**Мұрат Герей** (қырымтат. *Murad Geray*; 1591 жылы қай.) — 1584 жылы Қырым нұреддині, Қырым ханы II Мехмет Герейдің (1577-1584) ұлы және II Саадет Герейдің інісі (1584 жылы хан болды).

Өмірбаяны
---------

1584 жылы Қырым ханы II Мехмет Герей Осман билігіне қарсы көтеріліс жасай отырып, иран-түрік соғысына қатысудан бас тартып, түріктердің Кефе бекінісін қоршауға алды. Османлы сұлтаны III Мұрат ІІ Мехметтің інісі II Ислам Герейді жаңа Қырым ханы етіп тағайындап, үлкен түрік жасағымен Қырымға жібереді. Ислам Герей жаңа шеріктермен бірге Кефеге келді, оған көп ұзамай бауырлары Алып Герей, Шақай Мүбарак Герей және Селәмет Герей қосылды. Қырым ақсүйектері де II Ислам Герейдің билігін мойындады. Тақтан айырылған II Мехмет Герей хан отбасымен Қырымнан қашып, Кіші Ноғай Ордасынан пана және қолдау табуға үміттенді. Алайда Орқапы маңында қалғай Алып Герей ағасы Мехмет Герейге жетіп, өлтірді. Бірақ оның ұлдары Саадет, Сафа және Мұрат Герей қашып аман қалып, Ноғай ұлыстарына жетеді.

Сол 1584 жылы Саадет Герей бауырлары Сафа және Мұрад Герейлермен бірге 15 мыңдық ноғай әскерін жинап, ағасы Қырым ханы II Ислам Герейге қарсы жорық жасады. Саадет Герей Қырымға кіріп, Бақшасарайды басып алған соң, өзін жаңа Қырым ханы деп жариялады. Ол бауырлары Сафа Герей мен Мұрат Герейді қалғай және нұреддин етіп тағайындады. Бұрынғы хан II Ислам Герей Кефеге қашып, сол жерден Ыстанбұлдан көмек сұрады. Османлы сұлтаны III Мұрат оған көмекке үш мың жаңа шеріктерін жіберді. Ислам Герей мен Алып Герей түрік әскерімен Индол өзенінің аңғарында болған шайқаста жеңіліске ұшыраған інілеріне қарсы жорыққа шығады. Саадет Герей бауырларымен бірге Қырымнан Ноғай ұлыстарына шегінуге мәжбүр болды. Келесі 1585 жылы ноғай әскерін бастап Саадет Герей Қырымға қарсы екінші жорығын жасады, бірақ қалғай Алып Герей оны тоқтатып, тойтарыс берді. Саадет Герей Кіші Ноғай Ордасының қолдауынан айырылып, Құмықстанға, Тарқы шамхалдығының иелігіне, ал оның бауырлары Сафа Герей мен Мұрат Герей Шеркесия мен Астраханға кетті. Астрахан дуан басы кінәз Федор Михайлович Лобанов-Ростовский Мұрат ханзаданы Мәскеуге жіберді.

1586 жылдың көктемінде ханзада Мұрат Герей Мәскеуге келді, оны патша Федор Иванович (1584-1598) үлкен құрметпен қарсы алды. Ресей үкіметі Мұрат Герейді Қырым хан тағына үміткер ретінде пайдалану туралы шешім қабылдады. Ресей астанасында Қырым ханзадасы Мұрат Польша-Литва елшісі Михаил Гарабурдаға таныстырылды. 21 маусымда Мұрат патшаның дастарханында боярлар кінәздар Ф.И.Мстиславский, Б.Ф.Годунов, Ф.Н.Юрьев, И.В.Сицкий және окольничий И.М.Бутурлинмен бірге «тамақтанды». Мұрат Герей өзі және аға-бауыры Саадет пен Сафа үшін Мәскеу патшасына адал болуға ант берді. Федор Иоаннович Мұратқа Астраханда тұруға рұқсат берді, ал оның аға-бауыры Саадет пен Сафа Герей Ұлы Ноғай Ордасына қоныстанып, Астрахан маңында ноғайлармен бірге жүруге рұқсат алды. 18 шілдеде Мұрат Герейдің Астрахандағы демалысы туралы хабарланды. Патша үкіметі оған Қырымдағы хан тағы үшін күресте әскери көмек көрсетуге уәде берді.

«Жаңа шежіреші» ханзада Мұрат Герейдің Мәскеуге келгені туралы ақпараттан кейін «Патша Федор оған үлкен жалақы беріп, Астрахан патшалығына жіберді және онымен бірге өзінің дуан басылары кінәз Федор Михайлович Троекуров пен Иван Михайлович Пушкинді жіберді».

1586 жылы 8 қыркүйекте Мұрат Герей екі орыс дуан басымен бірге Мәскеуден шығып, Еділ бойымен Астраханға аттанды. 15 қазанда ханзада салтанатты түрде Астраханға кіріп, ол үшін арнайы әзірленген орында орналастырылды. Орыс гарнизоны оны артиллериялық салютпен қарсы алды. «Әскер қару-жарақпен тұрды; бекіністе және айлақта зеңбіректер күркіреді, дабылдар мен сылдырмақтар естілді, кернейлер мен сурналар ойналды».

Астраханда Мұрат Герей Ұлы және Кіші ноғайлардың мырзаларымен, Қырым бейлерімен, II Ислам Герей ханның қарсыластарымен, көптеген Кавказ билеушілерімен дипломатиялық келіссөздер жүргізе бастады. Мұрат Герей өзінің лауазымының сыртқы кереметіне қарамастан Астрахан дуан басы кінәз Ф.М.Лобанов пен оған бекітілген дуан басылар Р.М.Пивов пен М.И.Бурцовтың тұрақты бақылауында болды. Мұрат Герейдің ноғай мырзаларын қабылдауы, олармен келіссөздері, марапаттары туралы сұрақтары, қала сыртындағы сапарлары, тіпті мешітке баруы Пивов пен Бурцовтың қатысуымен, сүйемелдеуімен және рұқсатымен өтті. Ноғай Ордасының биі Ұрыс өз қол астындағылармен бірге орыс патшасына бодандық беруге мәжбүр болды және Астраханға кепілгерлерді жіберді. 1586 жылдың күзінде Мұрат Герей аға-бауыры Саадет Герей мен Сафа Герейді Астраханға шақырды. Саадет Құмықстаннан Астраханға келді, ал оның інісі Сафа Мәскеу үкіметімен тығыз байланыстан бас тартып, Шеркесия мен Кіші Ноғай Ордасында көшіп-қонып жүруін жалғастырды.

1586 жылдың соңы – 1587 жылдың басында Мұрат Герей ақсүйектері және орыс садақшыларымен Астраханнан Құмықстанға Тарқы шамхалының қызына үйленуге аттанады. Мұрат Астраханда орынбасары ретінде үлкен ағасы Саадет Герейді қалдырады. 1587 жылдың басында Мұрат Герей Дағыстаннан Астраханға үйленбей, Тарқы шамхалын Ресей бодандығына өтуге көндіре алмай оралады. Сол 1587 жылдың күзінде Саадет Герей Астраханда кенеттен қайтыс болды. Саадеттің жесірі Ертуған Мұрат Герейге екінші рет тұрмысқа шығады.

Сілтеме
-------

* *Виноградов А. В.* Русско-крымские отношения в 1570—1590-х гг. в контексте династического кризиса Гиреев 274