recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ГЛОНАСС
Түрлі навигациялық жүйелердің орбиталарын салыстыру
**Глобальдық навигациялық жер серіктік жүйесі** (**ГЛОНА́СС**) — кеңестік/ресейлік жүйе КСРО Қорғаныс министрлігінің талабы бойынша әзірленген спутниктік навигация жүйесі. Бүгінде екі ғаламдық белсенді спутниктік навигация жүйелердің бірі (Қытайдың Бэйдоу спутниктік навигация жүйесі қазіргі уақытта өңірде ғана жұмыс істейді).

Екіншісі америкалық **NAVSTAR GPS** жүйесі NAVigation System with Time And Ranging Global-Positioning System (арақашықтық пен уақытты анықтаудың навигациялық жүйесі, позициондау глобальды жүйесі). Бұл жағдайда «позициондау» деген сөзді координаттарды анықтау деу керек. Екі жүйе де әскери есептерді шешуге арналған, бірақ соңғы кезде геодезияда кеңінен пайдалануда. Координата өсімшелерін өте жоғары дәлдікпен, яғни орташа квадраттық қателігі 5 мм+D106 дәлдікпен, ал жеке қабылдағыш координаталарын 10 м ден 100 м-ге дейінгі орташа квадраттық қателікпен анықтайды. Геодезиялық өлшеулерде GPS (позициондау глобальды жүйесі) кеңінен қолданыс тапқандықтан әрі қарай осы жүйеге жан-жақты тоқталамыз.

Тұрған жердің орнын анықтаудың барлық жер серіктік навигациялық жүйесін үш сегментке бөлуге болады: Ғарыштық сегмент; бақылау және басқару сегменті, пайдаланушылар (жер серіктік сигналды қабылдағыш) сегменті. Қазіргі кездегі NAVSTAR GPS және ГЛОНАСС жүйелерінің толық комплектісіне 21 жұмыстағы және 3 запастағы жер серіктері кіреді. Жер серіктерінің орбиталары іс жүзінде дөңгелек және үш орбиталық жазықтыктарда, ал NAVSTAR жүйесі алты орбиталық жазықтықтарда орналасқан. Жер серіктері оның барлық жүйесін оның ішінде, жер серіктің жердің көленкесінде болған кезінде де энергиямен қамтамасыз ететін күн.

Жер серіктерінің орбиталары дөңгелек және 20180 км геодезиялық биіктіктерде Жер орталығынан 26600 км орналасқан. Жер серіктерінің осы саны және олардың орналасулары сигналды бір уақытта Жер шарының кез-келген бөлігіне де кем дегенде төрт жер серігінен қабылдауды қамтамасыз етеді. Барлық жер серіктері алты орбиталық жазықтықта біркелкі орналасқан. Жер серіктерінің айналу кезеңдері жұлдыздар уақытының 12 сағатын құрады, соған байланысты әр жер серігі күн сайын бір жерде өткен күнгі уақыттан 4 минут ерте пайда болады.

Түсініктемелер
--------------

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Вестник ГЛОНАСС»
2. ↑  РосБизнесКонсалтинг — Россия готова предоставить Украине доступ к высокоточному сигналу ГЛОНАСС Мұрағатталған 10 наурыздың 2016 жылы.
3. ↑  Нұрпеиісова М.Б. Геодезия - Оқулық. Алматы: «ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. ISBN 9965-769-09-5

Тағы қараңыз
------------
**«Қарағанды шахта құрылысы»** комбинаты, негізі 1930 ж. қаланған. 1930-31ж. *«Қазақ көмір құрылысы»*, тресі және Солтүстік Қазақстанқұрылыстресі, 1933-34 ж. *«Қарағандыкөмір»* тресінің таскөмір басқармасы, 1934-36 ж. «Қарағандыкөмір» тресінің *«Қарағанды шахта құрылысы»* шаруашылық есептегі басқармасы, 19361947 ж. КСРО көмір өнеркәсібі Бас басқармасының мердігерлік *«Қарағанды шахта құрылысы»* құрылыс тресі, 1947-1951 ж. КСРО Отын кәсіпорындары құрылысы мин-лігінің *«Басқарағанды шахта құрылысы»* жергілікті басқармасы, 1951 жылдан *«Қарағанды шахта құрылысы»* атымен аталады. 1930-35 ж. қуаты жылына 50-ден 200 мың т-ға дейін көмір шығаратын 30 көлбеу шахталар салынды, мұнда алғашқы 6 жыдла 4 млн т-ға жуық көмір өндірілді. 1936-1940 жылдары жылына әркайсысы 750 және 500 мың т көмір өндіретін №20 және №31/34 шахталары салынды. Ұлы Отан соғысы жылдары Қарағандыда жалпы қуаты жылына 6 млн т 20 шахта мен көмір разрездері салынды. 1946 ж. 38 жаңа шахта мен 3 көмір разрезі (қуаты жылына 17 млн 480 мың т көмір) пайдалануға берілді. 50 жылдың ішінде (1930-1980) Қарағанды және Екібастұз көмір бассейндерінде шахта құрылысшылары жылына 58 млн 40 мың т, оның ішінде шахталар менразрездерде49 млн 650 мыңтжәнекайтақұру есебінен8 млн450 мыңткөмірөндіретінқуатшрды іске қосты. Комбинат қуаты жылына 2,2 және 1,2 млн т темір рудасын шығаратын *«Батыс Қаражал»* шахта руднигін және *«Үлкен Қытай»* руднигін, Атасу кен басқармасында қуаты жылына млн т. руда беретін ұсақтау-сорттау ф-сын, Жезді темір-марганец комбинатына арналған шахталар, Жамбыл атынд. руцник, Қарағайлы кен-байыту комбинатының ұсақтау-сорттау ф-касының 1-кезегін және т. б. салды. Энергетика, машина жасау, тамақ және ет-сүт өнеркәсібінің, автомобиль транспорты, құрыныс индустриясы кәсіпорындары, тұрғын үй, азаматтық-коммуналдық, мәдени-тұрмыстық мақсаттағы нысандар, оның ішінде Екібастұзда, Шахтинскіде, Қаражалда жылу электр орталығы, №1 машина жасау, Жаңа Қарағанды, кен-шахта жабдықтарын жөндеу жөніндегі, Қарағанды және Абай руда-жөндеу, Екібастұз жөндеу-механика з-ттары, Қарабас ірі кабырғалы үй құрынысы комбинаты, Қарағанды ет комбинаты пайдалануға берілді. Комбинатта жұмыс істеген А. Я. Каретенге, Н. Е. Кривенқоға, С. П. Рудометкинге Социалистік Еңбек Ері атағы берілді, Н. Ф. Сергеев КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты болды. Кезінде комбинат ұжымына Лениндік сыйл. лауреаты М. П. Давыдов, Социалистік Еңбек Ері М. А. Дмитриев басшылық еткен. Комбинат Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1981). 1990 жылдары жұмыс көлемінің қысқаруына байланысты таратылды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
*Басқа мағыналар үшін Зере (айрық) деген бетті қараңыз.*
Зере. ҚР ҰМ қорынан.
**Зере** – сәукеленің астынан киетін үшкіл пошымды жақ пен жақтамасы бар бас киім. Зере сөзі негізінен, белгілі бір заттың астына орнатылған зат, тұғыр деген мағынаны білдіреді.

Сипаты
------

Дәстүрлі қазақы ортада зере зер оқалармен жиектеліп, зерлі жіптермен өрнектелген. Оның үстінен сәукеле қондырылады. Кейбір зерелерде ғұрыптық бас киімдерге тән жақтама, құлақ тәрізді элементтер кездеседі. Тіптен, тамақ астынан айқастырып байлайтын тамақбауы да болады.  

ҚР ҰМ қорында конус пішінді, қызыл барқытпен тысталған зере сақтаулы. Жоғарғы жағына тік, төменгі бөлігі көлденеңінен жиі сырылып қатайтылған. Желке тұсына үшбұрыш пішінді артқы құлақ салынған. Ол сары түсті мақта матамен жиектеліп, қызғылт матамен астарланған. Екі жақ самайынан барқыттан тігіліп, зертаспамен көмкерілген екі жақтама салбырата тігілген. Оның оң жағындағысының бетіне ақық пен перуза орнатылған үш жез пластина тағылған. Екі жақтауына гүл бедерлі матадан ызылған жіңішке құлақбау тағылған. Милығының маңдай тұсы құндыз терісімен жұрындалған. Жалпы биіктігі 30 см, милық шеңбері 52 см, желкелік ұзындығы 32 см, құлақшын ұзындығы 34 см.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік өнерінің лексикасы. Алматы: Қазақстан, 1993;
* Жәнібеков Ө. Қазақ киімі. Алматы: Өнер, 1996;
* Қазақтың дәстүрлі киім-кешектері. Күйтің: Іле халық баспасы, 2006;
* Қазақтың дәстүрлі киім-кешегі. Ғылыми каталог (қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде). Ғылыми редактор және жоба жетекшісі Нұрсан Әлімбай. Алматы: Өнер, 2009.
**Абай** — Орталық Алтайдағы өзен (Ресей, Алтай Республикасы). Қатын өзені су алабында орналасқан. Өзен сағасы Көксу өзенінің сол жағалауы бойында сағасынан 55 км қашықтықта орналасқан. Өзеннің ұзындығы — 51 км, ал су жиналатын жері — 782 км² құрайды.

Этимологиясы
------------

Гидроним атауы әдетте алттайлықтан алынған абаай, бұл «аға (әкенің ағасы/інісі)» немесе «әйелдің үлкен ағасы (қайынаға)» деп аударылады, сондай-ақ «әйелге құрметпен жүгіну» (алтай фольклорында) мағынасын бере алады. Тағы бір нұсқа бойынша өзеннің атауы алтайлық еркектерге арналған Абай есімінен шыққан.

Салалары
--------

* 8 км: Ұрмалық
* 13 км: Талда
* 31 км: Суғаш
* 36 км: Аққарасу
* 39 км: Тұрылу

Су регистрі туралы мәліметтер
-----------------------------

Ресейдің мемлекеттік су тізілімінің мәліметтері бойынша ол Жоғарғы Об су алабы округіне, өзеннің су шаруашылығы бөлімі - Қатынға, өзеннің суб-бассейні - Бия мен Қатынға жатады. Өзеннің өзендік су алабы - (Жоғарғы) Обь Ертіс тоғысқанға дейін.
**Гюнтер Айх** (1 ақпан 1907 жыл, Лебус – 20 желтоқсан 1972 жыл, Зальцбург) – неміс (батыс германдық) жазушысы. [1]

«Топ 47» атты топтың мүшесі. Оның шығармашылығы 1927 жылдан басталады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін («Метро», 1949, «Жаңбырдың жолдауы», 1955, «Жұмысқа», 1964) тұңғыш өлең жинақтарын басып шығарады. *«Inventur»* атты өлеңі поэтикалық хрестоматияға енеді. Сонымен қатар радиопьесалар жазған. Оның ішінде атақтыларының бірі 1953 жылы шыққан «Витерболық қыздар» деп аталатын пьеса. 1991 жылы барлық шығармалар жинағы 4 том болып басылып шығады. 
Орыс тіліне аударылған шығармалар жинағы 1997 жылы *«Өлеңдер»* деген атпен жарық көрген. Оның өлеңдеріне В. Рим мен Б. Фуррер ән жазған. 1959 жылы Георг Бюхнер, 1968 жылы Шиллер атындағы сыйлыққа ие болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑
**Гюнтер Блобель** (нем. *Günter Blobel*; 21 мамыр 1936 ж.т. Вальтерсдорф, Германия (қазіргі уақытта *Niegosławice* (Польша) ауылы) — американдық биолог, шығу тегі неміс, 1999 жылы «Ақуыз молекулаларының ішінде жасушаға ақуызды мақсатты түрде тасымалдау үшін жауапты сигналдық амин қышқылы бірізділігін анықтағаны үшін»Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты. Рокфеллер университеті профессоры.

Өмірбаян
--------

Гюнтер Блобель өмірге 1936 жылы 21 мамырда Төменгі Силезия герман провинциясындағы (енді Польша аумағы, Силезия) Вальтерсдорф шағын ауылында келген. Тюбинген университетін 1960 жылы бітірген. Ол ғылым докторы дәрежесін Висконсин-Мэдисон университетінде (АҚШ) 1967 жылы алды. 1967 жылдан Рокфеллер университетінде жұмыс істейді (1983 жылдан — профессор). 1986 жылы Говард Хьюз медициналық институтының зерттеушісі лауазымын алды.

Ғылыми еңбегі
-------------

Ақуыздар цитоплазмадағы рибосомаларға синтезделеді. Бірақ олар қай жолмен жасушалық органеллаларға жеткізілетіні белгісіз болатын, олар, онда өз функциясын жүзеге асырады (мысалы, митохондрияға немесе ядроға). 1970 жылы Блобел мембраналар арқылы ақуыздардың транслокациясына тәжірибе жасады. Ол көптеген ақуыздардың *сигналдық бірізділігі* (сигналдық пептид), органелланы қалаған ақуызға жеткізу үшін *пошта индексінің* рөлін атқаратын, қысқа амин қышқылдарының бірізділігі болатынын анықтады. Мекен-жайлық транспортық ақуыздарды ашқаны үшін Блобел 1999 жылы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды.

Сілтемелер
----------

* Гюнтер Блобелдің Нобель комитетінің сайтындағы өмірбаяны  (ағыл.)
* Freeview video 'An Interview with Günter Blobel' by the Vega Science Trust  (ағыл.)

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Бұл үлгіні қарау Бұл үлгіні талқылау Бұл үлгіні өңдеу1976—2000 жылдардағы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары |
| --- |
|  |
| 

Бламберг / Гайдушек (1976) •
Гиймен / Шалли / Ялоу (1977) •
Арбер / Натанс / Смит (1978) •
Кормак / Хаунсфилд (1979) •
Бенасерраф / Доссе / Снелл (1980) •
Сперри / Хьюбел / Визель (1981) •
Бергстрем / Самуэльсон / Вейн (1982) •
Мак-Клинток (1983) •
Ерне / Келер / Мильштейн (1984) •
Браун / Голдштейн (1985) •
Коэн / Леви-Монтальчини (1986) •
Тонегава (1987) •
Блэк / Элайон / Хитчингс (1988) •
Бишоп / Вармус (1989) •
Мюррей / Томас (1990) •
Неер / Сакман (1991) •
Фишер / Кребс (1992) •
Робертс / Шарп (1993) •
Гилман / Родбелл (1994) •
Льюис / Нюсляйн-Фольхард / Вишаус (1995) •
Доэрти / Цинкернагель (1996) •
Прузинер (1997) •
Ферчготт / Игнарро / Мурад (1998) •
Блобель (1999) •
Карлссон / Грингард / Кандел (2000)
 |
|  |
| 

---

Толық тізім | 
1901—1925 | 
1926—1950 | 
1951—1975 | 
**1976—2000** | 
2001-ден бері

 |

 |

Үлгі:Библиоақпарат
Жан-Мари Фостен Гедефруа де Авеланж
**Жан-Мари Фостен Гедефруа де Авеланж** (порт. *Jean-Marie Faustin Goedefroid de Havelange; João Havelange*, 8 мамыр, 1916 жыл - 16 тамыз, 2016 жыл) — ФИФА-ның жетінші президенті (1974- 1998 жыл).

Өмірі
-----

1916 жылы 8 мамырда дүниеге келген. Бразилия азаматы. Екі мәрте Олимпиада ойындарына қатысқан. 1936 жылы Берлин қаласында жүзуші ретінде, 1952 жылы Бразилияның ұлттық құрамасында судағы спорт бойынша өнер көрсеткен. Спортсмен лауазымын тәмамдаған соң, әкімшілік жұмысқа кіріседі. 1955 жылдан 1963 жылдар аралығында Бразилияның Ұлттық Олимпиада комитетінің мүшесі болады.

2016 жылы 16 тамызда 100 жасында Рио-де-Жанейро қаласында қайтыс болды. Бұл кезде елде жазғы Олимпиадалық ойындары өтіп жатыр еді.

Марапаттары
-----------

Бразилия, Португалия, Швеция, Испания т.б мемлекеттерінің үкіметтік марапаттауларына ие болған. Құрметті легион орденінің кавалері саналады. 
1988 жылдан 1997 жылға дейін Оңтүстік Америкада футбол турнирі болып өтті. Турнир Жоао Авеланж Суперкубогы деп аталды. Мұнда континенттің бұрынғы жеңімпаздары қатысты. 
Александр Яковлев Жоао Авеланжаға Халықаралық Леонардо сыйлығын ұсынады. (Мәскеу, 1995).
2007 жылы Рио-де-Жанейро маңынан 45 000 көрермен сиятын Жоао Авеланжа спорт алаңы ашылады.

Дереккөздер
-----------
**Гэри Купер** (ағылш. *Gary Cooper*, толық есімі ағылш. *Frank James Cooper*, 1901 ж. 7 мамыр — 1961 ж. 13 мамыр) — жүзден астам фильмдерде ойнаған америкалық актёр, 1942, 1953 жылдары үздік ер адам рөлі үшін, ал 1961 жылы америкалық кино өнеріне қосқан үлесі үшін «Оскар» сыйлығын алды.

Өмірбаяны
---------

Монтана штатындағы ранчо иегері болған ауқатты отбасында дүниеге келіп, британдық жекеменшік мектепте білім алды. 1926 жылдан бастап мылқау кинода ойнайды, көбінесе вестерндарда, себебі атқа міну шеберлігі жоғары болатын. Купер ойнаған алғашқы дыбысты фильм Оуэа Уистердің аттас романы бойынша түсірілген «Виргинец» (1929) фильмі болатын. Бұл фильмде Купер өз сөздерін қысқа əрі үздік-создық түрде айтып, кейінірек бұл оның негізгі ерекшеліктерінің біріне айналды.

1930 жылдары Купер вестерндар мен шытырман оқиғалы фильмдерде ойнап, Кларк Гейблмен Голливудтың үздік актері атағы үшін бəсекелестікке түсті. Ел арасында оның Ингрид Бергман, Марлен Дитрих, Грейс Келли мен Патриция Нил секілді əйгілі актрисалармен романтикалық байланыста болғаны туралы өсек-аян жүрген болатын. 1942 жылы «Сержант Йорк» фильміндегі рөлі үшін өзінің алғашқы «Оскарын» алды.

Екінші Дүниежүзілік Соғыс кезінде Купер оңтүстік-тынықмұхиттық фронтта жиі концерттер беріп тұрды. Америкалық солдаттардың арасында «Гордость янки» (1942) фильмі танымалдылыққа ие болды. Бұл фильмде Купер атақты бейсболисттің рөлін сомдаған болатын. Сол кезеңде сыншылар Купер тым көп фильмдерде ойнап, өз актерлік шеберлігін жоғалтуда деп шағымданатын.

Соғыстан кейін де Купер түсетін фильмдердің басым бөлігі вестерндер болды. Маккартизм кезеңінде оның көзқарасы басым түрде консервативті болып, əйелінің əсерінен Купер католицизмге көшеді. 1953 жылы «Ровно в полдень» атты фильмдегі рөлі үшін екінші «Оскарын» алды.

Өмірінің соңғы жылдарында Купер простата рагымен күресіп, өз диагнозын елге жаймауға тырысты. Өз уақытының басым бөлігін ол жақын досы Эрнест Хэмингуэйдің ранчосында өткізетін. Актердің өлімінен бірнеше ай бұрын оның досы Джимми Стюарт Купердың қолынан «Оскар» алып жатқан кезде оның ауыр халде екенін тұспалдап айтқан болатын. Əлем Купердің 60 жылдық мерейтойын тойлағаннан бес күннен кейін актер дүниеден өтті. Өлімінен екі күн бұрын ол «Мен білемін, бірнəрсе болып жатыр, бұл - Құдайдың қалауы. Мен келешегімнен қорықпаймын» деген болатын.

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Ортаққор логотибі Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: **Гэри Купер**
* Гэри Купер (ағыл.) *Internet Movie Database* сайтында
* Гэри Купер (ағыл.) Find a Grave сайтында
**Жиілікті түрлендіргіш** (орыс. Преобразователь частоты). 1) Электротехникада элеткр кернеуінің (тоғының) жиілігін өзгертуге арналған құрылғы. Электрондық жиілікті түрлендіргіш вентильдік және электромагниттік болып бөлінеді. Вентильдік жиілікті түрлендіргіште вентильдер ретінде транзисторлар мен тиристорлар пайдаланады. Электромагниттік жиілікті түрлендіргіш жұмысы магниттік сызықтық емес элементтердің, мысалы, дроссельдердің немесе трансформаторлардың көмегімен айнымалы синусоидалы кернеудің пішінін өзгертуге негізделген. 2) Радиотехникада – жоғары жиілікті сигналдарға, яғни аралық жиілікке түрлендіретін супергетеродиндік радиоқабылдағыштың құрамына кіретін құрылғы. Жиілікті түрлендіргіш – гетеродластырғыш және жолақтық электр сүзгісінен тұрады. 3) Лазерлік техникада параметрлік генерация негізінде оптикалық сәулеленудің жиілігін түрлендіруге және жарықты күшейтуге арналған құрылғы.

1. ↑  Радиотехника, компьютер және байланыс сөздігі, Алматы 2007
**Ядролық физика институты** (ЯФИ) – ғылыми-зерттеу мекемесі. 1957 жылдың 25 шілдесінде Қазақстан ҒА Физикалық-техникалық институтының негізінде Алматы қаласында құрылған. Институтты құруға Қазақстан ҒА-ның президенті академик Қ.И. Сәтбаев пен КСРО ҒА-ның академигі И.В. Курчатов үлкен үлес қосты. 

ЯФИ-да ядролық физика, қатты дене физикасы, қолданбалы ядролық физика, ВВР-К зерттеу реакторының кешені, өнімдер мен қызмет көрсету бөлімдері мен лабораториялары жұмыс істейді. Институттың бөлімшелері Астана, Ақсай (Батыс Қазақстан облысы), Курчатов (Шығыс Қазақстан облысы) қалаларында орналасқан. Институттың ғылыми-зертттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: ядролық физика саласындағы физика және қолданбалы ғылыми зерттеулерді дамыту; халық шаруaшылығының түрлі салаларында атом энергиясын қолдану бағдарламалары, жоғары білікті мамандар даярлау. Институтта Қазақстан ғылым академиясының академиктері: Л.М. Неменов, М.И. Корсунский, В.М. Кельман, Ж.Тәкібаев, Г.Д. Латышев, Ш.Ибрагимов, Ә.Жетбаев, т.б. жұмыс істеген.

Дереккөздер:
------------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы, 10 - том
Сапролегниядан өлген балық
**Сапролегния** - омикота бөліміне жататын Saprolegniaceae тұқымдасының тегі. Тұщы суда зең түсетін саңырауқұлақтар. Жіпшумағы клеткаға бөлінбеген. Жыныссыз жіптерінің ұшында пердемен бөлініп зооспрангийлер түзіліп, оларда көптеген зооспролар пайда болып, жынысты огамия жолымен көбейеді. Жыныстық мүшелері огонийлер мен антеридийлер бір дарақта жетілетін гомоталломды организмдер. Көпшілігі судың сапрофиттері, паразиттері де бар. Балықтарда сапролегниоз ауруын қоздырғанда олардың терісін, қанаттарын, желбезегін, уылдырығын мақта тәрізді өңез басады. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Алматы: "Мектеп" баспасы, 2002.
Сырмақ — киізден жасалып өрнектелетін төсеніш.
**Сырмақ** (қыр. *Шырдак*) — киізден жасалып, өрнектелген қазақ төсеніштері. Көбіне үйдің қабырғалары мен еденін сәндеу үшін қолданылатын қолдан жасалған, арнайы тоқу технологиялары бар бұйымдар.

Атауы
-----

«Сыр­мақ» атауы оны дайындау әдісінен алынған. Қазақта «сыру» деген сөз арасын жиі етіп тігетін тігістің түрі, жиі етіп бастырып тігу дегенді білдіреді.

Тарихы
------

Алғашқы сырмақ пішінінің қалыптасуына қазақ елінің ежелгі тұр­мысында кездесетін қарапайым жағдайлар себеп болған. Мысалы, кө­нерген киіздерді қа­баттап төсеу, одан соң оны қобырай бермеу үшін қабаттап көктеу. Осындай жағдайдан бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге келтіріп, ық­шамдап төсеп, көктеуді де бірте-бірте жиі ті­гістерге ауыстырып, одан әрі сыруға көшкен деп санауға болатын сияқты. Бұдан әрі басылған кесек киіздерден қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала бастаған.

Киіз үйдің негізгі бөлшектерінің бірі боп табылады.

Тоқу технологиясы
-----------------

Арнайы басылған киізге басқа түсті киізден, матадан қиып дайындалған ою-өрнекті сырып тігу арқылы жасалады.

### Сырып тігудің тәсілдері

Сырмақ сырудың, яғни сырып тігудің негізгі үш тәсілі кеңінен тараған. Олар: *қайып сыру*, *тепшіп сыру*, *қабып сыру*. Бұларды негізінен *жіп салып сыру* және *жіп салмай сыру* деп екі түрге топтастырады.
Сырмақ бес түрлі бөліктен, яғни екі басы, екі жаны және орта деп аталатын бөліктерден тұрады. Әдетте сырмақ жасауға арналған киізді қойдың күзде қырқыған күзем жүнінен басқан.

Тағы қараңыз
------------

* Тұс киіз
* Киіз үй
* «Сырмақ қып астына»

Кітаптар
--------

* Сырмақ өнері. Искусство сырмака —  Алматы: Алматыкiтап баспасы, 2007. — 232 б. — ISBN ISBN 9965-24-812-5.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. 1 2  Сырмак  (орыс.).  Большая Советская Энциклопедия. Тексерілді, 16 сәуір 2012.
3. 1 2 3 4  *Күләйхан Төлеубекова* Сырмақ. *Дала мен қала*.  www.dmk.kz (2 қазан 2010). Тексерілді, 16 сәуір 2012.
4. ↑  Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. 302-бет. «Азия Арна» баспасы. Алматы, 2014. ISBN 978-601-7299-18-7
**Жиіліктік тығыздалу** (Частотное уплотнение). Байланыс жолдарын жиілік бойынша тығыздау үшін ондағы әрбір арнаға жиілік спектрінің бір бөлігі бекітіліп беріледі. Арналарды жиілік бойынша бөлектеу үшін, алдымен, олардың жиілік спектрлерінің әрқайсысы әртүрлі жиілілк жолағына орналасатын етіп ығыстырылуы керек. Қабылдау орнында олар өздерінің бастапқы жиіліктік спектріне қайтадан ығыстырылады. Мұндай ығыстыру модуляциялау деп аталады. Ал қабылдау орнында қайтадан ығыстыруды модуляциядан шығару немесе демодуляциялау деп атайды. Алыс қашықтыққа мәлімет тарату жүйесіндегі байланыс жолдарын арналармен тығыздау белгілі бір стандартталған сатымен жүргізіледі. Олардың бірінші сатысы 12 арнадан , екіншісі 60 арнадан, үшіншісі 300 арнадан тұрады. Үшінші топтан жоғарғы жиілікте құрылатын жүйеде белгілі бір стандарт болмайды. Мысалы, олар бірнеше үшінші топтан және оған қоса басқа да бір топтардан құрылуы мүмкін.


1. ↑  Электроника, Радиобайланыс және Радиотехника сөздігі, Алматы 2007
**Дүниежүзілік жастар күні** — жыл сайын қарашаның 10-жұлдызында аталып өтілетін, Дүниежүзілік демократияшыл жастар федерациясының қамқорлығындағы бейресми халықаралық жастар мерекесі.

Тарихы
------

Бұл мейрам 1945 жылы, Екінші Дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан шамамен екі ай өткен соң бекітілді. "Дүниежүзілік жастар күнінің" тойлау мезгілі 29 қазан мен 10 қараша аралығында Англия астанасы Лондонда өткен Дүниежүзілік жастар конференциясының аяқталуына ұштастырылған. Конференцияның аяқталған күн маңызды болып есептелінеді, өйткені ең алдымен, бұл күн өзінің "Империализмге және кертартпалыққа қарсы, бейбітшілік, демократия, ұлттық тәуелсіздік үшін, жастардың саяси, әлеуметтік және экономикалық құқықтары мен қызығушылықтарын қорғауға әртүрлі жастар ұйымдарының бірігуі" атты мақсатын жариялаған Дүниежүзілік демократияшыл жастар федерациясының негізделген күні. Бұл ұйымда Кеңес Үкіметі "КСРО жастар ұйымдарының комитетін" ұсынды. "Дүниежүзілік жастар күнін" жаппай тойлау ықыласын білдірген дәл ДДЖФ болатын.

### КСРО құлағаннан кейінгі мезгіл

КСРО құлағаннан кейін және Шығыс Еуропада социализмнің бұзылуынан кейін бұл мейрам іс жүзінде аса тойланған жоқ. Бірақ ауық-ауық қарасақ, жоғарғы мемлекет шенеуніктері Дүниежүзілік жастар күніне ұштастырылған құттықтау мәлімдемелерін жасап жатты. 

Дүниежүзілік жастар күні демалыс күндеріне түспесе, былай жұмыс істемейтін күндердің(демалатын, жұмысқа шықпайтын. Мысалы, 8 наурыз, не 16 желтоқсан сияқты емес күн) қатарына жатпайды. 

Әлем жастарында тағы бір дүниежүзілік, ғаламдық деңгейде Біріккен Ұлттар Ұйымы қамқорлығымен ұйымдастырылатын күн — Халықаралық жастар күні бар(жыл сайын 12 тамызда аталып өтіледі).

Дереккөздер
-----------

Сыртқы сілтемелер
-----------------

*
*Басқа мағыналар үшін Сырдария ауданы деген бетті қараңыз.*
**Сырдария ауданы** (Sirdaryo tumani, Сирдаре тумани) — Сырдария облысы (Өзбекстан) құрамындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы - Сырдария қаласы қаласы.

2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша ауданының құрамына кіреді:

* Қала

1. Сырдария
2. Бахт

* Қалалық кенттер

1. Куеш
2. Құртшабақ
3. Зиекор
4. Дж. Маманов

* Азаматтардың ауылдық жиындары

1. Хакикат
2. Турон
3. Халкабад
4. Малик
5. У. Юсупов атындағы
6. Пахтазор
7. Сырдария
8. Чултукай
9. Шаликор

Сырдария ауданы Ташкент облысы құрамында 1939 жылы құрылған. 1963 жылдан Сырдария облысы құрамында. 1970 жылы Сырдария ауданы аумағының бөлігінде Ворошилов ауданы болып құрылды. 1990 жылы Ворошилов ауданынің атауы Сайхунабад ауданы болып өзгертілді..

Дереккөздер
-----------

1. ↑  СОАТО Система обозначений административно-территориальных образований. тексерілді 1 қазан 2011.  28 тамыз 2012 года.
2. ↑  Сырдарьинская область (рус.). Проверено 1 октября 2011.  30 августа 2012 года.
**Expo 1998** (ағылш. *1998 Lisbon World Exposition*) — 1998 жылдың 22 мамыры мен 30 қыркүйегі арасында Португалияның Лиссабон қаласында өткізілген халықаралық көрме. Көрменің тақырыбы Васко да Гаманың Еуропадан Индияға дейін теңіз жолының ашқанының 500 жылдығына байланысты «Мұхиттар, болашақтың мұрасы» деп аталды. 132 күн ішінде көрмеге 11 миллион адам келген. Көрмеде 155 мемлекеттер мен организациялар көрсетілді.

Көрмені өткізбес бұрын
----------------------

Экспо өткізу идеясы 1989 жылы Васко да Гаманың Индияға 1498 жеткенінің 500 жылдығын өткізуін жүргізетіндер – Антонио Феррейра Мега Таурино мен Васко Граса Мораға келген. Феррейра мемлекеттен қолдау алған соң Халықаралық Көрмелер Бюросына өтініш білдірген. 1992 жылы Лиссабонды жеңімпаз деп атады.
ЭКСПО 98 алғашқы комиссары Антонио Кардозу Кунья болды. Оны 1997 жылы Жозе де Мелу Торреш Кампуш ауыстырды.
ЭКСПО 98 зонасы 5 км болған, Лиссабонның шығысындағы Тежу өзенінің бойында 50 гектар жер алған.
Жоспарланған келушілер санына қызмет ету үшін:
Жаңа көпір Васко да Гама (Еуропадағы ең ұзын)
Лиссабон метросындағы 7 станциялары бар жаңа линия (ашылуға 5 дайын болды)
Gare do Oriente аталған поезд, метро, автобус және такси жаңа мультимодальды терминалы
жоспарланды.

Билет, Логотип, талисман
------------------------

Үлкендерге арналған 1 күндік билет 5 мың эскудо (сол жылдың курсы бойынша 34 А.Қ.Ш. доллары), 3 күндік – 12,5 эскудо. 3 айлық билнт алғысы келетіндер үшін 50 мың эскудо болды.
1998 жылғы көрме үшін Швейцар сағат шығарушы компания «Swatch» билет ретінде жұмыс істейтін сағаттарды арнай шығарды.
Көрме логотипы Аугушту Таваре Диаш жасаған күн мен теңіз болды. Ал, талисман суретші Антонио Модешту мен мүсінші Артур Морейраның жұмысы Жил атанды.

Павильондар
-----------

Көрмелердегі павильондар 2 түрлі еді: тематикалық және аймақтық.
Тематикалық павильондар:

* Болашақ павильоны
* VR павильоны
* Утопия павильоны
* Португалия павильоны
* Білім павильоны
* Мұхиттар павильоны
* Территориялар павильоны
* Су павильоны
* Навигациялық көрмесі

Аймақтық павильондарға мысал:

* Азор аралдарының павильоны
* Гвинее-Бисау павильоны
* Макао павильоны
* Мадейра павильоны

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  Дүниежүзілік көрмелер |
| --- |
|  |
| 

1851 (Лондон) · 1855 (Париж) · 1862 (Лондон) ·1867 (Париж) · 1873 (Вена) · 1876 (Филадельфия) · 1878 (Париж) · 1886 (Мельбурн) · 1888 (Барселона) · 1889 (Париж) · 1893 (Чикаго) · 1897 (Брюссель) · 1900 (Париж) · 1904 (Сент-Луис) · 1905 (Льеж) · 1906 (Милан) · 1909 (Сиэтл) · 1910 (Брюссель) · 1913 (Гент) · 1915 (Сан-Франциско) · 1925 (Париж) · 1929 (Барселона) · 1933 (Чикаго) ·1935 (Брюссель) · 1937 (Париж) · 1939 (Нью-Йорк) · 1958 (Брюссель) · 1962 (Сиэтл) · 1964 (Нью-Йорк) · 1967 (Монреаль) · 1968 (Сан-Антонио) · 1970 (Осака) · 1974 (Спокан) · 1975 (Окинава) · 1982 (Ноксвиль) · 1984 (Жаңа Орлеан) · 1985 (Цукуба) · 1986 (Ванкувер) · 1988 (Брисбен) · 1992 (Севилья) · 1992 (Генуя) · 1993 (Тэджон) · 1998 (Лиссабон) · 2000 (Ганновер) · 2005 (Нагакуте) · 2008 (Сарагоса) · 2010 (Шанхай) · 2012 (Йосу) · 2015 (Милан) · *2017 (Астана)*  · *2020 (Дубай)*
 |

 |
Прометей адамдарға от әкелуде 
**Прометей** – ежелгі грек мифологиясында алып, сақтар патшасы, құдайлардың зомбылығынан адамдардың қорғаушысы. Иапета мен Клименнің баласы. Әйелі Гесиона.

Алыптың есімі «Прометей», «алдын-ала ойлайтын» дегенді білдіреді.

Адамдардың жасалуы
------------------

Гесиодия бойынша, Прометей адамдарды жерден жасады, ал Афина оларға дем берді; Проперция бойынша, тәптіштелген нұсқасында - жер мен су араластырып, саздан жасады немесе ол Девкалион мен Пирро жасған тас адамдарды тірілтті. Ежелде Панопея маңында Прометейдің ескерткішінің жанында саздан қалғян адамдар жасаған екі үлкен тас болған. Сол аңғарда Фрэзер болған. Олосы жердің түбінде қызыл жерді көрген.

Құдайлар мен адамдар Меконда соқтығысып қалғанда, Прометей Зевсті адап оған таңдау берді. Зевс үлкен бірақ жаман құрбанды таңдады. Осылай Прометей құрбандықтың тәртібін өзгертті. Бұрын жануарларды түгелдей өртеген, ал енді тек сүйектерді ғана. Прометей бірінші болып бұқаны өлтірді. Адамдар құдайлардың Прометейдің бауырын жеп рахат алғанынша, жануарлардың бауырын жеп рахат алсын деп, жануарлардың бауырын өртейтін болды.

Оттың ұрлануы
-------------

Мифтің ең ежелгі нұсқасы бойынша, Прометей отты Гефесииан ұрлап, Олимптан алып қашып адамдарға берді. Ол аспаға Афина арқылы көтеріліп, күннің алдына қойды. 

Байымдауда, ол күнді жарқырататын «отты таяқтар» ойлап шығарды. Ал басқа Байымдауда ол астрономияны зерттеп, найзағайдың кесірін тапты.

Прометей туралы миф екіге бөлінеді: жарық әкелген, бипаз кеіпкер, білімді және адамдар үшін құайларға қарсы тұрған, бипаз кеіпкер – дейді Лариса Вольперт

Дереккөздер
-----------

* *Обнорский Н. П.* Прометей // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907
**Сырдарья шөгінді алабы** солтүстік-шығысында және оңтүстік-батысында Ортаңғы және Оңтүстік Тянь-Шань тауларымен шектелген өзімен аттас ойыспен байланысты. Алаптың солтүстік-батыс шекарасы морфологиялық тұрғыдан оқшауланбаған, сондықтан ол шартты түрде алапты Арал шөгінді алабынан бөлектейтін Аққыр-Құмқала ер тұрқылас құрылымы арқылы жүргізіледі. Алаптың ауданы 150 мың км².

Кейбір зерттеушілердің пікірі бойынша, кристалдық іргетас тақтатастардан, гнейстерден, граниттерден құралған докембрийлік және төменгі палеозойлық кешендерден тұрады. Шөгінді тыс өте анық дараланатын девон-таскөмірлік квазиплатформалық секцияға және бор-палеогендік платформалық секцияға жіктеледі. Олардың арасында қорқойма-қатқабаттар да, жапқыш-қатқабаттар да бар, және де квазиплатформалық секция сыйымдылық-сүзбелік қабілеті тұрғысынан нашар сипатталады.

Алаптың аймақтық құрылымы жайлы тұжырымдар палеозойлық түзілімдердің жабыны бойынша құрастырылған картаға негізделеді. Бұл картадан байқалатыны, меридианға бойлас бағытта (Қаратаулық бағытта) созылған алаптың ішкі бөлігіндегі құрылымдардың алуан түрлі бағытқа созылатындығы. Алап ауқымында Үрмеқұм, Жауғаш, Берді, Байқадам және Ташкент-Бетпақдала ойысымдары, Қаратау маңы моноклині және бірнеше көтерілімдер мен дөңестер оқшауланады. Мұнай мен газға деген перспективаларды зерттеу нысаны ретінде тек қана шөгінді тыстың квазиплатформалық бөлігін қарауға болады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005.

ISBN 9965-9765-1-1
**АБДУЛПАТТАЕВ Сапиулла Ибрагимұлы** (15.4.1928 ж. т. Тереңөзек ауданы, қазіргі Сырдария ауданы.) – ғалым, тарих ғылымының докторы (1984).

Қызылорда педогогикалық институтын (қазіргі Қорқыт Ата атында мемлекет ун-ті) бітірген (1950). 1950 – 61 ж. Ақтөбе облысы Байғанин орта мектебінде мұғалім, директордың орынбасары, М. Мәметова атындағы педогогикалық уч-щеде оқытушы болып қызмет істеді. 1961 – 64 ж. Қазақ мемлекет университетінің (ҚазҰУ-дің) аспирантурасында оқиды. 1965 жылдан Қазақ ұлттық университетінде ассистент, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент, профессор болып қызмет істейді.

Дереккөздер
-----------

"Қазақ Энциклопедиясы"
**Бунақ хан** (**Боняк**, **Маниак**) – қыпшақ ханы. Тұғырылды қыпшақ еліне хан сайлаған Ескіл ханның ұлы. Ол туралы алғашқы дерек 1096 жылы кездеседі. Онда Боняктың Киевке шабуыл жасағаны туралы айтылған. 1097 және 1105 жылы Киев Русіне қайтадан шабуыл жасаған. 1107 жылы жеңіліске ұшырайды. Боняктың есімі соңғы рет 1167 жылғы жылнамада аталады.

Тарихы
------

Ол туралы алғашқы дерек 1096 жылғы орыс жылнамаларында кездеседі. Онда Бунақтың Киевке шабуыл жасағаны туралы айтылған. Қанды жорықтарға шығар алдында қасиетті "Көк тәңірге", "Көк бөріге" сиынатын. Хан тағына Тұғырыл сайланса, ханзада Бунақ оған әскербасы болды. Бунақ талай рет орыс князьдерінің шабуылына қарсы қол бастаған, 1091 жылы Тұғырыл Византияны қолдап печенегтерге қарсы соғысқан кезде, ерлігімен көзге түседі.
Осы 1091 дылы орыс князьдерімен өштесіп жүріп, Переяславль түбінде тұтқиылдан кездескен қалың әскермен жанталаса ұзақ шайқасады. Бунақ батыр сонда ғана төтеп бере алмай шегінуге мәжбүр болған.
Дегенмен қанша рет орыс князьдерімен қақтығысып, қарсы келіп жатса да аңғал қыпшақтар ешқашан опасыздыққа бармайтын. Бунақ та, Тұғырыл хан сияқты 1097 жылы грузин князі Давидпен одақтасып, тегі жағынан өзіне туысқан мадияр королі, діні христиан Каламанға қарсы шабады. Бұл қақтығыста да қол басы Бунақ Русль әскерін Сан өзенінің бойында тізе бүктіреді.
Алайда, орыс княздері 1105 жылға дейін қыпшақтарға маза бермей, оларды қайткен күнде де жоюды өздеріне мақсат тұтады. Үздіксіз шабуылдап, ақыры 1103 жылы 4 сәуірде Сүтен деген жерде күшті соққы берген орыстар қыпшақ елін аяусыз тонайды.
Осы оқиғадан соң ашу мен намысқа булыққан Бунақ батыр, 1103 жылы бүкіл қыпшақ жұртын жиып, жаз бойы Русь жерін қанға бөктірді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN
Биіктігі 10 - 20 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 2 - 3 см, теріл, сыртқы жағынан шамалы созыңқы, әсіресе ұшы мен түбі жатаған түкті қабыршақты қабықты.

Сабағы түкті; жапырақ саны үшеу, жақын орналасқан, қайырылған, күлгін дақты, түкті, жиегі бұйра, гүлден биік, ең төменгі жапырағы едәуір үлкен, сопақша, ені 2 - 3 см; жоғарғылары сызықты таспа тәрізді.

Гүлі біреу; гүл серігі жапырақтары ақсары, ұзындығы 20 - 30 мм, жалпақ таспа тәрізді, сүйір, сыртқыларының сырты түкті; аталық жіпшелері жалаңаш, сызықты тозаңдықтардан бірнеше есе қысқа.

Қазақстанда таралуы
-------------------

Эндемик. Тасты және ұсақ топырақты тау беткейлерінде өседі. Солтүстік - Батыс, Қаратауда кездеседі.

Дереккөздер
-----------

Қазақстан қызғалдақтары
**Журналистің міндеті.** (Қазақстан Бұқаралық ақпарат құралдары туралы Заңына сәйкес (23 шілде 1999 жыл) 21-бап) Қазақстан Республикасының заңдарын басшылыққа ала отырып, 

1) өзі шарттық қатынастарда тұрған бұқаралық ақпарат құралының қызмет бағдарламасын жүзеге асыруға; 

2) шындыққа сәйкес келмейтін ақпаратты таратпауға; 

3) ақпарат ұсынған адамдардың авторлығын көрсету туралы олар жасаған өтініштерді қанағаттандыруға; 

4) жеке және заңды тұлғалардың заңды құқықтары мен мүдделерін құрметтеуге; 

4-1) азаматтармен сұхбат жүргізген кезде дыбыс немесе бейнежазбаны пайдалануға келісім алуға; 

5) ҚР-ның заңдарына сәйкес өзіне жүктелген өзге де міндеттерді орындауға міндетті.
Күшіктері
**Бульмастиф** — күзетші ит тұқымы.

Шығу тегі
---------

Бульмастиф - бұл 19 ғасырда Англияда көне ағылшын бульдогымен будандастыру кезде өсірілген молосс тобынан салыстырмалы түрде жас тұқым. Бұл тұқым Англияның орман алқаптарын браконьерлерден қорғау үшін өсірілді. Бастапқыда оны «аңшының түнгі иті» деп атады.

Сыртқы келбеті
--------------

Бұл үлкен және күшті ит. Оған жоғары өсу, дамыған бұлшықеттер, қара маскасы бар үлкен басы және кең кеудесі керемет көрініс береді. Қорқынышты сыртқы түріне қарамастан, заманауи Bullmastiff иелері бұл иттердің қаншалықты мейірімді екенін біледі. Бульмастифтің пальтосы қысқа, бірақ қалың және жылтыр, денесіне жақын жатыр. Түсі қызыл, қоңыр немесе шоқ; кеудедегі кішкентай ақ дақтары кездеседі. Ағылшын мастифі мен ескі ағылшын бульдогын кесіп өту Булмастифке тек күш пен әсерлі өлшем берді. Ол өзінің өлшемдерімен таңқаларлық епті, епті және жылдам ит, жұмысқа үнемі дайын және иесінің бұйрығымен лезде «басталады». Bullmastiff бастапқыда таза жауынгерлік тұқымдардың белгілерімен сипатталмаған. Бүгінде бұл серік ит және шынайы дос.

Ерекшеліктері
-------------

Булмастиф негізсіз агрессияға бейім емес, дегенмен адамдарға шабуыл жасау жағдайлары болды, оның ішінде өліммен аяқталатын. Булмастиф өз иелеріне өте адал, отбасылық достары мен таныстарына бейтарап, бірақ көбінесе ол танымайтын адамдардан сақ болады. Бейтаныс адамдармен таныспайды. Бұл тұқымның итіне үйде де, табиғатта да кеңістік қажет. Ұзақ серуендеу және жаттығулар жақсы бульмастифтің физикалық пішінінің кілті болып табылады.

Дағдыларға үйрету қиын емес. Төрт айлық күшік негізгі командаларды оңай меңгереді. Барлық молоссиялықтар сияқты, бұл ит тентек, бірақ қыңырлық, мойынсұнуды қаламау немесе осы тұқымдағы нашар интеллект сирек ерекшелік болып табылады. Bullmastiff ақылды, тәртіпті және шыдамды, жұмысқа байыпты қарайды, дегенмен жаттығу кезінде ойын элементтері алынған дағдыларды тезірек және берік бекітуге көмектеседі. Бұл иттердің керемет иіс сезімі бар және соқпақтағы педантикалық іздеуден басқа, үйретілген бульмастифтер, тіпті ең қолайсыз жағдайларда да, қоқыс астында жарылғыш заттарды, есірткі мен адамдарды табады.

Бұл ит өз иесінің балаларымен, сондай-ақ үйде ұсталатын басқа жануарлармен (мысықтармен де) жақсы қатынаста тұра алады.

Қызықты фактілер
----------------

Көп жылдар бойы Ганнер атты бульмастиф ағылшын футбол командасының «Арсенал» тұмарының бір түрі болды. Әр матч басталар алдында Ганнерді алаңға шығарып, жұртшылыққа көрсетті. Тұқымның осы лайықты өкілінің байсалды көрінісі жанкүйерлердің құмарлықтарының қарқындылығын және бұзақылық әрекеттердің санын азайтты. Ол өз командасының ойыншыларына сергектіктің бір түрін беріп, оларды жеңіске дайындады.

Бүгінгі күні бұрынғы жауынгерлік қасиеттерін жоғалтқан бульмастифтер серік иттер болып саналады. Тұқымның еңбекке қабілетті популяциясы сақталған және бульмастифтер әлі күнге дейін күзет және күзет қызметін атқаратын жалғыз орын - Оңтүстік Африка Республикасындағы De Beers компаниясының алмаз кеніштері.
**Манабаев Ақылбек**, ақын (1934-1984).

Ақылбек Манабаев 1934 жылы 20 желтоқсанда Шығыс Түркістанның Қараүңгір ауылында қарапайым отбасында дүниеге келді. Сонда оқу бітірген соң «Тарбағатай» газетінің редакторының орынбасары болып қызмет еткен. 1962 жылы Үржар ауданына келіп жұмысшы, кітапханашы, «Алға» газетінде журналист болып еңбек етті. 
1967 жылдан өмірінің соңына дейін «Семей таңы» газеті редакциясында әдеби қызметкер болды. 
Семейлік ақындар ортасында Ақылбек Манабаев толғаныс, тебіренісі майда, ырғақты, нәзіктікпен, жұмсақтықпен тіл қатып, сырласар сипатымен ерекшеленеді. Ақынның таланты ана сүтімен дарыған тума талант. Анасы Бәтиманы ауыл арасындағы той-жиынға қос атпен алдыратын. Ақылбек сол анасынан нәр алған еді. Ақынның «Жазира», «Самал сазы», «Мәуелі бәйтерек», балаларға арналған «Алтын мен көпір», «Тау тескен» атты кітаптары өзінің көзі тірісінде жарық көрді.
«Анама хат», «Жүрек сөйлейді» кітаптары қайтыс болғаннан кейін жан жарының араласуымен жарық көрді. Ақын-көпшілік өлендерінде нақыштың нәзіктігіне, сүйріктігіне сүйінгіш, солардан сыр түйгіш қаламгер. «Жазира» атты жыр жинағы сияқты «Самал сазы» да өмірге іңкәр құштарлықпен жазылған.
Ақылбек Манабаевтың жазған жырларынан табиғат тамашалары кең орын алады. Сонымен қатар өзінің тұстастарына қарағанда қазақ тілінің өзіне тән поэтикалық-этнографиялық сөздік қоры бай. Ақын ежелгі ізгі дәстүрді де орынды ұстанады. Көп жастардың аузына түсе бермейтін тұрмыс-салтта қалыптасқан бұйымдар мен заттық теңеу, баламаларды жиі қолданады. «Самал сазы» атты жинағына кірген екі баллада аңызға құрылған. 
1989 жылы шыққан ақынның «Жүрек сөлейді» атты кітабына негізінен ең таңдаулы өлеңдерді мен балладаларды, «Чили балалары» атты поэма енді. Өміршең де өрелі өлең жолдарынан ақын жанының тынысы, дүрсілі аңғарылады.

Дереккөздер
-----------

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
**Зенон Исавр** (*Зинон*, алғашқы аты *Тарасикодис*, 435—491 ж.ш.) — Византия императоры (474—475, 476—491). 

Зенонның билігі кезінде Батыс Рим империясы таратылады. Осыдан кейін Византия Римнің бірден-бір мұрагері болып қалды. Зенон Исравиядағы ақсүйек отбасынан шыққан. 468 жылы император 1 Левтің қызы Ариаднаға үйленеді. Сөйтіп өзінің әу бастағы Тарасикодис есімін Зенон деп өзгертеді.

Зенон патриций,император гвардиясының бастығы және кішіазиялық әскердің бас қолбасшы сияқты лауазымы жоғары қызметтер атқарған.

1 Лев Зенонды өзінің құдіретті қол басшысы Аспарға қарсы қойды. Аспар Фракия соғысы кезінде Зенонды өлтіру үшін қастандық ұйымдастырды. Алайда, бұл ойы жүзеге аспады. Астанаға келген соң, сатқындығы үшін Аспарды және оның ұлын өлтіруді бұйырды.

474 жылы 1 Лев қайтыс болған соң, Зенонның ұлы - 2 Лев тақ мұрагері болды. Зенон регенттік пен тәж тапсырылды. Кішкентай Лев атасының өлімінен кейін бірнеше ай ғана өмір сүрді. Ал Зенон өзін император ретінде жариялады.

Зенон билік құрған кезде көтерілістер мен тартыстар көп болды. Империяға жан-жақтан варварлар басып кірді. Мезиядағы қоныстанған остготтардан құтылу үшін, Зенон Теодорихке Батыс Рим империясын берді. Осының нәтижесінде Остготтар мемлекеті құрылған.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Аруна баспасы. Ұлы императорлар кітабы. 2012ж

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* *Дашков С. Б.* Императоры Византии.
**Геннадий Иванович Лопатников** (1928 жыл 6 сәуір, Алматы)) - мал дәрігері. *Ветеринария ғылымдарының докторы* (1972).

Өмірі
-----

1950 жылы *Алматы зоотехникалық-мал дәрігерлік институтын* бітірген. 1950-1951 жылдары Қостанай облысы Қамысты ауданында, 1951-1956 жылдары Нарынқол ауданында *бас мал дәрігері*. 1956-1959 жылдары *Алматы зоотехникалық-мал дәрігерлік институтында* аспирант, 1959-1963 жылдары ассистент, ал 1963 жылдан доцент. Лопатников Қазақстанда ірі қара мен қой-ешкінің жұқпалы ауруын зерттеу жөнінде көп еңбек сіңірді. Оның қатысуымен *қой-ешкінің контагиоздық эктима ауруына* қарсы вакцина шығарылды, бұл вакцина сол кездегі шаруашылықтарда кең қолданылды. 1972 жылы бір топ ғалымдармен бірге оған *Қазақ КСР-інің Мемлекеттік сыйлығы* берілді. Негізгі еңбегі - *«Контагиозная эктима овец и коз» (1974)*.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж. 7 том
Флавий Юлий Валент – Рим императоры. 328 – 378 жылдары өмір сүрген. Ағасы Валентиниан император болғанаға дейін әскери мансап жолында үлкен жетістіктерге жетті. Ал Валент уақытынын көбін поместьеде, отбасымен бірге өткізді. Тек 360 жылы ағасымен бірге император Джулианның парсыларға қарсы жорығына қатысты. Ол Балқан түбегінің және Грекия, Египет, Сирия, Анадолы жерлерінің шығыс жақ бөлігін иемденді. Сөйтіп, өзінің астанасы Константинопольге 364 жылдың желтоқсанында қайта оралды. 365 жылы император Джулианның анасы жағынан туысы болып келетін Прокопий өзін Рим императоры деп жариялады.

Дереккөздер
-----------

1100 қызықты деректер.
**Харахол банкісі** – Каспий теңізінің солтүстігінде, Атырау облысы Құрманғазы ауданының теңізбен шектесетін тұсындағы қайраңдық көл.

Гидрографикасы
--------------

Дөңгелек пішінді көлдің аумағы 22,5 км2, ұзындығы 5 км, енді жері 4,7 км. Таяз келген көл аумағын [қамыс, құрақ басқан, шығысында аумақты келген батпақты өңір қамтыған. Батыс бөлігін бойлай Сухая Долгая құмқайыры жатыр. Алға ауылынан оңтүстік- шығыста 9 км жерде жатқан көлдің солтүстік-шығыс жағалауында қыстаулар мен сүт фермасы орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты 5 -том. «Қазақстан энциклопедиясы» Алматы, 2013 ISBN 996978-601-7472-15-3
**Генко Гүлән** (лат. *Genco Gülan* 1969 жылдың 13-қаңтары) — түрік суретшісі. Ол 21 ғасырдың бірінші декадасының танымалы суретшілерінің бірі. Генко Гүлән сәулет өнерінің маманы, бұған қосы жазушы. Ол Стамбұлда, Түркияда дүниеге келгенімен, Франкфурт пен Нью-Йоркта тұрған. Гүлән белгілі мәдениет пен классицизмде ғана ықыластанғанған емес, одан әрі жаңа технологияларда да ықыласы бар. Ол түстерге ғана емес әр түрлі идеяларда да қызығушылық танытқан. Оның өнері тұжырымдылық көркем-өнері, поп-өнері мен және де жаңа бұқаралық ақпарат құралдарынының қосындысы. Гүлән өзінің еңбегінде бейнелемені қолданады, ал әлеуметтік мәлімдемесі қабаттамада табылынады. Қазір ол Мимар Синан академиясында және Боғазіші университетінде сабақ береді.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* The Sunday Times.
* Galerie Artist Мұрағатталған 15 наурыздың 2012 жылы. Istanbul, Berlin
* Banff Centre Мұрағатталған 23 ақпанның 2014 жылы. Banff, Canada
* Rhizome Мұрағатталған 14 маусымның 2012 жылы. au New Museum, NY
* Java Museum Мұрағатталған 13 қаңтардың 2013 жылы. Cologne
* Sovereign Art Мұрағатталған 6 мамырдың 2012 жылы. Hong Kong
**Геннадий Иванович Диков** (21 қараша 1928 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Бородулиха ауданы, Бородулиха ауылы) – ветеринария ғылымдарының докторы (1984), профессор (1989).

  

Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1952, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институты лабораториясында кіші (1953–61), аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1961–97). 1997 жылдан осы мекеменің ғылыми кеңесшісі қызметін атқарады. 

Диков 140 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 кітаптың авторы. 2 авторлық куәлігі бар.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
**Краснооктябрь боксит кен орны** - Қостанай облысы Қамысты ауданында, Арқа елді мекенінің маңында орналасқан. Кен орны 1956 жылы ашылған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Краснооктябрь боксит кен орны Торғай қолатының батыс қанатында, мезозой, кайнозой дәуірлерінің құмды-сазды түзілімдері мен төменгі тас көмір кезеңінің тау жыныстарында (әктас, андезитті порфир және олардың туфтары) орналасқан.

Жатыс сипаты
------------

Бокситті шөгінділер төменгі кен асты және жоғарғы бокситті болып екі қабатқа бөлінеді. Жоғарғы бокситті қабаттың қалыңдығы бірнеше м-ден 120 м-ге дейін. Кен орнында «Солтүстік» және «Оңтүстік» телімдерде шоғырланған 26 кен денелері анықталған. Кен латеритті үгілу қабаттарының қайта шөгуі нәтижесінде пайда болған.

Минералдары, құрамы
-------------------

Негізгі кен құраушы минералдары: гиббсит, гидрогематит, гематит және каолинит; қайталамалы минералдары: сидерит, кальцит, кейде хлорит, пирит. Бокситтің химиялық құрамы: Al2O3 41,8 – 49,8%, SіO2 5,2 – 14,0%, Fe2O3 7,2 – 24,2%. Бокситтің құрамында басқа да құнды қоспа элементтер кездеседі. Кен орны ашық әдіспен өндіріліп, Павлодар алюминий зауытында өңделеді. [1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Осака** (жапон. 大阪市 *О:сака-си (ақп.)*?) — Жапонияның халық саны бойынша үшінші үлкен қаласы, Хонсю аралының оңтүстік жағына Ёдо өзенінің Осака шығанағына құяр сағасына орналасқан. Өзі аттас префектураның орталығы. 1956 жылы қалалық басқару мәртебесін алды.

Қаланың жер аумағы 223,00 км² , Халқы — 2 668 113 адам (1 шілде 2010) , халық тығыздығы — 11 964,63 адам./км².

Осака Жапонияның тарихи сауда астанасы болып келді және қазіргі уақытта — елдің негізгі өнеркәсіп орталықтарының бірі және ірі порты. 

Қаланың бұрынғы атауы — Нанива. Нанива Жапонияның ең алғашқы астанасы болды. Нара дәуіріне дейін әрбір жаңа император билікке келгенде астананы қаладан қалаға ауыстыру әдеті болды. Қала орынына біздің эрамыздың IV ғасырынан кейін адамдар қоныстана бастады.

Осака теміржол арқылы бұрынғы астана Киото мен Кобе портымен байланысады.

Осака халықаралық саудаға ашық жапон портарының бірі болды, алайда өзен таяз болғандықтан халықаралық кемелер мұнда сирек келді.

Географиясы
-----------

Қала Ішкі Жапон теңізінің Осака шығанағының шығыс жағалауында орналасқан. Осаканың биіктігі теңіз деңгейінен Цуруми ауданында 37,5 м-ден Насиёдогава ауданында −2,2 м-ге дейін өзгереді.

Климаты
-------

Осака ылғалды субтропикті зонада орналасқан. Қысы жақсы, жылы, ең суық айы қаңтарда орташа максимум 9 °C. Қалада қыс уақытында қар сирек жауады. Көктемі жұмсақ, ал жазы өте ыстық және қапырық. Шілдеде және тамызда күндізгі температура 35 °C-қа жиі жетеді. түнде орташа температура әдетте 25 °C-қа жуық болады. Жауын-шашынның көп бөлігі мамыр және маусым, сондай-ақ қыркүйек айларында түседі. Орташа жылдық жашын-шашыны — 1300 мм-ге жуық. 

|  **ауа райы**  |
| --- |
| Көрсеткіш | Қаң | Ақп | Нау | Сәу | Мам | Мау | Шіл | Там | Қыр | Қаз | Қар | Жел | Жыл |
| Орташа максимум, °C | 9,5 | 10,2 | 13,7 | 19,9 | 24,5 | 27,8 | 31,6 | 33,4 | 29,3 | 23,3 | 17,6 | 12,3 | 21,1 |
| Орташа температура, °C | 6,0 | 6,3 | 9,4 | 15,1 | 19,7 | 23,5 | 27,4 | 28,8 | 25,0 | 19,0 | 13,6 | 8,6 | 16,9 |
| Орташа минимум, °C | 2,8 | 2,9 | 5,6 | 10,7 | 15,6 | 20,0 | 24,3 | 25,4 | 21,7 | 15,5 | 9,9 | 5,1 | 13,3 |
| Жауын-шашын нормасы, мм | 45 | 62 | 104 | 104 | 146 | 185 | 157 | 91 | 161 | 112 | 69 | 44 | 1279 |
| *Дерекнама: Japan Meteorological Association* |

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *А. А. Зализняк* Грамматический словарь русского языка //  —  М.: АСТ-ПРЕСС, 2008. — Б. 742.
2. ↑  
Geospatial Information Authority of Japan ( (жап.)) (1 қазан 2011). Тексерілді, 24 қараша 2012.
3. ↑  Monthly Report on Current Population Estimates in Osaka ( (жап.)) (1 қазан 2011). Тексерілді, 24 қараша 2012.
4. ↑