A. *Көмір*.
**Көмір** – өсімдік қалдықтарынан түзілген жанғыш, қатты шөгінді кен жынысы. Көмір құрамында әр түрлі мөлшерде минералдық қоспалар (50%-дан аспайды) бар, ол басқа шөгінді кен жыныстарының арасында қабаттар түрінде кездеседі. Көмір үш генетикалық топқа бөлінеді: *гумолиттер*, *сапропелиттер*, *сапрогумолиттер*.

Олардың біріншісі – тек жоғары сатыдағы өсімдік қалдықтарынан, екіншісі – негізінен, төменгі сатыдағы өсімдік қалдықтарынан, ал сапрогумолиттер аралас өсімдік қалдықтарынан тұрады.

Химиялық құрамының, физикалық және технологиялық қасиеттерінің өзгешеліктеріне қарай көмір мынадай негізгі табиғи түрлерге ажыратылады: қоңыр көмір, таскөмір, антрацит. Көмірдің қасиеттері оның петрографиялық құрамына, көмірлену дәрежесіне және минералдық микроқұрауыштардың мөлшеріне байланысты болады. Көмірдің тығыздығы 0,92 – 1,7 г/см3 аралығында, бұл көрсеткіштің мәні күлділік азайған сайын төмендейді; қаттылығы Моос шкаласы бойынша 1 – 3 аралығында. Органикалық массасының элементтік құрамы көміртектің басымдылығымен (қоңыр көмірде 65%, антрацитте 98%), оттек (тиісінше 30-дан 1%-ға дейін) және сутек (6-дан 1%-ға дейін) мөлшерімен сипатталады.

Көмірдің басты технологиялық көрсеткіштері – ұшпа заттардың шығымы, біріккіштігі, күлділігі. Көмір – бағалы металлургиялық және химиялық өнеркәсіп шикізаты, отын ретінде кеңінен пайдаланылады; бітімі қабатты, түйіршікті, құрылымы біртекті және жолақты; түсі қоңырдан сұр қараға дейін, күңгірттен металл түске дейін жылтырайды. Көмір көп таралған пайдалы қазба. Қазақстанда аса ірі көмір кендері Қарағанды, Екібастұз көмір алаптарында орналасқан.

Көмір алаптарының тектоникалық жіктемесі
----------------------------------------

Көмір алаптарының қазіргі құрылымы ескеріп жасалған жіктеме. 1954 жылғы нұсқада алаптар тобы бөлінген: 

1) көлбеу немесе өте жайпақ жатқан түзілімдер;
2) қарапайым қатпарлы құрылымды түзілімдер;
3) күрделі қатпарлы құрылымды түзілімдер. Сонымен қатар бірқатар қосымша көмір алаптарының тектоникалық жіктемесі бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Балалар Энциклопедиясы", V-том
2. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология—
Алматы: "Мектеп" баспасы", 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Энергетика |
| --- |
|  |
| Негізгі ұғымдар | 
Энергетикалық жүйе • Электр станциясы • Электр желісі • Электр энергиясы • Отын • Жаңартылатын энергия |
|  |
| Энергетика түрлері | 

|  |  |
| --- | --- |
| Дәстүрлі энергетика | 
Қазбалы отын энергетикасы • Су энергетикасы • Ядролық энергетика |
|  |
| Баламалы энергетика | 
Жел энергетикасы • Күн энергетикасы • Геотермалдық энергетика • Сутекті энергетика • Биомассалық энергетика |

 |
|  |
| Электр станция түрлері | 

|  |  |
| --- | --- |
| Дәстүрлі | 
Жылу электр станциясы • Жылу электр орталығы • Су электр станциясы • Атом электр станциясы |
|  |
| Баламалы | 
Күн электр станциясы • Жел электр станциясы • Геотермалдық электр станциясы • Көтерілу су электр станциясы • Толқындық электр станциясы • Шағын энергетика: Дизельді электр станциясы • Газ турбиналы электр станциясы |

 |
|  |
| Отын түрлері | 
Көмір • Тас көмір • Қоңыр көмір • Антрацит • Шымтезек • Жанғыш тақтатас • Ағаш көмірі • Кокс • Мұнай • Бензин • Керосин • Мазут • Газойль • Дизель отыны • Табиғи газ • Сұйытылған газ • Биоотын • Ядролық отын |
|  |
| Елдер бойынша | 
Қазақстан энергетикасы |

 |