recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Кеңістік** — философия, математика және физика секілді салаларды пайдаланылатын күрделі ұғым.
Күнделікті өмірде іс-қимыл алаңы, барлық нәрселерді қамтитын ортақ ыдыс, әлдебір жүйе жай-жапсары сезініп түсініледі.
Мысалы ғарышты жиі ғарыштық кеңістік деп атайды.

Математика
----------

*Толық мақаласы: Кеңістік (математика)*
Математикада «кеңістік» сөзі көптеген күрделі ұғымдарды сиппатуда қолданылады.
Дөрекілеп айтса, кеңістік әлдебір *қосымша құрылымы* бар жиын болып табылады. Осы қосымша құрылымға байланысты кеңістік элементі «нүкте», «вектор», «оқиға» т.б. атануы мүмкін. Кеңістік ішжиыны егер кеңістік құрылымы осы ішжиында дәл сондай құрылым шығарса ол «**ішкеңістік**» деп аталады (дәл анықтамасы кеңістік түріне байланысты).

Үлгілер
-------

* Аффиндық кеңістік
* Банах кеңістігі
* Ықтималдық кеңістік
* Гильберттік кеңістік
* Евклидовтік кеңістік
* Нормаланған кеңістік
* Сызықтық кеңістік (векторлық кеңістік )
* Метрикалық кеңістік
* Топологиялық кеңістік

Физика
------

*Толық мақаласы: Кеңістік (физика)*
Физикада кеңістік деп біз субьективті түрде барлық физикалық оқиғалар мен нәрселер "ыдысы" деп түсінетін, солардың іс-әрекеттері орын алатын "алаңды" айтады.
Физикада жиі көпөлшемді кеңістік – мысалы, күрделі жүйе қалпы бір нүкте арқылы сипатталатын фазалы кеңістік деген ұғым кездеседі. Осындай кеңістіктер — кәдімгі "біздің өмірлік" үшөлшемді кеңістікте есептерді тұжырымдап шығара алу үшін пайдаланатын жәй ғана абстракцииялар.
Салыстырмалы теориясында кеңістік - кеңістік-уақыт бүтін жүйесінің бір көрінісі ғана, ал жеке кеңістік, не уақытқа бөлу берілген санақ жүйесіне байланысты.
Физиканың көп салаларында физикалық кеңістік қасиеттерінің өзі (өлшемі, шексіздігі және т.б.) затты нәрселердің бар жоғына байланысты емес. Жалпы салыстырмалы теориясында затты денелер кеңістік қасиеттерін өзгертетін болып шықты, дәлірек айтса кеңістік-уақытты өзгертеді - оны «қисайтады».
Мысалдар:

* Фазалық кеңістік

Психология / Лингвистика
------------------------

* Семантикалық / Мағыналық кеңістік
* Кеңістіктің лингвистикалық формулалары

Фантастика
----------

Фантастикеада (қиял-ғажайып әлемінде) толық сенімді тәржімелері болмайтын «параллель кеңістіктер», «гиперкеңістік», «субкеңістік» ұғымдары кездеседі.
**Қопа** – Ертіс алабындағы көл. Ақмола облысының орталығы – Көкшетау қаласының солтүстік-батыс іргесінде, теңіз деңгейінен 223,5 метр биіктікте орналасқан. Көлдің беткі ауданы - 13,1 км2. Көлдің тереңдігі - 3,1 метрге дейін.

Орналасуы және сипаттамасы
--------------------------

Көлдің жағалауы төмен, оңтүстік және шығыс жағалауларында құм-тасты таяз орналасқан, батысы мен солтүстігінде қамыс, қоға мен өлеңшөп өскен. Көлдің түбі лайлы, лай қабатының орташа қуаты 2 метр, кейбір жерлерде 6 метр мәнге жетеді. Тұнба тасқын және Шағалалы су қоймасынан су ағызу кезінде көлге жылына орта есеппен 20 мың м3 шөгінділер түседі. 

1955 жылы 39,2 млн м3 болған көлдің көлемі 1990 жылға қарай 26 млн м3-қа дейін азайды. Көлдегі судың ауытқу амплитудасы 0,5—1,5 м құрайды.

Көл суларының минералдануы — 1,9 — дан 2,6 мг/л — ге дейін, судың кермектігі — 13,8 - 19,8 кг/экв, тұздардың химиялық құрамы — натрий-калий хлориді.

Шағалалымен қатар көлдің негізгі саласы — Қылшақты өзені.

Орналасуы және сипаттамасы
--------------------------

Судың таяз болуына байланысты көлдің су өсімдіктерімен толып кетуі байқалады. 1974 — 1993 жылдары көлді қоқыстардан тазарту жүргізілді, шығарылған топырақ көлемі 400 мың м3 құрады. Кейіннен көлдің жағаларын тазарту жүргізілді, көлді тазарту тоқтатылды және оған бөлінген қаражат босқа жұмсалды.

Қызықты деректер
----------------

19 ғасырдың аяғында құрғақшылық пен жер асты сулары деңгейінің табиғи төмендеуі кезінде, соның салдарынан көл деңгейінің күрт төмендеуі кезінде Шағалалы (Чаглинка) өзенінің арнасын көлге бағыттау туралы шешім қабылданды. Бұл келетін судың өлшенбейтін мөлшері мен үлкен аланның табиғи булану (буланудың орташа жылдамдығы бір шаршы метрден сағатына 200 мл) себебінен көлді уақытша таяздан құтқармады. Красный Яр ауылының маңында ескі өзен арнасының іздері әлі де сақталған. Соңғы күшті таяз 1960 жылдардың аяғында-1970 жылдардың басында, көлдің оңтүстік бөлігінде пайда болған таязда (қамыс қазір өсіп келеді) картоп отырғызылған кезде байқалды. 1977-78 жылдары көлдің солтүстік жағалауында құрылыс қоқыстардан бөгет құйылып, осы бөгеттің арқасында көл құтқарылды. Су деңгейі 60-80 см-ге көтеріліп, көлдің толық кебуіне жол бермеді. 1950 жылдардың аяғында тың игеру кезінде көлдің шаңнан тұнбасы басталғанға дейін көлдің тереңдігі 16 метрге жетіп, су ішуге жарамды болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Ламинария тұқымдасы** — қоңыр балдырлар қатарына жататын теңіз өсімдіктері. Құрамында қоректік зат полисахарид — лампнарни болғандықтан, ол қоныр түсті болады. Талломдарының ұз. 10— 50 м, кейде 100 м-ге жететіндері де болады. Бұтақты өсімдіктерге ұқсас, өзегі флоэма клеткалары тәрізді фото-синтез қызметін атқарады. Ламинария тұқымдасының су тұбіне бекінген бөлігі мен діңі көп жылдық, ал «жапырақ» пішінді пластинкасы жыл сайын түседі. Ламинария тұқымдасы жы-нысты (оогамия) және жыныссыз (зооспоралары арқылы) жолмен кө-бейеді. Ламинария тұқымдасының 30 тутлсы (100 турі), оның ішінде Ресейде Солг. және Қиыр Шығыс теңіздерінде екі түрі кездеседі. Ламинария тұқымдасы медицинада (йод), тамақ өнеркнсібінде (геңіз капустасы), а. ш-нда (мал азыгы және тыңайтқыш),калий тұзін алу үшін қолданылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**ЭТИЗМ** – этикалық негіздің адам мен қоғам өмірінде атқаратын рөлін асыра көрсететін дүниетанымдық және философиялық қағида. Этизм тұрғысынан алғанда, адам істес болатын барлық мәселелер өз мәніндегі этикалық мәселелер болып табылады. Сондықтан Этизм ерекше теория ретінде емес, дүние қатынастары ретінде қаралады. Этизм көп ретте индустриялық қоғамда сциентизм мен технократизмнің үстемдігіне қайтарылған жауап ретінде пайда болған. Алайда, ол сонымен бірге олардың айқын артықшылықтарын да теріске шығарады. Сондықтан Этизм этикалық редукционизм ретінде көрінеді.

Дереккөздер
-----------

<references>

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
**Қопа жазығы**, *Қопсан жазығы* – Шу-Іле тауларының шығыс сілемі Кіндіктас тауының солтүстік-шығысында орналасқан тау аралық жазық.

Географиялық орны
-----------------

Батысы Жамбыл облысының Қордай ауданына, қиыр шығысы Алматы облысының Жамбыл ауданына еніп жатыр.

Жер бедері
----------

Ұзындығы 35 – 40 км, енді жері 15 км шамасында. Биіктігі солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 1000 м-ден 700 м-ге дейін төмендейді. Төрттік кезеңнің аллювийлі малтатастарынан түзілген. Жазықты Қопа өзені жарып ағады. Солтүстігінде Құлжабасы тауы Қопа жазығын Қараой жазығынан бөліп жатыр.

Өсімдігі
--------

Жазықтың солтүстігіндегі шөлейт өсімдіктер жамылғысы оңтүстігінде тауалды дала өсімдігіне ұласады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Ене Ландлер
**Ене Ландлер** (маж. *Jenő Landler*, 23 қараша, 1875, Батыс Трансданубия аймағы, Гелше — 25 ақпан, 1928, Канн)  — венгр жұмысшы қозғалысының қайраткері. 

1904—06 ж. жұмысшылар ереуілдеріне басшылық етті; 1906 жылдан Венгрия деморатиялық партиясының мүшесі, ал 1908 жылдан оның социалшыл қанатының белсенді қайраткері болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында милитаризмге қарсы күресті. 1919 жылы ол Венгр совет республикасы басшыларының бірі болды. Венгр советтік республикасы құлағаннан кейін эмиграцияға кетті. 1919 жылдан Ландлер Венгрия Компартиясының (ВКП) мүшесі, Комитеттерінің 3—4 және 5 конгрестеріне қатысты. Ландлер венгр жұмысшылар қозғалысының тарихы жөнінде бірқатар еңбектер жазды.

Кремль қабырғасындағы некрополь

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 7 том
**Барақ байдың жұрты** - Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Сарысу ауылдық округіне қарасты Көктабан қыстауы жанындағы жер атауы. 

Мұнда 18-ғасырдың ортасынан бастап 20-ғасырдың 30-жылдарына дейін Тама елінің батыры Барақ Бигелдіұлы мен оның ұрпақтары мекен еткен. Барақтың өзі мыңғырған жылқының егесі болған көрінеді. Ұрпақтары да малды, бай-қуатты жандар екен. Осы жер олардың көктемде мал төлдететін орыны болған. Одан соң жаз шыға Сарысу өзені бойына көшіп кететін болған. Күзге қарай Бетпақдала асып Шу өзені бойын қыстау үшін көшіп отырған. Сондықтан да егесіз қалған жерді сырт ел *Барақ байдың жұрты* атандырған. Бұл жерде қазір Сарысу ауылдық округіне қарасты шаруа қожалықтарының малшылары жайлап жатыр. Мұнда Барақ Бигелдіұлының және оның бірқатар ұрпақтарының мазары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Н.Рахымжанов, "Жетіқоңыр: Жиделі және Жайылма (Дәулеткелді тарихы)" атты көп бөлімді зерттеу кітабы. ISBN 978-601-7211-57-8. Бірінші кітабы: "Бабалар салған соқпақ жол" ("Айтұмар" баспасы, Алматы, 2013 ж.
Бұл жанартау Еуропадағы ең биігі әрі ең қауіптісі болып саналады. Италия тарихында бұл жанартау бірнеше рет Сицилия тұрғындарына сес көрсеткені белгілі. Этна орташа есеппен әр үш ай сайын бір рет лава шашып тұрады. 2008 жылдың соңына қарай атқылаған лава бір жылға жуық уақытқа созылды. Жанартаудың шың басында үнемі ояу жататын төрт бірдей кратер орналасқан. Жанартау атқылай бастаған кезде одан шыққан қалдықтар бірнеше шақырым биіктікке көтеріліп, кейін үлкен мөлшерде тау баурайына қонып, шлак болып қатып қалады. 

Оның зияны да жоқ емес. Сол жердегі шлак басып қалған ауданда өсімдіктердің қайтадан өсіп шығуына елу жылдай уақыт керек екен. Сондықтан Этна бөктерінде өсімдіктер әр жерден аз мөлшерде өседі. Дегенмен тауға жақын маңдағы жердің құнарлылығы жоғары болғандықтан, жергілікті тұрғындар қауіптілігіне қарамастан, ол жерден кетуге асығар емес.

Оның үстіне бұл аймақта бүкіл Италия мен әлемнің басқа да елдерінде үлкен сұранысқа ие атақты итальян шараптарын дайындауға арнайы өсірілетін жүзім алқаптары бар. Этна өзінің аса қауіпті жанартау болғанына қарамастан, оған дүниенің түкпірінен сапар шегетін туристердің саны бір сәтке де азайған емес. Олардың көпшілігі мұнда адреналиннің үлкен мөлшерін алу үшін келетіндіктерін де жасырмайды. Себебі жанартаудың қашан оянатынын ешбір ғалым дөп басып айта алмайды.

Сілтеме
-------
**Конверсия** (*ағылш.* Conversion) мәліметтерді өндеудің бір әдісінен екіншісіне немесе мәліметтерді өндеудің бір жүйесінен екіншісіне өту процесі.

Валюта конверсиясы
------------------

**Валюта конверсиясы** - қолданылып жүрген валюта бағамы бойынша бір валютаны екінші валютаға айырбастау.

Заем конверсиясы
----------------

**Заем конверсиясы** - бұрын шығарылған заемның мерзімін және заем пайызының мөлшерін өзгерту үшін оны жаңадан шығарылған заеммен алмастыру.

Конверсия(Қазақ тілі)
---------------------

**Конверсия(Қазақ тілі)** - транспозицияның бір түрі. Ешқандай аффикстің көмегінсіз-ақ түбірдің не негіздің басқа сез табына алмасуы арқылы жасапатын сөзжасам тәсілі. Конверсия аффикссіз сөзжасам әдіс ретінде аффиксацияға қарсы қойылады. Конверсия тәсіл арқылы жаңа мағына алып, жаңа сөз жасалу ең көнеден келе жатқан, көзінде өте өлшемді тәсіл болған *лексико-семантикалық* сөзжасам амалы. Конверсия зат есім мен етістік, зат есім мен сын есім, сан есім мен үстеу арасында үзілмей болып отыратын табиғи тілдік процесс. Басқа да сөзжасамдық процесстер сияқты конверсия сезжасамда пайда болған номинативті мағынаның өзіне тән жаңа семасы болады, бірақ оның ішкі семантикасында перифериялық өрісте себепші түбірдің не негіздің мағынасы сақталады да, себепші негіз бен жаңа номинативті атаудың арасында мағынлық сабақтастық, текстестік, түбірлестік сақталады. Конверсия сөзжасам нәтижесінде пайда болған жаңа денонттық мағына тек басқа сөзбен тіркескенде немесе контексте өзінің толық мағыналық, қалыбымен айқындалады.
Сөздің морфология парадигмасы арқылы оның қай сөз табына жататыны көрінеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
2. ↑  Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9
A. *газет сатушы*.
**Ерік тілі**— бұрынғы Орал облысы Жымпиты уезінің газеті. 1920 жылғы қарашадан 1923 жылғы наурызға дейін апта сайын шығып тұрған. Таралымы 500 — 600 дана. Газет жергілікті халыққа ашаршылықтан соң әлеуметтік-шаруашылық жұмыстарын жүргізу жөнінде ақыл-кеңес беру, жөн-жоба көрсету мақсатын көздеген. Сондай-ақ, аудандағы кеңестік құрылыс жұмысын, "жаңа экономикалық саясатты" және қосшы ұйымдарының, кооперативтендірудің мәні мен пайдасын түсіндірді. Ел ішіндегі асыра сілтеушілікке, өктемдікке, барымтаға, пара алуға, т.б. ұнамсыз қылықтарға, ауыл белсенділерінің жолсыздықтарына қарсы күрес жүргізді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Самшит
------

**Самшит** - өзі аттас өсімдік тұқымдасының бір туысы. Мәңгі жасыл, бір үйлі, дара жынысты бұта. 
Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, шеті тегіс, жемісі қорапша. Самшиттің 40-тан аса түрі бар, негізінде Азияның оңтүстік шығысында, Жерорта теңізі аймағында, Европаның Атлант мұхиты жағалауында, Сокотра, Мадагаскар аралдарында өседі. КСРО-де 3 түрі кездеседі. Колхида С-і (B.colchica) Кіші Азияда, КСРО –де Кавказ сырты батысында өседі. Биіктігі 15-18 м, діңі тік, диаметрі 0,5 м-ге дейін, жапырағының ұзындығы 20-25 мм, ені 10-12 мм, ашық жерде 15, қалың орманда 40-60 жасында гүлдеп жеміс береді. Гиркана С-і (B.hyrcana) Иранда (Каспий жағалауы), КСРО –де Талшын тауының (Азербайджан КСР-і) төменгі аңғарларында өседі. Граб, талшын жапырақты емен, темір ағаш өскен ормандарда кездеседі. Жапырағының ұзындығы 27-35 мм, ені 10-14 мм. Мәңгі жасыл Самшит- биіктігі 8 м-ге дейінгі ағаш не 1 м-дей бұта, жапырағының ұзындығы 15-23 мм, ені 5-11 мм. Табиғи түрі Алжирде, Жерорта теңізі аймағында өседі. КСРО-де әсемдік өсімдік ретінде Қырымда өсіріледі. Самшит ағашы сүрегі сарғылт, өте қатты, ауыр, одан әртүрлі бұйым, аспап жасалады. Дің қабығы мен жапырағы ертеде дәрі-дәрімек ретінде пайдаланылған, жапырағы мен бұтақтарынан жүн бояу алынған, жапырағы улы келеді.

Дереккөздер
-----------



[1]

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 12 бет
**Ерінгүл** (лат. *Galeopsis*) – ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

**Әсем ерінгүл** (лат. *Galeopsis speciosa*) – биіктігі 15-20 см-лік ерінгүл тұқымдас бір жылдық шөп тектес өсімдік. Сабағы тік, бұтақты келеді. Сабағының қысқа да жатынды түктері болады. Жапырақтары қысқа, сағақты, тиісті қияқ сияқты да, гүлдері шымқай қызыл түсті келеді. Жемісі піскеннен кейін төрт домалақ жаңғаққа бөлінеді. Жаз айларында гүлдейді. Ресейдің Арктикадан басқа Еуропалық бөлігіндегі барлық аудандарындағы егістік жерлерде, күздік егіс танабында, тыңайған жерлерде, үй маңында өседі.

Құрамы
------

Ерінгүл құрамында майлар, балауыз, шайыр, сары және ащы заттар, алма мен галла қышқылдары бар.

Қолданысы
---------

Дәрі мақсатында ерінгүлдің шөбі пайдаланылады. Халық медицинасында өкпе туберкулезінің әр түрлі формаларын – созылмалы бронхитті, бронхоэктазия ауруларын, бронх демікпесін емдеу үшін ерінгүл шөбін пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. 1 2 3  "Дәрілік өсімдіктер"/Бас редакторы М.Қожабеков-"Қазақстан" баспасы,1975.
Самтавро обасы
--------------

**Самтавро обасы**, Самтавро - ежелгі Мцхета қаласының солтүстігінде әртүрлі кезеңдерде пайда болған археологиялық ескерткіштер. Зерттеу жұмыстары 19 ғ-дың 70-80 жылдары және 1938 ж. жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде кісі жерлеудің 3000-дай түрі және орта қола дәуірінен (б.з.б 2 мың жылдықтың ортасы) ертедегі феодалдық дәуірге (б.з. 4-8 ғ.) дейінгі обалардың стратиграфиясы анықталды. Қазба кезінде тастан, қыштан жасалған табыттар, қару-жарақ, еңбек құралдары, қыш ыдыстар т.б. заттар табылған. Бұдан Самтваро обасы мәдениетімен Кавказ, Алдыңғы Азия мәдениетінің байланысын көруге болады. Самтавро обасы - Мцхета және Шығыс Грузия тайпаларының 2,5 мың жылдық тарихын бейнелейтін археологиялық ескерткіштер.

Дереккөздер
-----------



[1]

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 11 бет
**Батыс Тереңөзек мұнай кен орны** — Каспий маңы ойысының оңтүстік-шығыс ернеуі маңындағы мұнай кен орны. Атырау облысында, Атырау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Кен орны 1953 жылы ашылған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тектоникалық жағынан мұнай сыйыстырушы көтерілім қос қанатты тұз күмбезді қүрылымдармен байланысқан. Жоғарғы және теменгі бор түзілімдерінде 8 өнімді горизонт бар. Мұнай мен су -233, -718 м тереңдікте шектеседі.

Жатыс сипаты, құрамы
--------------------

Өнімді горизонттар терригендік таужыныстардан тұрады, жинауыштары кеуекті. Мұнайға қанығу коэффициенті 0,6-0,8. Мұнайдың тығыздығы 842-ден 946 кг/м3 дейін, күкірті 0,26-2,36%, парафині 0,15-2,31%. Мұнай жатынын құрамы хлоркальцийлі арынды су қоршаған. Кен орны 1956 жылдан игерілуде.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
Батыс Сібір жазығы

**Батыс Сібір жазығы:**  

1. Есіл жазығы  

2. Құлынды даласы  

3. Барабы жазығы  

4. Васюган жазығы  

5. Сібір Увалдары
**Батыс сібір жазығы** , Батыс Сібір ойпаты — дүние жүзіндегі аса ірі жазықтардың бірі. Аумағы 3 млн. км2-ге жуық. Солтүстігінде Солтүстік Мұзды мұхиттың Кара теңіз жағалауынан бастап, оңтүстігінде Сарыарқа мен Алтай тауларының етегіне дейінгі аралықты қамтиды. Батысында Орал тауларынан бастап, шығысында Орта Сібір қыратты тауларына дейін созылып жатыр. Жазықтың солтүстігіндегі мореналық төбелер мен қырқалар аралығында кең аңғарлар кездеседі. Олар оңтүстікте аласа жалдарға ұласады. Жазықтың абсолюттік биіктігі 50 м-ден (солт-нде) 300 м-ге дейін (оңт-нде) өзгереді. Батыс Сібір жазығына Васюган жазығы, Барабы жазығы, Есіл жазығы, Ертіс жазығы, Құлынды даласы енеді. Жазық Батыс Сібір плитасының жас эпигерциндік платформасынан қалыптасқан. Платформаны құрлықтық және теңіздік қалың шөгінділер жауып жатыр. Бұл шөгінділер ірі мұнай және газ кен орындарына бай. Оңтүстігінде (Қазақстан аумағында) жазықтың көпшілік бөлігі қалыңд. 500 – 1200 м болатын мезозой-кайнозой кезеңінің шөгінділерінен түзілген. Өзен аңғарлары төрттік кезеңнің қиыршықты, малтатасты аллювий қабатынан тұрады. Батыс Сібір жазығының климаты тым континенттік. Қаңтарда ауаның орташа температурасы –16 – 28°С, шілдеде 4°С-тан (Солтүстік Тундра белдемінде) 22°С-қа дейін (оңтүстігнде орманды-далалы белдемде) өзгереді. Солтүстігінде жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 200 мм, оңтүстігіндегі далалық белдемде 600 мм-ге дейін жетеді. Батыс Сбір жазығында 2000-нан астам өзен бар. Олардың ірілерінде (Об, Енисей, Ертіс, т.б.) кеме қатынайды. Көлдер де көп. Өзенаралық ірі аңғарларында Чаны, Үбі (Ресейде), Сілетітеңіз, Теке, Шағалалытеңіз, Қызылқақ, Қалибек көлдері (Қазақстанда) орналасқан. Олардың көбінің суы ащы. Жазықтың солт-ндегі тундралық және орманды тундралық белдемде шыршалы-қылқанды орман өседі. Оңтүстігіндегі қара және қызыл қоңыр топырақты орманды-далалы және далалық белдемінің көпшілік бөлігі егін танаптары үшін жыртылған.
**Батыс Қазақстан гуманитарлық университетінің қазақ тілі кафедрасы**, 1932 жылы ашылған. Алғашқы кафедра меңгерушісі белгілі жазушы, академик Қ.Жұмалиев. Кафедрада әр жылдары республикаға белгілі ғалымдар Ғ. Тінәлиев, педагогика ғылымының докторы, А.Ы.Көшімбаев, X.Ж.Сүйінішәлиев, Ғ.Ә.Әбуханов, О.С.Төлегенов, С.А.Ақмурзин, Б.Ш.Шалабаев, М.М.Тілеужанов, Қ.Ж.Мырзағалиев, С.Ғ.Шарабасов сияқты ғалым-ұстаздар кафедра меңгерушілері, доцент, профессор болып қызмет етті. 1989 жылдан қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасы қазақ әдебиеті және қазақ тілі кафедрасы болып екіге белінді. Қазақ тілі кафедрасын филология ғылымының кандидаты, аға оқытушы М.Б.Сарыбаев басқарады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Шиллонг**, Ассам таулары - Үндістанның солтүстік-шығысындағы таулы қырат. Ұзындығы 350 км, ені 100 км-ге жуық. Ең биік жері 1961 м. Негізінен гнейс, кристалдық тақтатас, граниттер түзілген. Өзен аңғарларымен терең тілімделген. Шиллонгтың оңтүстік беткейі - дүние жүзіндегі жаңбырдың ең көп жауатын ауданы (Черрапунджи елді мекенінде жылдық жауын-шашын мөлшері 11674 мм-ге дейін барған). Жауын-шашын шамадан тыс артық болуынан беткі топырақ жамылғысы түгелдей шайылған. Ылғалды тропиктік ормандар,беткейлерінде бұталы өсімдіктер өседі. Жазық бөлігінде халық жиі қоныстанған. шай күріш өсіреді. Тас көмір кені бар.

Дереккөздер
-----------


 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.
**Сетиф** – Алжирдің солтүстік-шығысындағы Сетиф провинциясындағы қала

Халық саны 240 мың адам шамасында (1998 жылғы халық санағы бойынша). Қаланың жанында ежелгі Рим некрополі мен ірі византиялық бекіністің орындары сақталып қалған. Рим империясының кезінде нумидиялық *Sitifis* деген атпен белгілі болған. 1838 жылы француз әскері орналасқан және ірі ауылшаруашылық орталығы болған. 1945 қала тұрғындары мен Еуропа өкілдерінің арасында қақтығыстар болды. Нәтижесінде 100 адам қаза болған. Осыған жауап ретінде француздықтар жазалау операциясын өткізіп, шайқаста шамамен 6 мыңнан 8 мыңға дейін адам қаза болды. Алжир президенті Әбдел Әзиз Бутефлик бұл операцияны алжир халқының зұлматының бастамасы деп айтты. Тарихта ол *«Сетиф қырғыны»* деген атпен белгілі.

Дереккөздер
-----------
**Шикіл, шикіл сары** Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — сап-сары, шикі сары. «Шет жақтан бір шикіл сары ...орысша мен татаршаны араластыра сымпылдады» (Ж. Тілеков, От кешу.).
Бізге төркіні қажет болып отырғаны «сары» сөзінің алдындағы «шикіл» тұлғасы. Чуваш тілінде — «шакаал», якуттарда — «чыңқыл» сөздері біздегі «аса», «тым», «ерекше» үстеу сөздері орнына қолданылады. Тіпті якут
тілінде «чыңкыл хара» тіркесі — тым қара мағынасын береді. Демек, бұл тілде тек «сары» сөзімен ғана емес, басқа да сөздермен (түсті білдіретін) тіркесетін қабылеті бар екен. Сонда, біздегі «шикіл сары»— өте сары, тым сары дегендерге мезгейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Елікті**  – Зеренді тауының солтүстігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақмола облысы Зеренді ауданында. Абсолюттік биіктігі 502 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр.

Жер бедері
----------

Беткейі көлбеу келген. Солтүстік-батысында Жолдыбай, солтүстік-шығысында Қопа, оңтүстігінде Зеренді, оңтүстік-батысында Құмдыкөл, батысында Шалқар көлі орналасқан. Шығысынан Шағалалы өзені ағып өтеді. Солтүстігінен Көкшетау – Айыртау темір жол мен автомобиль жолдары өтеді.

Өсімдігі
--------

Қара топырағында боз, селеу, жұлдызшөп, бұта, емендер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Ерікті өлең** - қалыптасқан өлең өлшемін берік сақтамай, тармақтардың ырғағын еркін өрнектейтін өлең түрі. Ырғағы құбылмалы келетіндіктен Ерікті өлең сөйлеу интонациясына өте жақын болып келеді. Оның кейбір үлгілері халық поэзиясында, әсіресе шешендік сөздерде жиі кездеседі. Ерікті өлеңнің ескі жыраулардың толғауларына тән дәстүрін жалғастырған үлгісі Махамбет поэзиясында мол. Мысалы:

> 
> *"* 
> Садағына сары жебені салдырған,  
>  
> Садағының кірісін  
> 
> Сары алтынға малдырған.   
> 
> Тереңнен көзін ойдырған,   
> 
> Сүр жебелі оғына  
> 
> Тауықтың жүнін қондырған.   
> 
> Маңдайын сары сусар бөрік басқан,  
> 
> Жаурынына күшіген жүнді оқ шанышқан. "
> 
> 
> 

* С.Сейфуллиннің "Бір акынның сандырағы"
* І.Жансүгіровтің "Ала бие"
* Д.Әбілевтің "Айтшы, теңіз, сырыңды маған"

С.Мәуленовтің "Адам өлмейді" поэзиялық туындыларын Ерікті өлең түріне жатқызуға болады. Ерікті өлеңнің қазіргі поэзиядағы үлгілерінен қара сөзге тән сөйлем құру ерекшеліктерін, өлең ырғағына жанастыра ұтымды қолдануға бейімдік айқын байқалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Еліктеу** (лат. *imitatio*— еліктеу) — басқалардың мінез-құлқын өзіне көшіру процесі. Еліктеу *ерікті* және *еріксіз* болуы мүмкін. Өз әрекетін басқаның үлгісімен модельдеуге тырысу. Бұл терминді "мимикрия" терминінен ажырата білу керек. Бұл термин, сондай- ақ имитациялық әрекет механикалық түрде орындалады деп түсіндіріледі. Бұлай сипаттау қате. Мысалы, бала анасынын әрекетіне немесе топтағы құрбыларымен ойнаудағы өзара әрекет тәсілдеріне тек еліктеп қана қоймайды, мұндағы мінез-құлық өте күрделі, оған механикалық процесс деген түсінік беруге болмайды. Еліктеудің мұндай түрі бала оның тоттгағы әлеуметтік моделін реттейтін негізгі ережелерді білуі керек деп түсіндіреді. Бұл терминді жеңілдету үшін көбінесе "үлгілеу" термині қолданады. Еліктеу үлгі тұтатын объектінің қылықтарын тікелей қайталау нәтижесінде болатын үйрену түрі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Шилка- Байқал сырты өңіріндегі өзен. РКФСР-дің Чита облысы жерінде. Амур өзенінің негізгі бастауларының бірі. Ұзындығы 555км, алабының аудаеы 201мың км².Ингода және Онон өзендерінің қосылысынан кұралады. Солтүстігінде Шилка және Амазар, оңтүстігінде Борщовочный жоталары аралығындағы терең аңғармен ағады. Аралас қоректенеді, басымы жаңбыр (80 -тей) суы. Қарашаның басында қатып, сәуірдің аяғында мұзы кетеді. Негізгі салалары: Нерча, Куэнга, Черная. Ағаш ағызылады. Сретенск қ-нан төмен кеме жүзеді. Аңғарында Шилка орналасқан. Алабында түсті металл және алтын кен орындары бар.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
Сыртқы қартаюдың кейбір белгілері генетикалық бейімдеушілікке, сонымен бірге тұрмыстық жағдайларға тәуелді. Бет пен мойын терісіндегі қартаю өзгерістері айқынырақ болады. Қартаюдың негізгі және қосымша белгілерін ажыратады.  

Еріннің обыр алды сүйелі де қатерлі ісіктің алғашқы белгісі болып табылады. Төменгі еріннің қызыл каймасында орналасады және оның түрі диаметрі 1 см-ге дейінгі тығыздау шар тәрізді шектелген, қоршап тұрған қызыл каймадан шығып тұратын түзіліс ретінде байқалады. Ошақтың түсі сұрғылт-қызыл, беткейінде кішірек сүйелді өсінділер көрінеді.

### Емі

Емі - хирургиялық. 

1. ↑  4. В.Н.Ярыгина, А.С.Мелентьева. «Руководство по геронтологии и гериатрии», Клиническая гериатрия. Москва, 2008.
**Үлкен Келес каналы** – Қазақстан мен Өзбекстан бірлесіп жүзеге асырған су жүйесі. 1979 жылы құрылысы басталып, 1984 жылы алғашқы бөлігі пайдалануға беріле бастады.

Гидрологиялық сипаты
--------------------

Жалпы ұзындығы 96 км-ге созылған каналдың құрылыс жұмыстары 1988 жылы аяқталды. Оның 40 км Қазығұрт, 25 км Сарыағаш аудандарының, 31 км Өзбекстан Республикасының территориясын суландырады. Су көзі Бостандық ауданындағы Шарбақ су қоймасы. Канал секундына 52 текше м-ге дейін су өткізуге жобаланса, іс жүзінде 35 текше м су алады. Мұндағы 16 су бөлгіш каналдар мен латоктар және жер асты су құбырлары (жабық су жүйелері) арқылы Қазығұрт ауданында 9294 га жер суғарылады. Оның 3162 га Қақпақ, 5495 га Қызылқия, 457 га Шарбұлақ, 180 га Қазығұрт ауыл әкімшіліктерінің жерін суландырады. Үлкен Келес каналына «Оңтүстік су шаруашылығы» республика мемлекеттік кәсіпорнының «Захкелес» филиалы иелік етсе, ондағы су бөлгіш каналдар мен жабық су жүйелеріне осы кәсіпорынның «Қазығұрт» филиалы басшылық жасайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
**Ерік Жұмаханұлы Балапанов** (4.06.1968 жыл, Алматы) - Экономика ғылымдарының кандидаты (2001).. Қазақ.

Алматы халық шаруашылығы институтын (1989) экономист мамандығы бойынша; Еуразия нарық институтын (1997) қаржыгер мамандығы бойынша бітірген.

Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Қазақстанның астық нарығының экономикалық механизмін жетілдіру».

1989 жылдан - ұжымшар есепшісінің шәкірті, «Боралдай» бригадасы бригадирінің көмекшісі, бригадирі. 1993 жылдан - «Мұрат және К» ІІІЖК директоры. 1994 жылдан -«Қазтрансбанк» АҚ несиелеу басқармасы бастығының орынбасары; «Еңбек» АҚ бас директорының орынбасары. 1995 жылдан - «Тұран-банк» коммерциялық акционерлік банкінің валюталық операциялар басқармасының бастығы.
1997 жылдан - «ТұранӘлем банкі» ЖАҚ операциялық департаментінің директоры, басқарма төрағасының орынбасары. 1998 жылдан- «Алматы коммерциялық банкі» ЖАҚ басқармасы төрағасының орынбасары; «Қазкоммерцбанк» ЖАҚ басқармасы төрағасының кеңесшісі; «Нан өнімдері» компаниясы Директорлар кеңесінің төрағасы. 2000 жылдан - «Алматы коммерциялық банкі» ААҚ басқармасы төрағасының м.а. 2001 жылдан - «Қазақстан Даму банкі» ЖАҚ басқарушы директоры. 2002 жылдан - «Каспий өнеркәсіптік-қаржылық тобы» ЖШС бас директорының орынбасары. 2003 жылдан - «Қазкоммерцбанк» АҚ корпоративтік несиелеу мәселелері жөніндегі басқарушы директоры. 2005 жылдан - «Қазкоммерцбанк Қырғызстан» АҚ Директорлар кеңесінің мүшесі.

2009 жылдың ақпанынан бері - «Грантум ҰЗҚ» АҚ Директорлар кеңесінің төрағасы.

Үйленген. Жұбайы - Балапанова Әлия Саққызы. Ұлдары - Ербол (1988 жылы туған), Сағадат (2000 жылы туған).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Шарап үңгірі
Шарап Үңгірі
 Жүзім Калифорния
**Шарап үңгірлері** – дүниежүзіндегі шарап өндірісінің ажырамас бөлігі. Шарапты жер астында сақтау тиімді. Біріншіден, электр қуатын үнемдеуге болады. Екіншіден, шектеулі жер аумағын оңтайлы пайдалануға мүмкіндік бар. Шарап үңгірлері шараптарды сақтау мен оларды ұзақ уақыт ұстауға аса қажетті ылғалдылықпеен және салқын температурамен қамтамасыз етіледі. Алғашқы шарап үңгірлері жай ғана жерден қазылған туннельдер болатын. Басында жалаңаш жартастардан тұратын шаң басқан туннельдер пайдаланылды. Оның алтын өндіретін кен орындарынан аса айырмашылығы болған жоқ. Дегенмен өнертапқыштар шарап үңгірін бірте-бірте дамытып, түрлі идеяла рйлап тапты.

Қызықты деректер
----------------

* Калифорниядағы алғашқы шарап үңгірінің құрылысы 100 жыл бойы салынды. Ол Фа Ниентедегі ұзындығы 18 метрлік тіннель болатын.
* Римдіктер шараптарын ыңғайлы орналастырылған катакомбаларда сақтаған.
* Шарап үңгірлері әлемнің түкпір-түкпірінен табылған. Напа алқабының жоталарында көптеген қараусыз қалған шарап үңгірлері бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ТАУЛАР, ЖАНАРТАУЛАР. ҮҢГІРЛЕР — Алматы: «Аруна» баспасы
**Ха Чжи Вон** (кор. 하지원) - Оңтүстік Кореялық әнші, әрі актриса. Әмірші әйел, Таңғажайып бақ сериалдарындағы рөлдері оған бүкіләлемдік танымалдылық алып берді.

Биографиясы
-----------

Ха Чжи Вон 1978 жылы Сеул қаласында дүниеге келген. Оның шын есімі – Чон Хе Рим. Оңтүстік Кореяда актерлердің шын есімін лақап атқа ауыстыру кең тараған құбылыс болып саналады. Чжи Вон сахналық есім таңдауда көп ойланды. Десе де менеджерінің ұсынған есіміміне тоқталды. Менеджер өзінің алғашқы махаббатының есімін ұсынады. Актрисаның балалық шағы үлкен отбасында өтті. Отбасында Чжи Воннан бөлек тағы үш бала тәрбиеленді. Актрисаның інісі Чон Тхэ Су белгілі киноактер.

Мансабы
-------

Қазіргі уақытта Чжи Вон Оңтүстік Корея кино әлемінің ең талантты, ең танымал актрисасы саналады. Ол мінез-құлықтары әртүрлі жан-жақты рөлдері жиі ойнайды. Актриса драма, комедия, атыс-шабыс тіпті қорқынышты фильмдер жанрдағы туындыларда рөлдерін жақсы алып шыққан. Ол өзінің бірінші рөлін 1996 жылы жастарға арналған сериалдардың бірінде сомдаған. Осыдан кейін көбіне екінші пландағы рөлдерді сомдады. Тек үш жыл өткеннен кейін ғана оның жолы болды. «Мектеп 2» фильміндегі сомдаған жасөспірімнің рөлі актрисаға көрермендер мен сыншылардың назарын аудартты. 2000 жылы актриса «Secret» фильміндегі рөлі үшін «Үздік жаңа актриса» жүлдесін жеңіп алды.

Фильмографиясы
--------------

### Teлесериалдары

| Жыл | Атауы | Рөл | Телеарна |
| --- | --- | --- | --- |
| 1996 | *Adults Don't Know* | студент | KBS2 |
| 1998 | *Dragon's Tears* | На Ин |
| 1999 | *Dangerous Lullaby* | Young-eun |
| *School 2* | Жаң Се Ин |
| 2000 | *Secret* | Ли Джи Ен | MBC |
| 2001 | *Life is Beautiful* | Рю Хи Жин | KBS2 |
| 2002 | *Sunshine Hunting* | Пак Та Гён |
| 2003 | *Damo* | Джан Че Ок | MBC |
| 2004 | *What Happened in Bali* | Ли Су Жон | SBS |
| 2005 | *Fashion 70's* | Cameo |
| 2006 | *Хван Жин И* | Хван Жин И | KBS |
| 2010 | *Таңғажайып бақ* | Гил Ра Им | SBS |
| 2012 | *The King 2 Hearts* | Ким На На | MBC |
| 2013-2014 | *Әмірші әйел* | Патшайым Ки | MBC |
| 2015 | *The Time We Were Not in Love* | О На На | SBS |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Template error: argument **title** is required. Translated into English at Ha Ji Won is a special guest coach for young athletes. *Korea.com*. Тексерілді, 25 сәуір 2013.
2. ↑  Ambassador Rata meets with Ha Ji-won, New Zealand’s Cultural Ambassador to Korea. *New Zealand Embassy*.  New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade. Тексерілді, 27 сәуір 2013.
3. ↑  Actors Commended for Serving as Exemplary Taxpayers, *The Chosun Ilbo (English)* (3 March 2014).
4. ↑  Ha Ji-won, the new NGO promotional ambassador, *NGO Operation Smile* (11 қараша 2014).
5. ↑  Ха Чжи Вон. Биографиясы, фильмографиясы

Сілтемелер
----------

* Ha Ji-won on Weibo
* Ха Чжи Вон (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
**Елім-Ай** - жоңғар шапқыншылығының ауыр кезеңіндегі (1723-1725) қазақ халқының басына төнген қауіп-қатер, азап-қиыншылықты, боскан елдің мұң-зарын толғайтын тарихи сазды өлең. 

  

Ол соңғы кездерге дейін "халық өлеңі" деп танылып келді. Кейінгі зерттеулерде оның нақты авторы - Қожаберген жырау Толыбайұлы делінеді. "Қаратаудың басынан көш келеді" өлеңін ең алғаш рет баспасөзде жариялаған - М.Тынышбаев. Бұл жырды кейінірек А.Байтұрсынұлы, Ж.Досқараев, Ә.Кекілбаев пен М.Мағауиндер де жариялаған. Фольклор- танушы М.Оразаев тапсырған нұсқаны Ы.Дүйсенбаев зерттеген. Осы тарихи өлең туралы С.Сейфуллин, Қ.Жұмалиев, Н.С.Смирнова, Б.Уакатов, Г.Турсыновалар мақалалар жазды. Кейбір зерттеулерде (М.Оразаев нұсқасында) жырдың авторы ретінде арғын Топыш ақынның аты аталады, алайда мұндай кісі туралы дерек жоқ. Жыр өзінің жүрек тербейтін мазмұнымен қатар, әдемі де әуезді әуенге құрылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Раффи** (лақап аты; арм. Րաֆֆի, **Акоп Мелик-Акопян**, арм. Հակոբ Մելիք-Միրզայի Մելիք-Հակոբյան; 1835 жыл, Персия, Паяджук ауылы — 6 мамыр 1888, Тбилиси) — армян жазушысы. Армян романтизмі өкілдерінің бірі. Шығармалары 1800 жылдан бастап жарияланды. Раффи́ шығармаларының негізгі тақырыбы — әлеуметтік теңсіздік, отаршылдыққа қарсы күрес, тарпхп мәселелер. Оның өлең, әңгімелерден басқа «Салби» (1867; 1911 ж. жарияланды), «Захруумар» (1871; 1895 ж. жарияланды), «Алтын қораз» (1879), «Жалелиддин» (1878), «Ақымақ» (1880), «Ұшқындар» (1—2-т. 1883—87), «Давидбек» (1881—82), «Самвел» (1886) т. б. романдары бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том
**Голубцы** - көбінесе күріш қосылған фарш және қырыққабат жапырағынан дайындалатын тағам түрі.

Дайындалуы
----------

Жас қырыққабаттың жапырақтарын қайнаған тұзды суға 5-10 минут салып қояды да, содан кейін кепсермен сүзіп алып, суын сорғытады және ептеп жаныштайды. Фаршты капуста жапырағына орап, табадағы қазған майға қуырады. Содан соң кастрюльге салып, үстіне қаймақ немесе томат соусын құйып, 25-30 минут духовкада бұқтырып пісіреді. 

### Еттен фарш дайындау

Етті еттартқыштан өткізіп алып, үстіне майға қуырылған пияз, жықсылап жуылған шикі күріш, тұз, бұрыш салады. 1 кг капустаға: 400 г сұрп ет, 50 г күріш, 2 бас пияз, 2-3 ас қасық сары май немесе маргарин, тұз және қара бұрыш қажет. [1]

Тағы қараңыз
------------

* Долма

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. 1990 ISBN 5-89800-008-9
Нұртазина Рафиқа Бекенқызы
**Рафиқа Бекенқызы Нұртазина**  (8.3.1921 жылы туған, Павлодар облысы Павлодар ауданы 6-ауылы) – педагог-әдістемеші, ғалым, Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген мұғалімі (1966), Социолистік Еңбек Ері (1968), педагогика ғылым кандидаты (1974). Қазақтың мемлекеттік қыздар педигогика институтының филология факультетін бітірген (1951). 1951 – 71 жылдары Алматыдағы №12 қазақ орта мектебінде орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі, оқу ісінің меңгерушісі, 1971 жылдан сол мектептің директоры болды. 1972 жылы республикалық педагогика қоғамның төрағасы болып сайланды. Нұртазина – 40-тан астам ғылыми әдістемелік еңбектің (орыс тілінде) авторы, ол қазақ мектептеріндегі орыс тілі мен әдебиетін оқыту бағдарламасын әзірлеуге қатысты. Ленин (1968), "Құрмет белгісі" (1966) ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

Діни көзқарасы - ислам.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - В.И. Ленин.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өз балаларымның, немерелер мен шеберелерімнің жарқын болашағына сенемін».

Хоббиі - қазақ балалар әдебиеті.

Сүйіп оқитын әдебиеті - А.С. Пушкин.

Жұбайы - Сүлейменов Дүйсен Әлібайұлы (1914-2000),
мал дәрігері болған, ҰОС ардагері (49-шы кавалериялық дивизияның капитаны), Отан соғысының II дәрежелі орденімен, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендері
мен, көптеген медальдар және құрмет грамоталары
мен марапатталған. Қыздары - Сүлейменова Гүлнұр
Дүйсенқызы (1943 жылы туған) дәрігер, Сүлейменова Элеонора
Дүйсенқызы (1945 жылы туған), ЖМ ХГА академигі, филология
ғылымдарының докторы, 
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің жалпы тіл білімі кафедрасының
профессоры, Сүлейменова Баян Дүйсенқызы (1949 жылы туған),
орыс тілінің оқытушысы, дефектолог-логопед, Алматы қаласы
№9 мектеп-интернаттың директоры; ұлы - Сүлейменои
Нұрлан Дүйсенұлы (1952 жылы туған), биолог.

Шығармашылығы
-------------

* Занимательнай грамматика, А. 1973
* Книга для чтения для 5 класса казахской школы, А. 1974
* Сабақ жалғасы, А. 1996
* Мирастың кітабы (телавтор), А. 1998.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
Іле өзені аймағынан шыққан скиф аттысы, Пазырық, б.з.д. 300ж
Винсент ван Гог сызған көшпенді Сығандар керуеніні
Құман көшпелілері, Радзювич шежіресі, 13 ғ.
**Көшпенділер** (*Номад*, *Көшпенді халықтар*) — көшіп-қонып тіршілік ететін, негізгі кәсібі – мал-шаруашылығы болып табылатын халықтар. Кейбіреулері аңшылықпен, ал әлдебір оңтүстік-шығыс Азия теңіз көшпенділері балық аулаумен ауналыс-қан/-ады. Көшпенді ұғымы кезінде егінші, балықшы секілді отырақшы халықтарға салыстырмалы айтылған. Бірақ өнеркәсіп төңкерісі, әсіресе ақпарат ғасырының басталуы отырақшыны да, көшпендіні де дәстүрлі шарушалық, тұрмыс формасынан ажырата бастады. ХХ ғасырдан бастап Көшпенділер саны қатты құлдырады. Қазір әлемде шамамен 30-40 млн көшпенді бар делінеді.

Бүгінгі көптеген мәдениеттердің тамырлары көшпенділік дәстүрден бастау алады, алайда көшпенділік өмір дәстүрі біртіндеп тіпті дамушы елдердің өзінде жойылуда. Қазіргі заманғы көптеген көшпенді халықтар ассимиляциялану және өзіндік ерекшеліктерінен айрылу қаупінде, себебі олардың натурал шаруашылығы заманауи өркениетті халықтармен бәсекеге түсуі қиын болып келеді.

Қазіргі көшпенділер:

* Аустралия аборигендері
* Бәдеуилер
* Масайлар
* Пигмейлер
* Туарегилер
* Моңғолдар
* Тибеттіктер
* Саамдар

Тарихи көшпенділер:

* Қазақтар
* Аварлар
* Ғұндар
* Печенегтер
* Қыпшақтар
* Сарматтар
* Хазарлар
* Сығандар

Дереккөздер
-----------

1. ↑  English dictionaries agree that the word came from French in the 16th century but incorrectly claim that the French word referred to pasturing. (See the American Heritage Dictionary and the Digitized Treasury of the French Language (in French). The meanings of the Latin and Greek predecessors are irrelevant and in fact misleading for the meaning of the English word.)
2. ↑  Columbia Electronic Encyclopedia
3. ↑  Encyclopaedia Britannica
4. ↑  Annamoradnejad, Rahimberdi; Lotfi, Sedigheh (2010). "Demographic changes of nomadic communities in Iran (1956–2008)". *Asian Population Studies* **6** (3): 335–45. doi:10.1080/17441730.2010.512764.
5. ↑  "Nomads: At the Crossroads – The Facts". *New Internationalist* (266). April 5, 1995. .
**Хабар айту** қаралы хабар айту және естірту сынды екі мазмұнды қамтиды. Хабар мәйітті оңашалап болған соң, қаза болушының жақын жамағаты хабар айтуды ұйымдастырады. Қаза болушының туыс-туғаны, құда жұраты, дос-жараны тағы басқа өлімге шақырылатындардың отырықтанған орнының жағдайына қарай хабаршы бекітеді. Сондайақ оларға хабар айтылатын кісілердің жағдайын, қаза болушы қашан қаза болғандығын, намазының қашан болатындығы жөніндегі мазмұндарды түсіндіреді. Қаралы хабар айту жұмысын, хабаршы мойнына алған міндеті бойынша, өзіне тиісті айтатын орындардағы кісілердің жағдайына қарай, хабарды тез жеткізудің жөнін жобалап хабар айтады. Міне бұл қаралы хабар деп аталады. Естірту-хабар айтушылар әр отбасыға хабар жеткізу барысында, қаза болушыға 3 ата аралық туысқандарға төте жеткізбей, сол ауылдың біліктілері мен карияларының біреуіне қаза болушының туысқанына естіртуді тапсырады. Сол білікті кариялар, бірнеше адам ұйымдасып, қаза болушының жақын туысының үйіне барып қаза болу жөнінде естірту жасайды. Одан соң қаза болушының туысын өлімге жалғыз жібермей ертіп барады. Мұны естірту деп атаймыз.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтеме
--------------

* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Валентин Иосифович Гафт
**Валентин Иосифович Гафт** (2 қыркүйекте 1935 жылы, Мәскеу - 12 желтоқсанда 2020 жылы, Мәскеу) — кеңестік және ресейлік театр және кино актері. РСФСР-дің халық әртісі (1984).

Өмірбаяны
---------

Валентин Гафт дүниеге келген Мәскеу қаласында, Полтава облысынан келген еврей отбасында туылған. Оның әкесі — Иосиф Рувимович Гафт (1907-1969) 3-ші дәрежелі военюрист, Ұлы Отан соғысы қатысушысы (1941 жылдың наурызынан бастап 1944 жылға дейін Батыс майданда соғысқан, "Жауынгерлік ерлігі үшін" медалімен марапатталған, соғыстан кейін Ленинград тас жолындағы заңгерлік кеңестерде адвокат болып жұмыс атқарған; анасы Гита Давыдовна Гафт (1908-1993) үй шаруасындағы әйел болған.

Мектеп кезінен бастап Валентин жеке шығармашылықпен айналыса бастаған, мектептік спектакльдерде ойнаған. Театр училищесіне түсуді бірден шешкен және дереу МӨАТ мектеп-студиясына және Щукинское училищесін құжаттарын жинаған. Кездейсоқ, емтиханға екі күн қалғанда ол жолда танымал актер Сергей Столяровты жолықтырып, оған оны тыңдауын сұраған. Столяров таңданғанымен, бас тартпаған, керісінше кеңес берген десе де болады. Щуник училищесінде ол бірінші кезеңнен өткенімен, екіншісінен өте алмаған. Алайда МӨАТ мектеп-студиясына емтиханды "өте жақсы" деген бағамен тапсырып, бірінші кезектен өтіп кеткен.
**Бородина Валентина Григорьевна** (1935 жылы туған, Ресей, Куйбышев облысы Петров ауданы Красная поляна селосы) – қызметкер.

Куйбышев политехникалық техникумын (1956), КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1975) бітірген. Макинск ауданы байланыс конторында орынбасар (1956 – 63), Макинск ауданы партия комитетінде нұсқаушы, хатшының орынбасары, бөлім меңгерушісі (1963 – 70), Атбасар ауданы партия комитетінде хатшы (1971 – 73), Астрахан ауданы еңбекші депутаттар кеңесінің төрайымы, Алексеев ауданы партия комитетінің 1-хатшысы (1975 – 77), Целиноград облысы кәсіподақ кеңесі төрайымы (1985 – 91) қызметтерін атқарған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Метан молекуласының моделі
**Валенттік байланыстар әдісі** — көрнекі және әртүрлі молекулалар мен иондардың құрылымын, қасиетін оның ішіндегі кеңістіктегі конфигурациясын, үйектілігін, байланыстың энергиясы мен ұзындығын және т.б болжауға мүмкіндік береді. Бұған қарамастан бұл әдіс заттың магниттік қасиетін, жұптаспаған электрондары бар молекулалардың санын және бірқатар басқа құбылыстарды түсіндіре алмайды.

Ашылуы
------

1928 жылы неміс ғалымдары В.Гейтлер және Ф.Лондон валенттік байланыстар әдісін ұсынып, онымен сутек молекуласының кванттық механикалық есептеулерін жүргізді. Кейінірек бұл әдісті Л.Полинг дамытып 1954 жылы Химия саласындағы Нобель сыйлығына еге болды.

Ережелері
---------

1. Байланыстарды түзуге тек сыртқы электрондық қабатындағы электрондар қатысады.
2. Химиялық байланыстарға түсуші атомдар өзара электрондарымен алмасады да бұл электрондар байланыстырушы жұптарды түзеді.
3. Химиялық байланыс Паули қағидасымен сәйкестікте, тект антипараллельді спиндері бар элекрондармен әрекеттескенде ғана түзіледі, мұндайда электронық орбитальдардың қайтпаа жабылуы жүреді де атом ядроларыының арасындағы байланыспен шарттасатын, атом арасында электрондық тығыздылық жоғарылаған аймақ пайда болады.
4. Химиялық байланыстың сипаттамалары атомдық орбитальдардың қайта жабылу ытипімен анықталады.
5. Молекулалар түзілген кезде электрондық құрылым және әрбір атомның химиялық өзінділігі негізінде сақталынады.

Қасиеттері
----------

Валенттік байланыс теориясына сәйкес коваленттік байланыстар әрекеттесуші атомдардың АО максималды қайта жабу жағына бағытталған. Химиялық байланыстарды түзумен қатар атомның қосып алу және басқа атомдардың белгілі санының орнын басу қабілеттілігн валенттілік деп атайды. Валенттік байланыстар әдісінің алмасымдық механизміне орай ортақ электрондық жұп түзуге әрбір атом жұптаспаған бір электроннан береді. Валенттік байланыстар әдісінде алмасымдық механизміндегі валенттіліктің сандық өлшемі ретінде атомның негізгі немесе қоздырылған күйде болатын атомдағы жұптаспаған электрондар санын есептейді. Бұл сыртқы электрондық қабаттың жұптаспаған электрондары *s* және *p* элементтердің сыртқы және оның ішкері жағындағы қабатта, сол сияқты *f* элементтердің сыртқы үш қабаттарында болады.

Атомның қоздырылған күйге ауысуы элемент валенттілігінің артуына жағдай және ауыспалы валенттіліктің бар болуына мүмкіндік жасайды. Мысалы, оттек пен фтор атомдарындағы электрондық жұптар бөліне алмайды, өйткені екінші қабатта бос орбитальдар жоқ.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жалпы химия, I том, Алматы-2003 жыл, С.Ж.Пірәлиев, Б.М.Бутин, Г.М.Байназарова, С.Ж.Жайлау
Протестант дiнiн ұстаушы елдерде ғылым мен дiн арасында қайшылық аса көп болмаған. Ал католиктiк елдерде ағартушылар мен шiркеу арасында елеулi келiспеушiлiктер болып тұрды. Францияда көптеген ағартушылар католиктiк шiркеуден қол үзiп, оларды сынға алды.Бұл ағартушылар, яғни құдайды жоққа шығарушы
атеистер — дүниенi ешкiм жаратқан жоқ, ол мәңгiлiк және шексiз деп санады. Сонымен бiрге табиғат адамның санасынан тыс және тәуелсiз өмiр сүредi
дейтiн ағартушылар материалистер болды. Францияда Поль Гольбах, Жюльен Ламетри, Дени Дидро, Клод Гельвеций сияқты аса iрi атеистер мен материалистер болды. 
Олар жанның өлмейтiндiгiне, дүниенi құдайдың жаратқанына, табиғаттан тыс күштердiң бар екенiне сенбедi, олар құдайғасенушiлiк табиғаттың барлық құпиялары ашылғанда өзiнен-
өзi жойылады деп есептедi.ХVIII ғасыр ағартушыларын адамзат тарихының мәселелерi, оның даму барысы, өткен өмiр мен қазiргi заманның айырмашылықтары, оның себептерi, т.б. толғандырды.
**Антощенко-Оленев Валентин Иосифович**  (18.6.1900, Украинаның қазіргі Полтава облысы Зеньков ауданы — 11.6.1984, Алматы) суретші. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1965). 

1926 — 28 ж. Мәскеудегі жоғарғы тех. көркемсурет шеберханасында оқыған. 1928 ж. Қазақстанға келіп газет-журналдар ("Советская степь", "Еңбекші қазақ", "Жаршы" мен "Әйел теңдігі") редакцияларында жұмыс істеді. 

А.-О-ның тарихи тақырыпқа жасалған "Әкелеріміздің жастық шағы" (1958), "Қамығу" (1959), "Бостандық және өлім" (1962) графикалары, "І.Жансүгіров" (1958), "П.Пикассо", "О.Ренуар" (1962), "Ы.Жақаев" (1965), "А.-Х.Ярмухамедов" (1983) психол. портреттері және замандастар өмірінен алынған романтик. сипаттағы "Жарқырайды жаңа құрылыс оттары" (1960), "Мазар" (1964), "Қонаққа бару" (1964) атты линогравюр. шығармалары бар. Осы заманғы шығыс тақырыбына бірнеше топтама еңбектерін ("Хиуа", 1965; "Ақындар", 1969) арнаған.

Дереккөздер
-----------