recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Франческо Тольдо** (итал. *Francesco Toldo*; 2 желтоқсан 1971, Падуя) — италиялық футболшы, қақпашы.

Карьерасы
---------

1993 жылға дейін "Милан", "Верона" клубтарында ойнады. 1993 жылы "Фиорентина" ауысты да, сегіз маусым бойы негізгі құрамнан түспеді. Осы аралықта екі рет Италия кубогы иегері атанды.

2001 жылы жазда "Интерге" ауысып, карьерасының қалған бөлігін осы милундық клубта өткізді. 2005 жылы "Интерге" Жулио Сезар келіп, негізгі құрамнан сырт қалып жүрді, соған қарамастан клубтан 2010 жылға дейін кеткен жоқ. "Интер" сапында мүмкін болған жүлделердің бәріне қол жеткізді.

Ұлттық құрама сапында 1996 жылы Еуропа чемпионатына, 1998 жылы әлем чемпионатына барғанымен, Джанлука Пальюканың көлеңкесінде қалды. Тек 2000 жылғы Еуропа біріншілігіне негізгі қақпашы ретінде барды. Тольдо чемпионатты өте жақсы өткізді, әсіресе жартылай финалдағы Нидерланд құрамасымен ойындағы шеберлігі жанкүйерлер есінен күні бүгінге дейін кеткен жоқ. Матч барысында бір пенальтиді, матчтан соңғы серияда екі соққыны қайтарып, Италияны финалға алып шықты.

2002 жылғы әлем чемпионаты мен 2004 жылғы Еуропа чемпионатында Джанлуиджи Буффон негізгі құрамды бермеді, 2004 жылғы турнирден соң құрамамен қош айтысты.

Жетістіктері
------------

### Халықаралық

* Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 2000
* Жастар арасындағы Еуропа чемпионы: 1994

### Клубтық

* Италия кубогы: 1995/96, 2000/01, 2004/05, 2005/06, 2009/2010
* Италия суперкубогы: 1996, 2005, 2006
* Италия чемпионы: 2005/06, 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2009/2010
* УЕФА Чемпиондар Лигасы: 2009/10

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Ресми сайт  (ағыл.) (итал.)
* Франческо Тольдо "Ювентуске гол соқты
**Қарамерген** — Іле өзені бойында XII-XIII ғасырда өмір сүрген ортағасырлық солтүстік аймақтағы ірі қала. Қазіргі уақытта ол Алматы облысындағы туристтік нысан ретіндегі шағын қалашық.

Қалашықтың алаңы 10,7 гектар жерді қамтиды.

Тарихы
------

Қарамерген Іле — Бақанас өзендірінің маңайында, Балқаш көліне жақын жерде орналасқан. Қарамерген Ақтамнан біршама үлкенірек. Ақтам қаласы сияқты Қарамергенде XIII ғасырда моңғол шапқыншылығы кезінде қиратылды. Өзеннің арнасының өзгеруі қаланы қалпына келтіруге кері әсер етті. Қирату мен эрозияға қарамастан, саман үйлердің қалдықтары мен ирригациялық жүйе жақсы сақталған. Қалада отырықшылық жақсы дамыды. Бұған қарамастан, тоғайлы ормандарда аңшылық та кең өріс алған (қаланың атауы осыдан шыққан). Бұл аймақта тіпті тұран жолбарыстары да мекендеген. Онымен қоса Іле мен Балқашта балық аулау кәсіпке айналған.

Қалашықтың өз пішіні бойынша елді мекеннің өлшемі 115 х 120 м тік бұрышты нысан,оның бұрыштары кардиналды нүктелерге бағытталған. Олардың биіктігі шамамен 3 метрге жетеді, ал бұрыштарында дөңгелек пішінді сыртқы мұнаралар бар, олардың биіктігі 4,5 метр. Оңтүстік мұнарадан шығысқа қарай шамамен 20 метр - биіктігі жарты метрлік білікпен қоршалған трапеция тәрізді құрылым. Бекіністің оңтүстік-шығыс жағынан, шамамен 0,8-1 км қашықтықта, қазіргі Ортасу өзенінің арналарының бірінен негізгі канал өтеді. Сондай-ақ, елді мекен аумағында IX-XIII ғасырларға жататын керамика қалдықтары табылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тарихи аймақтардың шекараларын бекіту туралы шешім

Сілтемелер
----------

* Қарамерген қалашығы Qazaqstan 3D сайтында
* Қарамерген қаласы Мұрағатталған 8 желтоқсанның 2020 жылы. Archaeology.kz сайтында

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеуҚазақстан Алматы облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері |
| --- |
|  |
| Қонаевта | 
Қапшағай гидроторабы |
|  |
| Талғарда | 
Талғар қалашығы |
|  |
| Балқаш ауданында | 
Қарамерген қалашығы |
|  |
| Жамбыл ауданында | 
Тамғалы петроглифтері • Жамбыл мұражайы |

 |
**Тақиятас** (қарақ. *Taqıyatas*, өзб. *Taxiatosh*) — Қарақалпақстандағы (Өзбекстан) қала, Тақиятас ауданының әкімшілік орталығы.

2012 жылы қала тұрғыны саны — 64,1 мың адам болды.

Географиясы
-----------

Нүкіс қаласынан оңтүстікке қарай 12 км жерде Әмудария өзенінің сол жағалауында орналасқан. Тақиятас МАЭС. Теміржол станциясы. Нүкіс жолындағы Әмудария үстіндегі теміржол көпірі. Түрікменстанның шекарасына дейін 5 шақырымдай жерде.

Тарихы
------

Тақиятас 1950 жылы желтоқсанда «Ұлы коммунизм құрылысы» Басты Түрікмен арнасын салушылардың елді мекені ретінде құрылған. Сондай-ақ Тақиятас су электр стансасын салу жоспарланған болатын.

1952 жылы 15 маусымда Шаржоу-Қожалы теміржол Тақиятасқа тармақталған желімен ашылды. Арна құрылысында жұмыс істеген 10 мың адамның жартысына жуығы ГУЛАГ тұтқындары болды. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін арнаның құрылысы уақытша тоқтатылып, кейін толығымен тоқтатылды. Сол жылы елді мекен қала мәртебесін алды.

Кеңес заманында қаланың солтүстік-батыс шетінде әскери әуеайлақ (ұзындығы 2600 м асфальтбетонды ұшу-қону жолағы) болды. 1990 жылдардың басында әуеайлақ қараусыз қалдырылып, жойылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Uzbekistan: largest cities and towns and statistics of their population". World Gazetteer.
**«Тақвим Уақайе»** (басылым) – алғаш рет түрік тілінде жарық көрген түрік басылымы. Ол 1831 жылдың 11 қарашасынан бастап шығарыла бастады. Газет редакторы – *Сейіт Мехмет* әпенді. Газет 1860 жылдан бастап тұтастай ресми басылымға айналады. Ол көбінесе мемлекеттің мүддесін көбірек қорғайтын мақалалар жариялаумен ерекшеленеді. Газетте беттерінде сондай-ақ ішкі-сыртқы саясат, білім, дін адамдарының жұмысқа араласуы, әйелдер мәселесі, сауда һәм бағалар, әскер мәселелері талқыға түседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Рамазан А. Шетел журналистикасының тарихы: Оқулық. – Алматы: Қазақ Университеті, 2006 ж.
Құз көктекесі

### Тарихы

**Құз көктекесі** - тас, құздарда тіршілік етуге бейім құс. Салмағы 35 - 38 гр. Дене пішімі торғайдан сәл үлкенірек. Осы денесіне қарамай, бұл құс - керемет құрылысшы. Құз көктекесінің ұясы өте мықты болады. Ол үшін 8 килограмдай саз балшықты пайдаланатын көрінеді. Сазды, балшықты, тасты құз қабырғасына өз сілекейімен жабыстырып, сыртын қоңыз қабыршақтары, құс қауырсыны, шыны сынықтарымен сылайды да, ішін мамықтайды (жүн, жұмсақ жапалақ мамығымен, мақта және т.б) екен. Тіпті осындай бір құз көктекесінің ұясының сыртынан түлеген жылан қабығы да табылған. Бұл қолмен бұза алмайтындай берік ұя тіпті адамды да көтере алады дейді. Жалпы, құз көктекесінің ұя жасау шеберлігіне кім де болса таңқалары сөзсіз.

### Дереккөз

1. ↑  Сен білесің бе? энциклопедиясы
**Құдандалы**. Қазіргі «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі бойынша — қыз алысып, қыз беріскен сүйек шатысы бар (адамдар) мағынасын беретін сөз. «Бұлар алты атасынан бермен қарай құдандалы жегжат» (Б. Тәжібаев, Қараторғай.).
Сырт қарағанда да, қазіргі біздің қолданысымызда да бір сөз қалпында танылып жүр. О бастағы жеке түбірлер бірігіп, біте қайнап, тұтас сөз тұлғасына жеткенше бастарынан талай өзгерістерді өткізген деп ойлаймыз. Бұлай ойлауға тілдік деректер мәжбүр етеді. Алғашқы сөз — құда. Ол туралы түсініктің көп қажеті жоқ. Екіншісі — анда. Осы екі сөз бірікпестен бұрын қос сөз қалпында кәріне келіп, ақыры біріге отырып, кірігіп тыным тапқан. Кіріккен дейтін себебіміз — алғашқы не соңғы сөздің бірі «а» дыбысынан айырылып барып біріккен.
Біріккен сөздердің екіншісінің мағынасын басқа тіл деректері анықтап береді. моңғол тілінде анд — дос, жолдас; бурят тілінде анда — жақын дос, туыстасушылық, әрегірек барсақ, маньчжур тілінде анда — дос. «Құда» сөзіне осы сөз косарланып, «құда-анда» қос сөзі түзелген, келе-келе «құда(а)нда» тұлғасы пайда болған. «Құданда» сөзі- нің мағынасын қазіргіше түсіндірсек — «құда дос», «құда жолдас». Демек, құдалық арқылы дос, жолдас болған адамдар деген ұғым береді. Сөз соңындағы -лы жұрнақ екендігі белгілі (ағайын + ды т. б. сөздерде кездесетін).[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Қора** — мал ұстайтын орын. 

Ол мал түліктерінің түріне қарай әр түрлі болады. Мысалы, ат қора, сиыр қора, қой қора, төл қора және жабық қора, т.б. Қораның төбесі көбінесе жабық болады, оны салуға жергілікті жердің жағдайына қарай кірпіш, тас, ағаш, қамыс пайдаланылады. Соңғы кезде стандартты қора салу ісі қалыптасты. Мұндай қоралар жем-шөп, су жеткізу, оның астын тазалау, жөндеу жұмыстары теxника көмегімен атқарылады. Ал жеке меншік малға қора салу ісімен қазақ xалқы ертеден бері айналысып келеді. Қоралар әдетте қыстауда салынып, қыста ғана пайдаланылатын. Ерте кезде үй мен қора-қопсының арасында бір ғана қабырға болған, яғни олар бір-біріне жалғасып жататын болған. Қазіргі кездегі қоралар кең, еңселі, биік етіп салынады. Мал төлдейтін қозы қорасы қой қорасынан бөлек. 

Жергілікті жағдайға қарай қораның дәстүрлі түрі қалыптасқан. Мысалы, Маңғыстауда қой қоралардың жобасын дөңгелектеп, төбесіне арқалықтар салған. Ал Шығыс Қазақстанда қораның жобасын ұзынша, тік бұрышты етіп, ағаштан қиып салады. Оңтүстікте көбінесе шикі кірпіштен қалап, төбесін ағаш, қамыспен жабады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Шаңырақ" үй-тұрмыс энциклопедиясы
**Құныпия Қожахметұлы Алпысбаев** (4.8.1949 , ҚХР, Баяндай ауылы) – филология ғылымдарының докторы (2000), профессор (2001). ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ) бітірді.

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

ҚазМУ кәсіподақ комитеті төрағасының (1974–1975), дайындық бөлімі деканының орынбасары (1987–1989), сырттай оқытатын филология факультетінің деканы (1993–1994) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі. 1999 жылы «Қазақ әдебиетіндегі тарихи шығарма: таным мен көркемдік» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 100-ден аса ғылыми-зерттеу еңбегі, отандық және шет ел баспаларында (Түркия, Қытай) 15 кітабы мен кітапшалары жарық көрген. Көптеген сын-зерттеу мақалалары жарияланған. Оның бірқатары шетелдерде (Түркияда, Қытайда) басылған.

Шығармалары:
------------

С. Сейфуллин, Б. Майлин, I.Жансүгіров творчестволары бойынша методикалық нұсқау. А. 1985; Қазіргі қазақ лирикалық поэмасы. Оқу құралы. А. 1989; Қазақ әдебиеті. Көмекші оқу құралы. А. 1992; Поэма және сюжет. А. 1992; Көркем шығарманы талдау жолдары. А. 1995; Мұхтар Әуезов шығармашыл ығын дағы өнер мен өнерпаз тұлғасы. А. 1997; Тарих және жазушы. А. 1998; Беу, туған жер. А. 1999; Тарихи шығарма: таным және көркемдік. 1999; Мүқағали өрнегі. 2001; Қазақ аудармасының теориясы мен тәжірибесі. А. 2001; Қазақ әдебиеті. - Күйтің: Іле халық баспасы (ҚХР, ШҰАР), 2002; Қазақ әдебиеті. Оқулық. А. 2002; Көркем мәтінді талдау әдістері. А. 2004; Қазақ әдебиеті. Әдістемелік нұсқау А. 2003; Қазақ әдебиеті. Оқулық. А. 2006; Қазақ әдебиеті. Әдістемелік нұсқау. А. 2006; Поэзия парасаты. А. 2006; Ой орамдары. А. 2006; Қазақ әдебиетіндегі тарихи шығарма: таным және көркемдік. А. 2008; Қазақ әдебиеті. Он екі жылдық мектептің қазақ тілінде оқитын алтыншы сыныбына арналған байқау оқулығы. А. 2008; Қазақ әдебиеті. Он екі жылдық мектептің орыс тілінде оқитын алтыншы сыныбына арналған байқау оқулығы. А. 2008; Қазақ әдебиеті. Он екі жылдық мектептің қазақ тілінде оқитын алтыншы сыныбына арналған байқау оқулығы бойынша әдістемелік нұсқау. А. 2008; Қазақ әдебиеті. Он екі жылдық мектеп-тің орыс тілінде оқитын алтыншы сыныбы на арналған байқау оқулығы бойынша әдістемелік нұсқау. А. 2008.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Құныпия Қожахметұлы Алпысбаев Мұрағатталған 19 қазанның 2011 жылы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Алмабеков Т.* Албан ата энциклопедиялық шежіре. //  —  Алматы, 2003. — 1352 б. — ISBN 9965-00-838-8.
2. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
3. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
Құдық
**Құдық** – гидротехникалық құрылыс. Елді мекенді ауыз сумен қамтамасыз ету және жер суландыру үшін пайдаланылады. Археологиялық зерттеулерге қарағанда құдық қола дәуірінде қазыла бастаған. Мысалы, Солтүстік Қазақстандағы Шағалалы қонысынан қазылған құдықтар анықталған. Дәстүрлі қазақ қоғамында табиғи су көздері жоқ шөл және шөлейт өңірлерде құдық көптеп қазылды. Сонымен қатар құдық мұнай, т.б. сұйықтарды өндіру, жер бетінен атмосфералық және беткей суларды аластау (топырақты кептіру) және жер асты суларының режимін зерттеу мақсатымен де қазылады. Құдық— жерасты суларын, мұнайларды, басқа да сұйықтарды өндіру, жер бетінен атмосфералық және беткейлік су ларды аластау, топырақты құрғату, немесе жерасты суларының режімін зерттеу мақсатыңда әдейі қазылатын қазынды.
Қолданылуына қарай құдықтар грунт, артезиан, кәріздеу және бақылау болып 4 түрге бөлінеді. Құдықтар қазылу әдістеріне қарай шахталы (шегенді) және құбырлы деп аталады. 

* *Шахталы құдықтар* тереңдігі 30 – 40 м, ал диаметрі 0,8 – 1,5 м болатын дөңгелек не шаршы пішінді шахта түрінде қазылады. Кейбір шахталы құдықтардың тереңдігі 100 м-ге (Маңғыстау облысында), кейде 300 м-ге жетеді. Ол жер бетіне жақын жататын грунт суымен елді мекендерді және мал жайылымдарын қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Олардан тәулігіне 100 м3 және одан да артық су алуға болады.
* *Құбырлы құдықтар* бұрғылау ұңғымасы тәрізді. Олардың тереңдігі 800 м-ге жетеді. Алматы облысында тереңдігі 250 – 300 м-лік құбырлы құдықтар бар.

Құдық төлқұжаты
---------------

Құдықтың қазылу уақыты, кұдьіқ оқпаны өткен таужыныстардың кимасы, судың дебиті, оның физикалык және химиялық сипаты және т.б. деректер тіркелетін құжат. Синонимі: тіркеу парағы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997;
2. ↑  "Балалар Энциклопедиясы", V-том
3. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 
Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі
 ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, 
Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыи?лығьшьщ лауреаты А.Қ.Қүсаи?ьшов — Алматы: "Мектеп" баспасы Ж А Қ , 
2003. — 248 бет. ISВN 5-7667-8188-1, ISВN 9965-16-512-2
**Құз** – [1] тау басындағы тік қиялы, шатқалға не тау етегіне құлама келген жалаңаш жартас;
Түсіндірме сөздікте «тау... шыңы; тік шатқал, биік жартас» деген түсінік берілген. «Тау бүркіттері ұясын биік құзға... салады» (А. Сейдімбеков, Ақиық.).
«Құз» көбіне тау бедеріне байланысты қолданылатыны рас. Бірақ биік жартас, тау шыңының бәріне бірдей бұл атау беріле бермейді. Шын мәнісінде шың мен құздың мағына жағынан айырмасы бар. Ертедегі түркі тілдерінде «құз» деп таудың күн түспейтін жағын атаған. Мұның дұрыстығына сол кезден келе жатқан «құздың қары кемімес, қойдың майы кемімес» деген мақал да дәлел.[2]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шың.
2. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**"Үш Императордың Одағы"** — тарихи деректерде 1873, 1881 және 1884 ж. Ресей, Германия, Австрия — Венгрия арасында келісім деп аталған құжат. 1873 жылғы келісімге (Ресей мен Австрия-Венгрия арасындағы) 25 мамырда Шенбруннде (Австрия — Венгрия) қол қойылды. 1878 ж. 11 қазанда оған Германия қосылды. Императорлар алауыздық туған кезде келісімге келуге, төртінші бір мемлекет тарапынан шабуыл қаупі төнсе, өзара пікір алысуға міндеттенді. 1881 жылғы келісімге (Ресей, Германия, Австрия — Венгрия арасындағы) 6 маусымда Берлинде қол қойылды. Онда қол қоюшы мемлекеттер бұлардың бірі басқа бір мемлекетпен соғыса қалса бейтараптылық сақтауға, ал Түркиямен соғыс болған жағдайда бейтараптылықты арнаулы келісіммен белгілеуге, сондай-ақ Түркияның еуропалық иеліктерінде алдын ала келісімсіз аумақтық өзгерістерге жол бермеуге міндеттенді. Келісім 3 жылға жасалды және 1884 жылғы 15 наурызда тағы да 3 жылға ұзартылды. 1887 ж. ол орыс-герман келісімімен алмастырылды.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Үстірт Артезиан Алабы**– Маңғыстау түбегінен Арал теңізіне дейінгі аймақты қамтитын жер асты суы бар өңір. Ауданы 270 мың км². Алап шығысында Қарақалпақстанмен және оңтүстігінде Түрікменстанмен шектеседі. Оның нағыз арынды артезиандық су кешендері (қалыңд. 2000 — 3500 м, минералд. 3 — 20-дан 100 — 200 г/л-ге дейін) қатпарлы пермь-триас қабаттарының үстіндегі юра, бор, палеоген, төм. неогеннің құмтасты, құм-балшықты, әктасты шөгінділерінің қойнауында қалыптасқан. Бұл шөгінділердің бетінде түгелдей жоғ. неоген (сармат кезеңі), кей жерлерде төрттік кезеңнің әктасты, борпылдақ құмды тау жыныстарында ауыз су ретінде пайдалануға жарамды арынсыз грунттық сулы қа-баттар орналасқан. Арынды қабаттарға жеткізіле қазылған ұңғымалардан алынған су тым ыстық (100 — 130°C), өнімділігі шамалы (тәулігіне 250 — 400 м³). Бұлар ауыз суы ретінде пайдалануға жарамсыз. Минералдылығы жоғары (100 — 200 г/л) тұздық сулардан әр түрлі өнеркәсіптік бағыттарда пайдалануға болатын ас тұзын, көптеген шашыранды және сирек кездесетін элементтерді және калий, стронций, бром, аммоний, бор қосылыстарын алуға болады.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**Құралай Заманбекқызы Нұрқаділова** – қазақстандық дизайнер, суретші, стилист, «Құралай» сән үйінің басшысы. Қазақстан Республикасының Ұлттық Сән Палатасының атқарушы директоры. Kazakhstan Fashion Week және Мәскеу мен Екатеринбург қалаларында өтетін сән апталығының тұрақты қатысушысы.

Өмірбаяны
---------

1992 жылы Алматы мемлекеттік университетінің көркем-сурет және графика факультетін бітіріп шықты. Алғашқы шығармашылық қызмет жолы 1990 жылы «Азия Дауысы» ән байқауында режиссердің көмекшісі қызметінен басталды. Алғашқы киім топтамасын 1992 жылы «Сымбат» сән үйінің негізінде дайындап шықты. Мұнда ол бір жыл бойы сән үйінің авторлық бөлімдегі суретші-модельер қызметін атқарған болатын. 

1994 - 1995 жылдары – Құралай Нұрқаділова тек киім тігімен ғана емес, сонымен қатар стилист ретінде таныла бастады. Ол Дала TV телекомпаниясының стилисті ретінде қызмет атқарды..

1994 - 1998 жылдары – төрт жыл бойы «Хабар» және «Қазақстан-1» телеарналарында стилист ретінде қызмет етеді.

1995-1997 жылдары – «Мемориал» қайырымдылық қорының вице-президенті ретінде қызмет атқарады. Бұл қызметімен қатар Алматы қаласының бет бейнесін дайындау жұмысымен, «Алматы жарнама» компаниясына арнап жобалар дайындайды. 

1995 жылы – Құралай Нұрұаділова өзінің жеке кәсібін бастайды. Осы жылы Авторлық Сән Үйінің негізі қаланды. 

1996 жылы – «Қазақстан іскер әйелдерінің ассоциасы» республикалық қоғамдық бірлестігіне мүше болады. Бұл ұйымда Құралай ең жас кәсіпкер әйел болатын. 

1997 - 2000 жылдары – «Азия Дауысы» және «Жас Қанат» ән байқауларындағы қызметін жалғастырады. 

2006 жылға дейін әртүрлі қалаларды өзінің жеке сауда дүкендерін ашады. Халықаралық сән байқауларында Қазақстанның атынан қатысады. 

2006 жылы – Ішкі дизайн студиясы дәне химиялық тазалау бағытындағы «KURALAI» үйінің жаңа бөлімшесі ашылады. Авторлық Сән Үйі компания ретінде тіркеледі.

2007 жылы – Құралай Нұрқаділова Қазақстан Республикасының Ұлттық Сән Палатасының атқарушы директоры қызметіне бекітілді.

Қоғамдық қызметі
----------------

Дереккөздер
-----------
**Франкфурт бітімі** (фр. ; нем. *Friede von Frankfurt*)- (1871) - Германия мен Франция арасындағы бітім шарты.

Бұл шарт бойынша Франция-Пруссия соғысы (1870-1871) тоқтатылды. Франкфурт бітімі негізінде Германия Эльзас пен Лотарингияы аннексиялауға, Франция үш жыл ішінде 5 млрд. франк контрибуция төлеуге, герман әскерлері бірқатар фрацуз департаменттерін оккупациялауға тиісті болды. Бітім шарттарын жасау 1871 ж. наурызда Париж коммунасының жариялауына байланысты тоқтап қалды. Бітім жөніндегі келісім сөздер1871 ж. 6 мамырда қайта басталып, 10 мамырда Майндағы Франкфуртта Франкфурт бітіміне қол қойылды. Франкфурт бітімі шарттарының күші 1-ші дүниежүздік соғыс басталғанға дейін сақталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Түркістан туркомилаксы** (лат. *Turcomilax turkestanus*) – Саны азайып бара жатқан түр.Солтүстік және Орталық Тянь-Шань тау жүйесі жергілікті түрі. Неоген дәуірінен Тянь-Шань тау жүйесінде қалыптасып сақталған ежелгі фауна қалдығы.Теңіз деңгейінен 900–3200 м биіктікте тау етегінен Альпі шабындықтарына дейін кең таралған. Turcomіlax turkestanus тау етегіндегі жемісті бақтар мен көкөністі егістіктерден де табылған. Тау өзені мен жылғаларының жағасындағы шыршалы ормандарда өте көп кездеседі. Көбею кезеңі — маусым-шілде айлары. Ересек даралары жылдың жылы мезгілінде ұзағынан кездеседі. Ағаштар мен бұталарды кесу,тау жазықтығындағы тыңайған жерлерді жырту, малды шектен тыс ұзақ бағу, дала және орман өрттері түрдің санын қысқартады. Түрді сақтау үшін саны салыстырмалы көп кездесетін жерлерді өрт пен малды шектен тыс бағудан қорғау керек.

Дереккөздер
-----------

Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
**Үстірт-Қарақұм ауданы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің бұрынғы әкімшілік бөліну бірлігі.

Тарихы
------

Аудан Адай уезі құрамында 1923 жылдың 20 наурызында құрылған. Аудан халқының барлығы көшпенді болған, бұл жағдай ауданның орталығы жоқтығына әкелді.

1923 жылдың 5 шілдесінде аудан таратылды. Құрамына кірген болыстар уезд басшылығына тікелей бағыныңқылы болды.

Әкімшілік бөлінуі
-----------------

Аудан 7 болыстан тұрды. Олар: 4-ші, 6-шы, 7-ші Адай; Әли-Бәйімбет; Келімберді; 1-ші, 2-ші Түрікменадай

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 — декабрь 1936) / Базанова Ф. Н. — Архивное управление МВД Казахской ССР. —  Алма-Ата. — 1500 таралым.
**Франко Барези** (итал. *Franco Baresi*; 8 мамыр 1960 жыл, Травальято, Италия) — италиялық футболшы, қорғаушы. 1982 жылғы әлем чемпионы.

Карьерасы
---------

Бүкіл карьерасын "Миланда" өткізіп, 6-нөмірде ойнады. 1997 жылы карьерасын аяқтаған соң клуб 6-нөмірді Барезидің құрметіне мәңгіге бекітті. 
Балалық шағында "Интернационале" клубының жанкүйері болған, алайда ол клубқа қабылданбады. "Интерге" қабылданбағасын футболды мүлде тастап кету ойында да болған, бірақ Итало Гальбьяти балақайдың бойындағы талантты бірінші боп байқап, "Милан" академиясына алып келеді. 

1977 жылы клубтың негізгі құрамына қабылданды, 1978/79 жылғы маусымнан бастап негізгі құрамға толық орнығып алды. 1982 жылы жастығына қарамастан клубтың капитаны боп тағайындалды. 

Кейін Паоло Мальдини — Алессандро Костакурта — Франко Барези үштігі футбол тарихындағы тасқамал қорғанысқа айналды. Бұл үшеуіне әйгілі "нидерланд үштігі" Райкаард, Гуллит, ван Бастен қосылып, "Милан" 80 жылдардың соңында ең күшті клубқа айналды. 

Барези 1980 жылы Еуропа чемпионатына, 1982 жылы әлем чемпионатына қатысты, бірақ алаңға шықпады. 

1994 жылғы әлем чемпионатында Италия финалда Бразилиядан пенальтилер арқылы ұтылды, осы серияда Барези өз соққысын дарыта алмады. Бұл ойын оның құрама сапындағы ең соңғы матчы еді.

Жетістіктері
------------

### Командалық

«Милан»
* Италия чемпионы (6): 1978/79, 1987/88, 1991/92, 1992/93, 1993/94, 1995/96
* Италия суперкубогы (4): 1988, 1992, 1993, 1994
* Чемпиондар лигасы (3): 1988/89, 1989/90, 1993/94
* УЕФА суперкубогы (3): 1989, 1990, 1994
* Құрлықаралық кубок (2): 1989, 1990

Италия
* Әлем чемпионы: 1982
* Әлемнің Вице-чемпионы: 1994
* Әлемнің қола жүлдегері: 1990
* Еуропа чемпионатының қола жүлдегері: 1988

### Жеке

* Әлем чемпионатының символикалық құрамы: 1990
* ФИФА-100
* Италия футболының құрмет залы: 2013
* «Милан» клубының құрмет залы

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* unofficial site
* 2009 Interview
Қожа Ахмет Иасауи кесенесі
Бұрынғы атауы № 34 көше (Жаңа әкімшілік орталық). Түркістан көшесі Сарайшық көшесінен басталып, Тәуелсіздік, Достық, Сығанақ, Алматы көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 6554,5 м.

Түркістан (Иасы) - Түркістан облысындағы тарихи қала. Сырдария өзенінің оң жағалауы мен Қаратау жотасының етегінде орналасқан. Түркістанның көркі мен мәртебесі - түркі әлемінің ғұламасы Қожа Ахмет Иасауи кесенесі. 2000 жылы ЮНЕСКО шешімімен Түркістан қаласының 1500 жылдық мерейтойы әлемдік деңгейде аталып өтілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы Мұрағатталған 16 қаңтардың 2013 жылы.  (қаз.) (ағыл.) (орыс.)
**Түркістан музыкалық драма театры** – 2021 жылы Түркістан қаласында жаңадан салынған театр.

Театр тарихы
------------

2018 жылдың 18 маусымында Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан облысы болып қайта құрылып, оның орталығы болып Түркістан қаласы таңдалды. ҚР Президенті Hұрсұлтан Назарбаев 2018 жылдың 28 қыркүйегі күні "Түркістан қаласын түркі әлемінің мәдени-рухани орталығы ретінде дамыту жөніндегі бас жоспардың тұжырымдамасын мақұлдау туралы" №762 қаулысына қол қойып, Түркістан қаласының жаңа дәуірі басталды. Бас жоспарған енген объектілердің арасындағы Түркістан музыкалық драма театрының құрылысын Ақтөбе облысы сый ретінде салып беретін болды. Мердігер ретінде BI Group компаниянсы таңдалды. Театр құрылысы 2019 жылы басталып, 2021 жылы аяқталды. 

Театрдың директоры әрі көркемдік жетекшісі болып 2021 жылдың 16 сәуірде белгілі продюсер Айнұр Көпбасарова тағайындалды.

Театр актерлері
---------------

Айгерим Шарипбек, Фархат Садвакасов, Али Марат, Азат Мыңбаев, Ақ-Сұлтан Әнуарбек, Музафар Ғалымжанұлы, Шерхан Саматұлы, Ислам Жұматай, Рамазан Өмірзақ, Мерей Құдайбергенов, Қадіржан Төреханов, Болатбек Оспан, Нұрым Алжаппаров, Айя Дарибаева, Арайлым Сатыбалдиева, Нурсулу Бекжанова, Алуа Төрегелді, Аида Серикова, Қаныш Кенжеәлі, Джозеф Рахимбаев, Актан Асылбашов, Ильяс Джарылкасын, Рустам Шайхов, Еламан Әбдіқалық, Дастан Саттар, Елдос Оспанов, Бақытнұр Дүйсенбаева, Камила Алимжанова, Акылай Сыдыгалиева, Гулжанат Каламғазина, Алина Ормонбек, Аяжан Медетхан, Амина Смаилова, Айбек Боранбаев, Темірлан Еркінғалиев, Данияс Нұрқабденов, Досымжан Арқабеков, Нұрсұлтан Бермаханов, Ұланғасыр Елғонды, Мао Сакаи.

Театр репертуары
----------------

* "Бөрте" спектаклі  - Моңғол империясының әміршісі Шыңғыс қағанның әйелі Бөрте ханым өмірін бейнелейтін спектакль. Пьеса авторы: Дулат Исабеков. Қоюшы режиссер: Итальяндық Davide Livermore
* "Фариза" спектаклі  - Ақынға тән мінез, ақынға тән балалық, ақынға тән ұлылық пен оның табиғатындағы жұмбақ сырды баяндайтын спектакль. Пьеса авторы: Роза Мұқанова. Қоюшы режиссер:Фархат Молдағали
* "Шаңырақ" спектаклі - түбі бір түркі халықтарының бірлігі, ынтымағы, бауырластығына құралған, бабалар жолының саралығы, ұрпақ сабақтастығы, өткенін қастерлеп, өркениетке ұмтылған түркі ұрпағының өміршеңдігін бейнелейтін спектакль. Шығарма авторы: Роза Мұқанова. Қоюшы режиссер: Айнұр Көпбасарова

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Елбасы Түркістандағы жаңа музыкалық драма театрының жұмысымен танысты
**Сидзо Канакури** (жап. *金栗 四三|Kanaguri Shisō or Kanakuri Shizō*) — 20 тамыз 1891 жыл – 13 қараша 1983 жыл — жапония марафоншысы, Жапонияда оны "марафонның әкесі" деп атайды.

Өмірбаяны
---------

Сидзоны жапон тілінен аударғанда "43" деген санды білдіреді. Сондықтан да оның өмірі марафон (42 шақырым 195 метр) қашықтығымен тікелей байланысты. ⠀⠀

1911 жылы Жапонияда Олимпиадаға іріктеу кезеңінде Сидзо Канакури марафонды 2:35:42 уақытта жүгіріп өтеді. Ал сол сәттегі әлемдік рекорд 2 сағат 40 минут болғандықтан, жапон газеттері оқиғаны әлемге жар салады. Алайда бұл қашықтық 42 шақырымға (40 шақырым) сәл жетпегендіктен, бұл оқиғаны әлемдік рекорд ретінде ешкім мойындай қоймады. ⠀

1912 жылы жапон спортшысы Швециядағы Олимпиадада өзінің рекордын дәлелдегісі келіп, 3 аптада Стокгольмге жетеді. ⠀

Бірақ 1-ші орынға басты үміткер Сидзо жарыс барысында Еуропаның ыстығына шыдамай, жолай орналасқан үйден су ішпекші болады. Дегенмен, үйге жеткенде ыстықтан қалжыраған Сидзо шаршап, ұйықтап кетеді. Үй иесі де оны оятпай, 1 күн өткен соң шығарып салады. ⠀

Бір қызығы, жарыс ұйымдастырушылары да жапон спортшысын іздемеген. Нәтижесінде Сидзо ескертусіз Жапонияға қайтып кетеді. ⠀

Тек 1967 жылы швед журналистері бұл оқиғаны еске түсіріп, 76 жасар Сидзо Канакуриге (6 баласы бар) марафонды аяқтауға ұсыныс тастайды. Ол бірден келіседі. Осылайша, Сидзо қалған 10 шақырымдай жолды жүгіріп, 1912 жылғы Олимпиаданың марафонына нүкте қойды.

Тағы қараңыз
------------

* 1912 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Shizo Kanakuri. sports-reference.com

Сілтемелер
----------

* Sports Illustrated. April 3, 1967

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  Осы үлгіні қарау   Тематикалық сайттар | 
Sports-Reference.com |
|  |
| Нормативті бақылау | 
BNF: 16622280z · CiNii: DA06606630 · ISNI: 0000 0003 7694 916X · LCCN: no2020147204 · NDL: 00346717 · VIAF: 254124012 |

 |
**Себастьян Франсиско де Миранда-и-Родригес** (ис. *Sebastián Francisco de Miranda y Rodríguez*; 28. 3. 1750, Каракас,— 14. 7. 1816, Кадис) — венесуэла патриоты, Америкадағы испан отарының тәуелсіздігі жолындағы күрес басшыларының бірі. Испан өкіметінің қуғынына ұшырап, 1783 жылы Солтүстік Америкаға қашып барды. 1810 жылы Венесуэлаға оралып, азаттық күресін басқарды. 1812 жылы Венесуэла конгресі оны Венесуэла республикасының генералиссимусы етіп тағайындады. Сол жылы июльде республика армиясы жеңіліске ұшырады. Франсиско испан өкіметінің қолына түсіп, Испанияға жер аударылды да, сонда өлді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том
**Франко Базалья** (итал. *Franco Basaglia*; 11 сәуір 1924, Венеция, Италия — 29 шілде 1980, сонда) — итальяндық психиатр, невролог, психиатрия профессоры, психиаторлық көмек системасының реформаторы, "180 Заңының" ойлап табушысы, "Демократиялық психиатрия" бойынша қозғалыс көшбасшысы.

Ол жан ауруларына ұшырағандарға адамгершілік сезіммен қарауды және оларды зорлап изоляциялауға қарсы болатын психитарлық көмек концепсиясын ұсына отырып, Базалья кезектеп Италияда реформалар жасады, бұл реформалар деинституционализация психатриясына бағытталды және мемлекеттік ауруханалардың мерекені тойлауымен аяқталды.
**Туркістан Социалистік "Ерік" Партиясы** – Түркістан өлкесіндегі жергілікті халықтың мүддесін қорғау мақсатында 1921 жылы құрылған қоғамдық-саяси ұйым. 

  

Оны құруды кеңестік билік жүйесіне оппозициялық көзқарастағы зиялы қауым өкілдері 1919 жылдан бастап қолға алды. 1920 ж. қыркүйекте Бакуде өткен Шығыс халықтарының съезі кезінде астыртын түрде партия құруды жүзеге асыратын, құрамына Зәки Уәлиди Тоған мен Төреқұл Жанұзақов енген комиссия жасақталды. Бұл комиссияға партия бағдарламасын әзірлеу және Түркістанның жергілікті белсенді азаматтарымен байланыс орнату міндеті жүктелді. 

1921 ж. 15 – 18 сәуір аралығында Бұхара қаласында партия құру үшін мәжіліс өткізілді. Бұл мәжіліске қазақ, қырғыз, өзбек, тәжік, түркімен халықтарынан өкілдер қатысты. Сондай-ақ мәжілісте Бұхар Халық Кеңес Республикасы мен Хиуа Халық Кеңес Республикасы үкіметтерінен өкілдер болды. Мәжілістің нәтижелі өтуіне Бұхар Халық Кеңес Республикасының Әскери комиссары А.Арифов қамқорлық танытты. Осы мәжіліс кезінде партияның бағдарламасы қабылданды.

Партия бағдарламасы теориялық бөлімнен және 9 тармақтан тұрды. Бағдарламаның теориялық бөлімінде Түркістан өлкесінің кеңестік империя уысында болғандықтан мәдени, рухани және экономикалық жағынан дами алмайтындығы, империалистік ұлттың пролетариаты бұрынғы отар елдерге деген көзқарасын өзгертпей отырғандығы, метрополия социалистері орыс емес халықтардың пролетариатына сенімсіздікпен қарайтындығы, кеңестік биліктің Түркістан өлкесін толық орыстандыруды көздейтіндігі атап көрсетіліп, партияның мақсаты Түркістанды империалистік езгіден азат етіп, оны Орталық Азиядағы тәуелсіз мемлекет құру екендігі айтылды. Бағдарламаның қалған тармақтарында 

* Түркістанды Иран, Үндістан, Қытай, т.б. елдермен темір жол желісі арқылы жалғау
* темір жолдан кеңестік орыс монополиясын ығыстыру
* Түркістанның жерін және су жүйелерін халықтық меншік деп жариялау
* жер асты байлықтары мен өндіріс орындарын мемлекет қарамағына алу
* көшпелілерді құнарлы жерлерге орналастыру
* жұмысшылар жағдайын жақсарту
* Түркістанда халықтық билікті қамтамасыз ету
* қала құрылысын жүргізу
* қалаларға жергілікті халық өкілдерінің көптеп қоныстануына жол ашу
* халық ағарту ісін дамыту
* жергілікті халықтың мәдени дамуына қамқорлық жасау партияның алдында тұрған міндеттері ретінде көрсетілді.

  

Түркістан Социалистік "Ерік" Партиясы КСРО құрамындағы түркі-мұсылман халықтарының саяси ұйымдарымен байланыс орната отырып, өзінің алдына қойған міндеттерін жүзеге асыруды ойластырды. Сондай-ақ ол Коммунистік Интернационалға ену арқылы Түркістан халқының мүддесін қорғауға талпынды. Алайда кеңестік билік жағдайында бұл партия кең қанат жая алмай, көп ұзамай өз қызметін доғарды.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
**Қатира Жаленова** - 1951 жылы 22 сәуірде Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Ақмая ауылында туған. ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген (1973). 1973-1993 жылдары Қазақ радиосында редактор болып істеген. Қазір туған жері Сыр бойына қайта оралып, кәсіпкерлікпен айналысады.

Шығармашылығы
-------------

Тұңғыш жинағы — «Кел, махаббат» 1978 жылы жариялайды. «Аңсағай менің әнімсің» (1981), «Ақ гүлдер» (1989) өлеңдер жинағы жарық көрді. Бір топ өлеңдері «Разбеғ» (1986) атты ұжымдық жинақта орыс тілінде басылып шықты. Тәжік ақыны Г.Сүлейменованың «Қырық бұрым» (1983) өлеңдер жинағын аударған.

Жетістіктері
------------

1979 жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық жас ақын-жазушылардың кеңесіне, Түрік дүниесі поэзиясы ІІ-фестиваліне қатысқан. Республикалық «Жігер» фестивалінің лауреаты, Абайдың 150 жылдығына арналған ақындар мүшәйрасының жүлдегері. Облыс әкімінің екі мәрте стипендиаты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
2. ↑  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
Сарыбас торғай шымшықтар-Азия, Еуропа, Сүлтүстік Африка және Солтүстік Америка-ның шыршалы ормандарында және бұталы өсімдіктерінде кездеседі.Дене тұрқы 10–20 см, салмағы 7–25 г. Отырықшы құс, бірақ жиі қоныс аударып жүреді. Саябақ, бау-бақша, орман және өте кең алқапқа таралған. Бұлар үшін ауылдағы немесе қырлардағы үйлердің шарбақтарына жағалай өсетін қара бүлдіргендер ең жақсы пана, ұя болып табылады.

### Ерекшелігі

Ең басты ерекшелігі қысқа шолақты құйрықты, дене бітімі дөңгелек тәрізді болып келетін шымшықтар сары бас торғай шымшықтардан кейінгі еліміздегі ең кішкентай құс болып табылады. Дене тұрқы 7–10 см, салмағы 7-9 грамм. Денесінде көлденең қою жолағы бар, ашық сұр түсті, ақ қасты жолақты құс. Осы жолақ түктерінің шығуына байланысты ер жеткендігі белгілі болады. Арқасы жасыл түсті, бауыры сұрғылт жасыл, қанаттары мен құйрықтары қоңырқай сұр болып келеді. Аталықтарының төбесінде қызыл айдар, аналықтарында сары айдар, ал балапандарында ешқандай белгі болмайды. Тұмсығы мен аяқтары қоңыр түсті, дене тұрқымен салыстырғанда зор дауысты болып келеді. Көбінесе 5 секундқа дейін, "тси-тси-тсиик-тррр" деп сайрайды. Қызылтамақ шымшықтардан да жиі және қатты дауыс шығарады.

### Қоректенуі

Жерден немесе ағаштардан тапқан әр түрлі құрт-құмырсқа, шыбын-шіркейлермен қоректенеді. Яғни зиянды жәндіктерді жеп, пайда келтіреді.

### Мекен етуі

Шымшықтардың құйрықтары да өздері сияқты шапшаң қимылдайды. Жалпы ашық жерлерде жүргенді ұнатпайды, бірақ қыста азық табу үшін бұл әрекеттерінен бас тартады. Дала қараңғы болса да ұшып жүре береді. Ұшқан кездерінде қанаттарын жиі қағып, жерге жақын, қысқа аралықта, түзу сызық бойымен ұшады. Ертегілерде шымшықтар өте зерек және қу болып келеді. Шымшықтар отырықшы, жергілік құс болып табылады. Тек қана Солтүстік Еуропадағы түрі көшпелі болып келеді. Балтық теңізінің үстімен өткенде теңіздегі кемелерді қонақтайтын аялдама ретінде қолданады.

Дереккөздер
-----------
**Қатаң норма** - тілдің заңдастырылған нормаларымен бекітілген, тілдегі әр тірлі нұсқада айтылатын сөздерді бірізділікке, бір арнаға түсіретін қазақ тілінің тілдік нормасы. Қатаң норма тіл жүйесімен бұлжымас бірлікте болады. Тіл заңдылықтарын жете білетін адамға бұл еш қиындық тудырмайды. Тілде белгілі бір сөзді әр жерде әрқалай айтуы мүмкін. Осы жерде қай сөзді дұрыс қолдануды айғақтап беру үшін қатаң норма енгізілген. Мысалға, қазақ тілінде бұйрық райдың екінші жағындағы етістікті үш түрлі айтады: *сен бар*, *сен барғың*, *сен барың*. Қазіргі қатаң нормаға сәйкес аталмыш үш нұсқаның біріншісі, яғни *сен бар* нұсқасы айтылып жүр. Ал *сен барғын*, *сен барың* үлгілері диалектілерге жатады. Үш нұсқаның жанына жақын тартқанын таңдап алу сөйлеушінің ырқында болмайды. Тіл тәжірибесінде сыннан өтіп, жұртшылық таныған түрін ғана сөйлеуші қарым-қатынас мақсатында өолдана алады. Бұл - қатаң норманың грамматикалық мысалы. Қатаң нормалардың түрі фонетика, лексика саласында да кездеседі.

Дереккөздер
-----------

* Уәли Н. Қыдырбаев Ө. Қазақ тілі: Сөз мәдениеті. - Алматы:"Мектеп" баспасы, 2006. - 119-бет.
**Қатпарлы шұбаршөп** , орамалы соссюрея (лат. *Saussurea involucrata*) – астралылар тұқымдасына жататын өте сирек кездесетін, үштік дәуір қалдығы. Жоңғар Алатауының орталық бөлігінде, Іле және Күнгей Алатауында, сонымен қатар Теріскей Алатауында кездеседі. Қазақстаннан тыс Қырғызстанда және Батыс Қытайда таралған. Бұрын бұл түрдің таралу аймағына Сібірдің оңтүстігі мен Монғолияны да кіргізген. Бірақ ол жерлерде екі жақын түрлері кездеседі - Дорогостайский шұбаршөбі, 1928 жылдан белгілі және оргаадай шұбаршөбі, белгілі Новосибирск флористері В. М. Ханминчун мен И. М. Красноборов сипаттап жазған. Біздің түріміз жартастарда, тасты беткейлерде және ежелгі тау жынысы қалдықтарында өседі. Өте ерекше және көп жағынан құпия көпжылдық өсімдік, көбіне альпинистерге таныс. Жуан қуыс сабағымен және шоғырланған оншақты себеттен тұратын күрделі гүл шоғырын көптеген ақсары-жасыл жалпақ жапырақтар орап тұрады. Осы кезде өсімдік керемет әдемі болып көрінеді. Барлық жерде саны төмен, жекелеп немесе шағын топ болып кездеседі. Тек гүл шоғырын жинаудан зардап шегеді. Мәдени түрде өсірілмеген. Алматы қорығы және Іле-Алатау ұлттық паркінде қорғалады.
**Қатардағы сақтардың қабірлері (б. з. б. VII-II ғғ.)**

Сақ заманындағы қатардағы қауым мүшелерінің қабірлері көлемі, бейіттік құрылыстың кұрылымы мен қойылған заттары жөнінен бесшатырлық және есіктік үлгідегі патшалық қабірлерден мүлдем өзгеше.
Сақ мәдениеті алдыңғы кезеңінің (б. з. б. VII—VI ғасырлар) мұндай жерлеу орындарына Қарғалы-1 және Алтынемел жотасы-2 қорымдары жатады. Қарғалы-1 қорымы осылай аталатын қойнауда (Алматыдан батысқа қарай) орналасқан. Мұндағы обаларға да тас үйінді түрғызылған, олардың астында сүйек салынған тас жәшіктер болды. Сүйектер созылған күйінде, бастары солтүстік-батысқа карап жатты. Ескерткішті зерттеушілер Қарғалы-1 қорымының мерзімін б. з. б. VIII—VII ғасырларға, қоладан сақтарға өтетін өтпелі дәуірге жатқызады.
Шолақ тауларының Алтынемел асуындағы тас жәшікті жерлеу орындары алдыңғы сақ заманына жатады. Мұндағы тас жәшіктер қырынан көмілген жалпақ тақтатастардан құралған да, ұзына бойымен батыстан шығысқа бағытгалған.
Жуантөбе қорымындағы обалар да сақ мәдениетінің алдыңғы кезеңіне жатады. Олардың көлемі шағын, өзеннің малтатастары аралас топырақтан үйілген. Қабірлерде адам сүйектері көлденең қойылған ағаштармен жабылған, ұзына бойы батыстан шығысқа қарай бағытталып, жер шұңқырларда жатты. Жерленгендердін жанынан табылған қола ауыздыктар, пышактар, сүйек пен ағаштан жасалған тарақтар, моншақтар, тартпалардың қола айылбастары және керамикалық ыдыстар Жуантөбе мерзімін б. з. б. VI—V ғғ. деп белгілейді.
Соңғы сақ заманынын (б. з. б. V—IV ғғ.) біршама жақсы мәлім Қадыр бай-3, Қарашоқы және Қызылауыз сияқты ескерткіштер сол заманға жатады.
Шолақ тауларында, Іле өзенінің оң жағасында орналасқан Қарашоқы қорымында қазылған обаның топырақ пен қиыршыктас араласқан шағын үйіндісі; үйінді үстінде дөңгелек қоршау мен оның сыртынан қоршалған тағы бір қоршаудың тастары болды. Адам жерден қазылған шұнкырға жөрленген. Кәбірдің ішінен б. з. б. V—IV ғасырларға жататын жебелердің ұңғылы қола ұштары табылды33.
Қадырбай-2 (Іле аңғары) қорымының обаларындағы үйінді тас аралас топырақтан тұрғызылып, олардың іргелерін белдеулей тас қаланған. Жерден қазылған шұңқырдың түбіне қойылған тас жәшіктердің ішінен шалқасынан созылған күйінде, басы солтүстік-батысқа немесе батысқа каратып жерленген өліктердің сүйектері табылды. Қабірлерден б. з. б. IV—III ғасырларға тән керамикалык ыдыстар, аңдык стильде сәнделген қола тоға және сабы бар қола айна шықты. Жерлеу мезгілі б. з. б. IV—III ғғ. деп белгіленеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—149 ISBN 978-601-282-026-3
*Басқа мағыналар үшін Жазық (айрық) деген бетті қараңыз.*
Австралиядағы жазық жер
**Жазық** — беті тегіс немесе сәл толқынды болып келетін жердің үлкен алапты алып жатқан рельеф формасы. 

Мұнда көршілес орналасқан нүктелердің биіктік айырмасы өте аз болады. Жазық ойпатты да, үстіртті де болуы мүмкін және оның көпшілігі бір жағына қарай сәл еңістеу келеді.

**Жазық** — салыстырмалы биіктігі бірдей және географиялық құрылымы біртектес жер бедерінің пішіні; Жер шары бедерінің басты бөліктерінің бірі. Құрлықтағы және мұхит пен теңіз түбіндегі (суасты Ж-ы, абиссальдік Ж.) әр түрлі биіктіктер мен тереңдіктерде кездеседі. Құрлықта Ж-тар абс. биіктіктеріне қарай ойысты (теңіз деңгейінен төмен жататын), ойпатты (абсолюттiк биіктігі 200 м-ге дейін), қыратты (абсолюттiк биіктігі 200-ден 500 м-ге дейін) және таулы-үстіртті (абсолюттiк биіктігі 500 м-ден жоғары) болып ажыратылады. Жер бедеріне қарай тегіс, ылдилы, ойыс, дөңес Ж. деп бөледі. Бедер пішініне қарай жайпақ, сатылы, ойлы-қырлы, жонды-төбелі Ж. болып жіктеледі. Пайда болу тегіне қарай Ж-тың бастапқы, аккумуляттік, жанартаулық, денудациялық түрлері бар. Бастапқы Ж. теңіз суының қайтуы нәтижесінде құрлықта пайда болады (мыс. Каспий ойпаты ежелгі теңіз шөгінділерінен түзілген). Аккумуляттік Ж. жер бетінің төмен түскен тұстарына аллювийлік, көлдік, желдік, флювиогляциялық, т.б. борпылдақ жыныстар қат-қабатының ұзақ уақыт қорлануынан құралады. Жанартаулық Ж. базальтті лавалардың жойылуы нәтижесінде бұрынғы кедір-бұдырлардың тегістелуінен пайда болады. Денудациялық Ж. тау жыныстарының үгітіліп немесе су эрозиясына шалынып тегістелуінен құралады. Денудациялық Ж-тарда бұрынғы таулардың жұрнақтары жиі кездеседі (мыс. ұсақ шоқылы Сарыарқа жазығы). Ж. құрлықтардың 15 — 20%-ін алып жатыр. Жер бетіндегі ірі Ж-тар — Амазона, Шығ. Еуропа, Бат. Сібір және ұлы Қытай жазығы. Олардың әрқайсысының аумақтары бірнеше млн. км²-ді құрайды. 

Жазық пайда болуы жөнінде мынадай түрлерге бөлінеді:

1. байырғы немесе бастапқы;
2. аккумулятивті немесе үйінді:
	1. аллювиалды
	2. көлдік — төмен түскен көлдің орнында
	3. желдік — желдің үрлеуінен;
3. флювиогляциальдық (мұздық-өзендік), көбінесе мұздың өзендердің ысырынды конусынан пайда болады
4. вулкандық (лавалық) үстірт
5. қалдық жазық.

Қазақстандағы ірі жазықтар
--------------------------

* Ертіс,
* Есіл,
* Тобыл,
* Тұран.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
**Жазы** (қыр. *Жазы суусу*) — Орта Азиядағы өзен. Қырғызстандағы Өзген ауданының аумағы арқылы ағып өтеді, Қарадарияның оң жақ ірі саласы болып келеді.

Өзеннің ұзындығы 122 км, су алабының ауданы 2620 км², орташа көпжылдық шығыны (Өзгенде) 33,5 м³/с, су шығыны көбіне мамырда болады 418 м³/с, қыста ең аз шығыны болады 6,4 м³/с. Су жиналатын орынның орташа биіктігі теңіз деңгейінен 2150 метрді құрайды.

Ферғана жотасының оңтүстік-батыс беткейінен басталып, Шілбелеу асуының батысында Шабай деген атпен жалпы батыс бағытта ағып жатыр. Орта ағысында өзен жағасында үйеңкі-жаңғақ орманы бар. Теңіз деңгейінен 889 метр биіктіктегі Кемпірабат суқоймасына құяды.

Өзен аймағының шегінде Жазы өзеніне көптеген, негізінен оң жақ салалары құяды. Оның ішінде ең ірілері Зергер, Доңызтау, Зындансу өзендері. Ұзындығы 50 шақырымнан асатын Зергер өзені Өзген қаласының маңында Жазы өзеніне құяды.

Өзен бойында Саламалық, Еркінтау, Қызылшарба, Қызылтау, Мырза Әке, Ильичевка, Өзген елді мекендері орналасқан.

Өзен жағасында шамамен б.з.б. 4-1 ғасырларда салынған Шоробашат қалашығы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  GeoNames.org.  www.geonames.org. Тексерілді, 18 қыркүйек 2019.
2. ↑  Ош облысы — Өлкелер — Қырғызстан жайлы — Қырғызстанға қош келдіңіз!.  www.welcome.kg. Тексерілді, 18 қыркүйек 2019.
3. ↑  Шоробашат қалашығы деп аталатын үлкен тұрақтың қирандыларын зерттеу (б.з.б. 16 ғ.).  www.worldexplorer.ru. Тексерілді, 18 қыркүйек 2019.
4. ↑  Қырғызстандағы тарихи ескерткіштер.  www.allkyrgyzstan.com. Тексерілді, 18 қыркүйек 2019.
**Жазушы** (кейде **литератор**) — қоғамдық пайдалануға арналған, сөздерден құралған туынды жасайтын адам.
Жазушы деп әдетте аталмыш іс негізгі кәсібі, немесе негізгі кәсіптерінің бірі саналатын адамды айтады. Сонымен қатар, мәтін авторын жазушылар санатына қосылу критерийлерінің бірі өз шығармаларынан қаржы алуын айтуға болады (жаңа заманда — еңбегінің ақысы ретінде қаламақы, гранттар алған, ал одан ертерек дәуірлерде өнерге қызығушылығы бар, немесе жоғары тап өкілдерінен сыйлықтар алған: меценаттықты қараңыз). Жазушы санатына қосудың келесі түрі, жазушылар одағының, әдебиет сыншыларының немесе сарапшылар бағалаулары арқылы мойындауы.
**Лукаш Крпалек** (чех. *Lukáš Krpálek*, 15 қараша 1990(19901115), Ийглава) — чехиялық дзюдошы, екі дүркін Олимпиада чемпионы. 100 келіден жоғары салмақта сынға түседі.

Жетістіктері
------------

### Олимпиада ойындары

* Чемпион: 2016, 2020

### Әлем чемпионаты

* Әлем чемпионы: 2014, 2019
* Қола жүлдегер: 2011, 2013

### Еуропа чемпионаты

* Чемпион: 2013, 2014, 2018

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|     Сурет, видео және аудио | 
Ортаққор · Instagram |
|  |
| Тематикалық сайттар | 
Sports-Reference.com · ČSFD |
|  |
| Нормативті бақылау | 
NKC: xx0206360 · VIAF: 3444147553268453800006 |

 |
**Лука Никифорович Харитонов** - якут совет тіл маманы, филолгиялық ғылымдар докторы, профессор, Якут және РСФСР-дің еңбек сіңірген ғылым қайраткері, Якут АССР-інің еңбек сіңірген мұғалімі.

Қызмет жолы
-----------

1922 ж. якут педогогикалық техникумын, 1926 ж. Н.К.Крупская атындағы Коммунистік тәрбие академиясын бітірді. 1926-1936 ж. Якутияда оқу-ағарту саласында қызмет істеді. 1936-1939 ж. КСРО Ғалымдар Академиясының Тіл және жвзбвлвр институты аспирантурасында оқыды, 1939-1948 ж. Якут мемлекеттік педогогикалық институты филология кафедрасының, 1948-1972 ж. КСРО Ғалымдар Академиясы Якут филиалының Тіл, әдебиет және тарих институтында якут тілі мен әдебиеті секторының меңгерушісі болды.

Атқарған еңбектері
------------------

Луканың ғылыми-зерттеу еңбектері, негізінен якут тілінің грамматикасы, орфографиясы және тарихы, лексикологиясы мен лексикографиясы жайында жазылған. Лука мектеп пен жоғарғы оқу орындарына арналған якут тілі оқулықтарының авторы, *орысша-якутша, якутша-орысша* сөздіктерді құрастырушылардың бірі және олардың редакторы болды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1978 ж. 11 том