Христиандық діни ілім
**Ортағасыр философиясы** – адамзат дүниетанымының даму кезеңдерінің бірі.

Батыс Еуропалық орта ғасыр философиясы
--------------------------------------

**1) Батыс Еуропалық орта ғасыр философиясы.** Ортағасырлық Еуропа философиясы өзінің бар *ақыл-ойын христиан дінінің қатаң қағидаларын негіздеуге салып, дін ілімінің қызметшісіне* айналды.

Философия ілімінің негізгі үш кезеңі
------------------------------------

Аристотель мүсіні
Осы дәуірдегі философия ілімi "схоластика" ("мектептік ілім") деген атқа ие болып, негізгі үш кезеңнен өтті: 
**а) Балауса схоластика (IX – XII ғасырлар).** Бұл кезеңде *ғылым, философия, теология* әлі бір-бірінен ажырамаған, бірақ ақыл-ой әрекетінің жемісі мен құндылығын түсінуді және универсалийлерге (жалпылық) байланысты пікірталас негізінде ақыл-ойға сенімнің үстемдігін жүргізуді және сол үстемдіктің *"заңдылығын"* дәлелдеуді өзіне мақсат етіп қойған схоластикалық тәсіл қалыптасты. Негізгі өкілдері: *Ансельм Кентерберийский, Пьер Абеляр, Августин Аврелий, т.б*.; 
**ә) Кемелденген схоластика (XIII ғасыр)** Бұл кезеңде Аристотель еңбектері көпшілік арасына тарап, философиялық теология ілімі қалыптасып, кең етек алды. Негізгі өкілдері: *Ұлы Альберт, Фома Аквинский, Дунс Скотт, т.б.*; 
**б) Құлдырау кезеңі (XIV – XV ғасырлар)**. Шынайы ғылыми және философиялық ойлардың қарқынды дамуының нәтижесінде (әл-Фараби мен ибн Рушдтың "қосақиқаттылық" тұжырымдамалары негізінде), теологияның тек бедел мен атаққа табынған, тәжірибеден, өмірден алшақ мистикалық ілімге айналуына байланысты схоластика қалыптасты. Негізгі өкілдері: *Уильям Оккам, Жан Буридан*, т.б. Схоластикалық пікірталас үстінде христиандық қағидаларға сәйкес келе бермейтін көптеген философиялық мәселелер көтеріліп, кейінгі кезеңдерде өз шешімдерін тапты. Аврелий (354 – 430ж) *философ, католик шіркеуінің белгілі уағыздаушысы және саясаткері ретінде августиншілдік* деп аталған христиан философиясындағы жаңа платоншылдық бағыттың негізін қалады. Негізгі еңбектері: *"Тәубеге келу", "Құдай қаласы туралы"*, т.б. Августиннің ілімі бойынша, адам дүниеге келмей тұрып оның іс-әрекеттері, қылықтары құдай еркімен белгіленіп қойған. Тарихтың даму негізінде адам санасының өзіне деген сенімділігі (бұл сенімнің негізі – құдай) мен құдайға деген сүйіспеншілігінің танымдық күші жатыр. Августиншілдік теология-философиялық бағыт ретінде **Батыс Еуропа елдерінде** XII ғасырға дейін үстемдік етіп, кейін христиан аристотельшілігінің негізін қалаушылар *Ұлы Альберт пен Аквинскийдің ілімдерімен* ығыстырылды. Схоластик тәсілдің негізін қалаушы және қорғаушы француз теологы-схоласты, философ Абеляр (1079 – 1142ж) болды. Негізгі еңбегі – "Бар мен жоқ". Абелярдың пікірінше, шынайы өмір сүретін жалқылар, бірақ олардың өзара ортақ қасиеттері болғандықтан, осы негізде жалпылар ұғымы қалыптасады. Бұл жалпылар (универсалийлер) шын өмір сүреді, себебі ол – құдай жаратқан заттардың үлгісі. Адамға ең керекті нәрсе оның іс-әрекеті емес, құдайға деген сенімі. Христиандық діни ілімді *Аристотельдің философиясымен байланыстырған, шіркеудің алғашқы схоласт ұстазы Аквинский* болды. Аквинскийдің пікірінше, дін құдайдың табиғатын түсіндіретін ілім, сондықтан шіркеу оны уағыздаушы ретінде азаматтық қоғамнан жоғары тұрады. Аквинскийдің іліміне қарсы сын айтқан шотланд схоласты Дунс Скотт (1268 – 1308) құдайдың да, адамның да ақыл-ойы оның ерік-жігеріне тәуелді, сондықтан құдайдың жігері абсолютті ерікті, ал оның қалағанын істегеннің өзі – игілік деп есептеді. Скоттың пікірі бойынша, құдай жігерінің арқасында әлемдегі жеке заттарды жаратқан. Ол тек жаратушы ғана емес, сонымен бірге сол заттардың рухани түпнегізі. **Орта ғасыр философиясының** көптеген идеяларымен келіспей, өзіндік пікір айтып, таным процесінде тәжірибенің беделін көтерген ойшылдардың бірі Роджер Бэкон (1214 – 94ж) болды. Ол философияны, табиғаттану ғылымдарын теологиядан бөлу керектігін уағыздап, ғылымдар ғимаратының іргетасы – *тәжірибе, эксперимент және математика* деп есептеді. Номиналистік бағыттың көрнекті өкілі, схоластикалық ойлау тәсілінен арылып, трансценденталды болмыстың антологиясын қалыптастырған ағылшын ойшылы У.Оккам (1300 – 1349/50ж) болды. Оның пікірінше, филосилық ақиқат пен діни ақиқат екі түрлі құбылыс. Ғылым мен философия үшін ең маңызды нәрсе – интуиция (түйсік) мен білім арқылы ақиқаттығы дәлелденетін фактілер. *Оккамның ілімі Коперниктің аспан механикасы туралы ілімінің қалыптасуына және ғылымда геометриялық тәсілдің үстемдік құруына* ықпал етті.

Ортағасыр мұсылман философиясы.
-------------------------------

**2) Ортағасыр мұсылман философиясы.** Мұсылман әлемінің ойшылдары *ежелгі грек ғылымы мен философиясымен қатар, философиялық дәстүрлерді* одан әрі жалғастырып, дамытқан. Ортағасыр Батыс Еуропада христиан дінін идеологияландыру, философияны негіздеу процесі жүріп жатса, мұсылман әлемінде, әсіресе, **VII – X ғасырларда** философия мен ғылым өзінің гүлденген кезеңін бастан кешірді. Бұл кезеңде *алгебра, психология, астрономия, химия, география, медицина,* т.б. ғылым салалары қарқынды дамыды. Мұсылман әлемінің философтары мен ғалымдары Батыстың ғылымы мен философиясының қалыптасуына дүниетанымдық жағынан зор ықпалын тигізді. Батыс әлемі мұсылмандық Шығыс философиясы арқылы алғаш рет ххантикварлы мәдени мұрамен, сондай-ақ Шығыс мәдениетінің жетістіктерімен танысты. Ислам философиясының бастапқы негізін қалаушылар қатарында әл-Кинди мен әл-Фараби тұрды. Ортағасырлық дәуірде "арабтардың философы" атанған әл-Кинди (800 – 879ж) *философ қана емес, дәрігер, математик, астроном* ретінде де белгілі. Оның пікірінше, **Құдай материяны, форманы, қозғалысты, кеңістік пен уақытты жаратқан**. Пайда болған нәрсе қозғалыстың нәтижесінде өзгереді және ақыр соңында жойылады, ол – мәңгілік емес, оның соңы бар. Әл-Кинди жаңа платоншылдыққа жақын болса, әл-Фараби *X ғасырдағы Аристотельдің ізбасары* болды. Әл-Фарабидің көптеген филосиялық идеялары батыс Еуропа философияның идеялары мен тұжырымдамаларының қалыптасуы мен дамуына, әсіресе Б.Спинозаның философиясы көзқарасына ықпалын тигізді. Орта ғасырлардағы *философия мен ғылымның* дамуына *энциклопедист-ойшыл ибн Сина (980 – 1037ж)*зор үлес қосты. **Әл-Фарабидің** кейбір идеяларын одан әрі жалғастырған *ибн Сина надандыққа қарсы шығып, ақыл-ой үстемдігі үшін* күресті. **Философия мен теологияның** ара жігін ажыратып, олардың мәртебесі туралы идеяны ибн-Рушд қосақиқаттылық туралы теориясында одан әрі жалғастырды. Философия дамуындағы рационалистік бағытты шығыстың *Закария әл-Рази, әл-Маари, Омар Хайям, ибн Абдаллах, ар-Раванди* сынды танымал ғалымдары мен философтары дамытты. Ортағасырлық мұсылман ойшылдары сопылық дүниетаным негізінде тың тұжырымдар жасады. Нақты өмірдегі рухани бөлектену орын алатынын ескере отырып, сопылықтың данагөйлері рухани-адамгершілік тұрғыда толысудың жолын ұсынды (қ. Сопылық). Сопылық дүниетанымның көрнекті өкілдері: *Қ.А. Иасауи, А.Иүгінеки (XI ғасыр), ибн Араби (1165 – 1240ж), әл-Хуруфи (1339 – 93/94ж), Әнуар Қасими (XIV ғасыр), Мағриби (XV ғасыр), Рузбехан Богли (XVIII ғасыр)*, т.б. болды. Сопылық ілімнің өкілдері **Құдай туралы** ойды дамытып қана қоймай, рухани жетілген адам туралы, олардың өмірде әділетсіз мемлекетке, қоғамның азғындауына үнемі қарсы тұратыны туралы *идеяларды насихаттайды*.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том