recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Жұмабек Әбдіраманов** (1935 жылы туған), кен инженері, партия, кәсіподақ қызметкері. Қазақ кен-металлургия институтын бітірген (1962). Қарағанды шахталарында инженерлік қызметте болады. Қазақстан КП Шахтинск қалкомының хатшысы, Киров аукомының 1-хатшысы болып сайланды, 1980-85 ж. обкомының бөлім меңгерушісі. 1985-1990 ж. көмір өнеркәсібі жұмысшылары кәсіподағы аумақтық комитетінің төрағасы. 1990 ж. КСРО көмір өнеркәсібі одағы ОК хатшысы болып сайланады. Зейнетке шыққаннан кейін бұрынғы «Қарағандыкөмір» ӨБ пионер лагерьлерін қалпына келтірумен айналысып, шахтерлердің балалары үшін осы заманғы «Орленек» пионер лагерін құрды. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. «Шахтер данқы» белгісінің толық иегері.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Бәзілов Жүмаділдә Жүпарбайұлы** – 1940 жылы 22 сәуірде Алматы облысы, Балқаш ауданы, Құйған ауылында дүниеге келген..

1958 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін еңбек жолын Алматы облысы, Балқаш ауданы Құйған совхозында механизатор болып бастады. Кеңес әскері қатарында әскери борышын өтеді.

1971 жылы Мәскеу полиграфия институтын инженер-механик мамандығы бойынша аяқтап, "Кітап" бірлестігіне жолдама алды. Осында шебер, цех бастығы, бірлестік бас директорының орынбасары болды.

1976 жылы жаңа салынып жатқан полиграфия училищесінің директоры болып тағайындалды. Күні бүгінге дейін осында еңбек етеді. Кәсіби білім беру жүйесінде өзін қабілетті ұйымдастырушы, өз ісін жетік меңгерген маман, дарынды педагог ретінде көрсетті. Мектептің оқу материалдық жағдайын жақсартуға, жұмысшылар дайындау сапасын көтеруде, педагогтық ұжымның нығаюына көп еңбек сіңірді.

Жұмысшы кадрларды дайындау ісіндегі Жоғары көрсеткіштері үшін ол басқарып отырған оқу орнына Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты сыйлығы берілді.

Үш мәрте Совет (Алмалы) аудандық еңбеккер депутаттар Кеңесіне депутат болып сайланды.

Ғылыми жұмыспен табысты айналысып келеді. 1940 жылы диссертациясын қорғады, педагогика ғылымдарының кандидаты, Қ.И.Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ доценті. 26 ғылыми-методикалық еңбектің авторы. ҚР Президентінің Жарлығымен бекітілген Тілдерді дамыту мемлекеттік бағдарламасы аясында "Жалпы техника және полиграфия" терминологиялық сөздігін жасауга қатысты. "Полиграфиялық өндіріс негіздері" оқулығын және "Басудан кейінгі процестер технологиясы" атты оқу құралын, жоғары оқу орындарына арналған оқу-әдістемелік кешендерін басылымға дайындады.

№5 (полиграфистер) кәсіби мектебін басқара жүріп, ол әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің "Баспа ісі және редакциялау" кафедрасында аға оқытушы болып істеді. 1994 жылдан Қ.И.Сәтбаев атындағы ҚазҰТУда "Полиграфиялық өндіріс машиналары мен технологиялары" кафедрасында доцент.

"Ұлы жеңіске 20 жыл", "Еңбек ері" медальдарымен, "Қазақ КСР Кәсіби техникалық білім беру үздігі" құрмет белгісімен, "Баспа және полиграфия ісінің қайраткері" құрмет белгісімен және баска да көптеген құрмет грамоталарымен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім баспасы". 2005 ж. - 576 бет. ISBN 9965-09-134-X
**Қиыр Шығыс республикасы**, (орыс. ***Дальневосточная республика**, **ДВР***) — уақытша ұйымдастырылған жасанды мемлекет. Байкөл маңындағы, Үркіт облысындағы және Ресейге қараған Қиыр Шығысындағы жерлерінде орналасқан еді. Бұл Кеңестік Ресей мен оған жау болған Жапонияның арасында «аралық мемлекеті» ретінде қиын әскери-саяси жағдайда құрылған еді.

ҚШР-ның ұйымдастырылуы РКФСР мен Жапония арасындағы қақтығыстарды тоқтатып, Қиыр Шығыста коммунисттерге қарсы соғысқан ақ әскерлерін жойып, азаматтық соғысында «қызыл» большевиктердің жеңісінде үлкен рөл ойнаған. 1920 жылының сәуірдің 6-сында жарияланған еді.

Астанасы — Верхнеудинск еді, қазір бұл Улан-Удэ қаласы, ал 1920 жылының қазан айынан бастап — астанасы Чита болып кетті. Қиыр Шығыс республикасының құрамында Байкөлден арғы, Амур, Приморье, Камчатка облыстары мен Солтүстік Сахалин еді, бірақ шынында ҚШР үкіметіне тек қана Байкөл маңындағы жерлері қараған.
1922 жылының қарашаның 15-інде жойылған еді, РКФСР-ға қайтадан қосылған еді.
**Жалпы геотектоника.** Тектоникалық процестердің уақыт пен кеңістікте көрініс беруінің жекелеген мәселелері мен жалпылама
заңдылықтарын, әр түрлі тектоникалық құрылымдардың қалыптасу
ерекшеліктерін, Жердің жоғарғы қатты қабықгарының (жер қыртысының,
жоғарғы мантияның) және бүкіл Жер планетасының эволюциясын зерттейтін
геологиялық ғылым саласы. Жалпы геотектониканың негізгі мақсаты — тектоникалық
процестердің себеп-салдарын түсіндіре алатын арнаулы теориялар жасақгау және
негіздеу, сол сияқты жер қыртысы және геологиялық нысан ретіндегі бүкіл
Жер планетасы дамуының жалпы теориясын жасақтау. Жер дамуының жалпы
теориясының әлі де болса жасақталмауы әзірге әр түрлі геотектоникалық
жорамалдарды ғана негізге алуға мәжбүрлеп отыр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0
***Баршынкент мазары***

  

Баршынкент-Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы орта ғасыр қаласы. Қақпасы батысқа қараған қала Сырдарияның сол жақ бетінде орналасқан. Сығанақ халқының Жошы әскерінен ұырғын тапқанын етсіген қала тұрғындары Жошы қолына айтарлықтай қарсылық көрсетпеген. Баршыкент туралы деректер әр қилы. Қорғанның ішінен құм басқан үш ірі құрылыстың ізі байқалған. Күйдірілген қышын жергілікті халық тасып кеткен. Қорғанның шығысында 400 қадамдай жердегі өзеннің кеуіп қалған арнасын Баршындария деп атаған. Қала маңына жақын жерде мазар бар. Мазар қорғанның батыс жағында, қала қақпасынан 280 қадамдай жерде орналасқан. Тұрған жері биік құм. Күмбезі бар мазар есігінің сыртындағы жазудың ("ғұммал жай лаһат"), яғни, "ғұммал" - тыныштық, "лаһат" - жалаңаш деген ұғым беретінін ғалым Ә.Қоңыратбаев оқыған.
**Колпаковский Герасим Алексеевич** - (4.3.1819, Ресей империясы, Харьков губ. – 23.4.1896, Ресей империясы, Санкт-Петербург, Александр-Невский лаврасы) – Ресей империясы армиясының генералы, Батыс Сібір, Түркістан және Дала өлкелері әскери-әкімшілік басшысы, Орта Азия мен Қазақстанда Ресей империясының отаршылдық саясатын белсене жүзеге асырушы.

  

Харьков губерниясындағы офицер-дворянның отбасында дүниеге келген. Жас шағында генерал Н.Н. Раевскийдің (1771 – 1829) қарамағындағы жаяу әскер қосынында қызмет еткен. Венгрия, Кавказ жорықтарына қатысқан. Әскери наградалармен марапатталып, штаб-капитан шеніне дейін өскен. Жоғары әскери білім алмаған. 1852 ж. Сібір жеке корпусының командирі, Г.Х. Гасфорттың адъютанты болады. 1855 – 58 ж. Березовск әскери округінің (аумағы қазіргі Ақмола, Семей облыстарын, Алтайды қамтыған) бастығы, 1858 ж. майор Колпаковский Алатау округінің бастығы және Батыс Сібір бас губернаторының ұлы жүздегі (соңынан Жетісу облысындағы) өкілі (приставы) болды. Верный бекінісіне 4 шілдеде келген. 1860 ж. күзде орыстарды Жетісуға қоныстандырмау үшін шабуылдап келген Қоқан хандығының 10 мың сарбазы бар әскерін Ұзынағашта қарсы алып, 21 қазанда Қарақастек өз. бойындағы шайқаста жеңген. Жеңісі үшін полковник шені, орден, айрықша әскери белгі берілген. Сол шайқаста оның 1 мыңдай ғана әскері қатарында Әли, Тезек төрелер мен Сұраншы батыр бастаған қазақ жүздігі де болған. 1862 ж. Шу өзені алқабына жасалған экспедицияны басқарды, 23 – 24 қазанда Пішпекті (Бішкек) алды. Сол жылы оған генерал-майор атағы берілді. 1865 ж. Семей облысының әскери губернаторы, 1867 ж. Жетісу облысы әскери губернаторы, әскер қолбасы, жаңадан құрылған Жетісу казак әскерінің тағайындалған атаманы болған. Верный (Алматы) қаласы осы Колпаковский жобасы бойынша салына бастаған. Оның ұсынысымен мұнда ер балалар мен қыздар гимназиясы, 1873 ж. қазақ балалары үшін арнайы мектеп ашылған. 1882 ж. Дала өлкесіне (Бұған Бат. Сібір, Сарыарқа мен Жетісу өлкелері кірген) генерал-губернатор және Омбы әскери округі әскерінің қолбасшысы, Сібір казак әскерінің атаманы болып тағайындалды. Бұған дейін Түркістан генерал-губернаторы міндетін 1783 – 82 ж. генерал-адьютант К.П. фон-Кауфманның сырқаттануына байланысты әлденеше рет уақытша атқарып тұрған болатын. 1871 ж. оған генерал-лейтенант, 1885 ж. инфантерия генералы атағы берілді. 1889 ж. 25 қазанда Ресей империясының Әскери Кеңесі мүшелігіне тағайындалып, Санкт-Петербургқа ауысады. Колпаковский әуесқой зерттеуші ретінде ғалымдар Н.А. Северцовқа (1827 – 85), Ч.Дарвинге (1809 – 82) және музейлер мен ғылыми қоғамдарға Жетісу өлкесінен өзі жинаған құстардың, аңдар мен жәндіктердің, өсімдіктердің бай коллекциясын сыйға тартты. Ш.Уәлихановпен достық қарым-қатынаста болып, онымен үнемі хат алысып тұрған. Соңынан Шоқан мен оның нағашысы М.Шорманов зираттарын көтерісуге ат салысқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
**Герберт Аптекер** (ағылш. *Herbert Aptheker*, 31 шілде 1915 — 17 наурыз 2003) — американ тарихшысы және публицист. АҚШ коммунистік партиясының мүшесі, саяси белсенді марксист.

Өмірбаяны
---------

Аптекер Бруклинде (Нью-Йорк) еврейлер отбасында бес баланың соңғысы болып туған. Әкесі - бизнесмен Бенджамин Аптекер, шешесі - Ребекка Комар-Аптекер. 16 жасында, әкесімен бірге іс сапарына Алабамаға барып келгенненкейін мектеп газетіне "Оңтүстіктің қараңғы жағы" («Dark Side Of The South») атты мақала жазады. Мақала афроамерикандықтардың ауыр жағдайы туралы талқыланған.

1936 жылы Колумбиялық университетті бітіріп, геологиядан бакалавр дәрежесін алып, әрі қарай аспирантураны америка тарихы саласында жалғастырады. 1937 жылы Ната Тернердің басқаруындағы көтеріліс туралы жазылған диссертациясын қорғап шығады.

1939 жылы Коммунистік партияның мүшесі. Национального комитета КП АҚШ с 1957 жыдан 1991 жылға дейін АҚШ Коммунисттік Партиясының Ұлттық комитетінің мүшесі болған.

1943 жылы доктор дәрежесіне еге болып, В 1948—1959 жылдары «Мэссмер энд мейнстрим» баспаның бас редакторы, 1957—1963 жылдары Коммунисттік Партияның теоретикалық органынының "Саяси хабарлар" (*Political Affairs*, «Политикал Афферс») бас редакторы болды.

Бірнеше жыл қатарынан Джефферсон атындағы әлеуметтік ғылым мектебінде тарих пәнінен сабақ берді. 1964 жылдан Американ марксисттік зерттеулер институтының директоры. Аптекердің АҚШ ұлттық мұражайларының материалдарына негізделген еңбектерінің ішінде бастысы - "Құрама Штаттардағы негр халқының документті тарихы" (1951). Бұл - негрлертарихы жайындағы документтердің тұңғыш жинағы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Herbert Aptheker, 87, Dies - Prolific Marxist Historian - Obituary; Biography - NYTimes.com

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Herbert Aptheker  Мұрағатталған 14 желтоқсанның 2008 жылы.
* Herbert Aptheker: the Contradictions of History
**Капсюль** ( французша capsule, латынша capsula-қорапша) – арнайы құраммен (күркіреуік сынаппен) жабдықталған металдан немесе пластмассадан жасалған түтікше. Капсюльді 1818 жылы ағылшын И. Эгг ашты. Капсюль тұтандырғыш және детонатор болып екіге ажыратылады. Капсюль – тұтандырғыш ату құралдарының оғы мен артилл. оқ-дәрі жарғыштарында, қол гранаттары мен миниларда детонация тудыру үшін пайдаланылады. Капсюль соққы, жалын т.б. әсерлерден оталуы мүмкүн, сондықтан жұмыс істегенде сақтық шараларын ұмытпаған жөн. Капсюль аңшы оқ-дәрісінде де пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
**Гербицидтер**, *шөпжойғыштар*(лат. *herba* — шөп және *caedo* — өлтіремін) – арамшөптерді жою үшін қолданылатын хим. қосылыстар. 

Гербицидтер өсімдіктерге әсер етуіне қарай екі топқа бөлінеді: өсімдіктердің барлық түріне жаппай әсер ететін гербицидтер және өсімдіктердің тек бір түріне ғана әсер етіп, қалған түрлеріне зиян келтірмейтін талғамды гербицидтер. Біріншісі өндіріс орындарының айналасындағы, ормандардың ағаш кесілетін бөлігіндегі, темір және тас жолдардағы, тоғандар мен көлдердегі өсімдіктерді құрту үшін, екіншісі мәдени өсімдіктерді арамшөптерден тазарту үшін қолданылады. Гербицидтер өсімдіктерге әсері және қолдану әдісіне байланысты тікелей жойғыш және жүйелік болып бөлінеді. 

Тікелей жойғыш Гербицидтер – өсімдікті тікелей уландырады, өсімдік тез солып, қурайды.
Жүйелік гербицидтер – өсімдіктердің сабақтары мен жапырақтары арқылы бүкіл өн бойына тарап уландырады, бұл гербицидтер тамыры ұзын және көп жылдық арамшөптерге қарсы қолданылады. Тікелей жойғыш және жүйелік гербицидтердің ерітінділерін, эмульсияларын өсімдіктің сабағына бүркеді. Гербицидтер ретінде органик. және анорганикалық заттар қолданылады, кейде бірнеше гербицидтерді араластырып қолдану арамшөптердің әр түрлерін жою үшін тиімді. Қазір гербицидтік қасиеттері бар 1000-нан аса қосылыстар белгілі. Гербицидтерді ерітінділер, ерігіш ұнтақ, паста, жұққыш ұнтақ, концентратты эмульсия түрінде дайындайды. Гербицидтер – орташа улы заттар, дененің ашық жерлеріне, ауызға, көзге, мұрынға тимеу үшін қолғап, көзілдірік, т.б. пайдалану керек.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Палладио ескерткіші
**Андреа Палладио** (итал. *Andrea Palladio*), шын есімі **Андреа ди Пьетро** (30 қараша 1508(15081130), Падуя — 19 тамыз 1580) — итальян сәулетшісі. Тас қалаушының баласы. 1524 жылдан Виченцада тас қашаумен шұғылданды. Дж. Дж. Триссиноның шәкірті. Палладио көне заман сәулет өнерін терең зерттей отырып, оған ренессанстық Венеция архитектурасын енгізді. Бертінгі Қайта өркендеу дәуірі сәулетшілерінің алдыңғы қатарынан орын алды. Тұңғыш салған ғимараты Виченцадағы Базилика. Ол осында бірнеше сарайлар тұрғызды. Палладио құрылыс ісінде көне ордерлерді асқан шеберлікпен қолданып, оны архит. бейненің құрамды бөлшегіне айналдырды. Оның салған ғимараттары (әсіресе виллалары) табиғатпен әсем үндестік тапқан. Діңи құрылыстарында (Венециядағы Сан-Джорджо Маджоре, 1565—80, Иль-Редеңторе, 1592; шіркеулері) қасбеттегі үлкен ордер мен кіші ордерді астастыра отырып көне ғибадатханалар портигі мен базиликаның ішкі кеңістігін органикалық тұрғыда тұтастыра білді, Жаңа замандағы тұңғыш театр ғимараттарының бірі саналатын Виченцадағы Олимпико театры (1580— 85, арх. В. Скамоцци аяқтады) Палладионың қолынан шыққан. Палладио есімін «Архитектура тура жайлы төрт кітап» (1570) атты трактаты көпке танытты. Сонымен бірге «Рим көне тарихы» (1554) және «Юлий Цезарьға түсініктеме» (1575) деп аталатын трактаттарын жариялады.Архитектор творчествосы 17- 18 ғасырдағы классицизмге жаңа бір арна болып қосылып, европалық сәулет өнерінің дамуына көптеп еңбек сіңірді.

Олимпико театрының сахнасы

Дереккөздер
-----------
**Кар, цирк, қалқанды орындық***(нем.* Kar*)* — қазіргі немесе байырғы мұз басу дамыған атырапта тау беткейінің жоғары бөлігінде түзілген тостаған тәрізді табиғи ұңғыма. Кардың беткейлері оның арқасы сияқты тік, кейде құламалы жартасты, түбі жайпақтала иілген болады. Кардың сыртқы шетінде шоңғалдар жиі кездеседі.

Нивальдық климат жағдайында кішігірім мұздықтар мен қардың экзарациялық әрекеттерінің және аяздық үгілулердің нәтижесінде пайда болады. Кейбір карда тұрақты карлық мұздықтар немесе сұрқарлар жиынтығы, басқаларында карлардың маусымдық жиынтығы болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6
**Бәби би** орыс еліне бодан болуға қарсы шыққандардың бірі болды. Бәбидің баласы Ақша 1732 жылдың 7 ақпанында Әбілқайыр ханмен М.Тевкелевке келіп, өздерін бидің жібергенін, бұрынғы наразылық ниетінен бас тартқанын, жасақтарын тарататынын жеткізеді. «Бұдан былай ханмен тілмаш осы топтың ауылдарымен бірге болып, еш алаңсыз көшіп-қонуларыңа болады»,-деп айтады. Бірақ олар Бәби бидің ауылына баруға қорқады. Өтінішіне ден қоймаған елшіге қарсы Бәби жасақ жинап, інісі Байқараны атып өлтірген башқұртты қолына беруді талап етеді, болмаса елшіні өлтіретінін айтады.

Бидің А.Гладышевке қатысты мәліметтерінде, Елизавета патшайымға Нұралы сұлтанды хан етіп сайлау туралы жазған хаттары да кездеседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Билер сөзі-киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов:Алматы, 2012. - 208б.
**Жарық техникасы** — оптикалық сәулелерді (жарықты) зерттеумен және оларды өндіру, кеңістіктік таралуы мен сипаттамаларын өлшеу әдістерімен, сондай-ақ, жарық энергиясын басқа энергия түріне түрлендіру мәселелерімен айналысатын ғылым мен техника саласы. 

  

Жарық техникасының дербес сала ретінде пайда болуы физикалық және геометриялық оптиканың, физиология ғылымының, электр тогы мен магнетизм ілімінің дамуымен байланысты болды. 18 ғ-дың басында фотометрияның негіздерін тұжырымдаған ("Жарық градациясы жөніндегі оптикалық трактат" деген кітабында) француз ғалымы П.Бугер (1698 — 1758) жарық техникасына маңызды үлес қосты. Жарық техникасының дамуының маңызды кезеңі электрлік жарықтандыру көздеріне көшуден басталды. 1872 жылы орыс электртехнигі А.Н. Лодыгин (1847 — 1923) қыздыру шамын жасады, ал 1876 жылы П.Н. Яблочков (1847 — 1894) "Яблочков шамы" деп аталатын доғалы көмір шамын ойлап тапты. Жарық техникасының бұдан кейінгі дамуы люминесценттік шамдардың, жоғары қысымды газ зарядсыздандырғыш шамдардың, сондай-ақ, галогендік шамдардың шығуымен байланысты. Жарық техникасының негізгі бөлімдеріне жарықтандыру техникасы, жарық сигналы техникасы, жарықтық проекциялық техникасы, сәулелендіру техникасы және өлшеуіш техникасы жатады. Жарықтандыру техникасы жарық энергиясын жарықтандыруға қолданумен айналысады. Бұған жарық көздері техникасы, жарықтандыру приборлары, жарықтандыру құрылғыларының құрал-жабдықтары, т.б. жатады. Жарық сигналы техникасы оптикалық сигнализацияға арналған құрылғыларды жасаумен шұғылданады. Бұған қашықтан жарықпен белгі беру үшін қолданылатын приборлар, т.б. жатады. Проекциялық техника проекциялық аппаратураларды, киноэкрандарды, жарықпен көшіруге (сканер, ксерокс, т.б.) арналған аппараттарды құрастырумен шұғылданады. Сәулелендіру техникасы жарық энергиясын емдеу және биологиялық мақсаттарға пайдаланумен айналысады. Ол әр түрлі нысандарды көрінетін не көрінбейтін (немесе екеуі қатар) сәулемен сәулелендіретін приборларға сүйенеді. Өсімдіктердің өсуін жылдамдату, көбінесе, қыздыру шамдары көмегімен, жарқырауық заттар ультракүлгін сәулемен сәулелендіріледі. Өлшеуіш техника сәулеленудің (жарықтың) сипаттамаларын өлшеумен шұғылданады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ Энциклопедиясы"
Мәскеудегі сағаттағы рим цифрлары
**Рим Цифрлары**– сандарды белгілеу үшін қолданылатын таңбалау жүйесінің дәстүрлі аты. Рим сандары жүйесі ондық разрядтар мен олардың жартысы үшін айрықша таңбалар енгізуге негізделген:

```
Б.з.б. 500-жылдар шамасында этрускілерде пайда болып, Ежелгі Римде қолданылған.
```

Кез келген натурал сан осы цифрларды қайталау арқылы жазылады. Егер бұл жағдайда үлкен цифр кіші цифрдың алдында тұрса, онда олар өзара кемиді (азайту принципі), ал егер кіші цифр үлкен цифрдың алдында тұрса, онда кіші цифр үлкен цифрдан қосылады (қосу принципі). Соңғы ереже бір цифрды төрт рет қайталап жазбау үшін қолданылады. 
Мысалы: VІІ=5+2=7, ІX=10–1=9, XІV=10+(5—1)=14, XXL= =50—10—10=30, XXXІІІ=10 +10+10+1+1+1=33, т.б. Рим цифрлары арқылы жазылған көптаңбалы цифрларға арифметикалық амалдар қолдану өте қолайсыз. Қазір Рим цифрлары көп қолданылмайды.

Рим цифрларының оқылуы
----------------------

|  |
| --- |
| {{{β, ȷ}}} |
| "2022" рим цифры бойынша жазылуы |

рим цифрлары

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1 | I | лат. *unus* |
| 5 | V | лат. *quinque* |
| 10 | X | лат. *decem* |
| 50 | L | лат. *quinquaginta* |
| 100 | C | лат. *centum* |
| 500 | D | лат. *quingenti* |
| 1000 | M | лат. *mille* |

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
**Герберт Генри Асквит, 1-й граф Оксфорд және Асквиттің 1-ші графы** (ағылш. *Herbert Henry Asquith, 1st Earl of Oxford and Asquith*, 12.09.1852 — 15.02.1928) - ағылшын мемлекеттік қайраткері, Ұлыбританияның 52-ші премьер-министрі Либералдық партиядан (1908 ж.-1916 ж.).

Өмірдерек
---------

Қойдың жүнін сатушы Джозеф Диксон Асквиттің (ағылш. *Joseph Dixon Asquith*, 1825—1860) және оның әйелі Эмили Вильямстың 5 балалы отбасында Батыс Йокширдағы Мрлида туған. 8 жасында әкесі қайтыс болған.

1870 ж. Оксфорд университетіне түскен.

1886 ж. Шығыс Файфтан Парламентке сайланып, саяси мансабын бастады.

1892 ж. ішкі істер министрі болып сайланған.

1905-08 жылдары Қазынашылықтта Канцлер болды.

1908 ж. Эдуард VII-нің тұсында премьер-министр болып тағайындалды. Басшылық кезінде елде бірталай әлеуметтік және экономикалық өзгерістер орын алды. Мемлекеттік зейнетақыны мемлекет тарабынан қамтамасыз ету, әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі еңгізілді, т.б.

1916 ж. 1-ші дүниежүздік соғыс кезінде қызметтен кетті.

Отбасы
------

* Үлкен ұлы: Асквит Реймонд (1878—1916) 1-ші дүниежүздік соғыс кезінде, Францияда қаза болды. Оның жалғыз ұлы - Джулиан (1916—2011) 1928 жылдан 2011 жылға дейін (83 жасына дейін) Оксфорд және Асквиттің 2-ші графы болды.
* Екінші ұлы — белгілі ағылшын режиссер Энтони Асквит (1902—1968).

Дереккөздер
-----------

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Жарық қаламының ұшы арнайы құрылғы - фотоэлементпен жабдықталған, ол кәдімгі қарындашқа ұқсайды. Егер экран бетінде осындай қаламды қозғалтса, онда қағаз бетіндегідей экран бетінде жазуға немесе сурет салуға болады. Жарық қаламымен сонитор экранында белгілі нүктенің координаталарын көрсетуге болады. Оның ұшын экранға тигізгенде оған электрондық сәулелер түседі де кескін береді. Осылайша қаламды тигізген мезеттегі нүктенің координатасы есептеледі. Жарық қаламы өте кішкентай дербес компьютерлерге - жанқалтадағы микрокомпьютерлерге - ақпарат енгізу үшін қолданылады.

Дереккөздер
-----------

Информатика: Жалпы білім беретін мектептің 7 - сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген. - Алматы : Атамұра, 2012. - 224 бет. ISBN 978-282-421-6
**Бұқтырма уезі** – 1920-1928 жылдардағы Алтай мен Семей губерниясының құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік.

Тарихы
------

Бұқтырма уезі 1920 жылы Змейногор уезінің бір бөлігінен құрылды. Бастапқыда онда 15 болыс болды: Богатыревская (орталығы — Богатыревское ауылы — қазіргі Алтай ауданы, Богатырево а.), Бұқтырма (орталығы — Снегирево ауылы — қазіргі Алтай ауданы, Снегирево а.), Жоғарғы Бұқтырма (орталығы — Сенное ауылы - қазіргі Катонқарағай ауданы, Сенное а.), Защитная (Защита станциясы — қазіргі Защита станциясы (Өскемен қаласының ауданы)), Зырян (орталығы — Зырян ауылы — қазіргі Алтай қаласы), Красивая (орталығы — Красовое а.), Кутузовская (орталығы — Кутузовское а.), Никольская (орталығы — Никольское ауылы — қазіргі Алтай ауданы, Никольское а.), Петровская (орталығы — Петровское а.), Пограничная (орталығы — Пограничное а.), Полтавская (орталығы — Полтавское а.), Самар (орталығы — Самар ауылы — қазіргі Көкпекті ауданы Самар а.), Солоновская (орталығы — Солоновское ауылы — қазіргі Қатонқарағай ауданы, Солоновка а.), көшпелі Уркорская, Черновская (орталығы — Черновское ауылы — қазіргі Катонқарағай ауданы, Аққайнар а.). 

1921 жылы маусымда уез Семей губерниясына берілді.

1923 жылы әкімшілік-аумақтық бөлініс реформасы жүргізіліп, болыстар саны 11-ге дейін қысқарды: Алтай (орталығы — №8 ауыл), Буденновская (орталығы — Полтавское ауылы), Зырян (орталығы — Зырян ауылы), Катонқарағай, Күршім (орталығы — №7 ауыл), Нарым (орталығы — Ноғман, Нұғман ауылы, қазір Бұқтырма су қоймасының түбінде), Поздняковская, Пролетарская (орталығы — Череменское ауылы), Темір-Тұрғысын (орталығы — Парыгино ауылы - қазіргі Алтай ауданы, Парыгино ауылы), Тимофеевская (орталығы — Бақты ауылы, Бұқтырма су қоймасының түбінде), Шыңғыстай (орталығы — Қатонқарағай ауылы).

1924-25 жылдары Алтай мен Күршім болыстары Алтай-Күршімге біріктірілді (орталығы - № 8 ауыл), Будённовск және Поздняковск болыстары Тимофеевскаяға, Пролетарская және Темір-Тұрғысын — Зырянға қосылды.

1928 жылы 17 қаңтарда Бұқтырма уезі таратылды. Оның аумағы Қазақ АКСР Семей округіне өтті.

Сілтеме
-------

* Қазақ КСР әкімшілік-аумақтық бөлініс анықтамалығы (1920 ж. тамыз — 1936 ж. желтоқсан). — Алматы, 1959.
Жарық сүзгі
-----------

**Жарық сүзгі**– жарық спектрі құрамын талғай өткізу және шағылыстыруға, жарық күшін әлсіретуге арналған оптикалық құрал. Жарық сүзгі әрекетінің негізінде спектірлік жағынан талғанатын кез келген оптикалық құбылыс (*жарықтың жұтылуы*, *шағылысуы*, *интерференциясы*, *дисперсиясы*) жатады. Соның ішінде жарық ағынының жұтылуына негізделген абсорбциялық жарық сүзгі көбірек тараған. Жарық ағыны заттың жұқа қабатынан өткен кезде оның шамасы мен спектірлік құрамы өзгереді яғни сүзіледі. Жарық сүзгі үшін түрлі түсті шыны пластинкалар, желатин пленкалары, сұйықтар бояу және органикалық емес тұз ерітінділері тағы басқа қолданылады.

Бөлінуі
-------

Жарық ағынын өзгертуіне қарай абсорбциялық жарық сүзгі бірнешеге бөлінеді: 

* **бір жақты жарық сүзгі**.
* **бейтарап жарық сүзгі**.

Бір жақты жарық сүзгі
---------------------

Белгіленген жиіліктен өзге спектрдің тек ұзын толқындарын немесе тек қысқа толқындарын ғана жұтатын жарық сүзгі -бір жақты жарық сүзгі дейді.

Бейтарап жарық сүзгі
--------------------

Спектр толқындарын түгел әлсірететін жарық сүзгі -бейтарап жарық сүзгі деп аталады.

Қосымша
-------

Кейде жарық спектрінің кейбір бөлігін ғана талғап жұтып, өзге ұзын және қысқа толқындарды өзгеріссіз өткізетін жарық сүзгі де қолданылады. 

Толқын ұзындығы тұрақты болған жағдайда жарық сүзгіден өткен сәуленің бастапқы түскен сәуле ағынына қатынасы жарық сүзгінің өткізу қабілетін сипаттайды. Ал бұл қабілеттік толқын ұзындығына тәуелді және өткізу қабілеті артқан сайын жарық сүзгінің оптикалық тығыздығы кемиді. Жоғары оптикалық тығыздық тудыру үшін жарық сүзгі бірнеше қарапайым сүзгіден құрастырылады.
[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
Қыс және жаз мезгілдеріндегі күнбағыстарКүнбағыстар және фотопериодизм
**Жарықкезеңдік немесе фотопериодизм** (грекше «рһоіоs» - жарық, «регіосіоs» - айналым) — маусымдық өзгерістер және өсу мен даму үдерістеріне ағзаның жауабы. Ағзалардың көпшілігіне жарықтың тәуліктік ырғағы, яғни жарық (күн ұзақтығы) пен қараңғы (түннің ұзақтығы) арақатынасындағы тәулік кезеңдері тән қасиет.

Ұзақ және қысқа күндік өсімдіктер
---------------------------------

Өсімдіктер жарық ұзақтығының тәуелділігі бойынша ұзақ күндік және қысқа күндік өсімдіктер болып бөлінеді. Ұзақ күндік өсімдік тәуліктің жарық кезі 20 және одан ұзақ сағатқа жететін үйектік (полярлық) шеңбері ауданында өседі. Мысалы, сары сояу (дурнишник) өсімдігі тәуліктің жарық кезі 21 сағатқа жеткенде ғана гүлдейді. Егер жарық кезінің ұзақтығы 21 сағаттан кем болса, онда бұл өсімдіктің үсікке тап болуы мүмкін. Солтүстік үйек шеңберінен аздап оңтүстікке қарай және оңтүстік үйек шеңберінен аздап солтүстікке қарай өсетін өсімдіктер қысқа күндік өсімдіктер (мысалы, күнбағыс, соя, бамбук, мақта, тары, жүгері және т.б.) болып табылады. Бұл өсімдіктер ұзақ күн жағдайында гүлдей алмайды және жарықты көп талап етпейді.

Жануарлар мен жарықкезеңдік
---------------------------

Жарықкезеңдікке тек өсімдіктер ғана емес, жануарлар да жауап береді. Мәселен, құстар мен ірі сүтқоректілерде жарық кезендігі маусымдық жылыстауға, күзгі және көктемгі түлеу, қысқы ұйқыға жатуға және басқа да факторларға байланысты болып келеді. Жарық кезеңінің реттелуінің жануарлардың маусымдық жыныс белсенділігі үшін едәуір маңызы бар және бұл олардың маусымдық қоректену қылығына да әсер етеді. Фотопериодизмнің әсерінен қоңыржай ендіктің жануарлары калориясы көбірек қорек іздей бастайды.

Жарықкезеңдіктің адамдарға әсері
--------------------------------

Адамның жарық кезеңдігі маусымдық эмоциялы күйге әсер етеді. Мысалы, эмоциялы белсенділіктің көктемгі үдемелі қарқыны баршаға мәлім.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4
Аурелио Печчеи(ортадағы)
**Рим клубы** — 1968 жылы құрылған әлемдік саяси, қаржылық, мәдени және ғылыми элитаның өкілдерін біріктіретін халықаралық қоғамдық ұйым. 

Ғылыми-техникалық революция дәуіріндегі адамзат дамуының ерекшеліктерін тереңдей түсіну мақсатында италиялық экономист А.Печчеи ұйымдастырды. Оған әлемдегі 30-дан астам дамыған елдердің 100-ге тарта белгілі ғалымдары, қоғам қайраткерлері, бизнес өкілдері енген. Негізгі қызмет бағыттары: жаһандық мәселелерді зерттеуді ілгерілету; осы мәселелерге байланысты қоғамдық пікір қалыптастыру; бұл мәселелерге мемлекет басшыларының назарын аударып, сұхбат құру. Рим клубы баяндамалары ғылыми-техникалық және экон. дамудың жедел қарқыны сақталатын болса 21 ғасырдың 1-жартысында "жаһандық апат" қаупі бар деп дабыл қағуда. Олар "органикалық өсу идеясын" ұсынады. Рим клубының көзқарастарынан табиғат пен қоғам дамуының күрделі қарым-қатынасын реттеу жолдарын іздеуден гөрі ғылыми-техникалық және әлеуметтік дамуды шектеу мөлшерін іздеуге бейімділік байқалады.[1][2][3]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау. А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
3. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Жарық құйрықты жыланбалық сүйекті балықтардың жыланбалық тәрізділер тұқымдасына жатады. Атлант мұхитының солтүстік бөлігінде тіршілік етеді. Жарық құйрықты жыланбалықтың кейбір түрінің денесінің ұзыгдығы – 60 см, кейбір түрлерінікі 2 метр болады. Денесі – ұзын, әрі жіңішке. Сыртынан қарағанда, жыланбалыққа ұқсайды. Ауызы өте үлкен, бірқазан тұмсығының астындағы қапшықтарына ұқсас созылмалы үлкен жұтқыншағы және сансыз көп қисық тістері бар. Титімдей көздері жарық детекторының қызметін атқарады. Қабыршағы – өте ұсақ, терісі қалың, шырышты. Ұзын құйрығы денесінің төрттен үш бөлігін алады. Құйрығының жіңішке ұшында жарық шашып тұратын мүшесі болады. Оның сәуле шығаруы жыланбалықтың денесінде тіршілік ететін симбионттаға байланысты. Жас жыланбалықтар 800 метр тереңдікте жүреді. Ал ересек жарық құйрықты жыланбалықтар көбінесе 2000 метр тереңдікте тіршілік етеді. Жыланбалық аузын үнемі ашып жүреді, ол аудың қызметін атқарады. Жемтіктер оған өздері келіп түсіп жатады.

Дереккөздер
-----------

1100 қызықты деректер
**Шейк Саллах Сиссе** (фр. , 19 қыркүйек 1993 жыл) — ивуарлық тхэквондошы, Кот-д'Ивуардан шыққан тұңғыш Олимпиада чемпионы.

Өмірбаяны
---------

1993 жылы Абиджан қаласында дүниеге келді. 

2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында 80 келіде сынға түсіп, Олимпиада алтынын олжалады. 

Африка чемпионатында екі рет топ жарды (2014, 2016) 

2018 жылғы Африка чемпионатында күміс жүлде алды. 

2020 жылы Токиода өткен Олимпиадаға қатысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Әлеуметтік желілерде | 
Facebook |
|  |
| Сурет, видео және аудио | 
Instagram |
|  |
| Тематикалық сайттар | 
Sports-Reference.com |

 |
Купфер клеткасы
**Купфер жасушасы** - қос мекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүт қоректілер мен адам бауырының капилляр тәрізді тамырларының ішкі бетіндегі ретикульды-эндотелий жүйесінің жасушалары.  

Купфер жасушасын неміс ғалымы К.Купфер (K.Kupffer) 1878 жылы ашқан. Купфер жасушасы дифферециялабаған эндотелий жасушаларына қарағанда ірі болады. Орыс ғалымы В.К.Высокович алғаш рет (1886) Купфер жасушасының бактерия фагоцитозында маңызы бар екенін ашқан.

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
Координаттар: 24°24′43″ с. е. 54°28′26″ ш. б.﻿ / ﻿24.412000° с. е. 54.474000° ш. б.﻿ / 24.412000; 54.474000 (G) (O) (Я)

**Шейх Зайед мешіті** (араб.: جامع الشيخ زايد‎) — елдегі ең үлкен мешіт. Мешіт Біріккен Араб Әмірліктерінің астанасы Абу-Дабиде орналасқан. Біріккен Араб Әмірліктерінің негізін қалаушы және Тұңғыш Президенті шейх Заид ибн Сұлтан Әл Нахаянның есімімен аталған. Мешіт 2007 жылы Рамазан айында ресми түрде ашылды.

Ашылуы
------

Шейх Зайед мешіті – әлемдегі үшінші үлкен мешіт. Мешіттің атауы - Біріккен Араб Әмірлігінің негізін қалаушы шейх Зайед ибн Сұлтанның құрметіне берілген. Салтанатты ғимарат өзінің үлкендігмен және әсемдігімен ысылмаған көрерменнің өзін таңқалдыра алады. Өйткені мешіттің дизайнерлік және материал таңдау жұмыстарымен өз ісінің ең үздік шеберлері айналысқан болатын. Олар Италиядан, Германиядан, Мароккодан, Үндістаннан, Түркиядан, Ираннан, Қытайдан, Грекидан шақырылды.

Көлемі
------

Мешіттің құлшылық жасалатын залына әлемдегі ең үлкен кілем төселген. Қолөнердің бұл озық үлгісі 5627 шары метрлік көлемге арналып жасалған және салмағы 45 тоннаны құрайды. Құны 6 миллион долларды құрайтын кілемді екі бірдей ұшақпен әкелген. Кілемді тоқуға екі жылдай уаықт кеткен. Мұнда бір мезгілде 40 000 адам құлшылық жасай алады.

Сілтеме
-------

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Regional buildings have never looked so good  (ағыл.). Тексерілді, 26 маусым 2009.
САПИЕВ АЛЕУХАН ОРАЛХАНҰЛЫ

Өмірбаян
--------

Сапиев Алеухан Оралханұлы 03.04.1964 жылы Бөген ауданының Қараспан совхозы, Комсомол ауылында (қазіргі Ордабасы ауданы Қараспан совхозы, Төреарық ауылы) дүниеге келді. 1971-1981 жылдар аралығында М.Горкий атындағы орта мектепте оқып, бітірді. 1981 жылы Шымкент автомеханикалық технкумына тапсырып, білім алды.
1984 жылы техникумды бітіріп, диплом алды және жоғары білімді заңгер.
1984-1986 ж.ж. отан алдындағы' әскери қызметтік борышын Ленинград қаласында өтеді. 1986 жылдан бастап Арыс қалалық жолаушы тасымалдау автопаркте диспечер мамандығы бойынша қызмет жасады.
1990-1993 ж.ж. Оңтүстік Қазақстан облыстық МАИ басқармасына жол полиция инспекторы қызметін атқарды.
1993-1997 ж.ж. лейтенант шенін алып, Мақтарал ауданында жол полиция аға инспекторы лауазымын алып, қызмет етті. 1997 жылы Ордабасы аудандық ІІБ-ң жол полиция бөлімшесінің тәжірибе қадағалау инспекторы лауазымын алып, қызмет атқарды. 2003-2009 ж.ж. Ордабасы аудандық ІІБжол полиция бөлімшесінің бастыгы лауазымына етіп, қызмет етті. 2009жылдың маусым айынан бастап, зейнеткерлікке шыққан. Қазіргі таңда, коммерциялық жеке кәсіпкерлікпен айналысуда.
**«Джонстар»** (ағылш. *The Joneses*) – 2009 жылғы американдық комедиялық драма. Басты рөлдерді Дэвид Духовны және Деми Мур сомдайды. Фильмнің тұсаукесері 2009 жылы 13 қыркүйекте Торонтодағы кинофестивальде өтті.

Сюжет
-----

Төрт адамнан тұратын сырттан кәдімгі отбасы элиталы американдық қалашыққа көшеді. Алайда бұл әлеулет сәндік заттардың жасырын жарнамасын іске асыратын топ болып шықты. «Отбасы басшысы» орайы келмеген гольфист Стив бұндай кампаниға бірінші рет қатысып жатыр. Басында оның жұмысының көрсеткіштері «туыстарының» көрсеткіштерінен аз болды. Бірақ жұмысқа құмар «әйелі» Кейтке ғашық болып, Стив өз көрсеткіштерін асырады. Кейін олардың «балалары» ерсек Дженн мен дәстүрлі емес жыныстық көзқарастағы Микте мәселелер туындайды. Стив «отбасының» мәселелерін шешуге бел буған кезде, жарнамаға еріп, көршісі Ларри бүкіл ақшаны құртқан соң өз-өзіне қол жұмсайды. Қатты таңданған Стив қала тұрғындарына «отбасысы» туралы бәрін айтып берген соң, Кейт, Дженн және Мик жаңа «әкесіне» басқа қалаға кетеді. Стив олардың артынан сүйіктісі үшін аттанады.

Рөлдерде
--------

* Дэвид Духовны — *Стив Джонс*
* Деми Мур — *Кейт Джонс*
* Эмбер Хёрд — *Дженн Джонс*
* Бен Холлингсворт — *Мик Джонс*
* Гэри Коул — *Ларри Симондс*
* Гленн Хедли — *Саммер Симондс*
* Лорен Хаттон — *Кей Си, Джонстардың бастығы*
* Крис Уильямс — *Билли, владелец салона*
* Кристин Евангелиста — *Наоми Мэдсен*
* Роберт Пралго — *Алекс Байер*
* Тиффани Морган — *Мелани Байер*

Реакция
-------

Фильм әртүрлі бағаларға ие болды, бірақ жағымды пікір басым болды. «Rotten Tomatoes» 108 рецензияның қорытындысы бойынша 10 балдан 6,2 бал берде. Internet Movie Database қолданушылары фильмді 6,6 балға бағалайды.

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт
* Джонстар
* Джонстар
Алтай бақсы, XX ғасыр
**Бақсылық** (**Шаманизм**) – шаманизм дінінің осы күнге дейін жеткен сарқыны. Бақсы деп өзге тылсым әлеммен байланыс орнатып, ондағы түрлі рухтармен байланыс жасай алатын адамды айтқан. Бақсылар «әулиелерді» «аруақтарды», «періштелерді» шақырып, олармен тілдесе алады, адамның жаулары – дәу,пері,шайтан, албасты, жын, марту, тағы басқа мен күреседі деген сенімде болған. Бақсыларға тән ерекше қасиеттердің бірі – емшілік (тәуіпшілік). Бақсылардың бәрі қобыз тартып, зікір салып, түрлі емдер жасайды. Оның қамшысы тиген адамның денесіне кірген шайтандар қашып, барлық сырқатынан құлан-таза жазылып кетеді деп сенген. 

Бақсылардың өткенді біліп, болашақты болжау қасиетті болады. Олар аруақтар шақыру, қойдың жауырының падалану, құмалақ ашу арқылы болашақты болжаған, өткенді көре білген, адамның ойы оқи алатын болған. 

Халық арасында есімі ұмытылмаған әйгілі бақсылар болған. 14 ғасырда жасаған Салттық бақсы туралы ел ішінде талай жырлар мен аңыз-әңгімелер қалды. Себебі – бүкіл Дешті Қыпшақта одан өткен білгір бақсы болған жоқ. 

Ислам халық арасында кең етек алып, шаман мәдениеті мен бақсылық өнерін ығыстырғанмен, олардың намым-санімдерінде шаман дінінің ізі сақталып қалды. 

Символ
**Шаманизм** - қазақша баламасы бақсылық, бақсыға табыну. Дәстүрлі ой машығының ең көне түрлерінің бірі. Тотемизмнен кейінгі, монтеистік діндерден бұрынғы жөн-жоралғылы магикалық дүниетаным. Шаманизмдегі басты нәрсе - бақсы мен бақсы жүргізетін салт-жоралғылар. Бақсы әрекеттерінің бәрі де магикалық ойлау тәсілінен қүрылған.Магия дегеніміз нақты дүниеге ықпал ету. Осы әрекеттердің барысында біраз ауыз әңгімелер пайда болады, олар бірте-бірте белгілі халықтың мифологиясын қүрайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
2. ↑  Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
**Касья́н Яросла́вич Голейзо́вский** (1892 жылы 22 ақпан (7 наурыз) – 1970 жылы 4 мамыр) – совет балетмейстері. Мәскеуде дүниеге келді. Белоруссия республикасына еңбегі сіңген әртіс. Негізінде Үлкен театр әртістері отбасында туған. Анасы Касьяна Елена Дмитриевна-Добровольская сахнасында балерина, әкесі Ярослав Матвеевич Голейзовский – опера мүшесі, баритон болған. Касьян жеті жасқа толғанда анасы Мәскеу хореография училищесіне оқуға береді. Ол жерде Касьян Домашев, В. Д. Тихомиров (классикалық би), В. А. Рябцевтен сабақ алады. 1906 жылы Петербург хореографиялық училищеге ауысып, оны 1909 жылы бітіріп шығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Джонатан Кристиан Дэвид** (ағылш. *Jonathan Christian David*; 2000 жылы 14 қаңтарда туған, Бруклин, Нью-Йорк, АҚШ) — канадалық футболшы, "Лилль" клубы мен Канада құрамасының шабуылшысы.

Мансап
------

### Клубтық

Дэвид - "Оттава Интернэшнлс" футбол орталығының тәрбиеленушісі. 2018 жылдың басында Джонатан бельгиялық "Гент" клубымен келісімшартқа қол қойды және жастар командасында өнер көрсете бастады. 4 тамызда "Зюлте-Варегемге" қарсы ойында ол екінші таймда Роман Яремчуктың орнына шығып Жюпилер лигасында дебют жасады. Дәл осы матчта Дэвид "Гент" үшін алғашқы голын соқты. Алғашқы бес ойында 5 гол соққаннан кейін, онымен келісімшарт 2022 жылға дейін ұзартылды. 2020 жылы 18 гол соғып, чемпионаттың үздік сұрмергені атанды.

2020 жылдың жазында Дэвид француздық "Лилль" клубына ауысып, 5 жылға келісімшартқа отырды. Трансфер құны 30 млн. еуроны құрады.

### Ұлттық құрамада

2017 жылы Канаданың жасөспірімдер құрамасы сапында Дэвид Панамада өткен КОНКАКАФ жасөспірімдер чемпионатына қатысты. Турнирде ол Коста-Рика, Куба және Суринам құрамаларына қарсы матчтарда ойнады. Суринамдарға қарсы ойында Джонатан дубль жасады.

2018 жылдың 9 қыркүйегінде КОНКАКАФ Ұлттар Лигасының америкалық Виргин аралдарына қарсы іріктеу матчында Дэвид Канада құрамасында дебютін жасады.

2019 жылы Дэвид КОНКАКАФ Алтын Кубогына ұлттық құрамаға қосылды. Турнирде ол Мартиника, Мексика, Куба және Гаити командаларына қарсы матчтарда ойнады. Бұл ойындарда Джонатан алты гол соқты. Ол турнирдің үздік сұрмергені атанды.

Жетістіктері
------------

### Командалық

**«Лилль»**

* Франция чемпионы: 2020/21
* Франция суперкубогының иегері: 2021

### Жеке

* Канада жыл футболшысы - 2019
* КОНКАКАФ алтын кубогының үздік сұрмергені - 2019
* Жюпиле лигасындағы үздік сұрмергені (18 гол) - 2019/20

Дереккөздер
-----------

1. ↑  OISC Youth Player Signs First Pro Contact  (ағыл.).
2. ↑  La Gantoise sécurise son talent Jonathan David en le prolongeant jusqu’en 2022  (фран.).
3. ↑  *Rouse, Daniel*. Lille make Jonathan David most expensive Canadian player ever. (ағыл.)
4. ↑  Canada makes history with record setting 8-0 victory in Concacaf Nations League opener  (ағыл.).
5. ↑  Canada cruises to record win in Concacaf Nations League opener  (ағыл.).

Сілтемелер
----------

* Футболшы профилі Канада футбол қауымдастығының сайтында  (ағыл.)
* Профилі - transfermarkt.com  (ағыл.)
**Джонатан Рис Майерс** (ағылш. *Jonathan Rhys Meyers*) туғандағы есімі **Джонатан Майкл Фрэнсис О‘Киф** (ағылш. *Jonathan Michael Francis O’Keeffe*, 27 шілде 1977, Дублин, Ирландия) — ирландиялық киноактер. «Алтын глобус» жүлдесінің номинанты атанған.

Өмірбаяны
---------

Джонатан Майкл Фрэнсис О‘Киф 1977 жылы 27 шілдеде Дублин қаласында дүниеге келді. Мэри Джеральдин және Джон О‘Кифтің отбасында тұрған. 1978 жылы отбасымен Коркқа көшеді. Екі жылдан кейін әкесі отбасын тастап кетеді. Анасы Джонатан мен Аланды асыраса, Джейми мен Полды апасы асырайды. Ол үйінен қашып, мектептен шығарылып балалық шағын өткізеді. «Любовь без имени» (1994) фильмінде бірінші рет түседі де, тегін анасының құрметіне Рис-Майерс деп ауыстырады. 1995 жылы «Исчезновение Финбара» жобасында рөлге ие болады. «Майкл Коллинз», «Язык-убийца», «Исчезновение Финбара», «Самсон и Далила» телефильмдерінде түседі. 

2005 жылы Вуди Алленнің «Матч пойнт» драмасында түскен соң, танымал атанады. «Миссия невыполнима 3» фильмінде де бағын сынап көреді. Кейін Джонатан басқа да көптеген фильмдерден көрінеді.

Жеке өмірі
----------

2004-2011 жылдарда Рина Хаммермен кездеседі. 2012 жылдың аяғынан Виктория Кеон-Коэн моделімен романы болады. Қазір Мара Лейн атты әйелмен кездесіп жүр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Джонатан Рис-Майерс
**Фатима** (1809/11 ж. ш. Орынбор – 2.10.1845, Бөкей Ордасы) – Бөкей Ордасының ханы Жәңгірдің әйелі. Орынбор және Уфа муфтиі, Қазан университетінің құрметті мүшесі Мұхамеджан Хұсайыновтың (Гусеиновтың) қызы. Жәңгір ханға 1824 жылы тұрмысқа шыққан. Өз кезінде мұсылманша және еуропаша жақсы білім алып, тәрбиеленген зиялы, ақылды әйел болған. Бірнеше шығыс және еуропа тілдерді (орыс, француз, неміс) еркін меңгерген. Қазанда, Орынборда жоғары деңгейдегі қабылдауларда болып, 1826 ж. Жәңгірмен бірге Санкт-Петербургте Николай Қ патшаның таққа отыру салтанатына қатысты. В.И. Даль, Г.С. Карелин, В.А. Перовский, Фукстермен таныс болып, олармен пікірлескен. Жәңгір ханның кеңесшісі болып, оның барлық бастамаларына көмектесіп отырды. Халық арасында Фатиманы еркелетіп, "Фатима тоташ" деп те атады. Оқу-білім тарату, отырықшы өмірге көшуді жақтады. Хан ордасының салынуына ықпал етті, Жәңгір хан ашқан мектепте сабақ та берді. Халық арасында Жәңгірдің үлкен әйелі Жүзім мен кіші әйелі Айсұлудың өлімін Фатиманың есімімен байланыстыратын болжам бар. Алайда архив деректері бұл болжамның негізсіз екендігін дәлелдеген. Жәңгір хан қайтыс болғаннан кейін (1845 жылы 9 тамыз) Ф. Ресей императорының бұйрығымен ханның мұрагері болып бекітілген және Жәңгірдің еркіне сай өзінің үлкен ұлы Сақыпкерейді хандық билікке отырғызуды өтінді. Алайда патша үкіметінің Бөкей Ордасындағы хандық билікті жоюға мүдделі болуына байланысты Орынбор өлкесінің губернаторы ген. В.А. Обручевтің бұйрығы бойынша Сақыпкерей Санкт-Петербургке жіберілді. Фатима 1845 жылы 2 қазанда қайтыс болды.

Дереккөздер
-----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Джоната́н де Гузма́н** (ағыл. *Jonathan de Guzmán*; 1987 жылы 13 қыркүйекте Торонто қаласында Канадада туылды) — нидерландиялық футболшы, италияндық «Наполи» футбол клубы мен Нидерландия ұлттық құрамасының жартылай қорғаушысы.

Клубтағы мансабы
----------------

### Фейеноорд

Джонатан футболдағы мансабын 12 жасынан «Фейеноорд» клубында бастады. 1999 жылы Джонатан «Фейеноорд» клубының негізгі құрамындағы ойыншы атанып, «Херенвена» клубына қарсы алғаш матчын ойнады. Алғаш голын 2005 жылы 30 қыркүейкте «Виллем» клубына 9 минутта соқты. Алғашқы маусымында 29 матч өткізіп, 4 гол соқты. Ал оның клубы Нидерланд чемпионатында 3 орын алды.

2008 жылы Джонатан клубпен контракты 2010 жылға дейін созды.

### Суонси Сити

2012 жылы шілде айында Джонатан «Суонси Сити» клубына жалға берілді. Алғашқы матчын «Куинс Парк Рэйнджерлерге» қарсы өткізіп, клубымен 5:0 есебімен жеңіске жетті. «Суонси» үшін алғаш голын 2012 жылы 31 қазанда Ливерпульға қарсы соқты.

2013 жылы жазда жалға беруді тағы да бір маусымға созды. Жалпы екі маусым ішінде 95 матч өткізіп, 16 гол соқты.

### Наполи

2014 жылы 20 тамызда А Сериясына көшіп, италияндық «Наполи» футбол клубымен 4 жылдық контракқа отырды. Алғаш матчын 31 тамызда «Дженоа» клубына қарсы өткізіп, осы матчта 78 минутта серігі Марек Гамшиктің орнына кіріп, жеңіс голын тықты.

Ұлттық құрамадағы мансабы
-------------------------

2008 жылы 26 наурызда алғаш рет Нидерланд құрамы үшін Еуропа Чемпионатының іріктеу ойындарында Эстонияға қарсы матчта алаңға шықты. Джонатан матчта аса маңызды рөл атқарып, командасына 3:0 есебімен жеңуге көмектесті.

2008 жылы Пекинда өткен олимпиадада құрамымен жартылай финалға дейін жетіп, Аргентинаға 2:1 есебімен жеңіліп қалды.

2014 жылы әлем чемпионатында да жартылай финалға дейін жетіп, Аргентинаға пенальти сәтінде ұтылып қалды. Алайда үшінші орын үшін Бразилия құрамасын 3:0 есебімен жеңді.

Жетістіктері
------------

### Фейеноорд

* Нидерланд Кубогінің иегері: 2008

### Суонси

* Лига Кубогінің иегері: 2012/13

### Нидерланд ұлттық құрамында

* Әлем чемпионатының қола медаль иегері

Сілтемелер
----------

Футболисттің профилі
**Фас** (ағылш. *FAS – free alongsіde shіp* – кеме бойында азат) – халықаралық саудада тауарды жеткізу мен ақысын төлеу тәртібін айқындайтын шарттар Фас жағдайында сатып алу-сату сатушының жүкті (тауарды) өз қаражаты есебінен кеменің бортына жеткізуге міндетті екенін білдіреді. Сатып алушы кемені уақтылы жалдауға міндетті. Ол тауарды бортқа тиеу шығынының бәрін көтереді. Тауар кеме бортына, айлаққа жеткізілген сәттен бастап жүктің кездейсоқ бүлінуі не опат болу қатері сатушыдан сатып алушыға көшеді. Фас шартымен жеткізу кезінде өткізу бағасына тауардың тікелей бағасы, сондай-ақ оны кеме бортына жеткізу сәтіне дейінгі (тиеу қосылмайды) көлік шығыны мен басқа да шығындар – Фас бағасы қосылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9