| Физикалық космология |
| --- |
| Жойқын жарылыс • ҒаламҒаламның жасыҒалам хронологиясы |
| Алғашқы ғалам
* Планк дәуірі
* Ұлы біртұтастық дәуірі
* Әлсізэлектр дәуірі
* Кварк дәуірі
* Адрон дәуірі
* Лептон дәуірі
* Фотон дәуірі
* Инфляция
* Жойқын жарылыс нуклеосинтезі
* Қараңғы ғасырлар (космология)
* Ғарыш фон радиациясы (ҒФР)
* Гравитациялық толқындық фон (ГТФ)
* Ғарыш микротолқынды фоны (ҒМФ)
* ғарыш нейтрино фоны (ҒНФ)
* Ғарыш инфрақызыл фоны (ҒИФ)
 |
| Кеңеюі • Болашағы
* Қызыл ығысу
* Ғаламның кеңеюі
* Хаббл заңы
* Ғалам кеңеюінің жеделдеуі
* Ілесеқозғалу және үйлесімді қашықтық
* ФЛРУ метрикасы
* Фридман теңдеуі
* Бейтамырластық космологиясы
* Ғаламның соңғы тағдыры
* Ғаламның жылулық өлімі
* Жойқын сығылу
* Жойқын серпіліс
 |
| Құрамы • Құрылымы
* *Құрамы*
* Лямбда-CDM моделі • Барионикалық зат • Энергия • Радиация • Қараңғы энергия • Фантом энергиясы • Қараңғы материя
* *Құрылымы*
* Ғалам пішіні • Галактикалар жібі • Галактикалар эволюциясы • Квазарлардың алып тобы • Ауқымды құрылым • Реионизация • Циклдік ғалам моделі • Суперкластер
 |
| ЭксперименттерDark Energy Survey • Illustris • BOOMERanG • COBE • SDSS • WMAP • Планк (телескоп) • 2dF ғарыштық қызылға ығысуды тексеру |
| Космолог ғалымдарМарк Ааронсон • Р. А. Алфер • Ханнес Альвен • Сомнат Бхарадвадж • Р. В. Вильсон • Галилей • Георгий Гамов • Алан Гут • Виллем де Ситтер • Роберт Дикке • Яков Зельдович • Кеплер • Коперник • Жорж Леметр • Андрей Линде • Джон Мазер • Ньютон • А. А. Пензиас • Вера Рубин • Джордж Смут • Алексей Старобинский • Пол Стейнхардт • Рашид Суняев • Ричард Толмэн • Александр Фридманн • Эдвин Хаббл • Карл Шварцшильд • Брайан Шмидт • А. С. Эддингтон • Альберт Эйнштейн • Юрген Элерс • Дж. Ф. Эллис |
| Тарихы
* Ғарыш микротолқынды фонын байқау
* Жойқын жарылыс теориясы тарихы
* Жойқын жарылыстың діни түсіндірілуі
* Космологиялық теориялар желісі
 |
|  Санат  Астрономия порталы |
| * к
* т
* ө
 |

**Ғаламның жылулық өлімі** (ағылш. *Heat death of the universe*, қазақша "Әлемнің жылулық күйреуі" деп те аталады), немесе **Жойқын мұздау** (ағылш. *Big Chill*), немесе **Жойқын суық** (ағылш. *Big Freeze*) — ғаламның соңғы тағдыры туралы термодинамиканың екінші заңына негізделген болжам болып, ол бойынша оқшау жүйе ретіндегі осы ғаламның энтропиясы үздіксіз артып, термодинамикалық еркін энергиядан ада күйге ауысады да, ақыры энтропия арту процессін сақтау мүмкін болмайтын шекке жетеді. Бұл шектегі ғаламда басқа энергияның бәрі жылу энергиясына айналып қолданылып бітеді, барлық заттың жылу шамасы тепе-тең күйге жетеді. Мұндай ғаламда ендігәрі қозғалыс пен тіршілікке мүмкіндік болмайды. Жылулық бұл өлім шегі белгілі бір абсолютті температураны білдірмейді; ол тек басқа жұмыс процестерін орындауға бұдан былай температура айырмашылығы болмайтынын, бәрі тепе-тең энтропия күйінде аяқтауды білдіреді. Физика тілінде бұл ғалам термодинамикалық тепе-теңдікке жеткенде (максималды энтропия) аяқтайды.

Егер ғаламның топологиясы ашық, не жазық болса, немесе егер қараңғы энергия оң космологиялық тұрақты болса (екеуі де қазіргі мәліметтерге сай келсе), ғалам мәңгі кеңейе береді, әрі жылулық өлімі пайда болады, яғни өте ұзақ уақыттан соң ғаламның сууы өте төмен температурадағы тепе-теңдікке жақындайды.

1852 жылы Уильям Томсон (Лорд Келвин) ғаламның жылулық өлімі теориясының негізін қалады.
Ғаламның жылулық өлімі теориясын алғаш 1850 жылдары [Уильям Томсон]] ұсынған болатын, ол жылу энергиясын табиғаттағы механикалық энергия шығыны (термодинамиканың алғашқы екі заңында көрсетілгендей) ретінде қабылдап, оны жалпы масштабтағы үлкен процестерге жеткізді, әрі энтропияның қашанда үздіксіз арту күйінде болуына негізделді.

Тұжырымдамалар
--------------

Ғаламның тұрақты массасының (rest mass) өлу механизмі 1870 жылдары айқындала бастады, Джонатан Гомер Лейннің зерттеуі бойынша, кез-келген өздік-гравитациялық (Self-gravitation) денеде негативті жылу сыйымдылығы болады, олар өз массасын радиациялағанда, қалған массаның температурасы жоғарылайды:

> 
> "Күн жүйесінен жылу алып, жүйе температурасы көтеріледі. Қысқаша айтқанда, күн жүйесінің жылу сыйымдылығы ΔQ/ΔT нетативті болады. Бұл таңқаларлық тұжырым тек Күн жүйесіне ғана емес, гравитациямен сақталатын барлық жүйелерге сай келеді: барлық өздік-гравитациялық жүйенің жылу сыйымдылығы теріс болады. Өздік гравитациялық дене болса ғана тұрақты жылу тепе-теңдігі бола салмайтынын оңай көрсетуге болады, өйткені негативті жылу сыйымдылығы бар жүйелердің болуы термодинамикалық тұрақсыздандыру туғызады."
> 
> 
> —Ари Бен-Менахем Жаратылыс және математика ғылымдарының тарихи энциклопедиясы (Historical Encyclopedia of Natural and Mathematical Sciences) Springer, 2009, p. 4932
> 

Өздік-гравитациялық дененің өз массасын радиациялау жылдамдығы оның беткі ауданына және температураның төрт есесіне тура пропорционал болатындықтан, мен температураның төртінші қуатының көбейтіндісіне пропорционал болғандықтан (Стефан-Больцман заңы), өздік-гравитациялық дене экспоненциалды үдеген радиациялық шығынға - гравотермалды апатқа (gravothermal catastrophe) ұшырайды.

Осылайша, ғаламның тұрақты массасы (көбінесе бариондарда сақталады) өздік-гарвитациядан жоғары температураға дейін кішірейеді, сөйтіп тіпті де кіші және тіпті де ыстық бариондар экспоненциалды үдеген радиациялық "булануды" (evaporation) бастан кешіріп, кеңейіп бара жатқандай көрінетін қоршаған кеңістікке өтіп, ақыры жоғалады:

> 
> Механикалық энергия жойылмайтын болса да, оның жұмсалуының универсал тенденциясы бар, яғни, бүкіл жүйеде жылудың біртіндеп артуы мен тарқалуы, қозғалыстың тоқтауы мен материалық ғаламның потенциалдық энергиясының сарқылуы беталысы.
> 
> 
> —Уильям Томсон. "Күн жылуы дәуірі", Макмиллан журналы, 5 наурыз 1862, 388–93 бб.
> 

> 
> Потенциалды энергияның сандық факторы дегеніміз кеңістік, немесе көлем, бірақ ол массаға тең болады.
> 
> 
> —Mathews, Albert P. Заттардың табиғаты, гравитация және жарық (The Nature of Matter, Gravitation, and Light) W. Wood and Company, 1927, p. 106
> 

> 
> Егер тұрақты масса Δm0 арқылы азаятын болса, E = c2Δm0 кинетикалық энергия туғызады. Егер біз Е кинетикалық энергия өндірілуін Е радиация энергиясы өндірілуіне алмастырсақ, жағдай ұқсас болады. Осы түрдегі аргунметті жалғастырып, біз мынадай мүмкіндікті жорамалдай аламыз: бір дененің бүкіл m тұрақты массасын энергияға айналдыруға болады. Сонда E = m0c2 энергиясы өндіріліп, дененің барлық тұрақты массасы жоғалады.
> 
> 
> —Халықаралық біртұтас ғылым энциклопедиясы (International Encyclopedia of Unified Science) Vol. 1, nos. 6–10, Чикаго университеті баспасы, 1955, p. 460
>

Тағы қараңыз
------------

* Абэй Аштекар – Үнді теориялық физигі
* Антропологиялық принцип - барлық ғылыми бақылаулар ғалам мен бұл бақылауларды жүргізетін сезімтал организм - адамның үйлесімі деген философиялық алғышарт
* Жойқын сығылу - Әлемнің түпкілікті тағдырына арналған теориялық сценарий
* Жойқын сөгілу - Кеңеюдің экспоненталық өсу жылдамдығына негізделген космологиялық модель
* Жойқын мұздау
* Жалған вакуум - гипотетикалық вакуум, нағыз вакуумға қарағанда тұрақты емес
* Мәңгілік қайталаным - Әлем және барлық тіршілік үнемі қайталанып отырады деген теория
* Джон Арчибальд Уилер - американдық теориялық физик
* Кванттық айналым космологиясы - Кванттық айналым гравитациясының шекті, симметриялы кішірейтілген моделі
* Кванттық айналым гравитациясы - Кванттық гравитация теориясы, кванттық механика мен жалпы салыстырмалықтың бірлігі
* Ғаламатжұлдыз - өз эволюциясының соңғы кезінде жарылып кеткен жұлдыз
* Циклдік ғалам моделі
* Жойқын жарылыс
* Қара құрдым

Дереккөздер
-----------

1. ↑  WMAP – Fate of the Universe, *WMAP's Universe*, NASA. Accessed online July 17, 2008.
2. ↑  
*Plait Philip* Death from the Skies! —  Viking Adult, 2008. — P. 259. — ISBN 978-0-670-01997-7.
3. ↑  Doig, Peter. An Outline of Stellar Astronomy Hutchinson, 1947, p. 76. "Lane reached the apparently paradoxical result that a star by losing heat and contracting actually grew hotter."