Өмір жұлдызы
Асклепий асасы
Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты ай ұйымының эмблемасы
**Медицина** (лат. *medicine: medicus* — дәрігерлік, емдік) — адамдардың денсаулығын сақтау мен нығайту, сырқаттарды емдеу мен аурудың алдын алу, денсаулық және жұмысқа қабілеттілік жағдайында (барысында), адамзат қоғамында ұзақ өмір сүруге жетуді көздейтін тәжірибелік іс-әрекеттің және ғылыми білімдердің жүйесі.

Тарихы
------

Чалагантепе қаласында (Агдам облысы) табылған, трепанация іздері бар халколиттік бас сүйегі. Біздің эрамызға дейінгі 5 мыңжылдық e. Әзірбайжан тарихы мұражайы, Баку
Археологиялық және этнографиялық деректер (Павлодар-Ертіс өңіріндегі Қараоба обасынан табылған әйелдің, Батыс Қазақстандағы Сайқын станциясы маңынан табылған ер адамның, Тараз қаласы төңірегінен табылған жауынгердің бассүйектері; Орталық Қазақстандағы Қарабие мекенінен табылған адамның қаңқасы) Қазақстанда өмір сүрген емші-дәрігерлер емдеу ісімен, әсіресе, хирургилық әдістермен ертеден-ақ таныс болғандығын көрсетеді. Орта ғасырларда қазіргі республика жерінде туған энциклопедист-ғалымдар (әл-Фараби,Әбу-Мансұр, Қожа Ахмет Ясауи, Мұхаммед Хайдар, тағыда басқа) медицина ғылымында елеулі із қалдырған.

### Ежелгі медицина

Науқасты емдейтін дәрігер шамамен. 480–470 жж
Біздің заманымыздың 1 ғасырындағы ежелгі римдік катетер.
Медицина дамыған ежелгі мемлекеттерде айтарлықтай табысқа жетті: бізге замандастары мен куәгерлерінің куәліктерін және ежелгі грек дәрігері Гиппократтың, римдік табиғат зерттеушісі Клавдий Галеннің және александриялық дәрігерлер Герофил мен Эрасистраттың еңбектерін әкелген тарихи құжаттар бар.

### Орта ғасырларда

Ибн Сина – ортағасырлық атақты дәрігерлердің бірі
Практикалық медициналық бақылаулардың жинақталуы орта ғасырларға дейін жалғасты. Науқастар мен жаралыларды емдеу үшін арнайы мекемелер, бейбіт халыққа арналған монастырь госпитальдары пайда болды (VII ғ.). Халықтың көші-қонымен бірге жүретін крест жорықтары жойқын эпидемиялардың пайда болуына ықпал етті және Еуропада карантиндердің жасалуына әкелді.

VII ғасырда ислам елдерінде ғылым белсенді түрде дами бастады: ислам әлемінің ғалымдары басқалармен қатар ежелгі өркениеттердің медициналық білімін дамытуды жалғастырды. Халифалар ғылым мен ғалымдарға қамқорлық жасайды. Һарун әр-Рашид Бағдадта мектептер, ауруханалар мен дәріханалар құрады. Оның ұлы әл-Мамун Бағдадта академия құрып, барлық елдерден ғалымдарды шақырды. Мектептер көптеген жерлерде: Куфада, Басрада, Бұхарада және басқа қалаларда құрылған.

873 жылы Ахмад ибн Тулунның тұсында тек кедейлерге арналған алғашқы үлкен мемлекеттік аурухана құрылды. Ауруханаға түскен кезде киім-кешек пен ақша менеджерге тапсырылды, ал ауруханадан шыққаннан кейін науқас соңғы рацион ретінде бір тауық пен бір нан алды. Ауруханада жындыларға арналған палата да болды.

Арабтар медицинаның дамуына ерекше қолайлы болып көрінген жағдайда болды, өйткені Ислам ауруға дауа іздеуге шақырады және адамдарды емдейтіндерді дәріптейді. Араб медицинасының ғалымдары ежелгі дәрігерлердің еңбектерін аударып, зерттеген. Ибн Зухр (Авензоар) - адам анатомиясы мен өлгеннен кейін диссекция жасаған алғашқы белгілі дәрігер. Ең атақты араб дәрігерлері: Аарон, Бактишва (бірнеше несториандық дәрігерлер), Гонен, Ибн әл-Вафид, Закария әр-Рази, Али ибн Сахл Раббан ат-Табари, Ибн Сина (Авиценна), Әбу-л-Қасым, Ибн Рушд ( Аверроес), Абдул-Латиф әл-Бағдади.

Византия және араб медицинасы дүниежүзілік медицина ғылымын аурулардың белгілері мен дәрі-дәрмектердің жаңа сипаттамаларымен байытты. Медицинаның дамуында Орта Азия ғалымы Ибн Сина (Авиценна) үлкен рөл атқарды.

#### Ортағасырлық Батыс Еуропадағы медицина

Ортағасырлық Батыс Еуропада антикалық дәуірмен салыстырғанда эмпирикалық ғылым құлдырады, теология мен схоластика басымдыққа ие болды. Ғылым жоғары оқу орындарында шоғырланды. IX ғасырдан бастап қазіргі Германия, Англия, Франция территориясындағы университеттерде басқа ғылымдармен қатар медицина да оқытыла бастады. Емдеуді монахтар мен зайырлы адамдар жүргізді. Орта ғасырлардағы Еуропадағы ең танымал медициналық мектеп Салерно болды. Бұл мектептің жұмыстары басқа мектептерге үлгі ретінде қабылданды. Ең танымал гигиеналық поэма лат. *Regimen Sanitatis*. Салерно мектебіне шіркеулік және зайырлы дәрежедегі дәрігерлер, сондай-ақ әйелдер қатысты. Олар ауруханаларды басқарды, жорықтарда әскерлерге еріп жүрді және патшалар мен князьдердің қарамағында қызмет етті. Тек XIII ғасырдан бастап сол кездегі медицинаның бірен-саран өкілдері бақылаулар мен тәжірибелер арқылы аурулардың табиғатын зерттеуге құштарлық таныта бастады. Бұлар Арнольд Вилланова мен Роджер Бэкон. XIV ғасырда анатомияның ғылым ретінде дамуы аутопсия негізінде басталды, Мондино де Луцци (1275—1326) органдардың дәл бейнелері бар эссе жариялады.

#### Ортағасырлық Русь

Русьте монастырлық және халықтық медицина белсенді дамыды. Ресейде медицина ұзақ уақыт бойы эмпирикалық дәрігерлер («ликовци»), фармацевтер («зелийниктер»), мануалды терапевттер мен шаштараздармен айналысады.

Ресейдегі медицина туралы алғашқы жазбаша жазбалар XI ғасырға жатады. Шежірелерде дәрігерлерді емші деп атаған. «Русская Правда» оларды атап өтеді. Қазірдің өзінде 1073 және 1076 жылдары «Изборники» жазылды, онда библиялық кітаптардың үзінділері мен Византия жазушыларының шығармаларының аудармаларымен қатар, кейбір аурулар тізімі және оларды емдеу туралы ақпарат, денені таза ұстау бойынша ұсыныстар және кеңестер берілді. Жылдың әр мезгілінде тамақтану қамтамасыз етілді.. Сондай-ақ «Изборникте» шөптермен және майлармен емдейтін емшілер, сондай-ақ каутеризация мен «тіндерді кесуді» білетін емші-хирургтар туралы айтылады.

XI ғасырдан бастап монастырь ауруханасы жұмыс істеген Киев-Печерск Лаврасы
Нестор шежіресінде (XI ғ.) орыс бу моншасы туралы алғашқы жазбаша ескертпелер бар, оның емдік күші Ресейде ежелден белгілі. Мұнда ұзақ уақыт бойы суық тию, буын аурулары және тері аурулары емделді, дислокациялар орнатылды, қан алу және «қазандар» - заманауи емдік шыныаяқтардың прототиптері.

XI ғасырдан бастап Монастырь медицинасы дамып, монастырь ауруханалары пайда болуда. Осылайша, Nikon Chronicle 1091 жылы Митрополит Ефрем Переяславта ауруханалар құрды деп жазады. Кейінірек олар Новгород, Смоленск және басқа қалаларда пайда болды. Монастырь ауруханасы туралы ақпарат монастырь хроникаларында бар - «Киево-Печерск Патерикон» (XII ғ.). Онда емдік дағдыларымен танымал монахтарға сілтемелер бар.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Бақытты адам ешқашан монастырьден шықпаған. Князьдің хабаршысы монахтың барғысы келмейтінін көріп, одан дәрі беруін өтіне бастады. Және ол аббаттың мәжбүрлеуімен, науқастарға беру үшін оған тамақтан сусын берді. Ал ханзада бұл ерітті ішкен бойда бірден қалпына келді.* | "|
| Киев-Печерск Патериконынан, XIII ғ |

XIV ғасырдың басындағы қайың қабығының әріптері. Ежелгі Новгородта монастырь ауруханаларының болуы туралы хабарлайды. XVI ғасырдың бірінші жартысында. Соловецкий монастырында аурухана құрылды. Оның жанында арнайы аурухана кітапханасы болды. Монахтар тек практикалық медицинамен, хат алмасумен және қолжазбаларды сақтаумен ғана емес, сонымен қатар медициналық мазмұндағы грек және латын кітаптарын аударумен де айналысты. Осылайша XV ғасырдың басында аурухана палаталары орналасқан Кирилло-Белозерский монастырында оның негізін қалаушы монах Кирилл Белозерский (1337—1427) грек тілінен «Гиппократ туралы Галиново» атты шағын қолжазба трактатын аударған - Галеннің бірінің жұмысы туралы пікірлері. Кейін кең тараған Гиппократ мектебінің дәрігерлері, ал XVII ғасырда Чудов монастырының монахы Эпифаний Славинецкий Андреас Везалийның ғылыми анатомияға арналған қысқартылған «Эпитомия» еңбегін орыс тіліне аударды. Сонымен бірге олар орыс халық емшілігінің тәжірибесіне негізделген білімдерімен толықтырды.

### Қайта өрлеу (Ренессанс)

Медицинаның дамуындағы елеулі қадам қайта өрлеу дәуірінде (XV-XVIII ғасырлар) жасалды. Швейцариялық дәрігер Парацельс тәжірибе мен білімге сүйене отырып, медицинаны дамытып, әртүрлі химиялық заттар мен минералды суларды медициналық тәжірибеге енгізді. А. Везалий адам денесінің құрылысы мен қызметін сипаттады. Ағылшын дәрігері У. Гарвей қан айналымы туралы ілімді жасады.

Практикалық медицина саласында XVI ғасырдың ең маңызды оқиғалары итальяндық дәрігер Г. Фракастороның жұқпалы (инфекциялық) аурулар туралы ілімді жасауы және хирургияның алғашқы ғылыми негіздерін жасауы француз дәрігері А. Паре.

Жарақаттар мен жараларды емдеуді көбінесе кәсіби жазалаушылар жүргізді. Франц Шмидт (XVI ғ. Германия) сияқты тәжірибелі жазалаушылар азаптау мен өлім жазасына кесілгеннен гөрі емделуден көбірек табыс тапты.

### Жаңа кезең

1682 жыл Дәрігер
XVII ғасырдағы операция
Өнеркәсіптік өндірістің өсуі кәсіптік ауруларды зерттеуге назар аударды. XVII-XVIII ғасырлар тоғысында итальяндық дәрігер Б. Рамаццини өндіріс патологиясы мен еңбек гигиенасын зерттеуге бастамашы болды.

Медицинаның дамуымен әртүрлі елдерде медициналық оқу орындары пайда болуда. XVIII ғасырда Ресей империясында ғылым академиясы (1724 жыл) мен медициналық техникум (1763 жыл) – медицина саласындағы әкімшілік орталықтар құрылып, бірнеше медициналық оқу орындары ашылды.

1773 жылы Львовта медициналық коллегия ашылды, 1784 жылы Львов университетінің емдеу факультетімен біріктірілді, ал 1787 жылы Елизаветград медициналық-хирургиялық училищесі ашылды. Медициналық училищенің студенттерін жинайтын негізгі көздердің бірі XVIII ғасырдың аяғында олар медицинаны оқыта бастаған Киев академиясы болды (1802 жылы медициналық сынып ашылды; оның алғашқы оқытушысы А. Ф. Масловский болды).

XVIII ғасырдың екінші жартысы – XIX ғасырдың бірінші жартысында әскери және теңіз гигиенасының негізі қаланды. Неміс ғалымы Р. Кох микробиологияның негізін салушылардың бірі болды. Эксперименттік фармакология мен токсикологияның негізін француз физиологы және патологы К. Бернар қалаған. Неміс физиологы Г. Гельмгольц пен чех биологы Й. Пуркиньенің еңбектері офтальмологияның алға жылжуына ықпал етті.

Қазіргі уақытта медициналық оқу орындарының саны артып келеді.

Медицинаның бағыттары мен салалары
----------------------------------

### Профилактикалық медицина

Бұл аймақ бұрын санитария және гигиена деп аталды. Мақсат – бір адамға қатысты да, адамдардың топтары мен популяцияларына қатысты да аурулардың алдын алу.

* **Гигиена** қолайлы оңтайландыру және қолайсыз әсерлердің алдын алу мақсатында адам ағзасына қоршаған орта факторларының әсерін зерттейді.
* Рекреация организмнің ауруларға төзімділігін арттыру әдістерін, атап айтқанда санаториялық-курорттық емдеу әдістерін, әуесқой спорттың әсерін және т.б.
* Дезинфекция патогенді биологиялық объектілерге және олардың тасымалдаушыларына әсер ету арқылы инфекциялық және паразиттік аурулардың бейспецификалық алдын алу заңдылықтарын зерттейді.
* Санитария
* Эпидемиология ауру процестерінің демографиясын, оларды локализациялау және аурушаңдықты төмендету шараларын зерттейді және эпидемияларды зерттеуді қамтиды, бірақ олармен шектелмейді.

### Клиникалық медицина

Науқастарды анықтау және емдеу және сол науқастың қайта ауыруын болдырмау.

* Медициналық диагностика ауруларды немесе ерекше физиологиялық жағдайларды тану процесінің мазмұнын, әдістерін және кезекті кезеңдерін зерттейді.
* Диетология тамақ пен сусынның денсаулық пен ауруға әсерін зерттейді, әсіресе оңтайлы тамақтануды анықтауда. Диетолог қант диабеті, жүрек-қан тамырлары аурулары, артық салмақ пен ас қорыту бұзылыстары, аллергия, дұрыс тамақтанбау және ісіктерге арналған емдік диетаны тағайындайды. (кейде тамақ гигиенасымен қателеседі).
* Терапия емдік әдістерді (дәрілік, консервативті емдеу) қолдану арқылы ауруларды емдеуді зерттейді.
* Хирургия ауруларды хирургиялық әдістер арқылы емдеуді зерттейді (хирургиялық емдеу).
* Психиатрия психикалық ауытқуларды, олардың пайда болу себептерін, диагностика, алдын алу және емдеу әдістерін зерттейді.
* Педиатрия балалық шақ ауруларын, сонымен қатар дәрілік және консервативті емдеуді зерттейді.
* Геронтология тірі ағзалардың, соның ішінде адамның қартаю процестерін зерттейді.
* Неонатология нәрестелер мен жаңа туған нәрестелерді, олардың өсуі мен дамуын, аурулары мен патологиялық жағдайларын зерттейді.
* Кардиология жүрек-қантамырлар жүйесінің ауруларын, олардың дамуын, себептерін және емдеу әдістерін зерттейді.
* Неврология жүйке жүйесінің құрылымы мен қызметін, даму заңдылықтарын және мүмкін патологияларды, аурулардың себептерін, олардың алдын алу және емдеу әдістерін зерттейді.
* Эндокринология гормондарды және олардың ағзаға әсерін зерттейді.
* Офтальмология көз алмасының, оның қосалқыларының (қабақтардың, жас мүшелерінің, шырышты қабықтың), сүйек құрылымдарының және көзді қоршаған тіндердің ауруларын зерттейді.
* Стоматология тістің, жақтың және ауыз қуысының ауруларын, оларды диагностикалау және емдеу әдістерін зерттейді.
* Урология зәр шығару жүйесі, көбею жүйесі ауруларының және ретроперитонеальды кеңістіктегі басқа патологиялық процестердің этиологиясын, патогенезін, диагностикасын және емдеуді зерттейді.
* Нефрология бүйректің дамуын, құрылымын, қызметін, сондай-ақ аурулары мен қызметінің бұзылуын зерттейді.
* Пульмонология өкпенің дамуын, құрылысын, ауруларын және оларды емдеуді зерттейді.
* Гинекология әйелдердің көбею жүйесінің ауруларын зерттейді

### Фармакология (фармацевтика)

*Толық мақаласы: Фармакология*
* Фармакоэпидемиология
* Фармация
* Биохимиялық фармакология
* Клиникалық фармакология
* Молекулалық фармакология
* Фармакогеномика
* Эксперименттік фармакология

Зерттеу пәні
------------

Медицинаның зерттеу пәні ретінде адам организмінің қалыпты және патология жағдайында құрылымы мен тіршілік етуі; халық денсаулығы жағдайына әлеуметтік және табиғи ортаның әсері; адам аурулары (олардың себептерін, пайда болу механизмін, белгілерін), аурудың алдын алу, түрлерін анықтау және емдеу тәсілдері мен құралдарын пайдалану туралы мәселелері алынады. Медицина адамтанумен бірегей байланыста бола тұра жаратылыстану мен қоғамдық ғылымдардың барлық түрлерінің жетістіктерін ескереді. Медицинаның зерттеу мәселелерінің шеңбері адам өмірінің сан қырлы көріністерін қамтиды. Бұл медицинаны денсаулық туралы және адамның жеке басының және қоғамдық өмір сүру жағдайы туралы ғылымның нақты жүйесіне айналдырады. Медицинаның мұндай жаратылыстану ғылымының шегінен шығып, оның биоәлеум. сипаттамасын белгілейді. Әлбетте биологиялық және әлеуметтік көріністер медицинада жекеленбей, диалектикалық бірлікте қаралады. Әлеуметтік факторлар денсаулық деңгейіне және халықтың физикалық дамуына әсер етеді. Сондықтан да патологиялық процестердің пайда болуына және дамуына қажетті немесе қосымша жағдайлар алғашқы түрткі механизмі ретінде жиі алға шығады. Әлеуметтік ортаның қолайсыз факторларының әсерінің биологиялық зардаптары көбіне адам организмінің хал жағдайымен белгіленеді. Ғылыми-техникалық даму кезеңінде медицинада білім аралық құрылымы және түрлі бөлімдерге бөліну айқын байқалады. Қазіргі кезеңдегі теоретикалық және клиникалық медицинада медициналық-биологиялық мәселелерді, адамның әлеуметтік табиғатын ескеріп кешенді түрде зерттеу бағыты өсуде. Медициналық түсініктердің және медициналық-гигиеналық қызметтің түрлері мен мазмұны үстемдік етуші көзқараспен, мәдени ахуалы мен жаратылыстану және техинакалық дамудың деңгейімен белгіленеді. Осының бәрін ескере отырып, алғашқы қоғам медицинасы, ежелгі өркениет медицинасы (Ежелгі Шығыс, Месопатамия, Ежелгі Иран, Ежелгі Үнді, Ежелгі Қытай, Тибет), антикалық әлемнің медицинасы (Ежелгі Грекиядағы эллинистикік дәуір, Ежелгі Рим), феодалдық қоғам медицинасы (Византия, Араб халифаты, ортағасырлық Батыс Еуропа), қайта өркендеу дәуірінің медицинасы (15 — 16 ғ.), Жаңа дәуір медицинасы (17 — 19 ғ.), 20 ғ. медицинасы және қазіргі кезең медицинасы деп бөледі. Қазіргі кезеңде медицина адамның биологиялық жаратылысын жетілдіру мүмкіншілігінің айқындылығын дәлелдеді. Мұнда әр адамның генетикалық және физиологиялық процестеріне әсер ету арқылы адам организміндегі үйлесімсіздік пен үйлеспеушілікті жою арқылы адамның физиологиялық және психикалық мүмкіншілігін дамытуға және оны сауықтырып, өмірін ұзартуға болатыны анықталды.

Қазақстанда
-----------

Медицина саласындағы жүйелі зерттеулер республикада 1925 ж. Өлкелік санитады-бактериолиялық институт ашылғаннан кейін басталып, келесі кезеңдерде ұйымдастырылған қазіргі Қазақ Ұлттық медицина университетінде, Тері-венерология ғылыми-зерттеу институтында, Туберкулез мәселелері ұлттық орталығында, Республикалық ана мен баланың денсаулығын қорғау ғылыми-зерттеу орталығында, Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институтында, Гигиена және эпидемиологияғылыми-зерттеу орталығында, Хирургиялық ғылыми орталықта, Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында, Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығында, Қазақ карантиндік және зооноздық инфекцияларғылыми орталығында, Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында, өзге де медициналық университеттер мен факультеттерде жалғасын тауып келеді;

Білімді жіктеу жүйелеріндегі кодтар
-----------------------------------

* УДК 61
* Мемлекеттік ғылыми-техникалық ақпарат рубрикаторы (ГРНТИ) (2001 жыл)

Тағыда қараңыз
--------------

* Дәрігер
* Ветеринария
* Медичи


|  |  |
| --- | --- |
| 
П:
 | Қазақша Уикипедияда***«Медицина»*** порталы бар |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Мец А.* Мусульманский Ренессанс —  Отв. ред. В. И. Беляев, 1973. — Б. 473.
2. ↑  Харрингтон, 2020
3. ↑  О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова 
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. 
Шымкент. "Ғасыр-Ш", 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0

Әдебиеттер
----------

* *Лахтин М. Ю.* Этюды по истории медицины —  М. 1903.
* *Мороховец Л. З.* История и соотношение медицинских знаний —  М. 1903.
* *Мейер-Штейнег Т. Зудгоф К.* История медицины —  М..
* *Менье Л.* История медицины —  М.—Л. 1926.
* История медицины / Под ред. Б. Д. Петрова —  М. 1954.
* *Заблудовский П. Е.* История отечественной медицины —  М. 1960—1971.
* *Бородулин Ф. Р.* История медицины —  М. 1961.
* *Мультановский М. П.* История медицины — 2-е изд.. —  М. 1967.
* *Глязер Г.* О мышлении в медицине —  М. 1969.
* Выдающиеся имена в мировой медицине —  К, 2002.
* 60 лет Российской Академии медицинских наук / Под ред. В. И. Покровского —  М. 2004.
* *Мирский М. Б.* Медицина России Х-ХХ вв —  М. 2005.
* Очерки истории медицины XX в —  Казань, 2006.
* *Литвинов А. В. Литвинова И. А.* Нобелевская плеяда медицинской науки: Энциклопедия лауреатов —  Смоленск, 2008.
* *Сорокина Т. С.* История медицины — 9-е изд.. —  М. 2009.
* *Скороходов Л. Я.* Краткий очерк истории русской медицины / Л. Я. Скороходов; науч. ред. и коммент. М. В. Супотницкого — Вузовская книга. —  М. 2010. — ISBN 978-5-9502-0428-9.
* *Джоэл Харрингтон* Праведный палач. Жизнь, смерть, честь и позор в XVI веке = Joel F. Harrington. The Faithful Executioner: Life and Death, Honor and Shame in the Turbulent Sixteenth Century — Альпина нон-фикшн. —  М. 2020. — Б. 438. — ISBN 978-5-00139-190-6..