recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Павел Андреевич Леус** (лит. Pavelas Andrejevic Leusas; 15 қыркүйек 1978 жыл, Вильнюс) —- литвалық футболшы, қақпашы. Литва Ұлттық футбол құрамасында ойнаған.

Карьерасы
---------

### Клубтық

Карьерасында Литва, Ресей, Польша, Қазақстан, Өзбекстан клубтарында ойнаған. Қазақстан жанкүйерлеріне "Алматы" клубында ойнаған жылдары жақсы таныс болды. Әуелі 2004 жылы "Жальгиристен" арендаға алынды да, 2005-06 жылдары алматылық клубтың толыққанды ойыншысы болды. 2006 жылы Қазақстан кубогының жеңімпазы атанды.
2007 жылы "Вильнюсте" ойнап, маусымның екінші жартысын тағы да "Алматы" клубында жалда өткізді. Осы маусымның соңында Қазақстан кубогы финалисі атанды.

Алматыдан 2008 жылы кетіп, Өзбекстаннның бірнеше клубтарында доп тепті. 

2017 жылы литвалық "Утенис" клубында ойнап жүріп карьерасын аяқтады.

### Ұлттық құрама

Литва құрамасы сапында 1998-2001 жылдары ойнады да, қайта шақырылмады.

Жетістіктері
------------

* Қазақстан кубогы: 2006

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі
**Рош-гашан** - (еврейше - жаңа-жыл) қыркүйектің басында аталып өтетін иудейлік діни мейрам. Ертеде, Таураттың айтуынша Рош-гашан мейрамы жеміс-жидек жинауды аяқтаумен байланысты болды және Ай рухының құрметіне керней үнімен аталып өтті. Кейіннен раввиндер келе жатқан бүкіл жыл ішінде болатын адамдардың жақсылықтары, сәттіліктері мен денсаулығы Рош-гашан кезінде құдайға құлшылық етуге байланысты болады-мыс дейтін ырымшылдық түсініктермен байланыстырылды. Иудаизмдер Рош-гашан мейрамы кезінде йом- куппурды қосқанда 10 күн құдайға жалбарынып, тілек тілеуі керек. Бұл күндері Яхве адамдардың іс-әрекетін тексеріп, әрбір адамның келер жылдағы тағдыры туралы өзінің шешімін әзірлейді-міс. Иудейлік клерикалдар дінге сенушілер арасында өзінің ықпалын күшейту үшін Рош-гашанды "қорқынышты күндерге" толы йом-киппур деп те атады, оған элул айы август бойы ораза ұстап, табынып, қой мүйізінен жасалған шофара кернейден күңірінген дыбыс шығарып және т.с.с. жасап дайындалу керек.

Дереккөздер
-----------


[1]

[2]

1. ↑  Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет
2. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
Қаржы айналымы нормативі арнайы кестелер мен формулаларға орай құрылады
**Айналым қаржысының нормативі** — қаржы жоспарымен белгіленген қаржылар сомасы.

Айналым қаржысының нормативінің мәні
------------------------------------

Бұл кәсіпорындар мен шаруашылық ұйымдарға қажетті шикізаттың, материалдың, отынның, аяқталмаған өндірістің тағы басқа минималдық және жеткілікті қорын жасауға жұмсалады. Айналым қаржысының нормативі барлық мемлекет кәсіпорындар мен ұйымдарда айналым қаржысын нормалау туралы негізгі ережеге сәйкес есептеледі. Айналым қаржысының нормативінде кәсіпорындардың негізгі қызметін бірге шаруашылық әдіспен жүргізілетін күрделі жөндеуге, көмекші өндіріске тағы басқа мұқтаждарға қажетті қаржылар да есепке алынуы тиіс. 

Бұрын кәсіпорындардың өндірістік қорына, аяқталмаған өндіріске, дайын бұйымдарға тағы басқа қажетті айналым қаржысының мөлшерін жоғарғы мүшелер белгілейтін. Жоспарлау мен экономикалық ынталандырудың жаңа жүйесіне көшуге байланысты жоғарғы мүшелер кәсіпорындардың өз көрсетуі бойынша меншікті айналым қаржысының жалпы мөлшерін (нормативін) белгілейді. Ал кәсіпорындар осы жалпы норматив аралығында әрбір элементі бойынша Айналым қаржысының нормативін өздері есептейді, оны кәсіпорын өз мүддесіне қарай жыл бойына өзгертіп отырады. 

Шаруашылықты жүргізудің жаңа жағдайында кәсіпорындарға айналым қаржысының кем-кетігін мемлекет бюджеттен толтыруға үзілді-кесілді тыйым салынады. Олардың жетіспегені кәсіпорынның өз қаржысы немесе несие есебінен толықтырылып отыруы тиіс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Финансы предприятий и отраслей народного хозяйства, под ред. Д. С. Молякова, М. 1969. 6 том.
Авдотья Панаева
**Панаева (Головачёва) Авдотья Яковлевна** (лақап аты - Н. Станицкий; 31 шілде (12 тамыз) 1820, Санкт-Петербург — 30 наурыз (11 сәуір) 1893, сонда) — орыс жазушысы. Актер семьясында туған. Петербург театр училищесінде білім алды. Панаеваның"Тальниковтердің үй-іші" (1848) атты алғашқы повесі жанұядағы "тәртіпті" сынағаны үшін цензурадан өтпей қалды. Ол Н.А. Некрасовпен "Әлемнің үш елі" (1848-1849), "Өлі көл" (1851) романдарын жазды. А.Я.Панаеваның "Өмірдің уақ-түйектері"(1854), "Дала бикеші" (1855), "Үйдегі тамұқ" (1857), "Бұлыңғыр Петербургтегі роман" (1860) повестерінде еңбек, күрес және тәрбие мәселелері бейнеленген. А.Я.Панаеваның атын танытқан тәуір шығармасы – "Әйел үлесі" (1862). Жаңа адамдар образын жасауда сәтті шыққан бұл роман Н.Г. Чернышевскийдің ықпалымен жазылған болатын. Ол Шоқан Уәлихановпен таныс болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы
Павел Петрович
**Павел Петрович Чистяков**(05.07.1832,Пруды селосы, қазіргі Калинин облысы, - 11.11.1919, Детское селосы, қазіргі Пушкин қаласы) - орыс кескіндемешісі,педагог, академик (1870), Петербург Көркемсурет академиясының толық мүшесі (1893). 1849-61 жылдары Петербург Көркемсурет академиясында (П.В.Басиннен) оқып, 1872 жыладн сонда сабақ берді (1892 жылдан профессор).

Шәкірттері
----------

И.Е.Репин,В.А.Серов,В.И.Суриков,В.Д.Поленов,М.А.Врубель т.б.

Картиналары
-----------

"Патриарх Гермогеннің поляктарға қолхат беруден бас тартуы"(1860,Ленинград, КСРО Көркемсурет академиясының ғылыми - зертету музейі) т.б. тарихи картина мен портреттердің авторы.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 144 бет
**Солтүстік Жолдыбай газ-мұнай кен орны** — Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс ернеуі маңындағы газ-мұнай кен орны. Атырау облысы жерінде орналасқан. Құрылым 1980-1983 жылдары дайындалып, 1982 жылы ашылған. Барлау бұрғылауы 1984 жылы басталып, 1986 жылы аяқталды.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кенорын тұзкүмбезді құрылымның солтүстік-шығыс қанатында орналасқан антиклин көтерілімге жайғасқан. Ортаңғы юра таужыныстарында мұнай, газ-мұнай және газ горизонттары, ал пермь-триас шөгінділерінде бір газ горизонты бөлінеді. 
Юра горизонттары 623,6-848 м, пермь-триас горизонты 1134 м тереңдіктерде. 

Солтүстік Жолдыбай кен орны

Жатыс сипаты
------------

Мұнай жатындарының биіктігі 4-28,7 м, газды жатындар биіктігі 3,8-40,6 м. Су-мұнай жапсары -657-840 м, газ-су жапсары -857,5-11-63,4 м белгілерде орналасқан. Жатындар қойнауқаттық күмбездік және қойнауқаттық, тектоникалық тұрғыдан қалқаланған. Терригендік таужыныстардан құралған жинауыштары кеуекті. Мұнайға қаныққан қалыңдығы 5,8-6 м, газға қаныққан қалыңдығы 1,4-1,9 м. Мұнайға қанығу коэффициенттері 0,54-0,6, газға қанығу коэффициенттері 0,46-0,54 аралығында. 5 мм-лік штуцердегі бастапқы шығымдар: мұнайдікі -2,5-40,3 м/тәу, газдыкі -10,6-77,6 мың м3/тәу. Бастапқы қойнауқаттық қысым 6,27-10,35 Мпа, температура 36-42°С. Қойнауқат жағдайындағы мұнайдың тығыздығы 881-885 кг/м3.

Құрамы
------

Мұнайлары аз парафинді (1,47%), аз Шайырлы (9,03%), 0,4-0,57% күкірт, 0,24% асфальтендер бар. Еркін газдың құрамы: метан - 79,74-87,64%, этан - 0,49-6,18%, пропан - 0,65-2,31%, т.б. Жатындардың режимі суарынды. Кенорын 1992 жылдан игерілуде.
**Кадр сыртындағы мәтін** – бейнетүсірілімге жазылатын журналистік өнім.. 

Ол таңдалынған тақырыпқа байланысты, сондай-ақ кадр сыртындағы мәтін экрандағы бейнемен сәйкестендіріліп жазылады. Сондықтан мәтін мен бейне арасындағы байланысты айқындай түсу үшін сюжеттің әр секундын, әр мезетін қалт жібермей қадағалап отырып жазылады. Әдетте бірінші тақырып таңдалады, сосын оның сценариі жазылады, кейіннен бейнетүсірілім мен монтаж жасалып, артынша кадр сыртындағы мәтін жазылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5
Австралорп
**Австралорп** - (ағылш. *Australorp*) - ағылшын орпигтон тауығын пайдалану арқылы Австралияда шығарылған ет пен жұмыртқа үшін өсірілетін тауық.  

Австралорп тез жетілгіштігі мен жұмыртқалағыштығын жақсарту мақсатымен зоотехнологиялық жұмыстар жүргізілген. АҚШ-та бұл тауықты леггорнмен будандастыру кең өріс алған.

### Биологиялық сипаттама

Денесі ірі келеді, орташа салмағы: қоразы - 3,5-3,9 кг, мекені - 2,5-2,9 кг  

кеудесі кең, омыртқалы,   

қауырсыны қара, көзі қоңыр, өзге тауықтардың жұмыртқасындай емес, мұның жұмыртқасы қоңыр болады.  

Айдары жапырақ тәрізді, кішкене, тұмсығы қысқа, ұшы имек, аяғы жуан.  

Жылына орта есеппен 150-180, ең көбі 300 жұмыртқаға дейін табады. Әр жұмыртқаның салмағы 55-62 г.Австралия ,АҚШ елдерінде көп тараған.

### Таралуы

Австралорп Австралия, АҚШ, Оңтүстік Африка елдерінде көп тараған. Бұл тауық КСРО-ға де 1946 ж.әкелінді.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Мылтықбай Қараев Әбішұлы** (1.1.1934, Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы Үржар ауылы – 9.12.2000, Алматы қалысы) – филолог ғылым доктор (1996), профессор (1998), Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылым академиясының академигі (2000). ҚазМУ-ды (1964, қазіргі ҚазҰУ), Қазақ педагогика ғылыми-зерттеу институтында аспирантурасын (1970) бітірген. Мектепте мұғалім (1964–66), Оқу мин-лігінде әдіскер, кабинет меңгерушісі, Алматы шет тілдер ин-тында (қазіргі Қазақ 
халықаралық қатынастар және әлем тілдері ун-ті) аға оқытушы, доцент (1967–86), ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) оқытушы, кафедра меңгерушісі (1987–2000) қызметтерін атқарған. «Қазақ әдебиетінің тарихи даму кезеңдеріндегі көркемдік әдіс мәселелері» тақырыбында докт. дисс. қорғаған. 90-нан астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның («Қазақстан әдебиетіндегі реализмнің даму жолдары») авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Автаркия**  *(гр.* αυτάρκεια *— өзін-өзі қамтамасыз ету)* — өз елінің экономикасын басқа елдердің экономикасынан оқшауландыруға бағытталған саясат. 

Шетел тауарларының, капиталының және т.б. өз еліне енуіне шек қою. Бұл тәсіл отандық өндірісті дамытуды немесе басқа саяси мақсатты көздейді. Әлемдік еңбек бөлінісінің, аймақтардың өндірістің белгілі бір саласына мамандандырылуының тереңдей түсіп мемлекетттер мен халықтар арасында экономиалық, саяси, ақпараттық, рухани, мәдени және т.с.с. қарым-қатынастарға шек қою мүмкіндігі азайған жағдайда мұндай оқшауланып, бөлектенуге ұмтылу тұрпайы саясат ретінде бағаланады..Қазіргі елдер мен халықтар арасындағы кең экономикалық, саяси және т.б. байланыстардың аясында автаркия анахронизм сияқты көрінеді. Дегенмен, ол бүгін де, әсіресе, дамушы елдерде (өз күшіне сену саясаты) аракідік кездесіп қалады. Автаркия бұрындары фашистік Германия және Италияда соғысқа даярлану саясаты мен идеологиясының құрамдас бөлігі ретінде қолданылды. Сондай-ақ сталинизм жүргізген *"темір перде"* саясатынан да автаркия белгілері байқалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану. Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9
2. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
3. ↑  Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9
4. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
**Жүсіп Қазағапұлы Әлсейітов** (8 қаңтар 1914 жыл, Мұғалжар ауданы Орқаш кеңшары бұрынғы Жұрын ауданы - ?) — КОКП, кеңес қызметкері. КСРО Журналисттер Одағының мүшесі, Ұлы Отан соғысының ардагері. 

Ақтөбе мұғалімдер институтын, КОКП Орталық Коммунистер жанындағы яғни Мәскеудегі жоғарғы партия мектебін 953 жылы тәмәмдаған. 1931-1939 жылдары Темір облысы тәжірибе станциясында қой шаруашылығы жөніндегі техник, Жұрын ауданындағы шаруашылық комсомол ұйымдарындағы жетекші қызметтерін атқарған. 1939-1960 жылдары Ұлы Отан соғысы майдандарында, Ақтөбе облысы партия кеңес қызметтерінде жұмыс жасаған. Гурьев (қазіргі Ақтау) обкомының хатшысы болып 1954 жылдары қызмет етті. Орал облысы радио хабарландыру коммитетінің төрағасы, баспасөз жқніндегі Ақтөбе облысындағы басқарманың төрағасы Әлсейітоав Жүсіп бірқатар орыс тіліндегі саяси, көркем әдебиеттерді қазақ тіліне аудапрып, Құдайберген Жұбановтың, Ахмет Жұбановтың, Н. Байғаниннің, Ф.Оңғарсынованың өмірі мен қызметтеріне арналған очерктер жазды. Қызыл Жұлдыз, 1 және 2 дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесініңм Құрмет Грамотасымен марапатталған.
**Ирен Джолио-Кюри** (фр. *Irène Joliot-Curie*, бастапқы есімі — *Кюри*; 12 қыркүйек 1897, Париж, Франция — 17 наурыз 1956, Париж, Франция) — француз физикі, Фредерик Джолиотпен (1935) бірге жазған еңбектерімен химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты атанған. Ирен Джолио-Кюри - Мария Склодовская-Кюри мен Пьер Кюридің тұңғыш қыздары, Фредерик Джолио-Кюридің әйелі. Бірінші Нобель сыйлығының лауреаты - Нобель сыйлығының лауреаттарының баласы. Венерадағы Джолио-Кюри кратері оның құрметіне аталған.

Балалық шағы
------------

Бала күнінде Иренді әкесі жағынан атасы, дәрігер Эжен Кюри (1827-1910) тәрбиелеген, өйткені Мария Склодовская-Кюри Ирен бір жасында радийді ашып және қарқынды ғылыми жұмыстарымен оның білім алуына қатыса алмады. Атасының тәрбиесі Иреннің антицлерикальды саяси көзқарасын қалыптастырды.

10 жасында Ирен анасы және оның бірнеше әріптестері, соның ішінде мектепте сабақ берген физиктер Поль Ланжевен және Жан Перрин ұйымдастырған мектебінде білім ала бастады. Екі жылдан кейін ол Севин колледжіне оқуға түсіп, оны Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында бітірді.

Мансабының басталуы
-------------------

Ирен Париж университетінде (Сорбонна) білімін жалғастырды. Алайда ол әскери госпиталда медбике болып жұмыс істегендіктен, ол бірнеше ай бойы оқуын үзді. Ол онда анасына рентген түсіруге көмектескен болатын.

Соғыс аяқталғаннан кейін Ирен Кюри анасы басқарған Радий институтында ғылыми көмекшінің көмекшісі болып жұмыс істей бастады. 1921 жылы тәуелсіз зерттеулер жүргізуді колға алды. Оның алғашқы тәжірибелері ата-анасы жиырма жылдай бұрын ашқан элемент - радиоактивті полонийді зерттеуге байланысты болды. Радиация құбылысы атомның бөлінуімен байланысты болғандықтан, оны зерттеу атомның құрылымына жарық түсіруге үміт берді. Ирен Кюри бірнеше альфа бөлшектерінде байқалған, әдетте полоний атомдарының ыдырауы кезінде өте жоғары жылдамдықпен шығарылатын тербелісті зерттеді. Альфа-бөлшектер атап айтқанда олар екі протон мен екі нейтроннан тұрады. Атом құрылымын зерттеуге арналған материалды алғаш рет ағылшын физигі Эрнест Резерфорд көрсеткен болатын. 1925 жылы Ирин Кюри осы бөлшектерді зерттегені үшін докторлық дәрежеге ие болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мария Кюри: первая женщина — Нобелевский лауреат
2. ↑  JOLIOT-CURIE Irène
3. ↑  Irène Joliot-Curie
**Жүсіпбек Арыотанов** - Қызылорда облысының Тереңөзек ауданында туған. 1922 — 1925 жылдары Мәскеудегі Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетінде оқыған. 1925—1926жылдары «Ақ жол» газетінде редактордың орынбасары, 1926—1927 жылдары Жетісу губерниялық совет-партия мектебінің директоры, 1927 — 1928 жылдары Орта Азия мемлекеттік университетінің (САГУ) оқытушысы болған. 1930—1933 жылдары Мәскеуде Қызыл профессура институтында оқыған. 1935 — 1936 жылдары Қазақтың марксизм-ленинизм институты директорының орынбасары және Бас редакторы қызметін атқарған. Кейін БК(б)П Қазақстан Өлкелік комитеті бөлім меңгерушісінің орынбасары, «Қазақстан коммунисі» журналы редакторының орынбасары, «Социалистік Қазақстан» газетінің жауапты хатшысы, Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасында (қазіргі «Жазушы») редакторлығында істеген.

1934 жылы Қазақ ОАК мүшелігіне, 1937 жылы Қазақстан К(б)Г1 Орталық Комитеті мүшелігіне және Орталық Комитетінің Бюро мүшелігіне кандидат болып сайланған.

Шығармалары
-----------

1. Жалынды жүрек. Повесть А. «Жазушы», 1961;
2. Сұңқар да жерді мекендейді. Повесть. А. «Жазушы», 1966;
3. Таң жұлдыз. Роман. А. #«Жазушы», 1968;

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Сейіткәрім Серкеұлы Момышев** (1951 жыл, Жамбыл облысы) — қазақ мүсіншісі.

Н.В.Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген (1976). Ол Тараз қаласындағы №8 Төле би атындағы мектептегі "Төле би мүсіні", №12 Керімбай атындағы мектептегі "Керімбай", Меркі және Тұрар Рысқұлов аудандарында қойылған Тұрар Рысқұлов мүсіндерінің авторы. 1998 ж. Шымкент қаласында өткен бірінші халықаралық симпозиумда дипломат атанды. 2003 ж. А.С.Пушкин ескерткішіне жарияланған облыстық байқауда бірінші орынды жеңіп алды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы, "Қазақ энциклопедиясының" Бас редакциясы, Алматы, 2003
Жүсіпбек Аймауытов
**Жүсіпбек Аймауытов көшесі** Сәкен Сейфуллин көшесінен басталып, Ықылас Дүкенұлы көшесінде аяқталады. Қарағанды, Әлібі Жангелдин, Иван Панфилов көшелерімен, Бөгенбай батыр даңғылын қиып өтеді. Ұзындығы - 1100,9 м.

Жүсіпбек Аймауытов (1889-1931) - жазушы, драматург, аудармашы, зерттеуші, публицист. «Қартқожа», «Ақбілек» романдары мен «Күнікейдің жазығы» повесі, «Шернияз», «Ел қорғаны», «Мансапқорлар» пьесаларының авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Сейш** (франц. Seiche) – су айдындарында (теңіз, көл, шығанақ, бұғаз) көбіне ұзақ уақытқа (бірнеше мин-тан ондаған сағ-қа дейін) сақталып тұратын толқын. Сейіп–сыртқы күш (атмосфера қысымының, желдің, сейсмикалық құбылыстар тағы басқа күрт өзгеруінен) және айдын жағасынан серпіліп кері қайтқан толқын әсерінен пайда болды. Сейіп кезінде бір немесе бірнеше тура бағытта бүкіл айдын массасында деңгейі өзгермейтін,түйін немесе түйіндік сызық деп аталатын толқу қозғалыстары жүреді. Сейіп амплитудалары бірнеше мм-ден бірнеше м-лік болады. Мыс. Женева көлінде сейіп амплитудасы 2 м, сақталу ұзақтығы 1 сағ, Алжир қойнауында 1 м және 1 мин, Азов теңізінде 10–25 см, 23 сағ болды.

1. ↑  Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев
**Жүсіпбек Басығараұлы**, Жүсіпбек Басығарин (туған жылы белгісіз, Қызылорда облысы, Сұлутөбе қонысы – 1920, Ташкент) – ақын, аудармашы.

"Қыз балаларға" (1913), "Бозбалаларға" (1914), "Жас әйелдерге" (1914) атты дидактикалық өлеңдері "Айқап" журналында, "Ақымақтарға" (1913), "Өлең-жыр" (1914), "Интеллигент" (1914), т.б. өлеңдері "Қазақ" газетінде, "Жазушыларға" (1917), "Отағасы" (1917), "Неғып жатыр?" (1917) өлеңдері "Алаш" газетінде жарияланған. Жүсіпбек Басығараұлының публицистикалық мақалалары өте көп. Жүсіпбек Басығараұлы Нысанбай жыраудан "Кенесары - Наурызбай" жырын жазып алып, 1923 жылы Мәскеудегі Күн Шығыс баспасынан шығарған. 1926 жылы Мәскеуден Жүсіпбек Басығаринның құрастыруымен "Тазша (өтірік сөздер, өлеңдер)" кітабы басылып шыққан. "Тазша батаның қырық өтірігі" аталатын қазақ ертегісі тұңғыш рет осы жинақта жарияланған. Халық ауыз әдебиеті үлгілерін жинау ісіне де елеулі үлес қосқан. Нысанбай жыраудан "Кенесары – Наурызбай" жырын жазып алған. Бұл жыр 1923 жылы Мәскеудегі Күншығыс баспасынан Н.Төреқұловтың алғы сөзімен жарыққа шыққан. 1926 жылы Мәскеуден Жүсіпбек Басығараұлының құрастыруымен "Тазша (өтірік сөздер, өлеңдер)" кітабы басылып шыққан. "Тазша баланың қырық өтірігі" аталатын қазақ ертегісі тұңғыш рет осы жинақта жарияланған. Төреқұлов, Х.Досмұхамедов, А.Байтұрсынов, М.Шоқай, Сұлтанбек Қожанов, Ғ.Мұратбаев, т.б. қоғам қайраткерлері Жүсіпбек Басығараұлының шығармашылық еңбегін жоғары бағалап, оған қолдау көрсетіп отырған. Ақынның әдеби мұрасы арнайы зерттелмеген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998, ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Ирек тігісті машина**, зигзаг-машина (франц. zigzag - сынық сызық) - ирек тігіс жасайтын тігін машинасы; тігін, аяқкиім және галантерея өндірісінде қолданылатын тігін машиналарының бір түрі. Маталарды бір-бірімен қабыстырып тігүде, шілтер, әйелдер пальтосы астарларының ішкі, төменгі жағын, т.б. тігуде жай ирек тігісті тігін машиналары (26, 1026 класты) қолданылады. Өңдеу жұмыстары барысында күрделі суреттерді тігіп салу операцияларын, ине ауытқу мен тігілетін заттың (дайындаманың) тура не белгілі бір бағыт бойынша жылжуын түрліше үйлестіре орнатады. Ирек тігісті машинада 13 түрлі өрнекті алу бір не екі инемен орындалады. Ирек тігісті тігінді орындауда ине екі түрлі қозғалыс: жоғары және төмен, сондай-ақ тігіс сызығына көлденең оңға және солға, машина платформасының бойымен тербеледі. Жоғары және төмен қозғалысты ине кривошипті-шатунды механизмнен алады, тербелісті қозғалыс - иненің ауытқу механизмі арқылы іске асырылады.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. 4 том. ISBN 5-89800-157-3
### Қолданылуы

Бақылаудың сыйымдылық әдісі – әр түрлі физикалық шамаларды (қозғалыс, тербеліс, күш, өлшем, заттардың физикалық және химиялық қасиеттерінің көрсеткіштері) хабарлау, реттеу және өлшеу әдісі. Ол – сол шамалардың айнымалы ток тізбегіндегі электр сыйымдылығының шамасына әсер етуіне негізделген. Бақылаудың сыйымдылық әдісінде сезгіш элемент қызметін сыйымдылық датчигі атқарады. Ол әдетте көпір схемасына немесе резонанстық тербеліс контурына қосылады да, кейде сыйымдылық кедергісінің, кейде контурды белгілі бір тербеліс жиілігіне келтіру элементінің қызметін атқарады. Зерттеліп отырған процесті тіркеу осциллографпен жүзеге асырылады. Физикалық шамаларды дәл өлшеу үшін интерференциялық схемалар пайдаланылады. Онда өлшеу нәтижесі эталондық және өлшемдік электрондық генераторлардың тербеліс жиілігінің айырмасы арқылы көрсетіледі. Бақылаудың сыйымдылық әдісіне негізделген қондырғының өлшеу дәлдігі өте жоғары болғанмен, құрылысы күрделі. Өндірістік бақылауды автоматтандыру кезінде бақылаудың сыйымдылық әдісі бұйымдар мен материалдарды сұрыптауға мүмкіндік береді. Практикада бақылаудың сыйымдылық әдісіне негізделген акселерометр, виброметр, динамометр, микрометр, миниметр, тензометр, термометр және сол сияқты газ бен сұйықтың құрамын анықтайтын, ылғалдылық және деңгей өлшейтін приборлар жиі қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1973 ж. 2-том, 113-бет
**Қоялы Аяпбергенов** (1933 жылы туған) - химия ғылымдарының докторы (1993), профессор (1994). 

Абай атындағы Алматы мемлекеттік институтын бітірген (1956). 1956-1965 ж. Балқаш ауданы Құйған ауылындағы орта мектеп мұғалімі, 1965-1996 ж. С. Сейфуллин атындағы Целиноград педогогика институтында оқытушы, ҚазКСР ҒА жанындағы ХМИ аспиранты, спектроскопия зертханасының меңгерушісі, Оргсинтез және көмір химиясы институты физикалық-органикалық химия зертханасының меңгерушісі. 19% жыддан Е. А. Бөкетов атыңдағы КдрМУ органикалық химия және полимерлер кафедрасының профессоры. 120-дан астам ғылым енбектің 2 монографияның авторы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Парадигма** — қазіргі тандағы ғылым методологиясындағы
негізгі үғымдардың бірі. Ол білімнің қандай да бір саласының ғылыми пайымдалуының даму сатысын белгілейді және
оларға тән ерекшеліктерді көрсетеді, білім дамуының сатысындағы ғылыми бейнелеудің объектісін зерттеу әдістемесінің өзіндік сипатын анықтайды.
Ғылымның парадигмалық мәселесі ғылыми білімдердің
өз дамуында салыстырмалы дербестікке ие екендігін
бейнелейді, өйткені таным процесінде рационалды дәлелденген жүйе ретіндегі ғылыми дәстүр пайда болып
дамиды. Осы дәстүр ғалымдардың ғылыми іс-
әрекеттерінің базалық негізін құрып, оларға өздерінің дербес ғылыми инструментарийін жасауға көмектеседі. Шынайы ғылыми тұрғыда дүниені қабылдаудың нәтижесінде
ғылыми танымның осы сатысында дүниенің ғылыми
бейнесі қалыптасады.
Өте тар мағынада, парадигма — ғылыми проблемалар
мен оны зерттеу мөселесінің қойылуы мен қалыптасуының
логикалық моделі.
Парадигма ұғымының құрылымы келесі қағидаларды
қамтиды:   

1. Ғалымдардың қазіргі бірлестігіне тән ғылыми принциптердің, сенімдердің, қүндылықтардың жиынтығы,
осының негізінде ғалымдар өздерінің зерттеу объектісінің
ғылыми картинасын, яғни ғылым пөнін жасайды.   

2. Ғылыми зерттеулер үшін қолданылатын "пәндік матрица"деп аталатын техникалық тәсілдер, ғылыми инструментарийлер жүйесі және мұны игеру мен пайдалану
нәтижесінде бірін-бірі түсінетін ғалымдардың бірлестігі
жасақталынады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Теориялық саясаттану. Оқулық. — Алматы: Издательский центр
ОФППИ «Интерлигал», 2005. ISBN 9965-537-99-2
**Арай** - республикалық профессионалды эстрадалық ансамбль. 1979 ж. ҚазКСР-інің халық артисті Роза Рымбаеваның қатысуымен "Қазақконцерт" жанынан құрылды. Ансамбль құрамында 12 адам қызмет етеді. Репертуары негізінен джаз музыкасы мәнерінде өңделген қазақтың халық әндерінен, совет композиторларының муз. шығармаларынан құрылған. "Арай" гастрольдік сапармен Қазақстанның обл. орталықтарында және Москва, Ленинград, Киев, Кишинов, Куйшыбаев т.б. қалаларда болды, сондай-ақ ВХР-де (1980), БХР-де, ГДР-де өткен КСРО-ның мәдениет күндеріне, ҚазКСР әдебиеті мен өнерінің РКФСР-дегі және эст. КСР-індегі күндеріне қатысты. Ансамблдің көркемдік жетекшісі - Т. Оқапов. 1987 жылдан "Алматы" ансамблі боп қайта құрылды.

Дереккөздер
-----------

↑Қазақ КСР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
***Бақтығұл Ойшыбаев*** (1940-1997) - 5 ақпанда Батыс Қазақстан облысы, Сырым ауданында туған. 1966 жылы Қазақ ұлттық университетің журналистика факультетін бітіріп, *«Лениншіл жас»* (қазіргі «Жас Алаш») газетінде, одан кейін Тайпақ, Жымпиты аудандық газеттерінде қызмет еткен. Оның алғашқы үш әңгімесі республика жас жазушыларының *«Шұғыла»* атты жинағына (1966) енген.

*«Алыстан көрінген от»* (1970), *«Қимас күндер»* (1980) әңгіме, хикаяттар кітаптарының авторы. Сондай-ақ көптеген очерктері жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
**Павел Николаевич Кузнецов**(1909 – 1957) – 7 тайызда Шығыс Қазақстан облысының Солдатское селосында туған. Өскемендегі приход мектебінде, Семейдегі 2-басқыш мектепте оқып, білім алған.

20-жылдардың аяғынан журналистік қызметте болды. 1938—1944 жылдары «Литература и искусство Казахстана» журналының редакторы болған. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1941 — 1943 жылдары 8-гвардиялық дивизияның «За родину» ғазетінің редакторы, 1943 жылдан «Правда» ғазетінің тілшісі.

«Сом алтын» (1937), «Ертіс жағасында» (1940), «Майдан лирикасы» (1942), «Солдат дәптері» (1944), «Жол соқпақтары» (1946), «Жол дәптері» (1962) атты өлең кітаптардың «Алтай тауларында», «Торғай даласы», «Панфиловшылар» (1942 — 1943) атты поэмалардың авторы. «Алматыдан Берлинғе дейін» (1945), «Ұлы достық» (1948), «Тастағы гүл» (1967) атты очерк, әңгіме, повесть жинақтары шыққан. Жамбылдың өлеңдерін, айтыстарын, «Сұраншы батыр», «Туған елім», «Менің өмірім», т.б. поэмаларын (1936—1945) орыс тіліне аударды. Жамбыл өмірі жайлы «Бақытын тапқан адам» атты тарихи роман жазды (1950, қазақ тілінде — 1959). Романға Жамбыл атындағы республикалық I сыйлық берілді (1953).

Қызыл Ту, I дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
**Павел Николаевич Лукницкий** (1900 жыл 12 қазан, Санкт-Петербург - 1973 жыл 24 маусым, Ленинград) - *орыс кеңес* жазушысы.

Өмірбаяны
---------

Азамат соғысына, Ұлы Отан соғысы жылдарында Ленинградты қорғауға қатысты. 1925 жылы *Ленинград мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетін* бітірді. Шығармашылық жолы 1923 жылы өлең жазудан басталды. Тұңғыш өлеңдер жинағы 1927 жылы жарияланды. Кейін орыс жазушылары бригадасының құрамында болып, Тәжікстан мен Қазақстанға келген *ғылыми экспедицияа* қатысты. 1935 - 1936 жылдары *М.О.Әуезовпен* бірге Қазақстанды аралады, онымен өмір бойы дос болды. Әуезов туралы естеліктер жазды. Қазақстанда өткен орыс әдебиетінің, Мәскеуде өткен қазақ әдебиетінің он күндіктеріне қатысты. *Тәжік халқының өмірі* Лукницкий шығармаларының негізгі тақырыбына айналды. Оның *«Ниссо» романы (1946)* дүние жүзі халықтарының көптеген тілдеріне аударылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
**Ғұсман Мұхаметқалиев** (1936-1996) - 2 қарашада ҚХР-ның Санжы қаласында туған. Үрімшінің педагогикалық училищесін бітірген. Семей облысының Жарма ауданының «Макиевский» совхозында тракторшы, 1970 жылы Алматы үй құрылғысы комбинатында бетоншы боп еңбек етеді. Алматы облысының Қаскелең ауданында, Алматыдағы «Поршень» зауытында, Алматыдағы Қазақ КСР-і Мемлекеттік архивінде еңбек еткен. Бірнеше кітаптардың авторы. «Жазушы», «Жалын» баспаларынан 1969— 1987 жылдар аралығында «Жас керуен», «Жасыл қала, жасыл бақ», «Алатау кештері», «Ғимараттар», «Көңіл көктемі», «Ләйлім шырақ» атты жыр жинақтары жарық көрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Свечников Павел Семенович** 1926 жылғы каңтарда Солтүстiк Қазақстан облысы Сергеев ауданындағы Коноваловка селосында туған. 1932 жылы оның отбасы Фрунзе қаласына көшiп барады. Сонда ержетiп, Қызыл Армияға шақырылған.
Әскерге шақырылып, ерлiкпен қаза тапқан әкесiнiң кегiн алу үшiн Павел жасына бiр жас қосып алып, 1943 жылы мектеп партасынан соғысқа кiрiп кеттi. Сөйтiп, өшпес өмiр тұғырына мәңгiлiкке көтерiлдi.
317­ гвардиялық истребитель­танкiге қарсы артиллерия полкының (Воронеж майданы, 47­армия) көздеушiсi гвардия сержанты Свечников 1943 жылдың қыркүйегiнде расчет құрамында Студенец тұсында (Черкасск облысы Канев ауданы) Днепрден өтiп, дұшпанның бiрнеше атыс ошағын құртты. Сөйтiп, ол плацдармды басып алуға септiк жасап, өзге бөлiмшелердiң өзеннен өтуiн қамтамасыз еттi. 1943 жылғы 17 қазанда неміс танкiлерiмен тiркеусіз жүретiн ату құралдарына қарсы шайқаста өжеттiк, табандылық пен батырлық көрсеттi. Жау танкi 30­40 метр жерге келiп қалды. Свечников жекпе­жекке шықты. Ол өз қаруынан оқ жаудырып, танкті жайратып салды. Командир қатардан шығып қалғанда басшылықты өзіне алған Свечников анталаған танктермен атыса берді.
Оның батыл қимылының арқасында жаудың екі танкі жайрап, 15­ тей жауынгері жер жастанды.
Осы ерліктері үшін П.С. Свечниковке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 24 желтоқсанындағы Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
Қырғыз ССР­і Сокулук ауданындағы Қызылту селосында бір көше оның есімімен аталады.

Дереккөздер
-----------

1. Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. "Алматы кітап баспасы"
2. Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»
**Павел Осипович Кайров** (1904, Ресей империясы, Таллин қ. – 8 сәуір 1962, КСРО, Санкт-Петербург қ.) – актер, Қазақстанның халық артісі. (1955; 1947 жылдан Қазақстаның еңбек сіңірген артісі).

Өмірбаяны
---------

Сахналық өнер жолын Өскеменде көркемөнерпаздар үйірмесіне (1936 жылға дейін) қатысудан бастады. 

1936 – 1956 жылдары Республикасы орыс драма театрының (Алматы) актері болды.

Театр рөлдері
-------------

Орыс драма театрында ол көптеген рөлдерде ойнап, өзінің актерлік өнерімен көрермендер сүйіспеншілігіне бөленді. Осы театр сахнасында қойылған спектакльдерге қатысып, Василий Царев (В.П. Катаевтың "Майданнан қайтқан солдатында"), Серьга (Н.Ф. Погодиннің "Қайықшы қызында"), Қараман (М.Әуезовтің "Қарақыпшақ Қобыландысында"), Минутка (Б.Ф. Чирсковтың "Жеңімпаздарында"), Якорев, Гриша, Назар Авдеевич (А.М. Горькийдің "Соңғылар", "Жауыздар" және "Күннен туғандарында"), Городулин, Боровцев (А.Н. Островскийдің, "Ұлық болсаң – кішік болы" мен "Тұңғиығында"), Труффальдино (К.Гольдонидің "Екі мырзаға бір қызметкерінде"), Годар (О. де Бальзактың "Өгей шешесінде"), Лорд Клинтон (В.Гюгоның "Мария Тюдорында"), т.б. рөлдерді орындады. Киноға да түсіп, Чаусов ("Мазасыз көктемде", 1956), Кошкин ("Ботагөзде", 1957), Поздняков ("Теңіз дауылында", 1958) бейнелерін экранға шығарды.

Фильмографиясы
--------------

* 1956 - *Мазасыз көктемде* - *Павел Чаусов*
* 1957 - *Ботакөзде* - *Кошкин*
* 1958 - *Теңіз дауылында* - *Поздняков*
* 1959 - *Ертістің жабайы жағасында* - *эпизод*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Кайров Павел Осипович
**Павел Павлович Боголюбов** (1904, Иркутск—1956) – кеңес қоюшы-режиссері.

Өмірбаяны
---------

1904 жылдың 27 желтоқсанында Иркутск қаласында туған.

А.В.Ивановский жетекшілігімен Ленинград актерлік киностудиясын бітірген.

1922-1929 жылдары - Новгород пен Ленинград театрларында актер және режиссер. 
1930-1933 жылдары - "Белгоскино" киностудиясының актері және режиссер ассистенті, 1934-1937 жылдары -"Лентехфильм" киностудиясының, 1938-1940 жылдары - "Белгоскино" киностудиясының режиссері. 

1941 жылдан Тбилиси, Киев, Свердловск, Ашхабад, Ленинград қалаларында жұмыс жасады.

Боголюбов 1956 жылдың 12 қаңтарында қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Павел Боголюбов
*Басқа мағыналар үшін Торғай деген бетті қараңыз.*
**Торғай** — Қостанай облысының Жангелді ауданындағы ауыл, аудан және Торғай ауылдық округі орталығы.

Географиялық орны
-----------------

Облыс орталығы - Қостанай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 550 км жерде, Торғай өзенінің оң жағасында орналасқан.

Халқы
-----

1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 6462 адам (3177 ер адам және 3285 әйел адам) болса, 2009 жылы 5767 адамды (2799 ер адам және 2968 әйел адам) құрады.

Тарихы
------

Іргесі патшалық Ресейдің қазақ жерін отарлау саясатына байланысты «Оренбург» атты бекініс есебінде қаланған. 1845 жылы «Торғай» деп аталып, қала мәртебесін алды.

1868 жылы жаңадан құрылып, аттас облыс пен уездің орталығына айналды.

1883 жылы көрнекті қазақ ағартушысы Ыбырай Алтынсаринның ұсынысы бойынша мұнда қыздарға арналған училище ашылды. Қалада әскери лазарет жұмыс істеді.

1876 жылы қаладағы тұрғындар саны 570 адам болса, 1902 жылы 1,2 мыңға жетті. 1920-29 жылдары Қазақстанда Кеңестер өкіметі орнады.

1990–1997 жылдары Қазақстан өз тәуелсіздігін алғанда Торғай орталығы Арқалықта болған Торғай облысы құрамына енді. 1997 жылы ол ыдырап, Торғай Қостанай облысына көшті.

Инфрақұрылымы
-------------

Әлеуметтік-экономикалық саласында әкімшілік мекемелер, ауданы байланыс және телекоммунация, коммуналдық, көліктік кәсіпорындар мен ұйымдар, тұрмыс қажетін өтейтін кәсіпорын, баспахана, 3 орта мектеп, музыка мектебі, Нұрқан Ахметов атындағы ауылдық кәсіптік-техникалық мектеп, кітапхана, ауданы аурухана, емхана, дәріхана т.б. әлеуметтік мекемелер жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
2. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том
3. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Қостанай облысы Жангелді ауданы елді мекендері |
| --- |
|  |
| 

 Ақкөл •
 Ақшығанақ •
 Аралбай •
 Ахмет Байтұрсынұлы •
 Бидайық •
 Көкалат •
 Көлқамыс  •
 Қаламқарасу •
 Қарғалы •
 Милысай •
 Ошағанды •
 Саға •
 Сарысу •
 Сужарған •
 Тәуіш •
 Тентексай •
 Тоқанай •
 Торғай •
 Түйемойнақ •
 Ұзынқарасу •
 Шеген •
 Шилі •
 Шұбалаң 
 |

 |
**Зайсан шөгінді алабы** геологиялық тұрғыдан алғанда өзімен аттас ойыспен байланысты, ол Алтай таулы жүйесінің оңтүстік сілемдерімен және Тарбағатай, Маңырақ, Сауыр, Сайқан жоталарының солтүстік сілемдерімен шектелген. Ойыстың Қазақстан ауқымындағы жалпы ауданы 30 мың км²-ды құрайды.

Алаптың кристалдық іргетасы - девон-алғашқы таскөмірлік жаралымдар, олар алаппен шектесетін таулы құрылымдар аумағында ашылады және негізінен блокты құрылыспен сипатталады. Аралық құрылымдық қабат ортаңғы-жоғарғы таскөмірлік молассоилық кешеннен құралған, бұл кешен ойыстың еңістенген бөлігінде пермь мен ортаңғы юра түзілімдерімен үстемеленген.

Платформалық тыс бор, палеоген және неоген түзілімдерінен тұрады. Шөгінді тыстың жалпы қалыңдығы 6 км. Зайсан ойысы ауқымында Маңырақ маңы ойысымы, Солтүстік Зайсан көтерілімі, Маңырақ көтерілімі, Батыс Маңырақ ойысымы, Арқалы көтерілімі және Ақсуат ойысымы анық дараланады. Бұлардың ішіндегі ең ірі құрылымдық элемент - Маңырақ маңы ойысымы, оңтүстігі мен солтүстігінен Солтүстік Зайсан және Солтүстік Сайқан терең жарылым жүйелерімен шектелген, ендікке бойлас бағытта созылған бұл ойысымның мөлшері 160х50 км.

Платформалық тыс аралық кешеннің бүкіл құрылымдық ерекшеліктерін тегістеп жіберген. Мұнай туындатуға ең қабілетті кешен ретінде қимасында жанғыш тақтатастары бар, қыздырғанда көмірсутектерді молынан бөліп шығаруға қабілетті жоғарғы таскөмір-пермь түзілімдерін ғана қарауға болады. Мұнай туындатудың негізгі ошағы ретінде Маңырақ маңы ойысымының орталық бөлігін қарау орынды, себебі осы өңірде жоғарыда көрсетілген түзілімдердің қалыңдығы ең жоғарғы көрсеткішпен сипатталады және олар мұнай туындатуға ең қолайлы термобаралық жағдайлар өңірінде орналасқан.

Мұнай мен газ іздестірудің бірінші кезектегі аудандары ретінде Маңырақ маңы ойысымының ернеулік белдемдері (Дайыр террасасы, Маңырақ маңы флексурасы т.с.с.) қаралуы тиіс.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005.

ISBN 9965-9765-1-1
**Торэмен**, Або хан, Абруй (т. ж. б. – 587) – Батыс Түрік қағандығының негізін қалаған билеуші (584 – 603). Бірінші Шығыс Түрік қағандығында 554 – 572 ж. билік құрған Муган ханның (Муюй Кигин) ұлы. Ол әкесінен кейін билікке келген Шаболио Ниегу қағанға мойынсұнудан бас тартып, қағандықтың батыс өңіріне билік етуге ұмтылады. 584 жылдан Алтайдың батыс өңірінде билік құрып, өз иелігін Әмудария өз-не дейін жеткізді. Алайда бұл өңірдегі тайпалар Торэменнің билігін бірден мойындай қоймай, оған қарсы күрес жүргізді. 584 ж. Әмудария өңіріндегі жергілікті тайпа көсемі Чулохэу Торэменді тұтқынға түсіріп, Бұхарда қорлықпен өлтірді.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
**Торғай темір кенді белдемі**, *Торғай темірлі белдемі* – Торғай ойпаңының батыс бөлігін алып жатқан темір кендерінің жиынтығы. 1949 жылы ашылған. Белдем Оңтүстік Оралдың шығыс сілемдері, Сарыарқа, Батыс Сібір, Сарысу және Арал ойыстарымен шектесіп жатыр. Оның құрамына Орал Сырты көтерілімі, Қостанай ойысы, Обаған көтерілімі және Ақсуат ойысы енеді.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Кен түзуші денелер төменгі тас көмірдің ортаңғы визей мен төменгі серпухов ярусы астындағы жанартаутекті-шөгінді тау жыныстары болып табылады. Ливанов және Апанов меридиандық жарылымдарымен шектелген ортаңғы визей мен төм. серпухов ярусы асты түзілімдері эвгеосинклиналдық дамуының соңында Соколов-Сарыбай кешенді интрузияларының кірігіуімен қатпарланады. Ярус асты тау жыныстары үш свитадан құралған: 

* кентасты сарыбай свитасы (С1v21) қалыңдығы 3000 м, оңтүстікке қарай 700 м-ге азаятын андезитті құрамды туфогенді қабаттан;
* кен бақылаушы соколов свитасы (C1v31) жалпы қалыңд.ығы 600 – 1000 м доломиттер, ангидридтер, туффиттер, сазтастар және құмтастар, сирек туфтар қабаттары бар әктастардан;
* кенүсті қоржынкөл свитасы (C1v32–s) соколов свитасымен фациалды ауысып, төменгі будасы доломитті қабаттары бар әктастардан тұрады.

Кен орындары
------------

Соколов свитасында белдеудің скарндық кен орындарының (жалпы қоры 7,5 млрд. т) көпшілігі (Соколов, Сарыбай, Ломоносов, Талкөл, Адай, Бенқала Сор, Шағыркөл, т.б.) орналасқан. Оолитті қоңыр темір тас кендерінің (жалпы қоры 16,5 млрд. т) ішіндегі ірілері – Әйет және Лисаковск кен орындары. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
*Басқа мағыналар үшін Қойбағар деген бетті қараңыз.*

**Қойбағар** – Обаған алабындағы өзен.

Географиялық орны мен сипаты
----------------------------

Қостанай облысы Қарасу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 32 км.

Бастауы
-------

Бастауын Астана-Қостанай темір жол бойындағы Дружба ауылынан төменгі бұлақтардан алып, Симферополь Қарасу өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Арнасының жоғарғы ағысы жазық жермен, Степное ауылынан төменде сайлы-жыралы өңірмен ағады. Бұл бөлігіндегі жағалауы жарлауытты келген. Сағасында (Симферополь ауылы маңында) шағын жайылма түзейді. Арнасында жыл бойы су болады. Негізінен жер асты суымен (грунт суымен) толығады. Алабының 30%-дан астамы егістікке жыртылған. Қалған бөлігі мал жайылымына және шабындыққа пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Минералды шикізатты кешенді пайдалану** — кен ішінде бағалы минералдар саны көп болады. Олардың проценттік үлестері әртүрлі. Көптеген элементтер (сирек және шашыранды) меншікті минералдар түземей, басқа минералдардың кристалдық торына кіреді. Байыту технологиясын жасағанда осының бәрі анықталып, концентратқа шығару жолдары қарастырылуы керек. Бұлармен қатар бірсыпыра металсыз минералдарды құрылыс материалдары ретінде пайдалануға болады. Осыған байланысты кенді кешенді пайдалану оны өндеу шығындарын төмендетуте мүмкіндік береді. Шикізаттан минералды мейілінше толық алуды және дайын өнімді пайдаға асыруды қазіргі кезендегі қоғам дамуының экономикалық мақсатына сәйкес қамтамасыз ететін технологиялар, техникалық кұралдар мен шаралардың жиынтығы. .

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9
**Қытай Республикасының мемлекеттік туы** (қыт. дәст. 中華民國國旗, жеңіл. 中华民国国旗, пінин: *Zhōnghuá Mínguó guóqí*) — жартылай мойындалған Қытай Республикасының мемлекеттік рәміздерінің бірі. Ту Көк Аспанды, Ақ Күнді және оның белгілерін көрсететін Қызыл Жерді (қыт. дәст. 青天、白日、滿地紅, жеңіл. 青天、白日、满地红, пінин: *qīng tiān, bái rì, mǎn dì hóng*) бейнелейтін элементтерден тұрады. Алғашқы рет 1928 жылы Гоминьдан партиясымен қолданылған.

Тарихы
------

Қазіргі Тайвань Туы 1928 жылдан бастап 1949 жылы коммунистік жалаумен алмастырылғанға дейін Қытайдың мемлекеттік символы болды.

1911 жылы желтоқсанда Сунь Ятсен алғашқы Уақытша үкіметті құрған кезде Қытайдың Мемлекеттік Туы бес көлденең жолақтан тұратын жалау болды: қызыл, сары, көк, ақ және қара, олар Қытай ұлттарын бейнелейтін: манчжурлар, қытайлар, моңғолдар, мұсылмандар және тибеттіктер.

Ресми түрде көк кантондағы күнмен Қызыл жалау 1928 жылы 8 қазанда бекітілді. Гоминьдан коммунистермен соғыста жеңіліске ұшырап, 1949 жылы Қытай Халық Республикасы жарияланғаннан кейін үкімет Тайвань аралына қашып кетті. «Тайвань» атауы ыңғайлылық үшін халықаралық тәжірибеде жиі қолданылады.

Сондай-ақ
---------

* Гоминьдан
* Қытай Республикасы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Taiwan News* Hong Kong protester arrested with 30 Taiwanese flags | Taiwan News | 2020-07-01 20:39:00 (1 шілде 2020).
2. ↑  *Philip Jowett*. Rays of the Rising Sun, Volume 1: Japan's Asian Allies 1931-45, China and Manchukuo. — Solihull: Hellion&Company. — P. 65. — 139 p.

Ескертпелер
-----------

1. ↑  Ақ Күн мен Көк Аспан (дәст. қыт.: 青天白日, пінин *Qīng tīan bái rì*) Гоминьдан партиясының туы мен эмблемасының жобасы болды.
**Зейнолла Тілеужанов** (1942 ж.), ақын.

Зейнолла Тілеужанов Шығыс Қазақстан облысы (бұрынғы Семей облысы) Ақсуат ауданына қарасты «Қызыл қайың» ұжымшарында 1942 жылы 29 қарашада дүниеге келген. 1968 ж. ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген. «Жетісу» облыстық газетінде, кинематография комитетінде, «Жаңа фильм-Новый фильм», «Еңбек таңы» журналдарында және Мәдениет Министрлігі жанындағы халық шығармашылығы үйінде қызмет атқарған.

Тырнақалды жырлары республика жас ақындарының «Жас керуен» (1969) жинағына енген. Кейінгі жылдары «Лебіз» (1971), «Солидарность» (1973 орыс тілінде ұжымдық жинақ), «Толағай тау», «»Ой ағысы», «Сарыарқа», «Махаббат дастаны», «Аспанға көшкен ауыл», «Күнге табынғандар» атты жыр кітаптары шыққан. 
Көптеген шетел ақындарының өлеңдерін, сондай-ақ 100-ге тарта кинофильмдерді қазақшаға аударған.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**Қойжелкек** (лат. *Tragopogon*) – астралылар тұқымдасына жататын екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

  

Қазақстанда олардың 26 түрі кездеседі. Көбірек кездесетін түрі – шалғындық қойжелкек (T. pratensіs), тау беткейлерінде, өзен жағаларында өседі. Биіктігі 25 – 140 сантиметр. Сабағы тік, бұтақтанып біткен. Жапырақтары ұзынша, жиектері тегіс. Гүлдері қос жынысты, сары, қарақошқыл, көкшіл, қызыл түсті. Гүл себеттерінің ұзындығы 1,5 – 9 сантиметр, сабақ, бұтақтарының ұшына жеке орналасады. Көп гүлді болады. Орамасы бір қатарлы, тегіс, бір-біріне жабысқан немесе қатарлас орналасқан жіңішке жапырақшалардан (5 – 14) тұрады. Гүл шоғыры жалаң, қабыршақсыз. Барлық гүлдері тілшелі, бес тісті. Мамыр – тамызда гүлдеп, маусым, қыркүйекте жеміс cалады. Тұқымы – ұршық тәрізді, желайдар. қойжелкек – мал азықтық өсімдік.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы
**Қозғыштық психопатия.** Бұл топтағы адам тез бұрқ ете қалуымен, әсершілдігі жағынан қозушылықпен, ұзалы тітіркендіруге мейілінше дайын тұруымен сипатталады; сондықтан мұндай адамды бұрқ ете қалатын немесе эксплозивті, психопат адам деп атайды. Болар-болмас нәрсеге ондай адамда күшті ызалы әсер туады, осыған орай ол маңайдаңыларға айқайлап, оларды балағаттап, қарғыс жаудырып қоймай, тікелей өшпенді әрекетке ауысады; сиясауытты лақтырып жібереді, орындықты сілтеп қалады, тұншықтыруға әрекеттенеді, пышақ ала жүгіреді және басқада әрекеттер жасайды. Қозғыш топтағы психопатиялық адам ұстамсыз жанжалға үйірлігіне, маңайдағылармен үнемі қақтығыса беретініне байланысты соттық – психиатриялық практикада емдеу практикасына қарағанда едәуір жиі кездеседі.

Тағы қараңыз
------------

* Психопатиялар
* Шизоидты психопатия

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Психология: Энциклопедиялық сөздік./ Бас ред. Б. Ө. Жақып — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011 ISBN 9965-893-71-3
*Басқа мағыналар үшін Қойбағар деген бетті қараңыз.*

**Қойбағар** – Қызыларай тауларының оңтүстік-шығысындағы аласа тау.

Географиялық орны мен сипаты
----------------------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қошқар ауылының оңтүстік-батысында 20 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 731 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 4 км-ге созылған, енді жері 3 км. Беткейі жайпақ, батыс бөлігінде қорымтастардың үйіндісі шоғырланған. Солтүстік-шығысында Қошқар, батысында Желтау таулары, оңтүстігінде Қоғалыжайдақ, шығысында Үшоба бұлақтары бар.

Өсімдігі
--------

Таудың қоңыр топырағында көкпек, боз, бетеге, жусан, бұталар өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5