recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Эббингауз Герман

**Эббингауз Герман** (1850-1909 ) - ес (жады ) психологиясына қатысты эксперименттік зерттеулерімен әлемге танымал психологі. "Шек фаторын" анықтап, ұмытшақтық қисығын шығарды, сақтау мен ұмытудың бірқатар заңдылықтарын бекітті, саналы есте сақтаудың артықшылықтарын анықтады, жадты зерттеудің экспериментік әдістемелерін жасады ("Жад туралы", 1885), балалардың зерделі қабілеттерін зерттеу үшін тест (оның есімімен аталатын) жасаған.

Негізгі еңбектері
-----------------

* "Ес туралы"
* "Психология мәселелері" т.б

Тағы қараңыз
------------

* Психология

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ж 32 Психология: Энциклопедиялық сөздік./Бас ред. Б. Ө. Жақып. – Алматы : «Қазақ энциклопедиясы», 2011 ISBN 9965-893-71-3
**Экзогендік эмболиялар** - шығу тегіне байланысты ағзада кездеспейтін заттардан дамитын эмболия. Ең жиі кездесетін экзогендік эмболиялар: ауа және газ эмболиясы.

### Ауа эмболиясы

Ауа эмболиясы ірі көктамырлар (күре тамырлар, бұғана асты көктамыры) жарақаттанғанда пайда болады. Бұл тамырларда қан қысымы теріс болады және қабырғалары айналасындағы тіндерге жабысқан. Сондықтан жарақаттанған кейін олардың саңылаулары жабылмай қалады да, тыныс алу кезінде ашық тұрған саңылаулары арқылы ауа тамыр ішіне енеді. Бұл ауа оң жүрекше, қарынша арқылы кіші қанайналым шеңбері тамырларына түседі, өкпе артериолалары мен қылтамырлар бітеліп қалады. Осыдан өкпеде қанайналым бұзылады, газдардың алмасуы нашарлайды, тыныстық гипоксия дамиды, адам тұншығудан өледі.

### Газ эмболиясы

Газ эмболиясы адам жоғары атмосфералық қысымнан төменгі атмосфералық қысымға тез ауысқанда дамуы мүмкін. Мысалға, терең суға сүңгігенде әрбір 10 метр сайын барометрлік қысым 1 атмосфераға өседі. Сондықтан теңіз немесе мұхиттарда кессондық жұмыс атқаратын адамдарға бірнеше қысым әсер етеді. Бұл кезде организмде газдардың (азоттың) ерігіштігі артады. Олардың еруі тіндерде болады. Егер бұл адамдарды су астынан күрт көтерсе, онда организмде еріген газдар бірден газ күйіне айналады да, организмнен сыртқа шығып үлгермейді. Бұл газдар тамыр ішіне түсіп, эмболия дамуына алып келеді. Осындай жағдай ұшақтармен биікке көтерілгенде олардың кабинасының тығыздығы бұзылғанда байқалады[1].

Дереккөздер
-----------


1. ↑  Патофизиология - Ә.Нұрмұхамбетұлы, Алмат, 2011 жыл.
**Эквиваленттілік принципі** – дененің инерциялық емес санақ жүйесіндегі еркін қозғалысы мен тартылыс өрісіндегі қозғалысының бір-біріне эквивалентті (ұқсас) екендігін тұжырымдайтын принцип. Қарастырылып отырған екі жағдайда да дененің үдеуі оның массасына, химиялық құрамына, т.б. қасиеттеріне тәуелді емес. Сондықтан бастапқы қозғалыс шарттары бірдей болады. Осы мағынада кеңістіктің кішкене аймағындағы кез келген гравитациялық өріс белгілі бір инерция емес санақ жүйесіне эквивалентті болып есептеледі. Жалпы салыстырмалық теориясын (қ. Тартылыс) жасауда Эквиваленттілік принципі маңызды рөл атқарды.

**Эквиваленттілік принципі** - кеңістіктің кішкентай бөлігіндегі тартылыс өрісі, инерциалды жүйеге қатысты ілгерілмелі қозғалған инерциалды емес санақ жүйесіне өту жолымен, инерция күшінің өрісімен алмасуы мүмкін деген тұжырым.

Жылулық пен жұмыстың эквиваленттілік принципі
---------------------------------------------

Жылудинамикасының бірінші заңы - энергияның айналу және сақталуының жалпы заңдылығының жеке бір күйі, ол жылу мен механикалық жұмыстың, өзара өзгеріп айналу құбылысы кезіндегі, тұрақты санды байланыстылығын анықтайды. Бұл формула жылу мен жұмыстың эквиваленттік принципі. Бірінші рет, энергияның сақталу заңы мен энергияның, айналу құбылысын 1748 жылы орыс ғалымы М.В.Ломоносов тұжырымдаған. Жұмыс пен жылулық арасындағы қатынастың бар екендігін, мына теңдеу көрсетеді.

**0,427 кгс•м = 4,1868 Дж ≈ 4,19 Дж.**
Жұмыс және жылулық сандары Дж белгіленеді және оның еселі және үлесті шамаларын - кДж (103Вт), МДж (106Дж); мДж (10−3) және т.б; қуатты ватпен (Вт), мВт (10−3Вт), МВт (106Вт) белгілейді.

Техникада бірлік қуатты қолданады 1 кВт•сағ = 3600 кДж. Кейбір мысалдарды, қайта есептеуін қарастыралық. Жылулық эквиваленттің 1 кВт•сағ. 1 ккал. санды мәндерін анықтау керек: 

1. 1 кВт•сағ.=3600 кДж /4,1868 = 860 ккал;
2. 340 г./(кВт•сағ) тең меншікті отын шығынын бірлік СИ арқылы білдіру: 340/3600 = 0,94 г/кДж;
3. Жылулық шығын 1 кВт•сағ. немесе меншікті жылулық шығыны 2500 ккал./(кВт•сағ.) тең. 1 кВт•сағ. Жатқызылған СИ бірлігіне сәйкес шығынын анықтау керек:  
 **2500•4,1868 = 10475 кДж/(кВт•сағ.);**
4. Қозғалтқыштан шыққан жұмыстық будың жылуын пайдалану кезінде, алынған электр энергиясының өндірілуі, әрбір мегакалория жылулығы ε=0,6 кВт•сағ./Мккал.-ға тең, кВт•сағ/МДж ауыстыру керек:  
**ε = 0,6/4,1868 [кВт•сағ/Мкал• Мкал/мДж] = 0,143 кВт•сағ/МДж.**

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том;
2. ↑  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0
бақажапырақ (*Plantago media*) — анемофил-өсімдік
**Анемофилия**, (гр. *ανεμος* - жел, гр. *φιλια*  - сүйемін) - өсімдіктердің жел арқылы айқас тозаңдануы. Анемофилия жолымен тозаңданатын өсімдіктердің тозаңдары құрғақ, өте көп, жеңіл келеді. 

Мысалы, бір топ жүгерінің гүліне 50 млн-дай, орман жаңғағының бір сырға гүліне 4 млн-дай тозаң болады. Анемофилия жолымен барлық жабық тұқымды өсімдіктердің 1/10 бөлігі тозаңданады (астық тұқымдас өсімдіктер, әр түрлі ағаштар: қандыағаш, терек, шегіршін, емен, шамшат, жаңғақ, тұт, шөптесін өсімдіктер: сора, қалақай, құлмақ, шалаң т.б.). Желмен ұшатын тозаңдардың өте алысқа кететіндері де болады. Сөйтіп олар жүздеген км жердегі өсімдікті тозаңдандыруы мүмкін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Самигуллина Н. С.Практикум по селекции и сортоведению плодовых и ягодных культур: Учебное издание,2006

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Медиатека** – БАҚ өнімдерін сақтайтын теңдесі жоқ қойма.. 

Ол тек қана кітап, журнал, газет-журналдарды ғана емес, сонымен бірге ақпарат құралдары («медиа»), мәселен, кинофильм, бейнефильм, магнитофон таспалары, компьютерлердегі лазерлік дискілерді де қамтиды. 

Еліміздегі медиатека мұрағаты үш қабатты ғимаратқа орналастырылған. Онда ақпараттық кітапхана, анықтамалық бағыттағы сөздіктер, анықтамалықтар, энциклопедиялар, кең тараған оқулықтар, кинофильмдер, деректі фильмдер, бағдарламалар мұрағаты және т.б. сақтаулы. Оған қосымша мұрағат ісі, ғылыми-техникалық ақпараттар, ғылым мен техника тарихы жайындағы арнаулы кітапхана да бар. 

Олардың барлығы 800 мың томға есептелген. Медиатекаға кіру тегін.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Тұрсын Қ. Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001
**Анжы** – малдың іріңдеген жерін әр жерден тесіп, сол жерден ірің ағып тұру үшін өткізіп қоятын қыл жіп.
Оның білем білем болын желі тартып кеткен мандамын неше жерден қиып, анжы өткіздім, тоқтамады. (Саятшылық, 180).
  

  
**Анжы** дәріге малынған қыл.
Анжы мандам болған жылқының терісін әр жерден тесіп, жіңішкелеп есілген құйрық қылмен жаңағы тесіктерден өткізіп байлап қояды. Оны анжы дейді. (Н. Қазыбеков 11)
  

  
**Анжы** малдың ірің кеулеген жарасының ауызын ұдайы ашық ұстау үшін де анжы өткізіледі. (Ер қанаты, 261). 
Анжы ертеректе адамға жаза ретінде де қолданылса керек.
  

  

**Тарихы**
Х-ХІІ ғасырларда моңғолдар кісі өлтірген, ұрлық және басқа сол сияқты айып істегендерге құн (штраф) төлететін болған. Ондай құн (anju) деп аталған. Сол анжыны төлегеннен кейін айыпкер ешбір жаза шекпейтін болған. Ал анжыға көбінесе мал, кейде дүние мүлік те төлеп отырған. 
Айып-анжысымен дәл жуандардан әперемін деп кетті. (М.Әуезов)
  

  

**Этимологиясы**
Қазақ тіліндегі анжы және моңғол жазба тілінде кездесетін анжы сөзі мағыналық жағынан да, тұлғалық жағынан да үйлесімді. Көне түркі тілінде айыптау, жазалау мағыналарында аныт сөзі кездеседі. Бұл сөзді әркім әртүрлі оқып келеді. Малов оны якут aja сөзімен синонимдес ajы, ajыm (ажым), ajын сөздері кездеседі. Э.К. Пекарский бұл сөздің якут тілінде «айып,күнә» мағыналарынан басқа, «айып төлеу» деген де мағынасы барлығын айтады. Көне ұйғыр жазба тілінде «айып,кінә» мағыналарында ajyү (ажуғ) сөзі кездеседі. Ал Күлтегін, Тоныкөк ескерткіштерінде анығ сөзі ұшырасады. Көне түркі, ұйғыр, көне моңғол, якут тілдерінде қолданылатын т.б сөздердің тегі бір сияқты. Тілдің дамуы барысында әр тіл бұл сөзді өз қалыбына салып, өзгерткен тәрізді. 
Қазақ тілінің аймақтық сөздігінде:
Анжы (Шығ.Қаз.Тарб.) жауырға өткізетін қыл. Мысалы: Бұрын жауыр жылқының жарасынан анжы өткізетін едік. 
Анжы (Жамб.Шу) құйысқан байланатын темір.

Дереккөздер
-----------

1. Т.Жанұзақов.Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы редакциясын басқарған Т.Жанұзақов. -Алматы: Дайк-Пресс, 2008.- 968б.
2. Жауапты редакторы Ұлттық Ғылым Академиясының академигі, профессор Ш.Сарыбаев. Қазақ тілінің аймақтық сөздігі /-Алматы: Арыс, 2005.
3. Б. Қалиев. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі/ Алматы: Мемлекеттік тілді дамыту институты, 2014. – 728б.
**7** - жеті саны, тақ, жай натурал сан.Жеті саны ертеден сиқырлы болып саналады. Вавилондықтар жеті планета бар деп есептеді,олардың ғибадатханалары жеті деңгейлі болды, аптада жеті бар. Көптеген діңдерде жеті саны киелі:еврейлердің балауыз қойғышы, шырағандары, менорлар жетіден, Таурат кітабында жеті саны 500 рет қайталанады. Жеті саны бақытты сан деп санағандықтан ба,мақал-мәтелдерде көп айтылады. Жеті саны көп заттардың аттарында да бар:мысалы,Боинг 747 ұшағы. Жетінші баланың жетінші баласы ерекше күшке ие болады. Жеті-адамзаттың сүйікті саны. Егер кез келген адамға он көлеміндегі санның ішінен бір санды таңда десек, ол міндетті түрде жеті санын таңдайды. Жеті санынан тұратын заттардың тізімі өте ұзын, олардың бәрін адам есіне сақтай бермейді. Міне, енді кітапты аяғына дейін оқып, сіз әлемнің жеті санынан тұратын кереметтерінің атын есіңізде сақтай алар ма екенсіз? Өлімге себепкер болатын жеті күнә:тамақсаулық,жалқаулық,нәсіпқұмарлық,өркөкіректік,ашу,қызғаныштық және сараңдық. Тауратқа теолог Фомо Аквинский күнәкарларға ауыр жаза берілетін күнәлардың ішіндегі ең негізгелерін түсіндіріп жазды. Кемпірқосақтың жеті түсі:жарық-көрінбейтін радиотолқындар мен рентгендік сәулелерге жататын,электромагнит деп аталатын сәуле шығарушы ауқым. Жарық мынадай жеті түстен тұрады:қызыл,қызғылт-сары,сары,жасыл,көгілдір,көк және күлгін. Бұл түстерді жеке тек арнайы жағдайда ғана көруге болады. Күн сәулесі жаңбыр тамшысына түскен кезде, жарықтың жеті түсі сынып, тамшы арасынан көрініп, кемпірқосақ пайда болады. Кейбір мамандар кемпірқосақта алты түс бар деп есептейді, бірақ оқымысты Исаак Ньютон тағы бір түс-көк түсті қосты. Енді кемпірқосақта жеті түс бар. Жеті құртақан:немістің XIX ғасырда өмір сүрген жазушылары ағайынды Гриммдердің (Якоб пен Вильгельмнің) атақты "Ақшақар мен жеті құртақан" атты ертегілері ертегілер жинағына кіргізілді. 1973 жылы түсірілген Уолт Диснейдің мультфильмінде әрбір құртақанға ат қойылды. Жеті саны туралы:1Адамның жеті жасы (Шекспирдің "Калай сендерге ұнай ма?" пьесасынан) сәби,жылауық,оқушы,ғашық адам,сарбаз,судья, ақымақ және балалық пен ұмытшақтық (өлім). 2Әлемді жаратуға арналған жеті күн (Таурат бойынша):құдай 1-күні жарықты, 2-күні аспанды, 3-күні Жерді, 4-күні Күні,Ай және жұлдыздарды, 5-күні балықтар мен құстарды, 6-күні аңдар мен адамдарды жаратты, ал 7-күні Құдай демалды. 3Аптаның жеті күні:дүйсенбі, сейсенбі, сәрсенбі, бейсенбі, жұма, сенбі, жексенбі. 4Жеті аспан (Ислам дініндегі):күміс, алтын, меруерт, ақ алтын, жақұт, анартас және ғажайып жарық. 5Жеті (Христиан дініндегі):сенім, үміт, қайырымдылық, әділеттік, сабырлық, ақылдылық және рухтың күші. 6Жеті континент:Африка,Антрактида,Азия,Австралия,Еуропа,Солтүстік және Оңтүстік Америка. 7Гептатлондағы (жетісайыс) спорттың жеті түрі:тосқауылдармен 100 м-ге жүгіру, биіктікке секіру,200 м-ге ату, ұзындыққа секіру, 800 м-ге найза лақтыру.
**Құрылымдық-формациялық белдем** - геологиялық құрылысы тұрғысынан, яғни түзілімдердің қалыптасу ерекшеліктері, құрылымдық және магмалық әрекет сипаты жағынан өз шендестерінен анық ерекшеленетін, геологиялық даму тарихында тек өзіне ғана тән тектоникалық режиммен және физикалық-географиялық факторлармен (климаттық т. с. с.) сипатталатын, әдетте жан-жағынан терен жарылымдар арқылы шектелген дербес құрылым. Құрылымдық-формациялық белдемдер ауданы құрылымдық-металтектік белдемге сәйкес келуі немесе одан ауқымдырақ болуы ықтимал.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Геология терминдерінің сөздігі. Н. Сенатов, А. Абдулин.— Алматы: Қазақстан, 1996,ISBN 5-615-01738-4
"Құрткөже" — Ата - бабаларымыз қыстың қымызы деп атап кеткен құркөженің орны бір бөлек. Енді осы көже қалай дайындалады. алдымен қанша әзірленетінін әркім өзі мөлшерлеп біліп алады. мысалы 4 немесе 5 литрдей көже дайындау қажет делік. бұл үшін осы шамадағы суға татымына қарай тұз, қайнаған кезде аздап күріш күріш немесе сөк салады. Енді бір басқа ыдысқа суық су құйып, оған 1-2 кесе ұн қосып, түйіршіктері кеткенше әбден араластырылған соң қоймалжың тартып, сәл қоюланады. Мұны жоғарыда айтылған күріш немесе сөк қосылған қайнаған суға қосып тағы араластырады. Сонда ұн қосылған су қайнап, піскен қоймалжын көжеге айналады. Осыдан соң езетін құрттың өзін екі үш рет қайта жуып, сыртындағы шаң тозаңдардан әбден тазартылады. құртта әзірленген су мөлшеріне қарай алынады. Құрткөженің дәмі, татымды әрине, оны дегенмен, бұған құрттың сапасының да зор әсері бар. Әсіресе қой сүтінен жасалған құрттың тамақтық құнары, дәмі мен сапасы өте жоғары болады. Бүгінде құрт тек сиыр сүтінен жасалады. Бұдан да дәмді әрі тұшымды көже дайындауға әбден болады. Сонымен жоғарыда айтылғандай, мөлшерлі ыстық суға бір аяқтай құрт салып, оны езеді. Қоюланып езілген құрт қайнатылған суға қосылады да, оның сұйығы езіліп жатқан құрт үстіне қайта құйылып, тағыда езіледі. Осылайша бірнеше рет қайталанып, әркім қалауынша қою немесе сұйық етіп дайындайды. Қоюлату қажет болса ұн, сұйылту қажет болса су қосады. міне осы езулі құртты қосқаннан кейін, көжені қайта ысытып, оған қажетінше сары май, шыжық салып сапырады. содан әзірленген тағам әбден бабына келеді. осыдан кейін оны кесе аяққа құйып ұсынады. тағы бір айта кетерлік сөз, құрткөже жанға шипа, бойға қуат беретін өте күшті, қадірлі тағам. Ерте кездерде қысты күндері алыс жолға шыққан жолаушылар немесе далада айлап боран мен аязда жүретін шылқышылар күні бұрын құрткөже ездіріп алып арнаулы ыдыстарға құйып сақтаған. Шынындада құрткөже қысты күндері тоңдырмайды. оның қуаттылығы сондай, бір атамыз аязда тоңып келіп, екі-үш аяқ ыстық құрткөжені жеделдете тастап жіберіп бойы жібеген кезде "Бәйбіше, күн жылынды білем, боз аттың жабуын алып тасташы" деген екен. бір сөзбен айтқанда, қасиеті де, қадірі де мол құрткөжеміздің әр қазақ дастарқанында болып тұрғанға не жетсін.

Дереккөздер
-----------

* Қазақтың дархан дастарқаны - Алматы "Алматыкітап" ЖШС - 2005 ISBN 9665-24-559-2
*Басқа мағыналар үшін Жуантөбе деген бетті қараңыз.*
**Жуантөбе** – Жетісу Алатауындағы Тоқсанбай жотасының оңтүстігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Жетісу облысы Панфилов ауданында орналасқан. Өсек және Бұрхан өзендерінің суайрығы.

Геологиялық құрылымы, жер бедері
--------------------------------

Абсолюттік биіктігі 1528 м. Жота палеозойдың қатпарлы шөгінділерінен түзілген. Солтүстік беткейі тік, оңтүстігі көлбеулеу келген.

Өсімдігі
--------

Топырағы мен өсімдік жамылғысы биіктік белдеуге сәйкес таралған. Етегінде астық тұқымдас шөптер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ энциклопедиясы"
*Басқа мағыналар үшін Қияқты деген бетті қараңыз.*
**Қияқты** – Балқаш көлінің оңтүстік-батысында Қарасай алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы жерімен ағады.

Бастауы
-------

Бастауын Майжарылған тауларының шығыс бөлігіндегі бұлақтардан алып, Мирный кенті маңында Қарасай өзеніне оң жағынан құяды.

Гидрологиясы
------------

Ұзындығы 35 км, су жиналатын алабы 175 км2. Арнасының басым бөлігі сайлы-жыралы өңірмен ағады. Көктем кезінде еріген қар суы нәтижесінде 10-15 күн тұрақты ағыны болады. Жылдың басқа мезгілінде құрғап қалады. Негізінен жауын-шашынмен толығады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**«Жуас Болудың Жақсы Жақтары»** (ағылш. *The Perks of Being a Wallflower*) — американдық кинофильм, Стивен Чбоскидің эпистолярлық романының экранизация. Стивен Чбоски фильмге әрі режиссерлік етті. Фильм тұсаукесері Торонтодағы кинофестивальде 8 қыркүйек 2012 жылы болып өтті. Киносурет «Еркін рух» марапатына ие болып,Ұлттық АҚШ киносыншылар кеңесінің нұсқасы бойынша фильм жылдың ең үздік фильмдер ондығының қатарына кірді.

Рөлдерде
--------

Логан Лерман — *Чарли*   

Эмма Уотсон — *Сэм*   

Эзра Миллер — *Патрик*   

Мэй Уитман — *Мэри-Элизабет*  

Эрин Вильхельми — *Элис*  

Джулия Гарнер — *Сьюзан*  

Джонни Симмонс — *Брэд*  

Рис Томпсон — *Крэйг*  

Пол Радд — *мистер Андерсон*  

Том Савини — *мистер Каллахан*  

Кейт Уолш — *миссис Кельмекис*  

Дилан Макдермотт — *мистер Кельмекис*  

Мелани Лински — *Хелен*   

Зейн Хольц — *Крис*  

Нина Добрев —*Кэндис*

Дереккөздер
-----------

1. ↑  The Perks of Being a Wallflower — Worldwide
2. ↑  The Perks of Being a Wallflower (2012) — Release dates
*Басқа мағыналар үшін Жуантөбе деген бетті қараңыз.*
**Жуантөбе** – Ерейментау тауының орталық бөлігіндегі тау. Теңіз көлінің солтүстік-батыс жағында 10-12 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 367 м. Ұзындығы мен ені 1,5-2 км. Таудың шығысында 3 км жерде Тайғақкөл көлі жайласқан. Беткейі көлбеу, аз тілімденген, тау басына жақын жерде түпкі жыныстар бетіне шығып жатыр. Солтүстік, шығыс және оңтүстік беткейлері етегінде сор жерлер көптеп кездеседі.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Девонның жыныстарынан түзілген. Оның бетін делювийлі-пролювийлі шөгінділер жапқан.

Өсімдігі
--------

Күңгірт қоңыр топырағында бетегелі-боз өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
Тозаңдандыру кезінде
Гүлденетін өсімдіктер және бүршіктері бар өсімдіктер (мысалы, қылқанжапырақтылар) тұқымдық дәндерді өндіреді. Гүлденетін өсімдіктердің көпшілігі тұқымдық дәндер арқылы көбейеді, сонымен қатар вегетативті түрде өніп өседі. Тұқымдық дәндерді алу үшін, әуелі өсімдікті тозаңдандыру керек.

Өсімдіктер қалай көбейеді
-------------------------

Гүлдер шырынға қызыққан жәндіктерді, құстарды және сүтқоректілерді өздеріне тартады. Аралар тозаңды жинақтайды. Өсімдік тозаңдатылғаннан кейін, гүл оған қажетсіз болады. Гүлдің жапырақтары солып, түсе бастайды.

Тұқымдық түрлердің таралуы
--------------------------

Көптеген өсімдіктер жемістерді өндіреді, оларды жануарлар жейді және олардың кейбір тұқымдық дәндерін тартады.

Вегетативті түрде көбею
-----------------------

Кейбір гүлденетін өсімдіктер тұқымдық дәндер арқылы ұрықтанбайды. Оның орнына олар аналық өсімдікке генетикалық тұрғыдан туыстас болып келетін өсімдіктердің пайда болуына ықпал етеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Балалардың жаңа энциклопедиясы" ISBN 978-601-01-1126-4
Момын, момақан, тыныш мағынасындағы сөз осылай дыбысталады. *«Қасымыздағы бақылаушылар дәл сол кезде жуас болды...»* (Сәкен Сейфуллин, Tap жол.).

Қырғыз тілінде бұл мағынадағы сөз *«жоош»* қалпында айтылады. Сібір, Алтай төңірегіндегі түркі тілдерінде мұндай сөз кездеспейді. Оларда
бұл мағынадағы сөз басқаша дыбысталады. Байқауымызша, сөз төркіні жүйесі басқа тілден сияқты. Қазақ тіліне ауысқан араб, парсы сөздерінің тізімін берген атворлар (Н. Ондасынов, Е. Бекмұхаметов) еңбегінен де бұл сөз сырт қалған. Солай бола тұрса да *«жуас»* сөзін парсы тілінен ауысқан деуге тура келеді. Ол тілде: *йәваш* — ақырын, тыныш мағыналарында қолданылатындығы көрсетілген. Осы сөз қазақ тіліне ауысқанда *«жуас»*, қырғыздарға көшкенде *«жоош»* қалпына дейін дыбыстық өзгеріске түскенде, мағынасы сол қалпында қалған деуге болады: *йәваш> йүуaш>жуаш> жуас*.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-2459-6
**Тихов атындағы көше**.
Көшеге белгілі астроном, КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі, Қазақстан
Ғылым академиясының академигі Гавриил Адрианович Тиховтың есімі (Алматы қаласы атқару
комитетінің 27.06.1963 №402 шешімі) берілген. Гавриил Адрианович (1875-1960) Минск облысының
Смолевичи елді мекенінде дүниеге келген. Ол-Астрономия және спектрофотометрия саласындағы
еңбектердің авторы.
Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Жансүгіров, Жарылғасов, Хетагуров атындағы
көшелермен қиылысады. Бұрынғы атауы - Щорс көшесі. Көшенін ұзындығы - 700 метр.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: "ИП Волошин" баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0
**Жуанқоңыр** – Қызылтас тауының оңтүстік-батысында оқшауланған тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Батыстау ауылының солтүстік-шығысында 10 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1058 м. Шығыстан батысқа қарай ендік бағытта 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Солтүстік-батыс беткейі тіктеу келген. Тас көмір кезеңінің гранит, гранодиорит интрузивтері аралас пермь, тас көмір, силур, девон шоғырларынан түзілген. Таудан Бидайық, Қарабидайық, Шерубайнұра өзендерінің салалары бастау алады.

Өсімдігі
--------

Ашық қоңыр топырақ жамылғысында қайың, көк терек, тал, т.б. астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Тау етегі шабындық ретінде пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Құртқа Сұлтанқожаұлы** (1770 (кей деректе 1771 т.ж.)- 1906) - Жетісу және көршілес қырғыз еліне аты кең тараған халық емшісі

Шығу тегі
---------

Ұлы жүз Шапырашты тайпасы Шыбыл руының Байыс деген атасынан.

Өмірі
-----

Құртқа *араб-парсыша* оқыған. Ол ауыр науқастарды емдеп жазып, күрделі операциялар жасай білген. Түрлі шөптерден дәрі жасай алған. Қазақ-қоқан соғыстарында жара болғандарды емдеп, операция жасап, сүйектегі оқты алған. Құртқа өте ұзақ жасап, 136 жыл өмір сүрген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚҰРТҚА ТӘУIП:[ҚҰРТҚА СҰЛТАНҚОЖАҰЛЫ ТУРАЛЫ] : [Тәуiп Құртқа Сұлтанқожаұлы туралы.] / Көкеев Т.. // Ақ жол. - 2003. - № 29шiлде. - C. 5.
2. ↑  Көкеев, Т. Қ. Үш ғасырда өмір сүрген Құртқа тәуіп кім? [Текст] / сұхбаттасқан Е.Сағат // Дала мен қала. - 2006. - 20 қазан (№38-40). - С. 18, ББК 53.59, Рубрики: Емдеудің жеке жүйелері. Халық медицинасы.
3. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 5 том
*Басқа мағыналар үшін Жуанқұм деген бетті қараңыз.*
**Жуанқұм** – Алматы облысы Балқаш ауданында орналасқан құмды алқап.

Географиялық орны, жер бедері
-----------------------------

Құланбасы тауының солтүстік-батысында, Мойынқұм және Сарытауқұм құмдарының аралығында жатыр. Солтүстік-батысында Құмбасы құмды алқабымен шектеседі. Аумағында Сасық бұлағы, сонымен қатар Ақдала алқаптарын суғаратын коллекторлар орналасқан. Жер бедері түгелдей құм шағылдар мен төбешіктерден құралған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Ярослав Голл** (11.7.1846 Хлумец – 8.7.1929 Прага) – чех тараихшысы, чех тарих ғылымындағы Голл мектебі деп аталатын позитивті бағытының негізін қалаушы. Бұл мектеп тарихи дамудың заңдылығын танып білудың мүмкін емес екендігін ашық увғыздады. Сондықтан тарихтың кейбір мәселелерін ғана зерттеуге шақырды. Ярослав Голл Прага университетін бітірді. (1870). 1875-1880 жылдары Прага уиверситетінің доценті, 1885-1895 жылдары профессор болды. Ол Чеияның орта ғасырлық тарихына арналған бір қатар монографиялық еңбектер жазды.

Дереккөздер
-----------

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том
**Металлургия.** Соңғы жылдары облыста металлургия өнеркәсібі дамып келеді. 2005 жылдың желтоқсанында индустриялық-инновациялық дамудың аймақтық бағдарламасы аясында жоба қуаты 90 мың т. болатын шиыршық өндіретін 9,0 млн. АҚШ долларын инвестициялау арқылы «''Ақтау құю зауытының құрылысы''» жобасы іске асырылды.

Бұдан басқа металлургия саласында «''Каспиан стил''» з-ты (жобалық қуаты 25 млн. АҚШ долларлық инвестиция салынған) іске асыру басталды. Сонымен бірге «''Ақтау теңіз порты''» ашық экономикалық аймақ аумағында «''Нефтегазтруба''» АҚ кәсіпорны (жылдық жобалық қуаты 60 мың т. болатын құбыры және 32,8 млн. АҚШ долларын құрайтын) «''Мұнай тұржиыны құбырларын шығару жөніндегі зауыт''», теңіз платформасы үшін металл құрылғылары мен құбырға арналған сөрелер шығарумен айналысатын «''Keppeе Kazakhstan''» ЖШС, «''Құрық кентіндегі Каспий верфі''», т.б. жеке және бірлескен кәсіпорындар жұмыс істейді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Маңғыстау энциклопедиясы.
Колима жанартауы
**Колима** - Мексикадағы ең белсенді жанартау.
Колима батыста Мехикодан 485 шақырым, ал оңтүстікте Халиско штатының орталығы - Гвалдахарадан 125 шақырым қашықтықта орналасқан.
1935 жылдан бері, 1990 жылдағы шағын атқылауларды қоса санағанда, жанартау 40 рет атқылаған.
Жанартауға ғылыми мониторинг жасау 20 жыл бурын басталған болатын.
Жанартау кешенінде екі шың бар. Біріншісі - Невадо-де-Колима, оның биіктігі - 4330 м. Бұл көне шың. Ал екіншісі - жас әрі белсенді Волкан-де-Колима жанартауы. Биіктігі - 3860 м.
Колима жанартауы бес миллион жыл бойы белсенділік танытқан.
Кейінгі плейстоцен дәуірінде тауда көшкін жүрген. Соның нәтижесінде тау жыныстарының сынықтары 120 шақырымға жылжи отырып, Тынық мұхитына жеткен.
Колима 1991 жылдан бастап осы уақытқа дейін атқылауда. 
Жанартаудың тек кішкене бөлігі ғана Колима штатының аумағына кіреді. Оның көп бөлігі көрші Халиско штатында, Едже Волканик Транверсал тау тізбегінің батыс жағында жатыр.
Қазіргі уақытта жанартау көшкін мен үлкен атқылаулар нәтижесінде пайда болған ірі кальдераның ішінде тұр.
Колима жанартау кешені Батыс Мексикадағы жанартау белдеуінің ең белгілі жанартау ошағы болып табылады.
2005 жылы Колима жанартауы 5 шақырым биіктікке дейін атқылады.
Колима жанартауы Орталық Америкадағы ең белсенді әрі қауіпті жанартау.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Алматы: "Аруна" баспасы. 208 бет. Сер.:"1100 қызықты дерек".
**Мақұлбек Шерімұлы** *(1890, Жуалы ауданы Қошқарата а. – 1976, сонда)* – қоғам қайраткері.

Ауыл молдасынан сауатын ашып, Омбыдағы гимназияда орта білім алған. Болыс бастығы болған атасы Төребекпен бірге Көктал өзені ағып өтетін Қаратау шатқалына Ташкенттен жеміс ағаштарын әкеліп отырғызуға қатысқан. Сондай-ақ, ол өңірге үйеңкі, қараағаш та әкелініп отырғызылған. Сөйтіп, ол өңірдің жасыл желеңді болуына себепкер болған. Ш. 1910 ж. болыс болып сайланды. 1917 ж. Қазан төңкерісінен кейін кеңес өкіметіне бар малын тапсырып, жаңа билікті мойындауға мәжбүр болды. Алаш зиялылары А.Байтұрсынұлымен, Ж.Аймауытұлымен, М.Әуезовпен және С.Сейфуллинмен тығыз қарым-қатынаста болған. Әулиеата уезінің ішкі істер қызметінде жұмыс істеді. 1929 ж. кеңестік қуғын-сүргінге ұшырады. 1953 ж. толық ақталды. Ат баптаумен, сәйгүлік ұстаумен шұғылданды. Оның «Қара ат» деген сәйгүлігі кезінде Орталық Азияға танымал болды. Шерхан Мұртазаның «Қара маржан» шығармасындағы басты кейіпкер Ш.Шерімұлы болып табылады. Oл қартайған шағында Қаратау шатқалындағы метеостансада жұмыс істеп, ауа райын болжау орталығына мәліметтер жіберіп отырумен шұғылданды..

Cілтемелер
----------

1. ↑  Тараз Энциклопедисяы
**Совет-Хан Ғаббасов** (Ұждан) (12.2.1939 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы, Сұңқар ауылы) – жазушы, педагогика ғылым докторы (2003), Алматы мемлекеттік медициналық институтының (1965, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) емдеу факультетін бітірген. 1971–78 жылдары Қазақтың клиникалық-эксперименттік ғылыми-зерттеу хирургия институтында, 1978–87 жылдары Онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер болып істеді. Дәрігер-ғалым қазақ тілінде «Қан жүрісі – жүрек тынысы» (1968), «Дәрігер келгенге дейінгі көмек» (1973), «Қатерлі ісіктің алдын алуға бола ма?» (1980) кітаптарының авторы. 55 ғылыми мақала, 2 авторлық куәлігі бар. 1989 жылдан Қазақ педагогикалық ғылыми-зерттеу институтында ғылым Ғаббасовтың «Халық педагогикасының негіздері» (1995) еңбегі халық педагогикасының оқулығы ретінде пайдаланылып келеді.

Шығармалары:
------------

* Қыран қия. Әңгімелер. А. 1971;
* Ана жүрегі Повестер. А. 1974;
* Өскен үя. Әңгімелер. А. 1976;
* Серпер. Роман. А. 1979;
* Порыв. Повести. М. 1982;
* Нәзік сезім. Роман, повестер. Фрунзе. 1985;
* Кәусар. Ғыл.-фантастикалық роман. А. 1985;
* Мейірім. Повестер, әңгімелер. А. 1989;
* Воззрение. Повести, роман. М„ 1993; ізгілік әліппесі. Оқулық. А. 1991;
* Халықтық педагогика негізі. Моногра­фия. А. 1995; Көңіл күсы. Роман. А.. 2004.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998, ISBN 5-89800-123-9

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
Әлемдік (спутникті) байланыс
----------------------------

  

**Әлемдік байланыс** – бір немесе бірнеше әлемдік аппараттарда (ӘА), немесе бір немесе бірнеше жердің жасанды серіктерінде (ЖЖС),
немесе космостағы басқа обьектілерде қолданылатын радиобайланыс.

**Әлемдік жүйе** – мақсатты анықтауда әлемдік байланысты қолданатын әлемдік станция (ӘС) және (немесе) жерлік станцияға
біріктірілген кез келген топ.

**Спутникті (серікті) жүйе (СЖ)** – бір немесе бірнеше ЖЖС қолданатын әлемдік байланыс.

**Спутникті желі** – тек бір ЖЖС және олармен бірге әсер ететін жерлік станциялардан (ЖС) тұратын спутниктік жүйе немесе 
спутниктік жүйенің бір бөлігі.

**Жергілікті станция** – жерде орналасқан станция.

**Спутникті сызық** – бір ЖЖС арқылы таратқыш және қабылдағыш ЖС арасындағы радиосызық.

**Әлемдік станция (ӘС)** – ЖЖС немесе ӘА-да орналасқан станция.

**Белсенді спутник** – радиобайланыс сигналдарын ретрансляциялау немесе таратуға арналған тасушы ретранслятор (РТР) ЖЖС.

**Шағылған спутник** – радиобайланыс сигналдарының шағылуына арналған ЖЖС.

Әлемдік байланыс жүйесінің негізгі элементтері: орбиталардағы ЖЖС; жерлік станциялар; басқару орталығы (БО).

Әлемдік байланыстың негізгі сипаттамалары:
------------------------------------------

  

1. 7 МГц-275 ГГц (45,5 ГГц-ке дейін негізделген) диапазондағы жиілік сызығында.
2. Жерлік станциялар және бір ЖЖС 15000 шм дейін, екі ЖЖС арасындағы немесе ЖС және ЖЖС – млн. шм арасындағы байланыс қашықтығы.
3. Көп станциялы мүмкіндік (КМ) көп санды жерлік станцияның РТР бағандарын біруақтылы қолданылуын сипаттайды.

Спутникті желі жерлік және спутникті сегменттен тұрады. Жерлік сегмент жойылған терминалдарды және орталық телепортты құрайды.
Тұрғызудың техникалық мүмкіндігі тек нүкте-нүкте байланысынан тұрмайтындығы спутникті желінің бірегей ерекшелігі болып табылады. 
Будандас желілерді (жалпы қабылдағыш каналмен) пайдалану(эксплуатация) негізгі қызығушылыұты туғызады. Осындай шешімдер 
пайдаланылған шығындарды төмендету және спутникті сегментті эффективті қолдануға көмектеседі. Спутникті станциялар телефонды 
аппараттарды (факсимильді) тікелей қосуды, АТБ немесе интерфейспен қосылуға мүмкіндік береді.
**Мал серіктігі** - жаппай ұжымдастыруға дейінгі (1929) Кеңес Одағындағы ұжымдық шаруашылықтың қарапайым түрі.

Міндеттері
----------

Мал серіктігі көшпелі аудандарда ұжымшар құрылысының негізі болды. Мал серіктігіне мал шаруашылығын серіктік мүшелерінің отырықшылануын ұйымдастыру, мал шаруашылығы үшін тұрақты жем-шөп қорын жасау және егіншілікті өркендету, серіктік мүшелерінің мәдени-саяси дәрежесін көтеру міндеттері жүктелді. Көшпелі қазақ ауылында жаппай ұжымдастыруды жүргізуде белсенділік көрсетті.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Аруна LTD." ЖШС, 2006. - 768 б. ISBN 9965-26-175-X
Аристотель Аристотель б.з.б. 384 жылы туған. Б.з.б. 322 жылы қайтыс болған. Аристотель - ежелгі грек философы, логиканың негізін қалаушы. Басқа да ғылымдардың негізін қалаған. Аристотель Платонның денесіз формалар туралы ілімін сынға алды. Бірақ Платонның идеализмін жеңе алмады. Сөйтіп, материализм мен идеализм арасында бір жағына шықпады. Философияда Аристотель 3 бөлімді қарастырды. 

1. Теориялық бөлім: болмыс туралы ілім, болмыстың құрамы, себептері және бастауы.
2. Практикалық бөлім-адамдардың іс-әрекеті турлы ілім.
3. Поэтикалық бөлім - шығармашылық туралы ілім.

Ғылымның зерттейтін нәрсесі жалпылық болуы керек деп есептейді Аристотель. Жалпы, ақыл арқылы танылады. Бірақ, жалпы сезім арқылы қабылданатын жалқы арқылы өмір сүреді және сол арқылы танылады. Жалпыны танудың шарты: Индукциялық қорытындылау. Ол өз ретінде сезімдік қабылдаусыз мүмкін емес. Аристотель 4 себепті мойындайды. 1-себеп -материя, ол - қалыптасудың пассивті мүмкіндігі. 2-себеп - форма (түр), ол - мәндік болмыс, материядағы мүмкіндіктің шындыққа айналуы. 3-себеп - қозғалыс бастауы. 4-ші себеп – мақсатық себеп. «Табиғат, - Аристотель айтуынша, - бұл материядан формаға өтудің бірінен кейін бірі келіп отыратын тізбегі». Аристотель материяда пассивті бастауды көрді. Ал активтілікті тек формаға ғана таңды. Қозғалыс пен мақсат та формадан бастау алады. Қандай қозғалыстың формасы болмасын, қайнар көзі - құдай деп білді. Құдай объективтік сипатта болды.
Аристотельдің формалды логикасы болмыс туралы ілімімен және ақиқат теориясымен тығыз байланыста болды. Логикалық формаларда ол болмыстың формаларын көре білді. Таным туралы ілімінде Аристотель шынайы білімді болжамдық білімнен ажыратты. Бірақ тіл арқылы ол екеуі байланыста болады. Тәжірбие Аристотельдің айтуынша: Болжамдық білімді тексерудің соңғы инстанциясы ғана емес. Себебі ақиқат сезім арқылы ғана емес, ақыл арқылы да танылады. Ол іс-әрекет арқасында, нәтижесінде фактілерді жинау нәтижесінде қалыптасады. Ғылымның мақсаты затты анықтау, ал оның шарты дедукцияны дедукциямен біріктіру. Себебі, - Аристотельдің айтуынша, - барлық ұғымға предикат бола беретін ұғым жоқ. Сондықтан түрлі ұғымдар бір топқа біріге алмайды. Сол себепті Аристотель категорияларды ойлап тапты. Категориялар шынайы мәндердің басқа топтарын өзіне біріктіретін жалпы ұғымдар:
Аристотельдің категориялары (жалпы философиялық ұғымдар) 10. Категориялардың 9-ы мынандай сұраққа жауап береді: Заттардың қасиеттері қандай? Бір категория: "Болмыс деген не?" сұраққа жауап береді, ол мән категориясы.
Аристотель мен Платонның Эйдосы мен категориялары Стоиктерді қанағаттандырмады. Олар Платон мен Аристотельдің философиясынан өмірдің мәні мен өзгергіштігі туралы жауап таба алмады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Философия" Есіркепова Г.К. Шымкент, 2008.
Әлімқұлов Совет Рақымбайұлы (22.02.1938, Жамбыл облысы, Луговой ауданы - 18.02.1992, сонда) - ақын. Жамбыл қаладағы мәдени-ағарту училищесін (1958), қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін (1974) бітірген. Луговой, Мерке, Красногор ауданы газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары; 1977 – 91 жылдары Жамбыл ауданында «Шұғыла» газеті редакторының орынбасары, 1991 – 92 жылдары «Әулиеата» газетінің редакторы болып қызмет істеді.

Шығармалары
-----------

Лирик ақынның алғашқы өлеңдер жинағы «Тұңғыш кітап» деген атпен 1969 жылы жарық көрді. Содан бері оның «Жазушы» және «Жалын» баспаларынан «Жайсаң жер» (1968), «Күн көсем» (1970), «Қыран» (1971), «Еліктің лағы» (1972), «Өрімтал» (1974), «Қол айна» (1980), «Сыбызғы» (1982), «Ықылас» (1984), «Ораласың ба, көктемім» (1986) жыр жинақтары мен театрларға арналған бір актілі «Нұрлы дүние» пьесасы жарияланды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
**Аристакес Ластивертци** (арм. Արիստակես Լաստիվերտցի (1022 т.ж.— (1072—1087)ө.ж.) — ХІ ғасырдағы ірі армян тарихшылардың бірі..

"Армян халықының мұқтаждығы туралы баяндау"
-------------------------------------------

1001-72 жылдарды қамтитын "Армян халықының мұқтаждығы туралы баяндау" атты еңбектің авторы, Аристакес Ластивертци поэманың 25 тарауында тондрактиліктердің әлеуметтік қозғалысы, армян халқының Византия шапқыншылығы мен салжұқтардың шабуылына қарсы күресі, Ани, Арци т.б. қалалардың өз ара сауда байланыстары туралы құнды деректер бар. Бөлек тарауларда византиялық императорлар Константин VIII (1025—1028), Роман III Аргир (1028—1034), Михаил IV Пафлагонский (1034—1041), Константин IX Мономах (1042—1055), Исаак I Комнин (1057—1059), Роман IV Диоген (1068—1071) туралы деректер берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Аристакес Ластивертци

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
*Басқа мағыналар үшін Арқарлы деген бетті қараңыз.*
**Арқарлы** – Тоқырау өзенінің оң жағасындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-ге созылып жатыр, ені 8 – 10 км, ең биік жері 1114 м.

Жер бедері
----------

Сай, шатқал, қырқааралық аңғарларға бөлінген, беткейлері бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Таудың солтүстік және батыс етегінде көп мөлшерде қорымтас жиналған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тас көмір жүйесінің орта және жоғарғы бөліміндегі тау жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, аңғарларда бидайықты шалғын өседі. Жазғы, қысқы мал жайылымы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы I том
**Мал азық сайсабақ**, **Биік прангос** (лат. *Prangos pabularia*) - биіктігі 1,5 *см*-ге жететін, көп жылдық, шатыршагүлділер тұқымдасы сайсабақ туысына жататын шөп тектес өсімдік.

### Ботаникалық сипаты

Биік парангос – биіктігі 1,4 – 1,6 метрге дейін жететін, көп жылдық шөп тектес өсімдік. Оның тамыры жуан және жұмыр болады. Сабағы тік, түзу өседі, ұзындығы бойына сайлары бар. Тамырдан тікелей өсіп шығатын жапырақтарының сағақтары ұзын, бірнеше бөліктерге бөлініп, тілімденіп тұрады. Сабақ жапырақтары отырмалы, олар топ – топ болып өседі. Гүлдері шоғырланып, қолшатырға ұқсайды, түстері – сарғыш. Жемісі – майда, ақ түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Таудың тастақты беткейлерінде, бұталардың арасында өседі.

Табиғатта таралуы.
------------------

Республикамыздың оңтүстік және шығыс облыстары тауларының тастақты күнгей беткейлерінде, тау етектерінде, жабайы бұталардың арасында жиі өседі.

Химиялық құрамы.
----------------

Өсімдік тамырының құрамында илік заттар, эфир майлары, смолалар, аздаған алколоидтар, ал шөбінің құрамында протеин, көмірсулар, клетчатка, аздаған мөлшерде майлар бар.

Қолданылуы.
-----------

Дәрілік шикізат ретінде өсімдіктің тамырын жаздың соңында, күздің басындажәне ерте көктемде қазып алып, әдеттегі әдіспен кептіреді.

### Емдік қасиеті және қолданысы

Мал дәрігерлігі практикасында өсімдік тамырының тұнбасымен ірі малдың қышымасын, қойдың қотырын емдейді. Екі литр суғазөсімдіктің майдаланған 250 – 300 г тамырын салып, 25 – 30 минут бүлкілденіп қайнатады да, суытып, дәкемен сүзеді. Дайын болған тұнбаны арнайы ыдсқа - принцовкаға - құйып тері қышымасын жақсылап жуады. Керек болса дәрілік тұнбаны көп мөлшерде дайындап алуға да болады.

Киіз үйде шыбын – шіркей көбейіп кетпес үшін жаз айларында еденге тамыр тұнбасын шашып қояды. Қою тұнба зиянды жәндіктердің бәрін қырып салады. Бірақ тамыр тұнбасын жас балалардың қолы жетпейтін жерге қою қажет.
Дәрі үшін өсімдіктің тамырын жылдың кез келген уақытында жинап ала береді.

* Құрамында эфир майлары, шайыр, илік заттар, алкалоидтар бар.
* Бұл өсімдіктен жасалған дәрімен қышыма қотырды, тіс түбі еттерінің қабынуын емдейді.
* Сонымен қатар зиянды жәндіктерді жою үшін пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Шәріпбаев Н.* Малдың тері ауруларын емдеуге қолданылатын дәрілік өсімдіктер // Биік парангос —  "Қайнар", 1988. — Б. 189. — (Пайдалы өсімдіктерді мал дәрігерлігінде қолдану). — 5700 таралым. — ISBN 5 - 629 -00074 - 5.
2. ↑   Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.

Тағы қараңыз
------------

* Дәрілік өсімдіктер
**Асүй жиһазы**—тұрақты және жылжымалы болып бөлінеді. Жылжымалы жиһаз құрамына тамақ ішетін үстел, орындықтар, қосымша шағын шкафтар қосылады. Асүйдің тұрақты жиһазы еденге қойылатын, ыдыс жуатын, қабырғаға ілінетін, шкафтардан тұрады. Тұрақты жиһаз жиынтығына сондай-ақ, плита, ыдыс жуғыш, тоңазытқыш, ауа тазартқыш, электр шамы, сағат, таймер енеді. Еденге қойылатын шкафтар қолданылуына және құрылысына қарай шкаф үстел, ыдыс жуатын шкаф, тоңазытқыш астына қойылатын шкаф, шаруашылық шкаф, колонкалы шкафтар деп бөлінеді. Қабырғаға ілінетін шкафтарға ыдыс аяқ және азық-түлік шкафы, ыдыс кептіретін және сирек пайдаланылатын заттар сақталатын антресоль шкафы жатады.
**Салыстыру** — ойлаудың логикалық амалдарының бірі. Адамның ойлауы әрқашан талдаудан және синтезден басталады. Ойлау — түйсік пен қабылдаудағы талдау мен синтездің жаңа мазмұнға ие болған түрі. Талдау дегеніміз — ой арқылы түрлі заттар мен құбылыстардың мәнді жақтарын жеке бөлшектерге бөлу. Синтезде ой арқылы заттың, құбылыстың барлық элементтері біріктіріледі. Талдау мен синтез бірімен-бірі тығыз байланысты құбылыстар. Осылардың негізінде салыстыру деп аталатын ой операциясы пайда болады. Салыстыруда заттардың ұқсастығы, айырмашылығы айқындалады. Заттарды, бейнелерді, ұғымдарды салыстыру тұрғысындағы тапсырмалар ойлаудың дамуы мен оның кінәраттарын психологиялық зерттеулерде кеңінен қолданылады. Салыстыруда адамның нені негіз етіп алатыны, бір объектіден екіншісіне өтудің жеңілділігі және т.б. жағдайлар талданады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6
Мал таңбалау, малға ен салу - малды есептеу, бір-бірінен ажырату үшін салынатын шартты белгі. Мал таңбалаудың құлаққа ен салу не сырға тағу, мүйізге, иыққа, санына, құлақ ішіне таңба салу, сирағына сақина кигізу сияқты түліктің түріне байланысты әр түрлі тәсілдері қолданылады. Бұларды қолданудың қайсысының өзіндік ерекшеліктері мен ережелері бар, оны мал мамандары біледі. Мал таңбалау табындағы малды ата-тегі мен өнімділігі бойынша сұрыптау мен жұп тандау арқылы тұқымын асылдандыруға аса қажет. Сонымен қатар, таңбаны мал араласқанда ажырату, жоғалғанда жылдам табу үшін салады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
**Ерейментау** – Ақмола облысы Ерейментау қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан тау сілемдері мен шоқылардан тұратын тау массиві.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 901 м (Ақдым тауы). Солтүстіктен оңтүстік-батысқа қарай 70-75 км-ге созылып жатыр, енді жері 15 км. Беткейлері тік, жыралармен тілімденген бірнеше таулардан тұрады. Солтүстігінде Алтынтау (750 м), батысында Жартас (524 м), шығысында Қаратау (661 м), Бозашықыртау (658 м) және т.б. таулар орналасқан. Тауда тас және қола дәуірінің көптеген қорымдары, скиф ескерткіштері, түркі тас мүсіндері бар.

Жануарлар дүниесі
-----------------

Ерейментаудың фаунасы сирек кездесетін әртүрлілігімен ерекшеленеді. Мұнда тау, орман және дала жануарларының түрлері мекендейді: арқар, сібір елігі (шырша), құм борсығы, түлкі, қасқыр, қарсақ түлкі, суыр, дала аққұйрығы, қарақұйрық, қоян және қоян қояндары, ұсақ тиін, кәдімгі хомяк, су. егеуқұйрық, кәдімгі бозторғай, сұр және ақ кекілік, кәдімгі бөдене, ағаш көгершін, жартас көгершін, кәдімгі көгершін, жүгері, сұр және ақ маңдайлы қаздар, қарақұйрық, қарақұйрық, түйеқұйрық және т.б.

Өсімдігі
--------

Қазақстан таулы аймақтарына тән тау бөктеріндегі далаларда, кең аңғарларда, тік және еңкіш беткейлерде, терең шатқалдарда өсімдік түрлерінің бай гендік қоры сақталған. Тамырлы өсімдіктердің 400-ден астам түрі әртүрлі экологиялық жағдайларда тау жотасының салыстырмалы түрде шағын аймағында өседі. Олардың ішінде сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлер тағамдық, дәрілік, жемдік, сәндік және ғылыми терминдерге қызығушылық тудыруда.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Авесталық тіл** (𐬎𐬞𐬀𐬯𐬙𐬀𐬎𐬎𐬀𐬐𐬀𐬉𐬥𐬀) — Иран тілдерінің көне жазбаша ескерткіштерінің бірі. Заратуштраның діни мәтіндерінің жинағы болып табылатын «Авеста» жазба монументінің тілі (орта. парс. «avastak» жинақ). IV ғ. аяғы және VI-ғасырдың басында авесталық тіл жойылды және тек құдайға құлшылық ету тілі ретінде қолданылды; сонымен қатар қазіргі зороастриялықтармен - Үндістандағы парсилар және Ирандағы гебралар қолданады.

Генетикалық-диалектикалық ақпарат
---------------------------------

Авесталық тілге негіз болған ежелгі ирандық диалектің пайда болу уақыты шамамен б.з.д. II мыңжылдықтың 2 жартысы - I мыңжылдықтың 1 жартысы аралығында анықталуы мүмкін. Ол пайда болған аймақтар - Дрангиана, Ареи, Маргиана және Бактрия болуы мүмкін. «Авестадағы» қоғамның бейнесі тілдің спикерлері Каспийдің шығысында көшпенділер болғанын көрсетеді. Археологиялық тұрғыдан язс мәдениеті осы қоғамға сәйкес келуі мүмкін.
**Ердана Дарханұлы Мейірбеков** ( 1959 жыл, Оңтүстік Қазақстан облысы , Бәйдібек ауданы - 1999 жыл, Шымкент қаласы) - Педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент.

Білімі
------

1976 жылы орта мектепті үздік бітірген. Ал 1979 жылы Шымкент педагогика институтына түсіп, 1983 жылы "Жалпы техникалық пәндер" мамандығы бойынша үздік бітіреді. 1988-1991 жылдары Мәскеу қаласындағы КСРО Педагогика ғылымдары академиясының "Еңбекке баулу және кәсіби бағдар беру" ғылыми зерттеу институтының үйренуші-зерттеушісі, аспиранты болды. 1991 жылы аталған институтта педагогика ғылымдарының кандидаттығына диссертация қорғады.

Қызмет жолы
-----------

Жалпы орта мектепті аяқтаған соң өз еңбек жолын Байжансай кенішінде жұмысшы болып бастады. Педагогтік қызметін өзі бітірген "Жалпы техникалық пәндер" кафедрасында бастап, оқытушы, аға оқытушы болды. 1995-1996 жылдары Шымкент педагогика институтының "Еңбекке баулу" кафедрасының меңгерушісі, 1996 жылдан М.О.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық университетінің "Жалпы техникалық пәндер", қазіргі М.О.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің "Өндіріс негіздері және оқытудың техникалық құралдары" кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарды.

Еңбектері
---------

20-дан астам ғылыми-әдістемелік жұмыстардың, оның ішінде 1 түсіндірме сөздік, 2 терминологиялық сөздік, 3 әдістемелік оқу құралы, 2 арнаулы оқу орындарының бағдарламалары, 3 жоғары оқу орындарында негізгі білім беру стандарттарының авторы.

Марапаттары
-----------

* 1994 жылы доцент атағын алды.
* Қазақстан Республикасының "Білім беру ісінің үздігі".

Дереккөз
--------

1. ↑  ВЫСШАЯ ШКОЛА КАЗАХСТАНА В ЛИЦАХ. Алматы қаласы. "Рауан" республикалық баспасы. 2000 жыл. Екінші кітап, 383-бет
| Жазғы Олимпиада ойындарындағы көгалдағы хоккей 2012 |
| --- |
| Жарыстар |
| Ерлер |   | Әйелдер |
| Құрамалар |
| Ерлер |  | Әйелдер |
| Квалификация |

2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарындағы көгалдағы хоккейден жарыстар 29 шілдеден - 11 тамызға дейін жалғасады.

Жалпы медальдық есеп
--------------------

(**Қалың** шрифтпен өз категориядағы ең көп медальдар саны белгіленген; сонымен қатар ұйымдастырушы ел де белгіленген)

|  |  |
| --- | --- |
| **Общее количество медалей** |  |
| Орын | Ел | Алтын | Күміс | Қола | Барлығы |
| 1 |  |  |  |  |  |
| 2 |  |  |  |  |  |
| 3 |  |  |  |  |  |
| 4 |  |  |  |  |  |
| 5 |  |  |  |  |  |
| 6 |  |  |  |  |  |
| 7 |  |  |  |  |  |
| 8 |  |  |  |  |  |
| 9 |  |  |  |  |  |
| 10 |  |  |  |  |  |