recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Танин** - сия жасайтын жаңғақтан алынатын органикалық зат. Ол суыққа қарсы және залалсыздандыратын дәрі ретінде кеңінен қолданылады.

Емдік қасиеті
-------------

Танинді шырышты қабық суықтағанда, ауыз қуысы, жұтқыншақ пен көмей ауырғанда, ауыз уылғанда, жара іріңдегенде, күйіп қалғанда, ішімдікке және ішкі құрылысты жуатын металдан жасалған заттардан уланғанда қолданады.

Қолданылуы
----------

Танинді шырышты қабық суықтағанда, ауыз қуысы, жұтқыншақ пен көмей, мұрын және тік ішек ауырғанда 1-2% су мен глициринді араластырып, ауырған мүшеңізді шаю керек. 1% ерітіндімен күніне 3-5 рет клизма жасауға болады.

Жара іріңдегенде, күйп қалғанда, денеңізді жарақаттап алғанда 3-5-10 су мен глицирин ерітіндісін және 10-20% мазьді қолдануға болады.

Зияны
-----

Іш өткенде танинді қолдануға болмайды, өйткені ол асқазанды бұзып, тәбетті төмендетеді және ас қорыту жұмысын баяулатады.

Құрамы, формасы және сақталуы
-----------------------------

Танин ұнтақ түрде болады. Бір пакетте 5 немесе 10 гр. болады. Оны құрғақ жерде аузы мықтап жабылатын банкіде сақтау крек. Сақтау мерзімі - 5 жыл.

Тағы қараңыз
------------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Дереккөздер
-----------
```
 **Хасен Жильгельдин** (1897 жылы бұрынғы Қостанай оязы Аманқарағай болысы 2-ші ауылда дүниеге келген. 1985 жылы Қостанай облысы Әулиекөл ауылында қайтыс болған.) – шаруашылық және қоғам қайраткері. Оязда кеңес үкіметі орнағаннан кейін Әулиекөл болыстық кедейлер комитетінің төрағасы, Аманқарағай болыстық комитетінің төрағасы қызметтерін атқарып, аймақтағы саяси-қоғамдық өзгерістерге белсене араласты. 1928-1934 жылдары Әулиекөл аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы, аудандық астық дайындау бөлімінің бастығы болып істеді. 1934-1936 жылдары Оплес аудандық комиссиясының инспекторы, Ақтөбе облысы Мәртүк ауданы партия комитетінің нұсқаушысы болды. 1937-1941 жылдары Қазақстан К(б)П Қостанай облыстық комитетінің нұсқаушысы, Меңдіғара, Қарабалық аудандарында партия комитетінің бірінші хатшысы болды. 1942-1943 жылдары Әулиекөл аудандағы Новонеженск МТС-н басқарды. 1943-1947 жылдар аралығында Жангелдин аудандық кеңесі атқару комитетінің төраға болып істеді. 1947 жылдан 1959 жылы еңбек демалысына шыққанға дейін Әулиекөл аудандық кеңесі атқару комитеті төрағасының мал шаруашылығы жөніндегі орынбасары, сауда бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. Хасен Жылгелдин І және ІІ шақырылған Қазақ КСР жоғарғы кеңесінің депутаты болып сайланған. ІІ дәрежелі «Отан соғысы», «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған.
  

```

1. ↑  ТОРҒАЙ ЕЛІ. Энциклопедия / Құраст. Т.Рсаев. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2013. – 456 бет + 16 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 978-601-291-179-4
**Тарбағатай** – Зайсан және Балқаш-Алакөл қазан шұңқырлары аралығындағы су айрық жота.

Географиялық орны
-----------------

Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерінде. Абсолюттік биіктігі 2991 м (Тастау). Жота ендік бағытта батыстан шығысқа қарай 300 км-ге созылып жатыр, ені 30-50 км. Шығысында Сауыр жотасына ұласады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Палеозойдың шөгінді тақта тас, әк тасынан; пермь, тас көмір, девонның құм тасынан; батыс бөлігі силур және кембрий дәуірінің күшті дислокацияланған вулканогендік интрузиялы гранитінен түзілген. Солтүстік беткейі оңтүстікке қарағанда жатықтау, оңтүстігі тік, шатқалды. Жотадағы палеозойдың әк тастарында карст құбылыстары көп байқалады.

Климаты
-------

Климаты континенттік. Жылдық жауын-шашын 300-500 мм.

Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
------------------------------

Өсімдік және жануарлар дүниесі жағынан Алтайға ұқсас. Етегіндегі шөлейтте жусанды бетеге, бұта; тау аралық аңғарда тау шалғыны және көк терек, жабайы алма, тобылғы, арша; солтүстік беткейінде тал басым өседі. Марал, тау ешкі, арқар, аю, түлкі, борсық, қарсақ, суыр мекендейді. Жоғарғы бөлігіндегі альпі шалғыны - жазғы жайылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы, 10-том
**Тер бөртпе** (п о т н и ц а) — тым тершеңдіктен және оның өте баяу құрғауы салдарынан терінің зақымдануы. Күн жылыда қалың киіндірген емшектегі нәрестелер мен кішкентай балалардың терісі бөртіп кетеді. Ал ересектер денесіндегі бөртпе инфекциялықауруға шалдығып, қызуы көтеріліп ұдайы терлей бергенде, қыздырғыш компресс жасағанда, сондай-ақ денесі толық адамдарға пайда болады. Тер бөртпенің бір ерекшелігі — дененің көбіне шап, тақым, бөксе, емшек асты, қолтық асты сияқты жерлерінен, ішінара арқа мен мойыннан да шыға береді. Оның іріңді жараға айналатыны да болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
**Асне** (фр. ) — Шампань-Арденны аумағында орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Об. Буйи кантонының құрамына кіреді. Коммуна аймағы — Труа. INSEE коды — 10013. Париждің оңтүстік - шығысынан 150 км, Шалон-ан-Шампанидің оңтүстігінен 90 км, Труаның оңтүстігінен 13 км қашықтықта орналасқан. 2008 жылы коммунада 151 адам тұрған.

Экономика
---------

2007 жылы 93 адам еңбекке қабілетті болған, 77 адам белсенді, 16 адам белсенсіз, 77 адамның 71 адамы жұмыс істеген, 6 адам жұмыссыз болған.

Сілтемесі
---------

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Асне**
* Асне  (фран.).  Национальный институт статистики и экономических исследований Франции. Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 шілде 2013. Тексерілді, 8 шілде 2013.
* Асне  (фран.).  cassini.ehess.fr. Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 шілде 2013. Тексерілді, 8 шілде 2013.
**Мұрат Кәрімұлы Хамраев** (1936-1983) - ғалым, филологиялық ғылыми доктор (1964), профессор (1969). КСРО
Педагогика ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі (1978). Орта Азия мемлекеттік унивеситетін, Тіл және әдебиет институтының аспирантурасын бітірген. 1961 ж. Әдебиет және өнер институтында ғылыми хатшы, ҚазҰУ-да оқытушы, Тіл білімі институты
жанындағы Үйғыртану бөлімінің
меңгерушісі. Казак КСР Оқу министрлік
жанындағы Ы.Алтынсарин атындағы
педогогикалық ғылыми-зерттеу институты директорының
орынбасары. 1977 жылдан өмірінің
соңына дейін Өзбек КСР Оқу министрлік
жанындағы Өзбек педагогика ғылыми-зерттеу институтының директоры болған.
Ұйғыр орта мектептерінің 9 сыныбына арналған ұйғыр әдебиеті
оқулығының авторы. Бүкілодақтық
Комсомол сыйлығы лауреаты, КСРО
Педагогикалық ғылыми академиясының Ушинский атындағы сыйлығы жүлдегері, "Еңбек
Қызыл Ту" орденімен, "Тың жерлерді игергені үшін", "Еңбектегі
ерлігі үшін" медальдарымен және
Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Мұратқали Кәрімұлы Хайруллин** 1962 жылы 1 қаңтарда Ақтөбе облысы Новоресей ауданының Қызылсу ауылында туған. Қазақ.
Әкесі - Хайруллин Кәрім Хайроллаулы, марқұм. Анасы - Дәулетьярова Жұмагүл, зейнеткер.
Бүкіл одақттық сырттай оқытатын заң институтының құқықтану факультетін бітірген (1989), заңгер.
«Салық қылмыстарының кейбір мәселелері» тақырыбындағы мақалалардың авторы.
Қазақ және орыс тілдерін біледі.
1978 жылдан - Ақтөбе облысының «Новоресей» кеңшарында жүргізуші. 1980 жылдың ақпан айынан - Ақтөбе
облысы Новоресей ауданының Кредиковка ауылында
жүргізуші; Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1982 жылдың маусым айынан - Ақтөбе облысы Новоресей ауданының Кредиковка ауылында жүргізуші. 1982 жылдың
қыркүйек айынан - Ақтөбе облыстық ІІБ АІІБ милиционері,
тергеуші, аға тергеуші, бөлім бастығының орынбасары,
бөлім бастығы. 1998 жылдан - Ақтөбе облысы бойынша Қаржы (салық) полициясы департаменті бастығының
төргеу жұмысы жөніндегі орынбасары. 2006 жылдан -
ҚР ЭҚСЖҚКА Сыбайлас жемқорлық туралы істерді ашу
және алдын алу департаментінің бастығы, Тергеу департаментінің бастығы.
2007 жылдан бері - ОҚО бойынша ЭҚСЖҚКД (қаржы
полициясының) бастығы.
«Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Астананың 
10 жылдығы» (2008) мерейтойлық медальдарымен; «Үздік 
қызметі үшін» (2006) төс белгісімен; ІІБ құрмет грамоталарымен (1990, 2001); ҚР ҚПА грамоталарымен (2002, 2003)
марапатталған; АІІБ Құрмет тақтасына үш мәрте енгізілген
(1987, 1989, 1989). Милиция озаты (1986).

* Қаржы полициясының полковнигі.
* Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
* Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қарқынды дамыған, тәуелсіз Қазақстан».
* Үйленген. Жұбайы - Кәкішева Гүлсім Шәмілқызы, Ақтобе облыстық қорғаушылар алқасының қорғаушысы. Ұлдары Хайруллин Марат Мұратқалиұлы, Хайруллин Азамат Мұратқалиұлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Мұртты шымшық** – қамысты жерлерде тіршілік ететін торғай тектес кішкентай құс. Бұл әдемі құстың ұзындығы 10 см-дей, салмағы 15 – 18 г, құйрығы ұзын және сары түсті болады. Қоңырау сыңғырына ұқсас әдемі нәзік дауысы бар. Ұяларын қалың қамыс араларына бір-біріне жақын орналастырып салады. Дәндермен, ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Мұртты шымшықтар Қазақстанның шөлді аймақтарында мекендейді.

**Мұртты шымшық** (Panurus biarmicus)- шағын денелі 12-17 г, ұзын құйрықты құс. Мұртты шымшықтың реңі сарғыштау бозғылт қоңырқай қамыстың кепкен жапырағы түстес болып келеді. Қамыс нуында мекендейтін басқа құстардан мұртты шымшықты кертештелген ұзын құйрығы мен өзіне тән реңі бойынша оңай ажыратуға болады. Оған қоса ересек аталықтардың тұмсығы мен көзінен төмен қарай созылған ұзын сына тәрізді қара қауырсындардан пайда болған "мұртты" көзге бірден шалынады, бұл құсты көзтартарлықтай етеді. 

Қазақстандық құстар білгірі, проффессор И.А. Долгушин оны былай деп сипаттайды: мұртты шымшық сарғыш реңімен көріксіз тәрізденгеніне қарамастан - біздің құстардың ең әдемілерінің бірі. Жабын қауырсандарының айқын реңктері әсіресе үйлесімді де, ғажап жағымды. Бұған қоса оның барлық қимылдарының икем де әдемілігін қосуға болады, ал қылығы әрекетшіл, әрқашан сергек, ширақ және әлдеқалай көңілді...
Мұртты шымшық үйінді қамыс пен қамыс түбіндегі суланған жерлермен өрмелей жүріп, құйрығын жинастырып, жоғары көтереді де, абайлап жүріп немесе суға малшынып қалмау үшін өсімдік сабақтарын бойлай аттап өтеді. Құрғақ жерлермен- құмдауыт және кепкен ылаймен ұсақ қадамдап жүреді, жүгіреді немесе қарғып өтеді. Серіппеше секіргенде едәуір алысқа ырғуы мүмкін. Мұртты шымшықтардың жерден жем іздегендегі амалы тым ғажап, тауықтарша топырақты қопарды, алайда олардың шеберлігі мен тәсілдері мүлде ерекше.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы,«Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2
Көшеге қазақтың батыр ұлы, көрнекті этнограф-ғалым, тарих ғылымдарының докторы, профессор Халел Арғынбаевтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 №83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 №2/139 Қаулысы) берілген. Арғынбаев Халел (1924-1998) Павлодар облысы, Баянауыл ауданында дүниеге келген. Ұлы Отан соғысының ардагері. Ол - Қазақ халқының тарихи этнографиясын (көшпенділік, мал шаруашылығы, қол өнері, оқу-ағарту, отбасы т.б.) зерттеуге мол үлес қосқан ғалым.

Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 1100 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Арғынбай Жұмажанұлы** - Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында Тұлба көлінің жағасында туған. Қазақ орта мектебін, 1954 жылы Алматыдағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. моңғолия қазақ баспасында корректор, орта мектепте мұғалім, директор, аймақтық оқу бөлімінің бастығы, «Жаңа өмір» газетінің бас редакторы, ғылыми қызметкер сияқты жұмыстар атқарған.

Шығармашылығы
-------------

«Тақпақтар», «Ертіс шындығы», «Өлеңдер мен әңгімелер», «Біздің өлкеде», «Меңдікөл», «Өмір сызған өрнектер» кітаптары қазақ тілінде, «Меңдісүлу», «Адам туралы аңыз» кітаптары моңғол тілінде жарық көріп, бірқатар шығармалары орыс, украин, болгар, тува, алтай тілдеріне аударылған. « Талаптылар », « Ертіс жырлары », « Бірлестікшілер », « Сандуғаш » пьесаларының авторы. 1979 жылғы Моңғолия Жазушылар одағы сыйлығының иегері. Моңғолияның «Еңбек Қызыл Ту», Алтын Жұлдыз ордендерімен, көптеген медальдарымен марапатталған. 1992 жылы Қазақстанға қоныс аударған.

Марқұмның құлпытасына өзінің "Қоштасу" деген өлеңінен мынадай бір шумақ қашалған:

Ұрпақ бердің ұлтыма айтып барам,

Өнер бердің, жыр төгіп шалқып барам.

Кешір мені туған жер — Моңғол елім,

Пендемін ғой, қаныма тартып барам!

Ол орта мектепте мұғалім, директор, аймақтық оқу бөлімінің меңгерушісі, аймақтық партия комитетінің хатшысы, "Жаңа Өмір" газетінің редакторы, қатарлы қызметтерді абыроймен атқарып, құрметті демалысқа шыққан. Моңғол Халық Республикасы халық ағарту ісінің үздігі, 1950 жылдан Моңғолия Жазушылар одағының, 1971 жылдан Моңғолия Журналистер одағының, 1993 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, көрнекті жазушы драматург, Моңғолия Жазушылар одағы сыйлығының лауреаты. Өлең, дастан, драмалық шығармаларының он шақты жинағы қазақ тілінде, төрт кітабы моңғол тілінде басылған. Шығармалары орыс, украин, болгар, тува, алтай тілдеріне аударылып жарық көрген. "Талаптылар мен табынушылар", "Ертіс әуендері", "Бірлестікшілер", "Сандуғаш" пьесалары театр сахнасында қойылып, "Шайқас алдында", "Домбыра әуендері" атты көркем және деректі фильм сценарилері кино болып шыққан. Моңғолия Үкіметі Арғынбай Жұмажанұлының ұстаздық және жазушы-журналистік еңбегін жоғары бағалап, "Еңбек қызыл ту", "Алтын жұлдыз" ордендерімен және мерекелік медалдармен марапаттаған.
"Көшпенділер (фильм)" фильмінде айтылатын "Балапан қаз" әнінің сөзін жазған осы Арғынбай Жұмажанұлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Мұрат Әренов** (14 наурыз 1953 жыл, Өскемен қаласы) - инженер-электрик..

Қазақ политехникалық институтын бітірген (1975). Еңбек жолын Қазақстан ҒА Математика және механика институтында инженер (1975-1976), "Маңғышлақмұнай" өндірістік бірлестігінде инженер, кейін аға инженер болған (1976-1982), Маңғышлақ облыс партия комитетінде дәріс берген (1982-1984), Алматы Жоғары партия мектебінде тыңдаушы (1984-1986), Маңғышлақ облыс партия комитетінің бөлім меңгерушісі (1986-1988), Қазақстан КП OK нұсқаушы (1988-1990), КОКП Орталық Комитеті жанындағы Қоғамдық Ғылымдар академиясында тыңдаушы (1990-1991), Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесі, Қазақстан Республикасы Парламенті Ақпараттық-талдау орталығының директоры (1991-1997), "Қазақ ақпарат агенттігінің" бас редакторы, бас редактордың бірінші орынбасары, бірінші вице-президенті (1997-2003), "Ақ жол" Демократиялық партиясының баспасөзбен байланыс және PR стратегиясы жөніндегі тобының жетекшісі (2003-2004), 2004 жылдан бастап "XXI ғасыр" ақпараттық-зерттеу орталығының директоры болып қызмет атқарған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат",2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Қодырең**. Сөз мағынасын «бұрынғы егін орнына жабайыланып шыққан бидай» деп түсіндірме сөздікте біршама дұрыс көрсетілген. «Біршама» деп отырғанымыз, ол тек бидай ғана емес, тары да, сұлы да, ариа да т. б. дәнді егіс бола береді. «Қырманның түбін суырдық, қодырең бидай жұлдық...» (Н. Әбдікәрімова, Сенім.).
Бұл сөздің айтылуында да бірізділік жоқ. Орфографиялық сөздікте «қодыраң», Қазақстанның кей жерлерінде «қодірен» болып дыбыстала береді. Бұлай болу — оның парсы тілінен ауысқандығынан. Парсы тіліндегі «ходру(й)» бізге ауысқанда әркім өзінше қабылдаған. Ондағы мағынасы — жабайы өскен, жабайы. Сөз төркінін шындап іздей келгенде, парсы тілінің өзінде оның екі сөзден құралғандығын аңғару қиын емес. Біріншісі, «ход»— біздің тіліміздегі «өз», «өзі» есімдігі орнына қолданылады. Ал екінші сөз «ру» немесе «руй» сөздерінің парсы тіліндегі алғашқы тұлғасы «руйа» болып келеді де, мағынасы — есіп жетілу, өсу. Парсы тілінде осы көрсетілген екі сөз қосыла келгенде, тұлғасы жағынан қысқара түсіп (ходру) мағынасына да сәл өзгеріс енген (жабайы өсетін). Дұрысына сайғанда, біздегі «қодырең» сөзінің шын мағынасы «өзі өсіп жетілетін» дегенді ұғындырады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Қожа** – Түнқатар тауының оңтүстік-батыс сілемі.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан.

Жер бедері
----------

Ең биік жері – 1117 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 7 км-ге созылған, енді жері 1,5-4 км. Тізбекті, жоталы, күмбез тәрізді таулардан тұрады. Беткейлері сай-жыралармен тілімделген.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Соңғы тас көмір дәуірі және пермь гранитоидтарынан түзілген. Кей жерлерде түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатады.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырағында ақ селеу, сұлы, көде, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қобыкөл**, *Құбакөл* — Теңіз көлінің солтүстік-батысындағы тұйық көл.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Атбасар ауданы, Есенкелді ауылының оңтүстігінде 10 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 348 м биіктікте жатыр.

Гидрографикасы
--------------

Аумағы 8 км2 (суы мол жылдары 10 км2), ұзындығы 4 км, енді жері 3,9 км, жағалау бойының ұзындығы 13 км. Суының жоғарғы деңгейі сәуірде, төменгі деңгейі қазан айында, су деңгейі жылына 0,3 м-ге ауытқып отырады. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Жағалауы батпақты, қамысты келген. Көл мал суаруға пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Қарақалпақ автономиялы облысы** — 1925-1929 жылдары РКФСР құрамындағы Қазақ АКСР-нің әкімшілік-аумақтық бірлігі және 1930-1932 жылдары РКФСР-ге тікелей бағынышты автономиялы облыс. Қарақалпақ автономиялы облысының әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы - Төрткөл қаласы болды. Екінші ірі қала Нүкіс болды. 1926 жылғы Бүкілодақтық санақ бойынша АО халқы 304 мың адамды құрады.

Тарихы
------

Қарақалпақ автономиялы облысының құрылуына дейін Хорезм ОАК қарамағындағы Қазақ-Қарақалпақ бөлімшесі ұйымдастырылды. Қазақ-Қарақалпақ бөлімі 1920 жылы Хорезм Республикасы Кеңестерінің 1-съезінің шешімімен қазақ және қарақалпақ халықтарының ортақ мәселелерін шешу мақсатында құрылды. 1923 жылы қазанда Хорезм Республикасы Кеңестерінің 3-съезінде Қазақ-Қарақалпақ автономиялы округін құру және Қожалы қаласын оның орталығына айналдыру туралы қаулы қабылданды. 1924 жылы мамырда Республика кеңестерінің 4-съезі автономия құру туралы шешім қабылдады.

Қарақалпақ АО 1925 жылы 16 ақпанда (іс жүзінде 1924 жылы) Түркістан АКСР Әмудария облысының аумағынан, сондай-ақ Хорезм Социалистік Кеңестік Республикасының бұрынғы Қырғыз-Қарақалпақ автономиялы облысының бір бөлігінен құрылды.

Ресми мәртебе алғанға дейін Түркістан АКСР мен Хорезм СКР жерлерінің біраз бөлігін ғана алып жатты. 1929 жылы жойылған Адай уезі аумағының бірқатар бөлігі автономиялы облыстың құрамына кірді. Бастапқыда Қырғыз (1925 жылдың наурызынан бастап Қазақ АКСР-і деп аталды) құрамына кірді, ал 1930 жылы РКФСР-дің тікелей қарамағына өтті.

1932 жылы 20 наурызда Қарақалпақ АКСР болып өзгертілді. 1936 жылы 5 желтоқсанда Өзбек КСР-ның құрамына қосылды.

Тұрғындары
----------

1926 жылғы Бүкілодақтық санақ бойынша Қарақалпақ АО халқының этникалық құрамы.

| Ұлт | адам | % |
| --- | --- | --- |
| Барлығы | 304539 | 100,00 % |
| қарақалпақтар | 116125 | 38,13 % |
| қазақтар | 85782 | 28,17 % |
| өзбектер | 84099 | 27,62 % |
| түрікмендер | 9686 | 3,18 % |
| орыстар | 4924 | 1,62 % |
| татарлар | 884 | 0,29 % |
| парсылар | 756 | 0,25 % |
| украиндар | 621 | 0,20 % |
| арабтар | 489 | 0,16 % |
| қырғыздар | 277 | 0,09 % |
| тәжіктер | 67 | 0,02 % |
| яһудилер | 62 | 0,02 % |
| басқалары | 767 | 0,25 % |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ-Қарақалпақ бөлімшесі // — Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. —  Алматы, 2005 Т. 3. — ISBN 9965-9746-4-0.
2. ↑  1926 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. РКФСР аймақтары бойынша халықтың ұлттық құрамы (Қазақ АКСР, Қарақалпақ АО) Демоскоп
**«Амангелді батыр» дастаны** – 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістердің ішінде ең көп жырланғаны Торайғырдағы көтеріліс және оның қолбасшысы Амангелді жайлы болды. 

  

Осы бағыттағы туындылардың көлемі жағынан да, көркемділігі тұрғысынан да, көрнектілерінің бірі – Омар Шипиннің «Амангелді батыр» дастаны. 
Ақынның басты мақсаты Амангелді Имановты және ол бастаған көтерілісші сарбаздардың ерлігін жырлау болған. Ақын о баста «Амангелдің айбаты», «Губернатор келгенде» және Амангелдің әр ұрысы туралы жеке-жеке өлең, толғаулар шығарған. Кейін сол өлең толғауларды құрастырып, жалғастырып дастан етіп жазған. 

1942 жылы *«Амангелді»* деген атпен жеке кітап басылып шыққан. Ал 1961 жылы «Амангелді батыр» деген атаумен *«Таңдамалы шығармалар»* жинағына енгізілген. Дастанда Амангелдінің батырлық жолы мен көтеріліс кезіндегі ерлік іс-әрекеттері жан-жақты суреттелген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ әдебиеті. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математикалық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық. Алматы «Жазушы» 2011 жыл.
Дем алу жүйесі
Мұрын қуысы сүйек пен шеміршектен түзіліп, сырты терімен жабылып, ішкі беті кілегейлі қабықшамен астарланып жатады. Мұрын қуысының жоғарғы, төменгі және екі бүйір қабырғалары болады. Мұрын қуысының кілегейлі қабаты қан тамырларына өте бай, оның беті көп қатарлы кірпікшелі эпителиймен жабылған. Мұрынға енген шаң тозаңды эпителий кірпікшелері ұстап қалады. Ал бездерден бөлінген сілекей бактерияларды өлтіріп отырады. Мұрынның ортаңғы пердесі мұрынды тең екі бөлікке бөледі. Оның артқы бөлігі сүйектен, алдыңғы бөлігі шеміршектен тұрады. Көз жасы арнайы түтік арқылы мұрын қуысына өтеді, оның кілегейлі қабатын ылғалданып тұрады. Мұрын қуысының бүйір қабырғасында жоғарғы, ортаңғы және төменгі кеңсірік қалқандары бар. Олардың аралығынан жоғарғы, ортаңғы және төменгі мұрын жолдары өтеді. Осының нәтижесінде ішке сорған ауа тыныстау мүшелеріне тікелей өтпей, ауа жолдары арқылы жылытылып, тазартылып өтеді. Мұрын қуысы тыныс алу және иіс сезу бөлімдеріне бөлінеді. Иіс сезу бөлігі мұрынның жоғарғы бөлігінде орналасқан. Оларға ерекше жасушалар мен иіс сезу рецепторлары жатады. Мұрын қуысы тыныс алу мүшесіне жатады, ол газ алмасу, дыбыс шығару, сөйлеу қызметіне қатысады.

Дереккөздер
-----------

<1100 қызықты дерек-Адам анатомиясы/>
**Рауан** – Бейнеу аудандық газеті.

Тарихы
------

1985 жылы 1 шілдеде Бейнеу аудандық газетінің ең алғашқы саны жарыққа шықты. Газет алғашқы ашылған кезде «Ленин жолы» аталды. Бас редактор ақын Айтуар Өтегенов. Бұрын көршілес Жылыой ауданындағы газетте еңбек еткен тәжірибелі журналист, жоғарғы партия мектебін бітіріп келгеннен кейін Бейнеу ауданындағы жаңа газетті басқару қызметіне тағайындалыпты. Ал редактордың орынбасары Хабидолла Махутов облыстық «Коммунистік жол» газетінің Бейнеу ауданы бойынша меншікті тілшісі болып қызмет істеген, сатирик журналист. Жауапты хатшы Шетпеде тұратын өлкеміздің мықты қаламгері, сазгер Талғат Атшыбаев, одан кейін Қыдырбай Тұрмағанбетов, кейін Бірғали Байекеев болды. Экономика бөлімінің меңгерушісі Серік Рзаев, әлеуметтік сала-еңбекші хаттар бөлімінің меңгерушісі болып Айнахан Есетова, ал осы екі бөлімнің тілшілері Сансызбай Естеков пен Сали Адай, радио хабарларын жүргізетін тілші Сатыбалды Қадіров, фототілші Жүсіпбай Жұмағалиев, есепші Рысты Қуанспекова, хатшы Базаргүл Қонысова, хат тасушы техникалық қызметкер Айсұлу Мұханова, жүргізуші Дат Дүйсалиев, жауапты шығарушы Роза Тумышова барлығы он төрт- он бес адамнан тұратын шағын ұжым бір үйдің адамындай, бір кісінің баласындай еді. Газет жанынан Қашаған Күржіманұлы атындағы әдеби бірлестік ашылып, оған Уәйіс Қайралапов, Әбдібек Жаманбаев, Қаржаубай Жылқыбаев секілді үлкен ағалар да, Сабыр Адай, Бақытжан Қосбармақов, Сағындық Рзахметов, Рахат Қосбармақов, Нұрмұхамбет Боранбаев секілді жас ақындар да мүше болды және олардың күн құрғатпай іздеп келетін орыны аудандық газеттің редакциясы еді.

1990 жылы газеттің «Ленин жолы» атауы өзгеретін болды. Оның бір себебі сол кезде біздің облысымыз таратылып, Атырау облысының құрамына кірді. Атырау облысының бір ауданының газеті «Ленин жолы» аталады екен. Сол себепті ат өзгерту кейін ашылған біздің газетіміздің үлесіне тиіпті. «Рауан» атауын ұсынған газет авторларының бірі, домбырашы ұстаз Әжіғали Ағысбаев болатын. Сөйтіп бес жыл бойы «Ленин жолы» атауымен шыққан газет 1990 жылдың бірінші шілдесінен бастап «Рауан» болып қалың оқырманға жол тартты.

2003 жылы «Рауан» газеті редакциясы» мемлекеттік коммуналдық кәсіпорны болып құрылды.Әр кезеңдерде орын алған қиындықтарға қарамай редактор Сали Адай, журналистер Кәрісбай Әділ, Гүлзира Ботабаева, фото тілші Беркімбай Гарабаев, газеттің дизайнері Тұрым Қойлыбаев газет шығарудың «ыстығына күйіп, суығына тоңды».

«Рауан» газеті 2013 жылы «Маңғыстау-Медиа»ЖШС-ның құрамына еніп, қызметін жалғастырып келеді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Рауан газеті туралы Мұрағатталған 4 қарашаның 2018 жылы.
**Мұса Байсемізов** (1879 жылы, Парамоновка ауылы, Семей облысы — 1969 жылы) — Қазақ КСР, Семей облысы, Абай ауданы, «Жүрекадыр» ұжымшарының аға шопаны. Социалистік Еңбек Ері (1948).

1879 жылы Парамоновка ауылында (бүгінде — Қатонқарағай ауданы Құндызды ауылы) шаруа отбасында дүниеге келген. 1929 жылы Абай ауданының «Жүрекадыр» ұжымшарын құрушылардың бірі болды. Ол осы ұжымшарда шопан болып жұмыс істеді. Кейін аға шопан болып тағайындалды.

1947 жылы Мұса Байсемізовтің тобы мал басын көбейтуде айтарлықтай жетістіктерге жетті. Мал шаруашылығының жоғары өнімділігі үшін 1947 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1948 жылғы 23 шілдедегі жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағы, Ленин ордені мен Орақ пен Балға алтын медалі берілді.

1953 жылы 519 құйрықты қойлармен айналысты. Әр жүз ұрғашы қойлардан орта есеппен 105-тен қозы алып, әр қойдан орта есеппен 3,1 келі жүн қырқылды. 1954 жылы әр жүз ұрғашы қойлардан орта есеппен 111 қозы алды.

1954 жылы Бүкілодақтық ХШЖК қатысты.

1969 жылы қайтыс болды.

Шығармалары
* Выставка — плоды труда, Екпiндi, 1954, 1 тамыз
* Счастье чабана, Приыртышская правда, 1954, 7 шілде

Естелік
Абай ауданы Құндызды ауылындағы көшелердің біріне Мұса Байсемізовтің есімі берілді.

Әдебиет
-------

* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008. — Т. 2. — 200 с.
* Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. — Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. — Байысқақов Т.: б. 242.
* Тарасов В. Старший чабан Муса Байсемизов, Приыртышская правда, 1954, 18 августа
* Адильбеков К. В отаре чабана — кандидата на выставку, Екпiндi, 1954, 24 июня
* Байсемізов Мұса/ Опыт передовиков сельского хозяйства Казахской ССР, стр. 106

Тағы қараңыз
------------

* Қойлыбай Аңғышбаев
* Біләл Керейбаев
* Досым Асанов
* Төрсағат Қозыбаев

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Байсемізов Мұса/ Қазақ КСР ауыл шаруашылығы озаттарының тәжірибесі, 106 б.
Африкалық жабайы ит - етпен қоректәнеді. Оны сондай-ақ «қорқау қасқыр тәрізді ит» деп атайды. Орташа денелі африкалық жабайы иттін| салмағы 30-40 келі, дене тұрқы 50 - 60 см болады. Африкалық жабайы ит 10 жылға дейін өмір сүреді. Ұлттық қорықтар мен саябақтарда 2000 - 5000 бас африкалық жабайы ит бар. Африкалық жабайы иттің латынша атауы «Lycaon pictus» ол «боялған қасқыр тәрізді жануар» деген мағына береді. Африкалық жабайы иттің қүлақтары жарғанаттікі тәрізді,аяқтары - үзын, жақ сүйектері мықты болады. Түсі қоңыр, сонымен қатар қара және ақшыл түстер араласып алабажақ болып көрінеді.Тік құлақтары - үлкең дөңгелек пішінді. Көздерінің айналасында қара қоңыр түсті дақтары болады. Африкалық жабайы иттердің өздеріне ғана тән иісі бар. Осы иісі арқылы олар топтан бөлініп қалған үяласын тауып алады. Африкалық жабайы ит тек Сахара шөлінің оңтүстігінде тіршілік етеді.

Дереккөздер
-----------

Ж 24 Жануарлар. – Алматы: "Aруна" баспасы. – 208 бет. – Сер.: "1100 қызықты деректер".
ISBN 978-9965-26-546-4
**Уоррен округі** (ағылшын тілінде *Warren County*) АҚШ-тың Виргиния штатында орналасқан. 2010 жылғы дерек бойынша, халық саны - 37 575 адам. Өз атауын американдық саясаткер Джозеф Уоррен құрметіне алды.

Географиясы
-----------

АҚШ халық санағы бюросының деректеріне сәйкес, округтің жалпы жер көлемі - 562 км², оның 552 км² -і құрғақ, 9 км² -і немесе 1,5% -ы сулы жерлер.

### Көршілес округтер

* Фредерик (Виргиния) — солтүстік
* Кларк (Виргиния) — солтүстік-шығыс
* Фокир (Виргиния) — шығыс
* Раппахэннок (Виргиния)— оңтүстік-шығыс
* Пейдж (Виргиния) — оңтүстік-батыс
* Шенандоа (Виргиния) — батыс

Демографиясы
------------

2000 жылғы халық санағы бойынша округтегі 12 087 үй қожалығында 31 584 тұрғын және 8 521 отбасы өмір сүреді. Халық тығыздығына келер болсақ, км²-ға 57 адамнан келеді. Округ территориясында 13 299 тұрғын құрылысы бар, олар км²-ға 24 құрылыс нысанынан келеді. Нәсілдік құрамына келер болсақ, ақ түстілер - 92,71%, афроамерикалықтар - 4,83%, байырғы америкалықтар (үндістер) - 0,27%,азиаттар - 0,43%, гавайлықтар - 0,02%, өзге нәсіл өкілдері - 0,46%, екі не одан көп нәсіл некесінен туғандар - 1,29%. Испантілділіктер халықтың 1,56%-ын құрайды. 

Жалпы үй қожалығындағылардың 32,80 %-ы - 18 жасқа толмағандар, 55,60 %-ы - бірге тұратын ерлі-зайыптылар, 10,00 %-ы - зайыбы жоқ жалғызбасты әйелдер, 29,50 %-ы - отбасыға қатысы жоқ адамдар, 24,00 %-ы - жалғыз тұратындар, 8,80 %-ы - жалғыз тұратын қарттар (65 жастағылар және одан үлкендер). Үй қожалығының орташа өлшемі - 2,57 адам, ал отбасының орташа өлшемі - 3,04 адам.

Округтің жас ерекшелігіне келер болсақ, 20,80 %-ы - 18 жасқа жетпегендер, 8,70 %-ы - 18 бен 24 жастағылар, 28,30 %-ы - 25 пен 44 жастағылар, 26,90 %-ы - 45 пен 64 жас аралығындағылар және 15,30 %-ы - 65 жастан жоғарылар. Округтің орташа жасы - 40. Әр 100 әйелге 94,20 еркектен келеді, ал 18 жастан үлкен әйелдерге 91,70 еркектен келеді.

Үй қожалығының орташа табысы 42 422 USD, отбасының орташа табысы 50 487 USD құрайды. Ер адамның орташа табысы - 37 182 USD, әйел адамның орташа табысы - 31 738 USD. Округтің жан басына шаққандағы орташа табысы - 19 841 USD. Шамамен отбасылардың 6,00%-ы және жалпы халықтың 8,50%-ы кедейшіліктің шегінде өмір сүреді. Оның ішінде 8,70% жастар (18 жасқа толмағандар) және 65 жастан асқандардың 10,40%-ы да бар.

Ескертпе
--------

Дереккөздер
-----------

* Официальный сайт правительства округа Уоррен, штат Вирджиния

1. ↑  Данные Бюро переписи США по округу Уоррен (Вирджиния)  (ағыл.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 сәуір 2012. Тексерілді, 16 қараша 2009.
Африкалық цивета
----------------

Африкалық цивета - тек тропикалық Африкада тіршілік ететін сүтқоректі.
Африкалық циветаның бет-әлпеті - итке, дене-бітімі мысыққа үқсайды, бірақ аяқтары - қысқа, ұзын әрі ішке қарай бүгілген тырнақтары болады.
Циветалардың қылшықты жүні қысқа, қалың әрі қатты, түсі әртүрлі келеді. Қара, сарғылт және ақ түсті теңбіл дақтары мен түрлі көлемдегі жолақтары болады. Ақ түсті бет-әлпеті мен көзінің айналасындағы қара дақтары оның түрін жанатқа ұқсатады.
Африкалық цивета сахаралық Африка мен Ботсвананы,
дейді.
Намибия мен Оңтүстік Африканы мекендейді
Денесінің ұзындығы - 44 - 58 см. Салмағы
1,7 - 2,1 келі арасында. Құйрығы-жуан, ұзындығы – 46-62 см, қүйрық жүні денесінің жүніне қарағанда қаралау болады. 
Өлекселермен, кеміргіштермен, құстармен, бауырымен 
Жорғалаушылармен, бақалармен, жәндіктер және түрлі өсімдіктермен қоректенеді.
Көбінесе түнде белсенді, бірақ бұлтты күндері таңертеңгілік мезгілде де ояу жүреді. Күн батардан екі сағат бұрын қозғалысын бастап, түн ортасына дейін тыным таппайды. Өзіне тән төрт түрлі дыбыс шығарады: ырылдайды, жөтеледі, шыңғырады және « һа-һа-һа » деп аһылдайды. Соңғысын өзге циветталарды шақыру үшін қолданады. Африкалық циветта орта есеппен 15-20 жыл өмір сүреді. Бір жасынан бастап ересек өмірге араласады.

Дереккөздер
-----------

Ж 24 Жануарлар. – Алматы: "Aруна" баспасы. – 208 бет. – Сер.: "1100 қызықты деректер".
ISBN 978-9965-26-546-4
**Ақсу—Арыс** — тас дәуірінің орны. Шәуілдір ауылынан батысқа карай 10 км, Арыс және Ақсу өзендерінің Сырдарияға құяр сағасындағы екінші сөреден табылған. 

1974 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының тас дәуірін зерттеумен шұғылданатын отряды (жетекші Х.Алпысбаев) тапқан. Ақсу—Арыс ескерткішінің материалдары толық жарияланған жоқ. Х.Алпысбаев ғылым есебінде ғана азды-кемді мағлұматтар келтірген. Тас құралдарын (тас жаңқа, қол шапқы, өзектас, т.б.) зерттеуші кейінгі мустье уақытына жатқызған. Тас коллекциясындағы бірқатар тас жаңқалары екінші рет өңделген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
**Биологиялық әралуандылықты сақтау проблемалары.** Жер бетінде жекелей немесе қауымдастық түрінде тіршілік ететін организмдер қоршаған ортаға әсер ететіні белгілі. Осы арқылы табиғат өзін-өзі тазалап, қолдап тұрады. Алайда адам өзінің «нағыз жыртқыш - консумент» ісімен флора мен фаунаның көптеген түрлері, популяциялары тіршілік ететін экологиялық қуысына әсер етуде. Табиғатта зиянды түрлер болмайды, барлық түрлердің айналасы үшін бірдей пайдасы бар.

Биоталардың түзілуі, пайда болуы миллиондаған жылдар бойы жүріп келді. Барлық тіршілік формалары бір-бірімен тығыз байланысты. Технологиялық дамудың арқасында адам осы байланыстарды бұзуда. Палеонтологтардың айтуы бойынша, біздің геологиялық дәуірімізде Қазақстан мен Сібір территорияларында тіршілік еткен мамонттардың, жүндес мүйізтұмсықтардың, үлкен мүйізді бұғылардың, алып түйелердің және бегемоттардың популяцияларын адамдар аң аулау нәтижесінде жойып жіберген. Сондай-ақ Қазақстан жерінде бір кездері бір өркешті түйелер, құлан, қабылан, тарпан, жабайы тур, арыстан, жолбарыс, керік т.б. аңдардың тіршілік еткені белгілі. Тіпті, Іле тоғайынан жолбарыстың соңғысын 1947 жылы қазақ аңшысы атып алған. Адамның тікелей немесе және жанама әсер етуі арқылы жабайы аңдар мен өсімдіктерді жоюды жалғастыруда. Қазіргі заманды «қырып-жою эрасы» деп атайтьны да осыған байланысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Экология (оқулық) - Алматы, 2008 - ISBN 9965-32-223-6
*Басқа мағыналар үшін Арғанаты деген бетті қараңыз.*
**Арғанаты** – Ұлытау облысы Ұлытау ауданының солтүстігіндегі тау сілемдері. Ұлытау тауының солтүстігінде орналасқан. Ол солтүстіктен оңтүстікке қарай 80 км-ге созыла жалғасқан шоқылар тізбегінен тұрады. Ені 20 – 25 км. Ең биік жері – Дондығұл (757 м).

Жер бедері
----------

Таулардың беткейлері көлбеуленіп бірте-бірте аласарып, төңірегіндегі жазыққа ұласады. Арғанаты тауларынан Қаратоғай, Сарытоғай, Қаракеңгір, Терісаққан өзендерінің көптеген салалары бастау алады. Батысын Қоскөл, Қамыстыкөл, шығысын Барақкөл, Құркөл, Басбайтал көлдері алып жатыр. Тауда бұлақ көп. Арғанаты таулары көптеген тарихи оқиғалардың куәсі. Мық, Домбауыл, Айыршоқы тауаралық аңғарларында ертедегі Арғанаты тау мүсіндері сақталған. Аңыз кейіпкері Асан Қайғы да осы өңірге жерленген деген аңыз бар. Осы маңда Ешкіөлмес жерінде көгілдір асбестің қоры мол.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Солтүстік бөлігі протерозой, оңтүстігі девон мен тас көмір жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
------------------------------

Беткейлерінің қоңыр, ашық қоңыр топырағында селеу, бетеге, қылқан селеу, жусан, тобылғы, т.б. өсімдіктер мен бұталар өседі. Жануарлардан арқар, киік, жабайы шошқа, байбақ, суырлар, балпақ зорман; құстардан дуадақ, сажы, құр мекендейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы I том

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ұлытау(қолжетпейтін сілтеме)
* САРЫАРҚА ТАУЫ
Арғали көбелегі

**Арғали көгілдір көбелегі** — Голубянка аргали Glaucopsyche argali Elwes, 1899. Саны қысқарып бара жатқан түр. Бұл туыстың ең сирек кездесетін түрінің бірі. Алтай жергілікті түрі. Қазақстанда Күршім жотасынан табылған. Бөлектеніп әрі сирек кездеседі. Оңтүстік тау баурайларының түрлі шөпті-астық тұқымдасты жерлерінде тіршілік етеді. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектер маусымда ұшады.Жұлдызқұрты мен қоректік өсімдігі белгісіз. Түрдің тіршілік ортасында мал бағу түр санына кері әсерін тигізіп отыр. Түрді қорғау үшін Оңтүстік Алтайдың әртүрлі жоталарында популяцияларын табуға қосымша іздеу жұмыстарын жүргізу керек. Ол, мүмкін, Марқакөл қорығынан табылады. Онда оның сақталуына жағдай жасап, биологиясын зерттеу қажет.Болмаған жағдайда Күршім жотасынан ңорғалатын жер болу керек.
Ақалтеке айғыры
**Арғымақ**  — қазақ жылқысының сұлу, асыл тұқымы. Қазақ жерінің табиғатына үйлескен Арғымақ төзімділігі, алысқа шабуы, күй талғамайтындығы жағынан түркімен жылқысынан асып түскен. 19 ғасырдың аяғында орыстың жылқы мамандары 3 ахалтеке мен 3 қазақ А-н жарыстырып сынаған. Жарыс кезінде ахалтекелер бірден озып шыққанмен, ұзай келе А-тан қалып қойған. 18 ғ-дың ортасында Абылай хан Алатау қырғыздарының әрбір түтініне бір-бір арғымақ бағып беруге салық салған. Мұны "ханның қазынасы" деп атаған. Арғымақ қазір кездеспейді, бірақ халық арасында жүйріктік пен төзімділік баламасы болып қалған. Әдеб.: Лучшие породы киргизской лошади — аргымак. Православный вестник, 1898, (11.

kk:Ақалтеке жылқысы
**Карьерді табиғи желдету** — карьер кеңістігінде желдің және жылудың әсерімен пайда болатын табиғи ауа қозғалысының әсерімен зиянды лас ауаны карьерден айдап шығып, оның орнына таза ауаның алмасуы. Карьердегі ауа алмасу құбылысындағы болып жататын өзгерістер жиынтығы төрт түрлі сапалық және сандық аэродинамикалық схемалар — конвективтік, инверсиондық, тура ағу және рециркуляциялық түрінде болуы мүмкін. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
**Клиңон тілі** (клиңонша: *tlhIngan Hol*) — Star Trek («Жұлдызды жол») телевизиялық тізбегіндегі жатғаламшарлықтар клиңондардың тілі. Бұл тілді тілтанушы Марк Окранд нағыз «жатғаламшарлық» тіл болсын деп әдейі құрастырған. Сондықтан бұл тілдің көптеген өзіндік ерекшеліктері бар, мысалы сөйлемнің «толықтауыш – баяндауыш - бастауыш» ретімен құрылуы. Бірінші рет клиңон тілі «Star Trek: The Motion Picture» фильмінде қолданылды, ал оған дейін клиңондар ағылшын тілінде сөйлеп келді. Содан кейінгі уақытта Марк Окранд клиңон тілін өз сөздігі, нормативті грамматикасы бар толыққанды тілге айналдырды. Қазіргі таңда клиңон тілінің жетілген граматикасы, синтаксисі мен сөздігі және бұл тілдің дамуын қадағалап отыратын "Клиңон тілінің инстуты" деп аталатын арнайы ұйымы бар. Айтылған ұйым әлем әдебиетінің жауһарларын клиңон тіліне аударумен әрі сол тілдегі мезгілдік журналды шығарумен айналысады.

«Star Trek» тізбегінің кейбір әуесқойлары немесе тілдерді үйренуді ұнататындардың кейбіреулері клиңон тілінде сөйлесе алады. Бұл тілдің сөз қорында ғарыш кемелеріне немесе клиңон нәсілінің қару-жарағына қатысты сөздер көп те, жерліктер күнделікті қолданыста пайдаланатын заттарды білдіретін сөз жоқ. Мысалы, «көлікті иондайтын қондырғы» (*jolvoy*), немесе «ғарыш кемесінің басқару мінбесі» (*meH*) дегенді білдіретін сөздер бар да, «көпір» деген мағынадағы сөз жоқ. Соған қарамастан осы тілді білетіндер күнделікті тақырыптар туралы да әңгіме жүргізе алады.

Қазіргі таңда клиңон тілінің жетілген граматикасы, синтаксисі мен сөздігі және бұл тілдің дамуын қадағалап отыратын "Клиңон тілінің инстуты" деп аталатын арнайы ұйымы бар. Айтылған ұйым әлем әдебиетінің жауһарларын клиңон тіліне аударумен әрі сол тілдегі мезгілдік журналды шығарумен айналысады.

| pIqaD | Транскрипция | ХФӘ |
| --- | --- | --- |
| a | а | ɑ |
| b | б | b |
| ch | ч | t͡ʃ |
| D | д | ɖ |
| e | е | ɛ |
| gh | ғ | ɣ |
| H | х | x |
| I | и | ɪ |
| j | дж | d͡ʒ |
| l | л | l |
| m | м | m |
| n | н | n |
| ng | ң | ŋ |
| o | о | o |
| p | пһ | pʰ |
| q | қһ | qʰ |
| Q | қх | q͡χ |
| r | р | r(ɹ) |
| S | ш | ʂ |
| t | тһ | tʰ |
| tlh | тл | t͡ɬ |
| u | у | u |
| v | в | v |
| w | у | w |
| y | й | j |
| ' | - | ʔ |

Сілтемелер
----------

1. ↑  Wired 4.08: Dejpu'bogh Hov rur qablli!\*

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Клиңон тілі институты
**Сеченов атындағы көше**.
Көшеге орыс ғалымы, ойшыл-материалист, физиологиялық мектептің негізін салушы, Петербор Ғылым академиясының құрметті қорреспондент-мүшесі Иван Михайлович Сеченовтің есімі
(Алматы қаласы атқару комитетінің 24.02.1954 №5 шешімі) берілген. Сеченов Иван Михайлович
(1829-1905) Горьков облысында дүниеге келген. Ол - «Рефлексы головного мозга» еңбегінің авторы, мінез-құлықтың объективті теориясын жасаған ғалым.
Көше Бостандық ауданында орналасқан. Соколов көшесінен басталып, Березов көшесіне
дейін созылып жатыр. Көшенін ұзындығы - 1250 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Кембридж университеті кітапханасы** (ағылш. *Cambridge University Library*) — Кембридж университетінің орталықтандырылған академиялық және зерттеу кітапханасы, ол университеттің негізгі кітапханасы мен 15 қосылма кітапханадан тұрады.

Кембридж университетінде 114 кітапхана бар, олардың ең үлкені Университеттік кітапхана, сондай-ақ, университет ішінде кітапхана "the UL" деген атпен танымал. Шамамен кітапхананың 8 миллион сақтау бөлімінің арасында географиялық карталар, ноталар, қолжазбалар және суреттер бар. Оксфордтың Бодлиан кітапханасы немесе Британ кітапханаларына қарағанда бұл кітапхананың көптеген кітаптары ашық сөрелерде орналасқан. Міндетті даналардың бес алушысының бірі бола отырып, кітапхана Ұлыбритания және Ирландияда басып шығарылған кез-келген кітапты талап етуге құқығы бар. Сыйға тартылатын кітаптарды санамағанда, оның қоры жыл сайын 120 000 кітапқа толығады. Университеттік және қосылма кітапханаларға қосымша әр факультеттің өзінің 30 000-нан 150 000 кітапқа дейін мамандандырылған кітапханасы болады. Мысалы, тарих факультетінің кітапханасында 100 000-нан астам кітап бар. Сонымен қатар, ішінара студенттерді  дайындау мақсатында, ішінара көне кітаптар мен қолжазбалар қоймасы ретінде қолданылатын әрбір колледждің өзіндік кітапханасы болады. Осылайша, Тринити колледжіндегі Wren Library 1800 жылға дейін шығарылған 200 000-нан аса кітаптың орналасқан жері болса, Parker Library, Corpus Christi College ортағасырлық қолжазбалардың ірі қоймасы болып табылады. Университеттегі жалпы кітаптар саны — шамамен 15 миллионды құрайды.

Кітапхана Олд скулз ішінде Сенат ғимаратының жанында орын жеткілікті кезінде орналасқан болатын. Жаңа ғимараты Кембридждің шығыс бөлігінде салынған.

Кітапхана барлық университет мүшелеріне ашық. 2010 жылдың маусымында коллекция бөліктерін цифрлау мақсатында және Cambridge Digital Library сайты арқылы оған еркін қол жеткізу үшін университет £1 500 000 мөлшерінде қайырымдылыққа қаражат алған.

Сілтемелер
----------

* Cambridge University Library. Тексерілді, 8 желтоқсан 2013.
**«Ерлі-зайыптылық»** (ағылш. *Married Life*) – режиссер Аур Сакстың криминалды драмасы. Фильм Джон Бингхэмның 1953 жылғы «Жұмаққа дейін бес айналым» атты романы бойынша түсірілді. Әлемдік тұсаукесер 2007 жылы 12 қыркүйекте өтті.

Сюжет
-----

Сан-Франциско, 1949 жыл. Табысты бизнесмен Гарри Аллен одан кіші жесір Кейге ғашық. Ол құпиясын досы Ричард Лэнглиге айтады және сол досы Кеймен танысып, оған ғашық болып қалады. Сондай-ақ Ричард Гарридің әйелі Пэт, күйеуінің махаббаты туралы білмей, оның көзіне Джон О’Бриенмен шөп салып жүргенін біледі. Ричард Гарри мен Пэтты ажыраспауға көндіруге тырысады. Бірақ Гарри бәрібір Кейге үленбекші болады. Пэт Гарридің ойын біліп, өзін қалай ұстайтыны білмей, Лэнгли оны у арқылы өлтірмекші болады.

Рөлдерде
--------

* Пирс Броснан — *Ричард Лэнгли*
* Крис Купер — *Гарри Аллен*
* Патриша Кларксон — *Пэт Аллен*
* Рэйчел Макадамс — *Кей Несбитт*
* Дэвид Уэнэм

Қабылдау
--------

Фильм аралас пікір алды. Rotten Tomatoes сайтында 116 рецензия бойынша 10 балдан орташа 5,9 балға ие болып, орташа рейтингі 55% болды.

Сілтемелер
----------

* Internet Movie Database сайтында "**Ерлі-зайыптылық"**
Арғұн өзенінің алабы
**Арғұн** (**Хайлар**, моңғ. *Эргүнэ*, *эвен.* Ергэне) — Шилкамен қосылып Амурды құрайтын өзен.

Ұзындығы - 1620 км, оның 944 км-і Ресей мен Қытай шекарасын бойлай ағады.

Алабы 164 мың кm². Манчжуриядағы Үлкен Хинган жотасының солтүстік-батыс беткейінен басталады.

Бастауында Хайлар деп, ал Мутная тармағынан төмен - Арғұн деп аталады.

Жотадан шыққаннан кейін Арғұн жайылмасы үлкен кең аңғармен ағады. Сағасына таяу жерде аңғары тарылады да, жағалары жар қабаққа айналады.

Жылдық орта су шығыны сағасында 400 m³/сек. Негізінен жаңбыр суынан құралады. Жылы маусымда тасиды.

Басты салалары:

* сол жақтан - Газимур, Уров, Урюмкан
* оң жақтан - Гэньхэ, Нюэрхэ.

Арғұнда балықтың 60 түрі бар, соның ішінде амур, сазан, кета көп ауланады.

Дереккөздер
-----------

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Уран слюдалары
**Уран слюдалары** (ағылшынша *uranites*, *autunites*; неміс. *Uranglimmer*; француз. *micas d'uranium*;) - сулы фосфаттар, арсенаттар, вандаттар класына жататын уран минералдарынынң тобы. Уран слюдалары — U ×106+ мен екі валентті металдардың қос тұздары. Бұлардың кристалдық құрылымы қабыршақтана біткен, жымдастығы слюда тәрізді бір бағытта, мүлтіксіз; сондықтан да «уран слюдасы» деп аталған. Бұл топқа жататын минералдар қасиеттері мен жаралу жағдайларының бір-біріне жақындығымен сипатталады. Уран слюдасының кристалдық құрылымдарының негізі **[UO2 (XO4)]×102** — түріндегі жиырылмалы тетрагондық тор, мұндағы **X=V, As,P**. 

**Түстері:**

* ашық сары,
* сарғыш,
* ашық жасыл,
* жылтырлығы шынадай.

Жұқа жапырақшалары мөлдір, қалың жапырақтары күңгірт болады. Тығыздығы 3000-6230 *кг/м³*, радиактивтілігі күшті. Гидротермальдық жәнее шөгінді кендердің тотығу зоналарында тараған. 

**Басты минералдары:**

* трергерит,
* торбенит,
* цейнерит,
* метаторбернит,
* метацейнерит,
* ураноцирцит,
* фосфуранилит,
* карнотит,
* сенгеиерит. Мол шоғырларынан **уран, радий, кейде ванадий** өндіріледі.

[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы: Алматы.
**Домен** (фр.  - иелік, қожалық, меншік) - химиялық біртекті ортаның электрлік, магниттік не серпімділік қасиеттерімен немесе бөлшектерінің реттелгендігімен ерекшеленетін аймақтары. Олар антиферромагнитті домен, ферромагнитті домен, сегноэлектрикті домен, Ганн домені, сұйық кристалдар домені т.б. ажыратылады. Ферромагнитті домен - Кюри нүктесінен төмен температурада ферромагнетик көлемі бөлігінің қанықанша өздігінен магниттелген аймақтары. Әдетте, мұндай домендердің сызықтық өлшемдері -10^-3 - 10^-2см. Сегнетоэлектриктер домені сегнетоэлектриктердің өздігінен полярланған біртекті аймақтары. Олардың сызықтық өлшемдері -10^ - 5 - 10^-3 см. Ганн домені күшті электр өрісінде шала өткізгіштің меншікті кедергісі және электр өрісі кернеулігі әр түрлі болып жіктелген аймақтары.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедия, бас редакция, Алматы, 2001
**Пётр Михайлович Ганюшин**(1919—1943) — Ұлы Отан соғысының қатысушысы және ел патриоты, Кеңес Одағының Батыры (1943) жұмысшылары мен шаруалар Қызыл Армиясының лейтенанты.

Өмірбаян
--------

Петр Ганюшин 1919 жылы Горки кентінде (қазіргі Самара облысының Сергиев ауданында) жұмысшы отбасында дүниеге келген. Педагогикалық институтты бітірген. 1942 жылы Ганюшин жұмысшы және шаруалар Қызыл Армиясына қызмет етуге шақырылды. Пенза артиллерия мектебінің жеделдетілген курсын бітірді. 1943 жылдың шілдесінен бастап Ұлы Отан соғысы майданында лейтенант атағында Воронеж фронтының 47-ші армиясының 23-ші атқыштар дивизиясының 106-шы жеке бөлек антиконсерлік батальонының взводын басқарды. Днепрдегі шайқас кезінде өзін ерекше көрсете алды.1943 жылғы 2 қазанда Днепрдің батыс жағалауындағы плацдарм соғыс кезінде Украиналық ССР Черкасский облысының Канев ауданындағы Студенец ауылында Ганюшиннің взводы екі қарсылас артиллериясын, миномёт, және жау әскерлері мен офицерлерінің взводын жойды. Келесі контратака кезінде жауға үлкен залал келтіре алды. Бұл шайқаста ол қайтыс болды. Ол сол аудандағы Бобрица кентінде жерленген.КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1943 жылғы 24 желтоқсандағы указімен «неміс басқыншыларымен күресте көрсеткен батылдық, ерлік және батырлық» үшін лейтенант Петр Ганюшин қайтыс болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Ленин орденімен марапатталған.

Қолданған әдебиет
-----------------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.
* Герои-освободители Черкасщины. — Днепропетровск: Промiнь, 1980.