recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Қарағайлы кен-байыту комбинаты**, Қарағайлы барит-полиметалл кен орнының негізінде құрылды (1952). Қорғасын-мырыш руднигі (19521969), 1969 ж. қазіргі атымен аталады. Карьерлер, 2 байыту ф-касы, үйіндісін араластыру, көмекші цехтары (жөндеу-құрылыс, өңдіріс ішіндегі транспорт, темір жол транспорты, электр, халық тұтынатын заттарды шығару) бар. Өнімнің негізгі түрлері: қорғасын, мырыш, барит қонцентраттары, мыс-қорғасын өндірістік өнімі, тауарлы руда. Негізгі технологиялық процестер: руда қорларын карьерден алуға дайындау (қазба жұмыстары), руда өндіру, руданы араластыру, араластырылған руданы байыту ф-қаларына жеткізу. Қорғасын-мырыш қонцентраттары өңдірістік өнімдерін қорғасынмырыш, полиметалл комбинаттарына, барит ауырлатқыш қонцентратын мұнай химиясы мен мұнай өңдіру кәсіпорыңдарына жөнелтеді. Руда өңдіруге және қазба жұмыстарында СБШ 250-МН, бұрғылау станоктары, ЭКГ-4,6 экскаваторлары, жүк көтергіштігі 40 т БелАЗ машиналары қолданылады.№2 ф-кадабайытудыңжаңатехнологиялықжұйелері қорғасын, мырыш, барит қонцентраттарын алудың қоллективті-селективті флотациясы енгізілген. Өңдірістік байланыстардың үзілуіне байланысты 90-жылдары жұмысы өнбеді, инвесторлары тиімсіз болды. Тек 2003 ж. Қарағайлыға *«Қазақмыс»* қорпорациясы қол ұшын бергеннен кейін жұмыс жандана бастады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5

*Бұл жаңа мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесуіңізді сұраймыз.*
**Қуандық Рахымбекұлы Мамырбаев** 

1980 жылы 9 маусымда Алматы қаласында туған. Қазақ.

Әкесі - Мамырбаев Рахымбек Нұрмұхаметұлы, ҚР Жоғарғы сотының судьясы. Анасы - Мамырбаева Ғалия Әбдірахманқызы, үй шаруасымен айналысады.

Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің экономика факультетін (2001) экономист-менеджер мамандығы бойынша үздік; РФ СІМ Мәскеу мемлекеттік халықаралық
қатынастар институтының (Университетінің) халықаралық экономикалық қатынастар факультетін (2004), шет тілін меңгерген халықаралық экономист мамандығы бойынша
үздік бітірген.

Орыс, қазақ және ағылшын тілдерін біледі.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2009 жылдан).

2004 жылдан - «Аджип Казахстан Норт Каспиан Оперейтинг компани Н.В.» әлеуметтік мәселелерді басқару жөніндегі талдаушысы. 2005 жылдан - «Теңізшевройл» БК ЖШС
қаржы бөлімінің бухгалтері; «ҚазМұнайТеңіз» ТМК» АҚ корпоративтік қаржыландыру департаментінің менеджері. 2006 жылдан - «ПетроГазЭнерджи» ЖШС даму жобалары дирекциясының сарапшы-талдаушысы; «Қазақстан ипотекалық компаниясы» АҚ қазынашылық директорының орынбасары, қазынашылық директоры, басқарма төрағасының орынбасары.

2008 жылдан бері - «Қазақстандық ипотекалық несиелерді кепілдендіру қоры» АҚ басқарма төрағасы.

СҚО бойынша «Қазақстанның болашағы үшін» жастар қозғалысының мүшесі, үйлестірушісі (1999-2000).

Әскери атағы - запастағы лейтенант.

Діни көзқарасы - ислам.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев, В.В. Путин, 
А. Линкольн, Ли Куан Ю.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстан халқының тіршілік деңгейі сапасыныңартуы, экономиканың тұрақты дамуы, Қазақстанның бірінші Президентінің идеяларын жүзеге асыру».

Хоббиі - фитнес, туризм, шахмат ойыны, қолданбалы психология.

Сүйіп оқитын әдебиеті - ғылыми әдебиет, мерзімді басылымдар, детективтер, іскерлік әдебиет.

Бойдақ.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Джон Алью Карью** (ағылш. *John Alieu Carew*; 5 қыркүйек 1979 жыл, Лёренског, Акерсхус) — норвег футболшысы, шабуылшы.

Карьерасы
---------

Карьюдің әкесі гамбиялық, анасы норвег. Норвегия Ұлттық құрамасында ойнаған тұңғыш қара нәсілді футболшы. 2000 жылғы дейін Норвегияның "Волеренга", "Русенбург" клубтарында өнер көрсетті. 2000 жылғы Еуропа чемпионатынан соң "Валенсияға" ауысты. "Валенсияда" ойнаған үш маусымның ішінде клубтың белді ойыншыларының бірі болды. 2002 жылы "Валенсия" Испания чемпионы атанғанда Карью бұл жетістікке өлшеусіз үлес қосты.

"Валенсиядан" кеткен соң ешбір клубта тұрақты ойнай алмай, жиі команда ауыстырумен болды. 2005-07 жылдары "Лионда" ойнап Франция чемпионы атанды. Бірақ алаңға тұрақты шыға алмай, Жуниньо Пернамбуканоның көлеңкесінде қап кете берген соң басқа клуб іздеуге мәжбүр болды. 

Карьерасының соңғы жылдарында тек Англия клубтарында ойнады.

Карьерасын 2013 жылы аяқтады да, киноактерлік жолына түсті.

Жетістіктері
------------

«Волеренга»
* Норвегия кубогы: 1997

«Русенборг»
* Норвегия чемпионы: 1999
* Норвегия кубогы: 1999

«Валенсия»
* Испания чемпионы: 2002
* Чемпиондар Лигасының финалисі: 2001

«Олимпик Лион»
* Франция чемпионы: 2006

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* Профилі (ағыл.)
**Ғазнауи әулеті (сұлтандығы)** (парсы: غزنویان‎ *ġaznaviyān*) қазіргі Ауғанстан, Хорасан, Солтүстік Үндістан
аумағында XI - XII ғ-ларда болған мемлекет. Самани әулеті дағдарысқа ұшыра-ғанын пайдаланып, түркілерден тұратын
әскери топ бар билікті өз қолдарына жинай
бастады. Олар 962 ж. көтеріліс жасап, Балтай, Кабул, Ғазна қалаларын басып алды. Бірақ көп ұзамай Самани әулеті билікті қайта
қалпына келтірді. Тек 15 жыл өткеннен кейін түрік ғұламалары өз адамдарын таққа
отырғызып,Ғазнауи әулетінің негізін қалады. Жаңа
мемлекет, әсіресе, Махмұт сұлтанның тұсында (998 - 1030) қатты күшейді. Бағдат
халифы оған сұлтан дәрежесімен бірге
«йемин әд-Даул уа амин әл-милла» (мемлекет және діни қауымның сенімді тұлғасы)
атағын берді. Оның тұсында мемлекет шекарасы солтүстікте Әмудария өз-не дейін
жетіп, Қарахандар әулеті мемлекетімен
шектесті. Батыста Бүйлер әулетіне қараған
Иранды қол астына қаратса, оңтүстік-шығыста
Солтүстік Үндістанды басып алды. Сұлтанның
қолында биліктің барлық түрі шоғырланды. Мемлекеттің экономикасы соғыстардан түскен олжа мен халықтан жиналған

алым-салықтан құралды. 

Масұд I Ғазнауи кезіндегі тиын. Сұлтанның негізгі тірегі - тұрақты әскер тек түркі ғұламаларынан ғана емес, араб, хорасан, үнді,

дейлемит, тура, ауған жасақтарынан да
тұрды. Бұған қоса ғазауат соғысына қаты-
сушы ғазилер (дін үшін күресушілер) мен
еріктілер де әскери жорықтарға қатынаста.
Соғыс кезінде үйретілген пілдер, қамал бұзуға арналған тас лақтырғыш құралдар,
өзеннен өту үшін жүзбелі көпірлер пайдаланылды. Мемлекетте халықты бақылауда
ұстау үшін тыңшылардың қызметі кеңінен
жолға қойылды. Мұсылман дінбасыларына
үлкен құрмет көрсетіліп, үнемі сарай жұмыстарына қатыстырылды. Ақындар мен
тарихшыларға, ғалымдарға өнімді жұмыс
істеу үшін арнайы жағдай жасалынып, оқу
жүйесінде медреселер пайда болды, мешіт-
медресе, сарай құрылыстарын салуға үлкен
мән берілді.Ғазнауи әулетінің құлдырауы Масуд сұлтан (1031 -
41) тұсынан басталды. Осы кезде күшейген
Селжұқтар 1040 жылы ғазнауилерғе Данданекан
түбінде күйрете соққы берді. Осыдан соң екі
әулет арасындағы 100 жылдан аса уақытқа
созылған күрес кезінде Орталық Ауғанстанда
тұратын Тура билеушілері күшейіп, 1186 жылы
Пенжабта орналасқан Газнауи сұптандығының қалдығын түпкілікті жойды.[1]ы

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
**Джон Гленн** (ағылш. *John Herschel Glenn, Jr.*; 18 шілде 1921 жыл, Кембридж, Огайоштаты - 8 желтоқсан 2016 Колумбус Огайо АҚШ) Жерді айналған алғашқы американдық. Гленн II Дүниежүзілік соғыс және Кореямен соғыс барысында бірнеше рет ұшқан АҚШ-тың әскери қызметкері болатын. Сонымен қатар, ол 1975-199 жылдар аралығында АҚШ-тың Огайо штатына сенатор болған. Оны 1959 жылы АҚШ ғарыш бағдарламасы таңдап, 1962 жылдың 20 ақпанында «Достық 7» ғарыш кемесінің бортында Флоридадағы Кейп Канавералдан алғаш орбиталық ұшуға жіберілді. Гленн жерді үш рет айналып, Атлант мұхитына Багама аралдары жаныан қонды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ғалам Энциклопедиясы, 54 бет Ғарышкерлер бөлімі
**Ғазиз Қоршабекұлы Шынәлиев.** 1960 жылы 1 мамырда Жамбыл облысы Жуалы ауданының
Түркісіб ауылында туған.
Әкесі - Шынәлиев Қоршабек Таласбекұлы, марқұм, зоотехник және бас зоотехник болып қызмет атқарған.
Анасы - Шынәлиева Пәтима Құлымбетқызы, зейнеткер,
ұжымшарда жұмыс істеген.
В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын (1986) кен инженер-металлургі мамандығы бойынша;
Қазақ менеджмент, экономика және болжамдау институтын (1994) бизнесті басқару шебері мамандығы бойынша
бітірген.
Қазақ, орыс жене ағылшын тілдерін біледі.
1977 жылдан - Алматы «Поршень» машина жасау зауытында 2-ші санаттағы токарь-жартылай автоматшы;
Кеңес Әскерінің қатарында қызметте (ГДР). 1981 жылдан -
В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының
дайындық белімінде тыңцаушы; осы институттың студенті.
1986-1992 жылдары - «Қаратау» ӨБ байыту фабрикасында жұмысшы, ауысым шебері, аға шебер және бас
корпустың бастығы. 1994 жылдан - ҚР Президенті Әкімшілігінің және Министрлер кабинетінің аға референті,
Премьер-министрдің бірінші орынбасарының кеңесшісі,
ҚР Премьер-министрі орынбасарының көмекшісі. 1997
жылдан - энергетика және табиғи ресурстар министрінің кемекшісі, Энергетика және табиғи ресурстар министрлігінің
мұнай өнеркәсібін дамыту белімінің бастығы. 1997 жылдан -
ҚР Премьер-министрі Кеңсесінің аға референті, өнеркәсіп
секторының меңгерушісі.
2001 жылдан бері - ҚР Премьер-министрі Кеңсесінің
Өндірістік сала және инфрақұрылым бөлімі меңгерушісінің
орынбасары.
«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл»,
«Қазақстан Конституциясына 10 жыл», «Қазақстан темір
жолына 100 жыл» медальдарымен; «Доссор мұнай кен орнын игеруге 90 жыл» белгісімен марапатталған.

Әскери атағы - запастағы подполковник.

Діни көзқарасы - мұсылман

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Индустриясы
дамыған, бәсекелестікке қабілетті, халқы жоғары білімді,
демократиялық ел».

Хоббиі - кітап оқу, табиғат аясында демалу, шахмат ойнау.

Сүйіп оқитын әдебиеті - Қазақстан жазушыларының
шығармалары.

Үйленген. Жұбайы - Мұталипова Әсиям Шәріпқызы
(1963 ), «КЕСОС» АҚ бас маманы. Ұлдары - Шынәлиев
Марат Ғазизұлы (1985 ); Шынәлиев Ринат Ғазизұлы
(1988).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2
**Гранада** (ис. *Granada Club de Fútbol S.A.D.*) — Гранада қаласындағы испан футбол клубы.

Тарихы
------

**Granada Club de Fútbol** 1931 жылдың 14 сәуірінде бастапқыда **Recreativo de Granada** атауымен құрылды; клубтың алғашқы президенті боп Хулио Лопес Фернандес тағайындалды.

Гранада алғашқы ойынын Депортиво Хаенге қарсы ойнады (есеп 2:1). Клубтың алғашқы добын Антонио Бомбиллар соқты. 1931-32 жж. маусымда клуб Tercera Regional – Región Sur чемпионатының Кубогын жеңді.

Бірнеше жылдан кейін, Гранада 1941-42 жж. маусымда Ла Лигада алғаш рет ойнады. 1980-ші жж. дейін клуб Ла Лигадан Сегундаға түсіп, қайта оралып жүрді. 1971-72 және 1973-74 жж. маусымдарда Гранада Ла Лигадағы ең үздік көрсеткіштеріне қол жеткізді (6 орын). 

1959 жылы Гранада Копа дель Генералиссимода (қазіргі Копа дель Рей) финалға дейін жетті. Сантьяго Бернабеудағы финалда клуб 4-1 есебімен Барселонаға жеңілді.

1980-ші жылдары Гранада Сегундада кейбір кезде ойнап, негізінен Сегунда Лига Бда ойнады. 2002-03 жж. маусымда клуб ойыншылардың айлығын төлемеу салдарынан Төртінші дивизионға төмендетілді. Төртінші дивизиондағы төрт маусымнан кейін клубқа бұрынғы Реал Мадрид президенті Лоренсо Санс келді. Оның көмегімен клуб Төртінші дивизионнан Сегунда Бға көтерілді. Бұл уақытта клубта қаржы мәселелері туындады.

2006-07 жылғы маусымда Гранада Terceraдағы төрт маусымнан кейін IV топтың үшінші деңгейінде ойнады. 2009 жылдың шілде айында қаржылық мәселелердің кесірінен клуб жойылу деңгейіне дейін жетті. Клубтың дағдарыстан шығуына Удинезе клубымен жасасқан ынтымақтастық туралы келісімі көмектесті. Бұл келісім бойынша, Гранада сапында Удинезеден жалданған қосалқы және жастар құрамдары ойнады. Жаңа құраммен клуб 22 жылдан кейін қайтадан екінші дивизионға жолдама алды.

2010-11 жылғы маусымда Гранада чемпионатты бесінші орынмен аяқтап, плей-офф кезеңіне қатысу құқығына ие болды. Клуб эксперименталды плей-оффтың бірінші жеңімпазы атанды. Олар қатарынан Сельта және Эльче клубтарын жеңді. Осының арқасында Гранада 35 жылдан кейін Ла Лигаға қайтып оралды.

Дербилер
--------

Клубтың басты қарсыласымен ойыны дербиге айналған. Бұл: «Малага» клубымен ойын - Шығыс Андалусия дербиі (ис. *Derbi Andaluz*).

*Дерби статистикасы 2015 жылдың 7 наурызына қарай берілген.*

| Турнир | Ойындар саны | Гранада жеңісі | Тең есеп | Малага жеңісі |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ла Лига | 20 | 8 | 5 | 7 |
| Ла Лига Плей-офф кезеңі | 2 | 1 | 1 | 0 |
| Сегунда | 36 | 10 | 10 | 16 |
| Сегунда Плей-офф кезеңі | 2 | 1 | 0 | 1 |
| Сегунда Б | 8 | 3 | 5 | 0 |
| Терсера | 2 | 2 | 0 | 0 |
| Копа дель Рэй | 9 | 5 | 1 | 3 |
| Қорытынды | 79 | 30 | 22 | 27 |

Жетістіктері
------------

### Ұлттық

* **Сегунда**: 1940–41, 1956–57, 1967–68
* **Сегунда Б**: 1982–83, 1999–2000, 2009–10
* **Терсера**: 1933–34, 2003–04, 2005–06
* **Копа дель Рэй**: Финалист: 1958–59

### Басқа

* Андалусия Кубогы : 1932–33
* Андалусия Чемпионаты : 1971–72
* **Антонио Пуэрта Жүлдесі**: 2010

Сілтемелер
----------
**Джон Голлан** (ағылш. *John Gollan*; 02.04.1911, Эдинбург — 05.09.1977) – ағылшын және халықаралық жұмысшылар қозғалысының қайраткері. 

1927 жылдан Ұлыбритания компартиясының мүшесі. 1935-1940 жылдарғы Ұлыбритания комсомолы, 1935-1943 жылдарғы ОК секретары. ОК және 1943 жылдан Компартия аткомының мүшесі. 1940-1943 жылдарғы Саяси Бюро мүшесі, 1943 жылдан бастап Компартияның саяси комитетінің мүшесі. 1943-1947 жылдарғы Компартияның, әуелі Солтүстік-Шығыс, кейін шотландиялық ұйымының хатшысы. 1947-1949 жылдары Компартия бас редакторының көмекшісі. 1954-1956 жылдары Компартияның ұлттық үйымдастырушысы әрі Компартия аткомының ұйымдастыру бөлімінің басшысы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том
**Мұнайлы-газды облыс** - ipi геоқұрылымдық
элементтен орын алған мұнайлы-газды белдемдержиынтығы.Геологиялыққұрылысының,
палеогеографиясының, мұнай-газ түзілу
және мұнай-газ жинақталу процестерінің
литологиялық-фациялық жағдайларының
ортақтығымен сипаттапады. Тектоникалық
белгілеріне қарай, платформалык, жылжымалы белдеулік және аралық (өтпелі) мұнайлы-газды облыстар
бөлінеді. Платформалық мұнайлы-газды облыс күмбездік
көтерілімдермен, ойыстармен байланысты. Жылжымалы белдеулердің облыстары
тауаралық ойыстарда, грабендерде, ортаңғы
массивтерде, аралық типті мұнайлы-газды облыс шеткі ойысымдарда орналасады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
**Мақаш Жүсіпов** (1939 жыл, Тасқала ауданы, Киров) - егінші, Социалистік Еңбек Ері (1981).

Еңбек жолы
----------

Бұрынғы «Красный Маяк» кеңшарында 17 жыл механизатор, 2-ші трактор - егіс бригадасының жетекшісі болған. 1983 жылы ауданда мердігерлік бригада ұйымдастырылған кезде жұмыстың ілгерішіл әдісін қолданды. Әсіресе жерді қайырмасыз түренмен жыртуды ауданда бірінші болып тәжірибе жүзінде іске асырды. Егін науқанында жыл сайын жоғары өнім жинады. Бригада табысын ұйымдастырудағы еңбегі үшін 1981 жылы Мақаш Жүсіповке мәртебелі атақ берілді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Батыс Қазақстан облысы. Экциклопедия. Толықтырылған 2-ші басылымы. - Алматы: "Арыс" баспасы, 2010. - 580 бет + 32 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 978-601-291-049-0
N санның факториалын есептейтін алгоритм блок-схемасы
"For" кезеңінің блок-схемасы  

**Блок-сызбанұсқасы** — сызбанұсқаның танымал түрі, алгоритм және процесті суреттейді, яғни әр қадамды сурет (түрлі блоктар сияқты) ретінде суреттеледі, олар сызықшамен бір-біріне байланысады, ал сызықтар алгоритм ретін көрсетеді.

Алгоритм сызбанұсқасының  басты элеметтері
------------------------------------------

| Аты | Суреттелуі | Функциясы |
| --- | --- | --- |
| Блок басы-соңы
 |  | Программаның басы немесе соңын көрсететін элемент. Пішін ішіне нақты іс-әрекеті жазылады |
| Іс-әрекет блогы |  | Бірнеше операцияларды орындауы, кез келген берілген мәліметтерді өңдеу (берілген мәліметтерді өзгерту, формалардың орнын өзгерту). 
Пішін ішіне оперцияның өзі жазылады, мысалы ұсыну операциясы  : `a = 10*b + c`. |
| Логикалық пішін (шарт пішіні) |  | Жауапты немесе функцияны бір жолмен немесе бірнеше жолмен көрсетеді, олардың арасынан  есеп шығарылған соң, тек біреуін таңдауға болады. |
|  |  |  |
| Мәлімет
(енгізу-шығару) |  |  Программаға енгізу немесе программадан шығарылатын мәлімет жазылады. |
|  |  |  |
|  |  |. |
|  |  |  |

Алгоритмды сызба-нұсқа ретінде көрсетудің ерекшелігі
----------------------------------------------------

Сурет (пішін сияқты) көрсетілуі алгоритмді логикалы көрсету ғана емес, адам түсінуіне де жақсы.

Программалар
------------

Автоматты түрде блок-сызбанұсқасын жасау үшін, түрлі программалар бар, мысалы  : Dia, Kivio, OpenOffice.org Draw; комерциялық программалар: Microsoft Visio.

Дереккөздер
-----------
**Мақаш Бекбергенов** (1928, Қызылорда облысы Қызылорда қаласы – 1995) – әдебиет зерттеушi, филология ғылым докторы (1982). Қызылорда мұғалiмдер институтын (1940), ҚазПИ-дi (1942, қазіргі ҚазҰПУ) бiтiрген. 1944 жылы Қызылорда педагогика институтында (Қызылорда мемл. университетiнде) оқытушы, 1944–1947 жылы КСРО ҒА-ның Қазақ бөлiмшесінде аспирант, 1947 жылы Шымкент мұғалiмдер институтында, 1949 жылы Ташкент театр институтында, 1953 жылы қазақ тiлi мен әдебиетi бөлiмiнiң ашылуына байланысты Ташкент педагогика институтында оқытушы болған. «Революциялық шындық және оның қазақ прозасындағы көрінісі» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Бекбергеновтiң «Сөз зергерi» (1967), «Азаттық үшiн алысқандар» (1976) атты кiтаптары бар. Қазiргi қазақ әдебиетi мәселелерiн, С.Мұқанов, Ғ.М.Мүсiрепов, З.Ж.Шашкин, т.б. жазушылар шығармаларын зерттеген.Филология ғылымының докторы (1984), профессор (1986). Кезінде Әуезовтің аспиранты болған. «Сөз зергері» (1967), «Азаттық үшін алысқандар» (1976), «Әдебиеттегі революционерлер бейнесі» (1978), «Дүбірлі дәуір шежіресі» (1987) атты монографияларында Әуезовтің көркем туындылар жөнінде айтқан ой-пікірлеріне жүгініс жасап, дәйектеме келтірген, туған халқының рухани мұрасына қосқан үлесін атап көрсеткен. Ал «Мұхтар ағамыз» атты мақаласы («Шарқ юлдузи», 1967, №12) Әуезовтің 70 жылдық мерейтойына арналған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
2. ↑  Қазақ энциклопедиясы
3. ↑  Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8

 *Бұл мақала — қазақ әдебиеті туралы бастама мақала. Оны толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.*
*Басқа мағыналар үшін Мақпалкөл деген бетті қараңыз.*
**Мақпалкөл** — Қазығұрт ауданындағы Өгем тауының қойнауындағы көл. 

Теңіз деңгейінен 2290 метр биіктікте. Көл аумағы 2000 шаршы метр. Тереңдігі 15 метр. Суы тұщы. Туристік рекреациялық мақсаттарда қолданылады. Машинамен Диірменбастауға дейін жетуге болады. Одан соң көлге дейін туристік жаяу соқпақ жолмен шығуға болады. Мақпалкөл туристік соқпағының ұзындығы Өгем ауылындағы пунктен бастап көлге барып-келуін қосқанда 45 шақырым, бір бағытта 22,5 шақырым болса, Диірменбастауға дейін 6-7 шақырым, қалғаны 19-20 шақырым жаяу жол.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Өгем таудың інжу-маржаны – Мақпалкөл
* Оңтүстік травел ұсынады Мұрағатталған 7 тамыздың 2018 жылы.
**Тұйықсу қақпасы** - Кіші Алматы шатқалының орта деңгейіндегі (2800 м) мәңгі мұздықтар жолын бөгеп жатқан аса ірі құз-шыңдар тізбегі. Шығысында Абай шыңының сілемі жатыр, қасында "Тауда қайтыс болғандар" мемориалды, "Тұйықсу" тау лагері, Қарабұлақ сарқырамасы мен "Тұйықсу қақпасы" қонақжайы бар.
**Мыңжылқы** (3000 м) - Алматыдан 28 шақырым жердегі Кіші Алматы өзені бастауындағы мекен. Оны Тұйықсу мұздықтары қоршап тұр. Бұл жерден шыңдар мен Титов асуына апаратын жолдар басталады. Шатқалда 1936 жылдан бері ауа райы мен Кіші Алматы өзеніне күні бойы бақылау жасайтын Мыңжылқы гидрометерелогиялық станциясы жұмыс жасайды. Оңтүстігінде күшті су тасқынына қарсы бөгет бар.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Жетісу кітабы
**Мақатбай Оразалыұлы** *(1892, Баян-Өлгий аймағы, Моңғол Халық Республикасы, 1972, Баян-Өлгий аймағы)* - МХР-дің батыр партизаны. Ұлты қазақ. 1921 ж. комиссар К.Байкаловтың басшылығымен Қызыл Армия бөлімдері және қолбасшы Хасбатор бастаған Халық Революциялық Армиясының бөлімдері МХР-дің батыс өлкесін, Баян-Өлгий аймағын ақ гвардияшылдардан азат ету жолында шайқасқан кезде, Мақатбай Оразалыұлы оған белсене қатысып ерлік көрсетті. Мақатбай Оразалыұлы соғыстың қиын жағдайына қарамастан комиссар Б.Байкаловтың құпия хатын Қошағаштағы совет әскерлерінің гарнизонына табыс етті. Совет әскерлерінің бөлімдері жедел жәрдемге келді. Соның нәтижесінде Байкалов пен Хасбатор бастаған әскери бөлімдер жау қоршауын бұзып, ақ гвардияшыларды тас-талқан етті. Ерлік еңбегі үшін оған МХР-дің партизаны деген құрметі атақ берілді; Мақатбай Оразалыұлы МХР-дің Алтын Жұлдыз, КСРО-ның Қызыл Жұлдыз ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Тұйғын** — қаршыға тұқымдастарына жататын жыртқыш құстардын ішіндегі ең ұшқыр, қырағы, шалымды құс. Қазақ құсбегілері түсінің аппақ болып бітуіне орай, көбінесе, ақ тұйғын деп атайды. Оның жоны ақ, дене бiтiмi жұп-жұмыр болып келеді. Салмағы 500 — 1090 г шамасында.

Тұйғынның қаршығадан түр-түсінің өзгешілігі болмаса, қанат-кұйрығының жаратылысы мен сүйек бітімінде айырмашылық шамалы. Алайда қазақ құсбегілерінің арасында қаршығадан көpi тұйғын көбірек қадірленеді. Ол қаршығаға қарағанда шалымды келеді. Егер қаршыға мен тұйғынды құсқа қатар жіберсе, қаршыға жер ортаға жеткенше, тұйғын нысана еткен құсын бip түйіп үлгереді. Тағы бip ерекшелігі — сырт тұлғасы дөңгелектеу және қаршығадан кішілеу, сүйкімділеу болады.
Құсбегілер тұйғынды сырт бітіміне орай, түр-түсіне қарай өз ішінде саралап, үш түрге бөліп айтады. Тұйғыннын сырт жүні мұнтаздай таза, күмістей ақ болса, оны «ақ тұйғын» деп атайды. Жоны болмашы қоңырайып, сұрғылт тартып тұрса, «кір тұйғын» дейді. Ал жонынан бастап, бой жүніне дейін сұрғылт түс дендеген жоны коңыр көкшiл тартқан тұйғынды «құл тұйғын» дейді. Осылайша үш түрге бөліп атағанымен, бұл үшеуінің де сыртқы түсінің айырмашылығы болмаса, қырандық қарымында, сүйекбітімінде, мiнезiнде айырмашылық болмайды.
**Екатерина Волкова** – журналист. .

ҚазҰУ-дың журналистика факультетін 2000 жылы тәмәмдаған. Кәсіби еңбек жолын *«Дружные ребята»* басылымы редакциясында тілші болып бастаған. Тату, жас және бастамашыл ұжымда қызмет істеу ол үшін қиындық тудырмаған. 

Қаламдас әріптестердің ішіндегі жасы үлкендердің үйретері көп болған. Міне сол уақыттан бері журналистика саласында қызмет атқарып келеді. Ол мамандандырылған салалық журналдардың редакторы қызметін атқарады. 

2001 жылы «Ретро FМ» радиосындағы диджейлер кастингісіне қатысудың сәті түседі. Оның айтуынша *«Дауыспен жұмыс істеу – менің мамандығым, менің өмірімнің мәні екенін түсіндім. Мен алты жылға жуық уақыт бойы эфирмен тыныстадым»* дейді ол. 

2006 жылдан бастап MediaNet халықаралық журналистика орталығының Медиа-Мектеп жобасында жұмыс атқарып келеді. Ал 2007 жылдан бері *«Право голос»* деп аталатын авторлық тренингісін өткізіп келеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан журналистерінің тәжірибесінен» Алматы, 2008 жыл. ISBN 9965-9860-7-X
**Блок-диаграмма** - кез келген жер бетін ұзына бойы және көлденең вертикаль кесінділерді біріктіріп тұратын үш өлшемді сурет. Блок-диаграмма геологиялық және геоморфологиялық болуы мүмкін. Блок-диаграмма жер бетінің құрылысы мен жер қыртысының қималарын бір мезгілде бейнелейді; топырақтың Блок-диаграммасы жер бедерінің топырақпен байланысы туралы ұғым береді; мұхит зерттеушілік блок-диаграмма су массаларының, ағыстардың тұздылығының таралуын және тағы да басқалары көрсетеді. Блок-диаграмманы аффиналық және көрініс проекцияларында құрады. Бұл кезде бағанқұрғыштар пайдаланылады. Блок-диаграмма құрудың негізіне топографиялық карталар алынады.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі термињдерініњ салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6
Папоротник

**Қиғаш шоқшабас папоротник** (Жылантіл папоротниктер тұқымдасы)

Қарапайым топ өкілі, ежелгі палеозой эрасынан келе жатыр (жасы 200 млн жылдан көп). Бұл түр жер шарына кең тараған. Қазақстанда шалғынды беткейлерде, Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы және Алтай альпілік белдеулеріндегі тастақты ылғалданған учаскелерде кездеседі. Морфологиялық белгілері бойынша басқа папоротниктерден, жекелеп алғанда алдыңғы түрден тез ажыратуға болады. Жапырағы жұмсақ, өсудің алғашқы кезеңінде иректелмейді. Тамырлары жуан, етті, тамырының құрамында саңырауқұлақ бар, оның көмегімен папоротник топырақтан қоректік қоректік заттар алады. Жапырақтары жалғыз, өте жай өседі, топырақтың бетінде тіршілігінің тек төртінші немесе бесінші жылы ғана шығады. Бұл түрдің жапырағының тағы бір өзіндік ерекшелігі, екі бөлікке ашалана бөлінеді - вегетативті және споралы. 

**Вегетативті сегмент**. Жеміс беретін жапырақ сағағының ортаңғы бөлігінде орналасқан. Сопақ пішінді және жұптасқан ромбы немесе жарты ай тәрізді бөліктерге қауырсынды тілімденген. **Споралы сегмент** сағақта (ұзындығы 8 см), ол да қауырсынды тілімденген немесе жай бұтақтарға бөлінген, дөңгеленген спорангиялармен (көбею органы) аяқталған. Спорангийлер барынша ірі, олардың әрқайсысында бірнеше мыңдаған споралар бар. Споралар маусым-шілдеде піседі. Су арқылы топыраққа түседі, бір бөлігі осы жерде өсіп өнеді. Өсуінің алғашқы кезеңінде ұлпаларына саңырауқұлақ кіреді, онсыз папоротниктің қалыпты өсуі мүмкін болмайды.

**Қиғаш шошабас** - өте ұсақ өсімдік (биіктігі 5-20 см), оны шөптердің арасынан бірден байқау қиын, табиғатта бұл өсімдікті көргендер өте аз, бірақ ол туралы аңыздар көп. Халықтың берген атауы («ключ трава» немесе «разрыв-трава»), сенім бойынша қиғаш шоқшабас, «қазына» табуға жол көрсетеді, ашылмайтын сандықты ашып, алынбайтын қамалды бұзуға көмектеседі делінген аңызда. Славян халқының нанымы бойынша («разрыв-трава») қиғаш шоқшабас он жылда бір гүлдейді, онда тек Иван Купаланың түнінде (7 шілде).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстанның өсімдіктер әлемі. Суретті энциклопедия". Алматыкiтап баспасы 2008
**Төлем қабілеті**, төлем төлеуге қабілеттілік – мемлекеттің, заңды және жеке тұлғалардың төлем бойынша өз міндеттемелерін өздерінде бар ақшалай қаражаттың есебінен толық орындауға қабілеттілігі. Кәсіпорын, егер өзінде бар ақшалай қаражат, қысқа мерзімді қаржы салымы (бағалы қағаздар, басқа кәсіпорындарға уақытша ақшалай көмек) және актив есептесулер (дебиторлармен есептесулер) өзінің қысқа мерзімді міндеттемелерін (қысқа мерзімді несие мен қарызды, кредиторлық берешекті) өтейтін болса, төлем төлеуге қабілетті деп саналады. Төлем қабілеті кәсіпорынның жұмылдырылма қаражатының оның ағымдағы міндеттемелеріне қатынасы ретінде есептеледі. Бұл көрсеткіш неғұрлым жоғары болса, яғни өтімді ресурстары (қолма-қол ақша, мемлекеттік қысқа мерзімді міндеттемелер, банктердің, акционерлік қоғамдардың аса өтімді бағалы қағаздары, т.б.) неғұрлым көп болса, ол қойылатын талаптарды, ағымдағы міндеттемелерді соғұрлым тезірек орындай алады. Өтімді активтер көлемінің азаюы кәсіпорынның үмітсіз берешегінің көбейгені сияқты оның Төлем қабілетінің деңгейін төмендетеді. Өтімді активтер мен талаптардың көлемінен міндеттемелердің артуы кезінде де осындай жағдай қалыптасады. Кәсіпорынның Төлем қабілетінің деңгейін белгілі бір дәрежеде оның айналым қаражатының күйі де айқындайды. Өндірістік үдерістің іркіліссіз жүруі үшін кәсіпорынның айналым қаражатының бір бөлігі өтімді нысанда болуға тиіс. Бұл ағымдағы төлемдерді, жалақыны төлеу, т.б. үшін қажетті қаражат. Егер кәсіпорынның айналым қаражатының елеулі бөлігі осы айналымнан басқа жаққа тартылатын болса және басы артық босалқы шикізат қорларының құрамында болса немесе басқа кәсіпорындарға қамсыздандырылмаған коммерциялық несие беру үшін пайдаланылса, сондай-ақ өтімділігі төмен бағалы қағаздарға салынатын болса, онда кәсіпорынның өз міндеттемелерін өтеу мүмкіндігі күрт төмендеп, оның Төлем қабілеті азаяды. Төлем қабілеті коэффициенті пайыз түрінде тұлғаланады және әріптестің тәуекелдік дәрежесін көрсетеді. Кәсіпорынның ұзақ мерзімді қарызы бойынша Төлем қабілетін көрсететін коэффициент қарыз капиталының меншікті капиталға қатынасы ретінде есептеледі.

Елдің Төлем қабілеті – елдің өзінің сыртқы борышын несиегерге қолайлы валютамен уақтылы өтей алуы. Ол елдің ресурстарына, ЖҚӨ-нің көлеміне, экспортқа, халықар. валюталық өтімділікке байланысты айқындалады. Елдің төлем төлеуге қабілеттілігін талдау үшін әлемдік тәжірибеде бірқатар көрсеткіштер пайдаланылады. Сыртқы борыш елдің ЖҚӨ-мен салғастырылады, бірақ бұл көрсеткіш бойынша әмбебап өлшем жоқ. Әр елдің өзіндік өлшемдік деңгейі бар. Сыртқы борышты өтеу бойынша төлем төлеудің түрлі кестесін ескере отырып, басқа көрсеткіш: борышты өтеу бойынша төленетін төлемнің ЖҚӨ-ге қатынасы есептеледі. Борышқор мемлекеттің экспорттық мүмкіндіктерін ескере отырып, үшінші көрсеткіш: борыштың тауарлар мен борыш бойынша көрсетілетін қызметтер экспортына қатынасы есептеледі.

Сілтемелер
----------

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
**Қиясайирек**, *Қиясанирек* – Маңғыстау түбегінің оңтүстік бөлігіндегі үстіртті кемер.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде.

Жер бедері
----------

Кендірліқиясай үстірті мен Қарынжарық құмды алқабы аралығында 65 км-ге созылып жатыр. Абсолюттік биіктігі 140 м, салыстырмалы биіктігі 80 – 100 м. Үстіртті кемер неогеннің құмды саздары мен әктастарынан түзілген. Қарынжарық құмына қараған етегінде тұзды жер асты суы шығып жатады. Бірнеше құдық (Қарынжарық, Қарабарақ, т.б.) және Құрмашбұлақ бұлағы бар.

Өсімдігі
--------

Бетінде баялыш, бұйырғын мен жусан өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
*Басқа мағыналар үшін Қарасу деген бетті қараңыз.*
**Қарасу** – Тарбағатай жотасының солтүстік-батыс бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Абай облысы Аягөз ауданы Тарбағатай ауылының оңтүстігінде 26 км жерде, Қарасу өзенінің суайрығында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 1250 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылған, енді жері 1,5 км. Беткейі көлбеу келген. Солтүстігінде Борлы, оңтүстігінде Түлкілі таулары, батысында Қоғалы, шығысында Үшарал қыстаулары орналасқан. Таудың түпкі жыныстары эрозиялық процесстерге ұшыраған.

Өсімдігі
--------

Қоңыр топырақ жамылғысында бұта аралас бетеге, селеу, т.б. дала өсімдіктері өседі. Мал жайылымына қолайлы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
*Басқа мағыналар үшін Қаражал деген бетті қараңыз.*
**Қаражал** – Баянауыл тауларының оңтүстігіндегі оқшауланған тау.

Географиялық орны
-----------------

Павлодар облысы Баянауыл ауданы Ақсан ауылының оңтүстік-батысында 10 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 534 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 2 км.

Геологиялық құрылымы мен жер бедері
-----------------------------------

Жер қыртысы силур мен девон кезеңдерінің кристалды порфирит, сиенит, гранитті тақтатастарынан түзілген. Оның бетін делювийлі-пролювийлі шөгінділер жапқан. Жазыққа ұласатын батыс және солтүстік етегінде шағын тұзды көлдер жатыр.

Өсімдігі
--------

Беткейлерінің және етегінің қиыршықтасты қызғылт қоңыр топырағында қараған шоғырлары аралас бетеге, қау, сұлыбас өскен.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
**Аргиппей** – ежелгі тайпа.

Атаудың тарихта кездесуі
------------------------

В.В.Бартольдтің жазбасында Аргимпей түрінде кездеседі. Геродот шығармаларында Каспий теңізінің солтүстігін мекендейтін көшпелі тайпаның ежелгі аты. Геродоттың IV кітабының "Мельпомена" деп аталатын бөлімінде: "ағаштан істелген үйлері бар, қыста оны ақ киізбен жабады, ал жазда төбесі ашық. Төңіректегі жұрт оларды киелі санайды, сол себепті оларға ешкім тиіспейді. Сондықтан да олардың қару–жарақтары болмайды. Көрші елдердің дау – шараларына төрелік айтады, біреу – міреу қашып келіп жансауға сұраса ұстап бермейді. Бұл халықтың аты – "аргиппей" (аргимипей)" деп жазды. Геродоттың айтуынша, олардың құдайы Аргимпаса немесе Арғұн-апа әйел тәңірі болған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Аруна LTD." ЖШС, 2006. - 768 б. ISBN 9965-26-175-X
*Басқа мағыналар үшін Қаражал деген бетті қараңыз.*
**Қаражал** – Бұғылы тауларының оңтүстігіндегі шоқы.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Шет ауданы Қарамыс ауылының солтүстік-батысында 12 км жерде орналасқан. Шерубайнұра өзенінің аңғарында. Абсолюттік биіктігі 1016 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 7 км-ге созылып жатыр, енді жері 4,5-5 км шамасында.

Жер бедері
----------

Беткейі тіктеу, өзен аңғары, сай-жыралармен тілімденген. Оңтүстік-шығыс беткейінен Қарақамыс өзенінің салалары бастау алады. Батысында Қосшоқы, солтүстік-шығысында Қарсақпай, оңтүстігінде Күшік таулары орналасқан.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Ортаңғы және жоғарғы тас көмір кезеңінің гранитоидты жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Ашық қоңыр топырақ жамылғысында тобылғы, қараған, жусан, селеу, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақ энциклопедиясы
*Басқа мағыналар үшін Қарасу деген бетті қараңыз.*
**Қарасу** – Қойбағар көлі алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қостанай облысы Қарасу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 48 км, су жиналатын алабы 1390 км², жылдық су ағымы 14 млн. м³.

Бастауы
-------

Бастауын Торғай үстіртінің батысындағы жонды-белесті келген жерден (Қойбағар және Айдарлы ауылдары маңынан) алып, Восток ауылы тұсында Қойбағар көліне құяды.

Гидрологиясы
------------

Сол жағалауы түйетайлы, жонды-белесті келген, оң жағалауы жайпақ. Суының минералдылығы 0,2-0,6 г/л³. Өзен арнасымен 1,5 ай су ағады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады.

Өсімдігі
--------

Кей жерлерінде шілік, қамыс, сағасына таяу жерде терек шоғырлары кездеседі. Жағалауы шабындық және мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
**Аргус** (көне грекше: Ἄργος), [1] - ежелгі грек мифологиясындағы кейіпкер алып, көп көзді, асқан қырағы сақшы.

Әйел тәңірісі Гераның әмірімен Зевстің ғашығы Ионы (сиқырмен сиырға айналдырылған) күзеткен. Аргусты Гермес өлтіріп, Ионы босатып жіберген. Гера өлген Аргустың көп көзімен тауыстың құйрығын әшекейлеген.

Көп көзді Аргус әуелде жұлдызды аспан бейнесінде суреттеледі екен. Аргус - қалғымас қырағы сақшының символы.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Мифы народов мира. М. 1991-92. В 2 т. Т.1. С.100; Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М. 2001. В 3 т. Т.1. С.167

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
**Бұранда** – бөлшектерді бірін-бірімен қосып біріктіру, қосындыны нығыздау немесе бөлшектердің бір-біріне қатысты қозғалысын қамтамасыз ету үшін арналған, айналыс денелері бетінде бұранда сызығы бойында бірінен кейін бірі орналасқан шоқылар мен ойымдар.

Бұранданың адымы
----------------

Бұранданың адымы - бұрандама өсінің бір жағындағы өстік жазықтықта жатқан таяудағы бұрандама пішінінің аттас, бүйір жағындағы орта нүктелерінің арасындағы, бұрандама өсіне параллельді сызық бойындағы аралық.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2
2. 1 2  Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д. профессор Е. Арын - Павлодар : «ЭКО»ҒӨФ. 2007.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0
**Қарадиірмен**, *Қарадермен* – Шығыс Қаратау жотасының батыс бөлігіндегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Жармыш ауылының батысында 13 км жерде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 316 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5-3 км-ге созылған, енді жері 1,5 км. Беткейлері уақытша ағатын сулардың шаюынан эрозиялық процестерге ұшыраған. Солтүстігінде Солтүстік Ақтау, батысында Батыс Қаратау, оңтүстік-батысында Қарақыз-Қоғақыз жоталары орналасқан.

Өсімдігі
--------

Сортаңды сұрғылт қоңыр, сұр топырағында эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш, бұйырғын, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
*Басқа мағыналар үшін Қаражал деген бетті қараңыз.*
**Қаражал** – Сарықұлжа тауының оңтүстік-шығысындағы тау.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстік-батысында, Қарағайлы кентінен оңтүстікте 47 км жерде орналасқан. Батыстан шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, ені 2,5 – 3 км. Ең биік жері 1200 м.

Геологиясы мен жер бедері
-------------------------

Тас көмір кезеңінің жыныстарынан түзілген. Беткейлері көлбеу, түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Жыра, сайлармен тілімденген. Қаражалдың оңтүстік және солтүстік бөліктерінен Аппаз өзенінің бастаулары ағады.

Өсімдігі
--------

Қызғылт қоңыр топырағында жусан, боз, т.б. өсімдіктер өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Досмұхаммед Тілеуліұлы Досқожаев** (1948 жылы туған, Жамбыл облысы, Тараз қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1995), профессор (1997). <

Мәскеу технологиялық институтын (1971), аспирантураны (1977) бітірген. 1983 жылға дейін Жамбыл технологиялық институтында ассистент, аға оқытушы, доцент, 1983–94 ж. осы институттың Алматы бөлімшесінде декан қызметтерін атқарған. 1995–96 ж. Республикалық жеңіл өнеркәсіп ғылыми-техникалық инженерлік орталығының бас директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1996–2001 ж. Қазақ мемлекеттік басқару академиясында бөлім бастығы, проректор, стратегиялық даму орталығының бастығы болды. 2001 жылдан Қазақ экономика, қаржы және халықаралық сауда университетінің ректоры. 

64 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 монография, 8 авторлық куәліктің иесі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
**Ойбек Ұлықбекұлы Балтабаев** (өзб. *Ойбек Улыгбекулы Балтабаев*; 13 маусым 1994) — қазақстандық футболшы, "Ертіс" клубының жартылай қорғаушысы. Қазақстан жастар құрамасында ойнаған.

Карьерасы
---------

"Қайрат Академия" (2011 жылы "Цесна" деп аталатын еді) клубының түлегі. 2012 жылы "Қайраттың" негізгі клубына тартылғанымен, ұлттық чемпионатта емес, орынбасарлар клубында ғана ойнап жүрді. 2016 жылы "Мақтаарал" сапында бірінші лигада тұрақты алаңға шығып, бір маусымнан соң "Қайратқа" қайта оралды. Бұл жолы да негізгі құрамнан орын оншалық көп тие қоймай, арасында "Қайрат" жастар клубы сапында да ойнап жүрді.

2018 жылы Өскеменнің "Алтай" клубына ауысып, бірінші лигада ойнады.

2019 жылы "Ертіске" ауысты.

2015 жылы Қазақстанның 21 жасқа дейінгі құрамасында үш кездесуде алаңға шықты.

Жетістіктері
------------

### Командалық

* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2017
* Қазақстан кубогы: 2017
* Қазақстан суперкубогы: 2017

Сілтемелер
----------

* Статистикасы
**Доминикан Коммунистік партиясы**
----------------------------------

### Бағыты

Доминикан Коммунистік партиясы (ДКП)- 1944 ж. астыртын жағдайда құрылған. 1946 ж. тамызға дейін Доминикан революциялық- демократиялық партиясы, 1965 жылға дейін Доминикан халықтық- социалистік партиясы (ДХСП) деп аталды. Дамудың қазіргі кезеңінде ДКП барлық патриоттық күштермен бірлесе отырып, ұлт-азаттық, антифеодалдық және антиимпериалистік революция жасауды алдына мақсат етіп қойып отыр.

### Мақсаты

Түпкі мақсаты – елде социализм орнату. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ДХСП американ империалистерінің қолшоқпары Р.Л. Трухильоның диктатурасына қарсы күрес жүргізіп, бұқара арасында ықпалын күшейтті. 1947 ж. 14 шілдеде үкімет ДХСП-н заңнан тыс деп жариялады. 1955 ж. маусымда ДХСП-ның бірінші конференциясы болып, партия уставын қабылдады. ДКП демократиялық централизмнің принциптері негізінде құрылған. Партияның жоғарғы мүшесі -ұлттық съез; съездер аралығындағы уақытта партияның бүкіл жұмысына съезд сайлаған ОК басшылық етеді. Партияның баспасөз мүшесі-«Популар» ( « El Popular) газеті. ДКП делегациялары коммунистік және жұмысшы партиялары өкілдерінің кеңестеріне ( 1957 ж. қараша, 1960 ж. қараша, 1969 ж. маусым. Мәскеу) қатысты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы қаласы,1977 ж. 4-том, Самал Жел-Тегене. 12-бет
**Балансирлеуіш машина** - машинаның айналмалы бөлшектерінің оське қатысты статикалық немесе динамикалық дұрыс теңгерілмеген орнын анықтайтын машина. 

Негізгі конструкциялық ерекшеліктеріне қарай Балансирлеуіш машина рессорлы рамалы, серіппе тіректі болып бөлінеді. Балансирлеу үшін рессорлы рамалы Балансирлеуіш машинада детальды детальды рамаға орнатып, айналдырады. Егер деталь массасы теңгерілмеген болса, рама тербеліске түседі. Тебеліс мөлшеріне қарап теңгерілмеген центрден тепкіш күш шамасын анықтауға болады. Серіппе тіректі Балансирлеуіш машина детальды тірекке бекітеді. Теңгерілмеген деталь тіректі тербелтеді. Тербеліс амплитудасы мен фазалық бұрышын өлшеу арқылы теңгеруге қажетті қосымша массаның мөлшері мен орнын табады. Балансирлеуіш машинаның бұл түрін бұрғылау станогімен біріктіріп балансирлеу процессін автоматтандырады. Бұрғылау станогы детальдің тиісті жерінен артық металды алып тастап отырады [1].

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том
**Досай Қажы** (1853, бұрынғы Торғай оязы Қараторғай болысы, Аманторғай а. - 1923, сонда) - аузы дуалы ел ағасы, дін қызметкері. Арғын тайпасының қараман атасынан шыққан. Ақыл-парасатымен, ел алдындағы азаматтық беделімен есімі көпке белгілі болған. 1916 жылғы ұлт-азаттық Торғай көтерелісін қолдаған. Әбдіғапар хан, Аманкелді сардар болып сайланған жиында ел бастаған әкі азаматқа ақ жол тілеп, бата берген. Көтерілістің ұйымдастыру жұмыстарына белсене араласып, сарбаздарға киім-кешек, ат-көлік, азық-түлік жинауға мұрындық болған. Д.қ. алаш қайраткері М. Дулатовтың туған нағашысы. Ақын қажының Дәмеш деген қызынан туған. 1937-жылдың жаппай қуғын-сүргінінде қажы ұрпақтары да жазықсыз жазаланды.

Әдеб.: М.Сүлейменов, Әбдіғапар хан, А..1995.

С.Кенжеахметұлы

1. ↑  **ТОРҒАЙ ЕЛІ. Энциклопедия** / Құраст. Т.Рсаев. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2013. – 456 бет + 16 бет түрлі түсті суретті жапсырма.

ISBN 978-601-291-179-4
**Төлеген мұнай кен орны** — Каспий маңы ойысының оңтүстік-шығыс ернеуінде, Доссор кентінен оңтүстікке қарай 25 км қа-шықтықта орналасқан. 1936 жылы ашылған.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Тектоникалық құрылым тұрғысынан кен орны солтүстік-батыс бағытта созылып жатқан сопақша тұзкүмбезді құрылымдармен байланысты қалыптасқан. Тұз бетіндегі шөгінділер жіңішке грабен арқылы оңтүстік-батыс және солтүтік-шығыс қанаттарға бөлінген. Кен жинаушылары кеуекті тау жыныстарынан түзілген. Кен орнының қалыңдығы 8,9 м мұнаймен қаныққан өнімді қабаттары төменгі апт және баррем тау жыныстарымен байланысқан. Мұнайлы горизонттар ұсақ, орта түйірлі құмдарда шоғырланған.

Құрамы, тығыздығы
-----------------

Мұнайының шайыры көп (37,5%), күкірті аз (0,28%), мұнайға қанығу коэффициенті 0,68, тығыздығы 0,919-0,926 г/см3, парафинсіз, бензинсіз, тұтқырлығы 50°С-та 12,2-15,6 сантистокс. Суының құрамы хлорлы-кальцийлі, сульфатсыз келеді. Төлеген мұнай кен орнын Ембімұнай ЖШС кәсіпорны 2004 жылдан бастап игеруде.
Ярослав Домбровский
**Ярослав Домбровский** (пол. *Jarosław Dąbrowski*, 13 қараша 1836, Житомир — 23 мамыр 1871, Париж) — поляк революционері, Париж комуннасының(1871) әскери қайраткері. 1859-1961 жылдары Петербургте Бас штаб академиясында білім алды. З.Сераковскиймен бірге поляк офицерлерінің революциялық үйірмесін басқарды. Ол сонымен қатар орыс және поляк халықтарының революциялық одағын қолдады, Варшавада 1863-1864 поляк көтерілісін дайындаған қызылдар партиясын басқарды. 1862 жылы 14 тамызда тұтқынға алынды. 1864 жылы Ярослав 15 жылға жер аударылды. Мәскеуде түрмеден қашып, орыс революционерлерінің көмегімен Францияға кетті. Парижде поляктің демократиялық эмиграциясы басшылыраның бірі болды. Ол сонымен қатар Париж Комуннасын қорғауға бар күш-жігерін, әскери талантын жұмсады. Ярослав версалдықтармен болған шайқаста қаза тапты.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы,3 том
Ярослав Чермак
**Ярослав Чермак**(*Chermak*)(01.08.1830, Прага,-23.04.1878, Париж)- чех кескіндемешісі, график-суретші. 1847-1848 ж Прага Көркемсурет академиясында, кейіннен Антверпен мен Брюссельде оқыды. 1850 жылдары негізінен Парижде тұрды. Чермак гусит соғысын («Асуды қорғаушы гуситтер», 1857, Прага, Ұлттық галереясы), славян халықтарының өмірі мен тұрмысын, бостандық үшін күресін («Словак ана аңыздықта», 1859, Амстердам Мемлекеттік музей; «Жаралы черногориялық»,1873, Загребтегі галерея. 1874 жылғы қнұсқасы, Прага Ұлттық галереясында), сондай-ақ норманд балықшыларының өмір тіршілігін бейнелейтін тарихи картиналардың, портреттердің, пейзаждардың авторы.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 104 бет
**Тау сандуғаш** (лат. *Sylvia althaea*) - Торғайтәрізділер отрядының сандуғаштар тұқымдасының денесінің аздап ірілігі, қошқыл реңінің байқалғыштығы болмаса, боз сандуғашқа өте ұқсас құс (бұрынырақта оны бір түр ретінде боз сандуғашқа біріктірген). Оның жоны қошқыл сұр (кейде оны шифер түстес немесе аспид түстес сұр деп те атайды).

Таралуы
-------

Боз сандуғашқа қарағанда үлкендеу болып байқалатын қара тұмсығы бар. Қазақстанда бұл оңтүстік сандуғаш негізінде Батыс Тәңіртауда орын тебеді, алайда қазір оны шығысқа таман Алматыға таяу Солтүстік Тәңіртаудың аласа тауларынан да, тіпті одан шығысқа қарай да жиі-жиі кездестіруге болады. Қалың өскен жапырақты бұталар мен ірі шөптері бар тау беткейлерінде көбірек мекен етеді. Дауысы және әуені боз сандуғаштар мен басқа сандуғаштардан аумайды. Тұқымтоптық өмір сүру дағдысында да айырмашылық жоқ. Қазақстанға сәуірдің соңында ұшып келіп, тамызда ұшып кетеді.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *BirdLife International* *Sylvia althaea*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
2. ↑  Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
*Басқа мағыналар үшін Боқтықарын деген бетті қараңыз.*
**Боқтықарын** – Аққұм құмының батысында 12 км жердегі тау.

Географиялық орны
-----------------

Ақтөбе облысы Темір ауданы жерінде орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 276 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Беткейі тік, оқшаулау келген тау массивінен тұрады. Шығысынан Темір өзені ағып өтеді.

Өсімдігі
--------

Сұрғылт қоңыр, сортаңды қызғылт топырағында қара жусан, көкпек, бұйырғын өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Қазақ тілі түсіндірме сөздігінің мәліметі бойынша бұл сөздің екі түрлі мағынасы бар: 

1. Қаңғыған иесіз ит.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *«Сүйегімізді бұралқы иттей айдалада қалдырмайық»* |  |

 *(3. Шашкин, Ұядан ұш.).* 

1. Сырттан келген бұратана адам.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *«Мың бұралқыдан, бір байырғы»* |  |

 *(М. Әлімбаев, 666 мақал).*

  

Қазақ тілінен басқа *«бұралқы»* сөзін *«буралкы»* тұлғасында қырғыз тілінде айтылатынын көреміз. Мағынасы — әлсіз, жетілмеген, арықтап біткен.

Басқа түркі тілдерінен мағынасы мен тұлғасы сәйкес келерлік сөзді кездестіре алмадық. Сондықтан сөз төркінін өзге топтағы тілдерден іздестіруге бет қойдық.

моңғол тілінде әлсіз, нашар, қуатсыз мағынасын *«буурай»* тұлғасындағы, ал *«әлсіреу»* дегенді *«буурах»* сөзі білдіреді. моңғол тілінде бұл тұлғалардың түбірі *«бяр»* болады да, ал мағынасы бізше *«күш»* дегенді ұғындырады. Осы түбірге сол тілге тән бір нәрсенің жоқтығын білдіретін *-гүй* қосымшасы жалғанғанда *«бяргүй»* тұлғасына дейін өзгеріп, күшсіз,
әлсіз, қуатсыз дегендерді ұғындырады. Осы соңғы тұлға қазақ тіліне ауысқаннан кейін дыбыстық өзгерістерге душар бола отырып *«бұралқы»* (*бяргүй => биаргү => бирагу => бүралгу => бұралқу => бұралқы*) қалпына дейін жеткен болса керек деген жорамалдамыз. Қаңғыған жан иесінде күш, қуат бола бермейтінін еске алсақ жорамал ойға сиымды, көңілге қонымды көрінеді. Сонда «бұралқы ит» дегенді басқаша айтсақ — әлсіз, күйсіз ит болмақ. Оның адамға қолданылуы — бейнелеуден туған, ауыспалы мағына әсері.[1]

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-қ2459-6