recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Адамян Ованес** - 20-ғасырдағы талантты өнертапқыштардың бірі. Әсіресе оның теледидар мен фототелеграфия саласындағы жұмыстары ерекше бағалы.

Алайда әдебиетте, бұл ғалымның өмірі мен қызметі, өнертабыстары туралы деректер өте мардымсыз. Телевизия мен фототелеграфия ғылымда күрделі жүйелер болып табылады. Бірақ та бұл қатарға Адамян алғашқылардың бірі болып қадам жасады. Академик В. Амбарцумян былай деген: "Армян халқы өздерінің жемісті жұмысымен отандық ғылымның дамуына жәрдемдескен көптеген талантты ғалымдарды сәулетшілер мен кұрастырушыларды берді. Радиотехника тарихында тамаша өнертапқыш О. Адамянның есімі мәнгі қалады, оның теледидар саласына сіңірген еңбегі аса зор. Ол радио арқылы түрлі түсті бейнелерді беру туралы ой айтқан алғашқылардың бірі болды". 

Ол қазіргі заманғы теледидарды жасаушы аса көрнекті ғалымдардың қатарынан лайықты орнын иеленеді. Оның өнертапқыштық шығармашылығы таза фототелеграфия саласында, атап айтқанда, бейнені қашықтыққа беруде ерекше белсенділік танытты. Бұл мәселеде ол сол кездегі жаңа, сонымен бірге ұлы істі бастаушылардың бірі болды. Ол салада қазіргі кезде ғылым мен техниканың үздік өкілдері жұмыс істеуде. Ол адамзатқа алысты көру саласында біздің жолашарлар жеткен жетістіктер жете алмайтын жаңа нәрселер береді. О. Адамянның бірінші өнертабысының (1905) идеясы берілген суреттің қисық сызықтарға ыдырауында, мұнымен бірге бұл қисық сызықтардың амплитуда шамасы суреттің қандай да бір нүктесінің жарықтығына сәйкес келетіндігі еді. Бұл идеяларды одан әрі жетілдіруінің нәтижесі үш патент алу болды: 

1. фотограф, бейнелерді қашықтыққа беруге арналған аппарат;
2. бейнелерді қашыктыққа беруге арналған аппарат;
3. бейнелерді калпына келтіруге арналған айна-бұйым.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5
**Канн кинофестивалі** (фр. ) – әр түрлі мемлекеттердің кино өнерінің жетістіктерінің байқауы. Канндағы (Франция) халықаралық кинофестивальдің алғаш ашылуы 1939 жылдың күзіне белгіленді, бірақ 2-дүниежүзілік соғыстың басталуына байланысты 1946 жылдың қыркүйегінде ашылды. 1951 жылдан сәуір – мамырда өткізіледі. Фестивальдің бас "Алтын пальма бұтағы" жүлдесі ең үздік толық метражды және ең үздік қысқа метражды фильмдерге беріледі. Сондықтан, Үлкен арнайы қазылар алқасы жүлдесі, үздік орындаған ер және әйел рөлдері, ең үздік режиссура, операторлық жұмыс, сценарий үшін жүлделер тапсырылады. Сонымен қатар қазылар алқасы тағы бір жүлдесін толық метражды фильмге және екі жүлдені қысқа метражды фильмдерге тапсыра алады. Канн фестиваліның шеңберінде халықар. сыншылар аптасы, тәжірибелік режиссерлік жұмыстарды, жаңа француз фильмдерін көрсету, кинорынок және т.б. өтеді. Ең үздік дебют үшін "Алтын камера" жүлдесі беріледі. 1998 жылы қазақ кинорежиссер Д.Өмірбаевтың "Киллер" фильмі Канн фестивалінің жас кино бағдарламасына қатысып, "ерекше көзқарас" жүлдесін иеленді.2001 жылы жас кино бағдарламасына Қазақ ұлттық өнер академиясының түлегі, режиссер Н.Түребаевтың қысқа метражды "Антиромантика" фильмі қатысты.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Канн кинофестивалі ресми сайты (фран.) (ағыл.)
* Канн кинофестивалінің бейнемұрағаты (фран.) (ағыл.)

Дереккөздер
-----------

1. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
**Эритроциттер** (грек. erythros – қызыл және kytos – ыдыс) – адам мен жануарлар қанындағы қызыл түйіршіктер. Эритроциттер омыртқасыз жануарлардың (тікентерілердің) қанында да болады. Адам Э-інің пішіні екі жағынан ойыс диск тәрізді, диам. 7 – 8 мкм. Дені сау ер адамдардың 1 мм3 қанында 4 – 5 млн. әйелдерде – 3,9 – 4,7 млн. Эритроциттер болады. Сүтқоректі жануарларда (7 млн-дай не бұдан да көп), құстарда 3 млн-дай, ең аз мөлшерде балықтар мен құйрықты қосмекенділерде (150 мыңдай). Э-дің тіршілік ету ұзақ. 125 тәуліктей (әрбір секундта 2,5 млн-дай Э. түзіліп, сондай мөлшерде Эритроциттер өз тіршілігін жойып отырады). Э. өкпеден тіндерге оттек (О2), ал тіндерден өкпеге көміртектің қос тотығын (СО2) тасымалдайды, бұдан басқа ағзадағы қышқылды-сілтілі тепе-теңдікті реттейді, қан плазмасынан аминқышқылдары мен липидтерді адсорбциялап, оларды ЕШАК ДИМАШ

Эритроциттердің қалыптасуы
--------------------------

Эритропоэз жамбас сүйектерінің, бас сүйектерінің, қабырғаларының және омыртқаның қызыл сүйек миында, ал балаларда — қол мен аяқтың ұзын сүйектерінің соңында сүйек миында жүреді. Эритроциттің өмір сүру ұзақтығы — 3-4 ай, бұзылуы (гемолиз) бауырда және көкбауырда жүреді. Қанға шықпас бұрын, эритроциттер қан түзудің қызыл өскіні — эритрон құрамында пролиферация мен саралаудың бірнеше сатыларынан өтеді.

Қан құю
-------

Донордан реципиентке қан құю кезінде эритроциттердің агглютинациясы (желімдеу), сондай-ақ гемолиз (олардың бұзылуы) болуы мүмкін. Мұны болдырмау үшін 1900 жылы Карл Ландштейнермен ашылған қан тобын ескеру қажет. Агглютинацияны эритроцит бетіндегі ақуыздар — антигендер (агглютиногендер) және плазмадағы антиденелер (агглютининдер) тудырады. 1907 жылы Янмен тұжырымдалған AB0 жүйесінде 4 қан тобы бөлінеді,олардың әрқайсысына әртүрлі антигендер мен антиденелер тән. Құю әдетте бір қан тобының иелері арасында ғана жүргізіледі.

| I — 0 | II — A | III — B | IV — AB |
| --- | --- | --- | --- |
| αβ | β | α | - |

Дереккөздер
-----------



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Қан |
| --- |
|  |
| Қантүзілу | 
Сүйек майы • Эритропоэз • Тромбопоэз • Лейкопоэз (Гранулоцитопоэз • Лимфоцитопоэз • Моноцитопоэз) |
|  |
| Компоненттері | 
Қан плазмасы • Қан жасушалары • Эритроциттер • Тромбоциттер • 
Лейкоциттер: Гранулоциттер (Нейтрофилдер • Эозинофилдер • Базофилдер) • Агранулоциттер (Лимфоциттер (Т- • В- • NK-) • Моноциттер) |
|  |
| Биохимиясы | 
Қан топтары • Резус-фактор • Гематокрит • Қан сарысуы • Ацидоз мен алкалоз • Гипогликемия мен гипергликемия |
|  |
| Қан аурулары | 
Анемия • Лейкоз • Коагулопатия (Гемофилия • Виллебранд ауруы) • Гемобластоздар |

 |
Креатин C4H9N3O2
2-(метилгуанидин)-сірке қышқылы, Mr=131.13 g/mol
**Креатин** -(грек "κρέας - «ет») - *2-(метилгуанидин)-сірке қышқылы.*  

Молекуларлық салмағы 131,13; балқу температурасы - 315° С(ыдырайды).   

Креатин ыстық суда жақсы ериді, спиртте аз, эфирде ерімейіді. Минерал қышқылдар әсерінен лактат-креатининге айналады және осы жолмен Креатиннің бары анықталады. Сілтігі ортада несеп зәріне және метилглицинге ыдырайды. Креатин ағзада аминқышқылы глицин мен оргининнен түзеледі. Етте Креатин тұрақсыз креатинфосфор қышқылы түрінде кездеседі. Креатин барлық омыртқалылардың етінде, аздап нерв тканінде, қан, бауыр, бүйректе болады. Креатинді ет құрамынан жылы сумен айырып алуға болады. Креатин ет жиырылуы процесіне қатысады

Дереккөздер
-----------

* "Қазақстан": Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998
**Итауыз** – Қызылтау тауының солтүстік-шығысындағы оқшауланған тау массиві.

Географиялық орны
-----------------

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Жезді кенті мен Сәтбаев қаласының аралығында орналасқан.

Жер бедері
----------

Абсолюттік биіктігі 546 м. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-шығысқа қарай доға тәріздес созылып жатыр.Ұзындығы 6 км, енді жері 4 км-ге созылған. Көлбеу келген беткейінен Жиделісай, Көкдомбақ өзендерінің салалары бастау алады.

Геологиялық құрылымы
--------------------

Геологиялық құрылымы тас көмір жүйесінің карбонатты, базальтты жыныстарынан түзілген.

Өсімдігі
--------

Тауалды коңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, қозықұлақ, жусан, терек, т.б. өседі.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ энциклопедиясы
**Оуэн Каннингем Уилсон** (ағылш. *Owen Cunningham Wilson*, 18 қараша 1968 жыл, Даллас, Техас) – америка актері. Туған екі ағасы бар.

Кинодағы мансабында көтерілуіне Бен Стиллердің көп көмегі тиген. Ол Оуэнді өзінің барлық дерлік жобаларына қатыстырған. 2000 жылы Джеки Чанмен бірге «Шанхайский полдень» фильміне түседі. Кассалық «Незваные гости» комедиясынан кейін ол комикті голливуд актерлерінің жоғарғы сатысына көтеріледі. Біраз жылдар бойы «Он, я и его друзья» фильмі бойынша әріптесі Кейт Хадсонмен кездеседі. Екеуі айырылысқаннан кейін өз-өзіне қол жұмсап, ауруханаға түседі. Кейін екеуі қайта қосылады, алайда біраз уақыт өткеннен кейін қатынастарының біткені жайлы ресми түрде мәлімдейді. 2011 жылы Джейд Дуэлл атты ұлы дүниеге келеді. 

Түскен фильмдері: «Бутылочная ракета» (1996), «Анаконда» (1997), «Призрак дома на холме», «Завтрак чемпионов» (1999), «Убойная парочка: Старски и Хатч» (2004), «Поезд на Дарджилинг» (2007), «Марли және мен» (2008), «Полночь в Париже» (2011), т.б.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  filmreference.com biography
*Cuculus canorus canorus* + *Lanius excubitor*
Үлкен ТАҒАНАҚ (Lanius excubitor) - тағанақтардың ішіндегі ең ірі денелісі (64- 92 г).

Биологиялық сипаттама
---------------------

Үлкен тағанақтың жоны - таза сұр түсті, бауыры - ақшылдау. Қара қанатында ірі ақ «көзтартар» болады, құйрығы қара бұлқын қауырсындардың ұшы ақ болып келеді. Қылығы, дауысы және бүкіл өмір сүру дағдысы барлық тағанақтар типтес.
Қазақстанда құрлықтың сексеуілді ормандарында қоныстанады (нағыз жарқын шөл түршесі), мұнда ол кей жерлерде әдеттегідей. Сондай-ақ Жоңғар Алатауы, Алтайдың таулы ормандарында да ұялайды. Мүнда едәуір қошқыл түсті басқа түршелердің құстары мекендейді, олардың барлығы наурыз-сәуірде ұшып келеді де, қыркүйек-қазанда ұшып кетеді. Бұдан басқа үлкен тағанақтың тағы солтүстік түршелері бар. Олар аққанаттылар деп аталады, Қазақстанның шегінен тысқары ұялайды және бізге қараша-желтоқсанда ұшып келіп, наурыз-сәуірде ұшып кетеді. Қыстың ашық, мамыражай күнінде бұл қыстайтын тағанақтарды тау етектерінен ғана емес, тіпті таулардан да кездестіруге болады.

Дереккөз
--------

1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

1. ↑  *BirdLife International* *Lanius excubitor*. *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2*.  International Union for Conservation of Nature (2012). Тексерілді, 26 қараша 2013.
Амир Шарифуддин
**Амир Шарифуддин**(Sjarifuddin)(1907 - 19.12.1948) - Индонезия ұлт - азаттық және коммунистік қозғалысының қайраткері. Партиндо ұлттық - революциялық партиясы (1931 жылы негізі қаланды) басшыларының бірі.

Өмірбаяны
---------

1933 жылы оны Голландия отарлау өкіметі тұтқынға алып, 1935 жылға дейін түрмеде ұстады. Гериндо ұйымын құруға (1937) қатысты, оның председателі, сонымен бірге Индонезия саяси одағының бас секретары болды. Жапон оккупациясы кезінде (1941-1945) Қарсыласу қозғалысы басшыларының бірі, 1943 жылы тұтқынға алынып, өлім жазасына кесілді, кейін ол өмір бойы түрмеде отыру жазасымен ауыстырылды. Индонезия тәуелсіздік алғаннан кейін (1945) түрмеден босатылып, Индонезия Республикасы алғашқы үкіметінің құрамына ақпарат министрі болып кірді. 1945 жылдың аяқ шенінен 1948 жылдың қаңтарына дейін қорғаныс министрі, 1947 жылы шілдеден 1948 жылдың қаңтарына дейін үкімет басшысы. Шарифуддин Социалды партияның председателі және вице - председателі (1945-48), ал ол компартиясымен біріккеннен кейін компартия Саяси бюросының мүшесі болды.

Қолданылған әдебиет
-------------------

* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 186 бет
**Мұхамедназар Гапурұлы Гапуров** (түрікм. *Muhammetnazar Gapurowiç Gapurow*, 15 ақпан 1922 жыл, Чарджау, қазіргі Лебап уәлаяты – 13 шілде 1999 жыл, Ашхабад) — кеңестік мемлекеттік, партиялық қайраткер, Түрікмен КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы (1963–1969), Түрікменстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы (1969–1985) және Ұлы Отан соғысының ардагері.

1954 жылы Шаржау педагогикалық институтын сырттан оқып бітірген Гапуров 1944 жылдан 1991 жылға дейін КОКП мүшесі болған. 1943–1944 жылдары мектепте оқу ісінің меңгерушісі, директоры, 1948-1956 жылдары Шаржау облысы БЛКЖО комитетінің бірінші хатшысы, Түрікменстан ЛКСМ ОК-нің хатшысы, 1963–1969 жылдары Түрікмен КСР Министрлер Кеңесінің хатшысы, КОКП XXII- және XXIV-съездерінің делегаты. Партияның XXIII-съезінде КОКП ОК мүшелігіне кандидат, XXIV-съезінде КОКП ОК-нің мүшелігіне сайланды. VI–VIII-сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты, 5 мәрте Ленин орденімен және басқа да түрлі кеңестік медаль-ордендермен марапатталған.

Дереккөздер
-----------

Қазақ энциклопедиясы
*Неолит дәуірі.* Ертістің павлодар өңірінің неолит ескерткіштері туралы алғашқы мәліметтер П.Л. Дравердің Баянауыл төңірегінде Жасыбай көлінің жағалауында көтермелі материалды жинауының нәтижесінде өткен ғасырдың 20-жылдарының соңында белгілі болды. Одан бұрын 1916-жылы РГО Батыс-Сібір бөлімінің мұражайының коллекицясына А.С. Сорокин өзінің Павлодардан оңтүстікке қарай 150 км жердегі Шарбақты көлінің жағасында жиналған неолит дәуірінің тас құралдар коллекциясын жіберген еді.

Бұдан кейін 50-жылдары Железинка селосының тұрғындағы кездейсоқ неолит моласын тауып алып, содан жерлеуде қолданылған материалдар алынды. Ертіс-Қарағанды каналын салу кезінде соның және Шідерті өзенінің орта ағысының бойынан голоцен дәуірінің бір топ тұрақтары табылды. Сол ескерткіштерді зерттеу нәтижесі бойынша А.Г. Медоев Ертістің сол жағалау өңірінде әлдебір макроиндустрияны танытатын миклолиттер мәдениеті мен қарасор мәдениетінің болғаны туралы болжам айтты.

1970 жылы өңірдің ең солтүстік-шығыс қиырында тұңғыш рет неолит және энеолит Пеньки 1,2 дәуірінің тұрақтарына қазба жүргізіліп, железинкалық оқиғаларға ұқсас материалдар алынды. Л.Л. Гайдученко неолит материалдарын Павлодардан оңтүстікке қарай 60 км жердегі Тілектес ауылынан жинады.

Шідерті 3 көп қабатты тұрағының материалдары Ертістің Павлодар өңірінің неолит мәдениеті туралы жақсы түсінік береді. Олар үш мәдени горизонттардан табылып, ерте, орта және кейінгі неолит дәуірінде мәдениеттердің дамығанын танытады.

### Павлодар облысы Палеолит дәуірінде

### Павлодар облысы Мезолит дәуірінде

### Павлодар облысы ерте неолит дәуірі

### Павлодар облысы энеолит дәуірінде

Сілтемелер
----------

1. С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті Мұрағатталған 19 маусымның 2008 жылы.
**Энеолит дәуірі.**

Датасы б.з.д. 4-3 мың жылдықтың ортасы. Ертістің Павлодар өңірінде энеолит ескерткіштері 70жылдардың басынан белгілі. Олар Пеньки 2 және Тілектес тұрақтары. 80-жылдардың соңында Шідерті 3 көп қабатты тұрағында сол дәуірде Ертіс өңірінде материалдық байлықтың дамығанын көрсететін энеолит дәуірінің қуатты мәдени қабаты табылды.

Шідерті 3 тұрағының энеолиттік кешені қырғыштары, бифастары, макролиттері мен өндіріс алаңдары, тас ошақтары, түбі дөңгелек тегіс болып келетін, өрнексіз немесе ұзын бойына көлбеу сызықтар түсірілген ыдыстар көп индустрия материалдарынан тұрады.

Тас қарулар үшін шикізат ретінде жергілікті қара-қоңыр, ашық жасыл шақпақ пен әкелінген ақ сұр палеогендік кварций қолданылған. Сүйек пышақтардың прибалтикалық типті екі жағы өңделген қындардың болуы тас индустриясының айырықша ерекшелігі болып табылады. Сол бұйымдарға қарай шідертілік энеолиттің Усть-Нарым мен Омбы тұрақтарының материалдарымен байланысын байқауға болады. Осы жерде жиналған сүйек қалдықтары ірі қара мен жылқы өсіруге бағытталған мал шаруашылығының дамығанын көрсетеді.

Энеолит материалдары Екібастұз археологиялық кешенінің Екібастұз 15 (жоғарғы қабат), Екібастұз 17,18, Құдайкөл көлінің жағалауындағы Бөгеубұлақ бұлағындағы, Құдайкөл 4, Қарабұлақ және Баянауыл ауданындағы Жыланды мен Керегетас тұрақтатарынан табылды. Құдайкөл тұрағында энеолит-ерте қола дәуірінің жоғарғы қабаттарында Шідерті 3 тұрағының материалдарына ұқсас индустрия үлгілері ұшырасты.
Энеолит дәуірінде Евразия даласының барлық өңірлеріндегідей Ертістің Павлодар өңірінде дала экожүйесі үшін өнімді мал шаруашылығы дамып, кейінгі дәуірлерде жалғасын тапты.

 Палеолит дәуірі.
-----------------

Мезолит дәуірі.
---------------

Неолит дәуірі.
--------------

Ерте неолит дәуірі
------------------

Сілтемелер
----------

1. С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті Мұрағатталған 19 маусымның 2008 жылы.
Солтүстік Мұзды мұхит пен ішкі су ағарлар бассейініне жетеді. Өзендер жүйесінің жиілігі табиғат жағдайларына, рельефке, ауа райына, өсімдіктерге қатысты. Ертіс өзені Павлодар облысының басты су артериясы болып табылады. Өзен Қытайдан, Моңғол Алатауы тауының мұздығынан басталып солтүстік батыс бағытында ағып, Қытай мен Қазақстанның арасындағы мемлекеттік шекараны қиып өтіп, Зайсан көліне құяды. Зайсан көлінен кейін Ертіс өзені Алтай тауының батыс беткейі мен Батыс Сібір ойпаты арқылы солтүстікке қарай ағады, одан әрі Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстары арқылы Р. Ф. аумағына еніп, Ханты-Мансий қаласының маңында Обь өзеніне қосылады.

Павлодар облысы аумағында ұзындығы 720 км (2761-сағадан 2041-сағаға дейін) орта ағысы орналасқан. Судың жиналуы облыс шегіне кіргенде (50°36´ с.ш. 75°02´ в.д.) 276200 км², ҚР мен РФ шекараларының тоғысқан тұсында (55°48´ с.ш. 75°02´ в.д.) 591100 км². Өзеннің ағысы біркелкі, 0,0006% еңісте орташа жылдамдығы 1,2 м/сек. Ертіс өзені әр түрлі көздерден, жоғарғы тұсында мұздықтан толығып отырады. Өзеннің ені – 350 м. орташа тереңдігі 2-4 м. Тармақтары, салалары, арналары – Белая, Окуневка, Зубатка, Орловка, Усолка және т.б. Суы тұщы.

Павлодар облысының көлемі жағынан екінші өзені – Шідерті. Өзен Қарағанды облысының аумағынан басталып, Павлодар облысының ойпаттарында ағып, Шығанақ өзеніне құяды.
Үшінші өзен – Шідерті, ол Ақмола облысының шегінде басталып, Павлодар және Қарағанды облыстары арқылы ағып, Әулиекөл көліне құяды.

Сілтемелер
----------

1. С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті Мұрағатталған 19 маусымның 2008 жылы.
**Сманов Абсаттар Шәкірұлы** — (1966 жылы 5 қазанда Шымкент облысы Сарыағаш ауданы, Ленин совхозында (қазіргі Түркістан облысы, Сарыағаш ауданы Жартытөбе ауылдық округі Ынтымақ елді-мекенінде) дүниеге келген.

Отбасы туралы
-------------

Қожа руының Сейіт бөлімінен шыққан. 
Әкелерінен 8 ағайынды 3 әпкеси 1 қарындасы, үлкен ағасы Абдішүкір қайтыс болған, одан кейінгі ағасы Абдужаппар, інісі Абдуғаппар.
Бала шағалары; 5 ұл 1 қызы бар, барлығын білімді әрі діндар етіп тәрбиеледі, ұл-қыздарына Алла Тағаланың ұлы кітабы Құран кәрімді жаттатып, асыл дінімізді үйретіп кетті

Мәртебесі
---------

1973 жылы М.И.Калинин атындағы орта мектепке барып 1983 жылы бітірді.

1984 -1986 жылдары әскери борышын өтеді.

1987 жылы еркін күрестен спорт шебері кандидаттығын орындады.

1987-1989 жылдары аралығында Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы Сарыағаш балалар және жасөспірімдер спорт мектебінде қазақша күрестен жаттықтырушы болып қызмет етті.

1989-1993 жылдар аралығында Өзбекстан Республикасы Ташкент қаласындағы Имам әл-Бұхари атындағы Жоғары Ислам институтын үздік дипломмен тәмәмдады.

1995 –жылдан 2010 –жылдар аралығында «Таяқты Ешан» мешіті жанындағы « Убай ибн Кааб» медресесін басқарды.

2002-2004 жылдары Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің магистратурасын үздік бітірді.

2009 –жылдан бері ҚМДБ жанындағы ғұламалар кеңесінің мүшесі.

2008 -2010 жылдар арасында Құран Кәрімді толық қазақ тіліне аудармасын жазып шықты.

2010- жыл сәуір айының 29 –жұлдызында ҚМДБ ның төрағасы, бас мүфти Әбсаттар қажы Дербісәлі хазреттің № 221- бұйрығымен — Сарыағаш медресесінің директоры — етіп тағайындалды.

17.05.2011 жылы «Руханият»Халықаралық мұсылман университетінің Ғылыми кеңесі — теология профессоры — академиялық атағы берілді.

2015 жылы Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә. Назарбаев, Сманов Абсаттар Шәкірұлын Қазақстан Республикасының ел бірлігін нығайту, бейбітшілік пен келісімді сақтау және рухани мәдениетті дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін Қазақстан халқы Ассамблеясының қоғамдық «Бірлік» алтын медальімен марапаттады.

2015 жылы Туркия Республикасының Стамбул қаласындағы FATIH SULTAN MEHMET VAKIF университіндегі өткен конференцияда баяндама жасады.

2016 жылы «Сарыағаш медресе колледжінің» директоры болып тағайындалды.

Дереккөздер
-----------
**Благодар ауылдық округі** – Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігі құрамында болған әкімшілік бірлік, 2018 жылы таратылған.

Тарихы
------

1995 жылы Красносельский, Өлке, Нефтяник және Ақтасты ауылдары 46011 га жерімен Хромтау ауданы Новотроицк ауылдық округінен Ақтөбе ауданының Благодар ауылдық округіне берілді.

Әкімшілік құрамы
----------------

Құрамына *Кеңес Нокин, Ақшат, Бекқұл баба, Белогорка, Белогорское, Қызылжар, Өлке, Пригородное, Садовое, Украинка, Шилісай* ауылдары кіреді. Орталығы – Кеңес Нокин ауылы.

Халқы
-----

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 13448 адамды құрады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Ақтөбе облысы Ақтөбе қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы
2. ↑  Ақтөбе облысы Ақтөбе және Хромтау аудандарының арасындағы әкiмшiлiк шекараны өзгерту
3. ↑  2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігі ауылдық округтері |
| --- |
|  |
| 

 Благодар •
 Қарғалы •
 Новый •
 Сазды •
 Қурайлы 
 |

 |
Симфониялық оркестр
**Оркестр**(грек. ***оrсhestra*** – *ежелгі грек театры сахнасы алдындағы шағын алаң*) – музыкалық шығарманы әртүрлі аспаптарда қосылып орындайтын музыканттар ұжымы. Оркестрдің қалыптасуы *17 ғасырдың бас кезінде* гомофония музыкалық жанрларының (*опера, оратория, концерт*) пайда болуымен сәйкес келеді. Оркестр аспаптық құрамына (*біркелкі немесе аралас*) және қолдануына (*әскери, эстрадалық, т.б.*) қарай топталады. Құрамына қарай оркестр: ***симфониялық*** (*ішекті ысқылы, ағаш және мыстан жасалған үрмелі аспаптар, соқпалы аспаптар, т.б.*), ***ысқышты*** (*тек қана ысқышты аспаптар*), ***үрмелі*** (*үрлеп ойнайтын және соқпалы аспаптар*), ***бэнд*** (*тек қана мыстан жасалған аспаптар*), ***халықтық музыка аспаптар, камерон, джаз***, т.б. түрлерге бөлінеді. Қазақстанда кәсіби халық аспаптар оркестрі *1934 жылы* құрылды. Республикада: Халық аспаптар оркестрі, Симфониялық оркестр, Қазақ телевизиясы мен радиосының эстрадалық және камералық оркестрі, "Отырар сазы" фольклорлық-этнографиялық оркестрі, Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрының симфониялық оркестрі, Ұйғыр, Корей музыкалық комедия театрларының оркестрлері, т.б. бар.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
2. ↑  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
**Айнұр Әкімжанқызы** (1 қаңтар 1992, Түркістан облысы Сайрам ауданы) Бала дәрігері ортопед - травматолог сәби массаж эксперті.

С.Ж. Асфендиаров атындағы ұлттық медицина университетінің түлегі, балалар ортопеді, травматолог. Сондай-ақ елімізде Фунгус диагнозын алғашқы болып отасыз емдеген дәрігер. Талай науқастың алғысына бөленген дәрігер сол еңбегі үшін Б.Момышұлының "Батыр шапағаты" төс белгісінің иегері атанған, Ұлт жанашыры, Ел жанашыры төс белгісінің және "Алтын адам" номинациясының иегері атанған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑

Сілтемелер
----------

* — Ел жанашырлары ерекше балалары бар аналарды қуантты
*Қайта құру кезеңі* - Совет одағының коммунисттік партия билеушілерінің 1987-1991 жылдырындағы жүргізілген әлеуметтік-экономикалық саясатының жалпы атауы. Сол жылдары КСРО-да көптеген реформалар қабылданып, елеулі өзгерістер болды. Бұл идеяның қозғаушысы – ЦК КОКП бас хатшысы Михаил Сергеевич Горбачев болып табылды. Қайта құрудың басы деп 1987 жылды саналады, себебі 1987 жылдың қантар айындағы ЦК КОКП пленумында «қайта құру» саясаты мемлекттің дамуының бастапқы бағыты деп жарияланған.

### Тарихы

«Қайта құру» деген термин 1986 жылы мамыр айындағы Горбачевтың Ленинград қаласына істі сапарында қалалық партия комитетінің активімен кездескенде бірінші рет айтылған. Осы термин ақпарат құралдарының тілшілерінің «арқасында» жаңа дәуірдің ұраны болып кетті.

### Қайта құрудың бірінші кезені (наурыз 1985 – қаңтар 1987)

Қайта құрудың бастапқы кезені:  

-Кеңес одағының саясатының және экномикасының «кейбір» кемістіктерін мойындағаннан басталды.  

-Алкогольге қарсы компания  

-Халық шаруашылығының «жылдамдату» (ускорение) саясаты  

-Сыбайластық пен жемқорлықпен күресу  

т.б. қадамдарымен белгіленді.  

1985-1986 жылдары Брежневтің кезінен келе жатқан ескі кадрлердің үштен екісін ауыстырылды. Дәл сол кезде мемлекеттің басқаруына А.Н.Яковлев, Е.К. Лигачев, Н.И.Рыжков, Б.Н.Ельцин, А.И.Лукьянов сияқты келешекте орын алатын тарихи оқиғалардың белсенді қатысушылары тағайындалды.

### Екінші кезен (қаңтар 1987 – маусым 1989)

1986 жылының соңында совет одағының экономикасына екі ауыр жағдай туындады: біріншіден бүкіләлемдегі мұнайдың бағасының төменге құрт түсуі, екінші фактор – Чернобыль апаты.  

1987 жылы қаңтар айындағы ЦК КОКП пленумда «Жеке кәсіпкерлік туралы заң» (Закон «Об индивидуальной трудовой деятельности») кабылданды. Кооперативтар ашылып, шет елдермен бірлескен кәсіпорындар жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтар секілді көбейді.  

Жалпы әлемнің Совет Одағына деген көзқарасы өзгеріп, щығыс елдермен арадағы қарым–қатынасы жақсарды.  

Қоғамдық өмірде «жәриялық» (гласность) саясаты орын алды.  

Сонымен бірге экономикалық жағдай төмендеп, халықтың тұрмысы нашарлап, ұлттық сепаратизм бас көтеріп, ұлтаралық нараздық пайда болып (1986 жылғы желтоқсан айындағы Алматыдағы студеттер көтерілісі, армян мен әзірбайжан арасындағы Карабах шиеленіс, Прибалтикадағы 1987 тамыз айындағы қақтығыстар, т.б.), елде жалпы тұрақсыздық өсе бастады.

### Үшінші кезең (маусым 1989-1991).

Осы кезеңде елдегі саяси жағдайы қатты тұрақсызданып, елде көптеген саяси топтар пайда болды. КСРО астам держава атағынан айырылып, «тәуелсіздіктер парады» басталады. Бұл кезең «қайта құрудың» ең ауыр уақыттардың бірі болған. КСРО-да дағдарыстардың нәтижесінде үстіне киетін дұрыс киімі де болмай, аяғына киетін аяқ киімі де болмай, нан мен қара су ішіп, «кедейшілік сызығынан» төмен түсіп күн көре алмайжүген адамдар көп болды. Мемлекеттік азық-түлік дүкендерінде маргариннен басқа ештене жоқ, ал жеке коопеативтік дүкендерде – өте қымбат бағада тауар тұрды.
Мемлекеттік мекемелер жабылып жұмыссыздық орын тапты.  

Осы соғы кезенің нәтижесі - Коммунистік партия жойылып КСРО-ның ыдырауы басталды.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Биомассалар пирамидасы (кішігірім экожүйелерде)
**Экологиялық пирамида** — экожүйедегі продуценттер, консументтер (бірінші және екінші реттік) және редуценттер арасындағы олардың массасымен өрнектелген арақатынас. Өрнектелу түрлері:

* нақты массамен (биомасса пирамидасы),
* дарақтар санымен (Элтон сандарының пирамидасы),
* дарақтардың энергия мөлшерімен (энергиялар пирамидасы).

Сандар пирамидасы немесе дарақтардың қоректік деңгейлер бойынша бөлінуі мынадай факторларға байланысты: 
1) Кез келген экожүйеде ұсақ жануарлар саны жағынан ірі жануарлардан басым болады және тезірек көбейеді;
2) Жыртқыштардың әр түріне оңтайлы көлемді жемтіктер азық болады.

Биомасса пирамидасы экожүйедегі коректік қарым-қатынасты сипаттайды. Бұл пирамиданың нысаны сан пирамидасының нысанына ұқсас үш бұрышты болады. Тұтынушылардың биомассасы продуценттердің биомассасына қарағанда екі еседей аз. Биомасса пирамидасы биомассалардың азаюын, ал энергия пирамидасы фитобиомассалардың азаюына байланысты энергияның төмендеуін көрсетеді. Продуценттер фотосинтез процесінің нәтижесінде жалпы биоөнімнің — фитомассаның негізгі мөлшерін жасайды. Өсімдіктердің өзінде заттек алмасу процесіне, яғни метаболизмге бастапқы түзілген фитомассаның 40%-ы жұмсалады. Өсімдіктерді қоректік заттек ретінде бірінші қоректік деңгейдегі өсімдік коректі жануарлар фитофагтар немесе тұтынушылар пайдаланады. Фитофагтарды әрі қарай жыртқыштар пайдаланады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| * к
* т
* ө
Экологиялық жүйе |
| --- |
|  |
| Табиғат зоналары | 
Биогеоценоз • Биом • Биосфера • Жасанды экожүйелер (Агробиоценоз • Агроценоз) |
|  |
| Қоректік тізбек | 
Продуценттер (автотрофтар) • Консументтер • Редуценттер |
|  |
| Құрылымдық құрауыштары | 
Зооценоз • Фитоценоз • Биоценоз • Синузия • Эдификатор • Консорция |
|  |
| Абиотикалық құрауыштары | 
Биогендік заттар • Микроклимат • Мекен ету жері (Биотоп • Стация) • Экотоп • Климатоп |
|  |
| Қосымша | 
Экологиялық сукцессия • Жерсіндіру • Ластану • Экологиялық қауіпсіздік |

 |
**Team Secret** — Dota 2 ойыны бойынша қызмет көрсететін кәсіби киберспорт командасы.

Team Secret командасы The International 2014- тен кейін екі командалардың ойыншыларынын Natus Vincere: Клемент «Puppey» Ивановпен және Куро «Kuroky» Тахасомидың арасында пайда болған команда. Команданы құрамына тағы екі басқа ойыншы алынды, олар бұрынғы Fnatic командасының ойыншысы: израиль турғыны Тал «Simbaaa» Айзик және дания тұрғыны Йохан «BigDaddy» Сундстейн. Бесінші ойыншы ретінде The International 2013- ның The Alliance командасының құрамындағы жеңімпазы Густав «s4» Магнуссон қосылды.

27 тамызда 2014 жылы команда өзінің бірінші ресми матчын Starladder жарысының ішінде өткізеді. Бұл жарыстың финалында Alliance командасына жеңіледі. 

2015 жылдың басында команда өзінің құрамың өзгертүді керек екенін жариялайды. BigDaddy және Simbaa командамен қоштасады, ал олардын орнын Evil Genuises командасының бұрынғы ойыншылары: Артур «Arteezy» Бабаев және Людвиг Ван «zai» Уолберг алады.

Сәуірдің басында Team Secret командасы Gosurankings бойынша ең мықты команда болып жарияланады.

2015-ші жылдың тамызында Артур «Arteezy» Бабаев және Людвиг «zai» Уолберг командадан шығып кетеді.

30 тамызда «s4» және «KuroKy» командадан шығып кетеді.

Команда құрамы
--------------

*Қазіргі ойыншылар (DOTA 2):*

* КанадаДжеки **«EternalEnvy»** Мао
* Швеция Йохан **«pieliedie»** Астром
* Америка Құрама Штаттары Канишка **«BuLba»** Сосэйл
* Канада Артур **«Arteezy»** Бабаев
* Эстония Клемент **«Puppey»** Иванов

*Бұрынғы ойыншылар (DOTA 2):* 

* Израиль Таль **«Fly»** Айзик
* Дания Йохан **«BigDaddy»** Сундстейн
* Германия Куро **«KuroKy»** Тахасоми
* Швеция Густав **«s4»** Магнуссон
* Швеция Людвиг **«zai»** Уолберг
* Румыния Аливи **«w33»** Омар
* Дания Rasmus **«MiSeRy»** Berth Filipsen

*Қазіргі ойыншылар (Vainglory):*

* Франция Viven **«Mowglie»** Dogoujon
* Франция Allesandro **«Palmatoro»** Palmarini
* Франция Ricardo **«KValafar»** Gonçalves

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Kemal Sadikoglu* Team Secret-тің жаңа құрамы (22 тамыз 2015).
**Матақ батыр** — (1735-1824), Қазақ елінің бостандығы үшін күрескен, Абылай ханның мыңбасы, Қарқаралы өнірінің әкімі болған. Матақ батыр туралы дерек көзін алғаш ашқан өлкетанушы С. Даулетбаев. Матақ батырдың есімі тарихта Есіл-Нұра жорығы деп аталатын (1752) жорық кезінде белгілі болады. Матақ батыр Қарқаралыда әкім болған оны растайтын мөрі басылған құжаттар табылып мұражайда сақталып тұр. Тоғалақұлы Матақ Абылай ханның бұйрығымен мыңбасы етіп тағайындалады, Бұл 1754 жылдың қыркүйек айы делінген. Матақ батырдың жасы 89-ға келіп, Матақ өзенінің бойында қайтыс болған. Мовзолейі сол төбенің үстінде қойылған. Осы кісінің киелілігінен болуы керек бір кездері бұл манда Қарағанды -Қарағайлы жолаушы тасымалдайтын поезы аударылған. Мовзолейден 200 метр жерде поездың жылдамдығын тежеу туралы арнайы белгі қойылған.Матақ батырдың күмбезі Қарағанды-Қарағайлы темір жолының бойында, батыр есімімен аттас өзен жағасында орналасқан.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Үлгі:Infobox religious building

Ислам Пайғамбары ұрпақтарының бірі **Шахчерағ** ( парсы: شاه چراغ‎ - Шахтың шырағы) деген атпен әйгілі хазірет Ахмад ибн Мұсаның кесенесі Шираз қаласының ең маңызды да ең үлкен зиярат ететін орны болып табылады. Шахчерағ - Пайғамбар әулетіне ғашық адамдардың баратын орны. Ол Шираз қаласының төрінде сақинаның көзіндей жарқырайды. Ахмад ибн Мұса х.қ.ж.с.б. 2 ғасырда Аббасидтер халифі Мамунның бұйрығы бойынша, өзінің көптеген туған-туысқандарымен бірге Мамун үкіметінің орталығы болған Тус қаласына бара жатқан жолда шаһид болған. Ахмад ибн Мұса Тус қаласына жер аударылған Ұлық Пайғамбардың ұрпақтарының бірі Имам Резаның інісімен жолығуға ниеттенген еді. Ахмад ибн Мұсаның жатқан жері х.қ.ж. с.б. 5 ғасырда анықталған, содан соң оның үстіне кесене салынған. Х.қ.ж.с.б. 912 жылы Шах Исмаил I - нің кезінде бұл кесенеде ауқымды жөндеу жұмыстары жүргізілген. 90 жыл өткеннен кейін бір зілзаланың әсерінен кесененің жартысы қирап қалған, біраз уақыт өткеннен кейін ол қайта жөнделген. Содан кейін де әртүрлі кезеңдерде Шахчерағ кесенесі жөндеуден өткізілді. Х.ш.ж.с.б. 1337 жылы Шахчерағ кесенесінің күмбезі алынып тасталып, оның орнына қазіргі мықтырақ күмбез салынған. Иран Ислам Революциясының жеңісінен кейін Шахчерағтың ауласын жөндеп, дамытуға арналған шаралар жүзеге асырылды.

Қазіргі Шахчерағ кешені кесенемен жалғасып жатқан бір веранда, төбесі жабық галерея және көптеген бөлмелерден тұрады. Осы кешенді салуда қолданылған сәулет жобасы, айна сынықтарымен көмкеру, жазбалармен өрнектеу, алебастр жабыстыру, әртүрлі безендірулер, галерея мен кесененің күмістелген есіктері ислам өнерінің құнды үлгісі болып табылады. Хазірет Шахчерағтың інісі Сейед Әмір Мұхаммадтың (ғ.) кесенесі Шахчерағ кесенесінің шығысында орналасқан. Бұл кесене толықтай айна сынықтарымен көмкерілген. Бұл кесенедегі табыт күмістен жасалған. Қолынан өнер тамған ирандық ұсталар ол табытқа асқан шеберлікпен өрнектер салған.

* Extensive mirror-work under the domes.
* Сурет:Shirazshirine2.jpgThe shrine inside the Mausoleum.
* Inside of Shah Cheragh.
* Мешіт алды
* The tomb of Ahmad and Muhammad.

Сыртқы сілтемелер
-----------------

* Фотосуреттер
* The Mausoleum of Shah-e-Cheragh
Пандус
**Пандус** (фр. ) — дөңгелекті көлік құралдарының деңгейі әртүрлі екі көлденең жазық беттері арасында орын ауыстыруын қамтамасыз ететін көлбеу жазықтықты алаңша, коммуникациялық құралым. Жоспарлық көрінісі бойынша тікбұрышты немесе қисықбұрышты болып келуі мүмкін.

Жиі кездесетін қолданыс аясына мүгедектерге арналған арбашықтардың цоколь қабатынан жоғарырақ немесе төменірек орналасқан кіреберістерге енуін және көп қабатты гараж этаждары арасында автомобильдердің өз жүрісімен қозғалысын қамтамасыз ету кіреді. Кейбір жағдайларда үймереттердің сыртқы және ішкі баспалдақтарын алмастыруы мүмкін. Заманауи құрылыста пандустар қоғамдық орындарда (оның ішінде жерасты өтпелері де бар) мүгедектер мен балалар арбашықтарынының емін-еркін жүріп-тұруы мақсатында баспалдақтармен қатар салынады, не болмаса толығымен алмастыруда.

Галерея
-------

* Рампасы бар көлікРампасы бар көлік
* Рампасы бар автобусРампасы бар автобус
* Мүгедектер арбасы бар автобусМүгедектер арбасы бар автобус
* Рампасы бар көлікРампасы бар көлік
* Рампасы бар пойызРампасы бар пойыз
* Роллопандус, Астрахань мұражайыРоллопандус, Астрахань мұражайы
* Рампасы бар шағын автобусРампасы бар шағын автобус
* Евпаториядағы пандусы бар балалар ойын алаңы (Қырым)Евпаториядағы пандусы бар балалар ойын алаңы (Қырым)

Тағы қараңыз
------------

* Баспалдақ

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚНмЕ 1.01-32-2005 (құрылыс нормалары мен ережелері)
**Торғай Қолаты**, *Торғай аңғары* – Мұғалжар мен Сарыарқа таулары аралығында орналасқан ойпат.

Жер бедері, геологиялық құрылымы
--------------------------------

Оңтүстіктен солтүстікке қарай 800 км-ге созылып жатыр. Қолат тектоникалық жолмен пайда болған. Солтүстігін Батыс Сібір жазығы мен Тұран ойпатын жалғастырып тұратын табиғи аңғарлық қақпа – Торғай қақпасы алып жатыр. Оның орнында палеоген кезеңінде Торғай мен Сібірді Торғай өзенінің орта ағысы жалғастырып тұрған ені 20-25 км бұғаз болған. Қолаттың қазіргі ені 20-75 км, салыстырмалы төменділігі 200 м, тұнбалы, құмды саздақтан түзілген. Торғай қолаты жерімен солтүстік бағытта Обаған, оңтүстік бағытта Торғай өзені ағып өтеді. Суы таяз, ащы көлдер көп (Құсмұрын, Ақсуат, Сарықопа, т.б.), көктемде қолаттағы көлтабандар еріген қар суына толады, ыза сулары минералданған.

Климаты
-------

Климаты тым континенттік, солтүстіктен оңтүстікке қарай континенттілігі арта түседі. Жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстігінде 300 мм, оңтүстігінде 200 мм. Орташа жылдық температура шілдеде 20 – 22°С, қаңтарда –16 – 17°С. Солтүстігі далалық белдемге, оңтүстігі бөлігі шөлейт белдемге кіреді. Жері шабындыққа, мал жайылымына пайдаланылады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑   Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
"**Шыңғыснама**" – Хорезм тарихшысы Өтеміс қажының түркі тілінде жазған тарихи шығармасы. Шығарма шамамен 16 ғ-дың орта кезінде жазылған. Жошы әулеті тарихы баяндалады. Қолжазбаның жалғыз данасы Өзбекстан ҒА-сында сақтаулы. Еңбек жартылай сақталып, Тоқтамыс туралы айтылатын жылдармен тәмамдалған. Алғысөзіне қарағанда, автор "Шыңғыснаманы" өзі өмір сүрген кезеңге дейін жеткізбек ниетте болған. Шығарманың Қыпшақ даласындағы Жошы әулетінің билік құрған кезеңін баяндайтын тарауы негізінен аңыз, әңгіме тұрғысында сипатталады. Дегенмен, көптеген тарихи мәліметтер нақты деректерге сүйеніп жазылған. Автор географиядан едәуір хабардар болып, өзі Хорезмнен Еділге дейін, одан әрі Каспий бойымен оңт-ке саяхат жасаған. В.В. Бартольд осы қолжазбаны зерттей келіп, оның біржақтылық бағытын атап көрсетеді. Өйткені ол Шайбани әулеті билеушілеріне көбірек тоқталып, олардың басқа әулеттерден артықшылықтарын баса көрсетіп отырады. Соған қарамастан "Шыңғыснама" Оңтүстік және Батыс Қазақстанның 13 – 14 ғ-лардағы тарихы жазылған құнды еңбек.  Утемиш-хаджи, "Чингиз-наме", А. 1992.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Бартольд В.В. Отчет о командировке в Туркестан, Соч. т. 8, М. 1973
**Желқобыз** – жарғақ теріден жасалатын үрлемелі аспап. Желқобызды тұтастай ірілген қозы немесе ешкі терісінен жасайды. Желқобыз аталу себебі ел ішіндегі көнекөз қариялардың айтуынша, буаз сиыр желінінің тырсылдап, емшектерінің жан-жаққа тырсия жайылуына ұқсас болғандығына байланысты болса керек.

Жасалу барысы
-------------

Аспаптың жасалу әдіс-тәсілі күрделі. Ен далада мал бағатындар оны қозы, ешкі терісінен жасаса, теңіз жағасында тұратындар итбалық (тюлень) асқазанынан жасайды.  

Желқобызды жасау үшін теріні бітеу сойып, малмаға салып, жұмсарта илеп, керіп-созып кептіреді. Онан соң бөксе жағын арасына сыздық сала тігіп, қос қапталын металл құрсаумен қыса шегелеп, мойын қуысына ағаш тығынмен бекітіледі. Местің сырты рауғаш немесе қынамен боялады. Алдыңғы пұшпағының біріне қамыс түтік, екіншісіне сыбызғы қондырылады. Алдыңғы бір пұшпаққа бекітілген қамыс түтікті бір буынынан алып, бунағына тақалған жерден еппен ойып тіл шығарады. Одан әрі жағалата бірнеше ойықшалар ойылады. Желқобызды үрлеп ойнау барысында сыбызғыша дыбыс шығарады. Местің мойын қуысына сырнай бекітуге де болады, мұндайда ол негізгі сыбызғының үніне сай құбылып үздіксіз сарнап тұратын болады. Желқобызға мойынға асуға болатындай қайыс бау тағады. Аспаптың жалпы ұзындығы 65-70 см, ені 30-35 см болып келеді.  

Ел арасында ол «желбуаз», «қуық кеп», «месқобыз», «желсаз» деп түрліше аталады. Аспаптың жасалу және ойналу әдіс-тәсілі күрделі болғандықтан да ел арасында сирек кездеседі.  

Поляктарда осыған ұқсас теріден жасалатын үрлемелі аспап козел (ешкісаз) аталады. Оның себебі, аспаптың ағаштан орнатылатын басы ешкі басты етіп жонылады немесе басы бөлек алынбаған ешкі терісінен тұтас етіп жасалады.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК "СЛОН", 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9

Әдебиеттер
----------

* Жәкішева З.С. Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары. Алматы: Алматыкітап, 2009;
* Мұқатайұлы Н. Қазақтың музыка аспаптары. Үрімжі: ШҒТБ. 2009;
* ҚР ҰМ – материалдарынан;
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Дереккөз
--------

Қазақтың ұлттық аспаптары
**Лашқар Есенқұлұлы Тәжібаев** (20 тамыз 1915, Түркістан облысы, Қазығұрт ауданы, Қарақия ауылы - 1996) - гидротехника, мелиорация және сумен қамтамасыз ету саласының маманы, техника ғылымдарының докторы, профессор, Қаз.КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері.

Қызмет жолы
-----------

Ташкент ирригация және ауыл шаруашылығын механикаландыру институтын бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысты. Бейбіт еңбекке оралысымен Қаз.КСР су шаруашылығы министрлігінде басқарма бастығы, Қаз.КСР министрлер кеңесінде аға референт, бөлім бастығы, сондай-ақ ВАСХНИЛ Қазақ филиалы республикалық тәжірбие-мелиоративтік станциясының директоры болып қызмет атқарды. 1952 жылдан Қазақтың ауыл шаруашылық институтында қызмет істейді. 1961-1963 ж. Су ресурстарын қорғау және пайдалану жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы қызметін қоса атқарды. 1963-1996 жылдары - Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтының «Гидротехника және мелиорация» кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарған.

Ғылыми жұмысы
-------------

Оның ғылыми еңбектері негізінен егістік жерлерді суландыру және сумен қамтамасыз ету, мәдени жайылымдарды жақсарту процестерін механикаландыру әрі автоматтандыру т.б. арналған.
«Водные ресурсы и схемы водоснабжения сельскохозяйственных территорий» (1963г.), «Основы водоснабжения сельскохозяйственных районов Казахстана» (1970ж.), «Автоматизированное культурное пастбище» (1987ж.), «Основы гидравлики и гидромеханизации сельскохозяйственного производства» (1986ж.), «Ауыл шаруашылық тұтынушыларын сумен қамтамасыз ету және жайылымдарды суландыру» (1992ж.) атты еңбектері жарық көрген.

Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

2003 жылы Қазақтың ұлттық аграрлық университетінің «Гидротехника және мелиорация» кафедрасына профессор Лашқар Есенқұлұлы Тәжібаевтің аты берілген.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1977 ж. 10 том
2. ↑  ТӘЖІБАЕВ ЛАШҚАР ЕСЕНҚҰЛҰЛЫ Мұрағатталған 5 мамырдың 2015 жылы.
**Мағира Қожахметова** — 1946 жылы 5 ақпанда Көкшетау облысы, Зеренді ауданы, Қошқарбай ауылында дүниеге келді.

Көкшетау кітапхана техникумын бітіреді. Мектепте, кітапханада жұмыс істейді. 1969 жылы Қазақ Мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. Республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде 1981 жылға дейін қызмет істеген. 1981—1992 жылдары «Қазақстан әйелдері") журналында, 1992—1994 жылдары «Денсаулық» журналында, 1994—1996 жылдары «Ай», 1996 жылдан «Ақ желкен» журналында қызмет еткен. 2002 жылдан бастап балаларға арналған «Балбұлақ» журналын, 2005 жылдан бері көпшілікке арналған медициналық, танымдық «Дертке дауа» газетін шығарып келеді.

«Күннің алтын сынығы», «Әлем-әуен», «Жылы шырай», «Адам құпия», « Жантәсілім», «Жападан жалғыз» кітаптарының, көптеген танымдық материалдардың, шығармашылық портреттердің авторы. 2006 жылы шыққан Қазақстанның Халық жазушысы, ақын Мәриям Хакімжанованың ІІІ томдық шығармалар жинағын құрастырған.

1982 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Тералқасының Құрмет грамотасымен, 2006 жылы «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (2008).

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Ан арыс» баспасы, 2009 жыл
**Ханча́** (кор. 한자 /hɐːn.t͈͡ɕɐ/) — корей тілінің жазбаларында қолданылатын, қытайлық иероглифтер. Бұл ***ханьцзы*** деген қытай сөзінің корей тіліндегі оқылуы..

Ханча корей тілінің жарты лексикасын құрайтын, қытайлық шығу текті сөздерді жазғанда қолданылады. 

Оңтүстік Кореяде ханчаны өте сирек қолданады — негізінен газет жорналдарда ғана. Басқа әдебиеттерде ханча мүлдем қолданылмайды. Көп жағдайда ханчаны сөздің басқада көп мағынасы бар екендігін крсету үшін жақшаның ішінде жазады. 

Солтүстік Кореяда ханча мүлде қолданылмайды, қолданудан түсіріп тастаған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  *Coulmas Florian* The writing systems of the world —  Oxford: Wiley-Blackwell, 1991. — P. 116. — ISBN 978-0-631-18028-9.
Шахбокс матчы
Шахбокс матчы, Берлин, 2008
**Шахбокс** — шахмат пен бокстың қосындысынан туған қоспалы спорт.

Тарихы
------

Аталған спорт түрі ресми түрде 2003 жылдан бері өткізіліп келеді. Шахбокстың концепциясы алғаш рет Энки Билалдың «Froid-Équateur» роман-комиксінде пайда болды. Кейінірек голландиялық перформансшы Ипе Рубинг кітаптағы қиялды іске асыруға бел буды. Ол шахмат пен боксты бір комикстік кітапта біріктіру идеясын көргеннен кейін шахбоксты ойлап тапты. Шахбокста шахмат және бокс турнирлері айналымға түседі және оның ұраны: «Шайқас – алаңда болады, ал жауынгерлер – шахмат тақтасына түседі».

Ережелері
---------

Кездесу 11 раундтан тұрады. Тақ санды раундтарда – қарсыластар шахмат ойнап, ми «жарыстырса», жұп санды раундтарда қолғап түйістіріп, физикалық күштің көмегіне жүгінеді. Шахматта әрбір ойыншыға 12 минуттан беріледі. Ал бір шахмат раунды 4 минуттан болса, бокс раунды 3 минуттан ойналады.

Ойын шахмат үстелі орналастырылған рингтің ішінде өтеді. Екі шахматшы да боксшылар секілді киініп, сайысқа шығады. Ойын барысында сөйлеуге, қарсыласын ұруға тыйым салынған.

Жеңімпаз кездесуде болған нокаутқа, техникалық нокаутқа, мат қою немесе қарсыластардың бірінде шахмат партиясы уақытының бітуіне байланысты анықталады. Егер де қарсыластар шахмат ойынында тең түсіп, бокста нокаут болмаса, кездесу тағдыры бокстағы ұпай санымен шешіледі. Ал егер де бокс та тең нәтижемен аяқталса, онда жеңіс қара фигуралармен ойнаған спортшыға беріледі.Боксшылар салмақ дәрежесіне бөлінеді, ал халықаралық қауымдастық түрлі турнирлер ұйымдастырып тұрады.

Тағы қараңыз
------------

* Шахмат
* Бокс

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Шахмат туралы сіз білмеген 10 дерек Мұрағатталған 21 қазанның 2019 жылы.
2. ↑  Тарих қойнауында. Спорттағы қызықты оқиғалар. 1-бөлім
3. ↑  Ерекше спорт түрлері, Нұржігіт Айдархан, Massaget.kz
4. ↑  Шахбокс - шахмат пен бокстан туған, Ерғали Елдос, Massaget.kz
5. ↑  Джиббинг, шахбокс, джай-алай: Ерекше спорт түрлері туралы білесіз бе? Қаракөз Амантай

Сілтемелер
----------

* WCBO Ресми сайты Мұрағатталған 21 қазанның 2019 жылы. (ағыл.)
* Шахбокс туралы жалпылама ақпарат  Мұрағатталған 18 желтоқсанның 2013 жылы. (ағыл.)
* 2003 жылғы Әлем Чемпионаты (ағыл.)
*Басқа мағыналар үшін Нұра (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Нұра** – Теңіз көлі алабындағы өзен.

Географиялық орны
-----------------

Қарағанды және Ақмола облыстарының жерімен ағатын өзен. Ұзындығы - 978 км, су жинау алқабы - 60,8 мың км2. Нұра Қарқаралы тауының батыс сілемдеріндегі бұлақтардан басталып, Теңіз көліне құяды. Ұзындығы 10 км-ден астам 200-дей саласы бар.

Бастауы
-------

Нұра Қызылтас тауының батыс сілемдеріндегі бұлақтардан басталып, Теңіз көліне кұяды.

Гидрологиясы
------------

Нұра жоғарғы ағысында аласа таулардың арасымен, орта тұсында ұсақ шоқылар бойымен және төменгі ағысында төбелі жазықпен ағады. Өзен аңғары жоғары және орта бөлігінде қатты кристалды шөгінді жыныстардан (ені — 2-10 км) түзілген, төменгі жағында аңғары 25 км-ге дейін ұлғаяды. Жайылмасы кең (кейде 15 км-ге дейін) келеді. Тереңдігі 1-4 м. Жылдық орташа су шығыны 19,5 м3/с (сағасынан 369 км жерде). Негізінен қар және жер асты суымен толығады. Жылдық ағынының 92,1%-ы сәуір-мамырда, 7%-ы маусым-қазанда, ал 0,9%-ы қыста өтеді. Жылдық ағынының орташа көп жылдық көлемі (Романовское селосы тұсында) — 473 млн. м3. Өзен қарашаның басында қатып, сәуірде мұзы ериді. Ірі салалары: Ақбастау, Алтынсу, Байғожа, Есен, Ұзынбұлақ, Құланөтпес, Матақ, Ащысу, Үлкен Құндызды, Көкпекті, Шерубайнұра (ең ірісі, 268 км).

Шаруашылық маңызы
-----------------

Суға тапшы Орталық Қазақстан жағдайында Нұраның шаруашылық маңызы өте зор. Өзен бойында Самарқан, Самар және Шерубайнұра бөгендері салынған. Нұра су құбыры іске қосылған. Сағасында Қорғалжын мемлекеттік қорығы ұйымдастырылған.

Дереккөздер
-----------

1. ↑  Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002.
2. ↑  Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
**Квинталық шеңбер** (немесе **кварта-квинталық шеңбер**) — кварталар және/немесе квинталар реттілігі түріндегі хроматикалық дыбыс жүйесінің геометриялық көрінісі. Квинталық шеңберге 12 түрлі жоғарылық (жоғарылық класстары) кіреді, бұл ретте квинталар/кварталар темперацияланған болуы керек, себебі темперация шеңбердің тұйық болуын қамтамасыз етеді. Квинталық шеңбер дәстүрлі түрде гармонияны оқыту барысында мажорлық және минорлық тоналдықтар арасындағы қатынасты визуализациялау үшін қолданылады.

Мажорлық-минорлық тоналдықтағы квинталық шеңбер

Дереккөздер
-----------

* Квинтовый круг // Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1974. — Т. 2. — С. 765. — 960 с.