recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Хью Грант** (ағылш. *Hugh Grant*), толық аты: Хью Джон Мунго Грант (ағыл. Hugh John Mungo Grant; 9 қыркүйек 1960 жыл, Лондон) – британдық актер. 

Көбінесе романтикалық комедияларда, мелодрама жанрындағы киноларға түседі. Алғашқы фильміне жиырма екі жасында түскен. 

1987 жылы шыққан «Морис» атты мелодрамасы оның кино әлеміндегі сәтті қадамдарының бірі болады. 1994 жылы түскен «Четыре свадьбы и одни похороны» атты романтикалық комедиясы Грантты кеңінен танымал етеді. Әртүрлі номинациядағы көптеген сыйлықтардың иегері. Фильмографиясы: «Белое зло» (1987), «Заря», «Леди и разбойник», «Логово белого червя» (1988), «Сирены» (1994), «Реальная любовь» (2003), «Супруги Морган в бегах» (2009), т.б.

Дереккөздер
-----------
*Басқа мағыналар үшін Иммунитет (мағыналары) деген бетті қараңыз.*
**Президенттік иммунитет** — мемлекет басшысы өзінің міндетін атқарып тұрған кезінде тұтқындалмайтынын, қамауға алынбайтынын, сот алдында жауапқа тартылмайтынын білдіреді. Президенттік иммунитет тек Конституцияда көзделген ерекше тәртіппен қызметтен кетірілгенде ғана (импичмент, қызметтен босатылу, т.б.) алынып тасталады. Бұдан кейін президент сот тәртібімен қудалануы мүмкін (АҚШ, Бразилия, Венесуэла), не мүлде қудаланбайды (Чехия). Францияда және кейбір басқа да елдерде президент тек мемлекеттік опасыздық жасаған жағдайда ғана парламенттің шешімімен арнаулы сотқа беріледі. Қазақстанда, Конституцияда көзделгеніндей, ел Президентіне, оның абыройы мен ар-намысына ешкімнің тиісуіне болмайды (46-бап, 1-тармақ).
**Хью Ричард Луи Гросвенор, 7-ші Вестминстер герцогі** (ағылш. *Hugh Richard Louis Grosvenor, 7th Duke of Westminster*, 29 қаңтар 1991 жылы туған) — британ ақсүйегі, Джеральд Гросвенор, 6-шы Вестминстер герцогінің (ағыл.)қаз. үшінші баласы және жалғыз ұлы. Анасы жағынан Хью Ресей империясының патшасы І Николай мен орыстың ұлы ақыны Пушкиннің жүрежаты. Вестминстер герцогі атағы 2016 жылдың 9 тамызында әкесі қайтыс болғаннан кейін мұрагерлік жолмен берілді, сондай-ақ ол әкесінің мұрасын иеленгендіктен Ұлыбританияның ең жас миллиардері атанды.

Білімі
------

Хью және оның Тамара, Эдвина және Виола есімді әпкелері мемлекеттік бастауыш мектептен білім алып, кейін Итон Холл (ағыл.)қаз. отбасылық жекежайына жақын орналасқан жекеменшік Mostyn House School күндізгі мектебінде оқуларын жалғастырады. Жоғары білімді Хью менеджмент мамандығы бойынша Ньюкасл университетінде алды.

Мансабы
-------

Университетті аяқтағаннан кейін Хью Wheatsheaf Investment-те және Вестминистр герцогінің жекеменшігіндегі Grosvenor Group компаниясында жылжымайтын мүлікті басқарумен айналысқан. Кейінірек Bio-bean компаниясында «жасыл» энергия технологияларына мамандандырылған қаржы менеджері болып жұмыс жасайды.

2016 жылдың тамыз айында мұрагерлік жолмен Вестминистр герцогі атағын және қазіргі кезде £ 8,3 млрд көлеміндегі мұраны иеленді.

Жеке өмірі
----------

Хьюдің жеке өмірі жайла ешбір ақпарат жоқ, отбасы өздерінің жеке өмірлерін құпия сақтауды жөн көріп отыр. 2013 жылдың қазан айында БАҚ Хьюді Уильям ханзада мен Кэтрин ханшайымның тұңғыш перзенттері – Джордж ханзаданың өкіл әкесі деп жариялады.

Титулдары
---------

* 29 қаңтар 1991— 9 тамыз 2016: граф Гросвенор
* 9 тамыз 2016 жылдан бастап: Уа Парасатты Вестминстер герцогі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Пушкиннің ұрпағы әлемдегі ең жас миллиардер атанды
2. ↑  Пушкиннің ұрпағы Ұлыбританияның ең жас миллиардері атанды
3. ↑  *Levin, Angela*. Lady Edwina Grosvenor: 'I see my wealth as a gift that I should put to good use’, *Daily Telegraph* (1 October 2013).
4. ↑  *Bradberry, Grace* Who'll inherit London?. *London Evening Standard* (23 January 2004). Тексерілді, 4 ақпан 2016.
5. ↑  The Ellesmerian 2009. *The Ellesmerian* (2009).
6. 1 2  Team – bio-bean (en-US).
7. 1 2  Hugh Grosvenor | LinkedIn.
8. ↑  *Howes, Scarlet*. New Duke becomes a billionaire at 25, *The Times* (10 August 2016). Тексерілді 10 тамыздың 2016.
9. ↑  Hugh Grosvenor: Meet the 22-year-old, baby-faced, absurdly rich godparent to Prince George, *Vanity Fair* (23 October 2013). Тексерілді 10 тамыздың 2016.
10. ↑  Prince George christening: profiles of the godparents, *Daily Telegraph* (23 October 2013). Тексерілді 10 тамыздың 2016.
**Ләтипа Құрманаева** - 1924 жылы Алматы облысының Қоғалы ауданындағы Шанқанай ауылында туған. 1947 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. Талдықорған облыстық газетінің әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, осы облыстың аудандық «Кировшы» газетінің редакторы, республикалық «Қазақстан мұғалімі» газетінің әдеби қызметкері және бөлім меңгерушісі, 1968 жылдан сексенінші жылдардың арасында Қазақ совет энциклопедиясы Бас редакциясының ғылыми редакторы болып істеген. «Жасыл көл» повестер жинағы, «Өшпесжалын», «Қыранымменің», «Шымбұлақ», «Тау қызы» романдары жарық көрген.

Шығармалары
-----------

* Қаратау қызы. Роман. А. «Жазушы», 1969;
* Мәңгі от. Роман. А. «Жазушы», 1976.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**МХСК** немесе **ЦСКА** (өзб. *MHSK — Markaziy harbiy sport klubi / МҲСК — Марказий ҳарбий спорт клуби*, қазақ. *Орталық әскери спорт клубы*) — 1992 -2000 жылдары Өзбекстан чемпионаттарында ойнаған Ташкент қаласындағы футбол клубы.

Тарихы
------

1979 жылы апатқа ұшыраған "Пахтакор" футболшыларының құрметіне құрылған клуб. Құрылған жылдан бастап 1998 жылға дейін жоғары дивизионда ойнады. 1999, 2000 жылғы маусымдарды бірінші лигада өткізді. 2000 жылғы маусымнан соң клуб таратылды. 

1995 жылы Өзбекстан кубогының финалына дейін жетті. 1997 жылы Өзбекстан чемпионы атанды, алайда келесі маусымда 15-орында қалды да, бірінші лигаға түсіп қалды.

Стадионы
--------

Өз алаңындағы ойындарын 1982 жылы салынып, 2008 жылы бұзылған МХСК стадионында өткізді. Сыйымдылығы 16 500 адам. 2012 жылы орнына "Бунедкор" стадионы салынды. 

Стадиода 2006-2008 жылдары "Бунедкор" футбол клубы өз алаңындағы ойындарын өткізді.

Атаулары
--------

| Жыл | Атауы |
| --- | --- |
| 1992 | Пахтакор-79 |
| 1993 | Бинокор-Пахтакор-79 |
| 1993-2000 | МХСК (ЦСКА) |

Сілтемелер
----------

*
**Сақина атаулары** - пішініне, жасалынған материалына, салынған өрнегіне, кімге арналып жасалуына байланысты. *Сақина* - саусаққа салатын зергерлік бұйым. Жүзікке қарағанда сақинаның бауыры жалпақтау болып, көбіне бетіне тас қондырылмайды.

Сақина атаулары
---------------

* **Ақық сақина** - кішкентай ақық қондырылған сақина.
* **Алтын сақина** - таза алтыннан соғылған сақина.
* **Бұрама сақина** - алтын, күмісті есіп жасаған сақина.
* **Жез сақина** - саусаққа салу үшін емес, қамшы, найза, пышақ, қылыш сабын бекіту үшін жасалған - мыс шығыршық.
* **Кавказ сақина** - қара ала өрнекті сақина.
* **Күміс сақина** - таза күмістен құйып жасаған сақина.
* **Қола сақина** - қоладан жасай салған арзан қол сақина.
* **Моншақты сақина** - моншақ қондырылған сақина.
* **"Құс мұрын" сақинасы** - үсті дөңестеу келген сақина түрі.
* **Мыс сақина** - мыстан жасалған ортаң қол сақина.
* **Неке сақинасы** - жас жұбайлардың үйлену тойында бір-біріне сыйлайтын сақинасы.
* **Сақинек** - пышақ, қылыш т.б. құралдардың сапқа жетесі сұғылатын жерін қысып тұру үшін мыс не күмістен жасалатын балдақ, мойнақ.
* **Сіркелі сақина** - бетіне ұсақ түйіршіктерден сірке өрнек салған сақина.
* **Тасты сақина** - тас, шыны орнатқан сақина.
* **Темір сақина** - темірден жасалған тығыршық, сақинек.

  

Тіліміздегі "сақинасы ұстап отыр", "сау басқа сақина салды" деген тұрақты сөз тіркестері өзінен-өзі істеді, азап ауру тілеп алды" деген мағынада жұмасалады екен. "Сақинасы сынық" фразалық сөз орамы қыз емес, әйел деген мағынада қолданылады. "Сақинасын сындырған" деген тіркес тұрмысқа шығуға байланысты айтылады.

Сақина сыры
-----------

Ертеректе халқымыз ас адал болуы үшін әйелдің қолында міндетті түрде сақина не болмаса жүзік болуы керек деп санаған. Тіліміздегі "Сақинаны сәнге салмайды, ол - тазалыққа таразы", "Сақина сәнге жатпас, айқай әнге жатпас" дегендей ұғымдар сақинаның тек сәндік қана емес, гигиеналық қызмет те атқаратынын дәлелдейді. Мұның өзі халықтың сақина соғылатын күміс не алтынның таттануға ұшырамайтынын, судың, тамақтың тез бұзылмауына септігін тигізіп, денсаулыққа жағымды әсер ететінін ертеден-ақ аңғартып байқағанын көрсетесе керек. Күні бүгінге дейін ауылдық жерлерде жас келіншек нәрестесін шомылдырар алдында яки баланың жөргек-жаялығын жуар алдында оған сол үйдің үлкендері (енесі не абысыны) "қолыңа сақина салып ал, тазалыққа тән болады" деп ескертіп отырған. Олай болса нәрестені қырқынан шығарғанда оны шомылдыратын суға алтын не күміс сақина немесе білезік салу дәстүрі оларды соған қатыстырып отырған әйелдерге сыйлық ретінде үлестіру үшін ғана емес, осындай асыл бұйымдарды қасиетті санаудан, тазалыққа мән беруден де шыққан сияқты.

Тағы қараңыз
------------

* Сақина

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл": *Әдеби-этнографиялық таным* (құрастырғандар Б.Әлімқұлов, Е.Әбдіраманов). 238б. 1994. ISBN 5-7090-0195-3
Сақал
**Сақал** — еркек адамның иегі мен жағына шығатын түк. 

> 
> «*Қара шал сақалы шошаңдап, еңіреп қоя берді*» (Н. Сералиев, Ыстық күлше). 
> 
> 
> 

Қолда бар тіл деректеріне қарағанда, сөз төркіні түркі, Моңғол тілдеріне ортақ екендігі байқалады. Алтай тілінің тубакижи диалектісінде «*саак*» сөзі «*жүн*» мағынасында қолданылса, якут Э.Пекерский жасаған сөздігінде, «*сохсох*»—«*жүндес*» мағынасына нүсқайды. Дәл осындай мағынаны Моңғол тілінде «*сахлаг*» сезі бере алады. Моңғол тілінде де иек астына өсетін түкті, «*сахал*» сөзі ұғындырса, мұның өзі де оның ертеде «*жүн*» мағынасын берген «*сах*» түбірінен өрбігендігін анықтауға себепші. Бір қызығы қалмақ тілінде «*сахл*» дыбыстық құрамдағы тұлға «*мұрт*» мағынасында қолданылады. Бұл деректер сөздің алғашқы тұлғасы «*сақ*» болып, кейінгі кездерде оған -ал қосымшасының жалғануы арқылы «*сақал*» сөзі туындап, Моңғол тілдеріндегі қазіргі мағынаны меншіктенгенін ашып беріп отыр.

Сақал түрлері
-------------

* *Атасақал* - иек үсті, ерін астындағы ойыққа шыққан шоқ сақал;
* *Күйек сақал* - қаба сақалдан да үлкен, кеудені жауып тұрған жалпақ келген сақал;
* *Көбе сақал* - ауыз айналасына мұртпен жалғаса қойылған сақал;
* *Көксақал* - қырып тастағанда орны көгеріп тұратын сақал;
* *Бурыл сақал* - өң-түсіне байланысты ағара бастаған сақал;
* *Қауға сақал* - иек астынан өсірілсе де кеудені түгел жапкан ұзын, жалпақ сақал;
* *Селдір сақал* - тығыз емес, туктерінің арасы ашық сақал;
* *Теке сақал* - жіңішке, ұзын әрі селдір сақал;
* *Шоқша* сақал - ұзындыгы терт елі шамасында ғана болатын шағын, ұкыпты сақал.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
2. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. 132-бет. «Азия Арна» баспасы. Алматы, 2014
**Азайту** — негізгі төрт арифметикалық амалдардыӊ бірі, қосу амалына кері амал сандардыӊ айырымын анықтайды, «−» таӊбасымен белгіленеді. Екі *қосылғыштың* берілген *қосындысы* мен осы қосылғыштың біреуі бойынша екінші қосылғышты анықтауға арналған. Берілген қосынды *азайғыш*, берілген қосылғыш *азайтқыш*, ал амал нәтижесі *айырым* деп аталады.

Берілген a санның (яғни азайғышты) b санға (яғни азайтқышқа) азайту нәтижесінде x саны (яғни екі санныӊ айырымы) пайда болады. Азайту амалы орындалған өрнек былайша жазылады: 

x = a — b,
a — азайғыш,
b — азайтқыш,
x — екі санныӊ айырымы.
Азайту амалының нәтижесі: x — екі санныӊ айырымы деп аталады. Азайту амалына барлық сан аймағында (облысында) шектеу жоқ, бір мәнді орындалады.

Азайту амалын теріс сандары бар қосу амалыныӊ бір түрі деп есептесек болады. Мысалы, 

5-2=3 амалды
5 және -2 қосындысы десек болады, яғни
5-2 өренгі 5+(-2) өрнегіне тепетеӊ .
Қосу амалын **«—»** ("минус") таңбасымен белгілеуді 1489 жылы чех математигі Ян Видман ұсынған.[1][2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X
2. ↑  PlanetMath, Subtraction
**Сақал қаған** (Согэ) — 708–710 жылдар аралығында билік еткен Түргеш қағанатының екінші билеушісі, Үшлік қағанның ұлы.

Басқаруы
--------

708 жылы әкесінің орнына билікке келген. Ол билікте ұзақ отыра алмады және Түргеш мемлекетіндегі ішкі қайшылықтарды жеңе алмады. 708 жылы Сақал қаған шығыс түріктеріне қарсы Қытаймен одақтасады. Ашина әулетінің өкілі Күл Шор ханға қарсы шығады, ал оны қытайлықтар қолдайды. Бұл Сақал қағанның Қытайдың шекаралық бекінісі Аносиге (Куша) шабуыл жасатады. Сақал қағанға қарсы өзінің туған інісі Жену де қарсы шығып, ол шығыс түріктерге барады да, Қапаған қағанды соғысқа итермелейді. 710 жылы Сақал қаған Шығыс Түрік қағанаты әскерінен жеңіліп, қолға түседі. 711 жылы Қапаған қаған Сақал қаған мен інісі Женуді өлтіреді. Сақал қаған қолға түсірілгеннен кейін Түргеш қағанаты уақытша өмір сүруін тоқтатады.

Сілтемелер
----------

* Қағанат
* Қаған

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз энциклопедиясы

Тағы қараңыз
------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуТүргеш қағанатының билеушілері |
| --- |
|  |
| 
Үшлік қаған • Сақал қаған • Сұлу қаған • Тұқарсан Құтшар қаған • Баға тархан • |

 |
**Тілдік бірліктер** — тілдік жүйеде әртүрлі мағынаға және қызметке ие болатын бірліктер. Тілдік бірліктер тілдік жүйенің белгілі деңгейін қалыптастырады: фонема-фонемалық, морфема-морфемалық, сөз-лексикалық деңгейдің бірліктері болады. Тілдік бірліктер терминін кең мағынасында тілдің зерттеу объектісіне қатысты әртүрлі мәселелерді қамтитын белгілеуші ретінде де түсінуге болады. Тілдік бірліктер жай және күрделі болып бөлінеді. Жай Тілдік бірліктер мүлде бөлінбейді (фонема, морфема), күрделі Тілдік бірліктер. тек ездері енетін тілдік деңгейде ғана белінбейді (күрделі және туынды сөз, сөйлем т. б.). Күрделі Тілдік бірліктер басқа тілдік деңгейлерде құрамындағы сыңарларға белініп кетеді (Мысалы, сөз — морфемаларға, сөйлем — сөзге). Әлемдік тіл білімі теориясында қалыптасқан әртүрлі мектептер мен бағыттар Тілдік бірліктер ге әртүрлі анықтама береді (Д. Джоунз, Л. В. Щерба, Н. С. Трубецкой, Л. Блумфильд, Бодуэн де Крутенэ т. б.). Қазақ тілі білімінде Т. б. тілдік ярустарда зерттелгенімен, оның жалпы заңдылықтары мен ерекшеліктері айқындала қойған жоқ. Тілдік бірліктер жалпы сипатта парадигматикалық, синтагматикалық және иерархиялық қатынастарда айқындалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Тілек** — ықылас, ниет. Ниет — қажеттілікті қанағаттандыру үшін әрекеттенуге және оған іштей ұмтылу. Ниеттің жүзеге асуы материалданған сипатта болады. Тілек — адамның бір іс-әрекетті, ой-пікірді іске асыруға ниет білдіруі. Адам тілегі арқылы алға қойған мақсатын іске асыруға жоспар жасап, әрекетке бағыт-бағдар алады. Тілек — іс-әрекеттің бастау бұлағы. Ол адамды қарекетке, ойға алған, алға қойған жоспарын іске асыруға бағыттаушы саналы әрекеттің ұйытқысы. Бұл жағдайда оның іс-әрекет объектісі санасынан орын алып қана қоймайды, оны іске асырудың мүмкіндік жолдары да айқындала түседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Фианит
**Фианит** (аты КСРО ғылым академиясының Физика институтының бас әріптерінен құралған) – цирконийдің кубтық оксиді болып саналатын жасанды жолмен алынған (1976) минерал. 1966 жылы Ресей геологы А.А.Иван Степанович Конев Батыс Байкал өңірінде сілтілі интрузивті құрайтын тау жыныстары құрамынан Ф-ке өте ұқсас, кристалдары 0,01 – 1,5 мм болатын қызғылт минерал тауып, тажеранит деп атаған. Фианиттің химиялық формуласы: ZrO2, оны алу үшін CaO, Cr2O3, MgO және сирек элементтердің оксидтерін қосады. Кубтық сингонияда кристалданып, өлшемдері 1 см және одан да ірі кристалдар түзеді. Фианит әдетте түссіз, мөлдір, әр түрлі бояғыш құраушылар қосып, сары (Са), күлгін (Co), сұр күлгін (Mn), жасыл (Cr), т.б. түстер алуға болады. Қатт. Моос шкаласы бойынша 8,5, тығызд. 5,8 – 5,9 г/см3, жіктілігі жетілмеген. Қазіргі кезде Ресейде, Швейцарияда, Францияда өндіріледі, әшекей бұйымдар жасау үшін қолданылады.

Сілтемелер
----------

* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Шопашев Тілеген (2.7.1922 жылы туған, Қызылорда облысы,Шиелі ауданы)- қазақ совет ақыны. 1948 жылдан КОКП мүшесі. 1942-1945 Ұлы Отан соғысына қатысты. Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1953). Аудандық,обл. газет редакцияларында (1945-1951), Қызылорда облысында партия комитетінде (1953-1954) қызмет істеді. Сырдария ауд. газетінің редакторы (1954-1957), "Жазушы" баспасының аға редакторы (1958-1964) болды. Шығармалары 1956 жылдан бастап жарияланды. "Жаңбыр" (1957), "Өмірге сапар" (1959), "Туған жер" (1966), "Бәйтерек" (1971), "Көңіл көктемі" (1973) т.б. өлеңдер жинақтары шықты. Қызыл Жұлдыз орденімен, медальдармен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
**Нохрина Нина Васильевна** — 1951 жылы 2 наурызда БССР, Гомель облысы, Жлобин ауданы, Веселый кентінде дүниеге келген. 1968 жылы Алматы индустриальды техникумын техник-жоспарлаушы мамандығы бойынша бітіріп шықты.

1970-1974 жылдары Мейрамханалар мен асханалар бірлістектері орталық бухгалтериясында — аға бухгалтер.
1974-1995 жылдары Қаз ССР Мемкомбас "Мектеп" баспасы — жетекші экономист.
1995-2005 жылдары "Жеті жарғы" баспасы — экономист.
2004 жылы Қазақстан республикасы Әділет министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
Қазақша ет асқанда ең алдымен жіліктен бұзылған етті адам санына қарай мөлшерлейді. Көбінесе тойға қой сойылады. Қой еті жіліктенгенде 13 мүшеге бөлінеді. Олар: 2 жамбас, 2 ортан жілік, 2 асықты жілік, бел омыртқа, 2 сүбе, 2 қабырға, төс, омыртқа, 2 жауырын, 2 тоқпан жілік, 2 кәрі жілік, бұғана,  мойын.

Бас
---

Қойдың, ешкінің, сиырдың басын үйтіп, қырып жылы суға бірнеше рет қайталап, мұқият жуып тазартады. Қой, ешкінің басы тұтас күйінде, ал жылқының, түйенің басын бөліп асады. Сиырдың әр шекесі бір бастың орнына жүреді. Жылқының шекесін кәдеге жүрмейтіндіктен сый қонақтарға тартпайды. Бас асқан етпен бірге беріледі.

Борша
-----

Көбінесе ірі қара етінен дайындалады. Кәуәптің бір түрі. Санның, қолдың, жауырынның, қара кесек еттерін ұзыншалап кесіп алады. Етті темір тордың үстіне салып, жалындатпай шоққа қақатап пісіреді. Шоққа қақталып қызыл-күрең тартқан борша өте дәмдә болады.

Жал
---

Жылқы етінің ең кәделі мүшелерінің бірі. Ол жылқының шоқтығы мен ауыз омыртқасының арасында, мойын омыртқаны ұстап тұратын желкемен жымдаса бітеді. Жалдың шоқтыққа тақау ұшы жуан болып, екінші ұшына қарай біртіндеп жіңішкере береді. Соғымға сойған жылқының жалын арша ағашқа іліп, ыстап 1-2 сағат сүрлейді. Қазіргі кезде жал қазы, қарта, шұжық сияқты салқын дәм орнында да көп қолданылады.

Қарта
-----

Жылқы етінің ең кәделі мүшелерінің бірі. Қартаны асқан етке қосып береді.

Жая
---

Жылқы етінің аса кәделі мүшелерінің бірі. Жылқының терісін сыпырып алғаннан кейін жаяның етін тұтастай бөлек сылып алады. Жаяны сыйлы қонақтарға асылған етке қосып береді, яғнм оын бас табаққа, қос табаққа, сондай-ақ сый табаққа салады.

Жөргем
------

Малдың ащы ішегі мен тоқ ішегінен өріп жасалады. Ащы ішек жіңішке, әрі өте ұзын болғандықтан, оны тоқ ішек секілді жалаңқабат өре салмай бірнеше еселеп шумақтайды да, одан соң әлгі шумақтың белінен айналдыра, шандып орап, ішектің ұшын бекітеді. Жөргемді қонақ табақтарына салмайды.

Қазы
----

Жылқы етінің ең кәделі мүшелерінің бірі. Ол жылқының қабырғалары мен белдемелерінің етегіне жиналатын аса шұрайлы, майлы ет, Қазы жасау үшін екі бұғана қабырға, екі тілше қабырғадан басқа қабырғалар алынады. Қазыны ішекке тығады. Қазыны сыйлы қонақтарға басқа асқан етке қосып береді.

Шұжық
-----

Сан, қол, жон еттерін алады, мойын еті жарамайды. Туралған ет пен пен майға араластырып, содан кейін ішекке салып толтырады. Ішектің екі ұшын жіппен байлайды.
**Ақбастау-Құсмұрын кен өндірісі** — ШҚО-ның Баршатас ауылынан батысқа қарай 110 шақырым жерде орналасқан алтын-мыс-полиметалл кен орындарының шоғыры. 

Кен орын 1938 жылы мыс минералдары (малахит, азурит, хризоколла, т.б) барит желілерінің жер бетіне шығып жатқан сынықтары мен ұнтақтары арқылы ашылды. Бұл екеуін 1938 жылы геолог А. Ж. Машанов ашты. Ол мыстың тотыққан минералдары бар барит желісі мен темір жосаның кесектеріне, ертедегі кеншілерден қалған рудаға химиялық анализ жасау және минералогиялық зерттеулер арқылы мұнда мысқа қоса алтын мен күміс барын сол кезде анықтаған болатын. 

Жаралау жағдайы жөнінен орал мен Кенді Алтайдың, Ертіс бойының колчедан рудаларына ұқсас бұл кендер Ақбастау антиклинорийінің оңтүстік-батыс қанаты мен Солтүстік Балқаш синклинорийінің ұштасқан дерінде, ордавиктің вулкан текті шөгінді жыныстарында орналасқан. Ақбастау кенін сыйыстырушы жыныстар тектоникалық қозғалыстарға байланысты меридиандық бағыттағы тақтатастану процесстері әсерлеріне шалынған.

Түзілуі бойынша Орал мен Алтайдың колчеданды кентастарына ұқсас бұл кендер Ақбастау антиклориінің оңтүстік батыс қанаты мен солтүстік Балқаш синклориінің ұштасқан жерінде, ордовиктің жанар текті шөгінді жыныстарында мол қалыптасқан. Ақбастау кенін сиыстырушы жыныстар тектоникалық қозғалыстарға байланысты меридиандық бағытта тақтатастану процесстері әсеріне шалынған. Құсмұрында сульфидті және колчеданды кентастардан құралған екі кен қабаты бар. Кентастардың кейбір бөлігі сульфидтен бүтіндей құралады.Кейде олар тарамдалған және сеппелі күйде кездеседі.Негізгі кездесетін минералдарға пирит, сфалирит, галенит, борнит, ковеллин т.б жатады. 

Олардан мыс, мырыш, қорғасын, алтын, күміс, күкірт, барий алуға болады. Құсмұрында бұларға қоса сирек элементтен селен, теллур, кобальт, таллий бар. Ал Ақбастауда молибден, кадмий, сүрме, мышьяк, галлий кездеседі. Құсмұрынның тотыққан кентастары түгел барланған. Оның кені карьер қазу әдісімен өндіріледі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданының «Аягөз» энциклопедиясы. 1 том. «Көркем» баспасы, Алматы-2010 жыл
A.
**Қазақтың арғы тегі** – "Батыс іргені басқару істері" атты қытай тіліндегі 12 томдық қолжазба еңбектің 11 томы. 

  

1808 жылы Сүң Үйн жазған. 1958 жылы Пекин кітапханасы оның фотоға түсірген нұсқасын баспадан шығарды. Қолжазбада қазақтардың арғы тегі ертедегі қаңлы, үйсіндер екендігі қысқаша баяндалып, қазақтардың Цинь патшалығы (1644 – 1911) кезінде қоныстанған географиялық аймақтары берілген. Абылай ханмен жасасқан байланыстары біржақты баяндалады. 

Қолжазбада қазақтардың қоғамдық құрылымдарына баса назар аударылған. Онда іргелі қазақ рулары және оларды кімдер басқарып отырғандығы нақтылы жазылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Аптылай Бұрқашев** (20.01.1945 жылы туған, Қазалы ауданы, Бекарыстан би ауылы) –ғалым, медицина ғылымының докторы (1984), профессор (1985). КСРО спорт шебері (1969). Әлеуметтік Ғалымдар академиясының академигі (2001). 

Ақтөбе медицинa институтын бітірген (1967). 1973 – 83 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтында емдік физкультура және спорттық медицина кафедрасының ассистенті, доценті, меңгерушісі, 1984 – 2001 жылы Қазақ физкультура институтының ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры, 2001 – 2003 жылы халықаралық қазақ-түрік университеті Алматы бөлімшесінде директордың орынбасары қызметтерін атқарды. 2004 жылдан Республикалық допингке қарсы орталықта директордың орынбасары. 

Бұрқашевтің негізгі ғылыми еңбектері емдік физкультура және спорттық медицина мәселелеріне арналған. Осы салалар бойынша екі монографиясы жарық көрген. Екі өнертапқыштың авторы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы", 2 том
Экономикалық теорияның құрылымында бұл тақырыптың алатын орны ерекше. Өйткені бұл тақырып біз зерттеп танысатын курс үшін ерекше методологиялық кіріспе болып табылады. Мұнда экономикалық теория нені зерттеп талдайды, бұл үшін қандай әдістер пайдаланылады, оның қоғам дамуында атқаратын рөлі қандай және т.б. маңызды мәселелер анықталады.

Бүгінгі адам, егер ол қоғамдық дамудың заңдарын зерттеп түсінбесе, экономикалық теорияны меңгермесе, ол адам өзін білім мен мәдениетке қол жеткіздім деп айта алмайды. 
Қандай ғылым болмасын, ол адамдардың табиғатпен, қоғаммен, бұлардың өзара әсер етуімен байланысты мәселелерді шешуге бейімделген мақсатты талаптарының (әрекеттерінің) нәтижесінде пайда болады. Бұны толығынан экономиканы зерттейтін ғылым кешеніне жатқызуға болады. Адамдар көне заманнан бастап адамзат қоғамының дамуы немен байланысты, экономика қандай заңдармен дамиды деген сұрақтарға жауап іздеген.

Адамдар өмірі құбылмалы, күрделі және қайшылығы мол өмір. Бұл өмір экономиканы, саясатты, мәдениетті және т.б. қамтиды. Қоғам өмірінің әр салаларын жекелеген ғылымдар зерттейді. Экономикалық ғылым осылардың біреуі болып табылады.
Тұңғыш экономикалық ой-пікірлер көне заманда пайда болған. Ертедегі Грекия, Рим, Қытай, Үндістан ғалым-философтары экономиканың жекелеген мәселелерін: бағанын негізінде не жатады, байлық қалай көбейеді, т.б. шешуге талаптанған.
Ксенофонт (б.д.д. 430—354 жж.), Платон (б.д.д. 427—347 жж.), Аристотель (б.д.д. 384—322 жж.) пайдалылық туралы экономикалық теорияның бастапқы принциптерін анықтаумен айналысқан.

Көне Рим ойшылдары Сенека (4—65 б.д.д. жж.), Лукреций Кар (39~55 б.д.д. жж.) құлиеленушіліктің құлдырап күйреуінің экономикалық себептерін зерттеген. Осының басты себебі материалдық ынтаның болмауы, дейді олар Сенеканың көзқарастары христианствоның экономикалық концепцияларының қалыптасуына ықпал еткен. Осы концепциялар соңынан адамзат дамуының тарихи процесінде шаруашылық өмірге көзқарасты мүлде өзгертеді. *"Егер кімде-кім еңбек еткісі келмесе, ол тамақ жемесін"* деп, христиандық ойшылдар және уағызшылар жабайы шаруашылық еңбекті қажетті және киелі іс деп жариялаған. Христиандық ілім әділетті баға белгілеу принципін дәлелдейді, еңбек шығындарымен есептесе отырып, мүліктер индивидуалдық емес, әлеуметтік бағаланғаны жөн дейді.

Бірақ ерте дүниеде, орта ғасырларда экономикалық ой-пікірлер ғылым болып қалыптаспаған болатын. Сол замандардың ойшылдары экономикалық құбылыстарды жалпы қоғам өмірінің процестерінен бөліп алып жеке талдаған жоқ, экономика туралы ілімді жүйеге келтіріп қалыптастыра алмаған.
Экономикалық теория қолданбалы ғылым болып шаруашылық жүргізуде құлиемдену құрылыста пайда болды. Экономикалық теория ғылым болып тек ХVІ-ХVІІ ғасырларда ғана қалыптасады. Алғаш бұл теория **"саяси экономия"** деген атқа ие болды (грекше: "политейя"— қоғам, "ойкос"— үй, шаруашылық, "номос" — заң). Сонымен. саяси экономия — қоғамдық шаруашылықтың заңдары туралы ғылым болып табылады. XVII ғ. басында саяси экономия дербес ғылымға айналды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2
**Черныхит** — Ленинград тау кен профессоры В.В. Черныхиттің құрметіне аталған, тұңғыш рет Солтүстік Батыс Қаратаудағы Баласауысқандық ванадий кенінде 1955 жылы табылған ванадаттар класы ішіндегі ванадийлі слюдалар тобына жататын минерал. 

Моноклиндік сингонияда кристалданады. Түсі жасыл, жымдыстығы өте жетілген, жылтырауық келеді. Қаттылығы Мосс шкаласы бойынша 2,52-4,52 (жымдыстыққа перпендикуляр бағытта). Тығыздығы 3140-3160 кг/м³. Метаморфизмге шалынған ванадийлі тақтатастарды түзетін көмірлі сазды кварцты тақтатастардағы карбонатты жыныстардың қабаттарында кездеседі. Черныхиттің үлгілері Бүкілодақтық геологиялық ғылыми зерттеу институтының Минералогиялық музейінде, Ленинградта, Қазақ ССР ҒА-ның Геологиялық ғылымдар музейінде, Алматыда, Қазақ политехника институтының оқулық минералогиялық музейінде сақтаулы.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-
Боб Марли

Матисьяху

**Регги** (ағылш. *reggae*; немесе «реггей») — 1960-шы жылдары пайда болып, 1970-ші жылдары әлемге танымалы болған Ямайкалық музыка. Бұл атауды кейде бүкіл ямайкалық музыкасына қолданады. Регги басқа ямайка музыкалық жанрларымен (рокстэди, ска т.б.) тығыз байланысты.

Музыканың атауы «рэггид-ритм» (ағылш. *regged rhythm*) сөлемшесінен (жыртық, тозығы жеткен) немесе Таганьиктағы «регга» (*regga*) атты негр тайпасының атауынан алынған деген болжамдар бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
2. ↑  РЭГГИ  (орыс.).  Кругосвет. Басты дереккөзінен мұрағатталған 31 мамыр 2012. Тексерілді, 13 наурыз 2012.
3. ↑  Рэггей  (орыс.).  Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки. Басты дереккөзінен мұрағатталған 31 мамыр 2012. Тексерілді, 13 наурыз 2012.
«Алтынмен аптап, күміспен күптеді». Аталған тұрақты тіркестердегі «апта», «күпте» етістіктерінің мағынасы түсіндірме сөздікте — безендірді, әдеміледі, жайнатты. Біздер дәл осылай ұғындық. Алайда бұл сөздердің алғашқы мағынасы ұмыт қалып, жалпы ұғымға көшкен. Шын мәнінде, әр сөздің өз алдына дербес мағыналары болғандығын басқа түркі тілдері деректерінен табамыз. Якут тілінде: аптар — жапсыра тігу (орыс. *нашивать*) (Э. Пекарский. Словарь якутского языка,— Э. Пек. СЯЯ- I, 125); ал башқұрт тілінде: *көпләу* — қаптау (орыс. *облицовка*). Осыларды ескерсек, *«алтынмен аптап, күміспен күптеді»* тұрақты тіркесі, қазіргі тұрғыдан алсақ: *«алтынмен тігіп, күміспен қаптады»* дегенді ұғындырмақ. Ескерте кетерлік жайт — соңғы кездерде *«апта»*, *«күпте»* сөздерінің *«айран»*, *«күбі»* сөздерімен тіркесіп, *«айрандай аптап, күбідей күптеп*» сияқты тұрақты тіркестер тудырғанын байқаймыз. Бұл, әрине, көркем әдебиеттегі сөз зергерлерінің шеберлігінен туған. *«Аптап»* *«күптеп»* сөздері ең алғаш *«алтын»*, *«күміс»* тұлғаларымен тіркеске түскендігі дау тудыра қоймас.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз. — Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Регистр**( лат. *regіstrum — тізім, лат.* regestum *— енгізілген, жазылған*) — музыкалық аспаптар немесе әнші дауысының белгілі бір биіктікте орналасқан дыбыс диапазонының бөлігі. Кейбір үрмелі және тілді музыкалық аспаптарда — бірыңғай тембрдегі түтіктер тобы. 

Регистр үшке бөлінеді: 

* жоғарғы регистр
* ортаңғы регистр
* төменгі регистр

Әр регистрдің дыбыс бояуы (*тембрі*) әртүрлі болады. Орган музыкалық аспабының дыбыс шығаратын және түрлі бұрауға түсірілген трубаларын да Регистр дейді. Бірақ мұндағы дыбыс бояуы бірдей. Муз. аспаптың қай-қайсысының да болсын негізгі үш Регистрі болады. Мысалы: Регистр фортепиано клавиатурасында былай орналасады: субконтроктава, контроктава және үлкен октава — төм. кіші және бірінші октава — ортаңғы, екінші, үшінші және одан жоғары қарай — жоғ. Регистр құрайды. Регистр әнші дауысында дауыс тембріне, диапазонына қарайды. Сондықтан әншілер дауысы сопрано, тенор, меццо-сопрано, баритон, контральто, бас деп жоғ. ортаңғы және төм. дауыстарға бөлінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақша энциклопедия 7 том.
2. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
**Чернышев шығанағы** – Арал теңізінің солтүстік-батысындағы шығанақ. Теңізден Құланды түбегі және және Возрождение аралы бөледі.

Сипаты
------

Шығанақ құрлыққа 25 км-ге сұғына еніп жатыр; ені 13 км-ге жетеді. Солтүстік және батыс жағасы жарқабақты. Мұнда Батыс Үстірттің қиыр шығысы шығанақ бойымен созыла орналасқан. Палеогеннің тығыздалған құмды-саздақты шөгінділерінен түзілген. Жағалауының қалған бөлігі ойпатты. Шығанақтың жағалауға жақын жердегі түбі құмайтты, суы тереңдеген сайын қайыр біртіндеп лайлы балшыққа айналады. Кейбір тұстарында қамыс, құрақ өскен. Солтүстігінің құмдауытты жағалауын Құмсуат мүйісі алып жатыр. Арал теңізінің суы мол кезінде Возрождение аралы мен Құранды түбегі аралығының ені 80-85 км-дей болған. Қазір шығанақтың теңізге шығар бөлігінің ені 11 км.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
**Буратал аңғары** – Жетісу Алатауындағы ендік бағытта орналасқан аңғар.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Ескелді ауданы жерінде.

Жер бедері
----------

Аңғар Жетісу Алатауының орталық жотасын екі бөлікке бөледі: оңтүстік орталық жота және солтүстік орталық жота, (биікт. 2000 – 2800 м). Шығысында Көксу асуымен (3376 м) шектелсе, батысында Талдықорған ойысына қарай кеңейіп, одан биіктігі 1000 м-лік жармен бөлінген. Аңғардың негізінде Буратал синклинорийі жатыр. Бұл синклинорийдің ерекшелігі – ассиметриялығы, оңтүстік қанаты солтүстігіне қарағанда тереңірек иілген. Көксу өзенінен басталатын Қытай жеріндегі Буратал өзені оңтүстік-батысқа қарай аңғармен ағады. Аңғар түзу және кең, беткейлері тік, сусымалы борпылдақ шөгінділермен жабылған. Өзен арнасы тегіс; аңғардың түбінде түптік жыныстар жатыр. Екі беткейі ұсақ кремнийлі тақтатастардан түзілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
*Басқа мағыналар үшін Шұбаркөл деген бетті қараңыз.*
**Шұбаркөл** – Тобыл алабындағы көл.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Қарабалық ауданы Новотроицкое ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде орналасқан.

Гидрографикасы
--------------

Теңіз деңгейінен 201,6 м биіктікте. Аумағы 15,4 км2, ұзындығы 4,8 км, енді жері 4,1 км, орташа тереңдігі 0,9 м, су жиналатын алабы 350 км2. Үй мен Тоғызақ өзендері суайрығы саналады. Жағасы жайпақ, түбі тегіс, лайлы. Жағасын қамыс, құрақ жайлаған. Қар суымен толығады. Көктемде су деңгейі көтеріліп, жаз соңында басылады. Суы мол жылдары оңтүстігінде орналасқан Сасықкөлмен қосылып кетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Шұбартарауыз** – Арал теңізінің солтүстігіндегі түбек.

Географиялық орны
-----------------

Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде.

Сипаты
------

Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-ге созылған, енді жері 20 км-ге жетеді; құрлықпен жалғасқан жері 3 км шамасында. Абсолюттік биіктігі 181 м. Батыс жағасын Жиделі, шығысын Бутаков шығанағы шайып жатыр. Беті жазық. Палеогеннің құмсаздақты жыныстарынан түзілген. Түбектің оңтүстік жағалауы жарқабақты, террасалы, солтүстігі көлбеу.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Сушылқара тұқымдастары (Cinclidae) - тау ағын суында тіршілік етуге бейімделген торғайтәріздес құстар отрядына жататын өте ерекше шағын (бар болғаны 5 түр) құстар тұқымдасы. Бұл шағын денелі сайрақ мөлшерлі, дене бітімі мығым құстар сыртқы кейпімен де, қылығымен де суды ортаға атап айтқанда, тез ағатын тау өзендері және бұлақтарына байланысты өмір сүреді. Олар тек қана жақсы жүзіп қоймай, жақсы сүңгиді. Дегенмен күшті, тұтқыр аяғымен тау суының ағыны түбіндегі тастарды қармап, сутүбінен жемін іздестіреді. Бұлардың жақсы сүңгуір ретінде басқа құстардағыдай көптеген сүйектерінде ауа қуыстары болмағандықтан дене үлес салмағы өте жоғары. Сушылқараның жабын қауырсындары маймен жақсы майланатындықтан, денесіне су жұқпайды. Олар аз және жақын қашықтықта ұшады. Сонымен бірге қайраттана қанат қағып, энергияны көп жұмсайды. Тура және екпіндете ұшады, оңтайлылығы нашар. Тау ағын суларында және жағадағы мүктерде мекен ететін жәндіктермен қоректенеді. Аталығы мен аналығының өңдері бірдей, жастары ересектеріне қарағанда ала-құла болып келеді. Бұлар - отырықшы құстар, тек кейде ғана қыста өздері жүрген тау өзендері мен бұлақтарын бойлап томен түседі.
**Шұбарқұр** кейде **Кәдімгі шұбарқұр** кейде **Сұрқұр** (лат. *Tetrastes bonasia*) – шұбар реңді, басында кішкене айдары бар, тауықтәріздестер отрядының Қырғауылдар тұқымдасына жататын шағын денелі (300-500 г) құс. Аталығының қара алқымы ақ жолқпен көмкерілген; аналығының алқымы – шұбар. Еуразияның аралас ормандарында өмір сүреді. 

Қазақстанда Алтай және Қалба Алтайынан кездеседі. Шұбарқұрлар жылдың үлкен бөлігінде ағаш бүршіктері және сырғаларымен қоректенеді, ал жазда жидектерді, тұқым және әр алуан бунақденелілерді талғау қылады. Құрлар сияқты қыста қара шұңқырдарында түңейді, өте суық күндері күндіз де сол шұңқырларда болуы мүмкін. Жылдың көпшілік бөлігін орманда, жерде өткізеді, қауіп төнген шақта ағаш басына ұшып барып қонақтауға ұмтылады. Әдетте көзге аз шалынатын ағаш бөрікбасының ортасына таман, ағаш діңіне қонақтайды. Аңшылық кәсіптің зерзаты болып саналады.

Шұбарқұрдың дауысы
------------------

Шұбарқұрдың дауысы - еміс-еміс естілетін әуезді ысқырық. Аталықтары осы дыбысты пайдаланып, күйттеу маусымында бірін-бірі іздестіріп, төбелеседі. Аңшылар бұл кезде аталықтың даусына салып, оларды оңай еліктіреді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Bonasa bonasia. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 3 наурыз 2014.
2. ↑  Құстар. Мектеп энциклопедиясы, 2010, Ковшарь Анатолий Федорович, ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамұра
Saúl Álvarez
**Сантос Сауль Альварес Барраган** (ағылш. *Santos Saul Alvarez Barragan*), 18 шілде 1990, Гвадалахара, Мексика) — мексикалық кәсіпқой боксшы, бірінші орта салмақта (Light Middleweight) өнер көрсетеді. Әлем чемпионы (WBC нұсқасы, 2011—2013, WBA нұсқасы 2013, The Ring нұсқасы 2013)

Әуесқой мансабы
---------------

Альварес 13 жасынан бастап бокспен шұғылдана бастаған. Әуесқой рингте 2 жыл ішінде 20 айқас өткізген, онымен қоса 2004 жылғы Мексика чемпионатында күміс медаль, 2005 жылғы Мексика чемпионатында алтын медаль жеңіп алған.

Кәсіпқой мансабы
----------------

Альварес 2005 жылы қазанда 15 жасында алғашқы айқасын өткізген. 2005 жылы екі қарсыласын нокаутқа түсірген, ал 2006 жылдың қаңтарында дебютант, болашақ жеңіл салмақ чемпионы Мигель Васкеспен кездесті. Альварес қазылардың әртекті шешімімен төртраундық айқаста жеңіске жетті. 2006 жылы шілдеде отандасы Хорхе Яреспен тең дәрежелі айқас өткізді. Осы айқастан соң сенімді жеңістер сериясы орын алды. 
2008 жылы сәуірде Сауль жеңіліс көрмеген отандасы Габриэль Мартинеспен (17-0-1) кездесті, оны 12-ші раундта мерзімінен бұрын техникалық нокаутпен тізе бүктіріп жартылай орта салмақтағы WBA Fedecentro атағын жеңіп алды. 2008 жылы маусымда Сауль Мигель Васкесты жеңді.
**Суыр күні** (ағылш. *Groundhog Day*) — 2 ақпанда АҚШ пен Канадада тойланатын мереке.

Ескі наным бойынша, көктемнің қаншалақты ерте келетінін суырдың әрекетінен болжауға болады. Егер осы күні қысқы ұйқыдан оянған суыр іннен шығысымен тез ішке оралса, қыс тағы алты аптаға созылады-мыс. Ал ішке кірмей, толық оянған кейпін танытса, онда қыс тез арада бітеді деуге болады.

Бұл мейрам Солтүстік Америкаға неміс мигранттарымен бірге келді. Немістілді халықтарда жануарлардың әрекетіне қарай ауа райын болжау ежелден болды. Олар кірпіге немесе борсыққа қарап, болжамдарын жасаған. Ал Америкада ондай жануарлар болмағандықтан, «метеоролог» ретінде суырды қарастыра бастады.

Ондай суырлардың арасындағы ең танымалдары:

* Панксатони қаласының Фил суыры,
* Нью-Йорктың Чак суыры,
* Джорджияның Генерал Борегард Ли суыры,
* Онтариодағы Виартондық Вилли.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Don Yoder.* Groundhog Day. Mechanicsburg, Pennsylvania: Stackpole Books, 2003, isbn 0811700291.

Тағы қараңыз
------------

* Суыр күні (фильм)
* Фенология
Қоректенуі мен өмір сүруі
-------------------------

Саяқ соналардың тұтас аналықтары өз дернәсілдерін нағыз "тірі сүрмен"-қимылсыз жәндіктермен,олардың балаңқұрттарымен немесе өрмекшілермен қоректендіреді.Алып сколия Еуропа мен Орта Азияны мекендейді,сол сияқты Кавказ тауында ұшырасады.Бұл 4,5 см-ге жететін өте ірі және қара реңді сона.Денесін ашық сары таңбалар қаптаған.Қорқынышты түріне қарамастан,ол басқыншы емес,өйткені улы бізгегі оған ұясын қорғау үшін қажет.Сколия аналықтары олжасын іздеп жер бетімен жүгіріп жүреді.Негізінен сона топырақта,орман шымында немесе шірік томарда өмір сүретін мүйізше қоңыздың немесе бұғы-қоңыздың дернәсілдерін азық етеді.Олжасын тапқан бойда сколия мүлтіксіз дәлдікпен оның құрсақ жүйке жүйесін бізгекпен шаншып алады.Бұл ине олжасын өлтірмейді,жай жансыздандырады.Оның қимылсыз қалғанына көзі жеткен соң,сона денесіне бір жұмыртқа салады.Одан шыққан жатыпішер дернәсіл өз қожасының жабынын кеміріп,оның тіндерімен қоректене бастайды.Алдымен ол дәмсіз әрі маңызсыз мүшелерінен (бұлшықет,майлы дене,ішек) дәм татады,"тәттіге" жүйке және қан тамырлары жүйесін сақтап қояды.Нәтижесінде жансызданған олжа соңғы сәтке дейін тірі қалпында қалады,ал дернәсіл жаңа тіндерді тағам етеді.

*Megascolia procer*
Кейбір саяқ соналар алдымен ін қазады,содан кейін осында жансызданған жұлдызқұрттарды,шегірткелерді,көбелектерді тасып әкеледі.Сона олжасын ауамен жеткізеді немесе мұртынан тартып жермен сүйреді.

Тұқымдасы
---------

Саяқ жол соналары-індерін жақсы тегістелген топыраққа-соқпаққа,үлкен жолдардың ортасына салатын болғандықтан осылай аталған.Бұл соналардың бірқатары өрмекшілердің белгілі бір түрлерін олжалауға мамандалады.Мәселен,жол соналары қасқыр-өрмекшілерді аулайды,мамық соналар уы адамдар мен үй жануарлары үшін өте қауіпті қарақұрттардың ізіне түссе,каликургтер ірі бүйілерге жаудай тиеді.ал Оңтүстік Америкада тіпті алып сабалақ құсжегіш-өрмекшілермен айқасатын соналар тіршілік етеді.Мұндай соналардың бізгегі өте жақсы жетілген,және олар ақылға сыймас дәлдікпен шаншиды.Олардың жүгін жеңілдететін бір нәрсе,өрмекшінің барлық қозғалысын кеудесінде орналасқан біртұтас жүйесі басқарады.Шешуші соққы жұмсамай тұрып,сона бізгегін өрмекшінің ауыз қуысына пісіп алады,өйткені оның улы хилецерін залалсыздандыру қажет.Олжасын қимылсыз қалдырып,сона жақыннан жайлы орын іздейді және ін қазуға бел байлайды.Уақыт өткен сайын ол өз жұмысын тоқтатып,олжаның орнында жатқандығын тексеріп қарайды.Содан кейін ол тірі,бірақ жансызданып қалған өрмекшіні інге жеткізіп,оған жұмыртқасын енгізеді,кіріс тесігін мұқият жауып,жоғарыдан тастарды,қылқандарды,қабық қиқымдарын тастайды.

Scoliidae түрлері
-----------------

* Sсolia m. maculata Dr.
	+ S. hirta Schr.
* S. q. quadripunctata F.
	+ S. d. dejeani v.d. Lind.

Scoliidae тұқымдастары
----------------------

* Proscoliinae
	+ o Proscolia Rasnitsyn, 1977
	+ Scoliinae
* o Campsomeriella Betrem, 1941
	+ o Colpa Dufour, 1841
	+ o Dasyscolia Bradley, 1951
	+ o Micromeriella Betrem, 1972
* o Megascolia Betrem, 1928
* o Scolia Fabricius 1775

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* +

Дерек көздер
------------

* Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН,Жәндіктер,Мәскеу Росмэн 2012.
**Диуан** немесе **дуан** — биліктің атқарушы, заң шығарушы және сот тармақтарының атқарымдарын біріктірген жоғарғы билік - Қырым хандығының мемлекеттік кеңесі. Оның құрамына хан, мүфти, қалғай, нұреддин, бей, уәзір, қазәскер, қазнадар басы, дәптерлер басы және басқа да мәртебелі адамдар кірді.

Диуан соғыс және бейбітшілік жариялау, шет мемлекеттерге әскери көмек көрсету сияқты мәселелер бойынша соңғы шешімдер қабылдады. Диуан жоғары юрисдикциядағы сот болды, онда азаматтық және қылмыстық істер, сондай-ақ мырзалар арасындағы даулар бойынша істер қаралды. Өлім жазасын тек Диуан ғана қабылдай алды. Диуанда, әдетте, қызметке кіру немесе одан Қырым ханын алып тастау тәртібі орын алды. Қазәскер мүфтінің шешімімен үкім жариялады, ал хан бұйрық шығарды. Диуан хан сарайы мен сарайына бөлінген ақшаның мөлшерін анықтады.

**Күшүк Диуан** (Кіші Диуан) - адамдар саны аз топ кеңесі (хан, қалғай, нұреддин, орбей, серәскерлер, уәзір, қазәскер, бес би) әскери жорықтарға қатысты шешім қабылдады. Диуанның шешімі қандай құрамна тұратындығына қарамастан барлық қырым татарларына міндетті болды.

Сілтеме
-------

* Чубаров Е. Қырым хандығының мемлекеттік және әлеуметтік құрылымы
Оңтүстік мұхит
**Оңтүстік мұхит** (көнер. Оңтүстік Мұзды мұхит) — Антарктиданы қоршап жатқан үш мұхит суларының (Тынық мұхиты, Атлант мұхиты және Үнді мұхиты) шартты атауы  және ресми түрде аумағы белгіленбеген «бесінші мұхит». Шартты аумағы 20,327 млн  км². Ең төменгі нүктесі (Оңтүстік-Сандвич астаушасы) — 8428 м.

Ғалымдар көптеген уақыт бойы Жерде төрт мұхит бар деп келген. Алайда 2000 жылдан бұл қатарға бесінші, «Оңтүстік» деп аталған мұхит қосылды. Оңтүстік мұхит айдыны Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарының оңтүстік бөліктерін қамтиды.
Ол Антарктиданы түгелдей қоршап жатыр. Оңтүстік мұхиттың температурасы -2 градустан 10 градусқа дейін өзгеріп тұрады. Мұхитта циклондық дауылдар да болып тұрады.
Мұхиттың ең терең жері - Оңтүстік Сендвич шұңғымасы .
Оңтүстік мұхит Антарктикалық полюс аймағының 36 миллион шаршы шақырым аумағын алып жатыр.
Бұл мұхиттың айдынынан жылдың қай мезгілінде де мұзтауларды кездестіруге болады. Мұхиттың бетінде 20 миллион шаршы шақырым мұз пайда болады. Бұл аймақтағы тіршіліктің бәрі мұхит пен теңіз суына тәуелді болғандықтан, ол мұз Антарктиданың табиғат айналымына үлкен әсер етеді.
Геологиялық тұрғыдан алғанда, Оңтүстік мұхит - мұхиттардың ең жасы. Ол 30 миллион жыл бұрын Антарктида мен Оңтүстік Американың бөлініп, Дрейк бұғазын түзуінің нәтижесінде пайда болды.

Қызықты деректер
----------------

* Мұз боп қатқан айдын кеме жолына ыңғайсыз болғандықтан, Оңтүстік мұхиттың оңтүстік жағалауында үш-төрт-ақ айлақ бар.
* Оңтүстік мұхит көлемі жағынан төртінші орында және ол — мұхиттардың ең кенжесі.
* Оңтүстік мұхиттың басқа мұхиттардан айырмашылығы — бұл мұхиттың солтүстік шекарасы айқын білінбей, Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарына ұласып кетеді.

Дәйексөз
--------

1. ↑  "ҮКЭ"
2. ↑  Оңтүстік мұхит (немесе Антарктикалық мұхит) — аумағы бойынша Антарктиданы қоршайтын төртінші мұхит Мұрағатталған 26 наурыздың 2022 жылы.
3. ↑  Географиялық аймақтар. Алматы. «Аруана» ISBN 978-9965-26-549-5

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуЖер |
| --- |
|  |
| Құрлықтар | 
Антарктида • Аустралия • Африка • Еуразия (*Азия, Еуропа*) • Оңтүстік Америка • Солтүстік Америка |  |
|  |
| Мұхиттар | 
Атлант мұхиты • Оңтүстік мұхит (*ресми мойындалмаған*) • Солтүстік Мұзды мұхит • Тынық мұхит • Үнді мұхиты |
|  |
| Геосфералар | 
Жер ядросы • Мантия • Жер қыртысы • Литосфера • Гидросфера • Атмосфера • Ионосфера • Магнитосфера • Биосфера • Антропосфера • Ноосфера • Экзосфера |
|  |
| Қосымша | 
Жер тарихы • Жердің айналуы • Жер магниттілігі • Жердің пішіні мен көлемі • Геоид • Геотектоника • Геохронология • Биом • Табиғат • Табиғат зоналары • Климат • Экология • Экологиялық жүйе |

 |
Лит көрінісі
**Лит** (ағыл. және скотс *Leith* [ˈliːθ], шотл. *Lìte*) — Өткенде Шотландияның кішкентай тәуелсіз кемежай қалашығы болған, бүгінде (1920 жылдан бастап) - Эдинбургтың кемежайы және солтүстік аймақ.

1560 жылы ағылшындардың сол кездегі одақтасы шотландтардың шабуылы мен қоршауына төтеп беруге мәжбүр болды.

Дін
---

Литте бірнеше тарихи танымал шіркеулер, соның ішінде Солтүстік Литтің приход шіркеуі мен Оңтүстік Литтің приход шіркеуі (екеуіде Шотландияда) және Римдік-католикалық Әулие Марияның теңіз жұлдызы бар. Бұл аймақта сикх пен индус ғибадатханалары, шиитік және сүннитік мешіттер, қоғамдық орталықтар, елуліктер орталығы, украиндық грек-католиқалық шіркеулер бар: сондай-ақ бұнда бұрын норвег шіркеуі болған, Литтегі көркемөнер мектебі бар.

Литта туған белгілі адамдар
---------------------------

* Габриэль Скотт
* Джон Чейн
* Роберт Джемсон
* Сигурд Скотт-Хансен
* Крис Смолл
* Ирвин Уэлш
* Джон Хантер

Тағы қараңыз
------------

* Мария Стюарт
* Абердин
* Мария де Гиз
* Фрэнсис Стюарт, Ботвелл графы
* Ковенант қозғалысы
* Джеймс Гамильтон, 1-ші Гамильтон герцогы
* Данбар түбіндегі шайқас

Сілтемелер
----------

* The Leither Magazine, a free-community centric magazine covering news, culture, reviews and blogs *from the edges of Edinburgh*
* Leith Festival a community based festival
* Greener Leith, community news blog managed by charity of same name