**Артур Холли Комптон** (ағылш. *Arthur Holly Compton*; 10 қыркүйек 1892(18920910), Вустер (ағыл.), Огайо, АҚШ — 15 наурыз 1962, Беркли, Калифорния, АҚШ) —американдық физик, 1927 жылы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1927).

Өмірбаяны
---------

Артур Комптон 1892 жылы 10 қыркүйекте АҚШ-тың Огайо штатындағы Вустер қаласында 1939 жылы Элиас Комптон мен «Америкалық жыл анасы» атанған Отелия Кэтриннің (қыз күнінде — Аугшпургер) отбасында дүниеге келді. Артурдың екі үлкен ағасы Карл Тейлор (1887—1954) және Уилсон Мартиндейл (1890—1967) және Мэри есімді әпкесі болды. Отбасы ғылыммен тығыз байланысты болды: Элиас үш ағайыны да оқыған Вустер университетінің (кейінірек Вустер колледжі) деканы болды. Карл 1912 жылы Принстон университетінде физика бойынша PhD дәрежесін алды және кейін 1930 жылдан 1948 жылға дейін MIT президенті болды. Уилсон 1916 жылы Принстонда экономика ғылымдарының докторы дәрежесін алды және 1944 жылдан 1951 жылға дейін Вашингтон штатының колледжінің (кейінірек Вашингтон мемлекеттік университеті) президенті болды. Карл, Уилсон және Артур Альфа Тау Омега студенттер ұйымының мүшелері болды. Сонымен қатар, олар Принстоннан PhD дәрежесін алған алғашқы үш ағайынды болды, ал кейінірек американдық университеттерді бір мезгілде басқарған алғашқы үш ағайынды болды. Мэри миссионер Герберт Райсқа үйленді, ол Лахордағы (Пәкістан) Форман атындағы Христиан колледжінің директоры болды.

Артур бастапқыда астрономияға қызығушылық танытты, тіпті 1910 жылы Галлей кометасын түсірді. Шамамен 1913 жылы ол тороидальды түтіктегі судың қозғалысын зерттеу негізінде Жердің айналуын растайтын экспериментті сипаттады. Сол жылы ол Вустер университетін ғылым бакалавры дәрежесімен бітіріп, Принстонға оқуға түсті. 1914 жылы ол өнер магистрі дәрежесін алды және Херевард Л. Куктың қол астында аспирантураға түсті. 1916 жылы «Рентген сәулелерінің шағылу қарқындылығы және атомдардағы электрондардың таралуы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 1916 жылы маусымда Артур Вустер мен Принстондағы курстас студенті Бетти Чарити МакКлозкиге үйленді. Олардың отбасында Артур Алан және Джон Джозеф атты екі ұлы дүниеге келді.

1918 жылдан бастап ол рентген сәулелерін зерттеді, төмен қысымды натрий шамдарын жасады.

1920—1923 жылдары Сент-Луис қаласындағы Вашингтон университетінде физика профессоры атанды. 1923 жылдан Чикаго университетінің физика профессоры.

1921 жылы ол электронның өз осінің айналасында айнала алатынын *(спині бар)* және шын мәнінде электромагнит екенін ұсынды.

1922 жылы ол фотонның бар екенін дәлелдейтін заттардың электрондарымен шашырауына байланысты рентген сәулелерінің толқын ұзындығын өзгерту әсерін ашып, теориялық негіздемесін берді. Бұл жаңалығы үшін Комптонға Нобель сыйлығы берілді.

1931 жылы ол Колорадо штатындағы Эванс тауында ғарыштық сәулелер бойынша зерттеу жүргізді, себебі ол жерде АҚШ-тағы ең биік тау асфальт жолы салынды, оның бойымен қажетті жабдықты шыңға (4348 метр) жеткізу оңай болды.

1941—1942 жылдары ол американдық атом бомбасын жасау жобасына қатысты.

Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Комптон Сент-Луиске қайтып оралып, Вашингтон университетінің канцлері қызметін атқарды .

Естелік
-------

1970 жылы Халықаралық астрономиялық одақ Айдың арғы жағындағы кратерге Артур Комптонның есімін берді.

Библиография
------------

* Compton A. H. A Laboratory Method of Demonstrating the Earth's Rotation (ағылш.) // Science. — 1913. — Vol. 37, no. 960. — P. 803—806. — ISSN 0036-8075. — doi:10.1126/science.37.960.803. — Bibcode: 1913Sci.37.803C. — PMID 17838837. — JSTOR 1638267
* Compton, Arthur. X-Rays and Electrons: An Outline of Recent X-Ray Theory (ағылш.). — New York: D. Van Nostrand Company, Inc, 1926.
* Compton, Arthur. The Freedom of Man (ағылш.). — New Haven: Yale University Press, 1935.
* Compton, Arthur; with Allison, S. K. X-Rays in Theory and Experiment (ағылш.). — New York: D. Van Nostrand Company, Inc.
* Compton, Arthur. The Human Meaning of Science (ағылш.). — Chapel Hill: University of North Carolina Press  (ағылш.), 1940.
* Compton, Arthur. Man's Destiny in Eternity (ағылш.). — Boston: Beacon Press  (ағылш.), 1949.
* Compton, Arthur. Atomic Quest (ағылш.). — New York: Oxford University Press, 1956.
* Compton, Arthur. The Cosmos of Arthur Holly Compton (ағылш.) / Johnston, Marjorie. — New York: Alfred A. Knopf  (ағылш.), 1967.
* Compton A. H. The Cosmos of Arthur Holly Compton. — Alfred A. Knopf, 1968. — 468 p. — (Borzoi Book). — ISBN 978-1299576230.
* Compton, Arthur. Scientific Papers of Arthur Holly Compton (ағылш.) / Shankland, Robert S.  (ағылш.). — Chicago: University of Chicago Press, 1973. — ISBN 978-0-226-11430-9.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Robotti, Leone, 2007
2. 1 2 3  Compton, 1967
3. 1 2 3  Allison, 1965
4. ↑  Compton, 1913
5. ↑  Arthur H. Compton  (ағыл.). *John Simon Guggenheim Foundation*.  gf.org. Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 сәуір 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 4 сәуір 2019.
6. 1 2  Arthur Holly Compton  (ағыл.). *Washington University in St. Louis*.  wustl.edu. Басты дереккөзінен мұрағатталған 7 наурыз 2012.
7. ↑  *Бен Фоджелберг* и *Стив Гринстид.* Walking Into Colorado’s Past: 50 Front Range History Hikes — Mount Evans: A Peak with a Past Мұрағатталған 10 тамыздың 2014 жылы.. — P. 119—122.

Әдебиет
-------

* Allison S. K. Arthur Holly Compton // Biographical Memoirs. — Washington, D.C.: National Academy of Sciences, 1965. — Vol. 38. — P. 81—110.
* Allison S. K. Arthur Holly Compton // Biographical Memoirs. — Washington, D.C.: National Academy of Sciences, 1965. — Vol. 38. — P. 81—110.
* Gamow G. Thirty Years That Shook Physics: The Story of Quantum Theory. — New York: Dover Publications, 1985. — 224 p. — ISBN 0-486-24895-X.
* Hewlett R. G. Anderson O. E. The New World: 1939/1946. — University Park: Pennsylvania State University, 1962. — 766 p. — (A History of the United States Atomic Energy Commission. Vol. 1). — ISBN 978-0-271-73085-1.
* Robotti N. Leone M. Compton, Arthur Holly // The Biographical Encyclopedia of Astronomers / Ed. by T. A. Hockey. — New York: Springer, 2007. — P. 244—245. — ISBN 978-0-387-31022-0.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1926—1950 жылдардағы Физика саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері |
| --- |
|  |
| 

Перрен (1926) •
Комптон / Вильсон (1927) •
Ричардсон (1928) •
де Бройль (1929) •
Раман (1930) •
Гейзенберг (1932) •
Шредингер / Дирак (1933) •
Чедвик (1935) •
Гесс / К. Андерсон (1936) •
Дэвиссон / Томсон (1937) •
Ферми (1938) •
Лоуренс (1939) •
Штерн (1943) •
Раби (1944) •
Паули (1945) •
Бриджмен (1946) •
Эплтон (1947) •
Блэкетт (1948) •
Юкава (1949) •
Пауэлл (1950) 
 |
|  |
| 
Толық тізім | 
1901—1925 |
**1926—1950** |
1951—1975 | 
1976—2000 | 
2001—ден бері

 |

 |