насихатшылар одағы" атынан Петроград соғыс ревкомының құрамына кірді. 1918 - 21 жылдары Петроград әскери округы бойынша Петроград темір жол күзетінің төтенше комиссары, Петроград орталық комендатурасының бастығы, Батыс майданы 7 - әскерінің соғыс ревкеңесінің мүшесі. 1921 - 22 жылдары Қиыр Шығыс республикасының соғыс министрі, одан соң жол қатынасы мнистрі. 1922 жылдан жауапты шаруашылық қызметтерде болды. 1927 - 30 жылдары Түркістан - Сібір темір жол құрылысының бастығы. 1932 - 36 жылдары Жол қатынасы халкомының орынабсары, Темір жол басқармасының бастығы. 1936 - 37 жылдары Нілді - Жезқазған темір жол құрылысының бастығы.

Сыйлықтары
----------

Шатов Қызыл Ту, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 196 бет
**Әшірәлі Кенжеұлы** (6 желтоқсан 1946 жыл, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Кәлтоған ауылы - 19 қыркүйек 2001 жыл, Алматы) — актер. Қазақстанның халық әртісі (1998 жылы). Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ академиялық драма театрының актері (1968-2001 жылдары).

Жалпы мәліметтер
----------------

Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1969). Өнер жолын 1968 жылы Қазақ академия драма театры сахнасынан бастады. Ол Қозы (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы-Көрпеш -Баян сұлуында"), Алшағыр, Көлбар, Кеңгірбай (М.Әуезовтің "Қара қышлақ Кобыланды", "Айман - Шолпаны", "Еңлік - Кебегінде", Абай (Б.Римованың "Абай -Әйгерімінде"), Демесін, Айтөре (Д.Исабековтің "Кішкентай ауылы" мен "Ескі үйдегі екі кездесуінде"), Қайырбай(С.Балғабаевтың"Ғашықсыз ғасырында"), Мард (Шахимар-деннің "Томирисінде"), Құнанбай (И.Сапарбайдың "Абай - Әйгерімінде"), Гарпагон (Ж.Мольердің "Сараңында"), т.б. рольдерді шебер орындады.

Жеке өмірі
----------

Жары: Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ академиялық драма театрының актрисасы. Қазақстанның халық артисі. «Парасат» және «Құрмет» Ордендерінің иегері Торғын Жылқышықызы Тасыбекова.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd."
ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Астроиданы салу, Балама суретіАстроиданы салу, Балама суреті
Астроида
**Астроида**  (гр. *αστρον* — *жұлдыз* және Үлгі:Lang-el2 — *түр*, яғни жұлдыз тәрізді) — радиусы өз радиусынан төрт есе үлкен шеңбердің ішімен сырғанай дөңгелейтін кіші шеңбердің кез келген M нүктесі сызып шығатын қисық сызық. Астроида — гипоциклоиданың дербес түрі (қ. Циклоида). Егер декарттық координаталық осьтер астроиданың төбесі арқылы өтсе (сурет), онда оның теңдеуі: 

{\displaystyle x^{2/3}+y^{2/3}=R^{2/3}\,},
параметрлік теңдеуі: 

{\displaystyle x=R\cos ^{3}t;\quad y=R\sin ^{3}t\,}
Астроиданың төрт қайтымды нүктесі болады. Белгілі бір астроида нүктесінен басталатын доға ұзындығы: Астроиданың барлық қисығының ұзындығы: 6R. Қисықтығының радиусы: 

{\displaystyle r(t)={\frac {3}{2}}R\sin 2t}.
Астроида қисығымен қоршалған фигураның ауданы:

{\displaystyle S={\frac {3}{8}}\pi R^{2}}
**Астық тескіш** (лат. *Stegobium paniceum*) – қатты қанаттылар сабына жататын тескіш қоңыздар тұқымдасының өкілі. 

  

Қазақстанның барлық аймағында кең тараған. Денесінің ұзындығы 2 – 3 мм, түсі қызғылт келеді. Астық тескіштің дернәсілдері қойма зиянкестері болып табылады. Ол қоймадағы кептірілген көкөністерді, дәрілік өсімдіктерді, ұн өнімдерін, сондай-ақ кітап, қағаздарды да зақымдайды. Зақымданған ұн өнімдерінің сапасы төмендеп, қарайып кетеді. Астық тескіш маусым – шілде айларында жаппай ұша бастайды. Ұрғашылары тағам өнімдеріне 140-қа дейін жұмыртқа салады. Дернәсілдері ұн өнімдерін, астық тұқымдарын жеп, сол жерде қуыршаққа айналады. Астық тескіш жылына 4 рет көбейеді. Ол астық қамбаларында тазалық тәртібін дұрыс сақтау, уақытында химиялық және физикалық өңдеу әдістерін қолдану арқылы жойылады.

Сілтемелер
----------

* Астық қоңызы
* Астық қандаласы
* Астық кенесі

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астық қауіпсіздігіне қойылатын талаптар

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы I том
**Қызыл-Уық ғибадатханасы** - Ақтөбе облысы Байғанин ауданында орналасқан, cарматтар дәуірінде бой көтерген. Ескерткіш өзінің сәулеттік кескіні мен мәдени-тарихи мағынасы бойынша сирек ескерткіштерге жатады. Бұл Қазақстан аумағындағы шеңберлік жобамен салынған ең ірі тас құрылыс, ол б.д. дейінгі 1 мыңжылдықтың ортасына – соңына жатады. Мұнда сарматтық-сақ-массагеттік бірлестіктер Күн мен От құдайларына арналған табыну ырымдарын жасайтын.Зиярат орны кешеннің сыртында меңгірлердің тастан жасалған құрбандық орындары мен қарулы әскерлердің мүсіндерінің қалдықтары тіркелген, олар негізгі құрылысқа шығыс жағынан доға түрінде жанасып жатыр. Доғаның жалпы ұзындығы шамамен 1000 метр.Зиярат орны әдеттегі өсімдік жабыны бар тегіс жазықтықтың аздап жоғары көтерілген бөлігінде орналасқан. Оның көлемі тастардың жатуы мен тас үйінділердің орналасуына қарасақ, шамамен 10 га құраған. Қызыл ұйықтан 20 км радиуста қарулы әскерлердің тас мүсіндік қалдықтары бар әртүрлі шамадағы бірнеше ритуалдық-табыну құрылыстары тіркелген. 
Басты объект жоспарындағы биіктігі шамамен алғанда 5 м, диаметрі 50 м құрайтын дөңгелек тас құрылыс түрінде болып келеді. Ғибадатхананың күмбез тәрізді төбесі, шеңбер қабырғасы қаламасының айналасы тақшатаспен қапталған болған болар. Маңайындағы аймақты тазалау кезінде тастан жасалған құрбандық шалу орындарынан тікелей жақын жерлерде кейінгі сарматтық жебелердің ұштықтарының үйінділері, сиқырлы аңның суреті бар екі күміс жапсырмалар табылған болатын.

Дереккөздер
-----------

 Мұрағатталған 22 сәуірдің 2014 жылы.
**Астық сүлікшесі** (лат. *Oulema melanopus*) – қатты қанаттылар сабының жапырақ жегілер тұқымдасына жататын қоңыз, дәнді дақылдар зиянкесі. Қазақстанның оңт. және оңт.-шығысындағы тау етектеріндегі аудандарда көптеп кездеседі. Даму кезеңі бір жылдық. Ұзындығы 4-6 мм, түсі көк жасыл, алдыңғы арқасының бунағы мен аяқтары қызыл-сары болады. Топырақ арасында қыстайды. Жұмыртқаларын жапырақ бетіне салады. Дернәсілі ақшыл-сары, денесінің орта бөлігі дөңестеу келеді, үстін тұтасымен қара-қоңыр шырыш жапқандықтан "сүлікше" деп атайды. Дернәсілдері де дәнді дақылдардың жапырақтарымен қоректенеді. А. с. түскен бидайдың өнімі 30-388-ке кемиді. А. с. бидайдан басқа арпаны, сұлыны, кейде жүгері мен тарыны да зақымдайды. А. с. көбейіп кеткен кезде егінді инсектицидтермен дәрілеу қажет.

Дереккөздер
-----------
**Тоқсанбаева Шолпан Сұңғатқызы**— 1936 жылы 10 қазанда Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қаласында ағартушы отбасында өмірге келген.. 
1952 жылы Қызьлорда қаласындағы Мәншүк Мәметова атындағы Қыздар педагогикалық училщесіне түсіп, оны 1956 жылы үздік дипломмен бітіріп, сол жылы ҚазМУ-дің тіл және әдебиет факультетіне түсті. Оны 1961 ж. бітірген.

Жазушы баспасына 1969 жылы қызметке орналасып, корректорлықтан бастаған. Екі жылдан кейін проза редакциясында кіші редактор, одан қайта басылым редакциясында редактор, кейін аға редакторлық қызмет атқарған.

Халқымыздың атақты классик жазушылары: М.Әуезовтың 2-томдык, Ғ.Мүсіреповтің 3 томдык,І.Есенберлиннің 10 томдық, Ә.Нүрпейісовтың 4 томдық, Ә.Сәрсенбаевтың, Ғ.Слановтың, З.Шашкиннің 5-томдық, М.Иманжановтың, С.Шариповтың, Ә.Шәріповтың, Қ.Қайсеновтың, Қ.Мұхамеджановтың, С.Бердіқұловтың, Ф.Оңғарсынованың 2-томдық шығармалар жинағын және т.б. Көптеген жеке басылымдарын шығарды. 30-жылдарда репрессияға ұшыраған Е.Бекеновтың "Дала қоңырауы", А.Сегізбаевтың "Әңгімелер жинағының" редакторы болды.

Ш.С.Тоқсанбаева баспадағы көп жьлдық үлгілі еңбегі үшін 1986 жылы "Еңбек ардагері" медалімен, ал 1988 ж. 24 наурызында Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі 

Мемлекеттік комитетінің, Мәдениет қызметкерлері кәсіподағының комитетінің атынан "Баспа үздігі" атты белгісімен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   "Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері", Анықтамалық,"Білім" баспасы, Алматы, 2005 ж. ISBN 9965-09-134-Х1981-89
**Өмірзақ Дүйсенғалиев** (1926, Атырау облысында туған). Атырау политехникалық техникумын (1948)
және Мәскеу мұнай институтын (1955) бітірген. 1944-1952 жылдары — Қосшағыл, Қаратон МКБ-да бұрғышының көмекшісі.бұрғышы, бұрғылау шебері. 1952-1967 жылдары — Сағыз, Қошқар
МКБ-лары ұңғымаларды жер асты жөндеу цехында шебер, цех бастығы. 1967-1987 жылдары — Қаратон МКБ-ы бұрғылау шебері, бұрғылау бастығы, аға инженер, бұрғылау бөлімшесі
бастығы, технология белімінің бастығы. 1987 жылдан зейнеткер. «Ерен еңбегі үшін » медалімен
марапатталған (1985).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Шолпан Ержігітова** - (1958, Жамбыл облысында туған). Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс
институтын (1980), Мәскеу гидромелиоративтік институтының аспирантұрасын (1987) бітірген. Экономика ғылымдарының кандидаты. 1990-1993 жылдары - Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының ғылыми-зерттеу секторының аға ғылыми қызметкері, аға
оқытұшысы. 1993-1994 жылдары - Жамбыл кәсіпкерлік жоғары мектебінде кафедра доценті,
Экономика мен басқару кафедрасының меңгерушісі. 1994-1998 жылдары - Алматы қаласында туған
Әкімшілігі жанындағы Алматы менеджмент мектебінің мұниципалды менеджменты дамытұ
Орталығының директоры. 1998 жылдан - «ҚазТрансОйл» МТ¥К» ЖАҚ кадрлармен жұмыс
басқармасы бастығының орынбасары, әлеуметтік және кадр саясаты департаментінің бас
менеджері, «мұнай мен газ тасымалы» ¥К» ЖАҚ әлеуметтік және кадр саясаты департаменті директорының орынбасары, «Қазмұнайгаз» ¥К АҚ персоналды басқару департаменті
директорының орынбасары, директоры.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
Фильм аты: Өмір өткелдері 

Шыққан жылы: 2013 

Жанр: Драма, Сериал, Телехикая, Комедия 

Рөлдерде: Ербол Идрисов, Жания Джуринская, Рахман Омар, Асылбек Боранбай, Омар Кикимов, Дария Жүсип, Мерей Маханов 

Суреттеме: Анасынан жастайынан айырылған өжет қыз амалсыздан кәсіпкер әкесінің дүкеніне түнеп шығады. Санаулы күнге демалуға келген Айсұлу әкесінің ауыр жағдайын көріп, оның қасында қалуға шешім қабылдайды. Туған еліне бес жылдан кейін оралған қыз бизнес пен өмірде әкесінің жан достарының сатқындық жасағанына көзі жетеді. Енді оның өмірлік мақсаты - өнер мен музыка емес, осы бір қиын жағдайда әкесінің бизнесімен бірге оның абыройы мен намысын да құтқарып қалу болады. «Қазақстан» Ұлттық арнасының арнайы тапсырысымен түсірілген «Өмір өткелдері» телехикаясының қоюшы режиссері - Нарын Ерлан. Фильмнің қоюшы операторы Хасан Қыдыралиев, композиторы Қуат Шілдебаев. Рөлдерде танымал өнер жұлдыздары Рахман Омаров, Асылбек Боранбай, Дария Жүсіппен қатар, Ербол Ыдырысов, Омар Қиқымов, Жанат Тінбаев, Мерей Маханов, Ғани Құраш т.б актерлар ойнайды.

Дереккөздер
-----------

1.
**Кеттібай**, *Кеттібайборлы*, *Кеттібайбөрілі* – Жетісу Алатауының солтүстік сілеміндегі тау массиві. Ешкіөлмес тауының солтүстігінде.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Сарқан ауданы Сарқан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 55 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1066 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 23 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км. Оңтүстік, оңтүстік-шығыс беткейлері көлбеу келген. Батысынан Лепсі, шығысынан Шынжылы өзендері ағып өтеді.

Өсімдігі
--------

Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында қайың, терек, долана, жеміс ағаштары, етегінде шалғынды астық тұқымдас шөптесіндер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Кристиан Тельо** (ис. *Cristian Tello Herrera*; 8 тамыз, 1991 жыл Сабадель) — испаниялық футболшы, шабуылшы.

Мансабы
-------

#### Барселона

2011 жылдың 9 қарашасында Тельонің бірінші дебюті "Барселона" командасында орындалды; ол барлық 90 минут Испания кубогының матчында қарсы Оспиталета клубына қарсы ойнады, осы ойында 2 голмен ажыратылды.

Лига премьер-лига ойынында Тельо Вильярреалмен өткен матчында (0:0) 75 минутта Адрианоны ауыстырып, есеп ашты. Өзінің 4-голын Тельо "Реал Сосьедад" матчында сегізінші минутта Лионель Мессинің пасының арқасында соқты.

#### Порту

2014 жылдың 16 шілдесінде каталондық клуб Тельоны португалиядық «Портуға» жалға тапсырды. Мерзімі: екі жыл. 16 шілде күні Кристиан Тельо клубына қарсы ара жолдастық матчта Порту алаңына бірінші рет шықты.

### Испания құрама командасы

Тельо Испанияның (19, 20, 21, 23 жас) құрамасында көптеген ойындарға қатысты. 23 жасқа дейін құрамада 2012 жылы олимпиадалық ойындарға қатысты. 21 жасқа дейін құрамада 2013 Европаның чемпионының атанды. 2013 жылдың 14 тамызында Тельо Испанияның негізгі құрамасында Эквадор құрама командасына қарсы ойнады.

Жетістіктері
------------

«Барселона»
* Испания чемпионы: 2012/13
* Испания кубогы: 2011/12
* Испания суперкубогы: 2013

Испания-21
* Еуропа чемпионы: 2013

Дереккөздер
-----------
**Кристоф Баумгартнер** (нем. *Christoph Baumgartner*; 1 тамыз 1999 жыл, Хорн, Аустрия) — аустриялық футболшы, Аустрия Ұлттық футбол құрамасы мен "Хоффенхайм" клубының жартылай қорғаушысы.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Балалық шағында Аустрияның «Хорн» және «Санкт-Пёльтен» клубтарының мектебінен өтті. 2017 жылы "Хоффенхаймға" ауысты. 2019 жылы 11 мамырда "Вердерге" қарсы ойында тұңғыш рет Бундеслигада алаңға шықты.

### Құрама

2020 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты. Топтық кезеңнің соңғы турында Украина қақпасына матч тағдырын шешкен жалғыз голды соқты. Осы гол Аустрияның 1/8 финалға алып шықты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тransfermarkt.com

Сілтемелер
----------

* National-football-teams.com
**Кетпен жотасы**, *Ұзынқара* – Тәңір тауы жүйесінің солтүстік доғасына кіретін жота. Жоталар Алматы облысы Ұйғыр және Райымбек аудандарының және Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасының аумағында орналасқан. Жотаның солтүстік беткейлері Іле аңғарына өтеді. Қазақстандағы жотаның ұзындығы - 160 км. Жотаның жалпы ұзындығы - 310 км. Жотаның мұздану мен қар үәінділері жоқ, бірақ мәңгілік мұздану аймағы бар. Жота шыңдары тегіс және кең. Кетмен асуы теңіз деңгейінен 3040 метр биіктікте және тау сілемінің шығыс бөлігінде орналасқан. Кетмен шатқалындағы солтүстік беткей мен Шалқұдықсу өзен алқап жотасының оңтүстік баурайын жалғайтын асу арқылы Іле аңғарынан Кеген-Текес ойпатына дейін керуен жолы салынды.

Жер бедері
----------

Тау жоталары қар сызығынан төмен жатқандықтан мұздықтар кездеспейді. Кетпен жотасының бастары үстірт тәріздес тегіс болып келеді. Үстімен соқпақ жолдар, көлік жолдары өтеді. Жота өзен аңғарларымен, терең әрі тік шатқалдармен қатты тілімденген. Солтүстікке, Іле аңғарына қарай, Бедеті, Сүндетсай, Дардамты, Долатысай, Үлкенсай, Үлкен Ақсу, Кіші Ақсу, Шошасынсай, Темірлік өзендері, ал оңтүстікке қарай Сатылыхасан, Шұбырмахасан, Шалкөдесу, Қисықақтас, Шолақ өзендері бастау алады.

Климаттық белдеулері мен өсімдігі
---------------------------------

Тау етегіндегі өзендердің ысырынды конустарында күңгірт қызыл топырақты дала ландшафтысы дамыған. Тау етегінде таудың орманды-дала белдеуі, солтүстік беткейінің Байынқол алабында күлгін топырақты дала белдеуі, таулы-орман топырағында Тянь-Шань шыршасынан тұратын қылқанды орман (1800 – 2700 м) белдеуі орналасқан. 2700 – 3000 м биіктікте таулы-шалғын топырақта субальпілік ландшафты, ал 3000 м-ден биікте түрлі шөпті альпілік шалғындар таралған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Алматы облысы туризмінің ресми сайты
* Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты Мұрағатталған 23 сәуірдің 2020 жылы.
**Владлен Константинович Берденников**(29.11.1935 жылы туған, Ресей, Нижний Новгород) жазушы, аудармашы, журналист. Қарағанды педагогика институтын (казіргі Қарағанды университеті) бітірген. Алғашкы өлеңі 1952 жылы "Социалистік Қарағанды" газетінде басылған. 1969 жылдан "Простор"
журналында қызмет істеген. А.Жақсыбаевтың, Д.Исабековтың, т.б. шығармаларын орыс тіліне аударған.

Шығармашылығы
-------------

* Кешке карай. Повесть. А. 1975;
* Татарников. Повесть. А. 1976;
* Күн астындағы мекен. Повесть. А. 1978;
* Жылы топырақ. Роман. А. 1981;
* Тамырлар. Роман. А. 1983.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Кили Шэй Смит** (ағылш. *Keely Shaye Smith*; 25 қыркүйек, 1963, Вальехо, Калифорния, АҚШ) — америкалық актриса, суретші, журналист, тележүргізуші және жазушы.

Карьерасы
---------

Кили Шэй 1986 жылы журналист карьерасын бастайды. 1994-1997 жылдары Смит «NBC» — «Unsolved Mysteries» арнасында тілші болып жұмыс атқарған. Кейін «АВС» — «Home Show» арнасында жұмыс атқарған. Шэй «Главный госпиталь» (1989) сериалында түскен.

Жеке өмірі
----------

2001 жылдың 4 тамызында Кили Пирс Броснанның әйелі атанады. Олар 7 жыл шамасында кездескен болатын. Екеуінің Дилан Томас Броснан (1997) және Пэрис Бекетт Броснан (2001) атты ұлдары бар.

Фильмографиясы
--------------

* 1987 - Norman's Corner - Гэйл
* 1988 - Qualcuno pagherà - Энн
* 1988 - Nothin' Goes Right - эскорт
* 1989 - General Hospital - Валери Фриман

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Кили Шэй Смит (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
**Кристина Риччи** (ағылш. *Christina Ricci*;12 сәуір 1980 жылы, Санта-Моника, Калифорния, АҚШ) – американ актрисасы. Өзінің кинопродюсерлік компаниясы бар. 

Louis Vuitton сән үйімен келісім жасасқан. Кино әлеміне алғаш рет 9 жасында енеді. «Семейка Адамс» комедиясында Венси Адамстың рөлін сомдап, көпшілікке танылған. Актерлік өнерді арнайы оқымаса да, қазіргі таңның ең талантты жұлдыздарының бірі болып келеді.

Түскен фильмдері:
-----------------

* «The Hard Way» («Напролом») (1991),
* «Casper» (1995),
* «The Simpsons» (1996),
* «The Last of the High Kings» («Последний из великих королей») (1996),
* «Sleepy Hollow» («Сонная Лощина») (1999),
* «Monster» (2003),
* «Bel Ami» («Милый друг») (2011), т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  imdb.com-та Кристина Риччи