**Ленинизм** — В.И.Ленин құрған солшыл философиялық, саяси және әлеуметтік-экономикалық ілім, марксизмді дамыту социализм мен коммунизмнің құрылысы туралы.

"Ленинизм" терминін И.В. Сталин классикалық анықтамада сипаттаған (1926): «Ленинизм—империализм мен пролетарлық революция дәуіріндегі марксизм». Троцкизм, сталинизм, маоизм, ходжаизм және бордигизм сияқты қарама-қарсы бағыттар ленинизммен өзін-өзі анықтайды. И. В. Сталиннің «Ленинизм негіздері туралы» деген лекциялары 1924 жылғы сәуір мен май айларында «Правда» газетінде жарияланған. Ол лекциялар Свердлов университетіне оқылған лекцияларға негізделген. Соның негізінде 1924 жылы май айында И. В. Сталиннің «Ленин мен ленинизм туралы» деген кітапшасы шықты, бұл кітапшаға Ленин туралы естеліктер мен «Ленинизм негіздері туралы» лекциялар енгізілді. Кітапшаға автор «Ленин құрметіне партияға алынғандарға арнаймын» деген арнау жазған. И. В. Сталиннің «Ленинизм негіздері туралы» деген еңбегі И. В. Сталиннің «Ленинизм мәселелері» деген кітабының барлық басылуына енгізілген.

Пайда болуы
-----------

1892-1893 жылдар аралығында Лениннің көзқарастары Плехановтың еңбектерінің қатты әсерінен халықтық көзқарастардан социал-демократиялық көзқарастарға баяу дамыды. Сонымен бірге, ол 1893 жылы қазіргі заманғы Ресейді жариялаған жаңа Доктринаны әзірледі, онда халықтың бестен төрт бөлігі шаруалар, «капиталистік» ел болды. Ленинизм сенімі 1894 жылы түпкілікті тұжырымдалды:

> «Барлық демократиялық элементтердің басында тұрған орыс жұмысшысы абсолютизмді құлатады және орыс пролетариатын (барлық елдердің пролетариатының жанында) ашық саяси күрестің тікелей жолымен жеңісті коммунистік революцияға апарады».
> 
> 

Ленинизм өзінің доктриналық бөлімінде большевизмге сәйкес келеді, оны 1903 жылы В. И. Лениннің өзі бастаған РСДРП II съезінде және бұл екі ұғым 1922 жылға дейін қарама-қайшы болған жоқ, яғни Ленин большевиктер партиясының жетекшісі ретінде белсенді жұмыс істеді және оның еңбектері, большевизм және ленинизм анықтама бойынша дами берді. 

«Ленинизм» ұғымы В.И. Ленин ауруына байланысты істерден кеткеннен кейін белсенді қолданыла бастады (1922). Осы сәттен бастап РКП(б) басшылары оны съездер мен Конгрестерге дейін әр түрлі деңгейдегі көпшілік алдында сөйлеген сөздерінде жиі қолданады. Мысалы, РКП(б) XII съезінде (1923 ж. 17-25 сәуір) Н. И. Бухарин айтады:

> Ұлттық мәселе бойынша ленинизмнің мәні, ең алдымен, бізде бар негізгі шовинизммен, ұлы орыс шовинизмімен күресуде.
> 
> 

Ленин қайтыс болғаннан кейін (1924 ж.қаңтар) ленинизмнің ғылыми формуласын беруге тырысқан халықаралық коммунистік қозғалыстың алғашқы қайраткерлерінің бірі Венгр марксистік философы Дьерди Лукач болды. Брошюрада «Ленин. Оның идеяларының байланысы туралы зерттеу очеркі» (Вена, 1924 ж. ақпан) Лукач қазірдің өзінде « Материалистік диалектиканың дамуындағы жаңа кезең ретінде ленинизм туралы» сұрақ қояды. Марксизмнің эволюциясын сипаттап, оны қайта қарау фактілерімен толықтыра отырып, Лукач лемманы тұжырымдайды:

> Ленин марксизмді нақтылау жолында осы қадамды жасаған жалғыз адам болды, ол бұдан былай мүлдем практикалық сипатқа ие болды. Сондықтан ол пролетариаттың азаттық күресі ұсынған жалғыз теоретик, Маркс сияқты бүкіләлемдік тарихи ауқымда.
> 
> 

Содан кейін ол ленинизмнің кейінгі анықтамаларының негізі болып табылады. Шамамен сол уақытта и.в. Сталин «Ленинизм негіздерінің конспективті экспозициясын» жазады және 1924 жылы наурызда ол «Ленинизм негіздері туралы» брошюра түрінде шығады. Бұл дәрістерде Сталин ленинизмді империализм мен пролетарлық революция дәуіріндегі марксизм ретінде, жалпы Пролетарлық революцияның теориясы мен тактикасы және пролетариат диктатурасы, әсіресе орыс революциялық ауқымын американдық іскерлікпен байланыстыру ретінде сипат берді. Кейінірек Г.Е. Зиновьев ИККИ төрағасы ретінде өзінің V Конгресінде (1924 ж.Маусым — Шілде) Коминтерн халықаралық трибунасынан ленинизм туралы түсінігін айтады.

БКП(б) XIV съезінде Лениннің жесірі Н.К. Крупская сөз алып: «Менің ойымша, бұл жерде бір нәрсе немесе басқа нәрсе—шынайы ленинизм деп айқайлау орынсыз» дейді, содан кейін ол Лениннің сөздеріне сілтеме жасады:

> Тарихта ұлы революционерлердің ілімдері олар қайтыс болғаннан кейін бұрмаланған жағдайлар болған. Олар зиянсыз белгішелер жасады, бірақ олардың есімін құрметтей отырып, олардың ілімдерінің революциялық нүктесін түсірді.
> 
> 

осыдан кейін «біздің не басқалардың көзқарастарымызды ленинизм лақап атымен жаппауға» шақырды.

Партияның XIII съезінде (1924 ж.23-31 мамыр) ленинизмді барлық қоғамдық пәндерді оқытуға енгізу туралы шешім қабылданды, съезд Ленин институтын құру және оның ПСЖ жариялау туралы шешім қабылдады.

Ленин кезеңінің марксистік философиясының тарихында 1920 жылдардың ортасында қалыптасқан Диалектикалық материализмнің дамуындағы жаңа, жоғары саты ретінде бөлінуіне Адоратский, Быстрянский, Невский, и.п. Разумовский, Троицкий, Ярославскийдің жұмыстары ықпал етті.

Ленинизм және марксизм
----------------------

И.В. Сталиннен бастау алады және ғылыми әдебиеттерде кең таралған анықтама:

> Ленинизм—империализм мен пролетарлық революция дәуіріндегі марксизм. Дәлірек айтқанда: ленинизм-бұл Пролетарлық революцияның теориясы мен тактикасы, әсіресе пролетариат диктатурасының теориясы мен тактикасы.
> 
> 

бұл дегеніміз:

1. Ленинизмнің теориялық тамыры марксизмде жатыр;
2. Ол капитализмнің күрт жеделдетілген дамуы бұрынғы жүйені революциялық құлатуға дейін үлкен әлеуметтік сілкіністермен бірге жүретін дәуірде басталды;
3. Ленинизм — К.Маркс пен Ф. Энгельс қайтыс болғаннан кейін болған өзгерістерді ескере отырып, бұл марксизмнің қайталануы емес, оның дамуы.

Табысты социалистік революцияның марксизм классиктері ойлағандай, ең дамыған индустриалды державада емес, шаруа елінде орын алуы екі ілімнің арақатынасының барлық аспектілерін аяқтамай, марксизм мен ленинизмнің практикалық, доктриналық бөлігіне жатады. Ленинизм мен марксизмнің теориялық негізі-материалистік диалектика, бұл олардың жеке басын білдіреді.

Марксизм бағытында жұмыс істей отырып, В. И.Ленин бұрын Маркс тұжырымдаған тезистерді қолданып қана қоймай, марксизм ілімін өзінің философиялық еңбектерімен толықтырды: «Материализм және эмпириокритицизм», «Жауынгерлік материализмнің мәні туралы». Атап айтқанда, Ленин Гегель философиясы туралы материалистік түсінікті дамытып, эмпириокритицизм (махизм), неокантианизм және прагматизм философиясына сын айтты. Ол сонымен қатар Диалектикалық материализмді марксизмнен тыс дамыған бірқатар ілімдерден: атап айтқанда, сенсуализмнен, аңғал реализмнен, релятивизмнен, сондай-ақ дөрекі материализмнен шектеді.

Қоғамдық құбылыстарды түсіну саласында Ленин жаратылыстану-ғылыми материализмнің Тарихи материализммен бірлігін, яғни табиғатты диалектикалық түсіну мен қоғамдық дамуды, яғни тарихты диалектикалық түсіну арасындағы бірлікті қалпына келтірді. Диалектикалық-материалистік түсініктің бірлігін талап ете отырып, Ленин мұны көрсетті диалектикалық материализм табиғи және әлеуметтік құбылыстарды зерттеу әдістемесі болып табылады, соңғысы тарихи материализм ретінде нақтыланады, диалектиктерден жаратылыстану ғылымдарының дамуын қадағалауды талап етеді.

Б.И. Горев «Ленинизмнің орыс тамырлары» мақаласында:

> Ленин өзінің бүкіл болмысымен Маркстің терең революциялық теориясын игерген жоқ. Ол еуропалық таптық күрестің барлық үлкен тәжірибесін қайта пайдаланып қана қойған жоқ. Сонымен бірге ол орыс революциялық қозғалысының қаһармандық дәуірінің барлық дәстүрлері мен көңіл — күйлерін бойына сіңірді, өйткені ленинизм-еуропалықтан әлемге айналған революциялық марксизм, өйткені капиталдың үстемдігі бүкіл әлемге айналды. Ленинизм-бұл ыдырайтын империализм, әлеуметтік дауылдар мен дүрбелең дәуіріндегі марксизм.
> 
> 

И. И. Скворцов-Степанов, ленинизм марксизм негізінде қалыптасқанын және оның одан әрі шығармашылық дамуы екенін баса айтты және жазды:

> Социалистік төңкеріске тікелей сүйенген әлемнің экономикалық дамуының кейінгі империалистік дәуірінде өмір сүрген Ленин оған жақындады, Маркстің ойларын терең және жан-жақты дамытты және олардың практикалық түсінігінің тамаша үлгісін берді... марксизм, оның шешуші, соңғы сатыларында таптық күрес теориясын соңына дейін дамытып, осы теорияны практикалық қолдануға мүмкіндік берді ленинизм.
> 
> 

КОКП ОК жанындағы Марксизм-ленинизм институты ленинизмге келесі анықтама берді:

> 
> Ленинизм-марксизмнің жаңа, жоғары кезеңі, оның жаңа тарихи жағдайларда, империализм мен пролетарлық революциялар жағдайында шығармашылық дамуы, адамзаттың капитализмнен социализм мен коммунизмге ауысуы ... Революциялық теорияның дамуындағы лениндік кезең-ХХ ғасырдың марксизмі, қазіргі дәуірдің марксизмі. Ленин кезеңі Лениннің өмір сүру кезеңімен шектелмейді, бұл кезең КОКП мен бауырлас партиялардың теориялық қызметімен үздіксіз жалғасады, әлемдік коммунистік қозғалыстың бағдарламалық қондырғыларында бейнеленген.
> 
> 

Бүгінгі таңда ленинизм сонымен бірге категориялардың логикалық өзара байланысты жүйесі және объективті шындық құбылыстары арасындағы объективті қатынастар мен байланыстарды көрсететін тұжырымдар жиынтығы, сонымен қатар доктрина, яғни тиісті теорияға негізделген саясатты жүзеге асырудың практикалық қадамдарын мақсатты түрде ұсыну болып табылады.

* Империализм-капитализмнің ең жоғарғы және соңғы кезеңі.
* Революциялар ең алдымен «әлсіз буындарда», яғни дамымаған елдерде болады.
* Революцияның жеңісі үшін жұмысшылар мен шаруалар одағы құрылуы керек, біріншісінде көшбасшылық рөлі бар.
* Пролетариат диктатурасы революциялық Авангард партиясының басшылығымен жүзеге асырылады.

Сталин ленинизм туралы
----------------------

Ленинизм туралы Сталиндік көзқарастың қайнар көзі — «ленинизм негіздері туралы» материал. Сталин «ленинизм — бұл тек орыс емес, бүкіл халықаралық дамуда тамыры бар халықаралық құбылыс» дейді. Сол жұмыста Сталин «орыс құбылысы» ретінде де, әлемдік социал-демократиялық тенденциялардың бірі ретінде де «стихиялылыққа табыну теориясын» — ленинизм қарсы болғандардың қатарында ұсынды. Сталин «жұмыстағы Лениннің стилі» туралы айтқан кезде:

> Ленинизм — бұл партия мен мемлекеттік қызметкердің ерекше түрін дамытатын, жұмыста ерекше, лениндік стиль жасайтын теориялық және практикалық мектеп.
> 
> 
> Бұл стильдің ерекшеліктері қандай? Оның ерекшеліктері неде? Бұл екі ерекшелік бар: а) орыс революциялық ауқымы және б) американдық іскерлік.
> 
> 
> 
> Ленинизм стилі партиялық және мемлекеттік жұмыстағы осы екі ерекшелікті біріктіруден тұрады.
> 
> 

Бұл дәрістер негізінен революциялық күрес теориясына арналған.

Сталиннің сөзсіз еңбегі кеңес тарихшылары ленинизмнің марксизмнің дамуындағы келесі кезең ретіндегі рөлін ашуды атады.

Кейбір тарихи бағалаулар
------------------------

Дж.М. Кейнс ленинизмді «Еуропалықтар бірнеше ғасырлар бойы жан дүниесінің әртүрлі бөліктеріне — дін мен бизнеске орналастырған екі нәрсенің оғаш үйлесімі» деп сипаттады. Кейнстің пікірінше, ленинизм «Киелі кітап ретінде қабылдануы керек — кез-келген сыннан тыс және одан жоғары—бірақ ескірген экономика оқулығына ұқсас, ғылыми тұрғыдан дұрыс емес, бірақ қызығушылықсыз оқылатын және қазіргі әлемге қолданылмайтын» теория.

ХХ ғасырдың соңындағы тарихшы Анатолий Латышев ленинизмді «Большевиктер партиясы жүргізген өз халқына қарсы геноцид» деп сипаттады және ленинизмнің негіздерінің бірі: «Кейбіреулерді құтқару үшін басқаларды жою керек» деген қағида деп санайды. Осы көзқарастың дәлелі ретінде А. Латышев Лениннің РСФСР Қорғаныс Кеңесінің мүшелеріне 1920 жылғы 1 ақпандағы әскери коммунизм жағдайында кеңестік Ресей халқын азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселесі өте өткір болған кездегі нұсқауларынан дәйексөз келтірді: «Қолма-қол нан рационын көлік жұмыс істемейтіндер үшін азайтыңыз; жұмысшылар үшін көбейтіңіз. Тағы мыңдаған адам өлсін, бірақ ел құтқарылады».

Левад орталығының әлеуметтік сұрақтарына сәйкес, 2010 жылы «Ленинді еске алу тарихта қалады, бірақ оның жолымен ешкім жүрмейді» деген мәлімдемені ресейліктердің 29%-ы, 2008 жылы әрбір үшінші орыс (35%), ал 1998 жылы жартысына жуығы (44%) қолдады.

Сын
---

Нарықтық экономикаға ерікті түрде көшу— бұл революциялық көтерілістің нәтижелерінен ерікті түрде бас тарту немесе басқа жолмен, нарықтық экономиканы өзгертудің теориялық негізі жоқ, барлық революциялардың тәжірибесі көрсеткендей, көтеріліс ұйымдастырудың мағынасы жоқ және дәл осы себепті Маркс экономика туралы жұмыс жазды, ал егер марксизмдегі буржуазиялық құқықтың «кездейсоқтығы» туралы айту керек болса, онда бұл азаматтық буржуазиялық құқық пен капитализмнің экономикалық жүйесі арасындағы алшақтықты толық түсінбеу және келесі қадам нарықтық экономикаға еріксіз көшу болады, ленинизм теориясы бойынша мемлекеттік капитализм түрінде болса да.

В.И. Ленин: «Шын мәнінде, жаңадағы ескінің қалдықтары Бізге әр қадамда, табиғатта және қоғамда өмірді көрсетеді. Маркс коммунизмге «буржуазиялық» құқықтың бір бөлігін ерікті түрде енгізбеді, бірақ капитализмнің ішегінен шыққан қоғамда экономикалық және саяси тұрғыдан сөзсіз болатын нәрсені алды».

Дереккөздер
-----------

1. 1 2  Об основах ленинизма // Сталин И.В : Соч. — Т. 4.
2. ↑  **И. Сталин.** Ленинизм негіздері туралы. Қазмембаспа, Алматы, 1952.
3. ↑  *Ленин В. И.* Детская болезнь «левизны» в коммунизме // Ленин В.И : Полн.собр.соч. — Т. 41. — С. 6.
4. ↑  Двенадцатый съезд Российской коммунистической партии (большевиков). Стенографический отчёт. М.: 1923. — С. 613.
5. ↑  Дьёрдь Лукач. Ленин. Исследовательский очерк о взаимосвязи его идей. М.: Международные отношения. 1989.
6. ↑
7. ↑  В 1926 году издаётся сборник «Вопросы ленинизма», в который И. В. Сталин добавляет к прежней брошюре ряд своих позднейших статей.
8. ↑
9. ↑
10. 1 2  XIV съезд РКП(б). Стенографический отчёт. М. 1926. *Цит. по*: Абрамович И. Л. Воспоминания и взгляды, с.33.
11. ↑  «Сталинское определение ленинизма как марксизма эпохи империализма подчеркнуло творческий характер ленинизма. Оно нанесло удар по вражеским, меньшевистским попыткам изобразить ленинизм учением, возникшим лишь после империалистической войны и применимым лишь к национальной русской обстановке» (академик АН СССР Пётр Поспелов) [2].
12. ↑  Ср.: *Вольфсон М.* Ленинизм // Малая советская энциклопедия. — 1929. — Т. 4. — С. 578.
13. ↑  очнее, согласно Марксу, успех социалистической революции возможен только при условии, что она происходит одновременно в наиболее развитых капиталистических странах. — См.: Философская энциклопедия. *Под редакцией А.А. Ивина.* Марксизм-ленинизм // Философия: Энциклопедический словарь. — М.: Гардарики. — 2004.
14. ↑  *Ленин В. И.* Материализм и эмпириокритицизм // Ленин В.И : Полн. собр. соч. — Т. 18. — С. 7—384.
15. ↑  *Ленин В. И.* О значении воинствующего материализма // Ленин В.И : Полн. собр. соч. — Т. 45. — С. 23—33.
16. ↑  *Вольфсон М.* Ленинизм // Малая советская энциклопедия. — 1929. — Т. 4. — С. 580.
17. ↑  *Вольфсон М.* Ленинизм // Малая советская энциклопедия. — 1929. — Т. 4. — С. 581.
18. ↑  Тезисы ИМЛ, 1968, с. 15, 16.
19. ↑
20. ↑
21. ↑  *Джон Кейнс* Впечатления о Советской Росии. Должно ли государство управлять экономикой? — М. Алгоритм, 2015. — ISBN 978-5-906798-59-6. — с. 55, 58
22. ↑  Ленин, ПСС, т. 40, С. 81
23. ↑  *А. Г. Латышев.* Рассекреченный Ленин. — 1-е. — М.: Март, 1996. — С. 84. — 336 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-88505-011-2.
24. ↑

Әдебиет
-------

* Основоположник научного коммунизма : тезисы к 150-летию со дня рождения Карла Маркса / Ин-т марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. — М.: Политиздат, 1968. — 32 с. — 200 тыс. экз.
* *Безансон А.* Интеллектуальные истоки ленинизма = Les Origines intellectuelles du léninisme. — 1-е. — Москва: МИК, 1998. — 304 с. — ISBN 5-87902-029-0.
* *Богданов Б. В.* Введение // Ленинизм и философские проблемы современности / Под общ. ред. М. Т. Иовчука (руководитель автор. коллектива) и В. В. Мшвениерадзе ; АН СССР. Ин-т философии. — М. : Мысль, 1970. — С. 7—16. — 652 с. — 20 000 экз.
* *Лукач Д.* Ленин. Исследовательский очерк о взаимосвязи его идей / Авт.вступ.статей С. Н. Земляной. — М.: Междунар. отношения, 1990. — 141 с. — ISBN 5-7133-0356-X.
* Marcel Liebman. Leninism Under Lenin. The Merlin Press. 1980. ISBN 0-85036-261-X
* Paul Le Blanc. Lenin and the Revolutionary Party. Humanities Press International, Inc. 1990. ISBN 0-391-03604-1
* *Ленин В. И.* Материализм и эмпириокритицизм // Ленин В.И : Полн. собр. соч. — Т. 18. — С. 7—384.
* *Ленин В. И.* О значении воинствующего материализма // Ленин В.И : Полн. собр. соч. — Т. 45. — С. 23—33.
* *Сталин И. В.* Об основах ленинизма // Сталин И.В : Соч. — Т. 6. [3]
* В. И. Ленин в современном мире. Материалы Первой ежегодной Международной научно-практической конференции. Разлив, 20 апреля 2007 года. Под редакцией доктора философских наук М. В. Попова. Санкт-Петербург: Изд-во Российской общественно-политической газеты «Народная правда» и ООО "Творческий Центр «Победа», 2007 г. // ISBN 5-221-00018-0
* В. И. Ленин в современном мире. Материалы Второй ежегодной Международной научно-практической конференции. Разлив, 22 апреля 2008 года. Под редакцией доктора философских наук М. В. Попова. Санкт-Петербург: Издательство Российской общественно-политической газеты «Народная правда» и ООО "Творческий Центр «Победа», 2008 г. // ISBN 5-221-00019-9
* В. И. Ленин в современном мире. Материалы Третьей ежегодной международной научно-практической конференции. Разлив,22 апреля 2009 года. Под редакцией доктора философских наук М. В. Попова. Санкт-Петербург. Изд. Фонда Рабочей Академии,2009 г // ISBN 978-5-9901849-1-6
* В. И. Ленин в современном мире. Материалы IV ежегодной международной научно-практической конференции. Разлив,22 апреля 2010 года. Под редакцией доктора философских наук М. В. Попова. Санкт-Петербург. Изд. Фонда Рабочей Академии, 2010 г. — 102 с.// ISBN 978-5-9901849-2-3
* В. И. Ленин в современном мире: материалы международной научно-практической конференции. Разлив, 22 апреля 2011 года / под ред. д-ра филос. наук М. В. Попова. — СПб: Изд-во Политехн. ун-та, 2011 г. // ISBN 978-5-7422-3053-3
* Ленин в современном мире : материалы Международной научно-практической конференции. 22 апреля 2012 года, Разлив / под ред. д-ра филос. наук М. В. Попова. — СПб.: Изд-во Политехн. ун-та, 2012. // ISBN 978-5-7422-3509-5
* Ленин в современном мире: материалы Международной научно-практической конференции. 22 апреля 2013 года, Разлив / под ред. д-ра филос. наук М. В. Попова. — СПб.: Изд-во Политехн. ун-та, 2013. // ISBN 978-5-7422-3993-7
* В. И. Ленин в современном мире: материалы Международной научно-практической конференции. Разлив, 22 апреля 2014 года / под ред. д-ра филос. наук М. В. Попова. — СПб.: Изд-во Политехн. ун-та, 2014. // ISBN 978-5-7422-4446-2
* В. И. Ленин в современном мире: материалы Междунар. науч.-практ. конф. Разлив, 22 апреля 2016 года / под ред. д-ра филос. наук М. В. Попова. — СПб.: Изд-во Политехн. ун-та, 2016. — 146 с. // ISBN 978-5-7422-5407-2