recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Нұролла Ғарифоллаұлы Фазлаев** ( 1909 жылы туған, Татарстан, Мочалей ауылы - 1997 жыл) - Кеңес Одағының батыры (10.04.1943). Ұлты - татар. 253 инженер-құрылыс батальоны құрамында болды. Днепрден және Одерден өту кезінде асқан ерлік көрсетті. Қызыл Тулы 19-шы Ровно инженер-саперлік бригаданың бөлімдері құрамында Сандомирск плацдармы үшін жүргізілген ұрыстарға қатысты.

Марапаттары
-----------

Ленин орденімен, 2 дәрежелі Отан соғысы, екі рет Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталды.

Соғыстан кейінгі өмірі
----------------------

Соғыстан кейін Тараз қаласында тұрып жұмыс істеді.

Тағы қараңыз
------------

* Кеңес Одағының Батыры

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тараз, Жамбыл облысы энциклопедиясы, "Қазақ энциклопедиясының" Бас редакциясы, Алматы, 2003
Шамет Ишан мешіті
**Шамет Ишан мешіті** - сәулет өнері ескерткіші. Кентау қаласында, Бұрынғы қамал-сарайға жақын, базар алаңында. 

  

Құрылыс ісі бірнеше кезеңмен жүргізіліп (мазар, мешіт, медресе), ақыры XIX ғасырдың 70 жылдары қалыптасқан жалпы архитектуралық кешенге қосылды. 

Мешіт ғимараты негізгі намаз оқитын және қылуетті қамтитын кіші залдардан, шаруашылық бөлмесінен тұрады. Құрылыстың әр кезеңінде салынғаны оның жобалау композициясынан да көрініс тапқан. Ол Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің нақышына (сталактиттер, төменгі тұғыр қабат кенересі, көгілдір рең, қабырға нақыштағы көгеріс өрнек сюжеттер, т.б.) ұқсас етіп жасалған. Мешіттің аула жақ беті төбесі ағаш оймышпен әсемделген биік айуанмен көмкерілген. Қасбеті жағындағы екі залдың екеуі де жалған күмбезбен айшықталған, оның біршама бөлігі бертінгі темір шатырдың астында қаланған. Кешен медресе құрылысы салынғаннан кейін толық қалыптасты. Медресе "Г" іспетті, бір қабатты құрылыс. Аула жағындағы қаз-қатар орналасқан хұжыралары айуанмен көмкерілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
**Түркістан гүлкекіресі**  (Centaurea turkestanica) Күрделігүлдер тұқымдасы — Қазақстанда сирек кездсетін түр. Қаратау,Қаржантау,ТАлас және Угам жоталарында кездеседі. Бұрын Батыс Тянь-Шань эндемигі болып есептелген, кейін Памир-Алай таулрынан табылды. Тасты беткейлерде, кейде төменгі және ортаңғы тау белдеулеріндегі сиретілген арша ормандар арасында өседі. Әдемі сәндік өсімдік, жапырақтары жылтыр терілі және гүл шоғыры ірі сары түсті. Жиі көп сабақты "бұта" түзеді, яғни 40-қа тейін жынысты жетілген өркендері болады. Мәдени түрде тұқымы арқылы жақсы өседі. Жекелеген көшеттері бірінші жалы гүлдейді. Малды шектен жаюдан және өрттен зардап шегеді. Ақсу-Жабағалы қорығында қорғалады.

Дереккөздер
-----------

* ISBN 9965-24-750-1

↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
**Қазақстан тарихшылары мен қоғамтанушыларының лигасы** - «Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясы» қоғамдық бірлестігінің 2009 жылғы 16 маусымда ҚР БҒМ ҒК Мемлекет тарихы институтының жетекші ғалымдарының бастамасымен құрылған одақ.

Академияға мүшелікке қоғамдық ғылымдар аясында еңбек етіп келе жатқан таңдаулы жетекші-ғалымдар қабылданады. «Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясы» қоғамдық бірлестігі мүшелігіне «Алтын белгілі» және «Күміс белгілі» кеудеге тағатын белгімен қоса куәлік тапсырылады. Қазіргі кезде «Алтын белгілі» мүшелігіне – 25 адам өтсе, «Күміс белгілі» мүшелігіне 12 адам қабылданды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан тарихы» сайты
Ұлтан оқиғасы - Бердібек Соқпақбаев жазған балаларға арналған әңгімесі. Бұл автор "Хат", 'Шал мен бала *сияқты,әдебиеттің озық туындыларынының қатарына жататыг "Менің атым Қожа" повесін жазған.*

Қысқаша мазмұны
---------------

Бір заманда Сәрсебек деген жас адам, студент, Жаңа-Жыл мейрамы алдында ақ жейде мен галстукті магазиннен сатып алып жатақханаға келеді. Кешке қарай ол мейрамына бара жатқанда, үйде өзінше қалады.

Кейіпкерлер
-----------

* ""Сәрсебек"" - әңгіменің бас кейіпкері. Ол университеттің үшінші курсының студенті. Костюмды ешқашан кимеген. Фатима деген қызды жақсы көреді.
* ""Фатима"" - университеттің химикалық факультетінде бірінші курста оқып жүр.

Дереккөздер
-----------

1. Мұрағатталған 18 наурыздың 2014 жылы.
**Ұлтан.** Қазіргі түсінігімізде — аяқ киімнің табанына салатын қалың, қатты былғары. «Етіктің ұлтанын шегелеп жатқан Жәуке бізді абайсызда саусағына тықты» (Б. Майлин, Шығ.). Бұл сөз осы мағынада, «ултуң» тұлғасында ертедегі түркі тілдерінде де қолданылған. Дегенмен, бұл сөздің алғашқы түбірі «ул», ал мағынасы «негіз» (фундамент) болғанын да ежелгі түркі тілдері ескерткіштері арқылы білеміз. Біршама түркі
тілдерінде осы кезге дейін ертедегі түбірді сақтай отырып, біздегі «ұлтан» мағынасында қолданылады: туваша — улдуң, якуттарда — уллун, моңғол тілінде «ул» ешқандай жұрнақ қабылдамай-ақ «ұлтан» мағынасын беретін болып қалыптасқан. Қалмақ тілінде де дәл солай. «Ұлтан», шын мәнінде де, аяқ киімнің негізі екенін ескерсек, біздің бұл жорамалымыз онша оғаш емес.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Түркітану** немесе **түркология** — түркі тілінде сөйлейтін халықтардың тілін, этнографиясын, тарихын, ауыз әдебиетін, мәдениетін зерттеу нәтижесінде қалыптасқан. Шығыстану ғылымының жеке саласы. 

  

Түркітану атауы ғылыми айналымға алғаш Орхон-Енисей (Орхон жазба ескерткіштері, Енисей жазба ескерткіштері), көне ұйғыр, манихей, т.б. жазба ескерткіштердің зерттелуіне байланысты еніп, дамыған. Бұл жазбалар Орталық Азия мен өзге де аймақтарды мекен еткен ежелгі түркі тайпаларының тарихын, тілін, әдеби ескерткіштерін, рухани және материалдық мәдениетін зерттеуде аса құнды деректеме саналады. Бұдан кейін Түркітану орта ғасырдағы араб, парсы, түркі тілінде жазылған тарихи жылнамаларды, филологиялық және географиялық шығармаларды зерттеу негізінде дами түсті. 

  

Түркітанудың пән ретінде дамуында XIX–XX ғ.ғ. зерттеле бастаған әдеби трактаттар мен филологиялық шығармалардың маңызы зор болды. Бұлардың қатарына түркі тайпалары туралы лингвистикалық, тарихи этнографиялық, фольклорлық деректерді жүйеге келтіре отырып жазылған алғашқы ғылыми еңбектер – Махмұт Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрк» атты сөздігі, Жүсіп Баласағұнидың «Құтадғу білік» атты әдеби дидактикалық шығармасы, ортағасырлық түркі халықтарының тарихынан, шығу тегінен мәліметтер берген Мұхаммед Хайдар Дулатитың «Тарихи Рашиди», Қыдырғали (Қадырғали) Жалайыридың «Жылнамалар жинағы», Рашид әд-Диннің «Жамиғ Ат-Тауарих», т.б. шығармалары жатады. Мұның бәрі XIX ғ-дың 2-жартысы мен XX ғ-дың 1-жартысында Түркітанудыңдың қалыптасып, орнығуына жағдай туғызды. Әлем халықтары ішінде түркі халықтары өзіндік тіл, тарих, мәдениет, салт-дәстүр ерекшеліктерімен айрықша орын алады. Түркітанудың дараланып, өз алдына жеке ғылым саласына айналуының ең басты себептерінің бірі Орхон, Селенга, Енисей, Талас, т.б. өзендер алқаптарынан сан алуан тасқа шекілген (руникалық) жазулар, мүсін тастар мен арнайы жасалған жазба ескерткіштердің бірінен кейін бірі табылып, олардың сыры ашылып, құпиясы айқындала бастауына байланысты болды. Осыған орай Орхон-Енисей-талас тас жазулары оқылып, ірілі-ұсақты көптеген түркі тайпалары мен ұлыстарының тарихы айқындалып, мәдени мұра зерттеле бастады. Түркітанушы қазақ ғалымдары қатарында А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, І.Кеңесбаев, Н.Сауранбаев, М.Балақаев, С.Аманжолов, Р.Сыздық, Ш.Сарыбаев, Р.Әміров, Ә.Құрышжанов, т.б. зерттеушілерді атауға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
**Айдар Сулейманов** (орыс. *Айдар Сулейманов*; тат. *Aydar Süleymanov*;1988 жылдың 15 наурызында Ресейдің Заинск қаласында туған) - әнші.

Биографиясы
-----------

Айдар 1988 жылдың 15 наурызында Заинск қаласында туылды. 4 жасынан бастап вокалмен айналысып, балалар музыка мектебін үздік бітірді.

Заинск қаласында орналасқан «Сэлэт» республикалық интеллектуалдық лагерінің негізін салушылардың бірі.

Татар тіліндегі гимназияны бітірген соң И.В. Аухадеев атындағы Қазан музыкалық колледжіне түсті. 2008 – 2009 жж. аралығы Н.Г. Жиганов атындағы Қазан ұлттық консерваториясының вокал өнері факультетіне оқыды.

2009 жылдан бастап – Мәскеуде орналасқан Ресей театр өнері академиясының (РАТИ) эстрада факультетінің студенті.

Марапаттары
-----------

* «Созвездие-Йолдызлык» конкурсының жеңімпазы («Вокал-соло» номинациясы, 2007 ж.).
* «Созвездие-Йолдызлык» конкурсының гран-при иегері (2009 ж.).
* «Turkvizyon» ән байқауының 2-нші орын (2014 ж.).
**Нигматуллин Мирхат Мирсағитұлы** (1951 жылы туған) — журналист, "Атамұра" корпорациясы президентінің кеңесшісі. 

1978 жылдары Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген.

1978-1980 жылдары Талдықорған облысындағы аудандық газеттің бөлім бастығы, редактордың орынбасары, 1981-1982 жылдары Орта Азия әскери округінің "Боевое знамя" газетінің арнаулы тілшісі, 1982-1990 жылдары Алматы Үй құрылысы комбинатында әлеуметтанушы, референт, КСРО Халық депутатының көмекшісі. 1990-1992 жылдары Қазақ КСР Халықтық бақылау комитеті баспасөз орталығының жетекшісі, "Қазақстан Кеңестері" республикалық газетінін аға тілшісі, 1993-1998 жылдары Қазақстан Республикасы Мемлекеттік мүлік комитеті Баспасөз қызметінің жетекшісі, республикалық "Столичное обозрение" апталық газетінің экономикалық шолушысы, 1999 жылдан "Атамұра" корпорациясы президентінің кеңесшісі.

КСРО Журналистер Одағының, Қазақстан журналистер одағының мүшесі. 500-ден астам мақалалары мен корреспонденциялары жарық көрген. "Атамұра" баспасынан басылып шыққан "Жекешелендіру жөніндегі нормативтік актілердің" 5 томдығын дайындауға қатысқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х
Silifke from Silifke Castle 
**Силифке** ( түр. *Silifke*) – Түркиядағы Мерсин иліндегі қала және аудан.. 

Мерсин қаласынан 90 км қашықтықта орналасқан. Халық саны 550 327 мың адам (2008 жылғы халық санағының нәтижесі). 
Б.з.д. ІІ ғасырда Александр Македонскийдің қолбасшысы Селевк басшылығымен Силифке қаласының негізі қаланған. Кейін қолбасшы Селевк Селеквидтердің Сирия патшалығын құрған. 

Қаланың көне атауы – **Селевк**. Киликиядағы ең маңызды қалалардың бірі болатын. Рим империясының қоластында болған кезде қала көркею шыңына жетеді. Византия кезеңінде Арабтардың шабуылдарынан кейін қала құлдырай бастайды. 

ХІІ ғасырда қала киликия армяндары, византиялықтардың, кресшілер мен селжұқтардың арасында өткен соғыстың басты алаңына айналады. Кресшілердің қолбасшысы және герман императоры болған Фридрих І Барбаросса Силифке қаласының маңында атынан өзенге құлап, батып кеткен. 
XIII-XV ғасырларда қала Караманогуллардың, ал XV ғасырда Осман империясының құрамына өтеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Ромбының тік төртбұрышқа түрлендірілуі
**Түрлендіру** — кез келген Х жиынындағы -дің өз-өзіне бейнеленуі. Кейде (әсіресе, матем. анализ бен геометрияда) бір жиынды екінші бір жиынға ауыстырып бейнелеуді де түрлендіру деп атайды (мысалы, Лаплас түрлендіруі, Фурье түрлендіруі, т.б.).

Геометрияда нүктелік Турлендіру жиі қарастырылады. Мұндай Турлендіруде белгілі бір жиынның (сызық, бет, кеңістік) әрбір х нүктесіне сол жиынның басқа бір f(х) нүктесі сәйкес қойылады. Яғни, нүктелік Турлендіру нүктелер жиынының өз-өзіне бейнеленуі болып табылады. Нүктелік Турлендіруге қозғалыс Турлендіру, айналу Турлендіруі, аффиндік Турлендіру жатады. Нүктелік Т-дің көптеген маңызды кластары топ құрайды (мыс. қозғалыс тобы, т.б.). Геом. зерттеулерде Турлендіру берілген фигураны қарапайым қасиеттері басымдау болатын басқа фигураға ауыстыру үшін қолданылады. Мысалы, шеңберді зерттеу жеңілірек болғандықтан, аффиндік Турлендірудің көмегімен эллипсті шеңберге Турлендіруге болады. Фигураның берілген Турлендіруде өзгермейтін қасиеттерін инвариант деп атайды. Алгебрада қарастырылатын теңбе-тең Турлендірулерге жақшаларды ашу, көбейткіштерге жіктеу, ортақ бөлімге келтіру, т.б. жатады. Жоғары математикада берілген функцияны басқа бір функциямен ауыстыратын функцияларды Турлендіру зерттеледі.

Сілтемелер:
-----------

Қазақ Энциклопедиясы, 9 том
**Түркістан ақшатыры** (лат. *Kosopoljanskia turkestanica*) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау мен Талас Алатауының қорымтасты беткейлері мен жазық даланың сортаңды жерлерінде өседі. Биікт. 40 – 60 см. Тамыр мойны қураған ескі жапырақтарының қынабымен оралып тұрады. Сабағы ақшыл сұр түсті, түп жағынан бұтақталған. Жапырағы қысқа сағақты, сабағының түбіне жақын орналасқан. Сабағының ұшындағы жапырақтары қауырсын тәрізді, өркен бойына кезектесе орналасады. Гүлі қос жынысты, ұсақ, күрделі шатырша гүлшоғырына топталған. Тостағанша және күлте жапырақшаларының саны бесеуден, күлтесі ақ түсті. Аталығы – бесеу, аналығы екі жеміс жапырағынан тұрады. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі – қос тұқымша. Тұқымы қатты, сырты көп қырлы, көлденең кесіндісі 8 қырлы, ұз. 5 мм-дей. Т. к-нің құрамында эфир майы бар. Т. к. өте сирек кездесетін түр ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Дереккөздер
-----------

АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
**Майер Мария Гертруда** (Геппертте туған) (Mayer, Maria (Gertrude); Maria (Gertrude) Goeppert) (28 маусым 1906 жыл, Катовиц, Германия (қазіргі Катовице, Польша) – 20 ақпан1972 жыл, Сан-Диего, Калифорния штаты, АҚШ), немістен шыққан американың физигі. .

1930 жылы АҚШ-қа қоныс аударады, мұнда әртүрлі университеттерде сабақ жүргізеді. Изотоп уранының бөлінуі сияқты Манхэттен жобасында жұмыс жасады. Ол физиканы теориялық жағынан зерттеу арқылы протондар мен нейтрондардан тұратын «қап» құрылымына негізделген атом ядросының құрамын анықтады. 

1963 жылы осы зерттеуі үшін Нобель сыйлығына ие болды, оны Ханс Йенсен мен **Ю.Вигнермен** бөлісті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
A. *Түркістан генерал-губернаторы Розенбах*.
***«Түркістан жинағы»*** – 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың бас кезінде Түркістан өлкесіне қатысты жарияланған кітап, журнал және газет материалдарынан 591 том етіліп құрастырылған жинақ. 

Ол 2 бөлімнен тұрады. Алғашқы бөлімін 20 жыл бойы (1867–1887) орыстың алғашқы библиографы В.И.Межов жинақтап, 416 том етіп дайындады. Сонымен қатар ол осы томдарға 3 томдық көрсеткіш жасады (СПб. 1878, 1884, 1889).

«Түркістан жинағын» құрастыруды 1888 жылы Түркістан генерал-губернаторы Розенбах тоқтатып тастады. Жинақты шығару 1907 жылы қайта қолға алынды. «Түркістан жинағының» 2-бөлімін құрастыруға Н.В.Дмитровский, көрнекті этнограф Ә.Диваев және И.П.Зыков пен Ю.Ф.Бонч-Осмаловский ат салысты. 1911 жылдан бастап бұл жұмысты А.А.Семенов жүргізді. 1917 жылға дейін жинақтың 2-бөлімінің 174 томы жарық көрді. Жинақта Қазақстанның өткен дәуірлердегі мәдениеті мен өнері жайлы көптеген мәліметтер бар. Сондай-ақ бұл жинақтың материалдары қазақ жерінің отарлануын, қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысын зерттеуде құнды дерек көздері болып табылады.

Дереккөздер:
------------

1. ↑  Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
**Майкельсона-Морли тәжірибесі** (Мichelson-Morley experiment), эфирге қатысты Жердің жылдамдығын анықтаудың тәжірибесі яғни кеңістіктегі гипотетикалық орта. .

Бұл ертеректе жарық сәулелерін тасушы болып жорамалданған. Тәжірибе 1881 жылы Берлинде алғаш рет сөз болды, кейін 1887 жылы Майкельсон және Эдвардо У.Морлимен (1838-1923) бірге АҚШ-та анықталады.

Тәжірибелік құрылымның көрінісі
Тәжірибенің негізгі идеясы – егер жарықтың жылдамдығы эфирге қатысты тұрақты болып қала берсе, онда Жердің қозғалыс бағытымен сәйкес келетін бағыт бойынша жарықтың жылдамдығымен, Жердің қозғалысына перпендикулярлығымен жарықтың жылдамдығын салыстыра отырып, Жердің қозғалысын табуға болады. Тәжірибеде ешқандай айырмашылық болмады, оның нәтижесі эфир теориясына деген сенімсіздікке алып келді.
 А.Эйнштейн 1905 жылы осы теорияның негізінде жарықтың жылдамдығы үнемі универсалды болатынын болжайды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)
Сарыбас ШӨЖЕ (Regulus regulus) - шөжелер туысының танымал өкілі. 

Сарыбас шөже. Утрехт, Нидерланд (2005)

Биологиялық сипаттама
---------------------

Бұл бозғылт реңді шөже басқа барлық түршелерден баяу дамуымен және төбесіндегі ашықтау реңкті сары жолағымен ерекшеленеді (аталықтарында бұл жолақтың екі қырында қызылсары түс жоқ, ал аналығында ол өте бозалаң және әзер байқалады). Сондай-ақ сары қырларында қара жолақ та азырақ болады. Тәңіртауда мекендейтін қалғандары да ширақ және ұшқалақ, дәл солай шырша бөрікбасында ұдайы ұшып-қонып жүреді, «сисиси» деген шақыру үнін мезгіл-мезгіл ақырын шығарады. Аталықтар күйттік кезеңде дәл солай жаңағы ақырын шығарған үндерден қысқа әуен құрап, сайрап жүреді, ол әуенді тек қана 5-7 метрден аспайтын қашықтықтан естуге болады. Ұясының пішіні жоғарғы жағы қиылған шар сияқты болып келеді. Оны тіннен және құрғақ шөптен тоқиды, ал ұяның ішкі жағына қауырсын және мамықтан төсеніш толтырады. Құстың 8-10 домалақтау ақ түсті жұмыртқаларының ұяға қалай сыйып, орналасатыны түсініксіз. Осындай ұя шыршаның қалың алақанының астына ілінеді, мұндайда шыршаның екі алақанынан, жаңбыр мен қардан қорғайтын екі құламалы шатыр қызметін атқарады. Салындыдағы жұмыртқаларды аналығы 16-18 күн басады, аналықты аталығы қоректендіреді. Балапандарды ата-енелері бірлесіп, 18-20 күн ұяда және тағы бір аптадай балапандар ұядан ұшқан соң жемдейді. Бір жазда кейбір ерте ұялаған жұптардың екі рет балапан өргізіп үлгеруі мүмкін.

Таралуы
-------

Бүкіл Еуразияның, Атлант мүхитынан Тынық мұхитқа дейін қылқанды ормандарда қоныстанатын және жабын қауырсындарының қанықтығымен ерекшеленетін, осы орасан көлемді кеңістікте жабын қауырсындарының қанықты реңімен ерекшеленетін 10- нан астам түршелерді түзетін шағын денелі (5-7 г) құс. Қазақстанда сарыбас шөже Алтайдың қылқанды ормандарында қоныстанады. Мұнда айнымайтын еуропалық түрше, сондай-ақ Тәңіртаудың шыршалы орманында мекендейтін ерекше түрше өмір сүреді.Шөжелер қыстың бір бөлігін қар көшкіні болған кезде тау етегіндегі жазықтықтағы елді мекенге, мысалы, Алматыға төмендеп түсіп, Солтүстік Тәңіртаудың ормандарында - ұялау орындарында өткізеді. Ал бір бөлігі батысқа қарай орын ауыстырып, жазда кездеспейтін жерге, мысалы, Ақсу-Жабағылы қорығы төңірегіндегі Талас Алатауының аршалы сирек орманында пайда болады.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Regulus regulus*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
**Үсігу, асығып-үсігу.** Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — асып-сасу, сасқалақтау. «...өзі де асығып-үсігіп киініп жатыр» (Ө. Қанахин, Ауыр күн.). Біздің тілімізде «үсігу» сөзі жеке тұрып қолданылмайды да, дербес мағынасы да жоқ. Алайда, хақас тілінде «үстік» сөзі жеке тұрып-ақ біздегі «асығу» мағынасын меншіктене алады. Ал якут тілінде осы тұлғаның метатеза құбылысы нәтижесінде сәл өзгерген түрі — «ыксаа» сөзінің де мағынасы қазақ тіліндегі «асығумен» бірдей.Осыларды есепке алсақ, «асығып-үсігу» бір ғана мағынаны қайталап тұрған болады. Яғни «асығып-асығып».[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**Үш Көкше** - Мойынқұмның шөбі шүйгін, шаруаға аса қолайлы болып келетін ортаңғы бөлігі, құм. Мойынқұмның құмы жал-жал болып келсе, "Үш Көкшенің" (Жуантөбе - Бас Көкше, Тасты - Орта Көкше, Шу - Аяқ Көкше) құмы - ойдым-ойдым қазаншұңқыр болған. Шөбі шүйгін болған. "Үш Көкшенің" бір шұңқыры бір ауылдың қысына азық деген қанатты сөз бар. Тарихи декректерге қарағанда "Үш Көкшенің" шүйгін жайылымы алғашқы Қазақ хандығының қысқы қонысы болып, отау көтерген қасиетті орыны екен. Осы құмды орталық етіп "Көкшеқұм" болысы құрылған. Ол Қоңырат тайпасының Маңғытай, Саңғыл руларының адамдарынан құралған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  С.Тәбірізұлы. Созақ өңірі. Дәуір баспасы, 2007 ж. ISBN 9965-749-84-1
**Үстемелеу** *(градация. лат.gradatio - бірден-бірге сатылап күшейте түсу, еселей түсу)* - алдыңғы сөзден соңғы сөздің, алдыңғы ой-пікірден соңғы лебіздің, алдыңғы құбылыстан соңғы құбылыстың қуат-тегеурінінің асып түсіп отыруы. Бұл көркемдік тәсіл синтаксистік қайталаулар мен мағыналық өрістің кеңеюіне құрылады. 

Ахмет Байтұрсынов бұл стилистикалық тәсілді "дамыту" деп атаған. Және осыған 1) "Бар. Жүгір. Ұш", 2) "Мен саған он рет, жүз рет, мың рет айттым", 3) "Халықты қаңсылату - обал, халықты зар жылату - мейірімсіздік, халықты тамақ үшін сату-иттік" деген мысалдарды келтірген. 
Үстемелеудің поэзиялық үлгісіне мысал ретінде Мағжанның мына өлең жолдарын алсақ:

```
                                                       Бүгінгі күн тән құшпадым, 
                                                                                 жан құштым,
                                                       Жанды құштым, таңды құштым, 
                                                                                  көкке ұштым, -
```

мұндағы ойды үстіне-үстіне күшейтіп, еселеп айту тәсілі ақынның ыстық махаббатын, кемерінен асып, шалқыған шаттық сезімін толық, әсерлі жеткізуге бірден-бір лайық екенін көреміз.

1. ↑  Әдебиеттану терминдерінің сөздігі
Ұлыбритания офицеры - Скотт Роберт Фолкон
Уикипедияда тағы да басқа Скотт текті тұлғалар туралы мақалалар бар

**Скотт (ағылш. *Robert Falcon Scott*) Роберт Фолкон** (6.6. 1868, Девонпорт — 30.3.1912 ж. ш.) — Антарктиданы зерттеуші және ағылшын саяхатшысы. Корольдік әскери-теңіз флотында қызмет етті. 1900 ж. тұңғыш ағылшын ұлттық антарктикалық экспедициясын басқарып, "Дискавери" әскери кемесімен Антарктидаға аттанды. 1901 — 04 ж. аралығында Виктория жерін, Росс түбегінің жағалауын, Росс қайраңдық мұздығын зерттеп, Эдуард VІІ түбегін ашты. Скот қасына Э.Уилсон мен Э.Шеклтонды алып, құрлықтың түпкіріне қарай жүріп, 82Ә17о. е-ке дейін жетті. 1910 ж. 15 маусымда "Терра Нова" кемесімен Антарктидаға екінші экспедицияға шықты. 1911 ж. қараша айында Росс аралынан оңтүстікке қарай аттанды. 1912 ж. 18 қаңтарда норвег поляр зерттеушісі Р.Амундсеннен 33 күннен кейін төрт серігімен бірге Оңтүстік полюске жетті. Қайтар жолда серіктерімен бірге мерт болды. Скот есімімен Эндерби Жеріндегі таулар, екі мұздық, Тынық мұхиттың оңтүстігіндегі арал, Виктория Жеріндегі жаға, т.б. аталады.

1912 жыл, қантардың 18. Скотт саяхатының соңғы суреті. Солдан оңға қарай: Лоуренс Оутс, Генри Боуэрс, Эдгар Эванс, Роберт Скотт, Эдвард Уилсон.

Пайдаланылған cілтемелер
------------------------

1. ↑  Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
**Скотт Джоплин** (ағылш. *Scott Joplin*; 24 қараша 1868 жылы, Солтүстік Техас — 1 наурыз 1917 жылы, Нью-Йорк) — афроамерикалық композитор және пианист, 44 регтаймның авторы, "**The Entertainer**" солардың ішінде ең танымалы. Атақты регтаймдардың авторы болып саналады, бірақта қайтыс болғаннан кейін ғана оның еңбектер мойындалды. Оның өмірінде өлеңдері афроамерикалық жинақ ретінде саналды "тым ақ" ал ақ түстер болса керісінше "тым қара" болып саналды. олар классикалық канондарға жауап бермеді. Джоплиннің өнерге деген қызығушылығы тек 1970 жылдары ашылды. 1977 жылы ол туралы Скотт Джоплин атты бифографиялық фильм түсірілген болатын, ол жерде басты рөлді Билли Ди Уильямс сомдады.

Дереккөздер
-----------
**Пак Чэ Сан** (кор. 박재상, 31-желтоқсан, 1977 жыл, Сеул) - корей орындаушысы және әндер авторы. "Сай" (**PSY)** лақап атымен кеңінен танымал. Өзінің көңілді бейне клиптерімен қалың көпшіліктің сүйікті әртісіне айналды.

Өмірбаяны
---------

2001 жылы алғаш "Bird" туындысын орындағаннан кейін Чэ Сан көрерменнің көңілінен шықты. Ол Америкада білім алды. Алайда Бостон университеті мен Беркли музыкалық колледжін аяқтай алмады.

2001 жылы PSY есірткі сақтағаны үшін ұсталып, атасының садақасында бола алмады. Әнші әлі күнге дейін сол қателігі үшін өкінеді. Өзінің айтуы бойынша, атасы оған өте жақын еді әрі Чэ Санды жанындай жақсы көріпті.

2006 жылы, 14-қазанда ол Ю Хе Енге үйленді. Қазіргі таңда екеуінің егіз қыздары бар.

Әнші "Gangnam Style" туындысын бар өмірлік жетістігі деп санайды.

2012 жылы әннің хареографиялық бөлімі дүниежүзілік жаңалықтарда көрсетілген болатын

Мансабының шарықтауы
--------------------

2012 жылдың қыркүйегінде әнші америкалық лейблмен шартқа отырды.
Корей тілінде орындалуына қарамастан оның "Gangnam Style" хиті Ұлыбританияның чарттарында алғашқы орындарға ие болды. Осы әнімен ол "Digital Songs" Billboard" чарттарында 1-орынды жеңіп алса, "Hot 100" Billboard" чартында 2-орын алды.

Түскен фильмдері
----------------

Жылы - Орысша атауы - Негізгі атауы - Рөл

2002 - Влажные мечты - Wet Dreams - мұғалім - Сок-Гу

2012 - Предел мечтаний 2 - Dream High 2 - тренер

2012 - Суперзвезда K4 - Superstar K4 - Камео – сот

2012 - Saturday Night Live - Saturday Night Live - Камео, Lids/Скетч Gangnam Style

Синглдері
---------

Bird (2001)

Singosik (2002)

Bird 2 (2002) Ким Хён Чжокпен

Champion (2002)

Paradise (2002) Ли Чжэ Хунмен

FATHER (2005) Ли Сын Гимен

Artists (2006)

2 Beautiful Goodbyes (2006) Ли Чжэ Хунмен

We Are the One (2006)

Calling You Because It’s Raining (2006)

RIGHT NOW (2010)

In My Eyes (2010)Ли Чжэ Хунмен

THANK YOU (2010) Со Ин Ёнмен

It’s Art (2011)

Gangnam Style (2012)

Oppa is just my style (2012)

Gentleman (2013)[35]

Дереккөздер
-----------
**Pinus kesiya қарағайы** азиялық қарағайдың ең жылдам өсетін түрі болады, ол отанның шетінде сирек өсіріледі. Оның биіктігі 30–35 метрге дейін жетеді, ал дің диаметры 1 метрге дейін болады. Ол үш-инелі қарағай (бір уыстан ұзындығы 15–20 см 3 қылқанды жапырақтар шығады). Ісіктердің үлкендігі 5–9 см, ал ұрықтардың ұзындығы 1,5–2,5 см.

Оның таралған ареалы солтүстік-шығыс Үндістандың Шығыс Гималайынан (қазырғы кезде орман азайғаны үшін тек ғана Мегхалая және Манипур штаттардың Хаси және Нага таулы массивтарында), Қытай (Юньнань провинциясы), Бирма (Мьянма), солтүстің Таиланд, Лаос және Вьетнамнан (Лайтяу, Лангшон, Каобанг, Куангнинь) Филиппинге дейін (Лусон) жетеді. Кейде Филиппиндең шыққан қарағайды Pinus insularis деп белгіленеді. Қытайда осы секілді – юньань қарағайы (Pinus yunnanensis) өседі.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Pinus kesiya қарағайы
**Батырхан Жанғазы Тюрин** (туған-өлген жылы белгісіз) - Хиуа хандығына қарсы 1855 - 56 жылдардағы қарақалпақтар көтерілісіне қатысқан қазақтардың басшысы.

  

1856 жылы көтерілісшілердің қолдауымен Қоңырат руының билеушісі болды. Көтерілісті ұйымдастырған Ерназар Алагөз бимен бірге Зарлықты қарақалпақтардың ханы етіп көтеруге қатысты. Сырдария өзені бойындағы қазақтарды қарақалпақтар көтерілісін қолдауға шақырып, Елеке сұлтанға хат жолдады. Хиуа ханы Сейд Мұхаммед қарақалпақтар көтерілісін басқаннан кейін Зарлық ханның інісі Серғазы бастаған топпен Сырдарияның оң жағалауына өтіп кетті. Одан кейінгі тағдыры белгісіз.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* «Казахстан». Национальная энциклопедия, 1 том. Человек с книгой. Статьи и публикации Мұрағатталған 10 қаңтардың 2017 жылы.
**Үтік** — киім-кешектердің қыртыстарын тегістейтін, яғни үтіктейтін тұрмыстық техника. Үтіктер киімдерді тегістеп алғашқы әдемі қыртыссыз қалпына келтіруде өздерінің салмағын және температурасын пайдаланумен қол жеткізеді.

Үтіктер музейінде

Тарихы
------

I ғасырда жазық жылтыр металдарды сумен қыздырып үтіктеу Қытайда қолданыла бастады.Үтіктеудің принциптері Көне Юнанстанда IV ғасырда пайда бола бастады.

Кәдімгі үтік.
Көмірбен қыздырылатын XIX ғасыр аяғы мен XX ғасыр басы үтігі
XI ғасырда М. Қашқари «Диуанда» былай деп жазған: "YTYK (اُتُكْ): Үтік. Күрек пішінді бір темір құрал, киімнің қыртыстарын жазу үшін оны қыздырып киімді бастыра сылайды".

Алғашқы электрлі үтікті 1882 жылы Генри Силей ойлап тапты, ол өз үтігін Нью Йоркте Маусымның 6, 1882 жылы патенттеді (патен нөмірі 259,054). Оның үтігі 15 поунд болып ұзақ қызатын.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қашқари М. Түрік сөздігі. 1-том /Аударған А. Егеубай. – Алматы: Арда+7, 2017 жыл. ISBN 978-601-7355-64-7. 103 бет.
2. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6
**POWR** - бұл шағын бизнестің өсуіне көмектесетін веб-плагиндер кітапханасы.

Тарихы
------

POWR 2014 жылы құрылған және штаб-пәтері Сан-Франциско қаласында орналасқан. 2021 жылдың шілде айында, POWR жылдам дамып келе жатқан электрондық коммерция кеңістігіндегі алғашқы сатып алу ретінде *Pluribus Technologies*-пен күш біріктірді.

Қызметтер
---------

POWR пайдаланушыларға көбірек конверсия, сайт оқырмандары мен тіркелушілерін өсіріп, сонымен қатар, ақпарат жинауға және тұтынушыларға қолдау көрсетуге арналған плагиндер жиынтығымен бірге жүреді. POWR кез келген веб-сайт құру платформасында және барлық құрылғыда жұмыс істейтін плагиндер кітапханасына қол жетімді етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Pluribus Technologies Inc acquires POWR Inc. *prnewswire.com* (19 шілде 2021). Тексерілді 16 маусымның 2022.
2. ↑  POWr acquired by Pluribus Technologies, *crunchbase.com*. Тексерілді 16 маусымның 2022.
3. ↑  Pluribus Technologies Inc acquires POWR Inc, *aithority.com* (19 July 2021). Тексерілді 16 маусымның 2022.
4. ↑  Pluribus Technologies acquires POWR, *thepaypers.com* (21 July 2021). Тексерілді 16 маусымның 2022.
Полли Покет (ағл.Polly Pocket)- бұл қуыршақтар мен көптеген аксессуарларды қамтитын ойыншықтар желісі.

Тарихы
------

Бұл атау бастапқыда Polly Pocket қуыршақтарының көп бөлігі қалташықтарға сатылғандығынан шыққан. Бүгінгі күні сатылатын Fashion Polly dolls (Mattel) Bluebird Toys компаниясы сатқаннан айтарлықтай ерекшеленеді. Түпнұсқа Bluebird қуыршақтарының биіктігі екі сантиметрден аспайтын және қатты пластиктен жасалған. Mattel нұсқалары биіктігі 9,5 сантиметр, икемді пластиктен жасалған, жұмсақ резеңкеленген киім киген және көптеген аксессуарларға ие.

Кейіпкерлер
-----------

* Polly Pocket — ақшыл шашты, көгілдір көзді, ақшыл қуыршақ. Ол сенуге болатын, күшті, досшыл, оптимистік және тапқыр ретінде сипатталады. Ол көңілді, шытырман оқиғаны және, ең бастысы, достарын жақсы көреді. Оның роликпен, шаңғымен, сноубордпен сырғанау, сауда жасау, музыкалық аспаптарда ойнау және ән айту сияқты көптеген хоббілері бар.
* Shani — қоңыр көзді, қара терілі, қоңыр шашты қуыршақ. Ол өте ақылды және креативті деп сипатталады. Шани - техникалық данышпан.
* Lea
* Lila — жасыл көзді, жоғарыға жиналған қызғылт сары шашты, ақшыл қыз.
* Crissy
* Kerstie
* Rick
* Todd

Сілтемелер
----------

Ресми сайт 

1. ↑
«Үш ата» ескерткіші

Талдықорғанның қақ ортасында 2006 жылы ұлы арғы аталарымыздың құрметіне, оларға тағзым еткен ұрпақтары көтерген сәулетті монумент анадайдан көз тартады. «Үш ата» деп аталған ескерткіштің скульптуралық композициясында ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырлар аралығында өмір сүріп, жоңғарлардың қалың әскерлерін талқандауға айтарлықтай үлес қосқан атақты Ескелді би, Балпық би және Қаблиса жырау сияқты үш тарихи тұлға бейнеленген.

  

Көздерінің тірісінде олар туралы аңыздар ауыздан ауызға тарап, екі көреген саясаткер, ержүрек батыр мен дана би, суырып салма ақын, халқының қорғаушылары болып табылатын бір-біріне адал үш пікірлес серіктестердің абырой-атағына Ұлы Кең даланың халқы шүбә келтірмейтін. Олардың жауынгерлік ерліктері, Ескелді би, Балпық би және Қаблиса жыраудың даналығы мен ақындық шеберлігі туралы бұрынғы және қазіргі ақындар мен зерттеушілер көптеген өлеңдер шығарып, поэмалар, күйлер, трактаттар мен монографиялар жазған. Ескерткішті орналастырудың өзінде үлкен мағына жатыр – үш алып қарттың жанарлары шығысқа қарап, көптеген ғасырлар бойы алдымызда не күтіп тұрғанын асқан шеберлікпен болжай білген, егемен Қазақстанның арайлап атар таңын көріп тұрғандай...
**Енисей ойма жазулары** - Енисей өзені бойынан табылған көне түркі руникалық ескерткіштері (5-9 ғ. шамасы). Ескерткіштер, негізінен, құлыптастарға, сондай-ақ ұқсақ бұйымдарға ойылып жазылған. Жалпы саны 150 шамасында (негізінен Қызыл, Абакан, Минусинск қаласындағы өлкетану музейлерінде сақтаулы).

  

Бұл ескерткіштер 17-18 ғ-да табыла бастағанымен, оқылуының сыры 19 ғ. соңында Орхон ойма жазуларының табылуымен байланысты ашылды (қазіргі Көне түркі жазба ескерткіштері). Кезінде осы ескерткіштерді көзімен көріп, қолмен ұстап, талдау жасап жарыққа шығарған түркі руникасының мамандары —В. В. Радлов, С. Е. Малов, И. А. Батманов, A. М. Щербак, Д. М. Насилов т. б. біршама іс тындырған еді. Алайда, түп нұсқасымен салыстырғанда, бұрын жарияланған Енисей текстерінің кейбірінде руникалық әріптердұрыс келтірілмеген, оқылуы нақты берілмеген, аудармасы ойдағыдай шықпаған.

Д. Д. Васильевтің 1984 ж. "Енисей алқабындағы түркі руникалық ескерткіштер құрамы" атпен шыққан еңбегі сол бір олқылықты толықтырғандай жағдай жасамақ болған. Әсіресе, ескерткіштер келбетінің фотосурет арқылы жинақталып берілуі өте құптарлық. Сондай-ақ бұрын-соңды шашыранды жарияланған ақпарларды бір ізге салып, толықтыра келіп топтама түрінде беруі игілікті іс болған. Еңбектің көлеңкелі жағы да баршылық. Осыған дейінгі зерттеушілердің бірі де сол көне текстерді оқуға талпынып, қалай оқуға болатындығын кестелеген еді. Оларда оқылуы мен аудармасы үзеңгілес келетін еді. Ал бұдан түрлі ғылым тұжырымдар жасап, әр салада түйіндеулерге мүмкіндіктер туатын еді. Д. Д. Васильев болса, текстердің қалай оқылуы мен аудармасын мүлде қалдырып, тек руханикалық әріптердің берілуін (трансграфика, транслитерация) көрсетумен шектелген. Трансграфикамен шектелуі бүгінгі ғылым талабын өтей алмайтығындығын мойындаған жөн. Осыдан болар, автор ұсынған пікірлер көңілге күдік, ойға шүбә туғызады. Әсіресе, руникалық таңбалардың дыбыстық мағынасының көрсетілген жерлері ғылымның қол жеткен соңғы табыстары деңгейінен төмен болған. Сондай-ақ, мұнда кескінделген пішіндегі жазуларда (прорисовка) түпнұсқадан ауытқушылық жетерлік (Мысалы, 3, 5, 6, 7, 10-текстері бойынша келтірілген графикалық нұсқалар). Жаппы алғанда, көне түркі руникасының жиынтығын (Мысалы, Енисей руникасын) жариялауда бұл салада қол жеткен тәжірибелер мен анықталған заңдылықтар ескеріліп, түркі руникалық жазулардың оқылуы мен аударылуы бірлікте берілуі тиіс.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
**Туляремия** - микробтар туғызатын, безгекпен, лимфодениттің дамуымен, әртүрлі ағзаларды зақымдаумен өтетін ауру. Туляремия тудыратын микробты жалпы 3 түрге бөледі: неарктикалық (американдық), ортаазиялық және голарктикалық (европа-азиялық). Микробтың неарктикалық түрі адамдар мен жануарлар үшін ауру жұғу ықтималдылығы ең көп болуымен ерекшеленеді. Туляремия бактериялары кішкентай, көлемі 0,2-0,5 мкм болатын шар (кокка) және қысқа таяқша түрінде кездеседі. Сыртқы ортада, әсіресе төмен температурада қоздырғыштар ұзақ сақталады. Температура жоғары болған сайын бактерия тез өледі, 60 градуста микроб 20 минутта өледі, ал қайнатқанда 1-2 минутта өледі. Туляремия адамға әртүрлі жолмен жұғады, ол терімен, көз шырышты қабығымен, тыныс алу жолымен, асқазан-ішектен жолымен жұғуы мүмкін.
Туляремияның инкубациялық периоды 3-7 күнді құрайды. Ауру жедел түрде басталады, дене температурасы 38-40 градусқа жетеді. Ары қарай бас ауыруы, бас айналуы, бұлшық ет ауырсынуы, әлсіздік байқалады. Науқастың беті, көз конъюктиві қызарады. Туляремияның клиникалық 3 формасы болуы мүмкін, ол теріні, шырышты қабатты және лимфа түйіндерін, ішкі мүшелерді зақымдауы мүмкін. Лимфа түйіндері (қолтық асты, т.б.) ісініп, бубон түзеді. Туляремияның түрлері оның зақымдайтын жерлері мен ауру жеңілдігіне байланысты өте көп, ол жеңіл түрде өтіп (10-12 күн), өздігінен сауығуы мүмкін, болмаса ауыр түрде өтуі(2 айдан көп) өтуі мүмкін.
Туляремияны емдеудегі жетекші рөлді антибактериалды препараттар алады. Науқасқа стертомицин, тетрациклин, левомицетин тағайындайды. Температура қалпына түскеннен кейін де препараттарды тағы 5-7 күн қабылдау керек.
Профилактика ретінде кеміргіштермен күреседі, вакцина да егеді.

Дереккөздер
-----------

Большой медицинский энциклопедический словарь - М.Эксмо, 2007 
ISBN 978-5-699-17694-6
ISBN 978-5-699-17706-6
**Үсу** — суықтың әсерінен денедегі тіндердің зақымдануы. Үсу ауа райының аязды күні ғана емес, сондай-ақ температура нөлге жуық кезде де (ылғалдылық жоғары болып, күн ұзақ уақыт суытқанда) болуы мүмкін. Үсуге суық жел, ауаның ылғалдылығы, су болған әрі тар киім, аяқ киім, қолғап немесе мастық, организмнің жалпы әлсіздігі әсер етеді. Үсікке көбінесе саусақ, башпайлар, мұрын, құлақ шалдығады. Үсудің 4 дәрежесі ажыратылады. Бірінші дәрежелі Үсу кезінде терінің сезімталдығы нашарлап бозарады, үсіген жер ісінеді, ауырып қышиды. Екінші дәрежелі Үсу біршама ауыр өтеді, терінің асты суланып күлдірейді. Үшінші дәрежелі Үсу түрінде терінің астына қанды су жиналып, күлдірейді, бірнеше күннен соң олардың орны жансызданып, жарылады да, тыртық пайда болады. Төртінші дәрежелі Үсу кезінде барлық жұмсақ тіндер, кейде тіпті сүйек тіндері де жансызданады. Бұл Үсудің ең ауыр түрі. Жансызданған жер тырысып кеуіп қалады, қара қоңыр түске боялады. Алғашқы көмек көрсеткенде үсіген адамды бірден жылы жерге кіргізіп, жылытып, ыстық шай не кофе беру керек. Жансызданған жерін жылы суға (температура 37 — 40°C) малып, денесі қызарып, жылынып, сырттан тиген қолды сезетін болғанша жайлап ысқылайды, содан соң таңып тастайды. ҚҚ — ҚV дәрежелі үсікке шалдыққан адамды алғашқы көмек көрсетіліп болғаннан кейін жылы орап, ауруханаға апару қажет. Үсік шалған жерді суық жерде тұрып қармен ысқылауға және суық суға түсіруге болмайды. Үсіген организм көп уақытқа дейін суыққа сезімтал келеді.

Сілтемелер
----------

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
**«Нива»** ─ ХІХ ғасырдың ортасы және XX ғасырдағы ресейлік танымал апталық журнал..

1914 жылы Петроград қаласында, 1869-1918 жылдары А.Ф. Маркстың баспасында жарық көріп отырады. Журнал алғашқы санында-ақ кең таралымды баспа өнімінің бірі болады.

1870 жылы «Нива» журналының таралымы 9 мыңға жетеді. Журналда А.К. Толстой, Ф.И. Тютчев, П.А. Вязамский, Н.С. Лесков, Г.П. Данилевский, А.А. Фет, А.Н. Майков, С.А. Есенин, А.А. Блок, С.А. Есенин, Г. Чулков, Н. Минский, Н. Рерих, И.Е. Репин, А.Ф. Кони, В.Р. Щиглев шығармалары жарияланып отырады. «Нива» журналының редакторлары: В.П. Клюшников, Ф.Н. Берг, М.Н. Волконский, Д.И. Стахеев, А.А. Тихонов, Р.И. Сементковский, В.Я. Светлов.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
Франческо Борромини (итал. Francesco Borromini; шын аты Франческо Кастелли, итал. Francesco Castelli 1599 ж. 25-қыркүйек, Тичино, Биссоне — 1667 ж. 2-тамыз, Италия, Рим) — Римде жұмыс істеген ұлы итальяндық архитектор. Ерте борокко кезеңінің ең радикалдық өкілі.

Өмірбаяны

Тас қашаушының баласы болған Франческо өзі де Миланда тас қашаушыға оқыған. 1619 жылдан бастап өзінің туысы Карло Мадерноның қол астында, Қасиетті Петр шіркеуінде жұмыс істеді. Мадерно қайтыс болғаннан кейін Барберини елді мекеніндегі палаццоны салып жатқан Бернини тобына қосылды. Кейінірек Берниниге қарсылас болып, Рим Папасының көңілін табу жолында бақталасты. Оның шығармашылық əдебінде түзу сызықтар аз кездесетін, керісінше, көңіл тартарлық бөлшектер мен бас айналдыратын деңгей өзгерістеріне толы күрделендірілген интерьерді ол əрбір еңбегінде қолданады. Шеңберге қарағанда эллипсті əрдайым дұрыс көретін. Сан-Джованни деи Фьорентини шіркеуіндегі Фальконьери капелласын салып болғаннан кейін, 1667 жылы 22-шілдеде өзінің ауыр түрде ауырып тұрғанын сезіп, үйінен шықпайды. Осы күні-ақ барлық қолжазбалары мен суреттерін өртеп, өзіне қол жұмсады.

Негізігі құрылыстары

1622 — Сант-Андреа-делла-Валле (Sant’Andrea della Valle)
1629—1631 — Барберини палаццосы (Palazzo Barberini)
1631—1633 — Қасиетті Петр шіркеуі (San Pietro) (Ватикан)
1634—1637 — Сан-Карло-алле-Куаттро-Фонтане (San Carlo alle Quattro Fontane)
1637 — Oratorio de San Felipe Neri
1637—1638 — Chiesa di Santa Lucia in Selci
1642—1660 — Сант-Иво алла Сапиенца (Sant’Ivo della Sapienza)
1645—1650 — Palazzo Pamphili
1652—1653 — Римдік Спада палаццосындағы перспективалық галерея
1646—1667 — Colegio de Propaganda Fide
1647—1650 — Қасиетті Иоанн Латеранский шіркеуі (San Giovanni in Laterano), (реконструкция)
До 1655 — Chiesa di Santa Maria dei Sette Dolori
1653—1657 — Сант-Аньезе-ин-Агоне (Sant’Agnese in Agone)
1653—1665 — Сант-Андреа-делле-Фратте (Sant’Andrea delle Fratte)
1667- Сан-Джованни-деи-Фиорентини (Chiesa di San Giovanni dei Fiorentini)
Архитектордың туған жері - Луганода Сан-Карло-алле-Куаттро-Фонтане шіркеуі кесілген моделі қойылған. 

  

Дереккөздер

Борромини, Франческо // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
**«Құдіретті Брюс»** (ағылш. *Bruce Almighty*) — 2003 жылы Том Шедиак түсірген америкалық комедиялық фильм. Басты рөлдерді сомдаған Джим Керри, Дженнифер Энистон және Морган Фриман. Том Шадяк пен Джим Керридің Эйс Вентурадан кейінгі үшінші бірлескен жұмысы. Бұған дейін: Үй жануарларының детективі (1994) және Өтірікші, өтірікші (1997) фильмдерінде ынтымақтастықта болған еді.

Таглайн
-------

Фильмнің американдық постерінде «*Біз Брюске сенеміз*» («In Bruce We Trust») деген жазуы бар. Бұл АҚШ-тың «*Біз Құдайға сенеміз*» («In God We Trust») ұлттық ұранына сілтеме. Фильмнің орысша постерінде сөз тіркесі қиылып алынып, фильм орысша дистрибуцияда слогсыз шығарылды.

Сюжеті
------

Брюс Нолан - өзінің күлкілі және қызықты оқиғаларымен танымал журналист. Бұл үшін көрермендер оны жақсы көреді, бірақ оның оған көңілі толмайды. Брюс жоғары көтеріліп, тележүргізуші болғанын бәрінен де көбірек қалайды. Ол өмірінде болып жатқан барлық дерлік нәрсеге көңілі толмайды. Оның балабақшада жұмыс істейтін Грейс есімді сүйікті қызы бар. Ол өз өміріне толығымен қанағаттанады. Ол пессимизмге қарамастан Брюсті жақсы көреді. Брюс аңыз болуды армандаса, Грейс күн сайын әлемге пайдалы болуға тырысады. Бір күні Брюстің тікелей эфирге шығатын сюжетті жасауға тамаша мүмкіндігі туындайды. Бірақ тікелей эфир алдында Брюс өзі армандаған лауазымды бұдан былай жұмыстағы қарсыласы алатынын біледі. Эфирде компаниясы туралы қатты сөйлеп, әп-сәтте жұмысынан айырылады. Бір қиыншылық екіншісіне ұласады. Брюске бұл оның өміріндегі ең ауыр күн сияқты көрінеді және ол ашуланып, Құдайға шағымдануды тоқтатпайды.

Рөлдерде
--------

| Актёр | Рөлі
 |
| --- | --- |
| Джим Керри | Брюс Нолан *Брюс Нолан*  |
| Морган Фримен | Бог *Бог*  |
| Дженнифер Энистон | Грейс Коннелли *Грейс Коннелли*  |
| Филип Бейкер Холл | Джэк *Джэк*  |
| Стив Карелл | Эван Бакстер *Эван Бакстер*  |
| Лиза Энн Уолтер | Дэбби *Дэбби*  |
| Кэтрин Белл | Сьюзен Ортега *Сьюзен Ортега*  |
| Салли Кёркленд | Анита Манн *Анита Манн*  |
| Тони Беннетт | камео  камео  |

Марапаттар мен номинациялар
---------------------------

* 2004 - MTV Movie Awards номинациясы «Үздік комедия актері» (Джим Керри), «Үздік сүйіспеншілік» (Джим Керри және Дженнифер Энистон)
* 2003 - Teen Choice марапаттары таңдаулы комедиялық актер (Джим Керри)
* 2003 - «Таңдаулы комедия актрисасы» (Дженнифер Энистон), «Сиқырлы» фильмдегі таңдауы (Джим Керри және Морган Фриман) үшін Teen Choice Awards номинациясы.

Сын
---

Прокаттың табысты болғанына қарамастан, фильм сыншылардан әртүрлі пікірлер алды. Фильм 192 шолу негізінде *Rotten Tomatos* бойынша 48% рейтингке ие, орташа бағасы 10-нан 5,7 болды . Ол Metacritic бойынша 100-ден 46 ұпай жинады, бұл «аралас немесе орташа шолуларды» көрсетеді  .

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Bruce Almighty (2003)  (ағыл.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 маусым 2006.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 9 ақпан 2019.
2. ↑  Bruce Almighty. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 тамыз 2010.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 30 тамыз 2022.
Шетел легионы- Франция мен испаниядағы ( 19ғ.-20 ғасырдың ортасы) жалдама әскери құрамының атауы. Шетел легионы қабылдар кезде адамның жеке басын куәландыратын документтер талап етілмеді, сондықтан шетел легиондағы кер адамдардан құралды. Францияда шетел легионы 1831 жылы Африка және Азия елдеріндегі отаршылдық соғысқа пайдалану мақсатымен құрылды. 1871 жылы шетел легионын версальдықтар Париж Коммунасын тұншықтыру үшін пайдаланды. Легион 1-және 2-дүн.жүз. соғыстарға қатысты. Африка және үндіқытай халықтарының ұлт-азаттық қозғалысын басуға пайдаланды. Оның бөлімінде француз империалистерінің въетнамдағы (1946-1954) және Алжирдегі (1954-1962) соғыстарына қатысты. 1936-1939 жылдары Испан республикасына қарсы бүлікшілер жағында қимыл жасады.

Дереккөздер
-----------

Қазақ Совет Энциклопедиясы
**Құдаш Мұқашев** (1932-1971) - Қазан айында бұрынғы Талдықорған облысының Ақсу ауданына қарасты Сүттікент ауылында туған. Қапал педагогикалық училищесін бітірген. Бірнеше жыл аудандық газет редакциясында және партия қызметтерінде болған.

1965—1970 жж. «Қүрақсу» қой кеңшарында партком хатшысы болып қызмет істеген.

Еңбектері
---------

Лирика саласында қалам толғаған, ақ өлеңмен бірнеше драмалық шығармалар жазған. «Дала дастаны», «Парторг» драмалары М.Әуезов атындағы академиялық қазақ драма театрында қойылған.
Шығармалары: Өлеңдер. А. "Жазушы», 1962; Бұл қай түлік. Балаларға арналған өлеңдер. А. «Жазушы», 1963, Жолаушы. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1964 Дүбір. Өлеңдер. А. «Жазушы», 1971 Дала дастаны. Поэма мен өлеңдер. А. «Жазушы», 1975.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
**Құдаяр хан**-Минг әулетінен шыққан Қоқан ханы. Арасына үзіліс салып 1845-75 жылдарда билік етті. Шерәлі ханның баласы. Өзінің аға - інілерімен және феодалдармен хандық үшін таласоны әлденеше рет тақтан тайдырды (1858-62,1863-65). Өзара алауыздық, үздіксіз соғыс, салықтың өсуі халық бұқарасының жағдайын нашарлатты. Патша әскерінің Орта Азияны жаулап алуы барысында Ташкентті (1865), Ходжентті (1866) өзіне қаратуы Худоярды Ресеймен келісім жасауға мәжбүр етті (1868 жылдың қаңтары). Ол келісім бойынша, Қоқан хандығы өзін Ресейдің вассалы деп мойындады. Бұған риза болмаған феодалдар 1875 жылы Ресейге қарсы соғыс жариялап, Худоярды тақтан тайдырды. Худояр патша әскеріне барып бас сауғалады. 1876 жылы ақпандаа Қоқан хандығы таратылып, оның территориясы Ресейге қосылды.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 59-60 бет
**Құдық опока кен орны** – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы, Құдық темір жол стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км, Мұғалжар стансасынан солтүстік-батысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Кен орнын 1936 жылы Н.И.Людян ашқан. 1939 жылы И.В.Остроумов, 1961 жылы В.А.Вязикин, В.А.Лобанчуктар зерттеу жүргізген. Опоканың барланған негізгі қоры А+В+С, категориялары бойынша 3486 мың м³, С² категориясы бойынша 16936 мың м³.

Гологиялық құрылымы мен сипаты
------------------------------

Құдық опока кен орны эоцен дәуірінде пайда болған тасаран шөгінді жыныстар қабаттарында түзілген. Оның төменгі табанын бор дәуірінің саз балшықтары алып жатыр. Кенді қабаттарының үстіңгі беті төрттік кезеңінің опока кесектері араласқан қалыңдығы 0,65 м саз балшықтармен жабылған. Мұнда ұзындығы 900 м, ені -400-700 м, қалыңдығы 1,3-тен 14,5 м-ге дейін жететін көлбеу жатқан бір опока кені бар.

Кендегі опоканың химиялық құрамы
--------------------------------

* SiO² - 72,48-77,62%
* TiO² - 0,47%
* Al²O³ - 9,52-11,07%
* Fe²O³ - 5,06%
* CaO - 1,24%
* MgO - 1,25%
* SO³ - 0,69%
* CaCO³ - 2,72%

Физикалық-механикалық қасиеттері мен құрамы
-------------------------------------------

Опока
Физикалық-механикалық қасиеттері жағынан оны үстеме ретінде цементке қосуға болады, оның қарқындылығы 38,9%, көлемі 1,3 г/см³, борпылдау коэффициенті 1,27. 
  

Ол аморфты опал түйіршіктерінен және ұсақ түйіршікті сазбалшықтардан (гидрослюдалар және аздаған монтмориллонит) құралған.
  

Құрамында 10%-ға жуық кварц, глауконит, лимонит, дала шпаттары, мусковит қабыршықтары бар. Опал құрылымы - колломорфтық құрылым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Құдағи** – туыстық атау. 

Ерлі-зайыпты адамдардың әжелері, шешелері, апалары, жеңгелері, екі жақтың жастары шамалас әйелдері бір-біріне құдағи болып саналады. Дәстүрлі қазақ қоғамында құдағилар бір-біріне ризашылығын, татулық-сыйластығын білдіріп, құдағи жүзік сыйлаған. Қос қанатты қомақты жүзіктің астында екі жақтың ынтымағын білдіретін қос саусаққа бірдей тағатын екі сақинасы болады. Құдағи жүзіктің астарлы мәні үлкен. Мысалы, қыздың шешесі құдағиына (жігіттің шешесіне) "Қызыма жақсы қарасын, ақылды, парасатты ене болып, аналық мейірімін төксін" деп сыйлайды. Ал жігіттің шешесі қызға құда түсе келгенде қолына салып келген жүзігін, қыздың шешесімен, яғни болашақ құдағимен алмастырып тақса, ол балаларын үйлендіруге келіскендіктің белгісі саналған. Ауыл адамдары тойдың болатынын құдағилардың жүзік алмасуынан-ақ біліп отырған. Күйеудің, қыздың әжелері үлкен құдағи делінеді. Үлкен құдағи, кіші құдағи деп атау кейде күйеулерінің жасына да байланысты айтылады.

Дереккөздер
-----------